// āyurvedamahodadhiḥ //
annapānavidhiḥ
... ṇī mūtramalādikānāṃ jātā janitrīva harītakī nṛṇām // 5 //
grīṣme tulyaguḍāṃ sasaindhavayutāṃ meghāc ca varṣāgame
tulyāṃ śarkarayā śaradyamalayā (śuṇṭhyā) yuñjayāt tuṣārāgame /
pippalyā śiśire vasantasamaye kṣaudreṇa saṃyojitā
rājan bhakṣa (bhuṅkṣva) harītakīm iva rujo naśyantu te śatravaḥ // 6 //
avyāyāmaratā vasantasamaye grīṣme vyavāyapriyāḥ
saktāḥ prāvṛṣi palvalāmbhasi nave kūpodake dveṣiṇaḥ /
kaṭvamloṣṇaratāḥ śaraddadhibhujo hemantanidrālasāḥ
śītāmbhaḥparigāhinas tu śiśire naśyantu te śatravaḥ // 7 //
atha pānīyavargaḥ
svādu pākarasaṃ śītaṃ tridoṣaśamanaṃ tathā /
pavitram atipathyaṃ ca gaṅgāvāri manoharam // 8 //
proktaṃ svādu svaccham atyantarucyaṃ pathyaṃ pākyaṃ pācanaṃ pāpahāri /
tṛṣṇāmohadhvaṃsanaṃ cātimedhyaṃ prajñāṃ dhatte vāri bhāgīrathīyam // 9 //
itigāṅgaṃ /
Ap 2
tasmāt kiṃcid gurutaraṃ svādu pittāpahaṃ param /
vātalaṃ vahnijananaṃ rūkṣaṃ ca yamunājalam // 10 //
iti yāmunam /
atisvacchaṃ praśastaṃ ca śītalaṃ laghu lekhanam /
pittaśleṣmapraśamanaṃ nārmadaṃ sarvarogajit // 11 //
iti nārmadaṃ
kaṇḍūkuṣṭhapraśamanaṃ vahnisaṃdīpanaṃ param /
pācanaṃ vātapittaghnaṃ vāri godāvarībhavam // 12 //
pittārtiraktārtisamīrahāri kuṣṭhādiduṣṭāmayadoṣahāri /
pathyaṃ paraṃ dīpanapāpahāri godāvarīvāri tṛṣānivāri // 13 //
iti godāvaryāḥ /
rūkṣaṃ ca śītalaṃ vāri vātaraktaprakopanam /
kiñcil laghutaraṃ svādu kṛṣṇaveṇyās samudbhavam // 14 //
iti kṛṣṇaveṇyāḥ /
kāverīsalilaṃ pathyamāmaghnaṃ balavarṇakṛt /
āgneyam atiśītaṃ ca dadrukuṣṭhaviṣāpaham // 15 //
iti kāveryāḥ /
tridoṣaśamanaṃ pathyaṃ svādu hṛdyaṃ ca jīvanam /
bhramaghnaṃ ca pipāsāghnaṃ divyaṃ vāri manoharam // 16 //
iti akālajaladaṃ /
madhyamāntaradigjātāḥ laghvyo doṣatrayāpahāḥ /
dakśiṇeyā mahānadyaḥ pittaśleṣmavināśanāḥ //
Ap 3
pathyāś cottaradigjātā laghvyo doṣatrayāpahāḥ /
pūrvadeśodbhavā nadyaḥ sadyo vātakaphāpahāḥ /
paścimāḥ pittalotsargāḥ kaphavātavināśanāḥ // 17 //
iti saṃkṣepataḥ proktā nadyaḥ sūkṣmāś ca saṃprati /
sāmudram udakaṃ visraṃ sakṣāraṃ sarvadoṣakṛt // 18 //
acakṣuṣyaṃ madatplīhagulmodāvartanāśanam /
atha aṣṭavidhajalalakṣaṇam /
divyādīnāṃ pravakṣyāmi guṇadoṣān vicārataḥ // 19 //
divyāntarikṣaṃ nādeyaṃ kaupaṃ caudeyasārasam /
tāḍāgam audbhidaṃ śailaṃ jalam aṣṭavidhaṃ smṛtam // 20 //
śaratpayodanirmuktamahāvaiḍūryasaṃnibham /
sarvadoṣāpahaṃ svādu divyam ity ucyate jalam // 21 //
prāvṛṭjaladanirmuktam avyaktasvādulakṣaṇam /
vāri sphāṭikasaṃkāśamāntarikṣam iti smṛtam // 22 //
nadyāḥ śailaprasūtāyāḥ gomedakamaṇiprabham /
praśastabhūmibhāgasthaṃ jalaṃ nādeyam ucyate // 23 //
bhūmyutkhātasamudbhūtaṃ mahāśailasamudbhavam /
vimalaṃ madhuraṃ svādu kaupaṃ jalam udāhṛtam // 24 //
svayaṃ dīrṇaśilākhanne (cchanne) nīlotpaladalaprabham /
latāvitānasaṃchannaṃ caudeyam iti saṃjñitam // 25 //
ānūpadeśajaṃ vāri sārasaṃ guru picchalam /
madhuraṃ śleṣmajananaṃ smṛtaṃ vātādikopanam // 26 //
Ap 4
nadyāḥ śailavarād vāpi bhūtam ekāṃtasaṃsthitam /
latāvitānasaṃchannaṃ tāḍāgam iti saṃjñitam // 27 //
praśastabhūmibhāgasthaṃ naikasaṃvatsaroṣitam /
kaṣāyamadhuraṃ svādu audbhidaṃ salilaṃ smṛtam // 28 //
śailasānusamudbhūtaṃ spṛṣṭaṃ vātahimātapaiḥ /
laghu śītāmalaṃ svādu smṛtaṃ prasravaṇaṃ jalam // 29 //
etāhi (ni) mahiṣāśvoṣṭragomṛgājagajādibhiḥ /
adūṣitāni pātreṣu mṛṇmayeṣu vinikṣipet // 30 //
sarvam ākāśajaṃ vāri svāduto hy anumīyate /
pārthivaṃ hi rasāmijñair bhūmibhāgena lakṣyate // 31 //
raktakāpotapītābhaṃ pāṇḍu śvetāsiteṣu ca /
kaṭvamlatiktakaṃ kṣāraṃ kaṣāyamadhurādibhiḥ // 32 //
atha nādeyādīnāṃ guṇāḥ
nādeyaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ dīpanaṃ laghulekhanam /
tāḍāgaṃ vātalaṃ svādu kaṣāyaṃ kaṭupāki ca // 33 //
vātaśleṣmaharaṃ vāpyaṃ sakṣāraṃ kaṭu pittalam /
cauṇḍayam agnikaraṃ rūkṣaṃ madhuraṃ kaphakṛt tathā // 34 //
kaphaghnaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ laghu prasravaṇodbhavam /
sakṣāraṃ pittalaṃ kaupaṃ śleṣmaghnaṃ vātajit tathā // 35 //
madhuraṃ pittaśamanam avidāhy audbhidaṃ smṛtam /
kedāraṃ madhuraṃ pāke gurudoṣavipākalam (proktaṃ vipāke guru doṣalam) // 36 //
Ap 5
tadvat pālvalam uddiṣṭaṃ viśeṣād doṣalaṃ ca tat /
sarvadoṣaharaṃ hṛdyaṃ niravadyaṃ ca jāṅgalam // 37 //
kaupaṃ jalaṃ ca tṛṣṇāghnaṃ śramaghnaṃ prītivardhanam / (ānūpaṃ śleṣmalaṃ proktaṃ medodoṣavivardhanam /)
dīpanaṃ svādu śītaṃ ca toyaṃ sādhāraṇaṃ laghu // 38 //
iti jāṃgalānūpasādhāraṇodakaṃ /
atha ṛtumedena jalapānavidhiḥ
kaupaṃ prasravaṇaṃ vasantasamaye grīṣme tad evocitaṃ
kāle vā nabhavṛṣṭideśyam athavā kaupaṃ ghanānāṃ punaḥ /
nīhāre sarasītaḍāgaviṣayaṃ sarvaṃ śaratsaṃgame
sevyaṃ sūryasitāṃśuraśmipavanavyādhūtadoṣa 'payaḥ // 39 //
avyaktarasagandhaṃ yat śastaṃ vātātapāpaham /
pavitram ambu tat pathyaṃ anyatra (kva) kathitaṃ pibet // 40 //
gharmasūryendusaṃsiktamahorātrāt saraṃ yajet?
atha uṣṇāmbuguṇāḥ
tac cāvyaktarasaṃ himaṃ laghutaraṃ gharmāṃbu mūrchāpahaṃ
ṛṣlo (?) ṣmātapa (tṛṭśleṣmāmaya) mohahaṃ śramaharaṃ tandrātinidrāpahaṃ
hṛdyaṃ svādu vicitradaṃ smṛtikaraṃ dāhaughavicchedi? (danaṃ)
itthaṃ deham alāyuṣor dhṛtikaraṃ saṃjīvanaṃ jīvanam // 41 //
atha ninditajalalakṣaṇaṃ
viṇmūtratṛṇanīlikāviṣayutaṃ taptaṃ dhanaṃ phenilaṃ dantagrāhyam anārtavaṃ salavaṇaṃ śaivālakaiḥ saṃbhṛtam /
Ap 6
lūtājantuvimiśritaṃ gurutaraṃ parṇaughapaṅkāvilaṃ candrārkāṃśusugopitaṃ ca na piben nīraṃ sadā doṣalam {cf. Rājanighaṇṭu 14.56} // 45 //
atha sevyajalalakṣaṇaṃ
prasannaṃ svādu hṛdyaṃ ca pathyaṃ saṃtarpaṇaṃ laghu /
ekapradeśajaṃ sevyaṃ sadā paryāpitaṃ jalam // 43 //
atha niśānte jalapānaguṇāḥ
kāsaśvāsātisārajvarakiṭibhakaṭīkoṣṭhapṛṣṭhagrahādīn
mūtragrāhodarārśaḥśvayathukṛmivamīn karṇanāsākṣirogān /
ye cānye vātapittakṣayakaphajakṛtā vyādhayaḥ santi jantoḥ
tāṃs tān abhyāsayogād apaharati payaḥpānam ante niśāyāḥ // 44 //
aṃbhasaś culakān aṣṭau pibed anudinaṃ naraḥ /
navanāgabalo bhūtvā jīved varṣaśataṃ sudhīḥ // 45 //
atha ghrāṇapītodakaguṇāḥ
vigataghananiśīthe prātar utthāya nityaṃ
pibati khalu naro yo ghrāṇarandhreṇa vāri /
sa bhavati matipūrṇaś cakṣuṣā tārkṣyayukto (tulyo)
valipalitavihīnas sarvarogair vimuktaḥ // 46 //
atha netrarakṣāyai jalopayogavidhiḥ
śītāmbupūritamukhaḥ prativāsaraṃ yaḥ kālatraye 'pi nayanadvitayaṃ jalena /
āsiñcati dhruvam asau na kadācid akṣirogavyathāvidhuratāṃ bhajate manuṣyaḥ // 47 //
Ap 7
nādeyaṃ navamṛdghaṭapraṇihitaṃ santaptam arkāṃśubhiḥ
rātrau saṃpratijuṣṭam indukiraṇair mandānilāndolitam {cf. Rājanighaṇṭu 14.54ab} /
śītaṃ bhinnamaṇiprabhaṃ laghutayā nāstīti śaṅkāvahaṃ
pāṭalyutpalaketakīsurabhitaṃ saṃsevayed vāri tat // 48 //
re re rudrajaṭāṭavīparisakhyālolabhasmāvilaṃ pronmañjatsurasundarīkucataṭasphāracchalacchīkaram / dhārādhautakarālitāṃbaratanuṃ (?) niḥśeṣapāpāpahaṃ gāṅgaṃ tuṅgataraṅgabhaṅgagahanaṃ pānīyam ānīyatām // 49 // ? // 50 //
atha śṛtoṣṇajalaguṇāḥ
pathyaṃ dīpanapācanaṃ laghutaraṃ saśvāsakāsāpahaṃ
hikkādhmānanavajvarāmaśamanaṃ śleṣmāpahaṃ vātajit /
saṃśuddhodaravastiśuddhikaraṇaṃ hṛtpārśvaśūlāpahaṃ
gulmārocakapīnase nigaditaṃ kaṇṭhyaṃ śṛtoṣṇaṃ jalam // 51 //
pittottare pittaroge pittāsṛkkaphapittayoḥ /
mūrchārchardijvare dāhe (tṛṣṇā) ṛṣmātīsārapīḍite // 52 //
dhātukṣīṇe viṣārte ca sannipāte viśeṣataḥ / śastaṃ śoṣe 'kṣiroge ca śṛtaṃ śītaṃ jalaṃ sadā // 54 // (3 ?)
atha pānakālabhedena vāriṇo guṇāḥ
chatrāmṛtaṃ viṣaṃ vajraṃ catvāro vāriṇo guṇāḥ /
bhuktvā tadaiva pratyūṣe abhukte bhojanaiḥ saha // 55 //
ajīrṇaṃ jīrayaty āśu pītam uṣṇodakaṃ niśi /
varṣāsu na jalaṃ grāhyaṃ nādeyaṃ bahudoṣakṛt // 57 //
Ap 8
atha śṛtodakasya guṇāḥ
kaphe pādāvaśeṣaṃ tu pānīyaṃ laghu dīpanam /
divāśṛtaṃ tu yat toyaṃ rātrau tad gurutāṃ vrajet //
śṛtaṃ śītaṃ tridoṣaghnam uṣitaṃ tac ca doṣakṛt /
tat pādaśeṣaṃ doṣaghnaṃ ardhahīnaṃ tu vātajit // 57 //
rātrau śṛtaṃ tu divase gurutvam api gacchati /
atha pārśvaśūlādau śītāmbupānaniṣedhaḥ
pārśvaśūle pratiśyāye vātaroge galagrahe // 58 //
ādhmāne stimite koṣṭhe sadyaḥśuddhe navajvare /
hikkāyāṃ snehapitte ca śītāmbu parivarjayet // 59 //
atha gulmādau alpajalapānavidhiḥ
gulmārśognahaṇīkṣaye ca jaṭhare mandānalādhmātake
śophe pāṇḍugalagrahe ca jagade (vraṇagade) mohe (mehe) ca netrāmaye /
vātārucyatisārake kaphayute kuṣṭhapratiśyāyake
uṣṇaṃ vāri suśītalaṃ śṛtahimaṃ svalpaṃ prapeyaṃ jalam // 60 //
nirāmotijarā (bhojanā) darvāk pibed vāri suśītalam /
ajīrṇe tu pibed vāri śītalaṃ svecchayā punaḥ //
atha nirvāpitodakaguṇāḥ
taptāyaḥpiṇḍasaṃyuktaṃ loṣṭanirvāpitaṃ jalam /
sarvadoṣaharaṃ pathyaṃ sadā vairujyakārakam //
Ap 9
atha vāriṇaḥ praśaṃsā /
kvacid uṣṇaṃ kvacic chītaṃ kvacit kvathitaśītalam /
kvacid bheṣajasaṃyuktaṃ kvacid vāri nivāryate {cf. Rājanighaṇṭu 14.80} //
tṛṣito moham āyāti mohāt prāṇān vimuñcati /
tasmāt svalpaṃ ca dātavyaṃ na kvacid vāri vāryate // 65 //
pānīyaṃ prāṇināṃ prāṇā viśvam eva hi tan mayam /
ato 'tyantavidhāne 'pi na kvacid vāri vāryate // 66 //
mūrchāpittoṣṇadāheṣu vidhare (pittarakte) madātyaye /
bhramaklamaparīteṣu tamake vāri śītalam //
pibed ghaṭasahasrāṇi yāvannāstamito raviḥ /
astaṃ gate divānāthe bindur eko ghaṭāyate // 68 //
ajīrṇe cauṣadhaṃ vāri jīrṇe vāri balapradam /
bhojane cāmṛtaṃ vāri rātrau vāri viṣopamam // 62 //
atyambupānān na vipacyate 'nnaṃ nirambupānāc ca sa eva doṣaḥ /
tasmān naro vahnivivardhanāya muhurmuhur vāri pibed abhūri // 70 //
kṣudhāsaṃśuṣkahṛtkaṇṭhaḥ prathamaṃ kabalān bahūn /
na bhukte prapibed ambu śītalaṃ mātrayā yutam // 71 //
tena hṛtkaṇṭhaśuddhiḥ syāt sukhenānnaṃ pataty adhaḥ /
snigdhayuktaṃ ca yad bhaktaṃ tatas saṃtarpaṇaṃ bhavet // 72 //
Ap 10
ādau dravaṃ samaśnīyāt tatrāmbu na pibed bahu /
madhye tu kathinaṃ bhuṅkte yatheṣṭaṃ śasyate jalam // 73 //
prāk dravaṃ puruṣo 'śnīyāt madhye tu kathināśanaḥ /
ante punar dravāśī tu vastyārogye (?) na muṃcati // 74 //
tathaiva bhojanasyānte pītam ambu balapradam /
dravyaṃ prayāti bhuktānte kin tu tanmātrayā pibet // 75 //
ādau jalaṃ vahnivināśakāri paścāt tadante kaphabṛṃhaṇaṃ ca /
madhye tu pītaṃ samatāsukhaṃ ca tasyābhiyogo 'bhimatas sakṛc ca // 76 //
amṛtaṃ viṣam iti salilaṃ cedaṃ niṣṭhā (vidyā) d atividitatatvārthaḥ /
yuttayā sevitam amṛtaṃ viṣam etad ayuktitaḥ pītam // 77 //
pūrayed bhāgayugalaṃ kukṣeś cānnena susthitaḥ /
jalenaikaṃ caturthe ca vāyusaṃcāraṇāya vai // 78 //
grāse grāse tu pātavyaṃ śītalaṃ vāri sarvadā /
bahuvāriyutaṃ cānnam agniṃ pacati satvaram // 79 //
tasmād ādāv atisvalpaṃ madhye ca tṛptidāyakam /
mātrayā ca pibed ante na rogair bādhyate naraḥ // 80 //
vāsitaṃ nūtanaiḥ puṣpaiḥ pāṭalīcampakādibhiḥ //
pathyaṃ sugandhi hṛdyaṃ ca śītalāmbu sadā pibet // 81 //
Ap 11
sugamaṃ yat sarovālaśakalair adhivāsitam /
karpūreṇa ca yat toyaṃ tat peyaṃ sarvadā nṛṇām // 82 //
grīṣme śaradi pātavyaṃ svecchayā salilaṃ naraiḥ /
anyadā kalpamaidhete (svalpam evaitad) vātaśleṣmabhayāt pibet // 83 //
anye (anne) nāpi vinā jantuḥ prāṇān saṃdhārayec ciram /
toyābhāve pipāsārtaḥ kṣaṇāt prāṇair vimucyate // 84 //
ādimadhyāvasāne ca bhojane payasā yute /
kṛśaṃ sādhyaṃ (kārśyaṃ sābhyaṃ) tathā sthaulyaṃ bhavanti kramaśo guṇāḥ // 85 //
pānīyaṃ pānīyaṃ śaradi vasante ca pānīyam /
nādeyaṃ nādeyaṃ śaradi vasante ca nādeyam // 86 //
ity āyur vedamahodadhau śrīsuṣeṇakṛtau pānīyaguṇāḥ samāptāḥ //
atha kāṣṭhataptodakavargaḥ /
gandharvahastakāṣṭhaiś ca taptaṃ vāri prapūjitam
alakṣmīraktapittaghnaṃ doṣāṇāṃ ca prasādanam // 1 //
bhallātakaiś ca kāṣṭhaiś ca taptaṃ vāri śubhodakam /
vātaśleṣmaharaṃ pathyaṃ vīryatejovivardhanam // 2 //
pālāśodumbarodbhūtakāṣṭhataptaṃ śubhaṃ jalam /
vraṇakaṇḍūharaṃ cāsṛkbalavīryavivardhanam // 3 //
jambūkapitthāmrajaiḥ kāṣṭhaiḥ taptaṃ vāri taḍāgajam /
medhābalapradaṃ vīryakṛmidoṣavināśanam // 4 //
Ap 12
dumbarīkāṣṭhajais toyaṃ tāpyaṃ vāpīsamudbhavam /
kaphahṛt tac ca nirdiṣṭaṃ doṣāṇāṃ ca vināśanam // 5 //
kāṣṭhaiḥ khadirajais taptaṃ raktapittavināśanam /
āpyāyanakaraṃ grīṣme śreṣṭham uktam idaṃ jalam // 6 //
kadambanimbajais taptaṃ saritsamudrajaṃ jalam /
pathyaṃ doṣaharaṃ kaṇḍūraktapittavināśanam // 7 //
dhātrīdāruśṛtaṃ taptaṃ malakṣālanayodakam /
vātapittaharaṃ śreṣṭhaṃ rasāyanakaraṃ param // 8 //
puṣkarassa (madhukasya) ca kāṣṭhaiś ca taptaṃ kūpodbhavodakam /
vātapittaharaṃ śreṣṭhaṃ rasāyanakaraṃ param // 9 //
(grahaṇīpāṇḍuhṛtkāsaśvāsahṛtparamaṃ hitaṃ /) karpūra (karkandhu) dārusaṃbhūtataptam uṣṇodakaṃ śubham (nādeyam udakottamam /)
jaṭharāgneś ca sadanaṃ suśrutena pradarśitam // 10 //
sallakīśākaniryāsakāṣṭhaiś cāpi pṛthak pṛthak /
taptaṃ nirjharajaṃ vāri nāmayān janayed varam (rogān saṃjanaded bahūn) // 11 //
vaṭaiś cārjunakāṣṭhaiś ca saṃtataṃ tāpitaṃ jalam /
balamedhāprajananaṃ (ā) maitreyeṇa pradarśitam // 12 //
tarkārī vātahaṃtrī ca kaṇḍūtvagdoṣavardhanam /
vano (navo)dakaṃ susaṃtaptaṃ malānāṃ kṣālane hitam // 13 //
// iti kāṣṭhataptodakavargaḥ //
Ap 13
atha bhājanabhadena guṇāviśeṣāḥ /
hemapātre ca susvādu vipāke śītalaṃ madhu /
tridoṣaśamanaṃ vīryabalamedhākaraṃ śubham // 1 //
trapupātrodakaṃ yac ca picchalaṃ madhuraṃ rase /
vīrye kaphapradaṃ cāgniśakṛnmārutavardhanam // 2 //
ghoṣapātre yad udakaṃ vipāke kaṭukaṃ guru
pittaśleṣmapradaṃ vṛddhe yathākālaṃ balāya ca (vṛddhau vyathākālānurūpitam) // 3 //
dhārāpātapayaḥpānaṃ ghrāṇopari suśītalam
śvasebanānnapatayo (āsecanaṃ ca nayane) tridoṣaśamanaṃ hitam // 4 //
tāmrabhājanake vāri soṣṇaṃ svāde sakṛtkaṭu /
pittānilapradaṃ vṛddhe śakṛnmārutanāśanam (kopanam) // 5 //
rītikāpacitaṃ toyaṃ kaṭu śleṣmavināśanam /
pittalaṃ sakaṭūṣṇaṃ ca meharogavivardhanam // 6 //
lohabhājanasaṃsthaṃ ca payaḥ pānaṃ ca dūṣitam /
raktapittaha(ka)raṃ kaṇḍūtridoṣaśamanaṃ param (madadoṣāgnikārakam) // 7 //
lohabhājanasaṃtaptaṃ kaṇḍūmandāgnikārakam /
malānāṃ recane coktam āśayakṣālane hitam // 8 //
madhūdumbarapātreṇa tāpitaṃ codakottamam /
vapuḥ kāntipradaṃ pitte (proktaṃ) vahnimāndyakaraṃ sakṛt (ca tat) // 9 //
Ap 14
bhājane mṛnmaye taptaṃ malānāṃ kṣālane hitam
dhātusāmyakaraṃ vīryabalaujaḥparivardhanam // 10 //
// ity āyurvedamahodadhau suṣeṇakṛte bhājanādhivāsavidhiḥ //
idānīṃ kṣīraguṇāḥ kathyante //
tatrāpi gavyamāhiṣayor eva sadopayogitvāt tayor eva prathamaṃ svarūpaṃ vicāryate //
gavyaṃ himaṃ medhyatama hi dugdhaṃ prāṇapradaṃ pittasamīraṇaghnam /
rasāyanaṃ varṇakaraṃ mukeśyaṃ ārogyahetuḥ satataṃ narāṇām // 1 //
kṣīraṃ sākṣāt* jīvanaṃ janmasāhyā(tmyā)t tad dhāroṣṇaṃ gavyam āyuṣyam uṣṇam /
prātaḥ sāyaṃ grāmyadharmāvasāne bhukte paścād okasātmyaṃ karoti // 2 //
atha gavāṃ varṇaviśeṣe kṣīraguṇaviśeṣāḥ /
gavāṃ sitānāṃ vātaghnaṃ kṛṣṇānāṃ pittanāśanam /
kaphaghnaṃ raktavarṇānāṃ trīn hanti kapilāda(pa)yaḥ // 3 //
śītalaṃ madhuraṃ snigdhaṃ vātapittaharaṃ param /
vṛṣyam ojaskaraṃ hṛdyaṃ śleṣmaghnaṃ ca rasāyanam // 4 //
Ap 15
pāke svādurasaṃ medhyaṃ kṣayakṣīṇabalapradam
śvāsakāsapraśamanaṃ śramatrayamadāpaham // 5 //
jīrṇajvare mūtrakṛcchre raktapitte ca śasyate /
gavyaṃ payaḥ pavittraṃ ca balapuṣṭiprakārakam // 6 //
śreṣṭhaṃ cākṣayyam āyuṣyaṃ kāntilāvaṇyakārakam /
payo gavyaṃ teṣāṃ bhra(śra)marudhirapittaśramamada
kṣayālakṣmīgulmapradaragarapāṇḍvāmayaharam /
śakṛcchreṣmajvara (?) śvayathuplīhaśamanaṃ
tṛṣāmedomurcchājvaram anilam apy āśu śamayet // 7 //
atha bhājanaviśeṣe guṇaviśeṣāḥ /
tāmre vātaharaṃ kṣīraṃ sauvarṇe pittanāśanam /
raupye śleṣmaharaṃ caiva kāṃsye raktaprasādanam // 8 //
iti gokṣīram //
atha mahiṣīkṣiram /
māhiṣaṃ balavarṇaujo nidrābhukta(śukra)balanadam /
tīkṣṇāgniśamanaṃ svādu rase pāke ca puṣṭidam // 1 //
vyāyāmaśrāntadehasya śramaghnam anilāpaham /
niṣkāmasyāpi vṛddhasya strīṣu kāmapradāyakam // 2 //
balinas taruṇasyāpi viśeṣāt kāmadāyakam /
iti māhiṣam //
atha ajākṣīram /
ajānām alpakāma(ya)tvāt kaṭutiktaniṣevaṇāt /
nātyambupānād vyāyāmāt sarvavyādhiharaṃ payaḥ // 1 //
Ap 16
ājam agnibalakṛt kṣayakāmaśvāsahṛccalaharaṃ paramaṃ tat /
raktapittaharam āśv atisāre raktaje ca kathitaṃ hitam eva // 4 [sic!] //
atha uṣṭrīkṣīram /
uṣṭrīkṣīraṃ suptiśophāpahāraṃ pittaśleṣmātyarśasā ca praśastam /
ānāhaghnaṃ codarāṇāṃ praśastaṃ jantughnaṃ vai śasyate sarvakālam // 5 //
atha aśvākṣīram /
uṣṇam aikaśaphaṃ balyaṃ śvāsa (śākhā) vātāpahaṃ payaḥ /
madhurāmla (rasaṃ) karaṃ rūkṣaṃ lavaṇānurasam laghu // 6 //
(kharāśvākṣīram)
atha strīstanyam /
mānuṣyaṃ(ṣaṃ) madhuraṃ stanyaṃ kaṣāyānurasaṃ himam /
nasyāś cotanapathyaṃ ca jīvanaṃ laghu dīpanam // 7 //
atha hastinīkṣīram /
hastinyā madhuraṃ vṛṣyaṃ kaṣāyānurasaṃ guru /
snigdhaṃ (sthai) dhairyakaraṃ śītaṃ cakṣuṣyaṃ balavardhanam {cf. Rājanighaṇṭu 15.15} //
Ap 17
atha payaḥsāmānyaguṇāḥ /
payo 'bhiṣyandi gurvāmaṃ prāyaśaḥ parikīrtitam /
tad evāsyataraṃ (tiśṛtaṃ) vidyāt gurutarpaṇabṛṃhaṇam // 8 //
varjayitvā striyāḥ stanya āmam eva hi khāṇḍitam /
dharoṣmam amṛtaṃ kṣīraṃ viparītam ato cyate ('nyathā) // 9 //
atha ninditadugdham /
aniṣṭagandham amlaṃ ca vivarṇaṃ virasaṃ ca yat /
varjaṃ (rjyaṃ) salavaṇaṃ kṣīraṃ yac ca vigrathitaṃ bhavet /
kṣīraṃ na bhuñjīna (divā) yadi bhuñjīta na svapet /
yadi svapet kṣayaṃ cāyus tasmāt kṣīraṃ divāmṛtam // 11 //
atha dhāroṣṇādiguṇāḥ /
dhāroṣṇam amṛtaṃ pathyaṃ dhārāśītaṃ tridoṣakṛt /
śṛtaṃ śītaṃ tridoṣaghnaṃ śītoṣṇa [śṛtoṣṇaṃ] kaphavātajit // 12 //
athāvikaṃ pathyatamaṃ śṛtoṣṇaṃ mājaṃ payo vai śṛtaśītam eva /
dhārāsuśītaṃ mahiṣīpayaś ca dhāroṣṇam evaṃ hitam eva gavyam // 13 //
anyac ca /
pittaghnaṃ māhiṣaṃ kṣīraṃ vātaghnaṃ cāvikaṃ payaḥ /
vātapittaharaṃ gavyaṃ tridoṣaghnam ajāpayaḥ // 14 //
Ap 18
atha prābhātikādidugdhaguṇāḥ /
prāyaḥ prābhātikaṃ kṣīraṃ guru viṣṭambhi śītalam /
rātrau saumyaguṇatvāc ca vyāyāmābhāvatas tathā // 17 //
divākarābhitaptānāṃ vyāyāmānilasevanāt /
vātapittaharaṃ caiva cākṣuṣyaṃ cāparāhṇikam // 16 //
atha pūrvāhṇādau kṣīrapāne guṇaviśeṣāḥ /
vṛṣyaṃ bṛṃhaṇam agnivṛddhijanakaṃ pūrvāhṇakāle payo
madhyāhne baladāyakaṃ ratikaraṃ kṛcchrāśmarīchedanam /
bāle tv agnikaraṃ kṣaye balakaraṃ vṛddhasya retovahaṃ
rātrau kṣīram anekadoṣaśamanaṃ sevyaṃ sadā prāṇibhiḥ // 17 //
bhuktā ye kaṭutīvracaṇḍavidalā ye cāmlatiktā rasāḥ
rūkṣakṣāravidāhaśoṣakaparā ye cātitāpapradāḥ
kāṣāyāḥ kaṭurūkṣadurjaratarāḥ saṃsevyamānā hasa[thā]t
tat sarvaṃ balakṛt karoti tarasā dugdhaṃ niśāsevitam // 18 //
atha kṣīravikriyākālaniyamaḥ /
muhūrtapañcakād ūrdhvaṃ kṣīraṃ bhajati vikriyām /
tad eva dviguṇe kāle viṣavad dhanti mānavam // 19 //
Ap 19
atha dhāroṣṇasya payasaḥ punar guṇakīrtanam /
dhāroṣmaṃ [ṣṇaṃ] pavanaprakopaśamanaṃ dugdhaṃ gavāṃ puṣṭikṛt
pāṇḍuṃ kāmalakaṃ nihanti tarasā kṣīṇorjakṛcchrīkaram /
dāhaṃ dehagataṃ karāṅghranayanajvālāṃ ca piktonnatiṃ
duṣṭāsraṃ kṛśatāṃ kṛśānujanitāṃ kṛcchrādirogān jayet // 20 //
atha kvathitādikṣīrasya pathyatākālavyavasthā /
akvathitaṃ daśa ghaṭikāḥ kvathitaṃ dviguṇāś ca tāḥ payaḥ pathyam
uṣasi ca sarasādyāṃ (?) (koṣṇaṃ ca svarasāḍhyaṃ) yāvat tāvat payaḥ prāśyam // 21 //
atha jvare payasaḥ pathyāpathyatvam /
jīrṇajvare kaphakṣīṇe kṣīraṃ syād amṛtopamam /
tad eva taruṇe pītaṃ viṣavad dhanti mānavam // 22 //
tasmāc chṛtaṃ vāpy aśrutaṃ kṣīraṃ tātkālikaṃ pibet /
caturbhāgajalaṃ dattvā yat tadāvartitaṃ payaḥ // 23 //
tasmāt tad balakṛcchreṣṭhaṃ hitaṃ savarujāpaham /
atha asātmyakṣīrāṇāṃ kṣīrakalpanam /
(yeṣāṃ na sātmyaṃ) etac ca sākṣāt kṣīreṇa pītaṃ cādhmānakārakam // 24 //
teṣām ardhajalaṃ datvā nāgaraṃ pippalīyutam /
āvartayet kṣīraśeṣaṃ tat pītvā sukham āvahet // 25 //
Ap 20
atha gavyādidugdhabhedena pānakālānirṇayaḥ /
pūrvāhṇe māhiṣaṃ saśarkaraṃ svecchayā vā? yeṣāṃ sāmyaṃ sadā bhavet /
(ḥgavyaṃ pūrvāhṇakāle syād aparāhṇe tu māhiṣam
kṣīraṃ saśarkaraṃ pathyaṃ yathāsātmyaṃ ca sarvadāḥ iti pāṭhyam)
ādau madhyāhne vā (tenādau tat tu madhye ca) grāmasyānte kadācana // 26 //
sarvaṃ tan mānaśeṣaṃ (sarvabhojanaśeṣe) tu payaḥ śastaṃ (peyaṃ) sadā naraiḥ /
atha punaḥ śṛtaśītādikṣīraguṇavarṇanam /
pittaghnaṃ śṛtaśītalaṃ kaphaharaṃ pakvaṃ tad uṣṇaṃ punaḥ
śītaṃ yat tu na pācitaṃ tad akhilaṃ viṣṭambhadoṣāvaham
dhāroṣṇaṃ tv amṛtaṃ payaḥ śramaharaṃ nidrākaraṃ kāntidaṃ
tṛṣyaṃ bṛhaṇam agnivardhanam iti svādu tridoṣāpaham // 27 //
atha annaviṣaiḥ saha dugdhaprāśapratiṣedhaḥ //
kṣīraṃ bhuñjīta godhūmānnena naiva ca naiva ca /
piṣṭānnenāpi nāśnīyān na dadhnā lavaṇena ca // 28 //
na māṣair na ca mudrair vā na guḍena phalena vā /
bhūmikandair na vā śākair matsyamāṃsādibhir na vā // 29 //
atha pāyasasya guṇāḥ /
pāyasaṃ bhakṣayed yuktyā tat pakvaṃ hi samaṃ pibet /
vṛṣyaṃ hṛdyaṃ ca pathyaṃ ca tat pittānalanāśanam // 30 //
Ap 21
atha samāgnyāder api trikālapayaḥpānaniṣedhaḥ //
snigdhatvād gauravāj jāḍyāt trikālaṃ na pibet payaḥ /
samāgnir api kiṃ cānyo mandāgnir viṣamo 'thavā // 31 //
tīkṣṇāgnes tu tadanumātiḥ /
tīkṣṇāgninā tu pātavyaṃ dvikālam api māhiṣam /
tasya dhātūn pacaty agnir yadā tena na siñcati // 32 //
atha punaḥ kṣīrapraśaṃsā /
kṣiraṃ [rasaṃ] hitaṃ śreṣṭharasāyanaṃ ca kṣīraṃ vapurvarṇabalāyuṣe ca /
kṣīraṃ hi cāyuṣyakaraṃ narāṇāṃ kṣīraṃ balāsthāpanam uttamaṃ ca // 33 //
kṣīraṃ hi sandīpanapācanīyaṃ kṣīraṃ hi coṣṇaṃ malaśodhanaṃ ca /
kṣīraṃ hi saṃdhānakṛduṣṇaśītaṃ kṣīraṃ kavoṣṇaṃ malanāśānaṃ ca // 34 //
atha matsyādibhiḥ saha kṣīrasevāpratiṣedhaḥ /
matsyamāṃsaguḍamudgamūlakaiḥ kuṣṭham āvahati sevitaṃ payaḥ /
śākajāmbavasurādisevitaṃ mārayaty abudham āśu sarpavat {cf. Rājanighaṇṭu 15.30} // 35 //
Ap 22
atha rasaviśeṣaiḥ payaḥpānavidhiḥ //
kṣīreṇa saha bhojyāni na viruddhāni tadyathā /
āmreṣṭā [amleṣv ā]malakaṃ pathyaṃ śarkarā madhureṣu ca // 36 //
paṭolaḥ śāka [tikta] vargeṣu kaṭuke cārdrakaṃ bhajet [paceḥ] //
kaṣāyeṣu yavaś caiva lavaṇeṣu ca saindhavam // 37 //
ity āyurvedamahodadhau suṣeṇakṛte kṣīravargaḥ //
atha godadhiguṇāḥ //
tatrāpi cātiśītaṃ ca dīpanaṃ balavardhanam /
vātaghnaṃ madhuraṃ rūkṣaṃ dadhi gavyaṃ manoharam // 38 //
snigdhaṃ vipāke madhuraṃ dīpanaṃ balavardhanam /
vātāpahaṃ pavitraṃ ca dadhi gavyaṃ rucipradam // 39 //
arocake pīnasamūtrakṛcchre śītajvare tadviṣamajvare ca /
durnāmarogagrahaṇīgade ca gavyaṃ praśastaṃ dadhi sarvadaiva // 40 //
atha ṛtubhedena dadhy upayoge guṇāguṇāḥ /
śaradgrīṣmavasanteṣu ninditaṃ dadhi doṣakṛt /
hemante śiśire tac ca varṣākāle phalapradam // 41 //
Ap 23
atha māhīṣadadhiguṇāḥ /
vipāke madhuraṃ vṛṣyaṃ raktapittaprasādanam /
balāsavardhanaṃ caiva viśeṣān māhiṣaṃ dadhi // 42 //
snigdhaṃ madhuraśītaṃ ca balavarṇakaraṃ param /
vṛṣyaṃ medaḥkaraṃ svādu śramaghnaṃ vātanāśānam // 43 //
śleṣmāmavardhanaṃ caiva sarapuṣṭikaraṃ tathā /
pavitram uṣṇaśamanaṃ māhiṣaṃ kāntivardhanam // 44 //
māhiṣaṃ dadhi balāsakārakaṃ vāhnimāndyakaram āśu gurutvāt /
tat prayojya kaṭukair avacūrṇe māhiṣaṃ ca laghutām upayāti // 45 //
// māhiṣaṃ dadhi //
atha ajādadhiguṇāḥ /
dadhyamlaṃ (dhyājaṃ) kaphavātanāśanakaraṃ vātaghnam uṣṇaṃ tathā
durnāmaśvasane ca kāsasahite cāgneś ca saṃdīpanam /
vṛṣyaṃ bṛṃhaṇam agnikāntibaladaṃ sarvāmayadhvaṃsanaṃ
āsāṃśeṣva (rśaḥsv a)tisārake vigaditaṃ pathyaṃ sadā prāṇinām // 46 //
kāsaśvāsaharaṃ rucyaṃ śophātīsāranāśanam /
āgneyaṃ sarvadoṣaghnaṃ viśeṣāc chāgalaṃ dadhi // 47 //
atha āvikasya dadhno guṇāḥ /
āvikaṃ snigdhamadhuraṃ guru pittakaphapradam /
pathyaṃ kevalavāteṣu śophe cānilaśoṇite // 48 //
Ap 24
atha aśvādadhiguṇāḥ /
vājijaṃ samadhuraṃ valavarṇaṃ svedadāham upayāti vināśam (gurutvam) /
dīpanīyam atidoṣalaṃ sadā cākṣuṣaṃ ca marutaḥ pravikopi // 49 //
atha auṣṭradadhiguṇāḥ /
vātārśakuṣṭhakrimināśanaṃ syāt* auṣṭraṃ vipāke kaṭukaṃ satiktam /
sakṣāram amlaṃ kaṭu kuṣṭhakopi (kṛmikoṣṭhanāśanaṃ) balyaṃ ca saṃtarpaṇam āśu kāri // 50 //
atha hastinīdadhiguṇāḥ /
guru coṣṇaṃ kaṣāyaṃ ca kaphamūtrāpahaṃ ca tat /
atha strīdadhiguṇāḥ /
snigdhaṃ vipāke madhuraṃ balyaṃ saṃtarpaṇaṃ guru // 51 //
cākṣuṣyaṃ sarvadoṣaghnaṃ dadhikātra (nāryā) guṇottamam // 52 //
laghuṇā [pā]ke balāsaghnaṃ vīryoṣṇaṃ pittanāśanam /
kaṣāyānuguṇaṃ nāryā dadhi varcovivardhanam // 53 //
kuryād guttayābhilāṣaṃ ca dadhi maskaparisṛtam /
satukṣīreṇa vañjātaṃ guruvad dadhi tat smṛtam ///54 //
(dadhnas tu yad adhas toyaṃ tan mastuni pariśṛtaṃ / śṛtāt kṣīrāc ca yañjātaṃ guṇavad dadhi tat smṛtam /) vātapittaharaṃ rucyaṃ dhātvagnibalavardhanam /
Ap 25
atha dadhikhaṇḍaguṇāḥ /
daghnaḥ khaṇḍo gurur vṛṣyo vijñeyo balavardhanaḥ /
vastravivana (niṣpīḍita)ś cāpi kaphapittavināśanaḥ // 55 //
atha asāradadhiguṇāḥ /
dadhi tv asāraṃ rūkṣaṃ ca grāhi viḍbhedi (viṣṭambhi) vātalam /
dīpanīyaṃ laghutaraṃ sakaṣāyaṃ rucipradam // 56 //
atha mastuguṇāḥ /
tṛṣṇāklamaharaṃ mastu [śītaṃ sroto] viśodhanam //
amlaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ avṛṣyaṃ kaphavātanut // 57 //
atha dadhisāmānyaguṇāḥ /
amlaṃ syād rasapākato gurutaraṃ vātāpahaṃ śītalaṃ
grāhyuṣṇaṃ grahaṇīgade nigaditaṃ viṇmūtrakṛcchrāpaham /
balyaṃ śophakaphāgnimāndyajananaṃ raktapradaṃ bhuktadaṃ
[kāsā] rūkṣārocakapīnase viṣamake śītajvare tanmaya [ta]m // 58 //
grahaṇyāṃ pīnase mūtrakṛcchre ca viṣamajvare /
arocake ca mandāgnau śasyate dadhi sarvadā // 59 //
lavaṇamaricasarpiḥśarkarāmudgadhātrīkusumarasavihīnaṃ [nai] caivam adyāt tu nityam /
na ca śaradi vasante noṣṇakāle na rātrau na dadhi kaphavikāre [pitta] pītaroge na dadyāt // 6 //
Ap 26
elāsaindhavaśarkaraṃ samaricaṃ dhātrīguḍaṃ sarpiṣā
pathyaṃ syād varamudgasūpasahitaṃ saṃsevanīya dadhi /
naivoṣṇaṃ bahu picchalaṃ na ca śaradgrīṣme vasante hitaṃ
pittāsṛkjvarakuṣṭhadaṃ bhramakaraṃ (bī) vāsarpadaṃ cānyathā // 61 //
dadhi trikaṭukamiśraṃ rājikācūrṇamiśraṃ
kaphaharam anilaghnaṃ cāgnisaṃdhukṣaṇaṃ ca
tuhinaśiśirakāle sevanīyaṃ ca pathyaṃ
bhavati sudṛḍhakāyo rūpavān satvavāṃś ca // 62 //
(racayati tanudārthyaṃ kāntimattvaṃ ca nṛṇām)
saguḍadadhi sukhoṣṇaṃ dhautavastreṇa samyak
yuvatikaravilāsair gālitaṃ dhūpitaṃ ca /
śiśirakiraṇaviśvājājicūrṇena miśraṃ
kaphaharam anilaghnaṃ cāgnisaṃdhukṣaṇaṃ ca //
(tuhinaśiśirakāle sevanīyaṃ ca pathyaṃ /
bhavati sudṛḍhakāyo rūpavān satvavāṃś ca) //
adhikataravilāsaiḥ sevitaṃ marditaṃ ca // 63 //
dadhi taruṇam apathyaṃ pathyasaṃpuṣṭihetoḥ
balakaram ativṛṣyaṃ medakṛdīpanaṃ ca /
kaphaharam anile syān nātipittaprakopaṃ
tad aniśam iha sevyaṃ mādhuraṃ cāmlabhāvāt // 64 //
madhuraṃ bhakṣayec caitad atyamlaṃ varjayet sadā /
madhuraṃ dadhi rogaghnaṃ atyamlaṃ rogakārakam // 65 //
ity āyurvedamahodadhau sukhena(ṣeṇa)kṛte dadhivargaḥ //
Ap 27
// atha mastuguṇāḥ kathyante //
[sro] śrotaḥ śuddiṃ vidhatte prakaṭayati ruciṃ dīpayaty āśu vahniṃ
kṛtvā śuddhiṃ malānāṃ jarayati ca haṭhād bhuktam annaṃ vicitram
uṣṇaṃ cāmlaṃ kaṣāyaṃ laghu surabhirasaṃ śūlaviṣṭambhahāri
śreṣṭhaṃ mastu praśastaṃ kaphapavanarujāduṣṭamūtragraheṣu // 1 //
laghv anne rucipaktidaṃ klamaharaṃ balyaṃ kaṣāyaṃ saraṃ
bhaktacchandakaraṃ tṛṣodaraharaṃ plīhārśaśophāpaham /
vāntau śuddhikaraṃ kaphānilaharaṃ viṣṭambhaśūlāpahaṃ
pāṇḍau mūtravikāragulmaśamanaṃ mastu praśastaṃ laghu // 2 //
laghutvād dīpananatvāc ca viṣṭambhādhmānanāśanāt /
[sro] śrotaḥśuddhikaratvāc ca tākrād dadhi (?) vikāśyate // 3 //
// ity āyurvedamahodadhau mastuvargaḥ //
idānīṃ takraguṇāḥ kathyante //
gholaṃ mathitam udaśvittakraṃ caitac caturvidhaṃ kathitam //
sarasaṃ nirjalaṃ svādu kī(ya)d ambhovarjitaṃ mathitam /
(sarasaṃ nirjalam ādyaṃ nirhṛtarasam ambuvarjitaṃ mathitam)
[ardha] pādasalilam udaśvittad ardha[pāda]jalaṃ takram āhuś ca //
pratyekaṃ ca caturṇāṃ kathā jñeyāḥ prayatnena // 2 //
sarasaṃ nirjalaṃ jñeyaṃ [gholaṃ] mathitaṃ rasavarjitam /
pādodakam udaśvittat takram ardhajalaṃ bhavet // 3 //
Ap 28
atha gavyamāhiṣājatakraguṇāḥ /
gavyaṃ tu dīpanaṃ takraṃ medhyamarśas tridoṣajit /
māhiṣaṃ śleṣmalaṃ takraṃ [chāgaṃ] laghu doṣatrayāpaham // 4 //
gulmārśograhaṇīśophapāṇḍvāmartha[ya]vināśanam
atha takrabhedānāṃ guṇāḥ /
gholaṃ mārutapittahāri māthitaṃ śvāsāpahaṃ śleṣmahṛt pittaśleṣmavināśyudaśvidadhikaṃ takraṃ tridoṣāpahaṃ //
mandāgnāv arucau tathaiva nitarām anyeṣu rogeṣv api
śreṣṭhaṃ takram idaṃ vadanti munayas tenottamaṃ prāṇinām // 6 //
atha takrapraśaṃsā /
yathā surāṇām amṛtaṃ pradhānaṃ tathā narāṇāṃ bhuvi takram āhuḥ /
amlena vātaṃ madhureṇa pittaṃ kaphaṃ kaṣāyeṇa nihanti sadyaḥ // 7 //
vātaśleṣmavināśanaṃ [kṛmiharaṃ] kṛcchrāśmarīchedanaṃ
mūtrāghātaharaṃ pramehaśamanaṃ plīhārtigulmāpaham /
durnāmodarapāṇḍurogajaṭharakrūrārtiniṣkṛntanaṃ
takraṃ dīpanapācanaṃ laghutaraṃ pathyaṃ sadā prāṇinām // 8 //
āmātisāre ca viśā [ṣṛ] cikāyāṃ vātajvare pāṇḍuṣu kāmaleṣu /
pramehagulmodaravātaśūle nityaṃ pibet takram arocake ca // 9 //
Ap 29
takraṃ svādu kaṣāyam amlakarasaṃ bhakṣaṃ (kṣyaṃ) laghūṣṇaṃ hitaṃ
gulmārśaḥpariṇāmaśūlaśamanaṃ chardiprasekāpaham /
tṛṣṇārocakamehaśophagarajit śleṣmālasaghnaṃ payaṃ (raṃ)
sevyaṃ mūtragadāpahaṃ jvaraharaṃ snehotthapīḍāpaham // 10 //
śītakālo 'gnimāndye ca kaphotthe kāmalāsu ca /
mārgāvarodhe duṣṭau ca vāgnau (yau) takraṃ praśasyate // 11 //
na (tat*) punar madhuraṃ śleṣmaprakopanaparaṃ param /
vātaghnaṃ pittaśamanaṃ amlaṃ cet pittakṛt sadā // 12 //
doṣaviśeṣe takraviśeṣavidhiḥ /
vātaghnaṃ (te 'mlaṃ) saindhavopetaṃ svādu pitte saśarkaram /
kaphapitte 'pi (pibet kaphe 'pi) vā takraṃ vyoṣakṣārasamanvitam // 13 //
sthaulyaṃ karoti harate nilam etad eva
yan noṣṇatām apagataṃ na kadācid eva /
sarpiḥ śi(si)tāmadhukamudgakaṣāyayuktaṃ
sevyaṃ vasantaśaradāgamakālavarjam // 14 //
navanītadvāre mathitaṃ kathayanti sudhiyaḥ /
ciramathitaṃ punar utpattikaraṃ narasya doṣāṇām // 15 //
rogaviśeṣe takraniṣedhaḥ /
naiva takraṃ kṣate dadyān noṣmakāle na durbale /
na mūrchābhramadāheṣu na roge raktapaittike // 16 //
Ap 30
takrapraśaṃsā /
śaśikundasamaprabhaśaṅkhanibhaṃ yuvatīkaranirmalanirmathitam /
paripakvasugandhikapittharasaṃ piba bho nṛpa takraṃ rujāpaharam // 17 //
mathitaṃ gorasaṃ gholaṃ dravamastuviloḍitam /
śvetaṃ daṇḍahataṃ sāndraṃ nāmataḥ parikīrtitam // 18 //
dviguṇāmbuśvetam idam ardhodakam iti smṛtam /
takraṃ tribhāgabhinnaṃ tu kevalaṃ mathitaṃ smṛtam // 19 //
takrasyopari yat toyam udaśvit parikīrtitam /
dadhnas tūpari yat toyaṃ tan mastu parikīrtitam // 20 //
grāhiṇī vātalā rūkṣā durjaga takūrjakā /
takrāl laghutaro maṇḍaḥ kūcikā dadhitakravat // 21 //
akrutvaṃ gayatas takraṃ kratutvena śātakratuḥ (?) /
tasmāt triviṣṭape jātaṃ takraṃ śakrasya durlabham // 22 //
kailāse yadi takram asti giriśaḥ kiṃ nīlaṇṭho bhavet
vaikuṇṭhe yadi kṛṣṇatām anubhaved adyāpi kiṃ keśavaḥ /
indro durbhagatābhayād vijayati (tāṃ kṣayaṃ dvijapatiḥ) lambodaratvaṃ gaṇaḥ
kuṣṭhitvaṃ ca kuberako dahanatām agniś ca divyasti cet // 23 //
yad dravyaṃ śaṅkhavarṇaṃ himapaṭalanibhaṃ cārugandhaḥ suśītaṃ
gaṅgāpānīyaśubhraṃ yuvatikaram ayasphālanāñjarjaraṃ ca /
manthānenānuviddhaṃ karatalarabhasād budvudākāraphenaṃ
tat takraṃ sūpadhūpaṃ tv amṛtaguṇanibhaṃ bhāgyavantaḥ pibanti // 24 //
// ity āyurvedamahodadhau sukhena(ṣeṇa)kṛte takravargaḥ //
Ap 31
// atha navanītavargaḥ kathyate //
śītaṃ varṇabalapradaṃ samadhuraṃ vṛṣyaṃ ca saṃgrāhakaṃ vātaghnaṃ kapha (kā)hārakaṃ rucikaraṃ hṛdyaṃ tridoṣāpaham (sarvāṅgaśūlāpaham) / kāsādhvaśramaśāntidaṃ ratikaraṃ kāntipradaṃ puṣṭidaṃ
{cf. Rājanighaṇṭu 15.63: kāsaghnaṃ śramanāśanaṃ}
sadyaskaṃ navanītam uddhṛtam idaṃ syāt sarvarogāpaham /
(cakṣuṣyaṃ navanītam uddhṛtanavaṃ goḥ sarvadoṣāpaham) cf. Rājanighaṇṭu 15.63} //
śītaṃ balāḍharyaṃ madhurāmlavṛṣyaṃ śleṣmā (va) pahaṃ pittamarutpraṇāśam /
śokakṣayakṣīṇakṛśānti (ti) vṛddhabāleṣu pathyaṃ navanītam uṣṇa(kta)m // 2 //
gavyaṃ vā māhiṣaṃ vāpi navanītaṃ navoddhṛtam /
śasyate bālavṛddhānāṃ balakṛddhātuvardhanam // 3 //
śītaṃ varṇabalapradaṃ samadhuraṃ vṛṣyaṃ hi saṃgrāhakaṃ
hṛdyaṃ śvāsajarāpahaṃ kṣayaharaṃ pittāmlavātāpaham /
kāsārśodina (tāpa) śophaśamanaṃ srastāṅgapīḍāpahaṃ
sadyaskaṃ navanītamāhiṣam idaṃ syāt sarvarogāpaham // 4 //
// iti navanītaguṇāḥ //
// athāto ghṛtaguṇāḥ kathyante //
tatrādau goghṛtasya guṇāḥ
dhīkāntismṛtikārakaṃ balakaraṃ medhāpradaṃ buddhikṛt vātaghnaṃ śramanāśanaṃ svarakaraṃ pittāpahaṃ puṣṭidam /
Ap 32
vahner vṛddhiharaṃ vipākamadhuraṃ vṛṣyaṃ ca śītaṃ sadā
sevyaṃ gavyam idaṃ ghṛtaṃ balakaraṃ sadyaḥsamāvartitam // 1 //
sarpirgavāṃ cāmṛtakaṃ viṣaghnaṃ cākṣuṣyam ārogyakaraṃ ca vṛṣyam / rasāyanaṃ mandam atīva medhyaṃ snehottama ca (goḥ) vibudhā vadanti
atha māhiṣaghṛtasya guṇāḥ
sarpirmāhiṣam uttamaṃ dhṛtikaraṃ saukhyapradaṃ kāntidaṃ
vātaśleṣmanibarhaṇaṃ balakaraṃ varṇaprasādakṣamam /
durnāmagrahaṇīvikāraśamanaṃ mandānaloddīpanaṃ (?) {cf. Rājanighaṇṭu 15.78}
cākṣuṣya navagavyataḥ phala (para)m idaṃ hṛdyaṃ manohāri ca // 3 //
māhiṣyaṃ tan mānuṣaṇāṃ ca śastaṃ balyaṃ vṛṣyaṃ bastisādaṃ karoti /
medodbhūtaṃ mehakṛcchaityakāri tasmān nityaṃ sarvakālaṃ niṣevyam //
ājaghṛtasya guṇāḥ
dīpanīyam ajāsarpiḥ cākṣuṣyaṃ balavardhanam /
kāsaśvāsakṣaye vāpi pathyaṃ pāneṣu tal laghu //
Ap 33
meṣīghṛtabhya guṇāḥ /
āvikaṃ ghṛtam atīvā gurutvād varjyam eva sukumāranaraiś ca /
auṣṭraghṛtasya guṇāḥ
sadya eṣa balapuṣṭikaraṃ syād uṣṭrajaṃ śvayathukāsakaraṃ ca //
anyac ca
gavyaṃ ca pācitaṃ sarpiḥ vamipītakaphāpaham /
payaso 'nuguṇaṃ meṣāṃ (pī) chāgīgardabhikāghṛtam // 7 //
auṣṭrīghṛtaṃ vīryakaṭu śleṣmakrimiviṣāpaham /
dīpanaṃ kaphavātaghnaṃ kuṣṭhagulmodarāpaham // 8 //
pāke laghvādi (vi)kaṃ sarpiḥ na ca pittaprakopanam /
kaphe 'nile yonidoṣe ca śvayathau hatam (śophe kampe ca tad dhitam) // 9 //
pāke laghuṣṭaṃ (ghūṣṇaṃ) vīrye ca kaṣāyaṃ kaphanāśanam /
dīpanī (naṃ) laghu vīrye ca vidyād aikaśaphaṃ ghṛtam // 10 //
strīghṛtam
cakṣuṣyam agnidaṃ strīṇāṃ sarpiḥ syād atamṛopamam [sic!] /
vṛddhiṃ karoti dehāgner laghu pāke viṣāpaham // 11 //
hastinīghṛtam
kaṣāyaṃ baddhaviṇmūtraṃ tatki (tikta)m agnikaraṃ laghu /
kareṇujaṃ hanti sarpiḥ kaṣṭakrimiviśaṃkaram (kaphakuṣṭhaviṣakrimīn) // 12 //
Ap 34
sarpiḥpraśaṃsā
āyurvṛddhiṃ vapur api dṛḍhaṃ saukumāryaṃ karoti
vyāyāmastrīnidhuvanakṛtaśrāntivicchedanīnam /
pathyaṃ bālye vayasi taruṇe vārdhake cāpi pathyaṃ
nānyat kiñcid bhavati puruṣe sarpiṣaḥ sthaulyakāri // 13 //
yad vedāgamavedibhir nigaditaṃ sākṣād ihāyur nṛṇāṃ
yad vaidyais tu rasāyanāya kathitaṃ sadyo jarānāśanam /
yat sārasvatakalpakānti matimatproktaṃ dhiyaḥ siddhaye
tatraikāyanaketakadyuticayaprāyaṃ mudā syād ghṛtam // 14 //
vīryātiśītaṃ ca guṇe vipāke svādu tridoṣeṣu rasāyanaṃ ca /
tejobalāyuṣyakaraṃ ca medhyaṃ cākṣuṣyam etad ghṛtam āhur āryāḥ // 15 //
ojastejobhivṛddhiṃ janayati sukhadaṃ kāntikṛt samyag uktaṃ
pāpālakṣmīśramaghnaṃ śvasanakasanahājīrṇajātajvaraghnam /
śūlodāvartarogagrahaṇini ca pajā (madarujaṃ) nāśayaty āśu pittaṃ [pīḍāṃ]
vātaghnaṃ pittanāśaṃ svarahati bhave śūddhame (svarakaram agadaṃ kṣudbhrame) caivasevye (vyam) // 16 //
cākṣuṣyaṃ vṛṣyam āyusmṛtidhṛtikaraṇaṃ rājayakṣmāprakopaṃ [vināśaṃ] [rūkṣe kṣīṇe ca pathyaṃ valipalitaharaṃ sāmadoṣaprakope /] bhūtonmādapramatte bahutimiramade kṛtpapaśrīra [syād apasmāra] hāri
sarveṣāṃ sarvadaiva prathitaguṇagaṇaṃ sādhu pathyaṃ ghṛtaṃ syāt // 17 //
Ap 35
sadyaskaṃ kṛmipūtaṃ [?] ca mūtravasti viśodhanam /
śleṣmalaṃ pittanāśaṃ ca balapuṣṭivivardhanam // 18 //
purāṇaṃ timiraśvāsapīnasajvarakāsanut /
mūrchākuṣṭaviṣonmadagrahāpasmāranāśanam // 19 //
ugragandhi purāṇaṃ syyād daśavarṣoṣitaṃ ghṛtam /
lākṣārasanibhaṃ śītaṃ tad dhi sarpagrahāpaham // 20 //
madāpasmāramūrchāyaśiraḥkarṇākṣiyonijān /
pūrāṇaṃ jayati vyādhīn vraṇaśodhanaropaṇam // 21 //
apasmāragrahonmādavatāṃ śastaṃ viśeṣataḥ /
pūrvoktāś cādhikāṃs tāś ca [?] guṇās tad amṛtopamam // 22 //
nirāmayānāṃ navayauvanānāṃ kṛtvā gavāṃ yacchata dhautamaddhiḥ /
vahnau vipakvaṃ navanītanūnaṃ [yogyaṃ] yogyaṃ ghṛtaṃ tad gajarājasevitām [?] // 23 //
// ity āyurvedamahodadhau suṣeṇakṛte ghṛtavargaḥ //
// idānīṃ tailaguṇāḥ // /
uṣṇaṃ vipāke kaṭukaṃ satiktaṃ kaphāpahaṃ vātanivāraṇaṃ ca /
krimīn nihanyād balabhuktakāri tailaṃ krimiśleṣmamarutpraṇāśi // 1 //
tilatailam alaṃkaroti keśyaṃ madhuraṃ tiktakaṣāyam uṣṇatīkṣṇam /
Ap 36
balakṛtkaphavātajaṃ ca [jantu] kharjū vraṇakaṇḍūtiharaṃ ca [kānti] dāyi // 2 //
kaṇḍūharaṃ kāntivivardhanaṃ ca arśo [varco] vivṛddhi vraṇaropaṇaṃ ca /
tilasya jātaṃ khalu yac ca tailaṃ bāleṣu vṛddheṣv api taila [pathya]m etat // 3 //
na pittaroge na ca śoṇitotthe pathyaṃ mahāvātavikārasaṃdhau /
tilodbhavaṃ tailam udaāharanti vātāśritān hanti samastadoṣān // 4 //
kaṭṭhamlarvīryaṃ bahupittakāri viṇmūtrasaṅgaṃ kurute 'tidīptim /
pāmādidoṣāpaharaṃ ca tailaṃ abhyañjanaṃ sarṣapasaṃbhavaṃ ca // 5 //
kaṭūṣṇaṃ sārṣapaṃ tailaṃ kaphaśukrānilāpaham /
tīkṣṇoṣṇaṃ picchalaṃ visraṃ raktair aṇḍodbhavaṃ tv ati {cf. Aṣṭāṅgahṛdaya 5.58cd} // 6 //
āmavātagajendrāṇāṃ śarīravanacāriṇām /
eka evāgrāṇī [rje] hetā eraṇḍasnehakesarī // 8 //
kausumbhatailaṃ krimināśanaṃ ca
tejobalaṃ netravināśanaṃ ca /
kharjūś ca keśaś ca karoti koṣṭhe [kaṇḍūṃ ca karoti dṛṣṭeḥ]
tridoṣalaṃ vāpi samīraṇaghnam // 9 //
lepāt karaṃjatailasya dṛṣṭirogavināśanam /
kuṣṭhe ca pāpabhinnanāṃ sarvavātavikāranut // 10 //
Ap 37
ākṣaṃ svādu himaṃ keśyaṃ guru pittānilāpaham /
nāpyu (tyu)ṣṇaṃ nimbajaṃ tailaṃ krimikuṣṭharujāpaham // 11 //
kṣaumaṃ sneham acākṣuṣyaṃ pittakṛd vātanāśanam /
ākṣajaṃ kaphapittaghnaṃ keśyaṃ dṛkśrotratarpaṇam // 12 //
adhobhāgikam airaṇḍam anyeṣāṃ tilavatsmṛtam //
// ity āyurvedamahodadhau suṣeṇakṛte tailavargaḥ //
atha madhuguṇāḥ kathyante /
vraṇasā (śo)dhanasaṃdhānaropaṇaṃ vātalaṃ madhu /
rūkṣaṃ kaṣāyamadhuraṃ tattulyā madhuśarkarā // 1 //
tridoṣaghnaṃ madhu proktaṃ anyasyā śrīsaṃnipātalam (?) /
hikkāśvāsakaphacchardimadatṛṣṇāviṣāpaham // 2 //
kṣaudraṃ jalena saṃyuktaṃ (ati) sthaulye piben naraḥ
kṛśo bhavati saty āha (prāhā) llekhanaṃ tatra jāyate // 3 //
lepe hitaṃ tatra gudāṅkurāṇāṃ gajoddhavaṃ lehyamahobhivṛddhiḥ (?) /
sarvo guruś cāpi rasāyanānāṃ kāsāpaho vāpi madhuprayogaḥ // 4 //
mehe hitaṃ syān malachardināśaḥ hikkātisāre vraṇakuṣṭhahantā /
kaṇḍūvraṇaghno vraṇadīpanānāṃ (pīḍitānāṃ) divyāmṛtaṃ sādhu madhuprayogaḥ // 5 //
Ap 38
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ vāpi kṛtrimaṃ ca viṣāpaham (viṣaṃ haret) /
balīpalitanirmuktau dehe tasmin prajāyate // 6 //
kṣatakṣīṇe hitaṃ caiva pāḍukāmalarogajit /
sthūla kaṣṇo (?) hitaṃ caiva rakte vāpi hitaṃ ca tat // 7 //
pāke svādu madhu śreṣṭhaṃ vipāke doṣasaṃyutam /
(tan madhu bhūvi ruddhānāṃ vārīṇāṃ madasaṃbhavam // 8 //
saṃbhavaḥ krimikīṭānā pippalī madhunā saha /
amlena madhuraṃ svādu tan madhuś cāpi doṣakṛt) (?) // 9 //
// idānīṃ ikṣuguṇāḥ kathyante //
snigdhaś ca saṃtarpaṇabṛṃhaṇaś ca saṃjīvanaḥ svādurasaḥ śramaghnaṃ /
vṛṣyaś ca pittaśramavātahārī hy antarvidāhī kaphakṛtsitekṣuḥ //
tadvat sakṛṣṇo hi bhaved guṇaiś ca vṛṣyo bhavet tarpaṇadāhahantā /
sakṣārakiṃcin madhuro rasena śoṣāpahantā vraṇaśophakartā // 2 //
pāṇḍuko bhīrukaś caiva vārāhaśvetapotakaḥ /
kāntāras tāpasekṣuḥ syāt kāṣṭhekṣuś ca vicitrakaḥ // 3 //
nepālo dīpyayantraś ca nīlayo raupyakośakṛt /
Ap 39
ity etā jātayaḥ sthūlā guṇān vakṣyāmy ataḥ param // 4 //
suśīto madhuraḥ snigdho bṛṃhaṇaḥ śleṣmavardhanaḥ /
avidāhi gurur vṛṣyaḥ pauṇḍrako bhīrukas tathā // 5 ///
anye tulyaguṇāḥ kecit sakṣāro vaṃśako mataḥ /
vaṃśavacchvetapauṇḍras tu kiñcid uṣṇaḥ sa vātahā // 6 //
kāntāras tāpasekṣuḥ syād vaṃśakānugato mataḥ /
evaṃguṇas tu kāṣṭhekṣuḥ sa tu vātaprakopanaḥ // 7 //
sūcīpatronilāporonīlāpo (nepālo) dīrghapatrakaḥ /
vātaghnāḥ kaphapittaghnāḥ sakaṣāyavidāhinaḥ // 8 //
kośākaro guḍaḥ śīto raktapittakṣayāpahā /
atīva madhuro mūlo (le) madhye madhura eva ca // 9 //
agreṣu (ṣvā) madhuro jñeyaḥ ikṣur ālavaṇaḥ smṛtaḥ /
kaphakṛccāvidāhī ca raktapittanibarhaṇaḥ // 10 //
śarkarāsamavīryas tu dantaniṣpīḍito rasaḥ /
gurur vidāhī viṣṭambhī yāntrikaḥ parikīrtitaḥ // 11 //
eko (pakvo) gurūrasaḥ snigdhaḥ satīkṣṇaḥ kaphavātanut /
phāṇitaṃ guru madhuraṃ abhiṣyandi ca bṛṃhaṇam // 12 //
śukraṃ kaphakaraṃ caiva pittaghnaṃ ca viśeṣataḥ /
sakṣāro madhuro 'timūtrabahulo raktasya saṃśodhano
medonigrahaṇas tu pittaśamano vātaghnaviṣṭambhanaḥ /
śleṣmāṇaṃ jana(yet*) ca bṛṃhaṇakaro balyaḥ sadā svāsthyakṛt
vātaghno viṣamo 'mlapittaśamano 'sevyo 'tireke sadā // 13 / /
Ap 40
matsyaṇḍikādīnāṃ guṇāḥ
matsyaṇḍikāyāḥ khaṇḍaḥ śarkarapāvimalonnaro digdhaḥ (?)
gurur atha madhurottarottarapāko vṛṣyo raktapittavināśakṛt /
yāvatī śarkarā proktā sarvadāhapraṇāśinī /
raktapittapraśamanī chardimūrchā tṛṣāpahā // 15 //
rūkṣo madhūkapuṣpotthaḥ phāṇito vātapittakṛt /
kaphaghno madhuraḥ pāke vipāke vastiśodhanaḥ // 16 //
guḍaśarkarayā tulyā vastiśodhanapācanī /
pittasaṃśamanī caiva raktapittanibarhiṇī // 17 //
madhurā śarkarā caiva hidhmātīsāranāśinī /
rūkṣā vivchedanī caiva kaṣāyā madhurāpi ca // 18 //
ikṣupraśaṃsā tadbhedāś ca /
vṛṣyaḥ śītoṣṇapittaṃ śamayati madhuro bṛṃhaṇaḥ śleṣmakāri /
snigdho hṛdyassaraś ca śramaśamanapaṭur mūtraśuddhiṃ karoti /
medovṛddhiṃ (vidhatte) vardhate śamayati ca malān tarpaṇaṃ cendriyāṇāṃ
dantau ni (dantair ni)ṣpīḍya sākṣād amṛtamayaraso (saṃ) bhakṣayed ikṣudaṇḍaḥ (ḍaṃ) // 19 //
kāntāro raktavarṇaḥ syāt kośākāras tathaiva ca /
śvetas tu pauṇḍrako jñeyaḥ trayaḥ śreṣṭhās tathekṣavaḥ //
madhuro mūlabhāvo (ge) syān madhye madhura eva ca /
agrabhāge punas tasya ikṣoḥ syāl lavaṇo laghu // 20 //
Ap 41
bhakṣayed ikṣukaṃ kāle bhojanasyāgrato naraḥ /
svabhāvān madhuro 'py eṣa śukro (bhukte) vātaprakopanaḥ // 21 //
vidāhī viṣṭambhī gurur atitarāṃ śoṣaśamanaḥ
kaṣāyo 'laṃkuryāt pavanajanana chardikaraṇaḥ /
dhṛtaḥ kiñcit kālaṃ sakalasahamūlāgradalanād
vidāhī tenāyaṃ bhavati [na] hito yāntrikarasaḥ // 22 //
mūlamadhyadalanāc ca tatkṣaṇāt sī [pī]yate yadi tu yāntriko rasaḥ /
vātapittaśamanas tadā bhavet tarpaṇaś ca malamūtraśodhanaḥ // 24 //
guḍādīnāṃ guṇāḥ /
pittaghnaḥ pavanāpaho ruvi[ci]karo hṛdyas tridauṣāpahaḥ saṃyogena viśeṣato jvaraharaḥ saṃtāpaśāntipradaḥ / viṇmūtrāmayanāśano 'gnijananaḥ kaṇḍupramehāṃti [ta] kṛt
snigdhasvāduraso laghuḥ śramaharaḥ pathyaḥ purāṇo guḍaḥ // 25 ///
dāhaṃ nivārayati pittam apākaroti tṛṣṇāṃ chinatti vinihanti ca moharmūrchām /
śoṣaṃ vighaṭṭayati tarpayatīndriyāṇi śītaḥ sadā samadhuraḥ khalu siddhakhaṇḍaḥ // 26 //
tṛṣṇāmohatṛṣāsyaśopaśanī dāhajvaradhvaṃsanī
śvāsacchardimadāya (tyayaklama) malaharī hṛdyā ca saṃtarpaṇī /
kṣīṇe retasi pāvake ca viṣame kṣīṇe kṣate durbale
durvāre 'pi ca raktapittakagade sevyā sadā śarkarā // 27 //
// ity āyurvedamahodadhau suṣeṇakṛte ikṣuvargaḥ //
Ap 42
// idānīṃ madyaguṇāḥ kathyante //
saṃdīpanaṃ madyam atīva tīkṣṇaṃ uṣṇaṃ ca taṣṭāṃ (tṛṣṇā) pradapuṣṭidaṃ ca /
susvādu tiktaṃ kaṭukaṃ tathāmlaṃ jambūrasaṃ susvadanīyam etat // 1 //
kāpyopaṃ (?) rasabhedanaṃ balakaraṃ saśvāsakāsāpahaṃ
varṣye (vṛṣyaṃ) caiva laghūṣṇaduṣṭajaraṇaṃ nidrābhivṛddhipradam /
pittāsṛkkaphasārake ca viṣame kārśye tathā pīnase
rūkṣaṃ śrotra (srota) viśodhanaṃ rucikaraṃ vātādisaṃśoṣaṇam // 2 //
(śleṣmāṇaṃ vinihanti yuktam aniśaṃ sevyaṃ sadā prāṇinā)
kṛśe sthūle hitaṃ rūkṣaṃ sūkṣmaṃ ścoto (sroto) viśodhanam /
vātāśleṣmaharaṃ putrayā (yuktyā) pītaṃ viṣavad anyathā // 3 //
gurutva (tad) doṣajananaṃ navaṃ jīrṇam ato 'nyathā / nātyarthatīkṣṇamṛdvalpasaṃbhāraṃ kaluṣaṃ na ca /
atha surāyā guṇāḥ /
gulmodarārśograhaṇīśophahṛtsnehanī guruḥ /
surānilaghnī medo 'sṛkstanyamūtrakaphāpa (va) hā //
atha vāruṇyā guṇāḥ /
tadguṇā vāruṇī hṛdyā laghutīkṣṇā nihanti ca /
śūlakāsāruciśvāsavibandhādhmānapīnasān // 6 //
grāhy uṣṇānaladā rūkṣā pācanī śophanāśanī /
Ap 43
atha pathyābibhītakasurā /
nātyarthaṃ pramadā lāghvyāṃ (ghvī) yathā (pathyā) vaibhītikī surā // 7 //
vraṇe pāṇḍvāmaye kuṣṭe na cātyarthaṃ virudhyate /
atha yavasurā /
viṣṭambhinī yavasurā gurvī rūkṣā tridoṣalā // 8 //
atha ariṣṭaguṇāḥ /
yathādravyaguṇo 'riṣṭaḥ sarvamadyaguṇādhikaḥ /
grahaṇīpāṇdukuṣṭhārśaḥśoṣaśokodarajvarān // 9 //
hanti gulmakri(mi) mī lohaḥ (plīhnaḥ) kaṣāyakaṭuvātalaḥ /
mārdvīkaṃ lekhanaṃ hṛdyaṃ nātyuṣṇaṃ madhuraṃ saram // 10 //
ka (a)lpapittānilaṃ pāṇḍumehārśaḥkrimināśanam /
(sṛṣta) dṛṣṭimūtrasa (śa) kṛdvāto gauḍas tarpaṇadīpanaḥ // 11 //
bhṛśoṣṇatīkṣṇarūkṣāmlaṃ hṛdyaṃ rucikaraṃ saram // 15 [sic!] //
dīpanaṃ śiśirasparśaṃ pāṇḍukrimivināśanam /
guḍeṣu(kṣu) madhumādhvīkasūktaṃ laghu yathottaram // 16 //
kandamūlaphalādyaṃ ca tadvad vidyāt tadāsutam /
śāṇḍākī cāsute(taṃ) cānyat kālāmlaṃ rocanaṃ laghu //
// iti madyavargaḥ //
Ap 44
idānīṃ kāñjikavargaḥ //
dhānyāmlaṃ bhedi tīkṣṇaṃ surabhi laghutaraṃ śo (so)ṣṇasaṃsparśarśītaṃ rūkṣaṃ caiva klamaghnaṃ śramaharaviṣadaṃ vastisaṃśodhanaṃ ca /
śastaṃ vāsthāpanaṃ syāt* laghu viṣaśamanaṃ śvāsarogāpanodi
gaṇḍūṣo dhāraṇe syān mukhagadanivahe gandhanirnāśanaṃ ca /
dhānyāmlaṃ bhedi tīkṣṇoṣṇaṃ pittakṛt sparśaśītalam /
śramaklamaharaṃ rucyaṃ dīpanaṃ bastiśodhanam // 1 //
iti kāñjikavargaḥ //
// atha mūtravargaḥ //
auṣṭraṃ (mūtraṃ) go 'jāvimahiṣīgajāśvoṣṭrakharodbhavam / (pittalaṃ rūkṣatīkṣṇoṣṇaṃ lavaṇānurasaṃ kaṭu / kṛmiśophodarānāhaśūlapāṇḍukaphānilān / gulmāruciviṣaśvitrakuṣṭhārśāṃsi jayel laghu /)
auṣṭraṃ gojāvināraṃ hayagajamahiṣīmūtravargaḥ kharoṣṇā (rāṇāṃ)
tiktaṃ tīkṣṇaṃ laghūṣṇaṃ salavaṇasurasaṃ pittalaṃ bhedi rūkṣam /
hṛdyaṃ rucyaṃ krimighnaṃ hutavahajananaṃ kuṣṭhamehau vināśī (śi)
gulmānāhārśaśūlānilakaphaviṣajit śophapāṇḍūdaraghnam //
mūtraṃ tathāṣṭādaśakuṣṭhaśophapāṇḍūdaronmādakaphāmayaghnam / sevyaṃ niddarśā (?) vikāram etat rūkṣaṃ tathāmlaṃ krimiṣu praśastam /
// iti mūtravargaḥ //
Ap 45
// atha dhānyavargaḥ //
snigdho vātaharas tridoṣaśamanaḥ pathyaḥ sadā prāṇināṃ
śreṣṭhaḥ pauṣṭika [śreṣṭho brīhiṣu ṣaṣṭikaḥ] śramaharaḥ kṛcchrādiḍoṣāpahā /
gaura(ś cā)śvāsitagaurato 'pi nitarāṃ sevyaḥ karoty uccakaiḥ
bhukta (śukraṃ) śvāsaharas tathā śramaharaḥ kāsādidoṣāpahā // 1 //
rase pāke svāduḥ pavanakaphāpattopaśamanaḥ
jvare 'jīrṇe pathyaḥ sakalajavarakṣābhaharaṇaḥ (?) /
śiśūnā vṛddhānāṃ yuvatisukumārātisa(su)khināṃ
ayaṃ sevyo rājā bhavati hi mahāśāliramalaḥ // 2 //
dhānyaṃ vāpitam uttamaṃ tad akhilaṃ (chi)channodbhavaṃ madhyamaṃ
jñeyaṃ dyadavargapittaṃ (tad yad avāpitaṃ) tad adhamaṃ nissāradoṣapradam // 3 //
{cf. Rājanighaṇṭu 16.158ab}
dagdhā yadbhavicpeṣyaṃ tetha (?) vipine yad vāpitāḥ śālayaḥ
ete chinnabhavā bhavanti khalu te viṇmūtrabandhapradāḥ // 3 //
{cf. Rājanighaṇṭu 16.158cd}
deśe deśe tu jātāś ca nānāvarṇāś ca śālayaḥ /
teṣāṃ svataḥ pradhāno 'sau tridoṣaśamanaḥ paraḥ // 4 //
rakto bhīrukapuṇḍarīkakalamas tūrṇo mahāpuṣpakaḥ
dīrghaḥ kāñcanahāyano 'sitaśi (sri) taḥ puṣpapāṇḍajaḥ pāṇḍukaḥ /
sāgarakhyās tapanīyakāḥ śakunako rodhras tu saugandhikaḥ
dhānādyāḥ sapataṅgidūṣakayutā hṛdyāḥ śubhāḥ śālayaḥ // 5 //
susabhāḥ (?) yācanadīpanā balakarā snigdhās tridoṣāpahāḥ śuklaśleṣmavivardhanā rucikarāḥ saṃdīpanās tarpaṇāḥ /
Ap 46
pathyāḥ sarvagade hitāḥ śramaharāḥ kṣuttṛṭśramadhvaṃsinaḥ
śreṣṭhā vrīhiṣu ṣaṣṭikāḥ kalapa (ma) kā raktā mahāśālayaḥ // 6 //
rocanās tarpaṇā hṛdyā dīptasya (?) pācanāḥ /
guravo bṛṃhaṇāḥ pathyā nānājātīyaśālayaḥ // 7 //
jagaromadhayero (?) hṛdyaḥ svādusaṃjīvano laghuḥ /
vṛṣyo balaprado hanyāt saghṛto 'sau malatrayam // 8 //
rājānaṃ(nnaṃ) kaphavātaghnaṃ svādu pittanivāraṇam /
rūpaśukramahātejaḥsatvaśuddhibalapradaṃ // 9 //
kṛṣṭi [ṣṇa] śāli [stri] tridoṣaghno madhuraḥ kārśyahā tathā /
pittaghnaḥ picchalaḥ śukrarūpavarṇabalapradaḥ // 10 //
ete śāliguṇāḥ proktā jñātavyāḥ śāstrakovidaiḥ /
sarvaṃ vanatṛṇānāṃ (nnaṃ) ca kuṣṭarogavināśanam // 11 //
sarvavyādhiharaṃ śīghraṃ mukhaśodhanam eva ca /
dhānye śreṣṭhaṃ ṣaṣṭikaṃ rājabhojyaṃ māṃse tv ājaṃ taittirīkaṃ hitaṃ syāt /
pānīyaṃ syāt kṛṣṇamṛtsnāsam etaṃ kṣīrājyādau gavyam ādau praśastam //
// iti śālivargaḥ //
uṣṇārūkṣava (ta)rāḥ kaṣāyamadhurāḥ pāke laghutvādi (dhi) kāḥ
śleṣmaghnāḥ pavanādipittajanakāḥ viṣṭambhinaḥ sarvadā /
romākādikadhānyalakṣaṇam idaṃ proktaṃ nṛṇām agrataḥ
samyak* vai balaśākasadravagullaiḥ paśrātkramaḥ saṃsthitaḥ // (?)
// iti dhānyavargaḥ //
Ap 47
// atha śimbidhānyaguṇāḥ kathyante //
tatrādā mudgaguṇāḥ /
mudgaḥ pittakaphāpaho vraṇaharaḥ kaṃvā(ṭhā) mayaghno laghuḥ
pathyo vātaviriktijantuṣu tathā netrāmaye sarvadā /
naivādhmānakaras tathānilaharo mandāni (va) le śasyate
sūpānām api cottamaḥ svarakaro mūtrāmayacchedanaḥ //
atha māṣaḥ /
māṣaḥ snigdho balamalakaraḥ śoṣaṇaḥ śleṣmakārī
vīrye coṣṇo jhaṭiti kurute raktapittaprakopam /
hanyād vātaṃ gurur atiraso rocako bhakṣa (kṣya) māṇaḥ
svādur nityaṃ śramasukhajuṣāṃ jīvanīyo narāṇām // 1 //
{cf. Rājanighaṇṭu 16.81}
māṣo gurur bhinnapurīṣamūtraḥ snigdhoṣṇavīryo madhuro 'nilaghnaḥ /
saṃtarpaṇastanyakaro viśeṣāt (balapradaḥ śukrakaphāvahaś ca)
kaṣāyabhāvānna purīṣabhedī na mūtralo me (nai)va balāsakartā (?) //
svādur vipāke madhuro 'tisāndraḥ saṃtarpaṇaḥstanyarucipradaś ca /
māṣaiḥ samānāṃ phalam ātmagutma(pta) mūcuś ca kākāṇḍaphalaṃ tathaiva //
// iti māṣaguṇāḥ //
Ap 48
atha kulatthaguṇāḥ
(u) kṛṣṇāḥkuluttho rasataḥ kaṣāyaḥ /
kaṭur vipāke kaphumārutaghnaḥ //
śrutā (śukrā)śmarīgulmaniṣūdanaś ca
saṃgrāhakaḥ pīnasakāsahārī // 1 //
ānāhamedogudakīlahikkāśvāsāpahaḥ śoṇitapittakṛc ca /
kaphasya hantā nayanāmayaghno viśeṣato vanyakulittha (u)yuktaḥ // 2 //
atha rājamāṣaguṇāḥ /
rājamāṣaḥ sage rucyaḥ kaphaśukra (krāmla) mapittakṛt /
susvādur vātalo rūkṣaḥ kaṣāyo 'pi mahāguruḥ // 3 //
rūkṣaḥ kaṣāyo viṣaśokaśukravalāsadṛṣṭikṣayavṛddhikārī /
kaṭur vipāke madhuraś ca śimbiḥ pravṛddhaviṇmūtra (mā)rutapittalaś ca // 4 //
sitāsitaḥ pītakaraktavarṇā bhavanti vai naikavidhās tu śibiṃ(mbyaḥ) : //
atha tilaguṇāḥ /
īṣatkaṣayo madhuraḥ satikto(ktaḥ) saṃgrāhakaḥ pittakaras tathoṣṇaḥ //
tilo vipāke madhuro baliṣṭhaḥ snigdho vraṇālepanapathya uktaḥ //
Ap 49
dantyo 'gnimedhājanano 'lpamūtraḥ stanyo 'tha keśyo 'nilahā guruś ca /
tileṣu sarpiṣv asita [sarveṣv asitaḥ] pradhāno medhyaḥ sito hīnataras tathānyaḥ //
dantyo varṇabalāgni [buddhi] jananaḥ stanyo 'nilaghno guruḥ
snigdhaḥ pittakaro 'lpamūtrakaraṇaḥ keśyātipathyo vraṇe /
grāhyuṣṇo dhṛtikṛt kaṣāyamadhuras tikto vipāke kaṭuḥ
kṛṣṇaḥ pathyatamo 'sito 'lparahito [guṇadaḥ] hīnās tathānye tilāḥ // 1 //
iti tilaḥ //
// atha yavaguṇāḥ kathyante //
yavaḥ kaṣāyo madhuro himaś ca kaṭur vipāke kaphapittahāraḥ /
vraṇeṣu pathyas tilavac ca nityaṃ prabaddhamūtro bahuvātavarśa [rcā]ḥ // 1 //
sthairyāgnidhātusvaravarṇakṛc ca sapicchalasthūlavilekhanaś ca /
medomaruttṛṭ [ḍ] haraṇo virūkṣaḥ prasādanaḥ śoṇitapittayoś ca // 2 //
ebhir guṇair hīnamataś ca nityaṃ vidyād yavebhyo 'nyatha [ya] vānaśeṣaḥ /
Ap 50
yavaḥ kaṣāyo madhuraḥ saśīto mehe hitaḥ pittakaphāmayaghnaḥ /
prasṛṣṭavarco 'nyayavaḥ sabalyo balyaś ca vṛṣyaś ca male hitaś ca // 3 //
śītaḥ kaṣāyaḥ surasaś ca rūkṣo mehakrimiśleṣmaviṣāpahaś ca /
mādhuryayukto balavāṃs tathaiva pittāpaho veṇuyavaḥ pradiṣṭaḥ // 4 //
iti veṇuyavaḥ //
atha godhūmaguṇāḥ /
godhūma ukto madhuro guruś ca balyaḥ sthiraḥ śukrarucipradaś ca
snigdho '[ti] si śīto 'nilapītahārī [pittahantā] saṃdhānakṛcchrāśmaharaḥ saraś ca // 1 //
snigdhasvāduraso vipākamadhuraḥ prāyeṇa cāmāśrayaḥ
balyaḥ śītakaraḥ saro rucikaraḥ saṃdhānakārī guruḥ /
śukraśleṣmavivardhano dhṛtikaraḥ pittāniladhvaṃsakṛt
godhūmas tu manoharaḥ sthirakaraḥ śveto vikārāpahā // 2 //
atha kusumbhaguṇāḥ /
kaṭur vipāke kaṭukaḥ kaphaghno vidāhako vātaharaḥ kusumbhaḥ //
Ap 51
atha siddhārthaguṇāḥ /
uṣṇas tathā svāduraso 'nilaghnaḥ pittolbaṇaḥ syāt kaṭuko vipāke /
pāke rase vāpi kaṭuḥ pradiṣṭaḥ siddhārthakaḥ śoṇitapittakartā // 1 //
tīkṣṇoṣṇavīryaḥ kaphamārutaghnas tathāvidhaś cāsitasarṣapo 'pi
atha āḍhakīguṇāḥ /
[āḍhakyaḥ] kaphamārutapraśamanā vīryeṇa coṣṇās tathā
hṛtpṛṣṭhodaramārutāmapa[ya] rujāmedorujaṃ kurvate /
kāsaśvāsavamītṛṣājvaraharāḥ pathyāś ca kaṇḍūrujā
yā [pā]mākuṣṭhabhagandareṣu na tathā rucyās tu pathyā bhṛśam // 1 //
āḍhakī kaphavātaghnī īṣanmārutakopinī // 2 //
tasyaitad vidaṃ [vidhaṃ] bhojyaṃ svādu viṣṭambhanaṃ guru /
dīpanaṃ kaphapittaghnaṃ sarvamehapraṇāśanam // 3 //
hṛdyaṃ vāsukhaṃ datvā āḍhakī bhuddhapūṣakaḥ / [?] sūrīcaikaḍhanaṃ // [?] mudgapū [yū]ṣaguṇāḥ //
jvaraharaṇabalāḍhyaṃ raktapittapraṇāśaṃ
vidadhati nipuṇās te mudgapū [yū]ṣaṃ praśastam /
anilam api nihanti snehasaṃskārayuktaṃ
śamayati tanudāhaṃ sarvarogeṣu śastam // 1 //
Ap 52
pittajvarātiśamanaṃ laghumudga[yū] pūṣaṃ saṃtāpahāri tad arocakanāśanaṃ ca /
raktaprasādanam idaṃ yadi saindhavena yuktaṃ tadā bhavati sarvarujāpahāri // 2 //
vyapagatamaladoṣāḥ prāṇinaḥ kṣīṇamātrā adhikataratṛṣārtā ye ca dharmaprataptāḥ /
jvalanamukhavidagdhā ye 'tisārābhibhūtāḥ punar iha manujās te mudupū [yū]ṣasya yogyāḥ // 3 //
kulitthapūṣa (yūṣa)guṇāḥ //
vīrye colāḥ [ṣṇāḥ] kulitthāḥ kaphapavanaharāḥ pittaraktapradāś ca
pāke 'mlāḥ śvāsakāsodarahṛdayaśirovastiśūlāpahāḥ syuḥ /
mūtrāghātapramehāśmaribhṛśadamanāḥ śukravicchedanāś ca
śreṣṭhā durnāmakuṣṭhaśvayathugudayakṛdgulmatūnīgadeṣu // 1 //
masūrapū(yū)ṣaguṇāḥ //
māsūrā laghavo 'tirūkṣaviśadāś cākṣuṣyamūtrāpahāḥ
śleṣmāpani [pitta] nibarhaṇā rucikarā vātāmayān kārakāḥ /
viṣṭambhaṃ janayanti koṣṭhadhamane [naṃ] kṛcchrāśmarīchedanaṃ
sarve pittavikārajeṣu [vi] hitā hṛdyāś ca māsūryakāḥ // 1 //
Ap 53
atha kalāyaguṇāḥ /
prasū(bhū)tavā (taṃ) kuta (?) kurute 'tirūkṣaḥ
kaphāpahaḥ pittaharo nitāntam /
ruciprado (daḥ) śūlakaro narāṇāṃ
āmānubandhī kathitaḥ kalāpa (ya)ḥ // 1 //
// atha caṇakaguṇāḥ kathyante //
rūkṣā vātakaraḥ pramehaśamanāḥ kṛcchrāśmarīchedanāḥ
viḍbhedaṃ janayanti pittaśamanā ādhmānarogapradāḥ /
kaṇṭhadhvaṃsaharāḥ subhakṣasukhadāḥ bhuktārucicchedanāḥ
balyā varṇakarā vibhuktacaṇakāḥ puṃsaś ca naite hitāḥ // 1 //
iti śuṣkacaṇakāḥ //
ārdrā vṛṣyatamā balyāḥ śleṣmalā rucikārakāḥ
vātapittaharāḥ śītā mūtrakṛcchranivāraṇāḥ // 2 //
iti ārdracaṇakāḥ //
laghavo bhṛṣṭacaṇakāḥ ślamaklamakarāḥ parāḥ /
chardighnā rocanā nidrāsukhapuṣṭivalapradāḥ // 3 //
iti bhṛṣṭacaṇakāḥ //
Ap 54
āsitacaṇakayūṣo dāhanāśaṃ vidhatte prabalam ahitalabdhaṃ (?) sarvamehapraṇāśam /
dahanamaricayogād vātarogāpahārī vidalajalavipakvaḥ sarvadoṣaprayāti (ṇāśī) // 4 //
iti kṛṣṇacaṇakāḥ //
pittaghnāś caṇakāḥ śvetāḥ śleṣmavātaprakopa(ṇā) nāḥ /
balakṛnmalaviṣṭambhamandāgniś cāpi saṃyutam (?) // 5 //
caṇodakaṃ candramarīciśītalaṃ pramehapittāsrarujāpahāri //
puṣṭipradaṃ taila (naija) guṇaṃ hi pāke
saṃtarpaṇaṃ sādhujanamādhurīyakam (mañjulamādhurīkam) // 6 //
iti śvetacaṇakāḥ //
śyāmākāḥ kodravā ye 'nye ye cānye 'nu ca śimbikāḥ /
apathyās te na śaṃsanti [śasyante] sukhināṃ nirujāṃ tathā // 1 //
yad yaj jīryaty atikṣipraṃ tat tal laghutaraṃ smṛtam /
yavagodhūmamāṣāś ca tilāś cāpi navā hitāḥ // 2 //
// iti dhānyavargaḥ //
// śubhaṃ bhavatu lekhakavācakayoḥ // śrīsāmbasadāśivāya namaḥ //
// śrīr astu //
Ap 55
atha pakvānnaguṇāḥ //
godhūmapheṇikā /
salaghurucirakāmā pheṇikātipraśastā balayati laghujīrā chardināśaṃ karoti /
badalavimukhamardhaṃ [?] cāmlapitte vidāhaṃ jaṭharabharaṇayogyā godhūmaiḥ saṃprayuktā // 1 //
pheṇiyā //
guravo bṛṃhaṇāḥ snigdhā balyāḥ śukrakarāḥ parāḥ /
strīṣu harṣaṃ prayacchanti māṣapiṣṭikasaṃbhavāḥ // 2 //
godhūmāsāṃjīlāhuḥ [ḍuḥ] //
toyājyena vimarditaṃ samasitaṃ kṛtvā sutaptaṃ tathā
khaṇḍājyena paced dhutāśanamṛdau kṛtvā subandhaṃ tataḥ /
karpūrair maricaiḥ sasaindhavamatho śaśvaccaturjātakaiḥ
puṣpālambam iti bruvanti munayo nāmnā mahāmodakam // 3 //
vṛṣyās tu kandarpakarā yathāgni saṃvardhitāḥ prītirucipradāyakāḥ /
vātaṃ sapittaṃ praharanti bhuktāḥ sanmodakā modakarā narāṇām // 4 //
Ap 56
modako gurur atīva vṛṣyakaḥ śleṣmalaś ciravipākatas tathā /
mandam agni janayec ca koṣṭabhṛkha (?) modako 'dhikabalapradaḥ sadā // 5 //
amṛtaphalam //
śamayati bahu pittaṃ śleṣmakopaṃ karoti janayati jaṭharāgniṃ vātarogān nihanti /
suratajanitakhedaṃ tatkṣaṇād eva hanyād amṛtaphalam udāraṃ cāru śaṃsanti khe (vai)dyāḥ // 6 //
śamayaty arśaḥkṛcchrān harati savātaṃ tathā pittam // 7 //
kāpūrapaḍīyā //
rucyā balyā balamalakarā hṛdyagandhā sthirā ca
tejo varṇaṃ vapuṣi kurute śukravṛddhiṃ karoti /
medovṛddhiṃ janayati tarāṃ pittaroge praśastaṃ
sarpiḥpakvāgurumadhuyutā elayā saprayuktā // 8 //
karpūrādyā vidalanakarā rājayakṣmāpahantrī viśvasyaiṣā hitakaratamalkādinī (?) bhakṣaṇīyā //
ghārikiṃḍurikāpūpavaṭikā vaṭakādayaḥ /
vṛṣyakā rocakā balyā guravaḥ syuḥ svayonivat // 9 //
indrārikā //
Ap 57
indrārikā //
vṛṣyā rocanadīpanī balakarī gurvī abhiṣyandinī
prāṇais tarpaṇakāriṇī rasavatī śleṣmāṇamābibhratī /
sāvā (mā)nāhavibandhagulmaśamanī pittāsravicchedinī /
snehenāpi supūritā ca satataṃ (bhakṣye) kṣa kṣeyam indrārikā //
dhṛtapūram //
dhṛtapūraṃ balakaraṃ vṛṣyaṃ madhuraśītalam /
hanti vātaṃ raktapittaṃ śleṣmalaṃ ca viśeṣataḥ //
sāḍiyā (bhā-) //
kṣārakharjūrikā snigdhā śukramāṃsabalapradā /
balyā ratikarā hṛdyā chardyarocakanāśanī //
// kṣīravāṭikā //
susnigdhā vaṭikā ca dugdhamṛditā kāntyai ca saukhyapradā tṛṣṇāśaktikarī śramapraśamanī mandāgnaye durjarā //
pittāsraṃ ca vināśayet tu satataṃ bhakṣyā supuṣṭipradā
prokteyaṃ vaṭikā ghṛtaplutakṛtā kāmāgnisaṃdīpanī // 13 //
tailapakvakṣīravaṭikā //
susnigdhā kṣīravaṭakāḥ kāntisaukhyabalapradāḥ /
vātaghnās tailapakvās te vaṭakā māṃsasaṃbhavāḥ // 14 //
Ap 58
mudgavaṭakāḥ / (bhā-)
mūdgajātās tu ye kecit laghavo rucikārakāḥ /
caṇakādikṛtāḥ /
durjarā laghavo rūkṣāḥ caṇakādikṛtā matāḥ // 15 //
kāñjīkavaṭakāḥ //
kāñjike rucinikṣiptā vaṭakā māṃsasaṃbhavāḥ /
vātaghnā rocakā hṛdyāḥ kaphapittaprakopanāḥ // 16 //
rājikācūrṇasaṃskṛtaḥ /
rājīcūrṇe vimiśraḥ kaphapavanaharo rocano dīpanaḥ syān
mandāgnidhvaṃsakarttā malaviṣaśamano jārayet sarvannam /
kiṃ vā toyair vimiśro guḍalavaṇayutaḥ pittaraktādihantā
tṛṣṇāmūrchāli [bhi]ghātajvarapavanaharaḥ kṣudrarogasya hantā // 17 //
takraṃ komalaśṛṅgaberakalikākustuṃburīsaṃyutaṃ yuktyāvartitam ardhaśoṣam aparaṃ bhāṇḍe sudhūpāvṛte / havā [?] takramanoharāś ca vaṭakās teṣāṃ ruciṃ mārdavaṃ
svādaṃ saurabhabham udvahanty aharahaḥ tān vetti viśvambharā // 18 /
amlavaṭakaḥ //
ajājībāhlīkārdrakamaricasindhūtthabharitaḥ supākaḥ svādīyān dadhimathitatālīviracitaḥ /
Ap 59
kṛtailāsaṃvāsaḥ kvathitamathite svair amuṣitaḥ
vihantāsau sākṣād arucitarujām amlavaṭakaḥ // 19 //
vaṭakaprakārāḥ /
kūṣmāṇḍārdhamarīce sindhūtthamethikāsahitaiḥ /
piṣṭair māṣadalotthair vihitā vaṭakāś ca vaṭikāś ca // 20 //
kohalavaḍāḥ (bhā-) //
godhūmamaṇḍakāḥ //
ślakṣṇaṃ godhūmacūrṇaṃ śarapihitamukhaṃ svādutoyena siktaṃ
saṃmardyaṃ sundarībhir dhanaparilulitaṃ golakaṃ sūkṣmapiṣṭaiḥ /
antaḥ pātre sutapte karayugaracitā maṇḍakāḥ śvetadīrghā
nikṣiptā bhājaneṣu cimicimiramitāḥ puṣṭayantaḥ susiddhā // 21 //
te bhojyā bhaktayuktyā parivṛtasahitā mudgayūṣe vimiśrā
āḍhakyair vā masūraiḥ ghṛtapiśitarasair jāṃgalānūpamāṃsaiḥ /
kāle vāsantapūrve praharayugamukhe bhojanaṃ nityapathyaṃ
gatrau kṣīrājyayuktā salila (lalita) narapater bhojanaṃ grīṣmakāle // 22 //
godhūmamaṇḍakā rucyā laghavaś coṣṇadīpanāḥ /
māṇḍepātiyā (bhā-) //
maṇḍakā maṇḍikāś caiva pathyā aṃgārapācitāḥ // 23 //
atyuṣṇā maṇḍakā pathyā atiśītā guruḥ smṛtā /
Ap 60
kukūlakarparabhrāṣṭrakandvāṅgare vipācitān // 24 //
(ekayor nīlladhūn vidyād apūpān uttarottaram)
raktaghnā pittakopi ca svādur mārutanāśinī (?) /
vṛṣṇī dīpanī vṛṣyā godhūmāṃgārapācitā (?) // 26 //
atha vaṭakādibhakṣyāṇāṃ guṇāḥ //
bāhlījair māricair lavaṇapūḍu (lālavaṇapṛthu) tarair ārdrakaiḥ pūrṇagarbhaḥ
svinnaḥ śvāduḥ sugandhiḥ parimalabahulaḥ komalaḥ kuṅkumābhaḥ /
kṣipto dantāntarāle murumuru kurute vyaktaśabdaṃ yathā vā
dhanyo 'sau yat kapole praviśati vaṭakaḥ kāntayā prītidattaḥ // 27 //
koravaḍā (bhā-) //
dadhivaṭakāḥ //
śālipiṣṭadadhikhaṇḍasaṃyutā dadhna eva vaṭakeṣu kīrtitāḥ /
ghoravātaśamanā rucipradāḥ pittam apy apaharanti dāruṇam // 28 //
caṇakādikṛtāḥ /
durjaraṃ caṇakādīnāṃ vahnimāndyakaraṃ param /
laghu rucyāgnijananaṃ dadyān māṣādipūraṇam // 29 //
madhuraṃ madhurāmlaṃ tat tad eva prakaroti ca /
kaphaprakopajananaṃ cāṇakyaṃ pūraṇaṃ smṛtam // 30 //
veṅgaṇī (bhā-) //
godhūmacūrṇadhanaveṣṭitamāṣamudgapiṣṭaṃ supakvam iti veṣṭanikā vadanti /
Ap 61
tāṃ bhakṣayed atibalāṃ labhate (ramate) manuṣyas tailena vā saha ghṛtena sugandhinā vā // 31 //
tāvad vargo 'tra bhakṣyāṇo (ṇāṃ) svadate sādhyate 'pi ca /
uṣṇoṣṇāḥ sarpiṣā snātā yāvac cāṅgārapācitāḥ // 32 //
guḍagodhūmayor miśraṃ tailapakvānnabhakṣaṇam /
karoti śleṣmapittaṃ ca mārutaṃ cāpakarṣati //33 //
tailavaḍiyā (bhā-) //
laghavaḥ parya (rpa)ṭā rucyāḥ kaphaghnāḥ śālisaṃbhavāḥ /
guravo rocakāś caiva śālimudgādisaṃbhavāḥ // 34 //
śālimudgapāpaḍa (bhā-) //
viṣṭambhī pāyaso balyo medaḥkaphakaro guruḥ /
kaphapittakarī balyā kṛśarānilanāśinī // 35 //
taile vipakvā vaṭikāś ca śālibhiḥ sudurjarā rocanabhakṣaṇāś ca /
kaphaprakopaṃ janayanti sadyo viśeṣataḥ kūravaḍā viśīrṇāḥ // 36 //
kūravaḍāḥ (bhā-) //
saktavo bṛṃhaṇā vṛṣyāḥ tṛṣṇāpittakaphāpahāḥ /
rucyāḥ sadyo balakarā bhedinaḥ pavanāpahāḥ // 37 //
sātu (bhā-) //
saṃdhānakṛtpiṣṭam annaṃ taṇḍulāḥ kṛmihetavaḥ /
sudurjaraḥsvāduraso bṛṃhaṇas taṇḍulodbhavaḥ // 38 //
taṇḍulapīḍha (bhā-) //
// ity āyurvedamahodadhau suṣeṇakṛte kṛtānnavargaḥ //
// atha phalānāṃ guṇāḥ kathyante //
tatrādau dāḍimasya guṇāḥ //
tridoṣaśamanaṃ pathyaṃ vṛṣyaṃ madhuraśītalam /
chardyarocakatṛṣṇāghnaṃ śophapittajvarāpaham // 1 //
Ap 62
dāhaśiktasta (pittapra)śamanaṃ sarvarogavināśanam /
balavarṇakaraṃ hṛdyaṃ supakvaṃ dāḍinīphalam // 2 //
atyamlaṃ madhuraṃ kaṣāyaguṇabhṛdvidvadbhir uktaṃ rase
vīrye saṃśamanaṃ samīraṇaharaṃ pittāpahaṃ dīpanam /
kiṃcit saṃgrahaṇaṃ kaphasya haraṇaṃ prāyo 'pi pāke punaḥ
prakhyātaṃ rasavīryapākavibhavair evaṃ guṇaṃ dāḍimam // 3 //
dāḍimaṃ dvividham īḍitabhāryair amlam ekam aparaṃ maduraṃ ca /
tatra vātakaphahāri kilāmlaṃ tāpahāri madhuraṃ laghu pathyam // 4 //
dāḍimaṃ madhuram amlakaṣāyaṃ kāsavātakaphapittavināśi /
grāhi dīpanakaraṃ ca laghūṣṇaṃ śītalaṃ bhramahara rucidāyi // 5 //
iti dāḍimam //
atha drākṣāguṇāḥ //
cakṣuṣyā raktapittaṃ śamayati madhurā śītavīryā vipāke svāduḥ snigdhā kaṣāyā gururati ca tṛṣāśoṣadoṣāpahantrī / drākṣā kṣīṇaru (kṣa)tānām apaharati vamīśvāsakāsajvarārtīs
tiktāsyatvaṃ madaṃ ca pravarataraphaleṣūttamā saṃpradiṣṭā // 6 ///
supakvā //
drākṣā saiva nu dhātuvṛddhijananī saṃtarpaṇī doṣahat
tṛṣṇārticyavanī samīraśamanī chardyāmayadhvaṃsinī /
pāke 'amlā surasā rase ca madhurā (śītā) śāntā ca vīryeṇa sā
sā pakvā vihitā jvare ca kaphaje viṇmūtrasaṃśodhanī // 7 //
Ap 63
śītā pitāsta(sra) doṣaṃ śamayati madhurā svādupākādi (ti) rucyā cakṣuṣyā śvāsakāsaśramavamitra (śa)manī śoṣatṛṣṇājvaraghnī //
dāhādhmānaśramādīn apanayati parā tarpaṇī pakvaśuṣkā
drākṣā sukṣīṇavīryān api madanakarā kolā (kalākeli) dakṣān vidhatte // 8 //
iti drākṣā //
atha mātuliṅgaguṇāḥ //
cakṛ (tvak) tiktā kaṭukā kaphakrimiharā snigdhāniladhvaṃsinī
māṃsaṃ bṛṃhaṇavātapittaśamanaṃ vṛṣyaṃ mahādurjaram /
amlaṃ kesaram agnivṛddhijananaṃ saśvāsakāsāpahaṃ
hidhmāccharditṛṣāsyajāḍyaharaṇaṃ tan mātuliṅgodbhavam // 1 //
tiktā snigdhā bhavati kaṭukā mātuliṃgasya sā tvak
madhyaṃ snigdhaṃ ca (harati) madhuraṃ bṛṃhaṇaṃ vātapitte /
māṃsaṃ bhinnaṃ (snigdhaṃ) bhavati laghu tat kesaraṃ kāsahidhmā-
śvāsaśleṣmānila jaṭharajid gulmaśūlmā (lā) nilaghnam // 10 //
sindhū (tthe) cchena ghanāgame (ca) vasitayā kāle śaratsaṃjñake
hemante lavaṇārdrahiṅgumaricaiḥ siddhārthacūrṇānvitam /
etais taiḥ śiśire madhāv api yutaṃ grīṣme guḍenānvitaṃ
vaidyair bhūmipa sālu (mātu) liṃgam uditaṃ sarvartusādhāraṇam // 11 //
atha jambīram //
jambīram amlaṃ rasato vipāke vātāpahaṃ pittakaphapradaṃ ca /
annasya pārvanva (kaṃ tva) cireṇa kuryāt surocanaṃ vahnivivardhanaṃ ca // 12 //
Ap 64
kaṭukamadhuram amlaṃ supratītaṃ raseṣu rucikaram udarāgner dīpanaṃ vātahāri /
nihata (harati) kaphasamīrau pittam āhanti vīryaṃ karaṇaphalam itīdaṃ vātapittaṃ vipakvam // 13 //
(karaṇam api na hṛdyaṃ raktapittaṃ tanoti /)
nimbūphalaṃ rocakam agnivṛddhiṃ karoti pittaṃ ca savātaraktam /
acākṣuṣaṃ śleṣmakaraṃ viśeṣāt bhuktānnapākaṃ kurute ca sadyaḥ // 14 //
nimbukaṃ krimisamūhanāśanaṃ tīkṣṇam amlamudarāpahaṃ smṛtam /
vātapittakaphaśūlatāhitaṃ naṣṭadhānyarucirocakapradam // 15 //
atha nāraṅgaphalam //
nāraṅgasya phalaṃ balaṃ ca kurute susvādu hṛdyaṃ laghu
śreṣṭhaṃ vahnikaraṃ vidāhaśamanaṃ bhuktānnapaktipradam /
sarvārocakanāśanaṃ śramaharaṃ vātāpahaṃ puṣṭidaṃ
bhuktvāpi pratibhakṣitaṃ na kurute kiṃcid vikāraṃ nṛṇām // 16 //
īṣadrase madhuraśītalam amlatiktaṃ vīryodgamāc chamanadīpanapācanaṃ ca
ārvedayati (?) kaphapittaharaṃ vipāke nāraṅgakaṃ phalam udāradhiyo munīndrāḥ // 17 //
Ap 65
atha madhukarkaṭī //
susvādu pāke rasataś ca raktapittaprakopaṃ vilayanti māndye (?) /
dāhajvaraṃ nāśayatīti nityaṃ prāhuś ca vaidyā madhukarkaṭī ca // 18 //
atha mocāphalam //
mocaṃ svādurasaṃ vipākamadhuraṃ vīryeṇa śītaṃ jaḍaṃ
pittaghnaṃ tv anilāpahaṃ gurutaraṃ pathyaṃ na mande 'nale /
sadyo bhuktavivardhanaṃ klamaharaṃ tṛṣṇāpahaṃ śāntidaṃ
dīptāgneḥ sukhadaṃ kaphāmayaharaṃ saṃtarpaṇaṃ prāṇinām // 19 //
atha nālikerīphalam //
snigdhaṃ svādurasaṃ vipākamadhuraṃ hṛdyaṃ jaraṃ(ḍa) durjaraṃ pittaghnaṃ krimivardhanaṃ madakaraṃ vātāmayadhvaṃsanam / āmaśleṣmavikopanaṃ praśamanaṃ vahner bhramadhvaṃsanaṃ kandarpasya balaṃ dadāti nitarāṃ tan nālikerīphalam
nālikerodakam //
susvāduvṛṣyalaghudīpanarūkṣaśītaṃ tadvātapittaharavastiviśuddhihetuḥ /
syān nārikelasalilaṃ śaśikānti pathyaṃ pittajvarasya viṣahāri vadanti vaidyāḥ // 20 //
Ap 66
atha bhavyaphalam //
bhavyaṃ bhavyataraṃ svādu kiñcid amlaṃ surocanam /
vātaghnaṃ sukhavairasyanāśanaṃ vahnidīpanam // 21 //
atha āmalakīphalama //
karamara (?) hanti (vātaṃ tad amlatvāt) vātadamlaṃ cātpittaṃ mādhuryaśaity ataḥ /
kaphaṃ rukṣakapāyaṃ (yatvāt phalaṃ dhātryās tridoṣajit) // 22 //
{cf. Bhāvamiśra: Bhāvaprakāśaḥ 41}
.................. tathā
kiṃcit svādurasaṃ vipākamadhuraṃ doṣatrayadhvaṃsanam /
mūtravyādhiharaṃ pramehaśamanaṃ viṣṭambhavicchedanam
bhuktābhūktahitaṃ sadāmṛtarasaṃ pathyaṃ ca dhātrīphalam // 23 //
rūkṣaṃ svādu kaṣāyam amlakaṭukaṃ snigdhaṃ suse (?) rocanaṃ
cakṣuṣyaṃ balavarṇadaṃ dhṛtikaraṃ vṛṣyaṃ ca buddhipradam /
kaṇḍūkuṣṭhavināśanaṃ jvaraharaṃ tṛḍdāhatāpāpahaṃ
jātaṃ kiṃbahunā tridoṣaśamanaṃ dhātrīphalaṃ prāṇinām // 24 //
tridhāphale (dhātrīphalaṃ) dinaṃ (tadvini) hanti mehān arocakādīn vividhān vikārān /
amlaṃ ca (mlatva) mādhuryakaṣāyataḥ kramāt doṣatrayaghnaṃ laghu śītavīryam // 25 //
prācīnāmalakaphalam //
pānī ya (?) malakaṃ (prācīnāmalakaṃ) vṛṣyaṃ svādu hṛdyaṃ kaphāpaham /
śītalaṃ vṛṣa(ṣya)m āyuṣyaṃ dāhajvaraharaṃ param // 26 //
Ap 67
atha āmraphalam //
bālaṃ pittakaphāsravātajananaṃ badhā (ddhā)sthi tādṛgvidhaṃ
pakvaṃ svādurasaṃ tridoṣaśamanaṃ kṣīṇāṅgapuṣṭipradam /
dhātor vṛddhikaraṃ vipākamadhuraṃ saṃtarpaṇaṃ kāntidaṃ
tṛṣṇāśoṣanivāraṇaṃ rucikaraṃ āplaṃ (mraṃ) phaleṣūttamam // 27 //
santarpaṇīyaḥ sakalendriyāṇāṃ balaprado vṛṣyatamaś ca hṛdyaḥ /
strīṣu praharṣaṃ vipulaṃ dadāti phalādhirājaḥ sahakāra eva // 28 //
āmraṃ pākasya kāle madhuram iha raseneṣad amlaṃ ca hṛdyaṃ
retovṛddhiṃ vidhatte śamayati pavanaṃ pācanaṃ dīpanaṃ ca /
ānandaṃ saṃdadhāti pratidiśati balaṃ vīryataḥ suśrutādyāḥ
vikhyātāḥ sarvaloke hy atijanitakaphaṃ durjaraṃ kīrtayanti // 29 //
yat kāminyadharovṛṣaṃ (ṣṭhasaṃ)bhṛtam iti khyātaṃ viśiṣṭair buddhaiḥ
yad daityapramukhaiḥ prayatnanirataiḥ kṛṣṭaṃ suraiḥ sāgarāt /
yan nānārucibhiḥ svabhāvasadṛśaṃ khyātaṃ ca mithyaiva tat
pīyūṣaṃ vidhinātha saṃśayaharaṃ sṛṣṭaṃ rasālātmakam // 30 //
atha kapitthaphalam //
āmaṃ kaṇṭhaharaṃ kapittham adhikaṃ jihvājaḍatvapradaṃ
tad doṣatrayakopanaṃ viṣaharaṃ saṃgrāhakaṃ rocakam /
pakvaṃ śvāsavamiklamaśramatṛṣāhidhmāpanodakṣamaṃ
sarvaṃ grāhi viṣāpahaṃ ca kathitaṃ sevyaṃ tataḥ sarvadā // 31 //
Ap 68
phaṇāsa (bhā-) //
durjaro madhurāmlaś ca vātapittapraṇāśanaḥ /
vātapittaharaś caiva gurur mandāgnikārakaḥ // 32 //
madhurā bṛṃhaṇī vṛṣyā pittalā tvak truṭipradā /
pittaghnī svāduhṛdyā ca mañjety āhur guṇottamāḥ // 33 //
kaṣāyamadhuro rūkṣaḥ kaṭukaḥ śleṣmakārakaḥ /
saṃgrāhidurjaro jihvāgrāhyakārī jaḍo garuḥ // 34 //
ṭeṃbaru (bhā-) //
atha karamardaguṇāḥ //
karamardo 'timadhuraḥ supakvo 'mlarasas tathā /
vātapittapraśamanaḥ śleṣmakrimivināśanaḥ // 65 //
karavedaṃ (bhā-) //
atha ciñcāguṇāḥ //
amlikāyāḥ phalaṃ pakvaṃ raktapittakaraṃ param /
tvagbhasma syāt kaṣāyoṣṇa kaphajantv anilāpaham // 36 //
ciṃcā //
atha bhallātakaguṇāḥ //
bhallātakasya tvagmāṃsaṃ bṛṃhaṇaṃ svādu śītalam /
tad asthyagnisamaṃ medhyaṃ kaphavātaharaṃ param // 37 //
biṃbadām (bhā-) //
Ap 69
atha kharjūram //
kharjūro raktapittaṃ śamayati madhuraḥ svādupāko 'tiśītaḥ
tṛṣṇāśoṣāpahartā viṣamamadarujāśvāsahidhmāpanodī /
snigdho vṛṣyo balāsaṃ janayati nitarāṃ vahnimāndyaṃ vidhatte
kāntiṃ vai puṣṭiyuttyā vapuṣi samadhikaṃ mūtrakṛcchraṃ nihanti // 38 //
piṇḍakharjūramadhyaṃ ca tādṛg eva nigadyate /
viśeṣād ūrdhvage rakte dāhe pitte ca śasyate // 39 //
atha siṃdīphalam //
sindolaṃ kaphavātapittaśamanaṃ raktātisārāpahaṃ
yāmākṛṣṭa (pāmākuṣṭha) bhagandarāmaśamanaṃ tīvrāśmarīchedanam /
hṛdrogeṣu hitaṃ sadā balakaraṃ kāmāgnisaṃdīpanaṃ
kāse kṣīṇavirecane jvaragate (de) śastaṃ ca sindīphalam // 40 //
atha suvarṇakadalīphalam //
suvarṇamocā kaphapitta [vāta] hāriṇī viṣṭambhinī dīpanakāriṇī ca /
stadurjaraṃ [sudujarā] dāhavidhātanaṃ [tinī] ca
raktaṃ sapittaṃ praśamaṃ ca [śamayeta] niścitam // 41 //
utatī (bhā-) //
īṣatkaṣāyā madhurā vātapittanibarhaṇī /
balyā vṛṣyā ca hṛdyā ca viśeṣād utatī guruḥ // 49 //
Ap 70
atha pippalaphalaṃ //
aśvavatthavṛkṣasya phalāni pathyāny atīva hṛdyāni suśītalāni /
nighnanti pittaṃ saha śoṇitena dāhaṃ tṛṣāṃ chardim arocakaṃ ca // 43 //
[kurvanti pittāsraviṣārtidāhatṛṭchardiśopārucidoṣanāśaṃ)
uduṃbaraphalam //
audumbaraṃ phalam atīva suśītalaṃ ca sadyo nivārayati śoṇitapittam ugram // 44 //
atha umbīphalam //
mūtrāvarodhaṃ kurute 'titīvraṃ viśeṣato raktasamīraṇaṃ ca //
atha rājakośātakīphalam //
surājakośātaki pittaghāti mahāgade śoṣamadātyaye ca /
śramaklame mehabhagandare ca vraṇeṣu pitteṣv api nityapathyam // 45 //
atha sirākośātakīphalam //
sirākośātakī pittaharī kṣuttṛḍvināśanī /
mehe hitā sadoṣṇāpi pittacchardivināśanī // 46 //
ity āyurvedamahodadhau suṣeṇakṛte phalavargaḥ //
Ap 71
atha śākavagaḥ //
phalaṃ parthyāgataṃ śākam āśuṣkaṃ taruṇaṃ navam /
patraṃ puṣpaṃ phalaṃ nālaṃ kandaṃ saṃsvedajaṃ tathā // 1 //
śākaṃ ṣaḍvidham uddiṣṭaṃ sarvaṃ vidyād yathottaram /
sarvaśākam ajāhyeyamabakajūṣama pairuṣam [?] // 2 //
anyatraiva sumadhyasthakālaśākapunarnavā [?] //
atha taṇḍulīyakaguṇāḥ //
śīto rūkṣo laghuratitarāṃ pittaraktāpahantā
svāduḥ pāke bhavati ca rase svādur evātihṛdyaḥ /
hanti vyādhīn viṣamaviṣajān śleṣmavātaprakopaṃ
sadyo mañjāmayavighaṭanas taṇḍulīyo 'tipathyaḥ // 3 //
rase vipāke madhuro 'tiśīto rūkṣas tuṣāraḥ kaphanāśanaś ca /
sadāhapittaṃ rudhiraṃ viṣaṃ ca viśeṣato hanti ca taṇḍulīyaḥ //
atha vāstukacillīśākaṃ //
vāstuko 'gnikaro rase ca madhuraḥ pittāpahaś cākṣuṣaḥ
snigdho vātavināśanaḥ kṛmiharaḥ kuṣṭhādidoṣāpahaḥ /
[va] carcomūtraviśodhanaḥ pramathanaḥ śleṣmāmayānāṃ tathā
śākānām api yo [co]ttamo laghutaraḥ pathyaḥ sadā prāṇīnām // 5 //
Ap 72
vāstukeṣu ca sarveṣu śasyate kaṭhavāstukaḥ /
cillir vāstukavajñeyā tato nyūnā ca kiṃcana // 6 //
sakṣāraḥ krimijit tridoṣaśamanaḥ saṃdīpanaḥ pācanaḥ
cākṣuṣyo madhuraḥ saro rucikaro viṣṭambhiśūlāpahaḥ /
varcomūtraviśodhanaḥ svarakaraḥ snigdho vipāke kaṭuḥ
vāstukaḥ sakalāmayapraśamanī cillī tathaivottamā // 7 //
cillitākavalā (bhā-) //
atha śigruśākaṃ //
kaphasya vātasya śamaṃ karoti uṣṇaṃ ca pittaṃ kurute 'gnidīptim /
hṛdyaṃ krimighnaṃ ca surocakaṃ ca ādhmānaviḍbandhavināśanaṃ ca // 8 //
[śigruśākaṃ]
atha rājakā //
rājikā kaphasamīraṇahantrī rocanāgnijananī ca vihṛdyā /
kaṃva hṛdyam iva [kaṇṭharukkrimivi]nāśanakartrī uṣṇavīryam upahanti ca śūlam // 9 //
madgarīyā [bhā-] //
atha śatapuṣpā //
śatapuṣpāmavātaghnī śūlagulmodarāpahā /
dīpanī ca viśeṣeṇa kiṃcit pittaprakopinī // 10 //
Ap 73
atha kustumbarī //
sugandhir vātapittaghnī laghvī rucyā jvare hitā /
vyañjanālaṅkṛtiḥ śītā sārdrā kustumbarī smṛtā // 11 //
atha rājavallī //
balyā vṛṣyā ca kaṇṭhyā kaphapavanaharā syāt tridoṣe praśastā
laghvī mūtrātighātapraśamanavamanī syāt tathā kṛcchrahantrī /
pittodreke ca rakte viṣamaviṣaharī dīpanī śākaśreṣṭhā [varyā]
patrāṇāṃ rājavallī phalamarulasalānāpravṛddhiṃ [?] karoti // 12 //
atha kusumbhī //
dṛṣṭiprasādaṃ kurute viśeṣād rucipradaṃ dīptikaraṃ ca vahneḥ /
viṇmūtradoṣāpaharaṃ malaghnaṃ kausumbhaśākaṃ pravaraṃ vadanti // 13 //
atha sārṣapam //
atyuṣṇavīrya kurute 'gnidīptiṃ raktaṃ sapittaṃ tv atha kaṇṭharogam /
acākṣuṣaṃ śukrakaraṃ vidāhi na sārṣapaṃ śākam idaṃ hi pathyam // 14 //
Ap 74
atha vārtākam //
// sadāśivam (?) //
sakṣāraṃ kaphapitta (vāta) hāri malakṛdvahnes tu saṃdīpanaṃ tiktoṣṇaṃ madhuraṃ tathā kaṭurasaṃ tv īṣac ca pittapradam / hṛdyaṃ vātavikiṃ na madyapathyam api tat dravye va sarve punaḥ (?) (hṛdyaṃ rucyam apittalaṃ kapham aruñjitsarvaśākottamaṃ)
vārtākaṃ paripūrṇajātasarasaṃ bālaṃ na pakvaṃ hitam // 15 ///
vārtākaṃ kaphavātaghnaṃ kiṃcit pittaprakopanam /
sarasaṃ mūtralaṃ proktaṃ balakṛdbālam eva tat // 16 //
lavaṇamaricacūrṇenādṛtaṃ rāmaṭhāḍhyaṃ dahanavadanapakvaṃ jambukāntaṃ nitāntam /
harati pavanamādyaṃ śleṣmahantṛ prasiddhaṃ jaṭharabharaṇayojyaṃ cāru bhojyaṃ bharītam // 17 //
vṛntāka bharita
atha biṃbīphalam //
bimbīphalaṃ svādu śītaṃ stambhena lepa(kha)naṃ guru /
pittāsradāhaśophaghnaṃ vātādhmānavibandhakṛt // 18 //
bimbīphalam //
atha pharkoṭīphalam //
tiktaṃ sutīvraṃ madhuraṃ tathāmlaṃ vātāpahaṃ pittavināśanaṃ ca /
śleṣmākaraṃ cetanapātanaṃ (dīpanapācanaṃ) ca koṭībhavaṃ cāgnikaraṃ narāṇām // 19 //
Ap 75
karkoṭikāphalaṃ gulmaśūlapittakaphāpaham /
tridoṣamehakuṣṭhaghnam īṣanmadhuratiktakam // 20 //
kāsaśvāsajvaraṃ hanti mārutaghnaṃ paraṃ laghu //
kaṃkoḍā bhā- //
atha mūlakaguṇāḥ //
kiṃcit kṣāraṃ satiktaṃ kaṭukarasayutaṃ mūtralaṃ doṣahāri
śreṣṭhaṃ gulmakṣaye ca prabalataramahāśvāsakāsāmayeṣu /
kaṇṭhyaṃ śreṣṭhaṃ svarāṇām apaharati rujaṃ netrarogāpahāri
syād evaṃ bālamūlaṃ mahad api ca hitaṃ snigdhapākaṃ (pakvaṃ) samīre // 21 //
// mūlā bhā- //
atha sūraṇaḥ //
rucyo dīpanapācanaḥ krimiharo mandānaloddīpano
hṛdyaḥ śleṣmakaro laghur balakaro durnāmanirnāśanaḥ /
akṣāṇām api pāṭavaṃ prakurute saśvāsakāsāpahaś
cākṣuṣyo 'pi ca (sū) s taraṇaḥ smṛtikaro hṛtpārśvaśūlāpahaḥ //
sūraṇaḥ //
atha bhūkandaḥ piṇḍāluś ca //
bhūkandas tv ativātalo balakaraḥ śleṣmāṇam atyarthakṛt viṣṭambhī gurumedaso 'pi viṣamo vātāmayān kārakaḥ / mehaṃ kuṣṭharujaṃ karoti satataṃ tad vātaraktaṃ haret piṇḍāluḥ kṛmikoṣṭhakṛcchram apahṛt pittāmayadhvaṃsakaḥ (yottejanaḥ)
// piṃḍāluḥ //
Ap 76
athārdrakaṃ //
ārdraṃ dīpanapācanaṃ rucikaraṃ vṛṣyaṃ kaduṣṇaṃ varaṃ
sarvaṃ medakaraṃ kaphāmayaharaṃ śophāpahaṃ śūlajit /
jihvākaṇṭhaviśodhanaṃ salavaṇaṃ pathyaṃ sadā bhojane
nimbūtoyavimarditaṃ kaphaharaṃ saṃdīpanaṃ sāraṇam // 24 //
nimbusāmudrasaṃyuktam ārdrakaṃ tv asrapittanut /
dīyanīyaṃ rucikaraṃ hṛdyaṃ doṣatrayāpaham // 25 //
// ārdrakam //
atha kumudotpalapadmakandaguṇāḥ //
kumudotpalapadmānāṃ kandā mārutakopanāḥ /
kaṣāyāḥ pittaśamanāḥ vipāke madhurā himāḥ // 26 //
hṛdyāḥ kaphaharāḥ kandāḥ kaṭukāḥ pittakopanāḥ /
mehakuṣṭhakṛmiharā vṛṣyā balyā rasāyanāḥ // 27 //
kumudotpalapadmānāṃ kandā guṇakarā himāḥ /
madhurāś ca kaṣāyāś ca pittāsṛgdāhaneritāḥ (nāśanāḥ) // 28 //
padmakandaḥ //
atha mṛṇālaguṇāḥ //
śītalaṃ raktapittaghnaṃ dāhajvaraharaṃ param /
mṛṇālanālaṃ vṛṣyaṃ ca tṛṣṇāchardivināśanam // 29 //
kamalanālaḥ //
Ap 77
atha śṛṅgāṭakaguṇāḥ //
śṛṅgāṭakaḥ śoṇitapittahārī laghuḥ saro vṛṣyatamo viśeṣāt /
nṛ (tri)do(ṣa) tāpatrayaśoṣahantā ruciprado mehanadāhahetuḥ // 30 //
atha vārikaśerukaguṇāḥ //
hanty asrapittamaruciṃ vamimohadāhaṃ tṛṣṇāmadaklamaharaṃ madhuraṃ ca śītam /
kaṇṭhāsyaśoṣaśamanaṃ guru raktapitte kṣīṇe ca pathyamati vārikaśeri (ru)kaṃ syāt // 31 //
atha varjanīyakandakīrtanaṃ //
bālaṃ hy anārtavaṃ jīrṇaṃ viddhaṃ tu kṛmibhakṣitam /
kandaṃ ca varjayet sarvaṃ yo vā samyaṅ na rohati // 32 //
atha kaliṅgaguṇāḥ //
sarvadoṣaharaṃ hṛdyaṃ pathyaṃ retovikāriṇām /
dṛṣṭiśukrakṣayakaraṃ kaliṅgaṃ kaphavātajit // 33 //
// kaliṅgaṃ //
atha kūṣmāṇḍaguṇāḥ //
vṛṣyaṃ varṇakaraṃ balopajananaṃ pittāpahaṃ vātajit* mūtrāghātaharaṃ pramehaśamanaṃ kṛcchrāśmarīchedanam /
Ap 78
viṇmūtraglapanaṃ (?) tṛṣārtiśamanaṃ kṣīṇāṅgapuṣṭipradaṃ
kūṣmāṇḍaṃ pravaraṃ vadanti bhiṣajo vallīphalānāṃ punaḥ // 34 //
mūtrāvarodhaśamano bahumūtrakārī kṛcchrāśmarīpraśamano vinihanti pittam /
pathyaḥ saṃśoṇitasamūbala (saśoṇitasamulbaṇa) pitraroge
tṛṣṇāpahaṃ triṣu śamana (samaṃ ta)m udāharanti // 35 //
athorvārukaguṇāḥ //
e (u) rvārukaṃ pittaharaṃ śuśītaṃ mūtrāmayaghnaṃ rucikārakaṃ ca /
susvādu dāhopaśamaṃ praśastaṃ pitte ca roge kapharogavarjyam // 36 //
vālukāni ca sarvāṇi durjarāṇi gūjaṇi (gurūṇi) ca /
mandāgniṃ ca prakurvanti raktapittakarāṇi ca // 37 //
vāluka bhā- //
atha sindhaṇī //
siṃdhaṇī vātaśamanī vṛṣyā madhuraśītalā /
raktapitte ca dāhe ca pittārtīnāṃ praśasyate // 38 //
sindhaṇī bhā- //
atha cillīkākamācīprabhṛtīnāṃ guṇāḥ //
ciplī (llī) vāstukavad hṛghnā (dyā) saṃgrāhī guruvātalā /
kākamācī tridoṣaghnī cāṅgerī kaphavātahṛt // 39 //
Ap 79
vātahṛd dīpanī paṃjī bhāraṃgī nālicāṣṭakau (?) /
madhurau kaphapittaghnau kausumbhaṃ sarvarogahṛt // 40 //
mūlakaṃ doṣakṛc cāmaṃ pakvaṃ vātakaphāpaham /
rājikā pittalā vātakaphaghnas taṇḍulīyakaḥ // 41 //
carṣābhūr vātapittaghnī siddhārthaḥ kaphavātahṛt /
kṛmipittakaphadhvaṃsī dīpanaḥ kāsamardakaḥ // 42 //
karkoṭakaṃ savārtākāṃ paṭolaṃ kāravellakam /
aṣṭa (kuṣṭha) mehajvaraśvāsakāsamedaḥkaphāpaham // 43 //
sarvadoṣaharaṃ jñeyaṃ kūṣmāṇḍaṃ bastiśodhanam /
rājakośātakītumbīphalam atyugrapittahṛt // 44 //
trapusaṃ vātalaṃ vātaśleṣmalaṃ pittanāśanam /
kāliṅgaṃ tucchakaṃ vātapittahṛc ca kaśerukam // 45 //
atha śākasaṃskārakadravyanirūpaṇam //
śuṃbī (śuṇṭhī) marīcapippalyaḥ kaphavātaharā matāḥ /
gulmaśūlavibandhaghno hiṅgur vātakaphāpahaḥ // 45 //
pacānī (yavānī) dhānyakaṃ jīvaṃ (bījaṃ) vātapittakaphāpaham /
sauvarcanaṃ (laṃ) vibandhaghnaṃ saindhavaṃ ca tridoṣahṛt // 47 //
etais tu saṃsrutaṃ pakvaṃ bhṛṣṭaṃ vyañjanasaurabham /
peyādikaṃ ca kampādīn sarvadoṣān vyapohati // 48 //
// ity āyurvedamahodadhau suṣeṇakṛte phalaśākavargaḥ //
Ap 80
// athedānīṃ śikhariṇī kathyate //
ardhāḍhakaṃ suciraparyuṣitasya dadhnaḥ
khaṇḍasya ṣoḍaśa palāni śaśiprabhasya /
sarpiḥ palaṃ madhu palaṃ maricaṃ dvikarṣaṃ
śuṇṭhyāḥ palārdham api cārdhapalaṃ caturṇām (caturjātakasya) //
ślakṣṇe paṭe lalanayā mṛdupāṇighṛṣṭā karpūracūrṇasurabhīkṛtacārusaṃsthā /
eṣā vṛkodarakṛtā mu (su)rasā rasālā cāsvāditā bhagavatā madhusūdanena // 2 //
triṃśatpalāni dadhnaś ca tv agelārdhapalaṃ tathā /
madhvājyasya palārdhaṃ ca (rdhārdhaṃ) marīcānāṃ (cailā) palārdhakam // 3 //
palāny aṣṭau ca khaṇḍasya paṭe śuddhe 'vadhāra (gāla)yet /
karpūravāsite bhāṇḍe chāyāyāṃ sthāpayed idam // 4 //
eṣā śikhariṇīty uktā pradīptā balavardhanī /
āyuḥpravardhanī caiva sarvarogapramardanī // 5 //
(nāśa) sāna śyet tṛḍrujāsthaulyaṃ narāṇāṃ sarvadā hitā /
// dvitīyā śikhariṇī //
kapitthamātuluṅgailāsārivārdhaka (?) bījakaiḥ /
śarkarāśuṇṭhisāmudramudgacūrṇaiḥ susaṃyutaiḥ //
sadā pathyā niyuñjayāc ca (ddhādhva) kṣīṇe dehe ca puṣṭidā // 7 //
Ap 81
sujātaṃ dadhni bhedaṃ ca (nikṣiptaṃ) vastre baddhvā supīḍitam /
nānāpuṣpaphalārambhaṃ kuryād dadhni manoharam // 8 //
sūktaṃ dadhirasaṃ śreṣṭhaṃ tad dhṛtaṃ śodhite paṭe /
lavaṇena samaṃ yuktyā śikhariṇyamṛtopamā // 9 //
rasālā sarvadoṣaghnī raktapittanibarhaṇī /
// anyā śikhariṇī //
sanmātuliṅgasya dalaṃ tv agelāṃ saraṃgapippalyī sasamaṃ (?) sitayā sametam //
vyoṣāc ca gadyāṇayugaprayuktaṃ syād vārtakaṃ (?) dṛṣṭisamaṃ sitavastrabaddham // 10 //
karpūravāsāc ca tathaiva paścād yuktyā ca saṃmardma kṛtā rasālā /
eṣā kṛtā śikhariṇī surasā rasālā suṣeṇadevena rathāśvahetoḥ // 11 //
āsvāditā śikhariṇī parameśvareṇa doṣāṃś ca sarvān vinihanti vogrān /
pittāsraraktā (sṛgutthā)n api hanti sarvān bhojyāni sarvāṇy api jārayanti // 12 //
// amṛtaprāśaśikhariṇī //
nāraṅgaṃ dāḍimaṃ syāt palamadhukayutaṃ mātuluṅgasya toyaṃ drākṣātoyaṃ samāṃśaṃ guḍadadhisahitaṃ śarkarājājimiśram /
Ap 82
(śreṣṭhā pāneṣu vṛṣyā sita) śreṣṭho pāde ca vṛṣyāt sama ricayutā saindhavair vāpitaṃ tan
niṣpīḍya sarvam etat kuru (racaya) śikhariṇāṃ rājayogyā yatas tāḥ // 13 //
anyac ca /
mātuluṅgasitājājīmarīcārdrakanāgaraiḥ /
karpūrasahitair yuktyā dadhiparyuṣitāḥ samāḥ // 14 //
rasaṃ yogeṣu sarveṣu badarasya samasya ca /
nāgaraṃ rasasaṃmiśraṃ rasālaiṣāmṛtopamā // 15 //
acche paṭe ca saṃghṛṣṭā raktapittanibarhiṇī //
// candrāmṛtasrāviṇī nāma śikhariṇī //
mātuliṅgakapitthāmlatittiḍīkāmladāḍimaiḥ /
śarkarāsahitair yuktaṃ dadhipiṣṭaṃ śucau paṭe // 16 //
yojitaṃ maricājājīcāturjātakabhūs tṛṇaiḥ /
bhuktā cārdrakasaṃyuktā rasālāmṛtasaṃbhavā // 17 //
sarvarogapraśamanī dāhapittanibarhaṇī /
raktodrekaharī pathyā sarvavātānulomanī // 18 //
eṣā śikhariṇī proktā suṣeṇena vinirmitā /
// anyac ca //
agryā dadhiguḍājājīnāgarārdrakayojitā // 19 //
Ap 83
sucaturjātaghṛṣṭā ca rasālaiṣāmṛtopamā /
sarvakṛcchrapraśamanī sarvātīsāranāśanī // 20 //
pittodrekaharī pathyā pittātīsāranāśanī /
suṣeṇadevena kṛtā rasālā hy amṛtopamā // 21 //
// iti suṣeṇakṛte śikhariṇīvargaḥ //
atha vyañjanavargaḥ //
hiḍgūṣaṇājājimahauṣadhāni cūrṇīkṛtāni triguṇaṃ kramāc ca /
sadīpyakaṃ sūraṇapūṣa (?) māṃsarasaprayogeṣu ca nityam iṣṭam // 1 //
yavānijīrake tulye tayor dviguṇasūraṇam /
īṣatyuṣa (?) samāyuktaṃ tato vyañjanasaurabham // 2 //
sarvarogaharaṃ pathyaṃ vātadurnāmanāśanam /
śuṇṭhīmarīcapippalyaḥ samaṃ nāgavicūrṇitāḥ // 3 //
cavyacitrakakāpitthasārayuktaṃ susaṃskṛtam /
saindhavena mamopetaṃ takrapītaṃ ca yatra cit // 4 //
etad vai vyañjanaṃ śreṣṭhaṃ sarvavātanivāraṇam /
mahāgulmapraśamanaṃ suṣeṇena kṛtaṃ nṛṇām // 5 //
sarvavātāmaye śastaṃ nṛṇāṃ bheṣajam uttamam /
// anyac ca //
marīcaṃ dīpyakaṃ śuṇṭhī cavyaṃ citrakam eva ca // 6 //
Ap 84
pippalīpippalīmūladhānyākājājisaindhavam /
jīrakaṃ dāḍimaṃ pathyā cāmalaṃ hṛdyagandhakam // 7 //
etat kalpasamaṃ miśraṃ paktvā takre sapiṇḍake /
vātaśleṣmaharā hṛdyā paramā rucivardhinī // 8 //
āmātīsāraśūlaghnī vātagulmanikṛntanī /
kāsaśvāsaharā cogrā mandā medāyinī (?) parā /
uktā caiva sadā pathyā sottamā kaṭhinā smṛtā // 10 //
kvathikā (bhā-) //
maricajaraṇaśuṇṭhīṃ pippalīmūlacavyaṃ
dahanarucakadhānyaṃ pippalī saindhavaṃ ca /
atrapakapitthasāraṃ dāḍimikāji (?) hiṃgur
yuvatikarasupakvaṃ āmalakyaṃ sutakram // 11 //
harati pavanamādyaṃ śleṣmadāhaṃ sakṛcchraṃ
arucijaṭharaśūlaṃ cāmavātātisāram /
viditasakalavedyo vaidyarājaḥ suṣeṇoḥ
viracayati kapitthavyañjanaṃ rājagopyam // 12 //
// anyac ca //
trikaṭukam ajamodā saindhavaṃ jīrake dve
karamathitakapitthaṃ citrakaṃ pippalī ca /
samadhṛtakṛtacūrṇe tatra saṃyojitavyaṃ
kvathitam iha samānaṃ yojitaṃ rāmaṭhena // 13 //
Ap 85
kṛtalavaṇasudhānyaṃ mātuluṅgasya sāraṃ
kaphapavanavikāre sarvadā vyañjanaṃ syāt /
vāte 'gnimāndye 'pi ca śūlamāndye mūrchāṃ nigṛhṇāti cirapravṛddhām //
suṣeṇadevena kṛtā rasālā susaurabhā rogaharāpi pathyā // 14 //
// iti śrīsuṣeṇakṛte vyañjanavargaḥ //
// idānīṃ māṃsaguṇāḥ kathyante //
māṃsaṃ svādumatāṃ varaṃ subalakṛt snehādhikaṃ dehino nityaṃ dhātuṣu sāmyakṛc ca kathitaṃ tad varṇakṛd bṛṃhaṇam //
bhuktaṃ tṛptikaraṃ ca kāmakaraṇaṃ vātādidoṣān haret
tasmād āṅgikadoṣaśāntikṛtaye bhuñjīta māṃsaṃ sadā // 1 //
atha lāvamāṃsaguṇāḥ //
lāvā himasvādukaṣāyayuktā vṛṣyāgnikṛt snigdhalaṭī (?) prahṛdyāḥ /
saṃgrāhikā vai kaṭupācitāś ca te saṃnipāteṣu hitāḥ samastāḥ // 2 //
// lāvarū (bhā-) //
atha kṛṣṇatittiriguṇāḥ //
īṣadgurūṣṇo madhuro 'tivṛṣyo medhāgnisaṃvardhanakārakaś ca /
balyo vihanyāt sa kaphajvarāṃś ca vātāmayādyān śititittiriś ca // 3 //
// kṛṣṇatittira (bhā-) //
Ap 86
atha gauratittiriḥ //
gauras tittiriko 'gnikṛt kaphaharo rūkṣo 'tipittāpahaḥ śleṣmāṇaṃ vinihanti caiva balavān raktaṃ ca pittaṃ jayet /
atha kāpiñjalaḥ //
so 'sṛkpittaharo 'tiśītalalaghur balyo 'tivṛṣyaḥ sadā
vāte syān mṛdukuṣṭhahṛt kṛmiharo mehāmayadhvaṃsanaḥ /
kṣīṇe retasi medasāgnijananaḥ kāpiñjalaḥ śasyate
vātāsṛgvilayaṃ karoti tarasā pittāmayadhvaṃsakaḥ // 4 //
atha vārtakaguṇāḥ //
pāṇḍupramehapiḍikākṛmisaṃbhaveṣu rogeṣu vātabahuleṣu ca śasyate ca /
vātāsrapittakaphajān vinihanti kīlān gulmāgnimāndyam aruciṃ laghu vārtakaṃ ca // 5 //
atha krakaropacakrikāguṇāḥ //
laghuś ca vṛṣyā ca balopabṛṃhaṇī hṛdyā tathā krakarorucikriyā (sakrakaropacakrikā) //
Ap 87
atha mayūramāṃsaguṇāḥ //
kāṣāyaṃ kaṭukātivṛṣyajananaṃ susvādu kepyaṃ (kaṇṭhyaṃ) tathā
sakṣāraṃ rucikārakaṃ viṣaharaṃ mandānaladhvaṃsakam /
(svaryaṃ) śvarye medhyam atīva hṛṣṭijananaṃ śrotrendriye dārḍhyakṛt
snigdhoṣṇānilahāsrapittaśamanaṃ māyūramāṃsaṃ sadā // 7 //
hemantakāle śiśire vasante sevyaṃ hi māyuram uśanti māṃsam /
atha kukkuṭamāṃsaguṇāḥ //
uṣṇaḥ svādutaro balasvarakaro vṛṣyaḥ sadā bṛṃhaṇaḥ
pāke snigdhataro mahānilaharo medaḥkaphālasyakṛt /
āyuṣyaṃ kurute kṣayeṣu viṣame mehe vamau śasyate
proktaḥ kukkuṭako hi doṣaśamanaḥ sarvāmayadhvaṃsakaḥ // 9 //
atha kapotādiguṇāḥ //
kapotapārāvatabhṛṅgarājā jaṭī kuliṅgaṃ gṛhajaṃ pikaś ca /
bhedāśiḍiṃḍīśukasārivālūkākhañjarīṭā haritāḥ praśastāḥ // 10 //
kaṣāyā mārutā rūkṣāḥ phalāhārā marucarāḥ /
pittaśleṣmaharāḥ pittā (proktā) baddhamūtrālpavarcasaḥ // 11 //
Ap 88
sadā doṣakaras teṣāṃ bhedāśī maladūṣakaḥ /
kāṣāyā lavaṇā himāḥ kaphakarā vṛṣyāḥ sadā durjarā
viṣṭambhaṃ janayanti mūtrabahulaṃ pittāsyadāhān kila /
āmādhmānakarās tridoṣajananā mohāsyavairasyakāḥ
kṛcchrāgner balakārakāḥ śramaharāḥ daurgandhyadāḥ sleṣmalāḥ // 12 //
ete prāvṛṣi sevitāḥ pratidinaṃ doṣavrajaghnāḥ khalu /
ākāśagāminaḥ sarve balyā vṛṣyāḥ sudurjarāḥ // 13 //
kauliṅgaguṇāḥ //
kauliṅgo madhuro 'tivṛṣyakaphakṛcchukrāśmarīchedanaḥ
pittāsrātiharo 'tiśukrajananaḥ snigdhāsyamādhuryakṛt /
balyo mārutanāśanaḥ kṛmiharo vāryaś ca netrāmaye
durnāmapraśamī viśeṣapavanadhvaṃsī sadā durjaraḥ // 14 //
grāmyāṇāṃ guṇāḥ //
grāmyā vātaharāḥ sarve bṛṃhaṇāḥ kaphapittalāḥ /
madhurā rasapākābhyāṃ dīpanā balavardhanāḥ // 15 //
kapotaguṇāḥ //
kāpotaḥ syād gururatihimaḥ snigdhamandaḥ prakopī
śleṣmā pitte praṇayavijarā jarjarā caṃ cadanāt [?] /
retaḥkṣīṇe śramaharavaraḥ kṛcchramūtre nidāghe
mohe yojyaḥ sa bhavati nṛṇāṃ kāyakārī balāya // 16 //
Ap 89
atha jāṅgalamāsaguṇāḥ //
jāṅgalaṃ vastidoṣaghnaṃ guru pīnasanāśanam /
laghupākaṃ na śītaṃ ca nātisnigdhamadāhi ca // 17 //
athājāvimāṃsaguṇāḥ //
[nātiśītaṃ guru snigdhaṃ māṃsamājamadoṣalam]
śarīradhātusāmānyād anabhiṣyandi bṛṃhaṇam /
bṛṃhaṇaṃ māṃsasaurabhraṃ pittaśleṣmāvahaṃ guru // 18 //
athaiṇamāṃsaguṇāḥ //
aiṇaṃ māṃsaṃ ca hṛdyaṃ balakaram api tat pittaraktaṃ nihanti
pāṇḍukṣīṇe sadāhe kaphapavanarujo nāśayaty āśu kīlān /
plīhānāhau vibandhaṃ jvaraharaṇaparaṃ medaso 'ntaṃ karoti
retaḥkṣīṇeṣu yojyaṃ rucikaraṇalaghu śvāsakāsaṃ chinatti // 19 //
medaḥ pucchodbhavaṃ syāt kaphapavanaharaṃ kāntidaṃ puṣṭidaṃ syāt vātāsṛk pittakṛt syān madaharaviṣahṛc chvāsakāsaṃ chinatti /
atha śaśakamāṃsaguṇāḥ
(balyaṃ vi) balābhiṣyandi tat syāt jvaraharaṇaparaṃ kṣīṇaretaḥpradhānaṃ
śastaṃ vātāmayānāṃ śaśakajapiśitaṃ hanti kuṣṭhāmayāṃś ca // 20 //
Ap 90
athauṣṭrādimāṃsaguṇāḥ //
auṣṭraṃ salavaṇaṃ māṃsaṃ māṃsam ekaśaphodbhavam /
alpābhiṣyandi vargo 'yaṃ jāṅgalaḥ samudāhṛtaḥ // 21 //
duleḥ (?) jalapātanilayādūrapānīyagocarāḥ /
ye mṛgāś ca vihaṅgāś ca mahābhiṣyandanā matāḥ // 22 //
atha vanacāriṇāṃ guṇāḥ //
mādhuryād guruvo 'tirūkṣadahanāḥ śoṣe madotthe viṣe
śreṣṭhā mūtrapurīṣalā balakarāḥ kāsārśanāśapradāḥ /
vātaṃ pittarujo haranti satataṃ snigdhāś ca kārśyāpahāḥ
sarve te vanacāriṇaḥ kaphaharā mehe hitāḥ sarvadā // 23 //
atha māṃsānāṃ gauravalāghavavicāraḥ //
nādeyā guravo madhye yasmāt pucchāsyacāriṇaḥ /
saras taḍāgajānāṃ tu viśeṣāt sāraso laghuḥ // 24 //
adūragocarā yasmāt tasmād utsoda pādalāḥ (?) /
kiṃcin muktāḥ śirodeśe atyarthaṃ guravas tu te // 25 //
adhastād guravo jñeyā matsyāḥ sarasijāḥ smṛtāḥ /
urovicāraṇās teṣāṃ pūrvam aṅgaṃ laghu smṛtam // 26 //
śiraḥ skandhaḥ kaṭiḥ pṛṣṭhaṃ sakthinī cāma āśayaḥ /
guru pūrvaṃ vijānīyād vātas tupathāttaram (laghavas tu yathottaraṃ) // 27 //
Ap 91
sarvaś ca prāṇināṃ dehe madhyo gurur udāhṛtaḥ /
pūrvabhāgo guruḥ puṃsām adhobhāgas tu yoṣitām // 28 //
urogrīvaṃ vihaṅgānāṃ viśeṣeṇa guru smṛtam /
pakṣyokṣye pāśyamāhṛṣṭo (?) madhyabhāgas tu pakṣiṇām // 29 //
atīva māṃsaṃ rūkṣaṃ ca vihaṅgānāṃ palāśinām /
bṛṃhaṇaṃ māṃsam atyarthaṃ khagānāṃ piśitāśinām // 30 //
matsyāśināṃ pittakaraṃ vātaghnaṃ dhānyacāriṇām /
jāṅgalānūpagā grāmyāḥ kravyādaikaśaphās tathā // 31 //
prasahā bilavāsāś ca yathāsaṃghātasaṃśitāḥ (?) /
pratudā viṣkirāś caiva laghavaḥ syur yathottaram // 32 //
atha vārāhamāṃsaguṇāḥ //
durnāmāniladoṣahaṃ kṛmiharaṃ vārāhamāṃsaṃ sadā
snigdhaṃ svedanavṛṣyaśītabalakṛd hṛdrogasaṃvardhakam /
kāsaśvāsaharaṃ pramehaśamanaṃ hikkāniladhvaṃsakaṃ
cākṣuṣya tu vidāhi ca bhramaharaṃ vārāhamāṃsaṃ sadā // 33 //
atha śaṅkhakūrmādiguṇāḥ //
śaṅkhakūrmādayaḥ svādurasapākā marutpradāḥ /
snigdhāḥ śītā hitāḥ pitte varcaḥśleṣmavivardhanāḥ // 34 //
kṛṣṇakarkaṭakas teṣāṃ balyaḥ ko (so)ṣṇo 'nilāpahaḥ /
śuklaḥ sandhānakṛtsṛṣṭaviṇmūtro 'nilapittahā // 35 //
Ap 92
atha matsyaguṇāḥ //
nādeyā madhurā matsyā guravo māndyatāpahāḥ /
raktapittakarāḥ soṣṇā vṛṣyāḥ snigdhālpavarcasaḥ // 36 //
kaṣāyānurasas teṣāṃ śiṣyaḥ (śreṣṭhaḥ) śaivālabhojanaḥ /
rohito mārutaharo nātyarthaṃ pittakopanaḥ // 37 //
matsyā dvedhā dudvapannedvambu (?) jātās tasmāt pūrve pañcadhā kalpanīyāḥ //
nadyāḥ kaupāḥ sārasā vaidyutotthās tāḍāgotthāḥ sāgarotthās tathā syuḥ // 38 //
atha ṛtubhedena matsyaviśeṣāṇāṃ hitatvam //
ṛtuḥ prabhai (ṛtau madhau) nirjhariṣu prajātā
matsyā hitā grīṣmaṛtau ca caudyāḥ /
taḍāgajāḥ prāvṛṣi sarva eva snigdhā baliṣṭāś ca sṛjanti doṣān // 39 //
śarady ṛtau nirjari (rjhara ?) jāś ca kūpajā hitā hi matsyāḥ śiśire 'bdhijātāḥ //
(śiśire sārasā matsyā vasante hṛdasaṃbhavāḥ /
grīṣme tu cauṇḍyajā matsyāḥ prāvṛṭkāle taḍāgajāḥ // 40 //
śaradi nairjharā matsyāḥ hemante kūpasaṃbhavāḥ) ṣaṭkulo nadikāvarto grahī laghutaraḥ smṛtaḥ (?) /
Ap 93
atha sthānānusāreṇa matsyānāṃ guṇāḥ //
saras taḍāgasaṃbhūtāḥ snigdhāḥ svādurasāḥ smṛtāḥ // 41 //
kauṣyā vṛṣyā vātahṛcchleṣmalāś ca gulmāṣṭhīlānāhakuṣṭhapradāḥ syuḥ /
tāḍāgamatsyo gurubṛhaṇīyaḥ tathā ca śīto vṛṣado 'timūtraḥ /
tāḍāgavannirjharajāś ca medhyā cattū (?) sthirāyuṣyabalapradāś ca // 43 //
mama tadaśru (mahāsarassu) balinaḥ svalpāmbhas svabalā matāḥ /
sāmudro gurur uṣṇarūkṣamadhuraḥ śleṣmalo vātahā syāt (śleṣmāghiko vātahā)
sa snehābhivivardhano ba(la)karo viṣṭambhakādhmānakṛt /
pittodrekakaphātyayeṣu vihito medhyo 'tihṛdyaḥ sadā
viṣṭambhaṃ janayec ca śītapavanavyāpādam atyagrataḥ // 44 //
tridoṣaśamano hṛdyaḥ pittaghnaḥ pavanāpahaḥ /
sāmudro rohitaḥ śastaḥ sarvarogeṣu dīpanaḥ // 45 //
sāmudrā guravaḥ snigdhā madhurā nātipittalāḥ /
uṣṇā vātaharā vṛṣyā varcasyā śleṣmavardhanāḥ // 46 //
balāvahā viśeṣeṇa māṃsāśitrā (tvāt) t samudrajāḥ /
sāmudrajebhyo nādeyāḥ syur laghutvād guṇottarāḥ // 47 //
tato 'py atyanalatvāc ca caudyakaupyau guṇottarau /
snigdhatvāt svādupākatvāt tato vāpyā guṇādhikāḥ // 48 //
Ap 94
atha krakarādīnāṃ guṇāḥ //
viṣṭambhādhmānamehaghnaḥ krakaraḥ kaphavātahṛt /
medaḥśleṣmānilaharo hidhmādhmānavikārahā // 49 //
pravaro rohito matsyaḥ pittaghnaḥ pavanāpahaḥ /
bṛṃhaṇo vātaśamano vātaghno dīpano laghuḥ // 50 /
matsyānāṃ ca guruḥ śreṣṭho dīpano vātanāśanaḥ /
rucipradaḥ śukrakara āśmarīdoṣanāśanaḥ // 51 //
gurumatsyaḥ //
śṛṅgī vātavināśano rucikaro vṛṣyaḥ kaphaghno mataḥ
kaṇṭāko viśado vṛṣānalakaro vāte kaphe pūjitaḥ /
pāṭhīno balavṛṣyaśukrajananaḥ śleṣmākaro nityaśaḥ
tasmād rohitako hito balakaro vātātmakaḥ śleṣmalaḥ // 52 //
// iti mātsyāḥ //
// ity āyurvedamahodadhau suṣeṇakṛte māṃsavargaḥ //
// idānīṃ vyāyāmodvartanābhyaṅgavidhiguṇāḥ kathyante //
śrīnārāyaṇatailacampakajapātailena cānyena vā
kāryaṃ mardanakovidaiḥ kṣitibhujāṃ mallaiḥ sadā mardanam /
cāturjātalavaṅgakuṅkumaniśāmustāsumāṃsībhavaiś
cūrṇo (rṇaiḥ) bhṛṣṭamasūramudgasahitair udvartanaṃ kārayet // 1 //
vātaghnauṣadhasiddhena tailenābhyajya mardayet /
na rūkṣamardanaṃ kuryāt tad dhi vātaprakopaṇam // 2 //
Ap 95
adhigatasukhanidraḥ suprasannendriyātmā
sulaghujaṭharavṛttir bhuktayaṅktiṃ dadhānaḥ /
śramabharaparikhinnaḥ snehasaṃmarditāṅgaḥ
savanagurum upeyād bhūpātir mardanāya (?) // 3 //
abhyaṅgaḥ śramavātahā balakaraḥ kāyasya dārḍhyāvahaḥ
syād udvartanam aṅgakāntikaraṇaṃ medaḥkaphālasyajit /
āyuṣyaṃ hṛdayaprasādi vapuṣaḥ kaṇḍūklamacchardikṛt (chedakṛt)
snānād eva yathartu sevitam idaṃ śītair aśītair jalaiḥ // 4 //
atha vyāyāmaguṇāḥ //
sāmarthyaṃ sakalakriyāsu laghutām aṅgeṣu dīptiṃ parāṃ
agneḥ pāṭavam indriyeṣu laghutāṃ chedaṃ paraṃ medasaḥ /
utsāhaṃ manasaḥ śarīradṛḍhatāṃ śāntiṃ balād vyāpadāṃ
cyāyāmaḥ śiśire vasantasamaye kuryād dhime sevitaḥ // 5 //
atha vyāyāmavarjyoḥ //
vātāmayaḥ pittarujānvitāś ca bālo 'tivṛddho 'pi kṛśo 'tijīrṇaḥ (py arjārṇī) /
mandānalaḥ snigdharasānnavarjī vyāmāmakāleṣu vivarjanīyāḥ // 6 //
sthālyāṃ yathānāvaraṇīkṛtāyāṃ asaṃhitāyāṃ na ca sādhupākaḥ /
anāptanidrasya tathā narendrāḥ vyāyāmahīnasya na cānupākaḥ // 7 //
Ap 96
atha pādamardanaguṇāḥ //
vātavyādhiharaṃ kaphapraśamanaṃ kāntiprasādāvahaṃ
tvagvaivarṇyavināśanaṃ rucikaraṃ sarvāṅgadārḍhyapradam /
agner dīptikaraṃ balopajananaṃ prasvedamedo 'pahaṃ
padbhayāṃ mardanam ādiśanti munayaḥ śreṣṭhaṃ sadā prāṇinām // 8 //
atha pādamardanavarjyāḥ //
sukumārasya mandāgneḥ kiṃcit kṣīṇabalasya ca /
pittalasyāpi no kāryaṃ kadācit pādamardananam // 9 //
vyāyāmasvinnagātrasya padbhayāṃ mardanitasya ca /
vyādhayo nopasarpanti vainateyam ivoragāḥ // 10 //
suvarṇavarṇaṃ kurute śarīraṃ dṛḍhatvam aṅge ca dadāti sadyaḥ /
sarvakriyālāghavam ātanoti saṃmardanaṃ mallavaraiḥ kṛtaṃ yat // 11 //
vātavyādhiṃ jayati kurute .......... /
sarvapate mama caiṣa sagras tasyā sa eva samayaḥ kṣudhito padaiva // 12 //
yaḥ kṣaudhyalobhyabhāvena kuryād āha ca bhojanam /
suptavyālāṃ nilāvyādhīn dhyādīn so 'nyathā yaḥ prabodhatet // 13 //
yaḥ kokavanyamadgākāmi sa naktaṃ bhoktum arhati /
saṃbhoktā vāsareyaś ca rātraur etāś cakoravat (?) // 14 //
Ap 97
atha bhojananiyamāḥ //
hṛnnābhipadmasaṃkocaś caṇḍarocer apāyataḥ /
ato naktaṃ na bhoktavyaṃ vaidyavidyāvidāṃ varaiḥ // 15 //
devārcāṃ bhojanaṃ nidrām ākāśe na prakalpayet /
nāndhakāre ca sandhyāyāṃ nāvitāne niketane // 16 //
bhuktau svāde malotsarge yaḥ saṃbādhāsamākulaḥ /
niḥśaṅkatvātyayāt tasya kokanasyūrmadāpamāḥ (?) //
vivarṇāsvinnaviklinnavigandhivirasasthiti /
atijīrṇam asātmyaṃ ca nādyād annaṃ ca vāritam // 18 //
bhuktvā varjyāni //
kā (bhā) sakāpotapāyasayānavāhabahupayaḥ (hūdakam) /
bhojanānantaraṃ sevyaṃ na jātu hitam icchatā // 19 //
bhojanavidhiḥ //
hitaṃ parimitaṃ pakvaṃ netranāsārasapriyam /
parīkṣitaṃ ca bhuñjīta na drutaṃ na vilambitam // 20 //
atyaśanamadhyaśanaṃ
śamanamaśataṃ (samaśanaviṣam āśanaṃ) ca saṃtyājyam /
kuryād yac choktaśamanaṃ
balajīvitapeśalaṃ kramaśaḥ (?) // 21 //
Ap 98
bhojanakramaḥ //
ādau svādu snigdhaṃ tanmadhye lavalamalāpū (lavaṇam amlam u)pabhojyam /
rūkṣaṃ dravaṃ ca paścān na ca bhukte bhakṣayet kvacit kiṃcit // 22 //
agneś cāturvidhyam //
madhus tikto (mandas tīkṣṇo) viṣamaḥ
samaś ca vahniś caturvidhaḥ puṃsām /
laghu mande gurus tiktaṃ (tīkṣṇe)
tvad yād viṣame samaṃ same 'py adyāt // 23 //
atha bhojanasaṅkhayāprastāvaḥ //
jīryaty annaṃ sukhaṃ bhuktam ekavāraṃ yad ṛcchayā /
dvikālam api bhuñjīta samāgnis tv ardhamātrayā // 24 //
kaṭhinaṃ durjaraṃ yac ca yad vidāhakāṃ bhavet /
tat sarvaṃ niśi varjyaṃ syād dravaṃ laghu ca śīlayet // 25 //
atha viṣadūṣitānnaparīkṣā //
dhvāṅkṣaḥ svarān vikurute 'tra pikāṃtyakaś ca (?) babhruḥ śikhaṇḍitanayaḥ prabhavet prahṛṣṭaḥ /
Ap 99
krauñcaḥ pramodati virauti ca tāmracūḍaḥ
chardiṃ śukaḥ pratanute dahate kapiś ca // 26 //
raktaśvete cakorasya locane viṣadarśanāt /
gatiś ca lakṣi (skhalati) haṃsasya līyante cātra makṣikāḥ // 27 //
yathā lavaṇasaṃparkāt sphuṭasphuṭati pāvakaḥ /
keṣu (viṣa) duṣṭānnasaṃparkas tathā ca supratīyate // 28 //
mayā suṣeṇa kṛtaṃ hitāya prāṇaṃ prasādaṃ tanayec ca (?) śīghram //
ity āyurvedamahodadhau suṣeṇakṛte bhojanavidhivargaḥ //
atha tāmbūlaguṇāḥ kathyante //
karpūrakaṅkolalavaṅgapūgājātīphalair nāgarakhaṇḍaparṇaiḥ /
sudhāśmacūrṇaṃ khadirasya sāraṃ kastūrikācandanacūrṇamiśram // 1 //
tāmbūlam etat pravaraṃ vadanti saubhāgyadaṃ kāntisukhapradaṃ ca /
ārogyamedhāsmṛtibuddhivṛddhiṃ karoti vahner api dīpanaṃ ca // 2 //
anaṅgasaṃdīpanabhāvamadhye pradhānam etat samudāharanti /
Ap 100
ato hi sarvaṃ(rve) sukhino manuṣyā aharniśaṃ prītikaraṃ bhajante // 3 //
tāmbūlapatrāṇi haranti vātaṃ pūgīphalaṃ hanti kaphaprasekam /
cūrṇaṃ nihanyāt kaphavātam uccair hanyāc ca pittaṃ khadirasya sāraḥ // 4 //
itthaṃ hi tāmbūlam udāharanti doṣatrayasyāpi nivāraṇāya /
ato 'tra seveta naraḥ kathañcid vicakṣaṇaḥ prākṛtamānuṣo 'pi // 5 //
atha tāmbūlavarjyāḥ //
na netraroge na ca raktapitte kṣate ca dīpe na viṣe na śoṣe /
madātyaye nāpi na mohamūrchāśvāseṣu tāmbūlam uśanti vaidyāḥ // 5 //
atha tāmbūlakālaniyamaḥ //
bhuktvānnaṃ salilaṃ pītvā bhuktvā ca bahu bhojanam /
pratīkṣya ghaṭikām ekāṃ tāmbūlaṃ bhakṣayen naraḥ // 6 //
Ap 101
atha jātīphalaguṇāḥ //
vātaśleṣmapraśamanaṃ hṛdyaṃ vahneś ca dīpanam /
mukhavairasyaharaṇaṃ sadyo bhuktavipācanam // 7 //
jātīphalaṃ pācanam agnidīpanaṃ kaphāpahaṃ kaṇṭharujāpahaṃ ca /
rasekaduḥ (prasekaha) śreṣṭham ajīrṇanāśe ajīrṇanāmu (?) ca pathyam etat // 8 //
kalikā dīpanī rucyā pāke cātitarāṃ himā /
vātapittakaphān hanti jvaracchardinibarhaṇī // 9 //
athailāguṇāḥ //
elādvayaṃ chardiṣu mūtrakṛcchre made ca vai pathyam arocake ca /
atha jātipatrīguṇāḥ //
svāduḥ suśītā madhurā ca pāke arocakaṃ hanti ca jātipatrī // 10 //
atha kramukapākakālaniyamaḥ //
tāmbūlayogyaṃ kramukaṃ tu tajjñā māsatrayād ūrdhvam udāharanti /
māse vyatīte tu bhavanti pūrṇāny atīva hṛdyāni manoharāṇi // 11 //
Ap 102
atha kramukatāmbūlaviśeṣāṇāṃ guṇaviśeṣāḥ //
sthūlaṃ kramukatāmbūlaṃ śleṣmalaṃ kṛmivardhanam /
tadante śuklavarṇādyaṃ śleṣmalaṃ kṛmināśanam // 12 //
atha karpūraguṇāḥ //
tīkṣṇoṣṇaḥ pariṇāmaśītalataraḥ kaṇḍupramehāpahaḥ
nāsāsrāvajalāpahaḥ kṛmiharas tṛṭśvāsakāsaṃ jayet /
śleṣmaghnaś ca galagrahāpaharaṇaḥ saṃsuptajihvāgrajit
karpūraḥ khalu dīpyasaurabhaguṇaḥ pittāmayaḥ sphāṭikaḥ //
galagrahe suptajihve nānā śrāva (nāsāsrāva) jalādhike /
śleṣmamehakṛmīn hanti karpūraś cākṣuṣo 'paraḥ //
pramehatṛiḍvidāhaghno lakṣmīsaubhāgyavardhanaḥ // 16 //
atha kastūriguṇāḥ //
kastūrī saurabhāḍhyā kaṭukarasayutā kṣāratiktā kaṣāyā
śokāṭopāpahantrī kaphapavanaharā pittakṛccākṣuṣī ca /
cittaprollāsahetur viṣamaviṣagarān gātradaurgandhyahantrī
kṣuttṛṣṇāpittakopaṃ praśamayati bhṛśaṃ klaibyaśoṣaṃ viṣaṃ ca // 17 //
athānulepanavargaḥ //
candanaṃ raktapittaghnaṃ dāhamūrchātisāranut /
śītalaṃ śleṣmalaṃ hṛdyaṃ kiṃcid vātaprakopaṇam // 18 //
Ap 103
pittāsraṃ harate sadāhadavanaṃ vyāyādayattaḥ (?) sadā
mūrcchāmohatṛṣāviṣapraśamanaṃ durgandhinirṇāśanam /
kaṇḍūkuṣṭhabhagandarasya sadanaṃ mūrchāṃ chinatti sphuṭaṃ
mehaṃ kṛcchram api vyapohati sadā durnāmanirṇāśanam // 19 //
rogānīkavidhā vyapohati sadā moṣāśrayaḥ (?) saurabhaḥ //
malayādrirmohadoṣaghno raktapittanibarhaṇaḥ /
mūrchāśoṣapraśamanau vaktradaurgandhyanāśanaḥ // 20 //
śītaṃ pittavināśanaṃ samadhuraṃ kiṃcit satiktaṃ tathā kaṇḍūśophaviṣāpahaṃ krimiharaṃ saubhāgyakāntipradam / saugandhyaṃ kurute kim apy abhinavaṃ gātreṣu puṣṭipradaṃ saṃtoṣaṃ vidadhāti cetasi paraṃ snigdhaṃ ca tṛṣṇāharam /
ṛtuṣu samayayojyaṃ candanaṃ kuṅkumaṃ vā
mṛgamadadhanalepaḥ sevyate sarvadaiva /
suratakusumadāmasphārakarpūracūrṇo
vimaladhavalavāsaḥ sarvakālopayogyaḥ // 22 //
// ity āyurvedamahodadhau suṣeṇakṛte 'nulepanavargaḥ //
athāto vastraguṇāḥ kathyante //
śvetaṃ dukūlaṃ vimalaṃ kaphavātānulomanam /
yad vā sūtram ayaṃ vastraṃ tridoṣaśamanaṃ viduḥ // 1 //
Ap 104
suśvetaṃ tu dukūlam atra balakṛtpittapraśāntipradam
ojodīptivivardhanaṃ ratikaraṃ marmātidāhacchidaṃ /
tṛṣṇādoṣavibhedanaṃ dhṛtikaraṃ kāntipradaṃ śleṣmalaṃ
kṣaumaṃ śuklam atīva hṛdyam amalaṃ pittāmayadhvaṃsakam // 2 //
māñjiṣṭhaṃ ca vidāhi tat kaphaharaṃ pathyaṃ ca vātāmaya-
dhvaṃsaṃ cārutaraṃsadaiva kurute śleṣmaprakopaṃ jayet /
uṣṇaṃ śītavighātakaṃ malaharaṃ saśleṣmavātāpahaṃ
vidyāgha ..... (?) mayaharaṃ māñjiṣṭhavastraṃ sadā // 3 //
// ity āyurvedamahodadhau suṣeṇakṛte vastravargaḥ samāptaḥ //
// samāptāyaṃ suṣeṇakṛtagranthaḥ //
// śrīsāmbasadāśivārpaṇam astu //
// śubhaṃ bhavatu //
// śrīsarasvatyai namaḥ //