Kātyāyanasmṛtisāroddhāraḥ
[rāja-guṇāḥ]
vinītaḥ śāstrasaṃpannaḥ
kośaśauryasamanvitaḥ
/
brahmaṇyo dānaśīlaḥ syāt
satyadharmaparo nṛpaḥ
//
vinītaḥ śāstra-saṃpannaḥ
kośa-śaurya-samanvitaḥ
/
brahmaṇyo dāna-śīlaḥ syāt
satya-dharma-paro nṛpaḥ
//
stambhopatāpapaiśunya
cāpalakrodhavarjitaḥ
/
pragalbhaḥ sannatodagraḥ
saṃbhāṣī priyadarśanaḥ
//
stambha-upatāpa-paiśunya
cāpala-krodha-varjitaḥ
/
pragalbhaḥ sannata-udagraḥ
saṃbhāṣī priyadarśanaḥ
//
vaśyendriyaṃ jitātmānaṃ
dhṛtadaṇḍaṃ vikāriṣu
/
parīkṣyakāriṇaṃ dhīram
atyantaṃ śrīr niṣevate
//
vaśya-indriyaṃ jita-ātmānaṃ
dhṛta-daṇḍaṃ vikāriṣu
/
parīkṣya-kāriṇaṃ dhīram
atyantaṃ śrīr niṣevate
//
[rāja-dharmāḥ]
śauryavidyārthabāhulyāt
prabhutvāc ca viśeṣataḥ
/
sadā cittaṃ narendrāṇāṃ
moham āyāti kāraṇāt
//
śaurya-vidyā-artha-bāhulyāt
prabhutvāc ca viśeṣataḥ
/
sadā cittaṃ narendrāṇāṃ
moham āyāti kāraṇāt
//
tasmāc cittaṃ praboddhavyaṃ
rājadharme sadā dvijaiḥ
/
pavitraṃ paramaṃ puṇyaṃ
smṛtivākyaṃ na laṅghayet
//
tasmāc cittaṃ praboddhavyaṃ
rāja-dharme sadā dvijaiḥ
/
pavitraṃ paramaṃ puṇyaṃ
smṛti-vākyaṃ na laṅghayet
//
vedadhvaniprabhāveṇa
devāḥ svarganivāsinaḥ
/
te 'pi tatra pramodante
tṛptās tu dvijapūjanāt
//
veda-dhvani-prabhāveṇa
devāḥ svarga-nivāsinaḥ
/
te 'pi tatra pramodante
tṛptās tu dvija-pūjanāt
//
tasmād yatnena kartavyā
dvijapūjā sadā nṛpaiḥ
/
tena bhūyo 'pi śakratvaṃ
narendratvaṃ punaḥ punaḥ
//
tasmād yatnena kartavyā
dvija-pūjā sadā nṛpaiḥ
/
tena bhūyo 'pi śakratvaṃ
narendratvaṃ punaḥ punaḥ
//
surādhyakṣaś cyutaḥ svargān
nṛparūpeṇa tiṣṭhati
/
kartavyaṃ tena tan nityaṃ
yena tattvaṃ samāpnuyāt
//
sura-adhyakṣaś cyutaḥ svargān
nṛpa-rūpeṇa tiṣṭhati
/
kartavyaṃ tena tan nityaṃ
yena tattvaṃ samāpnuyāt
//
ātmīye saṃsthitā dharme
nṛpāḥ śakratvam āpnuyuḥ
/
avīcivāsino ye tu
vyapetācāriṇaḥ sadā
//
ātmīye saṃsthitā dharme
nṛpāḥ śakratvam āpnuyuḥ
/
avīci-vāsino ye tu
vyapeta-ācāriṇaḥ sadā
//
gacchet samyagavijñāya
vaśaṃ krodhasya yo nṛpaḥ
/
vaset sa narakaṃ
narake?
ghore
kalpārdhaṃ tu na saṃśayaḥ
//
gacchet samyag-avijñāya
vaśaṃ krodhasya yo nṛpaḥ
/
vaset sa narakaṃ
narake?
ghore
kalpa-ardhaṃ tu na saṃśayaḥ
//
etair eva guṇair yuktam
amātyaṃ kāryacintakam
/
brāhmaṇaṃ tu prakurvīta
nṛpabhaktaṃ kulodvaham
//
etair eva guṇair yuktam
amātyaṃ kārya-cintakam
/
brāhmaṇaṃ tu prakurvīta
nṛpa-bhaktaṃ kula-udvaham
//
mantriṇo yatra sabhyāś ca
vaidyāś ca priyavādinaḥ
/
rājyād dharmāt sukhāt tatra
kṣipraṃ hīyeta pārthivaḥ
//
mantriṇo yatra sabhyāś ca
vaidyāś ca priya-vādinaḥ
/
rājyād dharmāt sukhāt tatra
kṣipraṃ hīyeta pārthivaḥ
//
na tasya vacane kopam
eteṣāṃ tu pravartayet
/
yasmād etaiḥ sadā vācyaṃ
nyāyyaṃ supariniṣṭhitam
//
na tasya vacane kopam
eteṣāṃ tu pravartayet
/
yasmād etaiḥ sadā vācyaṃ
nyāyyaṃ supariniṣṭhitam
//
yatra karmāṇi nṛpatiḥ
svayaṃ paśyati dharmataḥ
/
tatra sādhusamācārā
nivaseyuḥ sukhaṃ prajāḥ
//
yatra karmāṇi nṛpatiḥ
svayaṃ paśyati dharmataḥ
/
tatra sādhu-samācārā
nivaseyuḥ sukhaṃ prajāḥ
//
prajānāṃ rakṣaṇaṃ nityaṃ
kaṇṭakānāṃ ca śodhanam
/
dvijānāṃ pūjanaṃ caiva
etad arthaṃ kṛto nṛpaḥ
//
prajānāṃ rakṣaṇaṃ nityaṃ
kaṇṭakānāṃ ca śodhanam
/
dvijānāṃ pūjanaṃ ca eva
etad arthaṃ kṛto nṛpaḥ
//
bhūsvāmī tu smṛto rājā
nānyadravyasya sarvadā
/
tatphalasya hi ṣaḍbhāgaṃ
prāpnuyān nānyathaiva tu
//
bhū-svāmī tu smṛto rājā
na anya-dravyasya sarvadā
/
tat-phalasya hi ṣaḍ-bhāgaṃ
prāpnuyān na anyatha aiva tu
//
bhūtānāṃ tannivāsitvāt
svāmitvaṃ tena kīrtitam
/
tatkriyā baliṣaḍbhāgaṃ
śubhāśubhanimittajam
//
bhūtānāṃ tan-nivāsitvāt
svāmitvaṃ tena kīrtitam
/
tat-kriyā bali-ṣaḍ-bhāgaṃ
śubha-aśubha-nimitta-jam
//
evaṃ pravartate yas tu
lobhaṃ tyaktvā narādhipaḥ
/
tasya putrāḥ prajāyante
rāṣṭraṃ kośaś ca vardhate
//
evaṃ pravartate yas tu
lobhaṃ tyaktvā nara-adhipaḥ
/
tasya putrāḥ prajāyante
rāṣṭraṃ kośaś ca vardhate
//
anyāyena hi yo rāṣṭrāt
karaṃ daṇḍaṃ ca pārthivaḥ
/
sasyabhāgaṃ ca śulkaṃ cāpy
ādadīta sa pāpabhāk
//
anyāyena hi yo rāṣṭrāt
karaṃ daṇḍaṃ ca pārthivaḥ
/
sasya-bhāgaṃ ca śulkaṃ ca apy
ādadīta sa pāpa-bhāk
//
arthaśāstroktam utsṛjya
dharmaśāstroktam āvrajet
//
artha-śāstra-uktam utsṛjya
dharma-śāstra-uktam āvrajet
//
duṣṭasyāpi narendrasya
tadrāṣṭraṃ na vināśayet
/
na prajānumato yasmād
anyāyeṣu pravartate
//
duṣṭasya api narendrasya
tad-rāṣṭraṃ na vināśayet
/
na prajā-anumato yasmād
anyāyeṣu pravartate
//
akleśenārthine yas tu
rājā samyaṅ nivedayet
/
tat tārayaty anantaṃ syād
dharmārthaṃ dānam īdṛśam
//
akleśena arthine yas tu
rājā samyaṅ nivedayet
/
tat tārayaty anantaṃ syād
dharma-arthaṃ dānam īdṛśam
//
nyāyenākramya yallabdhaṃ
ripuṃ nirjitya pārthivaiḥ
/
tac chuddhaṃ tatpradeyaṃ tan
nānyathopahṛtaṃ kvacit
//
nyāyena akramya yal-labdhaṃ
ripuṃ nirjitya pārthivaiḥ
/
tac chuddhaṃ tat-pradeyaṃ tan
na anyatha ūpahṛtaṃ kvacit
//
rājā purohitaṃ kuryād
uditaṃ brāhmaṇaṃ hitam
/
kṛtādhyayanasaṃpannam
alubdhaṃ satyavādinam
//
rājā purohitaṃ kuryād
uditaṃ brāhmaṇaṃ hitam
/
kṛta-adhyayana-saṃpannam
alubdhaṃ satya-vādinam
//
[vyavahāra-lakṣaṇādi]
prayatnasādhye vicchinne
dharmākhye nyāyavistare
/
sādhyamūlas tu yo vādo
vyavahāraḥ sa ucyate
//
prayatna-sādhye vicchinne
dharma-ākhye nyāya-vistare
/
sādhya-mūlas tu yo vādo
vyavahāraḥ sa ucyate
//
vi nānārthe 'va saṃdehe
haraṇaṃ hāra ucyate
/
nānāsaṃdehaharaṇād
vyavahāra iti smṛtaḥ
//
vi nānā-arthe 'va saṃdehe
haraṇaṃ hāra ucyate
/
nānā-saṃdeha-haraṇād
vyavahāra iti smṛtaḥ
//
na rājā tu viśitvena
dhanalobhena vā punaḥ
/
svayaṃ kāryāṇi kurvīta
narāṇām avivādinām
//
na rājā tu viśitvena
dhana-lobhena vā punaḥ
/
svayaṃ kāryāṇi kurvīta
narāṇām avivādinām
//
utpādayati yo hiṃsāṃ
deyaṃ vā na prayacchati
/
yācam ānaya dauḥśīlyād
ākṛṣyo 'sau nṛpājñayā
//
utpādayati yo hiṃsāṃ
deyaṃ vā na prayacchati
/
yācam ānaya dauḥśīlyād
ākṛṣyo 'sau nṛpa-ājñayā
//
dvipade sādhyabhedāt tu
padāṣṭādaśatāṃ gate
/
aṣṭādaśa kriyābhedād
bhinnāny aṣṭasahasraśaḥ
//
dvipade sādhya-bhedāt tu
pada-aṣṭādaśatāṃ gate
/
aṣṭādaśa kriyā-bhedād
bhinnāny aṣṭasahasraśaḥ
//
sādhyavādasya mūlaṃ syād
vādinā yan niveditam
/
deyāpradānaṃ hiṃsā cety
utthānadvayam ucyate
//
sādhya-vādasya mūlaṃ syād
vādinā yan niveditam
/
deya-apradānaṃ hiṃsā ca ity
utthāna-dvayam ucyate
//
pūrvapakṣaś cottaraṃ ca
pratyākalitam eva ca
/
kriyāpādaś ca tenāyaṃ
catuṣpāt samudāhṛtaḥ
//
pūrva-pakṣaś ca uttaraṃ ca
pratyākalitam eva ca
/
kriyā-pādaś ca tena ayaṃ
catuṣpāt samudāhṛtaḥ
//
dharmaśāstrārthaśāstre tu
skandhadvayam udāhṛtam
/
jayaś caivāvasāyaś ca
dve phale samudāhṛte
//
dharmaśāstra-arthaśāstre tu
skandha-dvayam udāhṛtam
/
jayaś ca eva avasāyaś ca
dve phale samudāhṛte
//
śāstreṇa ninditaṃ tv artha
mukhyo rājñā pracoditaḥ
/
āvedayati yaḥ pūrvaṃ
stobhakaḥ sa udāhṛtaḥ
//
śāstreṇa ninditaṃ tv artha
mukhyo rājñā pracoditaḥ
/
āvedayati yaḥ pūrvaṃ
stobhakaḥ sa udāhṛtaḥ
//
nṛpeṇaiva niyukto yaḥ
padadoṣam avekṣitum
/
nṛpasya sūcayej jñātvā
sūcakaḥ sa udāhṛtaḥ
//
nṛpeṇa eva niyukto yaḥ
pada-doṣam avekṣitum
/
nṛpasya sūcayej jñātvā
sūcakaḥ sa udāhṛtaḥ
//
[dharma-vyavahāra-caritra-rājaśāsanādīṇāṃ balābala-vicāraḥ]
doṣakārī tu kartṛtvaṃ
dhanasvāmī svakaṃ dhanam
/
vivāde prāpnuyād yatra
dharmeṇaiva sa nirṇayaḥ
//
doṣa-kārī tu kartṛtvaṃ
dhana-svāmī svakaṃ dhanam
/
vivāde prāpnuyād yatra
dharmeṇa eva sa nirṇayaḥ
//
smṛtiśāstraṃ tu yat kiṃcit
prathitaṃ dharmasādhakaiḥ
/
kāryāṇāṃ nirṇayārthe tu
vyavahāraḥ smṛto hi saḥ
//
smṛti-śāstraṃ tu yat kiṃcit
prathitaṃ dharma-sādhakaiḥ
/
kāryāṇāṃ nirṇaya-arthe tu
vyavahāraḥ smṛto hi saḥ
//
yad yad ācaryate yena
dharmyaṃ vādharmyam eva vā
/
deśasyācaraṇān nityaṃ
caritraṃ tatprakīrtitam
//
yad yad ācaryate yena
dharmyaṃ va ādharmyam eva vā
/
deśasyā acaraṇān nityaṃ
caritraṃ tat-prakīrtitam
//
nyāyaśāstrāvirodhena
deśadṛṣṭes tathaiva ca
/
yaṃ dharmaṃ sthāpayed rājā
nyāyyaṃ tadrājaśāsanam
//
nyāya-śāstra-avirodhena
deśa-dṛṣṭes tatha aiva ca
/
yaṃ dharmaṃ sthāpayed rājā
nyāyyaṃ tad-rājaśāsanam
//
yuktiyuktaṃ tu kāryaṃ syād
divyaṃ yatra vivarjitam
/
dharmas tu vyavahāreṇa
bādhyate tatra nānyathā
//
yukti-yuktaṃ tu kāryaṃ syād
divyaṃ yatra vivarjitam
/
dharmas tu vyavahāreṇa
bādhyate tatra na anyathā
//
pratilomaprasūteṣu
tathā durganivāsiṣu
/
viruddhaṃ niyataṃ prāhus
taṃ dharmaṃ na vicālayet
//
pratiloma-prasūteṣu
tathā durga-nivāsiṣu
/
viruddhaṃ niyataṃ prāhus
taṃ dharmaṃ na vicālayet
//
nirṇayaṃ tu yadā kuryāt
tena dharmeṇa pārthivaḥ
/
vyavahāraś caritreṇa
tadā tenaiva bādhyate
//
nirṇayaṃ tu yadā kuryāt
tena dharmeṇa pārthivaḥ
/
vyavahāraś caritreṇa
tadā tena eva bādhyate
//
viruddhaṃ nyāyato yat tu
caritraṃ kalpyate nṛpaiḥ
/
evaṃ tatra nirasyeta
caritraṃ tu nṛpājñayā
//
viruddhaṃ nyāyato yat tu
caritraṃ kalpyate nṛpaiḥ
/
evaṃ tatra nirasyeta
caritraṃ tu nṛpa-ājñayā
//
anena vidhinā yuktaṃ
bādhakaṃ yad yad uttaram
/
anyathābādhanaṃ yatra
tatra dharmo vihanyate
//
anena vidhinā yuktaṃ
bādhakaṃ yad yad uttaram
/
anyathā-bādhanaṃ yatra
tatra dharmo vihanyate
//
asvargyā lokanāśāya
parānīkabhayāvahā
/
āyurbījaharī rājñāṃ
sati vākye svayaṃ kṛtiḥ
//
asvargyā loka-nāśāya
para-anīka-bhaya-āvahā
/
āyur-bīja-harī rājñāṃ
sati vākye svayaṃ kṛtiḥ
//
tasmāc chāstrānusāreṇa
rājā kāryāṇi sādhayet
/
vākyābhāve tu sarveṣāṃ
deśadṛṣṭena sannayet
//
tasmāc chāstra-anusāreṇa
rājā kāryāṇi sādhayet
/
vākya-abhāve tu sarveṣāṃ
deśa-dṛṣṭena sannayet
//
yasya deśasya yo dharmaḥ
pravṛttaḥ sārvakālikaḥ
/
śrutismṛtyavirodhena
deśadṛṣṭaḥ sa ucyate
//
yasya deśasya yo dharmaḥ
pravṛttaḥ sārvakālikaḥ
/
śruti-smṛty-avirodhena
deśa-dṛṣṭaḥ sa ucyate
//
deśapattanagoṣṭheṣu
puragrāmeṣu vāsinām
/
teṣāṃ svasamayair dharma
śāstrato 'nyeṣu taiḥ saha
//
deśa-pattana-goṣṭheṣu
pura-grāmeṣu vāsinām
/
teṣāṃ sva-samayair dharma
śāstrato 'nyeṣu taiḥ saha
//
deśasyānumatenaiva
vyavasthā yā nirūpitā
/
likhitā tu sadā dhāryā
mudritā rājam udrayā
//
deśasya anumatena eva
vyavasthā yā nirūpitā
/
likhitā tu sadā dhāryā
mudritā rājam udrayā
//
śāstravad yatnato rakṣyā
tāṃ nirīkṣya vinirṇayet
/
naigamasthais tu yat kāryaṃ
likhitaṃ yad vyavasthitam
//
śāstravad yatnato rakṣyā
tāṃ nirīkṣya vinirṇayet
/
naigama-sthais tu yat kāryaṃ
likhitaṃ yad vyavasthitam
//
tasmāt tat saṃpravarteta
nānyathaiva pravartayet
/
pramāṇadeśadṛṣṭaṃ tu
yad evam iti niścitam
//
tasmāt tat saṃpravarteta
na anyatha aiva pravartayet
/
pramāṇa-deśa-dṛṣṭaṃ tu
yad evam iti niścitam
//
aprvṛttaṃ kṛtaṃ yatra
śrutismṛtyanumoditam
/
nānyathā tat punaḥ kāryaṃ
nyāyāpetaṃ vivarjayet
//
aprvṛttaṃ kṛtaṃ yatra
śruti-smṛty-anumoditam
/
na anyathā tat punaḥ kāryaṃ
nyāya-apetaṃ vivarjayet
//
[dharmādhikaraṇam]
dharmaśāstravicāreṇa
mūlasāravivecanam
/
yatrādhikriyate sthāne
dharmādhikaraṇaṃ hi tat
//
dharma-śāstra-vicāreṇa
mūla-sāra-vivecanam
/
yatra adhikriyate sthāne
dharma-adhikaraṇaṃ hi tat
//
prātar utthāya nṛpatiḥ
śaucaṃ kṛtvā samāhitaḥ
/
guruṃ jyotirvidaṃ vaidyān
devān viprān purohitān
//
prātar utthāya nṛpatiḥ
śaucaṃ kṛtvā samāhitaḥ
/
guruṃ jyotirvidaṃ vaidyān
devān viprān purohitān
//
yathārham etān saṃpūjya
supuṣpābharaṇāmbaraiḥ
/
abhivandya ca gurvādīn
sumukhāṃ praviśet sabhām
//
yatha ārham etān saṃpūjya
supuṣpa-ābharaṇa-ambaraiḥ
/
abhivandya ca gurva-ādīn
sumukhāṃ praviśet sabhām
//
vinītaveṣo nṛpatiḥ
sabhāṃ gatvā samāhitaḥ
/
āsīnaḥ prāṅmukhaḥ sthitvā
paśyet kāryāṇi kāryiṇām
/
saha traividyavṛddhaiś ca
mantrajñaiś caiva mantribhiḥ
//
vinīta-veṣo nṛpatiḥ
sabhāṃ gatvā samāhitaḥ
/
āsīnaḥ prāṅmukhaḥ sthitvā
paśyet kāryāṇi kāryiṇām
/
saha trai-vidya-vṛddhaiś ca
mantra-jñaiś ca eva mantribhiḥ
//
saprāḍvivākaḥ sāmātyaḥ
sabrāhmaṇapurohitaḥ
/
sasabhyaḥ prekṣako rājā
svarge tiṣṭhati dharmataḥ
//
saprāḍvivākaḥ sāmātyaḥ
sabrāhmaṇa-purohitaḥ
/
sasabhyaḥ prekṣako rājā
svarge tiṣṭhati dharmataḥ
//
saha sabhyaiḥ sthirair yuktaiḥ
prājñair maulair dvijottamaiḥ
/
dharmaśāstrārthakuśalair
arthaśāstraviśāradaiḥ
//
saha sabhyaiḥ sthirair yuktaiḥ
prājñair maulair dvija-uttamaiḥ
/
dharmaśāstra-artha-kuśalair
arthaśāstra-viśāradaiḥ
//
kulaśīlavayovṛtta
vittavadbhir amatsaraiḥ
/
vaṇigbhiḥ syāt katipayaiḥ
kulabhūtair adhiṣṭhitam
//
kula-śīla-vayo-vṛtta
vittavadbhir amatsaraiḥ
/
vaṇigbhiḥ syāt katipayaiḥ
kula-bhūtair adhiṣṭhitam
//
śrotāro vaṇijas tatra
kartavyā nyāyadarśinaḥ
//
śrotāro vaṇijas tatra
kartavyā nyāya-darśinaḥ
//
[kārya-darśana-kālaḥ]
sabhāsthāneṣu pūrvāhṇe
kāryāṇāṃ nirṇayaṃ nṛpaḥ
/
kuryāc chāstrapraṇītena
mārgeṇāmitrakarṣaṇaḥ
//
sabhā-sthāneṣu pūrva-āhṇe
kāryāṇāṃ nirṇayaṃ nṛpaḥ
/
kuryāc chāstra-praṇītena
mārgeṇa amitra-karṣaṇaḥ
//
divasasyāṣṭamaṃ bhāgaṃ
muktvā kālatrayaṃ tu yat
/
sa kālo vyavahārāṇāṃ
śāstradṛṣṭaḥ paraḥ smṛtaḥ
//
divasasya aṣṭamaṃ bhāgaṃ
muktvā kālatrayaṃ tu yat
/
sa kālo vyavahārāṇāṃ
śāstra-dṛṣṭaḥ paraḥ smṛtaḥ
//
ādyād ahno 'ṣṭabhāgād yad
ūrdhvaṃ bhāgatrayaṃ bhavet
/
sa kālo vyavahārasya
śāstre dṛṣṭo manīṣibhiḥ
//
ādyād ahno 'ṣṭa-bhāgād yad
ūrdhvaṃ bhāga-trayaṃ bhavet
/
sa kālo vyavahārasya
śāstre dṛṣṭo manīṣibhiḥ
//
[prāḍvivākaḥ]
yadā kuryān na nṛpatiḥ
svayaṃ kāryavinirṇayam
/
tadā tatra niyuñjīta
brāhmaṇaṃ śāstrapāragam
//
yadā kuryān na nṛpatiḥ
svayaṃ kārya-vinirṇayam
/
tadā tatra niyuñjīta
brāhmaṇaṃ śāstra-pāragam
//
dakṣaṃ kulīnamadhyastham
anudvegakaraṃ sthiram
/
paratra bhīruṃ dharmiṣṭham
udyuktaṃ krodhavarjitam
//
dakṣaṃ kulīna-madhya-stham
anudvega-karaṃ sthiram
/
paratra bhīruṃ dharmi-ṣṭham
udyuktaṃ krodha-varjitam
//
akrūro madhuraḥ snigdhaḥ
kṣamāyāto vicakṣaṇaḥ
/
utsāhavān alubdhaś ca
vāde yojyo nṛpeṇa tu
//
akrūro madhuraḥ snigdhaḥ
kṣamāyāto vicakṣaṇaḥ
/
utsāhavān alubdhaś ca
vāde yojyo nṛpeṇa tu
//
ekaśāstram adhīyāno
na vidyāt kāryaniścayam
/
tasmād bahvāgamaḥ kāryo
vivādeṣūttamo nṛpaiḥ
//
eka-śāstram adhīyāno
na vidyāt kārya-niścayam
/
tasmād bahv-āgamaḥ kāryo
vivādeṣu uttamo nṛpaiḥ
//
brāhmaṇo yatra na syāt tu
kṣatriyaṃ tatra yojayet
/
vaiśyaṃ vā dharmaśāstrajñaṃ
śūdraṃ yatnena varjayet
//
brāhmaṇo yatra na syāt tu
kṣatriyaṃ tatra yojayet
/
vaiśyaṃ vā dharmaśāstra-jñaṃ
śūdraṃ yatnena varjayet
//
ato 'nyair yat kṛtaṃ kāryam
anyāyena kṛtaṃ tu tat
/
niyuktair api vijñeyaṃ
daivād yady api śāstrataḥ
//
ato 'nyair yat kṛtaṃ kāryam
anyāyena kṛtaṃ tu tat
/
niyuktair api vijñeyaṃ
daivād yady api śāstrataḥ
//
vyavahārāśritaṃ praśnaṃ
pṛcchati prāṅ iti sthitiḥ
/
vivecayati yas tasmin
prāḍvivākas tataḥ smṛtaḥ
//
vyavahāra-āśritaṃ praśnaṃ
pṛcchati prāṅ iti sthitiḥ
/
vivecayati yas tasmin
prāḍvivākas tataḥ smṛtaḥ
//
anirṇīte tu yady arthe
saṃbhāṣeta raho 'rthinā
/
prāḍvivāko 'tha daṇḍyaḥ syāt
sabhyāś caiva viśeṣataḥ
//
anirṇīte tu yady arthe
saṃbhāṣeta raho 'rthinā
/
prāḍvivāko 'tha daṇḍyaḥ syāt
sabhyāś ca eva viśeṣataḥ
//
[sabhyāḥ]
alubdhā dhanavantaś ca
dharmajñāḥ satyavādinaḥ
/
sarvaśāstrapravīṇāś ca
sabhyāḥ kāryā dvijottamāḥ
//
alubdhā dhanavantaś ca
dharma-jñāḥ satyavādinaḥ
/
sarva-śāstra-pravīṇāś ca
sabhyāḥ kāryā dvijottamāḥ
//
nyāyaśāstram atikramya
sabhyair yatra viniścitam
/
tatra dharmo hy adharmeṇa
hato hanti na saṃśayaḥ
//
nyāya-śāstram atikramya
sabhyair yatra viniścitam
/
tatra dharmo hy adharmeṇa
hato hanti na saṃśayaḥ
//
yatra dharmo hy adharmeṇa
satyaṃ yatrānṛtena ca
/
hanyate prekṣamāṇānāṃ
hatās tatra sabhāsadaḥ
//
yatra dharmo hy adharmeṇa
satyaṃ yatra anṛtena ca
/
hanyate prekṣamāṇānāṃ
hatās tatra sabhāsadaḥ
//
adharmataḥ pravṛttaṃ tu
nopekṣeran sabhāsadaḥ
/
upekṣamāṇāḥ sanṛpā
narakaṃ yānty adhomukhāḥ
//
adharmataḥ pravṛttaṃ tu
na upekṣeran sabhāsadaḥ
/
upekṣamāṇāḥ sanṛpā
narakaṃ yānty adho-mukhāḥ
//
anyāyenāpi taṃ yāntaṃ
ye 'nuyānti sabhāsadaḥ
/
te 'pi tadbhāginas tasmād
bodhanīyaḥ sa tair nṛpaḥ
//
anyāyena api taṃ yāntaṃ
ye 'nuyānti sabhāsadaḥ
/
te 'pi tad-bhāginas tasmād
bodhanīyaḥ sa tair nṛpaḥ
//
nyāyamārgād apetaṃ tu
jñātvā cittaṃ mahīpateḥ
/
vaktavyaṃ tatpriyaṃ tatra
na sabhyaḥ kilviṣī bhavet
//
nyāya-mārgād apetaṃ tu
jñātvā cittaṃ mahīpateḥ
/
vaktavyaṃ tat-priyaṃ tatra
na sabhyaḥ kilviṣī bhavet
//
sabhyenāvaśyavaktavyaṃ
dharmārthasahitaṃ vacaḥ
/
śṛṇoti yadi no rājā
syāt tu sabhyas tato 'naghaḥ
//
sabhyena avaśya-vaktavyaṃ
dharma-artha-sahitaṃ vacaḥ
/
śṛṇoti yadi no rājā
syāt tu sabhyas tato 'naghaḥ
//
adharmāya yadā rājā
niyuñjīta vivādinām
/
vijñāpya nṛpatiṃ sabhyas
tadā kāryaṃ nivartayet
//
adharmāya yadā rājā
niyuñjīta vivādinām
/
vijñāpya nṛpatiṃ sabhyas
tadā kāryaṃ nivartayet
//
snehād ajñānato vāpi
lobhād vā mohato 'pi vā
/
tatra sabhyo 'nyathāvādī
daṇḍyo 'sabhyaḥ smṛto hi saḥ
//
snehād ajñānato va āpi
lobhād vā mohato 'pi vā
/
tatra sabhyo 'nyathā-vādī
daṇḍyo 'sabhyaḥ smṛto hi saḥ
//
kāryasya nirṇayaṃ samyag
jñātvā sabhyas tato vadet
/
anyathā naiva vaktavyaṃ
vaktā dviguṇadaṇḍabhāk
//
kāryasya nirṇayaṃ samyag
jñātvā sabhyas tato vadet
/
anyathā na eva vaktavyaṃ
vaktā dviguṇa-daṇḍa-bhāk
//
sabhyadoṣāt tu yan naṣṭaṃ
deyaṃ sabhyena tat tadā
/
kāryaṃ tu kāryiṇām eva
niścitaṃ na vicālayet
//
sabhya-doṣāt tu yan naṣṭaṃ
deyaṃ sabhyena tat tadā
/
kāryaṃ tu kāryiṇām eva
niścitaṃ na vicālayet
//
[kārya-nirṇetṝṇāṃ guru-lāghavam]
kulāni śreṇayaś caiva
gaṇas tv adhikṛto nṛpaḥ
/
pratiṣṭhā vyavahārāṇāṃ
gurvebhyas tūttarottaram
//
kulāni śreṇayaś ca eva
gaṇas tv adhikṛto nṛpaḥ
/
pratiṣṭhā vyavahārāṇāṃ
gurvebhyas tu uttarottaram
//
tapasvināṃ tu kāryāṇi
traividyair eva kārayet
/
māyāyogavidāṃ caiva
na svayaṃ kopakāraṇāt
//
tapasvināṃ tu kāryāṇi
traividyair eva kārayet
/
māyā-yoga-vidāṃ ca eva
na svayaṃ kopa-kāraṇāt
//
samyagvijñānasaṃpanno
nopadeśaṃ prakalpayet
/
utkṛṣṭajātiśīlānāṃ
gurvācāryatapasvinām
//
samyag-vijñāna-saṃpanno
na upadeśaṃ prakalpayet
/
utkṛṣṭa-jāti-śīlānāṃ
gurv-ācārya-tapasvinām
//
gotrasthitis tu yā teṣāṃ
kramād āyāti dharmataḥ
/
kuladharmaṃ tu taṃ prāhuḥ
pālayet taṃ tathaiva tu
//
gotra-sthitis tu yā teṣāṃ
kramād āyāti dharmataḥ
/
kula-dharmaṃ tu taṃ prāhuḥ
pālayet taṃ tatha aiva tu
//
[praśna-prakāraḥ]
kāle kāryārthinaṃ pṛcchet
praṇataṃ purataḥ sthitam
/
kiṃ kāryaṃ kā ca te pīḍā
mā bhaiṣīr brūhi mānava
//
kāle kārya-arthinaṃ pṛcchet
praṇataṃ purataḥ sthitam
/
kiṃ kāryaṃ kā ca te pīḍā
mā bhaiṣīr brūhi mānava
//
kena kasmin kadā kasmāt
pṛcched evaṃ sabhāgataḥ
/
evaṃ pṛṣṭaḥ sa yad brūyāt
tat sabhyair brāhmaṇaḥ sahaḥ
//
kena kasmin kadā kasmāt
pṛcched evaṃ sabhā-gataḥ
/
evaṃ pṛṣṭaḥ sa yad brūyāt
tat sabhyair brāhmaṇaḥ sahaḥ
//
vimṛśya kāryaṃ nyāyyaṃ ced
āhvānārtham ataḥ param
/
mudrāṃ vā nikṣipet tasmin
puruṣaṃ vā samādiśet
//
vimṛśya kāryaṃ nyāyyaṃ ced
āhvāna-artham ataḥ param
/
mudrāṃ vā nikṣipet tasmin
puruṣaṃ vā samādiśet
//
[pratinidhiḥ]
samarpito 'rthinā yo 'nyaḥ
paro dharmādhikāriṇi
/
prativādī sa vijñeyaḥ
pratipannaś ca yaḥ svayam
//
samarpito 'rthinā yo 'nyaḥ
paro dharma-adhikāriṇi
/
prativādī sa vijñeyaḥ
pratipannaś ca yaḥ svayam
//
adhikāro 'bhiyuktasya
netarasyāsty asaṅgateḥ
/
itaro 'py abhiyuktena
pratirodhikṛto mataḥ
//
adhikāro 'bhiyuktasya
na itarasya asty asaṅgateḥ
/
itaro 'py abhiyuktena
pratirodhi-kṛto mataḥ
//
arthinā saṃniyukto vā
pratyarthiprahito 'pi vā
/
yo yasyārthe vivadate
tayor jayaparājayau
//
arthinā saṃniyukto vā
pratyarthi-prahito 'pi vā
/
yo yasya arthe vivadate
tayor jaya-parājayau
//
dāsāḥ karmakarāḥ śiṣyā
niyuktā bāndhavās tathā
/
vādino na ca daṇḍyāḥ syuḥ
yas tv ato 'nyaḥ sa daṇḍabhāk
//
dāsāḥ karma-karāḥ śiṣyā
niyuktā bāndhavās tathā
/
vādino na ca daṇḍyāḥ syuḥ
yas tv ato 'nyaḥ sa daṇḍa-bhāk
//
brahmahatyāsurāpāna
steyagurvaṅganāgame
/
anyeṣu cātipāpeṣu
prativādī na dīyate
//
brahmahatyā-surāpāna
steya-gurv-aṅganāgame
/
anyeṣu ca atipāpeṣu
prativādī na dīyate
//
manuṣyamāraṇe steye
paradārābhimarśane
/
abhakṣyabhakṣaṇe caiva
kanyāharaṇadūṣaṇe
//
manuṣya-māraṇe steye
para-dāra-abhimarśane
/
abhakṣya-bhakṣaṇe ca eva
kanyā-haraṇa-dūṣaṇe
//
pāruṣye kūṭakaraṇe
nṛpadrohe tathaiva ca
/
prativādī na dātavyaḥ
kartā tu vivadet svayam
//
pāruṣye kūṭa-karaṇe
nṛpa-drohe tatha aiva ca
/
prativādī na dātavyaḥ
kartā tu vivadet svayam
//
[āhvānaṃ]
dharmotsukān abhyudaye
rogiṇo 'tha jaḍān api
/
asvasthamattonmattārta
striyo nāhvānayen nṛpaḥ
//
dharma-utsukān abhyudaye
rogiṇo 'tha jaḍān api
/
asvastha-matta-unmatta-arta
striyo nā ahvānayen nṛpaḥ
//
na hīnapakṣāṃ yuvatiṃ
kule jātāṃ prasūtikām
/
sarvavarṇottamāṃ kanyāṃ
tā jñātiprabhukāḥ smṛtāḥ
//
na hīna-pakṣāṃ yuvatiṃ
kule jātāṃ prasūtikām
/
sarva-varṇa-uttamāṃ kanyāṃ
tā jñāti-prabhukāḥ smṛtāḥ
//
tadadhīnakuṭumbinyaḥ
svairiṇyo gaṇikāś ca yāḥ
/
niṣkulā yāś ca patitās
tāsām āhvānam iṣyate
//
tad-adhīna-kuṭumbinyaḥ
svairiṇyo gaṇikāś ca yāḥ
/
niṣkulā yāś ca patitās
tāsām āhvānam iṣyate
//
saśastro 'nuttarīyo vā
muktakeśaḥ sahāsanaḥ
/
vāmahas tena vā vādaṃ
vadan daṇḍam avāpnuyāt
//
saśastro 'nuttarīyo vā
mukta-keśaḥ sahāsanaḥ
/
vāmahas tena vā vādaṃ
vadan daṇḍam avāpnuyāt
//
āhūtas tv avamanyeta
yaḥ śakto rājaśāsanam
/
tasya kuryān nṛpo daṇḍaṃ
vidhidṛṣṭena karmaṇā
//
āhūtas tv avamanyeta
yaḥ śakto rāja-śāsanam
/
tasya kuryān nṛpo daṇḍaṃ
vidhi-dṛṣṭena karmaṇā
//
hīne karmāṇi pañcāśan
madhyame dviśatāvaraḥ
/
gurukāryeṣu daṇḍaḥ syān
nityaṃ pañcaśatāvaraḥ
//
hīne karmāṇi pañcāśan
madhyame dviśata-avaraḥ
/
guru-kāryeṣu daṇḍaḥ syān
nityaṃ pañcaśata-avaraḥ
//
kalpito yasya yo daṇḍas tv
aparādhasya yatnataḥ
/
paṇānāṃ grahaṇaṃ tu syāt
tanmūlyaṃ vātha rājani
//
kalpito yasya yo daṇḍas tv
aparādhasya yatnataḥ
/
paṇānāṃ grahaṇaṃ tu syāt
tan-mūlyaṃ va ātha rājani
//
[āsedhaḥ]
utpādayati yo hiṃsāṃ
deyaṃ vā na prayacchati
/
yācam ānāya dauḥśīlyād
ākṛṣyo 'sau nṛpājñayā
//
utpādayati yo hiṃsāṃ
deyaṃ vā na prayacchati
/
yācam ānāya dauḥśīlyād
ākṛṣyo 'sau nṛpa-ājñayā
//
āvedya tu nṛpe kāryam
asaṃdigdhe pratiśrute
/
tadāsedhaṃ prayuñjīta
yāvad āhvānadarśanam
//
āvedya tu nṛpe kāryam
asaṃdigdhe pratiśrute
/
tad-āsedhaṃ prayuñjīta
yāvad āhvāna-darśanam
//
āsedhayogya āsiddha
utkrāman daṇḍam arhati
//
āsedha-yogya āsiddha
utkrāman daṇḍam arhati
//
[anāsedhyāḥ]
yas tv indriyanirodhena
vyāhārocchvasanādibhiḥ
/
āsedhayed anāsedhyaṃ
sa daṇḍyo na tv atikramī
//
yas tv indriya-nirodhena
vyāhāra-ucchvasana-ādibhiḥ
/
āsedhayed anāsedhyaṃ
sa daṇḍyo na tv atikramī
//
vṛkṣaparvatam ārūḍhā
hastyaśvarathanausthitāḥ
/
viṣamasthāś ca te sarve
nāsedhyāḥ kāryasādhakaiḥ
//
vṛkṣa-parvatam ārūḍhā
hasty-aśva-ratha-nau-sthitāḥ
/
viṣama-sthāś ca te sarve
na asedhyāḥ kārya-sādhakaiḥ
//
vyādhyārtā vyasanasthāś ca
yajamānās tathaiva ca
/
anuttīrṇāś ca nāsedhyā
mattonmattajaḍās tathā
//
vyādhyārtā vyasana-sthāś ca
yajamānās tatha aiva ca
/
anuttīrṇāś ca nā asedhyā
matta-unmatta-jaḍās tathā
//
na karṣako bījakāle
senākāle tu sainikaḥ
/
pratijñāya prayātaś ca
kṛtakālaś ca nāntarā
//
na karṣako bīja-kāle
senā-kāle tu sainikaḥ
/
pratijñāya prayātaś ca
kṛta-kālaś ca na antarā
//
udyuktaḥ karṣakaḥ sasye
toyasyāgamane tathā
/
ārambhāt saṃgrahaṃ yāvat
tatkālaṃ na vivādayet
/
āsedhayaṃs tv anāsedhyaṃ
rajñā śāsya iti sthitiḥ
//
udyuktaḥ karṣakaḥ sasye
toyasyā agamane tathā
/
ārambhāt saṃgrahaṃ yāvat
tat-kālaṃ na vivādayet
/
āsedhayaṃs tv anāsedhyaṃ
rajñā śāsya iti sthitiḥ
//
abhiyuktaś ca ruddhaś ca
tiṣṭheyuś ca nṛpājñayā
/
na tasyānyena kartavyam
abhiyuktaṃ vidur budhāḥ
//
abhiyuktaś ca ruddhaś ca
tiṣṭheyuś ca nṛpa-ājñayā
/
na tasya anyena kartavyam
abhiyuktaṃ vidur budhāḥ
//
ekāhadvyāhādyapekṣaṃ
deśakālādyapekṣayā
/
dūtāya sādhite kārye
tena bhaktaṃ pradāpayet
//
eka-āha-dvy-āha-ādy-apekṣaṃ
deśa-kāla-ādy-apekṣayā
/
dūtāya sādhite kārye
tena bhaktaṃ pradāpayet
//
deśakālavayaḥśaktyādy
apekṣaṃ bhojanaṃ smṛtam
/
ākārakasya sarvatra
iti tattvavido viduḥ
//
deśa-kāla-vayaḥ-śakty-ādy
apekṣaṃ bhojanaṃ smṛtam
/
ākārakasya sarvatra
iti tattva-vido viduḥ
//
[pratibhūtvenāgrāhyāḥ]
na svāmī na ca vai śatruḥ
svāminādhikṛtas tathā
/
niruddho daṇḍitaś caiva
saṃśayasthāś ca na kvacit
//
na svāmī na ca vai śatruḥ
svāmina ādhikṛtas tathā
/
niruddho daṇḍitaś ca eva
saṃśaya-sthāś ca na kvacit
//
naiva rikthī na riktaś ca
na caivātyantavāsinaḥ
/
rājakāryaniyuktaś ca
ye ca pravrajitā narāḥ
//
na eva rikthī na riktaś ca
na ca eva atyanta-vāsinaḥ
/
rāja-kārya-niyuktaś ca
ye ca pravrajitā narāḥ
//
nāśakto dhanine dātuṃ
daṇḍaṃ rājñe ca tatsamam
/
jīvan vāpi pitā yasya
tathaivecchāpravartakaḥ
/
nāvijñāto grahītavyaḥ
pratibhūtvakriyāṃ prati
//
na aśakto dhanine dātuṃ
daṇḍaṃ rājñe ca tat-samam
/
jīvan va āpi pitā yasya
tatha aiva icchā-pravartakaḥ
/
na avijñāto grahītavyaḥ
pratibhūtva-kriyāṃ prati
//
atha cet pratibhūr nāsti
vādayogyasya vādinaḥ
/
sa rakṣito dinasyānte
dadyād dūtāya vetanam
//
atha cet pratibhūr na asti
vāda-yogyasya vādinaḥ
/
sa rakṣito dinasya ante
dadyād dūtāya vetanam
//
dvijātiḥ pratibhūhīno
rakṣyaḥ syād bāhyacāribhiḥ
/
śūdrādīn pratibhūhīnān
bandhayen nigaḍena tu
//
dvijātiḥ pratibhū-hīno
rakṣyaḥ syād bāhya-cāribhiḥ
/
śūdra-ādīn pratibhū-hīnān
bandhayen nigaḍena tu
//
atikrame 'payāte ca
daṇḍayet taṃ paṇāṣṭakam
/
nityakarmāparodhas tu
kāryaḥ sarvavarṇinām
//
atikrame 'payāte ca
daṇḍayet taṃ paṇa-aṣṭakam
/
nitya-karma-aparodhas tu
kāryaḥ sarva-varṇinām
//
grahītagrahaṇo nyāye
na pravartyo mahībhṛtā
/
tasya vā tatsamarpyaṃ syāt
sthāpayed vā parasya tat
//
grahīta-grahaṇo nyāye
na pravartyo mahībhṛtā
/
tasya vā tat-samarpyaṃ syāt
sthāpayed vā parasya tat
//
[abhiyoktrādīnām uktikramaḥ]
tatrābhiyoktā prāg brūyād
abhiyuktas tv anantaram
/
tayor ante sadasyāstu
prāḍvivākas tataḥ param
//
tatra abhiyoktā prāg brūyād
abhiyuktas tv anantaram
/
tayor ante sadasya astu
prāḍvivākas tataḥ param
//
yasya syād adhikā pīḍā
kāryaṃ vāpy adhikaṃ bhavet
/
pūrvapakṣo bhavet tasya
na yaḥ pūrvaṃ nivedayet
//
yasya syād adhikā pīḍā
kāryaṃ va āpy adhikaṃ bhavet
/
pūrvapakṣo bhavet tasya
na yaḥ pūrvaṃ nivedayet
//
yasya vārthagatā pīḍā
śārīrī vādhikā bhavet
/
tasyārthivādo dātavyo
na yaḥ pūrvaṃ nivedayet
//
yasya va ārtha-gatā pīḍā
śārīrī va ādhikā bhavet
/
tasya arthi-vādo dātavyo
na yaḥ pūrvaṃ nivedayet
//
[pratijñā-svarūpam]
niveśya kālaṃ varṣaṃ ca
māsaṃ pakṣaṃ tirthi tathā
/
velāṃ pradeśaṃ viṣayaṃ
sthānaṃ jātyākṛtī vayaḥ
//
niveśya kālaṃ varṣaṃ ca
māsaṃ pakṣaṃ tirthi tathā
/
velāṃ pradeśaṃ viṣayaṃ
sthānaṃ jāty-ākṛtī vayaḥ
//
sādhyapramāṇaṃ dravyaṃ ca
saṃkhyāṃ nāma tathātmanaḥ
/
rājñāṃ ca kramaśo nāma
nivāsaṃ sādhyanāma ca
//
sādhya-pramāṇaṃ dravyaṃ ca
saṃkhyāṃ nāma tathā ātmanaḥ
/
rājñāṃ ca kramaśo nāma
nivāsaṃ sādhya-nāma ca
//
kramāt pitṝṇāṃ nāmāni
pīḍāṃ cāhartṛdāyakau
/
kṣamāliṅgāni cānyāni
pakṣaṃ saṃkīrtya kalpayet
//
kramāt pitṝṇāṃ nāmāni
pīḍāṃ cā ahartṛ-dāyakau
/
kṣamā-liṅgāni ca anyāni
pakṣaṃ saṃkīrtya kalpayet
//
deśaś caiva tathā sthānaṃ
saṃniveśas tathaiva ca
/
jātiḥ saṃjñā nivāsaś ca
pramāṇaṃ kṣetranāma ca
//
deśaś ca eva tathā sthānaṃ
saṃniveśas tatha aiva ca
/
jātiḥ saṃjñā nivāsaś ca
pramāṇaṃ kṣetra-nāma ca
//
pitṛpaitāmahaṃ caiva
pūrvarājānukīrtanam
/
sthāvareṣu vivādeṣu
daśaitāni niveśayet
//
pitṛ-paitāmahaṃ ca eva
pūrva-rāja-anukīrtanam
/
sthāvareṣu vivādeṣu
daśaitāni niveśayet
//
rāgādīnāṃ yad ekena
kopitaḥ karaṇe vadet
/
tad om iti likhet sarvaṃ
vādinaḥ phalakādiṣu
//
rāga-ādīnāṃ yad ekena
kopitaḥ karaṇe vadet
/
tad om iti likhet sarvaṃ
vādinaḥ phalaka-ādiṣu
//
adhikān śodhayed arthān
nyūnāṃś ca pratipūrayet
/
bhūmau niveśayet tāvad
yāvat pakṣaḥ pratiṣṭhitaḥ
//
adhikān śodhayed arthān
nyūnāṃś ca pratipūrayet
/
bhūmau niveśayet tāvad
yāvat pakṣaḥ pratiṣṭhitaḥ
//
pūrvapakṣaṃ svabhāvoktaṃ
prāḍvivāko 'bhilekhayet
/
pāṇḍulekhena phalake
tataḥ patre viśodhitam
//
pūrva-pakṣaṃ svabhāva-uktaṃ
prāḍvivāko 'bhilekhayet
/
pāṇḍu-lekhena phalake
tataḥ patre viśodhitam
//
anyad uktaṃ likhed anyad
yo 'rthipratyarthināṃ vacaḥ
/
cauravac chāsayet taṃ tu
dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ
//
anyad uktaṃ likhed anyad
yo 'rthi-pratyarthināṃ vacaḥ
/
cauravac chāsayet taṃ tu
dhārmikaḥ pṛthivī-patiḥ
//
sollekhanaṃ vā labhate
try ahaṃ saptāham eva vā
/
matir utpadyate yāvad
vivāde vaktum icchataḥ
//
sa-ullekhanaṃ vā labhate
try ahaṃ sapta aham eva vā
/
matir utpadyate yāvad
vivāde vaktum icchataḥ
//
yasmāt kāryasamārambhāc
cirāt tena viniścayaḥ
/
tasmāt na labhate kālam
abhiyuktas tu kālabhāk
//
yasmāt kārya-samārambhāc
cirāt tena viniścayaḥ
/
tasmāt na labhate kālam
abhiyuktas tu kāla-bhāk
//
matir notsahate yatra
vivāde kāryam icchatoḥ
/
dātavyas tatra kālaḥ syād
arthipratyarthinor api
//
matir na utsahate yatra
vivāde kāryam icchatoḥ
/
dātavyas tatra kālaḥ syād
arthi-pratyarthinor api
//
[pratijñā-doṣāḥ : pūrva-pakṣa-doṣāḥ]
yaś ca rāṣṭraviruddhaś ca
yaś ca rājñā vivarjitaḥ
/
anekapadasaṃkīrṇaḥ
pūrvapakṣo na siddhyati
//
yaś ca rāṣṭra-viruddhaś ca
yaś ca rājñā vivarjitaḥ
/
aneka-pada-saṃkīrṇaḥ
pūrva-pakṣo na siddhyati
//
bahupratijñaṃ yat kāryaṃ
vyavahāreṣu niścitam
/
kāmaṃ tad api gṛhṇīyād
rājā tattvabubhutsayā
//
bahu-pratijñaṃ yat kāryaṃ
vyavahāreṣu niścitam
/
kāmaṃ tad api gṛhṇīyād
rājā tattva-bubhutsayā
//
deśakālavihīnaś ca
dravyasaṃkhyāvivarjitaḥ
/
sādhyapramāṇahīnaś ca
pakṣo 'nādeya iṣyate
//
deśa-kāla-vihīnaś ca
dravya-saṃkhyā-vivarjitaḥ
/
sādhya-pramāṇa-hīnaś ca
pakṣo 'nādeya iṣyate
//
nyāyasthaṃ necchate kartum
anyāyaṃ vā karoty ayam
/
na lekhayati yat tv evaṃ
tasya pakṣo na sidhyati
//
nyāya-sthaṃ na icchate kartum
anyāyaṃ vā karoty ayam
/
na lekhayati yat tv evaṃ
tasya pakṣo na sidhyati
//
aprasiddhaṃ nirābādhaṃ
nirarthaṃ niṣprayojanam
/
asādhyaṃ vā viruddhaṃ vā
pakṣābhāsaṃ vivarjayet
//
aprasiddhaṃ nirābādhaṃ
nirarthaṃ niṣprayojanam
/
asādhyaṃ vā viruddhaṃ vā
pakṣa-ābhāsaṃ vivarjayet
//
pratijñādoṣanirmuktaṃ
sādhyaṃ satkāraṇānvitam
/
niścitaṃ lokasiddhaṃ ca
pakṣaṃ pakṣavido viduḥ
//
pratijñā-doṣa-nirmuktaṃ
sādhyaṃ sat-kāraṇa-anvitam
/
niścitaṃ loka-siddhaṃ ca
pakṣaṃ pakṣa-vido viduḥ
//
svalpākṣaraḥ prabhūtārtho
niḥsaṃdigdho nirākulaḥ
/
virodhikāraṇair mukto
virodhipratiṣedhakaḥ
//
svalpa-akṣaraḥ prabhūta-artho
niḥsaṃdigdho nirākulaḥ
/
virodhi-kāraṇair mukto
virodhi-pratiṣedhakaḥ
//
yadā tv evaṃ vidhaḥ pakṣaḥ
kalpitaḥ pūrvavādinā
/
dadyāt tatpakṣasaṃbaddhaṃ
prativādī tadottaram
//
yadā tv evaṃ vidhaḥ pakṣaḥ
kalpitaḥ pūrva-vādinā
/
dadyāt tat-pakṣa-saṃbaddhaṃ
prativādī tada ūttaram
//
śrāvyamāṇo 'rthinā yatra
yo hy artho na vighātitaḥ
/
dānakāle 'thavā tūṣṇīṃ
sthitaḥ so 'rtho 'numoditaḥ
//
śrāvyamāṇo 'rthinā yatra
yo hy artho na vighātitaḥ
/
dāna-kāle 'thavā tūṣṇīṃ
sthitaḥ so 'rtho 'numoditaḥ
//
[uttaraṃ sadyo dātavyaṃ kālāntareṇa vā dātavyam]
śrutvā lekhyagataṃ tv arthaṃ
pratyarthī kāraṇād yadi
/
kālaṃ vivāde yāceta
tasya deyo na saṃśayaḥ
//
śrutvā lekhya-gataṃ tv arthaṃ
pratyarthī kāraṇād yadi
/
kālaṃ vivāde yāceta
tasya deyo na saṃśayaḥ
//
sadyo vaikāhapañcāha
tryahaṃ vā gurulāghavāt
/
labhetāsau tripakṣaṃ vā
saptāhaṃ vā ṛṇādiṣu
//
sadyo va aikāha-pañcāha
tryahaṃ vā guru-lāghavāt
/
labheta asau tripakṣaṃ vā
saptāhaṃ vā ṛṇa-ādiṣu
//
kālaṃ śaktiṃ viditvā tu
kāryāṇāṃ ca balābalam
/
alpaṃ vā bahu vā kālaṃ
dadyāt pratyarthine prabhuḥ
//
kālaṃ śaktiṃ viditvā tu
kāryāṇāṃ ca bala-abalam
/
alpaṃ vā bahu vā kālaṃ
dadyāt pratyarthine prabhuḥ
//
dinaṃ māsārdhamāsau vā
ṛtuḥ saṃvatsaro 'pi vā
/
kriyāsthityanurūpas tu
deyaṃ kālaḥ pareṇa tu
//
dinaṃ māsa-ardhamāsau vā
ṛtuḥ saṃvatsaro 'pi vā
/
kriyā-sthity-anurūpas tu
deyaṃ kālaḥ pareṇa tu
//
vyapaiti gauravaṃ yatra
vināśas tyāga eva vā
/
kālaṃ tatra na kurvīta
kāryam ātyayikaṃ hi tat
//
vyapaiti gauravaṃ yatra
vināśas tyāga eva vā
/
kālaṃ tatra na kurvīta
kāryam ātyayikaṃ hi tat
//
dhenāv anaḍuhi kṣetre
strīṣu prajanane tathā
/
nyāse yācitake datte
tathaiva krayavikraye
//
dhenāv anaḍuhi kṣetre
strīṣu prajanane tathā
/
nyāse yācitake datte
tatha aiva kraya-vikraye
//
kanyāyā dūṣaṇe steye
kalahe sāhase nidhau
/
upadhau kauṭasākṣye ca
sadya eva vivādayet
//
kanyāyā dūṣaṇe steye
kalahe sāhase nidhau
/
upadhau kauṭa-sākṣye ca
sadya eva vivādayet
//
sāhasasteyapāruṣya
go'bhiśāpe tathātyaye
/
bhūmau vivādayet kṣipram
akāle 'pi bṛhaspatiḥ
//
sāhasa-steya-pāruṣya
go-'bhiśāpe tatha ātyaye
/
bhūmau vivādayet kṣipram
akāle 'pi bṛhaspatiḥ
//
sadyaḥ kṛteṣu kāryeṣu
sadya eva vivādayet
/
kālātīteṣu vā kālaṃ
dadyāt pratyarthine prabhuḥ
//
sadyaḥ kṛteṣu kāryeṣu
sadya eva vivādayet
/
kāla-atīteṣu vā kālaṃ
dadyāt pratyarthine prabhuḥ
//
sadyaḥ kṛte sadya eva
māsātīte dinaṃ bhavet
/
ṣaḍābdike trirātraṃ syāt
saptāhaṃ dvādaśābdike
//
sadyaḥ kṛte sadya eva
māsa-atīte dinaṃ bhavet
/
ṣaḍ-ābdike tri-rātraṃ syāt
sapta-ahaṃ dvādaśa-ābdike
//
viṃśatyabde daśāhaṃ tu
māsārdhaṃ vā labheta saḥ
/
māsaṃ triṃśatsamātīte
tripakṣaṃ parato bhavet
//
viṃśaty-abde daśa-ahaṃ tu
māsa-ardhaṃ vā labheta saḥ
/
māsaṃ triṃśat-samātīte
tri-pakṣaṃ parato bhavet
//
kālaṃ saṃvatsarād arvāk
svayam eva yathepsitam
/
saṃvatsaraṃ jaḍonmatta
manaske vyādhipīḍite
//
kālaṃ saṃvatsarād arvāk
svayam eva yathā īpsitam
/
saṃvatsaraṃ jaḍa-unmatta
manaske vyādhi-pīḍite
//
digantaraprapanne vā
ajñātārthe ca vastuni
/
mūlaṃ vā sākṣiṇo vātha
paradeśe sthitā yadā
//
dig-antara-prapanne vā
ajñāta-arthe ca vastuni
/
mūlaṃ vā sākṣiṇo va ātha
paradeśe sthitā yadā
//
tatra kālo bhavet puṃsām
ā svadeśasamāgamāt
/
datte 'pi kāle deyaṃ syāt
punaḥ kāryasya gauravāt
//
tatra kālo bhavet puṃsām
ā svadeśa-samāgamāt
/
datte 'pi kāle deyaṃ syāt
punaḥ kāryasya gauravāt
//
pūrvapakṣaśrutārthas tu
pratyarthī tadanantaram
/
pūrvapakṣārthasaṃbandhaṃ
pratipakṣaṃ nivedayet
//
pūrva-pakṣa-śruta-arthas tu
pratyarthī tad-anantaram
/
pūrva-pakṣa-artha-saṃbandhaṃ
pratipakṣaṃ nivedayet
//
ācāradravyadāneṣṭa
kṛtyopasthānanirṇaye
/
nopasthito yadā kaścic
chalaṃ tatra na kārayet
//
ācāra-dravya-dāna-iṣṭa
kṛtya-upasthāna-nirṇaye
/
na upasthito yadā kaścic
chalaṃ tatra na kārayet
//
daivarājakṛto doṣas
tasmin kāle yadā bhavet
/
abādhatyāgamātreṇa
na bhavet sa parājitaḥ
//
daiva-rāja-kṛto doṣas
tasmin kāle yadā bhavet
/
abādha-tyāga-mātreṇa
na bhavet sa parājitaḥ
//
daivarājakṛtaṃ doṣaṃ
sākṣibhiḥ pratipādayet
/
jaihmyena vartamānasya
daṇḍo dāpyas tu taddhanam
//
daiva-rāja-kṛtaṃ doṣaṃ
sākṣibhiḥ pratipādayet
/
jaihmyena vartamānasya
daṇḍo dāpyas tu tad-dhanam
//
abhiyukto 'bhiyoktāram
abhiyuñjīta karhicit
/
anyatra daṇḍapāruṣya
steyasaṃgrahaṇātyayāt
//
abhiyukto 'bhiyoktāram
abhiyuñjīta karhicit
/
anyatra daṇḍa-pāruṣya
steya-saṃgrahaṇa-atyayāt
//
yāvan yasmin samācāraḥ
pāraṃparyakramāgataḥ
/
taṃ pratīkṣya yathānyāyam
uttaraṃ dāpayen nṛpaḥ
//
yāvan yasmin samācāraḥ
pāraṃparya-krama-āgataḥ
/
taṃ pratīkṣya yathā-nyāyam
uttaraṃ dāpayen nṛpaḥ
//
[caturvidham uttaram]
satyaṃ mithyottaraṃ caiva
pratyavaskandanaṃ tathā
/
pūrvanyāyavidhiś caivam
uttaraṃ syāc caturvidham
//
satyaṃ mithyā-uttaraṃ ca eva
pratyavaskandanaṃ tathā
/
pūrva-nyāya-vidhiś ca evam
uttaraṃ syāc catur-vidham
//
śrutvā bhāṣārtham anyas tu
yadā taṃ pratiṣedhati
/
arthataḥ śabdato vāpi
mithyā tajjñeyam uttaraṃ
//
śrutvā bhāṣa-artham anyas tu
yadā taṃ pratiṣedhati
/
arthataḥ śabdato va āpi
mithyā taj-jñeyam uttaraṃ
//
abhiyukto 'bhiyogasya
yadi kuryāt tu nihnavam
/
mithyā tat tu vijānīyād
uttaraṃ vyavahārataḥ
//
abhiyukto 'bhiyogasya
yadi kuryāt tu nihnavam
/
mithyā tat tu vijānīyād
uttaraṃ vyavahārataḥ
//
sādhyasya satyavacanaṃ
pratipattir udāhṛtā
//
sādhyasya satya-vacanaṃ
pratipattir udāhṛtā
//
mithyaitan nābhijānāmi
tadā tatra na saṃnidhiḥ
/
ajātaś cāsmi tatkāla
iti mithyā caturvidham
//
mithya aitan na abhijānāmi
tadā tatra na saṃnidhiḥ
/
ajātaś ca asmi tat-kāla
iti mithyā catur-vidham
//
yo 'rthinārthaḥ samuddiṣṭaḥ
pratyarthī yadi taṃ tathā
/
prapadya kāraṇaṃ brūyād
ādharyaṃ gurur abravīt
//
yo 'rthina ārthaḥ samuddiṣṭaḥ
pratyarthī yadi taṃ tathā
/
prapadya kāraṇaṃ brūyād
ādharyaṃ gurur abravīt
//
ācāreṇāvasanno 'pi
punar lekhayate yadi
/
so 'bhidheyo jitaḥ pūrvaṃ
prāṅnyāyas tu sa ucyate
//
ācāreṇa avasanno 'pi
punar lekhayate yadi
/
so 'bhidheyo jitaḥ pūrvaṃ
prāṅ-nyāyas tu sa ucyate
//
vibhāvayāmi kulikaiḥ
sākṣibhir likhitena vā
/
jitaś caiva mayāyaṃ prāk
prāṅnyāyastriprakārakaḥ
//
vibhāvayāmi kulikaiḥ
sākṣibhir likhitena vā
/
jitaś ca eva maya āyaṃ prāk
prāṅ-nyāya-stri-prakārakaḥ
//
[uttarābhāsā uttara-doṣā vā]
aprasiddhaṃ viruddhaṃ yad
atyalpam atibhūri ca
/
saṃdigdhāsaṃbhavāvyaktam
anyārthaṃ cātidoṣavat
//
aprasiddhaṃ viruddhaṃ yad
atyalpam atibhūri ca
/
saṃdigdha-asaṃbhava-avyaktam
anya-arthaṃ ca ati-doṣavat
//
avyāpakaṃ vyastapadaṃ
nigūḍhārthaṃ tathākulam
/
vyākhyāgamyam asāraṃ ca
nottaraṃ śasyate budhaiḥ
//
avyāpakaṃ vyasta-padaṃ
nigūḍha-arthaṃ tathā-kulam
/
vyākhyā-gamyam asāraṃ ca
na uttaraṃ śasyate budhaiḥ
//
yadvyastapadam avyāpi
nigūḍhārthaṃ tathākulam
/
vyākhyāgamyam asāraṃ ca
nottaraṃ svārthasiddhaye
//
yad-vyasta-padam avyāpi
nigūḍha-arthaṃ tathā-kulam
/
vyākhyā-gamyam asāraṃ ca
na uttaraṃ sva-artha-siddhaye
//
cihnākārasahasraṃ tu
samayaṃ cāvijānatā
/
bhāṣāntareṇa vā proktam
aprasiddhaṃ tad uttaram
//
cihna-ākāra-sahasraṃ tu
samayaṃ ca avijānatā
/
bhāṣā-antareṇa vā proktam
aprasiddhaṃ tad uttaram
//
pratidattaṃ mayā bālye
pratidattaṃ mayā na hi
/
yad evam āha vijñeyaṃ
viruddhaṃ tad ihottaraṃ
//
pratidattaṃ mayā bālye
pratidattaṃ mayā na hi
/
yad evam āha vijñeyaṃ
viruddhaṃ tad iha uttaraṃ
//
jitaḥ purā mayāyaṃ ca tv
arthe 'sminn iti bhāṣitum
/
purā mayāyam iti yat
tad ūnaṃ cottaraṃ smṛtam
//
jitaḥ purā maya āyaṃ ca tv
arthe 'sminn iti bhāṣitum
/
purā maya āyam iti yat
tad ūnaṃ ca uttaraṃ smṛtam
//
gṛhītam iti vācye tu
kāryaṃ tena kṛtaṃ mayā
/
purā gṛhītaṃ yad dravyam
iti yac cātibhūri tat
//
gṛhītam iti vācye tu
kāryaṃ tena kṛtaṃ mayā
/
purā gṛhītaṃ yad dravyam
iti yac ca atibhūri tat
//
deyaṃ mayeti vaktavye
mayādeyam itīdṛśam
/
saṃdigdham uttaraṃ jñeyaṃ
vyavahāre budhais tadā
//
deyaṃ maya īti vaktavye
mayā ādeyam itī idṛśam
/
saṃdigdham uttaraṃ jñeyaṃ
vyavahāre budhais tadā
//
balābalena caitena
sāhasaṃ sthāpitaṃ purā
/
anuktam etan manyante
tad anyārtham itīritam
//
bala-abalena ca etena
sāhasaṃ sthāpitaṃ purā
/
anuktam etan manyante
tad anya-artham itī iritam
//
asmai dattaṃ mayā sārdhaṃ
sahasram iti bhāṣite
/
pratidattaṃ tadardhaṃ yat
tad ihāvyāpakaṃ smṛtam
//
asmai dattaṃ mayā sārdhaṃ
sahasram iti bhāṣite
/
pratidattaṃ tad-ardhaṃ yat
tad iha avyāpakaṃ smṛtam
//
pūrvavādī kriyāṃ yāvat
samyaṅ naiva niveśayet
/
mayā gṛhītaṃ pūrvaṃ no
tad vyastapadam ucyate
//
pūrva-vādī kriyāṃ yāvat
samyaṅ na eva niveśayet
/
mayā gṛhītaṃ pūrvaṃ no
tad vyasta-padam ucyate
//
tatkiṃ tāmarasaṃ kaścid
agṛhītaṃ pradāsyati
/
nigūḍhārthaṃ tu tat proktam
uttaraṃ vyavahārataḥ
//
tatkiṃ tāmarasaṃ kaścid
agṛhītaṃ pradāsyati
/
nigūḍha-arthaṃ tu tat proktam
uttaraṃ vyavahārataḥ
//
kiṃ tenaiva sadā deyaṃ
mayā deyaṃ bhaved iti
/
etad akulam ity uktam
uttaraṃ tadvido viduḥ
//
kiṃ tena eva sadā deyaṃ
mayā deyaṃ bhaved iti
/
etad akulam ity uktam
uttaraṃ tadvido viduḥ
//
kākasya dantā no santi
santītyādi yad uttaram
/
asāram iti tattvena
samyaṅ nottaram iṣyate
//
kākasya dantā no santi
santi ity-ādi yad uttaram
/
asāram iti tattvena
samyaṅ na uttaram iṣyate
//
prastutād alpam avyaktaṃ
nyūnādhikam asaṅgatam
/
avyāpyasāraṃ saṃdigdhaṃ
pratipakṣaṃ na laṅghayet
//
prastutād alpam avyaktaṃ
nyūna-adhikam asaṅgatam
/
avyāpya-sāraṃ saṃdigdhaṃ
pratipakṣaṃ na laṅghayet
//
saṃdigdham anyatprakṛtād
atyalpam atibhūri ca
/
pakṣaikadeśavyāpyeva
tat tu naivottaraṃ bhavet
//
saṃdigdham anyat-prakṛtād
aty-alpam ati-bhūri ca
/
pakṣa-ekadeśa-vyāpya iva
tat tu na eva uttaraṃ bhavet
//
pakṣaikadeśe yat satyam
ekadeśe ca kāraṇam
/
mithyā caivaikadeśe ca
saṅkarāt tad anuttaram
//
pakṣa-ekadeśe yat satyam
ekadeśe ca kāraṇam
/
mithyā ca eva ekadeśe ca
saṅkarāt tad anuttaram
//
na caikasmin vivāde tu
kriyā syād vādinor dvayoḥ
/
na cārthasiddhir ubhayor
na caikatra kriyādvayam
//
na ca ekasmin vivāde tu
kriyā syād vādinor dvayoḥ
/
na ca artha-siddhir ubhayor
na ca ekatra kriyā-dvayam
//
[vāda-hāni-karāṇi]
prapadya kāraṇaṃ pūrvam
anyadgurutaraṃ yadi
/
prativākyagataṃ brūyāt
sādhyate tad dhi netarat
//
prapadya kāraṇaṃ pūrvam
anyad-gurutaraṃ yadi
/
prativākya-gataṃ brūyāt
sādhyate tad dhi na itarat
//
yathārtham uttaraṃ dadyād
ayacchantaṃ ca dāpayet
/
sāmabhedādibhir mārgair
yāvat so 'rthaḥ samutthitaḥ
//
yathā-artham uttaraṃ dadyād
ayacchantaṃ ca dāpayet
/
sāma-bheda-ādibhir mārgair
yāvat so 'rthaḥ samutthitaḥ
//
mohād vā yadi vā śāṭhyād
yan noktaṃ pūrvavādinā
/
uttarāntargataṃ cāpi
tadgrāhyam ubhayor api
//
mohād vā yadi vā śāṭhyād
yan na uktaṃ pūrva-vādinā
/
uttara-antargataṃ ca api
tad-grāhyam ubhayor api
//
upāyaiś codyamānas tu
na dadyād uttaraṃ tu yaḥ
/
atikrānte saptarātre
jito 'sau dātum arhati
//
upāyaiś ca udyamānas tu
na dadyād uttaraṃ tu yaḥ
/
atikrānte sapta-rātre
jito 'sau dātum arhati
//
śrāvayitvā yathākāryaṃ
tyajed anyad vaded asau
/
anyapakṣāśrayas tena
kṛto vādī sa hīyate
//
śrāvayitvā yathā-kāryaṃ
tyajed anyad vaded asau
/
anya-pakṣa-āśrayas tena
kṛto vādī sa hīyate
//
na mayābhihitaṃ kāryam
abhiyujya paraṃ vadet
/
vibruvaṃś ca bhaved evaṃ
hīnaṃ tam api nirdiśet
//
na maya ābhihitaṃ kāryam
abhiyujya paraṃ vadet
/
vibruvaṃś ca bhaved evaṃ
hīnaṃ tam api nirdiśet
//
lekhayitvā tu yo vākyaṃṃ
hīnaṃ vāpy adhikaṃ punaḥ
/
vaded vādī sa hīyeta
nābhiyogaṃ tu so 'rhati
//
lekhayitvā tu yo vākyaṃṃ
hīnaṃ va āpy adhikaṃ punaḥ
/
vaded vādī sa hīyeta
na abhiyogaṃ tu so 'rhati
//
sabhyāś ca sākṣiṇaś caiva
kriyā jñeyā manīṣibhiḥ
/
tāṃ kriyāṃ dveṣṭi yo mohāt
kriyādveṣī sa ucyate
//
sabhyāś ca sākṣiṇaś ca eva
kriyā jñeyā manīṣibhiḥ
/
tāṃ kriyāṃ dveṣṭi yo mohāt
kriyā-dveṣī sa ucyate
//
āhvānād anupasthānāt
sadya eva prahīyate
//
āhvānād anupasthānāt
sadya eva prahīyate
//
brūhīt yukto 'pi na brūyāt
sadyo bandhanam arhati
/
dvitīye 'hani durbuddher
vidyāt tasya parājayam
//
brūhīt yukto 'pi na brūyāt
sadyo bandhanam arhati
/
dvitīye 'hani dur-buddher
vidyāt tasya parājayam
//
vyājenaiva tu yatrāsau
dīrghakālam abhīpsati
/
sāpadeśaṃ tu tad vidyād
vādahānikaraṃ smṛtam
//
vyājena eva tu yatra asau
dīrgha-kālam abhīpsati
/
sa-apadeśaṃ tu tad vidyād
vāda-hāni-karaṃ smṛtam
//
anyavādī paṇān pañca
kriyādveṣī paṇān daśa
/
nopasthātā daśa dvau ca
ṣoḍaśaiva niruttaraḥ
/
āhūtaprapalāyī ca
paṇān grāhyas tu viṃśatim
//
anya-vādī paṇān pañca
kriyā-dveṣī paṇān daśa
/
na upasthātā daśa dvau ca
ṣoḍaśa eva niruttaraḥ
/
āhūta-prapalāyī ca
paṇān grāhyas tu viṃśatim
//
trir āhūtam anāyāntam
āhūtaprapalāyinam
/
pañcarātram atikrāntaṃ
vinayet taṃ mahīpatiḥ
//
trir āhūtam anāyāntam
āhūta-prapalāyinam
/
pañca-rātram atikrāntaṃ
vinayet taṃ mahīpatiḥ
//
śrāvitavyavahārāṇām
ekaṃ yatra prabhedayet
/
vādinaṃ lobhayec caiva
hīnaṃ tam iti nirdiśet
//
śrāvita-vyavahārāṇām
ekaṃ yatra prabhedayet
/
vādinaṃ lobhayec ca eva
hīnaṃ tam iti nirdiśet
//
bhayaṃ karoti bhedaṃ vā
bhīṣaṇaṃ vā nirodhanam
/
etāni vādinor arthasya
vyavahāre sa hīyate
//
bhayaṃ karoti bhedaṃ vā
bhīṣaṇaṃ vā nirodhanam
/
etāni vādinor arthasya
vyavahāre sa hīyate
//
doṣānurūpaṃ saṃgrāhyaḥ
punarvādo na vidyate
/
ubhayor likhite vācye
prārabdhe kāryaniścaye
/
ayuktaṃ tatra yo brūyāt
tasmād arthāt sa hīyate
//
doṣa-anurūpaṃ saṃgrāhyaḥ
punar-vādo na vidyate
/
ubhayor likhite vācye
prārabdhe kārya-niścaye
/
ayuktaṃ tatra yo brūyāt
tasmād arthāt sa hīyate
//
sākṣiṇo yas tu nirdiśya
kāmato na vivādayet
/
sa vādī hīyate tasmāt
triṃśadrātrāt pareṇa tu
//
sākṣiṇo yas tu nirdiśya
kāmato na vivādayet
/
sa vādī hīyate tasmāt
triṃśad-rātrāt pareṇa tu
//
palāyanānuttaratvād
anyapakṣāśrayeṇa ca
/
hīnasya gṛhyate vādo
na svavākyajitasya tu
//
palāyana-anuttaratvād
anya-pakṣa-āśrayeṇa ca
/
hīnasya gṛhyate vādo
na sva-vākya-jitasya tu
//
yo hīnavākyena jitas
tasyoddhāraṃ vidur budhāḥ
/
svavākyahīno yas tu syāt
tasyoddhāro na vidyate
//
yo hīna-vākyena jitas
tasya uddhāraṃ vidur budhāḥ
/
sva-vākya-hīno yas tu syāt
tasya uddhāro na vidyate
//
āvedya pragṛhītārthāḥ
praśamaṃ yānti ye mithaḥ
/
sarve dviguṇadaṇḍyāḥ
syuḥ vipralambhān nṛpasya te
//
āvedya pragṛhīta-arthāḥ
praśamaṃ yānti ye mithaḥ
/
sarve dvi-guṇa-daṇḍyāḥ
syuḥ vipralambhān nṛpasya te
//
[kriyā-pādaḥ]
kāraṇāt pūrvapakṣo 'pi hy
uttaratvaṃ prapadyate
/
ataḥ kriyā tadā proktā
pūrvapakṣaprasādhinī
//
kāraṇāt pūrva-pakṣo 'pi hy
uttaratvaṃ prapadyate
/
ataḥ kriyā tadā proktā
pūrva-pakṣa-prasādhinī
//
śodhite likhite samyag
iti nirdoṣa uttare
/
pratyarthino 'rthino vāpi
kriyākaraṇam iṣyate
//
śodhite likhite samyag
iti nirdoṣa uttare
/
pratyarthino 'rthino va āpi
kriyā-karaṇam iṣyate
//
vādinā yad abhipretaṃ
svayaṃ sādhayitum sphuṭam
/
tat sādhyaṃ sādhanaṃ yena
tat sādhyaṃ sādhyate 'khilam
//
vādinā yad abhipretaṃ
svayaṃ sādhayitum sphuṭam
/
tat sādhyaṃ sādhanaṃ yena
tat sādhyaṃ sādhyate 'khilam
//
[pramāṇāni, teṣāṃ ca balābalādi-vicāraḥ]
likhitaṃ sākṣiṇo bhuktiḥ
pramāṇaṃ trividhaṃ viduḥ
/
leśoddeśas tu yuktiḥ syād
divyānīha viṣādayaḥ
//
likhitaṃ sākṣiṇo bhuktiḥ
pramāṇaṃ trividhaṃ viduḥ
/
leśa-uddeśas tu yuktiḥ syād
divyāni iha viṣādayaḥ
//
pūrvavāde 'pi likhite
yathākṣaram aśeṣataḥ
/
arthī tṛtīyapāde tu
kriyayā pratipādayet
//
pūrva-vāde 'pi likhite
yathā-akṣaram aśeṣataḥ
/
arthī tṛtīya-pāde tu
kriyayā pratipādayet
//
kāryaṃ hi sādhyam ity uktaṃ
sādhanaṃ tu kriyocyate
/
dvibhedā sā punarjñeyā
daivikī mānuṣī tathā
/
mānuṣī likhyasākṣyādir
vadhādir daivikī matā
//
kāryaṃ hi sādhyam ity uktaṃ
sādhanaṃ tu kriya ūcyate
/
dvi-bhedā sā punar-jñeyā
daivikī mānuṣī tathā
/
mānuṣī likhya-sākṣya-ādir
vadha-ādir daivikī matā
//
saṃbhave sākṣiṇāṃ prājño
daivikīṃ varjayet kriyāṃ
/
saṃbhave tu prayuñjāno
daivikīṃ hīyate tataḥ
//
saṃbhave sākṣiṇāṃ prājño
daivikīṃ varjayet kriyāṃ
/
saṃbhave tu prayuñjāno
daivikīṃ hīyate tataḥ
//
yady eko mānuṣīṃ brūyād
anyo brūyāt tu daivikīm
/
mānuṣīṃ tatra gṛhṇīyān
na tu daivīṃ kriyāṃ nṛpaḥ
//
yady eko mānuṣīṃ brūyād
anyo brūyāt tu daivikīm
/
mānuṣīṃ tatra gṛhṇīyān
na tu daivīṃ kriyāṃ nṛpaḥ
//
yady ekadeśavyāptāpi
kriyā vidyeta mānuṣī
/
sā grāhyā na tu pūrṇāpi
daivikī vadatāṃ nṛṇām
//
yady eka-deśa-vyāpta āpi
kriyā vidyeta mānuṣī
/
sā grāhyā na tu pūrṇa āpi
daivikī vadatāṃ nṛṇām
//
pañcaprakāraṃ daivaṃ syān
mānuṣaṃ trividhaṃ smṛtam
//
pañca-prakāraṃ daivaṃ syān
mānuṣaṃ trividhaṃ smṛtam
//
kriyāṃ balavatīṃ muktvā
durbalāṃ yo 'valambate
/
sa jaye 'vadhṛte sabhyaiḥ
punas tāṃ nāpnuyāt kriyām
//
kriyāṃ balavatīṃ muktvā
durbalāṃ yo 'valambate
/
sa jaye 'vadhṛte sabhyaiḥ
punas tāṃ nā apnuyāt kriyām
//
sārabhūtaṃ padaṃ muktvā
asārāṇi bahūny api
/
saṃsādhayet kriyā yā tu
tāṃ jahyāt sāravarjitām
/
pakṣadvayaṃ sādhayed yā
tāṃ jahyād dūrataḥ kriyām
//
sāra-bhūtaṃ padaṃ muktvā
asārāṇi bahūny api
/
saṃsādhayet kriyā yā tu
tāṃ jahyāt sāra-varjitām
/
pakṣa-dvayaṃ sādhayed yā
tāṃ jahyād dūrataḥ kriyām
//
kriyā na daivikī proktā
vidyāmāneṣu sākṣiṣu
/
lekhye ca sati vādeṣu
na divyaṃ na ca sākṣiṇaḥ
//
kriyā na daivikī proktā
vidyāmāneṣu sākṣiṣu
/
lekhye ca sati vādeṣu
na divyaṃ na ca sākṣiṇaḥ
//
kālena hīyate lekhyaṃ
dūṣitaṃ nyāyatas tathā
/
alekhyasākṣike daivīṃ
vyavahāre vinirdiśet
/
daivasādhye pauruṣeyīṃ
na lekhyaṃ vā prayojayet
//
kālena hīyate lekhyaṃ
dūṣitaṃ nyāyatas tathā
/
alekhya-sākṣike daivīṃ
vyavahāre vinirdiśet
/
daiva-sādhye pauruṣeyīṃ
na lekhyaṃ vā prayojayet
//
pūgaśreṇigaṇādīnāṃ
yā sthitiḥ parikīrtitā
/
tasyās tu sādhanaṃ lekhyaṃ
na divyaṃ na ca sākṣiṇaḥ
//
pūga-śreṇi-gaṇa-ādīnāṃ
yā sthitiḥ parikīrtitā
/
tasyās tu sādhanaṃ lekhyaṃ
na divyaṃ na ca sākṣiṇaḥ
//
dvāramārgakriyābhoga
jalavāhādike tathā
/
bhuktir eva hi gurvī syān
na lekhyaṃ na ca sākṣiṇaḥ
//
dvāra-mārga-kriyā-bhoga
jala-vāha-ādike tathā
/
bhuktir eva hi gurvī syān
na lekhyaṃ na ca sākṣiṇaḥ
//
dattādatte 'tha bhṛtyānāṃ
svāminā nirṇaye sati
/
vikrayādānasaṃbandhe
krītvā dhanam ayacchati
//
datta-adatte 'tha bhṛtyānāṃ
svāminā nirṇaye sati
/
vikraya-ādāna-saṃbandhe
krītvā dhanam ayacchati
//
dyūte samāhvaye caiva
vivāde samupasthite
/
sākṣiṇaḥ sādhanaṃ proktaṃ
na divyaṃ na ca lekhyakam
//
dyūte samāhvaye ca eva
vivāde samupasthite
/
sākṣiṇaḥ sādhanaṃ proktaṃ
na divyaṃ na ca lekhyakam
//
prakrānte sāhase vāde
pāruṣye daṇḍavācike
/
balodbhūteṣu kāryeṣu
sākṣiṇo divyam eva vā
//
prakrānte sāhase vāde
pāruṣye daṇḍa-vācike
/
bala-udbhūteṣu kāryeṣu
sākṣiṇo divyam eva vā
//
gūḍhasāhasikānāṃ tu
prāptaṃ divyaiḥ parīkṣaṇam
/
yukticihneṅgitākāra
vākcakṣuśceṣṭitair nṛṇām
//
gūḍha-sāhasikānāṃ tu
prāptaṃ divyaiḥ parīkṣaṇam
/
yukti-cihna-iṅgita-ākāra
vāk-cakṣuś-ceṣṭitair nṛṇām
//
uttameṣu ca sarveṣu
sāhaseṣu vicārayet
/
sadbhāvaṃ divyadṛṣṭena
satsu sākṣiṣu vai bhṛguḥ
//
uttameṣu ca sarveṣu
sāhaseṣu vicārayet
/
sadbhāvaṃ divya-dṛṣṭena
satsu sākṣiṣu vai bhṛguḥ
//
samatvaṃ sākṣiṇāṃ yatra
divyais tatrāpi śodhayet
/
prāṇāntikavivādeṣu
vidyāmāneṣu sākṣiṣu
/
divyam ālambate vādī
na pṛcchet tatra sākṣiṇaḥ
//
samatvaṃ sākṣiṇāṃ yatra
divyais tatra api śodhayet
/
prāṇa-antika-vivādeṣu
vidyāmāneṣu sākṣiṣu
/
divyam ālambate vādī
na pṛcchet tatra sākṣiṇaḥ
//
ṛṇe lekhyaṃ sākṣiṇo vā
yuktileśādayo 'pi vā
/
daivikī vā kriyā proktā
prajānāṃ hitakāmyayā
//
ṛṇe lekhyaṃ sākṣiṇo vā
yukti-leśa-ādayo 'pi vā
/
daivikī vā kriyā proktā
prajānāṃ hita-kāmyayā
//
codanā pratikālaṃ ca
yuktileśas tathaiva ca
/
tṛtīyaḥ śapathaḥ proktaḥ
tair ṛṇaṃ sādhayet kramāt
//
codanā pratikālaṃ ca
yukti-leśas tatha aiva ca
/
tṛtīyaḥ śapathaḥ proktaḥ
tair ṛṇaṃ sādhayet kramāt
//
abhīkṣṇaṃ codyamāno 'pi
pratihanyān na tadvacaḥ
/
triḥ catuḥ pañcakṛtvo vā
parato 'rthaṃ samācaret
//
abhīkṣṇaṃ codyamāno 'pi
pratihanyān na tad-vacaḥ
/
triḥ catuḥ pañca-kṛtvo vā
parato 'rthaṃ samācaret
//
codanāpratighāte tu
yuktileśaiḥ samanviyāt
/
deśakālārthasaṃbandha
parimāṇakriyādibhiḥ
//
codanā-pratighāte tu
yukti-leśaiḥ samanviyāt
/
deśa-kāla-artha-saṃbandha
parimāṇa-kriyā-ādibhiḥ
//
yuktiṣv apy asamarthāsu
śapathair eva niṇayet
/
arthakālabalāpekṣair
agnyambusukṛtādibhiḥ
//
yuktiṣv apy asamarthāsu
śapathair eva niṇayet
/
artha-kāla-bala-apekṣair
agny-ambu-sukṛta-ādibhiḥ
//
yatra syāt sopadhaṃ lekhyaṃ
tadrājñaḥ śrāvitaṃ yadi
/
divyena śodhayet tatra
rājā dharmāsanasthitaḥ
//
yatra syāt sopadhaṃ lekhyaṃ
tad-rājñaḥ śrāvitaṃ yadi
/
divyena śodhayet tatra
rājā dharma-āsana-sthitaḥ
//
vākpāruṣye ca bhūmau ca
divyaṃ na parikalpayet
//
vāk-pāruṣye ca bhūmau ca
divyaṃ na parikalpayet
//
sthāvareṣu vivādeṣu
divyāni paridhārayet
/
sākṣibhir likhitenārthe
arthaṃ
bhuktyā caiva prasādhayet
//
sthāvareṣu vivādeṣu
divyāni paridhārayet
/
sākṣibhir likhitena arthe
arthaṃ
bhuktyā ca eva prasādhayet
//
pramāṇair hetunā vāpi
divyenaiva tu niścayam
/
sarveṣv eva vivādeṣu
sadā kuryān narādhipaḥ
//
pramāṇair hetunā va āpi
divyena eva tu niścayam
/
sarveṣv eva vivādeṣu
sadā kuryān nara-adhipaḥ
//
likhitaṃ sākṣiṇo bhuktiḥ
pramāṇaṃ trividhaṃ smṛtam
/
anumānaṃ vidur hetuṃ
tarkaṃ caiva manīṣiṇaḥ
//
likhitaṃ sākṣiṇo bhuktiḥ
pramāṇaṃ trividhaṃ smṛtam
/
anumānaṃ vidur hetuṃ
tarkaṃ ca eva manīṣiṇaḥ
//
pūrvābhāve pareṇaiva
nānyathaiva kadācana
/
pramāṇair vādinirdiṣṭair
bhuktyā likhitasākṣibhiḥ
//
pūrva-abhāve pareṇa eva
na anyatha aiva kadācana
/
pramāṇair vādi-nirdiṣṭair
bhuktyā likhita-sākṣibhiḥ
//
na kaścid abhiyoktāraṃ
divyeṣu viniyojayet
/
abhiyuktāya dātavyaṃ
divyaṃ divyaviśāradaiḥ
//
na kaścid abhiyoktāraṃ
divyeṣu viniyojayet
/
abhiyuktāya dātavyaṃ
divyaṃ divya-viśāradaiḥ
//
mithyoktau sa catuṣpāt syāt
pratyavaskandane tathā
/
prāṅnyāye sa ca vijñeyo
dvipāt saṃpratipattiṣu
//
mithyā-uktau sa catuṣ-pāt syāt
pratyavaskandane tathā
/
prāṅ-nyāye sa ca vijñeyo
dvi-pāt saṃpratipattiṣu
//
parājayaś ca dvividhaḥ
paroktaḥ svokta eva ca
/
paroktaḥ syād daśavidhaḥ
svokta ekavidhaḥ smṛtaḥ
//
parājayaś ca dvividhaḥ
para-uktaḥ sva-ukta eva ca
/
paroktaḥ syād daśavidhaḥ
sva-ukta ekavidhaḥ smṛtaḥ
//
vivādāntarasaṃkrāntiḥ
pūrvottaraviruddhatā
/
dūṣaṇaṃ svakriyotpatteḥ
paravākyopapādanam
//
vivāda-antara-saṃkrāntiḥ
pūrva-uttara-viruddhatā
/
dūṣaṇaṃ sva-kriya-utpatteḥ
para-vākya-upapādanam
//
anirdeśaś ca deśasya
nirdeśo 'deśakālayoḥ
/
sākṣiṇām upajāpaś ca
vidveṣo vacanasya ca
//
anirdeśaś ca deśasya
nirdeśo 'deśa-kālayoḥ
/
sākṣiṇām upajāpaś ca
vidveṣo vacanasya ca
//
[lekhyam]
lekhyaṃ tu dvividhaṃ proktaṃ
svahastānyakṛtaṃ tathā
/
asākṣimatsākṣimac ca
siddhir deśasthites tayoḥ
//
lekhyaṃ tu dvividhaṃ proktaṃ
sva-hasta-anya-kṛtaṃ tathā
/
asākṣimat-sākṣimac ca
siddhir deśa-sthites tayoḥ
//
grāhakeṇa svahastena
likhitaṃ sākṣivarajitam
/
svahastalekhyaṃ vijñeyaṃ
pramāṇaṃ tatsmṛtaṃ budhaiḥ
//
grāhakeṇa svahastena
likhitaṃ sākṣi-varajitam
/
svahasta-lekhyaṃ vijñeyaṃ
pramāṇaṃ tat-smṛtaṃ budhaiḥ
//
utpattijātisaṃjñāṃ ca
dhanasaṃkhyāṃ ca lekhayet
/
smaraty evaṃ prayuktasya
naśyed arthas tv alekhitaḥ
//
utpatti-jāti-saṃjñāṃ ca
dhana-saṃkhyāṃ ca lekhayet
/
smaraty evaṃ prayuktasya
naśyed arthas tv alekhitaḥ
//
lekhyaṃ tu sākṣimatkāryam
aviluptākṣarakramam
/
deśācārasthitiyutaṃ
samagraṃ sarvavastuṣu
//
lekhyaṃ tu sākṣimat-kāryam
avilupta-akṣara-kramam
/
deśa-ācāra-sthiti-yutaṃ
samagraṃ sarva-vastuṣu
//
varṇavākyakriyāyuktam
asaṃdigdhaṃ sphuṭākṣaram
/
ahīnakramacihnaṃ ca
lekhyaṃ tat siddhim āpnuyāt
//
varṇa-vākya-kriyā-yuktam
asaṃdigdhaṃ sphuṭa-akṣaram
/
ahīna-krama-cihnaṃ ca
lekhyaṃ tat siddhim āpnuyāt
//
cātruvidyapuraśreṇī
gaṇapaurādikasthitiḥ
/
tatsidhyarthaṃ tu yal lekhyaṃ
tad bhavet sthitipatrakam
//
cātruvidya-pura-śreṇī
gaṇa-paura-ādika-sthitiḥ
/
tat-sidhy-arthaṃ tu yal lekhyaṃ
tad bhavet sthiti-patrakam
//
abhiśāpe samuttīrṇe
prāyaścitte kṛte janaiḥ
/
viśuddhipatrakaṃ jñeyaṃ
tebhyaḥ sākṣisamanvitam
//
abhiśāpe samuttīrṇe
prāyaścitte kṛte janaiḥ
/
viśuddhi-patrakaṃ jñeyaṃ
tebhyaḥ sākṣi-samanvitam
//
uttameṣu samasteṣu
abhiśāpe samāgate
/
vṛttānuvādalekhyaṃ yat
taj jñeyaṃ sandhipatrakam
//
uttameṣu samasteṣu
abhiśāpe samāgate
/
vṛtta-anuvāda-lekhyaṃ yat
taj jñeyaṃ sandhi-patrakam
//
sīmāvivāde nirṇīte
sīmāpatraṃ vidhīyate
//
sīmā-vivāde nirṇīte
sīmā-patraṃ vidhīyate
//
rājñaḥ svahastasaṃyuktaṃ
samudrācihnitaṃ tathā
/
rājakīyaṃ smṛtaṃ lekhyaṃ
sarveṣv artheṣu sākṣimat
//
rājñaḥ sva-hasta-saṃyuktaṃ
samudrā-cihnitaṃ tathā
/
rājakīyaṃ smṛtaṃ lekhyaṃ
sarveṣv artheṣu sākṣimat
//
arthipratyarthivākyāni
pratijñā sākṣivāk tathā
/
nirṇayaś ca yathā tasya
yathā cāvadhṛtaṃ svayam
//
arthi-pratyarthi-vākyāni
pratijñā sākṣi-vāk tathā
/
nirṇayaś ca yathā tasya
yathā ca avadhṛtaṃ svayam
//
etad yathākṣaraṃ lekhye
yathāpūrvaṃ niveśayet
/
abhiyoktṛabhiyuktānāṃ
vacanaṃ prāṅ niveśayet
//
etad yathā-akṣaraṃ lekhye
yathā-pūrvaṃ niveśayet
/
abhiyoktṛ-abhiyuktānāṃ
vacanaṃ prāṅ niveśayet
//
sabhyānāṃ prāḍvivākasya
kulānāṃ vā tataḥ param
/
niścayaṃ smṛtiśāstrasya
mataṃ tatraiva lekhayet
//
sabhyānāṃ prāḍvivākasya
kulānāṃ vā tataḥ param
/
niścayaṃ smṛti-śāstrasya
mataṃ tatra eva lekhayet
//
siddhenārthena saṃyojyo
vādī satkārapūrvakam
/
lekhyaṃ svahastasaṃyuktaṃ
tasmai dadyāt tu pārthivaḥ
//
siddhena arthena saṃyojyo
vādī satkāra-pūrvakam
/
lekhyaṃ sva-hasta-saṃyuktaṃ
tasmai dadyāt tu pārthivaḥ
//
sabhāsadaś ca ye tatra
smṛtiśāstravidaḥ sthitāḥ
/
yathālekhyavidhhau tadvat
svahastaṃ tatra dāpayet
//
sabhā-sadaś ca ye tatra
smṛti-śāstra-vidaḥ sthitāḥ
/
yathā-lekhya-vidhhau tadvat
sva-hastaṃ tatra dāpayet
//
anena vidhinā lekhyaṃ
paścātkāraṃ vidur budhāḥ
/
nirastā tu kriyā yatra
pramāṇenaiva vādinā
/
paścātkāro bhavet tatra
na sarvāsu vidhīyate
//
anena vidhinā lekhyaṃ
paścāt-kāraṃ vidur budhāḥ
/
nirastā tu kriyā yatra
pramāṇena eva vādinā
/
paścāt-kāro bhavet tatra
na sarvāsu vidhīyate
//
anyavādīādihīnebhya
itareṣāṃ pradīyate
/
vṛttānuvādasaṃsiddhaṃ
tac ca syāj jayapatrakam
//
anya-vādī-ādi-hīnebhya
itareṣāṃ pradīyate
/
vṛtta-anuvāda-saṃsiddhaṃ
tac ca syāj jaya-patrakam
//
[lekhya-parīkṣā]
rājājñayā samāhūya
yathānyāyaṃ vicārayet
/
lekhyācāreṇa likhitaṃ
sākṣyācāreṇa sākṣiṇaḥ
//
rāja-ājñayā samāhūya
yathā-nyāyaṃ vicārayet
/
lekhya-ācāreṇa likhitaṃ
sākṣya-ācāreṇa sākṣiṇaḥ
//
varṇavākyakriyāyuktam
asaṃdigdhaṃ sphuṭākṣaram
/
ahīnakramacihnaṃ ca
lekhyaṃ tatsiddhim āpnuyāt
//
varṇa-vākya-kriyā-yuktam
asaṃdigdhaṃ sphuṭa-akṣaram
/
ahīna-krama-cihnaṃ ca
lekhyaṃ tat-siddhim āpnuyāt
//
deśācārayutaṃ varṣam
āsapakṣādivṛddhimat
/
ṛṇisākṣilekhakānām
hastāṅgam lekhyam ucyate
//
deśa-ācāra-yutaṃ varṣam
āsapakṣa-ādi-vṛddhimat
/
ṛṇi-sākṣi-lekhakānām
hasta-aṅgam lekhyam ucyate
//
sthānabhraṣṭās tv apaṅktisthāḥ
saṃdigdhā lakṣaṇacyutāḥ
/
yadā tu saṃsthitā varṇāḥ
kūṭalekhyaṃ tadā bhavet
//
sthāna-bhraṣṭās tv apaṅkti-sthāḥ
saṃdigdhā lakṣaṇa-cyutāḥ
/
yadā tu saṃsthitā varṇāḥ
kūṭa-lekhyaṃ tadā bhavet
//
deśācāraviruddhaṃ yat
saṃdigdhaṃ kramavarjitam
/
kṛtam asvāminā yac ca
sādhyahīnaṃ ca duṣyati
//
deśa-ācāra-viruddhaṃ yat
saṃdigdhaṃ krama-varjitam
/
kṛtam asvāminā yac ca
sādhya-hīnaṃ ca duṣyati
//
mattenopādhibhītena
tathonmattena pīḍitaiḥ
/
strībhir bālāsvatantraiś ca
kṛtaṃ lekhyaṃ na sidhyati
//
mattena upādhi-bhītena
tatha ūnmattena pīḍitaiḥ
/
strībhir bāla-asvatantraiś ca
kṛtaṃ lekhyaṃ na sidhyati
//
khyāpitaṃ ced dvitīye 'hni
na kaścid vinivartayet
/
tathā tat syāt pramāṇaṃ tu
mattonmattakṛtād ṛte
//
khyāpitaṃ ced dvitīye 'hni
na kaścid vinivartayet
/
tathā tat syāt pramāṇaṃ tu
matta-unmatta-kṛtād ṛte
//
sākṣidoṣād bhaved duṣṭaṃ
patraṃ vai lekhakasya vā
/
dhanikasyopadhādoṣāt
tathā dhāraṇikasya vā
//
sākṣi-doṣād bhaved duṣṭaṃ
patraṃ vai lekhakasya vā
/
dhanikasya upadhā-doṣāt
tathā dhāraṇikasya vā
//
duṣṭair duṣṭaṃ bhavel lekhyaṃ
śuddhaṃ śuddhair vinirdiśet
/
tat patram upadhāduṣṭaiḥ
sākṣilekhakakārakaiḥ
//
duṣṭair duṣṭaṃ bhavel lekhyaṃ
śuddhaṃ śuddhair vinirdiśet
/
tat patram upadhā-duṣṭaiḥ
sākṣi-lekhaka-kārakaiḥ
//
pramāṇasya hi ye doṣā
vaktavyās te vivādinā
/
gūḍhās tu prakaṭāḥ sabhyaiḥ
kāle śāstrapradarśanāt
//
pramāṇasya hi ye doṣā
vaktavyās te vivādinā
/
gūḍhās tu prakaṭāḥ sabhyaiḥ
kāle śāstra-pradarśanāt
//
sākṣilekhakakartāraḥ
kūṭatāṃ yānti te yathā
/
tathā doṣāḥ prayoktavyā
duṣṭair lekhyaṃ praduṣyāta
//
sākṣi-lekhaka-kartāraḥ
kūṭatāṃ yānti te yathā
/
tathā doṣāḥ prayoktavyā
duṣṭair lekhyaṃ praduṣyāta
//
na lekhakena likhitaṃ
na dṛṣṭaṃ sākṣibhis tathā
/
evaṃ pratyarthinokte tu
kūṭalekhyaṃ prakīrtitam
//
na lekhakena likhitaṃ
na dṛṣṭaṃ sākṣibhis tathā
/
evaṃ pratyarthina ūkte tu
kūṭa-lekhyaṃ prakīrtitam
//
nātathyena pramāṇaṃ tu
doṣeṇaiva tu dūṣayet
/
mithyābhiyoge daṇḍyaḥ syāt
sādhyārthāc cāpi hīyate
//
na atathyena pramāṇaṃ tu
doṣeṇa eva tu dūṣayet
/
mithyā-abhiyoge daṇḍyaḥ syāt
sādhya-arthāc ca api hīyate
//
evaṃ duṣṭaṃ nṛpasthāne
yasmiṃs tad dhi vicāryate
/
vimṛśya brāhmaṇaiḥ sārdhaṃ
patradoṣān nirūpayet
//
evaṃ duṣṭaṃ nṛpa-sthāne
yasmiṃs tad dhi vicāryate
/
vimṛśya brāhmaṇaiḥ sārdhaṃ
patra-doṣān nirūpayet
//
yena te kūṭatāṃ yānti
sākṣilekhakakārakāḥ
/
tena duṣṭaṃ bhavel lekhyaṃ
śuddhaiḥ śuddhiṃ vinirdiśet
//
yena te kūṭatāṃ yānti
sākṣi-lekhaka-kārakāḥ
/
tena duṣṭaṃ bhavel lekhyaṃ
śuddhaiḥ śuddhiṃ vinirdiśet
//
dhanikena svahastena
likhitaṃ sākṣivarjitam
/
bhavet kūṭaṃ na cet kartā
kṛtaṃ hīti vibhāvayet
//
dhanikena svahastena
likhitaṃ sākṣi-varjitam
/
bhavet kūṭaṃ na cet kartā
kṛtaṃ hi iti vibhāvayet
//
dattaṃ lekhye svahastaṃ tu
ṛṇiko yadi nihnate
/
patrasthaiḥ sākṣibhir vācyo
lekhakasya matena vā
//
dattaṃ lekhye svahastaṃ tu
ṛṇiko yadi nihnate
/
patra-sthaiḥ sākṣibhir vācyo
lekhakasya matena vā
//
kṛtākṛtavivādeṣu
sākṣibhiḥ patranirṇayaḥ
/
dūṣite patrake vādī
tadārūḍhāṃs tu nirdiśet
//
kṛta-akṛta-vivādeṣu
sākṣibhiḥ patra-nirṇayaḥ
/
dūṣite patrake vādī
tad-ārūḍhāṃs tu nirdiśet
//
trividhasyāpi lekhyasya
bhrāntiḥ sañjāyate nṛṇām
/
ṛṇisākṣilekhakānāṃ
hastoktyā sādhayet tataḥ
//
trividhasya api lekhyasya
bhrāntiḥ sañjāyate nṛṇām
/
ṛṇi-sākṣi-lekhakānāṃ
hasta-uktyā sādhayet tataḥ
//
atha pañcatvam āpanno
lekhakaḥ saha sākṣibhiḥ
/
tatsvahastādibhis teṣāṃ
viśudhyet tu na saṃśayaḥ
//
atha pañcatvam āpanno
lekhakaḥ saha sākṣibhiḥ
/
tat-svahasta-ādibhis teṣāṃ
viśudhyet tu na saṃśayaḥ
//
ṛṇisvahastasaṃdehe
jīvato vā mṛtasya vā
/
tatsvahastakṛtair anyaiḥ
patrais tallekhyanirṇayaḥ
//
ṛṇi-svahasta-saṃdehe
jīvato vā mṛtasya vā
/
tat-svahasta-kṛtair anyaiḥ
patrais tal-lekhya-nirṇayaḥ
//
samudre 'pi lekhye mṛtāḥ
sarve 'pi te sthitāḥ (?)
/
likhitaṃ tatpramāṇaṃ tu
mṛteṣv api hi teṣu ca
//
samudre 'pi lekhye mṛtāḥ
sarve 'pi te sthitāḥ (?)
/
likhitaṃ tat-pramāṇaṃ tu
mṛteṣv api hi teṣu ca
//
pratyakṣam anumānena
na kadācit prabādhyate
/
tasmāl lekhyasya duṣṭasya
vacobhiḥ sākṣiṇāṃ bhavet
//
pratyakṣam anumānena
na kadācit prabādhyate
/
tasmāl lekhyasya duṣṭasya
vacobhiḥ sākṣiṇāṃ bhavet
//
nirṇayaḥ svadhanārthaṃ hi
patraṃ dūṣayati svayam
/
likhitaṃ likhitenaiva
sākṣimatsākṣibhir haret
//
nirṇayaḥ svadhana-arthaṃ hi
patraṃ dūṣayati svayam
/
likhitaṃ likhitena eva
sākṣimat-sākṣibhir haret
//
kūṭoktau sākṣiṇāṃ vākyāl
lekhakasya ca patrakam
/
nayec chuddhiṃ na yaḥ kūṭaṃ
sa dāpyo damam uttamam
//
kūṭa-uktau sākṣiṇāṃ vākyāl
lekhakasya ca patrakam
/
nayec chuddhiṃ na yaḥ kūṭaṃ
sa dāpyo damam uttamam
//
āḍhyasya nikaṭasthasya
yac chaktena na yācitam
/
śuddharṇaśaṅkayā tat tu
lekhyaṃ durbalatām iyāt
//
āḍhyasya nikaṭa-sthasya
yac chaktena na yācitam
/
śuddharṇa-śaṅkayā tat tu
lekhyaṃ durbalatām iyāt
//
lekhyaṃ triṃśatsamātītam
adṛṣṭāśrāvitaṃ ca yat
/
na tat siddhim avāpnoti
tiṣṭhatsv api hi sākṣiṣu
//
lekhyaṃ triṃśat-samā-atītam
adṛṣṭa-aśrāvitaṃ ca yat
/
na tat siddhim avāpnoti
tiṣṭhatsv api hi sākṣiṣu
//
prayukte śāntalābhe tu
likhitaṃ yo na darśayet
/
naiva yāceta ṛṇikaṃ
na tat siddhim avāpnuyāt
//
prayukte śānta-lābhe tu
likhitaṃ yo na darśayet
/
na eva yāceta ṛṇikaṃ
na tat siddhim avāpnuyāt
//
paścāt kāranibaddhaṃ yat
tad yatnena vicārayet
/
yadi syād yuktiyuktaṃ tu
pramāṇaṃ likhitaṃ tadā
//
paścāt kāra-nibaddhaṃ yat
tad yatnena vicārayet
/
yadi syād yukti-yuktaṃ tu
pramāṇaṃ likhitaṃ tadā
//
anyathā dūrataḥ kāryaṃ
punar eva vinirṇayet
/
atathyaṃ tathyabhāvena
sthāpitaṃ jñānavibhramāt
/
nivartyaṃ tatpramāṇaṃ syād
yatnenāpi kṛtaṃ nṛpaiḥ
//
anyathā dūrataḥ kāryaṃ
punar eva vinirṇayet
/
atathyaṃ tathya-bhāvena
sthāpitaṃ jñāna-vibhramāt
/
nivartyaṃ tat-pramāṇaṃ syād
yatnena api kṛtaṃ nṛpaiḥ
//
mudrāśuddhaṃ kriyāśuddhaṃ
bhuktiśuddhaṃ sacihnakam
/
rājñaḥ svahastasaṃśuddhaṃ
śuddhim āyāti śāsanam
//
mudrā-śuddhaṃ kriyā-śuddhaṃ
bhukti-śuddhaṃ sacihnakam
/
rājñaḥ sva-hasta-saṃśuddhaṃ
śuddhim āyāti śāsanam
//
nirdoṣaṃ prathitaṃ yat tu
lekhyaṃ tat siddhim āpnuyāt
//
nirdoṣaṃ prathitaṃ yat tu
lekhyaṃ tat siddhim āpnuyāt
//
dṛṣṭe patre sphuṭān doṣān
noktav ānṛṇiko yadi
/
tato viṃśativarṣāṇi
sthitaṃ patraṃ sthiraṃ bhavet
//
dṛṣṭe patre sphuṭān doṣān
na uktav ānṛṇiko yadi
/
tato viṃśati-varṣāṇi
sthitaṃ patraṃ sthiraṃ bhavet
//
śaktasya saṃnidhāv arthe
yena lekhyena bhujyate
/
varṣāṇi viṃśatiṃ yāvat
tat patraṃ doṣavarjitam
//
śaktasya saṃnidhāv arthe
yena lekhyena bhujyate
/
varṣāṇi viṃśatiṃ yāvat
tat patraṃ doṣa-varjitam
//
atha viṃśativarṣāṇi
ādhir bhuktaḥ suniścitam
/
tena lekhyena tat siddhir
lekhyadoṣavivarjitā
//
atha viṃśati-varṣāṇi
ādhir bhuktaḥ suniścitam
/
tena lekhyena tat siddhir
lekhya-doṣa-vivarjitā
//
sīmāvivāde nirṇīte
sīmāpatraṃ vidhīyate
/
tasya doṣāḥ pravaktavyā
yāvad varṣāṇi viṃśatiḥ
//
sīmā-vivāde nirṇīte
sīmā-patraṃ vidhīyate
/
tasya doṣāḥ pravaktavyā
yāvad varṣāṇi viṃśatiḥ
//
ādhānasahitaṃ yatra
ṛṇaṃ lekhye niveśitam
/
mṛtasākṣi pramāṇaṃ tu
svalpabhogeṣu tadviduḥ
//
ādhāna-sahitaṃ yatra
ṛṇaṃ lekhye niveśitam
/
mṛta-sākṣi pramāṇaṃ tu
svalpa-bhogeṣu tad-viduḥ
//
prāptaṃ vānena cet kiñcid
dānaṃ cāpy anirūpitam
/
vināpi mudrayā lekhyaṃ
pramāṇaṃ mṛtasākṣikam
//
prāptaṃ va ānena cet kiñcid
dānaṃ ca apy anirūpitam
/
vina āpi mudrayā lekhyaṃ
pramāṇaṃ mṛta-sākṣikam
//
yadi labdhaṃ bhavet kiñcit
prajñaptir vā kṛtā bhavet
/
pramāṇam eva likhitaṃ
mṛtā yady api sākṣiṇaḥ
//
yadi labdhaṃ bhavet kiñcit
prajñaptir vā kṛtā bhavet
/
pramāṇam eva likhitaṃ
mṛtā yady api sākṣiṇaḥ
//
darśitaṃ pratikālaṃ yad
grāhitaṃ smāritaṃ tathā
/
lekhyaṃ sidhyati sarvatra
mṛteṣv api ca sākṣiṣu
//
darśitaṃ pratikālaṃ yad
grāhitaṃ smāritaṃ tathā
/
lekhyaṃ sidhyati sarvatra
mṛteṣv api ca sākṣiṣu
//
na divyaiḥ sākṣibhir vāpi
hīyate likhitaṃ kvacit
/
lekhyadharmaḥ sadā śreṣṭho hy
ato nānyena hīyate
//
na divyaiḥ sākṣibhir va āpi
hīyate likhitaṃ kvacit
/
lekhya-dharmaḥ sadā śreṣṭho hy
ato na anyena hīyate
//
tadyuktapratilekhyena
tadviśiṣṭena vā sadā
/
lekhyakriyā nirasyeta
nirasyānyena na kvacit
//
tad-yukta-pratilekhyena
tad-viśiṣṭena vā sadā
/
lekhya-kriyā nirasyeta
nirasya anyena na kvacit
//
darpaṇasthaṃ yathā bimbam
asatsad iva dṛśyate
/
tathā lekhyasya bimbāni
kurvanti kuśalā janāḥ
//
darpaṇa-sthaṃ yathā bimbam
asat-sad iva dṛśyate
/
tathā lekhyasya bimbāni
kurvanti kuśalā janāḥ
//
dravyaṃ gṛhītvā yal lekhyaṃ
parasmai saṃpradīyate
/
channam anyena cārūḍhaṃ
saṃyataṃ cānyaveśmani
//
dravyaṃ gṛhītvā yal lekhyaṃ
parasmai saṃpradīyate
/
channam anyena cā arūḍhaṃ
saṃyataṃ ca anya-veśmani
//
datte vṛtte 'tha vā dravye
kvacillikhitapūrvake
/
eṣa eva vidhir jñeyo
lekhyaśuddhivinirṇaye
//
datte vṛtte 'tha vā dravye
kvacil-likhita-pūrvake
/
eṣa eva vidhir jñeyo
lekhya-śuddhi-vinirṇaye
//
sthāvare vikrayādhāne
lekhyaṃ kūṭaṃ karoti yaḥ
/
sa samyagbhāvitaḥ kāryo
jihvāpāṇyaṅghrivarjitaḥ
//
sthāvare vikraya-ādhāne
lekhyaṃ kūṭaṃ karoti yaḥ
/
sa samyag-bhāvitaḥ kāryo
jihvā-pāṇy-aṅghri-varjitaḥ
//
malair yad bheditaṃ dagdhaṃ
chidritaṃ vītam eva vā
/
tad anyat kārayel lekhyaṃ
svedenollikhitaṃ tathā
//
malair yad bheditaṃ dagdhaṃ
chidritaṃ vītam eva vā
/
tad anyat kārayel lekhyaṃ
svedena ullikhitaṃ tathā
//
[bhuktiḥ]
likhitaṃ sākṣiṇo bhuktiḥ
pramāṇatrayam iṣyate
/
pramāṇeṣu smṛtā bhukteḥ
sal lekhasamatā nṛṇām
//
likhitaṃ sākṣiṇo bhuktiḥ
pramāṇa-trayam iṣyate
/
pramāṇeṣu smṛtā bhukteḥ
sal lekha-samatā nṛṇām
//
rathyānirgamanadvāra
jalavāhādisaṃśaye
/
bhuktir eva tu gurvī syāt
pramāṇeṣv iti niścayaḥ
//
rathyā-nirgamana-dvāra
jala-vāha-ādi-saṃśaye
/
bhuktir eva tu gurvī syāt
pramāṇeṣv iti niścayaḥ
//
anumānād guruḥ sakṣī
sākṣibhyo likhitaṃ guru
/
avyāhatā tripuruṣī
bhuktir ebhyo garīyasī
//
anumānād guruḥ sakṣī
sākṣibhyo likhitaṃ guru
/
avyāhatā tri-puruṣī
bhuktir ebhyo garīyasī
//
nopabhoge balaṃ kāryam
āhartrā tatsutena vā
/
paśustrīpuruṣādīnām
iti dharmo vyavasthitaḥ
//
na upabhoge balaṃ kāryam
āhartrā tat-sutena vā
/
paśu-strī-puruṣādīnām
iti dharmo vyavasthitaḥ
//
bhuktis tu dvividhā proktā
sāgamānāgamā tathā
/
tripuruṣī yā svatantrā
sā ced alpā tu sāgamā
//
bhuktis tu dvividhā proktā
sāgama-anāgamā tathā
/
tri-puruṣī yā svatantrā
sā ced alpā tu sāgamā
//
mukhyā paitāmahī bhuktiḥ
paitṛkī cāpi saṃmatā
/
tribhir etair avicchinnā
sthirā ṣaṣṭyābdikī matā
//
mukhyā paitāmahī bhuktiḥ
paitṛkī ca api saṃmatā
/
tribhir etair avicchinnā
sthirā ṣaṣṭy-ābdikī matā
//
sāgamena tu bhuktena
samyagbhuktaṃ yadā tu yat
/
āhartā labhate tat tu
nāpahāryaṃ tu tat kvacit
//
sāgamena tu bhuktena
samyag-bhuktaṃ yadā tu yat
/
āhartā labhate tat tu
na apahāryaṃ tu tat kvacit
//
pranaṣṭāgamalekhyena
bhogārūḍhena vādinā
/
kālaḥ pramāṇaṃ dānaṃ ca
kīrtanīyāni saṃsadi
//
pranaṣṭa-āgama-lekhyena
bhoga-ārūḍhena vādinā
/
kālaḥ pramāṇaṃ dānaṃ ca
kīrtanīyāni saṃsadi
//
smārtakāle kriyā bhūmeḥ
sāgamā bhuktir iṣyate
/
asmārte 'nugamābhāvāt
kramāt tripuruṣāgatā
//
smārta-kāle kriyā bhūmeḥ
sāgamā bhuktir iṣyate
/
asmārte 'nugama-abhāvāt
kramāt tri-puruṣa-āgatā
//
ādau tu kāraṇaṃ madhye
bhuktis tu sāgamā (?)
/
kāraṇaṃ bhuktir evaikā
saṃtatā yā tripauruṣī
//
ādau tu kāraṇaṃ madhye
bhuktis tu sāgamā (?)
/
kāraṇaṃ bhuktir eva ekā
saṃtatā yā tripauruṣī
//
āhartā bhuktiyukto 'pi
lekhyadoṣān viśodhayet
/
tatsuto bhuktidoṣāṃs tu
lekhyadoṣāṃs tu nāpnuyāt
//
āhartā bhukti-yukto 'pi
lekhya-doṣān viśodhayet
/
tat-suto bhukti-doṣāṃs tu
lekhya-doṣāṃs tu nā apnuyāt
//
yenopāttaṃ hi yad dravyaṃ
so 'bhiyuktas tad uddharet
/
cirakālopabhoge 'pi
bhuktis tasyaiva neṣyate
//
yena upāttaṃ hi yad dravyaṃ
so 'bhiyuktas tad uddharet
/
cira-kāla-upabhoge 'pi
bhuktis tasya eva na iṣyate
//
cirantanam avijñātaṃ
bhogaṃ lobhān na cālayet
//
cirantanam avijñātaṃ
bhogaṃ lobhān na cālayet
//
pitrā bhuktaṃ tu yad dravyaṃ
bhuktyācāreṇa dharmataḥ
/
tasmin prete na vācyo 'sau
bhuktyā prāptaṃ hi tasya tat
//
pitrā bhuktaṃ tu yad dravyaṃ
bhukty-ācāreṇa dharmataḥ
/
tasmin prete na vācyo 'sau
bhuktyā prāptaṃ hi tasya tat
//
tribhir eva tu yā bhuktā
puruṣair bhū yathāvidhi
/
lekhyābhāve 'pi tāṃ tatra
caturthaḥ samavāpnuyāt
//
tribhir eva tu yā bhuktā
puruṣair bhū yathā-vidhi
/
lekhya-abhāve 'pi tāṃ tatra
caturthaḥ samavāpnuyāt
//
yathā kṣīraṃ janayati
dadhi kālād rasānvitam
/
dānahetus tathā kālād
bhogas tripuruṣāgataḥ
//
yathā kṣīraṃ janayati
dadhi kālād rasa-anvitam
/
dāna-hetus tathā kālād
bhogas tri-puruṣa-āgataḥ
//
bhuktir balavatī śāstre
saṃtatā yā cirantanī
/
vicchinnāpi sā jñeyā
yā tu pūrvaprasādhitā
//
bhuktir balavatī śāstre
saṃtatā yā cirantanī
/
vicchinna āpi sā jñeyā
yā tu pūrva-prasādhitā
//
na bhogaṃ kalpayet strīṣu
devarājadhaneṣu ca
/
bālaśrotriyavit te ca
mātṛtaḥ pitṛtaḥ kramāt
//
na bhogaṃ kalpayet strīṣu
deva-rāja-dhaneṣu ca
/
bāla-śrotriyavit te ca
mātṛtaḥ pitṛtaḥ kramāt
//
brahmacarī caret kaścid
avrataṃ ṣaṭtriṃśadābdikam
/
arthārthī cānyaviṣaye
dīrghakālaṃ vasen naraḥ
//
brahmacarī caret kaścid
avrataṃ ṣaṭtriṃśad-ābdikam
/
artha-arthī ca anya-viṣaye
dīrgha-kālaṃ vasen naraḥ
//
samāvṛtto 'vratī kuryāt
svadhanānveṣaṇaṃ tataḥ
/
pañcāśadābdiko bhogas
tad dhanasyāpahārakaḥ
//
samāvṛtto 'vratī kuryāt
svadhana-anveṣaṇaṃ tataḥ
/
pañcāśad-ābdiko bhogas
tad dhanasya apahārakaḥ
//
pravivedaṃ dvādaśābdaḥ
kālo vidyārthināṃ smṛtaḥ
/
śilpavidyārthināṃ caiva
grahaṇāntaḥ prakīrtitaḥ
//
pravivedaṃ dvādaśa-ābdaḥ
kālo vidyā-arthināṃ smṛtaḥ
/
śilpa-vidyā-arthināṃ ca eva
grahaṇa-antaḥ prakīrtitaḥ
//
suhṛdbhir bandhubhiś caiṣāṃ
yat svaṃ bhuktam apaśyatām
/
nṛpāparādhināṃ caiva
na tat kālena hīyate
//
suhṛdbhir bandhubhiś ca eṣāṃ
yat svaṃ bhuktam apaśyatām
/
nṛpa-apara-adhināṃ ca eva
na tat kālena hīyate
//
sanābhibhir bāndhavaiś ca
yad bhuktaṃ svajanais tathā
/
bhogāt tatra na siddhiḥ syād
bhogam anyatra kalpayet
//
sanābhibhir bāndhavaiś ca
yad bhuktaṃ sva-janais tathā
/
bhogāt tatra na siddhiḥ syād
bhogam anyatra kalpayet
//
[yuktiḥ]
arthinābhyarthito yas tu
vighātaṃ na prayojayet
/
tricatuḥpañcakṛtvo vā
paras tad ṛṇī bhavet
(?)
//
arthina ābhyarthito yas tu
vighātaṃ na prayojayet
/
tricatuḥpañca-kṛtvo vā
paras tad ṛṇī bhavet
(?)
//
dānaṃ prajñāpanā bhedaḥ
saṃpralobhakriyā ca yā
/
cittāpanayanaṃ caiva
hetavo hi vibhāvakāḥ
//
dānaṃ prajñāpanā bhedaḥ
saṃpralobha-kriyā ca yā
/
citta-apanayanaṃ ca eva
hetavo hi vibhāvakāḥ
//
eṣām anyatamo yatra
vādinā bhāvito bhavet
/
mūlakriyā tu tatra syād
bhāvite vādinihnave
//
eṣām anyatamo yatra
vādinā bhāvito bhavet
/
mūla-kriyā tu tatra syād
bhāvite vādi-nihnave
//
[sākṣiṇaḥ]
na kālaharaṇaṃ kāryaṃ
rājñā sākṣiprabhāṣaṇe
/
mahān doṣo bhavet kālād
dharmavyāvṛttilakṣaṇaḥ
//
na kāla-haraṇaṃ kāryaṃ
rājñā sākṣi-prabhāṣaṇe
/
mahān doṣo bhavet kālād
dharma-vyāvṛtti-lakṣaṇaḥ
//
upasthitān parīkṣeta
sākṣiṇo nṛpatiḥ svayam
/
sākṣibhir bhāṣitaṃ vākyaṃ
sabhyaiḥ saha parīkṣayet
//
upasthitān parīkṣeta
sākṣiṇo nṛpatiḥ svayam
/
sākṣibhir bhāṣitaṃ vākyaṃ
sabhyaiḥ saha parīkṣayet
//
samyakkriyāparijñāne
deyaḥ kālas tu sākṣiṇām
/
saṃdigdhaṃ yatra sākṣyaṃ syāt
sadyaḥ spaṣṭaṃ vivādayet
//
samyak-kriyā-parijñāne
deyaḥ kālas tu sākṣiṇām
/
saṃdigdhaṃ yatra sākṣyaṃ syāt
sadyaḥ spaṣṭaṃ vivādayet
//
sabhāntaḥ sākṣiṇaḥ sarvān
arthipratyarthisaṃnidhau
/
prāṅvivāko niyuñjīta
vidhinānena sāntvayan
//
sabhāntaḥ sākṣiṇaḥ sarvān
arthi-pratyarthi-saṃnidhau
/
prāṅ-vivāko niyuñjīta
vidhina ānena sāntvayan
//
yad dvayor anayor vettha
kārye 'smiṃś ceṣṭitaṃ mithaḥ
/
tad brūta sarvaṃ satyena
yuṣmākaṃ hy atra sākṣitā
//
yad dvayor anayor vettha
kārye 'smiṃś ceṣṭitaṃ mithaḥ
/
tad brūta sarvaṃ satyena
yuṣmākaṃ hy atra sākṣitā
//
devabrāhmanasānnidhye
sākṣyaṃ pṛcched ṛtaṃ dvijān
/
udaṅmukhān prāṅmukhān vā
pūrvāhṇe vai śuciḥ śucīn
//
deva-brāhmana-sānnidhye
sākṣyaṃ pṛcched ṛtaṃ dvijān
/
udaṅ-mukhān prāṅ-mukhān vā
pūrva-āhṇe vai śuciḥ śucīn
//
āhūya sākṣiṇaḥ pṛcchen
niyamya śapathair bhṛśam
/
samastān viditācārān
vijñātārthān pṛthakpṛthak
//
āhūya sākṣiṇaḥ pṛcchen
niyamya śapathair bhṛśam
/
samastān vidita-ācārān
vijñāta-arthān pṛthak-pṛthak
//
arthipratyarthisāṃnidhyād
anubhūtaṃ tu yad bhavet
/
tad grāhyaṃ sākṣiṇo vākyam
anyathā na bṛhaspatiḥ
//
arthi-pratyarthi-sāṃnidhyād
anubhūtaṃ tu yad bhavet
/
tad grāhyaṃ sākṣiṇo vākyam
anyathā na bṛhaspatiḥ
//
prakhyātakulaśīlāś ca
lobhamohavivarjitāḥ
/
āptāḥ śuddhā viśiṣṭā ye
teṣāṃ sākṣyam asaṃśayam
//
prakhyāta-kula-śīlāś ca
lobha-moha-vivarjitāḥ
/
āptāḥ śuddhā viśiṣṭā ye
teṣāṃ sākṣyam asaṃśayam
//
vibhāvyo vādinā yādṛk
sadṛśair eva bhāvayet
/
notkṛṣṭaś cāvakṛṣṭas tu
sākṣibhir bhāvayet sadā
//
vibhāvyo vādinā yādṛk
sadṛśair eva bhāvayet
/
na utkṛṣṭaś ca avakṛṣṭas tu
sākṣibhir bhāvayet sadā
//
liṅginaḥ śreṇipūgāś ca
vaṇigvrātās tathāpare
/
samūhasthāś ca ye cānye
vargās tān abravīd bhṛguḥ
//
liṅginaḥ śreṇi-pūgāś ca
vaṇig-vrātās tatha āpare
/
samūha-sthāś ca ye ca anye
vargās tān abravīd bhṛguḥ
//
dāsacāraṇamallānāṃ
hastyaśvāyudhajīvinām
/
pratyekaikaṃ samūhānāṃ
nāyakā vargiṇas tathā
/
teṣāṃ vādaḥ svavargeṣu
vargiṇas teṣu sākṣiṇaḥ
//
dāsa-cāraṇa-mallānāṃ
hasty-aśva-āyudha-jīvinām
/
pratyekaikaṃ samūhānāṃ
nāyakā vargiṇas tathā
/
teṣāṃ vādaḥ sva-vargeṣu
vargiṇas teṣu sākṣiṇaḥ
//
strīṇāṃ sākṣyaṃ striyaḥ kuryur
dvijānāṃ sadṛśā dvijāḥ
/
śūdrāś ca santaḥ śūdrāṇām
antyānām antyayonayaḥ
//
strīṇāṃ sākṣyaṃ striyaḥ kuryur
dvijānāṃ sadṛśā dvijāḥ
/
śūdrāś ca santaḥ śūdrāṇām
antyānām antya-yonayaḥ
//
aśakya āgamo yatra
videśaprativāsinām
/
traividyaprahitaṃ tatra
lekhyasākṣyaṃ pravādayet
//
aśakya āgamo yatra
videśa-prativāsinām
/
traividya-prahitaṃ tatra
lekhya-sākṣyaṃ pravādayet
//
abhyantaras tu nikṣepe
sākṣyam eko 'pi vācyate
/
arthinā prahitaḥ sākṣī
bhavaty eko 'pi dūtakaḥ
//
abhyantaras tu nikṣepe
sākṣyam eko 'pi vācyate
/
arthinā prahitaḥ sākṣī
bhavaty eko 'pi dūtakaḥ
//
saṃskṛtaṃ yena yat paṇyaṃ
tat tenaiva vibhāvayet
/
eka eva pramāṇaṃ sa
vivāde tatra kīrtitaḥ
//
saṃskṛtaṃ yena yat paṇyaṃ
tat tena eva vibhāvayet
/
eka eva pramāṇaṃ sa
vivāde tatra kīrtitaḥ
//
lekhakaḥ prāṅvivākaś ca
sabhyāś caivānupūrvaśaḥ
/
nṛpe paśyati yat kāryaṃ
sākṣiṇaḥ samudāhṛtāḥ
//
lekhakaḥ prāṅ-vivākaś ca
sabhyāś ca eva anupūrvaśaḥ
/
nṛpe paśyati yat kāryaṃ
sākṣiṇaḥ samudāhṛtāḥ
//
anye punar anirdiṣṭāḥ
sākṣiṇaḥ samudāhṛtāḥ
/
grāmaś ca prāṅvivākaś ca
rājā ca vyavahāriṇām
//
anye punar anirdiṣṭāḥ
sākṣiṇaḥ samudāhṛtāḥ
/
grāmaś ca prāṅ-vivākaś ca
rājā ca vyavahāriṇām
//
kāryeṣv abhyantaro yaś ca
arthinā prahitaś ca yaḥ
/
kulyāḥ kulavivādeṣu
bhaveyus te 'pi sākṣiṇaḥ
//
kāryeṣv abhyantaro yaś ca
arthinā prahitaś ca yaḥ
/
kulyāḥ kula-vivādeṣu
bhaveyus te 'pi sākṣiṇaḥ
//
rikthabhāgavivāde tu
saṃdehe samupasthite
/
kulyānāṃ vacanaṃ tatra
pramāṇaṃ tadviparyaye
//
riktha-bhāga-vivāde tu
saṃdehe samupasthite
/
kulyānāṃ vacanaṃ tatra
pramāṇaṃ tad-viparyaye
//
sākṣiṇāṃ likhitānāṃ tu
nirdiṣṭānāṃ ca vādinā
/
teṣām eko 'nyathāvādī
bhedāt sarve na sākṣiṇaḥ
//
sākṣiṇāṃ likhitānāṃ tu
nirdiṣṭānāṃ ca vādinā
/
teṣām eko 'nyathā-vādī
bhedāt sarve na sākṣiṇaḥ
//
anyena hi kṛtaḥ sākṣī
naivānyastaṃ vivādayet
/
tadabhāve niyukto vā
bāndhavo vā vivādayet
//
anyena hi kṛtaḥ sākṣī
na eva anyastaṃ vivādayet
/
tad-abhāve niyukto vā
bāndhavo vā vivādayet
//
tadvṛttijīvino ye ca
tatsevāhitakāriṇaḥ
/
tadbandhusuhṛdo bhṛtyā
āptās te tu na sākṣiṇaḥ
//
tad-vṛtti-jīvino ye ca
tat-sevāhita-kāriṇaḥ
/
tad-bandhu-suhṛdo bhṛtyā
āptās te tu na sākṣiṇaḥ
//
mātṛṣvasṛsutāś caiva
sodaryāsutamātulāḥ
/
ete sanābhayas tūktāḥ
sākṣyaṃ teṣu na yojayet
//
mātṛṣvasṛ-sutāś ca eva
sodaryā-suta-mātulāḥ
/
ete sanābhayas tu uktāḥ
sākṣyaṃ teṣu na yojayet
//
kulyāḥ saṃbandhinaś caiva
vivāhyo bhaginīpatiḥ
/
pitā bandhuḥ pitṛvyaś ca
śvaśuro guravas tathā
//
kulyāḥ saṃbandhinaś ca eva
vivāhyo bhaginī-patiḥ
/
pitā bandhuḥ pitṛvyaś ca
śvaśuro guravas tathā
//
nagaragrāmadeśeṣu
niyuktā ye padeṣu ca
/
vallabhāś ca na pṛccheyur
bhaktās te rājapūruṣāḥ
//
nagara-grāma-deśeṣu
niyuktā ye padeṣu ca
/
vallabhāś ca na pṛccheyur
bhaktās te rāja-pūruṣāḥ
//
ṛṇādiṣu parīkṣeta
sākṣiṇaḥ sthirakarmasu
/
sāhasātyayike caiva
parīkṣā kutracit smṛtā
//
ṛṇa-ādiṣu parīkṣeta
sākṣiṇaḥ sthira-karmasu
/
sāhasa-atyayike ca eva
parīkṣā kutracit smṛtā
//
vyāghāteṣu nṛpājñāyāḥ
saṃgrahe sāhaseṣu ca
/
steyapāruṣyayoś caiva
na parīkṣeta sākṣiṇaḥ
//
vyāghāteṣu nṛpa-ājñāyāḥ
saṃgrahe sāhaseṣu ca
/
steya-pāruṣyayoś ca eva
na parīkṣeta sākṣiṇaḥ
//
antarveśmani rātrau ca
bahirgrāmāc ca yad bhavet
/
eteṣv evābhiyogaś cen
na parīkṣeta sākṣiṇaḥ
//
antarveśmani rātrau ca
bahirgrāmāc ca yad bhavet
/
eteṣv eva abhiyogaś cen
na parīkṣeta sākṣiṇaḥ
//
na sākṣyaṃ sākṣibhir vācyam
apṛṣṭair arthinā sadā
/
na sākṣyaṃ teṣu vidyeta
svayam ātmani yojayet
//
na sākṣyaṃ sākṣibhir vācyam
apṛṣṭair arthinā sadā
/
na sākṣyaṃ teṣu vidyeta
svayam ātmani yojayet
//
lekhyārūḍhaś cottaraś ca
sākṣī mārgadvayānvitaḥ
//
lekhya-ārūḍhaś ca uttaraś ca
sākṣī mārga-dvaya-anvitaḥ
//
atha svahastenārūḍhas
tiṣṭhaṃś caikaḥ sa eva tu
/
na cet pratyabhijānīyāt
tatsvahastaiḥ prasādhayet
//
atha svahastenā arūḍhas
tiṣṭhaṃś ca ekaḥ sa eva tu
/
na cet pratyabhijānīyāt
tat-svahastaiḥ prasādhayet
//
arthinā svayam ānīto
yo lekhye saṃniveśyate
/
sa sākṣī likhito nāma
smāritaḥ patrakād ṛte
//
arthinā svayam ānīto
yo lekhye saṃniveśyate
/
sa sākṣī likhito nāma
smāritaḥ patrakād ṛte
//
yas tu kāryaprasiddhyarthaṃ
dṛṣṭvā kāryaṃ punaḥ punaḥ
/
smāryate hy arthinā sākṣī
sa smārita ihocyate
//
yas tu kārya-prasiddhy-arthaṃ
dṛṣṭvā kāryaṃ punaḥ punaḥ
/
smāryate hy arthinā sākṣī
sa smārita iha ucyate
//
prayojanārtham ānītaḥ
prasaṅgād āgataś ca yaḥ
/
dvau sākṣiṇau tv alikhitau
pūrvapakṣasya sādhakau
//
prayojana-artham ānītaḥ
prasaṅgād āgataś ca yaḥ
/
dvau sākṣiṇau tv alikhitau
pūrva-pakṣasya sādhakau
//
arthinā svārthasiddyarthaṃ
pratyarthivacanaṃ sphuṭam
/
yaḥ śrāvitaḥ sthito gūḍho
gūḍhasākṣī sa ucyate
//
arthinā sva-artha-siddy-arthaṃ
pratyarthi-vacanaṃ sphuṭam
/
yaḥ śrāvitaḥ sthito gūḍho
gūḍha-sākṣī sa ucyate
//
sākṣiṇām api yaḥ sākṣyam
uparyupari bhāṣate
/
śravaṇāc chrāvaṇād vāpi
sa sākṣyuttarasaṃjñitaḥ
//
sākṣiṇām api yaḥ sākṣyam
uparyupari bhāṣate
/
śravaṇāc chrāvaṇād va āpi
sa sākṣy-uttara-saṃjñitaḥ
//
ullapyaṃ yasya viśrambhāt
kāryaṃ vā viniveditam
/
gūḍhacārī sa vijñeyaḥ
kāryam adhyagatas tathā
//
ullapyaṃ yasya viśrambhāt
kāryaṃ vā viniveditam
/
gūḍha-cārī sa vijñeyaḥ
kāryam adhyagatas tathā
//
arthī yatra vipannaḥ syāt
tatra sākṣī mṛtāntaraḥ
/
pratyarthī ca mṛto yatra
tatrāpy evaṃ prakalpyate
//
arthī yatra vipannaḥ syāt
tatra sākṣī mṛta-antaraḥ
/
pratyarthī ca mṛto yatra
tatra apy evaṃ prakalpyate
//
[sākṣi-doṣodbhāvanam]
lekhyadoṣās tu ye kecit
sākṣiṇāṃ caiva ye smṛtāḥ
/
vādakāle tu vaktavyāḥ
paścād uktān na dūṣayet
//
lekhya-doṣās tu ye kecit
sākṣiṇāṃ ca eva ye smṛtāḥ
/
vāda-kāle tu vaktavyāḥ
paścād uktān na dūṣayet
//
ukter arthe sākṣiṇo
yas tu dūṣayet prāgdūṣitān
/
na ca tatkāraṇaṃ brūyāt
prāpnuyāt pūrvasāhasam
//
ukter arthe sākṣiṇo
yas tu dūṣayet prāg-dūṣitān
/
na ca tat-kāraṇaṃ brūyāt
prāpnuyāt pūrva-sāhasam
//
nātathyena pramāṇaṃ tu
doṣeṇaiva tu dūṣayet
/
mithyābhiyoge daṇḍyaḥ syāt
sādhyārthāc cāpi hīyate
//
nātathyena pramāṇaṃ tu
doṣeṇa eva tu dūṣayet
/
mithyā-abhiyoge daṇḍyaḥ syāt
sādhya-arthāc ca api hīyate
//
pratyarthinārthinā vāpi
sākṣidūṣaṇasādhane
/
prastutārthopayogitvād
vyavahārāntaraṃ na ca
//
pratyarthina ārthinā va āpi
sākṣi-dūṣaṇa-sādhane
/
prastuta-artha-upayogitvād
vyavahāra-antaraṃ na ca
//
sākṣidoṣāḥ pravaktavyāḥ
saṃsadi prativādinā
/
patre vilikhya tān sarvān
vācyaḥ pratyuttaraṃ tataḥ
//
sākṣi-doṣāḥ pravaktavyāḥ
saṃsadi prativādinā
/
patre vilikhya tān sarvān
vācyaḥ pratyuttaraṃ tataḥ
//
pratipattau tu sākṣitvam
arhanti na kadācana
/
ato 'nyathā bhāvanīyāḥ
kriyayā prativādinā
//
pratipattau tu sākṣitvam
arhanti na kadācana
/
ato 'nyathā bhāvanīyāḥ
kriyayā prativādinā
//
abhāvayan dhanam dāpyaḥ
pratyarthī sākṣiṇaḥ sphuṭam
/
bhāvitāḥ sākṣiṇaḥ sarve
sākṣidharmanirākṛtāḥ
//
abhāvayan dhanam dāpyaḥ
pratyarthī sākṣiṇaḥ sphuṭam
/
bhāvitāḥ sākṣiṇaḥ sarve
sākṣi-dharma-nirākṛtāḥ
//
ākāro 'ṅgitaceṣṭābhis
tasya bhāvaṃ vibhāvayet
/
prativādī bhaved dhīnaḥ
so 'numānena lakṣyate
//
ākāro 'ṅgita-ceṣṭābhis
tasya bhāvaṃ vibhāvayet
/
prativādī bhaved dhīnaḥ
so 'numānena lakṣyate
//
kampaḥ svedo 'tha vaikalyam
oṣṭhaśoṣābhimarśane
/
bhūlekhanaṃ sthānahānis
tiryagūrdhvanirīkṣaṇam
/
svarabhedaś ca duṣṭasya
cihnāny āhur manīṣiṇaḥ
//
kampaḥ svedo 'tha vaikalyam
oṣṭha-śoṣa-abhimarśane
/
bhūlekhanaṃ sthāna-hānis
tiryag-ūrdhva-nirīkṣaṇam
/
svara-bhedaś ca duṣṭasya
cihnāny āhur manīṣiṇaḥ
//
sabhāntaḥsthais tu vaktavyaṃ
sākṣyaṃ nānyatra sākṣibhiḥ
/
sarvasākṣyeṣv ayaṃ dharmo hy
anyatra sthāvareṣu tu
//
sabhāntaḥsthais tu vaktavyaṃ
sākṣyaṃ na anyatra sākṣibhiḥ
/
sarva-sākṣyeṣv ayaṃ dharmo hy
anyatra sthāvareṣu tu
//
arthipratyarthisāṃnidhye
sādhyārthasya ca saṃnidhau
/
pratyakṣaṃ deśayet sakṣyaṃ
parokṣaṃ na kathaṃcana
//
arthi-pratyarthi-sāṃnidhye
sādhya-arthasya ca saṃnidhau
/
pratyakṣaṃ deśayet sakṣyaṃ
parokṣaṃ na kathaṃcana
//
arthasyopari vaktavyaṃ
tayor api vinā kvacit
/
catuṣpadeṣv ayaṃ dharmo
dvipadasthāvareṣu ca
//
arthasya upari vaktavyaṃ
tayor api vinā kvacit
/
catuṣ-padeṣv ayaṃ dharmo
dvi-pada-sthāvareṣu ca
//
taulyagaṇimameyānām
abhāve 'pi vivādayet
/
kriyākāreṣu sarveṣu
sākṣitvaṃ na tato 'nyathā
//
taulya-gaṇima-meyānām
abhāve 'pi vivādayet
/
kriyā-kāreṣu sarveṣu
sākṣitvaṃ na tato 'nyathā
//
vadhe cet prāṇināṃ sākṣyaṃ
vādayec chivasaṃnidhau
/
tadabhāve tu cihnasya
nānyathaiva pravādayet
//
vadhe cet prāṇināṃ sākṣyaṃ
vādayec chiva-saṃnidhau
/
tad-abhāve tu cihnasya
na anyatha aiva pravādayet
//
svabhāvoktaṃ vacas teṣāṃ
grāhyaṃ yad doṣavarjitam
/
ukte tu sākṣiṇo rājñā
na praṣṭavyāḥ punaḥ punaḥ
//
svabhāva-uktaṃ vacas teṣāṃ
grāhyaṃ yad doṣa-varjitam
/
ukte tu sākṣiṇo rājñā
na praṣṭavyāḥ punaḥ punaḥ
//
svabhāvenaiva yad brūyus
tad grāhyaṃ vyāvahārikam
/
ato yad anyad vibrūyur
dharmārthaṃ tad apārthakam
//
svabhāvena eva yad brūyus
tad grāhyaṃ vyāvahārikam
/
ato yad anyad vibrūyur
dharma-arthaṃ tad apārthakam
//
samavetais tu yad dṛṣṭaṃ
vaktavyaṃ tat tathaiva tu
/
vibhinnaikaikakāryaṃ yad
vaktavyaṃ tat pṛthak pṛthak
//
samavetais tu yad dṛṣṭaṃ
vaktavyaṃ tat tatha aiva tu
/
vibhinna-ekaika-kāryaṃ yad
vaktavyaṃ tat pṛthak pṛthak
//
bhinnakāle tu yat kāryaṃ
vijñātaṃ tatra sākṣibhiḥ
/
ekaikaṃ vādayet tatra
bhinnakālaṃ tu tad bhṛguḥ
//
bhinna-kāle tu yat kāryaṃ
vijñātaṃ tatra sākṣibhiḥ
/
ekaikaṃ vādayet tatra
bhinna-kālaṃ tu tad bhṛguḥ
//
ṛṇādiṣu vivādeṣu
sthiraprāyeṣu niścitam
/
ūne vāpy adhike vārthe
prokte sādhyaṃ na sidhyati
//
ṛṇa-ādiṣu vivādeṣu
sthira-prāyeṣu niścitam
/
ūne va āpy adhike va ārthe
prokte sādhyaṃ na sidhyati
//
sādhyārthāṃśe 'pi gadite
sākṣibhiḥ sakalaṃ bhavet
/
strīsaṅge sāhase caurye
yat sādhyaṃ parikalpitam
//
sādhya-artha-aṃśe 'pi gadite
sākṣibhiḥ sakalaṃ bhavet
/
strī-saṅge sāhase caurye
yat sādhyaṃ parikalpitam
//
ūnādhikaṃ tu yatra syāt
tat sākṣyaṃ tatra varjayet
/
sākṣī tatra na daṇḍyaḥ syād
abruvan daṇḍam arhati
//
ūna-adhikaṃ tu yatra syāt
tat sākṣyaṃ tatra varjayet
/
sākṣī tatra na daṇḍyaḥ syād
abruvan daṇḍam arhati
//
deśaṃ kālaṃ dhanaṃ saṃkhyāṃ
rūpaṃ jātyākṛtī vayaḥ
/
visaṃvaded yatra sākṣye
tad anuktaṃ vidur budhāḥ
//
deśaṃ kālaṃ dhanaṃ saṃkhyāṃ
rūpaṃ jāty-ākṛtī vayaḥ
/
visaṃvaded yatra sākṣye
tad anuktaṃ vidur budhāḥ
//
nirdiṣṭeṣv arthajāteṣu
sākṣī cet sākṣya āgate
/
na brūyād akṣarasamaṃ
na tan nigaditaṃ bhavet
//
nirdiṣṭeṣv artha-jāteṣu
sākṣī cet sākṣya āgate
/
na brūyād akṣara-samaṃ
na tan nigaditaṃ bhavet
//
ūnam abhyadhikaṃ vārthaṃ
vibrūyur yatra sākṣiṇaḥ
/
tad apy ayuktaṃ vijñeyam
eṣa sākṣiviniścayaḥ
//
ūnam abhyadhikaṃ va ārthaṃ
vibrūyur yatra sākṣiṇaḥ
/
tad apy ayuktaṃ vijñeyam
eṣa sākṣi-viniścayaḥ
//
[sākṣiṇāṃ doṣā daṇḍāś ca]
apṛṣṭaḥ sarvavacane
pṛṣṭasyākathane tathā
/
sākṣiṇaḥ saṃniroddhavyā
garhyā daṇḍyāś ca dharmataḥ
//
apṛṣṭaḥ sarva-vacane
pṛṣṭasya akathane tathā
/
sākṣiṇaḥ saṃniroddhavyā
garhyā daṇḍyāś ca dharmataḥ
//
vākpāruṣye chale vāde
dapyāḥ syur triśataṃ damam
/
ṛṇādivādeṣu dhanaṃ
te syur dāpyā ṛṇaṃ tathā
//
vāk-pāruṣye chale vāde
dapyāḥ syur tri-śataṃ damam
/
ṛṇa-ādi-vādeṣu dhanaṃ
te syur dāpyā ṛṇaṃ tathā
//
yaḥ sākṣī naiva nirdiṣṭā
nāhūto nāpi darśitaḥ
/
brūyān mithyeti tathyaṃ vā
daṇḍyaḥ so 'pi narādhamaḥ
//
yaḥ sākṣī na eva nirdiṣṭā
nā ahūto na api darśitaḥ
/
brūyān mithya īti tathyaṃ vā
daṇḍyaḥ so 'pi narādhamaḥ
//
sākṣī sākṣyaṃ na ced brūyāt
samadaṇḍaṃ vahed ṛṇam
/
ato 'nyeṣu vivādeṣu
triśataṃ daṇḍam arhati
//
sākṣī sākṣyaṃ na ced brūyāt
samadaṇḍaṃ vahed ṛṇam
/
ato 'nyeṣu vivādeṣu
tri-śataṃ daṇḍam arhati
//
uktvānyathā bruvāṇāś ca
daṇḍyāḥ syur vākchalānvitāḥ
//
uktva ānyathā bruvāṇāś ca
daṇḍyāḥ syur vāk-chala-anvitāḥ
//
yena kāryasya lobhena
nirdiṣṭāḥ kūṭasākṣiṇaḥ
/
gṛhītvā tasya sarvasvaṃ
kuryān nirviṣayaṃ tataḥ
//
yena kāryasya lobhena
nirdiṣṭāḥ kūṭa-sākṣiṇaḥ
/
gṛhītvā tasya sarvasvaṃ
kuryān nirviṣayaṃ tataḥ
//
yatra vai bhāvitaṃ kāryaṃ
sākṣibhir vādinā bhavet
/
prativādī yadā tatra
bhāvayet kāryam anyathā
/
bahubhiś ca kulīnair vā
pūrvāḥ syuḥ kūṭasākṣiṇaḥ
//
yatra vai bhāvitaṃ kāryaṃ
sākṣibhir vādinā bhavet
/
prativādī yadā tatra
bhāvayet kāryam anyathā
/
bahubhiś ca kulīnair vā
pūrvāḥ syuḥ kūṭa-sākṣiṇaḥ
//
yadā śuddhā kriyā nyāyāt
tadā tadvākyaśodhanam
/
śuddhāc ca vākyād yaḥ śuddhaḥ
sa śuddho 'rtha iti sthitiḥ
//
yadā śuddhā kriyā nyāyāt
tadā tad-vākya-śodhanam
/
śuddhāc ca vākyād yaḥ śuddhaḥ
sa śuddho 'rtha iti sthitiḥ
//
saptāhāt tu pratīyeta
yatra sākṣy anṛtaṃ vadet
/
rogo 'gnir jñātimaraṇaṃ
dvisaptāhāt trisapta vā
/
ṣaṭcatvāriṃśake vāpi
dravyajātyādibhedataḥ
//
saptāhāt tu pratīyeta
yatra sākṣy anṛtaṃ vadet
/
rogo 'gnir jñāti-maraṇaṃ
dvi-saptāhāt tri-sapta vā
/
ṣaṭ-catvāriṃśake va āpi
dravya-jāty-ādi-bhedataḥ
//
[divyāni teṣāṃ ca vivāda-pada-viṣayiṇī vyavasthā]
na kaścid abhiyoktāraṃ
divyeṣu viniyojayet
/
abhiyuktāya dātavyaṃ
divyaṃ divyaviśāradaiḥ
//
na kaścid abhiyoktāraṃ
divyeṣu viniyojayet
/
abhiyuktāya dātavyaṃ
divyaṃ divya-viśāradaiḥ
//
pārthivaiḥ śaṅkitānāṃ tu
tulādīni niyojayet
/
ātmaśuddhividhāne ca
na śiras tatra kalpayet
//
pārthivaiḥ śaṅkitānāṃ tu
tula-ādīni niyojayet
/
ātma-śuddhi-vidhāne ca
na śiras tatra kalpayet
//
lokāpavādaduṣṭānāṃ
śaṅkitānāṃ ca dasyubhiḥ
/
tulādīni niyojyāni
na śiras tatra vai bhṛguḥ
//
loka-apavāda-duṣṭānāṃ
śaṅkitānāṃ ca dasyubhiḥ
/
tula-ādīni niyojyāni
na śiras tatra vai bhṛguḥ
//
na śaṅkāsu śiraḥ kośe
kalpayet tu kadācana
/
aśirāṃsi ca divyāni
rājabhṛtyeṣu dāpayet
//
na śaṅkāsu śiraḥ kośe
kalpayet tu kadācana
/
aśirāṃsi ca divyāni
rāja-bhṛtyeṣu dāpayet
//
śaṅkāviśvāsasaṃdhāne
vibhāge rikthināṃ sadā
/
kriyāsamūhakartṛtve
kośam eva pradāpayet
//
śaṅkā-viśvāsa-saṃdhāne
vibhāge rikthināṃ sadā
/
kriyā-samūha-kartṛtve
kośam eva pradāpayet
//
dattasyāpahnavo yatra
pramāṇaṃ tatra kalpayet
/
steyasāhasayor divyaṃ
svalpe 'py arthe pradāpayet
//
dattasya apahnavo yatra
pramāṇaṃ tatra kalpayet
/
steya-sāhasayor divyaṃ
svalpe 'py arthe pradāpayet
//
sarvadravyapramāṇaṃ tu
jñātvā hema prakalpayet
/
hemapramāṇayuktaṃ tu
tadā divyaṃ niyojayet
//
sarva-dravya-pramāṇaṃ tu
jñātvā hema prakalpayet
/
hema-pramāṇa-yuktaṃ tu
tadā divyaṃ niyojayet
//
jñātvā saṃkhyāṃ suvarṇānāṃ
śatanāśe viṣaṃ smṛtam
/
aśītes tu vināśe vai
dadyāc caiva hutāśanam
//
jñātvā saṃkhyāṃ suvarṇānāṃ
śata-nāśe viṣaṃ smṛtam
/
aśītes tu vināśe vai
dadyāc ca eva hutāśanam
//
ṣaṣṭyā nāśe jalaṃ deyaṃ
catvāriṃśati vai ghaṭam
/
viṃśaddaśavināśe vai
kośapānaṃ vidhīyate
//
ṣaṣṭyā nāśe jalaṃ deyaṃ
catvāriṃśati vai ghaṭam
/
viṃśad-daśa-vināśe vai
kośa-pānaṃ vidhīyate
//
pañcādhikasya vā nāśe
tadardhārdhasya tandulāḥ
/
tadardhārdhasya nāśe tu
spṛśet putrādimastakam
//
pañca-adhikasya vā nāśe
tad-ardha-ardhasya tandulāḥ
/
tad-ardha-ardhasya nāśe tu
spṛśet putra-ādi-mastakam
//
tadardhārdhasya nāśe tu
laukikāś ca kriyāḥ smṛtāḥ
/
evaṃ vicārayan rājā
dharmārthābhyāṃ na hīyate
//
tad-ardhārdhasya nāśe tu
laukikāś ca kriyāḥ smṛtāḥ
/
evaṃ vicārayan rājā
dharma-arthābhyāṃ na hīyate
//
[divyānām arthi-pratyarthi-jāti-śilpānusāriṇyo vyavasthāḥ]
rājanye 'gniṃ ghaṭaṃ vipre
vaiśye toyaṃ niyojayet
/
sarveṣu sarvadivyaṃ vā
viṣaṃ varṃjya dviyottame
//
rājanye 'gniṃ ghaṭaṃ vipre
vaiśye toyaṃ niyojayet
/
sarveṣu sarva-divyaṃ vā
viṣaṃ varṃjya dviya-uttame
//
gorakṣakān vāṇijakāṃs
tathā kārukuśīlavān
/
preṣyān vārdhuṣikāṃś caiva
grāhayec śūdravad dvijān
//
gorakṣakān vāṇijakāṃs
tathā kāru-kuśīlavān
/
preṣyān vārdhuṣikāṃś ca eva
grāhayec śūdravad dvijān
//
na lohaśilpinām agniṃ
salilaṃ nāmbusevinām
/
mantrayogavidāṃ caiva
viṣaṃ dadyāc ca na kvacit
/
taṇḍulair na niyuñjīta
vratinaṃ mukharogiṇam
//
na loha-śilpinām agniṃ
salilaṃ na ambu-sevinām
/
mantra-yoga-vidāṃ ca eva
viṣaṃ dadyāc ca na kvacit
/
taṇḍulair na niyuñjīta
vratinaṃ mukha-rogiṇam
//
kuṣṭhināṃ varjayed agniṃ
salilaṃ śvāsakāsinām
/
pittaśleṣmavatāṃ nityaṃ
viṣaṃ tu parivarjayet
//
kuṣṭhināṃ varjayed agniṃ
salilaṃ śvāsa-kāsinām
/
pitta-śleṣmavatāṃ nityaṃ
viṣaṃ tu parivarjayet
//
madyapastrīvyasanināṃ
kitavānāṃ tathaiva ca
/
kośaḥ prājñair na dātavyo
ye ca nāstikavṛttayaḥ
//
madya-pastrī-vyasanināṃ
kitavānāṃ tatha aiva ca
/
kośaḥ prājñair na dātavyo
ye ca nāstika-vṛttayaḥ
//
mātāpitṛdvijaguru
bālastrīrājaghātinām
/
mahāpātakayuktānāṃ
nāstikānāṃ viśeṣataḥ
//
mātā-pitṛ-dvija-guru
bāla-strī-rāja-ghātinām
/
mahāpātaka-yuktānāṃ
nāstikānāṃ viśeṣataḥ
//
liṅgināṃ praśaṭhānāṃ tu
mantrayogakriyāvidām
/
varṇasaṃkarajātānāṃ
pāpābhyāsapravartinām
//
liṅgināṃ praśaṭhānāṃ tu
mantra-yoga-kriyā-vidām
/
varṇa-saṃkara-jātānāṃ
pāpa-abhyāsa-pravartinām
//
eteṣv evābhiyogeṣu
nindyeṣv eva ca yatnataḥ
/
divyaṃ prakalpyen naiva
rājā dharmaparāyaṇaḥ
//
eteṣv eva abhiyogeṣu
nindyeṣv eva ca yatnataḥ
/
divyaṃ prakalpyen na eva
rājā dharma-parāyaṇaḥ
//
etair eva niyuktānāṃ
sādhūnāṃ divyam arhati
/
necchanti sādhavo yatra
tatra śodhyāḥ svakair naraiḥ
//
etair eva niyuktānāṃ
sādhūnāṃ divyam arhati
/
na icchanti sādhavo yatra
tatra śodhyāḥ svakair naraiḥ
//
mahāpātakayukteṣu
nāstikeṣu viśeṣataḥ
/
na deyaṃ teṣu divyaṃ tu
pāpābhyāsarateṣu ca
//
mahāpātaka-yukteṣu
nāstikeṣu viśeṣataḥ
/
na deyaṃ teṣu divyaṃ tu
pāpa-abhyāsa-rateṣu ca
//
eṣu vādeṣu divyāni
pratiṣiddhāni yatnataḥ
/
kārayet sajjanais tāni
nābhiśastaṃ tyajen manuḥ
//
eṣu vādeṣu divyāni
pratiṣiddhāni yatnataḥ
/
kārayet sajjanais tāni
na abhiśastaṃ tyajen manuḥ
//
aspṛśyādhamadāsānāṃ
mlecchānāṃ pāpakāriṇām
/
prātilomyapasūtānāṃ
niścayo na tu rājani
/
tatprasiddhāni divyāni
saṃśaye teṣu nirdiśet
//
aspṛśya adhama-dāsānāṃ
mlecchānāṃ pāpa-kāriṇām
/
prātilomya-pasūtānāṃ
niścayo na tu rājani
/
tat-prasiddhāni divyāni
saṃśaye teṣu nirdiśet
//
[divyadeśāḥ]
indrasthāne 'bhiśastānāṃ
mahāpātakināṃ nṛṇām
/
nṛpadrohe pravṛttānāṃ
rājadvāre prayojayet
//
indra-sthāne 'bhiśastānāṃ
mahāpātakināṃ nṛṇām
/
nṛpa-drohe pravṛttānāṃ
rāja-dvāre prayojayet
//
prātilomyaprasūtānāṃ
divyaṃ deyaṃ catuṣpathe
/
ato 'nyeṣu sabhāmadhye
divyaṃ deyaṃ vidur budhāḥ
//
prātilomya-prasūtānāṃ
divyaṃ deyaṃ catuṣ-pathe
/
ato 'nyeṣu sabhā-madhye
divyaṃ deyaṃ vidur budhāḥ
//
kāladeśavirodhe tu
yathāyuktaṃ prakalpayet
/
anyena hārayed divyaṃ
vidhir eṣa viparyaye
//
kāla-deśa-virodhe tu
yathā-yuktaṃ prakalpayet
/
anyena hārayed divyaṃ
vidhir eṣa viparyaye
//
adeśakāladattāni
bahirvāsakṛtāni ca
/
vyabhicāraṃ sadārtheṣu
kurvantīha na saṃśayaḥ
//
a-deśa-kāla-dattāni
bahir-vāsa-kṛtāni ca
/
vyabhicāraṃ sada ārtheṣu
kurvanti iha na saṃśayaḥ
//
sādhayet tat punaḥ sādhyaṃ
vyāghāte sādhanasya hi
/
dattāny api yathoktāni
rājā divyāni varjayet
/
mūrkhair lubdhaiś ca duṣṭaiś ca
punar deyāni tāni vai
//
sādhayet tat punaḥ sādhyaṃ
vyāghāte sādhanasya hi
/
dattāny api yathā-uktāni
rājā divyāni varjayet
/
mūrkhair lubdhaiś ca duṣṭaiś ca
punar deyāni tāni vai
//
tasmād yathoktavidhinā
divyaṃ deyaṃ viśāradaiḥ
/
ayathoktaprayuktaṃ tu
na śaktaṃ tasya sādhane
//
tasmād yathā-ukta-vidhinā
divyaṃ deyaṃ viśāradaiḥ
/
ayathā-ukta-prayuktaṃ tu
na śaktaṃ tasya sādhane
//
śikyac chede tulābhaṅge
tathā vāpi guṇasya vā
/
śuddhes tu saṃśaye caiva
parīkṣeta punar naram
//
śikyac chede tulā-bhaṅge
tathā va āpi guṇasya vā
/
śuddhes tu saṃśaye ca eva
parīkṣeta punar naram
//
[agnidivyavidhiḥ]
praskhalaty abhiyuktaś cet
sthānād anyatra dahyate
/
na dagdhaṃ tu vidur devās
tasya bhūyo 'pi dāpayet
//
praskhalaty abhiyuktaś cet
sthānād anyatra dahyate
/
na dagdhaṃ tu vidur devās
tasya bhūyo 'pi dāpayet
//
[udakadivyavidhiḥ]
śarāṃs tv anāyasair agraiḥ
prakurvīta viśuddhaye
/
veṇakāṇḍamayāṃś caiva
kṣeptā ca sudṛḍhaṃ kṣipet
//
śarāṃs tv anāyasair agraiḥ
prakurvīta viśuddhaye
/
veṇa-kāṇḍamayāṃś ca eva
kṣeptā ca sudṛḍhaṃ kṣipet
//
kṣipte tu majjanaṃ kāryaṃ
gamanaṃ samakālikam
/
gamane tv āgamaḥ kāryaḥ
pumān anyo jale viśet
//
kṣipte tu majjanaṃ kāryaṃ
gamanaṃ sama-kālikam
/
gamane tv āgamaḥ kāryaḥ
pumān anyo jale viśet
//
śiromānaṃ tu dṛśyeta
na karṇau nāpi nāsikā
/
apsu praveśane yasya
śuddhaṃ tam api nirdiśet
//
śiromānaṃ tu dṛśyeta
na karṇau na api nāsikā
/
apsu praveśane yasya
śuddhaṃ tam api nirdiśet
//
nimajjyotplavate yas tu
dṛṣṭaś cet prāṇibhir naraḥ
/
punas tatra nimajjet sa
deśacihnavibhāvite
//
nimajjya utplavate yas tu
dṛṣṭaś cet prāṇibhir naraḥ
/
punas tatra nimajjet sa
deśa-cihna-vibhāvite
//
[viṣadivyavidhiḥ]
ajāśṛṅganibhaṃ śyāmaṃ
supīnaṃ śṛṅgasaṃbhavam
/
bhaṅge ca śṛṅgaverābhaṃ
khyātaṃ tacśṛṅgiṇāṃ viṣam
//
ajā-śṛṅga-nibhaṃ śyāmaṃ
supīnaṃ śṛṅga-saṃbhavam
/
bhaṅge ca śṛṅga-verābhaṃ
khyātaṃ tac-śṛṅgiṇāṃ viṣam
//
raktaṃ tadasitaṃ kuryāt
kaṭinaṃ caiva tallakṣaṇāt
/
anena vidhinā jñeyaṃ
divyaṃ divyaviśāradaiḥ
//
raktaṃ tad-asitaṃ kuryāt
kaṭinaṃ ca eva tal-lakṣaṇāt
/
anena vidhinā jñeyaṃ
divyaṃ divya-viśāradaiḥ
//
vatsanābhanibhaṃ pītaṃ
varṇajñānena niścayaḥ
/
śuktiśaṅkhākṛtir bhaṅge
vidyāt tadvatsanābhakam
//
vatsanābha-nibhaṃ pītaṃ
varṇa-jñānena niścayaḥ
/
śukti-śaṅkha-ākṛtir bhaṅge
vidyāt tad-vatsanābhakam
//
madhukṣīrasamāyuktaṃ
svacchaṃ kurvīta tatkṣaṇāt
/
bāhyam evaṃ samākhyātaṃ
lakṣaṇaṃ dharmasādhakaiḥ
//
madhu-kṣīra-samāyuktaṃ
svacchaṃ kurvīta tat-kṣaṇāt
/
bāhyam evaṃ samākhyātaṃ
lakṣaṇaṃ dharma-sādhakaiḥ
//
pūrvāhṇe śītale deśe
viṣaṃ dadyāt tu dehinām
/
ghṛtena yojitaṃ ślakṣṇaṃ
piṣṭaṃ triṃśadguṇena tu
//
pūrva-āhṇe śītale deśe
viṣaṃ dadyāt tu dehinām
/
ghṛtena yojitaṃ ślakṣṇaṃ
piṣṭaṃ triṃśad-guṇena tu
//
viṣasya palaṣaḍbhāgād
bhāgo viṃśatim astu yaḥ
/
tam aṣṭabhāgahīnaṃ
śodhye deyaṃ ghṛtāplutam
//
viṣasya palaṣaḍ-bhāgād
bhāgo viṃśatim astu yaḥ
/
tam aṣṭa-bhāga-hīnaṃ
śodhye deyaṃ ghṛta-āplutam
//
[kośadivyavidhiḥ]
svalpe 'parādhe devānāṃ
snāpayitvāyudhodakam
/
pāyyo vikāre cāśuddho
niyamyaḥ śucir anyathā
//
svalpe 'parādhe devānāṃ
snāpayitvā āyudhodakam
/
pāyyo vikāre ca aśuddho
niyamyaḥ śucir anyathā
//
[taṇḍulavidhiḥ]
devatāsnānapānīya
divye taṇḍulabhakṣaṇe
/
śuddhaniṣṭhīvanāc śuddho
niyamyo 'śucir anyathā
//
devatā-snāna-pānīya
divye taṇḍula-bhakṣaṇe
/
śuddha-niṣṭhī-vanāc śuddho
niyamyo 'śucir anyathā
//
avaṣṭambhābhiyuktasya
viśuddhasyāpi kośataḥ
/
sadaṇḍam abhiyogaṃ ca
dāpayed abhiyojakam
/
divyena śuddhaṃ puruṣaṃ
sat kuryād dhārmiko nṛpaḥ
//
avaṣṭambha-abhiyuktasya
viśuddhasya api kośataḥ
/
sadaṇḍam abhiyogaṃ ca
dāpayed abhiyojakam
/
divyena śuddhaṃ puruṣaṃ
sat kuryād dhārmiko nṛpaḥ
//
śoṇitaṃ dṛśyate yatra
hanuvālaṃ ca sīdati
/
gātraṃ ca kampate yasya
tam aśuddhaṃ vinirdiśet
//
śoṇitaṃ dṛśyate yatra
hanuvālaṃ ca sīdati
/
gātraṃ ca kampate yasya
tam aśuddhaṃ vinirdiśet
//
atha daivavisaṃvādāt
trisaptāhāt tu dāpayet
/
abhiyuktaṃ tu yatnena
tam arthaṃ daṇḍam eva ca
//
atha daiva-visaṃvādāt
tri-sapta-āhāt tu dāpayet
/
abhiyuktaṃ tu yatnena
tam arthaṃ daṇḍam eva ca
//
tasyaikasya na sarvasya
janasya yadi tad bhavet
/
rogo 'gnir jñātimaraṇam
ṛṇaṃ dāpyo damaṃ ca saḥ
//
tasya ekasya na sarvasya
janasya yadi tad bhavet
/
rogo 'gnir jñāti-maraṇam
ṛṇaṃ dāpyo damaṃ ca saḥ
//
kṣayātisāravisphoṭās
tālvasthiparipīḍanam
/
netraruggalarogaś ca
tathonmādaḥ prajāyate
/
śirorugbhujabhaṅgaś ca
daivikā vyādhayo nṛṇām
//
kṣaya-atisāra-visphoṭās
tālv-asthi-paripīḍanam
/
netra-rug-gala-rogaś ca
tatha ūnmādaḥ prajāyate
/
śiro-rug-bhuja-bhaṅgaś ca
daivikā vyādhayo nṛṇām
//
śatārdhaṃ dāpayec śuddham
aśuddho daṇḍabhāg bhavet
//
śata-ardhaṃ dāpayec śuddham
aśuddho daṇḍa-bhāg bhavet
//
viṣe toye hutāśe ca
tulākośe ca taṇḍule
/
taptamāṣakadivye ca
kramād daṇḍaṃ prakalpayet
//
viṣe toye hutāśe ca
tulā-kośe ca taṇḍule
/
tapta-māṣaka-divye ca
kramād daṇḍaṃ prakalpayet
//
sahasraṃ ṣaṭśataṃ caiva
tathā pañca śatāni ca
/
catustridvyekam evaṃ ca
hīnaṃ hīneṣu kalpayet
//
sahasraṃ ṣaṭ-śataṃ ca eva
tathā pañca śatāni ca
/
catus-tri-dvy-ekam evaṃ ca
hīnaṃ hīneṣu kalpayet
//
[śapathavidhiḥ]
yatropadiśyate karma
kartur aṅgaṃ na tūcyate
/
dakṣiṇas tatra vijñeyaḥ
karmaṇāṃ pāragaḥ karaḥ
//
yatra upadiśyate karma
kartur aṅgaṃ na tūcyate
/
dakṣiṇas tatra vijñeyaḥ
karmaṇāṃ pāragaḥ karaḥ
//
ācaturdaśakād ahno
yasya no rājadaivikam
/
vyasanaṃ jāyate ghoraṃ
sa jñeyaḥ śapathe śuciḥ
//
ā-catur-daśakād ahno
yasya no rāja-daivikam
/
vyasanaṃ jāyate ghoraṃ
sa jñeyaḥ śapathe śuciḥ
//
[unmattāsvatantrādi-kṛtānāṃ vicāraḥ]
unmattenaiva mattena
tathā bhāvāntareṇa vā
/
yad dattaṃ yat kṛtaṃ vātha
pramāṇaṃ naiva tad bhavet
//
unmattena eva mattena
tathā bhāva-antareṇa vā
/
yad dattaṃ yat kṛtaṃ va ātha
pramāṇaṃ na eva tad bhavet
//
asvatantrakṛtaṃ kāryaṃ
tasya svāmī nivartayet
/
na bhartrā vivadetānyo
bhītonmattakṛtād ṛte
//
asvatantra-kṛtaṃ kāryaṃ
tasya svāmī nivartayet
/
na bhartrā vivadeta anyo
bhīta-unmatta-kṛtād ṛte
//
pitāsvatantraḥ pitṛmān
bhrātā bhātṛvya eva vā
/
kaniṣṭho vāvibhaktasvo
dāsaḥ karmakaras tathā
//
pita āsvatantraḥ pitṛmān
bhrātā bhātṛvya eva vā
/
kaniṣṭho va āvibhaktasvo
dāsaḥ karma-karas tathā
//
na kṣetragṛhadāsānāṃ
dānādhamanavikrayāḥ
/
asvatantrakṛtāḥ siddhiṃ
prāpnuyur nānuvarṇitāḥ
//
na kṣetra-gṛha-dāsānāṃ
dānā-dhamana-vikrayāḥ
/
asvatantra-kṛtāḥ siddhiṃ
prāpnuyur na anuvarṇitāḥ
//
pramāṇaṃ sarva evaite
paṇyānāṃ krayavikraye
/
yadi saṃvyavahāraṃ te
kurvanto 'py anumoditāḥ
//
pramāṇaṃ sarva eva ete
paṇyānāṃ kraya-vikraye
/
yadi saṃvyavahāraṃ te
kurvanto 'py anumoditāḥ
//
kṣetrādīṇāṃ tathaiva syur
bhrātā bhrātṛsutaḥ sutaḥ
/
nisṛṣṭāḥ kṛtyakaraṇe
guruṇā yadi gacchatā
//
kṣetra-ādīṇāṃ tatha aiva syur
bhrātā bhrātṛ-sutaḥ sutaḥ
/
nisṛṣṭāḥ kṛtya-karaṇe
guruṇā yadi gacchatā
//
nisṛṣṭārthas tu yo yasmin
tasminn arthe prabhus tu saḥ
/
tadbhartā tatkṛtaṃ kāryaṃ
nānyathā kartum arhati
//
nisṛṣṭa-arthas tu yo yasmin
tasminn arthe prabhus tu saḥ
/
tad-bhartā tat-kṛtaṃ kāryaṃ
na anyathā kartum arhati
//
sutasya sutadārāṇāṃ
vaśitvaṃ tv anuśāsane
/
vikraye caiva dāne ca
vaśitvaṃ na sute pituḥ
//
sutasya suta-dārāṇāṃ
vaśitvaṃ tv anuśāsane
/
vikraye ca eva dāne ca
vaśitvaṃ na sute pituḥ
//
[nirṇaya-kṛtyam]
śuddhis tu śāstratattvajñaiś
cikitsā samudāhṛtā
/
prāyaścittaṃ ca daṇḍaṃ ca
tābhyāṃ sā dvividhā smṛtā
//
śuddhis tu śāstra-tattva-jñaiś
cikitsā samudāhṛtā
/
prāyaścittaṃ ca daṇḍaṃ ca
tābhyāṃ sā dvividhā smṛtā
//
anekārthābhiyoge 'pi
yāvat saṃsādhayed dhanī
/
sākṣibhis tāvad evāsau
labhate sādhitaṃ dhanam
//
aneka-artha-abhiyoge 'pi
yāvat saṃsādhayed dhanī
/
sākṣibhis tāvad eva asau
labhate sādhitaṃ dhanam
//
sarvāpalāpaṃ yaḥ kṛtvā
mitho 'lpam api saṃvadet
/
sarvam eva tu dāpyaḥ syād
abhiyukto bṛhaspatiḥ
//
sarva-apalāpaṃ yaḥ kṛtvā
mitho 'lpam api saṃvadet
/
sarvam eva tu dāpyaḥ syād
abhiyukto bṛhaspatiḥ
//
evaṃ dharmāsanasthena
samenaiva vivādinā
/
kāryāṇāṃ nirṇayo dṛśyo
brāhmaṇaiḥ saha nānyathā
//
evaṃ dharma-āsana-sthena
samena eva vivādinā
/
kāryāṇāṃ nirṇayo dṛśyo
brāhmaṇaiḥ saha na anyathā
//
vyavahārān svayaṃ dṛṣṭvā
śrutvā vā prāṅvivākataḥ
/
jayapatraṃ tato dadyāt
parijñānāya pārthivaḥ
//
vyavahārān svayaṃ dṛṣṭvā
śrutvā vā prāṅ-vivākataḥ
/
jaya-patraṃ tato dadyāt
parijñānāya pārthivaḥ
//
[daṇḍavidhiḥ]
rājā tu svāmine vipraṃ
sāntvenaiva pradāpayet
/
deśācāreṇa cānyāṃs tu
duṣṭān saṃpīḍya dāpayet
//
rājā tu svāmine vipraṃ
sāntvena eva pradāpayet
/
deśa-ācāreṇa ca anyāṃs tu
duṣṭān saṃpīḍya dāpayet
//
rikthinaṃ suhṛdaṃ vāpi
cchalenaiva pradāpayet
/
vaṇijaḥ karṣakāṃś cāpi
śilpinaś cābravīd bhṛguḥ
//
rikthinaṃ suhṛdaṃ va āpi
cchalena eva pradāpayet
/
vaṇijaḥ karṣakāṃś ca api
śilpinaś ca abravīd bhṛguḥ
//
dhanadānāsahaṃ buddhvā
svādhīnaṃ karma kārayet
/
aśaktau bandhanāgāraṃ
praveśyo brāhmaṇād ṛte
//
dhana-dāna-asahaṃ buddhvā
svādhīnaṃ karma kārayet
/
aśaktau bandhanāgāraṃ
praveśyo brāhmaṇād ṛte
//
karṣakān kṣatraviśśūdrān
samīhānāṃs tu dāpayet
//
karṣakān kṣatra-viś-śūdrān
samīhānāṃs tu dāpayet
//
ācāryasya pitur mātur
bāndhavānāṃ tathaiva ca
/
eteṣām aparādheṣu
daṇḍo naiva vidhīyate
//
ācāryasya pitur mātur
bāndhavānāṃ tatha aiva ca
/
eteṣām aparādheṣu
daṇḍo na eva vidhīyate
//
prāṇātyaye tu yatra syād
akāryakaraṇaṃ kṛtam
/
daṇḍas tatra tu naiva syād
eṣa dharmo bhṛgusmṛtaḥ
//
prāṇa-atyaye tu yatra syād
akārya-karaṇaṃ kṛtam
/
daṇḍas tatra tu na eva syād
eṣa dharmo bhṛgu-smṛtaḥ
//
na jātu brāhmaṇaṃ hanyāt
sarvapāpeṣv avasthitam
/
rāṣṭrāc cainaṃ bahiḥ kuryāt
samagradhanam akṣatam
//
na jātu brāhmaṇaṃ hanyāt
sarva-pāpeṣv avasthitam
/
rāṣṭrāc ca enaṃ bahiḥ kuryāt
samagra-dhanam akṣatam
//
caturṇām api varṇānāṃ
prāyaścittam akurvatām
/
śarīradhanasaṃyuktaṃ
daṇḍaṃ dharmyaṃ prakalpayet
//
caturṇām api varṇānāṃ
prāyaścittam akurvatām
/
śarīra-dhana-saṃyuktaṃ
daṇḍaṃ dharmyaṃ prakalpayet
//
yena doṣeṇa śūdrasya
daṇḍo bhavati dharmataḥ
/
tena cet kṣatraviprāṇāṃ
dviguṇo dviguṇo bhavet
//
yena doṣeṇa śūdrasya
daṇḍo bhavati dharmataḥ
/
tena cet kṣatra-viprāṇāṃ
dvi-guṇo dvi-guṇo bhavet
//
pravrajyāvasitaṃ śūdraṃ
japahomaparāyaṇam
/
vadhena śāsayet pāpaṃ
daṇḍyo vā dviguṇaṃ damam
//
pravrajya avasitaṃ śūdraṃ
japa-homa-parāyaṇam
/
vadhena śāsayet pāpaṃ
daṇḍyo vā dviguṇaṃ damam
//
sarveṣu cāparādheṣu
puṃso yo 'rthadamaḥ smṛtaḥ
/
tadardhaṃ yoṣito dadyur
vadhe puṃso 'ṅga kartanam
//
sarveṣu ca aparādheṣu
puṃso yo 'rtha-damaḥ smṛtaḥ
/
tad-ardhaṃ yoṣito dadyur
vadhe puṃso 'ṅga kartanam
//
nāsvatantrāḥ striyo grāhyāḥ
pumāṃs tatrāparādhyati
/
prabhuṇā śāsanīyās tā
rājā tu puruṣaṃ nayet
//
na asvatantrāḥ striyo grāhyāḥ
pumāṃs tatra aparādhyati
/
prabhuṇā śāsanīyās tā
rājā tu puruṣaṃ nayet
//
proṣitasvāmikā nārī
prāpitā yady api grahe
/
tāvat sā bandhane sthāpyā
yāvat pratyāgataḥ prabhuḥ
//
proṣita-svāmikā nārī
prāpitā yady api grahe
/
tāvat sā bandhane sthāpyā
yāvat pratyāgataḥ prabhuḥ
//
kalpito yasya yo daṇḍas tv
aparādhasya yatnataḥ
/
paṇānāṃ grahaṇaṃ tu syāt
tanmūlyaṃ vātha rājani
//
kalpito yasya yo daṇḍas tv
aparādhasya yatnataḥ
/
paṇānāṃ grahaṇaṃ tu syāt
tan-mūlyaṃ va ātha rājani
//
māṣapādo dvipādo vā
daṇḍo yatra pravartitaḥ
/
anirdiṣṭaṃ tu vijñeyaṃ
māṣakaṃ tu prakalpayet
//
māṣa-pādo dvi-pādo vā
daṇḍo yatra pravartitaḥ
/
anirdiṣṭaṃ tu vijñeyaṃ
māṣakaṃ tu prakalpayet
//
yatrokto māṣakair daṇḍo
rājataṃ tatra nirdiśeta
/
kṛṣṇalaiś coktam eva syād
uktadaṇḍaviniścayaḥ
//
yatra ukto māṣakair daṇḍo
rājataṃ tatra nirdiśeta
/
kṛṣṇalaiś ca uktam eva syād
ukta-daṇḍa-viniścayaḥ
//
māṣo viṃśatibhāgas tu
jñeyaḥ kārṣāpaṇasya tu
/
kākaṇī tu caturbhāgā
māṣakasya paṇasya ca
//
māṣo viṃśati-bhāgas tu
jñeyaḥ kārṣāpaṇasya tu
/
kākaṇī tu catur-bhāgā
māṣakasya paṇasya ca
//
pañcanadyāḥ pradeśe tu
saṃjñeyaṃ vyavahārikī
/
kārṣāpaṇoṇḍikā jñeyās
tāś catasras tu dhānakaḥ
/
te dvādaśa suvarṇās
suvarṇas?
tu
dīnāraś citrakaḥ smṛtaḥ
//
pañca-nadyāḥ pradeśe tu
saṃjñeyaṃ vyavahārikī
/
kārṣāpaṇa-uṇḍikā jñeyās
tāś catasras tu dhānakaḥ
/
te dvādaśa suvarṇās
suvarṇas?
tu
dīnāraś citrakaḥ smṛtaḥ
//
[punarnyāyaḥ]
asat sad iti yaḥ pakṣaḥ
sabhyair evāvadhāryate
/
tīritaḥ so 'nuśiṣṭas tu
sākṣivākyāt prakīrtitaḥ
//
asat sad iti yaḥ pakṣaḥ
sabhyair eva avadhāryate
/
tīritaḥ so 'nuśiṣṭas tu
sākṣi-vākyāt prakīrtitaḥ
//
kulādibhir niścite 'pi
santoṣaṃ na gatas tu yaḥ
/
vicārya tat kṛtaṃ rājā
kukṛtaṃ punar uddharet
//
kula-ādibhir niścite 'pi
santoṣaṃ na gatas tu yaḥ
/
vicārya tat kṛtaṃ rājā
kukṛtaṃ punar uddharet
//
[ṛṇādāne vṛddhivicāraḥ]
na strībhyo dāsabālebhyaḥ
prayacchet kvacid uddhṛtam
/
dātā na labhate tat tu
tebhyo dadyāt tu yad vasu
//
na strībhyo dāsa-bālebhyaḥ
prayacchet kvacid uddhṛtam
/
dātā na labhate tat tu
tebhyo dadyāt tu yad vasu
//
ṛṇikena tu yā vṛddhir
adhikā saṃprakalpitā
/
āpatkālakṛtā nityaṃ
dātavyā kāritā tu sā
/
anyathā kāritā vṛddhir
na dātavyā kathaṃcana
//
ṛṇikena tu yā vṛddhir
adhikā saṃprakalpitā
/
āpat-kāla-kṛtā nityaṃ
dātavyā kāritā tu sā
/
anyathā kāritā vṛddhir
na dātavyā kathaṃcana
//
ekāntenaiva vṛddhiṃ tu
śodhayed yatra carṇikam
/
pratikālaṃ dadāty eva
śikhāvṛddhis tu sā smṛtā
//
ekāntena eva vṛddhiṃ tu
śodhayed yatra carṇikam
/
pratikālaṃ dadāty eva
śikhā-vṛddhis tu sā smṛtā
//
gṛhāt toṣaḥ phalaṃ kṣetrād
bhogalābhaḥ prakīrtitaḥ
//
gṛhāt toṣaḥ phalaṃ kṣetrād
bhoga-lābhaḥ prakīrtitaḥ
//
ādhibhogas tv aśeṣo yo
vṛddhis tu parikalpitaḥ
/
prayogo yatra caivaṃ syād
ādhibhogaḥ sa ucyate
//
ādhibhogas tv aśeṣo yo
vṛddhis tu parikalpitaḥ
/
prayogo yatra ca evaṃ syād
ādhibhogaḥ sa ucyate
//
[ākṛtavṛddhiḥ]
yo yācitakam ādāya
tam adattvā diśaṃ vrajet
/
ūrdhvaṃ saṃvatsarāt tasya
taddhanaṃ vṛddhim āpnuyāt
//
yo yācitakam ādāya
tam adattvā diśaṃ vrajet
/
ūrdhvaṃ saṃvatsarāt tasya
tad-dhanaṃ vṛddhim āpnuyāt
//
kṛtvoddhāram adattvā yo
yācitas tu diśaṃ vrajet
/
ūrdhvaṃ māsatrayāt tasya
taddhanaṃ vṛddhim āpnuyāt
//
kṛtva ūddhāram adattvā yo
yācitas tu diśaṃ vrajet
/
ūrdhvaṃ māsa-trayāt tasya
tad-dhanaṃ vṛddhim āpnuyāt
//
svadeśe 'pi sthito yas tu
na dadyād yācitaḥ kvacit
/
taṃ tato 'kāritāṃ vṛddhim
anicchantaṃ ca dāpayet
//
svadeśe 'pi sthito yas tu
na dadyād yācitaḥ kvacit
/
taṃ tato 'kāritāṃ vṛddhim
anicchantaṃ ca dāpayet
//
prītidattaṃ na vardheta
yāvan na pratiyācitam
/
yācyamānam adattaṃ ced
vardhate pañcakaṃ śatam
//
prīti-dattaṃ na vardheta
yāvan na pratiyācitam
/
yācyamānam adattaṃ ced
vardhate pañcakaṃ śatam
//
nikṣiptaṃ vṛddhiśeṣaṃ ca
krayavikrayam eva ca
/
yācyamānam adattaṃ ced
vardhate pañcakaṃ śatam
//
nikṣiptaṃ vṛddhi-śeṣaṃ ca
kraya-vikrayam eva ca
/
yācyamānam adattaṃ ced
vardhate pañcakaṃ śatam
//
paṇyaṃ gṛhītvā yo mūlyam
adattvaiva diśaṃ vrajet
/
ṛtutrayasyāpariṣṭāt
taddhanaṃ vṛddhim āpnuyāt
//
paṇyaṃ gṛhītvā yo mūlyam
adattva aiva diśaṃ vrajet
/
ṛtu-trayasya apariṣṭāt
tad-dhanaṃ vṛddhim āpnuyāt
//
carmasasyāsavadyūte
paṇyamūlye ca sarvadā
/
strīśulkeṣu na vṛddhiḥ syāt
prātibhāvyāgateṣu ca
//
carmasasyā asava-dyūte
paṇya-mūlye ca sarvadā
/
strī-śulkeṣu na vṛddhiḥ syāt
prātibhāvya-āgateṣu ca
//
[vṛddheḥ parimāṇaṃ]
grāhyaṃ syād dviguṇaṃ dravyaṃ
prayuktaṃ dhanināṃ sadā
/
labhate cen na dviguṇaṃ
punar vṛddhiṃ prakalpayet
//
grāhyaṃ syād dvi-guṇaṃ dravyaṃ
prayuktaṃ dhanināṃ sadā
/
labhate cen na dvi-guṇaṃ
punar vṛddhiṃ prakalpayet
//
maṇimuktāpravālānāṃ
suvarṇarajatasya ca
/
tiṣṭhati dviguṇā vṛddhiḥ
phālakaiṭāvikasya ca
//
maṇi-muktā-pravālānāṃ
suvarṇa-rajatasya ca
/
tiṣṭhati dvi-guṇā vṛddhiḥ
phāla-kaiṭa-āvikasya ca
//
tailānāṃ caiva sarveṣāṃ
madyānām atha sarpiṣām
/
vṛddhir aṣṭaguṇā jñeyā
guḍasya lavaṇasya ca
//
tailānāṃ ca eva sarveṣāṃ
madyānām atha sarpiṣām
/
vṛddhir aṣṭa-guṇā jñeyā
guḍasya lavaṇasya ca
//
kupyaṃ pañcaguṇaṃ bhūmis
tathaivāṣṭaguṇā matā
/
sadya eveti vacanāt
sadya eva pradīyate
//
kupyaṃ pañca-guṇaṃ bhūmis
tatha aiva aṣṭa-guṇā matā
/
sadya eva iti vacanāt
sadya eva pradīyate
//
[ṛṇoddharaṇaṃ]
[anekarṇasamavāye vidhiḥ]
ekāhe likhitaṃ yat tu
tat tu kuryād ṛṇaṃ samam
/
grahaṇaṃ rakṣaṇaṃ lābham
anyathā tu yathākramam
//
ekāhe likhitaṃ yat tu
tat tu kuryād ṛṇaṃ samam
/
grahaṇaṃ rakṣaṇaṃ lābham
anyathā tu yathā-kramam
//
nānāṛṇasamavāye tu
yad yat pūrvakṛtaṃ bhavet
/
tat tad evāgrato deyaṃ
rājñaḥ syāc śrotriyād anu
//
nānā-ṛṇa-samavāye tu
yad yat pūrva-kṛtaṃ bhavet
/
tat tad eva agrato deyaṃ
rājñaḥ syāc śrotriyād anu
//
yasya dravyeṇa yat paṇyaṃ
sādhitaṃ yo vibhāvayet
/
tad dravyam ṛṇikenaiva
dātavyaṃ tasya nānyathā
//
yasya dravyeṇa yat paṇyaṃ
sādhitaṃ yo vibhāvayet
/
tad dravyam ṛṇikena eva
dātavyaṃ tasya na anyathā
//
[ādhiḥ]
dravyaṃ gṛhītvā vṛddhyarthaṃ
bhogayogyaṃ dadāti cet
/
jaṅgamaṃ sthāvaraṃ vāpi
bhogyādhiḥ sa tu kathyate
/
mūlyaṃ tadādhikaṃ dattvā
svakṣetrādikam āpnuyāt
//
dravyaṃ gṛhītvā vṛddhy-arthaṃ
bhoga-yogyaṃ dadāti cet
/
jaṅgamaṃ sthāvaraṃ va āpi
bhogya-adhiḥ sa tu kathyate
/
mūlyaṃ tad-ādhikaṃ dattvā
sva-kṣetra-ādikam āpnuyāt
//
ādhim ekaṃ dvayor yas tu
kuryāt kā pratipad bhavet
/
tayoḥ pūrvakṛtaṃ grāhyaṃ
tatkartā coradaṇḍabhāk
//
ādhim ekaṃ dvayor yas tu
kuryāt kā pratipad bhavet
/
tayoḥ pūrva-kṛtaṃ grāhyaṃ
tat-kartā cora-daṇḍa-bhāk
//
ādhānaṃ vikrayo dānaṃ
lekhyasākṣyakṛtaṃ yadā
/
ekakriyāviruddhaṃ tu
lekhyaṃ tatrāpahārakam
//
ādhānaṃ vikrayo dānaṃ
lekhya-sākṣya-kṛtaṃ yadā
/
eka-kriyā-viruddhaṃ tu
lekhyaṃ tatra apahārakam
//
anirdiṣṭaṃ ca nirdiṣṭam
ekatra ca vilekhitam
/
viśeṣalikhitaṃ jyāya
iti kātyāyano 'bravīt
//
anirdiṣṭaṃ ca nirdiṣṭam
ekatra ca vilekhitam
/
viśeṣa-likhitaṃ jyāya
iti kātyāyano 'bravīt
//
yo 'vidyamānaṃ prathamam
anirdiṣṭasvarūpakam
/
ākāśabhūtam ādadhyād
anirdiṣṭaṃ ca tad bhavet
/
yad yat tadāsya vidyeta
tad ādiṣṭaṃ vinirdiśet
//
yo 'vidyamānaṃ prathamam
anirdiṣṭa-svarūpakam
/
ākāśa-bhūtam ādadhyād
anirdiṣṭaṃ ca tad bhavet
/
yad yat tada āsya vidyeta
tad ādiṣṭaṃ vinirdiśet
//
yas tu sarvasvam ādiśya
prāk paścān nāmacihnitam
/
ādadhyāt tat kathaṃ na syāc
cihnitaṃ balavattaram
//
yas tu sarva-svam ādiśya
prāk paścān nāma-cihnitam
/
ādadhyāt tat kathaṃ na syāc
cihnitaṃ balavattaram
//
maryādācihnitaṃ kṣetraṃ
grāmaṃ vāpi yadā bhavet
/
grāmādayaś ca likhyante
tadā siddhim avāpnuyāt
//
maryādā-cihnitaṃ kṣetraṃ
grāmaṃ va āpi yadā bhavet
/
grāma-ādayaś ca likhyante
tadā siddhim avāpnuyāt
//
ādhīkṛtaṃ tu yat kiṃcid
vinaṣṭaṃ daivarājataḥ
/
tatra ṛṇaṃ sodayaṃ dāpyo
dhaninām adhamarṇakaḥ
//
ādhīkṛtaṃ tu yat kiṃcid
vinaṣṭaṃ daiva-rājataḥ
/
tatra ṛṇaṃ sodayaṃ dāpyo
dhaninām adhamarṇakaḥ
//
na ced dhanikadoṣeṇa
nipated vā mriyeta vā
/
ādhim anyaṃ sa dāpyaḥ syād
ṛṇān mucyeta narṇikaḥ
//
na ced dhanika-doṣeṇa
nipated vā mriyeta vā
/
ādhim anyaṃ sa dāpyaḥ syād
ṛṇān mucyeta narṇikaḥ
//
akāmam ananujñātam
adhiṃ yaḥ karma kārayet
/
bhoktā karmaphalaṃ dāpyo
vṛddhiṃ vā labhate na saḥ
//
akāmam ananujñātam
adhiṃ yaḥ karma kārayet
/
bhoktā karma-phalaṃ dāpyo
vṛddhiṃ vā labhate na saḥ
//
yas tv ādhiṃ karma kurvāṇaṃ
vācā daṇḍena karmabhiḥ
/
pīḍayed bhatsayec caiva
prāpnuyāt pūrvasāhasam
//
yas tv ādhiṃ karma kurvāṇaṃ
vācā daṇḍena karmabhiḥ
/
pīḍayed bhatsayec ca eva
prāpnuyāt pūrva-sāhasam
//
balādakāmaṃ yatrādhim
anisṛṣṭaṃ praveśayet
/
prāpnuyāt sāhasaṃ pūrvam
ādhātā cādhim āpnuyāt
//
balāda-kāmaṃ yatra adhim
anisṛṣṭaṃ praveśayet
/
prāpnuyāt sāhasaṃ pūrvam
ādhātā ca adhim āpnuyāt
//
ādhiṃ duṣṭena lekhyena
bhuṅkte yam ṛṇikād dhanī
/
nṛpo damaṃ dāpayitvā
ādhikekhyaṃ vināśayet
//
ādhiṃ duṣṭena lekhyena
bhuṅkte yam ṛṇikād dhanī
/
nṛpo damaṃ dāpayitvā
ādhikekhyaṃ vināśayet
//
ādhātā yatra na syāt tu
dhanī bandhaṃ nivedayet
/
rājñas tataḥ sa vikhyāto
vikreya iti dhāraṇā
/
savṛddhikaṃ gṛhītvā tu
śeṣaṃ rājan yathārpayet
//
ādhātā yatra na syāt tu
dhanī bandhaṃ nivedayet
/
rājñas tataḥ sa vikhyāto
vikreya iti dhāraṇā
/
savṛddhikaṃ gṛhītvā tu
śeṣaṃ rājan yatha ārpayet
//
[pratibhūvidhānam]
dānopasthānavādeṣu
viśvāsaśapathāya ca
/
lagnakaṃ kārayed evaṃ
yathāyogaṃ viparyaye
//
dāna-upasthāna-vādeṣu
viśvāsa-śapathāya ca
/
lagnakaṃ kārayed evaṃ
yatha āyogaṃ viparyaye
//
darśanapratibhūryas taṃ
deśe kāle na darśayet
/
nibandham āvahet tatra
daivarājakṛtād ṛte
//
darśana-pratibhūryas taṃ
deśe kāle na darśayet
/
nibandham āvahet tatra
daiva-rāja-kṛtād ṛte
//
naṣṭasyānveṣaṇārthaṃ tu
deyaṃ pakṣatrayaṃ param
/
yady asau darśayet tatra
moktavyaḥ pratibhūr bhavet
//
naṣṭasya anveṣaṇa-arthaṃ tu
deyaṃ pakṣa-trayaṃ param
/
yady asau darśayet tatra
moktavyaḥ pratibhūr bhavet
//
kāle vyatīte pratibhūr
yadi taṃ naiva darśayet
/
sa tam arthaṃ pradāpyaḥ syāt
prete caivaṃ vidhīyate
//
kāle vyatīte pratibhūr
yadi taṃ na eva darśayet
/
sa tam arthaṃ pradāpyaḥ syāt
prete ca evaṃ vidhīyate
//
gṛhītvā bandhakaṃ yatra
darśane 'sya sthito bhavet
/
vinā pitrā dhanaṃ tasmād
dāpyaḥ syāt tad ṛṇaṃ sutaḥ
//
gṛhītvā bandhakaṃ yatra
darśane 'sya sthito bhavet
/
vinā pitrā dhanaṃ tasmād
dāpyaḥ syāt tad ṛṇaṃ sutaḥ
//
yo yasya pratibhūs tiṣṭhed
darśanāyeha mānavaḥ
/
adarśayan sa taṃ tasmai
prayacchet svadhanād ṛṇam
//
yo yasya pratibhūs tiṣṭhed
darśanāya iha mānavaḥ
/
adarśayan sa taṃ tasmai
prayacchet sva-dhanād ṛṇam
//
ādyau tu vitathe dāpyau
tatkālāveditaṃ dhanam
/
uttarau tu visaṃvāde
tau vinā tatsutau tathā
//
ādyau tu vitathe dāpyau
tat-kālā-veditaṃ dhanam
/
uttarau tu visaṃvāde
tau vinā tat-sutau tathā
//
ekacchāyāśrite sarvaṃ
dadyāt tu proṣite sutaḥ
/
mṛte pitari pitṛaṃśaṃ
pararṇaṃ na bṛhaspatiḥ
//
ekacchāyāśrite sarvaṃ
dadyāt tu proṣite sutaḥ
/
mṛte pitari pitṛ-aṃśaṃ
pararṇaṃ na bṛhaspatiḥ
//
ekacchāyāpraviṣṭānāṃ
dāpyo tas tatra dṛśyate
/
proṣite tatsutaḥ sarvaṃ
pitraṃśaṃ tu mṛte sutaḥ
//
ekacchāyā-praviṣṭānāṃ
dāpyo tas tatra dṛśyate
/
proṣite tat-sutaḥ sarvaṃ
pitr-aṃśaṃ tu mṛte sutaḥ
//
prātibhāvyaṃ tu yo dadyāt
pīḍitaḥ pratibhāvitaḥ
/
tripakṣāt parataḥ so 'rthaṃ
dviguṇaṃ labdhum arhati
//
prātibhāvyaṃ tu yo dadyāt
pīḍitaḥ pratibhāvitaḥ
/
tri-pakṣāt parataḥ so 'rthaṃ
dvi-guṇaṃ labdhum arhati
//
yasyārthe yena yad dattaṃ
vidhinābhyarthitena tu
/
sākṣibhir bhāvitenaiva
pratibhūs tat samāpnuyāt
//
yasya arthe yena yad dattaṃ
vidhina ābhyarthitena tu
/
sākṣibhir bhāvitena eva
pratibhūs tat samāpnuyāt
//
satyaṃkāravisaṃvāde
dviguṇaṃ pratidāpayet
/
akurvatas tu tad dhāni
satyaṃkāraprayojanam
//
satyaṃ-kāra-visaṃvāde
dviguṇaṃ pratidāpayet
/
akurvatas tu tad dhāni
satyaṃ-kāra-prayojanam
//
[pitrādibhiḥ kṛtam ṛṇaṃ kena pratideyam]
kuṭumbārtham aśaktena
gṛhītaṃ vyādhitena vā
/
upaplavanimitte ca
vidyād āpatkṛte tu tat
//
kuṭumba-artham aśaktena
gṛhītaṃ vyādhitena vā
/
upaplava-nimitte ca
vidyād āpatkṛte tu tat
//
kanyāvaivāhikaṃ caiva
pretakārye ca yatkṛtam
/
etat sarvaṃ pradātavyaṃ
kuṭumbena kṛtaṃ prabhoḥ
//
kanyā-vaivāhikaṃ ca eva
preta-kārye ca yat-kṛtam
/
etat sarvaṃ pradātavyaṃ
kuṭumbena kṛtaṃ prabhoḥ
//
ṛṇaṃ putrakṛtaṃ pitrā
na deyam iti dharmataḥ
/
deyaṃ pratiśrutaṃ yat syāt
yac ca syād anumoditam
//
ṛṇaṃ putra-kṛtaṃ pitrā
na deyam iti dharmataḥ
/
deyaṃ pratiśrutaṃ yat syāt
yac ca syād anumoditam
//
proṣitasyāmatenāpi
kuṭumbārtham ṛṇaṃ kṛtam
/
dāsastrīmātṛśiṣyair vā
dadyāt putreṇa vā bhṛguḥ
//
proṣitasya amatena api
kuṭumba-artham ṛṇaṃ kṛtam
/
dāsa-strī-mātṛ-śiṣyair vā
dadyāt putreṇa vā bhṛguḥ
//
bhartrā putreṇa vā sārdhaṃ
kevalenātmanā kṛtam
/
ṛṇam evaṃvidhaṃ deyaṃ
nānyathā tatkṛtaṃ striyā
//
bhartrā putreṇa vā sārdhaṃ
kevalenā atmanā kṛtam
/
ṛṇam evaṃvidhaṃ deyaṃ
na anyathā tat-kṛtaṃ striyā
//
martukāmena yā bhartrā
proktā deyam ṛṇaṃ tvayā
/
aprapannāpi sā dāpyā
dhanaṃ yady āśritaṃ striyām
//
martu-kāmena yā bhartrā
proktā deyam ṛṇaṃ tvayā
/
aprapanna āpi sā dāpyā
dhanaṃ yady āśritaṃ striyām
//
vidyamāneapi rogārte
svadeśāt proṣite 'pi vā
/
viṃśāt saṃvatsarād deyaṃ
ṛṇaṃ pitṛkṛtaṃ sutaiḥ
//
vidyamāne-api rogārte
sva-deśāt proṣite 'pi vā
/
viṃśāt saṃvatsarād deyaṃ
ṛṇaṃ pitṛ-kṛtaṃ sutaiḥ
//
vyādhitonmattavṛddhānāṃ
tathā dīrghapravāsinām
/
ṛṇam evaṃvidhaṃ putrāñ
jīvatām api dāpayet
//
vyādhita-unmatta-vṛddhānāṃ
tathā dīrgha-pravāsinām
/
ṛṇam evaṃvidhaṃ putrāñ
jīvatām api dāpayet
//
sāṃnidhye 'pi pituḥ putrair
ṛṇaṃ deyaṃ vibhāvitam
/
jātyandhapatitonmatta
kṣayaśvitrādirogiṇaḥ
//
sāṃnidhye 'pi pituḥ putrair
ṛṇaṃ deyaṃ vibhāvitam
/
jāty-andha-patita-unmatta
kṣaya-śvitra-ādi-rogiṇaḥ
//
pitṝṇāṃ sūnubhir jātair
dānenaivādhamād ṛṇāt
/
vimokṣas tu yatas tasmād
icchanti pitaraḥ sutān
//
pitṝṇāṃ sūnubhir jātair
dānena eva adhamād ṛṇāt
/
vimokṣas tu yatas tasmād
icchanti pitaraḥ sutān
//
nāprāptavyavahāreṇa
pitary uparate kvacit
/
kāle tu vidhinā deyaṃ
vaseyur narake 'nyathā
//
na aprāpta-vyavahāreṇa
pitary uparate kvacit
/
kāle tu vidhinā deyaṃ
vaseyur narake 'nyathā
//
aprāptavyavahāraś cet
svatantro 'pīha narṇabhāk
/
svātantryaṃ hi smṛtaṃ jyeṣṭhe
jyaiṣṭhe
jyaiṣṭhyaṃ?
guṇavayaḥkṛtam
//
aprāpta-vyavahāraś cet
svatantro 'pi iha narṇabhāk
/
svātantryaṃ hi smṛtaṃ jyeṣṭhe
jyaiṣṭhe
jyaiṣṭhyaṃ?
guṇa-vayaḥkṛtam
//
yad dṛṣṭaṃ dattaśeṣaṃ vā
deyaṃ paitāmahaṃ tu tat
/
sadoṣaṃ vyāhataṃ pitrā
naiva deyam ṛṇaṃ kvacit
//
yad dṛṣṭaṃ datta-śeṣaṃ vā
deyaṃ paitāmahaṃ tu tat
/
sadoṣaṃ vyāhataṃ pitrā
na eva deyam ṛṇaṃ kvacit
//
pitrā dṛṣṭam ṛṇaṃ yat tu
kramāyātaṃ pitāmahāt
/
nirdoṣaṃ noddhṛtaṃ putrair
deyaṃ pautrais tu tadbhṛguḥ
//
pitrā dṛṣṭam ṛṇaṃ yat tu
krama-āyātaṃ pitāmahāt
/
nirdoṣaṃ na uddhṛtaṃ putrair
deyaṃ pautrais tu tad-bhṛguḥ
//
paitāmahaṃ tu yat putrair
na dattaṃ rogibhiḥ sthitaiḥ
/
tasmād evaṃvidhaṃ pautrair
deyaṃ paitāmahaṃ samam
//
paitāmahaṃ tu yat putrair
na dattaṃ rogibhiḥ sthitaiḥ
/
tasmād evaṃvidhaṃ pautrair
deyaṃ paitāmahaṃ samam
//
ṛṇaṃ tu dāpayet putraṃ
yadi syān nirupadravaḥ
/
draviṇārhaś ca dhuryaś ca
nānyathā dāpayet sutam
//
ṛṇaṃ tu dāpayet putraṃ
yadi syān nirupadravaḥ
/
draviṇa-arhaś ca dhuryaś ca
na anyathā dāpayet sutam
//
yad deyaṃ pitṛbhir nityaṃ
tadabhāve tu taddhanāt
/
tad dhanaṃ putraputrair vā
deyaṃ tatsvāmine tadā
//
yad deyaṃ pitṛbhir nityaṃ
tad-abhāve tu tad-dhanāt
/
tad dhanaṃ putra-putrair vā
deyaṃ tat-svāmine tadā
//
pitrarṇe vidyamāne tu
na ca putro dhanaṃ haret
/
deyaṃ taddhanike dravyaṃ
mṛte gṛhṇaṃs tu dāpyate
//
pitrarṇe vidyamāne tu
na ca putro dhanaṃ haret
/
deyaṃ tad-dhanike dravyaṃ
mṛte gṛhṇaṃs tu dāpyate
//
putrābhāve tu dātavyam
ṛṇaṃ pautreṇa yatnataḥ
/
caturthena na dātavyaṃ
tasmāt tad vinirvartate
//
putra-abhāve tu dātavyam
ṛṇaṃ pautreṇa yatnataḥ
/
caturthena na dātavyaṃ
tasmāt tad vinirvartate
//
prātibhāvyāgataṃ pautrair
dātavyaṃ na tu tatkvacit
/
putreṇāpi samaṃ deyam
ṛṇaṃ sarvatra paitṛkam
//
prātibhāvya-āgataṃ pautrair
dātavyaṃ na tu tatkvacit
/
putreṇa api samaṃ deyam
ṛṇaṃ sarvatra paitṛkam
//
rikthahartrā ṛṇaṃ deyaṃ
tadabhāve ca yoṣitaḥ
/
putraiś ca tadabhāve 'nyai
rikthabhāgbhir yathākramam
//
rikthahartrā ṛṇaṃ deyaṃ
tad-abhāve ca yoṣitaḥ
/
putraiś ca tad-abhāve 'nyai
riktha-bhāgbhir yathā-kramam
//
yāvan na paitṛkaṃ dravyaṃ
vidyamānaṃ labhet sutaḥ
/
susamṛddo 'pi dāpyaḥ syāt
tāvan naivādhamarṇikaḥ
//
yāvan na paitṛkaṃ dravyaṃ
vidyamānaṃ labhet sutaḥ
/
susamṛddo 'pi dāpyaḥ syāt
tāvan na eva adhamarṇikaḥ
//
likhitaṃ muktakaṃ vāpi
deyaṃ yat tu pratiśrutam
/
parapūrvastriyai yat tu
vidyāt kāmakṛtaṃ nṛṇām
//
likhitaṃ muktakaṃ va āpi
deyaṃ yat tu pratiśrutam
/
para-pūrva-striyai yat tu
vidyāt kāma-kṛtaṃ nṛṇām
//
yatra hiṃsāṃ samutpādya
krodhād dravyaṃ vināśya vā
/
uktaṃ tuṣṭikaraṃ yat tu
vidyād krodhakṛtaṃ tu tat
//
yatra hiṃsāṃ samutpādya
krodhād dravyaṃ vināśya vā
/
uktaṃ tuṣṭikaraṃ yat tu
vidyād krodha-kṛtaṃ tu tat
//
svasthenārtena vā deyaṃ
bhāvitaṃ dharmakāraṇāt
/
adattvā tu mṛte dāpyas
tatsuto nātra saṃśayaḥ
//
svasthena artena vā deyaṃ
bhāvitaṃ dharma-kāraṇāt
/
adattvā tu mṛte dāpyas
tat-suto na atra saṃśayaḥ
//
nirdhanair anapatyais tu
yat kṛtaṃ śauṇḍikādibhiḥ
/
tatstrīṇām upabhoktā tu
dadyāt tadṛṇam eva hi
//
nirdhanair anapatyais tu
yat kṛtaṃ śauṇḍikādibhiḥ
/
tat-strīṇām upabhoktā tu
dadyāt tad-ṛṇam eva hi
//
śauṇḍikavyādhajanaka
gopanāvikayoṣitām
/
adhiṣṭhātā ṛṇaṃ dāpyas
tāsāṃ bhartṛkriyāsu tat
//
śauṇḍika-vyādha-janaka
gopa-nāvika-yoṣitām
/
adhiṣṭhātā ṛṇaṃ dāpyas
tāsāṃ bhartṛ-kriyāsu tat
//
na ca bhāryākṛtam ṛṇaṃ
kathaṃcit patyur ābhavet
/
āpatkṛtād ṛte puṃsāṃ
kuṭumbārthe hi vistaraḥ
//
na ca bhāryā-kṛtam ṛṇaṃ
kathaṃcit patyur ābhavet
/
āpatkṛtād ṛte puṃsāṃ
kuṭumba-arthe hi vistaraḥ
//
anyatra rajakavyādha
gopaśauṇḍikayoṣitām
/
teṣāṃ tu tatparā vṛttiḥ
kuṭumbaṃ ca tadāśrayam
//
anyatra rajaka-vyādha
gopa-śauṇḍika-yoṣitām
/
teṣāṃ tu tat-parā vṛttiḥ
kuṭumbaṃ ca tad-āśrayam
//
amatenaiva putrasya
pradhanā yānyam āśrayet
/
putreṇaivāpahāryaṃ tad
dhanaṃ duhitṛbhir vinā
//
amatena eva putrasya
pradhanā ya ānyam āśrayet
/
putreṇa eva apahāryaṃ tad
dhanaṃ duhitṛbhir vinā
//
ṛṇārtham āharet tantuṃ
na sukhārthaṃ kadācana
/
ayukte kāraṇe yasmāt
pitarau tu na dāpayet
//
ṛṇa-artham āharet tantuṃ
na sukha-arthaṃ kadācana
/
ayukte kāraṇe yasmāt
pitarau tu na dāpayet
//
yā svaputraṃ tu jahyāt strī
samartham api putriṇī
/
āhṛtya strīdhanaṃ tatra
pitryarṇaṃ śodhayen manuḥ
//
yā sva-putraṃ tu jahyāt strī
samartham api putriṇī
/
āhṛtya strī-dhanaṃ tatra
pitryarṇaṃ śodhayen manuḥ
//
bālaputrādhikārthā ca
bhartāraṃ yānyam āśritā
/
āśritas tadṛṇaṃ dadyād
bālaputrāvidhiḥ smṛtaḥ
//
bāla-putra-adhika-arthā ca
bhartāraṃ ya ānyam āśritā
/
āśritas tad-ṛṇaṃ dadyād
bāla-putrā-vidhiḥ smṛtaḥ
//
dīrghapravāsinirbandhu
jaḍonmattārtaliṅginām
/
jīvatām api dātavyaṃ
tatstrīdravyasamāśritaiḥ
//
dīrgha-pravāsi-nirbandhu
jaḍa-unmatta-ārta-liṅginām
/
jīvatām api dātavyaṃ
tat-strī-dravya-samāśritaiḥ
//
vyasanābhiplute putre
bālo vā yatna dṛśyate
/
dravyahṛd dāpyate tatra
tasyābhāve purandhrihṛt
//
vyasana-abhiplute putre
bālo vā yatna dṛśyate
/
dravya-hṛd dāpyate tatra
tasya abhāve purandhrihṛt
//
pūrvaṃ dadyād dhanagrāhaḥ
putras tasmād anantaram
/
yoṣidgrāhaḥ sutābhāve
putro vātyantanirdhanaḥ
//
pūrvaṃ dadyād dhana-grāhaḥ
putras tasmād anantaram
/
yoṣid-grāhaḥ sutā-bhāve
putro va ātyanta-nirdhanaḥ
//
deyaṃ bhāryākṛtam ṛṇaṃ
bhartrā putreṇa mātṛkam
/
bhartur arthe kṛtaṃ yat syād
abhidhāya gate diśam
//
deyaṃ bhāryā-kṛtam ṛṇaṃ
bhartrā putreṇa mātṛkam
/
bhartur arthe kṛtaṃ yat syād
abhidhāya gate diśam
//
deyaṃ putrakṛtaṃ tat syād
yac ca syād anuvarṇitam
/
kṛtāsaṃvāditaṃ yac ca
śrutvā caivānucoditam
//
deyaṃ putra-kṛtaṃ tat syād
yac ca syād anuvarṇitam
/
kṛta-asaṃvāditaṃ yac ca
śrutvā ca eva anucoditam
//
[adharmaṇikasyāvarodhādinā dhanoddhāra-vicāra]
dhāryo 'varuddhas tv ṛṇikaḥ
prakāśaṃ janasaṃsadi
/
yāvan na dadyād deyaṃ ca
deśācārasthitir yathā
//
dhāryo 'varuddhas tv ṛṇikaḥ
prakāśaṃ jana-saṃsadi
/
yāvan na dadyād deyaṃ ca
deśa-ācāra-sthitir yathā
//
viṇmūtraśaṅkā yasya syād
dhāryamāṇasya dehinaḥ
/
pṛṣṭhato vānugantavyo
nibaddhaṃ vā samutsṛjet
//
viṇmūtra-śaṅkā yasya syād
dhāryamāṇasya dehinaḥ
/
pṛṣṭhato va ānugantavyo
nibaddhaṃ vā samutsṛjet
//
sa kṛtapratibhūś caiva
moktavyaḥ syād dine dine
/
āhārakāle rātrau ca
nibandhe pratibhūḥ sthitaḥ
//
sa kṛta-pratibhūś ca eva
moktavyaḥ syād dine dine
/
āhāra-kāle rātrau ca
nibandhe pratibhūḥ sthitaḥ
//
yo darśanapratibhuvaṃ
nādhigacchen na cāśrayet
/
sa cārake niroddhavyaḥ
sthāpyo vāvedya rakṣiṇaḥ
//
yo darśana-pratibhuvaṃ
na adhigacchen na cā aśrayet
/
sa cārake niroddhavyaḥ
sthāpyo va āvedya rakṣiṇaḥ
//
na cārake niroddhavya
āryaḥ prātyayikaḥ śuciḥ
/
so 'nibaddhaḥ pramoktavyo
nibaddhaḥ śapathena vā
//
na cārake niroddhavya
āryaḥ prātyayikaḥ śuciḥ
/
so 'nibaddhaḥ pramoktavyo
nibaddhaḥ śapathena vā
//
pīḍanenoparodhena
sādhayed ṛṇikaṃ dhanī
/
karmaṇā vyavahāreṇa
sāntvenādau vibhāvitaḥ
//
pīḍanena uparodhena
sādhayed ṛṇikaṃ dhanī
/
karmaṇā vyavahāreṇa
sāntvenā adau vibhāvitaḥ
//
ādadītārtham evaṃ tu
vyājenācaritena ca
/
karmaṇā kṣatraviśśūdrān
samahīnāṃś ca dāpayet
//
ādadīta-artham evaṃ tu
vyājenā acaritena ca
/
karmaṇā kṣatra-viś-śūdrān
samahīnāṃś ca dāpayet
//
rājānaṃ svāminaṃ vipraṃ
sāntvenaiva pradāpayet
/
rikthinaṃ suhṛdaṃ vāpi
cchalenaiva prasādhayet
//
rājānaṃ svāminaṃ vipraṃ
sāntvena eva pradāpayet
/
rikthinaṃ suhṛdaṃ va āpi
cchalena eva prasādhayet
//
vaṇijaḥ karṣakāś caiva
śilpinaś cābravīd bhṛguḥ
/
deśācāreṇa dāpyāḥ syur
duṣṭān saṃpīḍya dāpayet
//
vaṇijaḥ karṣakāś ca eva
śilpinaś ca abravīd bhṛguḥ
/
deśa-ācāreṇa dāpyāḥ syur
duṣṭān saṃpīḍya dāpayet
//
pīḍayet tu dhanī yatra
ṛṇikaṃ nyāyavādinam
/
tasmād arthāt sa hīyeta
tatsamaṃ cāpnuyād damam
//
pīḍayet tu dhanī yatra
ṛṇikaṃ nyāya-vādinam
/
tasmād arthāt sa hīyeta
tat-samaṃ cā apnuyād damam
//
yadi hy ādāv anādiṣṭam
aśubhaṃ karma kārayet
/
prāpnuyāt sāhasaṃ pūrvam
ṛṇān mucyeta carṇikaḥ
//
yadi hy ādāv anādiṣṭam
aśubhaṃ karma kārayet
/
prāpnuyāt sāhasaṃ pūrvam
ṛṇān mucyeta carṇikaḥ
//
uddhārādikam ādāya
svāmine na dadāti yaḥ
/
sa tasya dāso bhṛtyaḥ strī
paśur vā jāyate gṛhe
//
uddhāra-ādikam ādāya
svāmine na dadāti yaḥ
/
sa tasya dāso bhṛtyaḥ strī
paśur vā jāyate gṛhe
//
[upanidhiḥ]
trayaproṣitanikṣipta
bandhānvāhitayācitam
/
vaiśyavṛttyarpitaṃ caiva
so 'rthas tūpanidhiḥ smṛtaḥ
//
traya-proṣita-nikṣipta
bandhānvāhita-yācitam
/
vaiśya-vṛtty-arpitaṃ ca eva
so 'rthas tu upanidhiḥ smṛtaḥ
//
nikṣiptaṃ yasya yat kiṃcit
tatprayatnena pālayet
/
daivarājakṛtād anyo
vināśas tasya kīrtyate
//
nikṣiptaṃ yasya yat kiṃcit
tat-prayatnena pālayet
/
daiva-rāja-kṛtād anyo
vināśas tasya kīrtyate
//
yasya doṣeṇa yat kiṃcid
vināśyeta hriyeta vā
/
tad dravyaṃ sodayaṃ dāpyo
daivarājakṛtād vinā
//
yasya doṣeṇa yat kiṃcid
vināśyeta hriyeta vā
/
tad dravyaṃ sodayaṃ dāpyo
daiva-rāja-kṛtād vinā
//
yācitānantaraṃ nāśe
daivarājakṛte 'pi saḥ
/
grahītā pratidāpyaḥ syān
mūlyamātraṃ na saṃśayaḥ
//
yācita-anantaraṃ nāśe
daiva-rāja-kṛte 'pi saḥ
/
grahītā pratidāpyaḥ syān
mūlyamātraṃ na saṃśayaḥ
//
nyāsādikaṃ paradravyaṃ
prabhakṣitam upekṣitam
/
ajñānanāśitaṃ caiva
yena dāpyaḥ sa eva tat
//
nyāsa-ādikaṃ para-dravyaṃ
prabhakṣitam upekṣitam
/
ajñāna-nāśitaṃ ca eva
yena dāpyaḥ sa eva tat
//
bhakṣitaṃ sodayaṃ dāpyaḥ
samaṃ dāpya upekṣitam
/
kiṃcin nyūnaṃ pradāpyaḥ syād
dravyam ajñānanāśitam
//
bhakṣitaṃ sodayaṃ dāpyaḥ
samaṃ dāpya upekṣitam
/
kiṃcin nyūnaṃ pradāpyaḥ syād
dravyam ajñāna-nāśitam
//
arājadaivikenāpi
nikṣiptaṃ yatra nāśitam
/
grahītuḥ saha bhāṇḍena
dātur naṣṭaṃ tad ucyate
//
arāja-daivikena api
nikṣiptaṃ yatra nāśitam
/
grahītuḥ saha bhāṇḍena
dātur naṣṭaṃ tad ucyate
//
jñātvā dravyaviyogaṃ tu
dātā yatra vinikṣipet
/
sarvopāyavināśe 'pi
grahītā naiva dāpyate
//
jñātvā dravya-viyogaṃ tu
dātā yatra vinikṣipet
/
sarva-upāya-vināśe 'pi
grahītā na eva dāpyate
//
grāhakasya hi yad doṣān
naṣṭaṃ tu grāhakasya tat
/
tasmin naṣṭe hṛte vāpi
grahītā mūlyam āharet
//
grāhakasya hi yad doṣān
naṣṭaṃ tu grāhakasya tat
/
tasmin naṣṭe hṛte va āpi
grahītā mūlyam āharet
//
grāhyas tūpanidhiḥ kāle
kālahīnaṃ tu varjayet
/
kālahīnaṃ dadaddaṇḍaṃ
dviguṇaṃ ca pradāpyate
//
grāhyas tu upanidhiḥ kāle
kāla-hīnaṃ tu varjayet
/
kāla-hīnaṃ dadad-daṇḍaṃ
dviguṇaṃ ca pradāpyate
//
sarveṣūpanidhiṣv ete
vidhayaḥ parikīrtitāḥ
//
sarveṣu upanidhiṣv ete
vidhayaḥ parikīrtitāḥ
//
yaiś ca saṃskriyate nyāso
divasaiḥ pariniścitaiḥ
/
tadūrdhvaṃ sthāpayec śilpī
dāpyo daivahate 'pi tat
//
yaiś ca saṃskriyate nyāso
divasaiḥ pariniścitaiḥ
/
tad-ūrdhvaṃ sthāpayec śilpī
dāpyo daivahate 'pi tat
//
nyāsadoṣād vināśaḥ syāc
śilpinaṃ tan na dāpayet
/
dāpayec śilpidoṣāt tat
saṃskārārthaṃ yad arpitam
//
nyāsa-doṣād vināśaḥ syāc
śilpinaṃ tan na dāpayet
/
dāpayec śilpi-doṣāt tat
saṃskāra-arthaṃ yad arpitam
//
svalpenāpi ca yat karma
naṣṭaṃ ced bhṛtakasya tat
/
paryāptaṃ ditsatas tasya
vinaśyet tad agṛhṇataḥ
//
svalpena api ca yat karma
naṣṭaṃ ced bhṛtakasya tat
/
paryāptaṃ ditsatas tasya
vinaśyet tad agṛhṇataḥ
//
yadi tat kāryam uddiśya
kālaṃ pariniyamya vā
/
yācito 'rdhakṛte tasminn
aprāpte na tu dāpyate
//
yadi tat kāryam uddiśya
kālaṃ pariniyamya vā
/
yācito 'rdhakṛte tasminn
aprāpte na tu dāpyate
//
prāptakāle kṛte kārye
na dadyād yācito 'pi san
/
tasmin naṣṭe vāpi
grahītā mūlyam āharet
//
prāpta-kāle kṛte kārye
na dadyād yācito 'pi san
/
tasmin naṣṭe va āpi
grahītā mūlyam āharet
//
yācyamāno na dadyād vā
dāpyas tat sodayaṃ bhavet
//
yācyamāno na dadyād vā
dāpyas tat sodayaṃ bhavet
//
atha kāryavipattis tu
tasyaiva svāmino bhavet
/
aprāpte vai sa kāle tu
dāpyas tv ardhakṛte 'pi tat
//
atha kārya-vipattis tu
tasya eva svāmino bhavet
/
aprāpte vai sa kāle tu
dāpyas tv ardhakṛte 'pi tat
//
yo yācitakam ādāya
na dadyāt pratiyācitaḥ
/
sa nigṛhya balād dāpyo
daṇḍyaś ca na dadāti yaḥ
//
yo yācitakam ādāya
na dadyāt pratiyācitaḥ
/
sa nigṛhya balād dāpyo
daṇḍyaś ca na dadāti yaḥ
//
anumārgeṇa kāryeṣu
anyasmin vacanān mama
/
dadyās tvam iti yo dattaḥ
sa ihānvādhir ucyate
//
anumārgeṇa kāryeṣu
anyasmin vacanān mama
/
dadyās tvam iti yo dattaḥ
sa iha anvādhir ucyate
//
[asvāmivikrayaḥ]
asvāmivikrayaṃ dānam
ādhiṃ ca vinivartayet
//
asvāmi-vikrayaṃ dānam
ādhiṃ ca vinivartayet
//
abhiyoktā dhanaṃ kuryāt
prathamaṃ jñātibhiḥ svakam
/
paścād ātmaviśudhyarthaṃ
krayaṃ ketā svabandhubhiḥ
//
abhiyoktā dhanaṃ kuryāt
prathamaṃ jñātibhiḥ svakam
/
paścād ātma-viśudhy-arthaṃ
krayaṃ ketā svabandhubhiḥ
//
nāṣṭikas tu prakurvīta
tad dhanaṃ jñātṛbhiḥ svakam
/
adattatyaktavikrītaṃ
kṛtvā svaṃ labhate dhanam
//
nāṣṭikas tu prakurvīta
tad dhanaṃ jñātṛbhiḥ svakam
/
adatta-tyakta-vikrītaṃ
kṛtvā svaṃ labhate dhanam
//
prakāśaṃ vā krayaṃ kuryān
mūlaṃ vāpi samarpayet
/
mūlānayanakālas tu
deyo yojanasaṃkhyayā
//
prakāśaṃ vā krayaṃ kuryān
mūlaṃ va āpi samarpayet
/
mūla-ānayana-kālas tu
deyo yojana-saṃkhyayā
//
prakāśaṃ ca krayaṃ kuryāt
sādhubhir jñātibhiḥ svakaiḥ
/
na tatrānyā kriyā proktā
daivikī na ca mānuṣī
//
prakāśaṃ ca krayaṃ kuryāt
sādhubhir jñātibhiḥ svakaiḥ
/
na tatra anyā kriyā proktā
daivikī na ca mānuṣī
//
yadā mūlam upanyasya
punar vādī krayaṃ vadet
/
āharen mūlam evāsau
na krayeṇa prayojanam
//
yadā mūlam upanyasya
punar vādī krayaṃ vadet
/
āharen mūlam eva asau
na krayeṇa prayojanam
//
asamāhāryamūlas tu
krayam eva viśodhayet
/
viśodhite kraye rājñā
na vaktavyaḥ sa kiṃcana
//
asamāhārya-mūlas tu
krayam eva viśodhayet
/
viśodhite kraye rājñā
na vaktavyaḥ sa kiṃcana
//
anupasthāpayan mūlaṃ
krayaṃ vāpy aviśodhayan
/
yathābhiyogaṃ dhanine
dhanaṃ dāpyo damaṃ ca saḥ
//
anupasthāpayan mūlaṃ
krayaṃ va āpy aviśodhayan
/
yatha ābhiyogaṃ dhanine
dhanaṃ dāpyo damaṃ ca saḥ
//
yadi svaṃ naiva kurute
jñātibhir nāṣṭiko dhanam
/
prasaṅgavinivṛttyarthaṃ
coravaddaṇḍam arhati
//
yadi svaṃ na eva kurute
jñātibhir nāṣṭiko dhanam
/
prasaṅga-vinivṛtty-arthaṃ
coravad-daṇḍam arhati
//
vaniṅvīthīparigataṃ
vijñātaṃ rājapuruṣaiḥ
/
avijñātāśrayāt krītaṃ
vikretā yatra vā mṛtaḥ
//
vaniṅ-vīthī-parigataṃ
vijñātaṃ rāja-puruṣaiḥ
/
avijñāta-āśrayāt krītaṃ
vikretā yatra vā mṛtaḥ
//
svāmī datvārdhamūlyaṃ tu
pragṛhṇīta svaka dhanam
/
ardhaṃ dvayor apahṛtaṃ
tatra syād vyavahārataḥ
//
svāmī datva ārdha-mūlyaṃ tu
pragṛhṇīta svaka dhanam
/
ardhaṃ dvayor apahṛtaṃ
tatra syād vyavahārataḥ
//
avijñātakrayo doṣas
tathā cāparipālanam
/
etad dvayaṃ samākhyātaṃ
dravyahānikaraṃ buddhaiḥ
//
avijñāta-krayo doṣas
tathā ca aparipālanam
/
etad dvayaṃ samākhyātaṃ
dravya-hāni-karaṃ buddhaiḥ
//
[sambhūyasamutthānam]
samavetās tu ye kecic
śalpino vaṇijo 'pi vā
/
avibhajya pṛthagbhūtaiḥ
prāptaṃ tatra phalaṃ samam
//
samavetās tu ye kecic
śalpino vaṇijo 'pi vā
/
avibhajya pṛthag-bhūtaiḥ
prāptaṃ tatra phalaṃ samam
//
bhāṇḍapiṇḍavyayoddhāra
bhārasārārthavīkṣaṇam
/
kuryus te 'vyabhicāreṇa
samayena vyavasthitāḥ
//
bhāṇḍa-piṇḍa-vyaya-uddhāra
bhāra-sāra-artha-vīkṣaṇam
/
kuryus te 'vyabhicāreṇa
samayena vyavasthitāḥ
//
prayogaṃ kurvate ye tu
hemadhānyarasādinā
/
samanyūnādhikair aṃśair
lābhas teṣāṃ tathāvidhaḥ
//
prayogaṃ kurvate ye tu
hemadhānya-rasa-ādinā
/
sama-nyūna-adhikair aṃśair
lābhas teṣāṃ tathā-vidhaḥ
//
bahūnāṃ saṃmato yas tu
dadyād eko dhanaṃ naraḥ
/
ṛṇaṃ ca kārayed vāpi
sarvair eva kṛtaṃ bhavet
//
bahūnāṃ saṃmato yas tu
dadyād eko dhanaṃ naraḥ
/
ṛṇaṃ ca kārayed va āpi
sarvair eva kṛtaṃ bhavet
//
jñātisaṃbandhisuhṛdām
ṛṇaṃ deyaṃ sabandhakam
/
anyeṣāṃ lagnakopetaṃ
lekhyasākṣiyutaṃ tathā
//
jñāti-saṃbandhi-suhṛdām
ṛṇaṃ deyaṃ sabandhakam
/
anyeṣāṃ lagna-kopetaṃ
lekhya-sākṣiyutaṃ tathā
//
svecchādeyaṃ hiraṇyaṃ tu
rasā dhānyaṃ ca sāvidhi
/
deśasthityā pradātavyaṃ
grahītavyaṃ tathaiva ca
//
svecchādeyaṃ hiraṇyaṃ tu
rasā dhānyaṃ ca sāvidhi
/
deśa-sthityā pradātavyaṃ
grahītavyaṃ tatha aiva ca
//
samavetais tu yad dattaṃ
prārthanīyaṃ tathaiva tat
/
na ca yāceta yaḥ kaścil
lābhāt sa parihīyate
//
samavetais tu yad dattaṃ
prārthanīyaṃ tatha aiva tat
/
na ca yāceta yaḥ kaścil
lābhāt sa parihīyate
//
corataḥ salilād agner
dravyaṃ yas tu samāharet
/
tasyāṃśo daśamo deyaḥ
sarvavādeṣv ayaṃ vidhiḥ
//
corataḥ salilād agner
dravyaṃ yas tu samāharet
/
tasya aṃśo daśamo deyaḥ
sarvavādeṣv ayaṃ vidhiḥ
//
śikṣakābhijñakuśalā
ācāryaś ceti śilpinaḥ
/
ekadvitricaturbhāgān
hareyus te yathottaram
//
śikṣaka-abhijña-kuśalā
ācāryaś ca iti śilpinaḥ
/
eka-dvi-tri-catur-bhāgān
hareyus te yatha ūttaram
//
pararāṣṭrād dhanaṃ yat syāc
cauraiḥ svāmyājñayāhṛtam
/
rājño daśāṃśam uddhṛtya
vibhajeran yathāvidhi
//
para-rāṣṭrād dhanaṃ yat syāc
cauraiḥ svāmy-ājñayā āhṛtam
/
rājño daśa-aṃśam uddhṛtya
vibhajeran yathā-vidhi
//
corāṇāṃ mukhyabhūtas tu
caturo 'ṃśāṃs tato haret
/
śūro 'ṃśāṃs trīn samartho dvau
śoṣās tv ekaikam eva ca
//
corāṇāṃ mukhya-bhūtas tu
caturo 'ṃśāṃs tato haret
/
śūro 'ṃśāṃs trīn samartho dvau
śoṣās tv ekaikam eva ca
//
teṣāṃ cet prasṛtānāṃ yo
grahaṇaṃ samavāpnuyāt
/
tanmokṣaṇārthaṃ yad dattaṃ
vaheyus te yathāṃśataḥ
//
teṣāṃ cet prasṛtānāṃ yo
grahaṇaṃ samavāpnuyāt
/
tan-mokṣaṇa-arthaṃ yad dattaṃ
vaheyus te yathā-aṃśataḥ
//
nartakānām eṣa eva
dharmaḥ sadbhir udāhṛtaḥ
/
tālajño labhate hy ardhaṃ
gāyanās tu samāṃśinaḥ
/
pramukhā dvyaṃśam arhanti
so 'yaṃ saṃbhūya kurvatām
//
nartakānām eṣa eva
dharmaḥ sadbhir udāhṛtaḥ
/
tālajño labhate hy ardhaṃ
gāyanās tu samāṃśinaḥ
/
pramukhā dvy-aṃśam arhanti
so 'yaṃ saṃbhūya kurvatām
//
vaṇijāṃ karṣakāṇāṃ ca
corāṇāṃ śilpināṃ tathā
/
aniyamyāṃśakartṝṇāṃ
sarveṣām eṣa nirṇayaḥ
//
vaṇijāṃ karṣakāṇāṃ ca
corāṇāṃ śilpināṃ tathā
/
aniyamya-aṃśa-kartṝṇāṃ
sarveṣām eṣa nirṇayaḥ
//
[dattānapākarma dattāpradānikaṃ vā]
vikrayaṃ caiva dānaṃ ca
na neyāḥ syur anicchavaḥ
/
dārāḥ putrāś ca sarvasvam
ātmanaiva tu yojayet
//
vikrayaṃ ca eva dānaṃ ca
na neyāḥ syur anicchavaḥ
/
dārāḥ putrāś ca sarvasvam
ātmana aiva tu yojayet
//
āpatkāle tu kartavyaṃ
dānaṃ vikraya eva vā
/
anyathā na pravarteta
iti śāstraviniścayaḥ
//
āpat-kāle tu kartavyaṃ
dānaṃ vikraya eva vā
/
anyathā na pravarteta
iti śāstra-viniścayaḥ
//
sarvasvagṛhavarjaṃ tu
kuṭumbabharaṇādhikam
/
yad dravyaṃ tat svakaṃ deyam
adeyaṃ syād ato 'nyathā
//
sarvasva-gṛha-varjaṃ tu
kuṭumba-bharaṇa-adhikam
/
yad dravyaṃ tat svakaṃ deyam
adeyaṃ syād ato 'nyathā
//
ataś ca sutadārāṇāṃ
vaśitvaṃ tv anuśāsane
/
vikraye caiva dāne ca
vaśitvaṃ na sute pituḥ
//
ataś ca suta-dārāṇāṃ
vaśitvaṃ tv anuśāsane
/
vikraye ca eva dāne ca
vaśitvaṃ na sute pituḥ
//
svecchayā yaḥ pratiśrutya
brāhmaṇāya pratigraham
/
na dadyād ṛṇava dāpyaḥ
prāpnuyāt pūrvasāhasam
//
svecchayā yaḥ pratiśrutya
brāhmaṇāya pratigraham
/
na dadyād ṛṇava dāpyaḥ
prāpnuyāt pūrva-sāhasam
//
pratiśrutasyādānena
dattasyācchādanena ca
/
kalpakoṭiśataṃ martyas
tiryagyonau ca jāyate
//
pratiśrutasyā adānena
dattasyā acchādanena ca
/
kalpa-koṭi-śataṃ martyas
tiryag-yonau ca jāyate
//
avijñātopalabdhyarthaṃ
dānaṃ yatra nirūpitam
/
upalabdhikriyālabdhaṃ
sā bhṛtiḥ parikīrtitā
//
avijñāta-upalabdhy-arthaṃ
dānaṃ yatra nirūpitam
/
upalabdhi-kriyā-labdhaṃ
sā bhṛtiḥ parikīrtitā
//
bhayatrāṇāya rakṣārthaṃ
tathā kāryaprasādhanāt
/
anena vidhinā labdhaṃ
vidyāt pratyupakārataḥ
//
bhaya-trāṇāya rakṣa-arthaṃ
tathā kārya-prasādhanāt
/
anena vidhinā labdhaṃ
vidyāt pratyupakārataḥ
//
prāṇasaṃśayam āpannaṃ
yo mām uttārayed itaḥ
/
sarvasvaṃ tasya dāsyāmīty
ukte 'pi na tathā bhavet
//
prāṇa-saṃśayam āpannaṃ
yo mām uttārayed itaḥ
/
sarvasvaṃ tasya dāsyāmi ity
ukte 'pi na tathā bhavet
//
kāmakrodhāsvatantrārta
klībonmattapramohitaiḥ
/
vyatyāsaparihāsāc ca
yad dattaṃ tat punar haret
//
kāma-krodha-asvatantra-arta
klība-unmatta-pramohitaiḥ
/
vyatyāsa-parihāsāc ca
yad dattaṃ tat punar haret
//
yā tu kāryasya siddhyartham
utkocā syāt pratiśrutā
/
tasminn api pasiddhe 'rthe
na deyā syāt kathaṃcana
//
yā tu kāryasya siddhy-artham
utkocā syāt pratiśrutā
/
tasminn api pasiddhe 'rthe
na deyā syāt kathaṃcana
//
atha prāg eva dattā syāt
pratidāpyas tathā balāt
/
daṇḍaṃ caikādaśaguṇam
āhur gārgīyamānavāḥ
//
atha prāg eva dattā syāt
pratidāpyas tathā balāt
/
daṇḍaṃ ca ekādaśa-guṇam
āhur gārgīya-mānavāḥ
//
stenasāhasikodvṛtta
pārajāyikaśaṃsanāt
/
darśanād vṛttanaṣṭasya
tathāsatyapravartanāt
//
stena-sāhasika-udvṛtta
pārajāyika-śaṃsanāt
/
darśanād vṛtta-naṣṭasya
tathā-satya-pravartanāt
//
prāptam etais tu yat kiṃcit
tad utkocākhyam ucyate
/
na dātā tatra daṇḍyaḥ syān
madhyasthaś caiva doṣabhāk
//
prāptam etais tu yat kiṃcit
tad utkoca-ākhyam ucyate
/
na dātā tatra daṇḍyaḥ syān
madhya-sthaś ca eva doṣabhāk
//
niyukto yas tu kāryeṣu
sa ced utkocam āpnuyāt
/
sa dāpyas taddhanaṃ kṛtsnaṃ
damaś caikādaśādhikam
//
niyukto yas tu kāryeṣu
sa ced utkocam āpnuyāt
/
sa dāpyas tad-dhanaṃ kṛtsnaṃ
damaś ca ekādaśa-adhikam
//
aniyuktas tu kāryārtham
utkocaṃ yam avāpnuyāt
/
kṛtapratyupakārārthas
tasya doṣo na vidyate
//
aniyuktas tu kārya-artham
utkocaṃ yam avāpnuyāt
/
kṛta-pratyupakāra-arthas
tasya doṣo na vidyate
//
svasthenārtena vā dattaṃ
śrāvritaṃ dharmakāraṇāt
/
adattvā tu mṛte dāpyas
tatsuto nātra saṃśayaḥ
//
svasthena artena vā dattaṃ
śrāvritaṃ dharma-kāraṇāt
/
adattvā tu mṛte dāpyas
tat-suto na atra saṃśayaḥ
//
yogādhamanavikrītaṃ
yogadānapatigraham
/
yasya vāpy upadhiṃ paśyet
tat sarvaṃ vinivartayet
//
yoga-ādhamana-vikrītaṃ
yoga-dāna-patigraham
/
yasya va āpy upadhiṃ paśyet
tat sarvaṃ vinivartayet
//
bhṛtāvaniścitāyāṃ tu
daśabhāgam avāpnuyāt
/
lābhagovīryasasyānāṃ
vaṇiggopakṛṣīvalāḥ
//
bhṛta-avaniścitāyāṃ tu
daśa-bhāgam avāpnuyāt
/
lābha-govīrya-sasyānāṃ
vaṇig-gopa-kṛṣī-valāḥ
//
[vetanasyānapākarma]
karmārambhaṃ tu yaḥ kṛtvā
siddhaṃ naiva tu kārayet
/
balāt kārayitavyo 'sau
akurvan daṇḍam arhati
//
karma-ārambhaṃ tu yaḥ kṛtvā
siddhaṃ na eva tu kārayet
/
balāt kārayitavyo 'sau
akurvan daṇḍam arhati
//
vighnayan vāhako dāpyaḥ
prasthāne dviguṇāṃ bhṛtim
//
vighnayan vāhako dāpyaḥ
prasthāne dviguṇāṃ bhṛtim
//
na tu dāpyo hṛtaṃ corair
dagdhamūḍhaṃ jalena vā
//
na tu dāpyo hṛtaṃ corair
dagdha-mūḍhaṃ jalena vā
//
tyajet pathi sahāyaṃ yaḥ
śrāntaṃ rogārtam eva vā
/
prāpnuyāt sāhasaṃ pūrvaṃ
grāme tryaham apālayan
//
tyajet pathi sahāyaṃ yaḥ
śrāntaṃ roga-artam eva vā
/
prāpnuyāt sāhasaṃ pūrvaṃ
grāme tryaham apālayan
//
yadā tu pathi tadbhāṇḍam
āsidhyeta hriyeta vā
/
yāvān adhvā gatas tena
prāpnuyāt tāvatīṃ bhṛtim
//
yadā tu pathi tad-bhāṇḍam
āsidhyeta hriyeta vā
/
yāvān adhvā gatas tena
prāpnuyāt tāvatīṃ bhṛtim
//
hastyaśvagokharoṣṭrādīn
gṛhītvā bhāṭakena yaḥ
/
nārpayet kṛtakṛtyārthaḥ
sa tu dāpyaḥ sabhāṭakam
//
hasty-aśva-go-khara-uṣṭra-ādīn
gṛhītvā bhāṭakena yaḥ
/
na arpayet kṛta-kṛtya-arthaḥ
sa tu dāpyaḥ sabhāṭakam
//
gṛhavāryāpaṇādīṇi
gṛhītvā bhāṭakena yaḥ
/
svāmine nārpayed yāvat
tāvad dāpyaḥ sabhāṭakam
//
gṛha-vārya-āpaṇa-ādīṇi
gṛhītvā bhāṭakena yaḥ
/
svāmine na arpayed yāvat
tāvad dāpyaḥ sabhāṭakam
//
[svāmipālavivādaḥ]
kṣetrārāmavivīteṣu
gṛheṣu paśuvāṭiṣu
/
grahaṇaṃ tatpraviṣṭānāṃ
tāḍanaṃ vā bṛhaspatiḥ
//
kṣetra-ārāma-vivīteṣu
gṛheṣu paśuvāṭiṣu
/
grahaṇaṃ tat-praviṣṭānāṃ
tāḍanaṃ vā bṛhaspatiḥ
//
adhamottamamadhyānāṃ
paśūnāṃ caiva tāḍane
/
svāmī tu vivaded yatra
daṇḍaṃ tatra prakalpayet
//
adhama-uttama-madhyānāṃ
paśūnāṃ ca eva tāḍane
/
svāmī tu vivaded yatra
daṇḍaṃ tatra prakalpayet
//
ajāteṣv eva sasyeṣu
kuryād āvaraṇaṃ mahat
/
duḥkheneha nivāryante
labdhasvādurasā mṛgāḥ
//
ajāteṣv eva sasyeṣu
kuryād āvaraṇaṃ mahat
/
duḥkhena iha nivāryante
labdha-svādu-rasā mṛgāḥ
//
dāpayet paṇapādaṃ gāṃ
dvau pādau mahiṣīṃ tathā
/
tathājāvikavatsānāṃ
pādo daṇḍaḥ prakīrtitaḥ
//
dāpayet paṇapādaṃ gāṃ
dvau pādau mahiṣīṃ tathā
/
tatha ājā-avika-vatsānāṃ
pādo daṇḍaḥ prakīrtitaḥ
//
[samayasyānapākarma saṃvidvyatikramo vā]
samūhināṃ tu yo dharmas
tena dharmeṇa te sadā
/
prakuryuḥ sarvakarmāṇi
svadharmeṣu vyavasthitāḥ
//
samūhināṃ tu yo dharmas
tena dharmeṇa te sadā
/
prakuryuḥ sarva-karmāṇi
svadharmeṣu vyavasthitāḥ
//
avirodhena dharmasya
nirgataṃ rājaśāsanam
/
tasyaivācaraṇaṃ pūrvaṃ
kartavyaṃ tu nṛpājñayā
//
avirodhena dharmasya
nirgataṃ rāja-śāsanam
/
tasya evā acaraṇaṃ pūrvaṃ
kartavyaṃ tu nṛpa-ājñayā
//
rājapravartitān dharmān
yo naro nānupālayet
/
garhyaḥ sa pāpo daṇḍyaś ca
lopayan rājaśāsanam
//
rāja-pravartitān dharmān
yo naro na anupālayet
/
garhyaḥ sa pāpo daṇḍyaś ca
lopayan rāja-śāsanam
//
yuktiyuktaṃ ca yo hanyād
vaktur yo 'navakāśadaḥ
/
ayuktaṃ caiva yo brūte
sa dāpyaḥ pūrvasāhasam
//
yukti-yuktaṃ ca yo hanyād
vaktur yo 'navakāśadaḥ
/
ayuktaṃ ca eva yo brūte
sa dāpyaḥ pūrva-sāhasam
//
sāhasī bhedakārī ca
gaṇadravyavināśakaḥ
/
ucchedyāḥ sarva evaite
vikhyāpyaivaṃ nṛpe bhṛguḥ
//
sāhasī bheda-kārī ca
gaṇa-dravya-vināśakaḥ
/
ucchedyāḥ sarva eva ete
vikhyāpya evaṃ nṛpe bhṛguḥ
//
ekapātre ca vā paṅktyāṃ
saṃbhoktā yasya yo bhavet
/
akurvaṃs tat tathā daṇḍyas
tasya doṣam adarśayan
//
eka-pātre ca vā paṅktyāṃ
saṃbhoktā yasya yo bhavet
/
akurvaṃs tat tathā daṇḍyas
tasya doṣam adarśayan
//
gaṇam uddiśya yat kiṃcit
kṛtvarṇaṃ bhakṣitaṃ bhavet
/
ātmārthaṃ viniyuktaṃ vā
deyaṃ tair eva tad bhavet
//
gaṇam uddiśya yat kiṃcit
kṛtvarṇaṃ bhakṣitaṃ bhavet
/
ātma-arthaṃ viniyuktaṃ vā
deyaṃ tair eva tad bhavet
//
gaṇānāṃ śreṇivargāṇāṃ
gatāḥ syur ye tu madhyatām
/
prāktanasya dhanarṇasya
samāṃśāḥ sarva eva te
//
gaṇānāṃ śreṇi-vargāṇāṃ
gatāḥ syur ye tu madhyatām
/
prāktanasya dhanarṇasya
samāṃśāḥ sarva eva te
//
tathaiva bhojyavaibhājya
dānadharmakriyāsu ca
/
samūhastho 'ṃśabhāgī syāt
pragatas tv aṃśabhāṅ na tu
//
tatha aiva bhojya-vaibhājya
dāna-dharma-kriyāsu ca
/
samūha-stho 'ṃśa-bhāgī syāt
pragatas tv aṃśa-bhāṅ na tu
//
yat taiḥ prāptaṃ rakṣitaṃ vā
gaṇārthe vā ṛṇaṃ kṛtam
/
rājaprasādalabdhaṃ ca
sarveṣām eva tatsamam
//
yat taiḥ prāptaṃ rakṣitaṃ vā
gaṇa-arthe vā ṛṇaṃ kṛtam
/
rāja-prasāda-labdhaṃ ca
sarveṣām eva tat-samam
//
[naigamādisaṃjñālakṣaṇam]
nānāpaurasamūhas tu
naigamaḥ parikīrtitaḥ
/
nānāyudhadharā vrātāḥ
samavetāḥ prakīrtitāḥ
//
nānāpaura-samūhas tu
naigamaḥ parikīrtitaḥ
/
nānāyudhadharā vrātāḥ
samavetāḥ prakīrtitāḥ
//
samūho vaṇijādīnāṃ
pūgaḥ saṃparikīrtitaḥ
/
pravrajyāvasitā ye tu
pāṣaṇḍāḥ parikīrtitāḥ
//
samūho vaṇijādīnāṃ
pūgaḥ saṃparikīrtitaḥ
/
pravrajyā-avasitā ye tu
pāṣaṇḍāḥ parikīrtitāḥ
//
brāhmaṇānāṃ samūhas tu
gaṇaḥ saṃparikīrtitaḥ
/
śilpopajīvino ye tu
śilpinaḥ parikīrtitāḥ
//
brāhmaṇānāṃ samūhas tu
gaṇaḥ saṃparikīrtitaḥ
/
śilpa-upajīvino ye tu
śilpinaḥ parikīrtitāḥ
//
ārhatasaugatānāṃ tu
samūhaḥ saṅgha ucyate
/
cāṇḍālaśvapacādīnāṃ
samūho gulma ucyate
//
ārhata-saugatānāṃ tu
samūhaḥ saṅgha ucyate
/
cāṇḍāla-śvapacādīnāṃ
samūho gulma ucyate
//
gaṇapāṣaṇḍapūgāś ca
vrātāś ca śreṇayas tathā
/
samūhasthāś ca ye cānye
vargākhyās te bṛhaspatiḥ
//
gaṇa-pāṣaṇḍa-pūgāś ca
vrātāś ca śreṇayas tathā
/
samūha-sthāś ca ye ca anye
varga-ākhyās te bṛhaspatiḥ
//
[krayakikrayānuśayaḥ krīsvānuśayo vikrīye saṃpradānaṃ vā]
krītvā prāptaṃ na gṛhṇīyād
yo na dadyād adūṣitam
/
sa mūlyād daśamaṃ bhāgaṃ
dattvā svadravyam āpnuyāt
//
krītvā prāptaṃ na gṛhṇīyād
yo na dadyād adūṣitam
/
sa mūlyād daśamaṃ bhāgaṃ
dattvā sva-dravyam āpnuyāt
//
aprāpte 'rthakriyākāle
kṛte naiva pradāpayet
/
evaṃ dharmo daśāhāt tu
parato 'nuśayo na tu
//
aprāpte 'rtha-kriyā-kāle
kṛte na eva pradāpayet
/
evaṃ dharmo daśāhāt tu
parato 'nuśayo na tu
//
bhūmer daśāhe vikretur
āyas tatkretur eva ca
/
dvādaśāhaḥ sapiṇḍānām
api cālpam ataḥ param
//
bhūmer daśāhe vikretur
āyas tat-kretur eva ca
/
dvādaśāhaḥ sapiṇḍānām
api ca alpam ataḥ param
//
krītvānuśayavān paṇyaṃ
tyajed dohyādi yo naraḥ
/
aduṣṭam eva kāle tu
sa mūlyād daśamaṃ vahet
//
krītva ānuśayavān paṇyaṃ
tyajed dohyādi yo naraḥ
/
aduṣṭam eva kāle tu
sa mūlyād daśamaṃ vahet
//
krītvā gacchann anuśayaṃ
krayī hastam upāgate
/
ṣaḍbhāgaṃ tatra mūlyasya
dattvā krītaṃ tyajed budhaḥ
//
krītvā gacchann anuśayaṃ
krayī hastam upāgate
/
ṣaḍbhāgaṃ tatra mūlyasya
dattvā krītaṃ tyajed budhaḥ
//
avijñātaṃ tu yat krītaṃ
duṣṭaṃ paścād vibhāvitam
/
krītaṃ tat svāmine deyaṃ
kāle ced anyathā na tu
//
avijñātaṃ tu yat krītaṃ
duṣṭaṃ paścād vibhāvitam
/
krītaṃ tat svāmine deyaṃ
kāle ced anyathā na tu
//
nirdoṣaṃ darśayitvā tu
yaḥ sadoṣaṃ prayacchati
/
mūlyaṃ tad dviguṇaṃ dāpyo
vinayaṃ tāvad eva ca
//
nirdoṣaṃ darśayitvā tu
yaḥ sadoṣaṃ prayacchati
/
mūlyaṃ tad dviguṇaṃ dāpyo
vinayaṃ tāvad eva ca
//
upahanyeta vā paṇyaṃ
dahyetāpahriyeta vā
/
vikretur eva so 'nartho
vikrīyāsaṃprayacchataḥ
//
upahanyeta vā paṇyaṃ
dahyeta apahriyeta vā
/
vikretur eva so 'nartho
vikrīya-asaṃprayacchataḥ
//
dīyamānaṃ na gṛhṇāti
krīta paṇyaṃ ca yaḥ krayī
/
vikrītaṃ ca tad anyatra
vikretā nāparādhruyāt
//
dīyamānaṃ na gṛhṇāti
krīta paṇyaṃ ca yaḥ krayī
/
vikrītaṃ ca tad anyatra
vikretā na aparādhruyāt
//
mattonmattena vikrītaṃ
hīnamūlyaṃ bhayena vā
/
asvatantreṇa mugdhena
tyājyaṃ tasya punar bhavet
//
matta-unmattena vikrītaṃ
hīna-mūlyaṃ bhayena vā
/
asvatantreṇa mugdhena
tyājyaṃ tasya punar bhavet
//
tryahaṃ dohyaṃ parīkṣeta
patrcāhad vāhyam eva tu (?)
/
muktāvajrapravālānāṃ
saptāhaṃ syāt pravīkṣaṇam
//
tryahaṃ dohyaṃ parīkṣeta
patrcāhad vāhyam eva tu (?)
/
mukta-avajra-pravālānāṃ
saptāhaṃ syāt pravīkṣaṇam
//
dvipadām ardhamāsaṃ tu
puṃsāṃ tad dviguṇaṃ striyāḥ
/
daśāhaṃ sarvabījānām
ekāhaṃ lohavāsasām
//
dvipadām ardhamāsaṃ tu
puṃsāṃ tad dviguṇaṃ striyāḥ
/
daśāhaṃ sarva-bījānām
ekāhaṃ loha-vāsasām
//
ato 'rvākpaṇyadoṣas tu
yadi saṃjāyate kvacit
/
vikretuḥ pratideyaṃ tat
kretā mūlyam avāpnuyāt
//
ato 'rvāk-paṇya-doṣas tu
yadi saṃjāyate kvacit
/
vikretuḥ pratideyaṃ tat
kretā mūlyam avāpnuyāt
//
paribhuktaṃ tu yad vāsaḥ
kliṣṭarūpaṃ malīmasam
/
sadoṣam api tat krītaṃ
viketur na bhavet punaḥ
//
paribhuktaṃ tu yad vāsaḥ
kliṣṭa-rūpaṃ malīmasam
/
sadoṣam api tat krītaṃ
viketur na bhavet punaḥ
//
sādhāraṇaṃ tu yat krītaṃ
naiko dadyān narādhamaḥ
/
nādadyān na ca gṛhṇīyād
vikrīyāc ca na caiva hi
//
sādhāraṇaṃ tu yat krītaṃ
na eko dadyān narādhamaḥ
/
nā adadyān na ca gṛhṇīyād
vikrīyāc ca na ca eva hi
//
krītvā mūlyena yat paṇyaṃ
duṣkrītaṃ manyate krayī
/
vikretuḥ pratideyaṃ tat
tasminn evāhnyavīkṣitam
//
krītvā mūlyena yat paṇyaṃ
duṣkrītaṃ manyate krayī
/
vikretuḥ pratideyaṃ tat
tasminn evā ahnya-vīkṣitam
//
dvitīye 'hni dadat kretā
mūlyāt tryaṃśāṃśam āharet
/
dviguṇaṃ tṛtīye 'hni
parataḥ kretur eva tat
//
dvitīye 'hni dadat kretā
mūlyāt tryaṃśāṃśam āharet
/
dviguṇaṃ tṛtīye 'hni
parataḥ kretur eva tat
//
dravyasvaṃ pañcadhā kṛtvā
tribhāgo mūlyam ucyate
/
lābhaś caturtho bhāgaḥ syāt
pañcamaḥ satyam ucyate
//
dravyasvaṃ pañcadhā kṛtvā
tribhāgo mūlyam ucyate
/
lābhaś caturtho bhāgaḥ syāt
pañcamaḥ satyam ucyate
//
sandhiś ca parivṛttiś ca
viṣamā vā tribhogataḥ
/
ājñayāpi krayaś cāpi
daśābdaṃ vinivartayet
//
sandhiś ca parivṛttiś ca
viṣamā vā tribhogataḥ
/
ājñaya āpi krayaś ca api
daśābdaṃ vinivartayet
//
jñātyādīn ananujñāpya
samīpasthānaninditān
/
krayavikrayadharmo 'pi
bhūmer nāstīti nirṇayaḥ
//
jñāty-ādīn ananujñāpya
samīpa-sthāna-ninditān
/
kraya-vikraya-dharmo 'pi
bhūmer na asti iti nirṇayaḥ
//
svagrāme daśarātraṃ syād
anyagrāme tripakṣakam
/
rāṣṭrāntareṣu ṣaṇmāsaṃ
bhāṣābhede tu vatsaram
//
svagrāme daśarātraṃ syād
anya-grāme tripakṣakam
/
rāṣṭra-antareṣu ṣaṇmāsaṃ
bhāṣā-bhede tu vatsaram
//
palāyite tu karade
karapratibhuvā saha
/
karārthaṃ karadakṣetraṃ
vikrīṇīyuḥ sabhāsadaḥ
//
palāyite tu karade
kara-pratibhuvā saha
/
kara-arthaṃ karadakṣetraṃ
vikrīṇīyuḥ sabhāsadaḥ
//
samavetais tu sāmantair
abhijñaiḥ pāpabhīrubhiḥ
/
kṣetrārāmagṛhādīnāṃ
dvipadāṃ ca catuṣpadām
//
samavetais tu sāmantair
abhijñaiḥ pāpabhīrubhiḥ
/
kṣetra-ārāma-gṛha-ādīnāṃ
dvipadāṃ ca catuṣpadām
//
kalpitaṃ mūlyam ity āhur
bhāgaṃ kṛtvā tad aṣṭadhā
/
ekabhāgātiriktaṃ vā
hīnaṃ vānucitaṃ smṛtam
//
kalpitaṃ mūlyam ity āhur
bhāgaṃ kṛtvā tad aṣṭadhā
/
ekabhāga-atiriktaṃ vā
hīnaṃ va ānucitaṃ smṛtam
//
samāḥ śatam atīte 'pi
sarvaṃ tad vinivartate
/
krayavikrayaṇe krayyaṃ
yan mūlyaṃ dharmato 'rhati
//
samāḥ śatam atīte 'pi
sarvaṃ tad vinivartate
/
kraya-vikrayaṇe krayyaṃ
yan mūlyaṃ dharmato 'rhati
//
tat turye pañcame ṣaṣṭe
saptame 'ṃśe 'ṣṭame 'pi vā
/
hīno
hīne
yadi vinirvṛtte
krayavikrāyaṇe sati
//
tat turye pañcame ṣaṣṭe
saptame 'ṃśe 'ṣṭame 'pi vā
/
hīno
hīne
yadi vinirvṛtte
kraya-vikrāyaṇe sati
//
hīnamūlyaṃ tu tat sarvaṃ
kṛtam apy akṛtaṃ bhavet
/
uktād alpatare hīne
kraye
krayo?
naiva praduṣyati
//
hīna-mūlyaṃ tu tat sarvaṃ
kṛtam apy akṛtaṃ bhavet
/
uktād alpatare hīne
kraye
krayo?
na eva praduṣyati
//
tenāpy aṃśena hīyeta
mūlyataḥ krayavikraye
/
katam apy akṛtaṃ prāhur
anye dharmavido janāḥ
//
tena apy aṃśena hīyeta
mūlyataḥ kraya-vikraye
/
katam apy akṛtaṃ prāhur
anye dharmavido janāḥ
//
ardhādhike krayaḥ sidhyed
uktalābho daśādhikaḥ
dvikaḥ
/
avakrayas tribhāgena
tribhogena
sadya eva rucikrayaḥ
//
ardhādhike krayaḥ sidhyed
ukta-lābho daśādhikaḥ
dvikaḥ
/
avakrayas tribhāgena
tribhogena
sadya eva rucikrayaḥ
//
mūlyāt svalpapradāne 'pi
krayasiddhiḥ kṛtā bhavet
/
cakravṛddyāṃ pradātavyaṃ
deyaṃ tat samayād ṛte
//
mūlyāt svalpa-pradāne 'pi
kraya-siddhiḥ kṛtā bhavet
/
cakravṛddyāṃ pradātavyaṃ
deyaṃ tat samayād ṛte
//
[abhyupetyāśuśrūṣā]
yas tu na grāhayec śilpaṃ
karmāṇy anyāni kārayet
/
prāpnuyāt sāhasaṃ pūrvaṃ
tasmāc śiṣyo nivartate
//
yas tu na grāhayec śilpaṃ
karmāṇy anyāni kārayet
/
prāpnuyāt sāhasaṃ pūrvaṃ
tasmāc śiṣyo nivartate
//
śikṣito 'pi śritaṃ kāmam
antevāsī samācaret
/
tatra karma ca yat kuryād
ācāryasyaiva tat phalam
//
śikṣito 'pi śritaṃ kāmam
antevāsī samācaret
/
tatra karma ca yat kuryād
ācāryasya eva tat phalam
//
svatantrasyātmano dānād
dāsatvaṃ dāravad bhṛguḥ
/
triṣu varṇeṣu vijñeyaṃ
dāsyaṃ viprasya na kvacit
//
svatantrasyā atmano dānād
dāsatvaṃ dāravad bhṛguḥ
/
triṣu varṇeṣu vijñeyaṃ
dāsyaṃ viprasya na kvacit
//
varṇānām anulāmyena
dāsyaṃ na pratilomataḥ
/
rājanyavaiśyaśūdrāṇāṃ
tyajatāṃ hi svatantratām
//
varṇānām anulāmyena
dāsyaṃ na pratilomataḥ
/
rājanya-vaiśya-śūdrāṇāṃ
tyajatāṃ hi svatantratām
//
samavarṇo 'pi vipraṃ tu
dāsatvaṃ naiva kārayet
/
brāhmaṇasya hi dāsatvān
nṛpatejo vihanyate
//
samavarṇo 'pi vipraṃ tu
dāsatvaṃ na eva kārayet
/
brāhmaṇasya hi dāsatvān
nṛpa-tejo vihanyate
//
kṣatraviśśūdradharmas tu
samavarṇe kadācana
/
kārayed dāsakarmāṇi
brāhmaṇaṃ na bṛhaspatiḥ
//
kṣatra-viś-śūdra-dharmas tu
samavarṇe kadācana
/
kārayed dāsa-karmāṇi
brāhmaṇaṃ na bṛhaspatiḥ
//
śīlādhyayanasaṃpanne
tadūnaṃ karma kāmataḥ
/
tatrāpi nāśubhaṃ kiṃcit
prakurvīta dvijottamaḥ
//
śīla-adhyayana-saṃpanne
tadūnaṃ karma kāmataḥ
/
tatra api nāśubhaṃ kiṃcit
prakurvīta dvijottamaḥ
//
viṇmūtronmārjanaṃ caiva
nagnatvaparimardanam
/
prāyo dāsīsutāḥ kuryur
gavādigrahaṇaṃ ca yat
//
viṇ-mūtra-unmārjanaṃ ca eva
nagnatva-parimardanam
/
prāyo dāsī-sutāḥ kuryur
gava-ādi-grahaṇaṃ ca yat
//
pravrajyāvasitā yatra
trayo varṇā dvijādayaḥ
/
nirvāsaṃ kārayed vipraṃ
dāsatvaṃ kṣatraviḍ nṛpaḥ
//
pravrajyā-vasitā yatra
trayo varṇā dvija-ādayaḥ
/
nirvāsaṃ kārayed vipraṃ
dāsatvaṃ kṣatraviḍ nṛpaḥ
//
śūdraṃ tu kārayed dāsaṃ
krītam akrītam eva vā
/
dāsyāyaiva hi sṛṣṭaḥ sa
svayam eva svayam bhuvā
//
śūdraṃ tu kārayed dāsaṃ
krītam akrītam eva vā
/
dāsyāya eva hi sṛṣṭaḥ sa
svayam eva svayam bhuvā
//
svadāsīṃ yas tu saṃgacchet
prasūtā ca bhavet tataḥ
/
avekṣya bījaṃ kāryā syān
na dāsī sānvayā tu sā
//
svadāsīṃ yas tu saṃgacchet
prasūtā ca bhavet tataḥ
/
avekṣya bījaṃ kāryā syān
na dāsī sānvayā tu sā
//
dāsasya tu dhanaṃ yat syāt
svāmī tasya prabhuḥ smṛtaḥ
/
prakāśaṃ vikrayād yat tu
na svāmī dhanam arhati
//
dāsasya tu dhanaṃ yat syāt
svāmī tasya prabhuḥ smṛtaḥ
/
prakāśaṃ vikrayād yat tu
na svāmī dhanam arhati
//
dāsenoḍhā svadāsī yā
sāpi dāsītvam āpnuyāt
/
yasmād bhartā prabhus tasyāḥ
svāmyadhīnaḥ prabhur yataḥ
//
dāsenā uḍhā svadāsī yā
sa āpi dāsītvam āpnuyāt
/
yasmād bhartā prabhus tasyāḥ
svāmy-adhīnaḥ prabhur yataḥ
//
ādadyād brāhmaṇīṃ yas tu
cikrīṇīta tathaiva ca
/
rājñā tad akṛtaṃ kāryaṃ
daṇḍyā syuḥ sarva eva te
//
ādadyād brāhmaṇīṃ yas tu
cikrīṇīta tatha aiva ca
/
rājñā tad akṛtaṃ kāryaṃ
daṇḍyā syuḥ sarva eva te
//
kāmāt tu saṃśritāṃ yas tu
dāsīṃ kuryāt kulastriyam
/
saṃkrāmayeta vānyatra
daṇḍyas tac cākṛtaṃ bhavet
//
kāmāt tu saṃśritāṃ yas tu
dāsīṃ kuryāt kula-striyam
/
saṃkrāmayeta va ānyatra
daṇḍyas tac ca akṛtaṃ bhavet
//
bāladhātrīm adāsīṃ ca
dāsīm iva bhunakti yaḥ
/
paricārakapatnīṃ vā
prāpnuyāt pūrvasāhasam
//
bāla-dhātrīm adāsīṃ ca
dāsīm iva bhunakti yaḥ
/
paricāraka-patnīṃ vā
prāpnuyāt pūrva-sāhasam
//
vikrośamānāṃ yo bhaktāṃ
dāsīṃ vikretum icchati
/
anāpadisthaḥ śaktaḥ san
prāpnuyād dviśataṃ damam
//
vikrośamānāṃ yo bhaktāṃ
dāsīṃ vikretum icchati
/
anāpadisthaḥ śaktaḥ san
prāpnuyād dviśataṃ damam
//
tavāham iti cātmānaṃ
yo 'svatantraḥ prayacchati
/
na sa taṃ prāpnuyāt kāmaṃ
pūrvasvāmī labheta tam
//
tava aham iti cā atmānaṃ
yo 'svatantraḥ prayacchati
/
na sa taṃ prāpnuyāt kāmaṃ
pūrva-svāmī labheta tam
//
pravrajyāvasito dāso
moktavyaś ca na kenacit
/
anākālabhṛto dāsyān
mucyate goyugaṃ dadat
//
pravrajyā-vasito dāso
moktavyaś ca na kenacit
/
anākāla-bhṛto dāsyān
mucyate goyugaṃ dadat
//
[sīmāvivādaḥ]
ādhikyaṃ nyūnatā cāṃśe
astināstitvam eva ca
/
abhogabhuktiḥ sīmā ca
ṣaṭ bhūvād asya hetavaḥ
//
ādhikyaṃ nyūnatā ca aṃśe
asti-nāstitvam eva ca
/
abhoga-bhuktiḥ sīmā ca
ṣaṭ bhūvād asya hetavaḥ
//
tasmin bhogaḥ prayoktavyaḥ
sarvasākṣiṣu tiṣṭhati
/
lekhyārūḍhaś cetaraś ca
sākṣī mārgadvayānvitaḥ
//
tasmin bhogaḥ prayoktavyaḥ
sarva-sākṣiṣu tiṣṭhati
/
lekhya-ārūḍhaś ca itaraś ca
sākṣī mārga-dvaya-anvitaḥ
//
kṣetravāstutaḍāgeṣu
kūpopavanasetuṣu
/
dvayor vivāde sāmantaḥ
pratyayaḥ sarvavastuṣu
//
kṣetra-vāstu-taḍāgeṣu
kūpa-upavana-setuṣu
/
dvayor vivāde sāmantaḥ
pratyayaḥ sarva-vastuṣu
//
sāmantabhāve 'sāmantaiḥ
kuryāt kṣetrādinirṇayam
/
grāmasīmāsu ca tathā
tadvan nagaradeśayoḥ
//
sāmanta-bhāve 'sāmantaiḥ
kuryāt kṣetra-ādi-nirṇayam
/
grāma-sīmāsu ca tathā
tadvan nagara-deśayoḥ
//
grāmo grāmasya sāmantaḥ
kṣetraṃ kṣetrasya kīrtitam
/
gṛhaṃ gṛhasya nirdiṣṭa
samantāt parirabhya hi
//
grāmo grāmasya sāmantaḥ
kṣetraṃ kṣetrasya kīrtitam
/
gṛhaṃ gṛhasya nirdiṣṭa
samantāt parirabhya hi
//
teṣām abhāve sāmanta
maulavṛddhoddhṛtādayaḥ
/
sthāvare ṣaṭprakāre 'pi
nātra kāryā vicāraṇā
//
teṣām abhāve sāmanta
maula-vṛddha-uddhṛta-ādayaḥ
/
sthāvare ṣaṭ-prakāre 'pi
na atra kāryā vicāraṇā
//
saṃsaktās tv atha sāmantās
tat saṃsaktās tathottarāḥ
/
saṃsaktasaktasaṃsaktāḥ
padmākārāḥ prakīrtitāḥ
//
saṃsaktās tv atha sāmantās
tat saṃsaktās tatha ūttarāḥ
/
saṃsakta-sakta-saṃsaktāḥ
padma-ākārāḥ prakīrtitāḥ
//
svārthasiddhau praduṣṭeṣu
sāmanteṣv arthagauravāt
/
tatsaṃsaktais tu kartavya
uddhāro nātra saṃśayaḥ
//
sva-artha-siddhau praduṣṭeṣu
sāmanteṣv artha-gauravāt
/
tat-saṃsaktais tu kartavya
uddhāro na atra saṃśayaḥ
//
saṃsaktasaktadoṣe tu
tatsaṃsaktāḥ prakīrtitāḥ
/
kartavyā na praduṣṭās tu
rājñā dharmaṃ vijānatā
//
saṃsakta-sakta-doṣe tu
tat-saṃsaktāḥ prakīrtitāḥ
/
kartavyā na praduṣṭās tu
rājñā dharmaṃ vijānatā
//
nājñānena hi mucyante
sāmantā nirṇayaṃ prati
/
ajñānoktau daṇḍayitvā
punaḥ sīmāṃ vicārayet
/
kīrtite yadi bhedaḥ syād
daṇḍyās tūttamasāhasam
//
na ajñānena hi mucyante
sāmantā nirṇayaṃ prati
/
ajñāna-uktau daṇḍayitvā
punaḥ sīmāṃ vicārayet
/
kīrtite yadi bhedaḥ syād
daṇḍyās tu uttama-sāhasam
//
tyaktvā duṣṭāṃs tu sāmantān
anyān maulādibhiḥ saha
/
saṃmiśraya kārayet sīmām
evaṃ dharmavido viduḥ
//
tyaktvā duṣṭāṃs tu sāmantān
anyān maulādibhiḥ saha
/
saṃmiśraya kārayet sīmām
evaṃ dharmavido viduḥ
//
ye tatra pūrvaṃ sāmantāḥ
paścād deśāntaraṃ gatāḥ
/
tanmūlatvāt tu te maulā
ṛṣibhiḥ saṃprakīrtitāḥ
//
ye tatra pūrvaṃ sāmantāḥ
paścād deśa-antaraṃ gatāḥ
/
tan-mūlatvāt tu te maulā
ṛṣibhiḥ saṃprakīrtitāḥ
//
niṣpādyamānaṃ yair dṛṣṭaṃ
tat kāryaṃ nṛguṇānvitaiḥ
/
vṛddhā vā yadi vāvṛddhās
te vṛddhāḥ parikīrtitāḥ
//
niṣpādyamānaṃ yair dṛṣṭaṃ
tat kāryaṃ nṛguṇa-anvitaiḥ
/
vṛddhā vā yadi va āvṛddhās
te vṛddhāḥ parikīrtitāḥ
//
upaśravaṇasaṃbhoga
kāryākhyānopacihnitāḥ
/
uddharanti tato yasmād
uddhṛtās te tataḥ smṛtaḥ
//
upaśravaṇa-saṃbhoga
kārya-ākhyāna-upacihnitāḥ
/
uddharanti tato yasmād
uddhṛtās te tataḥ smṛtaḥ
//
sāmantāḥ sādhanaṃ pūrvam
aniṣṭoktau guṇānvitāḥ
/
dviguṇās tūttarā jñeyā
tato 'nye triguṇā matāḥ
//
sāmantāḥ sādhanaṃ pūrvam
aniṣṭa-uktau guṇa-anvitāḥ
/
dviguṇās tu uttarā jñeyā
tato 'nye triguṇā matāḥ
//
eko yadvan nayet sīmām
ubhayor īpsitaḥ kvacit
/
mastake kṣitim āropya
raktavāsāḥ samāhitāḥ
//
eko yadvan nayet sīmām
ubhayor īpsitaḥ kvacit
/
mastake kṣitim āropya
rakta-vāsāḥ samāhitāḥ
//
bhayavarjitabhūpena
sarvābhāve svayaṃkṛtā
//
bhaya-varjita-bhūpena
sarva-abhāve svayaṃkṛtā
//
kṣetrakūpataḍāgānāṃ
kedārārāmayor api
/
gṛhaprāsādāvasatha
nṛpadevagṛheṣu ca
//
kṣetra-kūpa-taḍāgānāṃ
kedāra-arāmayor api
/
gṛha-prāsāda-avasatha
nṛpa-devagṛheṣu ca
//
bahūnāṃ tu gṛhītānāṃ
na sarve nirṇayaṃ yadi
/
kuryur bhayād vā lobhād vā
dāpyās tūttamasāhasam
//
bahūnāṃ tu gṛhītānāṃ
na sarve nirṇayaṃ yadi
/
kuryur bhayād vā lobhād vā
dāpyās tu uttama-sāhasam
//
sīmācaṅkramaṇe kośe
pādasparśe tathaiva ca
/
tripakṣapakṣasaptāhaṃ
daivarājikam iṣyate
//
sīmācaṅ-kramaṇe kośe
pāda-sparśe tatha aiva ca
/
tri-pakṣa-pakṣa-saptāhaṃ
daiva-rājikam iṣyate
//
mekhalābhramaniṣkāsa
gavākṣān noparodhayet
/
praṇālīṃ gṛhavāstuṃ ca
pīḍayan daṇḍabhāg bhavet
//
mekhalā-bhrama-niṣkāsa
gavākṣān na uparodhayet
/
praṇālīṃ gṛhavāstuṃ ca
pīḍayan daṇḍa-bhāg bhavet
//
niveśasamayād ūrdhvaṃ
naite yojyāḥ kadācana
/
dṛṣṭipātaṃ praṇālīṃ ca
na kuryāt paraveśmamu
//
niveśa-samayād ūrdhvaṃ
na ete yojyāḥ kadācana
/
dṛṣṭi-pātaṃ praṇālīṃ ca
na kuryāt paraveśmamu
//
viṇmūtrodakavapraṃ ca
vahniśvabhraniveśanam
/
aratnidvayam utsṛjya
parakuḍyān niveśayet
//
viṇ-mūtra-udaka-vapraṃ ca
vahni-śvabhra-niveśanam
/
aratni-dvayam utsṛjya
para-kuḍyān niveśayet
//
sarve janāḥ sadā yena
prayānti sa catuṣpathaḥ
/
aniruddho yathākālaṃ
rājamārgaḥ sa ucyate
//
sarve janāḥ sadā yena
prayānti sa catuṣ-pathaḥ
/
aniruddho yathā-kālaṃ
rāja-mārgaḥ sa ucyate
//
na tatra ropayet kiṃcin
nopahanyāt tu kenacit
/
guruācāryanṛpādīnāṃ
mārgādānāt tu daṇḍabhāk
//
na tatra ropayet kiṃcin
na upahanyāt tu kenacit
/
guru-ācārya-nṛpa-ādīnāṃ
mārga-ādānāt tu daṇḍa-bhāk
//
yas tatra saṃkaraśvabhrān
vṛkṣāropaṇam eva ca
/
kāmāt purīṣaṃ kuryāc ca
tasya daṇḍas tu māṣakaḥ
//
yas tatra saṃkara-śvabhrān
vṛkṣa-āropaṇam eva ca
/
kāmāt purīṣaṃ kuryāc ca
tasya daṇḍas tu māṣakaḥ
//
taṭākodyānatīrthāni
yo 'medhyena vināśayet
/
amedhyaṃ śodhayitvā tu
daṇḍayet pūrvasāhasam
//
taṭāka-udyāna-tīrthāni
yo 'medhyena vināśayet
/
amedhyaṃ śodhayitvā tu
daṇḍayet pūrva-sāhasam
//
dūṣayet siddhatīrthāni
sthāpitāni mahātmabhiḥ
/
puṇyāni pāvanīyāni
prāpnuyāt pūrvasāhasam
//
dūṣayet siddha-tīrthāni
sthāpitāni mahātmabhiḥ
/
puṇyāni pāvanīyāni
prāpnuyāt pūrva-sāhasam
//
sīmāmadhye tu jātānāṃ
vṛkṣāṇāṃ kṣetrayor dvayoḥ
/
phalaṃ puṣpaṃ ca sāmānyaṃ
kṣetrasvāmiṣu nirdiśet
//
sīmā-madhye tu jātānāṃ
vṛkṣāṇāṃ kṣetrayor dvayoḥ
/
phalaṃ puṣpaṃ ca sāmānyaṃ
kṣetra-svāmiṣu nirdiśet
//
anyakṣetre tu jātānāṃ
śākhā yatrānyasaṃśritāḥ
/
svāminaṃ taṃ vijānīyād
yasya kṣetreṣu saṃśritāḥ
//
anya-kṣetre tu jātānāṃ
śākhā yatra anya-saṃśritāḥ
/
svāminaṃ taṃ vijānīyād
yasya kṣetreṣu saṃśritāḥ
//
asvāmyanumatenaiva
saṃskāraṃ kurute tu yaḥ
/
gṛhodyānataṭākānāṃ
saṃskartā labhate na tu
//
asvāmy-anumatena eva
saṃskāraṃ kurute tu yaḥ
/
gṛha-udyāna-taṭākānāṃ
saṃskartā labhate na tu
//
vyayaṃ svāmini cāyāte
na nivedya nṛpe yadi
/
athāvedya prayuktas tu
tadgataṃ labhate vyayam
//
vyayaṃ svāmini cāyāte
na nivedya nṛpe yadi
/
atha avedya prayuktas tu
tad-gataṃ labhate vyayam
//
aśaktito na dadyāc cet
khilārtho yat kṛto vyayaḥ
/
tadaṣṭabhāgahīnaṃ tu
karṣakaḥ phalam āpnuyāt
/
varṣāṇy aṣṭau sa bhoktā syāt
parataḥ svāmine tu tat
//
aśaktito na dadyāc cet
khila-artho yat kṛto vyayaḥ
/
tad-aṣṭa-bhāga-hīnaṃ tu
karṣakaḥ phalam āpnuyāt
/
varṣāṇy aṣṭau sa bhoktā syāt
parataḥ svāmine tu tat
//
aśaktapretanaṣṭeṣu
kṣetrikeṣv anivāritaḥ
/
kṣetraṃ ced vikṛṣet kaścid
aśnuvīta sa tatphalam
//
aśakta-preta-naṣṭeṣu
kṣetrikeṣv anivāritaḥ
/
kṣetraṃ ced vikṛṣet kaścid
aśnuvīta sa tat-phalam
//
vikṛṣyamāṇe kṣetre ca
kṣetrikaḥ punar āvrajet
/
śīlopacāraṃ
khilopacāraṃ?
tat sarvaṃ
dattvā kṣetramavāpnuyāt
//
vikṛṣyamāṇe kṣetre ca
kṣetrikaḥ punar āvrajet
/
śīla-upacāraṃ
khila-upacāraṃ?
tat sarvaṃ
dattvā kṣetramavāpnuyāt
//
tadaṣṭabhāgāpacayād
yāvat sapta gatāḥ samāḥ
/
samāpte 'ṣṭame varṣe
bhuktakṣetraṃ labheta saḥ
//
tad-aṣṭa-bhāga-apacayād
yāvat sapta gatāḥ samāḥ
/
samāpte 'ṣṭame varṣe
bhukta-kṣetraṃ labheta saḥ
//
[vākpāruṣyam]
huṅkāraḥ kāsanaṃ caiva
loke yac ca vigarhitam
/
anukuryād anubrūyād
vākpāruṣyaṃ tad ucyate
//
huṅ-kāraḥ kāsanaṃ ca eva
loke yac ca vigarhitam
/
anukuryād anubrūyād
vāk-pāruṣyaṃ tad ucyate
//
niṣṭhurāślīlatīvratvāt
tad api trividhaṃ smṛtam
/
ākṣepo niṣṭhuraṃ jñeyam
aślīlaṃ nyaṅgasaṃjñitam
/
patanīyair upākrośais
tīvram āhur manīṣiṇaḥ
//
niṣṭhura-aślīla-tīvratvāt
tad api trividhaṃ smṛtam
/
ākṣepo niṣṭhuraṃ jñeyam
aślīlaṃ nyaṅga-saṃjñitam
/
patanīyair upākrośais
tīvram āhur manīṣiṇaḥ
//
yat tv asatsaṃjñitair aṅgaiḥ
paramākṣipati kvacit
/
abhūtair vātha bhūtair vā
niṣṭhurā vāksmṛtā budhaiḥ
//
yat tv asat-saṃjñitair aṅgaiḥ
paramākṣipati kvacit
/
abhūtair va ātha bhūtair vā
niṣṭhurā vāk-smṛtā budhaiḥ
//
nyagbhāvakaraṇaṃ vācā
krodhāt tu kurute yadā
/
vṛttadeśakulādīnām
aślīlā sā budhaiḥ smṛtā
//
nyag-bhāva-karaṇaṃ vācā
krodhāt tu kurute yadā
/
vṛtta-deśa-kula-ādīnām
aślīlā sā budhaiḥ smṛtā
//
mahāpātakayoktrī ca
rāgadveṣakarī ca yā
/
jātibhraṃśakārī vātha
tīvrā sā prathitā tu vāk
//
mahāpātaka-yoktrī ca
rāga-dveṣa-karī ca yā
/
jāti-bhraṃśa-kārī va ātha
tīvrā sā prathitā tu vāk
//
yo 'guṇān kīrtayet krodhān
niguṇo vā guṇajñatām
/
anyasaṃjñānuyogī vā
vāgduṣṭaṃ taṃ naraṃ viduḥ
//
yo 'guṇān kīrtayet krodhān
niguṇo vā guṇa-jñatām
/
anya-saṃjñā-anuyogī vā
vāg-duṣṭaṃ taṃ naraṃ viduḥ
//
aduṣṭasyaiva yo doṣān
kīrtayed doṣakāraṇāt
/
anyāpadeśavādī ca
vāgduṣṭaṃ taṃ naraṃ viduḥ
//
aduṣṭasya eva yo doṣān
kīrtayed doṣa-kāraṇāt
/
anya-apadeśa-vādī ca
vāg-duṣṭaṃ taṃ naraṃ viduḥ
//
mohāt pramādāt saṅgharṣāt
prītyā coktaṃ mayeti yat
/
nāham evaṃ punar vakṣye
daṇḍārdhaṃ tasya kalpayet
//
mohāt pramādāt saṅgharṣāt
prītyā ca uktaṃ maya īti yat
/
na aham evaṃ punar vakṣye
daṇḍa-ardhaṃ tasya kalpayet
//
yatra syāt parihārārthaṃ
patitas tena
patitatvena
kīrtanam
/
vacanāt tatra na syāt tu
doṣo yatra vibhāvayet
//
yatra syāt parihāra-arthaṃ
patitas tena
patitatvena
kīrtanam
/
vacanāt tatra na syāt tu
doṣo yatra vibhāvayet
//
anyathā tulyadoṣaḥ syān
mithyoktau tūttamaḥ smṛtaḥ
/
mahatā praṇidhānena
vāgduṣṭaṃ sādhayen naram
//
anyathā tulya-doṣaḥ syān
mithya ūktau tu uttamaḥ smṛtaḥ
/
mahatā praṇidhānena
vāg-duṣṭaṃ sādhayen naram
//
atathyaṃ śrāvitaṃ rājā
prayatnena vicārayet
/
anṛtākhyānaśīlānāṃ
jihvācchedo viśodhanam
//
atathyaṃ śrāvitaṃ rājā
prayatnena vicārayet
/
anṛta-ākhyāna-śīlānāṃ
jihvā-cchedo viśodhanam
//
[daṇḍapāruṣyam]
hetuādibhir na paśyec ced
daṇḍapāruṣyakāraṇam
/
tatra sākṣikṛtaṃ caiva
divyaṃ vā viniyojayet
//
hetu-ādibhir na paśyec ced
daṇḍa-pāruṣya-kāraṇam
/
tatra sākṣikṛtaṃ ca eva
divyaṃ vā viniyojayet
//
ābhīṣaṇena daṇḍena
prahared yas tu mānavaḥ
/
pūrvaṃ cāpīḍito vātha
sa daṇḍyaḥ parikīrtitaḥ
//
ābhīṣaṇena daṇḍena
prahared yas tu mānavaḥ
/
pūrvaṃ ca apīḍito va ātha
sa daṇḍyaḥ parikīrtitaḥ
//
karṇauṣṭhaghrāṇapādākṣi
jihvāśiśnakarasya ca
/
chedane cottamo daṇḍo
bhedane madhyamo bhṛguḥ
//
karṇa-oṣṭha-ghrāṇa-pāda-akṣi
jihvā-śiśna-karasya ca
/
chedane ca uttamo daṇḍo
bhedane madhyamo bhṛguḥ
//
manuṣyāṇāṃ paśūnāṃ ca
duḥkhāya prahate sati
/
yathā yathā bhaved duḥkhaṃ
daṇḍaṃ kuryāt tathā tathā
//
manuṣyāṇāṃ paśūnāṃ ca
duḥkhāya prahate sati
/
yathā yathā bhaved duḥkhaṃ
daṇḍaṃ kuryāt tathā tathā
//
aspṛśyadhūrtadāsānāṃ
mlecchānāṃ pāpakāriṇām
/
pratilomaprasūtānāṃ
tāḍanaṃ nārthato damaḥ
//
aspṛśya-dhūrta-dāsānāṃ
mlecchānāṃ pāpa-kāriṇām
/
pratiloma-prasūtānāṃ
tāḍanaṃ na arthato damaḥ
//
chardimūtrapurīṣādyair
āpādyaḥ sa caturguṇaḥ
/
ṣaḍguṇaḥ kāyamadhye syān
mūrdhni tv aṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ
//
chardi-mūtra-purīṣa-ādyair
āpādyaḥ sa caturguṇaḥ
/
ṣaḍguṇaḥ kāya-madhye syān
mūrdhni tv aṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ
//
udgūraṇe tu hastasya
kāryo dvādaśako damaḥ
/
sa eva dviguṇaḥ proktaḥ
pātaneṣu svajātiṣu
//
udgūraṇe tu hastasya
kāryo dvādaśako damaḥ
/
sa eva dviguṇaḥ proktaḥ
pātaneṣu svajātiṣu
//
vākpāruṣye yathaivoktāḥ
prātilomyānulomataḥ
/
tathaiva daṇḍapāruṣye
pātyā daṇḍā yathākramam
//
vāk-pāruṣye yatha aiva uktāḥ
prātilomya-anulomataḥ
/
tatha aiva daṇḍa-pāruṣye
pātyā daṇḍā yathā-kramam
//
dehendriyavināśe tu
yathā daṇḍaṃ prakalpayet
/
tathā tuṣṭikaraṃ deyaṃ
samutthānaṃ ca paṇḍitaiḥ
/
samutthānavyayaṃ cāsau
dadyād āvraṇaropaṇāt
//
deha-indriya-vināśe tu
yathā daṇḍaṃ prakalpayet
/
tathā tuṣṭi-karaṃ deyaṃ
samutthānaṃ ca paṇḍitaiḥ
/
samutthāna-vyayaṃ ca asau
dadyād āvraṇaropaṇāt
//
vāgdaṇḍas tāḍanaṃ caiva
yeṣūktam aparādhiṣu
/
hṛtaṃ bhagnaṃ pradāpyās te
śodhyaṃ niḥsvais tu karmaṇā
//
vāg-daṇḍas tāḍanaṃ ca eva
yeṣu uktam aparādhiṣu
/
hṛtaṃ bhagnaṃ pradāpyās te
śodhyaṃ niḥsvais tu karmaṇā
//
śrāntāṃs tṛṣārtān kṣudhitān
akāle vāhayen naraḥ
/
kharagomahiṣoṣṭrādīn
prāpnuyāt pūrvasāhasam
//
śrāntāṃs tṛṣārtān kṣudhitān
akāle vāhayen naraḥ
/
khara-go-mahiṣa-uṣṭra-ādīn
prāpnuyāt pūrva-sāhasam
//
dvipaṇo dvādaśapaṇo
vadhe tu mṛgapakṣiṇām
/
sarpamārjāranakula
śvasūkaravadhe nṛṇām
//
dvipaṇo dvādaśapaṇo
vadhe tu mṛga-pakṣiṇām
/
sarpa-mārjāra-nakula
śva-sūkara-vadhe nṛṇām
//
gokumārīdevapaśu
mukṣāṇaṃ vṛṣabhaṃ tathā
/
vāhayan sāhasaṃ pūrvaṃ
prāpnuyād uttamaṃ vadhaḥ
//
go-kumārī-deva-paśu
mukṣāṇaṃ vṛṣabhaṃ tathā
/
vāhayan sāhasaṃ pūrvaṃ
prāpnuyād uttamaṃ vadhaḥ
//
pramāpaṇe prāṇabhṛtāṃ
dadyāt tatpratirūpakam
/
tasyānurūpaṃ mūlyaṃ vā
dadyād ity abravīn manuḥ
//
pramāpaṇe prāṇa-bhṛtāṃ
dadyāt tat-pratirūpakam
/
tasya anurūpaṃ mūlyaṃ vā
dadyād ity abravīn manuḥ
//
vanaspatīnāṃ sarveṣām
upabhogo yathā yathā
/
tathā tathā damaḥ kāryo
hiṃsāyām iti dhāraṇā
//
vanaspatīnāṃ sarveṣām
upabhogo yathā yathā
/
tathā tathā damaḥ kāryo
hiṃsāyām iti dhāraṇā
//
śiṣyaṃ krodhena hanyāc ced
ācāryo latayā vinā
/
yenātyarthaṃ bhavet pīḍā
vādaḥ syāc śiṣyataḥ pituḥ
//
śiṣyaṃ krodhena hanyāc ced
ācāryo latayā vinā
/
yena atyarthaṃ bhavet pīḍā
vādaḥ syāc śiṣyataḥ pituḥ
//
[sāhasam]
sahasā yat kṛtaṃ karma
tat sāhasam udāhṛtam
//
sahasā yat kṛtaṃ karma
tat sāhasam udāhṛtam
//
sānvayas tv apahāro yaḥ
prasahya haraṇaṃ ca yat
/
sāhasaṃ ca bhaved evaṃ
steyam uktaṃ vinihnavaḥ
//
sānvayas tv apahāro yaḥ
prasahya haraṇaṃ ca yat
/
sāhasaṃ ca bhaved evaṃ
steyam uktaṃ vinihnavaḥ
//
vinā cihnais tu yat kāryaṃ
sāhasākhyaṃ pravartate
/
śapathaiḥ sa viśodhyaḥ syāt
sarvavādeṣv ayaṃ vidhiḥ
//
vinā cihnais tu yat kāryaṃ
sāhasā ākhyaṃ pravartate
/
śapathaiḥ sa viśodhyaḥ syāt
sarvavādeṣv ayaṃ vidhiḥ
//
ekaṃ ced vahavo hanyuḥ
saṃrabdhāḥ puruṣaṃ narāḥ
/
marmaghāto tu yas teṣāṃ
sa ghātaka iti smṛtaḥ
//
ekaṃ ced vahavo hanyuḥ
saṃrabdhāḥ puruṣaṃ narāḥ
/
marma-ghāto tu yas teṣāṃ
sa ghātaka iti smṛtaḥ
//
vyāpādanena tatkārī
vadhaṃ citram avāpnuyāt
/
vināśahetum āyāntaṃ
hanyād evāvicārayan
//
vyāpādanena tat-kārī
vadhaṃ citram avāpnuyāt
/
vināśa-hetum āyāntaṃ
hanyād eva avicārayan
//
udyatānāṃ tu pāpānāṃ
hantur doṣo na vidyate
/
nivṛttās tu yad ārambhād
grahaṇaṃ na vadhaḥ smṛtaḥ
//
udyatānāṃ tu pāpānāṃ
hantur doṣo na vidyate
/
nivṛttās tu yad ārambhād
grahaṇaṃ na vadhaḥ smṛtaḥ
//
ātatāyini cotkṛṣṭe
tapaḥsvādhyāyajanmataḥ
/
vadhas tatra tu naiva
syāt pāpe hīne vadho bhṛguḥ
//
ātatāyini ca utkṛṣṭe
tapaḥsvādhyāya-janmataḥ
/
vadhas tatra tu na eva
syāt pāpe hīne vadho bhṛguḥ
//
udyatāsiviṣāgniś ca
cāpodyatakaras tathā
/
ātharvaṇena hantā ca
piśunaś caiva rājani
//
udyata-asi-viṣa-agniś ca
cāpa-udyata-karas tathā
/
ātharvaṇena hantā ca
piśunaś ca eva rājani
//
bhāryātikramakārī ca
randhrānveṣaṇatatparaḥ
/
evam ādyān vijānīyāt
sarvān evātatāyinaḥ
//
bhārya-atikrama-kārī ca
randhra-anveṣaṇa-tat-paraḥ
/
evam ādyān vijānīyāt
sarvān evā atatāyinaḥ
//
yaśovṛttaharān pāpān
āhur dharmārthahārakān
/
anākṣāritapūrvo yas tv
aparādhe pravartate
/
prāṇadravyāpahāre ca
taṃ vidyād ātatāyinam
//
yaśo-vṛtta-harān pāpān
āhur dharma-artha-hārakān
/
anākṣārita-pūrvo yas tv
aparādhe pravartate
/
prāṇa-dravya-apahāre ca
taṃ vidyād ātatāyinam
//
nakhināṃ śṛṇgiṇāṃ caiva
daṃṣṭriṇāṃ cātatāyinām
/
hastyaśvānāṃ tathānyeṣāṃ
vadhe hantā na doṣabhāk
//
nakhināṃ śṛṇgiṇāṃ ca eva
daṃṣṭriṇāṃ cā atatāyinām
/
hasty-aśvānāṃ tatha ānyeṣāṃ
vadhe hantā na doṣa-bhāk
//
garbhasya pātane steno
brāhmaṇyāṃ śastrapātena
/
aduṣṭāṃ yoṣitaṃ hatvā
hantvyo brāhmaṇo 'pi hi
//
garbhasya pātane steno
brāhmaṇyāṃ śastra-pātena
/
aduṣṭāṃ yoṣitaṃ hatvā
hantvyo brāhmaṇo 'pi hi
//
kṣataṃ bhaṅgopamardau ca
kuryād dravyeṣu yo naraḥ
/
prāpnuyāt sāhasaṃ pūrvaṃ
dravyabhāksvāmyudāhṛtaḥ
//
kṣataṃ bhaṅga-upamardau ca
kuryād dravyeṣu yo naraḥ
/
prāpnuyāt sāhasaṃ pūrvaṃ
dravya-bhāk-svāmy-udāhṛtaḥ
//
hared bhindyād dahed vāpi
devānāṃ pratimāṃ yadi
/
taggṛhaṃ caiva yo bhindyāt
prāpnuyāt pūrvasāhasam
//
hared bhindyād dahed va āpi
devānāṃ pratimāṃ yadi
/
tag-gṛhaṃ ca eva yo bhindyāt
prāpnuyāt pūrva-sāhasam
//
prākāraṃ bhedayed yas tu
pātayec chātayet tathā
/
badhnīyād ambhaso mārgaṃ
prāpnuyāt pūrvasāhasam
//
prākāraṃ bhedayed yas tu
pātayec chātayet tathā
/
badhnīyād ambhaso mārgaṃ
prāpnuyāt pūrva-sāhasam
//
[steyam]
pracchannaṃ vā prakāśaṃ vā
niśāyām atha vā divā
/
yat paradravyaharaṇaṃ
steyaṃ tat parikīrtitam
//
pracchannaṃ vā prakāśaṃ vā
niśāyām atha vā divā
/
yat para-dravya-haraṇaṃ
steyaṃ tat parikīrtitam
//
anyahastāt paribhraṣṭam
akāmād uddhṛtaṃ bhuvi
/
caureṇa vā parikṣiptaṃ
loptraṃ yatnāt parīkṣayet
//
anya-hastāt paribhraṣṭam
akāmād uddhṛtaṃ bhuvi
/
caureṇa vā parikṣiptaṃ
loptraṃ yatnāt parīkṣayet
//
tulāmānapratimāna
pratirūpakalakṣitaiḥ
/
carann alakṣitair vāpi
prāpnuyāt pūrvasāhasam
//
tulāmāna-pratimāna
pratirūpaka-lakṣitaiḥ
/
carann alakṣitair va āpi
prāpnuyāt pūrva-sāhasam
//
gṛhe tu muṣitaṃ rājā
cauragrāhāṃs tu dāpayet
/
ārakṣakāṃś ca dikpālān
yadi cauro na labhyate
//
gṛhe tu muṣitaṃ rājā
caura-grāhāṃs tu dāpayet
/
ārakṣakāṃś ca dik-pālān
yadi cauro na labhyate
//
grāmāntare hṛtaṃ dravyaṃ
grāmādhyakṣaṃ pradāpayet
/
vivīte svāminā deyaṃ
cauroddhartā vivītake
//
grāma-antare hṛtaṃ dravyaṃ
grāma-adhyakṣaṃ pradāpayet
/
vivīte svāminā deyaṃ
caura-uddhartā vivītake
//
svadeśe yasya yat kiṃcid
dhṛtaṃ deyaṃ nṛpeṇa tu
/
gṛhṇīyāt tat svayaṃ naṣṭaṃ
prāptam anviṣya pārthivaḥ
//
svadeśe yasya yat kiṃcid
dhṛtaṃ deyaṃ nṛpeṇa tu
/
gṛhṇīyāt tat svayaṃ naṣṭaṃ
prāptam anviṣya pārthivaḥ
//
caurair hṛtaṃ prayatnena
svarūpaṃ pratipādayet
/
tadabhāve tu mūlyaṃ syād
anyathā kilviṣī nṛpaḥ
//
caurair hṛtaṃ prayatnena
svarūpaṃ pratipādayet
/
tad-abhāve tu mūlyaṃ syād
anyathā kilviṣī nṛpaḥ
//
labdhe 'pi caure yadi tu
moṣas tasmān na labhyate
/
dadyāt tam atha vā cauraṃ
dāpayet tu yatheṣṭataḥ
//
labdhe 'pi caure yadi tu
moṣas tasmān na labhyate
/
dadyāt tam atha vā cauraṃ
dāpayet tu yatha īṣṭataḥ
//
tasmiṃś ced dāpyamānānāṃ
bhaved doṣe tu saṃśayaḥ
/
muṣitaḥ śapathaṃ dāpyo
bandhubhir vā viśodhayet
//
tasmiṃś ced dāpyamānānāṃ
bhaved doṣe tu saṃśayaḥ
/
muṣitaḥ śapathaṃ dāpyo
bandhubhir vā viśodhayet
//
yasmād apahṛtāl labdhaṃ
dravyāt svalpaṃ tu svāminā
/
tac śeṣam āpnuyāt tasmāt
pratyaye svāminā kṛte
//
yasmād apahṛtāl labdhaṃ
dravyāt svalpaṃ tu svāminā
/
tac śeṣam āpnuyāt tasmāt
pratyaye svāminā kṛte
//
svadeśaghātino ye syus
tathā mārganirodhakāḥ
/
teṣāṃ sarvasvam ādāya
rājā śūle niveśayet
//
svadeśa-ghātino ye syus
tathā mārga-nirodhakāḥ
/
teṣāṃ sarvasvam ādāya
rājā śūle niveśayet
//
acorād dāpitaṃ dravyaṃ
caurānveṣaṇatatparaiḥ
/
upalabdhe labheraṃs te
dviguṇaṃ tatra dāpayet
//
acorād dāpitaṃ dravyaṃ
caura-anveṣaṇa-tat-paraiḥ
/
upalabdhe labheraṃs te
dviguṇaṃ tatra dāpayet
//
yena yena paradrohaṃ
karoty aṅgena taskaraḥ
/
chindyād aṅgaṃ nṛpas tasya
na karoti yathā punaḥ
//
yena yena paradrohaṃ
karoty aṅgena taskaraḥ
/
chindyād aṅgaṃ nṛpas tasya
na karoti yathā punaḥ
//
trapuṣe vāruke dve tu
pañcāmraṃ pañcadāḍimam
/
kharjūrabadarādīnāṃ
muṣṭiṃ gṛhṇan na duṣyati
//
trapuṣe vāruke dve tu
pañcāmraṃ pañcadāḍimam
/
kharjūra-badara-ādīnāṃ
muṣṭiṃ gṛhṇan na duṣyati
//
mānavāḥ sadya evāhuḥ
sahoḍhānāṃ pravāsanam
/
gautamānām aniṣṭaṃ yat
prāṇyucchedad vigarhitam
//
mānavāḥ sadya evā ahuḥ
sahoḍhānāṃ pravāsanam
/
gautamānām aniṣṭaṃ yat
prāṇy-ucchedad vigarhitam
//
sahoḍham asahoḍhaṃ vā
tattvāgamitasāhasam
/
pragṛhyāc chinnam āvedya
sarvasvair viprayojayet
//
sahoḍham asahoḍhaṃ vā
tattva-āgamita-sāhasam
/
pragṛhyāc chinnam āvedya
sarvasvair viprayojayet
//
ayaḥsandānaguptās tu
mandabhaktā balānvitāḥ
/
kuryuḥ karmāṇi nṛpater
āmṛtyor iti kauśikaḥ
//
ayaḥsandāna-guptās tu
manda-bhaktā bala-anvitāḥ
/
kuryuḥ karmāṇi nṛpater
āmṛtyor iti kauśikaḥ
//
paradeśād dhṛtaṃ dravyaṃ
vaideśyena yadā bhavet
/
gṛhītvā tasya taddravyam
adaṇḍaṃ taṃ visarjayet
//
para-deśād dhṛtaṃ dravyaṃ
vaideśyena yadā bhavet
/
gṛhītvā tasya tad-dravyam
adaṇḍaṃ taṃ visarjayet
//
corāṇāṃ bhaktadā ye syus
tathāgnyudakadāyakāḥ
/
kretāraś caiva bhāṇḍānāṃ
pratigrāhiṇa eva ca
/
samadaṇḍāḥ smṛtā hy ete
ye ca pracchādayanti tān
//
corāṇāṃ bhaktadā ye syus
tathā-agny-udaka-dāyakāḥ
/
kretāraś ca eva bhāṇḍānāṃ
pratigrāhiṇa eva ca
/
sama-daṇḍāḥ smṛtā hy ete
ye ca pracchādayanti tān
//
avidvān yājako vā syāt
pravaktā cānavasthitaḥ
/
tau ubhau coradaṇḍena
vinīya sthāpayet pathi
//
avidvān yājako vā syāt
pravaktā ca anavasthitaḥ
/
tau ubhau cora-daṇḍena
vinīya sthāpayet pathi
//
[strīsaṃgrahaṇam]
dūtopacārayuktaś ced
avelāsthānasaṃsthitiḥ
/
kṇṭhakeśāṇ calagrāhaḥ
karṇanāsākarādiṣu
/
ekasthānāsanāhārāḥ
saṃgraho navadhā smṛtaḥ
//
dūta-upacāra-yuktaś ced
avelā-asthāna-saṃsthitiḥ
/
kṇṭha-keśāṇ cala-grāhaḥ
karṇa-nāsā-kara-ādiṣu
/
eka-sthāna-āsana-āhārāḥ
saṃgraho navadhā smṛtaḥ
//
strīṣu vṛttopabhogaḥ syāt
prasahya puruṣo yadā
/
vadhe tatra pravarteta
kāryātikramaṇaṃ hi tat
//
strīṣu vṛtta-upabhogaḥ syāt
prasahya puruṣo yadā
/
vadhe tatra pravarteta
kārya-atikramaṇaṃ hi tat
//
kāmārtā svairiṇī yā tu
svayam eva prakāmayet
/
rājādeśena moktavyā
vikhyāpya janasaṃnidhau
//
kāma-ārtā svairiṇī yā tu
svayam eva prakāmayet
/
rāja-ādeśena moktavyā
vikhyāpya jana-saṃnidhau
//
ārambhakṛtsahāyaś ca
tathā mārgānudeśakaḥ
/
āśrayaḥ śastradātā ca
bhaktadātā vikarmiṇām
//
ārambha-kṛt-sahāyaś ca
tathā mārga-anudeśakaḥ
/
āśrayaḥ śastra-dātā ca
bhakta-dātā vikarmiṇām
//
yuddhopadeśakaś caiva
tadvināśapradarśakaḥ
/
upekṣākāryayuktaś ca
doṣavaktranumokakaḥ
//
yuddha-upadeśakaś ca eva
tad-vināśa-pradarśakaḥ
/
upekṣā-kārya-yuktaś ca
doṣa-vaktr-anumokakaḥ
//
aniṣeddhākṣamo yaḥ syāt
sarve tatkāryakāriṇaḥ
/
yathāśaktyanurūpaṃ tu
daṇḍam eṣāṃ prakalpayet
//
aniṣeddhā-kṣamo yaḥ syāt
sarve tat-kārya-kāriṇaḥ
/
yathā-śakty-anurūpaṃ tu
daṇḍam eṣāṃ prakalpayet
//
[strīpuṃdharmaḥ]
patyā cāpy aviyoginyā
śuśrūṣyo 'gnir vinītayā
/
saubhāgyavad avvaidhavya
kāmyayā bhartṛbhaktayā
//
patyā ca apy aviyoginyā
śuśrūṣyo 'gnir vinītayā
/
saubhāgyavad avvaidhavya
kāmyayā bhartṛ-bhaktayā
//
matiśuśrūṣayaiva strī
sarvān kāmān samaśnute
/
divaḥ punar ihāyātā
sukhānāṃ śevadhir bhavet
//
mati-śuśrūṣaya aiva strī
sarvān kāmān samaśnute
/
divaḥ punar ihā ayātā
sukhānāṃ śevadhir bhavet
//
mṛte bhartari yā sādhvī
brahmacarye vyavasthitā
/
sārundhatīsamācārā
brahmaloke mahīyate
//
mṛte bhartari yā sādhvī
brahmacarye vyavasthitā
/
sārundhatī-samācārā
brahmaloke mahīyate
//
[dāyavibhāgaḥ]
sakalaṃ dravyajātaṃ yad
bhāgair gṛhṇanti tat samaiḥ
/
pitaro bhrātaraś caiva
vibhāgo dharmya ucyate
//
sakalaṃ dravya-jātaṃ yad
bhāgair gṛhṇanti tat samaiḥ
/
pitaro bhrātaraś ca eva
vibhāgo dharmya ucyate
//
paitāmahaṃ samānaṃ syāt
pituḥ putrasya cobhayoḥ
/
svayaṃ copārjite pitrā
na putraḥ svāmyam arhati
//
paitāmahaṃ samānaṃ syāt
pituḥ putrasya ca ubhayoḥ
/
svayaṃ ca upārjite pitrā
na putraḥ svāmyam arhati
//
paitāmahaṃ ca pitryaṃ ca
yac cānyat svayam arjitam
/
dāyādānāṃ vibhāge tu
sarvam etad vibhajyate
//
paitāmahaṃ ca pitryaṃ ca
yac ca anyat svayam arjitam
/
dāyādānāṃ vibhāge tu
sarvam etad vibhajyate
//
dṛśyamānaṃ vibhajyeta
gṛhaṃ kṣetraṃ catuṣpadam
/
gūḍhadravyābhiśaṅkāyāṃ
pratyayas tatra kīrtitaḥ
//
dṛśyamānaṃ vibhajyeta
gṛhaṃ kṣetraṃ catuṣpadam
/
gūḍha-dravya-abhiśaṅkāyāṃ
pratyayas tatra kīrtitaḥ
//
gṛhopaskaravāhyāś ca
dohyābharaṇakarmiṇaḥ
/
dṛśyamānā vibhajyante
kośaṃ gūḍhe 'bravīd bhṛguḥ
//
gṛha-upaskara-vāhyāś ca
dohya-ābharaṇa-karmiṇaḥ
/
dṛśyamānā vibhajyante
kośaṃ gūḍhe 'bravīd bhṛguḥ
//
jīvadvibhāge tu pitā
naikaṃ putraṃ viśeṣayet
/
nirbhājayen na caivaikam
akasmāt kāraṇaṃ vinā
//
jīva-dvibhāge tu pitā
na ekaṃ putraṃ viśeṣayet
/
nirbhājayen na ca eva ekam
akasmāt kāraṇaṃ vinā
//
saṃprāptavyavahārāṇāṃ
vibhāgaś ca vidhīyate
/
puṃsāṃ ca ṣoḍaśe varṣe
jāyate vyavahāritā
//
saṃprāpta-vyavahārāṇāṃ
vibhāgaś ca vidhīyate
/
puṃsāṃ ca ṣoḍaśe varṣe
jāyate vyavahāritā
//
aprāptavyavahārāṇāṃ ca
dhanaṃ vyayavivarjitam
/
nyaseyur bandhumitreṣu
proṣitānāṃ tathaiva ca
//
aprāpta-vyavahārāṇāṃ ca
dhanaṃ vyaya-vivarjitam
/
nyaseyur bandhu-mitreṣu
proṣitānāṃ tatha aiva ca
//
proṣitasya tu yo bhāgo
rakṣeyuḥ sarva eva tam
/
bālaputre mṛte rikthaṃ
rakṣyaṃ tat tantubandhubhiḥ
rakṣitavyaṃtu bandhubhiḥ?
/
paugaṇḍāḥ paratas taṃ tu
vibhajeran yathāṃśataḥ
//
proṣitasya tu yo bhāgo
rakṣeyuḥ sarva eva tam
/
bāla-putre mṛte rikthaṃ
rakṣyaṃ tat tantubandhubhiḥ
rakṣitavyaṃtu bandhubhiḥ?
/
paugaṇḍāḥ paratas taṃ tu
vibhajeran yathā-aṃśataḥ
//
bhrātrā pitṛvyamātṛbhyāṃ
kuṭumbārtham ṛṇaṃ kṛtam
/
vibhāgakāle deyaṃ tad
rikthibhiḥ sarvam eva tu
//
bhrātrā pitṛvya-mātṛbhyāṃ
kuṭumba-artham ṛṇaṃ kṛtam
/
vibhāga-kāle deyaṃ tad
rikthibhiḥ sarvam eva tu
//
tad ṛṇaṃ dhanine deyaṃ
nānyathaiva pradāpayet
/
bhāvitaṃ cet pramāṇena
virodhāt parato yadā
//
tad ṛṇaṃ dhanine deyaṃ
na anyatha aiva pradāpayet
/
bhāvitaṃ cet pramāṇena
virodhāt parato yadā
//
dharmārthaṃ prītidattaṃ ca
yad ṛṇaṃ syān niyojitam
/
tad dṛśyamānaṃ vibhajen
na dānaṃ paitṛkād dhanāt
//
dharma-arthaṃ prīti-dattaṃ ca
yad ṛṇaṃ syān niyojitam
/
tad dṛśyamānaṃ vibhajen
na dānaṃ paitṛkād dhanāt
//
pitryaṃ pitryarṇasaṃśuddham
ātmīyaṃ cātmanā kṛtam
/
ṛṇam evaṃvidhaṃ śodhyaṃ
vibhāge bandhubhiḥ saha
//
pitryaṃ pitryarṇa-saṃśuddham
ātmīyaṃ cā atmanā kṛtam
/
ṛṇam evaṃvidhaṃ śodhyaṃ
vibhāge bandhubhiḥ saha
//
ṛṇaṃ prītipradānaṃ ca
dattvā śeṣaṃ vibhājayet
//
ṛṇaṃ prīti-pradānaṃ ca
dattvā śeṣaṃ vibhājayet
//
dvyaṃśaharo 'rdhaharo vā
putravittārjanāt pitā
/
mātāpi pitari prete
putratulyāṃśabhāginī
//
dvyaṃśa-haro 'rdhaharo vā
putra-vitta-arjanāt pitā
/
māta āpi pitari prete
putra-tulya-aṃśa-bhāginī
//
yathā yathā vibhāgāptaṃ
dhanaṃ yāgārthatām iyāt
/
tathā tathā vidhātavyaṃ
vidvadbhir bhāgagauravam
//
yathā yathā vibhāga-āptaṃ
dhanaṃ yāga-arthatām iyāt
/
tathā tathā vidhātavyaṃ
vidvadbhir bhāga-gauravam
//
loke rikthavibhāge 'pi
na kaścit prabhutām iyāt
/
bhoga eva tu kartavyo
na dānaṃ na ca vikrayaḥ
//
loke riktha-vibhāge 'pi
na kaścit prabhutām iyāt
/
bhoga eva tu kartavyo
na dānaṃ na ca vikrayaḥ
//
vibhaktā avibhaktā vā
dāyādāḥ sthāvare samāḥ
/
eko hy anīśaḥ sarvatra
dānādhamanavikraye
//
vibhaktā avibhaktā vā
dāyādāḥ sthāvare samāḥ
/
eko hy anīśaḥ sarvatra
dāna-ādhamana-vikraye
//
avibhakte 'nuje prete
tat sutaṃ rikthabhāginam
/
kurvīta jīvanaṃ yena
labdhaṃ naiva pitāmahāt
//
avibhakte 'nuje prete
tat sutaṃ riktha-bhāginam
/
kurvīta jīvanaṃ yena
labdhaṃ na eva pitāmahāt
//
labhetāṃśaṃ sa pitryaṃ tu
pitṛvyāt tasya vā sutāt
/
sa evāṃśas tu sarveṣā
bhrātṝṇāṃ nyāyato bhavet
/
labheta tat suto vāpi
nivṛttiḥ parato bhavet
//
labheta aṃśaṃ sa pitryaṃ tu
pitṛvyāt tasya vā sutāt
/
sa eva aṃśas tu sarveṣā
bhrātṝṇāṃ nyāyato bhavet
/
labheta tat suto va āpi
nivṛttiḥ parato bhavet
//
utpanne caurase putre
caturthāṃśaharāḥ sutāḥ
/
savarṇā asavarṇās tu
grāsācchādanabhājanāḥ
//
utpanne caurase putre
caturtha-aṃśa-harāḥ sutāḥ
/
savarṇā asavarṇās tu
grāsa-ācchādana-bhājanāḥ
//
kanyakānāṃ tv adattānāṃ
caturto bhāga iṣyate
/
putrāṇāṃ tu trayo bhāgāḥ
sāmyaṃ tv alpadhane smṛtam
//
kanyakānāṃ tv adattānāṃ
caturto bhāga iṣyate
/
putrāṇāṃ tu trayo bhāgāḥ
sāmyaṃ tv alpa-dhane smṛtam
//
kṣetrikasya matenāpi
phalam utpādayet tu yaḥ
/
tasyeha bhāginau tau tu
na phalaṃ hi vinaikataḥ
//
kṣetrikasya matena api
phalam utpādayet tu yaḥ
/
tasya iha bhāginau tau tu
na phalaṃ hi vina aikataḥ
//
klībaṃ vihāya patitaṃ
yā punar labhate patim
/
tasyāṃ paunarbhavo jāto
vyaktam utpādakasya saḥ
//
klībaṃ vihāya patitaṃ
yā punar labhate patim
/
tasyāṃ paunarbhavo jāto
vyaktam utpādakasya saḥ
//
na mūtraṃ phenilaṃ yasya
viṣṭhā cāpsu nimajjati
/
meḍhraś conmādaśukrābhyāṃ
hīnaḥ klībaḥ sa ucyate
//
na mūtraṃ phenilaṃ yasya
viṣṭhā ca apsu nimajjati
/
meḍhraś ca unmāda-śukrābhyāṃ
hīnaḥ klībaḥ sa ucyate
//
akramoḍhāsutaś caiva
sagotrādyas tu jāyate
/
pravrajyāvasitaś caiva
na rikthaṃ teṣu cārhati
//
akrama-ūḍhā-sutaś ca eva
sagotra-ādyas tu jāyate
/
pravrajya-avasitaś ca eva
na rikthaṃ teṣu ca arhati
//
akramoḍhāsutas tv ṛkthī
savarṇaś ca yadā pituḥ
/
asavarṇaprasūtaś ca
kramoḍhāyāṃ ca yo bhavet
//
akrama-ūḍhā-sutas tv ṛkthī
savarṇaś ca yadā pituḥ
/
asavarṇa-prasūtaś ca
krama-ūḍhāyāṃ ca yo bhavet
//
pratilomaprasūtā yā
tasyāḥ putro na rikthabhāk
/
grāsācchādanam atyantaṃ
deyaṃ tadbandhubhir matam
//
pratiloma-prasūtā yā
tasyāḥ putro na rikthabhāk
/
grāsa-ācchādanam atyantaṃ
deyaṃ tad-bandhubhir matam
//
bandhūnām apy abhāve tu
pitṛdravyaṃ tad āpnuyāt
/
apitryaṃ draviṇaṃ prāptaṃ
dāpanīyā na bāndhavāḥ
//
bandhūnām apy abhāve tu
pitṛ-dravyaṃ tad āpnuyāt
/
apitryaṃ draviṇaṃ prāptaṃ
dāpanīyā na bāndhavāḥ
//
[avibhājyāni]
svaśaktyapahṛtaṃ naṣṭaṃ
svayam āptaṃ ca yad bhavet
/
etat sarvaṃ pitā putrair
vibhāge naiva dāpyate
//
svaśakty-apahṛtaṃ naṣṭaṃ
svayam āptaṃ ca yad bhavet
/
etat sarvaṃ pitā putrair
vibhāge na eva dāpyate
//
parabhaktopayogena
vidyā prāptān yatas tu yā
/
tayā prāptaṃ dhanaṃ yat tu
vidyāprāptaṃ tad ucyate
//
para-bhakta-upayogena
vidyā prāptān yatas tu yā
/
tayā prāptaṃ dhanaṃ yat tu
vidyā-prāptaṃ tad ucyate
//
upanyaste tu yal labdhaṃ
vidyayā paṇapūrvakam
/
vidyādhanaṃ tu tad vidyād
vibhāge na vibhajyate
//
upanyaste tu yal labdhaṃ
vidyayā paṇa-pūrvakam
/
vidyā-dhanaṃ tu tad vidyād
vibhāge na vibhajyate
//
śiṣyād ārtvijyataḥ praśnāt
saṃdigdhapraśnanirṇayāt
/
svajñānaśaṃsanād vādāl
labdhaṃ prādhyayanāc ca yat
/
vidyādhanaṃ tu tat prāhur
vibhāge na vibhajyate
//
śiṣyād ārtvijyataḥ praśnāt
saṃdigdha-praśna-nirṇayāt
/
svajñāna-śaṃsanād vādāl
labdhaṃ prādhyayanāc ca yat
/
vidyā-dhanaṃ tu tat prāhur
vibhāge na vibhajyate
//
śilpiṣv api hi dharmo 'yaṃ
mūlyāc yac cādhikaṃ bhavet
//
śilpiṣv api hi dharmo 'yaṃ
mūlyāc yac ca adhikaṃ bhavet
//
paraṃ nirasya yal labdhaṃ
vidyāto dyūtapūrvakam
/
vidyādhanaṃ tu tad vidyān
na vibhājyaṃ bṛhaspatiḥ
//
paraṃ nirasya yal labdhaṃ
vidyāto dyūta-pūrvakam
/
vidyā-dhanaṃ tu tad vidyān
na vibhājyaṃ bṛhaspatiḥ
//
vidyāpratijñayā labdhaṃ
śiṣyād āptaṃ ca yad bhavet
/
ṛtviṅnyāyena yal labdham
etad vidyādhanaṃ bhṛguḥ
//
vidyā-pratijñayā labdhaṃ
śiṣyād āptaṃ ca yad bhavet
/
ṛtviṅ-nyāyena yal labdham
etad vidyā-dhanaṃ bhṛguḥ
//
vidyābalakṛtaṃ caiva
yājyataḥ śiṣyatas tathā
/
etad vidyādhanaṃ prāhuḥ
sāmānyaṃ yad ato 'nyathā
//
vidyā-bala-kṛtaṃ ca eva
yājyataḥ śiṣyatas tathā
/
etad vidyā-dhanaṃ prāhuḥ
sāmānyaṃ yad ato 'nyathā
//
kule vinītavidyānāṃ
bhrātṝṇāṃ pitṛto 'pi vā
/
śauryaprāptaṃ tu yad vittaṃ
vibhājyaṃ tad bṛhaspatiḥ
//
kule vinīta-vidyānāṃ
bhrātṝṇāṃ pitṛto 'pi vā
/
śaurya-prāptaṃ tu yad vittaṃ
vibhājyaṃ tad bṛhaspatiḥ
//
nāvidyānāṃ tu vaidyena
deyaṃ vidyādhanāt kvacit
/
samavidyādhikānāṃ tu
deyaṃ vaidyena tad dhanam
//
na avidyānāṃ tu vaidyena
deyaṃ vidyā-dhanāt kvacit
/
samavidyā-adhikānāṃ tu
deyaṃ vaidyena tad dhanam
//
āruhya saṃśayaṃ yatra
prasabhaṃ karma kurvate
/
tasmin karmaṇi tuṣṭena
prasādaḥ svāminā kṛtaḥ
/
tatra labdhaṃ tu yat kiñcit
dhanaṃ śauryeṇa tad bhavet
//
āruhya saṃśayaṃ yatra
prasabhaṃ karma kurvate
/
tasmin karmaṇi tuṣṭena
prasādaḥ svāminā kṛtaḥ
/
tatra labdhaṃ tu yat kiñcit
dhanaṃ śauryeṇa tad bhavet
//
śauryaprāptaṃ vidyayā ca
strīdhanaṃ caiva yat smṛtam
/
etat sarvaṃ vibhāge tu
vibhājyaṃ naiva rikthibhiḥ
//
śaurya-prāptaṃ vidyayā ca
strī-dhanaṃ ca eva yat smṛtam
/
etat sarvaṃ vibhāge tu
vibhājyaṃ na eva rikthibhiḥ
//
dhvajāhṛtaṃ bhaved yat tu
vibhājyaṃ naiva tat smṛtam
/
saṃgrāmād āhṛtaṃ yat tu
vidrāvya dviṣatāṃ valam
/
svāmyarthe jīvitaṃ tyaktvā
tad dhvajāhṛtam ucyate
//
dhvaja-āhṛtaṃ bhaved yat tu
vibhājyaṃ na eva tat smṛtam
/
saṃgrāmād āhṛtaṃ yat tu
vidrāvya dviṣatāṃ valam
/
svāmy-arthe jīvitaṃ tyaktvā
tad dhvaja-āhṛtam ucyate
//
yal labdhaṃ dānakāle tu
svajātyā kanyayā saha
/
kanyāgataṃ tu tad vittaṃ
śuddhaṃ vṛddhikaraṃ smṛtam
//
yal labdhaṃ dāna-kāle tu
sva-jātyā kanyayā saha
/
kanyā-gataṃ tu tad vittaṃ
śuddhaṃ vṛddhi-karaṃ smṛtam
//
vaivāhikaṃ tu tad vidyād
bhāryayā yat sahāgatam
/
dhanam evaṃvidhaṃ sarvaṃ
vijñeyaṃ dharmasādhakam
//
vaivāhikaṃ tu tad vidyād
bhāryayā yat sahāgatam
/
dhanam evaṃvidhaṃ sarvaṃ
vijñeyaṃ dharma-sādhakam
//
vivāhakāle yat kiṃcid
varāyoddiśya dīyate
/
kanyāyās tad dhanaṃ sarvam
avibhājyaṃ ca bandhubhiḥ
//
vivāha-kāle yat kiṃcid
varāya uddiśya dīyate
/
kanyāyās tad dhanaṃ sarvam
avibhājyaṃ ca bandhubhiḥ
//
dhanaṃ patraniviṣṭaṃ tu
dharmārthaṃ ca nirūpitam
/
udakaṃ caiva dāsaś ca
nibandho yaḥ kramāgataḥ
//
dhanaṃ patra-niviṣṭaṃ tu
dharma-arthaṃ ca nirūpitam
/
udakaṃ ca eva dāsaś ca
nibandho yaḥ krama-āgataḥ
//
dhṛtaṃ vastram alaṃkāro
nānurūpaṃ tu yad bhavet
/
yathā kālopayogyāni
tathā yojyāni bandhubhiḥ
//
dhṛtaṃ vastram alaṃkāro
na anurūpaṃ tu yad bhavet
/
yathā kāla-upayogyāni
tathā yojyāni bandhubhiḥ
//
gopracāraś ca rakṣā ca
vastraṃ yac cāṅgayojitam
/
prayojyaṃ na vibhajyeta
dharmārthaṃ ca bṛhaspatiḥ
//
go-pracāraś ca rakṣā ca
vastraṃ yac ca aṅga-yojitam
/
prayojyaṃ na vibhajyeta
dharma-arthaṃ ca bṛhaspatiḥ
//
deśasya jāteḥ saṅghasya
dharmo grāmasya yo bhṛguḥ
/
uditaḥ syāt sa tenaiva
dāyabhāgaṃ prakalpayet
//
deśasya jāteḥ saṅghasya
dharmo grāmasya yo bhṛguḥ
/
uditaḥ syāt sa tena eva
dāya-bhāgaṃ prakalpayet
//
[pracchāditarikthasya punarvibhāgaḥ]
pracchāditaṃ yadi dhanaṃ
punar āsādya tat samam
/
bhajeran bhrātṛbhiḥ sārdham
abhāve hi pituḥ sutāḥ
//
pracchāditaṃ yadi dhanaṃ
punar āsādya tat samam
/
bhajeran bhrātṛbhiḥ sārdham
abhāve hi pituḥ sutāḥ
//
anyonyāpahṛtaṃ dravyaṃ
durvibhaktaṃ ca yad bhavet
/
paścāt prāptaṃ vibhajyeta
samabhāgena tad bhṛguḥ
//
anyonya-apahṛtaṃ dravyaṃ
durvibhaktaṃ ca yad bhavet
/
paścāt prāptaṃ vibhajyeta
samabhāgena tad bhṛguḥ
//
vibhaktenaiva yat prāptaṃ
dhanaṃ tasyaiva tad bhavet
/
hṛtaṃ naṣṭaṃ ca yal labdhaṃ
prāg uktaṃ ca punar bhajet
//
vibhaktena eva yat prāptaṃ
dhanaṃ tasya eva tad bhavet
/
hṛtaṃ naṣṭaṃ ca yal labdhaṃ
prāg uktaṃ ca punar bhajet
//
bandhunāpahṛtaṃ dravyaṃ
balān naiva pradāpayet
/
bandhūnām avibhaktānāṃ
bhogaṃ naiva pradāpayet
//
bandhuna āpahṛtaṃ dravyaṃ
balān na eva pradāpayet
/
bandhūnām avibhaktānāṃ
bhogaṃ na eva pradāpayet
//
kṣetraṃ sādhāraṇaṃ tyaktvā
yo 'nyadeśaṃ samāśritaḥ
/
tad vaṃśyasyāgatasyāṃśaḥ
pradātavyo na saṃśayaḥ
//
kṣetraṃ sādhāraṇaṃ tyaktvā
yo 'nya-deśaṃ samāśritaḥ
/
tad vaṃśyasyā agatasya aṃśaḥ
pradātavyo na saṃśayaḥ
//
tṛtīyaḥ pañcamo vāpi
saptamaś cāpi yo bhavet
/
janmanām aparijñāne
labhetāṃśaṃ kramāgatam
//
tṛtīyaḥ pañcamo va āpi
saptamaś ca api yo bhavet
/
janmanām aparijñāne
labheta aṃśaṃ krama-āgatam
//
yaṃ paraṃparayā maulāḥ
sāmantāḥ svāminaṃ viduḥ
/
tad anvayasyāgatasya
dātavyā gotajair mahī
//
yaṃ paraṃparayā maulāḥ
sāmantāḥ svāminaṃ viduḥ
/
tad anvayasyā agatasya
dātavyā gotajair mahī
//
vibhaktāḥ pitṛvittāc ced
akatra
?
prativāsinaḥ
/
vibhajeyuḥ punar dvyaṃśaṃ
sa labhetodayo yataḥ
//
vibhaktāḥ pitṛ-vittāc ced
akatra
?
prativāsinaḥ
/
vibhajeyuḥ punar dvyaṃśaṃ
sa labheta udayo yataḥ
//
[vibhaktacihnādi]
vaseyur daśa varṣāṇi
pṛthagdharmāḥ pṛthakkriyāḥ
/
bhrātaras te 'pi vijñeyā
vibhaktāḥ paitṛkād dhanāt
//
vaseyur daśa varṣāṇi
pṛthag-dharmāḥ pṛthak-kriyāḥ
/
bhrātaras te 'pi vijñeyā
vibhaktāḥ paitṛkād dhanāt
//
[strīdhanalakṣaṇaṃ strīdhanaprakārāś ca]
adhyagnyadhyāvāhanikaṃ
dattaṃ ca prītitaḥ striyaiḥ
/
bhrātṛmātṛpitṛprāptaṃ
ṣaḍvidhaṃ strīdhanaṃ smṛtam
//
adhyagny-adhyāvāhanikaṃ
dattaṃ ca prītitaḥ striyaiḥ
/
bhrātṛ-mātṛ-pitṛ-prāptaṃ
ṣaḍvidhaṃ strī-dhanaṃ smṛtam
//
vivāhakāle yat strībhyo
dīyate hy agnisaṃnidhau
/
tad adhyagnikṛtaṃ sadbhiḥ
strīdhanaṃ parikīrtitam
//
vivāha-kāle yat strībhyo
dīyate hy agni-saṃnidhau
/
tad adhyagni-kṛtaṃ sadbhiḥ
strī-dhanaṃ parikīrtitam
//
yat punar labhate nārī
nīyamānā pitur gṛhāt
/
adhyāvahanikaṃ caiva
strīdhanaṃ tad udāhṛtam
//
yat punar labhate nārī
nīyamānā pitur gṛhāt
/
adhyāvahanikaṃ ca eva
strī-dhanaṃ tad udāhṛtam
//
prītyā dattaṃ tu yat kiṃcit
śvaśrvā vā śvaśureṇa vā
/
pādavandanikaṃ caiva
prītidattaṃ tad ucyate
//
prītyā dattaṃ tu yat kiṃcit
śvaśrvā vā śvaśureṇa vā
/
pāda-vandanikaṃ ca eva
prīti-dattaṃ tad ucyate
//
gṛhopaskaravāhyānāṃ
dohyābharaṇakarmiṇām
/
mūlyaṃ labdhaṃ tu yat kiṃcic
śulkaṃ tat parikīrtitam
//
gṛha-upaskara-vāhyānāṃ
dohya-ābharaṇa-karmiṇām
/
mūlyaṃ labdhaṃ tu yat kiṃcic
śulkaṃ tat parikīrtitam
//
vivāhāt parato yat tu
labdhaṃ bhartṛkulāt striyā
/
anvādheyaṃ tad uktaṃ tu
labhdaṃ bandhukulāt tathā
//
vivāhāt parato yat tu
labdhaṃ bhartṛ-kulāt striyā
/
anvādheyaṃ tad uktaṃ tu
labhdaṃ bandhu-kulāt tathā
//
ūrdhvaṃ labdhaṃ tu yat kiṃcit
saṃskārāt prītitaḥ striyā
/
bhartuḥ pitroḥ sakāśād vā
anvādheyaṃ tu tad bhṛguḥ
//
ūrdhvaṃ labdhaṃ tu yat kiṃcit
saṃskārāt prītitaḥ striyā
/
bhartuḥ pitroḥ sakāśād vā
anvādheyaṃ tu tad bhṛguḥ
//
ūḍhayā kanyayā vāpi
bhartuḥ pitṛgṛhe 'pi vā
/
bhrātuḥ sakāśāt pitror vā
labdhaṃ saudāyikaṃ smṛtam
//
ūḍhayā kanyayā va āpi
bhartuḥ pitṛ-gṛhe 'pi vā
/
bhrātuḥ sakāśāt pitror vā
labdhaṃ saudāyikaṃ smṛtam
//
[strīdhane svāmyādivicāraḥ]
pitṛmātṛpatibhrātṛ
jñātibhiḥ strīdhanaṃ striyai
/
yathāśaktyā dvisāhasrād
dātavyaṃ sthāvarād ṛte
//
pitṛ-mātṛ-pati-bhrātṛ
jñātibhiḥ strī-dhanaṃ striyai
/
yatha āśaktyā dvi-sāhasrād
dātavyaṃ sthāvarād ṛte
//
yat tu sopādhikaṃ dattaṃ
yac ca yogavaśena vā
/
pitrā bhrātrātha vā patyā
na tat strīdhanam iṣyate
//
yat tu sopa-adhikaṃ dattaṃ
yac ca yoga-vaśena vā
/
pitrā bhrātra ātha vā patyā
na tat strī-dhanam iṣyate
//
prāptaṃ śilpais tu yad vittaṃ
prītyā caiva yad anyataḥ
/
bhartuḥ svāmyaṃ tadā tatra
śeṣaṃ tu strīdhanaṃ smṛtam
//
prāptaṃ śilpais tu yad vittaṃ
prītyā ca eva yad anyataḥ
/
bhartuḥ svāmyaṃ tadā tatra
śeṣaṃ tu strī-dhanaṃ smṛtam
//
saudāyikaṃ dhanaṃ prāpya
strīṇāṃ svātantryam iṣyate
/
yasmāt tadānṛśasyārthaṃ
tair dattam upajīvanam
//
saudāyikaṃ dhanaṃ prāpya
strīṇāṃ svātantryam iṣyate
/
yasmāt tada ānṛśasya arthaṃ
tair dattam upajīvanam
//
saudāyike sadā strīṇāṃ
svātantryaṃ parikīrtitam
/
vikraye caiva dāne ca
yatheṣṭaṃ sthāvareṣv api
//
saudāyike sadā strīṇāṃ
svātantryaṃ parikīrtitam
/
vikraye ca eva dāne ca
yatha īṣṭaṃ sthāvareṣv api
//
bhartṛdāyaṃ mṛte patyau
vinyaset strī yatheṣṭataḥ
/
vidyamāne tu saṃrakṣet
kṣapayet tat kule 'nyathā
//
bhartṛ-dāyaṃ mṛte patyau
vinyaset strī yatha īṣṭataḥ
/
vidyamāne tu saṃrakṣet
kṣapayet tat kule 'nyathā
//
atha cet sa dvibhāryaḥ syān
na ca tāṃ bhajate punaḥ
/
prītyā nisṛṣṭam api cet
pratidāpyaḥ sa tadbalāt
//
atha cet sa dvi-bhāryaḥ syān
na ca tāṃ bhajate punaḥ
/
prītyā nisṛṣṭam api cet
pratidāpyaḥ sa tad-balāt
//
grāsācchādanavāsānām
ācchedo yatra yoṣitaḥ
/
tatra svam ādadīta strī
vibhāgaṃ rikthināṃ tathā
//
grāsa-ācchādana-vāsānām
ācchedo yatra yoṣitaḥ
/
tatra svam ādadīta strī
vibhāgaṃ rikthināṃ tathā
//
likhitasyeti dharmo 'yaṃ
prāpte bhartṛkule vaset
/
vyādhitā pretakāle tu
gacched bandhujanaṃ tataḥ
//
likhitasya iti dharmo 'yaṃ
prāpte bhartṛ-kule vaset
/
vyādhitā preta-kāle tu
gacched bandhu-janaṃ tataḥ
//
na bhartā naiva ca suto
na pitā bhrātaro na ca
/
ādāne vā visarge vā
strīdhane prabhaviṣṇavaḥ
//
na bhartā na eva ca suto
na pitā bhrātaro na ca
/
ādāne vā visarge vā
strī-dhane prabhaviṣṇavaḥ
//
yadi hy ekataro 'py eṣāṃ
strīdhanaṃ bhakṣayed balāt
/
savṛddhikaṃ pradāpyaḥ syād
daṇḍaṃ caiva samāpnuyāt
//
yadi hy ekataro 'py eṣāṃ
strī-dhanaṃ bhakṣayed balāt
/
savṛddhikaṃ pradāpyaḥ syād
daṇḍaṃ ca eva samāpnuyāt
//
tad eva yady anujñāpya
bhakṣayet prītipūrvakam
/
mūlyam eva pradāpyaḥ syād
yady asau dhanavān bhavet
//
tad eva yady anujñāpya
bhakṣayet prīti-pūrvakam
/
mūlyam eva pradāpyaḥ syād
yady asau dhanavān bhavet
//
vyādhitaṃ vyasanasthaṃ ca
dhanikair vopapīḍitam
/
jñātvā nisṛṣṭaṃ yat prītyā
dadyād ātmecchayā tu saḥ
//
vyādhitaṃ vyasanasthaṃ ca
dhanikair va ūpapīḍitam
/
jñātvā nisṛṣṭaṃ yat prītyā
dadyād ātma-icchayā tu saḥ
//
jīvantyāḥ patiputrās tu
devarāḥ pitṛbāndhavāḥ
/
anīśāḥ strīdhanasyoktā
daṇḍyās tv apaharanti ye
//
jīvantyāḥ pati-putrās tu
devarāḥ pitṛ-bāndhavāḥ
/
anīśāḥ strī-dhanasya uktā
daṇḍyās tv apaharanti ye
//
bhartrā pratiśrutaṃ deyam
ṛṇavat strīdhanaṃ sutaiḥ
/
tiṣṭhed bhartṛkule yā tu
na sā pitṛkule vaset
//
bhartrā pratiśrutaṃ deyam
ṛṇavat strī-dhanaṃ sutaiḥ
/
tiṣṭhed bhartṛ-kule yā tu
na sā pitṛ-kule vaset
//
[mṛtāyāḥ striyā dhanādhikāriṇaḥ]
bhaginyo bāndhavaiḥ sārdhaṃ
vibhajeran sabhartṛkāḥ
/
strīdhanasyeti dharmo 'yaṃ
vibhāgas tu prakalpitaḥ
//
bhaginyo bāndhavaiḥ sārdhaṃ
vibhajeran sabhartṛkāḥ
/
strī-dhanasya iti dharmo 'yaṃ
vibhāgas tu prakalpitaḥ
//
duhitṝṇām abhāve tu
rikthaṃ putreṣu tad bhavet
/
bandhudattaṃ tu bandhūnām
abhāve bhrtṛgāmi tat
//
duhitṝṇām abhāve tu
rikthaṃ putreṣu tad bhavet
/
bandhu-dattaṃ tu bandhūnām
abhāve bhrtṛ-gāmi tat
//
pitṛbhyāṃ caiva yad dattaṃ
duhituḥ sthāvaraṃ dhanam
/
aprajāyām atātāyāṃ
bhrātṛgāmi tu sarvadā
//
pitṛbhyāṃ ca eva yad dattaṃ
duhituḥ sthāvaraṃ dhanam
/
aprajāyām atātāyāṃ
bhrātṛ-gāmi tu sarvadā
//
āsurādiṣu yal labdhaṃ
strīdhanaṃ paitṛkaṃ striyā
/
abhāve tad apatyānāṃ
mātāpitros tad iṣyate
//
āsura-ādiṣu yal labdhaṃ
strī-dhanaṃ paitṛkaṃ striyā
/
abhāve tad apatyānāṃ
mātā-pitros tad iṣyate
//
[aputradhane patnyādayo dhanādhikāriṇaḥ]
aputrā śayanaṃ bhartuḥ
pālayantī gurau sthitā
/
bhuñjītāmaraṇāt kṣāntā
dāyādā ūrdhvam āpnuyuḥ
//
aputrā śayanaṃ bhartuḥ
pālayantī gurau sthitā
/
bhuñjītā amaraṇāt kṣāntā
dāyādā ūrdhvam āpnuyuḥ
//
svaryāte svāmini strī tu
grāsācchādanabhāginī
/
avibhakte dhanāṃśe tu
prāpnoty āmaraṇāntikam
//
svaryāte svāmini strī tu
grāsa-ācchādana-bhāginī
/
avibhakte dhana-aṃśe tu
prāpnoty āmaraṇā-antikam
//
bhoktum arhati klṛptāṃśaṃ
guruśuśrūṣaṇe ratā
/
na kuryād yadi śuśrūṣāṃ
cailapiṇḍe niyojyet
//
bhoktum arhati klṛpta-aṃśaṃ
guru-śuśrūṣaṇe ratā
/
na kuryād yadi śuśrūṣāṃ
caila-piṇḍe niyojyet
//
mṛte bhartari bhartṛaṃśaṃ
labheta kulapālikā
/
yāvaj jīvaṃ na hi svāmyaṃ
dānādhamanavikraye
//
mṛte bhartari bhartṛ-aṃśaṃ
labheta kula-pālikā
/
yāvaj jīvaṃ na hi svāmyaṃ
dāna-ādhamana-vikraye
//
vratopavāsaniratā
brahmacarye vyavasthitā
/
damadānaratā nityam
aputrāpi divaṃ vrajet
//
vrata-upavāsa-niratā
brahmacarye vyavasthitā
/
dama-dāna-ratā nityam
aputra āpi divaṃ vrajet
//
patnī bhartur dhanaharī
yā syād avyabhicāriṇī
/
tadabhāve tu duhitā
yady anūḍhā bhavet tadā
//
patnī bhartur dhana-harī
yā syād avyabhicāriṇī
/
tad-abhāve tu duhitā
yady anūḍhā bhavet tadā
//
aputrasyātha kulajā
patnī duhitaro 'pi vā
/
tadabhāve pitā mātā
bhrātā putrāś ca kīrtitāḥ
//
aputrasya atha kulajā
patnī duhitaro 'pi vā
/
tad-abhāve pitā mātā
bhrātā putrāś ca kīrtitāḥ
//
vibhakte saṃsthite dravyaṃ
putrābhāve pitā haret
/
bhrātā vā jananī vātha
mātā vā tat pituḥ kramāt
/
apacārakriyyayuktā
nirlajjā vārthanāśikā
//
vibhakte saṃsthite dravyaṃ
putra-abhāve pitā haret
/
bhrātā vā jananī va ātha
mātā vā tat pituḥ kramāt
/
apacāra-kriyya-yuktā
nirlajjā va ārtha-nāśikā
//
vyabhicāraratā yā ca
strī dhanaṃ sā na cārhati
//
vyabhicāraratā yā ca
strī dhanaṃ sā na ca arhati
//
nārī khalv ananujñātā
pitrā bhartrā sutena vā
/
viphalaṃ tad bhavet tasyā
yat karoty aurdhvadehikam
//
nārī khalv ananujñātā
pitrā bhartrā sutena vā
/
viphalaṃ tad bhavet tasyā
yat karoty aurdhvadehikam
//
adāyikaṃ rājagāmi
yoṣidbhṛtyordhvadehikam
/
apāsya śrotriyadravyaṃ
śrotriyebhyas tad arpayet
//
adāyikaṃ rāja-gāmi
yoṣid-bhṛtya-ūrdhvadehikam
/
apāsya śrotriya-dravyaṃ
śrotriyebhyas tad arpayet
//
saṃsṛṣṭānāṃ tu saṃsṛṣṭāḥ
pṛthaksthānāṃ pṛthaksthitāḥ
/
abhāve 'rthaharā jñeyā
nirbījānyonyabhāginaḥ
//
saṃsṛṣṭānāṃ tu saṃsṛṣṭāḥ
pṛthak-sthānāṃ pṛthak-sthitāḥ
/
abhāve 'rtha-harā jñeyā
nirbīja ānyonya-bhāginaḥ
//
[dyūtasamāhvayau]
dyūtaṃ naiva tu seveta
krodhalobhavivardhakam
/
asādhujananaṃ krūraṃ
narāṇāṃ dravyanāśanam
//
dyūtaṃ na eva tu seveta
krodha-lobha-vivardhakam
/
asādhu-jananaṃ krūraṃ
narāṇāṃ dravya-nāśanam
//
dhruvaṃ dyūtāt kalir yasmād
viṣaṃ sarpamukhād iva
/
tasmād rājā nivarteta
viṣaye vyasanaṃ hi tat
//
dhruvaṃ dyūtāt kalir yasmād
viṣaṃ sarpa-mukhād iva
/
tasmād rājā nivarteta
viṣaye vyasanaṃ hi tat
//
varteta cet prakāśaṃ tu
dvārāvasthitatoraṇam
/
asaṃmohārtham āryāṇāṃ
kārayet tat karapadam
//
varteta cet prakāśaṃ tu
dvāra-avasthita-toraṇam
/
asaṃmoha-artham āryāṇāṃ
kārayet tat kara-padam
//
sabhikaḥ kārayed dyūtaṃ
deyaṃ dadyāt svayaṃ nṛpe
/
daśakaṃ tu śate vṛddhiṃ
gṛhṇīyāc ca parājayāt
//
sabhikaḥ kārayed dyūtaṃ
deyaṃ dadyāt svayaṃ nṛpe
/
daśakaṃ tu śate vṛddhiṃ
gṛhṇīyāc ca parājayāt
//
jetur dadyāt svakaṃ dravyaṃ
jitād grāhyaṃ tripakṣakam
/
sadyo vā sabhikenaiva
kitāvāt tu na saṃśayaḥ
//
jetur dadyāt svakaṃ dravyaṃ
jitād grāhyaṃ tri-pakṣakam
/
sadyo vā sabhikena eva
kitāvāt tu na saṃśayaḥ
//
ekarūpā dvirūpā vā
dyūte yasyākṣadevinaḥ
/
dṛśyate ca jayas tasya
yasmin rakṣā vyavasthitā
//
eka-rūpā dvi-rūpā vā
dyūte yasya akṣadevinaḥ
/
dṛśyate ca jayas tasya
yasmin rakṣā vyavasthitā
//
atha vā kitavo rājñe
dattvā bhāgaṃ yathoditam
/
prakāśaṃ devanaṃ kuryād
evaṃ doṣo na vidyate
//
atha vā kitavo rājñe
dattvā bhāgaṃ yatha ūditam
/
prakāśaṃ devanaṃ kuryād
evaṃ doṣo na vidyate
//
prasahya dāpayed deyaṃ
tasmin sthāne na cānyathā
/
jitaṃ vai sabhikas tatra
sabhikapratyayā kriyā
//
prasahya dāpayed deyaṃ
tasmin sthāne na ca anyathā
/
jitaṃ vai sabhikas tatra
sabhika-pratyayā kriyā
//
anabhijño jito mocyo
'mocyo 'bhijño jito rahaḥ
/
sarvasve vijite 'bhijñe
na sarvasvaṃ pradāpayet
//
anabhijño jito mocyo
'mocyo 'bhijño jito rahaḥ
/
sarvasve vijite 'bhijñe
na sarvasvaṃ pradāpayet
//
vigrahe 'tha jaye lābhe
karaṇe kūṭadevinām
/
pramāṇaṃ sabhikas tatra
śuciś ca sabhiko yadi
//
vigrahe 'tha jaye lābhe
karaṇe kūṭa-devinām
/
pramāṇaṃ sabhikas tatra
śuciś ca sabhiko yadi
//
mlecchaśvapākadhūrtānāṃ
kitavānāṃ tapasminām
/
tatkṛtācāram etṝṇāṃ
niścayo na tu rājani
//
mleccha-śvapāka-dhūrtānāṃ
kitavānāṃ tapasminām
/
tat-kṛta-ācāram etṝṇāṃ
niścayo na tu rājani
//
[prakīrṇakam]
pūrvoktād uktaśeṣaṃ syād
adhikāracyutaṃ ca yat
/
āhṛtya paratantrārhta
nibaddham asamañjasam
//
pūrva-uktād ukta-śeṣaṃ syād
adhikāra-cyutaṃ ca yat
/
āhṛtya paratantra-arhta
nibaddham asamañjasam
//
dṛṣṭāntatvena śāstrānte
punar uktakriyāsthitam
/
anena vidhinā yac ca
vākyaṃ tat syāt prakīrṇakam
//
dṛṣṭāntatvena śāstra-ante
punar ukta-kriyā-sthitam
/
anena vidhinā yac ca
vākyaṃ tat syāt prakīrṇakam
//
rājadharmān svadharmāṃś ca
saṃdigdhānāṃ ca bhāṣaṇam
/
pūrvoktād uktaśeṣaṃ ca
sarvaṃ tat syāt prakīrṇakam
//
rāja-dharmān svadharmāṃś ca
saṃdigdhānāṃ ca bhāṣaṇam
/
pūrva-uktād ukta-śeṣaṃ ca
sarvaṃ tat syāt prakīrṇakam
//
sadbhāgakaraśulkaṃ ca
garte deyaṃ tathaiva ca
/
saṃgrāmacaurabhedī
-bhedaś?
ca
paradārābhimardanam
//
sad-bhāga-kara-śulkaṃ ca
garte deyaṃ tatha aiva ca
/
saṃgrāma-caura-bhedī
-bhedaś?
ca
para-dāra-abhimardanam
//
gobrāhmaṇajighāṃsā ca
śasyavyāghātakṛt tathā
/
etān daśāparādhāṃs tu
nṛpatiḥ svayam anviṣet
//
go-brāhmaṇa-jighāṃsā ca
śasya-vyāghāta-kṛt tathā
/
etān daśa-aparādhāṃs tu
nṛpatiḥ svayam anviṣet
//
niṣkṛtīnām akaraṇam
ājñāsedhavyatikramaḥ
/
varṇāśramavilopaś ca
prarṇasaṅkaralopanam
//
niṣkṛtīnām akaraṇam
ājñā-āsedha-vyatikramaḥ
/
varṇa-āśrama-vilopaś ca
prarṇa-saṅkara-lopanam
//
nidhir niṣphalavittaṃ ca
daridrasya dhanāgamaḥ
/
etāṃś cāraiḥ suviditān
svayaṃ rājā nivārayet
//
nidhir niṣphala-vittaṃ ca
daridrasya dhana-āgamaḥ
/
etāṃś cāraiḥ suviditān
svayaṃ rājā nivārayet
//
anāmnā tāni kāryāṇi
kriyāvādāṃś ca vādinām
/
prakṛtīnāṃ prakopaś ca
saṅketaś ca parasparam
//
anāmnā tāni kāryāṇi
kriyā-vādāṃś ca vādinām
/
prakṛtīnāṃ prakopaś ca
saṅketaś ca parasparam
//
aśāstravihitaṃ yac ca
prajāyāṃ saṃpravartate
/
upāyaiḥ sāmabhedād yair
etāni śamaye nṛpaḥ
//
aśāstra-vihitaṃ yac ca
prajāyāṃ saṃpravartate
/
upāyaiḥ sāma-bhedād yair
etāni śamaye nṛpaḥ
//
mitrādiṣu prayuñjīta
vāgdaṇḍaṃ dhik tapasvini
/
yathoktaṃ tasya tat kuryād
anuktaṃ sādhu kalpitam
//
mitra-ādiṣu prayuñjīta
vāg-daṇḍaṃ dhik tapasvini
/
yatha ūktaṃ tasya tat kuryād
anuktaṃ sādhu kalpitam
//
pramāṇena tu kūṭena
mudrayā vāpi kūṭayā
/
kāryaṃ tu sādhayed yo vai
sa dāpyo damam uttamam
//
pramāṇena tu kūṭena
mudrayā va āpi kūṭayā
/
kāryaṃ tu sādhayed yo vai
sa dāpyo damam uttamam
//
rājakrīḍāsu ye saktā
rājavṛttyupajīvinaḥ
/
apriyasya ca yo vaktā
vadhaṃ teṣāṃ pravartayet
//
rāja-krīḍāsu ye saktā
rāja-vṛtty-upajīvinaḥ
/
apriyasya ca yo vaktā
vadhaṃ teṣāṃ pravartayet
//
pratirūpasya kartāraḥ
prekṣakāḥ prakarāś ca ye
/
rājārthamoṣakāś caiva
prāpnuyur vividhaṃ vadham
//
pratirūpasya kartāraḥ
prekṣakāḥ prakarāś ca ye
/
rāja-artha-moṣakāś ca eva
prāpnuyur vividhaṃ vadham
//
pravrajyāvasitaṃ śūdraṃ
japahomaparaṃ tathā
/
vadhena śāsayet pāpaṃ
daṇḍyo vā dviguṇaṃ damam
//
pravrajya-avasitaṃ śūdraṃ
japa-homa-paraṃ tathā
/
vadhena śāsayet pāpaṃ
daṇḍyo vā dviguṇaṃ damam
//
sacihnam api pāpaṃ tu
pṛcchet pāpasya kāraṇam
/
tadā daṇḍaṃ prakalpeta
doṣam āropya yatnataḥ
//
sacihnam api pāpaṃ tu
pṛcchet pāpasya kāraṇam
/
tadā daṇḍaṃ prakalpeta
doṣam āropya yatnataḥ
//
sadvṛttānām tu sarveṣām
aparādho yadā bhavet
/
avaśenaiva daivāt tu
tatra daṇḍaṃ na kalpayet
//
sad-vṛttānām tu sarveṣām
aparādho yadā bhavet
/
avaśena eva daivāt tu
tatra daṇḍaṃ na kalpayet
//
samyagdaṇḍapraṇetāro
nṛpāḥ pūjyāḥ surair api
/
ārambhe pradhamaṃ dadyāt
pravṛttau madhyamaḥ smṛtaḥ
/
yasya yo vihito daṇḍaḥ
paryāptasya sa vai bhavet
//
samyag-daṇḍa-praṇetāro
nṛpāḥ pūjyāḥ surair api
/
ārambhe pradhamaṃ dadyāt
pravṛttau madhyamaḥ smṛtaḥ
/
yasya yo vihito daṇḍaḥ
paryāptasya sa vai bhavet
//
rājāno mantriṇaś caiva
viśeṣād evam āpnuyuḥ
/
aśāsanāt tu pāpānāṃ
natānāṃ daṇḍadhāraṇāt
//
rājāno mantriṇaś ca eva
viśeṣād evam āpnuyuḥ
/
aśāsanāt tu pāpānāṃ
natānāṃ daṇḍa-dhāraṇāt
//
paratantrāś ca ye kecid
dāsatvaṃ ye ca saṃsthitāḥ
/
anāthās te tu nirdiṣṭās
teṣāṃ daṇḍas tu tāḍanam
//
paratantrāś ca ye kecid
dāsatvaṃ ye ca saṃsthitāḥ
/
anāthās te tu nirdiṣṭās
teṣāṃ daṇḍas tu tāḍanam
//
tāḍanaṃ vandhanaṃ caiva
tathaiva ca viḍambanam
/
eṣa daṇḍo hi dāsasya
nārthadaṇḍo vidhīyate
//
tāḍanaṃ vandhanaṃ ca eva
tatha aiva ca viḍambanam
/
eṣa daṇḍo hi dāsasya
na artha-daṇḍo vidhīyate
//
suvarṇaśatam ekaṃ tu
vadhārho daṇḍam arhati
/
aṅgacchede tad ardhaṃ tu
vivāse pañcaviṃśatim
//
suvarṇa-śatam ekaṃ tu
vadhārho daṇḍam arhati
/
aṅgacchede tad ardhaṃ tu
vivāse pañcaviṃśatim
//
kulīnāryaviśiṣṭteṣu
nikṛṣṭeṣv anusārataḥ
/
sarvasvaṃ vā nigṛhyaitān
purāt śīghraṃ pravāsayet
//
kulīna-ārya-viśiṣṭteṣu
nikṛṣṭeṣv anusārataḥ
/
sarvasvaṃ vā nigṛhya etān
purāt śīghraṃ pravāsayet
//
nirdhanā bandhane sthāpyā
vadhaṃ naiva pravartayet
/
sarveṣāṃ pāpayuktānāṃ
viśeṣārthaś ca śāstrataḥ
//
nirdhanā bandhane sthāpyā
vadhaṃ na eva pravartayet
/
sarveṣāṃ pāpa-yuktānāṃ
viśeṣa-arthaś ca śāstrataḥ
//
vadhāṅgacchedārhavipro
niḥsaṅge bandhane viśet
/
tad akarmaviyuto 'sau
vṛttas tasya damo hi saḥ
//
vadha-aṅgaccheda-arha-vipro
niḥsaṅge bandhane viśet
/
tad akarma-viyuto 'sau
vṛttas tasya damo hi saḥ
//
kūṭasākṣy api nirvāsyo
vikhyāpyo 'satpratigrahī
/
aṅgacchedī viyojyaḥ syāt
svadharme bandhanena tu
//
kūṭa-sākṣy api nirvāsyo
vikhyāpyo 'sat-pratigrahī
/
aṅgacchedī viyojyaḥ syāt
svadharme bandhanena tu
//
etaiḥ samāparādhānāṃ
tatrāpy evaṃ prakalpayet
/
bālavṛddhāturastrīṇāṃ
na daṇḍas tāḍanaṃ damaḥ
//
etaiḥ samāparādhānāṃ
tatra apy evaṃ prakalpayet
/
bāla-vṛddha-ātura-strīṇāṃ
na daṇḍas tāḍanaṃ damaḥ
//
strīdhanaṃ dāpayed daṇḍaṃ
dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ
/
nirdhanā prāptadoṣā strī
tāḍanaṃ daṇḍam arhati
//
strī-dhanaṃ dāpayed daṇḍaṃ
dhārmikaḥ pṛthivī-patiḥ
/
nirdhanā prāpta-doṣā strī
tāḍanaṃ daṇḍam arhati
//
anyāyopārjitaṃ nyastaṃ
koṣe koṣaṃ niveśayet
/
kāryārthe kāryanāśaḥ syād
buddhimān nopapātayet
//
a-nyāya-upārjitaṃ nyastaṃ
koṣe koṣaṃ niveśayet
/
kārya-arthe kārya-nāśaḥ syād
buddhimān na upapātayet
//
dattvā dhanaṃ tad viprebhyaḥ
sarvaṃ daṇḍasamutthitam
/
putre rājyaṃ samāsajya
kurvīta prāyaṇaṃ vane
//
dattvā dhanaṃ tad viprebhyaḥ
sarvaṃ daṇḍa-samutthitam
/
putre rājyaṃ samāsajya
kurvīta prāyaṇaṃ vane
//
evaṃ caret sadā yukto
rājā dharmeṣu pārthivaḥ
/
hiteṣu caiva lokasya
sarvān bhṛtyān niyojayet
//
evaṃ caret sadā yukto
rājā dharmeṣu pārthivaḥ
/
hiteṣu ca eva lokasya
sarvān bhṛtyān niyojayet
//