Nāgārjuna: Āryaśālistambakakārikā
āryamañjuśriye namaḥ
anantācintyaguṇyaṃ hi sambuddhaṃ karuṇātmakam /
praṇipatya pravakṣyāmi śālistambakakārikām / 1 //
munī rājagṛhasyaiva gṛdhranāmakaparvate /
bhikṣūṇāṃ bodhisattvānāṃ saṃghaiḥ sārdhaṃ vyavasthitaḥ // 2 //
hetupratyayasaṃbhūtaṃ śālistambaṃ vilokya ca /
hetupratyayajaṃ tadvad dvādaśāṅkakramodgatam // 3 //
pratītyamiti yaḥ praśyet dharmaṃ buddhaṃ ca paśyati /
ityuktvā nāyakā bhikṣūn tūṣṇībhāvamavasthitaḥ // 4 //
bhikṣuḥ śārisutraḥ śrutvā gatvā maitreyasannidhau /
tathāgato 'dya maitreya uktyarthaṃ na vibhajya ca // 5 //
tūṣṇīṃ bhāve sthitaścātra tadartho gamyate katham /
kiṃ pratītyaṃ ca ko dharmo buddho 'pi katamastathā // 6 //
pratītyaṃ tu kathaṃ dṛṣṭvā dharma buddhaṃ ca paśyati /
sandeho me 'tra brūhīti ūce śārisuto 'jitam // 7 //
bhāvātmikā hi maitrī syāt maitreyo 'brūt nirṇayam /
dvādaśāṅgamavidyādi maraṇāntaṃ yathākramam // 8 //
tasmāttarhibhavantyeva duḥkhaskandhā hi kevalam /
dharmaścāṣṭāṅgiko mārgaḥ phalaṃ nirvāṇamucyate // 9 //
sarvasyādhigamādevaṃ dharmajaṃ buddhameva ca /
tathoktamāryaṃ duṣṭatvāt yaḥ paśyati sa paśyati // 10 //
prāṇādirahitād yaśca vyupaśāntyantasaṃyutam /
pratītyaṃ dharmabuddhau ca śuddhabuddhayā vi paśyati // 11 //
pratītyalakṣaṇaṃ tāvat sahetvādipadānvitam /
buddhotpādo bhavenno vā sthiteyaṃ dharmatā yataḥ // 12 //
bāhya ādhyātmikaścāpi dvividho hetupratyayaḥ /
bāhyo hetustu bījādiḥ pratyayaḥ ṣaḍvidho mataḥ // 13 //
bījāṅkuraprakāṇḍādiḥ phale yadvat pravartate /
pratyayastu pṛthivyādikālānto hi yathākramam // 14 //
dhāraṇaṃ snehanaṃ pāko dhānyavṛddhiranāvṛtiḥ /
pariṇāmastathā teṣāṃ kāryaṃ tadvat pravartate // 15 //
no cet pratyayasāmagrī bīje bhūte 'pi nāṅkuraḥ /
bījābhāve tu satyeva pratyayabhāvo 'pi tādṛśaḥ // 16 //
hetavaḥ pratyayāstadvad ātmagrāhādivarjitā /
hetupratyayasamagryā na naśyet karmaṇaḥ phalam // 17 //
na svato parato nāpi na dvayoḥ kartṛkālataḥ /
īśvarādikṛtaṃ naivaṃ svabhāvānnāpyahetutaḥ // 18 //
hetupratyayayorvṛttirbhāsate 'nādikālataḥ //
pañcabhirhetubhirbāhyaḥ pratītyotpāda iṣyate // 19 //
śāśvatato na coccedān na saṃkranteḥ parīttataḥ /
hertormahāphalāvāptiḥ sadṛśānuprabodhataḥ // 20 //
aṅkuro bījavaneṣṭo nirheturno 'ṅkurodbhavaḥ /
samo nirodha utpādastulonnāmāvanāmavat // 21 //
tathaivādhyātmikasyāpi hetuśca pratyayo dvidhā /
ādiheturavidyāsya mṛtyurantyo yathākramam // 22 //
samajanmakleśakarmātmā dvādaśāṅkastrikāṇḍakaḥ /
hetupratyayasambhūtaḥ kartetyādivivarjitaḥ // 23 //
avidyā yadi nādau syādante mṛtyurna saṃbhaved /
tebhyo bhinno na kutrāpi hyātmātmīyaśca vidyate // 24 //
avidyāsaṃbhavādādāvante mṛtyuśca bhāsate /
hetorādhyātmikasyaivaṃ pratyayāḥ ṣaḍprakārakaḥ // 25 //
pratyayo 'dhyātmikastvante vijñānaṃ cādike dharā /
kāṭhinyaṃ saṃgrahaḥ pākaḥ śvāsavṛddhiranāvṛtiḥ // 26 //
jñānarūpānuvṛttiśca pañcavijñānasaṃyutam /
tasmāt kliṣṭaṃ manaścāpi hīme 'dhyātmikapratyayāḥ // 27 //
dhātūnāṃ sannipātādvai śarīrotpāda iṣyate /
ātmātmīyavikalpānāmutpādastairna manyate // 28 //
teṣu satsu samutpādasteṣvasatsu na saṃbhavaḥ /
naivātmādimayāste hi nāpyanyaccāpi kiñcana // 29 //
yaikapiṇḍādisaṃjñā sāvidyātribhavachādikā /
rāgo dveṣaśca mohādiḥ pravṛttāḥ santyavidyayā // 30 //
tataḥ saṃskṛtabhāvānāṃ jñaptirvijñānasaṃbhavā /
vijñānena sahodbhūtāścatuskandhā arūpiṇaḥ // 31 //
nāmarūpamupādāya cendriyāyatanodbhavaḥ /
viṣayenriyavijñānasaṃghātāt sparśasambhavaḥ // 32 //
vedanā sparśajā jñeyā tṛṣṇā ca vedanodgatā /
tṛṣṇāvṛddhirupādānam upādānodgato bhavaḥ // 33 //
skandhotpādo bhavājjātirjāterevaṃ jarāpi ca /
skandhābhāvo jarāyā yaḥ sa mṛtyuścetyudīryate // 34 //
mūḍhe tu maraṇācchokaḥ satṛṣṇe dāha āntaraḥ /
śokataścāpalāpo yo daurmanasyaṃ sa ucyate // 35 //
daurmanasyasamudbhūtaṃ pañcavijñānakāyikam /
āsātaduḥkhamityuktaṃ kāyasaukhyavighātakam // 36 //
duḥkhaṃ manasikārākhyaṃ manasastūpadhātakam /
daurmanasyaṃ ca tajjñeyamanyopakleśahetukram // 37 //
tamo 'bhijñānāmarūpāyatasparśavittarṣataḥ /
tṛṣṇādānabhavotpāda pākanāśaviśokataḥ // 38 //
vacanādikāyasaṃpīḍācittadurmānasāstathā /
kleśādanvarthakaṃ nāma yathākramamudīritam // 39 //
punastattvaparijñānādavidyādeśca yathākramam /
pūrvapūrvebhya utpādo 'pyākhyātaścottarottaraḥ // 40 //
dvādaśāṅgautripravṛttī nityocchedau hyanādijau /
pravṛtterjaladhārāvad vartate 'nādikālataḥ // 41 //
tathāpyete tu catvāraḥ saṃghātakarahetavaḥ /
avidyā ca tṛṣā karma vijñānaṃ kramaśo matāḥ // 42 //
hetorvijñānabījaṃ hi karmakṣetramudīritam /
prathamaḥ ca tṛṣā prokte hetuḥ kleśasvabhāvataḥ // 43 //
karmakleśāstuvijñānabījatvena vyavasthitāḥ /
karma vijñānabījasya kṣetrakāryaṃ karoti ca // 44 //
vijñānanāmakaṃ bījaṃ tṛṣṇayā snihyate param /
vijñānabījaṃ cāvidyā kirati snehanena vai // 45 //
karma tṛṣṇā tathāvidyā kṣetraṃsneho 'vakīrṇanam /
vijñāne na karomīdaṃ na vijñānamito matam // 46 //
tathāpi bījavijñāneṃ karmakleśapratiṣṭhite /
vijñānaṃ bījamityuktaṃ kīrṇe 'vidyāsvavaskare // 47 //
tṛṣṇājalena saṃsikte hetuto nāmarūpayoḥ /
aṅkurotpādabhāso hi na svaparobhayāditaḥ // 48 //
nāmarūpamidaṃjātaṃ piturmātuḥsamāgamāt /
avirodhādṛtoścāpi kiñcidāsvādavedhitam // 49 //
bījavijñānamityuktaṃ mātṛgarbhe kramāccayaḥ /
nāmarūpāṅkurotpādastvavaikalyācca pratyayaiḥ // 50 //
avirodhatvāccahetūnāṃ māyānairātmyanigrahe /
utpādo 'pi na saṃbhāvyaḥ cakṣurvijñānamapyataḥ // 51 //
pañcabhirhetubhirjātaṃ cakṣūrūpāvabhāsanaiḥ /
nabhastajjamanaskāraiḥ pañcavaikalyatastathā // 52 //
cakṣurvijñānamudbhūtaṃ mayā te janitā iti /
vikalpo na yathodeti śrotrajñānādikākhilam // 53 //
utpādasya kramaścaivaṃ hetupratyayasaṅgrahāt /
kartrādīnāṃ ca vaikalyād ahaṅkāraviyogataḥ // 54 //
utpādo 'pi yathāpūrva tatha cāpi pratītyajam /
hetumatsaṃvijānīyād asmāllokāt paraṃ nahi // 55 //
kaściddhamaḥ kvacid gantā hetupratyayatastathā /
karmaṇaḥ phalamabhyeti, yathā darśe viśodhite // 56 //
dṛśyante mukhabimbāni darpaṇe 'pi ca bimbakam /
saṃkrāmitaṃ bhavetraiva tadanyonyāvikalpanam // 57 //
kartṛkriyāvihīnaṃ tat tathotpādāvabhāsanam /
pūrvavṛddhikramācca syād dūrasthaścandramā yathā // 58 //
parīttodakapātrānte dṛśyate na ca krāmati /
asti kriyā ca karmāpi tathā cāsmāccyutirna hi // 59 //
janmābhāso 'pyasaṃlloke nopādānaṃ vinānalaḥ /
jvalet sakala ujjvālo hīnopādānahānitaḥ // 60 //
skandhatvapratisandhiḥsyāt, santi te kalpanātmakāḥ /
bāhyaṃ karma kriyā heturadhyātmaparatantrataḥ // 61 //
pañcavijñānasaṃbhavāḥparamārtho 'vicāryataḥ /
pariniṣpanna ākhyātaḥsahetupratyayodbhavaḥ // 62 //
sarvadā dvividho jñeyaḥ kartrādirahitastathā /
tucchaśūnyāditiḥsāraḥprajñayaivaṃ ya īkṣitaḥ // 63 //
kiṃ kathaṃ vā kuto kena kalpavādādihānitaḥ /
udacandrasya yathā bimbaṃ tataḥ kaścicca na cyutaḥ // 64 //
loke janmāpi cābhāti yathā pādapasaṅgataḥ /
vahnistrotaḥ pravṛtiḥsyād hetuvaikalpatastathā // 65 //
nānupravartate hyagnitadvatsaṃkleśabījake /
dagdhe jñānāgninā hetorabhāvānnaphalaṃ tathā // 66 //
kriyā karmāpi naivāstianantācintyaguṇyakam /
śāntadharmātmakaṃ kāyamādimadhyāntavarjitam // 67 //
jñātvā prāpnoti buddhatvaṃ ya evaṃ tathatākṣamaḥ /
tasmai vyākriyate nūnaṃ maitreyastu svayaṃ tathā // 68 //
uvāca śāriputrāya śālistambopamā kṛtā /
śāriputrastu tacchruttvā devasaṃghānumoditaḥ // 69 //
saṃstuto dhṛtasāraśca gatvotthāya praharṣitaḥ /
ākhyātavāṃśca bhiksubhyaḥ // 70 //
āryānāgārjunaviracitā āryaśālistambakasūtrakārikā samāptā /
bhāvatīyopādhyāyena dharmaśrībhadreṇa mahāsaṃśodhakalokacakṣussādhumatijñānakumārābhyām cānūditaḥ /
paścāt śrīkuṭīrakṣitena saṃśodhya nirṇītaḥ //