Mokṣopāya with Bhāskarakaṇṭha's Ṭīkā
1. Prakaraṇa: Vairāgya
*
(Schreiberspruch:) N11 oṃ śrīgaṇeśāya namaḥ; Ś4 oṃ namo bhagavate vāsudevāya // oṃ
oṃ
svātantryākhyaguṇeritena satataṃ
saṅkṣobhyamāṇān nijād
N11: °ṇāt svajād (s.m. auf übergeklebtem Papier)
icchāmandarakeṇa sārabharitād rūpād alolāt sadā /
svāntaḥsthaṃ svamayaṃ svabhinnasadṛśaṃ
tattvāliratnoccayam
N11: °ścayam
bodhāhvaḥ
Ś4: °āhṇaḥ
pratibhāsayan parasarinnātho jayaty adbhutaḥ //
śuddhaṃ sphāṭikadarpaṇena sadṛśaṃ nityaṃ
svaśaktyutthitair
N11: su°
acchatvāt svamayīkṛtam
bahuvidhair
Ś4: °dhaiḥ
bāhyāntaraiḥ svair malaiḥ /
śaktyaitān api sarvadātmani layīkurvāṇam ādyaṃ śivam
bodhāhvam
Ś4: °āhṇaḥ
praṇato 'smi devam anaghaṃ ṣaṭkośadāvānalam //
bodhābodhavibhedabhāsanaparam
Ś4: °vibodhabhā°
bodhānvitair bodhitam bodhābodhavihīnamūrtim amalam bodhaikasāraṃ vibhum /
bodhābodhavibhedagopanakaraṃ
N11: bodhe bo°; Ś4: °kaṃraṃ
svasmiṃs tu tasyāpy anu bodhaṃ taṃ śaraṇaṃ śrayāmi satataṃ sadbodhasamprāptaye //
svacchatvāśrayamātṛbhāvabhajanād vaiḍūryanāmārhatām āsādyānv
avatāranāmakalanām
Ś4: a*va*tā°; N11: °kula°
etyācchameyāspadām
N11: °neyā°
/
tattvaṃ svam prakaṭaṃ vidhāya ca tataḥ svam bhāvam evāgato
yas
N11: yaḥ
tasmai satataṃ svabhāvagurave nairguṇyadhāmne namaḥ //
acchācchasvavimarśane 'pi kuśalo vaiḍūryanāmnāśrito yāto 'to 'nv avatārabhāvam amalaṃ tattvopadeśecchayā /
śiṣyāṇām upadiśya tattvam atha yaḥ svaṃ rūpam evāgatas tasmai śrīnidhaye prakāśagurave sadbodhadātre namaḥ //
dehādristhamanodrumotthakalanāśākhālisandhyantarād
N11: °morthaka-nāśakhā°
draṣṭuṃ jāḍyaharaṃ vimarśavibhavād unmeṣarūpaṃ ravim /
lagnā ye satataṃ tadekamayatām paśyanta ātmany
atho
N11: artho
saṃsāre 'pi ca tatprakāśavaśato bhāte 'stu tebhyo namaḥ //
apūrvaṃ sāmarthyaṃ kim api hṛdayāgocara idam paricchedātītaṃ jayati laghumukhyam bhagavataḥ /
vivṛttyākhye karmaṇy atimahati
vākpatyaviṣaye
N11: vākyatya°
yadāviṣṭo 'muṣminn api bhajati mūko 'py
adhikṛtim
N11: abhi°
//
svataḥsiddhāl labdham paramagahanaṃ yat svajanakād rahasyaṃ saṅkṣepān niratiśayam ābhyantaram
alam
N11: idṛm (s.m. auf übergeklebtem Papier)
/
tad
etat
N11: etatat
sarveṣu prakaṭayitum evātra vihito mayāsāv udyogo na nijadhiṣaṇākhyāpanadhiyā //
svabhāvenaivāndhāḥ
N11: prabodhenai° (s.m. auf übergeklebtem Papier)
katicid apare roṣatamasā pareṣāṃ nāpekṣā bhavati ca nijālokavibhavāt /
ato vyākhyādīpe 'prakaṭa iva nātrāsty
adhikṛto
N11: vyākhyāyāṃ me khalu ka iva cātrārūpa° (s.m. auf übergeklebtem Papier)
bhaved vā ko 'pīti bhramata iha yatnas tu racitaḥ //
avatārakaṇṭhaputraḥ pautro vaiḍūryakaṇṭhapādānām /
bhāskarakaṇṭho racayati vidvatkaṇṭhe vibhūṣaṇaṃ vyākhyām //
śaktyādīnām abhāve me pravṛttasya pade pade /
skhalitāni bhaviṣyanti santu santo 'valambanam //
nutvā gaṇeśaṃ vibudheśavandyaṃ vāgdevatāṃ ca pratibhāsvarūpām /
gurūṃs tathā kaulanarottamādīn karomi ṭīkāṃ śrutipātrapeyām //
gurūṇāṃ caraṇau smṛtvā kṛtvā svātmārcanaṃ svataḥ /
mokṣopāyābhidhe granthe vyākhyāṃ kurve samāsataḥ //
iha khalu kaścin
mahāpuruṣaḥ
N11: oṃ iha...
śrīvālmīkinibaddhaśrīmahārāmāyaṇākhyasāgarādikāṇḍasthaśrīrāmajñānotpādakaśrīvasiṣṭhopadeśaratnaiḥ svayam
āsāditasamyagjñānākhyaprakāśaḥ
N11: °prakāśaḥ ||
athānyān prati dayayā prakaṭīkaraṇārtham proktasāgarāt tāny uddhartukāmas taduddhṛtinirvighnasamāptigamanāya paradevatāsvarūpam paramātmānaṃ stauti
divi bhūmau tathākāśe bahir antaś ca me vibhuḥ /
yo 'vabhāty avabhāsātmā tasmai viśvātmane namaḥ //
tasmai
prasiddhāya |
viśvātmane
sarvasāratvena sthitatvāt sarveṣām ātmabhūtāyārthāt paramātmane
namaḥ
| aparimitāyāṃ tatsattāyām parimitasvasattānyagbhāvarūpaḥ prahvībhāvaḥ astu | tatsattāyām eva svasattāṃ līnām bhāvayāmīti yāvat |
tasmai
kasmai |
avabhāsātmā
bāhyāntarālokagatanānāvidhabāhyāntarapadārthavṛndaviṣayajñānasārabhūtaḥ
N11: °ālo(ga)ka°
|
yaḥ
viśvātmā |
avabhāti
pratyakṣam eva sphurati | yataḥ pratyakṣaṃ sphurantaḥ nānābhāsāḥ vicāraviṣayīkṛtāḥ santaḥ anirvācyatāsvarūpāyām paramātmatāyām eva viśrāmyanti |
tataḥ
Ś4: tat(aḥ)*o*
nānāvabhāsāvabhāsena
N11: °bhāne°; Ś4: °bhā(-)*s*e°
paramātmaivāvabhātīti bhāvaḥ |
yaḥ
kathambhūtaḥ |
vibhuḥ
vyāpakaḥ | kutra |
me
parimitapramātṛtāsādanena cinmātrarūpāparimitapramātṛbhāvāc cyutasyāta eva paricchinnavācakāsmacchabdavācyatāṃ gatasya parimitapramātuḥ |
bahiḥ
bāhye | ahantāviṣayatām
anīte
Ś4: (a)*ā*nī°
pradeśe iti yāvat | punaḥ kutra |
antaś ca
ahantāviṣayatāṃ nīte pradeśe ca |
bahiḥ
kiṃrūpe |
divi
samastasurādhārabhūtasvargalokarūpe
N11: °ādhā*ra*bhū°
| tathā
bhūmau
samastanarādinānāvidhabhūtādhārabhūtabhūlokarūpe |
tathā
tadvat |
ākāśe
śūnyamātrādhārabhūtākāśalokasvarūpe | etena caturdaśabhuvanānāṃ grahaṇaṃ jñeyaṃ |
antaś ca
kiṃrūpe |
divi
dyotanamātrasvarūpasvapnāvasthārūpe |
bhūmau
sthūlatvasādṛśyāj jāgradavasthārūpe |
tathā
tadvat |
ākāśe
śūnyamātrādhāratvasādṛśyāt suṣuptyavasthāsvarūpe | atra ca paramātmanaḥ vyāpakatvaṃ
śaktiprādhānyenopādānatayā
Ś4: °pr*ā*dhā°
sthitatvāt svaprādhānyena sākṣitayā sthitatvāc ceti dvividhaṃ jñeyam | evam abhīṣṭasamu-citadevatānamaskāralakṣaṇam maṅgalaṃ kṛtvā uddhariṣyamāṇasyāsya granthasyādhikāryādyanubandhacatuṣṭayaṃ vaktukāmaḥ sa evoddhṛtikāraḥ abhidheyasambandhaprayojanāny arthāt sūcayan adhikārinirūpaṇaṃ sākṣātkaroti ||
aham baddho vimuktaḥ syām iti yasyāsti niścayaḥ /
nātyantatajjño
nātajjñaḥ
Ś4: nātyantam ajño no tajjñaḥ
so 'smiñ śāstre 'dhikāravān //
*
N11, Ś4: śrīvālmīkir uvāca||
śrībhagavatkṛpākaṭākṣapātrībhūtasya
yasya
puruṣasya | ahamparimitapramātṛrūpaḥ
aham baddhaḥ
svātmabhāvena niścitadehopayogibhogajālāsaktacittaḥ | asmi katham iti śeṣaḥ | proktajālānāsaktacittaḥ kathaṃ
syām
Ś4: syāt
bhave-yam |
iti
evam |
niścayaḥ
manasi satatam anusandhānaṃ | syāt |
saḥ
Ś4: sa
puruṣaḥ |
asminn
uddhariṣyamāṇe mokṣopāyākhye granthe |
adhikāravān
syāt | tasyaivedaṃ śāstraṃ vicāraṇīyam ity arthaḥ |
saḥ
Ś4: sa
kathambhūtaḥ | nātyantaṃ tajjñaḥ
nātyantatajjñaḥ
| muktikāmatvena samyagjñānarahita 4ity arthaḥ | samyagjñānī hi muktim api na kāṅkṣati | kāṅkṣāmātrasyaiva bandhatvāt | punaḥ kathambhūtaḥ |
nātajjñaḥ
| bhogākāṅkṣāyāḥ
muktatvāt
Ś4: om. ity arthaḥ mukta° (aberratio occuli)
| atajjño hi
bhogākāṅkṣāṃ
Ś4: bhog*ā*°
tyaktuṃ na śaknoti | atyantatajjñe kṛtakṛtyatvāt
asmiñ śāstre
anadhikāraḥ | atajjñe tu
ayogyatayeti
Ś4: °kṛtyatvāt punaḥ kathambhūtaḥ nātajjñaḥ bhogakāṅkṣāyāḥ muktayogyatayeti (aberratio occuli)
vibhāgaḥ | atra paramātmatattvaikyam abhidheyam | pade pade tasyaivābhidhānāt svaviṣayajñānadvāreṇa mokṣākhyaparamaprayojanasādhakatvāc ca | sarvaśāstreṣv abhidheyasyaiva paramaprayojanasādhakatvadarśanāt | tadviṣayaṃ samyagjñānam avāntaraprayojanam | anyathā
tatkāṅkṣiṇaḥ
N11: °kāṅkṣiṇaḥ (mumukṣaḥ)
amūrkhasyāvāntarādhikāritvaṃ na syāt | paramaprayojaṇam muktir | anyathā tatkāṅkṣiṇaḥ mumukṣoḥ
paramādhikāritvaṃ
N11: °ādhi(kāri)kāvi
na syāt | śāstrāvāntaraprayojanayoḥ abhidheyaparamaprayojanayoś ca sādhyasādhanabhāvaḥ sambandhaḥ | adhikārī tu svakaṇṭhenaivokta iti sarvaṃ svastham ||
evam adhikāryādi nirūpya śāstroddhāram ārabhate
vālmīkir uvāca
iti
N11, Ś4: uvāceti
|
vālmīkiḥ
vālmīkināmā ṛṣiḥ |
uvāca
uktavān | śrīrāmam
prati iti
N11: pratīti
śeṣaḥ | kim uvācety āśaṅkāyām āha
kathopāyān vicāryādau
mokṣopāyān
Ś4: °yānn
imān atha |
yo vicārayati prājño na sa bhūyo 'bhijāyate ||
kathārūpā upāyāḥ
kathopāyāḥ
| tān |
kathānām
Ś4: kathāmām
api
samyagjñānam
N11, Ś4: samyak
prati pravartakatvenopāyatvaṃ jñeyam |
imān
vakṣyamāṇān | nanu śrīvālmīkiḥ
śrīrāmavṛttāntamayaṃ
Ś4: °ntaṃma°
śrīmahārāmāyaṇaṃ śrīrāmam praty eva katham uvācānyasyaiva hy anyavṛttāntakathanam ucitam iti cet | satyam | adyakalpe bhavaḥ śrīvālmīkir adyakalpe bhavaṃ śrīrāmam prati
purātanakalpaśrīvālmīkikṛtam
N11: °kalpa*śrī*°; Ś4: om. °kalpa°
purātanaśrīrāmavṛttāntamayaṃ śrīmahārāmāyaṇam uvāceti kecid atra samādadhate | kim asmākaṃ vyākhyāmātrapravṛttānām etadyuktatvāyuktatvacintanena | asti cātra kim api nigūḍham bījam
api pauruṣam ādeyam
ityādivakṣyamāṇaślokasūcitam
MṬ(II) 18.2a; vgl. MṬ(III) 8.8; Slaje 1994: 169ff.
| tac ca pratibhāvatāṃ svayam eva gamyam | anyeṣāṃ tatkathanam ayuktam | ity alaṃ rahasyodghāṭanena ||
asmin rāmāyaṇe rāma kathopāyān mahāphalān /
etāṃs tu prathamaṃ kṛtvā purāham arimardana //
śiṣyāyāsmai vinītāya bharadvājāya dhīmate /
ekāgro dattavān ramyān maṇīn
abdhir
N11: aḥkir
ivārthine //
rāme
ty āmantraṇam | rāmasyaiva pratipādyatvāt |
etān
tvayā
asmin
samaya eva dṛṣṭān | ādau
kṛtvā
sampādya |
asmai
agre sthitāya |
ekāgraḥ
etasya vinayena etasmiṃl lagnacittaḥ | yugalakam ||
tata ete kathopāyā bharadvājena dhīmatā /
kasmiṃścin merugahane brahmaṇo 'gra udāhṛtāḥ //
udāhṛtāḥ
kathitāḥ ||
athāsya tuṣṭo bhagavān
brahmā
Ś4: °hma°
lokapitāmahaḥ /
varam putra gṛhāṇeti samuvāca mahāśayaḥ //
*
N11: *bharadvāja uvāca*(s.m.); Ś4: bharadvāja uvāca
spaṣṭam ||
bharadvājaḥ kathayati
bhagavan bhūtabhavyeśa varo 'yam me 'dya rocate /
yeneyaṃ janatā duḥkān mucyate tad udāhara //
*
N11, Ś4: brahmovāca
bhūtabhavyeśā
tītānāgatayor īśātītānāgatajñeti yāvat |
udāhara
kathaya ||
bharadvājavākyaṃ śrutvā śrībrahmā kathayati
guruṃ vālmīkim atrāśu prārthayasva prayatnataḥ /
tenedaṃ yat samārabdhaṃ rāmāyaṇam aninditam //
tasmiñ jñāte naro mohāt samagrāt santariṣyati /
setunevāmbudheḥ pāram apāraguṇaśālinā //
yugalakam |
pāram
iti pūrvārdhenāpi yojyam |
ambudher
iti pañcamī brahmavākyam upasaṃharati ||
ity uktvā sa bharadvājam parameṣṭhī mamāśramam /
abhyāgamat samaṃ tena bharadvājena bhūtakṛt //
parame
N11: (uttame) pa°
cinmātrākhye uttame pade tiṣṭhati śuddhamanorūpatvād iti
parameṣṭhī
||
tūrṇaṃ sampūjito devaḥ so 'rghyapādyādinā mayā /
avocan mām mahāsattvaḥ sarvabhūtahite rataḥ //
cf. BhG V 25d
spaṣṭam ||
brahmā kathayati
rāmasvabhāvakathanād asmād varamune tvayā /
nodyogaḥ samparityājya ā samāpter aninditāt //
ā samāpteḥ
samāptiparyantam ||
nanu kimartham udyogaṃ na tyajāmīty | atrāha
jñātenānena loko 'yam asmāt saṃsārasaṅkaṭāt /
samuttariṣyati kṣipram potenevātha sāgarāt //
atha
śabdaḥ pādapūraṇārthaḥ ||
vaktuṃ tavaitam evārtham aham
āgatavān
N11, Ś4: °vānn
ayam /
kuru lokahitārthaṃ tvaṃ śāstram ity uktavān ajaḥ //
spaṣṭam
N11: *spaṣṭam*
| brahmaṇo vākyam upasaṃharati
ity uktavān
iti ||
rāma puṇyāśramāt tasmāt kṣaṇād antardhim āgataḥ /
muhūrtād udyataḥ proccais taraṅga iva vāriṇaḥ //
puṇyāśramāt
pavitrāt madāśramāt |
tasmāt
tasmin samaye gṛhītāt | munayo
hi
N11: *hi*
navīnāni navīnāny āśramāṇi gṛhṇanti | brahmā ka
iva
|
taraṅga iva
| yathā
vāriṇaḥ udyataḥ
pūrvam utthitaḥ
taraṅgaḥ
|
muhūrtād antardhim
āgacchati tathety arthaḥ ||
tasmin prayāte bhagavaty ahaṃ vismayam āgataḥ /
punas tatra bharadvājam apṛcchaṃ svacchayā dhiyā //
bharadvājaṃ
kathambhūtam | upalakṣitaṃ kayā |
svacchayā dhiyā
| anyathā pṛcchanam ayuktam eva syād iti bhāvaḥ ||
kim apṛccha ity | atrāha
kim etad brahmaṇā proktam bharadvāja vadāśu me /
ity uktena punaḥ proktam bharadvājena me 'nagha //
anagha
he doṣarahita rāma ||
bharadvājaḥ kathayati
etad uktam bhagavatā yathā rāmāyaṇaṃ kuru /
sarvalokahitāyāśu saṃsārārṇavapotakam //
etat
padākāṅkṣām
N11: °pada°; Ś4: °par*ā*°
pūrayati
yathe
ti ||
nanu tatas tava kim ity | atrāha
mahyaṃ ca bhagavan brūhi kathaṃ saṃsārasaṅkaṭe /
rāmo vyavahṛto 'py asmin bharataś ca mahāmanāḥ //
vyavahṛtaḥ
vyavahāraṃ kṛtavān |
api
śabdaḥ asambhāvanādyotakaḥ
saṃsārasaṅkaṭe
ity anena
sambadhyate
N11, Ś4: °ddhya°
||
śatrughno lakṣmaṇaś cāpi sītā cāpi yaśasvinī /
rāmānuyāyinas te vā mantriputrā mahādhiyaḥ //
spaṣṭam ||
nirduḥkhatāṃ yathaite tu prāptās tad brūhi me sphuṭam /
tathaivāhaṃ tariṣyāmi tato janatayā saha //
ete
rāmādayaḥ ||
śrīvālmīkiḥ
śrīrāmam
Ś4: om. °rāmam
prati kathayati
bharadvājena rājendra yadety ukto 'smi sādaram /
tadā kartuṃ vibhor ājñām ahaṃ vaktum pravṛttavān //
asmi
aham |
iti
pūrvoktaprakāreṇa |
uktaḥ
Ś4: °ṇoktaḥ
kathitaḥ |
vibhoḥ
brahmaṇaḥ ||
pravṛttim eva sphuṭayati
śṛṇu vatsa bharadvāja yathāpṛṣṭaṃ vadāmi te /
śrutena yena sammoham alaṃ dūre kariṣyasi //
alam
atiśayena |
śṛṇv
iti pratijñāṃ sampādayitum prastāvaṃ karoti ||
tathā vyavahara prājña yathā vyavahṛtaḥ sukhī /
sarvāsaṃsaktayā buddhyā rāmo rājīvalocanaḥ //
sarvāsaṃsaktayā
samastaphalāsaṅgarahitayā ||
na kevalaṃ rāma eva kiṃ tv anye 'pīty abhiprāyeṇa kathayati
lakṣmaṇo bharataś caiva śatrughnaś ca mahāmanāḥ |
kausalyā ca sumitrā ca sītā daśarathas tathā ||
spaṣṭam ||
kṛtāsthaś cāvirodhaś ca bodhapāram upāgataḥ /
vasiṣṭho vāmadevaś ca mantriṇo 'ṣṭau tathetare //
kṛtāstha
iti nāma
avirodha
iti ca |
aṣṭau mantriṇaḥ
aṣṭāv amātyās |
tathetare
anye 'py aṣṭau mantriṇaḥ | tena ṣoḍaśa mantriṇa iti paramārthaḥ ||
itara
ity asyārthaṃ sphuṭaṃ kathayati
ghṛṣṭir vikunto bhāmaś ca satyavardhana eva ca /
vibhīṣaṇaḥ suṣeṇaś ca hanumān indrajit tathā //
spaṣṭam ||
ete 'ṣṭāviṃśatiḥ proktāḥ samanīrāgacetasaḥ /
jīvanmuktā mahātmāno yathāprāptānuvartinaḥ //
yathāprāptānuvartinaḥ
| na tu svaprayatnaniṣṭhā iti yāvat ||
ebhir yathā hṛtaṃ dattaṃ gṛhītam uṣitaṃ smṛtam /
tathā ced vartase putra mukta evāsi saṅkaṭāt //
ebhiḥ
rāmādibhiḥ ||
bharadvājasya praśnāvasaradānārthaṃ sargāntaślokena tāvat svavākyam upasaṃharati
apārasaṃsārasamudrapātī labdhvā parāṃ yuktim udārasattvaḥ /
na śokam āyāti na dainyam eti gatajvaras tiṣṭhati nityatṛptaḥ //
apāraḥ
yaḥ
saṃsārasamudraḥ
| tatra
pātī
patanaśīlaḥ |
udārasattvaḥ
utkṛṣṭadhairyayuktaḥ
puruṣaḥ
|
parām
utkṛṣṭāṃ
N11: utyaṣṭām; Ś4: °rā(n)*ṃ* utkṛṣṭā(n)*ṃ*
|
yuktiṃ
dṛśyātyantābhāvajñānalakṣaṇāṃ vakṣyamāṇāṃ yuktiṃ | prāpya |
śokam
apekṣālakṣaṇaṃ śokaṃ |
nāyāti
| tathā
dainyam
dīnatvam | atṛptim iti yāvat |
naiti
| pratyuta
gatajvaraḥ
apekṣāsvarūpajvararahitaḥ | ata eva
nityatṛptaḥ tiṣṭhatī
ti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe prathamaḥ sargaḥ ||
bharadvājaḥ
pṛcchati
Ś4: kathayati
jīvanmuktasthitim brahman kṛtvā rāghavam āditaḥ /
kramāt kathaya me nityam bhaviṣyāmi sukhī yathā //
brahman
śrīvālmīke | tvaṃ |
jīvanmuktasthitiṃ
jīvanmuktamaryādāṃ |
rāghavaṃ
śrīrāmam |
āditaḥ kṛtvā
|
me kathaya
śrīrāmavṛttāntadvāreṇa kathayeti bhāvaḥ | nanu kimarthaṃ kathayāmīty | atrāha |
bhaviṣyāmī
ti | ahaṃ
yathā
yena jīvanmuktasthitikathanena |
nityasukhī
jīvanmuktyākhyamahāsukhayukto |
bhaviṣyāmi
||
śrīvālmīkiḥ śrīrāmavṛttāntaśravaṇādhikāritvasampādanārthaṃ tāvat sāmānyenopadeśaṃ karoti
bhramasya jāgatasyāsya jātasyākāśavarṇavat /
apunaḥsmaraṇam manye sādho vismaraṇaṃ varam //
he
sādho
| aham
asya
puraḥ
sphurataḥ
Ś4: om. puraḥ
|
jāgatasya
jagatsambandhinaḥ | tadviṣayasyeti yāvat | tathā
ākāśavarṇavat
ākāśanīlimavat |
jātasya
prādurbhūtasya | mithyābhātasyeti yāvat |
bhramasya
jagattvajñānarūpasya mithyājñānasya |
apunaḥsmaraṇam
punaḥsmṛtiviṣayabhāvānayanam | upekṣām
iti
Ś4: °kṣāmīti
yāvat |
varam
utkṛṣṭaṃ |
vismaraṇam
vismṛtiṃ |
manye
| upekṣā evātra yuktā | na vismṛtiḥ | tasyāḥ jāḍyavyāptatvād iti bhāvaḥ ||
nanu tad
apunaḥsmaraṇaṃ
kenopāyena bhaviṣyatīty | atrāha
dṛśyātyantābhāvabodhaṃ vinā tan nānubhūyate /
kadācit kenacin nāma sa bodho 'nviṣyatām ataḥ //
nāma
niścaye |
kenacit
puruṣeṇa |
tad
apunaḥsmaraṇaṃ | dṛśyasya
missing MS pages. N11: folio 5 fehlt. Ś4: Aussparung bis Ende Ṭīkā ad 12
*
N11: [ajñānasughanākā]rā
ajñānasughanākārā ghanāhaṅkāraśālinī /
punar janmakarī proktā malinā vāsanā budhaiḥ //
paṇḍitaiḥ
vāsanā malinā uktā
| kathambhūtā |
ajñānasughanākārā
|
ajñānena
cinmātrājñānena |
sughanaḥ ākāraḥ
yasyāḥ | sā | cinmātrājñānenaiva hi vāsanā ghanībhavanti | anyathā śuddhacinmātraikyena vāsanā kiṃviṣayā syāt | punaḥ kathambhūtā |
ghanaḥ
acchinnaḥ | yaḥ
ahaṅkāraḥ
dehādiviṣayaḥ ahambhāvaḥ | tena
śālinī
| vāsanāvaśenaiva hi dehādiniṣṭhaḥ ahaṅkāro ghanībhavati | punaḥ kathambhūtā |
punaḥ janmakarī
punar api bhavakarī | padārthabhāvena vyaktībhāvāt ||
śuddhāyāḥ
Ende Textaussparung Ś4
svarūpaṃ kathayati
punarjanmāṅkuratyaktā sthitā sambhṛṣṭabījavat /
dehāntaṃ dhriyate jñātajñeyā śuddheti socyate //
paṇḍitaiḥ
sā
vāsanā |
śuddheti
kathyate |
sā
kā | yā
dehāntaṃ
dehasthitiparyantam eva | na tu tadanantaram api |
dhriyate
avatiṣṭhate | yā kathambhūtā |
punarjanmā
khyen
āṅkureṇa tyaktā
| yataḥ
sambhṛṣṭabījavat
bharjitabījavat |
sthitā
| yathā sambhṛṣṭam bījam ākāramātreṇa tiṣṭhati | aṅkurasamarthaṃ na bhavati | tathā śuddhā vāsanāpy ākāramātreṇaiva tiṣṭhati |
janmāṅkurotpādanasamarthā
N11: °pādasam°; Ś4: °pāda*na*sam°
na bhavatīty arthaḥ | punaḥ kathambhūtā |
jñātaṃ jñeyam
avaśyajñeyatvena sthitam paramātmatattvam |
yayā
N11, Ś4: °thā
hetubhūtayā | tādṛśī | śāstravicārādirūpayā śuddhayā vāsanayaiva hi paramātmatattvaṃ jñāyate ||
śuddhāyā āśrayaviśeṣaṃ kathayati
apunarjanmakaraṇī jīvanmukteṣu dehiṣu /
vāsanā vidyate śuddhā dehe cakra iva bhramaḥ //
jīvanmukteṣu dehiṣu
jīveṣu |
apunarjanmakaraṇī
punarjanmākārikā |
śuddhā vāsanā dehe vidyate
| na tu citte | kā
iva
|
bhramaḥ iva
| yathā
bhramaḥ
cākrākāreṇa bhramaṇaṃ |
cakre
vidyate | tathety arthaḥ | jīvanmuktānāṃ
vāsanā
N11: v*ā*sa°
phalādyanusandhānānutpādikā
Ś4: °lānu°
evāstīti bhāvaḥ ||
jīvanmuktalakṣaṇaṃ kathayati
ye śuddhavāsanā bhūyo na janmānarthabhājanam /
jñātajñeyās ta ucyante jīvanmuktā mahādhiyaḥ //
śuddhā vāsanā
yeṣāṃ | te | tādṛśāḥ ||
sāmānyenopadeśaṃ kṛtvā śrīrāmavṛttāntam ārabhate
jīvanmuktapadam prāpto
yathā
Ś4: °th*ā*
rāmo mahāmatiḥ /
tat te 'ham sampravakṣyāmi jarāmaraṇaśāntaye //
nanu kimarthaṃ śrīrāmajīvanmuktiprāptiṃ kathayasīty | atrāha
jare
ti | śrīrāmajīvanmuktipadaprāptiśravaṇena hi tavāpi tadvyavahārānusāreṇa jarādiśāntir bhavatīti bhāvaḥ ||
nanu bahūpadeśakāṅkṣiṇo mama kiṃ rāmakramamātrakathanenety | atrāha
bharadvāja mahābuddhe rāmakramam imaṃ śubham /
śṛṇu vakṣyāmi tenaiva sarvaṃ jñāsyasi sarvathā //
sarvathe
ty anena tataḥ kāpy ākāṅkṣā tava na syād iti bhāvaḥ ||
tad eva kathayati
vidyāgṛhād viniṣkramya rāmo rājīvalocanaḥ /
divasāny anayad gehe līlābhir akutobhayaḥ //
divasāni
| na tu māsān | avidyamānaṃ kuto 'pi bhayaṃ yasya saḥ
akutobhayaḥ
| nirbhaya ity arthaḥ ||
atha gacchati kāle 'tra pālayaty avaniṃ nṛpe /
prajāsu vītaśokāsu sthitāsu vigatajvaram //
tīrthamunyāśramaśreṇīṃ draṣṭum utkaṇṭhitam manaḥ /
rāmasyābhūd bhṛśaṃ tatra kadācid guṇaśālinaḥ //
spaṣṭam | yugmam ||
rāghavaś
cintayitvaivam
Ś4: °aiva(ṃ)m
upetya caraṇau pituḥ /
haṃsaḥ padmāv iva navau jagrāha navakesarau //
pādavandanaṃ cakārety arthaḥ ||
śrīrāmaḥ pitaram prati kathayati
tīrthāni devasadmāni vanāny āyatanāni ca /
draṣṭum utkaṇṭhitaṃ tāta mamedaṃ hi bhṛśam manaḥ //
hi
niścaye ||
tad etām arthanām pūrvāṃ saphalīkartum arhasi /
na so 'sti bhuvane tāta tvayā yo 'rthī vimānitaḥ //
mayādya tāvat tava kāpi prārthanā na kṛteti
pūrvām
ity asyābhiprāyaḥ ||
śrīrāmaprārthanām upasaṃharati
iti samprārthito rājā vasiṣṭhena samaṃ tadā /
vicāryāmuñcad evainaṃ rāmam
prathamam
N11: °prathasamarth*i*nam
arthinam //
vicāryai
va | na tu
vicāram
akṛtvā |
prathamam arthinaṃ
tatpūrvam arthibhūtam ||
śubhe nakṣatradivase bhrātṛbhyāṃ saha rāghavaḥ /
maṅgalālaṅkṛtavapuḥ kṛtasvastyayano dvijaiḥ //
vasiṣṭhaprahitair vipraiḥ śāstratajjñaiḥ samanvitaḥ /
snigdhaiḥ katipayair eva rājaputravaraiḥ saha //
ambābhir
vihitāśīrbhir
Ś4: °śībhir
āliṅgyāliṅgya bhūṣitaḥ /
niragāt sa gṛhāt tasmāt tīrthayātrārtham udyataḥ //
āliṅgyāliṅgye
ty anena snehātiśayo dyotyate |
niragāt
Ś4: °gān
niryayau ||
nirgataḥ svapurāt paurais tūryaghoṣeṇa vardhitaḥ /
pīyamānaḥ purandhrīṇāṃ netrair
bhṛṅgaughabhaṅguraiḥ
N11: bhṛṃ(ghau)*gau*°
//
grāmīṇalalanālokahastapadmāpavarjitaiḥ
N11: °k(ā)aha°...°dmā(sa)*pa*°
/
lājavarṣair vikīrṇātmā himair iva himācalaḥ //
āvarjayan
Ś4: °yin
vipragaṇān pariśṛṇvan prajāśiṣaḥ /
ālokayan digantāṃś ca paricakrāma jaṅgale //
paricakrāma
pādacāreṇa gatavān | tīrthayātrāyāṃ hi pādacāreṇa gamanam puṇyāvaham ||
athārabhya svakāt tasmāt kramāt kosalamaṇḍalāt /
snānadānatapodhyānapūrvakaṃ sa dadarśa ha //
ha
śabdaḥ nipātaḥ ||
kiṃ
dadarśe
ti karmāpekṣāyām āha
nadīs tīrthāni puṇyāni vanāny āyatanāni ca /
jaṅgalāni vanānteṣu taṭāny abdhimahībhṛtām //
vanānteṣu
sthitāni
jaṅgalāni
sajalāḥ deśāḥ ||
mandākinīm indunibhāṃ kālindīṃ cotpalāmalām /
sarasvatīṃ śatadruṃ ca candrabhāgām irāvatīm //
spaṣṭam ||
veṇāṃ
N11: veṇṇāṃ
Nebenform; Pinnow 1951: 442f.
ca
kṛṣṇaveṇāṃ
N11: °veṇṇāṃ wie oben
ca nirvindhyāṃ sarayūṃ tathā /
carmaṇvatīṃ vitastāṃ ca vipāśām
bāhudām
N11, Ś4: bahu°; bāhu° mit Ś1, Ś3, N10 sowie Pinnow 1951: 341f.
api //
spaṣṭam ||
prayāgaṃ naimiṣaṃ caiva dharmāraṇyaṃ gayāṃ tathā /
vārāṇasīṃ śrīgiriṃ ca kedāram puṣkaraṃ tathā //
spaṣṭam ||
mānasaṃ ca kramasaras tathaivottaramānasam /
vaḍavām maḍavāṃ caiva tīrthavṛndaṃ sasodaram //
tīrthavṛndaṃ
kathambhūtaṃ |
sasodaraṃ
sodarākhyatīrthasahitam ||
agnitīrtham mahātīrtham indradyumnasaras tathā /
sarāṃsi sarasīś caiva tathā vāpīhradāvalīm //
spaṣṭam ||
svāminaṃ
kārttikeyaṃ
N11, Ś4: kārti°
ca sāligrāmahariṃ tathā /
sthānāni ca catuṣṣaṣṭiṃ harasya girijāpateḥ //
spaṣṭam ||
nānāścaryavicitrāṇi
caturabdhitaṭāni
Ś4: °tathā°
ca /
vindyakandarakuñjāṃś
Ś4: °ntāṃś
ca kulaśailasthalāni ca //
spaṣṭam ||
rājarṣīṇāṃ ca mahatām brahmarṣīṇāṃ tathaiva ca /
devānām brāhmaṇānāṃ ca pāvanān āśramāñ śubhān //
spaṣṭam ||
bhūyo bhūyaḥ sa babhrāma bhrātṛbhyāṃ saha mānadaḥ /
caturṣv api diganteṣu sarvān eva mahītaṭān //
spaṣṭam ||
sargāntaślokena tīrthayātrābhramaṇam upasaṃharati
amarakinnaramānavamānitaḥ samavalokya mahīm akhilām imām /
upayayau svagṛhaṃ raghunandano vihṛtadik śivalokam iveśvaraḥ //
īśvaraḥ
kathambhūtaḥ |
vihṛtadik
vihṛtāḥ vihāraviṣayīkṛtāḥ diśaḥ yena |
tādṛśaḥ
Ś4: °śā
| iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe dvitīyaḥ sargaḥ ||
śrīrāmasya gṛhapraveśaṃ kathayati
lājapuṣpāñjalivrātair
Ś4: °taiḥ
vikīrṇaḥ pauravāsibhiḥ /
sa viveśa gṛhaṃ śrīmāñ jayanto viṣṭapaṃ yathā //
vikīrṇaḥ
bharitaḥ |
jayantaḥ
indraputraḥ ||
praṇanāmātha pitaraṃ vasiṣṭham mātṛbāndhavān /
brāhmaṇān guruvṛddhāṃś ca rāghavaḥ prathamāgataḥ //
spaṣṭam ||
suhṛdbhir
mātṛbhiś
Ś4: bhrā° (wie N/Ed); mā° bei Ś1, Ś3, N10
caiva pitrā dvijagaṇena ca /
muhur āliṅganācārai rāghavo na mamau tadā //
rāghavas tadā suhṛd
ādi
bhiḥ
sahakṛtaiḥ
āliṅganācāraiḥ
āliṅganarūpaiḥ lokācāraiḥ |
na mamau
mahānandayukto jāta iti bhāvaḥ ||
tasmin dṛḍhair dāśarathau priyaprakathanair mithaḥ /
jughūrṇur madhurair āśā mṛduvaṃśasvanair iva //
tasmin dāśarathau mithaḥ priyaprakathanaiḥ
śrīrāmaviṣayaiḥ anyo'nyam priyakathanaiḥ | śrīrāmo gṛham prāpta ity evaṃrūpaiḥ parasparam priyakathanair iti yāvat |
āśāḥ
diśaḥ |
jughūrṇuḥ
ghūrṇim prāpuḥ | maṅgalavācibhūkampotthānād iyam uktiḥ |
priyaprakathanaiḥ
kathambhūtaiḥ |
dṛḍhais
tathā
madhuraiḥ
karṇasukhaiḥ |
priyaprakathanaiḥ
kair
iva
|
mṛduvaṃśasvanair iva
| yathā taiḥ puruṣāḥ ghūrṇanti | tathety arthaḥ ||
bahūny āsa dināny atra rāmāgamanam utsavaḥ /
mahānande janān muñcan kelikolāhalākulaḥ //
atra
daśarathapure |
rāmāgamanam
Ś4: °āganam
utsavaḥ
Ś4: °va
āsa
abhūt | kiyantaṃ kālaṃ |
bahūni dināni
| bahudinaparyantam ity arthaḥ |
utsavaḥ
kiṃ kurvan |
janān mahānande muñcan
|
āse
ti
N11: (a)*ā*se°
prayoga ārṣaḥ ||
uvāsa sa sukhaṃ gehe tataḥ prabhṛti rāghavaḥ /
varṇayan vividhācārān deśācārān itas tataḥ //
itas tataḥ
yatra tatra ||
prātar utthāya rāmo 'sau kṛtvā sandhyāṃ yathāvidhi /
sabhāsaṃsthaṃ dadarśendrasamaṃ svapitaraṃ tadā //
spaṣṭam ||
kathābhiḥ suvicitrābhiḥ sa vasiṣṭhādibhiḥ saha /
sthitvā dinacaturbhāgaṃ jñānagarbhābhir ādṛtaḥ //
jagāma pitranujñāto mahatyā senayāvṛtaḥ /
varāhamahiṣākīrṇaṃ vanam ākheṭakecchayā //
ākheṭecchayā
mṛgayākāṅkṣayā ||
tata āgatya sadane kṛtvā snānādikaṃ kramāt /
samitrabāndhavo bhuktvā nināya sasuhṛn niśām //
spaṣṭam ||
evaṃrūpam ācāram asau naikasminn eva dine kṛtavān api tu sarvadaivety abhiprāyeṇa kathayati
evamprāyadinācāro bhrātṛbhyāṃ saha rāghavaḥ /
āgatya tīrthayātrāyāḥ samuvāsa pitur gṛhe //
spaṣṭam ||
sargāntaślokenaitad upasaṃharati
nṛpatisaṃvyavahāramanojñayā
sujanacetasi
Ś4: sva°
candrikayā tathā /
parinināya dināni sa ceṣṭayā śrutasudhārasapeśalayānaghaḥ //
saḥ anaghaḥ
doṣarahitaḥ śrīrāmaḥ | evaṃvidhayā
ceṣṭayā dināni parinināya
laṅghitavān | kiṃvidhayā |
nṛpativyavahāreṇa
prajāvicārādinā rājavyavahāreṇa |
manojñayā
hṛdyayā | tathā
sujanacetasi
satpuruṣamanasi |
candrikayā
sujanahṛdayāhlādikayeti
Ś4: sva°
yāvat | tathā
śrute
N11: *śrute*
śravaṇe |
sudhārasa
vat
peśalayā
| dṛṣṭatve tu kiṃ vācyam iti bhāvaḥ | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe tṛtīyaḥ sargaḥ ||
*
N11: oṃ
athonaṣoḍaśe varṣe vartamāne raghūdvahe /
rāmānuyāyini tathā śatrughne lakṣmaṇe 'pi ca //
bharate saṃsthite nityam mātāmahagṛhe sukham /
pālayaty avaniṃ rājñi yathāvad akhilām imām //
janyatrārthaṃ ca putrāṇām pratyahaṃ saha mantribhiḥ /
kṛtamantre
mahāprājñe
N11, Ś4: °pra°
tajjñe daśarathe nṛpe //
kṛtāyāṃ tīrthayātrāyāṃ rāmo nijagṛhasthitaḥ /
jagāmānudinaṃ kārśyaṃ śaradīvāmalaṃ saraḥ //
tathā
ūnaṣoḍaśavarṣe satīty arthaḥ |
janyatrārthaṃ
vivāhārtham |
kārśyaṃ
kṣīṇatām ||
kārśyam eva kathayati
kramād asya viśālākṣam pāṇḍutām mukham ādadhe /
pākaphulladalaṃ śuklaṃ sālimālam ivāmbujam //
kṛśatāyāṃ hi mukhasya pāṇḍimā jāyate ||
kapolatalasaṃlīnapāṇiḥ padmāsanasthitaḥ /
cintāparavaśas tūṣṇīm avyāpāro babhūva saḥ //
saḥ
śrīrāmaḥ ||
kṛśāṅgaś cintayā yuktaḥ khedī paramadurmanāḥ /
novāca kasyacit kiñcil lipikarmārpitopamaḥ //
spaṣṭam ||
khedāt parijanenāsau prārthyamānaḥ punaḥ punaḥ /
cakārāhnikam ācāram parimlānamukhāmbujaḥ //
spaṣṭam ||
evam muniviśiṣṭaṃ taṃ rāmaṃ guṇagaṇākaram /
ālokya bhrātarāv asya tām evāyayatur daśām //
muniviśiṣṭam
utkṛṣṭam muniṃ | vairāgyavattvāt |
asya tām eva daśāṃ
rāmasambandhinīṃ kārśyādirūpām evāvasthām ||
tathā teṣu tanūjeṣu khedavatsu kṛśeṣu ca /
sapatnīko mahīpālaś cintāvivaśatāṃ yayau //
spaṣṭam ||
kā te putra ghanā cintety evaṃ rāmam punaḥ punaḥ /
apṛcchat snigdhayā vācā na cākathayad asya saḥ //
saḥ
rāmaḥ |
asya
pituḥ ||
na kiñcit tāta me duḥkam ity uktvā pitur aṅkagaḥ /
rāmo rājīvapatrākṣas tūṣṇīm eva sma tiṣṭhati //
spaṣṭam ||
tato daśaratho rājā rāmaḥ kiṃ khedavān iti /
apṛcchat sarvakāryajñaṃ vasiṣṭhaṃ vadatāṃ varam //
sarvakāryajñaṃ
sarveṣu kāryeṣu nipuṇam | anyathā pṛcchanam ayuktam eva syād iti bhāvaḥ ||
asty atra kāraṇaṃ śrīman mā rājan duḥkham astu te /
ity uktaś cintayā yukto vasiṣṭhamuninā nṛpaḥ //
śrīmat
jñānākhyaphalakāritvāt |
kāraṇaṃ
vairāgyākhyaṃ kiñcid | asmin samaye vaktum ayuktam iti bhāvaḥ ||
upasaṃhṛtam
Ś4: °saṃha°
api vasiṣṭhavākyaṃ sargāntaślokena punaḥ kathayati
kopaṃ viṣādakalanāṃ vitataṃ ca harṣaṃ nālpena kāraṇavaśena vahanti santaḥ |
sargeṇa saṃhatijavena vinā jagatyām bhūtāni bhūpa na mahānti vikārayanti ||
santaḥ
sādhavaḥ |
alpena
stokena |
kāraṇavaśena
vitataṃ
kopaṃ
vitatāṃ
viṣādakalanāṃ
N11: °lānāṃ
vitataṃ harṣaṃ ca
|
na vahanti
na dhārayanti |
alpene
ti viśeṣaṇasya
kāraṇe
ty anenārthikaḥ sambandhaḥ | atra vyatirekeṇa dṛṣṭāntam āha
sargeṇe
ti | he
bhūpa
|
mahānti bhūtāni
mahābhūtāni |
jagatyāṃ
jagati |
sargeṇa vinā
mahāsṛṣṭiṃ
vinā
| tathā
saṃhatijavena vinā
saṃhārākhyavegena vinā |
na vikārayanti
kāryotpattyākhyavikārayuktāni
Ś4: °ktyā°
tathā
nāśākhyavikārayuktāni
Ś4: naśā°; N11: n(ā)aśā°
ca na bhavanti | tat karoti tad ācaṣṭe iti ṇic |
vikāravantī
ti vā pāṭhaḥ | sthityavasthāyām avāntarasargasaṃhatirūpeṇālpena kāraṇena na bhavantīti bhāvaḥ | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe caturthaḥ sargaḥ ||
śrīvālmīkir bharadvājam
prati
Ś4: om. prati
kathayati
ity
ukte
N11, Ś4: °kto
munināthena sandehavati pārthive /
khedavaty
Ś4: kheṭā°; N11: kheṭa°
āsthite maunaṃ kañcit kālam pratīkṣiṇi //
parikhinnāsu sarvāsu rājñīṣu nṛpasadmasu /
sthitāsu sāvadhānāsu rāmaceṣṭāsu sarvataḥ //
etasminn eva kāle tu viśvāmitra iti śrutaḥ /
maharṣir āgamad draṣṭuṃ tam ayodhyāṃ narādhipam //
āgamat
Ś4: °mad
āgacchati sma ||
nanu
kimartham
Ś4: kim
asau āgata ity |
atrāha
Ś4: ātrā°
tasya yajño 'tha rakṣobhis tadā vilulupe kila /
māyāvīryabalonmattair dharmakāmasya dhīmataḥ //
rakṣārthaṃ tasya yajñasya draṣṭum aicchat sa pārthivam /
na hi śakto hy avighnena tam āptuṃ sa muniḥ kratum //
nanu kimarthaṃ taṃ
rakṣārthaṃ draṣṭum aicchad
ity | atrāha
na hī
ti ||
tatas teṣāṃ vināśārtham udyatas tapasāṃ nidhiḥ /
viśvāmitro mahātejā ayodhyām abhyayāt purīm //
cf. Rām I 17, 23
abhyayāt
Ś4: °yād
abhigacchati sma ||
sa rājño darśanākāṅkṣī dvārādhyakṣān uvāca ha /
śīghram ākhyāta mām prāptaṃ kauśikaṃ gādhinaḥ sutam //
cf. Rām I 17, 24
ha
śabdaḥ nipātaḥ | kim
uvāce
ti karmāpekṣāyām uttarārdhaṃ karmatvena kathayati
śīghram
iti |
ākhyāta
kathayata | yūyam iti śeṣaḥ |
gādhinaḥ
gādhirājasya ||
tasya tad vacanaṃ śrutvā dvāḥsthā rājagṛhaṃ yayuḥ /
sambhrāntamanasaḥ sarve tena vākyena coditāḥ //
cf. Rām I 17, 25
tena vākyena
viśvāmitroktena vākyena ||
te gatvā rājabhavanaṃ viśvāmitram ṛṣiṃ tataḥ /
prāptam āvedayām āsuḥ pratīhārapatiṃ tadā //
cf. Rām I 17, 26
pratīhārapatiṃ
dvāsthādhikāriṇam ||
athāsthānagatam bhūpaṃ rājamaṇḍalam āsthitam /
samupetya tvarāyukto yāṣṭīko 'sau vyajijñapat //
asau yāṣṭīkaḥ
pratīhārapatiḥ ||
kiṃ
vyajijñapad
ity | atrāha
deva dvāri mahātejā bālabhāskarasannibhaḥ /
jvālāruṇajaṭājūṭaḥ pumāñ śrīmān avasthitaḥ //
spaṣṭam ||
sa cāmarapatākāḍhyaṃ sāśvebhapuruṣāyudham /
kṛtavāṃs tam pradeśaṃ yas tejobhiḥ kīrṇakāñcanam //
spaṣṭam ||
vakty asmān āśu yāṣṭīkā nivedayata rājani /
viśvāmitro muniḥ prāpta ity anuddhatayā girā //
*
Ś4 zieht Strophe 13 vor Strophe 12.
*
Ś4: spaṣṭam a°
asau puruṣaḥ
asmān anuddhatayā gire
ti
vaktī
ti sambandhaḥ |
yāṣṭīkā
N11, Ś4: °ka
ity āmantraṇam | yūyam ity adhyāhāryam ||
iti yāṣṭīkavacanam ākarṇya nṛpasattamaḥ /
sa samantrī sasāmantaḥ prottasthe hemaviṣṭarāt //
hemaviṣṭarāt
suvarṇapīṭhāt ||
padātir eva mahatāṃ rājñāṃ vṛndena pālitaḥ /
vasiṣṭhavāmadevābhyāṃ saha sāmantasaṃstutaḥ //
spaṣṭam
N11: *spaṣṭam*
||
jagāma tatra yatrāsau viśvāmitro mahāmuniḥ /
dadarśa muniśārdūlaṃ dvārabhūmāv adhiṣṭhitam //
spaṣṭam ||
kīdṛśaṃ dadarśety apekṣāyām āha
kenāpi kāraṇenorvītalam arkam ivāgatam /
brāhmeṇa tejasākrāntaṃ kṣātreṇa ca mahaujasā //
spaṣṭam ||
jarājaraḍhayā
N11: °*ḍha*°
nityaṃ
tapaḥprasararūkṣayā
N11: °raṃ tū°
/
jaṭāvallyā
N11, Ś4: °valyā
vṛtaskandhaṃ sasandhyābhram ivācalam //
spaṣṭam ||
upaśāntaṃ ca kāntaṃ ca dīptam apratighaṃ tathā /
nibhṛtaṃ corjitākāraṃ dadhānam
bhāsvaraṃ
N11: bhāsu°
vapuḥ //
apratigham
apratighātākāram
N11, Ś4: °ākāri
|
nibhṛtaṃ
komalaṃ ||
peśalenātibhīmena prasannenākulena ca /
gambhīreṇātipūrṇena tejasā rañjitaprajam //
spaṣṭam ||
anantajīvitadaśāsakhīm ekām aninditām /
dhārayantaṃ kare ślakṣṇāṃ vīṇām amlānamānasam //
ślakṣṇām
peśalām ||
karuṇākrāntacetastvāt prasannamadhurekṣitaiḥ /
īkṣaṇair
amṛteneva
N11, Ś4: °naiva
saṃsiñcantam imāḥ prajāḥ //
spaṣṭam ||
sitāsitatatāpāṅgaṃ dhavalapronnatabhruvam /
ānandaṃ ca bhayaṃ cāntaḥ prayacchantam avekṣituḥ //
avekṣituḥ
paśyataḥ | atipeśalatvāt
ānanda
dānaṃ | satejaskatvāt
bhaya
dānam ||
munim ālokya bhūpālo dūrād
evānatākṛtiḥ
Ś4: °ānanā
/
praṇanāma
galanmaulimaṇimālitabhūtalam
Ś4: °mānita°
//
galad
ityādi kriyāviśeṣaṇam ||
munir apy avaner īśam bhāsvān iva śatakratum /
tatrābhivādayāṃ cakre madhurodārayā girā //
spaṣṭam ||
tato vasiṣṭhapramukhāḥ sarva eva dvijātayaḥ /
svāgatādikrameṇainam pūjayām āsur ādṛtāḥ //
enaṃ
viśvāmitram ||
daśarathaḥ kathayati
aśaṅkitopanītena bhāsvatā darśanena te /
sādho svanugṛhītāḥ smo raviṇevāmbujākarāḥ //
aśaṅkitam
śaṅkarāhitam |
upanītena
prāptena ||
yad anādi yad akṣubdhaṃ yad apāyavivarjitam /
tad ānandasukham
prāptā
N11: °pt*ā*
adya tvaddarśanān mune //
tvaddarśanena
vayam brahmānandam
prāptā
iti bhāvaḥ ||
adya vartāmahe nūnaṃ dharmyāṇāṃ dhuri dharmataḥ /
bhavadāgamanasyeme yad vayaṃ lakṣyatāṃ gatāḥ //
vartāmahe
tiṣṭhāmaḥ |
lakṣyatām
āśrayatvam | viṣayatvam iti yāvat ||
evam prakathayanto 'tra rājāno 'tha maharṣayaḥ /
āsaneṣu sabhāsthānam āsthāya samupāviśan //
samupāviśan
upaviṣṭāḥ ||
sa dṛṣṭvā jvalitaṃ lakṣmyā bhītas tam ṛṣim āgatam /
prahṛṣṭavadano rājā svayam arghyaṃ nyavedayat //
cf. Rām I 17, 28
nyavedayad
arpitavān ||
sa rājñaḥ pratigṛhyārghyaṃ śāstradṛṣṭena karmaṇā /
pradakṣiṇam prakurvantaṃ rājānam paryapūjayat //
cf. Rām I 17, 29ab (*539cd)
spaṣṭam ||
sa rājñā pūjitas tena prahṛṣṭavadanas tadā /
kuśalaṃ cāvyayaṃ
caiva
Ś4: kuśalaṃ ca -- caiva; N11: ...c(ā)apiyaṃ caiva; wir wie Ś1, Ś3, N10
paryapṛcchan narādhipam //
cf. Rām I 17, 29cd
spaṣṭam ||
vasiṣṭhena samāgamya prahasya munipuṅgavaḥ /
yathārhaṃ cārcayitvainam papracchānāmayaṃ tataḥ //
cf. Rām I 17, 30ab (*541ab)
spaṣṭam ||
kṣaṇaṃ yathārham anyo'nyam pūjayitvā sametya ca /
te sarve hṛṣṭamanaso mahārājaniveśane //
cf. Rām I 17, 31ab (*541cd)
spaṣṭam ||
yathocitāsanagatā mithaḥ saṃvṛddhatejasaḥ /
paraspareṇa papracchuḥ sarve 'nāmayam ādarāt //
spaṣṭam ||
upaviṣṭāya tasmai sa viśvāmitrāya dhīmate /
pādyam arghyaṃ ca gāś
caiva
N11: cai
bhūyo bhūyo nyavedayat //
cf. Rām I *542ab;ef
spaṣṭam ||
arcayitvā ca vidhivad viśvāmitram abhāṣata /
prāñjaliḥ prayato vākyam idam prītamanā nṛpaḥ //
cf. Rām I *542g-j
spaṣṭam ||
yathāmṛtasya samprāptir yathā varṣam avarṣake |
yathāndhasyekṣaṇaprāptir
bhavadāgamanaṃ
Ś4: °ne
tathā ||
cf. Rām I 17, 33ab
spaṣṭam
N11: *spaṣṭam*
||
yatheṣṭadhanasamparkaḥ putrajanmāprajāvataḥ |
svapnadṛṣṭārthalābhaś ca bhavadāgamanaṃ tathā ||
cf. Rām I 17, 33cd
cf. Rām I *545c
spaṣṭam ||
yathepsitena saṃyoga iṣṭasyāgamanaṃ yathā |
praṇaṣṭasya yathā lābho bhavadāgamanaṃ tathā ||
cf. Rām I *544
cf. Rām I 17, 33e
spaṣṭam
N11: *spaṣṭam*
||
*
N11: (atra janmety atra caśabdādhyāhāraḥ)
yathā harṣo nabhogatyā mṛtasya punar āgamāt /
tathā tvadāgamād brahman svāgataṃ
te
N11: *te*
mahāmune //
cf. Rām I 17, 33f-h (*545d)
mṛtasya punar āgamād
| ity atra yatheti śeṣaḥ | he mahāmune |
te svāgatam
astu ||
brahmalokanivāso hi kasya na prītim āvahet /
mune
N11, Ś4: munes
tavāgamas tadvat satyam eva bravīmi te //
cf. Rām I *545ef;*546
spaṣṭam ||
kaś ca te paramaḥ kāmaḥ kiṃ ca te karavāṇy aham /
pātrabhūto 'si me vipra prāptaḥ paramadhārmikaḥ //
cf. Rām I 17, 34a-d
he
vipra
|
asi
tvaṃ |
me pātrabhūtaḥ prāptaḥ
||
pūrvaṃ
N11, Ś4: pūjyo
rājarṣiśabdena tapasā dyotitaprajaḥ /
brahmarṣitvam anu prāptaḥ pūjyo 'si bhagavan mama //
cf. Rām I 17, 35
he
bhagavan
|
pūrvaṃ rājarṣiśabdenai
va pūjyaḥ |
anu
paścāt |
tapasā dyotitaprajaḥ
san |
brahmarṣitvam prāptaḥ
tvam |
mama pūjyaḥ asi
||
gaṅgājalābhiṣekeṇa yathā prītir bhaven mama /
tathā tvaddarśanāt prītir antaḥ śītayatīva mām //
cf. Rām I *551a-c
antaḥ
manasi ||
vigatecchābhayakrodho vītarāgo nirāmayaḥ /
idam atyadbhutam brahman yad bhavān mām upāgataḥ //
mām
upāgamānarham iti bhāvaḥ ||
śubhakṣetragataṃ cāham ātmānam apakalmaṣam |
candrabimba ivonmagnaṃ vedmi vedyavidāṃ vara ||
cf. Rām I 17, 36c
unmagnam
uditam ||
sākṣād iva brahmaṇo me tavābhyāgamanam matam /
pūto 'smy anugṛhīto 'smi tavābhyāgamanān mune //
cf. Rām I *555
spaṣṭam ||
tvadāgamanapuṇyena sādho yad anurañjitam /
adya me saphalaṃ janma jīvitaṃ tat sujīvitam //
cf. Rām I 17, 34ef
tvadāgamanāt
Ś4: °nād
utpannena
puṇyena
|
me janma me jīvitaṃ
ca |
yat anurañjitam
svoparaktaṃ kṛtaṃ |
tat
tato hetoḥ |
me janma saphalam
bhavati |
me jīvitaṃ sujīvitam
bhavati ||
tvām ihābhyāgataṃ dṛṣṭvā pratipūjya praṇamya ca |
ātmany eva namāmy antar dṛṣṭendur
jaladhir
N11: dṛṣṭer dur°
yathā ||
cf. Rām I *552
spaṣṭam ||
yat kāryaṃ yena cārthena prāpto 'si munipuṅgava /
kṛtam ity eva tad viddhi mānyo 'si hi bhṛśam mama //
cf. Rām I *557
spaṣṭam ||
svakāryeṇa vimarśaṃ tvaṃ kartum arhasi kauśika /
bhagavan nāsty adeyaṃ hi tvayi yat
pratipadyate
Ś4: yad upayujyate; N11: pratipadyate *upayujyate*
//
cf. Rām I 17, 38ab (*558)
he
kauśika
N11: *he kauśika*
|
tvaṃ
|
svakāryeṇa
saha
vimarśaṃ kartum arhasi
kim mama kāryam astīti vicāraṃ kartum arhasīti bhāvaḥ | nanu kimartham ahaṃ
svakāryeṇa
saha
vimarśaṃ
karomīty | atrāha
bhagavann
iti |
hi
yasmāt | he
bhagavan
|
tvayi yat pratipadyate
upayujyate |
tat
Ś4: tat tad
adeyaṃ nāsti
| tad
dadāmy
N11, Ś4: dadhā°
evety
Ś4: °mīnety
arthaḥ ||
kāryasya ca vicāraṃ tvaṃ kartum arhasi dharmataḥ /
kartā
cāham
N11, Ś4: vā°
aśeṣaṃ te daivatam paramam bhavān //
cf. Rām I 17, 38
spaṣṭam ||
sargāntaślokena
daśarathavinayoktyā
N11, Ś4: °ktaṃ
muner harṣagamanaṃ kathayati
idam atimadhuraṃ niśamya vākyaṃ śrutisukham arthavidā vinītam uktam /
prathitaguṇavaśād guṇair viśiṣṭaṃ munivṛṣabhaḥ paramaṃ jagāma harṣam //
cf. Rām I 17, 39
atimadhuram
utkṛṣṭamadhurākhyaguṇaviśiṣṭaṃ |
śrutisukhaṃ
karṇasukham |
arthavidā
paramārthajñena daśarathena |
vinītaṃ
savinayaṃ yathā bhavati tath
oktaṃ
kathitaṃ | tathā
prathitāḥ
N11: daśa*rathena prathitāḥ* (s. m. i. m.)
ye
guṇāḥ
vākyaguṇās | tad
vaśāt
Ś4: °śād
guṇaiḥ viśiṣṭam
| prathitaguṇaviśiṣṭam iti yāvat | īdṛśaṃ
vākyaṃ niśamya
saḥ
munivṛṣabhaḥ
muniśreṣṭhaḥ kauśikaḥ |
paramaṃ harṣaṃ jagāma
| dātṛvinayena hi arthino mahān harṣo jāyate | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe pañcamaḥ sargaḥ ||
*
Ś4: oṃ
tac chrutvā rājasiṃhasya vākyam adbhutavistaram /
hṛṣṭaromā mahātejā viśvāmitro 'bhyabhāṣata //
cf. Rām I 18, 1
spaṣṭam ||
sadṛśaṃ rājaśārdūla tavaivaitan mahītale /
mahāvaṃśaprasūtasya vasiṣṭhavaśavartinaḥ //
cf. Rām I 18, 2
tavaiva
na tv anyasyety arthaḥ ||
yat tu me hṛdgataṃ vākyaṃ tasya kāryavinirṇayam /
kuru tvaṃ rājaśārdūla dharmaṃ samanupālaya //
cf. Rām I 18, 3
tu
śabdaḥ
vākya
vācyasya
kārya
syātikaṣṭaṃ
Ś4: °ṣṭa°
sampādanīyatāṃ dyotayati | tasya
kāryanirṇayam
hṛdgatavākyavācyakāryanirṇayam ity arthaḥ | nanu kimarthaṃ karomīty | atrāha
dharmam
iti | tavānena dharmapālanam bhaviṣyatīti bhāvaḥ ||
hṛdgataṃ vākyam
prakaṭīkaroti
ahaṃ niyamam ātiṣṭhe siddhyartham puruṣarṣabha /
tasya vighnakarā ghorā rākṣasā mama saṃsthitāḥ //
cf. Rām I 18, 4
ātiṣṭhe
āśrayāmi ||
yadā yadā tu yajñena yaje 'haṃ vibudhavrajam /
tadā tadā me yajñaṃ taṃ vinighnanti niśācarāḥ //
yaje
pūjayāmi ||
bahuśo
vihite
N11: °hate
tasmin mama rākṣasanāyakāḥ /
akiraṃs te mahīṃ yāge māṃsena rudhireṇa ca //
cf. Rām I 18, 5 (*562)
spaṣṭam ||
avadhūte tathābhūte tasmin yāgakadambake /
kṛtaśramo nirutsāhas tasmād deśād apāgamam //
cf. Rām I 18, 6
apāgamam
apagataḥ ||
na ca me krodham
utsraṣṭum
N11, Ś4: °sṛṣṭuṃ
buddhir bhavati pārthiva /
tathābhūtaṃ hi tat karma na śāpas tasya vidyate //
cf. Rām I 18, 7
śāpadānena sa yajñaḥ naśyatīti bhāvaḥ ||
īdṛśī ca kṣamā rājan mama tasmin mahākratau /
tvatprasādād avighnena prāpayeyam mahāphalam //
he
rājan
| ataḥ
mama tasmin mahākratau īdṛśī kṣamā
bhavati |
ataḥ
Ś4: ata
aham
mahāphalam
taṃ kratuṃ |
tvatprasādāt prāpayeyam
prāpnuyām |
prāpayeyam
iti svārthe ṇic ārṣaḥ ||
trātum arhasi mām ārtaṃ śaraṇārthinam āgatam /
arthināṃ yan nirāśatvaṃ satām abhibhavo hi saḥ //
spaṣṭam ||
nanu kena
prakāreṇāhaṃ
Ś4: °āha
tvattrāṇaṃ karomīty | atrāha
tavāsti tanayaḥ śrīmān dṛptaśārdūlavikramaḥ /
mahendrasadṛśo vīro rāmo rakṣovidāraṇaḥ //
spaṣṭam ||
nanu tataḥ kim ity | atrāha
tam putraṃ rājaśārdūla rāmaṃ satyaparākramam /
kākapakṣadharaṃ śūraṃ jyeṣṭham me dātum arhasi //
cf. Rām I 18, 8
tenaiva rakṣāparaparyāyaṃ trāṇam me bhaviṣyatīti bhāvaḥ ||
nanu kathaṃ śiśurūpo 'sau rākṣasebhyas tava makhaṃ rakṣiṣyatīty | atrāha
śakto hy eṣa mayā gupto divyena svena tejasā /
rākṣasā ye 'pakartāras teṣām mūrdhavinigrahe //
cf. Rām I 18, 9
spaṣṭam ||
śreyaś cāsmin kariṣyāmi bahurūpam anantakam /
trayāṇām api lokānāṃ yena pūjyo bhaviṣyati //
cf. Rām I 18, 10
spaṣṭam ||
nanu katham asau tādṛśānāṃ rākṣasānām puraḥ sthātuṃ śaknotīty | atrāha
na ca tena samāsādya sthātuṃ śaktā niśācarāḥ |
kruddhaṃ kesariṇaṃ dṛṣṭvā raṇe vana
ivaiṇakāḥ
N11: °k*ā*ḥ
||
cf. Rām I 18, 11ab
tena
N11: °neti
iti
dvitīyāsthāne
Ś4: °yasthā°
tṛtīyā ārṣī ||
teṣāṃ ca nānyaḥ
kākutsthād
N11: °sthyād
yoddhum utsahate pumān |
ṛte kesariṇaḥ kruddhān mattānāṃ kariṇām iva ||
cf. Rām I 18, 11cd
spaṣṭam ||
vīryotsiktā hi te pāpāḥ kālakūṭopamā raṇe |
kharadūṣaṇayor
Ś4: °ṣayoḥ
bhṛtyāḥ kṛtāntāḥ kupitā iva ||
cf. Rām I 18, 12ab
spaṣṭam ||
rāmasya rājaśārdūla sahiṣyante na sāyakān |
anāratāgatā dhārā
jaladasyeva
N11, Ś4: °syaiva
pāṃsavaḥ ||
cf. Rām I 18, 12cd
spaṣṭam ||
na ca putragataṃ snehaṃ kartum arhasi pārthiva |
na tad asti jagaty asmin yan na deyam mahātmanaḥ ||
cf. Rām I 18, 13ab
spaṣṭam ||
hanta nūnaṃ vijānāmi hatāṃs tān viddhi rākṣasān |
na hy asmadādayaḥ
prājñāḥ
Ś4: °jñā
sandigdhe sampravṛttayaḥ ||
cf. Rām I 18, 13cd
hanta
harṣe |
nūnaṃ
niścaye | ahaṃ tān
rākṣasān hatān
jānāmi | tvam api
viddhi
| nanu katham ahaṃ tvatkathanamātreṇa jānāmīty | atrāha
na hī
ti |
saṃ
samyak |
pravṛttiḥ
| yeṣāṃ | te tādṛśāḥ ||
ahaṃ vedmi mahātmānaṃ rāmaṃ rājīvalocanam /
vasiṣṭhaś ca mahātejā ye cānye dīrghadarśinaḥ //
cf. Rām I 18, 14
spaṣṭam ||
yadi dharmo mahattvaṃ ca yaśas te manasi sthitam /
tan mahyaṃ svam abhipretam ātmajaṃ dātum arhasi //
cf. Rām I 18, 15
manasi sthitaṃ
kāṅkṣitam |
abhipretam
proktaṃ kāryārtham iṣṭam ||
daśarātraś ca me yajño yasmin rāmeṇa rākṣasāḥ |
hantavyā vighnakartāro mama yajñasya vairiṇaḥ ||
cf. Rām I 18, 17cd
spaṣṭam ||
atrābhyanujñāṃ kākutstha dadatām tava mantriṇaḥ /
vasiṣṭhapramukhāḥ sarve tena rāmaṃ visarjaya //
cf. Rām I 18, 16
spaṣṭam ||
nātyeti kālaḥ kālajña yathāyam mama rāghava /
tathā kuruṣva bhadraṃ te mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ //
cf. Rām I 18, 18
atyeti
gacchati ||
kāryam aṇv api kāle tu kṛtam ety upakāratām /
mahad apy upakāreṇa riktatām ety akālataḥ //
akālataḥ
akāle ||
ity evam uktvā dharmātmā dharmārthasahitaṃ vacaḥ /
virarāma mahātejā viśvāmitro
munīśvaraḥ
Ś4: °rāḥ
//
cf. Rām I 18, 19
spaṣṭam ||
sargāntaślokena daśarathatūṣṇīmbhāvaṃ kathayati
śrutvā vaco munivarasya mahāprabhāvas tūṣṇīm atiṣṭhad upapannam idaṃ sa vaktum /
no yuktiyuktakathanena vinaiti toṣaṃ dhīmān apūritamano'bhimataś ca lokaḥ //
mahāprabhāvo
mahānubhāvayuktaḥ |
sa
daśarathaḥ |
munivarasya
viśvāmitrasya |
vacaḥ śrutvā tūṣṇīm atiṣṭḥat
| no kiñcid apy uktavān ity arthaḥ |
idaṃ
tūṣṇīm āsanam |
upapannaṃ
yuktam | bhavati | yataḥ
dhīmān
buddhiyuktaḥ
Ś4: °ktā
|
yuktiyuktakathanena vinā vaktuṃ
kathayituṃ
toṣaṃ
Ś4: °ṣāṃ
naiti
| na kathayatīty arthaḥ |
lokaś ca
lokas
N11: lokāś ca lokās
tu |
apūritamano'bhi
laṣitaḥ
Ś4: °ṣataḥ
vaktuṃ toṣaṃ naiti
| ataḥ yuktirahitaṃ viśvāmitrasya vākyaṃ śrutvā daśarathaḥ tuṣṇīm abhūd iti bhāvaḥ | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe ṣaṣṭhaḥ sargaḥ ||
*
N11: oṃ
tac chrutvā rājaśārdūlo viśvāmitrasya bhāṣitam /
muhūrtam āsīn niśceṣṭaḥ sadainyaṃ caivam abravīt //
cf. Rām I 19, 1
spaṣṭam ||
ūnaṣoḍaśavarṣo 'yaṃ rāmo rājīvalocanaḥ /
na yuddhayogyatām asya paśyāmi saha rākṣasaiḥ //
cf. Rām I 19, 2
spaṣṭam ||
iyam akṣauhiṇī pūrṇā yasyāḥ patir aham prabho /
tayā parivṛto yuddhaṃ dāsyāmi piśitāśinām //
cf. Rām I 19, 3
piśitāśināṃ
rākṣasānām ||
ime
hi
Ś4: om. hi
cf. Rām I 19, 5ab
śūrā vikrāntā bhṛtyā astraviśāradāḥ |
ahaṃ caiṣāṃ dhanuṣpāṇir goptā samaramūrdhani ||
cf. Rām I 19, 4ab
spaṣṭam ||
ebhiḥ saha tavārīṇām mahendramahatām api /
dadāmi yuddham mattānāṃ kariṇām iva kesarī //
hi
yasmād | ete
bhṛtyā
bhavanti |
aham caiṣāṃ samaramūrdhani goptā
smi | ataḥ aham
ebhiḥ saha tavārīṇāṃ yuddhaṃ dadāmī
ti sambandhaḥ ||
bālo rāmas tv anīkeṣu na jānāti balābalam |
antaḥpurād ṛte dṛṣṭā nānenānyā
raṇāvaniḥ
N11: raṇā(d bahiḥ)*vaniḥ*
||
cf. Rām I 19, 7ab
spaṣṭam ||
na cāstraiḥ paramair yukto na ca
yuddhaviśāradaḥ
Ś4: buddhivi°
/
na bhaṭabhrūkuṭīnāṃ ca tajjñaḥ samaramūrdhasu //
eṣa iti śeṣaḥ ||
kevalam puṣpaṣaṇḍeṣu nagaropavaneṣu ca /
udyānavanakuñjeṣu sadaiva pariśīlitaḥ //
spaṣṭam ||
vihartum eṣa jānāti saha rājakumārakaiḥ /
kīrṇapuṣpopakārāsu svakāsv ajirabhūmiṣu //
spaṣṭam ||
adya tv atitarām brahman
mama
N11: brahma*n*(he)*ma*ma
bhāgyaviparyayāt /
himenevāhataḥ padmas sampanno haritaḥ kṛśaḥ //
haritaḥ
pāṇḍuḥ ||
nāttum annāni śaknoti na vihartuṃ gṛhāvanau /
antaḥkhedaparītātmā tūṣṇīṃ tiṣṭhati kevalam //
attum
bhakṣitum ||
sadāraḥ sahabhṛtyo 'haṃ tatkṛte munināyaka /
śaradīva payovāho nūnaṃ niḥsahatāṃ gataḥ //
niḥsahatām
utkṛśatāṃ | soḍhum aśaktatvam ||
īdṛśo 'sau suto bāla ādhinā vivaśīkṛtaḥ /
kathaṃ dadāmi taṃ tubhyaṃ yoddhuṃ saha niśācaraiḥ //
spaṣṭam ||
api bālāṅganāsaṅgād api sādho sudhārasāt /
rājyād api sukhāyaiṣa putrasneho mahāmate //
spaṣṭam ||
ye durantā mahārambhās triṣu lokeṣu khedadāḥ /
putrasnehena santo 'pi kurvate te na saṃśrayam //
santaḥ api
sthitā api |
saṃśrayaṃ
sthitiṃ |
putrasnehena te
vismṛtiṃ gacchantīti bhāvaḥ ||
asavo 'tha dhanaṃ dārās tyajyante mānavaiḥ sukham /
na putrā muniśārdūla svabhāvo hy eṣa jantuṣu //
spaṣṭam ||
rākṣasāḥ krūrakarmāṇaḥ kūṭayuddhaviśāradāḥ |
rāmas tān
yodhayatv
Ś4: °yitv
ittham uktir evātiduḥsahā ||
cf. Rām I 19, 7ef
kūṭayuddhaṃ
chalayuddham |
uktir eve
ti anuṣṭhānasya kā katheti bhā-vaḥ ||
viprayukto hi rāmeṇa muhūrtam api notsahe /
jīvituṃ jīvitākāṅkṣī na rāmaṃ netum arhasi //
cf. Rām I 19, 8
notsahe
samartho na bhavāmi |
jīvituṃ
jīvanakriyākartṛtām anubhavitum |
jīvitākāṅkṣī
mama jīvitākāṅkṣīty arthaḥ ||
navavarṣasahasrāṇi mama yātāni kauśika /
duḥkhenotpāditās tv ete catvāraḥ putrakā
mayā
N11: māyā
//
cf. Rām I 19, 10
anukampitāḥ putrāḥ
putrakāḥ
||
pradhānabhūtas
teṣv
Ś4: tv eṣv
eṣu rāmaḥ kamalalocanaḥ /
taṃ vinā te trayo 'py anye dhārayanti na jīvitam //
spaṣṭam ||
sa eva rāmo bhavatā
nīyate
N11: °t(o)*e*
rākṣasān prati /
yadi tat putrahīnaṃ tvam mṛtam evāśu viddhi mām //
spaṣṭam ||
caturṇām ātmajānāṃ hi prītir atra hi me parā /
jyeṣṭhaṃ dharmamayaṃ tasmān na rāmaṃ netum arhasi //
cf. Rām I 19, 11
nirdhāraṇe ṣaṣṭhī ||
niśācarabalaṃ hantum mune yadi tavepsitam /
caturaṅgasamāyuktaṃ mayā saha balaṃ naya //
spaṣṭam ||
kiṃvīryā rākṣasās te tu kasya putrāḥ kathaṃ ca te /
kiyatpramāṇāḥ ke caite iti varṇaya me sphuṭam //
cf. Rām I 19, 12
spaṣṭam ||
kathaṃ tena prahartavyaṃ teṣāṃ rāmeṇa rākṣasām /
māmakair vā balair brahman mayā vā kūṭayodhinām //
cf. Rām I 19, 13
rāmasyāgre sthitatvābhāvāt
tene
ty uktam ||
sarvam me śaṃsa bhagavan yathā teṣām mayā raṇe /
sthātavyaṃ duṣṭasattvānāṃ vīryotsiktā hi rākṣasāḥ //
cf. Rām I 19, 14
spaṣṭam ||
śrūyate hi mahāvīro rāvaṇo nāma rākṣasaḥ /
sākṣād vaiśravaṇabhrātā putro viśravaso muneḥ //
cf. Rām I 19, 17
spaṣṭam ||
astu saḥ | tataḥ kim ity | atrāha
sa cet tava makhe vighnaṃ karoti kila durmatiḥ /
tat saṅgrāme na śaktāḥ 'smo vayaṃ tasya durātmanaḥ //
cf. Rām I 19, 19cd
tat
tadā ||
nanu katham asau tādṛgvīryaḥ astīty | atrāha
kāle kāle pṛthag brahman bhūrivīryavibhūtayaḥ | /
bhūteṣv abhyudayaṃ yānti pralīyante ca kālataḥ //
bhūrivīryavibhūtayaḥ
mahadvīryasampadyuktāḥ |
bhūteṣv
iti nirdhāraṇe sap-tamī ||
adyāsmiṃs te vayaṃ kāle rāvaṇādiṣu śatruṣu /
na samarthāḥ puraḥ sthātuṃ niyater eṣa niścayaḥ //
spaṣṭam ||
tasmāt prasādaṃ dharmajña kuru tvaṃ mama putrake /
mama caivālpabhāgyasya bhavān hy asamadaivatam //
cf. Rām I 19, 20
alpabhāgyasye
ti | anyathā tvaṃ rāmaṃ na yācitavān iti bhāvaḥ ||
devadānavagandharvā yakṣaplavagapannagāḥ /
na śaktā rāvaṇaṃ yoddhuṃ kiṃ punaḥ puruṣā yudhi //
spaṣṭam ||
mahāvīryavatāṃ vīryam
ādatte
N11, Ś4: ādha°
sa sudhābhujām /
tena sārdhaṃ na śaktā
smas
N11: sma
saṃyuge tasya vāvarāḥ //
cf. Rām I 19, 22a-d
ādatte
N11: ādha°
gṛhṇāti |
pratibadhnātīti
N11: °*tī*ti
yāvat | mahāvīryān sudhābhujo 'py asau vīryarahitān karotīti bhāvaḥ |
avarās
tadapekṣayā nīcāḥ |
vā
śabdaḥ pādapūraṇārthaḥ ||
nanu rāmasya sajjanatvenaivāvaśyaṃ jayaḥ syād ity | atrāha
ayam anyatamaḥ kālaḥ pelavīkṛtasajjanaḥ /
rāghavo 'pi gato dainyaṃ yatra vārdhakajarjaraḥ //
api
śabdaḥ rāghavasya mahāsajjanatvaṃ dyotayati | vārdhakeneva jarjaraḥ
vārdhakajarjaraḥ
||
atha vā lavaṇam brahman yajñaghnaṃ tam madhoḥ sutam /
kathaya tvaṃ suraprakhya kveva mokṣyāmi putrakam //
atha vā madhoḥ sutaṃ taṃ
prasiddhaṃ |
yajñaghnaṃ lavaṇaṃ
yoddhuṃ
na śaktāḥ
smaḥ
Ś4: sma
iti vyavahitādhyāhṛtaiḥ saha sambandhaḥ | lavaṇo 'pi cet tava yajñavighnakārī asti tam api yoddhuṃ na śaktāḥ sma iti bhāvaḥ | he
suraprakhya
|
tvaṃ kathaya
| ahaṃ
putrakaṃ kveva
kutreva |
mokṣyāmi
| na mokṣyāmīti bhāvaḥ ||
atha necchasi ced brahmaṃs tad vidheyo 'ham eva te /
anyathā tu na paśyāmi śāśvataṃ jayam ātmanaḥ //
atha
pakṣāntare | tvam
putrāmokṣaṇaṃ
N11: putr*ā*°
cet
yadi |
necchasi
|
tad ahaṃ te
tava |
vidheyaḥ
āyattaḥ |
evā
smi | tadā aham evāgacchāmīty arthaḥ |
anyathā
sahajavicāre kriyamāṇe | aham
ātmanaḥ śāśvataṃ jayaṃ na paśyāmi
| na jānāmīty arthaḥ ||
sargāntaślokena daśarathavacanam upasaṃharati
ity uktvā mṛduvacanam bhayākulo 'sāv ālole munimatasaṃśaye nimagnaḥ /
nājñāsīt kaṇam api niścayaṃ mahātmā prodvīcāv iva jaladhau samuhyamānaḥ //
munimatasya saṃśaye
'nuṣṭhānānanuṣṭhānarūpe
Ś4: °ṣṭhānānu°
sandehe |
magnaḥ
| ata eva
bhayākulaḥ
|
mahātmā asau
daśarathaḥ |
ity
evaṃ |
mṛduvacanaṃ
komalavacanam |
uktvā
|
kaṇam api
stokam api |
niścayaṃ na ajñāsīt
na jñātavān |
asau
kathambhūtaḥ
iva
|
prodvīcau jaladhau samuhyamāna iva
| jaladhau samuhyamāno 'pi kutra gacchāmīti niścayaṃ na jānātīti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe saptamaḥ sargaḥ ||
*
N11, Ś4: oṃ
tac chrutvā vacanaṃ tasya snehaparyākulākṣaram /
samanyuḥ kauśiko vākyam pratyuvāca mahīpatim //
cf. Rām I 20, 1
tasya
daśarathasya ||
viśvāmitraḥ kathayati
kariṣyāmīti saṃśrutya pratijñāṃ hātum icchasi |
sattvavān kesarī bhūtvā mṛgatām
abhivāñchasi
Ś4: °vāccha°
||
cf. Rām I 20, 2ab
spaṣṭam ||
rāghavānām ayukto 'yaṃ kulasyāsya viparyayaḥ |
na kadācana jāyante śītāṃśau kṛṣṇaraśmayaḥ ||
cf. Rām I 20, 2cd
nanu kathaṃ
rāghavānāṃ kulasyāyaṃ viparyayaḥ ayukto
bhavatīty | atra dṛṣṭāntam āha |
na kadācane
ti ||
yadi tvaṃ na kṣamo rājan gamiṣyāmi yathāgataḥ /
hīnapratijñaḥ
Ś4: °jñā
kākutstha sukhī bhava sabāndhavaḥ //
cf. Rām I 20, 3
spaṣṭam ||
śrīvālmīkiḥ bharadvājam prati kathayati
tasmin kopaparīte 'tha viśvāmitre mahātmani /
cacāla vasudhā kṛtsnā surāś ca bhayam
āviśan
N11, Ś4: °viśat
//
cf. Rām I 20, 4
spaṣṭam ||
krodhābhibhūtaṃ vijñāya jaganmitram mahāmunim /
dhṛtimān suvrato dhīmān vasiṣṭho vākyam abravīt //
cf. Rām I 20, 5
jaganmitraṃ
viśvāmitram ||
śrīvasiṣṭhaḥ kathayati
ikṣvākūṇāṃ kule jātaḥ sākṣād dharma ivāparaḥ |
bhavān daśarathaḥ śrīmāṃs trailokye guṇabhūṣitaḥ ||
cf. Rām I 20, 6ab
spaṣṭam ||
nītimān suvrato bhūtvā na dharmaṃ hātum arhasi |
munes tribhuvaneśasya vacanaṃ kartum arhasi ||
cf. Rām I 20, 6cd
spaṣṭam | yugmam ||
triṣu lokeṣu vikhyāto dharmeṇa yaśasā yutaḥ /
svadharmam pratipadyasva na dharmaṃ hātum arhasi //
cf. Rām I 20, 7
pratipadyasva
svīkuru ||
kariṣyāmīti saṃśrutya tat te rājann akurvataḥ /
iṣṭāpūrtaḥ pated dharmas tasmād rāmaṃ visarjaya //
cf. Rām I 20, 8
iṣṭāpūrtaḥ
iṣṭāpūrtasvarūpaḥ | pratijñātākaraṇena hi sarvo dharmaḥ naśyati ||
guptam puruṣasiṃhena jvalanenāmṛtaṃ yathā |
kṛtāstram akṛtāstraṃ vā nainaṃ drakṣyanti rākṣasāḥ ||
cf. Rām I 20, 9cd
cf. Rām I 20, 9ab
kṛtāstraṃ
śikṣitāstram ||
ikṣvākuvaṃśajāto 'pi svayaṃ daśaratho 'pi san /
na pālayasi ced vākyaṃ ko 'paraḥ pālayiṣyati //
spaṣṭam ||
yuṣmadādipraṇītena vyavahāreṇa jantavaḥ /
maryādāṃ na
vimuñcanti
Ś4: naiva mu°
tāṃ na hātum ihārhasi //
tām
maryādām ||
eṣa
vigrahavān
Ś4: °nān
dharma eṣa vīryavatāṃ varaḥ /
eṣa buddhyādhiko loke tapasāṃ ca parāyaṇaḥ //
cf. Rām I 20, 10
parāyaṇaḥ
āśrayaḥ ||
eṣo 'straṃ vividhaṃ vetti trailokye sacarācare /
naitad anyaḥ pumān vetti na ca vetsyati kaścana //
cf. Rām I 20, 11
spaṣṭam ||
na ca devarṣayaḥ kecin nāmarā na ca rākṣasāḥ /
na nāgayakṣagandharvā anena sadṛśā nṛpa //
cf. Rām I 20, 12
spaṣṭam ||
astram asmai kṛśāśvena paraiḥ paramadurjayam |
kauśikāya purā dattaṃ yadā rājyaṃ samanvaśāt ||
cf. Rām I 20, 13;599*
cf. Rām I 20, 13cd
paraiḥ
Ś4: °rair
anyaiḥ |
paramadurjayam
atyantaṃ
N11, Ś4: °anta°
jetum aśakyaṃ |
samanvaśāt
sa-mapālayat ||
nanu kimarthaṃ
kṛśāśvenāsmai
Ś4: kṛśvā°
astrāṇi dattānīty | atrāha
te hi putrāḥ kṛśāśvasya prajāpatisutopamāḥ /
enam anvacaran vīrā dīptimanto mahaujasaḥ //
cf. Rām I 20, 14
hi
yasmāt |
prajāpatisutopamās te
prasiddhāḥ |
kṛśāśvasya putrāḥ
|
enaṃ
viśvāmitram |
anvacaran
anucaranti sma | ataḥ putrasnehena dattavān iti bhāvaḥ ||
te putrāḥ ke ity apekṣāyām āha
jayā ca suprabhā caiva dākṣāyaṇyau sumadhyame /
tayos tu yāny
apatyāni
N11: °a*pa*tyā°
śatam paramadurjayam //
jayā ca suprabhā
caive
ti
N11, Ś4: caiti
ye |
dākṣāyaṇyau
dakṣasya strīrūpe apatye |
sumadhyame
striyau | āstām |
tayoḥ yāni paramadurjayaṃ śataṃ apatyāni
āsan | atra ca pūrvaślokāpekṣayottaravākyagatatvād yacchabdasya tacchabdāpekṣā nāsti ||
nanu kasyāḥ katy
apatyāni
Ś4: °ny
āsann ity apekṣāyām āha
pañcāśataḥ sutāñ jajñe jayā labdhavarā purā /
vadhāyāsurasainyānāṃ te 'kṣayāḥ kāmarūpiṇaḥ //
cf. Rām I 20, 16
akṣayāḥ
nāśarahitāḥ ||
suprabhā janayām āsa putrān
pañcāśataḥ
Ś4: pañca°
parān /
saṅgharṣān nāma durdharṣān durākrośān balīyasaḥ //
cf. Rām I 20, 17
durdharṣān
parābhavitum aśakyān |
durākrośān
śatrubhiḥ samare
āhvātum
N11: āhūtum; Ś4: āhṛtum
aśakyān ||
prāsaṅgikam upasaṃhṛtya prakṛtam anusarati
evaṃvīryo mahātejā viśvāmitro mahāmuniḥ /
na rāmagamane buddhiṃ viklavāṃ kartum arhasi //
cf. Rām I 20, 19
pūrvārdham uttarārdhasya hetutvena yojyam ||
sargāntaślokena śrīvasiṣṭho vākyaṃ samāpayati
asmin mahāsattvamaye munīndre sthite
samīpe
Ś4: °ṣe
puruṣas tu sādhuḥ /
prāpte 'pi mṛtyāv amaratvam eti mā dīnatāṃ gaccha yathā vimūḍhaḥ //
yathā vimūḍhaḥ
| mūḍhavad ity arthaḥ | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe aṣṭamaḥ sargaḥ ||
śrīvālmīkir bharadvājam prati kathayati
tathā vasiṣṭhe bruvati rājā daśarathaḥ sutam /
samutsraṣṭumanā rāmam ājuhāva salakṣmaṇam //
cf. Rām I 21, 1
samutsraṣṭumanāḥ
dātumanāḥ ||
daśarathaḥ
pratīhāram
Ś4: °hāra
prati kathayati
pratīhāra mahābāhuṃ rāmam satyaparākramam /
salakṣmaṇam avighnena munyarthaṃ śīghram ānaya //
spaṣṭam ||
daśarathavākyam upasaṃharati
iti rājñā visṛṣṭo 'sau gatvāntaḥpuramandiram /
muhūrtamātreṇāgatya
Ś4: °āgaga°
samuvāca mahīpatim //
spaṣṭam ||
pratīhāraḥ kathayati
deva dordalitāśeṣaripo rāmaḥ svamandire /
vimanāḥ saṃsthito rātrau ṣaṭpadaḥ kamale yathā //
spaṣṭam ||
āgacchāmi kṣaṇeneti vakti dhyāyati caikakaḥ /
na kasyacic ca nikaṭe sthātum icchati khinnadhīḥ //
spaṣṭam ||
ity ukte tena bhūpālas taṃ rāmānucaraṃ janam /
sarvam āśvāsayām āsa papraccha ca yathākramam //
spaṣṭam ||
rājapraśnam eva kathayati
kathaṃ kīdṛk sthito rāma iti pṛṣṭo mahībhṛtā /
rāmabhṛtyajanaḥ khinno vākyam āha mahīpatim //
spaṣṭam ||
dehayaṣṭim imāṃ deva dhārayanta ime vayam /
khinnāḥ khedaparimlāne vibho rāme sute tava //
he
deva
he rājan |
dehayaṣṭiṃ
dehalatāṃ |
rāme
rāmākhye |
tava sute
tava sutanimittaṃ |
carmaṇi dvīpinaṃ hantītivat
Mbh ad Pāṇ 2,3,36 vārtt. 6 (I 458,18)
||
rāmo rājīvapatrākṣo yataḥprabhṛti cāgataḥ /
savipras tīrthayātrāyās tataḥprabhṛti durmanāḥ //
spaṣṭam ||
yatnaprārthanayāsmākaṃ nijavyāpāram āhnikam /
sāyam amlānavadanaḥ karoti na karoti vā //
spaṣṭam ||
snānadevārcanācāraparyante parikhedavān /
prārthito 'pi hi nā tṛpter aśnāty aśanam īśvaraḥ //
ā tṛpteḥ
tṛptiparyantam ||
lolāntaḥpuranārībhiḥ kṛtadolābhir aṅgane /
na ca krīḍati līlābhir
varādbhir
N11, Ś4: lolābhir dha°; wir wie Ś1, Ś3, N10
iva cātakaḥ //
varādbhiḥ
N11, Ś4: dha°
sarojalaiḥ |
cātakaḥ
pakṣiviśeṣaḥ | sa hi varṣābindūn eva pibati ||
māṇikyamuktāsamprotā
Ś4: °prāpto
keyūrakaṭakāvalī /
nānandayati taṃ rājan dyauḥ pātavivaśaṃ yathā //
pātavivaśam
patantam ||
krīḍadvadhūviloleṣu vahatkusumavāyuṣu /
latāvalayageheṣu bhavaty ativiṣādavān //
latāvalayageheṣu
latāmaṇḍalayukteṣu gṛheṣu ||
yad ramyam ucitaṃ svādu peśalaṃ cittahāri vā /
bāṣpapūrekṣaṇa
iva
N11, Ś4: eva
tenaiva parikhidyate //
spaṣṭam ||
kim imā
duḥkhadāyinyaḥ
Ś4: °nyāḥ
prasphuranti purogatāḥ /
iti nṛttavilāseṣu kāminīḥ parinindati //
imāḥ
Ś4: imā
etāḥ kāminyaḥ ||
bhojanaṃ śayanam pānaṃ vilāsaṃ snānam āsanam /
unmattaveṣṭitam iva nābhinandati ninditam //
ninditaṃ
nindāviṣayīkṛtam ||
kiṃ sampadā kiṃ vipadā kiṃ gehena kim īhitaiḥ /
sarvam evāsad ity uktvā tūṣṇīm eko 'vatiṣṭhate //
spaṣṭam ||
nodeti parihāseṣu na bhogeṣu nimajjati /
na ca tiṣṭhati kāryeṣu maunam
evāvalambate
N11, Ś4: °lambh°
//
spaṣṭam ||
vilolālakavallaryo helāvalitalocanāḥ /
nānandayanti
Ś4: °yati
taṃ nāryo mṛgyo vanataruṃ yathā //
spaṣṭam ||
ekānteṣu diganteṣu tīreṣu vipineṣu ca /
ratim āyāty araṇyeṣu vikrītavad ajantuṣu //
vikrīto
hi palāyanārthaṃ
janturahite
Ś4: °hita
eva deśe
ratim āyāti
||
vastrapānāśanādānaparāṅmukhatayā tayā /
parivraḍdharmiṇāṃ rājan so 'nuyāti tapasvinām //
tapasvinām anuyāti
tapasvisambandhicaritam anukarotīty arthaḥ | na māṣāṇām aśnīyād itivat prayogaḥ ||
eka eva vasan deśe janaśūnye janeśvara /
na hasaty ekayā buddhyā na gāyati na roditi //
ekayā buddhyā
sarvatyāgarūpayā matyā upalakṣitaḥ ||
punaḥ kiṃ karotīty apekṣāyām āha
baddhapadmāsanaḥ śūnyamanā vāmakarasthale /
kapolatalam ādāya kevalam paritiṣṭhati //
spaṣṭam ||
nābhimānam upādatte nāpi vāñchati rājatām /
nodeti nāstam āyāti sukhaduḥkhānuvṛttiṣu //
spaṣṭam ||
na vidmaḥ kim asau jātaḥ kiṃ karoti kim īhate /
kiṃ dhyāyati kim āyāti kathaṃ kim anudhāvati //
na vidma
ity asya
karmāpekṣāyām
Ś4: karma°
āha
kim asau jātaḥ
kimartham asau jātaḥ | jananaṃ hi bhogādisevanārtham iti bhāvaḥ ||
pratyahaṃ kṛśatāṃ yāti pratyahaṃ yāti pāṇḍutām /
virāgam pratyahaṃ yāti śaradanta iva drumaḥ //
spaṣṭam ||
anuyātau tam evaitau rājañ śatrughnalakṣmaṇau /
tādṛśāv eva tasyaiva pratibimbāv iva sthitau //
spaṣṭam ||
bhṛtyai rājabhir ambābhiḥ sa pṛṣṭo 'pi punaḥ punaḥ /
uktvā na kiñcid eveti tūṣṇīm āste nirīhitaḥ //
saḥ
śrīrāmaḥ |
nirīhitaḥ
N11, Ś4: nirehi°
ceṣṭitarahitaḥ |
iti
śabdaḥ pādapūraṇārthaḥ śrīrāmottaravākyasvarūpanirdeśaparo vā jñeyaḥ ||
āpātamātrahṛdyeṣu mā bhogeṣu manaḥ kṛthāḥ /
iti pārśvagatam bhavyam anuśāsti suhṛjjanam //
bhavyam
anuśāsanayogyam ||
nānāvibhavaramyāsu strīṣu goṣṭhīkathāsu ca /
puraḥsthitam ivāsneho nāśam evānupaśyati //
spaṣṭam ||
rītimādhuryasāyāsapadasaṃsthitivarjitaiḥ
N11: °sthi*ti*°
/
ceṣṭitair eva kākalyā bhūyo bhūyaḥ pragāyati //
saḥ
Ursprünglich pratīka einer möglichen Lesart
sa gāyati
statt
pra-gāyati
?
rāmaḥ |
rītimādhuryasāyāsapadasaṃsthitivarjitaiḥ
Ś4: °para°, N11: °pa(r)*d*a°
ceṣṭitair eva
kevalaiḥ abhinayair evopalakṣitayā
kākalyā
kalasūkṣmadhvaninā |
gāyati
||
samrāḍ bhaveti pārśvasthaṃ vadantam anujīvinam /
pralapantam ivonmattaṃ hasaty anyamanā muniḥ //
spaṣṭam ||
na proktam ākarṇayati prekṣate na purogatam /
karoty avajñāṃ sarvatra sumahaty api vastuni //
spaṣṭam ||
apy ākāśasarojinyām apy ākāśamahāvane /
ittham etat katham iti vismayo 'sya na jāyate //
vismayasya svarūpaṃ darśayati
ittham etat katham
iti ||
kāntāmadhyagatasyāpi mano 'sya madaneṣavaḥ /
na bhedayanti durbhedaṃ dhārā iva mahopalam //
spaṣṭam ||
āpadām ekam āvāsam abhivāñchasi kiṃ dhanam /
anuśāsyeti sarvasvam arthine samprayacchati //
anuśāsya
anuśāsanaṃ kṛtvā ||
iyam āpad iyaṃ saṃpad ity ayaṃ kalpanāmayaḥ /
manasy abhyudito moha iti śokāt pragāyati //
spaṣṭam ||
hā hato 'ham anātho 'ham
ity
N11: ha*m i*ty
ākrandaparo 'pi san /
na jano yāti vairāgyaṃ citram ity eva vakty asau //
ākrandaparasya vairāgyaṃ yuktam evety
api
śabdena dyotyate ||
raghukānanasālena rāmeṇa ripughātinā /
bhṛśam itthaṃ sthitenaiva vayaṃ khedam
upāgatāḥ
N11: t*ā*ḥ
//
spaṣṭam ||
na vidmaḥ kim mahābāho tasya tādṛśacetasaḥ /
kurmaḥ kamalapatrākṣa gatir atra hi no bhavān //
spaṣṭam ||
rājānam atha vā vipram upadeṣṭāram agragam /
hasan paśum ivāvyagraḥ so 'vadhīrayati prabho //
spaṣṭam ||
prapañco 'yam iha sphāraṃ jagannāma yad utthitam /
naitad vastu na caivāham iti nirṇīya saṃsthitaḥ //
yaḥ
ayam prapañcaḥ utthitam
idaṃ
sphāraṃ jagannāma
bhavati |
etad vastu
paramārthasat |
na
bhavati |
eva
śabdaḥ apiśabdasyārthe |
aham
api
vastu na ca
bhavāmi |
iti
evaṃ |
nirṇīyā
sau rāmaḥ
saṃsthitaḥ
||
nārau nātmani no mitre na rājye na ca mātari /
na saṃpadāpador
nāntas
Ś4: tān°
tasyāsthā na vibhor bahiḥ //
āsthā
ratiḥ ||
nirastāstho nirāśo 'sau nirīho 'sau nirāspadaḥ /
mohe na ca vimukto 'sau tena tapyāmahe vayam //
spaṣṭam ||
kiṃ dhanena kim ambābhiḥ kiṃ rājyena kim īhayā /
iti niścayavān antaḥ prāṇatyāgamanāḥ sthitaḥ //
spaṣṭam ||
bhogeṣv āyuṣi rājye ca mitre pitari mātari /
param udvegam āyātaś cātako 'vagrahe yathā //
spaṣṭam ||
tasya tādṛksvabhāvasya samagravibhavānvitam /
saṃsārajālam ābhogi prabho prativiṣāyate //
prativiṣam ivācarate
prativiṣāyate
||
tādṛśaḥ syān mahāsattvaḥ ka ivāsmin mahītale /
prakṛte vyavahāre taṃ yo niveśayituṃ kṣamaḥ //
spaṣṭam ||
iti no yeyam āyātā śākhāprasaraśālinī /
āpat tām alam uddhartuṃ samudetu dayā parā //
samudetu
taveti śeṣaḥ ||
sargāntaślokena rāmabhṛtyavacanaṃ samāpayati
manasi moham apāsya mahāmanāḥ sakalam ārtimataḥ kila sādhutām /
saphalatāṃ nayatīha tamo haran dinakaro bhuvi bhāskaratām iva //
mahāmanāḥ
puruṣaḥ |
ārtimataḥ
ārtiyuktasya puruṣasya |
manasi sakalam moham
ārtisvarūpaṃ
samastam
Ś4: °sta°
moham |
apāsya
dūrīkṛtya |
sādhutām
svasmin sthitaṃ sādhubhāvaṃ |
saphalatāṃ nayati
| ka
iva
|
dinakara iva
| yathā
dinakaraḥ bhuvi tamaḥ haran bhāskaratām saphalatāṃ nayati
| tathety arthaḥ | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe navamaḥ sargaḥ ||
*
N11: oṃ
rāmabhṛtyavacanaṃ śrutvā viśvāmitraḥ kathayati
evaṃ cet tan mahāprājñam bhavanto raghunandanam /
ihānayantu tvaritaṃ hariṇaṃ hariṇā iva //
spaṣṭam ||
eṣa moho raghupater nāpadbhyo na ca rāgataḥ /
vivekavairāgyakṛto bodha
eṣa
Ś4: eva
mahodayaḥ //
mahān udayaḥ muktilakṣaṇaḥ yasmāt
saḥ mahodayaḥ
||
ihāyātu kṣaṇād rāmas tad ihaiva vayaṃ kṣaṇāt /
mohaṃ tasyāpaneṣyāmo maruto 'drer ghanaṃ yathā //
vayaṃ
ke iva |
maruta
iva |
yathā marutaḥ
vāyavaḥ |
adreḥ ghanaṃ
megham | apanayanti | tathety arthaḥ ||
etasmin mārjite yuktyā mohe ca raghunandanaḥ /
viśrāntim
Ś4: °śrātim
eṣyati pade tasmin vayam ivottame //
tasmin pade
cinmātrākhye viśrāntisthāne ||
satyatām muditām prajñāṃ viśrāntiṃ ca sametya saḥ /
pīnatāṃ varavarṇatvam pītāmṛta ivaiṣyati //
spaṣṭam ||
nijāṃ ca prakṛtām eva vyavahāraparamparām /
paripūrṇamanā mānya ācariṣyaty akhaṇḍitām //
spaṣṭam ||
bhaviṣyati mahāsattvo jñātalokaparāvaraḥ /
sukhaduḥkhadaśāhīnaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ //
cf. BhG VI 8d; XIV 24b
jñāte
samyak niścite |
lokānām parāvare
parāvācī | pāradvayam iti yāvat | yena | saḥ ||
viśvāmitravākyam upasaṃharati
ity ukte munināthena rājā sampūrṇamānasaḥ /
prāhiṇod rāmam ānetum bhūyo dūtaparamparām //
spaṣṭam ||
etāvatā ca kālena rāmo nijagṛhāsanāt /
pituḥ sakāśam āgantum utthito 'rka ivācalāt //
spaṣṭam ||
vṛtaḥ katipayair bhṛtyair bhrātṛbhyāṃ cājagāma ha /
tat puṇyam pitur āsthānaṃ svargaṃ surapater iva //
spaṣṭam ||
dūrād eva dadarśāsau rāmo daśarathaṃ tadā /
vṛtaṃ rājasamūhena devaugheneva vāsavam //
spaṣṭam ||
vasiṣṭhaviśvāmitrābhyāṃ sevitam pārśvayor dvayoḥ /
sarvaśāstrārthatajjñena mantrivṛndena pālitam //
spaṣṭam ||
cārucāmarahastābhiḥ kāntābhiḥ samupāsitam |
kakubbhir iva mūrtābhiḥ saṃsthitābhir yathocitam ||
kakubbhiḥ
digbhiḥ ||
*
Ś4 zieht Strophe 13 nebst Ṭīkā vor Strophe 12.
vasiṣṭhaviśvāmitrādyās tathā daśarathādayaḥ /
dadṛśū rāghavaṃ dūrād upāyāntaṃ guhopamam //
guhopamaṃ
kumārasadṛśam ||
sattvāvaṣṭambhagarveṇa śaityeneva himālayam /
śritaṃ sakalasevyena gambhīreṇa svareṇa ca //
sattvasyāvaṣṭambhena
hastāvalambena
N11: hastākalaṃbhena; Ś4: °lambhe°
yaḥ
garvaḥ
| tena | pūrvasya
ślokasya
Ś4: ślokasya pūrvasya
viśeṣaṇatvena yojyam ||
saumyaṃ
samaśubhākāraṃ
N11: sam(ā)aśubh*ā*°
vinayodāram ūrjitam /
kāntopaśāntavapuṣam parasyārthasya bhājanam //
parasyārthasya
mokṣasya ||
samudyadyauvanārambham udyogaśamaśobhitam /
anudvignam anāyāsam pūrṇaprāyamanoratham //
spaṣṭam ||
vicāritajagadyātram
Ś4: °jagatraṃ; N11: °gady*ā*°
pavitraguṇagocaram /
mahāsattvaikalobhena
Ś4: °sattvena lo°
guṇair iva samāśritam //
mahāsattvasya
mahādhairyasya | yaḥ
eko lobhaḥ
| tatsaṅgalobhaḥ iti yāvat | tena ||
udārasāram āpūrṇam antaḥkaraṇakoṭaram /
avikṣubhitayā vṛttyā darśayantam anuttamam //
rāmam punaḥ kathambhūtam | īdṛśyā
vṛttyā
īdṛśam
antaḥkaraṇaṃ darśayantam
iti sambandhaḥ |
āpūrṇam
bhogān prati
alaulyena
Ś4: alo°
samantāt pūrṇam ||
śrīrāmaviśeṣaṇāny upasaṃharati
evam guṇagaṇākīrṇo dūrād eva raghūdvahaḥ /
parimeyasitācchācchasvahārāmbarapallavaḥ //
praṇanāma calaccārucūḍāmaṇimarīcinā /
śirasā vasudhākampalolamānācalaśriyā //
parimeyāḥ
parimitāḥ |
sitāḥ acchācchāḥ svahārāmbarapallavāḥ
N11: svarapa°
yasya | saḥ tādṛśaḥ |
śirasā
kathambhūtena |
vasudhāyāṃ
yaḥ
kampaḥ
| tena
lolamānasyā-calasya śrīḥ
yasya | tat | tādṛśena | yugmam ||
kān praṇanāmety apekṣāyām āha
prathamam pitaram paścān munīn mānyaikam ānataḥ /
tato viprāṃs tato bandhūṃs tato 'dhikaguṇān gurūn //
pitaraṃ
kathambhūtaṃ | mānyānām madhye ekam
mānyaikam
||
jagrāha cātmanā dṛṣṭvā manāk svādugirā tathā /
rājalokena vihitāṃ sa praṇāmaparasparām //
spaṣṭam ||
vihitāśīr munibhyāṃ tu rāmaḥ saśamamānasaḥ /
āsasāda pituḥ puṇyaṃ samīpaṃ surasundaraḥ //
samīpaṃ
nikaṭam ||
pādābhivandanarataṃ tam athāsau mahīpatiḥ /
śirasy
abhyāliliṅgāśu
N11, Ś4: ābhyā°
cucumba ca punaḥ punaḥ //
śatrughnaṃ lakṣmaṇaṃ caiva tathaiva paravīrahā /
āliliṅga ghanasnehaṃ rājahaṃso 'mbujaṃ yathā //
spaṣṭam | yugmam ||
utsaṅge vatsa tiṣṭheti vadaty atha mahīpatau /
bhūmau parijanāstīrṇe so 'ṃśuke 'tha nyavikṣata //
nyavikṣata
upāviśat |
atha
śabdadvayaṃ sambandhibhedenānantaryadvayavācakam ||
daśarathaḥ kathayati
putra prāptavivekas tvaṃ kalyāṇānāṃ ca bhājanam /
janavaj jīrṇayā buddhyā khedāyātmā na dīyate //
tvayā
na dīyate
na deya ity arthaḥ |
khedāy
eti sampradāne caturthī ||
vṛddhavipraguruproktaṃ tvādṛśenānutiṣṭhatā /
padam āsādyate puṇyaṃ na moham anudhāvatā //
spaṣṭam ||
tāvad evāpado dūre tiṣṭhanti paripelavāḥ /
yāvad eva na mohasya prasaraḥ putra dīyate //
spaṣṭam ||
śrīvasiṣṭhaḥ kathayati
rājaputra mahābāho śūras tvaṃ vijitās tvayā /
durucchedā durārambhā apy amī viṣayārayaḥ //
spaṣṭam ||
kim atajjña ivājñānāṃ yogye vā mohasāgare /
vinimajjasi kallolagahane jāḍyaśālini //
spaṣṭam ||
viśvāmitra āha
calannīlotpalavyūhasamalocana
lolatām
N11, Ś4: lolu°
/
brūhi cetaḥkṛtāṃ tyaktvā hetunā kena muhyasi //
he
calannīlotpalavyūhasamalocana
tvaṃ |
cetaḥkṛtāṃ lolatāṃ tyaktvā brūhi
| karmāpekṣāyāṃ vākyaṃ karmatvena kathayati
hetune
ti | tvaṃ kimarthaṃ
muhyasī
ty arthaḥ ||
kiṃniṣṭhāḥ kiyatā kena kiyantaḥ kāraṇena te /
ādhayo nu vilumpanti mano geham ivākhavaḥ //
te kiyantaḥ ādhayaḥ
|
kiṃniṣṭhāḥ
kiṃviṣayāḥ santaḥ |
kiyatā kena kāraṇena manaḥ nu vilumpanti
| ke
iva
|
ākhava iva
| yathā
ākhavaḥ gehaṃ vilumpanti
| tathety arthaḥ |
nu
śabdaḥ praśnadyotakaḥ ||
manye nānucitānāṃ tvam ādhīnām padam uttamaḥ /
āpatsu cāpto yo dhīro nirjitās tena cādhayaḥ //
āptaḥ
vicārakārī | na hy ucitasy
ānucitapadatvaṃ
yuktam iti bhāvaḥ ||
yathābhimatam āśu tvam brūhi prāpsyasi cānagham /
sarvam eva punar yena tava bhetsyanti nādhayaḥ //
yena
sarvaprāpaṇena ||
viśvāmitravākyaṃ sargāntaślokenopasaṃharati
ity uktam asya sa mune raghuvaṃśaketur ākarṇya vākyam ucitārthavilāsagarbham /
tatyāja khedam abhigarjati vārivāhe barhī yathābhyanumitābhimatārthasiddhiḥ //
abhyanumitā
garjanahetukenānumānena jñātā |
abhimatārthasya siddhiḥ
yas-ya | sa | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe daśamaḥ sargaḥ ||
iti pṛṣṭo munīndreṇa samāśvāsya ca rāghavaḥ /
uvāca vacanaṃ cāru dhīrapūrṇārthamantharam //
dhīraṃ
ca tat
pūrṇārthena mantharaṃ
nirbharaṃ ca
dhīrapūrṇārthamantharam
||
itaḥ paraṃ vairāgyaprakaraṇārambhaḥ |
*
N11: oṃ
smṛtvā tattvam paramagahanaṃ svasvarūpākhyam ādyaṃ spṛṣṭvā mūrdhnā gurucaraṇayor dhūlipuñjam prayatnāt /
kṛtvā devaṃ śaraṇam aniśaṃ vighnarājaṃ ca ṭīkā
vairāgyākhye
N11: °ārkhye
prakaraṇavare tanyate bhāskareṇa //
samāśvāsanaparaṃ
śrīvasiṣṭhaśrīviśvāmitrayor
Ś4: °ṣṭhavi°
vākyaṃ śrutvā śrīrāmo hṛdgataṃ vairāgyam prakaṭīkaroti
*
N11: oṃ
bhagavan bhavatā pṛṣṭo yathāvad adhunā kila /
kathayāmy aham ajño 'pi ko laṅghayati sadvacaḥ //
bhavate
ti kulaguruṃ vasiṣṭham praty uktiḥ | kimarthaṃ kathayasīty | atrāha
ko laṅghayatī
ti ||
svayaṃ kṛtām pratijñāṃ sampādayati
ahaṃ tāvad ayaṃ jāto nije 'smin pitṛsadmani /
krameṇa vṛddhiṃ samprāptaḥ prāptavidyaś ca saṃsthitaḥ //
tāvac
chabdo
vipratipattyabhāvavācakaḥ
N11: °pra*ti*pa°
||
tataḥ sadācāraparo
bhūtvāham
N11: °bhūtā°
munināyaka /
vihṛtas tīrthayātrārtham urvīm ambudhimekhalām //
spaṣṭam ||
etāvatātha kālena saṃsārāsthām imām mama /
svaviveko jahārāntar oghas taṭalatām iva //
svavivekaḥ
ko 'ham iti vicāraḥ ||
vivekena parītātmā tenāhaṃ tad anu svayam /
bhoganīrasayā buddhyā pravicāritavān idam //
spaṣṭam ||
kiṃ tvayā
pravicāritam
ity | atrāha
kiṃ nāmedaṃ vata sukhaṃ yo
'yaṃ
N11: y(o)*e*yaṃ; Ś4: yeyaṃ
saṃsārasaṃsṛtiḥ /
jāyate mṛtaye loko mriyate jananāya ca //
vata
kaṣṭe |
idaṃ sukhaṃ kiṃ nāma
bhavati | na bhavatīty arthaḥ |
idaṃ
kiṃ |
saṃsāre saṃsṛtiḥ
saṃsaraṇaṃ yasya | saḥ tādṛśaḥ |
yaḥ ayaṃ lokaḥ
|
mṛtaye
yat
jāyate
|
jananāya
ca yan
mriyate
||
mṛtijananarūpasya saṃsaraṇasya duḥkhatvam uktvā
tadāśrayabhūtānām
Ś4: taṭā°
bhāvānāṃ duḥkhayuktatvaṃ kathayati
svasthitāḥ sarva eveme sacarācaraceṣṭitāḥ /
āpadām patayaḥ pāpā bhāvā vibhavabhūmayaḥ //
sacarācaraceṣṭitāḥ
calanasthitirūpakriyāyuktāḥ |
sarve eveme
'nubhūyamānāḥ |
bhāvāḥ
sthāvarajaṅgamarūpāḥ padārthāḥ |
āpadām patayaḥ
āpadyuktāḥ bhavanti | pūrvaślokoktajananamaraṇarūpaduḥkhāśrayatvād ity arthaḥ |
bhāvāḥ
kathambhūtāḥ |
svasthitāḥ
svasmin sthitāḥ | na tu parasparaṃ sambandhayuktāḥ | punaḥ kathambhūtāḥ |
vibhavabhūmayaḥ
yathāsvaṃ śaktiyuktāḥ ||
nanu katham
bhāvāḥ svasthitāḥ
bhavanti | parasparaṃ teṣāṃ nānāvidhasambandhadarśanād ity | atrāha
ayaḥśalākāsadṛśāḥ parasparam asaṅginaḥ /
śliṣyante
kevalam
N11: °l(ā)aṃ; Ś4: °lāṃ
bhāvā manaḥkalpanayā svayā //
ayam mama putrādiḥ ayam mama pitrādir iti
manaḥkalpitena
saṅkalpenaiva bhāvānām
parasparaṃ
sambandho 'sti | na tu paramārthata iti bhāvaḥ ||
nanu manasaḥ katham etāvatī śaktir astīty | atrāha
manaḥsamāyattam idaṃ jagad ābhogi dṛśyate /
manaś cāsad ihābhāti kena smaḥ parimohitāḥ //
ābhogi
vistārayuktam |
manasaḥ asattvam
asatyabhūtapadārthānusandhānamātrarūpatvena jñeyam ||
asataiva vayaṃ kaṣṭaṃ
vikrītā
N11: Interlin. s. m.: ?āmitāḥ
mūḍhabuddhayaḥ /
mṛgatṛṣṇāmbhasā dūre vane mugdhamṛgā iva //
asatā eva
| na tu satyabhūtena | manaseti śeṣaḥ ||
na kenacic ca vikrītā vikrītā iva saṃsthitāḥ /
vata mūḍhā vayaṃ sarve janānā api śambaram //
śambaram
māyām ||
kim eteṣu prapañceṣu bhogā nāma sudurbhagāḥ /
mudhaiva hi vayam mohāt saṃsthitā baddhabhāvanāḥ //
eteṣu prapañceṣu
madhye |
sudurbhagāḥ
atiśayena durbhagatvākhyaguṇayuktāḥ |
bhogā nāma kim
bhavanti | āpātamātraramaṇīyatvāt na kiñcid api bhavantīty arthaḥ |
hi
śabdaḥ ataḥśabdārthe |
hi
ataḥ |
vayam eteṣu
bhogeṣu |
baddhabhāvanāḥ
|
mohāt mudhaiva saṃsthitāḥ
vyarthatvāt ||
ajñāte bahukālena vyartha eva vayaṃ ghane /
mohe nipatitā mugdhāḥ śvabhre mugdhamṛgā iva //
mohe
bhogabhāvanākhye mohe |
bahukālena
bahukālaṃ tāvat ||
kim me rājyena kim bhogaiḥ ko 'haṃ kim idam āgatam /
yan mithyaivāstu tan mithyā kasya nāma kim āgatam //
cf. BhG I 32cd
yat mithyā
bhavati
tat mithyaivāstu
iti sambandhaḥ ||
avāntaram upasaṃhāraṃ karoti
evaṃ vimṛśato brahman sarveṣv eva tato mama /
bhāveṣv aratir āyātā pathikasya maruṣv iva //
spaṣṭam ||
svābhimatam āviṣkaroti
tad etad bhagavan brūhi kim idam parinaśyati /
kim idaṃ jāyate bhūyaḥ kim idam parivardhate //
kim
iti katham ity asyārthe ||
jarāmaraṇam
āpac
N11: °paś
ca jananaṃ sampadas tathā /
āvirbhāvatirobhāvair vivartante punaḥ punaḥ //
bhāveṣu iti śeṣaḥ |
bhāvair
iti itthambhāve tṛtīyā |
vivartante
rūpāntaraṃ gacchanti ||
bhāvais tair eva tair eva tucchair vayam ime kila /
paśya jarjaratāṃ nītā vātair iva giridrumāḥ //
spaṣṭam ||
acetanā iva janāḥ pavanaiḥ prāṇanāmabhiḥ /
dhvanantaḥ saṃsthitā vyarthaṃ yathā kīcakaveṇavaḥ //
kīcakaveṇavo
hi vyarthaṃ dhvananti ||
śāmyatīdaṃ kathaṃ duḥkham iti tapto 'smi cintayā /
jaraddruma ivogreṇa koṭarasthena vahninā //
spaṣṭam ||
saṃsāraduḥkhapāṣāṇanīrandhrahṛdayo 'py aham /
nijalokabhayād eva galadbāṣpair na rodimi //
saṃsāraduḥkhāny
eva
pāṣāṇāḥ
| taiḥ
nīrandhraṃ hṛdayaṃ
yasya | saḥ tādṛśaḥ ||
śūnyasanmukhavṛttīs tu
śuṣkarodananīrasāḥ
N11: °ṣka(nī)ro°
/
viveka eva hṛtsaṃstho mamaikānteṣu paśyati //
śūnyā
vyarthāś ca tāḥ |
sanmukhavṛttayaḥ
sanmukhavyāpārāḥ tāḥ |
ekānteṣu
vivekai
kapara
Ś4: °rā
evā
smīti bhāvaḥ ||
bhṛśam muhyāmi saṃsmṛtya bhāvābhāvamayīṃ sthitim /
dāridryeṇeva subhago dūre saṃsāracintayā //
sthitiṃ
jagadākhyāṃ sthitim | ahaṃ ka
iva
|
subhaga iva
| yathā
subhagaḥ dāridryeṇa muhyati
| tathety arthaḥ | ataḥ
saṃsāracintayā dūre
| sā dūre bhavatv ity arthaḥ ||
evaṃ sāmānyena saṃsārapadārthānāṃ
duḥkhadatām
Ś4: duḥkhatām
uktvā tad viśeṣeṣu pradhānabhūtāyāḥ śriyaḥ kathayati
mohayanti manovṛttiṃ khaṇḍayanti guṇānalam /
duḥkhajālam prayacchanti vipralambhaparāḥ śriyaḥ //
mohayanti
avivekayuktatāṃ
Ś4: °ktātāṃ
kurvanti | aiśvaryamadagrastā hi pūrvāparavicāraśūnyā eva bhavanti |
vipralambhaparāḥ
vañcanaparāḥ ||
evaṃ
śriyaḥ
N11: °śriyāḥ
duḥkhadatvam uktvā tat pradhānāvayavabhūtasya dhanasyāpi duḥkhadatvaṃ kathayati
cintānicayavakrāṇi nānandāya dhanāni me /
samprasūtakalatrāṇi gṛhāṇy ugrāpadāṃ yathā //
cintānicayenā
rjanādyartham prayuktena cintāsamūhena |
vakrāṇi
kuṭilāni |
ugrāpadāṃ
hi bahu
kalatrāṇi gṛhāṇi
duḥkhāyaiva bhavanti ||
saṅgraheṇa svāsvāsthyaṃ kathayati
vividhadoṣadaśāparicintanaiḥ satatabhaṅgurakāraṇakalpitaiḥ /
mama na
nirvṛtim
Ś4: nivṛ°
eti mano mune nigaḍitasya yathā vanahastinaḥ //
vividhā
yāḥ
doṣadaśāḥ
| tāsām
paricintanaiḥ
| kathambhūtaiḥ |
satataṃ
N11: satata°
bhaṅgurāṇi
yāni
kāraṇāni
bhogarūpāṇi kāraṇāni | taiḥ
kalpitaiḥ
svaviṣayatayā
N11: °tayā(tayā)
prakaṭīkṛtaiḥ ||
sarvadoṣamūlakāraṇabhūtān viṣayān sargāntaślokena nindati
khalāḥ kāle kāle niśi niśitamohaikamihikā gatāloke loke viṣayahaṭhacaurāḥ sucaturāḥ /
pravṛttāḥ
Ś4: °ttā
prodyuktā diśi diśi
vivekaikaharaṇe
N11: °vivai°
raṇe śaktās teṣāṃ vadata vibudhāḥ ke 'dya subhaṭāḥ //
khalāḥ
atyantaduḥkhakāritvāt durjanasadṛśās | tathā
sucaturāḥ
aticāturyayuktāḥ |
viṣayahaṭhacaurāḥ
|
niśi
lakṣaṇayā avidyārūpāyāṃ rātrau |
niśitā
tīkṣṇā
yā
N11, Ś4: °kṣṇayā
mohaikamihikā
| tayā
gatāloke
dūre gatavicārākhyaprakāśe |
loke
asmin saṃsāre |
kāle kāle
sarveṣu kāleṣu |
diśi diśi
sarvāsu dikṣu |
prodyuktāḥ
prakṛṣṭodyogabhājaḥ | ata eva
vivekasya
samyagvicārasya | yad
ekaṃ haraṇaṃ
kevalaṃ haraṇaṃ | tatra
pravṛttāḥ
Ś4: °ttā
bhavanti | he
vibudhāḥ
yūyaṃ |
vadatādya
asmin samaye |
teṣāṃ viṣayahaṭhacaurāṇāṃ raṇe ke subhaṭāḥ śaktāḥ
bhavanti | na ke 'pīti
bhāvaḥ
Ś4: °va
| iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe ekādaśaḥ sargaḥ ||
*
N11, Ś4: oṃ
samanantaram eva prakṛtāṃ
śrīnindāṃ
Ś4: °ndā
vistareṇa kathayati
iyam asmin vinodāya saṃsāre parikalpitā /
śrīr mune parimohāya sāpi nūnam anarthadā //
nūnaṃ
niścayena |
anarthade
ti viśeṣaṇadvārahetuḥ ||
anarthadatvam evāsyāḥ kathayati
ullāsabahulān antaḥ kallolān
akramākulān
Ś4: °lam
/
jaḍān prasravati
sphārān
N11: sph*ā*°
prāvṛṣīva taraṅgiṇī //
iyaṃ śrīḥ
ullāsabahulān
ullāsapūrṇān |
akramākulān
kramollaṅghananirbha-rān | tathā
jaḍān
jāḍyadāyitvāt jaḍarūpān |
kallolān
darpākhyān mahātaraṅgān |
prasravati
utpādayati |
kā
Ś4: ka
iva
|
taraṅgiṇīva
| yathā
taraṅgiṇī prāvṛṣi
varṣākāle | uktaviśeṣaṇān mahātaraṅgān prasravati | tathety arthaḥ ||
cintāduhitaro
bahvyo
Ś4: °hyo
bhūridurlaliteritāḥ /
cañcalāḥ prabhavanty asyās taraṅgāḥ sarito yathā //
bhūrīṇi
yāni
durlalitāni
durvilāsāḥ | tair
īritāḥ
cañcalitāḥ | utthāpitā iti yāvat ||
eṣā hi padam ekatra na nibadhnāti durbhagā /
mugdhevāniyatācāram itaś cetaś ca dhāvati //
hi
niścaye |
aniyatācāraṃ
kāmacārata ity arthaḥ | kriyāviśeṣaṇam etat ||
janayantī paraṃ dāham parāmṛṣṭāṅgikā satī /
vināśam eva dhatte 'ntar dīpalekheva kajjalam //
spaṣṭam ||
guṇāguṇavicāreṇa vinaiva kila pārśvagam /
rājaprakṛtivan
N11: °kṛ*ti*°
mūḍhā
durārūḍhāvalambate
N11, Ś4: °lambha°
//
rājaprakṛtivat
rājasvabhāvavat | rājāpi hi
guṇāguṇavicāra
rahitam eva
pārśvagam avalambate
Ś4: °lambha°
||
karmaṇā tena
tenaiṣā
N11: tainai°
vistāram upagacchati /
doṣāśīviṣavegasya yat kṣīravisarāyate //
kṣīrasya visaraḥ
sekaḥ | sa ivācarate
kṣīravisarāyate
||
tāvac chītamṛdusparśaḥ parasve ca jane janaḥ /
vātyayeva himaṃ yāvac chriyā na paruṣīkṛtaḥ //
śrīsparśe
janaḥ svasmin pare ca
mahākaṭhina eva bhavatīti piṇḍārthaḥ |
vātyā
hi
himam paruṣīkarotī
ty upamānatvena gṛhītā ||
prājñāḥ śūrāḥ kṛtajñāś ca peśalā mṛdavaś ca ye /
pāṃsumuṣṭyeva maṇayaḥ śriyā te malinīkṛtāḥ //
spaṣṭam ||
na śrīḥ sukhāya bhagavan duḥkhāyaiva hi kalpate /
guptaṃ vināśanaṃ dhatte mṛtiṃ viṣalatā
yathā
Ś4: tathā
//
spaṣṭam ||
śrīmān ajananindyaś ca śūraś cāpy avikatthanaḥ /
samadṛṣṭiḥ prabhuś caiva durlabhāḥ puruṣās trayaḥ //
śriyā spṛṣṭaḥ sāhaṅkāratvena jananindya eva bhavatīti bhāvaḥ ||
eṣā hi viṣamā duḥkhabhogināṃ gahanā guhā /
ghanamohagajendrāṇāṃ vindhyaśailamahāṭavī //
spaṣṭaṃ ||
punaḥ kīdṛśy astīty apekṣāyām āha
satkāryapadmarajanī duḥkhakairavacandrikā /
saddṛṣṭidīpikāvātyā kallolaughataraṅgiṇī //
kallolāḥ
darparūpāḥ mahātaraṅgāḥ ||
sambhramābhrādipadavī viṣādaviṣavardhinī /
kedārikā vikalpānāṃ khadā kubhayabhoginām //
khadā
guhā |
kubhayāni
eva
bhoginaḥ
sarpāḥ | teṣām ||
himaṃ vairāgyavallīnāṃ vikārolūkayāminī /
rāhudaṃṣṭrā vivekendoḥ saujanyāmbhojacandrikā //
spaṣṭam ||
indrāyudhavad ālolanānārāgamanoharā /
lolā taḍid ivotpannadhvaṃsinī jaḍasaṃśrayā //
spaṣṭam ||
capalā varjitā
ratyā
Ś4: ramyā
nakulī nakulīnajā /
vipralambhanatātparyahetūgramṛgatṛṣṇikā //
capalā
cāpalyaguṇasahitā | ata eva
ratyā varjitā
kutrāpi ratim akurvatīty arthaḥ | tathā
nakulī
aticāpalatvena nakulastrīsarūpā | tathā
nakulīnajā
duṣṭā | akulīnajo hi duṣṭo bhavati | tathā
vipralambhane
paravañcane | yat
tātparyam
| tasya
hetuś
cāsau
ugramṛgatṛṣṇikā
kaṭhinamṛgatṛṣṇāsvarūpā ||
laharīvaikarūpeṇa kṣaṇam padam akurvatī /
calā dīpaśikhevāti durjñeyāgatigocarā //
na
gatau
gamane gocarā
agatigocarā
|
dīpaśikhā
pi gatau agocarā eva bhavati ||
siṃhīva vigrahavyagrakarīndrakulapātinī /
khaḍgadhāreva śiśirā tīkṣṇā tīkṣṇāśayāśrayā //
vigrahavyagraṃ
yuddhavyagraṃ | yat
karīndrakulaṃ
hastikulaṃ | tatra patatīti tādṛśī tatsādhyatvāt |
siṃhī
cedṛśī bhavati |
śiśirā
āmukhe santāpaharitvāt |
tīkṣṇāśayāḥ
Ś4: °śayā
kaṭhinacintāḥ
Ś4: °ntā
|
āśrayaḥ
yasyāḥ | sā ||
nānayopahatārthinyā durādhiparipīnayā /
paśyāmy abhavyayā lakṣmyā kiñcid duḥkhād ṛte sukham //
upahatān
ajñānabādhitān
Ś4: °tāt
|
arthate
ālambanatvena kāṅkṣatīti tādṛśyā ||
dvāreṇotsāritā lakṣmīḥ punar eti tamo'riṇā /
aho vata hṛtasthānā nirlajjā durjanāspadā //
tamo'riṇā
gehāntargatatamonivāraṇārthaṃ
kalpitena
Ś4: kalpa°
kṣudradvāreṇa ||
sargāntaślokena śrīnindāṃ samāpayati
manoramā karṣati cittavṛttiṃ kadaryasādhyā kṣaṇabhaṅgurā ca /
vyālāvalīgarbhanivṛttadehā
N11: vyā(lī)*lā*valī(raṃ)*ga*rbha°
śvabhrotthitā puṣpalateva lakṣmīḥ //
kadaryasādhyā
kukarmasādhyā | śrīpakṣe
vyālāvalī
duḥkhāvalī | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe dvādaśaḥ sargaḥ ||
evaṃ śrīnindāṃ kṛtvā jīvitanindāṃ karoti
āyuḥ pallavakoṇāgralambāmbukaṇabhaṅguram /
unmattam iva santyajya yāty akāṇḍe śarīrakam //
āyuḥ
jīvitaṃ |
yātī
ti sambandhaḥ |
akāṇḍe
asamaye | tatsammatirūpaṃ samayam ullaṅghyeti yāvat ||
viṣayāśīrviṣāsaṅgaparijarjaracetasām /
aprauḍhātmavivekānām
Ś4: °tmāvi°; N11: °tm(ā)avi°
āyur āyāsakāraṇam //
spaṣṭam ||
ye tu vijñātavijñeyā viśrāntā vitate pade /
bhāvābhāvasamāśvastā āyus teṣāṃ sukhāyate //
viśrāntā
ātmatve niścitāḥ |
vitate
aparimite |
bhāvābhāveṣu
pravāhāgateṣu nāśotpādeṣu |
samāśvastāḥ
svabhāvād apracyutāḥ ||
vayam parimitākārapariniṣṭhitaniścayāḥ /
saṃsārābhrataḍitpuñje mune nāyuṣi nirvṛtāḥ //
parimitaḥ
pārimityayuktaḥ |
yaḥ
Ś4: ya
ākāraḥ
dehādirūpaḥ ākāraḥ | tatra
pariniṣṭhitaḥ
niṣṭhāṃ
N11: °ṣṭh*ā*ṃ
gataḥ |
niścayaḥ
ātmaniścayaḥ | yeṣāṃ | te |
nirvṛtir
N11, Ś4: °vṛttir
hi aparimitasvarūpaniṣṭhatvam iti bhāvaḥ ||
yujyate veṣṭanaṃ vāyāv ākāśasya
ca
Ś4: om.
khaṇḍanam /
grathanaṃ ca taraṅgāṇām āsthā nāyuṣi yujyate //
āsthā
dṛḍhatāviśvāsaḥ ||
pelavaṃ śaradīvābhram asneham iva dīpakam /
taraṅgakam ivālolaṃ gatam evopalakṣyate //
āyur iti śeṣaḥ |
pelavaṃ
laghu ||
taraṅgapratibimbenduṃ
N11: °eduṃ
taḍitpuñjaṃ nabho'mbudam /
grahītum āsthām badhnāmi na tv āyuṣi gatasthitau //
spaṣṭam ||
aviśrāntamanāḥ śūnyam āyur ātatam īhate /
duḥkhāyaiva vimūḍho 'ntar garbham aśvatarī yathā //
aśvatarī
kharastriyām aśvāj jātā vaḍavā | tasyā
garbhaḥ
kukṣipāṭanaṃ vinā na niryāti ||
saṃsārasaṃsṛtāv ambhaḥpheno 'smin sargasāgare /
kāyavallyāṃ raso rājañ jīvitam me na rocate //
sargasāgare
kathambhūte |
saṃsāre saṃsṛtiḥ
saṃsaraṇaṃ | yasya | tādṛśe |
ambhaḥphenaḥ
ambhovikāraḥ phenaḥ | daśaratham prati iyam uktiḥ ||
prāpyaṃ samprāpyate yena bhūyo yena na śocyate /
parāyā
nirvṛteḥ
Ś4: °vṛtteḥ
sthānaṃ yat taj jīvitam ucyate //
parāyā
utkṛṣṭāyāḥ ||
taravo 'pi hi jīvanti jīvanti mṛgapakṣiṇaḥ /
sa jīvati mano yasya mananena na jīvati //
mananena
bhogānusandhānena ||
jātās ta eva jagati jantavaḥ sādhujīvitāḥ /
ye punar neha jāyante śeṣā jānīta gardabhāḥ //
yūyaṃ
jānīta
| kim ity apekṣāyām āha |
śeṣā
iti |
śeṣā gardabhāḥ
bhavanti ||
bhāro 'vivekinaḥ śāstram bhāro jñānaṃ ca rāgiṇaḥ /
aśāntaṃ ca mano bhāro bhāro 'nātmavido vapuḥ //
avivekinaḥ
vivekarahitasya |
bhāra
tvaṃ ca
śāstrā
deḥ samyagjñānādyarthakriyākāritvābhāvena jñeyam ||
rūpam āyur mano buddhir ahaṅkāras tathehitam /
bhāro bhāradharasyeva sarvaṃ duḥkhāya durdhiyaḥ //
durdhiyaḥ
buddhirahitasya | buddhirahito hi
rūpā
dau samatayā pāravaśyaṃ yāti | tataś ca duḥkhe nimajjati ||
aviśrāntamanaḥpūrṇam āpadām paramāspadam /
nīḍo rogavihaṅgānām āyur āyāsanaṃ dṛḍham //
āyuḥ
kathambhūtam |
aviśrāntam
paramapadaviśrāntirahitaṃ | yan
manas
| tena
pūrṇam
||
pratyahaṃ khedam utsṛjya śanair alam anāratam /
āśv eva janmanaḥ śvabhraṃ kālena vinikhanyate //
kālanāśyatvaṃ
Ś4: °nāśi°; N11: °nāś(ya)*i*°
hi āyuṣaḥ prasiddham ||
śarīrabilaviśrāntair viṣadāhapradāyibhiḥ /
rogair nipīyate raudrair vyālair iva vanānilaḥ //
āyur iti śeṣaḥ ||
prasuvānair avacchedaṃ tucchair antaravāsibhiḥ /
duḥkhair ākṛṣyate krūrair ghuṇair iva jaraddrumaḥ //
avacchedaṃ
chedanam |
prasuvānair
utpādayadbhiḥ |
ākṛṣyate
svavaśaṃ nīyate ||
nūnaṃ nigiraṇāyāśu ghanagarvam anāratam /
ākhur mārjārakeṇeva maraṇenāvalokyate //
avalokyate
kadā etat grase iti dṛśyate ||
garvādiguṇagarbhiṇyā śūnyayāśaktivaśyayā /
annam mahāśaneneva jarasā parijīryate //
aśaktivaśyayā
aśaktigrastayā ||
dinaiḥ katipayair eva parijñāya gatādaram /
durjanaḥ sajjaneneva yauvanenāvamucyate //
spaṣṭam ||
vināśasuhṛdā nityaṃ jarāmaraṇabandhunā /
rūpaṃ śiḍgavareṇeva kṛtāntenābhilaṣyate //
spaṣṭam ||
sargāntaślokena jīvitanindāṃ samāpayati
sthiratayā sukhahāritayā tayā satatam ujjhitam uttama phalgu ca /
jagati nāsti tathā guṇavarjitam
maraṇamārjitam
Ś4: °ramā°
āyur idaṃ yathā //
uttame
ty āmantraṇam |
phalgu
niḥsāram |
maraṇena mārjitaṃ
saṅkṣiptam | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe trayodaśaḥ sargaḥ ||
*
N11: oṃ
adhunāhaṅkāranindām prastauti
mudhaivābhyutthito mohān mudhaiva parivardhate /
mithyāmayena bhīto 'smi durahaṅkāraśatruṇā //
mithyāmayena
mithyāsvarūpeṇa ||
ahaṅkāravaśād eva doṣakośaḥ kadarthanām /
dadāti dīnadīnānāṃ saṃsāro vividhākṛtiḥ //
kadarthanāṃ
duḥkham ||
ahaṅkāravaśād āpad ahaṅkārād durādhayaḥ /
ahaṅkāravaśād īhāpy ahaṅkāro mahāmayaḥ //
īhā
bhogārthaṃ ceṣṭā ||
tam ahaṅkāram āśritya paramaṃ ciravairiṇam /
na bhuñje na pibāmy ambhaḥ kim u bhogān bhaje mune //
spaṣṭam ||
saṃsārarajjur ādīrghā mama cetasi mohinī /
tatāhaṅkāradoṣeṇa kirāteneva vāgurā //
ahaṅkāradoṣeṇā
haṅkārākhyena doṣeṇa ||
yāni duḥkhāni dīrghāṇi viṣamāṇi mahānti ca /
ahaṅkārāt prasūtāni tāny agāt khadirā iva //
agāt
parvatāt ||
śamendoḥ saiṃhikeyāsyaṃ guṇipadmamahāśanim /
jñānameghaśaratkālam ahaṅkāraṃ tyajāmy aham //
spaṣṭam ||
ahaṅkāratyāgam eva karoti
nāhaṃ rāmo na me vāñchā bhāveṣu na ca me manaḥ /
śānta āsitum icchāmi svātmany eva jino yathā //
dehasyaiva rāmatvāt | mama cinmātratvād iti bhāvaḥ |
śāntaḥ
ahaṅkārarahitaḥ ||
ahaṅkāravaśād yad yan mayā bhuktaṃ kṛtaṃ hṛtam /
sarvaṃ tat tad avastv eva vastv ahaṅkārariktatā //
ahaṅkārariktatā
ahaṅkārarāhityam ||
aham ity asti ced brahmann aham āpadi duḥkhitaḥ /
sampatsu sukhitas tasmād anahaṅkāritā dhanaḥ //
dhanayuktasya eva hi āpatsu sampatsu ca duḥkhādisparśo na bhavatīti
pūrvavākye
N11: *pūrvavākye*
bhāvaḥ | phalitam āha
tasmād
iti
Ś4 om. phalitam āha; vgl. jedoch nächste FN. N11: *phalitam āha*
|
tasmāt
tato hetoḥ |
anahaṅkāritā dhanaḥ
dhanam bhavati | dehātmatve niścitaḥ puruṣo hi dehārtham bhogajālam icchan bhogarāhityarūpāyām āpadi duḥkhī bhavati | tatsampattirūpāyāṃ sampadi sukhī bhavati | cinmātrātmatve niścito 'haṃ na tādṛśo bhavāmīti
bhāvaḥ
Ś4: phalitam āha; N11: (phalitam āha)
||
ahaṅkāram parityājya mune śāntamanās tathā /
avatiṣṭhe gatodvego bhogaughe 'bhaṅgurāspadam //
avatiṣṭhe
tiṣṭhāmi |
ahaṅkāraṃ
kathambhūtam |
bhogaughe
bhogasamūhe |
abhaṅgurāspadam
anaśvarapratiṣṭham ||
brahman yāvad ahaṅkāravāridaḥ pravijṛmbhate /
tāvad vikāsam āyāti tṛṣṇākuṭajamañjarī //
spaṣṭam ||
ahaṅkāraghane śānte tṛṣṇānavataḍillatā /
śāntadīpaśikhāvṛttyā kvāpi yāsyati satvaram //
spaṣṭam ||
ahaṅkāramahāvindhye manomattamataṅgajaḥ /
visphūrjati ghanāsphoṭaiḥ stanitair iva vāridaḥ //
visphūrjati
vilasati |
ghanāsphoṭaiḥ
niviḍakarṇatālaiḥ ||
iha
dehamahādaryāṃ
Ś4: °ham ahaṃ darpāṃ; N11: °maha°
ghanāhaṅkārakesarī /
yo 'yam ullasati sphāraṃ tenedaṃ jagad ātatam //
anahaṅkāritve hi sad api jagan nāsti apekṣāviṣayatvābhāvāt ||
tṛṣṇātantulavaprotā bahujanmaparamparā /
ahaṅkārograśiḍgena kaṇṭhe muktāvalī kṛtā //
śiḍgo
hi
tantuprotām muktāvalīṃ kaṇṭhe
karoti ||
putradārakalatrāṇi tantram mantravivarjitam /
prasāritam aneneha durahaṅkāravairiṇā //
spaṣṭam ||
pramārjite 'ham ity asmin pade svayam akhidyatā /
pramārjitā bhavanty eva sarvā eva durādhayaḥ //
spaṣṭam ||
aham ity ambude śānte śanaiḥ suśamaśālini /
manomananasammohamihikā kvāpi gacchati //
manasaḥ
yaḥ
mananasammohaḥ
mananarūpaḥ | sa eva
mihikā
nīhāraḥ ||
nirahaṅkāravṛtter me maurkhyāc chokena sīdataḥ /
yat kiñcid ucitam brahmaṃs tad ākhyātum ihārhasi //
prathamam ahaṅkāraṃ svayam eva tyajāmi | paścāt tvaduktaṃ karomīti bhāvaḥ ||
sargāntaślokenāhaṅkāranindāṃ samāpayati
sarvāpadāṃ nilayam adhruvam antarastham unmuktam uttamaguṇena na saṃśrayāmi /
yatnād ahaṅkṛtipadam parito 'tiduḥkham śeṣeṇa māṃ samanuśādhi mahānubhāva //
ahaṅkṛtipadam
ahaṅkṛtyākhyaṃ sthānam |
śeṣeṇe
ti ahaṅkārāśrayaṇaṃ tyaktvā yat kiñcit samājñāpayasi tat sampādayāmīti bhāvaḥ | ahaṅkāraś ca idantāviṣayatvayogye dehe
ahantāviṣayatvasañjananaṃ
Ś4: °tvāsañ°; N11: °tv*ā*saṃjanaṃ
jñeyam | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe caturdaśaḥ sargaḥ ||
evam ahaṅkāranindāṃ kṛtvā cittanindām prastauti
doṣair jarjaratāṃ yātaṃ satkāryād
āryasevitāt
Ś4: °tam
/
vātāttapiñchalavavac
Ś4: °piccha°; N11: °lavavaś
cetaś calati cañcalam //
doṣaiḥ
rāgādidoṣaiḥ |
satkāryāt calati
satkārye sthairyeṇa na tiṣṭhatīty arthaḥ ||
itaś cetaś ca suvyagraṃ
vyartham
N11: vya(kta)*rtha*m
evābhidhāvati /
dūrād dūrataraṃ dīnaṃ grāme kauleyako yathā //
kauleyakaḥ
śvā ||
na prāpnoti kvacit kiñcit prāptair api mahādhanaiḥ /
nāntaḥ sampūrṇatām eti karaṇḍaka ivāmbubhiḥ //
kiñcit
prāpto
Ś4: °pno
hi punaḥ kiñcid
api
na prārthayed iti bhāvaḥ ||
nityam eva manaḥ śūnyaṃ kadāśāvāgurāvṛtam /
na manāṅ
nirvṛtiṃ
Ś4: nivṛ°
yāti
mṛgo
Ś4: mṛgyo
yūthād iva cyutaḥ //
śūnyaṃ
niḥsāram ||
taraṅgataralāṃ
Ś4: taraga°
vṛttiṃ dadhad ālūnaśīrṇatām /
parityajya kṣaṇam api na mano yāti nirvṛtim //
ālūnaśīrṇatāṃ
hastasparśāsahatvam |
maticāñcalyam
N11: (i)ati°; Ś4: ati
iti yāvat ||
mano mananavikṣubdhaṃ diśo daśa vidhāvati /
mandarāhananodbhūtaṃ kṣīrārṇavapayo yathā //
mananavikṣubdham
bhogānusandhānakṣubdham ||
kallolakalanāvartam māyāmakaramālitam /
na niroddhuṃ samartho 'smi manomohamahārṇavam //
kallola
rūpā yā
kalanā
saṅkalpaḥ | saiv
āvartaḥ
yasya | tat |
māyā
viparyayajñānam ||
bhogadūrvāṅkurākāṅkṣī
Ś4: °ṅkura°
śvabhrapātam acintayan /
manohariṇako brahman dūraṃ viparidhāvati //
spaṣṭam ||
na kadācana me cetas tām ālūnaviśīrṇatām /
tyajaty
ākulayā
N11: °l(ā)a*yā*
vṛttyā
Ś4: °ttyā (cintānicayacañcuram)
cañcalatvam ivārṇavaḥ //
ālūnaviśīrṇatāṃ
hastasparśāsahatvaṃ
N11, Ś4: hastā°
|
maticāñcalyam
Ś4: ati°
iti yāvat ||
cetaś cañcalayā vṛttyā cintānicayacañcuram /
dhṛtim badhnāti naikatra kesarī pañjare yathā //
cintānicayena
cintāsamūhena |
cañcuraṃ
nirbharam ||
mano moharathārūḍhaṃ śarīrāc chamatāsukham /
haraty upagatodyogaṃ haṃsaḥ kṣīram ivāmbhasaḥ //
spaṣṭam ||
analpakalpanātalpe nilīnāś cittavṛttayaḥ /
munīndra na prabudhyante tena tapto 'ham ākulaḥ //
kalpanāgrastam
Ś4: °pra°
eva
sadāsanmano
N11: °sa*nma*(da)no
'stīti bhāvaḥ ||
kroḍīkṛtadṛḍhagranthitṛṣṇāsūtrombhitātmanā /
vihago jālakeneva brahman baddho 'smi cetasā //
granthayo
'tra rāgādirūpā jñeyāḥ ||
satatāmarṣadhūmena cintājvālābilena ca /
vahnineva tṛṇaṃ śuṣkam mune dagdho 'smi cetasā //
satatam amarṣaḥ
krodha eva |
dhūmaḥ
yasya | tādṛśena ||
krūreṇa jaḍatāṃ yātas tṛṣṇābhāryānugāminā /
śavaḥ kauleyakeneva brahman bhukto 'smi cetasā //
spaṣṭam ||
taraṅgataralāsphālavṛttinā jaḍarūpiṇā /
taṭavṛkṣa ivaughena brahman nīto 'smi cetasā //
taraṅga
vat
taralāsphālā
atyantacañcalā |
vṛttiḥ
yasya | tādṛśena ||
avāntaranipātāya śūnyenākramaṇāya ca /
tṛṇaṃ
N11: °ṇ(ā)aṃ
caṇḍānileneva dūre nunno 'smi cetasā //
avāntareṣu
bhogarūpeṣu paramaviśrāntirahiteṣu
padeṣu
Ś4: om. padeṣu
| yaḥ
nipātas
| tasmai |
ākramaṇāya
ākramaṇārthaṃ |
śūnyene
ti manoviśeṣaṇam ||
saṃsārajaladher asmān nityam uttaraṇonmukhaḥ /
setuneva payaḥpūro rodhito 'smi kucetasā //
spaṣṭam ||
pātālād gacchatā pṛṣṭham pṛṣṭhāt pātālagāminā /
kūpakāṣṭhaṃ kudāmneva veṣṭito 'smi kucetasā //
spaṣṭam ||
mithyaiva
sphārarūpeṇa
N11, Ś4: sthāra°
vicāraviśarāruṇā /
bālo vetālakeneva gṛhīto 'smi svacetasā //
gṛhītaḥ
svavaśīkṛtaḥ ||
vahner
uṣṇataraḥ
Ś4: °tarāc
śailād api kaṣṭatarakramaḥ /
vajrād api dṛḍho brahman durnigrahamanograhaḥ //
kaṣṭataraḥ kramaḥ
ullaṅghanaṃ yasya | saḥ
kaṣṭatarakramaḥ
|
durnigrahaṃ
Ś4: °grahaḥ
duḥkhena nirgrahītuṃ śakyaṃ | yat
manaḥ
| tasya
grahaḥ
grahanaṃ |
durnigrahamanograhaḥ
||
cetaḥ patati kāryeṣu vihagaś cāmiṣeṣv iva /
kṣaṇena viratiṃ yāti bālaḥ krīḍanakād iva //
spaṣṭam ||
jaḍaprakṛtir ālolo vitatāvartavṛttimān /
mano'bdhir īhitavyālo dūrān nayati tāta mām //
jaḍaprakṛtiḥ
jaḍasvabhāvaḥ śītaprakṛtiś ca |
vitatāvartā
eva
vṛttayaḥ
yasya | saḥ |
īhitāni
kāṅkṣitāni eva
vyālāḥ
sarpāḥ | yasya | saḥ |
ceṣṭāyuktasarpāś
N11, Ś4: °rpaś
ca yasmin |
saḥ
Ś4: om. saḥ
|
dūrān nayati
nānāviṣayeṣu
bhramayati
Ś4: °ma*ya*ti
||
yadīdṛśam manas tavāsti tarhi
tasya
Ś4: tasya tarhi
nigrahaṃ kurv ity | atrāha
apy abdhipānān mahataḥ
sumerūllaṅghanād
Ś4: samerūlaṅ°
api /
api vahnyaśanāt sādho viṣamaś cittanigrahaḥ //
spaṣṭam ||
nanu cittanigraho
duḥsādhya
N11: cittraṃ ... °sādha
eva bhavatu | kiṃ tena setsyatīty |
atrāha
Ś4: ātrā°
cittaṃ kāraṇam arthānāṃ tasmin sati jagattrayam /
tasmin kṣīṇe jagat kṣīṇaṃ tac cikitsyam prayatnataḥ //
spaṣṭam ||
cittād imāni sukhaduḥkhaśatāni nūnam abhyāgatāny agavarād iva kānanāni /
tasmin vivekavaśatas tanutām prayāte manye mune nipuṇam eva galanti tāni //
imāni
anubhūyamānāni |
agavarāt
parvataśreṣṭhāt |
nipuṇaṃ
samyak ||
sargāntaślokena cittanindāṃ samāpayati
sakalaguṇajayāśā yatra baddhā mahadbhis tam arim iha vijetuṃ cittam abhyutthito 'ham /
vigataratitayāntar nābhinandāmi
lakṣmīṃ
Ś4: °kṣmī
jaḍamalinaviśālām meghamālām ivenduḥ //
yatra
yasmin manasi |
abhyutthitaḥ
udyogayukto jātaḥ | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe pañcadaśaḥ sargaḥ ||
evam manonindāṃ kṛtvā tṛṣṇānindām prastauti
hārdāndhakāraśarvaryā tṛṣṇayeha durantayā /
caranti cetanākāśe doṣakauśikapaṅktayaḥ //
cetanākāśe
cittākāśe |
doṣāḥ
rāgādayaḥ | yuktaṃ ca śarvaryāṃ kauśikaca-raṇam ||
antardāhapradāyinyā samūḍharasamārdavaḥ /
paṅka ādityadīptyeva śoṣaṃ nīto 'smi cintayā //
samūḍhaṃ
dhṛtaṃ |
rasamārdavam
āsvādakṛtaṃ
jalakṛtaṃ
Ś4: om. jalakṛtaṃ
ca mārdavaṃ ye-na | saḥ |
cintā
cātra tṛṣṇā eva
jñeyā
Ś4: °yaḥ
|
tṛṣṇāyāḥ
Ś4: °yā
cintārūpatvānapāyāt | evam uttaratrāpi jñeyam ||
mama cittamahāraṇye vyāmohatimirākule /
śūnye tāṇḍavinī mattā bhṛśam āśā piśācikā //
āśā
tṛṣṇā ||
rajoracitanīhārā kāñcanāvacayojjvalā /
nūnaṃ vikāsam āyāti cintā me 'śokamañjarī //
nūnaṃ
niścaye |
cintā aśokamañjarī me vikāsam āyāti
| kathambhūtā |
rajasā
svayam utpāditena lobhena |
racitaḥ nīhāraḥ
jāḍyaṃ yayā | sā |
rajasā
parā-geṇa |
racitaḥ
utpāditaḥ |
nīhāraḥ
yayā seti ca |
kāñcanāvacayena
kāñcanasaṅgraheṇa |
ujjvalā
jvalantī | kāñcanāvacayavat ujjvalā ca ||
alam antar bhramāyaiṣā tṛṣṇā kavalitāśayā /
āyātā vimalollāsam ūrmir ambunidhāv iva //
antar
manasi |
bhramāya
mithyājñānāya ||
uddāmakallolaravā dehādrau vahatīva me /
taraṅgitatarākārā taratṛṣṇātaraṅgiṇī //
tarantī cāsau tṛṣṇātaraṅgiṇī
taratṛṣṇātaraṅgiṇī
||
vegaṃ saṃroddhum udito
vātyayeva
N11: °evā
jarattṛṇam /
nītaḥ kaluṣayā kvāpi dhiyāyaṃ cittacātakaḥ //
vegaṃ
svakīyaṃ vegaṃ |
dhiyā
tṛṣṇāviṣṭayā buddhyā ||
yāṃ yām aham adhītāsthām āśrayāmi guṇaśriyam /
tāṃ tāṃ kṛntati me tṛṣṇā tantrīm iva kumūṣikā //
adhītāsthām
śikṣitadārḍhyaṃ
N11; Ś4: °ḍhyāṃ
| dṛḍhām iti yāvat ||
payasīva
jaratparṇaṃ
Ś4: tyar°
vāyāv iva jarattṛṇam /
nabhasīva śaranmeghaś cintācakre bhramāmy aham //
cintācakre
tṛṣṇācakre ||
gantum āspadam ātmīyam
asamarthadhiyo
Ś4: asartha°
vayam /
cintājāle vimuhyāmo jāle śakunayo yathā //
ātmīyam āspadam
paramātmatattvākhyaṃ nijaṃ sthānam ||
tṛṣṇābhidhānayā tāta dagdho 'smi jvālayā tathā /
yathā dāhopaśamanam āśaṅke nāmṛtair api //
spaṣṭam ||
dūraṃ dūram ito gatvā sametya ca punaḥ punaḥ /
bhramaty āśu diganteṣu tṛṣṇonmattā turaṅgamī //
spaṣṭam ||
jaḍasaṃsaṅgiṇī
Ś4: °sargiṇī
tṛṣṇā kṛtordhvādhogamāgamā /
kṣubdhā granthimatī nityam araghaṭṭograrajjuvat //
granthimatī
rāgādigranthiyuktā ||
antar grathitayā dehe sambhramocchidyamānayā /
rajjvevāśu balīvardas tṛṣṇayā vāhyate janaḥ //
dehe
śarīre |
sambhrameṇa
na tu yuktyā |
ucchidyamānayā
nāśayitum ārabdhayā |
vāhyate
yatra tatra nīyate ||
putradārakalatrāditṛṣṇayā
Ś4: °trāṇi
nityakṛṣṇayā /
khageṣv iva
kirātyeha
Ś4: °ratye°
jālaṃ lokeṣu racyate //
putrādibhir
eva hi lokaḥ saṃsāre bandham āpnoti ||
bhāyayaty api dhīreham andhayaty api sekṣaṇam /
khedayaty api sānandaṃ tṛṣṇā kṛṣṇeva śarvarī //
spaṣṭam ||
kuṭilā komalasparśā viṣavaiṣamyaśaṃsinī /
dahaty api manāk
spṛṣṭā
Ś4: sṛṣ°
tṛṣṇā kṛṣṇeva bhoginī //
spaṣṭam ||
bhinatti hṛdayam puṃsām māyāmayavidhāyinī /
daurbhāgyadāyinī dīnā tṛṣṇā kṛṣṇeva rākṣasī //
māyā
ev
āmayaḥ
rogas | taṃ karotīti tādṛśī |
daurbhāgyadāyinī
vaivarṇyakāriṇī ||
tandrātantrīgaṇaṃ kośe dadhānā pariveṣṭitam /
nānande rājate brahmaṃs tṛṣṇājarjaravallakī //
tandrāḥ
viṣayeṣv avasādāḥ | tā eva
tantryas
| tāsāṃ
gaṇas
| taṃ
pariveṣṭitaṃ
samyak baddhaṃ |
ānande
viśrāntyavasthārūpe ānande nāṭye ca ||
nityam evātimalinā kaṭukonmādaśālinī /
dīrghā tanvī ghanasnehā tṛṣṇāgahvaravallarī //
tṛṣṇā
eva
gahvaravallarī
śvabhralatā ||
anānandakarī śūnyā niṣphalātyartham unnatā /
amaṅgalakarī krūrā tṛṣṇā kṣīṇeva mañjarī //
kṣīṇā mañjarī
nissārā mañjarī ||
anāvarjitacittāpi sarvam evānudhāvati /
na cāpnoti phalaṃ kiñcit tṛṣṇā jīrṇeva kāminī //
anāvarjitacittā
aramyatvād avaśīkṛtajanahṛdayā ||
saṃsāranṛtte mahati nānārasasamākule /
bhuvanābhogaraṅgeṣu tṛṣṇā jaraḍhanartakī //
nānārasāḥ
sukhādirūpāḥ śṛṅgārādirūpāś ca ||
jarā kusumitā rūḍhā pātotpātaphalāvaliḥ /
saṃsārajaṅgale dīrghe tṛṣṇāviṣalatā tatā //
rūḍhā
prarohaṃ gatā ||
yan na śaknoti tatrāpi dhatte tāṇḍavitāṃ gatim /
nṛtyaty ānandarahitaṃ tṛṣṇā jīrṇeva nartakī //
spaṣṭam ||
bhṛśaṃ sphurati nīhāre śāmyaty āloka āgate /
duḥkhaugheṣu padaṃ
dhatte
N11, Ś4: datte
tṛṣṇācapalavarhiṇī //
nīhāre
mohe |
āloke
jñāne ||
jaḍakallolabahalā ciraṃ śūnyatarāntarā /
kṣaṇam ullāsam āyāti tṛṣṇāprāvṛṭtaraṅgiṇī //
jaḍakallolaiḥ
jāḍyarūpaiḥ kallolaiḥ jalakallolaiś ca ||
naṣṭam utsṛjya tiṣṭhantaṃ vṛkṣād vṛkṣam ivā param /
puruṣāt puruṣaṃ yāti tṛṣṇā loleva pakṣiṇī //
tṛṣṇā naṣṭam puruṣam utsṛjya puruṣāt
tasmān naṣṭāt puruṣāt |
param
anyarūpaṃ |
tiṣṭhantaṃ
sthitiyuktam |
puruṣam ā yāti
| kā
iva
|
pakṣiṇīva
| yathā
pakṣiṇī naṣṭaṃ vṛkṣam
parityajya
vṛkṣāt
tasmāt
Ś4: °smān
naṣṭāt |
aparam
anyarūpaṃ |
tiṣṭhantaṃ vṛkṣaṃ yāti
| tathety arthaḥ ||
padaṃ karoty alaṅghye 'pi tṛptāpi phalam īhate /
ciraṃ tiṣṭhati naikatra tṛṣṇācapalamarkaṭī //
spaṣṭam ||
idaṃ kṛtvedam āyāti sarvam evāsamañjasam /
anārataṃ ca yatate tṛṣṇā ceṣṭeva daivikī //
daivikī
daivasambandhinī
N11: °badhi°
||
kṣaṇam āyāti pātālaṃ kṣaṇaṃ yāti nabhastalam /
kṣaṇam bhramati dikkuñje tṛṣṇāhṛtpadmaṣaṭpadī //
spaṣṭam ||
sarvasaṃsāradoṣāṇāṃ
Ś4: sarvaṃ
tṛṣṇaikā dīrghaduḥkhadā /
antaḥpurastham api yā yojayaty atisaṅkaṭe //
doṣāṇām
iti nirdhāraṇe ṣaṣṭhī | dīrghaduḥkhatvam evottarārdhena kathayati
antaḥpurastham
iti ||
prayacchati paraṃ jāḍyam paramālokarodhinī /
mohanīhāragahanā tṛṣṇājaladamālikā //
spaṣṭam ||
sarveṣāṃ
jantujālānāṃ
N11: °nā
saṃsāravyavahāriṇām /
pariprotamanomālās tṛṣṇā bandhanarajjavaḥ //
spaṣṭam ||
vicitravarṇā
viguṇā
N11: °ṇ(ā)a; Ś4: °ṇa
dīrghā malinasaṃsthitiḥ /
śūnyāśūnyāspadā tṛṣṇā śakrakārmukadharmiṇī //
malināspadatvaṃ śakrakārmukapakṣe meghāśrayatvena jñeyam ||
aśanir guṇasasyānām phalitā śarad āpade /
himaṃ sampatsarojinyās tamasāṃ dīrghayāminī //
tṛṣṇā kā |
āpade
āpadartham |
phalitā śarat
phalayuktā śarad | āpatpradety arthaḥ ||
saṃsāranāṭakanaṭī kāyālayavihaṅgamī /
mānasāraṇyahariṇī smarasaṅgītavallakī //
spaṣṭam ||
vyavahārābdhilaharī mohamātaṅgaśṛṅkhalā /
mārganyagrodhasubhagā duḥkhakairavacandrikā //
mārge nyagrodha
cchāyāvat pariṇāmaduḥkhāvahety arthaḥ ||
jarāmaraṇaduḥkhānām ekā ratnasamudgikā /
ādhivyādhivilāsānāṃ nityamattā vilāsinī //
samudgikā
peṭikā ||
kṣaṇam ālokavimalā sāndhakāralavā kṣaṇam /
vyomavīthīsamā tṛṣṇā nīhāragahanā kṣaṇam //
spaṣṭam ||
gacchatūpaśamaṃ tṛṣṇā kāryavyāyāmaśāntaye /
tamī ghanatamaḥkṛṣṇā yathā rakṣonivṛttaye //
kārya
kṛtaḥ yaḥ
vyāyāmaḥ
| tasya
śāntaye
|
tamī
rātriḥ ||
tāvan muhyaty ayaṃ loko mūko vilulitāśayaḥ /
yāvad evānusandhatte tṛṣṇāviṣaviṣūcikām //
viṣaviṣūcikā
viṣabhakṣaṇakṛto rogaviśeṣaḥ ||
loko 'yam akhilaṃ duḥkhaṃ cintayojjhita ujjhati /
cintāviṣūcikāmantraś cintātyāgo hi kathyate //
duḥkhaṃ
cintāsvarūpaṃ duḥkhaṃ ||
tṛṇapāṣāṇakāṣṭhādi sarvam
āmiṣaśaṅkayā
N11: āsi°
/
ādadhānā
sphuraty
N11, Ś4: °ranty
antas tṛṣṇā matsyī
hrade
N11: hṛde
yathā //
spaṣṭam ||
rogārtir aṅgagā tṛṣṇā gambhīram api mānavam /
uttānatāṃ nayaty āśu sūryāṃśava ivāmbujam //
uttānatām
uttānapāṇitvaṃ | yācakabhāvam iti yāvat ||
aho bata mahac citraṃ tṛṣṇām api mahādhiyaḥ /
duśchedām
N11: ducche°
api kṛntanti vivekenāmalāsinā //
spaṣṭam ||
nāsidhārā na vajrāgnir na taptāyaḥkaṇārciṣaḥ /
tathā tīkṣṇā yathā brahmaṃs tṛṣṇeyaṃ hṛdi saṃsthitā //
spaṣṭam ||
kajjalāsitatīkṣṇāgrāḥ snehadīrghadaśāparāḥ /
prakāśā
N11, Ś4: °śāḥ
dāhadasparśās tṛṣṇā dīpaśikhā iva //
kajjalāsitāś
ca tāḥ
tīkṣṇāgrāś
ca |
snehaḥ
rāgaḥ tailaṃ ca |
daśā
avasthā vartiś ca ||
api merūpamam prājñam api śūram api sthiram /
tṛṇīkaroti tṛṣṇaikā nimeṣeṇa narottamam //
tṛṇīkaroti
laghūkarotīty arthaḥ ||
vistīrṇagahanā bhīmā ghanajālarajomayī /
sāndhakārogranīhārā tṛṣṇā vindhyamahāṭavī //
vistīrṇā
cāsau
gahanā
ca | vindhyamahāṭavīpakṣe
vistīrṇāni gahanāni
yasyāḥ | seti |
ghanā
cāsau bandhakatvāt
jāla
rūpā ca | tādṛśī cāsau
rajomayī
ca rajoguṇamayī ca | meghajālena rajasā ca
vyāptety
Ś4: rajasā vyāptyety
aṭavīpakṣe |
sāndhakārā
ajñānāndhyayuktā |
ugranīhārā
kaṭhinamohayuktā ||
sargāntaślokena tṛṣṇānindāṃ samāpayati
ekaiva sarvabhuvanāntaralabdhalakṣyā
durlakṣatām
Ś4: °lakṣya°
upagataiva puraḥsthiteva /
tṛṣṇā sthitā jagati cañcalavīcimāle kṣīrārṇavāmbupaṭale madhureva śaktiḥ //
durlakṣatām upagataivā
tyantāsattvād iti bhāvaḥ |
madhurā śaktiḥ
mādhuryākhyo guṇaḥ | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe ṣoḍaśaḥ sargaḥ ||
*
N11: oṃ
evaṃ tṛṣṇānindāṃ kṛtvā śarīranindām prastauti
ārdrāntratantrīgahano vikārī paritāpavān /
dehaḥ sphurati saṃsāre so 'pi duḥkhāya kevalam //
ārdrā
raktārdrāḥ | yāḥ
antratantryaḥ
N11: °try(ā)aḥ
| tābhiḥ
gahanaḥ
durgamaḥ |
vikārī
rogavān ||
deham eva vistareṇa
viśinaṣṭi
N11, Ś4: viśana°
ajño 'pi tajjñasadṛśo valitātmacamatkṛtiḥ /
yuktyā bhavyo 'py abhavyo me na jaḍo nāpi cetanaḥ //
ajño 'pi
pāṣāṇatulyatvenācetano 'pi |
tajjñasadṛśaḥ
pramātṛtvena bhāsamānatvāt |
valite
ti dehāhambhāvanayaiva param
ātmacamatkāro
vyavadhānaṃ yāti |
yuktyā
yogādirūpayā yuktyā |
bhavyo 'pi
śreṣṭho 'pi mokṣasādhanatvāt |
me abhavyaḥ
maddṛṣṭyābhavyaḥ ||
jaḍājaḍadṛśor madhye dolāyitadurāśayaḥ /
na vivekī na mūḍhātmā moham eva prayacchati //
jaḍatve
pāṣāṇavat
Ś4: °vac
ceṣṭāśrayo na syāt |
ajaḍatve
grāhyatāṃ na yāyād iti bhāvaḥ ||
stokenānandām āyāti stokenāyāti khinnatām /
nāsti dehasamaḥ śocyo nīco guṇabahiṣkṛtaḥ //
nīco
hi
stokenānandam āyāti khinnatāṃ
c
āyāti
||
āgamāpāyinā nityaṃ dantakesaraśālinā /
vikāsismitapuṣpeṇa pratikṣaṇam alaṅkṛtaḥ //
spaṣṭam ||
bhujaśākhaughanamito
Ś4: °mi(mā)*to*
dvijānustambhasusthitaḥ
N11: °ānnu°
/
locanālivanākrāntaḥ śiraḥpīṭhabṛhatphalaḥ //
spaṣṭam ||
sravadasrurasasrotā
Ś1, Ś3: °asra°; N10: °asru°
hastapādasupallavaḥ /
gulphavān kāryasaṅghātavihaṅgamatatāspadam //
kāryasaṅghātavihaṅgamānām tataṃ
vistīrṇam |
āspadam
||
sacchāyo dehavṛkṣo 'yaṃ jīvapānthagaṇāspadam /
kasyātmīyaḥ kasya para āsthānāsthe kilātra ke //
āsthānāsthe
iti upekṣā evātra yukteti bhāvaḥ ||
bhārasantāraṇārthena gṛhītāyām punaḥ punaḥ /
nāvi dehalatāyāṃ ca kasya syād ātmabhāvanā //
dehapakṣe
bhārasantāraṇārthena
saṃsārabhārasamāptaye | dehaṃ vinā hi saṃsāro naśyati ||
dehanāmni vane śūnye bahugartasamākule /
tanūruhāsaṅkhyatarau viśvāsaṃ ko 'dhigacchati //
gartāḥ
atra viṣayāḥ ||
carmasnāyvasthivalite
Ś4: °āsthi°
śarīrapaṭahe dṛḍhe /
mārjāravad ahaṃ nāntas tiṣṭhāmy aviratadhvanau //
snāyavaḥ
sūkṣmanāḍyaḥ
paṭahā
ntare |
mārjāro
hi tatra
na
tiṣṭhati ||
saṃsārāraṇyasaṃrūḍho
vilasaccittamarkaṭaḥ
N11, Ś4: villa°
/
cintāmañjarikākāro dīrghaduḥkhaghuṇakṣataḥ //
tṛṣṇābhujaṅgamīdehaḥ kopakākakṛtālayaḥ /
smitapuṣpo drumaḥ śrīmāñ śubhāśubhamahāphalaḥ //
suskandho dorlatājālo hastastabakasundaraḥ /
pavanaspanditāśeṣasvāṅgāvayavapallavaḥ //
sarvendriyakhagādhāraḥ sujānuḥ sutvag unnataḥ /
sarasacchāyayā yuktaḥ kāmapānthaniṣevitaḥ //
mūrdhni sañjanitādīrghaśiroruhatṛṇāvaliḥ /
ahaṅkārajaradgṛddhakulāyasuṣirodaraḥ //
ucchinnavāsanājālamūlatvād durbalākṛtiḥ /
vyāyāmaviramaḥ kāyavṛkṣo 'yaṃ na sukhāya me //
ahaṅkāra
eva
gṛddhaḥ
| tasya
kulāya
bhūtaṃ yat
suṣiraṃ
vivaraṃ | tat
udare
yasya | tat tādṛśaṃ |
durbalākṛtiḥ
śithilākṛtiḥ |
vāsanayā
ahambhāvena gṛhīta eva hi dehaḥ dṛḍhākṛtiḥ bhavati |
vyāyāmena
āghātena |
viramaḥ
nāśo yasya | tādṛśaḥ |
kulakam
N11: *kulakam*
||
kalevaram ahaṅkāragṛhasthasya mahāgṛham /
luṭhatv
abhyetu
N11: °e*tu*
vā sthairyaṃ kim anena mune hi me //
na hi paragṛhasya luṭhane sthairye vā sukhaduḥkhe yukte
iti
N11: °kte *i*ti iti; Ś4: iti iti
bhāvaḥ ||
paṅktibaddhendriyapaśuṃ valgattṛṣṇāgṛhāṅganam /
rajorañjitasarvāṅgaṃ neṣṭaṃ dehagṛham mama //
anena dehasya grāmīṇagṛhasadṛśatvam uktam ||
kāṣṭhāsthikāṣṭhasaṅghaṭṭaparisaṅkaṭakoṭaram /
antradāmabhir ābaddhaṃ neṣṭaṃ dehagṛham mama //
kāṣṭha
iti kāṣṭharūpam
asthikāṣṭhaṃ
| tasya yaḥ
saṅghaṭṭaḥ
niḥsandhibandham avasthānaṃ | tena
parisaṅkaṭaṃ
paritaḥ sambādhaṃ |
koṭaraṃ
N11: *koṭaraṃ*
yasya | tādṛśam |
antradāmabhir
N11, Ś4: °dhāma°
antrarajjubhiḥ ||
prasṛtasnāyutantrīkaṃ
raktāmbukṛtakardamam
Ś4: °ānu°
/
jarāmakkoladhavalaṃ neṣṭaṃ dehagṛham mama //
spaṣṭam ||
citrakṛtyabhṛtānantaceṣṭāvaṣṭabdhasaṃsthiti
N11: °sthiti(ḥ); Ś4: °sthitiḥ
/
mithyāmohamahāsthūṇaṃ
N11: °sthū(n)*l*aṃ; Ś4: °sthūnaṃ
neṣṭaṃ dehagṛham mama //
citrakṛtyeṣu
nānāvidhakāryeṣu
Ś4: °vikār°
|
bhṛtāḥ
dhāritāḥ | yāḥ
anantaceṣṭāḥ
| tābhir
avaṣṭabdhā
bharitā |
saṃsthitiḥ
yasya | tat | gṛhapakṣe
citrakṛtyāni
ālekhyāni |
mithyāmohaḥ
mithyājñānam eva
mahāsthūṇā
yasya | tat tādṛśaṃ | mithyājñānenaiva hi deho dhāryate ||
duḥkhārbhakakṛtākrandaṃ sukhaśayyāmanoharam /
durīhādagdhadāsīkaṃ neṣṭaṃ dehagṛham mama //
sukhāny
eva
śayyāḥ
| tābhiḥ
manoharam
|
durīhāḥ
kutsitāḥ
kāṅkṣā
Ś4: kākṣā
eva
dagdhadāsyaḥ
hatadāsyaḥ yasya ||
malāḍhyaviṣayivyūhabhāṇḍopaskarasaṅkaṭam
N11, Ś4: mālā°
/
ajñānakṣāravalitaṃ neṣṭaṃ dehagṛham mama //
viṣayīṇi
indriyāṇi |
kṣāram
bhasma ||
gulphagulguluviśrāntajānūccastambhamastakam
Ś4: °guggu°
/
dīrghadordārusudṛḍhaṃ neṣṭaṃ dehagṛham mama //
gulguluḥ
Ś4: guggu°
stambhādhārabhūtā śilā ||
prakaṭākṣagavākṣāntaḥ krīḍatprajñāgṛhāṅganam /
cintāduhitṛkam brahman neṣṭaṃ dehagṛham mama //
spaṣṭam ||
mūrdhajacchādanacchannakarṇaśrīcandraśālikam /
ādīrghāṅguliniryūhaṃ neṣṭaṃ dehagṛham mama //
channā
āvṛtā |
candraśālikā
śirogṛham |
niryūhaḥ
bahirgatadāru ||
sarvāṅgakuḍyasañjātaghanaromayavāṅkuram /
saṃśūnyapīṭhapiṭhiraṃ neṣṭaṃ dehagṛham mama //
pīṭhapiṭhiram
N11, Ś4: °ra°
madhyadeśaḥ ||
nakhorṇanābhanilayaiḥ śāram
āraṇitāntaram
Ś4: °rani°
/
bhāṅkārakāripavanaṃ neṣṭaṃ dehagṛham mama //
nilayāḥ
N11, Ś4: °yaḥ
ālayāḥ |
śāraṃ
śavalam ||
praveśanirgamavyagravātavegam anāratam /
vitatākṣagavākṣaṃ ca neṣṭaṃ dehagṛham mama //
vātaḥ
prāṇavātaḥ ||
jihvāmarkaṭikākrāntavadanadvārabhīṣaṇam /
dṛṣṭadantāsthiśakalaṃ neṣṭaṃ dehagṛham mama //
spaṣṭam ||
tvaksudhālepamasṛṇaṃ yantrasañcāracañcalam /
manomandākhunotkhātaṃ neṣṭaṃ dehagṛham mama //
yantra
vad yaḥ
sañcāraḥ
| tena
cañcalam
||
smitadīpaprabhābhāsi kṣaṇam ānandasundaram /
kṣaṇaṃ vyāptam
prabhāpūrair
So auch Ś1, Ś3, N10
neṣṭaṃ dehagṛham mama //
spaṣṭam ||
samastarogāyatanaṃ valīpalitapattanam /
sarvādhisāraṅgavanaṃ neṣṭam mama kalevaram //
sarvādhaya
eva
sārangāḥ
| teṣāṃ
vanam
||
akṣarkṣakṣobhaviṣamā śūnyā niḥsārakoṭarā /
tamogahanahṛtkuñjā neṣṭā dehāṭavī mama //
akṣāṇi
eva
ṛkṣās
| teṣāṃ yaḥ
kṣobhaḥ
| tena
viṣamā
|
tamaḥ
ajñānam andhakāraṃ ca ||
dehālayaṃ dhārayituṃ na śakto 'smi munīśvara /
paṅkamagnaṃ samuddhartuṃ gajam alpabalo yathā //
dehālayaṃ
dehākhyaṃ gṛham ||
kiṃ śriyā kiṃ ca kāyena kim mānena kim īhayā /
dinaiḥ katipayair eva kālaḥ sarvaṃ
nikṛntati
Ś4: °kṛtanti
//
spaṣṭam ||
raktamāṃsamayasyāsya sabāhyābhyantaram mune /
nāśaikadharmiṇo brūhi keva kāyasya ramyatā //
nāśasya ekaḥ dharmī
nāśaikadharmī
|
tasya
Ś4: yasya
||
maraṇāvasare kāyā jīvaṃ nānusaranti ye /
teṣu tāta kṛtaghneṣu
kevāsthā
Ś4: kaivā°
vata dhīmataḥ //
spaṣṭam ||
mattebhakarṇāgracalaḥ kāyo
lambāmbubhaṅguraḥ
N11: °ābu°
/
na santyajati māṃ yāvat tāvad enaṃ tyajāmy aham //
ahantāviṣayatvenāgrahaṇād iti bhāvaḥ ||
pavanaspandataralaḥ pelavaḥ kāyapallavaḥ /
jarjaras tanuvṛttaś ca neṣṭo
'yaṃ
N11: naiṣṭo *yaṃ*; Ś4: naiṣṭo
kaṭunīrasaḥ //
tanuś cāsau vṛttaś ca
tanuvṛttaḥ
||
bhuktvā pītvā ciraṃ kālam bālapallavapelavam /
tanutām ety ayatnena vināśam anudhāvati //
ādau
tanutām eti
| tato '
yatnena vināśam anudhāvati
||
tāny eva sukhaduḥkhāni bhāvābhāvamayāny asau /
bhūyo 'py anubhavan kāyaḥ prākṛto hi na lajjate //
spaṣṭam ||
suciram prabhutāṃ kṛtvā saṃsevya vibhavaśriyam /
nocchrāyam eti na sthairyaṃ kāyaḥ kim iti pālyate //
kim iti
kimarthaṃ |
pālyate
rakṣyate ||
jarākāle jarām eti mṛtyukāle tathā mṛtim /
samam eva viśeṣajña kāyo bhogidaridrayoḥ //
he
viśeṣajña
|
bhogidaridrayoḥ kāyaḥ samam eva
nirviśeṣam eva |
jarākāle jarām
Ś4: je°
eti
|
tathā mṛtikāle mṛtim
eti | ataḥ
śarīrabhogasādhanārthaṃ
Ś4: °sādhāraṇā°
yatno vyartha eveti bhāvaḥ ||
saṃsārāmbhodhijaṭhare tṛṣṇākuharakāntare /
suptas
Ś4: °pnas
tiṣṭhati mukteho mūko 'yaṃ kāyakacchapaḥ //
kacchapaḥ
kūrmaḥ |
kuharakaṃ
randhram
N11: *kaccha° randhram*
||
dahanaikārthayogyāni
N11: raha°
kāyakāṣṭhāni bhūriśaḥ /
saṃsārābdhāv ivohyante
kañcit
Ś4: kaś°
teṣu naraṃ viduḥ //
dahanā
khyo yaḥ
ekaḥ arthaḥ
prayojanaṃ | tatra
yogyāni
| kañcit jñātajñeyajīvāśrayam ity arthaḥ |
teṣu
iti nirdhāraṇe saptamī | anye paśava iva
iti
N11: iveti
bhāvaḥ ||
dīrghadaurātmyacalayā nipātaphalayānayā /
na dehalatayā kāryaṃ kiñcid asti vivekinaḥ //
nipātaphalayā
nāśaphalayā |
vivekinaḥ
ātmavicārayuktasya ||
majjan kardamakośeṣu jhagity evaṃ jarāṃ gataḥ /
na jñāyate yāty acirāt kva kathaṃ dehadarduraḥ //
deha
eva
darduraḥ
N11, Ś4: °durāḥ
bhekaḥ ||
niḥsārasakalārambhāḥ kāyāś capalavāyavaḥ /
rajomārgeṇa gacchanto dṛśyante neha kenacit //
rajomārgeṇa
lobhamārgeṇa dhūlimargeṇa ca ||
vāyor dīpasya manaso gacchato jñāyate gatiḥ /
āgacchataś ca bhagavan na śarīraśarasya naḥ //
naḥ
asmatsambandhina ity arthaḥ ||
baddhāśā ye śarīreṣu baddhāśā ye jagatsthitau /
tān
mohamadironmattān
N11: °ma(c)iro°, Ś4: °maciro°
dhig dhig astu punaḥ punaḥ //
spaṣṭam ||
nāhaṃ dehasya no deho mama nāyam ahaṃ tathā /
iti viśrāntacittā ye te mune puruṣottamāḥ //
ahaṃ tathā
tadvat |
ayaṃ
deho | nāsmi ||
mānāvamānabahulā bahulābhamanoramāḥ /
śarīramātrabaddhāsthaṃ ghnanti doṣadṛśo naram //
doṣadṛśaḥ
rāgādirūpāḥ |
bahulābhamanorama
tvam āmukhe jñeyam ||
śarīrasaṅgaśāyinyā piśācyā peśalāṅgayā /
ahaṅkāracamatkṛtyā chalena cchalitā vayam //
śarīrotsaṅgeti vā pāṭhaḥ ||
prajñā varākī sarvaiva kāyabaddhāsthayānayā /
mithyājñānakurākṣasyā chalitā kaṣṭam ekikā //
rākṣasī hi ekakam eva cchalayati ||
na kiñcid
api yasyāsti
N11: api
unleserlich
āsti; Ś4: api---sti; Ś1, Ś3: yasyāsti; N10: yasyāsya
satyaṃ tena hatātmanā /
citraṃ dagdhaśarīreṇa janatā vipralabhyate //
kiñcid api
vipralambhakaraṇaṃ kim api vastu |
vipralabhyate
vañcyate ||
dinaiḥ katipayair eva nirjharāmbukaṇo yathā /
pataty ayam ayatnena jarjaraḥ kāyapallavaḥ //
spaṣṭam ||
kāyo 'yam acirāpāyo budbudo 'mbunidhāv iva /
vyarthaṃ kāryaparāvarte parisphurati niṣphalaḥ //
kāryaparāvarte
saṃsāre ||
mithyājñānavikāre 'smin svapnasambhramapattane /
kāye sphuṭatarāpāye kṣaṇam āsthā na me dvija //
svapnasambhramapattane
svapnasambhramadṛṣṭapattanatulye
Ś4: °lya
ity arthaḥ ||
taḍitsu śaradabhreṣu gandharvanagareṣu ca /
sthairyaṃ yena vinirṇītaṃ sa viśvasiti vigrahe //
viśvasiti
viśvāsaṃ karoti ||
sargāntaślokena śarīranindāṃ samāpayati
satatabhaṅgurakāryaparamparā- vijayi jātajayaṃ śaṭhavṛttiṣu /
sakaladoṣam idaṃ kukalevaraṃ tṛṇam ivāham upojjhya sukhaṃ sthitaḥ //
satatabhaṅgurāḥ
yāḥ
kāryaparamparāḥ
| tāsu
vijayaḥ
asyāstīti tādṛśaṃ | bhaṅgurakāryaparamparāsādhanam iti yāvat | ata eva
śaṭhavṛttiṣu
kutsitavyāpāreṣu |
jātajayam
| iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe saptadaśaḥ
sargaḥ
N11, Ś4: °śo 'dhyāyaḥ
||
*
N11: oṃ; Ś4: namo rāmāya ||
evaṃ śarīranindāṃ kṛtvā tatprathamāvasthārūpasya bālyasya nindām prastauti
labdhvāpi taralākāre kāryabhārataraṅgiṇi /
saṃsārasāgare janma bālyaṃ duḥkāya kevalam //
spaṣṭam ||
tatkṛtaṃ duḥkham eva vistareṇa kathayati
aśaktir āpadas tṛṣṇā mūkatā mūḍhabuddhitā /
gṛdhnutā lolatā dainyaṃ sarvam bālye pravartate //
spaṣṭam ||
roṣarodanaraudrīṣu dainyajarjaritāsu ca |
daśāsu bandhanam bālyam ālānaṃ kariṇīṣv iva ||
daśāsv
iti vaiṣayike ādhāre saptamī | badhyate asminn iti
bandhanam
||
na mṛtau na jarāroge na cāpadi na yauvane /
tāś cintā na
nikṛntanti
Ś4: °kṛta°
hṛdayaṃ
śaiśaveṣu
N11: śai(ṣa)śa°
yāḥ //
jarā eva rogaḥ
jarārogas
| tasmin ||
tiryagjātisamārambhaḥ sarvair evāvadhīritaḥ /
lolo bālajanācāro maraṇād api duḥkhadaḥ //
tiryagjāti
vat
samārambhaḥ
yasya | saḥ | paśujātitulyasamārambha ity arthaḥ ||
pratibimbaṃ
Ś4: °mbe
ghanājñānāṃ nānāsaṅkalpapelavam /
bālyam ālūnasaṃśīrṇamanaḥ kasya sukhāvaham //
bālyaṃ
kathambhūtam |
ālūnasaṃśīrṇam
atyantacañcalaṃ |
manaḥ
yasmin | tat tādṛśam |
ghanājñānām
atyantajaḍānāṃ |
pratibimbaṃ
dṛṣṭāntaḥ ||
jaḍaśyāmalayājasraṃ jātabhītyā pade pade /
yad bhayaṃ śaiśave buddhyā kasyām āpadi tad bhavet //
buddhyā bhayaṃ
buddhikṛtam bhayaṃ | na kasyām apīti bhavaḥ ||
līlāsu durvilāseṣu durīhāsu durāśaye /
paramam moham ādatte bālo balavadāpadam //
durāśaye
kutsite citte |
mohaṃ
kathambhūtam
N11, Ś4: °bhūte
balavatī āpad
yasmāt | tat tādṛśam ||
vikalpakalilārambhaṃ durvilāsaṃ durāspadam /
śaiśavaṃ śāsanāyaiva puruṣasya na śāntaye //
śāsanāya
māraṇāya
N11: ma*ra*ṇā°
|
śāntaye
sukhāya ||
ye doṣā ye durācārā duṣkramā ye durādhayaḥ /
te sarve saṃsthitā bālye durgarta iva
kauśikāḥ
N11, Ś4: °kaḥ
//
kauśikāḥ
ghūkāḥ
Ś4: kauśiko'lūkaḥ
||
bālyaṃ ramyam iti vyarthabuddhayaḥ kathayanti ye /
tān mūrkhapuruṣān brahman dhig astu hatacetasaḥ //
spaṣṭam ||
yatra lolākṛti manaḥ parisphurati vṛttiṣu /
trailokyarājyam api tat kathaṃ vahati tuṣṭaye //
trailokyarājyam api
trailokyarājyarūpam api |
vahati
prabhavati ||
sarveṣām eva sattvānāṃ sarvāvasthāsu caiva hi /
manaś cañcalatām eti bālye daśaguṇaṃ mune //
tu
śabdo 'dhyāhāryaḥ | he
mune
|
bālye
tu
manaḥ daśaguṇaṃ cañcalatām eti
||
manaḥ prakṛtyaiva calam bālyaṃ ca calatāvaram /
tayoḥ saṃśliṣṭayoḥ tāta kenaivāntaḥ kucāpale //
calatāyāṃ varam
pradhānam | bahucalam ity arthaḥ | he
tāta
|
tayoḥ
manobālatayoḥ |
saṃśliṣṭayoḥ
satyoḥ |
kucāpale kenaiva
prakāreṇ
āntaḥ
avasānaṃ syāt | na kenāpīty arthaḥ ||
strīlocanais taḍitpuñjair jvālāmālais taraṅgakaiḥ /
cāpalaṃ śikṣitam brahmañ śaiśavān manaso 'tha vā //
strīlocanā
dibhyo 'pi
śaiśavaṃ
calam iti bhāvaḥ ||
śaiśavaṃ ca manaś caiva sarvāsv eva hi vṛttiṣu /
bhrātarāv iva lakṣyete satatam bhaṅgurasthitī //
bhaṅgurasthitī
calasthitī ||
sarvāṇi duṣṭabhūtāni sarve doṣā durāśayāḥ /
bālyam evopajīvanti śrīmantam iva mānavāḥ //
durāśayāḥ
kaṭhināḥ |
upajīvanti
apekṣante ||
navaṃ navam prītikaraṃ na śiśuḥ pratyahaṃ yadi /
prāpnoti tad asau yāti viṣavegasya mūrchanām //
navaṃ navaṃ
navīnaṃ navīnaṃ vastu ||
stokena vaśam āyāti stokenaiti vikāritām /
amedhya eva ramate bālaḥ kauleyako yathā //
spaṣṭam ||
ajasram bāṣpavadanaḥ kardamāntar jaḍāśayaḥ /
varṣokṣitasya taptasya sthalasya sadṛśaḥ śiśuḥ //
kardamāntaḥ
kardamamadhye |
jaḍaḥ āśayaḥ
yasya | saḥ tādṛśaḥ |
varṣokṣitaṃ taptasthalam
apīdṛśam eva bhavati ||
bhayāhāraparaṃ dīnaṃ yathādṛṣṭābhilāṣi ca /
lolabuddhiḥ vapur dhatte bālo duḥkhāya kevalam //
spaṣṭam ||
svasaṅkalpābhilaṣitān bhāvān aprāpya taptadhīḥ /
duḥkham ety
abalo
Ś4: ana°
bālo vinikṛtta ivāśaye //
spaṣṭam ||
durīhālabdhalakṣyāṇi
Ś4: lakṣā°
bahupakṣolvaṇāni
N11, Ś4: °ollva°
ca /
bālasya yāni duḥkhāni mune tāni na kasyacit //
durīhābhis
tatkartṛkābhiḥ
N11 tilgt Śāradā-Zeichen
ta
aus
tat
° durch Nāgarī-Zeichen.
duśceṣṭābhiḥ |
labdhaṃ lakṣyam
āspadaṃ yaiḥ | tāni |
bahuḥ
yaḥ
pakṣaḥ
svavargaḥ | tena
ulvaṇāni
N11, Ś4: ullva°
kaṭhināni | śarāṇām atropamānatvaṃ vyaṅgyam ||
bālo balavatāśvena manorathavilāsinā /
manasā tapyate nityaṃ grīṣmeṇeva vanasthalam //
aśvene
ty | atrāśv eveti pāṭhaḥ ||
vidyāgṛhagato bālaḥ parām eti kadarthanām /
ālāna iva nāgendro viṣavaiṣamyabhīṣaṇam //
spaṣṭam ||
nānāmanorathamayī mithyākalpitakalpanā /
duḥkhāyātyantadīrghāya bālatā pelavāśayā //
pelavaḥ
jaḍaḥ |
āśayaḥ
N11: aśa°
yasyāṃ |
sā
Ś4: saḥ
tādṛśī ||
sambhṛṣṭaṃ
tuhinam
N11: tu(di)*hi*°
bhoktum indum ādātum ambarāt /
vāñchyate yena
maurkhyeṇa
Ś4: °rkhye na
tat sukhāya katham bhavet //
sambhṛṣṭam
bharjitam ||
antaściter
Ś4: °citter
aśaktasya śītātapanivāraṇe /
ko viśeṣo mahābuddhe bālasyorvīruhasya ca //
antaściteḥ
Ś4: °citter
na tu
vikasitaciteḥ
Ś4: °citter
|
citiḥ
śītātapajñānam ||
uḍḍīnam abhivāñchanti pakṣābhyāṃ kṣutparāyaṇāḥ /
bhayāhāraparā nityam bālā vihagadharmiṇaḥ //
bhayāhārayoḥ parāḥ
bhayāhāraparāḥ
||
śaiśave guruto bhītir mātṛtaḥ pitṛtas tathā /
janato
jyeṣṭhabālāc
N11: °lāś
ca śaiśavam bhayamandiram //
jyeṣṭhabālo hi kaniṣṭhabālam parābhavatīti
jyeṣṭhabālāc
N11: °lāś; Ś4: °laś
ce
ty uktam ||
sargāntaślokena bālyanindāṃ samāpayati
sakaladoṣadaśāvihatāśayaṃ śaraṇam apy avivekavilāsinaḥ /
iha na kasyacid eva mahāmune bhavati bālyam alam parituṣṭidam //
aviveka
eva
vilāsī
| tasya
śaraṇaṃ
gṛham | avivekāspadam ity arthaḥ |
api
śabdaḥ pādapūraṇārthaḥ | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe 'ṣṭādaśaḥ sargaḥ ||
*
Ś4: śrīrāmāya namaḥ ||; N11: oṃ
evam bālyanindāṃ kṛtvā kramaprāptāṃ yauvananindām prastauti
bālyānartham atha tyaktvā pumān abhihatāśayaḥ /
ārohati nipātāya yauvanaṃ
śvabhrasambhramam
Ś4: °bhramasaṃ°
//
śvabhra
vat
sambhramo
yasmiṃs tādṛśam |
pātaś
cātra jarāgamanarūpaḥ
jñeyaḥ
N11: pā° jñeyaḥ i. m. teilw. unleserlich
||
tatratyaṃ
Ś4: tatra
nipātaṃ vistareṇa kathayati
tatrānantavilāsasya lolasya svasya cetasaḥ /
vṛttīr anusaran yāti duḥkhād duḥkhāntaraṃ jaḍaḥ //
jaḍaḥ
na tu jñānī ||
svacittabilasaṃsthena nānāsambhramakāriṇā /
balāt kāmapiśācena vivaśaḥ paribhūyate //
pūrvaślokasthaṃ
tatre
ti padam
atrāpy
Ś4: ātrā°
anuvartanīyam ||
cintānāṃ lolavṛttīnāṃ lalanānām ivābhitaḥ /
arpayaty avaśaś ceto jvālānām ātmajo yathā //
cintānāṃ
kuṭumbabharaṇādiviṣayāṇāṃ | yauvane puruṣaḥ yathā
lalanānāṃ cetaḥ arpayati
tathā
cintānām
apīti piṇḍārthaḥ | ko yath
ātmajo
bālaḥ
yathā
|
yathā
saḥ
jvālānāṃ cetaḥ arpayati
| tathety arthaḥ ||
te te doṣā durārambhās tatra taṃ tādṛśāśayam /
taruṇam pravilumpanti dṛśyās te naiva ye mune //
taruṇaṃ
yauvanāviṣṭam puruṣam |
pravilumpanti
viśrānteḥ cyāvayanti |
te te
ke | he
mune
|
te
tava |
ye doṣāḥ dṛśyāḥ naiva
bhavanti | tebhyo niṣkrāntatvād iti bhāvaḥ | atha vā
ye doṣāḥ te naiva
nānyena
dṛśyāḥ
bhavantīti yojyam ||
mahānarakabījena santatabhramadāyinā /
yauvanena na ye naṣṭā naṣṭā nānyena te janāḥ //
spaṣṭam ||
nānārasamayī cintāvṛttāntanicayombhitā /
bhīmā yauvanabhūr yena tīrṇā dhīraḥ sa ucyate //
spaṣṭam ||
nimeṣabhāsurākāram ālolaghanagarjitam /
vidyutprakāśam aniśaṃ yauvanam me na rocate //
spaṣṭam ||
vividhāvartabahulam paṅkalagnaṃ jaḍāśayam /
taraṅgabhaṅguram bhīmaṃ yauvanam me na rocate //
āvartāḥ
kāmavegāḥ |
paṅkalagnam
pāpagrastam |
jaḍaḥ āśayaḥ
yasmiṃs | tādṛśam ||
sarvasyāgresaram puṃsaḥ kṣaṇamātramanoharam /
gandharvanagaraprakhyaṃ yauvanam me na rocate //
sarvasya puṃsa
iti
jātau
Ś4: °tāv
ekavacanam |
agresaram
N11: saras
avyabhicārīty arthaḥ ||
iṣuprapātamātraṃ hi sukhadaṃ duḥkhabhāsuram /
dāhadoṣapradaṃ nityaṃ yauvanam me na rocate //
iṣuprapātamātraṃ
kṣanamātram ity arthaḥ ||
madhuraṃ svādu tiktaṃ ca dūṣaṇaṃ doṣabhūṣaṇam /
surākallolasadṛśaṃ yauvanam me na rocate //
madhuram
āpāte |
tiktam
pariṇāme ||
asatyaṃ satyasaṅkāśam acirād vipralambhadam /
svapnāṅganāsaṅgasamaṃ yauvanam me na rocate //
spaṣṭam ||
kṣaṇaprakāśataralam mithyāracitacakrikam /
alātacakrapratimaṃ yauvanam me na rocate //
spaṣṭam ||
mṛdusphāratarodāram antaḥśūnyaṃ kṣaṇāt kṣatam /
śaradambudasaṅkāśaṃ yauvanam me na rocate //
spaṣṭam ||
āpātamātraramaṇaṃ sadbhāvarahitāntaram /
veśyāstrīsaṅgamaprakhyaṃ yauvanam me na rocate //
sadbhāvaḥ
sattvaṃ snehaś ca ||
ye kecana durārambhās te sarve
sarvaduḥkhadāḥ
N11: °khaṃ°
/
tāruṇye sannidhiṃ yānti
mahotpātā
Ś4: °ta
iva
Ś4: ivā°
kṣaye //
spaṣṭam ||
hārdāndhakārakāriṇyā bhairavākāravān api /
yauvanākārayāminyā bibheti bhagavān api //
hārdaṃ
hṛtsambandhi |
andhakāraṃ
karotīti tādṛśyā |
bhagavān
śrīmahādevaḥ | anyeṣāṃ tu kā kathety
api
śabdābhiprāyaḥ ||
suvismṛtaśubhācāram buddhivaidhuryadāyinam /
dadāty atitarām eṣa bhramaṃ yauvanavibhramaḥ //
suvismṛtaḥ śubhācāraḥ
yasmiṃs | tam ||
kāntāviyogajātena hṛdi durdharṣavahninā /
yauvane dahyate jantus tarur dāvāgninā yathā //
durdharṣavahninā
durnivāryeṇa kāmāgninā ||
vistīrṇāpi prasannāpi pāvany api hi yauvane /
matiḥ kaluṣatām eti prāvṛṣīva taraṅgiṇī //
spaṣṭam ||
śakyate ghanakallolabhīmā rodhayituṃ nadī /
na tu tāruṇyataralā tṛṣṇātaralitāntarā //
tāruṇyatarale
ty anena yauvananindaiveyaṃ jñātavyā ||
sā kāntā tau stanau pīnau te vilāsās tad ānanam /
tāruṇya iti cintābhir yāti jarjaratāṃ janaḥ //
tāruṇye
yauvane ||
tarattaralatṛṣṇārtaṃ yuvānam iha sādhavaḥ /
pūjayanti na tucchehaṃ jarattṛṇalavaṃ yathā //
tarantī
cañcalatāṃ gacchantī | yā
taralā tṛṣṇā
| tayā
ārtaṃ
dīnaṃ ||
nāśāyaiva madāndhasya doṣamauktikadhāriṇaḥ /
abhimānamahebhasya nityālānaṃ hi yauvanam //
doṣāḥ
rāgādayaḥ |
abhimāna
evāhaṅkāra
Ś4: ivāhaṅ°
eva
mahebhas
| tasya ||
manovipulamūlānāṃ doṣāśīviṣadhāriṇām /
roṣarodanavṛkṣāṇāṃ yauvanaṃ navakānanam //
roṣeṇa
yāni
rodanāni
| tāny eva
vṛkṣās
| teṣām ||
rasakesarasambādhaṃ kuvikalpadalākulam /
duścintācañcarīkāṇām puṣkaraṃ viddhi yauvanam //
tvaṃ
yauvanaṃ
|
duścintāḥ
eva bhogaviṣayāḥ kucintā eva |
cañcarīkāḥ
bhramarāḥ | teṣām
puṣkaram
ādhārabhūtam padmaṃ |
viddhi
jānīhi | kathambhūtam |
rasāḥ
viṣayāsvādā eva |
kesarāḥ
kiñjalkās | taiḥ
sambādhaṃ
saṅkaṭaṃ |
tathā
Ś4: tayā
kuvikalpāḥ
kutsitāḥ vikalpā eva
dalāni
| taiḥ
ākulaṃ
nirbharitam ||
kṛtākṛtakupakṣāṇāṃ hṛtsarastīracāriṇām /
ādhivyādhivihaṅgānām ālayo navayauvanam //
kṛtākṛtau
vihitāvihitau eva |
kupakṣau
yeṣāṃ | tādṛśānām | vihitasyāpi dharmākhyaśuddhāśuddhivyutthāpakatvena
kṛtākṛte
ty uktam ||
jaḍānāṃ gatasaṅkhyānāṃ kallolānāṃ vilāsinām /
anapekṣitamaryādo vāridhiḥ pūrṇayauvanam //
anapekṣitamaryādaḥ
maryādarahita ity arthaḥ ||
sarveṣāṃ guṇaparṇānām apanetuṃ rajastataḥ /
apanetuṃ sthito dakṣo viṣamo yauvanānilaḥ //
apanetuṃ sthitaḥ
sarvāpanayanaśīlaḥ |
rajasā
rajoguṇena dhūlyā ca |
tataḥ
vyāptaḥ |
viṣamaḥ yauvanānilaḥ sarveṣāṃ guṇaparṇānām apanetuṃ
dūrīkartuṃ |
dakṣaḥ
bhavati ||
nayanti pāṇḍutāṃ
vaktram
Ś4: vakram
ākulāvakarotkaṭāḥ /
ārohanti parāṃ koṭiṃ rūkṣā yauvanapāṃsavaḥ //
ākulaḥ
cañcalaḥ | yaḥ
avakaraḥ
saṅkaraḥ |
marjanīsaṅkṣiptaṃ
N11: marjaṃttī°
raja iti yāvat | tadvat
utkaṭāḥ
udbhaṭāḥ ||
udbodhayati doṣālīṃ
nikṛntati
Ś4: °kṛntanti
guṇāvalim /
narāṇāṃ yauvanollāso vilāso duṣkṛtaśriyāḥ //
spaṣṭam ||
śarīrapaṅkajarajaś
N11, Ś4: śarīraṃ
cañcalām
Ś4: capalāṃ
matiṣaṭpadīm /
nibadhya mohayaty eṣa naraṃ yauvanacandramāḥ //
yauvana
vaśenaiva puruṣaḥ
śarīrā
sakto bhavatīti bhāvaḥ ||
śarīraṣaṇḍakodbhūtā ramyā yauvanavallarī /
lagnam eva manobhṛṅgam madayaty unnatiṃ
gatā
N11: °tāḥ
//
spaṣṭam ||
śarīramarutāpotthāṃ yuvatām mṛgatṛṣṇikām /
manomṛgāḥ pradhāvantaḥ patanti
viṣamāṭavīm
Ś4: viṣayā°
//
śarīram
eva
maruḥ
| tatra tāpotthāṃ
śarīramarutāpotthāṃ
|
viṣamāṭavīṃ
strītyādiviṣayarūpaṃ viṣamāraṇyam ||
śarīraśarvarījyotsnā
cittakesariṇaḥ
Ś4: cittra°
saṭā /
laharī jīvitāmbhodher yuvatā me na rocate //
spaṣṭam ||
dināni katicid yeyam phalitā dehajaṅgale /
yuvatāśarad asyāṃ hi na samāśvāsam arhatha //
phalitā
kāntābhogādiphalayuktā ||
jhagity eṣa prayāty eva śarīrād yuvatākhagaḥ /
kṣaṇenaivālpabhāgyasya hastāc cintāmaṇir yathā //
spaṣṭam ||
yadā yadā parāṃ koṭim abhyārohati yauvanam /
valganti sarasāḥ kāmās tadā nāśāya kevalam //
sarasāḥ
viṣayarasapūrṇāḥ |
kāmāḥ
abhilāṣāḥ ||
tāvad eva vivalganti rāgadveṣapiśācikāḥ /
nāstam eti samastaiṣā yāvad yauvanayāminī //
spaṣṭam ||
nānādhikārabahale varāke kṣaṇanāśini /
kārunyaṃ kuru tāruṇye mriyamāṇe sute yathā //
spaṣṭam ||
harṣam āyāti yo mohāt puruṣaḥ kṣaṇabhaṅginā /
yauvanena mahāmugdhaḥ sa vai naramṛgaḥ smṛtaḥ //
spaṣṭam ||
mānamohamadonmattaṃ yauvanaṃ yo 'bhilaṣyati /
acireṇa sudurbuddhiḥ paścāttāpena yujyate //
paścāttāpena
tannāśakṛtena
ity
N11: °nāśaṃ kṛ°; Ś4: °nāśaṃ kṛtenety
arthaḥ ||
te dharmyās te mahātmānas ta eva puruṣā bhuvi /
ye sukhena samuttīrṇāḥ sādho yauvanasaṅkaṭāt //
spaṣṭam ||
sukhena tīryate 'mbhodhir utkṛṣṭamakarākaraḥ /
na kallolavanollāsi sadoṣaṃ hatayauvanam //
spaṣṭam ||
sargāntaślokena yauvananindāṃ samāpayati
vinayabhūṣitam āryajanāspadaṃ karuṇayojjvalam āvalitaṃ guṇaiḥ /
iha hi durlabham aṅga suyauvanaṃ jagati kānanam ambaragaṃ yathā //
etādṛśaṃ yauvanam praśastam eveti bhāvaḥ | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe ekonaviṃśaḥ sargaḥ ||
*
Ś4: śrīrāmāya namaḥ ||
evaṃ yauvananindāṃ sampādya tatprasaṅgena strīnindām prastauti
māṃsaputtalikāyāś ca yantralolāṅgapañjare /
snāyvasthigranthiśālinyāḥ
striyāḥ
Ś4: °yaḥ
kim iva śobhanam //
puttalikāyāḥ
putrikāyāḥ |
yantra
vat
lolaṃ
yat
aṅgapañjaraṃ
| tasmin | putrikāpi yantrasthā bhavati | na hi kiñcid api striyāḥ śobhanam iti bhāvaḥ ||
tvaṅmāṃsaraktabāṣpāsru pṛthak kṛtvā vilocanam /
samālokaya ramyaṃ cet kim mudhā parimuhyasi //
sarvāṅgānām upalakṣaṇam etat ||
itaḥ keśā ito raktam itīyam pramadātanuḥ /
kim etayā ninditayā karotu vipulāśayaḥ //
vipulāśayasyā
tra ratir na yukteti bhāvaḥ ||
vāsovilepanair yāni
lālitāni
N11: l*ā*li°
punaḥ punaḥ /
tāny aṅgāny
avalumpanti
N11: av(i)a°
kravyādāḥ sarvadehinām //
ataḥ strīṇām api
kravyādā
avalumpantī
ti
N11, Ś4: eva lum°
bhāvaḥ ||
meroḥ śṛṅgataṭollāsigaṅgājalarayopamā /
dṛṣṭā yasmin stane muktā hārasyollāsaśālinaḥ //
śmaśāneṣu diganteṣu sa eva lalanāstanaḥ /
śvabhir āsvādyate kāle laghupiṇḍa ivāndhasaḥ //
spaṣṭam | yugmam ||
raktamāṃsādidigdhāni karabhasya yathā vane /
tathaivāṅgāni kāminyās tat praty api hi ko grahaḥ //
spaṣṭam ||
āpātaramaṇīyatvaṃ kalpyate kevalaṃ striyāḥ /
manye tad api nāsty atra mune mohaikakāraṇe //
atra
strīśarīre ||
vipulollāsadāyinyā madonmathanapūrvakam /
ko viśeṣo vikāriṇyā madirāyā iha
striyāḥ
Ś4: °yaḥ
//
madirāyā
iti pañcamī ||
lalanālānasaṃlīnā mune mānavadantinaḥ /
prabodhaṃ nādhigacchanti dīrghair api śamāṅkuśaiḥ //
spaṣṭam ||
keśakajjaladhāriṇyas tīkṣṇāḥ prakṛtitaḥ sadā /
duṣkṛtāgniśikhā nāryo dahanti tṛṇavan naram //
spaṣṭam ||
te vandyās te mahātmānas ta eva puruṣā bhuvi /
ye sukhena samuttīrṇāḥ sādho yauvatasaṅkaṭāt //
yauvatasaṅkaṭāt
strīsamūhākhyāt ||
jvalatām atidūre 'pi sarasā api nīrasam /
striyo hi narakāgnīnāṃ dāru cāru ca dāruṇam //
sarasā api striyaḥ nīrasaṃ dāru
bhavantīti virodhābhāsaḥ ||
kīrṇāndhakārakavarī tarattārakalocanā /
pūrṇendubimbavadanā kumudotkarahāsinī //
līlāvilolapuruṣā
N11, Ś4: °paru°
kāryasaṃhārakāriṇī /
paraṃ vimohanam buddheḥ kāminī dīrghayāminī //
spaṣṭam ||
puṣpābhirāmamadhurā karapallavalāsinī /
bhramarabhrūvilāsāḍhyā stabakastanadhāriṇī //
puṣpakesaragaurāṅgī naramāraṇatatparā /
dadāty uttamavaivaśyaṃ kāntā viṣamahālatā //
spaṣṭam ||
sītkārocchvāsamātreṇa bhujaṅgadalanotkayā /
kāntayoddhriyate jantuḥ kariṇyevorago bilāt //
bhujaṅgāḥ
viṭāḥ sarpāś ca |
uddhriyate
ākṛṣyate ||
kāmanāmnā kirātena
vikīrṇā
Ś4: °kīrṇāṃ
mugdhacetasām /
nāryo naravihaṅgānām aṅgabandhanavāgurāḥ //
spaṣṭam ||
lalanāvipulālāne manomattamataṅgajaḥ /
ratiśṛṅkhalayā brahman baddhas tiṣṭhati mūkavat //
spaṣṭam ||
janmapalvalamatsyānāṃ karmakoṭaravāriṇām /
puṃsāṃ durvāsanārajjur nārī baḍiśapiṇḍikā //
baḍiśe
Ś4: °śo
hi matsyagrahaṇārtham annādi
piṇḍikā
sthāpyate ||
mandureva turaṅgānām ālānam iva dantinām /
puṃsām abjam ivālīnām bandhanaṃ vāmalocanāḥ //
spaṣṭam ||
nānārasamayī citrā bhogabhūmir iyam mune /
striyam āśritya saṃyātā parām iha hi saṃsthitim //
spaṣṭam ||
sarveṣāṃ doṣaratnānāṃ susamudgikayānayā /
duḥkhaśṛṅkhalayā nityam alam astu mama striyā //
alam astu
dūre bhavatu ||
kiṃ stanena kim
akṣṇā
N11, Ś4: akṣā
vā kiṃ nitambena kim bhruvā /
māṃsamātraikasāreṇa karomy aham avastunā //
spaṣṭam ||
ito māṃsam ito raktam ito 'sthīni ca vāsaraiḥ /
brahman katipayair eva yāti strī viśarārutām //
iti
śabda adhyāhāryaḥ ||
yās tā niṣparuṣais tūlair lālitāḥ patibhiḥ striyaḥ /
tā mune
pravibhaktāṅgyaḥ
Ś4: °ktyāṅgyāḥ
svapanti pitṛbhūmiṣu //
niṣparuṣaiḥ
komalaiḥ |
tūlaiḥ
tūlavikāraiḥ śayanīyaiḥ |
pitṛbhūmiṣu
śmaśāneṣu ||
yasmin ghananavasneham mukhe
pattrāṅkuraśriyaḥ
Ś4: pannā°; N11: pa-(?)ā°
/
kāntena racitā brahmañ śīryate tat
tu
Ś4: tantu°
jaṅgale //
ghanaḥ
N11: °na(ṃ)*ḥ*
navaḥ snehaḥ
yatra | tat | kriyāviśeṣaṇam etat ||
keśāḥ śmaśānavṛkṣeṣu yānti cāmaraleśatām /
asthīny uḍuvad ābhānti dinair avanimaṇḍale //
dinaiḥ
svalpakālenety arthaḥ ||
pibanti pāṃsavo raktaṃ kravyādāś cāpy anekaśaḥ /
carmānalaśikhā bhuṅkte khaṃ yānti prāṇavāyavaḥ //
ity eṣā lalanāṅgānām acireṇaiva bhāvinī /
sthitir mayā vaḥ kathitā kim bhrāntim anudhāvatha //
spaṣṭam ||
bhūtapañcakasaṅghaṭṭasaṃsthānaṃ lalanābhidham /
rasād abhivahatv etat kathaṃ nāma dhiyānvitaḥ //
bhūtapañcakasya
yaḥ
saṅghaṭṭaḥ
| tasya
saṃsthānaṃ
racanāviśeṣaḥ |
rasād
abhilāṣāt |
abhivahatu
anuyātu ||
śākhāvitānagahanā kaṭvamlaphalaśālinī /
pratānottālatām eti cintā kāntānusāriṇī //
vitānaṃ
samūhaḥ |
pratānair
upaśākhābhir | yā
uttālatā
udbhaṭatā | tām |
kāntānusāriṇī
kāntāviṣayā |
kāntānusāriṇī cintā
atyantaṃ
Ś4: °anta°
ghanībhavatīti bhāvaḥ ||
śocyatām paramām eti taruṇas taruṇīrataḥ /
nibaddhaḥ kariṇīlobhād vindhyakhāte yathā dvipaḥ //
spaṣṭam ||
yasya strī tasya bhogecchā niḥstrīkasya na bhogabhūḥ /
striyaṃ tyaktvā jagat tyaktaṃ jagat tyaktvā sukhī bhavet //
bhogeṣu
stryādirūpeṣu |
bhogabhūḥ
bhogecchā ||
sargāntaślokena strīnindāṃ samāpayati
āpātamātramadhureṣu duruttareṣu bhogeṣu nāham
alipakṣatipelaveṣu
N11: °pakya°
/
brahman
rame
Ś4: name
maraṇarogajarādibhītyā śāmyāmy aham param upaimi vanam prayatnāt //
spaṣṭam | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe viṃśaḥ sargaḥ ||
*
Ś4: śrīrāmāya namaḥ; N11: oṃ
evaṃ prasaṅgāyātāṃ
strīnindāṃ
Ś4: strīṃ
kṛtvā prakaraṇaprāptaṃ jarānindām prastauti
aparyāptaṃ hi bālatvam bālyam pibati yauvanam /
yauvanaṃ ca jarā paścāt paśya karkaśatām mithaḥ //
pibati
grasate ||
himāśanir ivāmbhojaṃ vātyeva śaradambudam /
dehaṃ jarā jarayati sarit tīrataruṃ yathā //
jarayati
jīrṇatāṃ nayati ||
śithilādīrghasarvāṅgaṃ
N11: śililā°
jarājīrṇakalevaram /
samam paśyanti kāminyaḥ puruṣaṃ karabhaṃ tathā //
tathā
śabdaḥ samuccaye ||
śvāsāyāsakadarthinyā
N11, Ś4: śvāsayā°
gṛhīte jarasā jane /
palāyya gacchati prajñā sapatnyeva hatāṅganā //
śvāsāyāsaiḥ kadarthayatī
ti tādṛśyā ||
dāsāḥ putrāḥ striyaś caiva bāndhavāḥ suhṛdas tathā /
hasanty unmattakam iva naraṃ vārdhakakampitam //
spaṣṭam ||
duṣprajñaṃ jaraḍhaṃ dīnaṃ hīnaṃ guṇaparākramaiḥ /
gṛdhro
N11, Ś4: °ddhro
vṛkṣam ivādīrghaṃ gardho hy abhyeti vṛddhatām //
dainyadoṣamayī dīrghā hṛdi dāhapradāyinī /
sarvāpadām ekasakhī vardhate vārdhake spṛhā //
ādīrghaṃ
samantād dīrgham |
gardhaḥ
lobhaḥ |
abhyeti
āśrayati |
vṛddhatām
vārdhakam
Ś4 setzt
ādīrghaṃ vārdhakam
vor Strophe 7.
| yugmam ||
kartavyaṃ kim mayā kaṣṭam paratrety atidāruṇam /
apratīkārayogyaṃ hi vārdhake vardhate bhayam //
spaṣṭam ||
ko 'haṃ varākaḥ kim iva karomi katham eva vā /
tiṣṭhāmi maunam eveti dīnatodeti vārdhake //
spaṣṭam ||
gardho 'bhyudeti sollāsam upabhoktuṃ na śakyate /
hṛdayaṃ dahyate nūnaṃ śaktidausthyena vārdhake //
gardhaḥ
upabhogalobhaḥ |
sollāsam
iti kriyāviśeṣaṇam ||
jarājīrṇabakī
°4: °bake
yāvat kāsakreṅkārakāriṇī /
rauti rogoragākīrṇā kāyadrumaśiraḥsthitā //
tāvad āgata evāśu kuto 'pi paridṛśyate /
ghanāndhatimirākāṅkṣī mune maraṇakauśikaḥ //
kāsaḥ
N11, Ś4: kāmaḥ
rogaviśeṣaḥ ||
sāyaṃsandhyāprajātaiva tamaḥ samanudhāvati /
jarā vapuṣi dṛṣṭaiva mṛtiṃ
samanudhāvati
Ś4: samunu°
//
spaṣṭam ||
jarākusumitaṃ dehadrumaṃ dṛṣṭvaiva dūrataḥ /
mṛtibhṛṅgī drutam brahman narasyāyāti sūtsukā //
suṣṭhu
Ś4: sra°
utsukā
sūtsukā
||
śūnyaṃ nagaram
ābhāti
Ś4: āyā°
bhāti cchinnalato drumaḥ /
bhāty anāvṛṣṭimān deśo na jarājarjaraṃ vapuḥ //
śūnyanagarā
dibhyo 'pi aśubham eva vṛddhatvam iti bhāvaḥ ||
kṣaṇān nigiraṇāyaiva kāsakvaṇitakāriṇī /
gṛdhrīvāmiṣam
N11, Ś4: °ddhrī°
ādatte
N11, Ś4: ādha°
tarasaiva naraṃ jarā //
spaṣṭam ||
dṛṣṭvaiva sūtsukevāśu pragṛhya śirasi kṣaṇāt /
pralunāti jarā dehaṃ kumārī kairavaṃ yathā //
spaṣṭam ||
sītkārakāriṇī pāṃsuparuṣā parijarjaram /
śarīraṃ śātayaty eṣā vātyeva tarupallavam //
eṣā
jarā | jarāgṛhītaḥ
vāta
gṛhītaś ca puruṣaḥ
sītkāraṃ karoti
||
jarasopahato deho dhatte jarjaratāṃ gataḥ /
tuṣāranikarākīrṇaparimlānāmbujaśriyam
Ś4: °kīrṇaṃ
//
spaṣṭam ||
jarājyotsnoditaiveyaṃ śiraḥśikharipṛṣṭhataḥ /
vikāsayati saṃrabdhavātāṃ kāsakumudvatīm //
saṃrabdhaḥ
ārabdhaḥ |
vātaḥ
vātarogaḥ yayā | sā | tām ||
paripakvaṃ samālokya jarākṣāravidhūsaram /
śiraḥkuṣmāṇḍakam
Ś4: °ke
bhuṅkte puṃsaḥ kālaḥ kileśvaraḥ //
śira
eva
kuṣmāṇḍakam
phalaviśeṣaḥ ||
jarājahnusutodyuktā mūlāny asya nikṛntati /
śarīratīravṛkṣasya calasyāyūṃṣi satvaram //
udyuktā
pravṛttā |
āyūṃṣi mūlāni
āyurākhyāni mūlāni ||
jarāmārjārikā
bhuktayauvanākhutayendhitā
N11, Ś4: °edhi°
/
param ullāsam āyāti śarīrāmiṣagardhinī //
spaṣṭam ||
kācid asti jagaty asmin nāmaṅgalakarī tathā /
yathā jarākrośakarī dehajaṅgalajambukī //
spaṣṭam ||
kāsaśvāsasasītkārā duḥkhadhūmatamomayī /
jarājvālā jvalaty eṣā yayāsau dagdha eva hi //
asau
vṛddhaḥ ||
jarasā
Ś4: jārā°
vakratām eti śuklāvayavapallavā /
tāta tanvī tanur nṝṇāṃ latā puṣpānatā yathā //
spaṣṭam ||
jarākarpūradhavalaṃ dehakarpūrapādapam /
mune maraṇamātaṅgo nūnam uddharati kṣaṇāt //
spaṣṭam ||
maraṇasya mune rājño jarādhavalacāmarā /
āgacchato 'gre niryāti svādhivyādhipatākinī //
spaṣṭam ||
na jitāḥ śatrubhiḥ saṅkhye ye niṣpiṣṭādrikoṭayaḥ /
te jarājīrṇarākṣasyā paśyāśu vijitā mune //
spaṣṭam ||
jarātuṣāradhavale śarīrasadanāntare /
śaknuvanty akṣaśiśavaḥ spandituṃ na manāg api //
akṣaśiśavaḥ
indriyabālakāḥ ||
saṃsārasaṃsṛter asyā gandhakuṭyāḥ śirogatā /
dehayaṣṭyā jarānāmnī cāmaraśrīr virājate //
gandhakuṭyāḥ śirasi cāmaraṃ
sthāpyate | ghaṭakuṭyā iti vā pāṭhaḥ ||
jarācandrodayasite śarīranagare sthite /
kṣaṇād vikāsam āyāti mune maraṇakairavam //
spaṣṭam ||
jarāsudhālepasite śarīrāntaḥpurāntare /
aśaktir ādhir ārtiś ca tiṣṭhanti sukham aṅganāḥ //
spaṣṭam ||
abhāvāgre sarā yatra jarā jayati jantuṣu /
kas tatreha samāśvāso mama mandamater mune //
abhāvasya
maraṇasy
āgre sarā
||
sargāntaślokena jarānindāṃ samāpayati
kiṃ tena
durjīvitadurgraheṇa
Ś4: °heheṇa
jarāṃ gatenāpi hi jīvyate yat /
jarā jagatyām ajitā narāṇāṃ sarvaiṣaṇās tāta tiraskaroti //
tena
prasiddhena |
durjīvitadurgraheṇa
kutsitajīvitākhyena duṣṭagraheṇa |
jarāgatenāpi
satā
Ś4: su°
kiṃ jīvyate
kimarthaṃ jīvyate | vyarthaṃ jīvyate iti yāvat |
hi
niścaye | he
tāta
|
yad
yasmāt kāraṇāt |
jagatyāṃ
jagati |
ajitā jarā narāṇāṃ sarvaiṣaṇāḥ
samastāḥ
N11, Ś4: °astā
ceṣṭāḥ |
tiraskaroti
nayati | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe ekaviṃśaḥ sargaḥ ||
*
N11: śrīrāmāya namaḥ
evaṃ jarānindāṃ kṛtvā
kālanindām
Ś4: *kṛtvā kālanindāṃ*
prastauti
vikalpakalpanānalpakalpitair alpabuddhibhiḥ /
bhedair uddharatāṃ nītaḥ saṃsārakuhakabhramaḥ //
bhedaiḥ
kathambhūtaiḥ | vikalpakalpanābhiḥ
analpam
atyantaṃ |
kalpitaiḥ
| asatyabhūtair ity arthaḥ |
saṃsāra
eva
kuhakabhramaḥ
mithyābhramaḥ ||
satāṃ katham ivāstheha jāyate jālapañjare /
bālā evāttum icchanti phalam makurabimbitam //
iha jālapañjare
indrajālapañjararūpe saṃsāre ity arthaḥ | bhāmetivat
prayogaḥ
Vgl. Mbh I 6,25; 111,24
|
attum
bhakṣitum ||
ihāpi vidyate yaiṣā pelavā sukhabhāvanā /
ākhus tantum ivāśeṣaṃ kālas tām api kṛntati //
aśeṣam
iti kriyāviśeṣaṇam |
tāṃ
sukhabhāvanām ||
na tad astīha yad ayaṃ kālas sakalaghasmaraḥ /
grasate na jagajjātam mahābdhim iva vāḍavaḥ //
spaṣṭam ||
samastasāmānyatayā bhīmaḥ kālo maheśvaraḥ /
dṛśyasattām imāṃ sarvāṃ kavalīkartum udyataḥ //
spaṣṭam ||
mahatām api no devaḥ pratipālayati kṣaṇāt /
kālaḥ kavalitānantaviśvo viśvātmatāṃ gataḥ //
no pratipālayati
na pratīkṣate |
viśvātmatāṃ
vyāpakatāṃ ||
yugavatsarakalpākhyaiḥ kiñcit prakaṭatāṃ gataḥ /
rūpair alakṣyarūpātmā sarvam ākramya tiṣṭhati //
sūryavārādivaśena jñātair iti śeṣaḥ ||
ye ramyā ye śubhārambhāḥ sumeruguravo 'pi ye /
kālena
vinigīrṇās
Ś4: nirvi°
te
karabheṇeva
Ś4: °ṇaiva
pallavāḥ //
spaṣṭam ||
nirdayaḥ kaṭhinaḥ krūraḥ karkaśaḥ kṛpaṇo 'dhamaḥ /
na tad asti yad adyāpi na kālo nigiraty ayam //
paunaruktyaprayogaḥ
Ś4: °uktyā
krodhāveśabāhulyaṃ sūcayati ||
kālaḥ kavalanaikāntamatir atti girīn api /
anantair api bhogaughair nāyaṃ tṛpto mahāśanaḥ //
mahāśanaḥ
bahvāśī
N11: °āśīḥ
||
haraty ayaṃ nāśayati karoty atti nihanti ca /
kālaḥ
saṃsāranṛtye
N11, Ś4: °yaṃ
hi nānārūpair yathā naṭaḥ //
spaṣṭam ||
bhinatti pravibhāgastho bhūtabījāny anāratam /
jagaty asattayā cañcvā dāḍimāni yathā śukaḥ //
pravibhāge
ti
ṣṭha
tīti tādṛśaḥ | pravibhāgakārīty arthaḥ ||
śubhāśubhaviṣāṇāgravilūnajanapallavaḥ /
sphūrjati sphītajanatājīvarājīvinīgajaḥ //
sphītā
N11, Ś4: °tāḥ
sphāratvaṃ gatā |
jīvarājīvinī
jīvayuktā padminī ||
viriñcamajjabrahmāṇḍabṛhadvilvaphaladrumam /
brahmakānanam ābhogi param āvṛtya tiṣṭhati //
brahmāṇḍe
hi
viriñca
eva sārabhūto bhavatīti
viriñcamajje
ty uktaṃ |
āvṛtya
ācchādya | etena brahmaṇy api kālasparśa uktaḥ ||
yāminībhramarīpūrṇā racayan dinamañjarīḥ /
varṣakalpakalāvallīr na kadācana khidyate //
kāla iti śeṣaḥ | kālaḥ kiṃ kurvan |
varṣakalpakalāvallī racayann
iti yojyam ||
bhidyate nāvabhagno 'pi dagdho 'pi hi na dahyate /
dṛśyate nātidṛśyo 'pi
dhūrtacūḍāmaṇir
N11: dhūrtaḥ
mune //
atidṛśya
tvaṃ kālasya ṛtuguṇādidarśanena jñeyam |
na dṛśyate
ākārābhāvāt |
dhūrto 'pi
evaṃvidho bhavatīti
dhūrtacūḍāmaṇir
ity uktam ||
ekenaiva nimeṣeṇa kiñcid utthāpayaty alam /
kiñcid vināśayaty uccair manorājyavad ātataḥ //
spaṣṭam ||
durvilāsavilāsinyā
ceṣṭayā
N11: °yayā
paripuṣṭayā /
darvyeva sūpakṛt sūpaṃ janam
āvartayan
Ś4: °vatta°
sthitaḥ //
āvartayan
Ś4: °vatta°
bhramayan ||
tṛṇam
Ś4: tṛṇa°
pāṃsum mahendraṃ ca sumerum parṇam arṇavam /
ātmasphāratayā sarvam ātmasātkartum udyataḥ //
ātmanaḥ
yā
sphāratā
vyāpakatā | tayā |
ātmasātkartum
svādhīnaṃ kartum ||
krauryam atraiva paryāptaṃ lubdhatātraiva saṃsthitā /
sarvaṃ daurbhāgyam atraiva sarvam atraiva cāpalam //
atraiva
asmin kāle eva |
paryāptam
pūrṇam ||
prerayaṃl līlayārkendū krīḍatīha nabhastale /
nikṣiptavīṭāyugalo nije bāla ivāṅgane //
vīṭā
kandukaṃ ||
sarvabhūtāsthimālābhir āpādavalitākṛtiḥ /
vilasaty eṣa kalpānte kālaḥ kalpitakalpanaḥ //
kalpitāḥ kalpanāḥ
jagadrūpāḥ kalpanāḥ | yena | saḥ ||
asyoḍḍāmaranṛttasya kalpānte 'ṅgavinirgataiḥ /
prasphuraty ambare merur bhūrjatvag iva vāyubhiḥ //
sphurati
ākāśe bhramati ||
rudro bhūtvā bhavaty eṣa mahendro 'tha pitāmahaḥ /
śukro vaiśravaṇaś cāpi punar eva na kiñcana //
spaṣṭam ||
dhatte 'jasrotthitadhvastān sargān amitabhāsurān /
anyān anyān apy ananyān vīcīn abdhir ivātmani //
ajasram utthitāṃś
ca tān
dhvastāṃś
ca
sargān
sṛṣṭīn |
anyān anyān
iti vīpsā |
api
śabdaḥ
N11: śabdaḥ
ananyān
ity anena sambadhyate ||
mahākalpābhidhānebhyo vṛkṣebhyaḥ pariśātayan /
devāsuragaṇān pakvān phalabhārān avasthitaḥ //
pariśātayan
chedayan ||
ālolabhūtamaṣakaghuṅghumānām prapātinām /
brahmāṇḍoḍumbaraughānām bṛhatpādapatāṃ gataḥ //
ghuṅghume
ti śabdānukaraṇam |
uḍumbaraḥ
phalaviśeṣaḥ | tatra hi maṣakāḥ bāhulyena tiṣṭhanti ||
sattāmātrakumudvatyā cijjyotsnāpariphullayā /
vapur vinodayaty
eṣaḥ
N11, Ś4: ekaḥ
kriyāpriyatamānvitaḥ //
kriyāpriyatamānvitaḥ saḥ
kālaḥ |
cid
eva prakāśarūpatvāt
jyotsnā
| tayā
pariphullayā
prakaṭībhūtayā |
sattāmātrakumudvatyā
|
vapuḥ
ātmānaṃ |
vinodayati
sadāsattayā kriyayā yuto bhavatīti ||
anantāpāyaparyantam baddhapīṭhaṃ nijaṃ vapuḥ /
mahāśailavad uttuṅgam avalambya vyavasthitaḥ //
anantāpāyaparyantam
antāpāyaparyantarahitaṃ | nāśarahitam ity arthaḥ ||
kvacic chyāmatamaḥśyāmaṃ kvacit kāntiyutaṃ tatam /
dvayenāpi kramād riktaṃ svabhāvam bhāvayan sthitaḥ //
śyāmaṃ
yat
tamaḥ
| tena
śyāmaṃ
|
[
svabhāvam bhāvayan
]
*
N11, Ś4: om.
svarūpaṃ sampādayann iti yāvat | etena rātridivase sandhyā ceti trayam uktam ||
saṃlīnāsaṅkhyasaṃsārasārayā svātmasattayā /
gurvīva
bhāraghanayā
N11, Ś4: gurvyeva tāra°
nibaddhapadatāṃ gataḥ //
saṃlīnaḥ asaṅkhyasaṃsārāṇāṃ sāro
yasyāṃ | sā | tayā | gurvī hi
nibaddhapadatāṃ
gacchati iti
gurvī
ty uktam ||
na khidyate na mriyate na tiṣṭhati na gacchati /
nāstam eti na codeti mahākalpaśatair api //
spaṣṭam ||
kevalaṃ jagadārambhalīlayā ghanahelayā /
yāpayaty ātmanātmānam anahaṅkāram
ānatam
N11, Ś4: āru°
//
ghanā
Ś4: °na°
helā
yasyāṃ |
tādṛśyā
N11, Ś4: °śīṃ
|
yāpayati
samāpayati | ahaṅkārābhave hi kālo naśyati | svanāśakrīḍām api svayam eva karotīti bhāvaḥ ||
yāminīpaṅkakalilāṃ dinakokanadāvalīm /
kriyābhramarikām mandaṃ saraḥsu āropayan sthitaḥ //
saraḥsu
arthāt bhuvanarūpeṣu |
āropayan
kalpayan | sūryarūpeṇeti śeṣaḥ ||
gṛhītvā bhīṣaṇaḥ kṛṣṇāṃ rajanīṃ jīrṇamārjanīm /
ālokakanakakṣodam āharaty abhito 'vanim //
āharati
sammārjayati
Ś4: samār°
| rātriṃ vidhāya prakāśam upasaṃharatīti bhāvaḥ ||
sañcārayan kriyāṅgulyā koṇakeṣv arkadīpikām /
jagatsadmani
kāruṇyāt
Ś4: °ṇyat
kva kim astīti vīkṣate //
koṇakeṣu
dikkoṇeṣu | anyo 'pi hi dīpikām prajvālya sadmani kva kim astīti paśyati ||
prekṣyāhāni nimeṣeṇa sūryākṣṇā pākavanty alam /
lokapālaphalāny atti jagajjīrṇavanād ayam //
sūryākṣṇā
sūryākhyena cakṣuṣā |
ahāni prekṣya
kañcit kālam pratīkṣyety arthaḥ ||
jagajjīrṇakuṭīkīrṇān arpayaty
ugrakoṭare
Ś4: agra°
/
krameṇa guṇavallokamaṇīn mṛtyusamudgake //
jagajjīrṇakuṭyāṃ kīrṇān
vikṣiptān | anyo 'pi hi kuṭyāṃ vikṣiptān maṇīn samudgake 'rpayati ||
guṇair āpūryate yaiva
lokaratnāvalī
Ś4: °valīṃ
bhṛśam /
bhūṣārtham iva tām aṅge kṛtvā bhūyo nikṛntati //
anyo 'pi
rājādiḥ
Ś4: °ādi
ratnāvalīm aṅge kṛtvā līlayā kṛntati ||
dinahaṃsānusṛtayā
niśendīvaramālayā
Ś4: niśondī°
/
tārākesarayājasraṃ capalo valayaty alam //
valayati
āvṛttaṃ sampādayati | bhuvanam iti śeṣaḥ ||
śailorṇadyudharāśṛṅgajagadūrṇāyusaunikaḥ /
pratyaham pibati prekṣya tārāraktakaṇān api //
śailā
eva
ūrṇā
N11: (tū)*ū*rṇā
yasya | tat | tādṛśaṃ |
dyudhare
dyāvāpṛthivyau eva
śṛṅge
yasya | tat | tādṛśaṃ ca | īdṛśaṃ ca yat
jagat
tad eva
ūrṇāyuḥ
N11: (tū)*ū*rṇā°
meṣaḥ | tasya
saunikaḥ
hiṃsakaḥ ||
tāruṇyanalinīsoma āyurmātaṅgakesarī /
na tad asti na yasyāyaṃ tucchātucchasya taskaraḥ //
spaṣṭam ||
kalpakelivilāsena piṣṭapātitajantunā /
nyagbhāvodbhavahāsena
Ś4: nyaṅ°
ramate svātmanātmani //
piṣṭāḥ
Ś4: °ṣṭā
cūrṇīkṛtāḥ | ata eva
pātitāḥ jantavo
Ś4: jantu°
yena | saḥ | tādṛśena | kāla iti śeṣaḥ |
tṛtīyāntatrayaṃ
Ś4: °āṃnta°
svātmane
ty asya viśeṣaṇatvena yojyam ||
kartā bhoktātha saṃhartā
smartā
N11, Ś4: °hantāḥ sattā
sarvam padaṃ gataḥ /
sarvam eva karotīdaṃ na karoti ca kiñcana //
nakiñcidrūpatvāt na kiñcit karaṇaṃ jñeyam ||
sargāntaślokena kālanindāṃ samāpayati
sakalam apy akalākalitāntaraṃ subhagadurbhagarūpadharaṃ
vapuḥ
N11: °pu(t)*ḥ*
/
prakaṭayan sahasaiva ca gopayan vilasatīha hi kālabalaṃ nṛṣu //
sakalatvākala
tvādikaṃ viṣayavibhāgena jñeyaṃ |
prakaṭayan gopayan
ity atra sarvanāmasthānābhāve 'pi numāgama ārṣaḥ | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe dvāviṃśaḥ sargaḥ ||
*
Ś4: śrīrāmāya namaḥ
evaṃ kālanindāṃ kṛtvā kālavilāsaṃ kathayati
asyoḍḍāmaralīlasya
Ś4: °marasya lī°
dūrāstasakalāpadaḥ /
saṃsāre rājaputrasya
kālasyākalitaujasaḥ
Ś4: kālasya ka°
//
asminn ācarato dīnair mugdhair bhūtamṛgavrajaiḥ /
ākheṭakaṃ jarjarite
jagajjaṅgalajālake
Ś4: °ṅgajā°
//
ekadeśollasaccāruvaḍavānalapaṅkajā /
krīḍāpuṣkariṇī ramyā kalpakālamahārṇavaḥ //
spaṣṭam ||
kaṭutiktāmlabhūtāḍhyaiḥ sadadhikṣīrasāgaraiḥ /
tair eva taiḥ paryuṣitair jagadbhiḥ kālyavartanam //
kaṭutiktāmlāḥ
atyantatāmasikatāmasikarājasikāḥ | kaṭvādirasaviśeṣayuktāś ca ye
bhūtāḥ
carācarāḥ bhūtāḥ siddhadravyāṇi ca | taiḥ
āḍhyaiḥ
yuktaiḥ | paredyuḥ uṣitaiḥ
paryuṣitaiḥ
| na tu navair ity arthaḥ |
kālyavartanam
prābhātikabhojanaṃ |
asye
ti sargādyaślokasthaṃ sarvatra yojyam ||
caṇḍī caturasañcārā sarvamātṛgaṇānvitā /
saṃsāravanavinyastanaraiṇākarṣaṇī vṛkī //
asya kālasya
caṇḍī
ti nāmadheyā śaktiḥ |
vṛkī
bhavatīti sambandhaḥ |
mātṛgaṇaḥ
prasiddhaḥ | rājaputro 'pi ākheṭakārthaṃ vṛkīm pālayati ||
pṛthvī karatale pṛthvī pānapātrī rasānvitā /
kamalotpalakalhāralolajālakamālitā //
pṛthvī
vistīrṇā ||
virāvī vikaṭāsphālo nṛsiṃho bhujapañjare /
saṭāvikaṭapīnāṃsaḥ kāntaḥ krīḍāśakuntakaḥ //
nṛsiṃhaḥ
narasiṃhaḥ | rājaputrasyāpi vilāsārtham pañjare siṃho bhavati ||
alābuvīṇāmadhuraḥ śaradvyomāmalacchaviḥ /
devaḥ kila mahākālo līlākokilabālakaḥ //
mahākālaḥ
saṃhārādhikārī
deva
viśeṣaḥ ||
ajasrasphūrjitākāro vāntaduḥkhaśarāśaniḥ /
abhāvanāmakodaṇḍaḥ parisphurati sarvataḥ //
vāntāḥ
Ś4: °ntā
udgīrṇāḥ
Ś4: °rṇā
|
duḥkhāny
eva
śarāśanayaḥ
| yena | saḥ | abhāvanāmā cāsau kodaṇḍaḥ
abhāvanāmakodaṇḍaḥ
||
sargāntaślokena kālavilāsavarṇanaṃ samāpayati
anuttamasphuritavilāsavardhito bhraman haran parivilasan vidārayan /
jarajjagaj jaraḍhavilolamarkaṭaḥ parisphuradvapur iha kāla īhate //
īhate
nānāvidhāḥ ceṣṭāḥ karoti | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe trayoviṃśaḥ sargaḥ ||
*
Ś4: śrīrāmāya namaḥ; N11: oṃ
evaṃ kālavilāsam uktvā daivavilāsam prastauti
atraiva durvilāsānāṃ cūḍāmaṇir ivāparaḥ /
karoty astīti lokena daivaṃ kālaś ca kathyate //
karoti
iti
Ś4: °tīti
kriyākathanam |
astīti
sattākathanaṃ |
kālo
'tra kṛtānto 'bhipretaḥ | tasyaiva
daiva
paryāyatvāt ||
kriyāmātrād ṛte yasya svaparispandarūpiṇaḥ /
nānyad ālakṣyate rūpaṃ karmaṇo na samīhitam //
teneyam akhilā bhūtasantatir nityapelavā /
tāpena himamāleva nītā
vidhuratām
N11: °ritām
bhṛśam //
yasya
daivasya |
kriyāmātraṃ
vinā |
na rūpam ālakṣyate
|
nā
pi
karmaṇaḥ samīhitaṃ
karmālambanaṃ kāṅkṣitam |
ālakṣyate
| kimartham | ayaṃ kiñcit karotīti
teneyam bhūtasantatir vidhuratāṃ nītā
||
yad idaṃ dṛśyate kiñcij jagadābhogimaṇḍalam /
tat tasya nartanāgāram ihāsāv abhinṛtyati //
tasya
daivasya ||
asya nāmāntarakathanābhiprāyeṇāha
tṛtīyaṃ ca kṛtānteti nāma bibhrat sudāruṇam /
kāpālikavapur mattaṃ daivaṃ jagati nṛtyati //
kāpālikavapuḥ
kāpālikatulyaḥ ||
asyaiva sarvādhāratvaṃ kathayati
nṛtyato hi kṛtāntasya nitāntam avirāgiṇaḥ /
nityaṃ niyatikāntāyā mune paramakāminaḥ //
śeṣaḥ śaśikalāśubhro gaṅgāvāhaś ca tau tridhā /
upavīte avītābhe ubhe saṃsāravakṣasi //
tau
kau
N11: ko
|
śeṣaḥ gaṅgāvāhaś
ca |
avītābhe
śobhāyukte |
saṃsāra
eva
vakṣas
| tatra ||
candrārkamaṇḍale hemakaṭake karamūlayoḥ /
līlāsarasijaṃ haste brāhmam
brahmāṇḍakarṇikam
Ś4: °rṇikām; N11: °rṇik(ā)am
//
brāhmam
brahmaṇaḥ āsanabhūtam padmam |
brahmāṇḍasya karṇikam
Ś4: °rṇikām; N11: °rṇik(ā)am
karnikābhūtaṃ | tanmadhyavartitvāt ||
tārābinducitaṃ lolapuṣkarāvartapallavam /
ekārṇavapayodhautam
N11: °payaudhau°
ekam ambaram ambaram //
ambaram
ākāśam |
ambaraṃ
vastram ||
evaṃrūpasya tasyāgre niyatir nityakāminī /
anastamitasaṃrambham ārambhaiḥ parinṛtyati //
ārambhaiḥ
Ś4: °mbhair
yamaniyamarūpaiḥ | nartakasya samīpe hi nartakī api nṛtyati ||
tasyā nartanalolāyā jaganmaṇḍapakoṭare /
aruddhaspandarūpāyā āgamāpāyacañcure //
cārubhūṣaṇam aṅgeṣu devalokāntarāvalī /
āpātālaṃ nabho lambaṃ kavarīmaṇḍalam bṛhat //
devānām
yāni
lokāntarāṇi
| teṣām
āvalī aṅgeṣu cārubhūṣaṇam
bhavati |
nabhaḥ
kathambhūtam |
āpātālam
pātālaṃ tāvat |
lambaṃ
vyāpakaṃ | nṛtyantyāś ca
kavarī
lambā bhavati ||
narakālī ca mañjīramālā kalakalākulā /
protā duṣkṛtasūtreṇa pātālacaraṇe calā //
mañjīramālā
kiṅkiṇīmālā ||
kastūrikātilakakaṃ kriyāsakhyopakalpitam /
citritaṃ citraguptena yāme vadanapaṭṭake //
yāme
yamasambandhini |
vadanapaṭṭake
mukhapaṭṭake | 'rthāt yamaśāsanapaṭṭarūpake mukhe |
citraguptena citritaṃ
citraguptakartṛkaṃ
N11: °ka*rtṛkaṃ*
citritaṃ | citraguptalikhitā lipir iti yāvat |
kastūrikātilakam
bhavati | kathambhūtaṃ |
kriyāsakhyā
kriyāśaktirūpayā sakhyā |
upakalpitam
citraguptam āviśya racitam |
sakhī
hi sakhyās tilakaṃ karoti ||
kālīrūpam upasthāya kalpānteṣu kriyākulam /
nṛtyaty eṣā punar devī sphuṭacchailaghanāravam //
kālī
kālaśaktiḥ | tasyā
rūpam upasthāya
āśritya | pūrvavṛttāpekṣayā
punar
iti prayogaḥ ||
paścātpralambavibhrāntakaumārarathabarhibhiḥ /
netratrayabṛhadrandhrabhūribhāṅkārabhīṣaṇaiḥ //
lambalolaśaraccandravitīrṇaharamūrdhajaiḥ /
uccaraccārumandāragaurīkavaricāmaraiḥ //
uttāṇḍavācalākārabhairavādaratumbakaiḥ /
raṇatsahasrarandhrendradehabhikṣākapālakaiḥ //
śuṣkā śarīrakhaṭvāṅgabhaṅgair āpūritāmbaram /
bhāyayaty ātmanātmānam api kṛṣṇair ghanāsitam //
kulakam |
śuṣkā
śoṣaṇadharmayuktā | prakṛtatvāt iyaṃ niyatiḥ |
ātmanā ghanāsitam
atyantakṛṣṇam |
ātmānam api bhāyayati
bhayāviṣṭaṃ karoti | anyeṣāṃ tu kā katheti bhāvaḥ |
ātmānam
kathambhūtam |
śarīrasya
ye
khaṭvāṅgabhaṅgāḥ
arthāt khaṭvāṅgabhaṅgarūpāḥ avayavāḥ | taiḥ
āpūritāmbaram
|
śarīrakhaṭvāṅgaiḥ
kathambhūtaiḥ |
paścād
ityādi |
paścātpralambaḥ
ata eva
vibhrāntaḥ
bhraman |
kaumāraḥ
kumārasambandhī |
rathabarhī
yeṣāṃ | taiḥ |
bhāṅkārāḥ
vātakṛtāḥ jñeyāḥ |
lambaś
cāsau
lolaś
ca yaḥ
śaraccandras
| tena
vitīrṇāḥ
dattāḥ | kṛtā iti yāvat |
hara
vat
Ś4: °van
mūrdhajāḥ
yeṣāṃ | taiḥ | yathā harasya
keśāḥ
Ś4: °śāś
candrakalayā
N11: °k(ā)ala°
bhāsitāḥ bhavanti | tathāsyāḥ pūrṇena śaraccandreṇeti bhāvaḥ |
uccaraccārumandārā
vilasaccārumandārā | yā
gaurīkavarī
| sā eva
cāmaraṃ
yeṣāṃ
Ś4: °ṣā
| taiḥ |
uttāṇḍavaḥ
Ś4: °vaś
cāsau
acalākāraḥ
|
bhairavaḥ
mahābhairavaḥ
Ś4: om. mahā°
| sa ev
ādaratumbakaḥ
N11: (sva)tu*mba*kaḥ
ādaraviṣayaḥ vādyabhāṇḍaviśeṣaḥ yeṣāṃ | taiḥ |
raṇanti sahasrarandhrāṇi
netrarūpāṇi
N11: *netrarūpā*; Ś4: °rūpā
randhrasahasrāṇi yasya | tādṛśaḥ yaḥ
indradehaḥ
| sa eva
bhikṣākapālakaṃ
yeṣāṃ | taiḥ | tathā
kṛṣṇaiḥ
| idaṃ ca sthūladṛṣṭyartham bāhyadhyānam uktam | sūkṣmadṛṣṭīn prati tu bhaṅgyā kumārādiṣv api niyatisparśaḥ uktaḥ ||
viśvarūpaśiraścakracārupuṣkaramālayā
Ś4: °śaraśca°
/
tāṇḍaveṣu vivalgantī mahākalpeṣu rājate //
viśvarūpasya
virājo | yat
śiraścakraṃ
Ś4: °cakre
| tad eva
cārupuṣkaramālā
| tayā ||
pramattapuṣkarāvartaḍamarūḍḍāmarāravaiḥ /
tasyāḥ kila palāyante kalpānte tumburādayaḥ //
ḍamaravaḥ
vādyabhāṇḍaviśeṣāḥ |
uḍḍāmarāḥ
udbhaṭāḥ |
tumbure
ti gandharvanāma ||
nṛtyato 'nte kṛtāntasya candramaṇḍalahāsinaḥ /
tārakācandrakācāruvyomapiñchāvacūlinaḥ
Ś4: °picchāvacūlitaḥ
//
ekasmiñ śravaṇe dīrghā himavān asti mudrikā /
apare 'pi mahāmeruḥ kāntā kāñcanakarṇikā //
ante
kalpānte |
candramaṇḍalam
eva
hāsaḥ
| tadyuktasya |
candrakāṇi
[...]
*
N11, Ś4: weitere Analyse des Kompositums fehlt.
| tābhiḥ
cāru
yat |
vyomai
va
piñchaṃ
Ś4: picchaṃ
| tad
avacūlaṃ
śirobhūṣaṇaṃ yasya | tādṛśasya |
mudrikā
śvetaḥ karṇābharaṇaviśeṣaḥ ||
atraiva kuṇḍale lole candrārkau gaṇḍamaṇḍale /
lokālokācalaśreṇī sarvataḥ kaṭimekhalā //
gaṇḍamaṇḍale
gaṇḍabhittau | kaṭisthā
mekhalā
Ś4: °sthāname°
kaṭimekhalā
||
itaś cetaś ca gacchantī vidyudvalayavarṇikā /
anilāndolitā
bhāti
N11: °tā(n)bhāti; Ś4: °tātmāti°
nīradāṃśukapaṭṭikā //
vidyudvalaya
eva
varṇikā
bhūṣaṇaviśeṣaḥ yasyās | tādṛśī
vidyudvalayavarṇikā
||
musulaiḥ paṭṭisaiḥ śūlaiḥ prāsais tomaramudgaraiḥ /
tīkṣṇaiḥ kṣīṇajagadvrātakṛtāntair iva sambhṛtaiḥ //
saṃsārabandhanādīrghe pāśe kālakaracyute /
śeṣabhogamahāsūtre protair mālāsya śobhate //
saṃsārabandhanā
rtham |
ā
samantād |
dīrghe
|
asya
samanantaroktasya
Ś4: °anantaḥ ārokta°; N11: °anaṃ*taḥ*(ā)rokta°
| daivāparaparyāyasya kṛtāntasya ||
jīvollasanmakarikāratnatejobhir ujjvalā /
saptābdhikaṅkaṇaśreṇī bhujayor asya bhūṣaṇam //
jīvena ullasantaḥ
| sajīvā iti yāvat |
makarāḥ
yāsāṃ | tāḥ |
kaṅkaṇeṣv
api makarikāḥ bhavanti | kiṃ tu nirjīvāḥ ||
vyavahāramahāvartā sukhaduḥkhaparamparā /
rajaḥpūrṇā tamaḥśyāmā romālī tasya rājate //
vyavahārāṇām mahāvartāḥ
N11, Ś4: °āvartā
punaḥ punar āgamanāni yasyāṃ | sā | tādṛśī
sukhaduḥkhaparamparā tasya romālī
Ś4: °māvalī
rājate
| kathambhūtā |
rajaḥpūrṇā
rajoguṇabharitā | tathā
tamaḥśyāmā
tamoguṇamalinā |
romālī
Ś4: °māvalī
api āvartayuktā rajaḥpūrṇā tamaḥśyāmā ca bhavati ||
evamprāyāṃ sa kalpānte kṛtāntas tāṇḍavodbhaṭām /
upasaṃhṛtya nṛtyehāṃ sṛṣṭyā saha maheśvaraḥ //
punar
hāsyamayīṃ
Ś4: °mayī
nṛttalīlāṃ sarvasvarūpiṇīm /
tanotīmāṃ jarāduḥkhaśokābhinayabhūṣitām //
sṛṣṭyā saha
niyatyā saha |
punaḥ
sargārambhe |
imāṃ
jagadrūpām ||
sargāntaślokenaitat samāpayati
bhūyaḥ karoti bhuvanāni vanāntarāṇi lokāntarāṇi janajālakakalpanāṃ ca /
ācāracārukalanāṃ ca calācalāṃ ca paṅkād yathārbhakajano racanām akhinnaḥ //
calācalām
atyantacalām | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe caturviṃśaḥ sargaḥ ||
*
Ś4: śrīrāmāya namaḥ; N11: oṃ
evaṃ daivavilāsam uktvā phalitam āha
vṛtte 'sminn eva caiteṣāṃ kālādīnām mahāmune /
saṃsāranāmni kaivāsthā mādṛśānām bhavatv iha //
ata iti śeṣaḥ |
vṛtte
carite |
ādi
śabdena daivādīnāṃ grahaṇam ||
vikrītā iva tiṣṭhāma etair daivādibhir vayam /
dhūrtaiḥ prapañcacaturair mugdhā vanamṛgā
iva
N11: °gā*i*va(yam)
//
spaṣṭam ||
eṣo 'nāryasamācāraḥ kālaḥ
kavalanonmukhaḥ
N11: k(e)ava°
/
jagaty
avirataṃ
N11: °ra(haṃ)*taṃ*
lokam pātayaty āpadarṇave //
spaṣṭam ||
dahaty ante durāśābhir daivo dāruṇaceṣṭayā /
lokam puṣpanikāśābhir jvālābhir dahano yathā //
spaṣṭam ||
dhṛtiṃ vidhurayaty ekāmayadārūpavallabhā /
strītvāt svabhāvacapalā niyatir niyamonmukhī //
āmayadā
rogadāyinī | na rūpeṇa vallabhā
arūpavallabhā
||
grasate 'viratam bhūtajālaṃ sarpa ivānilam /
kṛtāntaḥ karkaśācāro jarāṃ nītvā jagadvapuḥ //
jagad
eva
vapuḥ
yasya | tādṛśaḥ ||
yamanirghṛṇarājendro nārtaṃ nāmānukampate /
sarvabhūtadayācāro jano durlabhatāṃ gataḥ //
ārtaṃ
dīnam ||
sarvā eva mune phalguvibhavā bhūtajātayaḥ /
duḥkhāyaiva durantāya dāruṇā lobhabhūmayaḥ //
phalguvibhavāḥ
nissāravibhavayuktāḥ ||
āyur atyantataralam mṛtyur ekas tu niṣṭhuraḥ /
tāruṇyaṃ cātitaralam bālyaṃ jaḍatayā hṛtam //
spaṣṭam ||
kalākalaṅkito loko bandhavo bhavabandhanam /
bhogā bhavamahārogās tṛṣṇā ca mṛgatṛṣṇikā //
kalābhiḥ
paravañcanākhyābhiḥ kalābhiḥ |
kalaṅkitaḥ
N11: (aṅkitaḥ) kalaṅ°
||
śatravaś cendriyāṇy eva satyaṃ yātam asatyatām /
praharaty ātmanaivātmā mana eva manoripuḥ //
ātmā
|
ātmanā
svayam |
praharaty
ātmānaṃ | durvikalpair iti śeṣaḥ |
mana eva
aśuddhamanaḥ
Ś4: °mana
eva | na tv anyaḥ |
manoripuḥ
śuddhasya manaso ripuḥ bhavati ||
ahaṅkāraḥ kalaṅkāya buddhayaḥ paripelavāḥ /
kriyā duṣphaladāyinyo līlāḥ strīniṣṭhatāṃ gatāḥ //
paripelavā
atīkṣṇāḥ ||
vāñchāviṣayaśālinyaḥ sacamatkṛtayaḥ kṛtāḥ /
nāryo doṣapatākinyo rasā nīrasatāṃ gatāḥ //
vāñchāviṣayāś
ca tāḥ
śālinyaś
ca āpātaramaṇīyāś ca | tādṛśyaḥ
nāryaḥ
|
sacamatkṛtayaḥ
camatkārayuktāḥ |
kṛtāḥ
kalpitāḥ | bhāvitā iti yāvat | kīdṛśyaḥ
nāryaḥ
|
doṣapatākinyaḥ
| rāgādidoṣamayatvāt rāgādi
doṣapatākinyaḥ
|
rasāḥ
śāstrādiviṣayāḥ abhilāṣāḥ |
nīrasatāṃ
śuṣkatāṃ
gatāḥ
||
vastv avastutayā cāttaṃ dattaṃ cittam ahaṅkṛtau /
abhāvarodhitā
Ś4: °rodi°
bhāvā bhavānto nādhigamyate //
asmābhiḥ |
vastu
satyaṃ vastu |
avastutayā
deho 'ham ity evaṃrūpeṇa avastubhāven
āttaṃ
gṛhītaṃ | tathā
cittam ahaṅkṛtau dattam
ahaṅkāragrastaṃ kṛtam ity arthaḥ |
bhāvāḥ
Ś4: °vā
abhāvarodhitāḥ
nāśagṛhītāḥ | na jñātā iti śeṣaḥ | ataḥ
bhavāntaḥ nādhigamyate
na prāpyate ||
tapyate kevalaṃ sādho matir ākulitāntarā /
rāgorago
N11, Ś4: garora°
vilasati virāgaṃ nopagacchati //
virāgaṃ
rāgābhāvaḥ
Anakoluth des Autors?
|
nopagacchati
nāgacchati ||
rajoguṇahatā dṛṣṭis tamaḥ samparivardhate /
na cādhigamyate sattvaṃ tattvam atyantadūrataḥ //
tattvam
paramārthaḥ ||
sthitir asthiratāṃ yātā mṛtir āgamanonmukhī /
dhṛtir vaidhuryam āyāti ratir nityam avastuni //
avastuni
avastubhūte dehādau ||
matir māndyena malinā pātaikaparamaṃ vapuḥ /
jvalatīva jarā dehe pravisphūrjati duṣkṛtam //
māndyena
jāḍyena ||
yatnenāyāti yuvatā dūre sajjanasaṅgatiḥ /
gatir na vidyate kācit kvacin nodeti satyatā //
yuvatā
lakṣaṇayā stryāsaktiḥ ||
mano vimuhyatīvāntar muditā dūrato gatā /
nojjvalā karuṇodeti dūrād āyāti nīcatā //
spaṣṭam ||
dhīratādhīratām eti pātotpātaparo janaḥ /
sulabho durjanāśleṣo durlabhaḥ sādhusaṅgamaḥ //
dhīratā
N11, Ś4: °rata
adhīratām eti
naśyatīty arthaḥ ||
āgamāpāyino bhāvā bhāvanā bhavabandhanī /
nīyate kevalaṃ kvāpi nityam bhūtaparamparā //
nīyate
| kāleneti śeṣaḥ ||
diśo
Ś4: dṛśyo
'pi hi na dṛśyante deśo 'py avyapadeśabhāk /
śailā api hi
śīryante
N11, Ś4: śīrṣa°
kaivāsthā
mādṛśe
N11: °dṛśo
jane //
deśaḥ avyapadeśabhāk
deśeti vyapadeśaṃ na
bhajatīti
Ś4: bhava°
tādṛk syāt | deśasyāpi deśeti nāma kālena na syād ity arthaḥ | yatredṛśānām īdṛśā daśā bhaviṣyanti tatra
mādṛśe jane kā eva āsthā
ko viśvāsaḥ syād iti bhāvaḥ ||
dravanty api samudrāś ca śīryante tārakā api /
siddhā api na sidhyanti kaivāsthā mādṛśe jane //
spaṣṭam ||
adyate 'sattayāpi dyaur bhuvanaṃ cāpi bhajyate /
dharāpi yāti vaidhuryaṃ kaivāsthā mādṛśe jane //
asattayā
nāśena |
dyaur api adyate
grasyate ||
dānavā api dīryanti dhruvo 'py adhruvajīvitaḥ /
amarā api māryante kaivāsthā mādṛśe jane //
māryante
| kāleneti śeṣaḥ ||
śakro 'py ākramyate śakrair yamo 'pi hi niyamyate /
vāyor apy asty avāyuṣṭvaṃ kaivāsthā mādṛśe jane //
śakraiḥ
navīnaiḥ śakraiḥ ||
somo 'pi vyomatām eti mārtāṇḍo 'py eti khaṇḍanam /
rugṇatām
agnir
Ś4: agnim
apy eti kaivāsthā mādṛśe jane //
vyomatām
| nāśam ity arthaḥ ||
parameṣṭhy
apy
Ś4: °ṣṭhyāpi
aniṣṭhāvān harate harim apy ajaḥ /
bhavo 'py abhavatāṃ yāti kaivāsthā mādṛśe jane //
bhavo 'py
śrīmahādevo 'pi |
abhavatām
amahādevabhāvam ||
kālaḥ śakalatām eti niyatiś cāpi nīyate /
kham apy ālīyate 'nante kaivāsthā mādṛśe jane //
anante
antarahite kasmiṃścid vastuni ||
aśravyāvācyadurdarśatantreṇājñātamūrtinā /
bhuvanāni viḍambyante
kenāpi
N11, Ś4: kenacid
bhramadāyinā //
aśravyaṃ
tathā
avācyaṃ
tathā
durdarśaṃ tantraṃ
vañcanopāyaḥ | yasya | tādṛśena |
kenā
pīti anirvācyenety arthaḥ ||
ahaṅkārakalām etya sarvatrāntaravāsinā /
na so 'sti triṣu lokeṣu yas teneha na badhyate //
dehādau ātmabhāvaḥ
ahaṅkāraḥ
|
tena
kenāpīty arthaḥ ||
śilāśailakaṭapreṣu sāśvasūto divākaraḥ /
vanapāṣāṇavan nityam avaśaḥ paridolyate //
śilāyuktāḥ
N11, Ś4: °ktā
śailāḥ
śilāśailāḥ
| teṣāṃ
kaṭaprāḥ
samūhāḥ | teṣu
paridolyate
dolanaṃ kāryate ||
dharāgolakam
antaḥsthasurāsuragaṇāspadam
Ś4: antastha°
/
veṣṭyate dhiṣṇyacakreṇa pakvākṣoṭam iva tvacā //
dharāgolakam
bhūgolaṃ |
veṣṭyate
veṣṭanayuktaṃ kriyate |
dhiṣṇyacakreṇe
ti karaṇe tṛtīyā ||
divi devā bhuvi narāḥ pātāle 'surabhoginaḥ /
kalpitāḥ kalpamātreṇa nīyante jarjarāṃ daśām //
asurabhoginaḥ
daityasarpāḥ |
kalpamātreṇa
kalpamātraparimāṇena ||
kāmaś ca jagatīśānaraṇalabdhaparākramaḥ /
akrameṇaiva vikrānto lokam ākramya valgati //
īśānena
yaḥ
raṇaḥ
| tena
labdhaḥ parākramaḥ
| yena | tādṛśaḥ ||
vasanto mattamātaṅgo madaiḥ
kusumavarṣanaḥ
Ś4: °ṣaṇai
/
āmoditakakupcakraś ceto nayati vakratām //
madaiḥ
madavāribhiḥ |
vakratāṃ
kāmakalāvidagdhatvam | kāmaprasaṅgeneha vasantābhidhānam ||
anuraktāṅganālokalocanālokitākṛti /
spaṣṭīkartum manaḥ śakto na viveko mahān api //
mahān api vivekaḥ manaḥ spaṣṭīkartuṃ
śuddhīkartuṃ |
śakto na
bhavati |
manaḥ
kathambhūtaṃ |
anurakto
yaḥ
aṅganālokaḥ
N11: a(thā)ganā°
| tasya yat
locanālokitam
N11, Ś4: °tām
dṛṣṭipātas | tadvad
ākṛtiḥ
Ś4: °tir
yasya | tādṛśam | atyantacalam ity arthaḥ ||
paropakārakāriṇyā parārtyā paritaptayā /
buddha eva sukhī manye
svārthaśītalayā
N11, Ś4: śīlata°
dhiyā //
buddhaḥ
jñānī |
svārthe
svaprayojane |
śītalayā
| na svārthanimittam paritaptayeti yāvat ||
utpannadhvaṃsinaḥ kālavaḍavānalapātinaḥ /
saṅkhyātuṃ kena śakyante kallolā jīvitāmbudheḥ //
jīvitāmbudheḥ kallolāḥ
jīvā
N11: °l*ā*ḥ jīv*ā*ḥ
ity arthaḥ ||
sarva eva narā mohād durāśāpāśapātinaḥ /
doṣagulmakasāraṅgā nigīrṇā janmajaṅgale //
doṣagulmakasāraṅgāḥ
doṣapriyā ity arthaḥ | mṛgo gulmapriyo bhavati |
nigīrṇāḥ
grastāḥ | moheneti śeṣaḥ | sāraṅgā
api
N11, Ś4: ati°
pāśapātinaḥ
jaṅgale
kirātena grastā bhavanti ||
saṅkṣīyate jagati janmaparamparāsu lokasya tair iha
kukarmabhir
N11: ku*ka*rma°
āyur etat /
ākāśapādapalatākṛtapāśakalpaṃ yeṣām phalaṃ na hi vicāravido 'pi vidmaḥ //
ākāśapādapalatākṛtapāśakalpam
asad ity arthaḥ |
iha
karma kurvantīti bhāvaḥ ||
sargāntaślokenaitat samāpayati
adyotsavo 'yam ṛtur eṣa tatheha yātrā te bāndhavāḥ sukham idaṃ sa viśeṣabhogaḥ /
itthaṃ mudhaiva kalayan svavikalpajālam ālolapelavamatir galatīha lokaḥ //
ālolapelavamatir
aticañcalasvalpabuddhir
N11, Ś4: °pelavam aticañca°
ity arthaḥ |
svavikalpajālam
ity anena
utsavā
dīnām atyantāsattvam uktam | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe pañcaviṃśaḥ sargaḥ ||
*
Ś4: śrīrāmāya namaḥ; N11: oṃ
punar api saṃsāradurvilasitam eva kathayati
anyac
N11: anyaś
ca tātātitarām aramye manorame veha jagatsvarūpe /
na kiñcid apy eti tad arthajātaṃ yenātiviśrāntim upaiti cetaḥ //
aham bravīmīti śeṣaḥ | he
tātā
ham
anyac ca
bravīmi | kim bravīṣīty apekṣāyām āh
ātitarām
iti |
manorame vā
manorame iva |
arthajātam
padārthasamūhaḥ | atyantaviśrāntau hi satyām anyārthaviṣayākāṅkṣā na punar udbhaved iti bhāvaḥ ||
bālye gate kalpitakelilole vayomṛge dāradarīṣu kīrṇe /
śarīrake jarjaratām prayāte vidūyate kevalam eva lokaḥ //
vayomṛge
yauvanākhye mṛge |
jarjaratāṃ
vṛddhatvaṃ |
vidūyate
santapyate ||
jarātuṣārābhihatāṃ śarīra- sarojinīṃ dūratare vihāya /
kṣaṇād gate jīvitacañcarīke janasya saṃsārasaro viśuṣkam //
vihāya
tyaktvā |
jīvitacañcarīke
jīvitākhye bhramare ||
yadā yadā pākam upaiti nūnaṃ tadā tadeyaṃ navam ātanoti /
jarābharānalpanavaprasūnaṃ vijarjarā kāyalatā narāṇām //
nūnaṃ
niścaye |
navam
iti kriyāviśeṣaṇam | tena na paunaruktyam | āścaryaṃ ca pākaṃ gatāyāḥ latāyāḥ navaprasūnasya navam ātananam ||
tṛṣṇānadī sāratarapravāha- grastākhilānantapadārthajātā /
taṭasthasantoṣasuvṛkṣamūla- nikāṣadakṣā vahatīha loke //
spaṣṭam ||
śarīranauś carmanibaddhabandhā
bhavāmbudhāv
Ś4: °dhau vā°
ālulitā bhramantī /
pravroḍyate pañcabhir indriyākhyair adho vahantī makarair adhīnā //
pañcabhir indriyākhyaiḥ makaraiḥ śarīranauḥ
Ś4: °nau
pravroḍyate
magnā sampādyate iti sambandhaḥ |
ālulitaṃ
samantāc cañcalam ||
tṛṣṇālatākānanacāriṇo 'mī śākhāśataṃ kāmamahīruheṣu /
paribhramantaḥ kṣapayanti kāmam manomṛgā no phalam āpnuvanti //
kāmaṃ
niścaye |
tṛṣṇālatānāṃ
yat
kānanam
| tatra
carantī
ti tādṛśās | tathā
paribhramantaḥ
paribhramaṇaśīlāḥ
Ś4: °bhramana°
|
amī manomṛgāḥ
|
kāmamahīruheṣu
N11, Ś4: kāmā°
kānanagateṣu paramakāmākhyavṛkṣeṣu | gatam
śākhāśataṃ
N11, Ś4: °gataṃ
| arthāt avāntarakāmarūpaṃ
śākhāśataṃ
|
kṣapayanti
cālayanti | svaviṣayaṃ kurvantīti yāvat | tathāpi
phalaṃ no āpnuvanti
||
kṛcchreṣu dūrāstaviṣādamohāḥ svāmyeṣv anutsiktamanoḥbhirāmāḥ /
sudurlabhāḥ samprati sundarībhir anāhatāntaḥkaraṇā mahāntaḥ //
kṛcchreṣu
āpatsu |
svāmyeṣu
sampatsu |
anutsiktaṃ
darparahitaṃ sat |
manaḥ
| ten
ābhirāmāḥ
N11, Ś4: °rāmaḥ
||
taranti mātaṅgaghaṭātaraṅgaṃ raṇāmbudhiṃ ye mayi te na śūrāḥ /
śūrās ta eveha manastaraṅgaṃ ye svendriyāmbhodhim
imaṃ
Ś4: ime
taranti //
spaṣṭam ||
akliṣṭaparyantaphalābhirāmā na dṛśyate kasyacid eva kācit /
kriyā durāśāhatacittavṛtter yām etya viśrāntim upaiti lokaḥ //
spaṣṭam ||
kīrtyā jagad dikkuharam pratāpaiḥ śriyā gṛhaṃ sattvabalena lakṣmīm /
ye pūrayanty akṣatadhairyabandhā na te jagatyāṃ sulabhā mahāntaḥ //
spaṣṭam ||
apy antarasthaṃ giriśailabhitter vajrālayābhyantarasaṃsthitaṃ vā /
sarvaṃ samāyānti samiddhavegāḥ sarvāḥ śriyaḥ santatam āpadaś ca //
śilānām iyaṃ śailā | sā cāsau bhittiḥ
śailabhittiḥ
N11: *śailabhittiḥ*
| gireḥ śailabhittiḥ
giriśailabhittis
| tasyāḥ ||
putrāś ca dārāś ca dhanaṃ ca buddhyā prakalpyate tāta rasāyanaṃ ca /
sarvaṃ tu tan nāma karoty athānte yatrātiramyā viṣamūrchanaiva //
prakalpyate
kalpanayā bhāvyate |
rasāyanam
| amṛtam iva |
ca
śabda ivārthaḥ |
ante
pariṇāme ||
viṣādayukto viṣamām avasthām upāgataḥ kāyavayo'vasāne /
bhāvān smaran
svān
Ś4: sarasvān
abhidharmariktāñ jano jarāvān abhidahyate 'ntaḥ //
kāyavayo'vasāne
vṛddhatve |
bhāvān
abhilāṣān | abhitaḥ dharmeṇa
riktān
N11, Ś4: °ktāṃ
abhidharmariktān
|
antaḥ
manasi ||
kāmārthadharmāptikṛśāntarābhiḥ kriyābhir ādau divasāni nītvā /
cetaś
caladbarhiṇapiñchalolaṃ
Ś4: °piccha°
viśrāntim āgacchatu kena
puṃsām
Ś4: pusām
//
kāmārthadharmāṇāṃ
yā
āptiḥ
| tayā
kṛśāntarābhiḥ
niḥsārābhiḥ | mokṣārthaṃ na kaścit kriyāṃ karotīti bhāvaḥ ||
purogatair apy anavāptarūpais taraṅgiṇītuṅgataraṅgakalpaiḥ /
kriyāphalaiḥ daivavaśād upetair viḍambyate bhinnarucir hi lokaḥ //
hi
niścaye |
viḍambyate
vañcyate |
kriyāphalānāṃ
ca
anavāptarūpa
tvaṃ kṣaṇanaśvaratvena jñeyam ||
imāny amūnīti
vibhāvitāni
N11: vibhāvibhāvitāni
kāryāṇy aparyantamanoramāṇi /
janasya jāyājanarañjanena jaṭājarāntaṃ jarayanti cetaḥ //
jāyājanarañjanene
ti hetau tṛtīyā |
jaṭānāṃ
yā
jarā
| tad
antam
||
parṇāni śīrṇāni yathā tarūṇāṃ sametya janmāśu layam prayānti /
tathaiva lokāḥ svavivekahīnāḥ sametya gacchanti kuto 'py ahobhiḥ //
svavivekahīnāḥ
ātmavicārarahitāḥ ||
itas tato dūrataraṃ vihṛtya praviśya gehaṃ divasāvasāne /
vivekilokāśrayisādhukarma- rikte 'hni yāte ka upaiti nidrām //
spaṣṭam ||
vidrāvite śatrujane samaste samāgatāyām abhitaś ca lakṣmyām /
sevyanta etāni sukhāni yāvat tāvat samāyāti kuto 'pi
mṛtyuḥ
Ś4: mṛttuḥ
//
spaṣṭam ||
kuto 'pi saṃvardhitatuccharūpair bhāvair amībhiḥ kṣaṇadṛṣṭanaṣṭaiḥ /
vilobhyamānā janatā jagatyāṃ na vetty upāyātam aho na yātam //
kuto 'pi
anirvācyāt kasmāccid vastunaḥ |
bhāvaiḥ
padārthaiḥ |
upāyātam
bhāvaviṣayajanma |
yātam
bhāvaviṣayasaraṇam ||
yiyāsubhiḥ kālamukhaṃ kriyante
janaiḍakais
N11: janai(ru)*ḍa*°
te hatakarmabandhāḥ /
ye
pīnatām
Ś4: pīnana°
eva balād upetya śarīrabandhe nanu te bhavanti //
janaiḍakaiḥ
N11: janai(ru)*ḍa*°
janākhyaiḥ meṣaiḥ |
te hatakarmabandhāḥ
kutsitakarmaprapañcāḥ |
kriyante
|
te
ke |
ye
pratisvaṃ
Ś4: °sva
sthitāḥ
ye
balād
N11, Ś4: om.
haṭhena |
pīnatām eva
na tu kṣīnatām |
etya
āgatya |
te
tava |
śarīrabandhe
śarīrabandhārthaṃ |
nanu bhavanti
niścayena bhavantīty arthaḥ | karmavaśād eva hi puruṣaḥ dehabandham prāpnoti ||
ajasram āgacchati satvareyam anārataṃ gacchati satvaraiva /
kuto 'pi lolā janatā jagatyāṃ taraṅgamālā kṣaṇabhaṅgureva //
janatā
janasamūhaḥ ||
prāṇāpahāraikaparā narāṇām mano manohāritayā haranti /
raktacchadāḥ ṣaṭpadacañcalākṣyo viṣadrumālolalatāḥ striyaś ca //
haranti
svavaśīkurvanti mohayanti ca |
raktacchadāḥ
raktapattrāḥ raktādharāś ca |
lolalatāḥ
lolaśākhāḥ | lakṣaṇayā lolabhujāś ca ||
ito 'nyataś copagatā mudhaiva samānasaṅketanibandhabhāvā /
yātrāsamāsaṅgasamā
N11: y*ā*trā°
narāṇāṃ kalatramitravyavahāramāyā //
saṅketaḥ
gantavyo deśaḥ | yathā
yātrāyām
mārge janā anyo'nyaṃ rātrau militvā prabhāte
samānaṃ
gantavyaṃ deśaṃ gacchanti | tathā saṃsāre 'pi putrādibhiḥ militvā mṛtvā paralokākhyaṃ deśaṃ gacchanti | atas teṣu bhāvabandhanaṃ na yuktam iti bhāvaḥ ||
pradīpaśāntiṣv iva bhuktabhūri- daśāsv atisnehanibandhanīṣu /
saṃsāramāyāsu calācalāsu na jñāyate tattvam atāttvikīṣu //
atisnehaḥ
rāgādhikyaṃ tailādhikyaṃ ca | sa
nibandhanaṃ
kāraṇaṃ yāsāṃ | tāḥ | tādṛśīṣu
calācalāsu
aticañcalāsu |
atāttvikīṣu
asatyāsu ||
saṃsārasaṃrambhakucakrikeyam prāvṛṭpayobudbudabhaṅgurāpi /
asāvadhānasya janasya buddhau cirasthirapratyayam ātanoti //
atyantam bhramyamāṇā
cakrikāpi asāvadhānasya janasya buddhau sthiratāpratyayam
ādadhāti | atyantavairāgyāviṣṭatvāt
ku
śabdaprayogaḥ ||
śobhojjvalā dainyavaśād vinaṣṭā guṇāḥ sthitāḥ samprati jarjaratve /
āśvāsanā dūrataram
prayātā
N11, Ś4: °yātāṃ
janasya hemanta ivāmbujasya //
jarjaratve
nāśaunmukhye |
janasyāśvāsanā
janakartṛkam
āśvāsanam
||
punaḥ punar daivavaśād upetya svadehabhāreṇa kṛtāpakāraḥ /
vilūyate yatra taruḥ kuṭhārair āśvāsane tatra hi kaḥ prasaṅgaḥ //
yatra daivavaśāt punaḥ punaḥ upetya
upāgatya |
svadehabhāreṇa
śākhopaśākhabhāreṇa |
kṛtaḥ apakāro
Ś4: kṛtāpa°
yasya |
saḥ
N11: *sa*; Ś4: sa
taruḥ kuṭhāraiḥ
janena
lūyate
|
hi
niścaye |
tatra
tasmin saṃsāre |
āśvāsane kaḥ prasaṅgaḥ
kā yuktatā bhavati |
upetye
ty asya
kṛte
ty
anena
N11: kṛte*ty a*°; Ś4: kṛtye°
sahaikakartṛtvam
Ś4: kartṛka°
bṛhadbhayāya
N11: °bhay*ā*(nāśā)ya
eva bhavatīti bhāvaḥ ||
manoramasyāpy atidoṣavṛtter antar vighātāya samutthitasya /
viṣadrumasyeva janasya saṅgād āsādyate samprati mūrcchanaiva //
ati
śayena
doṣe vṛttir
yasya |
saḥ
Ś4: sas
| tasya ||
kās tā
dṛśo
Ś4: dṛśyo
yāsu na santi doṣāḥ kās tā diśo yāsu na duḥkhadāhaḥ /
kās tāḥ prajā yāsu na bhaṅguratvaṃ kās tāḥ kriyā yāsu na nāma māyā //
māyā
kapaṭaḥ
Ś4: °ṭāḥ
||
kalpābhidhānakṣaṇajīvino 'pi kalpaughasaṅkhyākalane viriñcāḥ /
ataḥ kalāśālini kālajāle laghutvadīrghatvadhiyo 'py asatyāḥ //
kalpaughānāṃ kalane
gaṇane | kriyamāṇe iti śeṣaḥ | kriyamāṇe sati
viriñcā api
brahmāṇaḥ api |
kalpābhidhānakṣaṇajīvinaḥ
bhavanti | phalitam āh
āta
iti |
kalāḥ
N11, Ś4: °lpāḥ
kalpādirūpāḥ | tābhih
śālini
||
sarvatra pāṣāṇamayā mahīdhrā mṛdā mahī dārubhir eva vṛkṣāḥ /
māṃsair janāḥ pauruṣabaddhabhāvā nāpūrvam astīha vikārahīnam //
pauruṣe
puruṣakāre |
baddhāḥ
N11: °ddhaḥ
bhāvāḥ
yeṣāṃ | te ||
ālokyate cetanayānuviddhaḥ payonibaddho 'ṇucayo nabhaḥsthaḥ /
pṛthagvibhāgena padārthalakṣmyā
etaj
N11: (jā)*e*taj
jagan netarad asti kiñcit //
cetanayā anuviddhaḥ
N11: a*nu*vi°
vyāptaḥ |
nabhaḥsthaḥ
Ś4: nabha°
payonibaddhaḥ
jalāvaṣṭabdhaḥ
N11: (vā)*ja*lā°
|
aṇucayaḥ
paramāṇusamūhaḥ |
padārthalakṣmyāḥ pṛthagvibhāgena
padārthalakṣmīsambandhinā pṛthak vibhāgena |
ālokyate
| uktaviśeṣaṇāḥ paramāṇava eva nānārthabhāvena dṛśyante iti yāvat |
etaj jagad
asti |
itarat
anyat |
kiñcij jagan nāsti
| padārthanānābhāvasyaiva jagattvāt | ataś cātra kiṃ ramyatvaṃ kiṃ vāramyatvam iti bhāvaḥ ||
camatkṛtiś ceha manasviloke cetaścamatkārakarī narāṇām /
svapne 'pi sādho viṣayaṃ kadācit keṣāñcid apy eti na citrarūpā //
iha
N11: (viṣaye) iha
saṃsāre |
manasviloke
iti nirdhāraṇe | teṣām api manasvinām
madhye
N11: *madhye*
saṃsāre
cittānandakarī
N11: °k(ā)arī
keṣām api camatkṛtir
nāstīti piṇḍārthaḥ ||
adyāpayāte tv api kalpanāyā ākāśavallīphalavanmahattve /
udeti nālobhalavāhatānām udāravṛttāntamayī kathaiva //
adyā
smin vairāgyasamaye |
kalpanāyāḥ
saṃsārakalpanāyāḥ |
udāravṛttāntamayī kathā
adhyātmaśāstrakathā |
alobhalavāhatānāṃ
N11: (ā)alobha°
lobharahitānām asmākam ity arthaḥ | etadanubhave tu kā kathety
eva
śabdābhiprāyaḥ ||
ādātum icchan padam uttamānāṃ svacetasaivopahato 'dya lokaḥ /
pataty aśaṅkam paśur adrikūṭād ānīlavallīdalavāñchayeva //
spaṣṭam ||
avāntaranyastanirarthakāṃsa-
cchāyālatāpattraphalaprasūnāḥ
Ś4: °rthakāsac°
/
śarīra eva kṣatasampadaś ca śvabhradrumā adyatanā narāś ca //
śvabhradrumāḥ
kathambhūtāḥ |
avāntare
na tu viśrāntisthāne |
nyastāni
sthāpitāni |
nirarthakāni
anyeṣām upayogitvābhāvena arthaśūnyāni |
aṃsacchāyālatāpattraphalaprasūnāni
Ś4: asac°
yaiḥ | te |
adyatanāḥ narāḥ
kathambhūtāḥ |
śarīre eva
svaśarīrārtham eva | na tu paropakārārthaṃ |
kṣatasampadaḥ
N11: °dāḥ
|
aṃsa
śabdo
Ś4: asaccha°
'tra lakṣaṇayā drumaskandavācakaḥ | anyat svayam abhyūham ||
kvacij janā mārdavasundareṣu kvacit karāleṣu
ca
Ś4: om.
sañcaranti /
daśāntarāleṣu nirantareṣu
vanāntaṣaṇḍeṣv
Ś4: vantānta°
iva kṛṣṇaśārāḥ //
daśāntarāleṣu
daśāmadhyeṣu ||
dhātur navāni divasam prati bhīṣaṇāni ramyāṇi cāvalulitākhilamānavāni /
kāryāṇi kaṣṭaphalapākahatodayāni vismāpayanti na śaṭhasya manāṃsi keṣām //
dhātuḥ
daivasya |
divasam prati
N11: pratiḥ
pratidivasaṃ |
avalulitāḥ
cāñcalyaṃ nītāḥ |
akhilāḥ mānavāḥ
yaiḥ | tāni |
śaṭhasye
ti dhātāram prati kopātiśayaṃ sūcayati ||
sargāntaślokenaitat samāpayati
janaḥ kāmāsakto vividhakukalāvedanaparaḥ samaḥ svapne 'py asmiñ jagati sulabho nādya sujanaḥ /
kriyā duḥkhāsaṅgād vidhuravidhurā nūnam akhilā na jāne
netavyā
N11: n(ī)*e*ta°
katham iva daśā jīvitamayī //
kāmāsaktaḥ
svapnayojanamātraparaḥ |
āvedanam
prakaṭīkaraṇam | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe ṣaḍviṃśaḥ sargaḥ ||
*
Ś4: śrīrāmāya namaḥ; N11: oṃ
evaṃ jagato nityatām
uktvātha
N11, Ś4: °ārtha°
tadviparyāsaṃ kathayati
yac cedaṃ dṛśyate kiñcij jagat sthāvarajaṅgamam /
tat sarvam asthiram brahman svapnasaṅgamasannibham //
spaṣṭam ||
asthiratvam eva vistarataḥ kathayati
śuṣkasāgarasaṅkāśo nikhāto yo 'dya dṛśyate /
sa prātar abhrasaṃvīto nagaḥ sampadyate mune //
nikhātaḥ
gartaḥ ||
yo vanavyūhavistīrṇo vilīḍhagagano 'calaḥ /
dinair eva sa yāty urvīsamatāṃ kūpatāṃ ca vā //
vilīḍhagaganaḥ
Ś4: °nā
vyāptākāśaḥ ||
yad aṅgam adya saṃvītaṃ kauśeyasragvilepanaiḥ /
digambaraṃ tad eva śvo dūre viśaritāvaṭe //
śvo
dine |
viśaritā
viśīrṇo bhavitā ||
yatrādya nagaraṃ dṛṣṭaṃ vicitrācāracañcalam /
tatraivodeti divasaiḥ saṃśūnyāraṇyadhanvatā //
dhanvā
maruḥ ||
yaḥ pumān adya tejasvī maṇḍalāny adhitiṣṭhati /
sa bhasmakūṭatāṃ rājan divasair adhigacchati //
maṇḍalāni
deśān |
bhasmakūṭatām
bhasmacayabhāvam ||
araṇyānī mahābhīmā yā nabhomaṇḍalopamā /
patākācchāditākāśā saiva sampadyate purī //
spaṣṭam||
yā latāvalitā bhīmā bhāty adya vipināvalī /
divasair eva sā yāti mune marumahīpadam //
marumahīpadam
marumahībhāvam ||
salilaṃ sthalatāṃ yāti sthalī bhavati vāribhūḥ /
viparyasyati sarvaṃ hi sakāṣṭhāmbutṛṇaṃ jagat //
viparyasyati
viparyāsaṃ yāti ||
anityaṃ yauvanam bālyaṃ śarīraṃ dravyasañcayāḥ /
bhāvād bhāvāntaraṃ yānti taraṅgavad anāratam //
bhāvāt
Ś4: °vād
ekasmāt svarūpāt |
bhāvāntaram
anyat svarūpam ||
vātāttadīpakaśikhālolaṃ jagati jīvitam /
taḍitsphuraṇasaṅkāśā padārthaśrīr jagattraye //
vātāttā
vātagṛhītā ||
viparyāsam iyaṃ yāti bhūribhūtaparamparā /
bījarāśir ivājasram prathamānaḥ punaḥ punaḥ //
prathamānaḥ
upyamānaḥ ||
manaḥpavanaparyastabhūribhūtarajaḥpaṭā
N11: °ṭāḥ; Ś4: °ṭaḥ
/
pātotpātaparāvartavarābhinayabhūṣitā //
ālakṣyate sthitir iyaṃ jāgatī janitabhramā /
nṛttāveśavivṛtteva saṃsārārabhaṭīnaṭī //
manaḥpavanena paryastāḥ
īritāḥ | ye
bhūribhūtās
| te eva
rajaḥpaṭaḥ
rajovṛtaḥ paṭaḥ | yasyāḥ | sā |
parāvartaḥ
Ś4: °rtāḥ
punarāvṛttirūpo bhramaḥ |
jāgatī sthitiḥ
jagadrūpā sthitiḥ |
nṛtte
ya
āveśaḥ
| tatra
vivṛttā
pravṛttā |
saṃsāre
saṃsārākhye raṅge | yā
ārabhaṭī
| tasyāḥ
naṭī
|
ārabhaṭī
raudrarasavṛttiviśeṣaḥ ||
gandharvanagarākāraviparyāsavidhāyinī /
apāṅgabhaṅgurodāravyavahāramanoramā //
taḍittaralam ālokam ātanvānā punaḥ punaḥ /
saṃsārarañjanā brahman nṛttamatteva rājate //
saṃsārasya rañjanā
rāgaḥ |
nṛttamatteva rājate
| kathambhūtā |
gandharvanagarākāraḥ
yaḥ
viparyāsaḥ
| taṃ
vidadhātī
ti tādṛśī | tath
āpāṅga
vat
bhaṅguraḥ
|
apāṅgeṣu
ca
bhaṅguraḥ
| yaḥ
udāravyavahāraḥ
| tena
manoramā
| tathā
taḍittaralam
aticañcalam |
ālokaṃ
svaviṣayaṃ jñānaṃ svaśarīraprakāśanaṃ ca |
punaḥ punaḥ ātanvānā
||
divasās te mahāntas te saṃpadas tāḥ kriyāś ca tāḥ /
sarvaṃ smṛtipadaṃ yātaṃ yāmo vayam api kṣaṇāt //
te divasā
iti sambandhaḥ |
tac
chabdena pūrvānubhūtānāṃ divasānāṃ smaraṇam ||
pratyahaṃ kṣayam āyāti pratyahaṃ jāyate punaḥ /
adyāpi hatarūpāyā nānto 'syā dagdhasaṃsṛteḥ //
spaṣṭam ||
tiryaktvam puruṣā yānti
tiryañco
Ś4: tirañ°
naratām api /
devāś
cādevatāṃ
Ś4: ca de°
caite kim eveha vibho sthiram //
tiryag
ādīnām
puruṣatvā
digamanaṃ svabhāvadvāreṇa jñeyam atha vā janmadvāreṇa ||
racayan raśmijālena rātryahāni punaḥ punaḥ /
ativāhya raviḥ
kāyaṃ
Ś4: kāya°
vināśāvadhim īkṣate //
ativāhya
pravartayitvā ||
brahmā viṣṇuś ca rudraś ca sarvā vā bhūtajātayaḥ /
nāśam evānudhāvanti salilānīva vāḍavam //
spaṣṭam ||
dyauḥ kṣamā vāyur ākāśam parvatāḥ sarito diśaḥ /
vināśavāḍavasyaitat
Ś4: °syetat
sarvaṃ saṃśuṣkam indhanam //
sudāhyatvasūcakaṃ
saṃśuṣkam
iti ||
dhanāni bandhavo bhṛtyā mitrāṇi vibhavāś ca ye /
vināśabhayabhītasya sarvaṃ nīrasatāṃ gatam //
mameti śeṣaḥ ||
svadante tāvad evaite bhāvā jagati dhīmataḥ /
yāvat smṛtipathaṃ yāti na vināśakurākṣasaḥ //
spaṣṭam ||
kṣaṇam aiśvaryam āyāti kṣaṇam eti daridratā /
kṣaṇaṃ vigatarogatvaṃ kṣaṇam āgatarogatā //
spaṣṭam ||
pratikṣaṇaṃ viparyāsadāyinā mahatāmunā /
jagadbhrameṇa ke nāma dhīmanto 'pi na mohitāḥ //
spaṣṭam ||
tamaḥpaṅkasamālabdhaṃ kṣaṇam ākāśamaṇḍalam /
kṣaṇaṃ
kanakaniḥṣyandakomalālokasundaram
Ś4: °niṣyanda°
//
kṣaṇaṃ jaladanīlābjamālāvalitakoṭaram /
kṣaṇam uḍḍāmararavaṃ kṣaṇam mūkam avasthitam //
kṣaṇaṃ tārāvilasitaṃ kṣaṇam arkeṇa bhūṣitam /
kṣaṇam indukṛtāhlādaṃ kṣaṇaṃ sarvabahiṣkṛtam //
āgamāpāyaparayā sthityā saṃsthitanāśayā /
na bibhetīha saṃsāre dhīro 'pi ka ivānayā //
sthityā
jagatsthityā | adhīrasya tu kā katheti bhāvaḥ ||
āpadaḥ kṣaṇam āyānti kṣaṇam āyānti sampadaḥ /
kṣaṇaṃ janmātha maraṇam mune kim iva na kṣaṇam //
sarvaṃ kṣaṇe eveti bhāvaḥ ||
prāg āsīd anya eveha tātas tv anyetaro dinaiḥ /
apy ekarūpam bhagavan kiñcid asti na
susthitam
Ś4: °sthi(ra)*ta*m
//
tātaḥ
daśarathaḥ |
anyasmāt
N11: anyāt i°; Ś4: anyān i°
itaraḥ
anyetaraḥ
||
ghaṭasya paṭatā dṛṣṭā paṭasyāpi ghaṭasthitiḥ /
na tad asti na yad dṛṣṭaṃ viparyasyati
saṃsṛtau
N11, Ś4: °tiḥ
//
dṛṣṭe
ti kālāntare mṛttvādidvāreṇa
viparyasyati
viparyāsaṃ gacchati ||
aśūreṇa hataḥ śūra ekenāpi śataṃ hatam /
prākṛtāḥ prabhutāṃ yātāḥ sarvam āvartate jagat //
āvartate
parivṛttim bhajate ||
janateyaṃ viparyāsam ajasram anugacchati /
jaḍaspandaparāmarśāt taraṅgānām ivāvalī //
janatā
janasamūhaḥ |
jaḍaḥ
yaḥ
spandaḥ
| tena
parāmarśāt
sparśāt | jāḍyād iti yāvat |
jalaspande
yaḥ
parāmarśaḥ
| tasmād iti ca ||
bālyam adya dinair eva yauvanaśrīs tato jarā /
dehe 'pi naikarūpatvaṃ kāsthā bāhyeṣu vastuṣu //
spaṣṭam ||
kṣaṇam ānanditām eti kṣaṇam eti viṣāditām /
kṣaṇam saumyatvam āyāti sarvasmin naṭavan manaḥ //
sarvasmin
sarveṣu prāṇiṣu ||
itaś cānyad itaś cānyad itaś cānyad ayaṃ vidhiḥ /
racayan vastu nāyāti khedaṃ līlāsv ivārbhakaḥ //
spaṣṭam ||
cinoty unmādayaty atti nihanty āhanti cātmasāt /
jagajjātam idaṃ dhātā pātotpātaśatair iha //
cinoti
vardhayati |
unmādayati
unmādayuktaṃ karoti |
atti
bhakṣayati |
nihanti
nāśayati |
ātmasāt
svādhīnaṃ karoti |
āhanti
samantān nāśayati ||
kṣaṇenānyad dinenānyat prātar anyad itas tataḥ /
racayan vañcanādakṣo vidhir dṛṣṭo na kenacit //
na dṛṣṭaḥ
indriyāviṣayatvāt ||
yad adya tat tu na prātar yat prātas tat tu nādya ca /
yad anyadā tu tan nādya sarvam āvartatetarām //
spaṣṭam ||
santatānīha duḥkhāni sukhāni viralāni ca /
satataṃ rātryahānīva vivartante naram prati //
santatāni
avicchinnāni |
naram prati
pratipuruṣam ||
āvirbhāvatirobhāvabhāgino
Ś4: °bhāvino
bhavabhāvinaḥ /
janasya sthiratāṃ yānti nāpado na ca sampadaḥ //
āvirbhāvatirobhāvau
bhajatīti tādṛśasya |
bhave
saṃsāre |
bhāvaḥ
prādurbhāvaḥ asyāstīti tādṛśasya ||
padāt padam ayam pāpaḥ sarvam āpadi pātayan /
helāvivalitāśeṣaḥ
khalaḥ
Ś4: khala°
kālalavaḥ sthitaḥ //
gacchann iti śeṣaḥ |
helayā
na tu yatnena |
vivalitaṃ
rūpāntaraṃ nītam |
aśeṣam
| yena | saḥ ||
sargāntaślokenaitat samāpayati
samaviṣamadaśāvipākabhinnās tribhuvanabhūtaparamparāphalaughāḥ /
samayapavanapātitāḥ patanti pratidinam ātatasaṃsṛtidrumebhyaḥ //
samaviṣamadaśānāṃ
yaḥ
vipākaḥ
pariṇāmaḥ | tena
bhinnāḥ
| tadyuktā iti yāvad | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe saptaviṃśaḥ sargaḥ ||
*
Ś4: śrīrāmāya namaḥ; N11: oṃ
evaṃ
jagadviparyāsam
Ś4: °ryām
uktvā tatkṛtāṃ viraktatām pratipādayati
iti
medhopadāvāgnidagdhe
N11, Ś4: °āgnir
mahati cetasi /
prasphuranti na bhogāśā
mṛgatṛṣṇāḥ
Ś4: °ṣṇā
sarassv iva //
iti medhā
eva
upadāvāgni
davāgnisamīpaṃ
Vgl. Pāṇ 2.1.6
| tena
dagdhe
||
pratyahaṃ cātikaṭutām eti saṃsārasaṃsthitiḥ /
kālapākavaśollāsirasā nimbalatā yathā //
kālena
yaḥ
pākaḥ
Ś4: °kas
| tasya
vaśena ullāsī rasaḥ
| yasyāḥ | sā ||
vṛddhim āyāti daurjanyaṃ saujanyaṃ yāti tānavam /
karañjakarkaśe rājan pratyahaṃ janacetasi //
rājann
iti daśaratham prati kathanaṃ |
karañja
vat
kaṇṭakavat
Ś4: kaṇṭavat
|
karkaśe
| ato janasaṅgān mama viratiḥ jāteti bhāvaḥ | evam uttaratrāpi bhāvayojanā kāryā ||
bhajyate bhuvi maryādā jhagity eva diśam prati /
śuṣkeva māṣaśimikā ṭāṅkārakaṭhināravam //
spaṣṭam ||
rājyebhyo bhogapūgebhyaś cintāvanto
mahīśvarāḥ
Ś4: maheś°
/
nirastacintākalikā varam ekāntaśīlatā //
rājyebhyaḥ
rājyārthaṃ | phalitam āha
niraste
ti | ata ity adhyāhāryam ||
nānandāya mamodyānaṃ na sukhāya mama śriyaḥ /
na harṣāya mamārthāśā śāmyāmi manasā saha //
śāmyāmi
nakiñcidbhāvanārūpāṃ
N11, Ś4: °bhāvana°
śāntiṃ gacchāmi ||
anityaś cāsukho lokas tṛṣṇā tāta durutsahā /
cāpalopahataṃ cetaḥ kathaṃ yāsyāmi nirvṛtim //
spaṣṭam ||
nābhinandāmi maraṇaṃ nābhinandāmi jīvitam /
yathā tiṣṭhāmi tiṣṭhāmi tathaiva vigatajvaram //
anena ca jīvanmuktapadaprāptiḥ sūcitā | yathāsthitatvaṃ hi jīvanmuktiṃ vinā na sambhavati ||
kim me rājyena kim bhogaiḥ kim arthena kim īhitaiḥ /
ahaṅkāravaśād etat sa eva galito mama //
ahaṅkārābhāve hi nakiñcidrūpaḥ puruṣaḥ kiṃ rājyādibhiḥ karoti ||
janmāvalivaratrāyām indriyagranthayo dṛḍhāḥ /
ye lagnās tadvimokṣārthaṃ ye yatante ta uttamāḥ //
tadvimokṣārtham
indriyagranthīnāṃ vimokṣārtham ||
dalitam māninīlokair mano
makaraketunā
N11: °nāḥ
/
komalaṃ khuraniṣpeṣaiḥ kamalaṃ kariṇā yathā //
māninīlokair
iti karaṇe tṛtīyā |
makaraketune
ti
N11: °taneti
kartari ||
adya cet svasthayā buddhyā munīndra na cikitsyate /
bhūyaś cittacikitsāyāṃ kaḥ
kilāvasaraḥ
N11: °r(ā)aḥ
kutaḥ //
adya
sakalasāmagryānvite samaye |
svasthayā
sāmagrīcintāhīnayā ||
nanu viṣayasevanaṃ tyaktvā kimarthaṃ cikitsāparo bhavatīty | atrāha
viṣaṃ viṣayavaiṣamyaṃ na viṣaṃ viṣam ucyate /
janmāntaraghnā viṣayā ekadehaharaṃ viṣam //
viṣaya
kṛtaṃ
vaiṣamyam viṣayavaiṣamyam
| janmāntare ghnanti
janmāntaraghnāḥ
vāsanārūpeṇa sthitatvāt ||
te eva tvāṃ kathaṃ tyajantīty | atrāha
na sukhāni na duḥkhāni na mitrāṇi na bandhavaḥ /
na jīvitaṃ na maraṇam bandhāya jñasya cetasaḥ //
bandhāya
rāgadveṣarūpabandhārtham
N11: °ndhā*rtham*
|
jñasya
vivekayuktasya ||
nanu tava jñatvam kuto 'stīty apekṣāyāṃ jñatvakaraṇam eva prārthayate
tad bhavāmi yathā brahman pūrvāparavidāṃ vara /
vītaśokabhayāyāso
Ś4: °sau
jñas tathopadiśāśu me //
spaṣṭam ||
vāsanājālavalitā
duḥkhakaṇṭakasaṅkaṭā
N11: °kaṇṭasaṃ°
/
nipātotpātabahalā bhīmarūpājñatāṭavī //
spaṣṭam ||
krakacograviniṣpeṣaṃ soḍhuṃ śakto 'smy aham mune /
saṃsāravyavahārotthaṃ nāśāviṣamavaiśasam //
āśayā
kṛtaṃ
viṣamaṃ
kaṭhinaṃ |
vaiśasaṃ
hiṃsanam |
āśāviṣamavaiśasam
||
idaṃ nāstīdam astīti vyavahārijanabhramaḥ /
dhunotīdaṃ calaṃ ceto rajorāśim ivānilaḥ //
dhunoti
kampayati ||
tṛṣṇātantulavaprotajīvasañcayamauktikam /
cidacchāṅgatayā nityam prakaṭaṃ
cittanāyakam
Ś4: cita°
//
saṃsārahāram aratiḥ kālavyālavibhūṣaṇam /
troṭayāmy aham akrūrāṃ vāgurām iva kesarī //
cid
eva
accham aṅgaṃ
svarūpaṃ | yasya | saḥ | tasya bhāvaḥ tat
tā
| tayā | cinmayatvenety arthaḥ |
prakaṭaṃ
vedyatāṃ gataṃ | anyathā hy acinmayatvād vedyaṃ kathaṃ syāt | cidaviruddhasya cidviṣayībhūtasyaiva vedyatvayogāt | hāro 'pi
prakaṭo
viśado bhavati |
cittam
eva
nāyakaḥ
utpādakaḥ madhyamaṇiś ca yasya | taṃ |
akrūrāṃ
komalām ||
nīhāraṃ hṛdayāṭavyām manastimiram āśu me /
kenacij jñānadīpena bhinddhi tattvavidāṃ vara //
hṛdayaṃ
hṛtkamalam eva
aṭavī
araṇyaṃ | tatra
nīhāraṃ
|
kenacit
mayā vaktum aśakyenety arthaḥ ||
vidyanta eveha na te mahātman durādhayo na kṣayam āpnuvanti /
ye saṅgamenottamamānasānāṃ niśātamāṃsīva niśākareṇa //
he
mahātman
|
iha
loke |
te durādhayo na vidyante ye uttamānāṃ saṅgamena kṣayaṃ nāpnuvanti
uttamamānasasaṅgamena durādhayo naśyantīti bhavaḥ ||
sargāntaślokenaitat samāpayati
āyur vāyuvighaṭṭitābjapaṭalīlambāmbuvad bhaṅguram bhogā
meghavitānamadhyavilasatsaudāminīcañcalāḥ
N11, Ś4: °vilasā°
/
lolo yauvanalālanājalarayaś cety ākalayya drutam
mudraivādridṛḍhārpitā
N11: °rpitāṃ
nanu mayā citte ciraṃ śāntaye //
vitānaṃ
samūhaḥ |
lālanā
vilāsaḥ |
mudrā
maunaṃ | viṣayāvedanam iti yāvat | kathambhūtā |
adri
vat parvatavat |
dṛḍhā
| iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe aṣṭāviṃśaḥ sargaḥ ||
*
Ś4: śrīrāmāya namaḥ; N11: oṃ
evaṃ viraktatām pratipādya vairāgyakṛtāvasthākathanam prastauti
evam abhyutthitānarthasārthasaṅkaṭakoṭaram /
jagad ālokya nirmagnam manomananakardame //
mano me bhramatīvedaṃ sambhramaś copajāyate /
gātrāṇi parikampante pattrāṇīva jarattaroḥ //
abhyutthitaḥ
abhyudayaṃ gataḥ | yaḥ
anarthasārtha
Sic!
anarthasamūhaḥ | tena
saṅkaṭaṃ
sambādhaṃ |
koṭaram
madhyaṃ yasya | tat |
manasaḥ
yat
mananam
saṅkalpāparaparyāyo mananākhyo dharmaḥ | sa eva
kardamaḥ
| tasmin |
sambhramaḥ
āvegaḥ |
gātrāṇi
aṅgāni ||
anāptottamasantoṣacaryotsaṅgākulā matiḥ /
śūnyāspadā
N11: °spandā
bibhetīha bālevālpabaleśvarā //
anāptaḥ
|
uttamasantoṣasya caryāyāḥ
kriyāyāḥ |
utsaṅgaḥ
aṅkaḥ | yayā | sā | tādṛśī cāsau | ata ev
ākulā
ca | bālāpi anāptapriyasakhyutsaṅgā ākulā bhavati |
alpabalaḥ īśvaraḥ
patir | yasyāḥ | sā | tādṛśī |
alpabaleśvarā śūnyāspadā
ca
bālā
hi sphuṭam eva
bibheti
||
vikalpebhyo luṭhanty etāś cāntaḥkaraṇavṛttayaḥ /
śvabhrebhya iva
sāraṅgyas
Ś4: °ragyas
tucchālambaviḍambitāḥ
N11; Ś4: °ālambha°
//
vikalpebhyaḥ luṭhanti
anyasmād vikalpād anyaṃ vikalpaṃ yāntīty arthaḥ | atha vā
mohaṃ
Ś4: °he
gacchantīti |
antaḥkaraṇavṛttayaḥ
kathambhūtāḥ |
tucchāḥ
āpātamātramadhuratvena niḥsārāḥ | ye
ālaṃbāḥ
viṣayās | tair
viḍambitāḥ
vañcitāḥ
Ś4: om.
| svonmukhāḥ kṛtā iti yāvat ||
avivekāspadabhraṣṭāḥ kaṣṭe rūḍhā na satpade /
andhakūpam ivāpannā varākāś cakṣurādayaḥ //
kaṣṭe
viṣayākhye kaṭhine pade
ity
Ś4: padety
arthaḥ ||
nāvasthitim upāyāti na ca yāti yathepsitam /
cintā jīveśvarāyattā kāntevāpriyasadmani //
avasthitiṃ
sthairyam |
yathepsitaṃ
svepsitam artham |
jīva
eva
īśvaraḥ
patiḥ
Ś4: °tis
| tasy
āyattā
vaśyā | na tu svādhīnā ||
jarjarīkṛtya vastūni tyajantī bibhratī tathā /
mārgaśīrṣāntavallīva dhṛtir vidhuratāṃ gatā //
jarjarīkṛtya
nirvidya
N11, Ś4: nirviśya
|
bibhratī
| navānīti śeṣaḥ |
dhṛtiḥ
lakṣaṇayā dhairyayuktā buddhiḥ ||
apahastitasarvārtham anavasthitir āsthitā /
gṛhītvotsṛjya cātmānam avasthitir avasthitā //
apahastitāḥ
hastād atītāḥ |
sarve arthāḥ
yatra | tat | niṣprayojanam ity arthaḥ |
anavasthitiḥ
aratiḥ
Ś4: °tir atir
|
āsthitā
dṛḍhībhūtā |
avasthitiḥ
ratiḥ |
ātmānaṃ gṛhītvā utsṛjya cāvasthitā
śithilāsthitety
N11: śi(vi)*thi*lā°
arthaḥ ||
calitācalitenāntar avaṣṭambhena me matiḥ /
daridrācchinavṛkṣasya mūleneva viḍambyate //
daridrair ācchinno
mūladeśaṃ tāvac chinnaś cāsau
vṛkṣas
| tasya |
mūlena
kartrā |
calitācalitena
kṣaṇam acalitena | avaṣṭambhena
dhairyeṇa
N11: °rye na
| upalakṣitā
me matiḥ
karmabhūtā |
viḍambyate
'nukriyate | mama matiḥ chinnavṛkṣamūlavad aṅkurajananāsamarthāstīti bhāvaḥ ||
cetaś cañcalam ābhogi bhuvanāntarvihāri ca /
sambhramaṃ na jahātīdaṃ svavimānam ivāmaraḥ //
ābhogi
vikalpākhyābhogayuktam ||
ato 'tuccham anāyāsam anupādhi gatabhramam /
kiṃ tat sthitipadaṃ sādhu yatra śaṅkā na vidyate //
sthiteḥ yogyam padaṃ
sthitipadaṃ
|
śaṅkā
nāśaśaṅkā ||
sarvārambhasamārambhāḥ sujanā janakādayaḥ /
vyavahāraparā eva katham uttamatāṃ gatāḥ //
sarvārambheṣu samārambhaḥ
Ś4: °mbhāḥ
yeṣāṃ | te | sarvakāriṇa iti yāvat |
sujanāḥ
sajjanāḥ ||
lagnenāpi kilāṅgeṣu
bahunā
N11: °tā
bahumānada /
kathaṃ saṃsārapaṅkena pumān iha na lipyate //
na lipyate
svāveśenotpāditaiḥ
sukhaduḥkhaiḥ
N11: (kṛtvā)su°
pāpapuṇyaiḥ vā na gṛhyate ||
kāṃ dṛṣṭiṃ samupāśritya bhavanto vītakalmaṣāḥ /
mahānto vicarantīha jīvanmuktā mahāśayāḥ //
tāṃ mamāpi
kathayeti
N11: °thayat(ī)eti
bhāvaḥ ||
lobhayanto bhayāyaiva viṣayābhogabhoginaḥ /
bhaṅgurākāravibhavāḥ katham āyānti bhavyatām //
bhayāyaiva
na tu sukhāya |
viṣayāḥ bhogāḥ
| bhogayuktāḥ bhoginaḥ
bhogabhoginaḥ
| puṣṭaśarīrayuktasarpasvarūpā ity arthaḥ |
bhaṅgurākāraḥ
naśvarasvabhāvaḥ |
vibhavaḥ
utpattisthānaṃ yeṣāṃ | tādṛśāḥ |
bhavyatām
rāgānutpādakatvena
ramaṇīyatām
N11: °ya*tā*m
||
mohamātaṅgamṛditā kalaṅkakalitāntarā /
param prasādam āyāti śemuṣīsarasī katham //
kalaṅko
'tra bhogānusandhānarūpo jñeyaḥ |
śemuṣī
buddhiḥ | sā eva
sarasī
||
saṃsāra eva nivasañ jano vyavaharann api /
na bandhaṃ katham āyāti padmapattre payo yathā //
spaṣṭam ||
ātmavat tṛṇavad vedaṃ sakalaṃ janayañ jagat /
katham
uttamatām
N11: utuma°
eti manomanmatham aspṛśan //
janayan
utpādayan | lakṣaṇayā jānan ity arthaḥ | mano hi jñānadvāreṇaiva sarvaṃ janayati | ubhayathāpi mokṣa eveti bhāvaḥ ||
kam mahāpuruṣam pāram upayātam bhavodadheḥ /
ācāreṇānusṛtyāyaṃ
N11: °ānṛsṛ°; Ś4: °ānṛsatyā°
jano yāti na duṣkṛtam //
spaṣṭam ||
kiṃ tad yad ucitaṃ śreyaḥ kiṃ tat syād ucitam phalam /
vartitavyaṃ ca saṃsāre kathaṃ nāmāsamañjase //
asamañjase
viṣame ||
tat tvaṃ kathaya me kiñcid yenāsya jagataḥ prabho /
vedmi pūrvāparāṃ dhātuś ceṣṭitasyāsamasthitim //
yena
kathitena |
pūrvāparām
antadvayayuktāṃ | samagrām iti yāvat |
asamasthitiṃ
viṣamāṃ sthitiṃ |
jagataḥ
kathambhūtasya
Ś4: kathe°
|
dhātuś ceṣṭitasya
brahmaceṣṭitarūpasya ||
hṛdayākāśaśaśinaś cetaso malamārjanam /
yathā me jāyatām brahmaṃs tathā nirvighnam ācara //
malamārjanam
saṃśayākhyamalamārjanam ||
kim iha syād upādeyaṃ kiṃ vā heyam athetarat /
kathaṃ viśrāntim āyātu cetaś capalam adrivat //
atha itarad
upekṣyaṃ kim asti ||
kena pāvanamantreṇa duḥsaṃsṛtiviṣūcikā /
śāmyatīyam anāyāsam āyāsaśatakāriṇī //
spaṣṭam ||
kathaṃ śītalatām antar ānandatarumañjarīm /
pūrṇacandra ivākṣīṇāṃ rākām āsādayāmy aham //
rākām
pūrṇimām ||
prāpyāntaḥpūrṇatām antar na śocāmi yathā punaḥ /
santo bhavantas tattvajñās tathaivopadiśantu mām //
spaṣṭam ||
sargāntaślokenaitat samāpayati
anuttamānandapadapradhāna- viśrāntiriktaṃ hi mano mahātman /
kadarthayantīha bhṛśaṃ vikalpāḥ śvāno vane deham ivālpajīvam //
kadarthayanti
mathnanti | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe ekonatriṃśaḥ sargaḥ ||
*
Ś4: śrīrāmāya namaḥ; N11: oṃ
evaṃ vairāgyakṛtām avasthām uktvopāyam praṣṭum prastāvaṃ karoti
proccavṛkṣacalatpattralambāmbulavabhaṅgure
N11: °lambābu°
/
āyuṣīśānaśītāṃśukalāmṛduni dehake //
kedāraviraṭadbhekakaṇṭhatvakkoṇabhaṅgure /
vāgurāvalaye jantoḥ suhṛtsvajanasaṅgame //
vāsanāvātavalitakadāśātaḍiti sphuṭe /
mohaughamihikāmeghe ghanaṃ sphūrjati garjati //
nṛtyaty uttāṇḍavaṃ caṇḍe lole lobhakalāpini /
suvikāsini sasphoṭam anarthakuṭajadrume //
krūre kṛtāntamārjāre sarvabhūtākhuhāriṇi /
aśrutaspandasañcāre kuto 'py uparipātini //
ka upāyo gatiḥ kā vā kā cintā kaḥ samāśrayaḥ /
keneyam
aśubhodarkā
Ś4: °rko
na bhavej jīvitāṭavī //
īśānaśītāṃśukalā
śrīmahādevaśiraḥsthā
N11, Ś4: °rasthā
candrakalā |
raṭataḥ bhekasya kaṇṭhatvak
Ś4: °tvag
atyanta
bhaṅgurā
bhavati | iti tasyā upamānatvena grahaṇam |
mihikāmeghe
nīhārayukte meghe | kathambhūte |
vāsanāvātena valitā
yā
kadāśā
| sā eva
taḍit
yasya | tādṛśe |
sphuṭe
prakaṭe |
uttāṇḍavam
udbhaṭaṃ |
sasphoṭaṃ
sphoṭanayuktaṃ | saśabdam ity arthaḥ |
kṛtāntamārjāre
kathambhūte |
aśrutaspandaḥ sañcāro
yasya | tādṛśe |
aśubhodarkā
aśubhottaraphalā |
jīvitam
ev
āṭavī
vanam ||
na tad asti pṛthivyāṃ vā divi deveṣu vā kvacit /
sudhiyas tuccham apy etad yan na yāti naramyatām //
naramyatām
iti nasamāso 'yam | aramyatām ity arthaḥ | sarvatra sarvaṃ
sudhiyaḥ
aramyatām eva
yātīti
N11: °ramya*tā*m; Ś4: °tām eveti
bhāvaḥ |
api
śabdaḥ pādapūraṇārthaḥ ||
ayaṃ hi
dagdhasaṃsāro
N11: °(ra)*ro*
nīrandhrakalanākulaḥ /
kathaṃ susvādutām eti nīraso mūrkhatāṃ vinā //
mūrkhatābhāve tu susvādutāṃ naitīti bhāvaḥ ||
āśāprativiṣā kena kṣīrasnānena ramyatām /
upaiti puṣpaśubhreṇa madhuneva suvallarī //
āśā
eva
prativiṣā
tiktadravyaviśeṣaḥ |
kena
kiṃrūpeṇa ||
apamṛṣṭamalodeti kṣālanenāmṛtadyutiḥ /
manaścandramasaḥ kena tena kāmakalaṅkinaḥ //
apamṛṣṭaṃ
naṣṭaṃ |
malaṃ
yasyāḥ | sā |
tena kene
ti praśnaḥ |
manaścandramasaḥ
kathambhūtasya |
kāma
eva
kalaṅkaḥ
asyāstīti tādṛśasya ||
dṛṣṭasaṃsāragatinā dṛṣṭādṛṣṭavināśinā /
kena vā vyavahartavyaṃ saṃsāravanavīthiṣu //
dṛṣṭā saṃsāragatiḥ
Ś4: °tir
yena | saḥ | tādṛśena | tathā
dṛṣṭādṛṣṭayoḥ vināśaḥ
asyāstīti tādṛśena | padārthadharmādharmādyatītena jīvanmukteneti yāvat |
kena
kena prakāreṇa |
saṃsāravanavīthiṣu vyavahartavyaṃ
vyavahāraḥ kartavyaḥ ||
rāgadveṣamahārogā bhogapūrvātipūtayaḥ /
kathaṃ jantor na
bādhante
N11, °4: °dhyante
saṃsārāraṇyacāriṇaḥ //
rāgadveṣā
eva
mahārogāḥ
Ś4: °gās
| te
saṃsārāraṇyacāriṇo jantoḥ kathaṃ na bādhante
|
kathambhūtāḥ
Ś4: °tā
|
bhogāḥ pūrvaṃ
kāraṇaṃ yeṣāṃ | te | tādṛśāś ca te '
tipūtayaś
cātiśayena
pūtigandhāś
Ś4: pūtir
ca | rāgādigataḥ pūtiḥ | arthād dharṣāmarṣau jñeyau | rogapakṣe tu prasiddhārtha eva ||
kathaṃ ca vīravairāgnau
patatāpi
Ś4: pati°
na dahyate /
pāvake pārateneva rasena rasaśālinā //
kṣatriyajātitvād iyam uktiḥ |
pāratena rasena
pāratākhyena rasena ||
tarhi vyavahāram eva mā kurv ity | atrāha
yasmāt kila jagaty asmin vyavahārakriyāṃ vinā /
na sthitiḥ sambhavaty abdhau patitasyājalā yathā //
sthitiḥ
Ś4: °tir
avasthānam ||
rāgadveṣavinirmuktā sukhaduḥkhavivarjitā /
kṛśānor
Ś4: °no
dāhahīneva śikhā nāstīha satkriyā //
spaṣṭam ||
manomananamāninyāḥ satāpābhuvanatraye /
kṣayayuktiṃ vinā nāsti brūta tām alam uttamāḥ //
satāpam ā
samantād |
bhuvanatrayaṃ
| tasmin |
manomananamāninyāḥ kṣayayuktiṃ vinā nāsti
| tāpanivārakam iti śeṣaḥ |
ataḥ
N11, Ś4: ata
he
uttamāḥ
| yūyaṃ
tāṃ
kṣayayuktiṃ |
brūta
kathayatety arthaḥ |
ābhuvanatrayam
ity atra āṅśabdo 'bhivyāpakatve samasyate | ānagaram itivat ||
vyavahāravato yuktyā duḥkhaṃ nāyāti me yayā /
atha vāvyavahārasya brūta tāṃ gatim uttamāḥ //
avyavahārasya
vyavahārarahitasya |
gatiṃ
yuktim ||
tat kathaṃ kena vā kiṃ vā kṛtam uttamacetasā /
pūrvaṃ yenaiti viśrāmam paramam pāvanam manaḥ //
kenottamacetasā pūrvaṃ tat kiṃ kṛtaṃ kathaṃ vā kṛtaṃ
|
tat kim
mameti śeṣaḥ |
yena
mama
manaḥ pāvanaṃ
sat
paramaṃ viśrāmam eti
||
yathā jānāsi bhagavaṃs tathā mohanivṛttaye /
brūhi me sādhavo yena yūyaṃ nirduḥkhatāṃ gatāḥ //
nanu katham ahaṃ vaktuṃ
śaknomīty
Ś4: °tum aśaktomī°
atrāha
sādhava
iti ||
atha vā tādṛśī brahman yuktir yadi na vidyate /
na yuktim mama vā kaścid vidyamānām api sphuṭam //
svayaṃ caiva na cāpnomi tāṃ viśrāntim anuttamām /
tad ahaṃ tyaktasarveho nirahaṅkāratāṃ gataḥ //
na bhokṣye
na
Ś4: °kṣyeva
pibāmy ambu nāham paridadhe 'mbaram /
karomi nāhaṃ vyāpāraṃ snānadānāśanādikam //
he
brahmann
|
atha vā yadi tādṛśī yuktir na vidyate
|
vidyamānām api yuktiṃ kaścin mama na
| brūyād iti śeṣaḥ |
svayaṃ ca tāṃ viśrāntiṃ
yathātathālabdhayā yuktyā kṛtaṃ viśrāmam | atijāḍyān
nāpnomi
|
tadāhaṃ nirahaṅkāratāṃ gato
'ta eva
tyaktasarvehaḥ
san |
na bhokṣye
| tilakam ||
na ca tiṣṭhāmi kāryeṣu sampatsv āpaddaśāsu ca /
na kiñcid api vāñchāmi dehatyāgād ṛte mune //
spaṣṭam ||
kevalaṃ vigatāśaṅko nirmamo gatamatsaraḥ /
maunam eveha tiṣṭhāmi lipikarmasv ivārpitaḥ //
spaṣṭam ||
atha krameṇa santyajya
saśvāsocchvāsasaṃvidam
Ś4: °socchvāsaṃ°
/
sanniveśaṃ tyajāmīmam anarthaṃ dehanāmakam //
śvāsaś cocchvāsaś ca | tau
śvāsocchvāsau
| tābhyāṃ saha vartate iti
saśvāsocchvāsā
| tādṛśī
saṃvit
| tāṃ |
sanniveśaṃ
saṃsthānam ||
nanu samatāviṣayatvena svasambandhitayā sthitasya dehasya tyāgaḥ kathaṃ sidhyatīty | atrāha
nāham asya na me dehaḥ śāmyāmy
asnehadīpavat
Ś4: °yāmi sne°
/
sarvam eva parityajya tyajāmīdaṃ kalevaram //
spaṣṭam ||
sargāntaślokena śrīrāmavākyam upasaṃharati
ity uktavān amalaśītakarābhirāmo rāmo mahattaravivekavikāsicetāḥ /
tūṣṇīm babhūva purato mahatāṃ ghanānāṃ kekāravaśramavaśād iva nīlakaṇṭhaḥ //
nīlakaṇṭhaḥ
mayūraḥ
N11, Ś4: °ra
| iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe triṃśaḥ sargaḥ ||
*
N11: oṃ
śrīvālmīkiḥ śrībharadvājam prati kathayati
vadaty evam manomohavinivṛttikaraṃ vacaḥ /
rāme rājīvapattrākṣe tasmin rājakumārake //
sarve babhūvus tatrasthā vismayotphullalocanāḥ /
dhṛtāmbarā deharuhair giraḥ śrotum ivodgataiḥ //
virāmavāsanāpāstasamastabhavavāsanāḥ /
muhūrtam
amṛtāmbhodhivīcīvilulitā
N11, Ś4: °vīcīr vi°
iva //
deharuhaiḥ
romabhiḥ |
dhṛtāmbarāḥ
dhṛtavastrāḥ |
romakañcukānvitāḥ
Ś4: °itā
ity arthaḥ |
deharuhaiḥ
kathambhūtair
iva
|
giraḥ
śrīrāma
giraḥ śrotum udgataiḥ
utthitair
iva
|
virāmavāsanayā
nivṛttivāsanayā
N11: nivṛti°
|
apāstāḥ
N11, Ś4: °stā
tyaktāḥ |
samastāḥ bhavavāsanāḥ
yaiḥ | te
vilulitāḥ
cañcalīkṛtāḥ ||
tā giro rāmabhadrasya tasya citrārpitair iva /
saṃśrutāḥ
śṛṇukair
N11, Ś4: śṛṇva°
antar ānandaparipīvaraiḥ //
śṛṇukaiḥ
N11, Ś4: śṛṇva°
śrotṛbhiḥ ||
śṛṇukān
N11, Ś4: śṛṇva°
eva viśeṣeṇa kathayati
vasiṣṭhaviśvāmitrādyair munibhiḥ saṃsadi sthitaiḥ /
jayantaghṛṣṭipramukhair mantribhir mantrakovidaiḥ //
spaṣṭam ||
nṛpair daśarathaprakhyaiḥ pauraiḥ pāraśavādibhiḥ /
sāmantai rājaputraiś ca brāhmaṇair brahmavādibhiḥ //
spaṣṭam ||
tathā bhṛtyair amātyaiś ca pañjarasthaiś ca pakṣibhiḥ /
krīḍāmṛgair gataspandais turaṅgair gatacarvaṇaiḥ //
gatacarvaṇaiḥ
tyaktabhojanaiḥ ||
kausalyāpramukhaiś caiva nijavātāyanasthitaiḥ /
saṃśāntabhūṣaṇārāvair aspandair vanitāgaṇaiḥ //
spaṣṭam ||
udyānavallīnilayair viṭaṅkanilayair api /
akṣubdhapakṣatatibhir vihagair viratāravaiḥ //
siddhair nabhaścaraiś caiva tathā gandharvakinnaraiḥ /
nāradavyāsapulahapramukhair munipuṅgavaiḥ //
spaṣṭam ||
anyaiś ca devadeveśavidyādharamahoragaiḥ /
rāmasya tā vicitrārthā mahodārā giraḥ śrutāḥ //
spaṣṭam ||
atha tūṣṇīṃ sthitavati rāme rājīvalocane /
tasmin
raghukulākāśaśaśāṅkasamasundare
Ś4: °sminn ambu°
//
sādhuvādagirā sārdhaṃ siddhasārthasamīritā /
vitānakasamā vyomnaḥ puṣpavṛṣṭiḥ papāta ha //
spaṣṭaṃ ||
puṣpavṛṣṭiṃ viśinaṣṭi
mandārakośaviśrāntabhramaradvandvanādinī /
madirāmodasaundaryamuditonmadamānavā //
spaṣṭam ||
vyomavātavinunneva tārakāṇām paramparā /
patiteva dharāpīṭhaṃ svargastrīhasitacchaṭā //
spaṣṭam ||
vṛṣṭiṣv ekaśaranmeghalavāvalir iva cyutā /
haiyaṅgavīnapiṇḍānām
N11, Ś4: haiyya°
īriteva paramparā //
vṛṣṭiṣu vṛṣṭy
antaḥ
Ś4: vṛṣṭipuṣpavṛṣṭy°
||
himavṛṣṭir ivodārā muktāhāracayopamā /
aindavīraśmimāleva kṣīrormīṇām ivātatiḥ //
spaṣṭam||
kiñjalkāmodavalitā bhramadbhṛṅgakadambakā /
sītkāragāyadāmodamadhurāniladolitā //
sītkāreti
śabdānukaraṇam ||
prabhramatketakavyūhā prasaratkairavotkarā /
prapatatkundavalayā valatkuvalayālayā //
spaṣṭam ||
āpūritāṅganārāmagṛhacchādanacatvarā /
udgrīvapuravāstavyavaranārīvilokitā //
aṅganāni
c
ārāmāś
ca
gṛhacchādanāni
ca
catvarāṇi
ca |
tāni
N11: *tāni*
āpūritāni aṅganā
dīni yayā | sā | darśanotsuko hi
udgrīvo
bhavati ||
nirabhrotpalasaṅkāśavyomavṛṣṭir anākulā /
adṛṣṭapūrvā sarvasya janasya janitasmayā //
spaṣṭam
Ś4: om.
||
adṛṣṭapūrvasiddhaughakarotkarasamīritā /
sā muhūrtacaturbhāge puṣpavṛṣṭiḥ papāta ha //
*
N11: (darśanotsuko hi udgrīvo bhavati hai) ha
ha
iti nipātaḥ pādapūraṇārthaḥ ||
āpūritasabhāloke śānte kusumavarṣaṇe /
imān siddhagaṇālāpāñ
śuśruvus
N11: śu(śru)śru°
te sabhāgatāḥ //
spaṣṭam ||
siddhagira eva kathayati
ākalpaṃ siddhasenāsu bhramadbhir abhito divam /
apūrvam adya tv asmābhiḥ śrutaṃ śrutirasāyanam //
śrutau
karṇe |
rasāyanam
amṛtam ||
yad anena kilodāram uktaṃ raghukulendunā /
vītarāgatayā tad dhi
vākpater
N11, Ś4: vākya°
apy agocaram //
spaṣṭam ||
aho vata mahat puṇyam adyāsmābhir idaṃ śrutam /
vaco rāmamukhodbhūtam amṛtāhlādakaṃ dhiyaḥ //
spaṣṭam ||
sargāntaślokaṃ kathayati
upaśamāmṛtasundaram ādarād adhigatottamatāpadam eṣa yat /
kathitavān ucitaṃ raghunandanaḥ sapadi tena vayam pratibodhitāḥ //
pratibodhitāḥ
Ś4: °tā
jñānayuktāḥ
sampāditāḥ
Ś4: °tā
| iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe ekatriṃśaḥ sargaḥ ||
siddhā eva
parasparaṃ
Ś4: param°
kathayanti
Ś4: °nti || rāma ||
pāvanasyāsya vacasaḥ proktasya raghuketunā /
nirṇayaṃ śrotum ucitaṃ vakṣyamāṇam maharṣibhiḥ //
nāradavyāsapulahapramukhā munipuṅgavāḥ /
āgacchatāśv avighnena sarva eva maharṣayaḥ //
patāmaḥ paritaḥ puṇyām etāṃ dāśarathīṃ sabhām /
nīrandhrakanakāmbhojām padminīm iva ṣaṭpadāḥ //
spaṣṭam ||
śrīvālmīkiḥ śrībharadvājam prati kathayati
ity uktvā sā samastaiva vyomāvāsanivāsinī /
tām papāta sabhāṃ tatra divyā muniparamparā //
vyomni
yaḥ
āvāsaḥ
| tatra
nivasa
tīti tādṛśī ||
muniparamparāṃ viśinaṣṭi
agrasthitamarutpṛṣṭharaṇadvīṇamunīśvarā /
payaḥpīnaghanaśyāmavyāsamecakitāmbarā //
agre sthitāḥ marutaḥ
yasyāṃ | sā | tādṛśī cāsau
pṛṣṭhe
ca
N11, Ś4: om.
raṇadvīṇāḥ munīśvarāḥ
yasyāṃ | sā | tādṛśī ||
bhṛgvaṅgiraḥpulastyādimunināyakamaṇḍitā
Ś4: bhṛṅgv°
/
cyavanoddālakośīraśaralomādipālitā //
spaṣṭam ||
parasparaparāmarśād
N11, Ś4: °rṣād
duḥsaṃsthānamṛgājinā /
lolākṣamālāvalayā sukamaṇḍaludhāriṇī //
parāmarśāt
saṅghaṭṭāt ||
tārāvalir ivānyonyakṛtaśobhātiśāyinī /
kausumī vṛṣṭir anyeva dvitīyevārkamaṇḍalī //
spaṣṭam ||
tārājāla ivāmbhodo vyāso hy atra
vyarājata
N11, Ś4: virā°
/
tāraugha iva śītāṃśur nārado 'tra vyarājata //
spaṣṭam ||
deveṣv iva svarādhīśaḥ pulastyo 'tra vyarājata /
āditya iva devānām aṅgirāś ca vyarājata //
spaṣṭam ||
athāsyāṃ siddhasenāyām patantyāṃ nabhaso rasāt /
uttasthau munisampūrṇā tadā dāśarathī sabhā //
spaṣṭam ||
miśrībhūtā
virejus
N11: (vya)*vi*°
te nabhaścaramahīcarāḥ /
parasparavṛtāṅgābhā bhāsayanto diśo daśa //
parasparaṃ vṛtā
N11, Ś4: vṛttā
aṅgānām ābhā
yaiḥ | te ||
nabhaścaramahīcarān viśinaṣṭi
veṇughaṇṭāvṛtakarā
Ś4: °ākṛta°
līlākamaladhāriṇaḥ /
dūrvāṅkurākrāntaśikhāḥ sacuḍāmaṇimūrdhajāḥ //
spaṣṭam ||
jaṭākaṭaprakapilā maulimālitamastakāḥ /
prakoṣṭhagākṣavalayā
māṇikyavalayānvitāḥ
Ś4: °valānv°
//
jaṭākaṭapreṇa
jaṭāsamūhena |
kapilāḥ
||
cīravalkalasaṃvītāḥ srakkauśeyāvaluṇṭhitāḥ /
vilolamekhalāpāśāś calanmuktākalāpinaḥ //
spaṣṭam ||
vasiṣṭhaviśvāmitrau tān pūjayām āsatuḥ kṣaṇāt /
arghyaiḥ pādyair vacobhiś ca nabhaścaramahāgaṇān //
spaṣṭam ||
sarvācāreṇa siddhaugham pūjayām āsa bhūpatiḥ /
siddhaugho
N11: siddho°
bhūpatiṃ caiva kuśalapraśnavārtayā //
spaṣṭam ||
tais taiḥ praṇayasaṃrambhair anyo'nyam prāptasatkriyāḥ /
upāviśan viṣṭareṣu nabhaścaramahīcarāḥ //
praṇayasaṃrambhaiḥ
N11: °rabhaiḥ
snehasaṃrambhaiḥ
N11: °rabhaiḥ
||
vacobhiḥ puṣpavarṣeṇa sādhuvādena cābhitaḥ /
rāmaṃ tam pūjayām āsuḥ puraḥ praṇatam āsthitam //
spaṣṭam ||
āsāṃ cakre ca tatrāsau
rājalakṣmyā
N11: rājya°
virājitaḥ /
viśvāmitro vasiṣṭhaś ca vāmadevaś ca mantriṇaḥ //
asau
śrīrāmaḥ ||
nārado devaputraś ca vyāsaś ca munipuṅgavaḥ /
marīcir atha durvāsā munir āṅgirasas tathā //
spaṣṭam ||
kratuḥ pulastyaḥ pulahaḥ śaralomā munīśvaraḥ /
vātsyāyano bharadvājo vālmīkir munipuṅgavaḥ //
spaṣṭam ||
uddālaka ṛcīkaś ca śaryātiś cyavanas tathā /
ūṣmapāś ca ghṛtārciś ca śāluḍir vāluḍis tathā //
spaṣṭam
Ś4: om.
||
ete cānye ca bahavo vedavedāṅgapāragāḥ /
jñātajñeyā mahātmānaḥ saṃsthitās tatra nāyakāḥ //
nāyakāḥ
śreṣṭhāḥ ||
vasiṣṭhaviśvāmitrābhyāṃ saha te nāradādayaḥ /
idam ūcur anūcānā rāmam ānamitānanam //
anūcānāḥ
sāṅgavedajñāḥ ||
aho vata kumāreṇa kalyāṇaguṇaśālinī /
vāg uktā paramodāravirāgarasagarbhiṇī //
spaṣṭam ||
pariniṣṭhitavākyārthasubodham ucitaṃ sphuṭam /
udāram priyacaryārham avihvalam aviplutam //
abhivyaktapadaṃ caiva niṣṭhaṃ spaṣṭaṃ ca tuṣṭimat /
karoti rāghavaproktaṃ vacaḥ kasya na vismayam //
pariniṣṭhitaḥ
ākāṅkṣārahitaḥ |
vākyārthaḥ
yasmin
Ś4: °smiṃs
| tat
pariniṣṭhitavākyārthaṃ
| tādṛśam ca tat
subodhaṃ
ca tat |
sphuṭam
prakaṭārtham |
priyacaryām
priyavyavahāram
arhatī
ti tādṛśam |
avihvalaṃ
vyākulatārahitam |
aviplutaṃ
kenāpi bādhitum aśakyam |
tuṣṭimat
śrotuḥ tuṣṭikāritvena tuṣṭimat ||
śatād
ekatamasyaiva
Ś4: °syeva
sarvodāracamatkṛteḥ /
īpsitārthārpaṇaikāntadakṣā bhavati bhāratī //
sarvebhyaḥ udārā
N11: °rāḥ
udbhaṭā |
camatkṛtiḥ
camatkāro | yasya | tādṛśasya | na tu sarve etādṛśāḥ bhavantīti bhāvaḥ ||
śrīrāmam prati kathayati
kumāra tvāṃ vinā kasya
vivekaphalaśālinī
Ś4: vikeka°
/
evaṃ vikāsam āyāti prajñā vanalatā yathā //
spaṣṭam ||
prajñādīpaśikhā yasya rāmasyeva hṛdi sthitā /
prajvalaty alam ālokakāriṇī sa pumān smṛtaḥ //
spaṣṭam ||
raktamāṃsāsthiyantrāṇi bahūny atitatāni ca /
padārthān apakarṣanti nāsti teṣu sacetanam //
atitatāni bahūni raktamāṃsāsthiyantrāṇi
N11: °māṃsā(ṃ)°
dehaniṣṭhāḥ puruṣā iti yāvat | santi kathambhūtāni |
padārthān apakarṣanti
jāḍyena jetṝṇi | kiṃ tu
teṣu
kiñcid api
raktamāṃsāsthiyantram sacetanaṃ
vicārayuktaṃ |
nāsti
| kaścid api puruṣaḥ sacetano nāstīty arthaḥ ||
janmamṛtyujarāduḥkham anuyānti punaḥ punaḥ /
vimṛśanti na saṃsārapaśavaḥ parimohitāḥ //
vimṛśantī
ty atrāpi
janmamṛtyujarāduḥkham
ity etad eva karma |
saṃsārapaśavaḥ
ajñāninaḥ ||
kathañcit kvacid evaiko dṛśyate vimalāśayaḥ /
pūrvāparavicārārho yathāyam arisūdanaḥ //
pūrvāparavicārārhaḥ
samyagvicārayogyaḥ ||
anuttamacamatkāraphalāḥ subhagamūrtayaḥ /
bhavyā hi viralā loke sahakāradrumā iva //
bhavyāḥ
vivekayuktāḥ ||
samyagdṛṣṭir jagajjātau svavivekacamatkṛtiḥ /
asmin bhavyamatāv antar iyam
anyeva
N11, Ś4: anyaiva
dṛśyate //
asmābhiḥ |
bhavyamatau asmin
garbharūpe śrīrāme |
samyagdṛṣṭiḥ
samyagdṛṣṭisvarūpā |
iyaṃ svavivekacamatkṛtiḥ
ātmavivekacamatkāraḥ |
jagajjātau
jagatsthitau |
anyā iva
navīnā iva |
dṛśyate
Ś4: °yante
||
sulabhāḥ subhagā lokāḥ phalapallavaśālinaḥ /
jāyante taravo deśe na tu candanapādapāḥ //
subhagāḥ
ākāramātreṇa manoharāḥ ||
vṛkṣāḥ prativane santi satyaṃ suphalapallavāḥ /
na tv apūrvacamatkāro lavaṅgaḥ sulabhaḥ sadā //
spaṣṭam ||
jyotsneva śītā śaśinaḥ sutaror iva mañjarī /
puṣpād
āmodalekheva
N11: āmeda°
dṛṣṭā
rāmāc
N11: °māś
camatkṛtiḥ //
camatkṛtiḥ
vairāgyarūpety arthaḥ ||
asmād uddāmadaurātmyadaivanirmāṇanirmiteḥ /
dvijendrā dagdhasaṃsārāt sāro hy atyantadurlabhaḥ //
he
dvijendrāḥ
|
dagdhasaṃsārāt
kathambhūtāt | atyantavaiṣamyakāritvena
uddāmadaurātmyaṃ
yad
daivaṃ
vidhiḥ | tasya yat
nirmāṇaṃ
racanaṃ | tataḥ
nirmitiḥ
sampattir | yasya | saḥ | tādṛśāt | nirmāṇanirmityoḥ sāmānyaviśeṣabhāvena bhedo draṣṭavyaḥ | atra vairāgyotkarṣāt daivam prati asūyā na
yukteti
N11: °ty asūyānāyu°; Ś4: °ti asūryānā°
nānyathā śaṅkitavyam ||
yatante sārasamprāptau ye yaśonidhayo dhiyā /
dhanyā dhuri satāṃ gaṇyās tā
eva
N11: °ṇyā--va
puruṣottamāḥ //
spaṣṭam ||
na rāmeṇa samo 'stīha triṣu lokeṣu kaścana /
vivekavān udārātmā
mahātmā
N11: Hier Textabbruch aufgrund Verlust des letzten Blattes.
ceti no matiḥ //
spaṣṭam ||
sargāntaślokena vairāgyaprakaraṇaṃ samāpayati
sakalalokacamatkṛtikāriṇo 'py abhimataṃ yadi rāghavacetasaḥ /
phalati no tad ime vayam eva hi sphuṭataram munayo hatabuddhayaḥ //
abhimataṃ
samanantaroktasya praśnasyottaram | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe dvātriṃśaḥ sargaḥ ||
śrotṝṇām bhāvanāveśasatkṛtasvāntaśālinām /
vairāgyākhyaprakaraṇavyākhyā satphaladāstv iyam //
yacchaktyāveśavaśataḥ sāmarthyaṃ kāryagocaram /
bhāvānām astu yatno 'yaṃ tatkāryatvena niścitaḥ //
vāsanābījarāgākhyadrumonmūlanapaṇḍitaḥ /
vairāgyākhyaḥ payaḥpūraḥ sphuratān mama mānase //
iti śivam ||
iti śrīkāśmīramaṇḍalāntarvartyārādhyapādamahāmāheśvaravaiḍūryakaṇṭhātmajaśrīmadavatārakaṇṭhaputraśrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyākhyam prakaraṇaṃ samāptam ||
*
Schreiberspruch: śubham astu sarvajagatām ||
2. Prakaraṇa: Mumukṣuvyavahāra (2,5.5-2,20.13)
missing MS pages
[
dvau huḍāv iva yudhyete puruṣārthau samāsamau /
ātmīyaś cānyadīyaś ca jaya
]
ty atibalas tayoḥ //
samāsamau
arthānarthotpādakatvāt samaviṣamau |
ātmīyaḥ
ucchāstraḥ |
anyadīyaḥ
śāstroktaḥ iti |
dvau puruṣārthau huḍāv iva yudhyete
yuddhaṃ kurutaḥ | tatrāpi
samaḥ
śāstroktaḥ |
asamaḥ
ucchāstra iti vibhāgaḥ | tatra
tayoḥ
dvayoḥ puruṣārthayoḥ madhye |
atibalo
°l⟨aṃ⟩[o]
jayati
|
huḍaḥ
śṛṅgasahito mṛgaviśeṣaḥ ||
tad
evāha
°āh
ānarthaḥ ...
anarthaḥ prāpyate yatra śāstritād api pauruṣāt /
anarthakaṃ tu balavat tatra jñeyaṃ svapauruṣam //
yatra
puruṣeṇa
śāstritād api pauruṣāt anarthaḥ prāpyate tatra anarthakam
anarthotpādakaṃ
°pāda[kaṃ]
svapauruṣam
aśāstrīyaṃ pauruṣaṃ |
balavaj jñeyam
| tanmadhye praviṣṭād balavataḥ svapauruṣād evāsau anartha utpanna iti
jñeyam
iti bhāvaḥ | arthāt tu yatra anarthaḥ na prāpyate tatra śāstrīyam eva balavaj jñeyam | dvayoḥ pauruṣayoś ca sarvatra sandhir asti asahāyasyaikakasyotthānāsaṃbhavāt ||
puruṣasya kartavyaṃ darśayati
paraṃ pauruṣam āśritya dantair dantān vicūrṇayan /
śubhenāśubham udyuktaḥ prāktanaṃ pauruṣaṃ jayet //
paraṃ pauruṣam
śāstroktaṃ pauruṣam |
udyuktaḥ
udyogayuktaḥ |
prāktanaṃ pauruṣam
vāsanākhyam prāktanam | api
śubhaṃ
śubhakāry eva | yataḥ śubhā vāsanaiva mokṣadāyinī proktety
aśubham
ity uktam ||
prāktanaḥ puruṣārtho 'sau māṃ niyojayatīti dhīḥ /
balād adhaspadīkāryā pratyakṣād adhikā na sā //
pratyakṣeṇa tu pauruṣasyaiva niyojane sāmarthyaṃ dṛṣṭam ity etad abhipretya
pratyakṣād adhikā na se
ty uktam ||
tāvat tāvat prayatnena yatitavyaṃ svapauruṣaṃ /
prāktanaṃ pauruṣaṃ yāvad aśubhaṃ śāmyati svayam //
svapauruṣaṃ yatitavyam
śāstrānusāreṇa svaviṣayaṃ prati yatnayuktaṃ kāryaṃ |
yatitavyam
iti ṇicyuktaḥ prayogaḥ ||
doṣaḥ śāmyaty asandehaṃ prāktano 'dyatanair guṇaiḥ /
dṛṣṭānto 'tra hyastanasya doṣasyādyaguṇaiḥ
kṣayaḥ
kṣa⟨ṇ⟩[y]aḥ
//
spaṣṭam ||
asaddaivam adhaḥ kṛtvā nityam udyuktayā dhiyā /
saṃsārottaraṇaṃ bhūtyai yatetādhātum ātmani //
bhūtyai
muktirūpāyaiśvaryāya ||
na gantavyam anudyogaiḥ sāmyaṃ puruṣagardabhaiḥ /
udyogas tu yathāśāstraṃ lokadvitayasiddhaye //
spaṣṭam ||
saṃsārakuharād asmān
nirgantavyaṃ
°ga[n]ta°
svayaṃ balāt /
pauruṣaṃ yatnam āśritya hariṇevāripañjarāt //
saṃsārakuharāt
saṃsāraśvabhrāt |
hariṇā
siṃhena |
aripañjarāt
aribhūtāt pañjarāt ||
pratyahaṃ pratyavekṣeta naraś caritam ātmanaḥ /
saṃtyajet paśubhis tulyaṃ śrayet satpuruṣocitam //
pratyavekṣeta
kīdṛśam iti vimarśaviṣayaṃ kuryāt ||
kiṃcitkāntānnapānādikalilaṃ komalaṃ gṛhe /
vraṇe kīṭa ivāsvādya vayaḥ kāryaṃ na bhasmasāt //
kalilaṃ
pāpajanakam |
komalaṃ
āmukhe komalatayā pratibhāsamānam |
vraṇe
randhre ||
śubhena pauruṣeṇāśu śubham āsādyate phalam /
aśubhenāśubhaṃ nityaṃ daivaṃ nāma na kiṃcana //
spaṣṭam ||
pratyakṣadṛṣṭam utsṛjya yo 'numānamanās tv asau /
svabhujābhyām imau sarpāv iti prekṣya palāyatām //
svabhujābhyām
iti pañcamī ||
daivaṃ saṃprerayati mām iti mugdhadhiyāṃ mukham /
adṛṣṭaśreṣṭhadṛṣṭīnāṃ dṛṣṭvā lakṣmīr nivartate //
adṛṣṭā
|
śreṣṭhā
uttamā |
dṛṣṭiḥ
pauruṣākhyā dṛṣṭiḥ | yaiḥ teṣām ||
tasmāt puruṣayatnena vivekaṃ pūrṇam āśrayet /
ātmajñānamahārthāni śāstrāṇi pravicārayet //
ātmajñānam
eva
mahān arthaḥ
yeṣāṃ tāni ||
citte cintayatām arthaṃ yathāśāstraṃ nijehitaiḥ /
asaṃsādhayatām eva mūḍhānāṃ dhig durīpsitam //
nijehitaiḥ
svapauruṣaiḥ |
durīpsitam
duṣṭakāṅkṣitam ||
pauruṣaṃ ca na cānantaṃ na yatnam abhivāñchate /
na yatnenāpi mahatā tailam āsādyate 'śmanaḥ //
pauruṣam anantaṃ
antarahitaṃ |
na ca
bhavati | kiṃ tu niyatam eva bhavati |
pauruṣaṃ
kartṛ |
yatnam na abhivāñchate
na svotpādakatvena kāṅkṣate | yatnena
svasya
°sva⟨---⟩[sya]
niyamaṃ na laṅghayati iti yāvat | puruṣo
mahatāpi yatnena
svasmin niyataṃ pauruṣaṃ na laṅghayituṃ śaknotīti bhāvaḥ | etad dṛṣṭāntena sugamaṃ karoti |
na yatnene
ti ||
pūrvoktam evārthaṃ sphuṭayati
yathā ghaṭaḥ parimito yathā parimitaḥ paṭaḥ /
niyataḥ parimāṇasthaḥ puruṣārthas tathaiva vaḥ //
ataḥ svapauruṣāviṣaye ākāśagamanādau na yatitavyam iti bhāvaḥ ||
sa ca śāstrārthasatsaṅgasamācārair nijaṃ phalam /
dadātīti svabhāvo 'yam anyathānarthasiddhaye //
anyathā
śāstrārthasatsaṅgasamācārāṇām abhāve ||
svarūpaṃ pauruṣasyaitad daivaṃ vyavaharan naraḥ /
yāti niṣphalayatnatvaṃ na kadācana kaścana //
pauruṣasya svarūpam daivam vyavaharan
daivam iti nāmnā vyavaharan | na tu paramārthato daivam iti jānann iti yāvat ||
dainyadāridryaduḥkhārtā apy anye puruṣottamāḥ /
pauruṣeṇaiva yatnena yātā devendratulyatām //
spaṣṭam ||
ā bālyāc caivam abhyastaiḥ śāstrasatsaṅgamādibhiḥ /
guṇaiḥ puruṣayatnena svo 'rthaḥ saṃprāpyate hi taiḥ //
svo 'rthaḥ
mokṣākhyaḥ kāṅkṣito 'rthaḥ |
puruṣeṇe
ti śeṣaḥ |
hi
śabdaḥ niścaye |
taiḥ
prasiddhaiḥ
guṇair
iti karaṇe tṛtīyā |
yatnene
ti tu hetau ||
upasaṃhāraṃ karoti
iti pwratyakṣato dṛṣṭam anubhūtaṃ kṛtaṃ śrutam /
daivottham iti manyante ye hatās te kubuddhayaḥ //
kṛtam śrutam
śr[utam]
anuṣṭhitam | sarvam
daivāt uttham
asti |
iti ye manyante
|
te kubuddhayaḥ hatāḥ
naṣṭāḥ ||
ālasyaṃ yadi na bhavej jagaty anarthaḥ ko na syād bahudhaniko bahuśruto vā /
ālasyād iyam avaniḥ sasāgarāntā saṃpūrṇā narapaśubhiś ca nirdhanaiś ca //
narapaśubhiḥ
ajñānibhiḥ |
nirdhanaiḥ
daridraiḥ | tasmād dhanakāṅkṣibhiḥ mokṣakāṅkṣibhir vā pauruṣam eva kāryam iti bhāvaḥ ||
pauruṣānuṣṭhānaprakāraṃ kathayati
bālye gate 'viratakalpitakelilole paugaṇḍamaṇḍanavayaḥprabhṛti prayatnāt /
satsaṅgamaiḥ padapadārthavibuddhabuddhiḥ kuryān naraḥ
svaguṇadoṣavicāraṇāni
s⟨u⟩[va]°
//
avirataṃ kalpitā
yā
keliḥ
| tayā
lole
lol⟨y⟩e
bālye
| bālabhāve
gate
sati | puruṣaḥ
paugaṇḍasyā
vasthāviśeṣasya
maṇḍana
bhūtaṃ yat
vayaḥ
| tataḥ
prabhṛti
yauvanāt prabhṛti iti yāvat |
prayatnāt
yatnena |
svaguṇadoṣavicāraṇāni kuryāt
| kaiḥ kṛtvā |
satsaṅgamaiḥ
sādhusaṅgamaiḥ | satsaṅgamābhāve hi svaguṇadoṣavicāraṇam aśakyakriyam eva | puruṣaḥ kathaṃbhūtaḥ |
padapadārthavibuddhabuddhiḥ
| padapadārthayoḥ vibuddhā buddhiḥ yasya | tādṛśaḥ | padapadārthajña ity arthaḥ ||
śrīvālmīkiḥ sargāntaślokena bharadvājaṃ prati tatratyaṃ dināvasānaṃ kathayati
ity uktavaty atha munau divaso jagāma sāyantanāya vidhaye 'stam ino jagāma /
snātuṃ sabhā kṛtanamaskaraṇā jagāma śyāmākṣaye ravikaraiś ca sahājagāma //
munau
vasiṣṭhe |
iti
evam |
uktavati
sati |
divasaḥ jagāma
avasānaṃ gataḥ | yataḥ
inaḥ
sūryaḥ |
astaṃ jagāma
|
sabhā
dāśarathī sabhā |
kṛtanamaskaraṇā
kṛtamuninamaskārā satī |
sāyantanāya vidhaye
sāyaṃ sandhyārthaṃ |
snātuṃ jagāma
| sā
sabhā śyāmākṣaye
rātrikṣaye |
ravikaraiḥ
sūryakaraiḥ |
saha ājagāma ca
| iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ mumukṣuprakaraṇe pañcamaḥ sargaḥ ||
prabhāte
*prabhāte*
śrīvasiṣṭhaḥ śrīrāmaṃ prati pūrvasargoktavastuphalitaṃ kathayati
tasmāt prākpauruṣaṃ daivaṃ
nānyat
nānya(sta)t
tat projjhya dūrataḥ /
sādhusaṅgamasacchāstrair jīvam uttārayed balāt //
tasmāt
pūrvasargoktāt hetoḥ |
prākpauruṣaṃ
prāktanaṃ pauruṣaṃ |
daivam
bhavati |
anyat
pauruṣād bhinnaṃ kiṃcid daivam |
na
bhavati | ataḥ puruṣaḥ
tat
daivaṃ |
dūrataḥ projjhya
arthāt adyatanaṃ śubhaṃ pauruṣam āśritya |
sādhusaṅgamasacchāstraiḥ
hetubhūtaiḥ |
jīvam balāt
haṭhena |
uttārayet
|
saṃsārād
iti śeṣaḥ ||
yathā yathā prayatnaḥ syād bhaved āśu phalaṃ tathā /
iti pauruṣam evāsti daivam astu tad eva vaḥ //
prayatnaḥ
pauruṣam |
tat
yuṣmābhiḥ aṅgīkṛtaṃ
daivam
|
vaḥ eva
yuṣmākam ev
āstu
||
duḥkhād yathā duḥkhakāle hā kaṣṭam iti kathyate /
hākaṣṭaśabdaparyāyas tathā hā daivam ity api //
tathā hā kaṣṭam iti
vat
hā daivam iti
dīnānām evoktir astīti bhāvaḥ ||
prāksvakarmetarākāraṃ daivaṃ nāma na vidyate /
bālaḥ prabalapuṃseva taj jetum iva śakyate //
prāksvakarmaṇaḥ
prāktanasvakarmaṇaḥ |
itarākāram daivaṃ nāma na vidyate
| prāktanāt svakarmaṇaḥ pṛthaksattāṃ na bhajate ity arthaḥ | ataḥ puṃsā
tat
daivaṃ |
jetuṃ śakyate
ken
eva
|
prabalapuṃsā iva
| yathā tena
bālo jetuṃ śakyate
tathety arthaḥ ||
hyastano duṣṭa ācāra ācāreṇādya cāruṇā /
yathāśu śubhatāṃ yāti prāktanaṃ kukṛtaṃ tathā //
adyācāreṇa
adya kṛtenācāreṇa |
tathā
tadvat |
prāktanaṃ kukṛtam
adyatanena sukṛtena
śubhatāṃ yāti
||
tajjayāya yatante ye na lābhalavalampaṭāḥ /
te mūḍhāḥ prākṛtā dīnāḥ sthitā daivaparāyaṇāḥ //
tajjayāya
kuvāsanārūpaprāktanāśubhapauruṣajayāya |
lābhalave
sāṃsārikapadārthāptirūpe lābhaleśe |
laṃpaṭāh
lobhayuktāḥ |
prākṛtāḥ
nīcāḥ ||
pauruṣeṇa kṛtaṃ karma daivād yad abhinaśyati /
tatra nāśayitur jñeyaṃ pauruṣaṃ balavattaram //
nāśayituḥ
nāśakasya kālādeḥ ||
yad ekavṛntaphalayor apy ekaṃ śūnyakoṭaram /
tatra prayatnaḥ sphuritas tathā
tadrasasaṃvidaḥ
°ra⟨m⟩[s]a°
//
ekasmin vṛnte sthitau phalau
ekavṛntaphalau
| tayoḥ
api
madhyāt
eka
phalaṃ
śūnyakoṭaram
sārarahitamadhyaṃ
yat
bhavati | arthāt dvitīyaṃ sārabharitamadhyaṃ jñeyam |
tatra
tasmin sthāne |
tadrasasaṃvidaḥ
tayoḥ phalayoḥ yā rasarūpā saṃvit | tasyāḥ tadrasasyeti yāvat |
tathā
tena prakāreṇa |
yatnaḥ
pauruṣaṃ
sphuritaḥ
| raseneva tādṛśaṃ pauruṣaṃ kṛtaṃ yenaikaṃ phalaṃ sārarahitaṃ saṃpannaṃ | na tv
anyaśaṅkitasya
°sy(ā)a°
daivasyātra kāpi śaktir astīti bhāvaḥ ||
yat prayānti jagadbhāvāḥ saṃsiddhā api saṃkṣayam /
kṣayakārakayatnasya tatra jñeyaṃ mahad balam //
kṣayakārakasya
nāśakartuḥ kālasya | yaḥ
yatnaḥ
pauruṣam | tasya ||
bhikṣuko maṅgalebhena nṛpo yat kriyate balāt /
tad amātyebhapaurāṇāṃ prayatnasya mahat phalam //
maṅgalebhena
maṅgalahastinā |
bhikṣukaḥ nṛpaḥ
rājā |
balāt yat kriyate amātyebhapaurāṇāṃ
rājyapradātṝṇāṃ
mantrimaṅgalahastināgarāṇāṃ
°n⟨a⟩[ā]garā°
|
prayatnasya
tadrājyadānarūpasya pauruṣasya saha
phalaṃ
bhavati | na daivasya ||
pauruṣenānnam ākramya yathā dantair vicūrṇyate /
alpaṃ pauruṣam ākramya tathā śūreṇa cūrṇyate //
yathā dantaiḥ pauruṣeṇa annam ākramya
svavaśīkṛtya |
cūrṇyate
|
tathā śūreṇā
dyatanapauruṣayuktena puruṣeṇa |
alpaṃ
prāktanatvena jīrṇaprāyaṃ |
pauruṣaṃ ākramya cūrṇyate
||
anubhūtaṃ hi mahatāṃ lāghavaṃ yatnaśālināṃ /
yatheṣṭaṃ viniyujyante te taiḥ karmasu loṣṭavat //
hi
yasmāt | asmābhiḥ
yatnaśālināṃ
pauruṣaśālināṃ |
mahatāṃ lāghavaṃ
cāturyam |
anubhūtaṃ
pratyakṣaṃ dṛṣṭam | kathaṃ anubhūtam ity | atrāha |
yatheṣṭam
iti | yataḥ
taiḥ
yatnaśālibhiḥ |
te
arthāt pauruṣarahitāḥ puruṣāḥ |
yatheṣṭaṃ
svecchānusāreṇa |
loṣṭavat karmasu viniyujyante
||
śaktasya pauruṣaṃ dṛśyam adṛśyaṃ vāpi yad bhavet /
tad daivam ity aśaktena buddham ātmany abuddhinā //
śaktasya
mahatā pauruṣeṇa yuktasya | dṛśyasya puruṣāder adṛśyasya kālādeś ca |
dṛśyam adṛśyaṃ vā yat pauruṣaṃ bhavet
|
abuddhinā
samyagjñānarahitena |
aśaktena
tadapekṣayā śaktirahitena puruṣeṇa |
tat
śaktasya pauruṣam |
ātmani
svasmin viṣaye |
daivaṃ buddham
jñātam
jñā⟨n⟩[t]am
| anyathā daivena me kṛtam
iti
i[ti]
na brūyāt ||
bhūtānāṃ balavadbhūtayatno daivam iti sthitam /
tasthuṣām apy adhiṣṭhātṛvatām etat sphuṭaṃ mithaḥ //
balavadbhūtayatnaḥ
|
bhūtānām
kṣudrabhūtānāṃ upari |
daivam iti sthitam
bhavati | puruṣo hi yatra na paryāpto bhavati tatraiva daivena me kṛtam iti kathayati | na kevalam etan mayaiva jñātaṃ kiṃtv anyair apīty āha |
tasthuṣām
iti |
api
śabdaḥ
samuccaye
°u⟨ś⟩[c]ca°
|
mithaḥ
anyo'nyam |
adhiṣṭhātṛvatāṃ tasthuṣām
prerakayuktānāṃ sthitānām puruṣāṇām
api
|
etat
mayā uktaḥ arthaḥ |
sphuṭaṃ
prakaṭo bhavati | te hi parasparaṃ kṣudrataratamādibhedenādhiṣṭheyāḥ bhavanti | utkṛṣṭataratamādibhedena tv adhiṣṭhātāraḥ | adhiṣṭhātā eva cādhiṣṭheyaṃ prati daivam | ataḥ eteṣu madukto 'rthaḥ sphuṭa eva bhavati iti bhāvaḥ ||
nanu bhikṣukarājyaviṣaye 'yaṃ nyāyo nāstīty | atrāha
śāstramātyebhapaurāṇām
śāstr⟨ā⟩[a]°
avikalpyā svabhāvadhīḥ /
sā yā bhikṣukarājyasya kartrī dhartrī prajāsthiteḥ //
śāstā
ś⟨a⟩[ā]stā
purohitaḥ | sa ca
amātyaś
ca |
ibhaś
ca maṅgalahastī ca |
paurāś
ca | teṣām |
sā svabhāvadhīḥ
svabhāvāt utthitā bhikṣurājyadānarūpā buddhiḥ |
avikalpyā
nāśayitum aśakyāśaktā iti yāvat bhavati |
sā
kā |
yā bhikṣukarājyasya kartrī
bhavati | taddvāreṇa
prajāsthiteḥ dhartrī
ca bhavati | ato 'trāpy ayam eva nyāya iti bhāvaḥ | iyaṃ hi rītiḥ | yatra deśe rājā mriyate | tasya putraś ca na syāt | tatra maṅgalahastī yaṃ namati | tam eva rājānaṃ kurvantīti ||
aihikaḥ prāktanaṃ hanti prāktano 'dyatanaṃ balāt /
sarvadā puruṣaspandas tatrānudvegavāñ jayī //
puruṣaspandaḥ
pauruṣam |
tatra
dvayoḥ pauruṣayoḥ madhye |
anudvegavān
udvegarahitaḥ | lakṣaṇayā atibala ity arthaḥ ||
nanu tatra kaḥ prāyaḥ balavān astīty | atrāha
dvayor adyatanasyaiva pratyakṣād balitā bhavet /
daivaṃ jetum ato yatnair bālo yūneva śakyate //
pratyakṣāt
pratyakṣapramāṇena | dṛśyate hi adyatanaḥ śubhācāraḥ hyastanam aśubhaṃ nāśayan | phalitam āha |
daivam
iti |
ataḥ yatnaiḥ
adyatanaiḥ pauruṣaiḥ |
daivaṃ
prāktanaṃ pauruṣaṃ |
jetum śakyate
| keneva |
yūneva
| yathā
yūnā bālaḥ jetuṃ śakyate
tathety arthaḥ ||
meghena nīyate yad vā vatsaropārjitā kṛṣiḥ /
meghasya puruṣārtho 'sau jayaty adhikayatnavān //
atrāpi na daivasya kācic chaktir astīti bhāvaḥ ||
krameṇopārjite 'py arthe naṣṭe kāryā na kheditā /
na balaṃ yatra me śaktaṃ tatra kā paridevanā //
balam
pauruṣam | na hi janaḥ aśakyaḥ rājyādivastuprāptyarthaṃ pratyahaṃ
paridevanā
yukto
pari⟨v⟩[d]e⟨d⟩[v]anā°
bhavatīti bhāvaḥ ||
yan na śaknomi tasyārthe yadi duḥkhaṃ karomy aham /
tad amānitamṛtyor me yuktaṃ pratyaharodanam //
amānitamṛtyoḥ
tāvad
⟨tadvat⟩ [tāvad]
mṛtyupātam
°tyu⟨ḥ⟩[-]pā°
api anaṅgīkurvataḥ ||
deśakālakriyādravyavaśato visphuranty amī /
sarva eva jagadbhāvā jayaty adhikayatnavān //
bhāvāḥ
mṛtyvādirūpāḥ padārthāḥ ||
phalitaṃ kathayati
tasmāt pauruṣam āśritya sacchāstraiḥ satsamāgamaiḥ /
prajñām amalatāṃ nītvā saṃsārāmbunidhiṃ tara //
amalatām
rāgādimalarāhityam ||
prāktanaś caihikaś cāsau puruṣārthau phaladrumau /
aihikaḥ puruṣārthaś ca jagaty abhyadhikas tayoḥ //
phalotpādakau drumau
phaladrumau
||
karma yaḥ prāktanaṃ tucchaṃ na nihanti śubhehitaiḥ /
ajño jantur anīśo 'sau vāṅmanaḥsukhaduḥkhayoḥ //
karma
pauruṣam |
anīśaḥ
asamarthaḥ |
vāṅmanaḥsukhaduḥkhau
apy
asau
nāśayituṃ na śaknoti | śarīraduḥkhanāśe tu kā katheti bhāvaḥ ||
yas tūdāracamatkāraḥ sadācāravihāravān /
sa niryāti jaganmohān mṛgendraḥ pañjarād iva //
sadācāreṇa
sādhvācāreṇa |
vihāraḥ
vidyate yasya | tādṛśaḥ |
sa
iti |
sa
eva śubhapauruṣabhājanam iti bhāvaḥ ||
kaścin māṃ prerayaty evam ity anarthakukalpane /
yaḥ sthito dṛṣṭam utsṛjya tyājyo 'sau dūrato 'dhamaḥ //
dṛṣṭam
pratyakṣadṛṣṭaphalaṃ pauruṣam ||
vyavahārasahasrāṇi yāny upāyānti yānti ca /
yathāśāstraṃ vihartavyaṃ teṣu tyaktvā sukhāsukhe //
yathāśāstram
svaśāstrānatikrameṇa |
vihartavyaṃ
vihāraḥ kāryaḥ ||
yathāśāstram
°śāstr⟨ā⟩[a]m
anucchinnāṃ maryādāṃ svām anujjhataḥ /
upatiṣṭhanti sarvāṇi ratnāny ambunidher iva //
svām
svajātyanusāriṇīm |
upatiṣṭhanti
samīpam āgacchanti |
sarvāṇi
sakalāni śreyāṃsi ||
svārthaprāpakakāryaikaprayatnaparatā budhaiḥ /
proktā pauruṣaśabdena sā siddhyai śāstrayantritā //
svārthaprāpake
svaprayojanasādhake
kārye
|
ekam
atyantaṃ |
prayatnaparatā śāstrayantritā
śāstrabuddhā ||
kriyāyāḥ
spandadharmiṇyāḥ
°ṇyā[ḥ]
svārthasādhakatā svayam /
sādhusaṅgamaśāstrārthatīkṣṇayābhyūhyate dhiyā //
spandadharmiṇyāḥ
spandasvarūpāyāḥ
kriyāyāḥ
|
svārthasādhakatā svayam
anyanirapekṣaṃ bhavati |
sādhusaṅgamaśāstrārthatīkṣṇayā dhiyā
sambandhinī
svārthasādhakatā abhyūhyate
vivecyate | kā
svārthasādhakatā
| śubhā | kā śubheti vyavasthāpyate ity arthaḥ ||
anantaṃ samatānandaṃ paramārthaṃ vidur budhāḥ /
sa yebhyaḥ prāpyate 'nantaṃ te sevyāḥ śāstrasādhavaḥ //
sarvatra samadarśitvaṃ
samatā
| tadrūpaḥ
ānandaḥ samatānandaḥ
|
paramārtham
paramopādeyaṃ |
saḥ
samatānandaḥ | pauruṣam āśrityopāsyaḥ ||
prāktanaṃ pauruṣaṃ tac ced daivaśabdena kathyate /
tad yuktam etad etasmin nāsti nāpavadāmahe //
tat
prasiddhaṃ |
prāktanaṃ pauruṣaṃ daivaśabdena cet
yadi |
kathyate
|
yuṣmābhir
iti śeṣaḥ |
tat
kathanaṃ |
yuktaṃ
bhavati | yata
etat
samatānandaprāptyupāyatvam
samatā⟨samatā⟩nanda°
|
etasmin nāsti
| ataḥ vayaṃ
nāpavadāmahe
tadapavādaṃ na kurmaḥ | upekṣāviṣayatvād iti bhāvaḥ ||
mūḍhaiḥ prakalpitaṃ daivam anyad yais te kṣayaṃ gatāḥ /
nityaṃ svapauruṣād eva lokadvayahitaṃ bhavet //
anyat
prāktanapauruṣāt |
kṣayam
anudyogakṛtaṃ nāśam ||
hyastanī duṣkriyābhyeti śobhāṃ satkriyayā yathā /
adyaivaṃ prāktanī tasmād yatnāt satkāryavān bhava //
adyatanaye
ti śeṣaḥ |
yathā
adyatanayā
satkriyayā hyastanī duṣkriyā śobhāṃ abhyeti
|
evam
tathā |
prāktanī
prāgjanmabhavā
°jan⟨bh⟩[ma]°
vāsanārūpā
duṣkriyā
°kriy⟨ay⟩ā
|
adya
adyatanayā sacchāstrasevanādirūpayā
satkriyayā
|
śobhām
śuddhatvam
abhyeti
| ataḥ tvam
satkāryavān bhava
||
karāmalakavad dṛṣṭaṃ pauruṣād eva yat phalam /
mūḍhaḥ pratyakṣam
utsṛjya
utsṛ⟨ṣṭā⟩[jya]
daivamohe nimajjati //
mūḍhaḥ
daivāt phalavādī ajñānī |
pratyakṣam
pratyakṣapramāṇasiddhaṃ pauruṣam
utsṛjya
|
daivamohe
daivarūpe bhrame
majjati
| kutaḥ tat | tat kutaḥ
yat
yataḥ | asmābhiḥ
phalam karāmalakavat pauruṣād eva dṛṣṭam
pratyakṣam anubhūtam ||
sakalakāraṇakāryavivarjitaṃ nijavikalpabalād upakalpitam /
tad anapekṣya hi daivam asanmayaṃ śraya śubhāśaya pauruṣam ātmanaḥ //
sakalāni
yāni
kāryakāraṇāni
| taiḥ
varjitam
| atyantāsatsvarūpam ity arthaḥ | ata eva
nijavikalpabalāt upakalpitam
saṃpāditaṃ |
tat asanmayaṃ daivam anapekṣya
| he
śubhāśaya
| tvam
ātmanaḥ pauruṣaṃ āśraya
| daivavaśo mā bhaveti bhāvaḥ ||
śāstraiḥ sadācaritajṛṃbhitadeśadharmair yat kalpitaṃ phalam atīva ciraprarūḍham /
tasmin hṛdi sphurati no 'param eti cittam aṅgāvalī tad anu pauruṣam etad āhuḥ //
śāstraiḥ
sacchāstraiḥ |
satāṃ
sādhūnāṃ | yat
ācaritaṃ
ācāraḥ | tena pravṛttaḥ | avicchinnapravāheṇāgatāḥ ye
deśadharmāḥ
| taiḥ c
ātīva ciraprarūḍhaṃ
°ḍha[ṃ]
atyantabahukālāt prabhṛti prasiddhaṃ |
yat phalaṃ kalpitam
sādhyatvena niścitaṃ bhavati |
tasmin
phale |
hṛdi sphurati
saṃpādanīyatayā vilasati sati |
cittam aparam
proktaphaletaraṃ
p[r]okta°
vastu yat |
no eti
na gacchati |
tad anu
cittānantaraṃ |
aṅgāvalī
hastādyavayavapaṅktir | api
aparaṃ
yat |
no eti
| api tu tatsādhanaikaparaṃ bhavati | paṇḍitāḥ
etat pauruṣam āhuḥ
kathayanti | na tu yathā tathā hastādicālanam iti bhāvaḥ ||
buddhvaiva pauruṣaphalaṃ puruṣatvam etad ātmaprayatnaparataiva sadaiva kāryā /
neyā tataḥ saphalatāṃ paramām athāsau sacchāstrasādhujanapaṇḍitasevanena //
puruṣeṇa
etat
svenānubhūyamānaṃ |
puruṣatvam
puruṣabhāvam |
pauruṣaphalaṃ
|
pauruṣaṃ
pūrvaślokoktasvarūpapauruṣaṃ |
phalaṃ
yasya | tādṛk |
buddhvā
eva |
ātmaprayatnaparatā
pauruṣanirvṛttatvam
°ni[r]vṛ[tta]°
|
sadā eva kāryā
|
tataḥ
karaṇānantaraṃ | puruṣeṇ
āsau
ātmaprayatnaparatā |
sacchāstrasādhujanapaṇḍitasevanena paramām
utkṛṣṭām |
saphalatām
mokṣākhyaphalayuktatām
neyā
|
atha
śabdaḥ pādapūraṇārthaḥ ||
daivapauruṣavicāracārubhiś cetasā caritam ātmapauruṣam /
nityam eva jayatīti bhāvitaiḥ kārya āryajanasevanodyamaḥ //
puruṣaiḥ
āryajanasevanodyamaḥ kāryaḥ
| kathaṃbhūtaiḥ |
daivapauruṣayoḥ
yaḥ
vicāraḥ
svarūpavivecanaṃ | tena
cārubhiḥ
| punaḥ kathaṃbhūtaiḥ | manasā
iti
evam |
bhāvitaiḥ
niścitaiḥ iti | kim
iti
|
caritam
anuṣṭhitam |
ātmapauruṣam nityam
sadā
jayati
| sarvaphalajanakatvāt sarvotkarṣeṇa vartata iti ||
sargāntaślokenāpy etad eva kathayati
janmaprabandhamayam āmayam eṣa jīvo buddhvaihikaṃ sahajapauruṣam eva siddhyai /
śāntiṃ nayatv avitathena varauṣadhena pṛṣṭena tuṣṭiparapaṇḍitasevanena //
jīvaḥ
puruṣaḥ |
aihikaṃ
iha loke śakyatvena sthitaṃ
pauruṣaṃ
|
siddhyai
siddhyarthaṃ
buddhvā
| tataḥ tadāśrayaṇenānuṣṭhitena
tuṣṭiparapaṇḍitasevanena
hetunā |
pṛṣṭena
tasmād eva paṇḍitāt
pṛṣṭena
|
avitathena
saphalena |
varauṣadhena
samyagjñānākhyavarauṣadhena |
janmaprabandhamayam
janmasantānarūpaṃ |
āmayam
rogaṃ |
śāntiṃ nayatu
| iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ mumukṣuvyavahāraprakaraṇe ṣaṣṭhaḥ sargaḥ ||
oṃ atyantopādeyatvena punar api pauruṣacarcām eva prastauti
prāpya vyādhivinirmuktaṃ deham alpādhivedhitam /
tathātmānaṃ samādadhyād yathā bhūyo na jāyate //
alpo
yaḥ
ādhiḥ
jīvanopāyādinimittā cittapīḍā | tena
vedhitam
tāḍanāyuktam
°n*ā*°
kṛtam |
samādadhyāt
cinmātratattve samādhānayuktaṃ kuryāt ||
daivaṃ puruṣakāreṇa yo 'tivartitum icchati /
iha cāmutra ca jayet sa saṃpūrṇābhivāñchitaḥ //
daivam
anudyogarūpam daivam |
saṃpūrṇe abhivāñchite
bhogamokṣarūpe
kāṅkṣite
°pūrṇ⟨au⟩[e] °vāñchit⟨au⟩[e] °rūp⟨au⟩[e] kāṅkṣit⟨au⟩[e]
yasya
saḥ
||
ye samudyogam utsṛjya sthitā daivaparāyaṇāḥ /
te
te⟨r⟩
dharmam arthakāmau ca nāśayanty ātmavidviṣaḥ //
ātmavidviṭtvaṃ
ca teṣāṃ bhogamokṣarūpātmakakāryanāśakatvāj jñeyam ||
saṃvitspando manaḥspanda indriyaspanda eva ca /
etāni puruṣārthasya rūpāṇy ebhyaḥ phalodayaḥ //
ebhyaḥ
saṃvidādispandebhyaḥ ||
saṃvittattvād
°tat[t]vād
eva pauruṣotthānaṃ kathayati
yathā saṃvedanaṃ cetas tathāntaḥspandam ṛcchati /
tathaiva kāyaś calati tathaiva phalabhoktṛtā //
yathā
yena prakāreṇa |
saṃvedanam
saṃvidaḥ sphuraṇam syāt |
tathā
tena prakāreṇa |
cetaḥ antaḥspandam
°spa[n]dam
saṃkalpākhyām ceṣṭām |
ṛcchati
gacchati |
tathaiva
cittaspandānusāreṇa eva |
kāyaḥ calati
hitāhitaprāptiparihārarūpāṃ kriyāṃ prati ceṣṭate | tataḥ
tathaiva
kāyacalanānusāreṇaiva |
phalabhoktṛtā
bhavati |
jīvasye
ti śeṣaḥ ||
ābālam etat saṃsiddhaṃ yatra yatra yathā tathā /
daivaṃ tu
na
n⟨u⟩[a]
kvacid dṛṣṭam ato jayati pauruṣam //
ābālaṃ
bālaparyantam |
etat
maduktam | phalitam āh
āta
iti ||
puruṣārthena deveśagurur eṣa bṛhaspatiḥ /
śukro daityendragurutāṃ puruṣārthena cāsthitaḥ //
deveśasya guruḥ
deveśaguruḥ
||
dainyadāridryaduḥkhārtā api sādho narottamāḥ /
pauruṣeṇaiva yatnena yātā devendratulyatām //
devendratulyatām
indrasāmyam ||
mahānto vibhavāḍhyā ye nānāścaryasamāśrayāḥ /
pauruṣeṇaiva doṣeṇa narakātithitāṃ gatāḥ //
doṣeṇa
doṣahetunā
°h⟨o⟩[e]tu°
| ucchāstriteneti yāvat ||
bhāvābhāvasahasreṣu daśāsu vividhāsu ca /
svapauruṣavaśād eva vivṛttā bhūtajātayaḥ //
vivṛttāḥ
rūpāntaraṃ gatāḥ |
bhāvābhāvā
dyāviṣṭāḥ saṃpannā iti yāvat ||
śāstrato gurutaś caiva svataś ceti trisiddhitā /
sarvatra puruṣārthasya na daivasya kadācana //
tribhiḥ prakāraiḥ siddhitā
trisiddhitā
|
phalam
iti śeṣaḥ |
svataḥ
śāstrādi
°ādi⟨ṃ⟩
vinā svapratibhāmātrād eva | kecid dhi
śāstrāt
siddhā bhavanti | kecit
gurutaḥ
| kecit
svataḥ
||
aśubheṣu samāviṣṭaṃ śubheṣv evāvatārayet /
yatnena cittam ity āśu sarvaśāstrārthasaṃgrahaḥ //
aśubheṣu
bhogārjanarūpeṣv aśubhakāryeṣu ||
yac chreyo yad atucchaṃ ca yad apāyavivarjitam /
tat tad ācara yatnena putreti guravaḥ sthitāḥ //
putra
he śiṣya |
sthitāḥ
|
upadeṣṭṛtvene
ti śeṣaḥ ||
yathā yathā prayatno me phalam āśu tathā tathā /
ity ahaṃ pauruṣād eva phalabhāṅ na tu daivataḥ //
ity
evaṃ | niścayavān bhaved iti bhāvaḥ ||
pauruṣād dṛśyate siddhiḥ pauruṣaṃ dhīmatāṃ kramaḥ /
daivam āśvāsanāmātraṃ duḥkhapelavabuddhiṣu //
duḥkhena pelavā
udyogāsahā |
buddhiḥ
yeṣāṃ teṣu ||
pratyakṣapramukhān nityaṃ pramāṇaṃ pauruṣaḥ kramaḥ /
phalato dṛśyate loke deśāntaragamādikāt //
asmābhiḥ
pauruṣaḥ
puruṣasambandhī
kramaḥ
| pādacālanādirūpaṃ pauruṣam iti yāvat |
deśāntaragamādikāt phalataḥ
phalāt |
nityaṃ pramāṇaṃ
arthakriyākāri
*kri*
dṛśyate
|
phalataḥ
kathaṃbhūtāt |
pratyakṣaṃ
pratyakṣapramāṇaṃ |
pramukhaṃ
grāhakatvena pradhānaṃ yasya | tādṛśāt pratyakṣadṛṣṭād ity arthaḥ | ataḥ pauruṣam eva saphalaṃ | na daivam iti bhāvaḥ ||
bhoktā tṛpyati nābhoktā gantā gacchati nāgatiḥ /
vaktā vakti na cāvaktā pauruṣaṃ saphalaṃ nṛṇām //
spaṣṭam ||
pauruṣeṇa durantebhyaḥ saṃkaṭebhyaḥ subuddhayaḥ /
samuttaranty ayatnena na tu mūkatayānayā //
mūkatayā
daivaparatvarūpeṇa
dai*va*
udyogarāhityena ||
yo yo yathā
prayatate
°yatat(o)e
sa sa tadvat phalaikabhāk /
na tu tūṣṇīṃ sthiteneha kenacit prāpyate phalam //
tadvat
tathā |
tūṣṇīṃ sthitena
udyogarahitena tiṣṭhatā ||
śubhena puruṣārthena śubham āsādyate phalam /
aśubhenāśubhaṃ rāma yathecchasi tathā kuru //
spaṣṭam ||
puruṣārthaphalaprāptir deśakālavaśād iha /
prāptā cireṇa śīghraṃ vā yāsau daivam iti smṛtā //
prāptiḥ prāpte
ti kāryaṃ karoti itivat prayogaḥ |
asau puruṣārthaphalaprāptiḥ
||
na daivaṃ dṛśyate dṛṣṭyā na ca lokāntare sthitam /
uktaṃ daivābhidhānena svaṃ loke karmaṇaḥ phalam //
spaṣṭam ||
puruṣo jāyate loke vardhate kṣīyate punaḥ /
na tatra dṛśyate daivaṃ jarāyauvanabālyavān //
tatra
puruṣe ||
deśād deśāntaraprāptir hastasthadravyadhāraṇam /
vyāpāraś ca tathāṅgānāṃ pauruṣeṇa na daivataḥ //
spaṣṭam ||
arthaprāpakakāryaikaprayatnaparatā budhaiḥ /
proktā pauruṣaśabdena sarvam āsādyate 'nayā //
arthaprāpakaṃ
yat
kāryaṃ
| tatra
ekam
kevalaṃ |
prayatnaparatā
||
anarthaprāptikāryaikaprayatnaparatā tu yā /
soktā pronmattaceṣṭeti na kiṃcit prāpyate 'nayā //
anarthaprāptau
anarthaprāptyarthaṃ yat
kāryam
| tatra
ekam prayatnaparatā
||
kriyāyāḥ spandadharmiṇyāḥ svārthasādhakatā svayam /
sādhusaṅgamasacchāstratīkṣṇayonnīyate dhiyā //
unnīyate
niścīyate ||
anantaṃ samatānandaṃ paramārthaṃ svakaṃ viduḥ /
tad yebhyaḥ prāpyate yatnāt sevyās te śāstrasādhavaḥ //
svakam paramārtham
nijaṃ paramaprayojanam ||
sacchāstrādiguṇo matyā sacchāstrādiguṇān matiḥ /
vardhete te mitho 'bhyāsāt sarobdāv iva kālataḥ //
sacchāstrādi
rūpaḥ
guṇaḥ matyā
⟨s⟩[m]atyā
bhavati | buddhirahitasya
sacchāstrādau
pravṛttyabhāvāt |
matiḥ sacchāstrādiguṇāt
bhavati |
te
sacchāstrādiguṇamatī |
mithaḥ
anyonyaṃ |
abhyāsāt vardhete
vṛddhiṃ gacchataḥ | kāv
iva
|
sarobdāv iva
| yathā
sarobdau
saromeghau |
kālataḥ mithaḥ vardhete
tathety arthaḥ | kadācid dhi saraḥ meghavṛṣṭena jalena vardhate | kadācit tu meghaḥ sarasaḥ gṛhītena jaleneti ||
ābālyād alam abhyastaiḥ śāstrasatsaṃgamādibhiḥ /
guṇaiḥ puruṣayatnena svo 'rthaḥ saṃprāpyate hitaḥ //
puruṣayatnena
pauruṣeṇ
ābhyastaiḥ
anuśīlitaiḥ |
svaḥ arthaḥ
mokṣākhyaṃ nijaṃ prayojanam ||
pauruṣeṇa jitā daityāḥ sthāpitā bhuvanakriyāḥ /
racitāni jagantīha viṣṇunā na tu daivataḥ //
spaṣṭam ||
sargāntaślokena śrīrāmasya pauruṣaṃ kartavyatvenopadiśati
jagati puruṣakārakāraṇe 'smin kuru raghunātha ciraṃ tathā prayatnam /
vrajasi tarusarīsṛpābhidhānāṃ subhaga yathā na daśām aśaṅkam eva //
jagati
kathaṃbhūte |
puruṣakāraḥ
pauruṣaṃ
kāraṇaṃ
yasya | tādṛśe | cinmātrapauruṣād eva hi jagad utpannam |
prayatnam
pauruṣam |
tarusarīsṛpābhidhānāṃ daśāṃ
tarvādirūpatām ity arthaḥ | tarvādayo hi pauruṣarāhityenaiva duḥkham anubhavantīti teṣāṃ grahaṇaṃ kṛtam | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ mumukṣuvyavahāraprakaraṇe saptamaḥ sargaḥ ||
oṃ punaḥ daivanirākaraṇaṃ karoti | oṃ
nākṛtir na ca karmāṇi nāspadaṃ na parākramaḥ /
tan mithyājñānavat prauḍhaṃ daivaṃ nāma kim ucyate //
pūrvārdhe
yasye
ti śeṣaḥ ||
svakarmaphalasaṃprāptāv idam ittham itīha yāḥ /
giras tā daivanāmnaitāḥ prasiddhiṃ samupāgatāḥ //
idam ittham iti gira
gira(ḥ)
idaṃ itthaṃ saṃpannam iti vācaḥ ||
tathaiva mūḍhamatibhir daivam astīti niścayaḥ /
ātto
ā(r)tto
duravabodhena
rajjāv
rajj⟨v⟩āv
iva bhujaṅgamaḥ //
ātto
ā(r)tto
gṛhītaḥ |
duravabodhena
ajñānena |
iva
śabdaḥ yathāśābdārthe ||
hyastanī duṣkriyābhyeti śobhāṃ satkriyayā yathā /
adyaivaṃ prāktanī tasmād yatnāt satkāryavān bhava //
gatārtho 'yam ||
mūḍhānumānasaṃsiddhaṃ daivaṃ yasyāsti durmateḥ /
daivād dāho 'stu mā veti vaktavyaṃ tena pāvake //
mūḍhānumānasaṃsiddhaṃ daivaṃ yasya durmateḥ
ajñāninaḥ |
asti
paramārthasad
°sa⟨n⟩[d]
asti |
tena
durmatinā |
pāvake
agnau sthitvā |
daivād dāhaḥ astu mā
stu
veti vaktavyam
| tatra tv asau naitad vaktuṃ śaknoti dāhaikalabdher iti bhāvaḥ ||
daivam eveha cet karma puṃsaḥ kim iva ceṣṭayā /
snānadānāśanādārān
°dārā[n]
daivam eva kariṣyati //
karma
karmasaṃpādakam ity arthaḥ | na caitat saṃbhavati akiṃcitkurvataḥ
snānā
dyanupapatter iti bhāvaḥ ||
kiṃ vā śāstropadeśena mūko 'yaṃ puruṣaḥ kila /
saṃcāryate tu daivena kiṃ kasyehopadiśyate //
saṃcāryate
saṃcaraṇaśīlaḥ saṃpādyate |
kim
iti |
kena
iti śeṣaḥ | daivāṅgīkāre na ko 'pi
kasyā
py upadeśaṃ kuryād iti bhāvaḥ ||
na ca niḥspandatā loke dṛṣṭeha śavatāṃ vinā /
spandaś ca phalasaṃprāptis tasmād daivaṃ nirarthakam //
spaṣṭam ||
nanu daivena sahaiva puruṣaḥ kāryaṃ karotīty | atrāha
na cāmūrtena daivena mūrtasya sahakartṛtā |
hastādīn īhataś caiva na daivena kvacit kṛtam ||
amūrtena
mūrtirahitena
mūr⟨h⟩[t]i°
daivena
|
hastādīn īhataḥ
ceṣṭataḥ |
mūrtasya
puruṣasya |
sahakartṛtā ca na
bhavati | ataḥ
daivena kṛtam
daivakartṛkaṃ kāryaṃ |
kvacit na
bhavati ||
nanu manobuddhyādivad amūrtasyāpi daivasya mūrtena saha kartṛtvam asty evety | atrāha
manobuddhivad apy etad daivaṃ nehānubhūyate /
āgopālaṃ kila prājñais tena daivam asat sadā //
mṛtaśarīre kartṛtvādarśanān
manobuddhī
kalpyete | na ca daivasyātra kaścid upayoga iti | na tatkalpanāvasara iti bhāvaḥ ||
nanu kadācit tasmād eva
dṛśyāt
dṛśyā(ḥ)*t*
śarīrādeḥ kāryaṃ dṛṣṭaṃ kadācin na dṛṣṭam iti adṛṣṭasya daivasya kalpanā yuktaivety | atrāha
pṛthak ced buddhir anyo 'rthaḥ saiva cet kānyatā tayoḥ /
kalpanā vā pramāṇaṃ cet pauruṣaṃ kiṃ na kalpyate //
buddhiḥ
jñānaṃ |
pṛthak cet
yady asti | tad
ārthaḥ anya
ekasmāt dvitīyaḥ pṛthag iti yāvat | asti buddhiḥ
sā eva
| na tu bhinnā
ced
bhavati | tadā
tayoḥ
arthayoḥ
kā anyatā
bhavati | ato 'tra
kevalasaddṛśyāc
°val[a]°
charīrāder eva kāryaṃ bhavatv iti bhāvaḥ | nanv atra buddhipṛthaktvopayogo nāsti | kalpanāyā eva pramāṇatvād ity | atrāha |
kalpane
ti |
kalpanā
prathamaṃ
pramāṇaṃ
nāsti
ced
|
vā
sti | tadā
pauruṣaṃ kiṃ na kalpyate
| kalpanayā saṃbhāvyate samānanyāyatvāt ||
punar api prakṛtaṃ mūrtāmūrtayoḥ sahakartṛtvāsaṃbhavam eva kathayati
nāmūrtena ca saṅgo 'sti nabhaseva
vapuṣmataḥ
°mat⟨ā⟩[aḥ]
/
mūrtaṃ ca dṛśyate lagnaṃ tasmād daivaṃ na vidyate //
vapuṣmataḥ
mūrtasya śarīriṇaḥ |
amūrtena
mūrtirahitena
°te[na]
daivena |
saṅgaḥ
sahakartṛtvaṃ
nāsti
| ken
eva
|
nabhasā iva
| nanu tathāpi amūrtam eva kartṛ bhavatv ity | atrāha |
mūrtaṃ ce
ti | asmābhiḥ
mūrtam
eva
lagnaṃ
kāryalagnaṃ
dṛśyate
| ataḥ tasyaiva kartṛtvaṃ yuktam iti bhāvaḥ | phalitaṃ kathayati |
tasmād
iti |
tasmāt
tato hetoḥ |
daivaṃ na vidyate
| tatkalpanāyāḥ nirastatvāt ||
viniyoktātha bhūtānām asty anyat tajjagattraye /
śeratāṃ
śerat(e)āṃ
bhūtavṛndāni daivaṃ sarvaṃ kariṣyati //
viniyoktā
prerakaḥ |
anyad
daivākhyaṃ anyat vastu |
śeratām
kāryeṣv anudyogaṃ bhajantām ||
daivenetthaṃ
°n(o)[e]tthaṃ
niyukto 'smi kiṃ karomīdṛśaṃ sthitam /
samāśvāsanavāg eṣā na daivaṃ paramārthataḥ //
īdṛśam sthitam
īdṛśam saṃpannam ||
mūḍhaiḥ prakalpitaṃ daivaṃ tatparās te kṣayaṃ gatāḥ /
prājñās
°jñ⟨a⟩[ā]s
tu puruṣārthena padam uttamam āgatāḥ //
tatparāḥ
svayaṃkalpitadaivaparāḥ |
te
mūḍhāḥ |
puruṣārthena
pauruṣeṇa |
uttamaṃ padam
mokṣākhyam utkṛṣṭaṃ sthānam ||
ye śūrā ye ca vikrāntā ye prājñā ye ca paṇḍitāḥ /
tais taiḥ kair iva loke 'smin vada daivaṃ pracakṣyate //
pracakṣyate
kathyate | na kenāpi pracakṣyate iti bhāvaḥ ||
kālavidbhir vinirṇītā yasyāsti cirajīvitā /
sa cej jīvati saṃchinnaśirās tad daivam uttamam //
kālavidbhiḥ
daivajñaiḥ ||
kālavidbhir vinirṇītaṃ pāṇḍityaṃ yasya rāghava /
anadhyāpita evāsau tajjñaś ced daivam uttamam //
tajjñaḥ
paṇḍitaḥ ||
viśvāmitreṇa muninā daivam utsṛjya dūrataḥ /
pauruṣeṇaiva saṃprāptaṃ
brāhmaṇyaṃ
°ṇy(e)aṃ
rāma nānyathā //
spaṣṭam ||
amībhir na parai rāma puruṣair munitāṃ gataiḥ /
pauruṣeṇaiva saṃprāptā ciraṃ gaganagamitā //
amībhiḥ
pauruṣayuktair ebhir eva |
paraiḥ
pauruṣarahitaiḥ sāmānyajantubhiḥ |
gaganagamitā
paramākāśacāritvam ||
utsādya devasaṃghātāṃś cakrus tribhuvanodare /
pauruṣeṇaiva yatnena sāmrājyaṃ dānaveśvarāḥ //
utsādya
bādhitvā |
devasaṃghātān
devasamūhān |
dānaveśvarāḥ
hiraṇyākṣyādayaḥ ||
ālūnaśīrṇam ābhogi jagad ājahrur ojasā /
pauruṣeṇaiva yatnena
dānavebhyaḥ
°bhy⟨o 'su°⟩[aḥ su°]
sureśvarāḥ //
ālūnaśīrṇam
aticañcalam ||
rāma pauruṣayuktyaiva salilaṃ dhāryate na vā /
ciraṃ karaṇḍake yuktyā na daivaṃ tatra kāraṇam //
karaṇḍake
randhrayukte kāṇḍasādhite dravyaviśeṣe | kenacit prayogena hi karaṇḍe 'pi jalaṃ tiṣṭhati ||
haraṇādānasaṃrambhavibhramabhramabhūmiṣu /
śaktatā dṛśyate rāma na
daivasyauṣadher
d⟨e⟩[ai]va°
iva //
haraṇe
tyādy upalakṣaṇaṃ sarvakriyāṇām ||
sargāntaślokenaitat samāpayati
sakalakāraṇakāryavivarjitaṃ nijavikalpavaśād upakalpitam /
tvam anavekṣya hi daivam asanmayaṃ śraya śubhāśaya pauruṣam uttamam //
gatārtho 'yam | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ mumukṣuprakaraṇe 'ṣṭamaḥ sargaḥ ||
oṃ atra śrīrāmaḥ pṛcchati
bhagavan sarvadharmajña pratiṣṭhām alam āgatam /
yal loke tad vada brahman daivam evaṃ kim ucyate //
he
bhagavan
|
brahman
vasiṣṭha | kathaṃbhūta |
sarvadharmajña
| tvam
vada
|
yat daivam loke evam pratiṣṭhām
prasiddhim |
āgataṃ
|
tat
paṇḍitaiḥ
kiṃ
rūpaṃ kathyate | na hi asiddhaṃ vastu prasiddhim āyāti iti bhāvaḥ ||
śrīvasiṣṭhaḥ uttaraṃ kathayati
pauruṣaṃ sarvakāryāṇāṃ kartṛ rāghava netarat /
phalabhoktṛ ca sarvatra na daivaṃ tatra kāraṇam //
he
rāghava
|
pauruṣaṃ sarvakāryāṇāṃ kartṛ
bhavati |
itarat
anyat daivādi | kartṛ
na
bhavati | na kevalaṃ kartr eva | kiṃ tu
phalabhoktṛ ca
bhavati | svāviṣṭapuruṣadvāreṇeti bhāvaḥ |
daivaṃ tatra kāraṇaṃ na
bhavati | ato daivaṃ nāstīti bhāvaḥ ||
daivaṃ na kiṃcit kurute na ca bhuṅkte na vidyate /
na dṛśyate nādriyate
kevalaṃ
°l⟨e⟩[aṃ]
kalpanedṛśī //
īdṛśī
daivam eva sarvaṃ karotīty evaṃrūpā | na ca kalpanāyāḥ satyatvam iti bhāvaḥ ||
siddhasya pauruṣeṇeha phalasya phalaśālinām /
śubhāśubhā vā saṃpattir daivaśabdena kathyate //
paṇḍitaiḥ
phalaśālināṃ
phalabhājāṃ |
pauruṣeṇa
śubhāśubhena pauruṣeṇa |
siddhasya phalasya śubhā aśubhā vā saṃpattiḥ daivaśabdena kathyate
|
ajñavyavahārārtham
iti śeṣaḥ ||
pauruṣoparatā nityam iṣṭāniṣṭasya vastunaḥ /
prāptir iṣṭāpy aniṣṭā vā daivaśabdena kathyate //
paṇḍitaiḥ
pauruṣe uparatā
niṣṭhāṃ gatā |
iṣṭāniṣṭasya vastunaḥ iṣṭā aniṣṭā vā prāptiḥ daivaśabdena kathyate
*iṣṭāniṣṭasya ... kathyate*
|
api
śabdaḥ pādapūraṇārthaḥ ||
bhāvī tv avaśyam evārthaḥ puruṣārthaikasādhanaḥ /
yaḥ so 'smiṃl lokasaṃghāte daivaśabdena kathyate //
bhāvī
bhavanaśīlaḥ |
puruṣārthaḥ
pauruṣam
ekaṃ sādhanaṃ
yasya | tādṛśaḥ |
lokasaṃghāte
lokasamūhe ||
na tu rāghava lokasya kasyacit kiṃcid eva hi /
daivam ākāśakalpaṃ hi karoti na karoti vā //
hi
yasmādarthe |
ākāśakalpam
ākāśavad atyantatuccham | na hi vandhyāsutaḥ
kasyacit kiṃcit
°ci[t]
karoti na karoti ve
ti bhāvaḥ | dvitīyo
hi
śabdaḥ niścaye ||
puruṣārthasya siddhasya śubhāśubhaphalodaye /
idam itthaṃ sthitam iti yoktis tad daivam ucyate //
ukteḥ
svarūpaṃ kathayati |
idam itthaṃ sthitam
sthi(r)*t*am
itī
ti |
siddham
si⟨---⟩[ddham]
saṃpannam ||
itthaṃ mamābhavad buddhir itthaṃ me niścayo hy abhūt /
iti karmaphalāvāptau yoktis tad daivam ucyate //
itthaṃ
karmaphalasādhanarūpā |
karmaphalasyāvāptau
prāptau |
ukti
mātram eva
daivam
iti bhāvaḥ ||
iṣṭāniṣṭaphalaprāptāv evam ityarthavācakam /
āśvāsanāmātravaco daivam ity eva kathyate //
āśvāsanāmātravacaḥ
kathaṃbhūtaṃ |
evam
|
iti
yaḥ
arthaḥ
| tasya
vācakam
niyamavācakam ity arthaḥ ||
śrīrāmaḥ pṛcchati
bhagavan sarvadharmajña prāg yat karmopasaṃcitam /
tad etad daivam ity uktam apamṛṣṭaṃ kathaṃ tvayā //
prāk
pitrantargatabījatāvasthāyām |
apamṛṣṭam
nāśitam ||
śrīvasiṣṭhaḥ uttaraṃ kathayati
sādhu rāghava jānāsi śṛṇu vakṣyāmi te 'khilam /
daivaṃ nāstīti te yena sthirā buddhir bhaviṣyati //
spaṣṭam ||
tad eva kathayati
yā magnā vāsanā pūrvaṃ babhūva kila bhūriśaḥ /
saiveyaṃ karmabhāvena nṝṇāṃ pariṇatiṃ gatā //
pūrvam
pitrantargatabījatāvasthāyām |
bhūriśaḥ
bhūriprakāreṇa | vartamānā
yā vāsanā
śubhāśubhā vā bhāvanā |
magnā
|
bīje
iti śeṣaḥ bhavati |
sā eveyaṃ nṝṇāṃ karmabhāvena
karmarūpeṇa |
pariṇatiṃ
rūpāntaraṃ |
gatā
| tadanurūpam eva sarve karma kurvantīti bhāvaḥ ||
jantur yadvāsano nāma tatkarmā bhavati kṣaṇāt /
anyakarmānyabhāvaś cety etan naivopapadyate //
anyabhāvaḥ
anyavāsanā ||
grāmago grāmam āpnoti pattanārthī ca pattanam /
yo yo yadvāsanas tat tat sa sa prayatate tathā //
grāmagasya ca
grāmagamanavāsanā sphuṭā evānyathā na yāyāt ||
yad eva tīvrasaṃvegād iha karma kṛtaṃ purā /
tad eva daivaśabdena paryāyeṇa hi kathyate //
iha
ihalokaparalokatayā dvirūpe saṃsāre |
purā
pitrantargatabījatāvasthāyām |
karma
karaṇaṃ cātra pitṛdvāreṇaiva jñeyam ||
upasaṃhāraṃ karoti
evaṃ daivaṃ svakarmāṇi karma prauḍhā svavāsanā /
vāsanā manaso nānyā mano hi puruṣaḥ smṛtaḥ //
evam
anena prakāreṇa |
svakarmāṇi
prāk kṛtāni nijakarmāṇi |
daivaṃ
bhavati |
prauḍhā vāsanā karma
bhavati | tadanusāreṇaiva tasya
prakṛtatvāt
pra(vṛ)kṛ°
|
vāsanā manasaḥ anyā na
bhavati |
hi
niścaye |
manaḥ puruṣaḥ
bhavati | ataḥ daivasya puruṣād vyatiriktā sattā nāstīti bhāvaḥ ||
punar apy etad eva kathayati
yad daivaṃ tāni karmāṇi karma sādho mano hi tat /
mano hi puruṣas tasmād daivaṃ nāstīti niścayaḥ //
karme
ty atra yacchabdādhyāhāraḥ |
yat karma
|
tat mano
bhavati ||
ekam eva mano jantor yathā prayatate hi yat /
nūnaṃ tat tad avāpnoti svata eva na daivataḥ //
spaṣṭam ||
manaś cittaṃ vāsanā ca karma daivaṃ svaniścayaḥ /
rāma puṃniścayasyaitāḥ
saṃjñāḥ
°jñā[ḥ]
sadbhir udāhṛtāḥ //
puṃniścayasya
puṃrūpasya niścayasya | puruṣasyeti yāvat ||
evaṃnāmā hi puruṣo dṛḍhabhāvanayā yathā /
nityaṃ prayatate rāma phalam āpnoty alaṃ tathā //
evaṃnāmā
mana ityādināmayuktaḥ ||
upasaṃhāraṃ karoti
evaṃ puruṣakāreṇa sarvam eva raghūdvaha /
prāpyate netareṇeha tasmāt sa śubhado 'stu te //
saḥ
puruṣakāraḥ |
śubhado
jīvanmuktākhyaśubhaphalapradaḥ
°bha⟨te⟩pha°
|
te
ity upalakṣaṇam | tena sarveṣāṃ śubhaphalapradaḥ bhavatu ity arthaḥ ||
śrīrāmaḥ pṛcchati
prāktanaṃ vāsanājālaṃ niyojayati māṃ yathā /
mune tathaiva tiṣṭhāmi kṛpaṇaḥ kiṃ karomy aham //
ataḥ pauruṣaṃ kiṃcid api nāstīti bhāvaḥ ||
śrīvasiṣṭhaḥ uttaraṃ kathayati
ata eva hi he rāma śreyaḥ prāpnoṣi śāśvatam /
svaprayatnopanītena pauruṣeṇaiva nānyathā //
hi
niścaye |
ata eva
pūrvoktāt kāraṇād eva |
pauruṣeṇa
kathaṃbhūtena |
svaprayatnopanītena
| rāhoḥ śira itivad ayaṃ prayogaḥ ||
dvividho vāsanāvyūhaḥ śubhaś caivāśubhaś ca te /
prāktano vidyate rāma dvayor ekataro 'tha vā //
vāsanāvyūhaḥ
vāsanāsamūhaḥ |
atha vā
pakṣāntare |
dvayoḥ
madhye |
ekataraḥ
śubhaḥ aśubho vā asti ||
vāsanaughena śuddhena tatra ced adya nīyase /
tat krameṇa śubhenaiva padaṃ prāpnoṣi śāśvatam //
nīyase
svānusāreṇa
°s⟨v⟩ā°
karma kāryase |
padam
mokṣākhyaṃ sthānaṃ ||
atha ced aśubho bhāvas tvāṃ yojayati saṅkaṭe /
prāktanas tad asau yatnāj jetavyo bhavatā balāt //
aśubho bhāvaḥ
aśubhā vāsanā |
balāt
haṭhāt ||
nanv anyaḥ cetanārūpaḥ kaścin māṃ prerayati | tat katham ahaṃ svayaṃ kiṃcit kartuṃ śaknomīty | atrāha
prājña
°jña⟨ś⟩
cetanāmātras
°n⟨a⟩[ā]mā°
tvaṃ na dehas tvaṃ jaḍātmakaḥ /
tad eva cetasy anyena cet tat tvaṃ kveva vidyase //
he
prājña
| asmiñ śloke vakṣyamāṇe upadeśe yogyatvam |
cetanāmātraḥ
asi
tvam
|
jaḍaḥ dehaḥ nā
si |
tad eva
cetanāmātram eva san |
tvam anyena
°na⟨ṃ⟩
hetukartṛbhūtena kṛtvā |
cet
yadi |
cetasi
citikriyāṃ prati kartṛtvaṃ bhajasi |
tat
tadā |
tvam
na
vidyase
nāsi | tasyaiva sattvāt | na hi dvayoḥ sattā yuktā vyarthatvāt ||
punar api pūrvaślokottarārdhaniścitam artham eva kathayati
anyas tvāṃ cetayati cet tat tvayy asati ko 'paraḥ /
kam imaṃ cetayet tasmād anavasthā na vāstavī //
anyaḥ tvām cet cetayati
citikriyākartṛtvam
°tvam⟨aḥ asiḥ⟩
prerayati |
tat
tadā |
tvayi asati
pūrvoktayuktyā sattām abhajati sati | sa
iti
⟨s(a)ot(i)ā⟩ [sa iti]
kam imam
kiṃrūpam
°pa⟨s⟩[m]
|
idantāspandaṃ
°spa[n]da°
tvāṃ |
cetayet
citikriyākartṛtvaṃ prati prerayet | na hy asataḥ preraṇaṃ yuktam iti bhāvaḥ | ataḥ anyaḥ kaścit preryaḥ kalpanīyaḥ | so 'pi tvatsamānayogakṣema eveti kutrāpi preryatayā viśrāntir na syād | ataḥ tvam eva preryaprerakabhāvena sthito 'sīty abhiprāyeṇopasaṃhāraṃ karoti |
tasmād
iti |
tasmāt
tato hetoḥ |
anavasthā
preryānavasthitiḥ |
vāstavī
paramārthabhūtā |
na
bhavati | tavaiva preryaprerakatvābhyāṃ sthitatvāt | ato na kaścit tavānyaḥ prerakaḥ astīti bhāvaḥ ||
prakṛtam anusarati
śubhāśubhābhyāṃ mārgābhyāṃ vahantī vāsanāsarit /
pauruṣeṇa prayatnena yojanīyā śubhe pathi //
yojanīyā
pravartanīyā | bhogatyāgaparāmarśākhyaṃ śubhānusandhānam eva satataṃ kāryam iti bhāvaḥ ||
aśubheṣu samāviṣṭaṃ śubheṣv evāvatārayet /
svamanaḥ puruṣārthena balena balināṃ vara //
samāviṣṭam
saṃlīnam |
avatārayet
nayet ||
aśubhāc calitaṃ yāti śubhaṃ tasmād apītarat /
jantoś cittaṃ tu paśuvat tasmāt tat pālayed balāt //
aśubhāt
bhogārjanaparāmarśarūpāt aśubhānusandhānāt |
tasmād api
śubhād api |
pālayed
°ye[d]
aśubhāt rakṣet ||
samatāsāntvanenāśu na drāg iti śanaiḥ śanaiḥ /
pauruṣeṇa
p⟨o⟩[au]ru°
prayatnena pālayec cittabālakam //
samatā
sarvam idaṃ brahmety evaṃrūpā buddhiḥ | tayā yat
sāntvanam
samāśvāsanaṃ tena |
na drāg iti
na jhaṭiti | etasyārthaṃ svakaṇṭhena kathayati |
śanaiḥ śanair
iti samyagvicāreṇa | na tu prāṇarodhanādirūpeṇa haṭhenety arthaḥ ||
vāsanaughas tvayā pūrvam abhyāsena ghanīkṛtaḥ /
śubho vāpy aśubho rāma śubham adya ghanīkuru //
adya
|
madupadeśene
ti śeṣaḥ ||
prāgabhyāsavaśād yātā yadā te vāsanodayam /
tadābhyāsasya sāphalyaṃ viddhi tvam arimardana //
abhyāsasya
samastasyābhyāsasya ||
idānīm api te yāti ghanatāṃ vāsanānagha /
abhyāsavaśatas tasmāc chubhābhyāsam upāhara //
idānīm
asmin janmani |
upāhara
ānaya ||
pūrvaṃ ced ghanatāṃ yātā nābhyāsāt tava vāsanā /
vardhiṣyate tu nedānīm api tāta sukhī bhava //
vāsanārāhityamātrasyaiva parame pade
yatatvāt
°t[a]tvāt
iti bhāvaḥ ||
saṃdigdhāyām api bhṛśaṃ śubham eva samāhara /
asyāṃ tu vāsanāvṛddhau śubhād doṣo na kaścana //
asyāṃ vāsanāvṛddhau saṃdigdhāyām
kim abhyāsād vardhate na veti
sandehaviṣayāyām
°[yā]yām
api
satyāṃ | tvaṃ
bhṛśaṃ śubham eva samāhara
abhyāsaviṣayīkuru | yataḥ
śubhāt kaścana doṣo na
bhavati ||
sandehasyāyuktatāṃ kathayati
yad yad abhyasyate
loke
°k⟨o⟩[e]
tanmayenaiva bhūyate /
ity ākumāraṃ prajñeṣu dṛṣṭaṃ sandehavarjitam //
loke
saṃsāre |
puruṣeṇe
ti śeṣaḥ ||
śubhavāsanayā yuktas tad atra bhava bhūtaye /
paraṃ pauruṣam āśritya vijityendriyapañcakam //
bhūtaye
jīvanmuktākhyasaṃpatprāptaye
°v⟨i⟩[a]nmu°
||
avyutpannamanā yāvad bhavān ajñātatatpadaḥ /
guruśāstrapramāṇais tu nirṇītaṃ tāvad ācara //
avyutpannamanāḥ
jñānarahitaḥ | ata ev
ājñātatatpadaḥ
ajñātabrahmākhyotkṛṣṭasthānaḥ |
nirṇītam
tatpadanirṇayam | bhāve ktaprayoge
nirṇītam
iti siddham ||
tataḥ kaṣāyapākena nūnaṃ vijñātavastunā /
śubho 'py asau tvayā tyājyo bhāvanaugho nirādhinā //
kaṣāyapākena
lakṣaṇayā parakoṭiprāptyā |
bhāvanaughaḥ
nirṇayarūpaḥ vāsanāsamūhaḥ |
nirādhinā
śubhavāsanākhyacittapīḍārahitena ||
sargāntaślokena śrīrāmasyāvasthānam anuṣṭheyatvenopadiśati
yad atisubhagam āryasevitaṃ tac chubham anusṛtya manojñabhāvabuddhyā /
adhigamaya padaṃ sadāviśokaṃ tad anu tad apy avamucya sādhu tiṣṭha //
tvaṃ |
yat atisubhagam
ata ev
āryasevitam
bhavati |
tac chubhaṃ
*bhavati tac chubhaṃ*
pauruṣam |
manojñabhāvā
śubhavāsanā yā matiḥ | tayā karaṇabhūtayā |
anusṛtya
satatānuṣṭhānaviṣayatāṃ nītvā |
aviśokaṃ
duḥkharahitaṃ |
padaṃ
jīvanmuktirūpaṃ sthānaṃ |
adhigamaya
prāpnuhi | ārṣaḥ svārthe ṇic |
tad anu
kālāntare |
tad api
jīvanmuktipadam api
avamucya
|
sādhu
samyak |
tiṣṭha
videhamuktau sthirībhavety arthaḥ | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ mumukṣuprakaraṇe navamaḥ sargaḥ ||
oṃ paramam upasaṃhāraṃ karoti
ataḥ pauruṣam āśritya śreyase nityabāndhavam /
ekāgraṃ kuru cittaṃ tvaṃ śṛṇu coktam idaṃ mama //
uktam
upadeśam ||
avāntarābhipātīni svārūḍhāni manoratham /
pauruṣeṇendriyāṇy āśu saṃyamya samatāṃ naya //
avāntareṣu
bhogarūpeṣu madhyameṣu viśrāntisthāneṣu | na tu paramātmarūpe parame viśrāntisthāne |
abhipātīni
patanaśīlāni |
manorathaṃ
cittānusandhānam |
svārūḍhāni
suṣṭhu ārūḍhāni |
indriyāṇi saṃyamya
pratyāhṛtya |
samatāṃ
rāgadveṣarahitatvam
naya
| anyathā na śroṣyasīti bhāvaḥ ||
ihāmutra ca siddhyarthaṃ puruṣārthaphalapradām /
mokṣopāyamayīṃ vakṣye saṃhitāṃ sārasammitām //
mokṣopāyamayīṃ
mokṣasya yaḥ upāyaḥ tanmayīm tadvācakām ity arthaḥ |
saṃhitām
śāstram |
sārasammitām
sāratulyām ||
apunargrahaṇāyāntas tyaktvā saṃsāravāsanām /
saṃpūrṇau śamasantoṣāv ādāyodārayā dhiyā //
sapūrvāparavākyārthavicāraviṣayādṛtam /
manaḥ samarasaṃ kṛtvā sānusandhānam ātmani //
sukhaduḥkhakṣayakaraṃ mahānandaikasādhanam /
mokṣopāyam imaṃ rāma vakṣyamāṇaṃ mayā śṛṇu //
he
rāma
| tvaṃ
mayā vakṣyamāṇaṃ mokṣopāyaṃ śṛṇu
| kiṃ kṛtvā |
apunargrahaṇāye
tyādi | suṣuptau tyaktām api vāsanāṃ puruṣaḥ punaḥ gṛhṇātīti
apunargrahaṇāye
ty uktam |
antaḥ
manasi | anyathā na śrotuṃ śaknoṣīti bhāvaḥ |
ādāya
gṛhītvā |
manaḥ
kathaṃbhūtaṃ |
ātmani samarasam
ekarasam | na tu viṣayeṣu vikṣiptaṃ | tathā
sapūrvāparaḥ
saṃpūrṇaḥ yaḥ
vākyārthavicāraḥ
| sa eva
viṣayaḥ
saṃcārasthānam | tatr
ādṛtam
||
imāṃ mokṣakathāṃ śrutvā saha sarvair vivekibhiḥ /
padaṃ yāsyasi nirduḥkhaṃ nāśo yatra na vidyate //
padam
viśrāntisthānam ||
evaṃ śrīrāmasya pauruṣam āśrayaṇīyatvenopadiśya
viśvāmitrapreraṇayā
pr⟨a⟩[e]raṇ⟨ī⟩[a]yā
smṛtaṃ brahmoktam upadeśaṃ kathayituṃ prastāvaṃ karoti
idam uktaṃ purākalpe brahmaṇā parameṣṭhinā /
sarvaduḥkhakṣayakaraṃ paramāśvāsanaṃ dhiyaḥ //
idaṃ
vakṣyamāṇaṃ |
dhiyaḥ
buddheḥ |
paramāśvāsanam
utkṛṣṭaṃ āśvāsanakāri ||
śrīrāmaḥ pṛcchati
kenoktaṃ kāraṇenedaṃ brahman pūrvaṃ svayaṃbhuvā /
kathaṃ ca bhavatā prāptam etat kathaya me prabho //
idaṃ
vakṣyamāṇaṃ jñānam ||
śrīvasiṣṭhaḥ uttaraṃ kathayati
asty anantavilāsātmā sarvagaḥ sarvasaṃśrayaḥ /
cidākāśo 'vināśātmā pradīpaḥ sarvavastuṣu //
cidākāśaḥ
cid iti nāmadheyaḥ ākāśaḥ
cidākāśaḥ
| saḥ
asti
paramārthasan bhavati | kathaṃbhūtaḥ |
anantāḥ
aparicchinnāḥ | ye
vilāsāḥ
sargāvabhāsanasaṃkocanarūpāḥ vilāsāḥ te |
ātmā
svarūpaṃ yasya saḥ | tathā
sarvagaḥ
sarvavyāpakatvāt upacāreṇa sarvagantā | na hi mukhyaṃ sarvagatvam asya saṃbhavati niṣkriyatvena
gamikriyānāśrayatvāt
°yā*nā*śra°
| punaḥ kathaṃbhūtaḥ |
sarveṣām
samastānāṃ bhāvābhāvasvarūpāṇāṃ padārthānāṃ |
saṃśrayaḥ
sphūrtipradatvena sattāpradatvena cāśrayaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ |
avināśātmā
vināśasyāpi sākṣitayā sattāpradatvena ca tena rahitaḥ ātmā yasya saḥ | na hi svasphūrtipradasya svasattāpādakasya ca kaścit āvaraṇaṃ kartuṃ śaktaḥ tadāvṛtau svasyāpy asiddhatvāt | punaḥ kathaṃbhūtaḥ |
sarvavastuṣu pradīpaḥ
prakāśakatvāt | nanu kutrāsāv astīti cen | na | sarvatra vartamānasya kutreti vaktum aśakyatvāt | nanu tathāpi kathaṃ nāsau sarvatra dṛśyate iti ced | asad etat | draṣṭrekasvarūpe tasmin kathaṃ na dṛśyata ity asyāpi vaktum aśakyatvāt | tathāpi ko 'sāv iti cet | yaḥ pṛcchati sa eveti brūmaḥ | nanu kaḥ pṛcchati iti cet | ahantayā atiprākaṭyena bhāsamānaḥ saḥ svayam eva svāntaḥ vicāryatām ity alaṃ rahasyodghāṭanena ||
tataḥ kim ity | atrāha
spandāspandasamākārāt
°nda(ḥ)sa°
tato viṣṇur ajāyata /
spandamānarasāpūrāt taraṅgaḥ sāgarād iva //
spandāspandayoḥ
sṛṣṭyāveśaudāsīnyayoḥ
°au⟨y⟩[d]āsī°
samākārāt
cittvākhyasamānākārayuktāt |
tataḥ
tasmāc cidākāśāt |
viṣṇuḥ
bhāvisṛṣṭisthitikārī
°vi⟨ṃ⟩sṛ°
nārāyaṇākhyo devatāviśeṣaḥ | samaṣṭirūpaṃ śuddhabuddhitattvaṃ c
ājāyata
°t(e)a
| saṃhārakāraṇasya śuddhāhaṅkārarūpasya rudrasya kathanaṃ
sṛṣṭimātrakathanākāṅkṣayā
°nā(ṃ)*kāṃ*kṣa°
na kṛtam | viṣṇuḥ ka
iva
|
taraṅga iva
| yathā
spandamānarasāpūrāt sāgarāt taraṅgaḥ
jāyate tathety arthaḥ ||
sumerukarṇikāt tasya digdalād dhṛdayāmbujāt /
tārakākesaravataḥ parameṣṭhī vyajāyata //
tasya
nārāyaṇasya śuddhabuddhitattvasya ca |
sumerukarṇikāt
tathā
tārakākesarāt hṛdayāmbujāt
hṛtkamalāt tadantargatāt brahmāṇḍāt iti yāvat | bhāvisarvajagadādhāratvayogyāt
svarūpaleśāc
°śā⟨ś⟩[c]
ca |
parameṣṭhī
bhāvisṛṣṭyutpattikārī brahmākhyo devatāviśeṣaḥ | samaṣṭirūpaṃ śuddhamanastattvaṃ ca
vyajāyata
||
vedavedārthadeveśamunimaṇḍalamālitam /
so 'sṛjat sakalaṃ sargaṃ vikalpaughaṃ yathā manaḥ //
sakalaṃ
jagat bāhyatvena bhāsamānaṃ samastaṃ jagat | samaṣṭibhūtaśuddhamanastattvarūpāt | parameṣṭhina eva hi sarvaṃ jagad utpannam | atropamānatvaṃ vyaṣṭirūpasya
manasaḥ
jñeyam | samaṣṭirūpasya
manasaḥ
ma⟨l⟩[n]a°
upameyatvāt ||
jambudvīpasya koṇe 'smin varṣe bhāratanāmani /
sa sasarja janaṃ putrair ādhivyādhipariplutam //
janam
mānavajanam |
putraiḥ
prajāpatibhiḥ kṛtvā sāmānyajanaiś ca ||
janaṃ viśinaṣṭi
bhāvābhāvaviṣaṇṇāṅgam utpātadhvaṃsatatparam /
sarge 'smin bhūtajātīnām āpyāyanakaraṃ param //
bhūtajātīnāṃ
devādīnām |
āpyāyanakaram
havyakavyādidvāreṇa tṛptikaram ||
janasya tasya duḥkhaṃ sad dṛṣṭvā sakalalokakṛt /
jagāma karuṇām īśaḥ putraduḥkhād yathā pitā //
tasya janasya
mānavajanasya |
īśaḥ
brahmā śuddhamanastattvaṃ ca |
karuṇāṃ
dayām | atra ca śuddhamanasaḥ karuṇā sṛjyamānasmṛtikāracittāveśadvāreṇa jñeyety alaṃ rahasyodghāṭanena ||
nanu tataḥ kim akarod ity | atrāha
ka eteṣāṃ hatāśānāṃ duḥkhasyānto hatāyuṣām /
syād iti kṣaṇam ekāgraś cintayām āsa bhūtapaḥ //
hatāśānāṃ
naṣṭānāṃ |
hatāyuṣāṃ
naśvarāṇāṃ |
antaḥ
avasānaṃ ||
brahmaṇaḥ cintām upasaṃharati
iti saṃcintya bhagavān sasarja punar īśvaraḥ /
tapo dharmaṃ ca dānaṃ ca satyaṃ tīrthāni caiva ha //
sasarja
svayaṃ | kṛteṣu smṛtiśāstreṣu janān prati kartavyatvena dṛṣṭavān ity arthaḥ ||
etat sṛṣṭvā punar devaś cintayām āsa bhūtakṛt /
puṃsāṃ nānena sarvasya duḥkhasyānta iti svayam //
spaṣṭam ||
punaḥ kena puṃsāṃ sarvasya duḥkhasyāntaḥ bhaviṣyatīty āśaṅkya cintayati
nirvāṇaṃ nāma paramaṃ sukhaṃ yena punar janaḥ /
na jāyate na mriyate taj jñānād eva labhyate //
tan nirvāṇaṃ kena syād ity āśaṅkya cintayati |
taj jñānād
iti |
tat
nirvāṇam |
jñānāt eva
paramātmatattvajñānāt eva | na tu tapaḥprabhṛtibhyaḥ
labhyate
||
eva
kāraprayogayogyatāṃ
svayam
sva⟨v⟩[y]am
eva sādhayati
saṃsārottaraṇe jantor upāyo jñānam eva hi /
tapo dānaṃ tathā tīrtham aṇūpāyaḥ prakīrtitaḥ //
aṇūpāyaḥ
avāntaropāyaḥ ||
tarhi janānāṃ jñānaṃ kathaṃ setsyatīty āśaṅkya cintayati
tat tāvad duḥkhamokṣārthaṃ janasyāsya mahātmanaḥ /
pratyagraṃ taruṇopāyam āśu prakaṭayāmy aham //
iyaṃ cintā tu utpādayiṣyamāṇajñānopadeśakāracintāveśadvāreṇa jñeyā ||
parameṣṭhicintām upasaṃharati
iti saṃcintya bhagavān brahmā kamalasaṃbhavaḥ /
manasā parisaṃkalpya mām utpāditavān imam //
mām
proktasvacintodbhavasthānabhūtānām upadeśakārāṇāṃ madhye mukhyabhūtaṃ tvādṛśajanajñānotpādanasamarthaṃ mokṣopāyākhyaśāstropadeśakaṃ vasiṣṭhākhyaṃ
mām
|
manase
ti
rāhoḥ
°ho[ḥ]
śira itivat prayogaḥ ||
nanu kenopādānakāraṇena tvam utpanna ity | atrāha
kuto 'py utpanna evāśu tato 'haṃ samupasthitaḥ /
pitus tasya puraḥ śīghram ūrmir ūrmer
ivānagha
iv(i)ā°
//
kuto 'pi
anirvācyāt kasmāccid upādānakāraṇāt |
utpannaḥ aham
|
tataḥ tasya pituḥ puraḥ śīghram upasthitaḥ
prāptaḥ | ka
ivo
tpannaḥ |
ūrmir ūrmer iva
paramārthavicāre sarveṣām utpattir adṛśyeveti sāmānyotpattir evātroktety alaṃ rahasyodghāṭanena ||
kīdṛśaḥ tvam upasthitaḥ kiṃ ca kṛtavān ity | atrāha
kamaṇḍaludharo nāthaḥ sakamaṇḍalunā mayā /
sākṣamālaḥ sākṣamālaṃ sa praṇamyābhivāditaḥ //
sākṣamālam
°la[m]
iti pūrvakālakriyāviśeṣaṇam | etena svasya dhyānam uktam ||
tataḥ tava tena kim uktaṃ kṛtaṃ cety | atrāha
ehi putreti mām uktvā sa svābjasyottare dale /
śukle 'bhra iva śītāṃśuṃ yojayām āsa pāṇinā //
atra śuddhamanaḥsparśaḥ mayi jātaḥ iti bhaṅgyā uktam ||
mṛgakṛttiparīdhāno mṛgakṛttinijāmbaram /
mām uvāca pitā brahmā sa
haṃsaḥ
°sa(ṃ)⟨s⟩[ḥ]
sārasaṃ yathā //
mām
vasiṣṭhākhyaṃ mām | vacanaṃ cātrāntaraḥ parāmarśaḥ jñeyaḥ ||
kim uvācety | atrāha
muhūrtamātraṃ te putra ceto vānaracañcalam /
ajñānam abhyāviśatu śaśaḥ śaśadharaṃ yathā //
āntarabhāvena sthitaśuddhacittavaśenaiva hi sarveṣām ajñānitvaṃ jñānitvaṃ ca bhavati | etena prathamaṃ svasya jñānitvaṃ dyotitam ||
brahmavacanam upasaṃharati
iti tenāśu śaptaḥ san vicārasamanantaram /
ahaṃ vismṛtavān sarvaṃ svarūpam amalaṃ dvijaḥ //
ahaṃ dvijaḥ
vasiṣṭhākhyaḥ brāhmaṇaḥ | svaṃ
svarūpaṃ
|
vismṛtavān
vyasmārṣam iti sambandhaḥ ||
athāhaṃ dīnatāṃ yātaḥ sthito 'saṃbuddhayā dhiyā /
duḥkhaśokābhisaṃtapto jāto jana ivādhamaḥ //
asaṃbuddhayā
niścayarahitayā ||
kaṣṭaṃ saṃsāranāmāyaṃ doṣaḥ katham ivāgataḥ /
iti
cintitavān
⟨saṃ⟩cin[ti]tavān
antas tūṣṇīm eva vyavasthitaḥ //
aham
iti cintitavān
iti saṃbandhaḥ | etena ajñānitvānantaram svasya vairāgyaprādurbhāvaḥ sūcitaḥ ||
athābhyadhāt sa māṃ tātaḥ putra kiṃ duḥkhavān asi /
duḥkhopaghātaṃ māṃ pṛccha sukhī nityaṃ bhaviṣyasi //
athābhyadhāt
uktavān | etena vairāgyānantaram mama jñānaṃ prati aunmukhyaṃ jātam iti sūcitam ||
nanu tatas tvayā kiṃ kṛtam ity | atrāha
tataḥ pṛṣṭaḥ sa bhagavān mayā sakalalokakṛt /
hemapadmadalasthena saṃsāravyādhibheṣajam //
etena
mayā
svayam eva vimarṣaḥ kṛta iti sūcitam ||
nanu tvayāsau kiṃ
pṛṣṭas
*kiṃ pṛṣṭa*[s]
tena ca kim uktaṃ ity | atrāha
kathaṃ nātha mahad duḥkham ayaṃ saṃsāra āgataḥ /
kathaṃ ca kṣīyate jantor iti pṛṣṭena tena me //
taj jñānaṃ subahu proktaṃ yaj jñātvā pāvanaṃ param /
ahaṃ pitur api prāyaḥ kilādhika iva sthitaḥ //
pituḥ
ādhikyam
śuddhamanastattvātilaṅghanena
(a)śu°
prāptā cinmātratā jñeyā | etena svasya
svataḥsiddhatvam
°ta*ḥ*si°
uktam | trividhā hi siddhāḥ uttarottaram utkarṣavantaḥ santi | gurutaḥ śāstrataḥ svata iti ||
tato
viditavedyaṃ
°t⟨i⟩[a]ve°
māṃ nijaprakṛtim āsthitam /
sa uvāca jagatkartā vaktā sakalakāraṇam //
mayi idaṃ sphuritam ity āntaro 'bhiprāyaḥ ||
kim uvācety | atrāha
śāpenājñapadaṃ nītvā pṛcchakas tvaṃ mayā kṛtaḥ /
putrāsya
°tr*ā*sya
jñānasārasya samastajanasiddhaye //
mama madhye evedam ajñatvaṃ prādurbhūtam āsīt iti mama sphuritam iti bhāvaḥ ||
punaḥ kim uvācety | atrāha
idānīṃ śāntaśāpas tvaṃ paraṃ bodham upāgataḥ /
saṃsthito 'ham ivaikātmā kanakaṃ kanakād iva //
idānīm ahaṃ
jñānī jāta ity api mama sphuritam iti bhāvaḥ ||
tato 'pi punaḥ kim uvācety | atrāha
gacchedānīṃ mahāpīṭhe
jambudvīpāntarasthitam
°pā[n]ta°
/
sādho bhāratavarṣaṃ tvaṃ lokānugrahahetunā //
spaṣṭaṃ
*spaṣṭaṃ*
||
tatra kriyākāṇḍaparās tvayā putra mahādhiyaḥ /
upadeśyāḥ kriyākāṇḍakrameṇa kramaśālinaḥ //
spaṣṭam ||
viraktacittāś ca tathā mahāprājñā virāgiṇaḥ /
upadeśyās tvayā sādho jñānenānandadāyinā //
tataḥ ahaṃ vairāgyarahitānāṃ karmakāṇḍadvāreṇopadeśaṃ karomi | viraktānāṃ tu jñānakāṇḍadvāreṇety api sphuritam | anyathā tvadupadeśe 'py ahaṃ na pravarteyam iti bhāvaḥ ||
brahmavākyam upasaṃharati
iti tena niyukto 'haṃ pitrā kamalayoninā /
iha rāghava tiṣṭhāmi yāvad bhūtaparaṃparā //
yāvad bhūtaparaṃpare
ty upadeṣṭṛbhūtajñānisāmānyenoktam svasya cirajīvitvena vā | bāhya arthas
tu
°rtha(ḥ a)stu
sphuṭatayā na pratipadam uktaḥ ||
sargāntaślokenaitat samāpayati
kartavyam asti mama neha hi kiṃcid eva sthātavyam ity abhimanā bhuvi saṃsthito 'smi /
saṃśāntayā satatasuptadhiyeva vṛttyā kāryaṃ karomi na ca kiṃcid ahaṃ karomi //
hi
niścaye |
mama
samastajñānisantānasya vasiṣṭhākhyasya ca |
iha
loke |
kiṃcit
°cit⟨d⟩
eva kartavyaṃ nāsti
paramātmatattvaprāptyā kṛtakṛtyatvāt | tathāpi
aham bhuvi
bhūmau |
saṃsthitaḥ asmi
| kathaṃbhūtaḥ | sthātavyam mayā ihāvaśyaṃ |
niyatyanurodhena
°anu(na)ro°
sthātavyam iti
evam
abhimanāḥ
abhiniviṣṭamanāḥ niścitamanā iti yāvat |
ahaṃ saṃśāntayā
lābhālābhānusandhānarūpakṣobharahitayā
vṛttyā
vā | pāreṇa
kāryam
śarīrayātrānimittaṃ karma | akaraṇe pratyavāyanimittaṃ nityaṃ karma ca
karomi
|
vṛttyā
kayā
iva
|
satatasuptā
yā
dhīḥ
| tayā
ivā
tyantaśāntayety arthaḥ | tathāpi
ahaṃ kiṃcid
api
na ca karomi
nāhaṃ karteti niścayānubhāvād ity arthaḥ | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ mumukṣuprakaraṇe daśamaḥ sargaḥ ||
pūrvasargoktasyopasaṃhārakāṅkṣayā
°rv⟨o⟩[a]°
parāmarśaṃ karoti
etat te kathitaṃ sarvaṃ jñānāvataraṇaṃ bhuvi /
mayā svam īhitaṃ caiva kamalodbhavakalpitam //
svam īhitam
nijaceṣṭitam |
kamalodbhavena
brahmaṇā śuddhamanastattvena ca |
kalpitam
āvirbhāvitaṃ iti | anena prakāreṇaiveha jñānam ihāvatīrṇam iti bhāvaḥ ||
tad idaṃ paramaṃ jñānaṃ śrotum adya tavānagha /
bhṛśam utkaṇṭhitaṃ ceto mahataḥ sukṛtodayāt //
tat
brahmaṇā uktam ||
śrīrāmaḥ pṛcchati
kathaṃ brahman
bhagavato
°t*o*
loke jñānāvatāraṇe /
sargād anantaraṃ buddhiḥ pravṛttā parameṣṭhinaḥ //
kathaṃ
kimarthaṃ
kim(i)a°
ity arthaḥ ||
śrīvasiṣṭhaḥ uttaraṃ kathayati
parame brahmaṇi brahmā svabhāvavaśataḥ svayam /
jātaḥ spandamayo nityam ūrmir ambunidhāv iva //
parame
utkṛṣṭacinmātrasvarūpe
°kṛṣ⟨ṇ⟩[ṭ]a°
|
spandamayaḥ
parimitāhaṃparāmarśamayaḥ ||
sṛṣṭvaivam ātataṃ sargaṃ sargasya sakalā gatīḥ /
bhūtabhavyabhaviṣyatsthā dadarśa parameśvaraḥ //
dadarśa
|
jñānanetreṇe
ti śeṣaḥ ||
satkriyākramakālasya kṛtādeḥ kṣaya āgate /
moham ālokya lokānāṃ kāruṇyam agamat prabhuḥ //
moham
bhaviṣyantam ity arthaḥ ||
tato mām īśvaraḥ sṛṣṭvā jñānenāyojya cāsakṛt /
visasarja mahīpīṭhe lokasyājñānaśāntaye //
mām
vasiṣṭhākhyaṃ
mām
|
jñānena
paramātmajñānena |
āyojya
saṃyojya ||
yathāhaṃ prahitas tena tathānye 'pi maharṣayaḥ /
sanatkumārapramukhā nāradādyāś ca bhūriśaḥ //
etena ye bhūtā bhaviṣyantaś copadeṣṭāraḥ santi tatrāpīyam eva rītir astīti sūcitam ||
kriyākrameṇa puṇyena tathā jñānakrameṇa ca /
manomahāmayottabdham uddhartuṃ lokam īritāḥ //
īritāḥ
visarjitāḥ | kiṃ kartum |
lokam
adhikāribhedāt
kriyākrameṇa jñānakrameṇa ca uddhartum
|
lokaṃ
kathaṃbhūtam |
mana
eva
mahāmayaḥ
mahārogaḥ | ten
ottabdham
baddham ||
maharṣibhis tatas tais tu kṣīṇe kṛtayuge purā /
kramāt kriyākrame śuddhe pṛthivyāṃ tanutāṃ gate //
kriyākramavidhānārthaṃ maryādāniyamāya ca /
pṛthagdeśavibhāgena bhūpālāḥ parikalpitāḥ //
spaṣṭam ||
bahūni smṛtiśāstrāṇi yajñaśāstrāṇi cāvanau /
dharmakāmārthe siddhyarthaṃ kalpitāny uditāny atha //
pari
kalpitāni
kṛtāni |
maharṣibhir
iti śeṣaḥ |
yal
ya⟨dā⟩[l]
lokaiḥ teṣām upadeśaḥ na śruta iti bhāvaḥ |
atha
śabdaḥ uttaraślokena
saṃbandhanīyaḥ
°ya(ā)ḥ
||
kālacakre vahaty asmiṃs tato vigalite krame /
pratyahaṃ bhojanapare jane śālyarjanonmukhe //
dvandvāni saṃpravṛttāni viṣayārthaṃ mahībhujām /
daṇḍyatāṃ saṃprayātāni bhūtāni bhuvi bhūriśaḥ //
dvandvāni
dvandvayuddhāni |
viṣayārtham
deśārtham |
daṇḍyatāṃ
daṇḍayogyatām | paradāragamanādipāpakaraṇāt iti bhāvaḥ ||
tato yuddhaṃ vinā
bhūpā
°pā⟨ḥ⟩
mahīṃ pālayituṃ kramāt /
asamarthās tad āyātāḥ prajābhiḥ saha dīnatām //
spaṣṭam ||
teṣāṃ dainyāpanodārthaṃ samyaksṛṣṭikramāya ca /
tato 'smadādibhiḥ proktā mahatyo jñānadṛṣṭayaḥ //
teṣām
rājñām ||
adhyātmavidyā teneyaṃ pūrvaṃ rājasu varṇitā /
tad anu prasṛtā loke rājavidyety udāhṛtā //
rājavidyā rājaguhyam
ityādinā gītādau
rājavidyā
śabdena vyavahārāt iti bhāvaḥ ||
rājavidyā
°dyā⟨ṃ⟩
rājaguhyam adhyātmagrantham uttamam /
jñātvā rāghava rājānaḥ parāṃ nirduḥkhatāṃ gatāḥ //
rājaguhyam
iti adhyātmavidyāyāḥ aparaṃ nāma ||
atha rājasv atīteṣu bahuṣv amalakīrtiṣu /
asmād daśarathād rāma jāto 'dya tvam ihāvanau //
spaṣṭam ||
tava cātiprasanne 'smiñ jātaṃ manasi pāvanam /
nirnimittam idaṃ cāru vairāgyam arimardana //
nirnimittam
bībhatsādirūpaṃ
*⟨v⟩[b]ī⟨v⟩[bh]atsādirūpaṃ*
nimittaṃ vinā ||
nanu nirnimittavairāgyena ko 'tiśayaḥ mamāstīty | atrāha
sarvasyaiva hi bhavyasya sādhor api vivekinaḥ /
nimittapūrvaṃ vairāgyaṃ jāyate rāma rājasam //
spaṣṭam ||
idaṃ tv apūrvam utpannaṃ camatkārakaraṃ satām |
tavānimittaṃ vairāgyaṃ sāttvikaṃ svavivekajam ||
spaṣṭam ||
bībhatsaṃ viṣamaṃ dṛṣṭvā ko nāma na virajyate /
satāṃ tūttamavairāgyaṃ vivekād eva jāyate //
bībhatsam
bībhatsarasālambanam dravyam ||
te mahānto mahāprajñā nimittena vinaiva hi /
vairāgyaṃ jāyate yeṣāṃ ta evāmalamānasāḥ //
amalamānasatvaṃ vinā hi nirnimittaṃ vairāgyaṃ notpadyate iti bhāvaḥ ||
svavivekacamatkāraparāmarśaviraktayā /
rājate hi dhiyā jantur yuveva vanamālayā //
svavivekasya
yaḥ
camatkāraḥ
| tasya yaḥ
parāmarśaḥ
| tena
viraktayā
bāhyapadārtharāgarahitayā | na tu bībhatsena viraktayā ||
parāmṛśya vivekena saṃsāraracanām imām /
virāgaṃ ye 'dhigacchanti ta eva puruṣottamāḥ //
spaṣṭam ||
svavivekavaśād eva vicāryedaṃ punaḥ punaḥ /
indrajālaṃ parityājyaṃ sabāhyābhyantaraṃ balāt //
indrajālam
saṃsārākhyam indrajālam |
parityājyam
samantāt tyāgaviṣayatāṃ neyam ||
śmaśānam āpadaṃ dainyaṃ dṛṣṭvā ko na virajyate /
tad vairāgyaṃ paraṃ śreyaḥ svato yad abhijāyate //
spaṣṭam ||
akṛtrimavirāgas tvaṃ mahattām alam āgataḥ /
yogyo 'si jñānasārasya bījasyeva
mṛdusthalam
bījasy⟨ai⟩[e]va mṛ⟨ḍ⟩[d]u°
//
spaṣṭam ||
prasādāt parameśasya nāthasya paramātmanaḥ /
tvādṛśasya śubhā buddhir vivekam anudhāvati //
na tv atrātmaprayatnaḥ kaścit prabhavatīti bhāvaḥ ||
kriyākrameṇa mahatā tapasā niyamena ca /
dānena tīrthayātrābhiś
cirakālavivekataḥ
°t(ā)aḥ
//
duṣkṛte kṣayam āpanne paramārthavicāraṇe /
kākatālīyayogena buddhir
jantoḥ
°to*ḥ*
pravartate //
kākatālīyayogene
ty anena
kriyākramā
deḥ śaithilyaṃ sūcitam |
kākatālīyena paramā
tma
vicāraṇa
nimitta
buddhiyogaḥ
°ga⟨ṃ⟩[ḥ]
| tāvat tu kriyākramādir avaśyam anuṣṭheyaḥ | tasyāpi leśataḥ taṃ praty upāyatvāt | na
ca
c(ā)a
tatraiva maṅktavyam | sadgurūpāsāder anyasya mukhyasyopāyasyāpi sattvāt ity alam ||
kriyāparās tāvad alaṃ cakrāvṛttibhir ādṛtāḥ /
bhramantīha janā yāvan na
paśyanti
°ya[n]ti
paraṃ padam //
kriyāparāḥ
kriyām
evopāyatvena
°p(o)āya°
manyamānāḥ |
param padam
cinmātrākhyam utkṛṣṭaṃ sthānam |
cakrāvṛttibhiḥ kriyāparāḥ
paunaḥpunyena
°ye[na]
sakriyāratā ity arthaḥ ||
yathābhūtam imaṃ dṛṣṭvā saṃsāraṃ tanmayīṃ dhiyam /
parityajya paraṃ yānti nirālānā gajā iva //
yathābhūtam dṛṣṭvā
yathāsti tathā dṛṣṭvā |
tanmayīṃ
saṃsāramayīm |
param
uttīrṇam śuddhacinmātratattvam |
yānti
tadrūpaṃ svātmānam anubhavanti ||
viṣameyam anantehā rāma saṃsārasaṃsṛtiḥ /
dehamuktā mahātantur vinā jñānaṃ na naśyati //
anantāḥ īhāḥ
bhāvābhāvarūpāḥ ceṣṭāḥ yasyāḥ | tādṛśī
saṃsārasaṃsṛtiḥ
saṃsārasaraṇiḥ | dehamuktā
nāma
nā[ma]
mahātantuḥ
dehamuktā mahātantuḥ
|
jñānam
cinmātratattvajñānam ||
jñānayuktiplavenaiva saṃsārābdhiṃ
sudustaram
°r(ā)am
/
mahādhiyaḥ samuttīrṇā netareṇa raghūdvaha //
jñāna
rūpā yā
yuktiḥ
upāyaḥ | sa eva
plavaḥ
| tena ||
tām imāṃ jñānayuktiṃ tvaṃ
saṃsārāṃbhodhitāriṇīm
°āṃ⟨b⟩[bh]odhi°
/
śṛṇuṣvāvahito buddhyā nityāvahitayānayā //
avahitayā buddhyā
vinā śrotuṃ na śaknoṣīti bhāvaḥ ||
yasmād anantasaṃrambhā jagato duḥkharītayaḥ /
cirāyāntar dahanty etā vinā yuktim anindita //
yuktim
jñānākhyāṃ yuktim ||
śītavātātapādīni
°vā(t)[t]āta°
dvandvaduḥkhāni rāghava /
jñānayuktiṃ vinā kena sahyatāṃ yānti sādhuṣu //
kena
kenānyenopāyena | na kenāpīty arthaḥ | atra tu
bālavṛddhayoḥ
°yo*ḥ*
maricabhakṣaṇaṃ dṛṣṭāntatvena yojyam ||
āpatanti pratipadaṃ yathākālaṃ dahanti ca /
duḥkhacintā naraṃ mūḍhaṃ tṛṇam agniśikhā iva //
duḥkhadāyinyaḥ cintāḥ
duḥkhacintāḥ
| tāś ca bhogaviṣayāḥ jñeyāḥ ||
prājñaṃ vijñātavijñānaṃ samyagdarśinam ādhayaḥ /
na dahanti vanaṃ
varṣadabdam
°ṣada⟨gdh⟩[bd]am
agniśikhā iva //
prājñaṃ
kathaṃbhūtam |
vijñātam
anubhūtam |
vijñānaṃ
vijñānarūpam ātmatattvaṃ yena tam |
ādhayaḥ
cintāḥ |
vanaṃ
kathambhūtam |
varṣantaḥ abdāḥ
ab⟨dh⟩[d]āḥ
meghāḥ yasya tat ||
ādhivyādhiparāvarte
saṃsāramarumārute
°rā⟨r⟩va[r]te s⟨ā⟩[aṃ]sā°
/
kṣubhite 'pi na tattvajño bhajyate kalpavṛkṣavat //
ādhivyādhyoḥ parāvartaḥ
°v(ā)ar°
paunaḥpunyenāvṛttiḥ yasmin | tādṛśe
kṣubhite
bhāvābhāvākhyaḥ kṣobhayukte |
na bhajyate
harṣaśokavaśaṃ na yāti |
saṃsāramarumārute kṣubhite
satīti
satī*t⟨ī⟩[i]*
yojyam |
kalpavṛkṣo 'pi mārute kṣubhite
sati
na bhajyate
||
tattvaṃ jñātum ato yatnād dhīmān eva hi dhīmatā /
prāmāṇikaḥ prabuddhātmā praṣṭavyaḥ praṇayānvitaṃ //
prāmāṇikaḥ
pramāṇavaktā |
prabuddhaḥ
jñātaḥ |
ātmā
cinmātrarūpaḥ paramātmā yena | saḥ
prabuddhātmā
|
praṇayānvitam
yācñāsahitam
yā⟨ñc⟩[cñ]ā°
| etadvyatiriktas tu pṛṣṭaḥ viruddham eva kiṃcid brūyād iti bhāvaḥ ||
prāmāṇikasya pṛṣṭasya vaktur uttamacetasā /
yatnena vacanaṃ grāhyam aṃśukeneva kuṅkumam //
yatnenā
vadhānena ||
atattvajñam anādeyavacanaṃ vāgvidāṃ vara /
yaḥ pṛcchati naraṃ tasmān nāsti mūḍhataro 'paraḥ //
na tattvaṃ jānātīti tādṛśam | dehādāv ātmābhimāninam ity arthaḥ ||
prāmāṇikasya tajjñasya vaktuḥ pṛṣṭasya yatnataḥ /
nānutiṣṭhati yo vākyaṃ nānyas tasmān narādhamaḥ //
vākyaṃ nānutiṣṭhati
taduktavākyavācyam
ta⟨b⟩[d]ukta°
arthaṃ na saṃpādayati ||
tajjñatātajjñate pūrvaṃ vaktur nirṇīya kāryataḥ /
yaḥ karoti naraḥ praśnaṃ pṛcchakaḥ sa mahāmatiḥ //
kāryataḥ
na tu vacanamātrāt | vacanamātreṇa hi bahavaḥ brahmajñāninam ātmānam darśayanti ||
anirṇīya pravaktāraṃ bālaḥ praśnaṃ karoti yaḥ /
adhamaḥ pṛcchakaḥ sa syān na mahārthasya bhājanam //
bālaḥ
bālavat mūḍhaḥ |
mahārthasya
mokṣākhyasya paramaprayojanasya ||
pūrvāparasamādhānakṣamabuddhāv anindite /
pṛṣṭaṃ prājñena vaktavyaṃ nādhame paśudharmiṇi //
prājñena
buddhimatā guruṇā |
pṛṣṭaṃ
praśnaviṣayīkṛtaṃ vastu |
anindite
| tathā
pūrvāparayoḥ
pūrvāparavākyabhāgārthayoḥ | yat
samādhānam
anyo'nyaviruddhatāpanayanam | tatra
kṣamā buddhiḥ
yasya | tādṛśe
praṣṭari
p⟨ṛ⟩[ra]°
vaktavyam |
adhame
ata eva
paśudharmiṇi
mūḍhatayā paśusadṛśe praṣṭari |
na
vaktavyam vyarthatvāt ||
prāmāṇikārthayogyatvaṃ pṛcchakasyāvicārya vā /
yo vakti tam iha prājñāḥ prāhur mūḍhatamaṃ naram //
pṛcchakasya
mūḍhataratvāt asya
mūḍhatamatvam
| bahūnāṃ jātiparipraśne hi
mūḍhatamaḥ
[mū]⟨ḍ⟩[ḍh]atama⟨c⟩[ḥ]
| pṛcchakād api mūḍhaḥ asau kiṃ brūyād iti bhāvaḥ ||
tvam atīva guṇādhāraḥ pṛcchako raghunandana /
ahaṃ ca vaktuṃ jānāmi sa ca yogo 'yam āvayoḥ //
saḥ
tava
guṇādhāra
pṛcchakatvam mama tādṛk vaktṛtvam iti
yogaḥ
sadṛśasaṃbandhaḥ ||
yad ahaṃ vacmi tad
yatnāt
°nā[t]
tvayā śabdārthakovida /
etad vastv iti nirṇīya hṛdi kāryam akhaṇḍitaṃ //
nirṇayasvarūpaṃ kathayati |
etad
iti |
etat
śrīvasiṣṭhoktaṃ
vastu
| paramārthasatyam bhavati | pūrvaṃ bhaktimātreṇaiva madvacanaṃ satyatayā grāhyaṃ | tataḥ tatsatyatā svayam eva prakaṭībhaviṣyati | anyathāraṃbhamātre eva svavikalpakṛtābhiḥ sūkṣmekṣikābhiḥ tava kiṃcid api na setsyatīti bhāvaḥ ||
nanu yadi tvaduktaṃmayi na lagati tadā kiṃ kāryam ity | atrāha
mahān asi virakto 'si tajjño 'si janatāsthitau /
tvayi vastu lagaty antaḥ kuṅkumāmbu yathāṃśuke //
yataḥ tvam
mahān
na
tu
⟨r⟩t⟨a⟩[u]
nīcaḥ
asi
| nīco hi nīcatayā svalpenāpi kṣubhyati | tathā
viraktaḥ
saṃsārikapadārtheṣu viraktaḥ
asi
| anyathā hi padārthāviṣṭabuddheḥ te yogyatā na syāt | tathā
janatāyāḥ sthitau
racanāyāṃ |
tajjñaḥ
nipuṇaḥ
asi
| anyathā hi taddṛṣṭāntānusāreṇa proktaḥ upadeśaḥ tvayi na laget | ataḥ
vastu
maduktaparamārthatattvaṃ |
tvayi lagati
| kiṃ
yathā
|
kuṅkumāmbu yathā
| yathā tat
aṃśuke
lagati tathety arthaḥ ||
uktāvadhānaparamā
ukt⟨v⟩ā°
paramārthavivecinī /
viśaty arthaṃ tava prajñā jalamadhyam ivārkabhā //
ukte
madukte | yat
avadhānam
| tad eva
paramam
grāhyatvenotkṛṣṭaṃ yasyāḥ | tādṛśī | tathā
paramārthasya
maduktavākyāntarārthasya |
vivecinī tava prajñā artham
madvākyārthaṃ |
viśati
vartamānasamīpe vartamānā | atra dṛṣṭāntam āha |
jale
ti ||
yad yad vacmi tavādeyaṃ hṛdi kāryaṃ prayatnataḥ /
na cet praṣṭavya evāhaṃ na tvayeha nirarthakam //
ādeyaṃ
ādānārham tat tad ity adhyāhāryam ||
nanu tvadvākyahṛtkaraṇe kaḥ prayāsaḥ asti yenaivaṃ bravīṣīty | atrāha
mano hi capalaṃ rāma saṃsāravanamarkaṭam /
saṃrodhya hṛdi yatnena śrotavyā paramārthagīḥ //
hi
yasmāt |
mano
nirodhe 'vaśyaṃ prayāsaḥ | taṃ vinā ca madvākyahṛtkaraṇaṃ na saṃbhavati | ato 'sty eva madvākyahṛtkaraṇe prayāsa iti bhāvaḥ ||
nanu svakīyaṃ bāndhavajanaṃ tyaktvā kathaṃ tvadvākyamātraparo bhaveyam ity | atrāha
avivekinam ajñānam asajjanaratiṃ janam /
ciraṃ dūrataraṃ kṛtvā pūjanīyā hi sādhavaḥ //
avidyamānam jñānaṃ yasya tam
ajñānam
|
asajjanebhyaḥ
viratiḥ
°ti*ḥ*
sajjaneṣu
ratiś
ca prathamaṃ mokṣasādhanam iti bhāvaḥ ||
nanu sādhupūjanena mama kiṃ setsyatīty | atrāha
nityaṃ sajjanasaṃparkād viveka upajāyate /
vivekapādapasyaite bhogamokṣau phale smṛte //
spaṣṭam ||
kathaṃ vivekasyedṛśaḥ prabhāvo 'stīty | atrāha
mokṣadvāre dvārapālāś catvāraḥ parikīrtitāḥ /
śamo vicāraḥ saṃtoṣaś caturthaḥ sādhusaṃgamaḥ //
etaiḥ vyastaiḥ samastair vā
vinā
vi⟨r⟩nā
na kaścin mokṣaṃ prāpnotīti vivekasya mokṣasādhakatvam astīti bhāvaḥ ||
ete
sevyāḥ
s(o)ev°
prayatnena catvāro dvau trayo 'thavā /
dvāram udghāṭayanty ete mokṣarājagṛhe balāt //
spaṣṭam ||
ekaṃ vā sarvayatnena prāṇāṃs tyaktvā samāśrayet /
etasmin vaśage yānti catvāro 'pi vaśaṃ yataḥ //
etasmin
ekasmin |
ekaś
cātrottaraślokānurodhena vivekī jñeyaḥ ||
nanu katham ekenaiva kāryaṃ setsyatīty | atrāha
saviveko hi śāstrasya jñānasya tapaso dyuteḥ /
bhājanaṃ bhūṣaṇākāro bhāskaras tejasām iva //
bhūṣaṇa
bhūtaḥ
ākāraḥ
yasya | tādṛśaḥ ||
vivekaparipanthinaḥ prajñāmāndyasyānarthotpādakatvaṃ kathayati
ghanatām upayātaṃ hi prajñāmāndyam acetasāṃ /
yāti sthāvaratām ambu jāḍyāt pāṣāṇatām iva //
prajñāmāndyam ghanatām upayātaṃ
sat |
sthāvaratām yāti
iti saṃbaddhaḥ ||
nanu yady ahaṃ prajñāmāndyena
vivekayogyo
°yog[y]o
na syāṃ tarhi kiṃ kāryam ity | atrāha
tvaṃ tu rāghava saujanyaguṇaśāstrārthadṛṣṭibhiḥ /
vikāsitāntaḥkaraṇaḥ sthitaḥ padma ivodaye //
imāṃ jñānadṛśaṃ śrotum avaboddhuṃ ca
sanmate
sa⟨t⟩[n]°
/
arhasy uddhṛtakarṇasthajantur vīṇādhvaniṃ yathā //
sujanasya bhāvaḥ
saujanyam
| tadyuktāḥ
guṇāḥ
guṇāḥ (guṇāḥ)
saujanyaguṇāḥ
| te ca
śāstrārthadṛṣṭayaś
ca | tābhiḥ
vikāsitaṃ
prajñāmāndyarahitam
antaḥkaraṇaṃ
yasya saḥ | tathā
uddhṛtaṃ
niṣkāsitaṃ |
karṇasthaṃ jantu
malaṃ yasya saḥ | tādṛśaḥ | ato vivekayogya evāsīti bhāvaḥ ||
nanu katham etad ity | atrāha
vairāgyābhyāsayogena samasaujanyasaṃpadā /
tat padaṃ prāpyate rāma yatra nāśo na vidyate //
abhyāsaḥ
sacchāstrābhyāsaḥ |
tat padam
vivekākhyaṃ sthānam ||
atyantamukhyabhūtasya vivekasya vardhanopāyam āha
śāstraiḥ sajjanasaṃparkapūrvakais
sutapodamaiḥ
su⟨ṃ⟩tapoda⟨bh⟩[m]aiḥ
/
ādau saṃsāramuktyarthaṃ prajñām evābhivardhayet //
tapaḥ
bāhyendriyāṇāṃ nigrahaḥ |
damaḥ
āntarāṇāṃ ||
saṃsāraviṣavṛkṣo 'grasekam āspadam āpadām |
añjanaṃ mohayāminyā maurkhyaṃ yatnena nāśayet ||
mohaḥ
viparyāsaḥ |
añjanena
hi māntrikāḥ divāpi
yāminīṃ
prakaṭayanti ity
añjanam
ity uktam ||
nanu mama maurkhyaṃ kathaṃ naśyatīty | atrāha
etad eva ca maurkhyasya paramaṃ viddhi nāśanam /
yad idaṃ prekṣyate śāstraṃ kiṃcitsaṃskṛtayā dhiyā //
nāśanam
nāśakaraṇam |
kiṃcitsaṃskṛtayā
kiṃcitpadapadārthajñānamātreṇa
°pad[a]pa°
| na tu kṣobhotpādakena mahatā vyākaraṇajālajñānena |
saṃskṛtayā
saṃskārayuktayā ||
durāśāsarpagatena
durāś*ā*sarpaga⟨nr⟩tena
maurkhyena hṛdi valgatā /
cetaḥ saṃkocam āyāti carmāgnāv iva yojitam //
durāśāḥ
bhogāśāḥ eva
sarpāḥ
| tāsāṃ
gatena
| maurkhyād eva durāśā niryāntīti bhāvaḥ |
saṃkocam
cidvimarśākhyavikāsarāhityam ||
prājñe yathārthabhūteyaṃ vastudṛṣṭiḥ prasīdati /
dṛg ivendau nirambhodasakalāmalamaṇḍale //
iyaṃ
mayā vakṣyamāṇā |
vastudṛṣṭiḥ
paramārthadṛṣṭiḥ |
prasīdati
prasannā bhavati | tasmin naiva viśrāntiṃ bhajatīti bhāvaḥ ||
pūrvāparavicārārthacārucāturyaśālinī /
savikāsā matir yasya sa pumān iti kathyate //
pūrvāparavicāraviṣayīkṛtaḥ arthaḥ
pūrvāparavicārārthaḥ
| tatra yat
cārucāturyaṃ
| tena
śālinī
||
tvam apīdṛśo 'sīti sargāntaślokena kathayati
vikasitena sitena manomuṣā varavicāraṇaśītalarociṣā /
guṇavatā hṛdayena virājase tvam amalena nabhaḥ śaśinā yathā //
vikasitena
vivekākhyavikāsayuktena |
sitena
malarāhitena |
manomuṣā
manohāriṇā |
varavicāraṇam
eva
śītalā ruk
yasya | tādṛśena
guṇavatā
maitryādiguṇayuktena
⟨p⟩[m]ai°
hṛdayena
| tvaṃ
virājase
| kiṃ
yathā
|
nabho
yathā |
yathā
*yathā*
tat
amalena
nīhārādimalādūṣitena |
śaśinā
virājate tathety arthaḥ | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ mumukṣuvyavahāraprakaraṇe ekādaśaḥ sargaḥ ||
śrīrāmasya buddhisamādhānāya punar api śrīrāme
samyakpraṣṭṛtvaṃ
°p⟨ṛ⟩[ra]°
svasmiṃś ca samyagvaktṛtvaṃ kathayati
paripūrṇamanā mānyaḥ praṣṭuṃ jānāsi rāghava /
vetsi coktaṃ ca tenāhaṃ pravṛtto vaktum ādarāt //
he
rāghava
|
paripūrṇam
bhogāśārāhityena tṛptaṃ |
manaḥ
°n⟨ā⟩[a]ḥ
yasya | tādṛśaḥ | ata eva
mānyaḥ
tvam |
praṣṭuṃ jānāsi
|
uktaṃ
maduktaṃ |
vetsi ca
|
tenāhaṃ
tava
vaktum ādarāt pravṛttaḥ
| anyathā na brūyām iti bhāvaḥ ||
rajastamobhyāṃ rahitāṃ
śuddhasattvānupātinīm
°ān[u]pā°
/
matim ātmani saṃsthāpya jñānaṃ śrotuṃ sthiro bhava //
ātmani
na tu bāhyavastuṣu |
saṃsthāpya
samyak sthāpayitvā ||
vidyate tvayi sarvaiva pṛcchakasya guṇāvalī /
vaktur guṇālī ca mayi ratnaśrīr jaladhau yathā //
spaṣṭam ||
āttavān asi vairāgyaṃ vivekāt saṅgajaṃ muneḥ |
candrakānta ivārdratvaṃ lagnacandrakarotkaraḥ ||
āttavān
gṛhītavān |
asi
tvam ||
ciram ā śaiśavād eva tavābhyāso 'sti sadguṇaiḥ /
śuddhaḥ śuddhasya dīrghaiś ca padmasyevātisaṃtataiḥ //
guṇaiḥ
vairāgyādibhiḥ |
tantubhiś
ta[n]tu°
ca
|
atisaṃtataiḥ
atiśayenāvicchinnaiḥ
°āv*i*°
||
phalitam āha
ataḥ śṛṇu kathāṃ vakṣye tvam evāsyā hi bhājanam /
na hi candraṃ vinā śuddhā savikāsā kumudvatī //
kathāṃ
brahmoktāṃ
svataḥsphuritāṃ
°ta[ḥ]sphurit*ā*ṃ
vā mokṣakathāṃ | itaḥ paraṃ brahmoktam evopadeśaṃ śrīvasiṣṭhaḥ śrīrāmāya karotīti jñeyam ||
brahmoktāṃ mokṣakathāṃ
prastauti
*brahmoktāṃ ... prastauti*
ye kecana samārambhā yāś ca kāścana dṛṣṭayaḥ /
te ca tāś ca pade dṛṣṭe niḥśeṣaṃ yānti vai śamam //
pade
cinmātrākhye |
dṛṣṭe
svātmatayā anubhūte |
vai
niścaye |
śamam
śāntim ||
nanu etā dṛṣṭayaḥ adya tāvat kasyacic chāntiṃ gatā adya vā nety | atrāha
yadi vijñānaviśrāntir na bhaved bhavyacetasaḥ /
tad asyāṃ saṃsṛtau sādhuś cintāṃ soḍhuṃ saheta kaḥ //
bhavyacetasaḥ
sādhoḥ |
yadi vijñānaviśrāntiḥ vijñāne
vijñānasvarūpe ātmani |
viśrāntiḥ
saṃsāradṛṣṭināśadvāreṇa viśrāmaḥ |
na bhavet
|
tat
tadā |
asyāṃ
etādṛgduḥkharūpāyāṃ |
saṃsṛtau
saṃsāre |
kaḥ sādhuḥ cintāṃ
viśrāmānāsādanāvyabhicāriṇīṃ saṃsāracintāṃ
saheta
| na ko 'pīty arthaḥ |
asmadādivad
asm⟨ā⟩[a]d°
iti śeṣaḥ | viśrāmāsādanena tasya cintā eva nāsti yenāsau iha tiṣṭhatīti bhāvaḥ ||
nanu bhavyasya cintā kutra gacchatīty | āha
paraprāptyā vilīyante sarvā mananavṛttayaḥ /
kalpāntārkagaṇāsaṅgāt kulaśailaśilā ivā //
parasya
paramātmanaḥ
prāptyā
|
sarvāḥ mananavṛttayaḥ
manomananavyāpārāḥ cintā iti yāvat | bhavyasya
vilīyante
| atra dṛṣṭāntam āha |
kalpānte
ti ||
duḥsahā rāma saṃsāraviṣāveśaviṣūcikā /
yogagāruḍamantreṇa pāvanena praśāmyati //
saṃsāra
eva
viṣāveśa
kṛtā
viṣūcikā
viṣūcikākhyo rogaviśeṣaḥ | sā
saṃsāraviṣāveśaviṣūcikā
s⟨ā⟩[a]ṃ°
|
gāruḍamantreṇa
hi
viṣāveśaḥ
naśyati ||
saḥ yogaḥ kathaṃ prāpyata ity apekṣāyāṃ gadyena kathayati
sa ca yogaḥ
sujanena
°n⟨a⟩[e]n⟨e⟩[a]
saha śāstrārthavicārāt | paramārthajñānamayo labhyata eva ||
labhyata eve
tyantaṃ | ṭīkā |
saḥ
mananavṛttivilayahetuḥ
yogaḥ sujanena saha śāstrārthavicārāt labhyata eva
| na tu na labhyate |
saḥ
kathaṃbhūtaḥ |
paramārthasya
cinmātratattvasya | yat
jñānaṃ
tan
mayaḥ
| na tu prāṇarodhanādirūpaḥ ||
nanu yadi vicāreṇāpi na kiṃcit setsyati tarhi kiṃ kāryam ity / atrāha
avaśyam iha hi vicāre kṛte sakaladuḥkhakṣayo bhavatīti mantavyam ||
mantavyam
ityantaṃ | spaṣṭam ||
phalitaṃ kathayati
nāto vicāradṛṣṭayo
'vahelayā
°he⟨na⟩la°
draṣṭavyāḥ | vicāravaśataḥ puruṣeṇa sakalam idam ādhipañjaraṃ sarpeṇa tvacam iva paripakvāṃ parityajya
vigatajvareṇa
vi⟨kala⟩[gata]°
śītalāntaḥkaraṇena
°ānt(ā)aḥ°
vinoda iva jagad akhilam
ālokyate
°ya[te]
samyagdarśanavatā ||
samyagdarśanavate
tyantaṃ | ṭīkā | yataḥ paramārthatattvaṃ vicārād eva labhyate
ataḥ vicāradṛṣṭayaḥ
vicārākhyāḥ dṛṣṭayaḥ |
avahelayā
anādareṇa |
na draṣṭavyāḥ
| nanu kiṃ vicāreṇa setsyatīty | atrāha |
vicāre
ti |
vicāravaśataḥ
°ra⟨ḥ⟩va°
samyagdarśanavatā
°śa*na*va°
samyagdarśanayuktena satā
puruṣeṇa
|
akhilam
bāhyam ābhyantaraṃ ca sarvaṃ |
jagat vinoda iva
krīḍā iv
ālokyate
| tadbhāvābhāvaprayuktaharṣaśokarahitatvāt |
puruṣeṇa
kathaṃbhūtena |
sakalam idam
anubhūyamānam |
ādhipañjaram
vikalpākhyaṃ pañjaram |
sarpeṇa
paripakvāṃ
°pakv⟨a⟩[ā]ṃ
tvacam iva parityajya vigatajvareṇa
tāparahitenāta eva
śītalāntaḥkaraṇena
||
nanv asamyagdarśanavattvasya ko doṣo yena vicārāt samyagdarśanavattvam āśrīyate ity | atrāha
asamyagdarśanavato hi paraṃ duḥkham idaṃ | viṣamo hy atitarāṃ saṃsārarogo bhogīva daśati | asir iva cchinatti | śara iva vedhayati | rajjur iva veṣṭayati | pāvaka iva dahati | rātrir ivāndhayati | aśaṅkitaparipātitaparuṣapāṣāṇa iva vivaśīkaroti |
harati
har(i)a°
prajñāṃ | nāśayati sthitim | pātayati mohāndhakūpe | tṛṣṇayā jarjarīkaroti | na tad asti kiṃcid duḥkhaṃ saṃsārī yan na prāpnoti ||
prāpnotī
tyantaṃ | ṭīkā |
param
agrakoṭiṃ yātam | nanu kena kṛtaṃ
duḥkham
asy
āsamyagdarśanavataḥ
syād ity | atrāha |
viṣama
iti |
vedhayati
tāḍayati | viśeṣeṇa kathanam aśakyaṃ jñātvā sāmānyena kathayati |
na tad
iti |
saṃsārī
saṃsārayuktaḥ | ataḥ saṃsārakṛtam eveh
āsamyagdarśanavato duḥkham
astīti bhāvaḥ ||
nanu viṣayarūpo 'yaṃ saṃsāra evam eva bhavati | kim asmākaṃ karotīty | atrāha
duranteyaṃ kila viṣayaviṣamaviṣaviṣūcikā | yadi na cikitsyate tad atitarāṃ narakanagaranikaraphalānubandhinī tat tat karoti | yatra śitāsiśatapāta utpalatāḍanam | agnidāho himāvaseko | 'ṅgavikartanaṃ candanacakrakaracanā | ghūrṇadvātāntaḥ paripeṣo 'ṅgaparimālanam | anavaratānalajvālāvicalitacāmaranārācanikaranipāto nidāghavinodanadhārāgṛhaśīkaravarṣaṇam |
śiraśchedaḥ
°ra⟨c⟩[ś]che°
sukhanidrā | mūkīkaraṇaṃ pāṭavamudrā mahān upacayaḥ ||
mahān upacaya
ityantaṃ | ṭīkā |
durantā
nāśayitum aśakyā |
viṣayāḥ
saṃsārikāḥ bhogāḥ | te eva
viṣamaviṣaviṣūcikā
| sā
yadi na cikitsyate
|
tat
tadā |
atitarām narakanagarāṇāṃ
yaḥ
nikaraḥ
samūhaḥ | sa eva
phalaṃ
| tasya
anubandhaḥ
pravāhena pravartanaṃ | saḥ asyām astīti tādṛśī satī sā |
tat tat
tādṛśaṃ tādṛśaṃ duḥkhaṃ
karoti
| tat kim ity apekṣāyām āha |
yatre
ti |
yatra
yasmin duḥkhe sati | yadduḥkham apekṣyeti
yāvat
°ti ⟨ta⟩ yā°
|
ghūrṇan
sphuran yaḥ
vātaḥ
°t(ā)aḥ
| tasy
āntaḥ
madhye |
paripeṣaḥ
cūrṇībhāvaḥ |
aṅgaparimālanam
aṅgakomalatāpādakaṃ mardanaṃ bhavati | vātamadhye cūrṇībhāvād api tatkaṣṭataram iti bhāvaḥ |
anavaratāḥ
yāḥ
analajvālāḥ
| tā eva
vicalitacāmarāṇi
yasmin | tādṛśaḥ yaḥ
nārācanikaraḥ
| tasya
nipātaḥ
|
nidāghasya
arthāt
nidāgha
kṛtatāpasya |
vinodanā
rthaṃ
°da*n*ā°
dūrīkaraṇārthaṃ yāni
dhārāgṛhāṇi
| teṣāṃ ye
śīkarāḥ
| teṣāṃ
varṣaṇaṃ
bhavati |
pāṭavamudrāḥ pāṭavasya
cāturyasya |
mudrā
saṃkocaḥ | kṛśateti yāvat |
mahān upacayaḥ
vṛddhiḥ bhavati ||
phalitaṃ kathayati
tad evaṃvidhe kaṣṭaceṣṭāsahasradāruṇe saṃsāracapalayantre 'smin rāghava nāvahelā kartavyā | avaśyam idaṃ hi vicāraṇīyam ||
vicāraṇīyam
ityantaṃ | ṭīkā |
tat
tato hetoḥ | he
rāghava
|
evaṃvidhe
pūrvoktamahākaṭhinaduḥkhadāyini | ata eva
kaṣṭaceṣṭāsahasradāruṇe asmin
anubhūyamāne |
saṃsāra
eva
capalayantram
tasmin |
avahelā
kiṃ mamāyaṃ karotīti anādaraḥ |
na kartavyā
| punaḥ kiṃ kāryam ity | atrāh
āvaśyam
iti | paṇḍitaiḥ
avaśyam idam
ayaṃ saṃsāraḥ |
vicāraṇīyam
| kim ayam | idam iti vicāraviṣayatāṃ nayet ||
anyat kiṃ karaṇīyam ity | atrāha
evaṃ cāvaboddhavyam yathā kilāsti vicārāc chreyo'vāptir iti ||
itī
tyantaṃ | ṭīkā | puruṣeṇ
aivaṃ ca boddhavyam
niśceyam | evaṃ kathaṃ |
yathā kila
niścaye |
vicārāt śreyo'vāptiḥ
mokṣaprāptir
astī
ti ||
nanv ayaṃ vivekaḥ kasyacid asty athavā nety | atrāha
anyac ca raghukulendo | yadi naite mahānto munayo maharṣayaś ca viprāś ca rājānaś ca jñānakavacenāvaguṇṭhitaśarīrās tat katham aduḥkhakṣamā api duḥkhamayīṃ tamovṛttipūrvakasaṃsārakadarthanām anubhavantaḥ satatam eva muditamanasas tiṣṭhanti ||
tiṣṭhantī
tyantaṃ | ṭīkā | he
raghukulendo
| aham
anyac ca
|
bravīmī
ti śeṣaḥ |
yadi ete
puraḥsthāḥ
°ra[ḥ]°
|
mahāntaḥ munayaḥ maharṣayaś ca viprāś ca rājānaś ca jñānakavacena
vivekākhyakavacen
āvaguṇṭhitāni
valitāni |
śarīrāṇi
yeṣāṃ te | tādṛśāḥ jñānayuktā iti yāvat |
na
bhavanti |
tat
tadā | ete munyādayaḥ
aduḥkhakṣamāḥ api katham duḥkhamayīṃ
| tathā
tamovṛttipūrvikā
tamovṛttikāraṇā | yā
saṃsārakadarthanā
saṃsārakleśaḥ | tām
anubhavantaḥ
|
satatam eva
na tu abhimataprāptyā kadācid eva |
muditamanasaḥ tiṣṭhanti
| ataḥ asty
evaiṣāṃ
ev⟨e⟩[ai]ṣāṃ
viveka iti bhāvaḥ ||
gadyāṃśayuktena padyenātra hetuṃ kathayati
iha hi
vikautukā vigatavikalpaviplavā yathā sthitā hariharapadmajādayaḥ /
narottamāḥ samadhigatātmadīpakās tathā sthitā jagati vibuddhabuddhayaḥ //
padyāntaṃ | ṭīkā |
hi
yasmāt |
iha jagati
|
narottamāḥ
narebhyaḥ samastamanuṣyebhyaḥ teṣāṃ madhye vā
uttamāḥ
śreṣṭhāḥ | tathā
samadhigataḥ
vivekavibhavena samyag anubhūtaḥ |
ātmā
eva paramātmā eva |
dīpaḥ
yaiḥ te | tādṛśāḥ
vibuddhabuddhayaḥ
vivekayuktabuddhayaḥ pūrvoktāḥ munyādayaḥ |
tathā
tiṣṭhanti | tathā katham ity apekṣāyām āha |
vikautukā
iti |
vikautukāḥ
viṣayākāṅkṣārahitāḥ |
ādi
śabdenendrādīnāṃ grahaṇam ||
phalitaṃ kathayati
tathā ca
parikṣīṇe mohe galati ca ghane 'jñānajalade parijñāte tattve samadhigata ātmany abhimate /
vicāryāryaiḥ sārdhaṃ galitavapuṣor vai sadasator dhiyā dṛṣṭe tattve ramaṇam aṭanaṃ jāgatam idam //
padyāntaṃ
°dy⟨a⟩[ā]°
| ṭīkā |
tathā ca
sati |
vai
niścaye |
āryaiḥ
sadbhiḥ
sārdham
|
vicārya
saṃsāram ātmatattvaṃ ca vicārya |
mohe
ajñānakārye sāvadhānatve
pari
galite sati | tataḥ
ghane
nibiḍe |
ajñānajalade
ajñānam eva ca |
galati
sati | tataḥ
sadasatoḥ
sadasadbuddhiviṣayībhūtayoḥ arthayoḥ | sadasadbuddhiparigalanena
galitavapuṣoḥ
satoḥ | tataḥ
abhimate
paramopādeye |
ātmani tattve
jīvākhye tattve |
parijñāte
dehādivyatiriktatayā samyak niścite sati | na kevalaṃ parijñāte kiṃ tu
samadhigate
dehādityāgena svātmatayā samyag anubhūte sati | tataḥ
tattve
jīvādisākṣitayā sthite śuddhacinmātratattve |
dhiyā
galanonmukhayā buddhyā |
dṛṣṭe
jīvasattāpradatvena dṛṣṭe sati |
idam
kriyamāṇam |
jāgataṃ
jagatsaṃbandhi |
aṭanam
śarīrayātrānimittaṃ vyavaharaṇam |
ramaṇam
krīḍā bhavati | padārthaniṣṭabhāvābhāvakṛtaharṣaśokasparśakāritvābhāvād iti bhāvaḥ ||
anyac ca kathayāmīty āha
anyac ca rāghava
prasanne cittattve hṛdi savibhave valgati pare samābhogībhūtāsv akhilakalanādṛṣṭiṣu puraḥ /
śamaṃ yāntīṣv antaḥkaraṇaghaṭanāsv āhitarasaṃ dhiyā dṛṣṭe tattve ramaṇam aṭanaṃ jāgatam idam //
padyāntaṃ | ṭīkā | he
rāghavā
ham
anyac ca
bravīmi | kiṃ bravīṣīty | atrāha |
prasanne
iti |
pare
uttīrṇe |
cittattve
śuddhacinmātrākhye tattve |
prasanne
svaprakāśanaparatayā prasādonmukhe sati | ata eva tasmin pare cittattve
savibhave
śaktisahite |
hṛdi
sattvabhāvena sthite |
hṛdi valgati
val⟨ā⟩[ga]t*i*
sphurati sati | vimarśaviṣayatām āyāte satīti yāvat | tataḥ
akhilakalanādṛṣṭiṣu
°ṣṭi(ra)ṣu
samastajīvādikalanārūpāsu dṛṣṭiṣu |
samābhogībhūtāsu
satīṣu | vyāpakacinmātrasvarūpatāsādanena vistārarahitāsv api vistārayuktāsu saṃpannāsu satīṣu | tataḥ
antaḥkaraṇaghaṭanāsu
antaḥkaraṇaracanāsu |
āhitarasaṃ
svecchayā |
śamaṃ
cinmātrasvarūpe layaṃ |
puraḥ
agre
yāntīṣu
| tataś ca
dhiyā
galanonmukhayā buddhyā |
tattve
śuddhacinmātrākhye tattve |
dṛṣṭe
ātmatayānubhūte sati |
idaṃ jāgatam aṭanaṃ ramaṇaṃ
bhavati ||
punar api pūrvābhiprāyeṇaivāha
anyac ca
rathaḥ sphāro dehas turagaracanā cendriyagatiḥ parispando vātād aham akalitānantaviṣamaḥ /
paro vārvā dehī jagati viharāmīty anaghayā dhiyā dṛṣṭe tattve ramaṇam aṭanaṃ jāgatam idaṃ //
sargāntaślokaṃ tāvat | ṭīkā |
dehaḥ
sthūladehaḥ |
sphāraḥ
sarvatra sphuraṇaśīlaḥ |
rathaḥ
bhavati |
indriyagatiḥ
indriyaracanā
turagaracanā
bhavati | heyopādeyarūpādiprāptiparihārārthaṃ darśanādidvāreṇa deharathacālakatvāt |
parispandaḥ
°s⟨ph⟩[p]a°
turagaracanā
bhūtānāṃ indriyagatīnāṃ ceṣṭā dehaṃ prati preraṇasāmarthyaṃ
vātāt
bhavati | vātena hi indriyāṇi darśanādikriyābhāñji santi dehaṃ cālayanti |
vā
pakṣāntare |
dehī
dehābhimānī jīvaḥ |
arvā
turagaḥ bhavati |
paryantataḥ
°ta(bhū)taḥ
tasyaiva
dehacālakatvāt
deh(ā)a°
| puraḥ dehādibhyaḥ uttīrṇaśuddhacinmātrarūpaḥ
aham jagati viharāmi
vihāraṃ karomi |
ahaṃ
kathaṃbhūtaḥ |
akalitāni
svātmatvaniścayena duḥkhadatvenāniścitāni |
anantāni viṣamāni
sukhaduḥkharūpāḥ saṃkaṭāḥ yena | tādṛśaḥ | rājā hi rathādibhyaḥ paraḥ san akalitānantanimnonnataś ca bhavati |
iti
anena niścayena |
anaghayā
svasmin baddhatvajñānādidoṣarahitayā |
dhiyā
galanonmukhayā buddhyā |
tattve
proktasvarūpe tattve |
dṛṣṭe
sati |
idam jāgatam aṭanaṃ ramaṇaṃ
bhavati | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ mumukṣuprakaraṇe dvādaśaḥ sargaḥ ||
oṃ pūrvoktāṃ dṛṣṭim anūdya tadavaṣṭaṃbhena subuddhīnāṃ vicaraṇaṃ kathayati
etāṃ dṛṣṭim avaṣṭabhya puṣṭātmānaḥ subuddhayaḥ /
vicaranty
asamunnaddhā
(ā)asam°
mahānto 'bhyuditā iva //
etāṃ
pūrvasargoktām
*etāṃ* pū[r]va°
|
avaṣṭabhya
satataṃ vimarṣaviṣayaṃ kṛtvā |
puṣṭātmānaḥ
|
puṣṭaḥ
atyantābhivyaktiyogyatāṃ gataḥ |
ātmā
śuddhacinmātrākhya ātmā yeṣāṃ te | tādṛśāḥ
asamunnaddhāḥ
darparahitāḥ |
abhyuditāḥ iva
prāptarājyā
*prāpta*°
iva ||
na śocanti na yācante na vāñchanti śubhāśubham /
sarvam eva ca kurvanti kurvanti na ca kiṃcana //
sarvam eva
pravāhāgataṃ sarvam eva |
kurvanti
kartavyam iti niścayena
kurvanti
|
kiṃcana na kurvanti
svasmin kartṛtvābhimānābhāvāt ||
svastham evāvatiṣṭhanti svasthaṃ kurvanti yānti ca /
heyopādeyatāpakṣarahitāḥ svātmani sthitāḥ //
svastham
ity ubhayatra kriyāviśeṣaṇaṃ niścitam ity arthaḥ |
heyopādeyatāpakṣarahitāḥ
upekṣāpakṣe sthitā ity arthaḥ ||
āyānti ca na cāyānti vanaṃ yānti na yānti ca /
na kurvanty api kurvanti na vadanti vadanti ca //
atra sarvatrāpi kriyākaraṇaṃ jīvanmuktatayāśritadehādidvāreṇa jñeyam | akaraṇaṃ tv aśuddhacinmātratvadvāreṇety alam ||
ye kecana samārambhā yāś ca kāścana dṛṣṭayaḥ /
heyādeyadṛśo yās tāḥ kṣīyante 'dhigate pade //
kṣīyante
līyante |
parapadarūpatayaiva
°rū⟨ṣ⟩[p]a°
sphuranti iti yāvat ||
parityaktasamastehaṃ mano madhuravṛttimat /
sarvataḥ sukham abhyeti candrabimba iva sthitam //
madhuravṛttimat
maitrīyuktam ||
api nirmananārambham apy astākhilakautukam /
ātmany eva na māty antar indāv iva rasāyanam //
ātmany eva na māti
na prabhavati | atyantānandamayatvād iti bhāvaḥ |
mananārambha
rahitasya
kautukarahitasya
ca ānandena sv
ātmani
amānaṃ na yuktam iti lokaprasiddhir
api
śabdābhiprāyaḥ | rasāyanam amṛtam ||
na karotīndrajālāni nānudhāvati vāsanām /
bālacāpalam utsṛjya pūrṇam eva virājate //
indrajālāni
mantrādiprabhāvena siddhāni ākāśagamanādīni |
vāsanām nānudhāvati
api tu tato nivṛttim eva karoti | bālavat cāpalam
bālacāpalam utsṛjya
|
pūrṇam
tṛptisahitaṃ yathā bhavati | tathā
virājate
||
ātmatattvāvalokanasyaiva pūrvoktāsu vṛttiṣu kāraṇatvaṃ gadyena kathayati
evaṃvidhā hi vṛttaya ātmatattvāvalokanāl labhyante | nānyatas | tasmād vicāreṇātmaivānveṣṭavya upāsanīyo jñātavyo yāvajjīvaṃ puruṣena netarad iti ||
itī
tyantaṃ | ṭīkā |
hi
yasmāt |
evaṃvidhāḥ
pūrvoktāḥ | vṛttayaḥ vyāpārāḥ |
ātmatattvasya
paramātmasvarūpasya | yad
avalokanaṃ
| tasmād eva |
puruṣeṇa labhyante
|
nānyataḥ
|
tasmād puruṣeṇa yāvajjīvaṃ vicāreṇātmaivānveṣṭavyaḥ
| kiṃrūpo 'sāv iti vimarśanīyaḥ | tataḥ
upāsanīyaḥ
| upāsanaṃ cātra avicchinnapravāheṇānusandhānaviṣayīkaraṇam eva jñeyam | tataḥ
jñātavyaḥ
| sthūladehādivyatirekena sthūladehavat niḥsaṃśayam ātmatattvena jñātavyaḥ |
itarat
sthūladehādi |
na
jñātavyam |
iti
śabdaḥ gadyasamāptau ||
nanv ātmāvalokanaṃ kartavyatvena tvayā pratipāditaṃ | tadavalokanaṃ kathaṃ setsyatīty | atra padyenāha
svānubhūteḥ suśāstrasya guroś caivaikavākyatā /
yatrābhyāsena tenātmā santatenāvalokyate //
svā
nijā | yā
anubhūtiḥ
| tasyāḥ |
suśāstrasya
śobhanaśāstrasya |
guroḥ
sadguroś |
ca
iti trayasya |
yatra
yasmin abhyāse |
ekavākyatā
arthāt melanaṃ syāt |
santatenā
vicchinnena |
tenābhyāsena
karaṇena | puruṣeṇa kartrā |
ātmāvalokyate
||
avahelitaśāstrārthair
avajñātamahājanaiḥ
°ma⟨n⟩*h*ā°
/
kaṣṭām
kaṣṭ⟨a⟩[ā]m
apy āpadaṃ prāpto na mūḍhaiḥ samatām iyāt //
svasthas tu katham
iyād
ity
api
śabdābhiprāyaḥ ||
etatprasaṅgena maurkhyaṃ nindati
na vyādhir na viṣaṃ nāpat tathā nāmāsti bhūtale /
khedāya svaśarīrasthaṃ maurkhyam eva yathā nṛṇām //
spaṣṭam ||
kiṃcitsaṃskṛtabuddhīnāṃ śravyaṃ śāstram idaṃ yathā /
maurkhyāpahaṃ tathā śāstram anyad asti na kiṃcana //
kiṃcitsaṃskṛtabuddhīnām
padapadārthajñānām ity arthaḥ |
śravyam
śravaṇārham |
idaṃ
mokṣopāyākhyam |
maurkhyāpahaṃ
maurkhyam upahantīti
maurkhyāpaham
||
idaṃ śravyaṃ sukhakaraṃ kathādṛṣṭāntasundaram /
aviruddham aśeṣeṇa śāstravākyārthabandhunā //
kathābhiḥ vakṣyamāṇāḥ dṛṣṭāntāḥ
kathādṛṣṭāntāḥ
| taiḥ
sundaram
|
śāstravākyānāṃ
yaḥ
arthaḥ
| sa eva
bandhuḥ
| tena
aviruddham
| śāstrārthānusārīty arthaḥ ||
āpado yā duruttārā yāś ca tucchāḥ kuyonayaḥ /
tās tā maurkhyāt prasūyante khadirāt kaṇṭhakā iva //
spaṣṭam ||
varaṃ śarāvahastasya caṇḍālāgāravīthiṣu /
bhikṣārtham aṭanaṃ rāma na maurkhyahatajīvitam //
aṭanaṃ
bhramaṇam ||
imam ālokam āsādya mokṣopāyamayaṃ janaḥ /
andhatām eti na punaḥ kaścin mohatamasy api //
ālokam
paratattvaprakāśakatvāt ālokasvarūpam ||
tāvan nayati saṃkocaṃ tṛṣṇā śyāmā narāmbujam /
yāvad vivekasūryasya noditā vimalā prabhā //
spaṣṭam ||
saṃsāraduḥkhamokṣārthaṃ mādṛśaiḥ saha bandhubhiḥ /
svarūpam ātmano jñātvā guruśāstrapramāṇataḥ //
mādṛśaiḥ
sādhubhir ity arthaḥ | guruśāstrākhyaṃ yat
pramāṇaṃ
pramākaraṇaṃ | tasmāt
guruśāstrapramāṇataḥ
|
jñātve
ty asyānantaraṃ stheyam iti
śeṣaḥ
*jñātvety ... śeṣaḥ*
||
jīvanmuktāś carantīha yathā hariharādayaḥ /
yathā brahmarṣayaś cānye tathā vihara rāghava //
vihara
harṣāmarṣarahitatvena krīḍāṃ kuru ||
anantānīha duḥkhāni sukhaṃ kṣaṇalavopamam /
nātaḥ sukheṣu badhnīyād dṛṣṭiṃ duḥkhānubandhiṣu //
duḥkhānubandhiṣu
duḥkhānuviddheṣu ||
punaḥ kiṃ kāryam ity | atrāha
yad anantam anāyāsaṃ tat padaṃ sārasiddhaye /
sādhanīyaṃ prayatnena puruṣeṇa vijānatā //
anantam
trividhaparicchedarahitam |
anāyāsaṃ
āyāsasādhyatvābhāvāt |
sārasiddhaye
paramapuruṣārthasiddhaye |
sādhanīyaṃ
svopalabdhiviṣayatāṃ neyam |
vijānatā
kiṃcinmātrajñānayuktena mūrkhasyātrānadhikaratvāt ||
ta eva puruṣārthasya bhājanaṃ puruṣottamāḥ /
anuttamapadālambi mano yeṣāṃ gatajvaram //
avidyamāna uttamaḥ yasmāt tat
anuttamam
niratiśayam iti yāvat | tādṛśaṃ yat
padam
| tat
ālambate
iti tādṛśam ||
saṃbhogāśanamātreṣu rājyādiṣu sukheṣu ye /
saṃtuṣṭā duṣṭamanaso viddhi tān andhadundubhān //
andhadundubhān
(ṭheṣu duranteṣu) andha(taṃ)du°
andharājilān | asamyag darśitvād ity arthaḥ ||
ye śaṭheṣu duranteṣu duṣkṛtārambhaśāliṣu /
dviṣatsu mitrarūpeṣu bhaktā vai bhogabhogiṣu //
te yānti durgamād durgaṃ duḥkhād duḥkhaṃ bhayād bhayam /
narakān narakaṃ mūḍhā mohamantharabuddhayaḥ //
mitrarūpeṣu dviṣatsu
ā mukhe sukhakāritvāt
mohamantharā
mohanirbharā |
buddhiḥ
yeṣāṃ te | tādṛśāḥ ||
parasparavināśotke śreyasyau na kadācana /
sukhaduḥkhadaśe rāma taḍitprasarabhaṅgure //
spaṣṭam ||
ye viraktā mahātmānaḥ suviviktā bhavādṛśaḥ /
puruṣān viddhi tān vandyān bhogamokṣaikabhāginaḥ //
bhogabhāktvaṃ
caiṣāṃ pravāhagatam eva jñeyaṃ | na yatnasādhitam ||
vivekaṃ param āśritya
vairāgyābhyāsayogataḥ
°ābhy*ā*sa°
/
saṃsārasaritaṃ ghorām imām āpadam uttaret //
abhyāsaḥ
sacchāstrābhyāsaḥ |
āpadam
āpadrūpām ||
na suptavyaṃ tu saṃsāramāyāsv iha hi jānatā /
viṣamūrcchanasaṃmohadāyinīṣu vivekinā //
na suptavyam
avahelā na kartavyā ||
saṃsāram imam āsādya yas tiṣṭhaty avahelayā /
jvalitasya gṛhasyoccaiḥ śete tārṇasya so 'ntare //
tārṇasya
tṛṇanirmitasya ||
yat prāpya na nivartante yad āsādya na śocyate /
tat padaṃ śemuṣīlabhyam asty evātra na saṃśayaḥ //
śemuṣīlabhyam eva
buddhilabhyam eva | na tu bāhyayatnalabhyam ||
nanu yadi tat padaṃ nāsti tat kiṃ śemuṣyā labhyate ity | atrāha
nāsti cet tad vicāreṇa doṣaḥ ko bhavatāṃ bhavet /
asti cet tat samuttīrṇā bhaviṣyatha bhavārṇavāt //
spaṣṭam ||
pravṛttiḥ puruṣasyeha mokṣopāyavicāraṇe /
yadā bhavaty āśu tadā mokṣabhāgī sa ucyate //
spaṣṭam ||
anapāyi nirāśaṅkaṃ svāsthyaṃ vigatavibhramam /
na vinā kevalībhāvaṃ vidyate bhuvanatraye //
svāsthyam
svasthatā |
kevalībhāvaṃ vinā
advitīyatāṃ vinā ||
tatprāptāv uttamaprāptau na kleśa upayujyate /
na mitrāṇy upakurvanti na dhanāni na bāndhavāḥ //
tatprāptau
kevalībhāvaprāptau |
kleśaḥ
śārīrikaḥ kleśaḥ ||
na hastapādacalanaṃ na deśāntarasaṃgamaḥ /
kleśātiśayasādhyo vā na tīrthāyatanāśrayaḥ //
asminn arthe
hastapādā
di
calanaṃ na
bhavati |
deśāntarasaṃgamaḥ
ca
na
bhavati | ayam arthaḥ
kleśātiśayasādhyaḥ na
bhavati |
tīrthāyatanāśrayaḥ
°y(e)a*ḥ*
ca
na
bhavati ||
puruṣārthaikasādhyena vāsanaikārthakarmaṇā /
kevalaṃ tan manomātrajayenāsādyate padam //
puruṣeṇa
tat
kevalībhāvākhyaṃ
padam
|
evalam manomātrajayena āsādyate
prāpyate |
manomātrajayena
kathaṃbhūtena |
puruṣārthena
pauruṣeṇa |
ekam
kevalaṃ
sādhyena
| punaḥ kathaṃbhūtena
vāsanaikārthakarmaṇā
|
vāsanā
bhāvanā | sā eva
ekārthaḥ
| tasya
karmaṇā
| bhāvanāmātrasādhyenety arthaḥ ||
vivekamātrasādhyaṃ tadvicāraikāntaniścayam /
tyajatā duḥkhajālāni nareṇa tad avāpyate //
tadvicāreṇa
tadviṣayeṇa vivekena |
ekaṃ
kevalaṃ |
niścayaḥ
yasya | tam | vicāraniśceyam ity arthaḥ |
tat
kevalībhāvākhyaṃ padam ||
sukhasevyāsanasthena tadvicāravatā svayam /
na śocyate padaṃ prāpya na ca bhūyo 'bhijāyate //
tadvicāravatā
kevalībhāvavicārayuktena | tat
padaṃ
kevalībhāvākhyaṃ padam ||
tat samastasukhāsārasīmāntaṃ sādhavo viduḥ /
tad anuttamaniṣṣyandaṃ param āhū rasāyanam //
spaṣṭam ||
kṣayitvāt sarvabhāvānāṃ svargamānuṣyayor dvayoḥ /
sukhaṃ nāsty eva salilaṃ mṛgatṛṣṇāsv ivaitayoḥ //
svargamānuṣyayoḥ
svarlokamanuṣyalokayoḥ ||
ato manojayaś cintyaḥ śamasaṃtoṣasādhanaḥ /
anantaśamasaṃbhogas tasmād ānanda āpyate //
ataḥ
kāraṇāt | puruṣeṇa
manojayaḥ cintyaḥ
| kathaṃbhūtaḥ |
śamasaṃtoṣau sādhanaṃ
yasya | tādṛśaḥ puruṣaḥ |
tasmāt
manojayāt |
anantaśamasya saṃbhogaḥ
camatkāraḥ | śamāsvādarūpaḥ iti yāvat |
ānandaḥ āpyate
prāpyate ||
jīvatā gacchatā caiva bhramatā patatā tathā /
rakṣasā dānavenāpi devena puruṣeṇa vā //
manaḥpraśamanodbhūtaṃ tat prāpya paramaṃ sukhaṃ /
vikāsiśamapuṣpasya
vivekoccataroḥ
°o⟨ś⟩[c]ca°
phalam //
vyavahārapareṇāpi kāryavṛndam acinvatā /
bhānunevāmbarasthena nojjhyate na ca vāñchyate //
jīvatā gacchatā bhramatā
|
atha
atha⟨ṃ⟩
patatā
| upalakṣaṇaṃ caitat | sarvāḥ
kriyāḥ
°yā*ḥ*
kurvateti yāvat |
rakṣasā dānavenāpi devena puruṣeṇa vā manaḥpraśamanodbhūtaṃ
tathā
vikāsiśamapuṣpasya
°kās*i*śa°
vivekoccataroḥ
°o⟨ś⟩[c]ca°
phalam | tat paramaṃ sukham nirvāṇākhyaṃ sukhaṃ |
prāpyāmbarasthena bhānunā iva nojjhyate na ca vāñchyate
sūryavat upekṣām eva sarvatra kriyate ity arthaḥ | rakṣaḥprabhṛtinā kathaṃbhūtena |
vyavahārapareṇāpi kāryavṛndam
kāryasamūham |
acinvatā
nāhaṃkarteti niścayāt svakṛtatvenānanubhavatā ||
manaḥ praśāntam atyacchaṃ viśrāntaṃ gatavibhramam /
anīhaṃ vigatābhīṣṭaṃ nābhivāñchati nojjhati //
anīham
vikalpākhyaceṣṭārahitam |
vigatābhīṣṭam
abhīṣṭam idam iti niścayarahitam | pravāhāgatam upekṣayā eva karotīti bhāvaḥ ||
pūrvataraṃ
prakṛtānāṃ
°tā*nāṃ*
śamādidvārapālānāṃ nirṇayaṃ prastauti
mokṣadvāre dvārapālān imāñ śṛṇu yathākramam /
yeṣām ekatamāsaktyā mokṣadvāre praviśyate //
ekatamāsaktyā
e(ai)ka°
ekatamāsevanena ||
tatrāpi prathamoddiṣṭaṃ śamaṃ nirūpayati
duḥkhadoṣadaśā dīrghā saṃsāramarumaṇḍalī /
jantoḥ śītalatām eti śītalena śamāmbunā //
duḥkhadoṣarūpā daśā yasyāṃ sā
duḥkhadoṣadaśā
||
śamenāsādyate śreyaḥ śamo hi paramaṃ padam /
śamaḥ śivaṃ śamaḥ śāntiḥ śamo bhrāntinivāraṇam //
paramaṃ padam
cinmātrākhyam utkṛṣṭaṃ sthānam ||
puṃsaḥ praśamatṛptasya śītalācchatarātmanaḥ /
śamatoṣitacittasya śatrur apy eti mitratām //
dveṣeṇaiva hi śatruḥ śatruḥ bhavati | sa ca tasya nāstīti tasya
śatruḥ mitratām etī
ti bhāvaḥ ||
śamacandramasā
yeṣām
°ṣā⟨ṃ⟩m
āśayaḥ samalaṃkṛtaḥ /
kṣīrābdhīnām ivodeti teṣāṃ paramaśuddhatā //
paramaśuddhatā
vāsanākhyamalarāhityam ||
hṛtkuśeśayakośeṣu yeṣāṃ
śamakuśeśayam
°ku⟨l⟩[ś]eśa°
/
satāṃ
vikasitaṃ
°k(ā)asi°
te hi dvihṛtpadmāḥ samā hareḥ //
harer dvihṛtpadmatvaṃ
nābhisthasya padmasya sthitatvāj jñeyam ||
śamaśrīḥ śobhate yeṣāṃ mukhendāv akalaṅkite /
te 'mī kulendavo vandyāḥ saundaryavijitendavaḥ //
akalaṅkitatvam
evātra indujaye hetuḥ ||
trailokyodaravartinyo nānandāya tathā śriyaḥ /
sāmrājyasaṃpatpratimā yathā śamavibhūtayaḥ //
spaṣṭam ||
yāni duḥkhāni yās tṛṣṇā duḥsahā ye durādhayaḥ /
tat sarvaṃ śāntacetassu tamo 'rkeṣv iva naśyati //
spaṣṭam ||
mano hi sarvabhūtānāṃ prasādam anugacchati /
na tathendau yathā śānte jane janitakautukam //
prasādam
prasannatām ||
śamaśālini sauhārdavati sarveṣu jantuṣu /
sujane paramaṃ tattvaṃ svayam eva prasīdati //
paramaṃ tattvam
paramātmatattvaṃ
°tva[ṃ]
|
svayam evā
yatnam eva |
prasīdati
svarūpadarśanākhyaṃ prasādaṃ karotīty arthaḥ ||
mātarīva paraṃ yānti viṣamāṇi mṛdūni ca /
viśvāsam iha bhūtāni sarvāṇi śamaśālini //
viṣamāṇi
hiṃsāni
°sā⟨ṇ⟩[n]i
|
mṛdūni
komalāni ||
na rasāyanapānena na lakṣmyāliṅganena ca /
tathā sukham avāpnoti śamenāntar yathā janaḥ //
antaḥ
manasi ||
sarvādhivyādhivalitaṃ
°vyā⟨l⟩[dh]i°
krāntaṃ tṛṣṇāvaratrayā /
manaḥ
śamāmṛtāsekaiḥ
°kai[ḥ]
samāśvāsaya rāghava //
samāśvāsaya
śītalaya ||
yat karoṣi yad aśnāsi śamaśītalayā dhiyā /
tat te 'tisvadate svādu netarat tāntamānasam //
svadate
rocate | camatkāraṃ karotīti yāvat |
tāntam
mlāniyuktaṃ kṛtaṃ |
mānasaṃ
yena tat ||
śamāmṛtarasāsnātaṃ
°ras⟨a⟩[ā]snā°
mano yām eti nirvṛtim /
chinnāny api tayāṅgāni manye rohanti rāghava //
śamāmṛtarasāsnātaṃ manaḥ yāṃ nirvṛtiṃ eti
| he
rāghavā
haṃ
manye
|
tayā
nirvṛtyā |
chinnāny api aṅgāni rohanti
||
na piśācā na rakṣāṃsi na daityā na ca śatravaḥ /
na ca vyāghrabhujaṅgādyā dviṣanti śamaśālinam //
spaṣṭam ||
susaṃnaddhasamastāṅgaṃ praśamāmṛtavarmaṇā /
vedhayanti na duḥkhāni śarā vajraśilāṃ iva //
vedhayanti
tāḍayanti ||
na tathā rājate rājā mānyāntaḥpurasaṃsthitaḥ /
samayā svasthayā vṛttyā yathopaśamaśobhitaḥ //
vṛttyā
vyāpāreṇa
vy*ā*pā°
||
prāṇāt priyataraṃ dṛṣṭvā tuṣṭim eti na tāṃ janaḥ /
yām āyāti janaṃ
śāntam
°ta⟨ṃ⟩m
avalokya samāśayam //
samāśayam
samacetasam ||
samayā śamaśālinyā vṛttyā yaḥ sādhu vartate /
abhinanditayā loke jīvatīha sa netaraḥ //
vartate
tiṣṭhati |
itaraḥ
aśāntaḥ ||
anuddhatamanāḥ śāntaḥ sādhu karma karoti yat /
tat sarvam abhinandanti tasyemā bhūtajātayaḥ //
abhinandanti
stuvanti ||
śāntasvarūpanirṇayadvāreṇa śamasvarūpaṃ niścinoti
śrutvā spṛṣṭvā ca dṛṣṭvā ca bhuktvā ghrātvā śubhāśubham /
na hṛṣyati glāyati yaḥ sa śānta iti kathyate //
upekṣā eva śāntir iti bhāvaḥ ||
yaḥ samaḥ sarvabhāveṣu nābhivāñchati nojjhati /
jitvendriyāṇi yatnena sa śānta iti kathyate //
spaṣṭam ||
tuṣārakarabimbācchaṃ mano yasya nirākulam /
maraṇotsavayuddheṣu sa śānta iti kathyate //
spaṣṭam ||
sthito 'pi na sthita iva na hṛṣyati na kupyati /
yaḥ suṣuptamanāḥ svasthaḥ sa śānta iti kathyate //
suṣuptamanāḥ
harṣāmarṣānusandhānarahitaḥ
°marṣ⟨a⟩[ā]nu°
||
amṛtasyandasubhagā yasya sarvajanaṃ prati /
dṛṣṭiḥ prasarati prītā sa śānta iti kathyate //
spaṣṭam ||
spaṣṭāvadātayā buddhyā yathaivāntas tathā bahiḥ /
dṛśyante yasya kāryāṇi sa śānta iti kathyate //
kapaṭarāhityād iti bhāvaḥ ||
apy āpatsu durantāsu kalpānteṣu dahatsv api /
tucchehaṃ na mano yasya sa śānta iti kathyate //
tuccheham
tucchopāyaparam ||
yo 'ntaḥ śītalatāṃ
yāto
yā(ṃ)to
yo bhāveṣu na majjati /
vyavahārī na saṃmūḍhaḥ sa śānta iti kathyate //
na majjati
rāgodrekeṇāsakto na bhavati |
vyavahārī
vyavahārakārī |
na saṃmūḍhaḥ
na vyavahārarahitaḥ | vyavahārarahitasya hi amajjanaṃ vyavahārābhāvakṛtam eva na śāntikṛtam ||
ākāśasadṛśī yasya nityaṃ svavyavahāriṇaḥ /
kalaṅkam eti na matiḥ sa śānta iti kathyate //
svaḥ
nijaḥ |
vyavahāraḥ
asyāstīti tādṛśasya ||
tapasviṣu bahujñeṣu yājakeṣu nṛpeṣu ca /
balavatsu guṇāḍhyeṣu śamavān eva rājate //
spaṣṭam ||
śamasaṃsaktamanasāṃ mahatāṃ guṇaśālinām /
udeti nirvṛtiś cittāj jyotsneva himarociṣaḥ //
spaṣṭam ||
sīmānto guṇapūgānāṃ pauruṣaikāntabhūṣaṇam /
saṃkaṭeṣv abhayasthānaṃ śamaḥ śrīmān virājate //
spaṣṭam ||
sargāntaślokena śamanirūpaṇaṃ samāpayati
śamam amṛtam ahāryam āryajuṣṭaṃ param avalambya padaṃ paraṃ prayātāḥ /
raghutanaya yathā mahānubhāvāḥ kramam anupālaya siddhaye tam eva //
he
raghutanaya
|
mahānubhāvāḥ
puruṣāḥ |
amṛtam
amṛtarūpam |
ahāryam
anāśyam
āryajuṣṭam
|
śamaṃ
pūrvoktasvarūpaṃ śamaṃ
avalambya
|
paraṃ
padaṃ paracitsvarūpam utkṛṣṭaṃ sthānaṃ | yathā
prayātāḥ
| tvam
tam
tathāvidham |
kramam siddhaye anupālaya
| iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ mumukṣuprakaraṇe trayodaśaḥ sargaḥ ||
oṃ vivekanirṇayaṃ prastauti
śāstrāvabodhāmalayā dhiyā paramapūtayā | /
kartavyaḥ kāraṇajñena vicāro 'niśam ātmanaḥ //
kāraṇajñena
kiṃ | kena saṃpadyate iti jānatā puruṣeṇa |
dhiyā ātmanaḥ vicāraḥ aniśam kartavyaḥ" ||
nanu vicāreṇa kiṃ setsyati ity | atrāha
vicārāt tīkṣṇatām etya dhīḥ paśyati paraṃ padam /
dīrghasaṃsārarogasya vicāro hi mahauṣadham //
param padam
śuddhacinmātrākhyaṃ mahāsthānam ||
āpadvanam
anantehāparipallavitākṛti
°ti(ḥ)
/
vicārakrakacacchinnaṃ naiva bhūyaḥ prarohati //
anantāḥ
yāḥ
īhāḥ
ceṣṭāḥ |
tābhiḥ
⟨n⟩[t]ā°
paripallavitā
puṣṭībhūtā |
ākṛtiḥ
yasya tat ||
moheṣu bandhunāśeṣu saṃkaṭeṣu bhrameṣu ca /
sarveṣv eva mahāprājña vicāro hi satāṃ gatiḥ //
gatiḥ
śaraṇam ||
na vicāraṃ vinā kaścid upāyo 'sti vipacchame /
vicārād aśubhaṃ tyaktvā śubham āyāti dhīḥ satām //
spaṣṭam ||
balaṃ buddhiś ca tejaś ca pratipattiḥ kriyāphalam /
phalanty etāni sarvāṇi vicāreṇaiva dhīmataḥ //
pratipattiḥ
jñānam | avivekena tu kṛtāni
etāni
anartham
⟨ā⟩[a]n°
evotpādayantīti bhāvaḥ ||
yuktāyuktamahādīpam abhivāñchitasādhakam /
sphāraṃ vicāram āśritya saṃsārajaladhiṃ taret //
yuktāyuktamahādīpaṃ
idaṃ yuktaṃ idaṃ tv ayuktam iti prakāśakam ity arthaḥ |
sphāraṃ
vistīrṇam ||
ālūnahṛdayāmbhojaṃ mahāmohamataṅgajam /
vidārayati śuddhātmā vicārodārakesarī //
vidārayati
vināśayati ||
mūḍhāḥ kālavaśeneha yad gatāḥ paramaṃ padam /
tad vicārapradīpasya vijṛmbhitam anuttamam //
kālena
hi
mūḍhā
api śuddhacinmātrākhyaṃ
paramaṃ padaṃ
prāpnuvanti |
vijṛmbhitam
vilasitam |
anuttamam
niratiśayam ||
rājyāni saṃpadaḥ sphāro bhogo mokṣaś ca śāśvataḥ /
vicārakalpavṛkṣasya phalāny etāni
rāghava
°va(ḥ)
//
spaṣṭam ||
yā vivekavilāsinyo matayo mahatām iha /
na tā vipadi majjanti tumbakānīva vāriṇi //
vivekavilāsaḥ āsām astīti
vivekavilāsinyaḥ
||
vicārodayahāriṇyā dhiyā vyavaharanti ye /
phalānām atyudārāṇāṃ bhājanaṃ hi bhavanti te //
vicārodayena hāriṇyā
manoharayā ||
mūrkhahṛtkānanasthānām āśāprasararodhinām /
avicārakarañjānāṃ
mañjaryo
ma[ñ]ja°
duḥkharītayaḥ //
āśā
mokṣāśā | tasyāḥ yaḥ
prasaraḥ
| taṃ rundhantīti tādṛśānām dik
prasararodhināṃ
ca |
karañjānāṃ
kaṇṭakavṛkṣāṇām |
duḥkharītayaḥ
duḥkharacanāḥ ||
kajjalakṣodamalinā madirāmodadhāriṇī /
avicāramayī nidrā yātu te rāghava kṣayam //
kajjalakṣodena
mantrasaṃskṛtena |
kajjalakṣodena malinā
ghanā | kajjalakṣodavat
malinā
cātyantakāluṣyāt |
madirā modaṃ dhārayatī
ti tādṛśī | madirāmodenāpi
nidrā
ghanībhavati |
avicāramayī
avicārasvarūpā tām eva
kṣayaṃ
nayeti bhāvaḥ ||
mahāpady api dīrgheṣu sadvicāraparo naraḥ /
na nimajjati moheṣu
tejorāśis
°śi⟨*ḥ*⟩[s]
tamassv iva //
moheṣu
kiṃ karomīty evaṃrūpeṣu ||
mānase sarasi svacche vicārakamalotkaraḥ /
nūnaṃ vikasito yasya himavān iva bhāti saḥ //
mānase sarasi
hṛdayākhye sarasi mānasākhye sarasīti ca ||
vicāravikalā yasya matir māndyam upeyuṣaḥ /
tasyodety aśaniś candrān
mudhā
⟨s⟩[m]u°
yakṣaḥ śiśor iva //
vicāravikalā
vicārarahitā |
māndyaṃ
jāḍyaṃ |
candrāt
citsūryapratibimbarūpatvena candratulyāt saṃsārāt |
aśaniḥ
°ni*ḥ*
bhāvābhāvakṛtaharṣāmarṣarūpaṃ vajram āścaryaṃ ca candrād aśaner utpādaḥ ||
duḥkhaṣaṇḍakavalmīkaṃ vipannavalatāmadhuḥ /
rāma dūre parityājyo nirviveko narādhamaḥ //
narādhamaḥ
kiṃ |
duḥkhaḥ ṣaṇḍakānāṃ valmīkam
| valmīke hi kaṇṭakaṣaṇḍakāni bhavanti | punaḥ kaḥ |
vipad
eva
navalatā
| tasyāḥ
madhuḥ
vasantaḥ ||
ye kecana durārambhā durācārā durādhayaḥ /
avicāreṇa te bhānti vetālās tamasā yathā //
durārambhāḥ
kutsitāḥ kāryārambhāḥ ||
avicāriṇam ekāntajaraddrumasadharmakam /
akṣamaṃ sādhukāryeṣu dūre kuru raghūdvaha //
ekānte
janarahite
ja⟨ṃ⟩na°
deśe | sthitaḥ
jaraddrumaḥ
| tasya
sadharmakam
sadṛśam |
sādhukāryeṣu
cittanirodhādiṣu | phaladānena paropakārarūpeṣu ca śubhakāryeṣu ||
viviktaṃ hi mano jantor āśāvaivaśyavarjitam /
parāṃ nirvṛtim abhyeti pūrṇaś candra ivātmani //
viviktam
vivekayuktam |
āśāvaivaśyavarjitam
iti viśeṣaṇadvāreṇa hetuḥ | āśāvaivaśyasyaiva nirvṛtirodhakatvāt ||
vivekitoditā dehaṃ sarvaṃ śītalayaty alam /
alaṃkaroti cātyantaṃ jyotsneva bhuvanam navā //
navā
śaratkālīnā ||
paramārthapatākāyā dhiyo dhavalacāmaram /
vicāro rājate janto rajanyām iva candramāḥ //
paramārthasya
śuddhacinmātratattvākhyaparamārthasya |
patākāyāḥ
pradarśakatvasāmānyena cihṇabhūtapatākārūpāyāḥ
dhiyaḥ
°y(ā)aḥ
|
dhavalacāmaram
śobhādāyakatvena dhavalacāmararūpam ||
vicāracāravo bhāvā bhāsayanto diśo daśa /
bhānti bhāskaravad bhagnabhūyobhavabhayāmayāḥ //
bhāvāḥ
manuṣyādirūpāḥ padārthāḥ |
bhāvāḥ
kathaṃbhūtāḥ |
bhagnāḥ bhūyāṃsi bhavabhayāni
ev
āmayāḥ
yaiḥ te |
bhāskaro
'pi
daśa diśaḥ
bhāsayati ||
bālasya svamanomohakalpitaḥ prāṇahārakaḥ /
rātrau tamasi vetālo vicāreṇa vilīyate //
spaṣṭam ||
sarva eva jagadbhāvā
avicāreṇa
°r⟨a⟩[e]ṇa
cāravaḥ /
avidyamānasadbhāvā
°v⟨a⟩[ā]
vicāraviśarāravaḥ //
sarva eva jagadbhāvāḥ
jagatpadārthāḥ |
avicāreṇa
vicārarāhityena |
cāravaḥ
bhavanti | kathaṃbhūtāḥ |
avidyamānasadbhāvāḥ
| ata eva ca
vicāraviśarāravaś
ca vicārāsahatvāt ||
puṃso nijamanomohakalpito 'nalpaduḥkhadaḥ /
saṃsāraciravetālo vicāreṇa vilīyate //
spaṣṭam ||
samasvacchaṃ nirābādham anantamananāśrayam /
viddhīmaṃ kevalībhāvaṃ vicāro 'grataroḥ phalam //
samaṃ ca tat svacchaṃ
samasvacchaṃ
|
nirābādham
kenāpi pramāṇena bādhayitum aśakyam |
anantasyā
paricchinnasya svātmatattvasya | yat
mananam
parāmarśaḥ | tasy
āśrayam
lakṣaṇayā sādhakam ||
acalasthitinodāraprakaṭābhogatejasā /
tena niṣkāmatodeti śītatevoditendunā //
udāraprakaṭābhogaṃ
udbhaṭaprakaṭavistāraṃ |
tejaḥ
yasya | tādṛśena |
niṣkāmatā
kāmanārāhityam |
uditaś
cāsāv
induḥ
| tena ||
nanu niṣkāmatayā kiṃ setsyatīty | atrāha
cintājvaramahauṣadhyā sādhuś cittaniṣaṇṇayā /
tayottamatvapradayā nābhivāñchati nojjhati //
tayā
niṣkāmatayā |
nābhivāñchati nojjhati
sarvatropekṣām eva bhajate ity arthaḥ ||
punaḥ kiṃ karotīty | atrāha
tatsadālambanaṃ cetaḥ sphāram ābhāsam āgatam /
nāstam eti na codeti kham ivātitatāntaram //
sā niṣkāmatā
sadā ālambanam
āśrayo yasya | tat
tatsadālambanam
| tathā
sphāraṃ
sphuraṇaśīlaṃ |
ābhāsam āgatam
vivekayuktaṃ jātam ity arthaḥ ||
na jahāti na cādatte nottāmyati na śāmyati /
kevalaṃ sākṣivat
paśyañ
°śya⟨ṃ⟩[ñ]
jagad ātmani tiṣṭhati //
nottāmyati
na kṣubhyati ||
na ca śāmyati nāpy antar nāpi bāhye 'vatiṣṭhati /
na ca naiṣkarmyam ādatte na ca karmāṇi majjati //
sarvatropekṣayaiva vartate iti bhāvaḥ ||
upekṣate gataṃ vastu saṃprāptam anuvartate /
na kṣubdho nāti cākṣubdho bhāti pūrṇa ivārṇavaḥ //
anuvartate
niranusandhānam pravartate |
ati
atiśayena ||
evaṃrūpeṇa manasā mahātmāno mahāśayāḥ /
jīvanmuktā jagaty asmin viharanti hi yoginaḥ //
spaṣṭam ||
uṣitvā suciraṃ kālaṃ dhīrās te yāvadīpsitam /
tanum ante parityajya yānti kevalatāṃ tatām //
kevalatām
videhamuktatām |
yāvadīpsitam
ity anena sarvam eva bhagavatkṛtam teṣām īpsitam evāstīti sūcitam ||
ko 'haṃ kasya ca saṃsāra ity āpady api dhīmatā /
cintanīyaṃ prayatnena sapratīkāram ātmanā //
kim uta vaktavyaṃ saṃpadīty
api
śabdābhiprāyaḥ |
sapratīkāram
pratīkārasahitam | na tu cintanamātreṇaiva | pratīkāraś cātra bhogatyāga eva jñeyaḥ ||
kāryasaṃkaṭasandehaṃ rājā jānāti rāghava /
niṣphalaṃ saphalaṃ vāpi vicāreṇaiva nānyathā //
bahir api vicārasyaiva sāmrājyam iti bhāvaḥ ||
vedavedāntasiddhāntasthitayaḥ sthitikāraṇam /
nirṇīyante vicāreṇa dīpeneva bhuvo niśi //
vedavedāntarūpāḥ sthitayaḥ maryādāḥ
vedavedāntasthitayaḥ
°sthitayaḥ (sthitayaḥ)
|
sthitikāraṇam
saṃsāramaryādākāraṇabhūtāḥ ||
anaṣṭam andhakāreṣu bahutejassv ajihmitam /
paśyaty api vyavahitaṃ vicāraś cārulocanam //
ajihmitam
tejo'bhimukhe hi cakṣuṣi pratīghātena jihmitatvaṃ parivartitatvaṃ bhavati | tac cātra nāstīty arthaḥ ||
vivekāndho hi jātyandhaḥ śocyaḥ sarvasya durmatiḥ /
divyacakṣur vivekātmā jayaty akhilavastuṣu //
sarvasya śocyaḥ
sarvaiḥ śocanīya ity arthaḥ |
vivekaḥ ātmā
pradhānaṃ yasya saḥ
vivekātmā
vivekānvita ity arthaḥ |
jayati
sarvotkarṣeṇa vartate ity arthaḥ ||
paramātmamayī pālyā mahānandaikasādhanī /
kṣaṇam ekaṃ parityājyā na vicāracamatkṛtiḥ //
pālyā
rakṣaṇīyā ||
vicāracāruḥ puruṣo mahatām api rocate /
paripakvaṃ camatkāri sahakāraphalaṃ yathā //
spaṣṭam ||
vicārakāntamatayo nānekeṣu punaḥ punaḥ /
luṭhanti duḥkhaśvabhreṣu jñātordhvagatayo narāḥ //
jñātāḥ
adhigatā |
ūrdhve
uttīrṇe cinmātre |
gatiḥ
yaite ||
na virauti tathā rogī nānarthaśatajarjaraḥ /
avicāravinaṣṭātmā yathājñaḥ pariroditi //
nānarthaśatajarjara
ity atra
ca
śabdo 'dhyāhāryaḥ |
avicāreṇā
vivekena
vinaṣṭaḥ
vismṛtaḥ |
ātmā
pāramārthikaṃ svarūpaṃ yasya | tādṛśaḥ ||
varaṃ kardamakīṭatvaṃ śvabhrakaṇṭakatā varam /
varam andhaguhāhitvaṃ na narasyāvicāritā //
spaṣṭam ||
sarvānarthanijāvāsaṃ sarvasādhutiraskṛtam /
sarvadauḥsthityasīmāntam avicāraṃ parityajet //
sarve
ye
anarthāḥ
| teṣāṃ
nijaḥ
svakīyaḥ |
āvāsaḥ
sarvānarthaśrayam ity arthaḥ ||
nityaṃ vicārayuktena bhavitavyaṃ mahātmanā /
bhavāndhakūpe patatāṃ vicāro hy avalambanam //
hi
yasmādarthe |
avalambanam
ādhāraḥ ||
svayam evātmanātmānam avaṣṭabhya vicārataḥ /
saṃsāramohajaladhes tārayet svamanomṛgam //
ātmanā
manasā |
ātmānaṃ
paramātmānam |
avaṣṭabhya
bhāvanayā gṛhītvā ||
vicārasya svarūpaṃ kathayati
ko 'haṃ katham ayaṃ doṣaḥ saṃsārākhya upāgataḥ /
nyāyeneti parāmarśo vicāra iti kathyate //
nyāyena
yuktyā |
parāmarśaḥ
santatabhāvanam ||
andhāndhamohamukharaṃ ciraṃ duḥkhāya kevalam /
kṛtaṃ śilāyā hṛdayaṃ durmateś cāvicāriṇaḥ //
atiṣayenāndham
andhāndham
°ā[n]dham
| tādṛśaṃ ca tat
mohamukharaṃ
ca | jāḍyena viparyāsayuktam ity arthaḥ |
duḥkhāya
svasya parasya ceti jñeyam ||
bhāvābhāvagrahotsargadṛśām iha hi rāghava /
na vicārād ṛte tattvaṃ
jñāyate
jñ*ā*(ttvād viśraṃ)yate
sādhu kiṃcana //
grahaḥ
grahaṇaṃ |
utsargaḥ
tyāgaḥ ||
vicārāj jñāyate tattvaṃ tattvād viśrāntir ātmani /
tato manasi śāntatvaṃ sarvaduḥkhaparikṣayaḥ //
tattvam
cinmātrākhyaṃ paramaṃ tattvam |
ātmani
śuddhacinmātrarūpe ātmani |
śāntatvasya
svarūpaṃ kathayati |
sarve
ti |
sarvaduḥkhakṣayasyai
va śāntirūpatvāt ||
sargāntaślokena vicāranirūpaṇaṃ samāpayati
saphalatā phalate bhuvi karmaṇāṃ prakaṭatāṃ kila
gacchata
°t⟨i⟩[a]
uttamāt /
sphuṭavicāradṛśaiva vicāritā śamavate bhavate 'pi virocatām //
kila
niścaye |
bhuvi karmaṇāṃ saphalatā phalate
|
sphuṭavicāradṛśaiva sphuṭā
yā
vicāradṛk
| tayaiva |
uttamāt
viśeṣataḥ |
prakaṭatāṃ gacchataḥ
vivekasyaiva sarvaprakaṭane śaktatvāt | ataḥ iyaṃ
vicāritā
°t⟨aḥ⟩[ā]
śamavate bhavate 'pi virocatām
| iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ mumukṣuprakaraṇe caturdaśaḥ sargaḥ ||
oṃ evaṃ vicārasvarūpaṃ nirṇīya tṛtīyasya saṃtoṣasya svarūpaṃ kathayati
saṃtoṣo 'pi paraṃ śreyaḥ saṃtoṣaḥ sukham ucyate /
saṃtuṣṭaḥ param abhyeti viśrāmam arisūdana //
saṃtuṣṭaḥ
saṃtoṣayuktaḥ puruṣaḥ ||
saṃtoṣaiśvaryasukhināṃ ciraviśrāntacetasām /
sāmrājyam api sādhūnāṃ jarattṛṇalavāyate //
spaṣṭam ||
saṃtoṣaśālinī buddhī rāma saṃsāravṛttiṣu /
viṣamāsv apy anudvignā na kadācana dūyate //
na dūyate
saṃtapyate saṃtuṣṭavān ||
saṃtoṣāmṛtapānena ye parāṃ tṛptim āgatāḥ /
bhogaśrīr atulā teṣām eṣā prativiṣāyate //
prativiṣā ivācarate
prativiṣāyate
| prativiṣā tiktadravyaviśeṣaḥ ||
na tathā tarpayanty etāḥ pīyūṣarasavīcayaḥ /
yathā hi madhurāsvādaḥ saṃtoṣo doṣanāśanaḥ //
spaṣṭam ||
saṃtuṣṭasvarūpakathanadvāreṇa saṃtoṣasvarūpaṃ kathayati
aprāptavāñchām utsṛjya saṃprāpte samatāṃ gataḥ /
adṛṣṭakhedākhedo 'ntaḥ sa saṃtuṣṭa ihocyate //
saṃprāpte
pravāhāgate ||
ātmanātmani saṃtoṣaṃ yāvad yāti na mānasam /
udbhavanty āpadas tāval latā iva manovanāt //
ātmanā
svena | na tu bhogādinā ||
saṃtoṣaśītalaṃ cetaḥ śuddhavijñānadṛṣṭibhiḥ /
bhṛśaṃ vikāsam āyāti sūryāṃśubhir ivāmbujam //
saṃtuṣṭasyaiva jñāne adhikāra iti bhāvaḥ ||
āśāvaivaśyavivaśe
āśāv⟨e⟩[ai]v⟨e⟩[a]śya°
citte saṃtoṣavarjite /
mlāne vaktram ivādarśe na jñānaṃ pratibimbati //
pratibimbati
lagati ||
ajñānaghanayāminyā saṃkocaṃ na narāmbujam /
yāty asāv udito yasya nityaṃ saṃtoṣabhāskaraḥ //
tat
narāmbujam ajñānaghanayāminyā saṃkocaṃ na yāti
| tat kim |
yasyāsau saṃtoṣabhāskaraḥ nityam udito
bhavati ||
akiṃcano 'py asau jantuḥ sāmrājyasukham aśnute /
ādhivyādhivinirmuktaṃ saṃtuṣṭaṃ yasya mānasam //
spaṣṭam ||
nābhivāñchaty asaṃprāptaṃ prāptaṃ bhuṅkte yathākramam /
yaḥ sasomyaḥ sadācāraḥ saṃtuṣṭa iti kathyate //
spaṣṭam ||
saṃtoṣaparitṛptasya mahataḥ pūrṇacetasaḥ /
kṣīrābdher iva śuddhasya mukhe lakṣmīr virājate //
spaṣṭam ||
pūrṇatām alam āśritya svātmany evātmanā svayam /
pauruṣeṇa prayatnena tṛṣṇāṃ sarvatra varjayet //
pūrṇatāṃ
tṛptatām |
ātmanā eva
| na tu bhogair ity arthaḥ ||
saṃtoṣāmṛtapūrṇasya svāntaḥ śītalatā svayam /
sthairyam āyāty ariktasya śītāṃśor iva śāśvatam //
svāntaḥ
svamanasi |
ariktasya
pūrṇasya ||
saṃtoṣapuṣṭamanasaṃ bhṛtyā iva maharddhayaḥ /
rājānam upatiṣṭhante kiṃkaratvam upāgatāḥ //
yathā
kiṃkaratvam upāgatāḥ bhṛtyāḥ rājānam upatiṣṭhante
tathā
saṃtoṣapuṣṭamanasaṃ
°s⟨ā⟩[a]ṃ
maharddhayaḥ upatiṣṭhante
||
ātmanaivātmani svacche saṃtuṣṭe puruṣe sthite /
praśāmyanty ādhayaḥ sarve prāvṛṣīvāśu pāṃsavaḥ //
svacche
rāgādimalarahite ||
nityaṃ śītalayā nāma kalaṅkaparihīnayā /
puruṣaḥ śuddhayā vṛttyā bhāti pūrṇatayenduvat //
nāma
niścaye |
kalaṅkahīnayā
asantoṣākhyamalarahitayā ||
saṃtoṣavivecanaṃ sargāntaślokena samāpayati
samatayā matayā guṇaśālināṃ puruṣarāḍ iha yaḥ samalaṃkṛtaḥ /
tam amalaṃ praṇamanti nabhaścarā api mahāmunayo raghunandana //
spaṣṭam | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ mumukṣuprakaraṇe pañcadaśaḥ sargaḥ ||
oṃ evaṃ saṃtoṣasvarūpaṃ nirṇīya caturthaṃ satsaṃgaṃ nirūpayati
viśeṣeṇa mahābuddhe saṃsārottaraṇe nṛṇām /
sarvatropakarotīha sādhuḥ sādhusamāgamaḥ //
spaṣṭam ||
sādhusaṃgataror jātaṃ vivekakusumaṃ śubham /
rakṣanti ye mahātmāno bhājanaṃ te phalaśriyaḥ //
phalaśriyaḥ
mokṣākhyaphalalakṣmyāḥ ||
śūnyam ākīrṇatām eti mṛtir apy utsavāyate /
āpat saṃpad ivābhāti vidvajjanasamāgame //
śūnyaṃ
śūnyadeśaḥ |
ākīrṇatām
lokabharitadeśatām ||
himam āpatsarojinyā mohanīhāramārutaḥ /
jayaty eko jagaty asmin sādhu sādhusamāgamaḥ //
sādhu
sādhu(ḥ)
samyak ||
paraṃ vivardhanaṃ buddher ajñānatarunāśanam /
samutsāraṇam ādhīnāṃ viddhi sādhusamāgamam //
samutsāraṇam
nāśanam ||
vivekaḥ paramo dīpo jāyate sādhusaṃgamāt /
manoharojjvalo nūnam aśokād iva gucchakam //
spaṣṭam ||
nirāmayāṃ nirābādhāṃ nirvṛtiṃ
nityapīvarīṃ
ni⟨n⟩[t]ya°
/
anuttamāṃ prayacchanti sādhusaṃgavibhūtayaḥ //
spaṣṭam ||
api kaṣṭatarāṃ prāptair daśāṃ vivaśatāṃ gataiḥ /
manāg api na saṃtyājyā mānavaiḥ sādhusaṃgatiḥ //
spaṣṭam ||
sādhusaṃgatayo loke sanmārgaśubhadīpakāḥ /
hārdāndhakārahāriṇyo bhāso jñānavivasvataḥ //
spaṣṭam ||
yaḥ snātaḥ śītasitayā sādhusaṃgatigaṅgayā /
kiṃ tasya dānaiḥ kiṃ tīrthaiḥ kiṃ
tapobhiḥ
°bhi*ḥ*
kim adhvaraiḥ //
spaṣṭam ||
nīrāgāś chinnasaṃdehā
galitagranthayo
galita⟨galita⟩°
'nagha /
sādhavo yadi vidyante kiṃ tapastīrthasaṃgrahaiḥ //
galitagranthayaḥ
naṣṭakāmākhyagranthayaḥ ||
viśrāntamanaso vandyāḥ prayatnena pareṇa hi /
daridreṇeva maṇayaḥ prekṣaṇīyā hi sādhavaḥ //
spaṣṭam ||
satsamāgamasaundaryaśālinī dhīmatāṃ matiḥ /
kamalevāpsarovṛnde sarvadaiva virājate //
kamalā
lakṣmīḥ ||
tenāmalavilāsasya padasyāgrāvacūlatā /
grathitā yena bhavyena na tyaktā sādhusaṃgatiḥ //
tena
puruṣeṇa |
amalavilāsasya
śuddhasphuraṇayuktasya |
padasya
cinmātrākhyasya sthānasya |
agrāvacūlatā
śirobhūṣaṇatā |
grathitā yena bhavyena
daivaprakṛtikena |
sādhusaṃgatiḥ na tyaktā
sādhusaṃgatiḥ
kāryaiva
°ti[ḥ] kāry⟨e⟩[ai]va
cinmātrākhye pade rājate iti bhāvaḥ ||
vicchinnagranthayas tajjñāḥ sādhavaḥ sarvasammatāḥ /
sarvopāyena
sarv⟨e⟩[o]pā°
saṃsevyās te hy upāyā bhavāmbudhau //
spaṣṭam ||
ta ete narakāgnīnāṃ saṃśuṣkendhanatāṃ gatāḥ /
yair dṛṣṭā helayā santo narakānalavāridāḥ //
spaṣṭam ||
dāridryaṃ maraṇaṃ duḥkham ityādiviṣamo bhramaḥ /
saṃpraśāmyaty aśeṣeṇa sādhusaṃgamabheṣajaiḥ //
spaṣṭam ||
sarvān upāyān saṃkalpayati
saṃtoṣaḥ sādhusaṃgaś ca vicāro 'tha śamas tathā /
eta eva bhavāmbhodhāv upāyās taraṇe nṛṇām //
spaṣṭam ||
saṃtoṣaḥ paramo lābhaḥ satsaṃgaḥ paramā gatiḥ /
vicāraḥ paramaṃ jñānaṃ śamo hi paramaṃ sukhaṃ //
ataḥ paraṃ lābhādi nāstīti
para
padābhiprāyaḥ ||
catvāra ete vimalā upāyā bhavabhedane /
yair abhyastās ta uttīrṇā mohavārer bhavārṇavāt //
mohavāreḥ
mohākhyajalayuktāt ||
ekasminn eva caiteṣām abhyaste vimalodaye /
catvāro 'pi kilābhyastā bhavanti sudhiyāṃ vara //
spaṣṭam ||
eko 'py eko 'pi sarveṣāṃ eṣāṃ prasavabhūr iva /
sarvasaṃsiddhaye tasmād yatnenaikaṃ samāśrayet //
prasavabhūḥ
utpattisthānam ||
satsamāgamasaṃtoṣavicārās tv avicāritam /
pravartante śamasvacche vahanānīva sāgare //
vahanāni
jalaspandāḥ |
avicāritam
asandeham ||
vicārasaṃtoṣaśamāḥ satsamāgamaśālini /
pravartante śriyo jantau kalpavṛkṣāśrite yathā //
spaṣṭam ||
vicāraśamasatsaṃgāḥ saṃtoṣavati mānave /
pravartante prapūrṇendau
saundaryādyā
saunda[r]yā°
guṇā iva //
spaṣṭam ||
satsaṃgasaṃtoṣaśamā vicāravati sanmatau /
pravartante mantrivare rājanīva jayaśriyaḥ //
mantriṇāṃ
mantrajñānāṃ |
vare
śreṣṭhe ||
phalitam āha
tasmād ekatamaṃ nityam eteṣāṃ raghunandana /
pauruṣeṇa mano jitvā yatnenābhyāhared guṇam //
tasmāt eteṣāṃ
caturṇāṃ madhye |
ekatamaṃ guṇaṃ
saṃtoṣādirūpaṃ guṇaṃ |
abhyāharet
arjayet
arja*ye*t
||
paraṃ pauruṣam āśritya jitvā cittamataṅgajam /
yāvad eko guṇo nāptas tāvan nāsty uttamā gatiḥ //
spaṣṭam ||
pauruṣeṇa prayatnena dantair dantān vicūrṇayan /
yāvan nābhiniviṣṭaṃ te mano rāma guṇārjane //
devo bhavātha yakṣo vā puruṣaḥ pādapo 'tha vā /
tāvat tava mahābāho nopāyo 'stīha kaścana //
guṇārjane
saṃtoṣādyarjane ||
ekasminn eva phalite guṇe balam upāgate /
kṣīyante sarva evāśu
doṣā
d⟨e⟩[o]ṣā
viṣadacetasaḥ //
doṣāḥ
rāgādayaḥ ||
guṇe vivṛddhe vardhante guṇā doṣakṣayāvahāḥ /
doṣe vivṛddhe vardhante doṣā guṇavināśinaḥ //
spaṣṭam ||
manomahāvane hy asmin veginī vāsanāsarit /
śubhāśubhabṛhatkūlā nityaṃ vahati jantuṣu //
spaṣṭam ||
sā hi svena prayatnena yasminn eva nipātyate /
kūle tenaiva vahati yathecchasi tathā kuru //
hi
niścaye |
sā
vāsanāsarit ||
sargāntaślokenaitat samāpayati
puruṣayatnajavena manovane śubhataṭānugatāṃ kramaśaḥ kuru /
varamate nijabhāvamahānadīm iha hi tena manāg api nohyase //
puruṣayatnajavena
pauruṣavegena |
nijabhāvanadīṃ
svavāsanā
mahānadīṃ
| nanu kimarthaṃ tāṃ taṭagatāṃ karomīty apekṣāyām āha |
iha hī
ti |
hi
yasmāt |
tena
tasyāḥ
śubhataṭānugamanena
| tayā nijabhāvamahānadyā tvam
na uhyase
vivaśatayā yatra tatra na nīyase | taṭagatayā ca nadyā
na
[na]
kiṃcit uhyate | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ mumukṣuprakaraṇe ṣoḍaśaḥ sargaḥ ||
phalitaṃ kathayati
evam āttaviveko yaḥ sa
bhavān
⟨mahān⟩ [bhavān]
iva rāghava /
yogyo
jñānagiraḥ
jñāna(ṃ)
śrotuṃ rājeva nayabhāratīḥ //
he
rāghava
|
evaṃ
sati |
yaḥ
puruṣaḥ |
āttaviveko
bhavati |
saḥ
|
bhavān iva
|
jñānagiraḥ śrotuṃ yogyo
bhavati| ka iva |
rājā iva
yathā
rājā nayabhāratīḥ
nītivākyāni
śrotuṃ yogyaḥ
bhavati | tathety arthaḥ ||
avadāto 'vadātasya vijñānasya mahāśayaḥ /
jaḍasaṅgojjhito yogyaḥ śaradīndor yathā nabhaḥ //
avadātaḥ
śamādisevanena rāgādimalarahitaḥ nirmalaś ca |
avadātasya
śuddhacinmātraviṣayatvena śuddhasya sitasya ca |
jaḍasaṅgena
mūḍhasaṅgen
ojjhitaḥ
tyaktaḥ | tam akurvāṇa ity arthaḥ | jaḍānāṃ lakṣaṇayā meghānāṃ
saṅgena ujjhitaḥ
iti ca ||
tvam etayākhaṇḍitayā guṇalakṣmyā samāśritaḥ /
manomohaharaṃ vākyaṃ vakṣyamāṇam idaṃ śṛṇu //
spaṣṭam ||
puṇyakalpadrumo yasya phalabhārānataḥ sthitaḥ /
muktaye jāyate jantos tasyedaṃ śrotum udyamaḥ //
idam
etat śāstram ||
pāvanānām udārāṇāṃ parabodhaikadāyinām /
vacasāṃ bhājanaṃ bhūtyai
bhavyo
bhavy*o*
bhavati nādhamaḥ //
bhavyaḥ
divyaprakṛtiḥ ||
mokṣopāyābhidhāneyaṃ saṃhitā sārasammitā /
triṃśad dve ca sahasrāṇi jñātā nirvāṇadāyinī //
saṃhitā
śāstram |
sārasammitā
sāratulyā |
jñātā
samyak vicāritā ||
nanu kim anayā setsyatīty | atrāha
dīpe yathā
vinidrasya
v*i*ni°
jvalite saṃpravartate /
āloko 'nicchato 'py evaṃ nirvāṇam anayā bhavet //
yathā dīpe
pra
jvalite
|
anicchataḥ api
ālokānākāṅkṣiṇo 'pi | ardha
nidrasyā
rdhaprabuddhasya |
ālokaḥ saṃpravartate
|
evam anayā
saṃhitayā |
nirvāṇam
brahmaṇy ātyantiko layo |
bhavet
||
svayaṃ jñātā śrutā vāpi bhrāntiśāntyaiva saukhyadā /
āptoktivarṇitā sadyo yathāmṛtataraṅgiṇī //
āptoktivarṇite
ti
śrute
ty asya viśeṣaṇadvāreṇa hetuḥ ||
yathā rajjvām ahibhrāntir vinaśyaty avalokanāt /
tathaitatprekṣaṇāc chāntim eti saṃsāraduḥkhitā //
etasyāḥ
saṃhitāyāḥ
prekṣaṇam
vicāraṇam
etatprekṣaṇam
| tasmāt ||
yuktiyuktārthavākyāni kalpitāni pṛthak pṛthak /
dṛṣṭāntasārasūktāni cāsyāṃ prakaraṇāni ṣaṭ //
mayā
ṣaṭ prakaraṇāni asyāṃ kalpitāni
vihitāni| kathaṃbhūtāni | arthasahitāni vākyāni
arthavākyāni
|
yuktiyuktāni
yukt⟨a⟩[i]yu°
arthavākyāni yeṣu | tāni| punaḥ kathaṃbhūtāni |
dṛṣṭāntaiḥ sāram
śreṣṭham
sūktaṃ
yeṣu | tāni ||
prakaraṇaṣaṭkam viśeṣato nirdiśati
vairāgyākhyaṃ prakaraṇaṃ prathamaṃ parikīrtitam /
vairāgyaṃ vardhate yena sekeneva marau taruḥ //
nanu kiṃ tena saṃpadyata ity | atrāha |
vairāgyam
iti ||
kiyatpramāṇaṃ tat kṛtam ity apekṣāyām āha
sārdhaṃ sahasraṃ granthasya yasmin hṛdi
vicārite
vi⟨d⟩[c]ārite
/
prakāśā śuddhatodeti maṇāv iva vimārjite //
granthasye
ti jātāv ekavacanam| tat vairāgyaprakaraṇaṃ
granthasya
ślokānāṃ
sārdhaṃ sahasraṃ
bhavati| tat kiṃ |
yasmin hṛdi vicārite
sati |
prakāśā
prakaṭā |
śuddhatā
rāgādimalarāhityaṃ
udeti
| kasminn iva |
mārjite
śodhite
maṇau iva
| yathā
vimārjite maṇau śuddhatodeti
| tathety arthaḥ ||
mumukṣuvyavahārākhyaṃ tataḥ prakaraṇaṃ kṛtam /
sahasramātraṃ granthasya sūktigranthena sundaram //
sūkti
rūpaḥ yaḥ
granthaḥ
vākyam | tena
sundaram
| tadyuktam ity arthaḥ ||
nanu kiṃ tatra kathyate ity | atrāha
svabhāvo hi mumukṣūṇāṃ narāṇāṃ yatra varṇyate /
evaṃsvabhāvo mokṣasya yogya ity avagamyate //
nanu varṇanena kiṃ setsyatīty | atrāha |
evaṃsvabhāva
*evaṃ*
iti ||
athotpattiprakaraṇaṃ dṛṣṭāntākhyāyikāmayam /
pañcagranthasahasrāṇi vijñānapratipādanam //
vijñānapratipādanam
vijñānapratipādakam ity arthaḥ ||
jāgatī draṣṭṛdṛśyaśrīr ahaṃ tvam itirūpiṇī /
anutthitaivotthiteva yatreti parivarṇyate //
spaṣṭam ||
yasmiñ śrute jagad idaṃ śrotrāntar budhyate 'khilam /
sāsmadyuṣmat savistāraṃ salokākāśaparvatam //
piṇḍagrahavinirmuktaṃ nirbhittikam aparvatam /
pṛthvyādibhūtarahitaṃ saṃkalpa iva pattanam //
yasmin
yasmin utpattiprakaraṇe |
sāsmadyuṣmat
ahaṃtvaṃyuktam |
budhyate
ity | atra
śrotre
ti kartṛtvenādhyāhāryam| kīdṛśaṃ budhyate ity apekṣāyām āha |
piṇḍagrahe
tyādi |
saṃkalpe
hi
pattanam
īdṛg eva bhātīti dṛṣṭāntatvenopāttam ||
punaḥ kīdṛg budhyate ity | atrāha
svapnopalabdhabhāvābhaṃ manorājyavad ātatam /
gandharvanagaraprakhyam arthaśūnyopalambanam //
svapnopalabdhabhāvābhaṃ
svapnadṛṣṭapadārthasadṛśam ity arthaḥ | gandharvāḥ svāvāsārthaṃ kalpanayākāśe nagaraṃ kalpayanti | tad eva
gandharvanagaram
|
arthaśūnyaṃ
satyabhūtaghaṭādyartharahitaṃ |
upalambanaṃ
jñānaṃ yasmin ||
dvicandravibhramābhāsaṃ mṛgatṛṣṇāmbuvat tatam /
nauyānalolaśailābhaṃ satyalābhavivarjitam //
spaṣṭam ||
cittabhramapiśācābhaṃ nirbījam api bhāsuram /
kathārthapratibhānābhaṃ vyomamuktāvalīnibham //
nirbījaṃ
kāraṇarahitaṃ |
kathāyāḥ
yaḥ
arthaḥ
varṇanīyaḥ padārthaḥ | tasya yat
pratibhānaṃ
pura iva sphuraṇaṃ | ten
ābhā
yasya | tat | kathāyāṃ hi varṇanīyaḥ padārthaḥ
puraḥstha
pura[ḥ]stha
iva pratibhāti |
vyome
ti | bhrameṇa hi vyomni
muktāvalī
dṛśyate ||
kaṭakatvaṃ yathā hemni taraṅgatvaṃ yathāmbhasi /
yathā nabhasi nīlatvam asad evotthitaṃ tathā //
kaṭakā
di
yathā hemni asad evotthitaṃ
bhavati
tathāsad evotthitaṃ
*tathā ... °taṃ*
jagad budhyate iti pūrveṇaiva sambandhaḥ ||
abhitti raṅgarahitam upalabdhimanoharam /
svapne vā vyomni vā
citram
cit⟨t⟩[r]am
akarma cirabhāsuram //
vā
śabdadvayaṃ pakṣāntaradyotakaṃ |
svapne
dṛṣṭaṃ
citram
cit⟨t⟩ram passim
vā
budhyate |
vyomni
bhrameṇa dṛṣṭaṃ
citram vā
budhyate | citraṃ kathaṃbhūtaṃ |
abhitti
bhittirahitaṃ | tathā
raṅgarahitam
raṅgadravyarahitam | punaḥ kathaṃbhūtaṃ |
akarma
anirmiti | tathā ciraṃ bhāsvaram
cirabhāsuram
| etaiḥ viśeṣaṇaiś ca citrasya lokottaratvam uktam ||
avahnir eva vahnitvaṃ dhatte citrānalo yathā /
tathā dadhaj jagacchabdarūpārtham asadātmakam //
tathā
tadvat |
asadātmakam
asatsvarūpam |
jagacchabdarūpārtham
bhāvapradhāno nirdeśaḥ | jagad iti yacchabdarūpaṃ tasyārthatvaṃ
dadhat
budhyate
tathā
| kathaṃ |
yathā citrānalaḥ avahniḥ
adāhakatā
°katā(t)
anagniḥ san |
asadātmakaṃ vahnitvaṃ dhatte
dhārayati ||
taraṅgotpalamālāḍhyadṛṣatpattram
°dṛ⟨ś⟩[ṣ]at°
ivotthitam /
cakraśūtkāracūrṇasya malarāśim ivoditam //
taraṅgotpalamālābhiḥ āḍhyaṃ
yat
dṛṣatpattram
śilāpattram | tad
ivotthitaṃ
budhyate | śilāpattre hi taraṅgākāraḥ utpalākārāś ca rekhāḥ bhavanti | tā evātra
taraṅgotpalamālāḥ
jñeyāḥ | padārthāś cātra
taraṅgotpalamālāsthānīyāh
| punaḥ kīdṛg budhyate ity | atrāha |
cakre
ti |
cakrasya
bhrāmyamāṇasya cakrasya | yat
śūtkāracūrṇam
| tasya
malarāśim iva uditaṃ
budhyate | bhrāmyamāṇena cakreṇa hi saśūtkāraṃ bhūmeḥ rajaḥ uttiṣṭhati ||
śīrṇaparṇaṃ bhraṣṭanaṣṭaṃ grīṣme vanam ivārasam /
maraṇavyagranṛttābhaṃ śilāstrīhāsyahāsadam //
śilāstrīhāsya
vat
hāsadam
||
andhakāragṛhaikaikanṛttam unmattaceṣṭitam /
praśāntājñānanīhāraṃ vijñānaśaradambaram //
andhakāragṛhe
yat
ekaikasya nṛttam
tadrūpaṃ budhyate | sarvathā cāsatyataram eva budhyate iti iha tāvad abhiprāyaḥ | itaḥ paraṃ cinmātramayaṃ cinmātrasthaṃ ca budhyata ity abhiprāyeṇāha |
praśānte
ti | śrotrā asminn utpattiprakaraṇe śrute sati idaṃ
praśāntājñānanīhāraṃ jñānaśaradambaraṃ
budhyate ||
samutkīrṇam iva stambhe citraṃ bhittāv ivāhitam /
paṅkād ivābhiracitaṃ sacetanam acetanam //
stambhe
cinmātrākhye stambhe |
samutkīrṇam iva
budhyate | tathā
bhittau
cinmātrākhyāyāṃ bhittau |
citram ivāhitaṃ
kṛtaṃ budhyate |
paṅko
'tra cinmātrasvarūpaṃ jñeyaṃ |
sacetanaṃ
cinmātrasāratvāt |
acetanaṃ
grāhyatvāt ||
tataḥ sthitiprakaraṇaṃ caturthaṃ parikalpitam /
trīṇi granthasahasrāṇi svākhyānākhyāyikāmayam //
śobhanākhyāḥ
ākhyānākhyāyikāḥ
| tan
mayam
||
nanu sthitiprakaraṇe kim uktam ity | atrāha
itthaṃ jagad ahaṃbhāvarūpaṃ sthitim upāgatam /
draṣṭṛdṛśyakramaprauḍham
⟨dṛṣṭyā⟩[draṣṭṛ]°
ity atra
parivarṇitam
°varṇit[am]
//
ahaṃbhāvarūpasya jagataḥ sthitir
evātra prāyaśo nirṇīyate iti bhāvaḥ ||
daśadiṅmaṇḍalābhogabhāsuro 'yaṃ jagadbhramaḥ /
ittham abhyāgato vṛddhim iti tatrocyate ciram //
ciram
bahukālam | bāhulyeneti yāvat ||
upaśāntiprakaraṇaṃ
°śānti⟨ḥ⟩
tataḥ pañcasahasrikam /
pañcamaṃ pāvanaṃ proktaṃ munisantatisundaram //
munisantatibhiḥ
dṛṣṭāntatayā vakṣyamāṇābhiḥ munisantatibhiḥ |
sundaram
ramaṇīyam ||
nanv atra kiṃ varṇyata ity apekṣāyām āha
idaṃ jagad ahaṃ tvaṃ ca sa iti bhrāntir utthitā /
ity asau śāmyatīty asmin kathyate ślokasaṅgrahe //
idaṃ jagat ahaṃ tvaṃ ca saḥ
|
iti
evaṃrūpā |
bhrāntiḥ utthitā
| iti satī eva |
śāmyati
|
iti
evam |
asmin
upaśāntiprakaraṇe
kathyate
|
asmin
kathaṃbhūte |
ślokānāṃ saṅgrahaḥ
yasmin saḥ | tādṛśe |
sa
iti paramakāraṇaparāmarśaḥ ||
nanv etacchravaṇena kiṃ setsyatīty | atrāha
upaśāntiprakaraṇe śrute śāmyati saṃsṛtiḥ /
praspaṣṭā vibhrameṇaiva kiṃcillabhyopalambhanā //
saṃsṛtiḥ
kathaṃbhūtā |
vibhrameṇaiva
viparyayajñānenaiva
praspaṣṭā
| punaḥ kathaṃbhūtā |
kiṃcit
leśena |
labhyam upalambhanaṃ
sparśaḥ yasyāḥ sā | anyathā nirvāṇaprakaraṇaṃ vyarthaṃ syāt iti bhāvaḥ ||
nanu tataḥ saṃsṛtiḥ kīdṛśī tiṣṭhatīty apekṣāyām āha
śatāṃśaśiṣṭā bhavati saṃśāntabhrāntirūpiṇī /
anyasaṃkalpacittasthā nagaraśrīr ivāsatī //
spaṣṭam ||
alabhyaiva svapārśvasthasvapnayuddhavirāvavat /
śāntasaṃkalpamattābhrabhīṣaṇāśaniśabdavat //
saṃkalpe dṛṣṭaṃ mattābhram
saṃkalpamattābhram
|
śāntaṃ
yat
saṃkalpamattābhram
| tasya yaḥ
bhīṣaṇaḥ aśaniśabdaḥ
| tad
vat
||
vismṛtasvapnasaṃkalpanirmāṇanagaropamā /
bhaviṣyannagarodyānasotsavaśyāmalāṅgikā //
vismṛtau
yau
svapnasaṃkalpau
| tayoḥ
nirmāṇaṃ
yasya | tādṛśaṃ yat
nagaraṃ
| ten
opamā
yasyāḥ sā | tathā
bhaviṣyannagarodyāne sotsavā
samadanā
sa*ma*danā
| yā
śyāmalā
śyāmākhyā strī | tadvat
aṅgaṃ
svarūpaṃ yasyāṃ sā | tādṛśī ||
naśyajjihvocyamānograkathārthānubhavopamam /
anullikhitacittasthacitravyāpteva bhittibhūḥ //
punaḥ kathaṃbhūtā |
naśyajjihvena
| na tu naṣṭajihvena |
ucyamānā
yā
ugrakathā
| tasyāḥ yaḥ
arthaḥ
| tasya yaḥ
anubhavaḥ
| ten
opamā
yatra tat | tādrśam | kā iva |
anullikhitāni
°ulli[khi]tā°
cittasthāni
ca tāni citrakṛc
cittasthāni
ca yāni
citrāṇi
| taiḥ
vyāptā bhittibhūr iva
||
parivismāryamāṇācchakalpanānagarīnibhā /
sarvartumadanutpannavaramardāsphuṭākṛtiḥ //
parivismāryamāṇā
| na tu vismāritā | yā
acchā
bhittirahitā |
kalpanānagarī
| tasyāḥ
nibhā
sadṛśī |
sarvāsām ṛtumatīnām anutpannasya
°panna[sya]
varasya mardaḥ
mardanam | tadvat
asphuṭā ākṛtiḥ
yasyāḥ sā | nikaṭavartitvena buddhāv ārūḍhatvajñāpanārtham ṛtumatīnām ity uktam ||
bhāvipuṣpavarākāravasantarasarañjanā /
antarlīnataraṅgaughasaumyavārisaritsamā //
bhāvī puṣpā
khyo
varākāraḥ
yasya saḥ | tādṛśo yaḥ
vasantarasaḥ
| tadvat
rañjanā
yasyāḥ sā | tatsadṛśīty arthaḥ |
antarlīnaḥ taraṅgaughaḥ
tar(i)aṅgau°
yasyāḥ sā
antarlīnataraṅgaughā
| tādṛśī cāsau
saumyavārisarit
saumyavāriyuktā
s*au*myavāri(sadṛśī)°
nadī | tayā
samā
sadṛśī | etair viśeṣaṇaiś copaśāntiprakaraṇaśravaṇānantaraṃ buddhyārohamātrasvarūpā sṛṣṭis tiṣṭhatīti sūcitam ||
nirvāṇākhyaṃ prakaraṇaṃ tataḥ ṣaṣṭham udāhṛtam /
śiṣṭo granthaḥ parīmāṇaṃ tasya jñeyaṃ mahārthadam //
tataḥ
upaśāntiprakaraṇānantaraṃ |
śiṣṭaḥ granthaḥ
sārdhaṣoḍaśasahasrāṇi
parīmāṇam
||
nanu kiṃ tacchravaṇena setsyatīty | atrāha
buddhe tasmin bhavec chrotā nirvāṇaḥ śāntakalpanaḥ /
acetyacitprakāśātmā vijñānātmā nirāmayaḥ //
nirvāṇaḥ
brahmaṇi līnaḥ |
vijñānātmā
śuddhajñānasvarūpaḥ |
nirāmayaḥ
dṛśyākhyāmayarahitaḥ ||
paramākāśakośācchaḥ śāntasarvabhavabhramaḥ /
nirvāhitajagadyātraḥ
kṛtakartavyasusthitaḥ
kṛta(ḥ)°
//
nirvāhitā
avasānaṃ nītā
jagadyātrā
yena saḥ | tādṛśaḥ |
kṛtaṃ
samāptaṃ | kartavyaṃ yena
kṛtakartavyaḥ
| tādṛśaś cāsāv | ata eva
susthitaś
ca ||
samastavitatārambhavajrastambho nabhonibhaḥ /
vinigīrṇayathāsaṃsthajagajjālātitṛptimān //
samastāḥ
ye
vitatārambhāḥ
| teṣu
vajrastambhaḥ
avicala ity arthaḥ |
nabhonibhaḥ
śarīrayātrārthaṃ kṛtair api karmabhir aliptatvāt ākāśasadṛśaḥ |
vinigīrṇaṃ
citsvarūpe svātmani līnīkṛtaṃ | yat
jagajjālaṃ
| ten
ātitṛptimān
nirapekṣa ity arthaḥ ||
ākāśībhūtaniḥśeṣarūpālokamanaskṛtiḥ /
kāryakāraṇakartṛtvaheyādeyadaśojjhitaḥ //
rūpam
viṣayaḥ |
ālokaḥ
tadgrahaṇopāyaḥ |
manaskṛtiḥ
manaskāraḥ | ālokena gṛhītasya rūpasya manasi anusandhānam iti yāvat ||
sadeha eva nirdehaḥ sasaṃsāro 'py asaṃsṛtiḥ /
cinmayo //
hanapāṣāṇajaṭharajaṭharopamaḥ
°jaṭhara(ṃ)jaṭha°
//
sadehaḥ
sattvaśeṣaṃ tāvat śarīrasya sthitatvāt |
nirdehaḥ
śarīre 'bhimānābhāvāt |
cinmayaḥ
citsvarūpa aham iti niścayāt |
ghanapāṣāṇasya
yat
jaṭharam
| tasya yat
jaṭharam
| ten
opamā
yasya saḥ | tādṛśaḥ acetyacinmayatvāt ||
cidādityas tapaṃl loke 'py andhakārodaropamaḥ /
paraprakāśarūpo 'pi param āndhyam ivāgataḥ //
cidādityaḥ
cidādityasvarūpaḥ | ata eva
loke tapann api
| na hi citsparśarahitaḥ kaścit bhāvaḥ saṃbhavati | sattve 'pi tasya asaṃkalpatvaprasaṅgāt |
andhakārodaropamaḥ
andhakārasya yat udaraṃ | tenopamā yasya | tādṛśaḥ padārthavibhāgarahitatvāt | na hi andhakārodare padārthavibhāgaḥ bhavati |
paraprakāśarūpo 'pi
uttīrṇacitprakāśarūpo 'pi |
param āndhyam āgataḥ iva
na
kiṃciddraṣṭṛtvāt
°d⟨ṛ⟩[ra]ṣṭṛ°
||
ruddhasaṃsṛtidurlīlaḥ prakṣīṇāśāviṣūcikāḥ /
naṣṭāhaṃkāravetālo dehavān akalevaraḥ //
spaṣṭam ||
kasmiṃścid romakoṭyagre tasyeyam avatiṣṭhate /
jagallakṣmīr mahāmeroḥ puṣpe kvacid ivālinī //
kaśmiṃscit
atisūkṣmatayā vaktum aśakye
svapnavad
iti śeṣaḥ | svapne hi puruṣasya kasmiṃścid aṃśe svapnajagad
avatiṣṭhate
||
paramāṇau paramāṇau cidākāśasya koṭare /
jagallakṣmīsahasrāṇi dhatte kṛtvā ca paśyati //
cidākāśasya
svarūpabhūtasya cinmātrākāśasya |
koṭare
madhye sthite |
paramāṇau paramāṇau jagallakṣmīsahasrāṇi kṛtvā dhatte
dhārayati | na kevalaṃ dhatte | kiṃ tu sākṣitayā sthitatvāt
paśyati ca
||
nanu katham asau jagallakṣmīsahasrāṇy
antarvartayatīty
°vart[ayatī]⟨e⟩ty°
| atra sargāntaślokenāha
pravitatā hṛdayasya mahāmate hariharābjajalakṣaśatair api /
tulanam eti na muktimato bata pravitatāsti na nūnam avastunaḥ //
bata
niścaye | he
mahāmate
|
muktimataḥ
nirvāṇaprakaraṇaśravaṇadvāreṇa muktiyuktasya puruṣasya |
hṛdayasya pravitataḥ
bhāvapradhāno nirdeśaḥ | tena
hṛdayasya pravitate
ti arthaḥ | sā
hariharābjajalakṣaśatair api tulanaṃ
māpanaviṣayatāṃ
na eti
| yataḥ
avastunaḥ
avastubhūtasya hariharābjādirūpasya bhāvavṛndasya
pravitatā
|
nūnaṃ
niścaye |
nāsti
| na cāvastunā vastumāpanaṃ yuktaṃ | tathā ca noktadeśaprasaṅga iti bhāvaḥ | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ mumukṣuprakaraṇe saptadaśaḥ sargaḥ ||
oṃ śrotṛpravṛttyarthaṃ svena kriyamāṇasya granthasyānyavilakṣaṇatvena samyagjñānaṃ prati paropāyatvaṃ kathayati
asyāṃ vācitamātrāyāṃ paro bodhaḥ pravartate /
bījād iva yato vyuptād avaśyaṃbhāvi satphalam //
asyāṃ
mokṣopāyābhidhāyāṃ saṃhitāyāṃ |
bodhaḥ
kaḥ |
yataḥ
yasmāt bodhāt |
satphalaṃ
mokṣākhyaṃ śubhaṃ phalam |
avaśyaṃbhāvi
bhavati | kasmād iva |
vyuptād bījād iva
||
nanu mahāmunipraṇītāni śāstrāntarāṇi tyaktvā kim iti idam eva śāstraṃ gṛhṇāmīty | atrāha
api pauruṣam ādeyaṃ śāstraṃ
ced
ce⟨t⟩[d]
yuktibodhakam /
anyat tv ārṣam api tyājyaṃ bhāvyaṃ nyāyaikasevinā //
pauruṣam
puruṣanirmitam |
ādeyaṃ
grahītavyaṃ |
yuktibodhakam
sattarkabodhakam |
anyat
yuktyabodhakam |
ārṣam
ṛṣinirmitam | atra ca pratibhānvitaiḥ kaścid abhiprāyo boddhavyaḥ yo 'smābhiḥ ārambha
eva
= MṬ (Ms Vairāgya°) 3r,3-5.
pratibhāvatāṃ svayaṃ jñeyatvena tadrahitānām akathanīyatvena coktaḥ ||
yuktiyuktam upādeyaṃ vacanaṃ bālakād api /
anyat tṛṇam iva tyājyam apy uktaṃ padmajanmanā //
atrāpi pratibhāvadbhiḥ ārambhe svayaṃ jñeyatvenokto 'rthaḥ svayaṃ boddhavyaḥ | na ca tadbodhenāsmiñ śāstre anādaraḥ kāryaḥ pratibhāvattvahāneḥ | evam uttaratrāpi yatra tatra svayam abhyūhyam ||
punar apy etad eva bhaṅgyantareṇa kathayati
yo 'mbhas tātasya kūpo 'yam iti kaupaṃ pibet kaṭu /
tyaktvā gāṅgaṃ puraḥsthaṃ taṃ ko 'nuśāsati rāgiṇam //
yaḥ
puruṣaḥ |
puraḥsthaṃ gāṅgaṃ
toyaṃ
tyaktvā
|
ayaṃ kūpaḥ tātasya
nijasya pituḥ bhavati |
iti
etadarthaṃ |
kaupaṃ
kūpasambandhi |
kaṭu ambhaḥ pibet
|
tam
anu
rāgiṇaṃ
°rāgi⟨n⟩[ṇ]aṃ
pitṛviṣayarāgākhyadoṣayuktaṃ |
kaḥ anuśāsati
upadiśati | nāsāv upadeśārhaḥ iti bhāvaḥ | ayam atrābhiprāyaḥ |
yaḥ
puruṣaḥ | sadyuktiyuktam
api pauruṣaṃ
vacanaṃ |
pauruṣeyam idam
iti tyajati | tadrahitam api
ārṣaṃ
vacanaṃ |
ārṣam
ity etāvanmātreṇa gṛhṇāti |
tasyopadeśo
⟨ta⟩tasyo°
na kāryaḥ iti ||
prakṛtam evānusarati
yathoṣasi pravṛttāyām āloko 'vaśyam eṣyati /
asyāṃ vācitamātrāyāṃ svavivekas tathaiṣyati //
uṣasī
ty ārṣaṃ strītvam |
svavivekaḥ
ātmavivekaḥ ||
śrutāyāṃ prājñavadanād buddhāyāṃ svayam eva vā /
śanaiḥ śanair vicāreṇa buddhau saṃskāra āgate //
pūrvaṃ tāvad udety antar bhṛśaṃ saṃskṛtavākyatā /
śuddhā muktā latevoccair yā sabhāsthānabhūṣaṇam //
spaṣṭam ||
nanu viraktasya mama kiṃ saṃskṛtavākyatayā prayojanam ity | atrāha
parā virāgatodeti mahattvaguṇaśālinī /
sā yayā sneham āyānti rājāno 'jagarā api //
virakteṣu hi
ajagara
tulyāḥ
rājāno 'pi sneham āyānti
||
pūrvāparajñaḥ sarvatra naro bhavati buddhimān /
padārthānāṃ yathā dīpahasto niśi sulocanaḥ //
sarvatra
sarveṣu vyavahāreṣu ||
lobhamohādayo doṣās tānavaṃ yānty alaṃ śanaiḥ /
dhiyo diśaḥ samāsannaśarado mihikā yathā //
lobhamohādayaḥ
kāḥ |
yathā mihikāḥ
yathā mihikāḥ ⟨yathā yathā mihikāḥ⟩
samāsannaśaradaḥ
pratyāsannaśaratkālāyāḥ
diśaḥ tānavaṃ yānti
| tathety arthaḥ ||
kevalaṃ samapekṣante vivekābhyasanaṃ dhiyaḥ /
na kācana phalaṃ dhatte svabhyāsena vinā kriyā //
nanu kimarthaṃ
vivekābhyāsam apekṣante
ity | atrāha |
na kācane
ti ||
manaḥ prasādam āyāti śaradīva mahat saraḥ /
paraṃ sāmyam upādhatte nirmandara ivārṇavaḥ //
prasādaṃ
rāgādimalarahitatvāt nairmalyam |
param
niratiśayam |
sāmyaṃ
samatākhyaṃ guṇam |
upādhatte
dhārayati | atrāpi manasa eva kartṛtvam ||
nirastakālimā vajraśikhevāstatamaḥpaṭā /
parijvalaty alaṃ prajñā padārthapravibhāginī //
nirastaḥ
dūre gataḥ |
kālimā
kāluṣaṃ | yasyāḥ sā ||
dainyadāridryadoṣādyā dṛṣṭayo darśitāntarāḥ /
na nikṛntanti marmāṇi sasaṃnāham iveṣavaḥ //
darśitaṃ
vivecitaṃ | antaram sārākhyaḥ
āntaraḥ
bhāgaḥ yāsāṃ tāḥ | niḥsāratvena jñātā ity arthaḥ ||
hṛdayaṃ nāvalumpanti bhīmāḥ saṃsṛtibhītayaḥ /
puraḥsthitam api prājñaṃ mahopalam ivākhavaḥ //
hṛdayaṃ
kathaṃbhūtam
api
|
puraḥsthitam api
agre sthitam api | punaḥ kathaṃbhūtam |
prājñam
||
kathaṃ syād āditā janmakarmaṇor daivapuṃstvayoḥ /
ityādisaṃśayagaṇaḥ śāmyaty ahni yathā tamaḥ //
daivapuṃstvayoḥ
daivapauruṣayoḥ |
āditā
kāraṇatvam ||
sarvathā sarvabhāveṣu saṃgatir upaśāmyati /
yāminyām iva yātāyāṃ prajñāloka upāgate //
sarvabhāveṣu
tyāgādānārheṣu samasteṣu padārtheṣu |
sarvathā saṃgatiḥ
tyāgādānārūpā sambandhaḥ
upaśāmyati
| kasmin sati |
pra
ti
jñāloka upāgate
sati | kadeva |
yāminyāṃ
rātrau
yātāyām iva
satyām | upekṣā eva sarvatrāyātīti bhāvaḥ ||
samudrasyeva gāmbhīryaṃ sthairyaṃ meror iva sthitam /
antaḥśītalatā cendor ivodeti vicāriṇaḥ //
spaṣṭam ||
sā jīvanmuktatā tasya śanaiḥ pariṇatiṃ gatā /
śāntāśeṣavikalpasya bhavaty āviśya
yoginaḥ
°⟨t⟩[n]aḥ
//
sā
prasiddhā |
āviśya
āveśaṃ kṛtvā ||
sarvārthaśītalā śuddhā paramālokadā sudhīḥ /
paraṃ prakāśam āyāti jyotsneva sakalaindavī //
sarvārtheṣu
bhāvābhāvayukteṣu samasteṣu pad
ārtheṣu
|
śītalā
harṣāmarṣākhyatāparahitā |
śuddhā
rāgādirahitā |
paramālokaṃ
cinmātrālokaṃ
dadhātī
ti tādṛśī | śobhanā cāsau dhīḥ
sudhīḥ
|
aindavī
indusambandhinī ||
hṛdyākāśe vivekārke śamālokini nirmale |
anarthasārthakartāro nodyanti kaliketavaḥ ||
śama
eva
ālokaḥ
asyāstīti tādṛśe |
kaleḥ
kalahasya kṣobhasya |
ketavaḥ
cihnabhūtāḥ rāgādayo doṣāḥ | sūryodaye ca
ketavaḥ
dhūmaketavaḥ
nodyanti
||
śāmyanti śuddhim āyānti saumyās tiṣṭhanti sūnnate /
acañcalajaḍās tṛṣṇāḥ śaradīvābhramālikāḥ //
na cañcalajaḍāḥ
acañcalajaḍāḥ
||
yatkiṃcanakarī krūrā grāmyatā vinivartate /
dīnānanā piśācānāṃ līleva divasāgame //
yatkiṃcanakarī
ayuktakāriṇī |
grāmyatayā
°⟨h⟩[t]ayā
hi puruṣaḥ yatkiṃcid eva karoti ||
dharmabhittau bhṛśaṃ lagnāṃ dhiyaṃ dhairyadhuraṃ gatām /
ādhayo na vilumpanti vātāś citralatām iva //
dharma
eva
bhittiḥ
| tasyāṃ
lagnāṃ
| ata eva
dhairyadhuraṃ gatām
dhairyayuktām
°kt*ā*m
iti yāvat | dharmayukto hi dhīro bhavati | citrarūpā latā
citralatā
| tām ||
na pataty avaṭe jantur viṣayāsaṅgarūpiṇi /
kaḥ kila jñātasaraṇiḥ śvabhre samanudhāvati //
viṣayāsaṅgarūpiṇi
°ṣ(ā)*yā*saṃga°
bhogāsaktirūpe | etad eva uttarārdhena samarthayati |
kaḥ kile
ti ||
sacchāstrasādhuvṛttānām avirodhini karmaṇi /
ramate dhīr yathāprāpte sādhvīvāntaḥpurājire //
sacchāstreṇa
mokṣopāyākhyasacchāstrāvagāhanena
sādhuvṛttaṃ
caritaṃ yeṣāṃ te | tādṛśānāṃ |
yathāprāpte
pravāhāgate | na tu yatnād ṛte ||
jagatāṃ koṭilakṣyeṣu yāvantaḥ paramāṇavaḥ /
teṣām ekaikaśo 'ntaḥsthān sargān paśyaty asargadhīḥ //
asargā dhīḥ
yasya saḥ | āścaryaṃ cāsargadhiyaḥ paramāṇau paramāṇau sargadarśanam | sargabījabhūtacinmātravyāptijñānena paramāṇau paramāṇau sargadarśanaṃ jñeyam ||
mokṣopāyāvabodhena śuddhāntaḥkaraṇaṃ janam /
na khedayati bhogaugho na cānandayati kvacit //
bhogeṣūpekṣām evāsau bhajate iti bhāvaḥ ||
paramāṇau paramāṇau sargavargā nirargalam /
ye patanty utpatanty ambuvīcivat tān sa paśyati //
patanti
līnā bhavanti |
utpatanti
prādurbhavanti ||
na dveṣṭi saṃpravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati /
kāryāṇy eṣa prabuddho 'pi niṣprabuddha iva drumaḥ //
abuddhatvam asya svātmani
niṣprabuddhatvaṃ
saṃsāre jñeyam ||
nanu kīdṛg
atiśayo
°y*o*
'sya syād ity | atrāha
dṛśyate lokasāmānyo yathāprāptānuvṛttimān /
iṣṭāniṣṭaphalaprāptau hṛdaye na parājitaḥ //
lokasāmānyaḥ
na tv atiśayavān |
yathāprāpte
pravāhāgate |
anuvṛttiḥ
anuvartanaṃ | vidyate yasya | saḥ
yathāprāptānuvṛttimān
|
hṛdaye
manasi |
na parājitaḥ
harṣāmarṣāvaśībhūtaḥ ||
buddhvedam akhilaṃ śāstraṃ vācayitvā vivecya vā /
anubhūyata evaitan na tūktaṃ varaśāpavat //
yuṣmābhiḥ
etat
pūrvoktaṃ phalaṃ
anubhūyata eva
| nanu pratyavāyaśaṅkayā katham etadanubhave śaktā bhavāma ity apekṣāyām āha |
na tūktam
iti |
mantrādivad
iti śeṣaḥ ||
nanu durbodhe 'smin kathaṃ pravṛttiṃ kurma ity | atrāha
śāstraṃ subodham evedaṃ nānālaṃkārabhūṣitam /
kāvyaṃ rasaghanaṃ cāru dṛṣṭāntaiḥ pratipādakam //
dṛṣṭāntaiḥ pratipādakam
iti subodhatve viśeṣaṇadvāreṇa hetuḥ ||
budhyate svayam evedaṃ
kiṃcitpadapadārthavit
°v*i*t
/
svayaṃ yas tu na vettīdaṃ śrotavyaṃ tena paṇḍitāt //
budhyate
jānāti | nanu yasya padapadārthavittvaṃ nāsti tasya kiṃ kāryam ity | atrāha
svayam
iti ||
nanv etacchravaṇena kiṃ setsyatīty | atrāha
asmiñ śrute mate jñāte tapodhyānajapādikam /
mokṣaprāptau tu tasyeha na kiṃcid upayujyate //
śrute
śravaṇaviṣayatāṃ nīte |
mate
mananaviṣayatāṃ nīte |
jñāte
nidadhyāsite |
tasya
śravaṇādau pravṛttasya ||
etacchāstraghanābhyāsāt paunaḥpunyena vīkṣitāt /
jantoḥ pāṇḍityapūrvaṃ hi cittasaṃskārapūrvakam //
ahaṃ jagad iti prauḍho
draṣṭṛdṛśyapiśācakaḥ
⟨dṛṣṭa⟩[draṣṭṛ]°
/
piśāco 'rkodayeneva svayaṃ śāmyaty avighnataḥ //
etena bāhyam api prayojanam āntaram api ca
setsyatīti
°tī*ti*
kathitam ||
bhramo jagad ahaṃ ceti sthita evopaśāmyati /
svapnamohaḥ parijñāta iva no ramayaty alam //
sthita eva
| na tu mantrādiprayogavaśenāntarbhūtiṃ gataḥ | nanu sthitasyopaśamanaṃ katham ity | atrāha |
svapnamoha
iti | arasakasya sthitasyāpi śāntir eva jñeyā kṣobhakāritvābhāvāt iti bhāvaḥ ||
yathā saṃkalpanagare puṃso harṣaviṣāditā /
na bādhate tathaivāntaḥ parijñāte jagadbhrame //
antaḥ
manasi |
parijñāte
samyak niścite |
harṣaviṣāditā na bādhate
iti
tathā
śabdenānukṛṣyate ||
citrasarpaḥ parijñāto na sarpabhayado yathā /
dṛśyasarpaḥ parijñātas tathā na sukhaduḥkhadaḥ //
parijñātaḥ citrasarpo
'yam iti samyaṅ niścitaḥ | dṛśyākhyaḥ sarpaḥ
dṛśyasarpaḥ
||
parijñānena sarpatvaṃ citrasarpasya naśyati /
yathā tathaiva saṃsāraḥ sthita evopaśāmyati //
spaṣṭam ||
nanu paramārthaprāptir asmākam atiduṣkaraiva | tathā ca tatprāptyartham etacchāstrāvagāhanam ayuktam evety | atrāha
sumanaḥpallavāmarśe
°ā⟨s⟩[m]ar⟨ṣ⟩[ś]e
kiṃcidvyatikaro bhavet /
paramārthapadaprāptau na tu vyatikaro 'sti naḥ //
sumanaḥpallavāmarśe
°mar⟨ṣ⟩[ś]e
puṣpapallavāmarde
°ma⟨n⟩[r]de
|
vyatikaraḥ
yatnaḥ |
naḥ
yuktijñānām asmākam | na tv ayuktijñānāṃ bhavatām ity arthaḥ ||
vyatikarābhāvam eva kathayati
gacchaty avayavaspandaḥ sumanaḥpatramardane /
iha dhīmātrabodhas tu nāṅgāvayavabodhanam //
gacchati
upayukto bhavati | anekārthatvād dhātūnāṃ
gacchatir
atrāsminn arthe vartate |
aṅgāvayavānāṃ
śarīrāvayavānām |
bodhanam
cālanam ||
sukhāsanopaviṣṭena yathāsambhavam aśnatā /
bhogajālaṃ sadācāraviruddheṣu na tiṣṭhatā //
yathākṣaṇaṃ yathādeśaṃ pravicārayatā sukham /
yathāsambhavasatsaṅgam idaṃ śāstram athetarat //
āsādyate mahājñānabodhaḥ saṃsāraśāntidaḥ /
sa bhūyo yena nāyāti yoniyantraprapīḍanam //
yathāsambhavam
na tu prayatnasādhitam |
sadācāraviruddheṣu
tiṣṭhato hi hānopādānakāritvarūpo doṣaḥ āyātīti
na tiṣṭhate
ty uktam |
yathākṣaṇam
pratikṣaṇam |
sukham
sukhadāyi
°kh(ā)dā°
|
yathāsambhavaḥ satsaṅgo
yatra tat |
idaṃ śāstraṃ
mayā vakṣyamāṇamokṣopāyākhyam śāstraṃ |
itarat
etatsadṛśam anyacchāstraṃ vā | mahājñānarūpaḥ bodhaḥ
mahājñānabodhaḥ
|
sa
ity asya pūrvārdhena sambandhaḥ ||
etāvaty eva ye bhūtā bhogān prāpya rase sthitāḥ /
svamātṛviṣṭhākrimayaḥ kīrtanīyā na te 'dhamāḥ //
etāvati rase
parimite rase |
bhūtāḥ
sāmānyajantavaḥ ||
evaṃ śāstramāhātmyam uktvā śrīrāmaṃ saṃmukhīkaroti
śṛṇu tāvad idānīṃ tvaṃ kathyamānam idaṃ mayā /
rāghava jñānavistāraṃ buddhisāratarāntaram //
buddheḥ sārataram antaram
yasya tat |
buddhyatiśāyīty
°ddhya*ti*śā°
arthaḥ ||
madhye śrīrāmakṛtāṃś codyān āśaṅkyāha
yayedaṃ śrūyate śāstraṃ tāṃ tu vistarataḥ śṛṇu /
vicāryate tathārtho 'yaṃ yayā ca paribhāṣayā //
yayā paribhāṣayā
yuktyā |
idaṃ śāstraṃ śrūyate
| tvaṃ
tāṃ vistarataḥ śṛṇu
|
tathā yayā ca vicāryate
| tāṃ ca śṛṇv iti pūrveṇa sambandhaḥ ||
paribhāṣām eva kathayati
yenehānanubhūte 'rthe
dṛṣṭenārthāvabodhanam
°⟨r⟩[b]odha°
/
bodhopakāraphaladaṃ taṃ dṛṣṭāntaṃ vidur budhāḥ //
yena dṛṣṭenā
rthena |
ananubhūte arthe arthāvabodhanam
jñānam bhavati |
budhāḥ tam dṛṣṭāntam āhuḥ
| kathaṃbhūtaṃ |
bodhā
khyaḥ ya
upakāraḥ
| tad eva
phalaṃ
| tad
dadhātī
ti tādṛśam ||
dṛṣṭāntadāne kiṃ phalam ity | atrāha
dṛṣṭāntena vinā rāma nāpūrvo 'rtho 'vabudhyate /
yathā dīpaṃ vinā rātrau bhāṇḍopakaraṇaṃ gṛhe //
bhāṇḍopakaraṇaṃ
bhāṇḍasāmagrī ||
yair yaiḥ kākutstha dṛṣṭāntais tvaṃ mayehāvabudhyase /
sarve sakāraṇās te hi prāpyaṃ tu sad akāraṇam //
prāpyam
prāpaṇīyaṃ |
sat
sanmātrākhyaṃ
°mā[trā]°
vastu ||
nanu
sarvāṇi
°rvā*ṇi*
dārṣṭāntikāni etādṛśāni eva santy
utānyāny
utā[nyā]ny
athety apekṣāyām āha
upamānopameyānāṃ kāryakāraṇatoditā /
varjayitvā paraṃ brahma sarveṣām eva vidyate //
*
(hmopadeśadṛṣṭānto yasya veha hi kathyate)
dṛṣṭāntadārṣṭāntikānām
paraṃ brahma varjayitvā
|
uditā
udayanaśīlā |
kāryakāraṇatā vidyate
| brahma na kāryam asti nāpi kāraṇam ity arthaḥ |
ato
at*o*
na brahmasadṛśāni sarvāṇi dārṣṭāntikāni iti bhāvaḥ ||
phalitaṃ kathayati
brahmopadeśadṛṣṭānto yasya veha hi kathyate /
ekadeśasadharmatvaṃ tatrātaḥ parigṛhyate //
hi
niścaye |
ataḥ
kāraṇāt |
iha
loke |
yasya vā brahmopadeśadṛṣṭāntaḥ kathyate tatra
brahmadṛṣṭānte |
ekadeśasadharmatvaṃ
ekadeśasadṛśatvaṃ |
parigṛhyate
| na tu sarvathā sadṛśatvam
dārṣṭāntikasya
dā[r]ṣṭā°
brahmaṇaḥ kāryakāraṇatvāyogyāt | dṛṣṭāntasya tu kāryatayā kāraṇatayā ca sthitatvād iti bhāvaḥ ||
yo yo nāmeha dṛṣṭānto brahmatattvāvabodhane /
dīyate sa
sa
⟨m⟩[s]a
boddhavyaḥ svapnadṛṣṭajagadgataḥ //
svapnadṛṣṭajagadgataḥ
bhramarūpaḥ ity arthaḥ ||
phalitam āha
evaṃ sati nirākāre brahmaṇy ākāravān katham /
dṛṣṭānta iti nodyanti mūrkhavaikalpikoktayaḥ //
nodyanti
nottiṣṭhanti | asmābhir
ata
a[ta]
eva pratyuktatvād iti bhāvaḥ ||
anyā siddhaviruddhādidṛk dṛṣṭāntapradūṣaṇe /
svapnopamatvāj jagataḥ samudeti na kācana //
anyā
pūrvoktāyāḥ dṛṣṭeḥ sakāśāt itarā kā |
na kā
pi |
siddhaviruddhādidṛk
siddh⟨e⟩[a]°
idaṃ siddhaṃ idaṃ viruddham ityādirūpā uktiḥ |
jagataḥ svapnopamatvāt dṛṣṭāntapradūṣaṇe
dṛṣṭāntapradūṣaṇārtham
na samudeti
|
ādi
śabdenedaṃ leśena siddhaṃ viruddhaṃ
veti
vet⟨t⟩i
dṛṣṭer grahaṇam | svapnopame jagati idaṃ siddhaṃ idam viruddham
iti
iti ⟨bhāvaḥ⟩
| kathanaṃ na yuktaṃ sarvasyāyuktatvād iti bhāvaḥ ||
avastu pūrvāparayor vartamānavicāritaṃ /
yathā jāgrat tathā svapnaḥ
siddham
°ddha[m]
ābālam akṣatam //
pūrvāparayoḥ
bhūtabhaviṣyator arthayoḥ |
avastu
bhāvapradhāno nirdeśaḥ |
avastutvam
asattvam
vartamānavicāritaṃ
bhavati | vartamāne hi bhūtasya gatatvāt bhaviṣyataḥ anāgatatvāt asattvaṃ vicārapadavīm āyāti | tadabhinnasya vartamānasyāpi
avastutvam
°st⟨a⟩[u]tvam
aparihāryam eveti svayam eva jñeyam | ataḥ
ābālam
bālaparyantaṃ |
yathā svapnaḥ tathā jāgrad
iti |
akṣataṃ
samyak |
siddham
bhavati ||
svapnasaṃkalpanadhyānavaraśāpauṣadhādibhiḥ /
ye 'rthās ta iha dṛṣṭāntās tadrūpatvāj jagatsthiteḥ //
ye 'rthā
['r]thā
ity | atra
dṛṣṭā
iti śeṣaḥ |
tadrūpatvāt
svapnādyartharūpatvāt | ata
ihā
satyaiḥ padārthaiḥ satyasya brahmaṇaḥ upamānopameyabhāvaḥ
ekadeśasādharmyeṇeti
°s⟨a⟩[ā]dharmye⟨v⟩[ṇ]eti
bhāvaḥ ||
nanu tvayā kṛteṣv anyeṣu grantheṣu kā vārtety | atrāha
mokṣopāyakṛtā granthakāreṇānye 'pi ye kṛtāḥ /
granthās teṣv iyam evaikā vyavasthā
bodhyabodhane
°⟨d⟩[dh]yabo°
//
mokṣopāyakṛtā granthakāreṇa
mayety arthaḥ |
bodhyasya
bodhanīyasya brahmatattvasya |
bodhane
kathane |
vyavasthā
rītiḥ ||
nanu kathaṃ svapnasadṛśatvaṃ jagato 'stīty | atrāha
svapnābhatvaṃ ca jagataḥ śrute śāstre
'vabhotsyate
'va⟨b⟩[bh]o°
/
śīghraṃ na pāryate vaktuṃ vāk kila kramavartinī //
avabhotsyate
ava⟨b⟩[bh]o°
jñātuṃ śakyate | tarhi yugapad eva sarvaṃ śāstraṃ kathayety | atrāha |
śīghram
iti |
vācaḥ kramavartitvaṃ
sphuṭam eva |
na
hi ekaṃ vākyam anirvāhya dvitīyādikaṃ vākyaṃ
vaktuṃ
śakyate ||
svapnasaṃkalpasudhyānanagarādyupamaṃ jagat /
yatas ta eva
dṛṣṭāntās
°ntā⟨t⟩[s]
tasmād bhāntīha netare //
yataḥ jagat
|
svapnasaṃkalpasudhyāneṣu
dṛṣṭāḥ ye
nagarādayaḥ
| teṣāṃ
upamā
yasya | tādṛśaṃ bhavati |
tasmāt ta eva sudhyānanagarādaya
su[dhyā]na°
eva
dṛṣṭāntāḥ bhānti
asmākaṃ buddhau sphuranti |
itare
satyabhūtāḥ nagarādayaḥ |
na
bhānti ayuktatvāt ||
akāraṇaṃ kāraṇinā yad bodhāyopamīyate /
na tatra sarvasādharmyaṃ sambhavaty upamābhramaiḥ //
akāraṇaṃ
kāraṇarahitaṃ brahma |
kāraṇinā
kāraṇayuktenākāśādinā |
upamābhramaiḥ
anyopamādṛṣṭasarvathāsādharmyarūpaiḥ viparyayaiḥ ||
upameyasyopamānād ekāṃśena sadharmatā /
aṅgīkāryāvabodhāya dhīmatā nirvivādinā //
dhīmatā
na tv adhīmatā | sa hi ārambha eva vivādapara eva tiṣṭhatīti bhāvaḥ ||
nanv ekena dharmeṇa sadṛśena upamānaṃ katham upameyasya pratītiṃ kartuṃ śaknotīty | atra dṛṣṭāntaṃ sādhayati
arthāvalokane dīpād ābhāmātrād ṛte kila /
na
sthālatailavartyādi
°va⟨n⟩[r]tyā°
kiṃcid apy upajāyate //
ābhāmātrāt
prakāśamātrarūpāt |
sthālam
pātram ||
etad eva dārṣṭāntikayuktaṃ kathayati
ekadeśasadharmatvād upameyāvabodhanam /
upamānaṃ karoty aṅga dīpo 'rthaṃ prabhayā yathā //
prabhayā
prabhākhyenaikadeśena ||
dṛṣṭāntasyāṃśamātreṇa bodhyabodhodaye sati /
upādeyatayā grāhyo mahāvākyārthaniścayaḥ //
na tu dṛṣṭāntamātra eva sthātavyam iti bhāvaḥ ||
na kutārkikatām etya nāśanīyā prabuddhatā /
anubhūtyapalāpāttair
°bhūty⟨ā⟩[a]pa°
apavitrair vikalpitaiḥ //
prabuddhatā
jñānitā |
kutārkikāḥ
hi ārambha eva codyān dattvā prabuddhatāṃ nāśayanti |
vikalpitaiḥ
kathaṃbhūtaiḥ |
anubhūte
yaḥ
apalāpaḥ
nihnavaḥ | tena
āttaiḥ
gṛhītaiḥ ||
nanu purāṇāni śāstrāṇi ca tyaktvā kimarthaṃ tvaduktaṃ śāstraṃ gṛhṇīmaḥ ity | atrāha
vicāraṇād anubhavakāri vāṅmaya- prasaṅgatām upagatam asmadādiṣu /
striyoktam apy aparam athāpi vaidikaṃ vaco vacaḥpralapanam eva nāgamaḥ //
asmadādiṣu
prāmāṇikeṣu |
striyā uktam api
strīkartṛkaṃ pralapitam api |
vāṅmayaprasaṅgatām
śāstraprasaṅgatām | śāstratvam iti yāvat |
upagatam
| kathaṃbhūtaṃ tat |
vicāraṇāt anubhavakāri
|
atha
pakṣāntare |
vaidikaṃ vacaḥ api vacaḥpralapanam eva
pralāpa eva bhavati |
nāgamaḥ
bhavati anubhavakāritvābhāvād ity arthaḥ ||
sargāntaślokenāpy etad eva kathayati
asmākam asti matir aṅga tayeti sarva- śāstraikavākyakaraṇaṃ phalitaṃ yato 'taḥ /
prātītikārthamayaśāstranijāṅgapuṣṭāt saṃvedanād itarad asti na naḥ pramāṇam //
he
aṅga
|
asmākaṃ matir asti iti
|
ataḥ
hetoḥ |
asmākaṃ tayā
buddhyā |
sarvaśāstraikavākyakaraṇaṃ yataḥ phalitam
|
ataḥ
hetoḥ |
naḥ
asmākaṃ |
saṃvedanāt
jñānāt | anyat
pramāṇaṃ nāsti
| sarvasmiñ śāstre saṃvedanam evāsmābhiḥ pramāṇaṃ dṛṣṭam | ato 'smākam api tad eva pramāṇam iti bhāvaḥ |
saṃvedanāt
kathaṃbhūtāt |
prātītikaḥ
pratīter āgataḥ | na tu kalpitaḥ | yaḥ
arthaḥ
arth(ā)*aḥ*
| tan
mayam
yat
śāstraṃ
| tad eva
nijāṅgam
upakārakatvāt svāṅgaṃ | tena
puṣṭāt
vṛddhiṃ gatāt ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ mumukṣuprakaraṇe aṣṭādaśaḥ sargaḥ ||
oṃ pūrvoktam evārthaṃ punar api spaṣṭayati
viśiṣṭāṃśasadharmatvam upamāneṣu gṛhyate /
ko bhedaḥ sarvasādṛśye tūpamānopameyayoḥ //
viśiṣṭāṃśena
kāryasādhakenāṃśena |
sādharmyaṃ
sādṛśyam | ekāṃśenāpi kāryasya siddhatvān na ko 'pīty arthaḥ ||
dṛṣṭāntabuddhād ekātmajñānaśāstrārthavedanāt /
mahāvākyārthasaṃvittyā śāntir nirvāṇam ucyate //
ekam
kevalam |
ātmajñānaṃ
pratipādyatvena yasmin | tādṛśaṃ yat
śāstraṃ
| tasya yo
'rthaḥ
| tasya
vedanāt
vicārāt | utpannayā
mahāvākyārthasaṃvittyā
|
garbhīkṛtāvāntaravākyamahāvākyārthaparicchedena
°kṛtā(ṃ)vā°
| siddhā
śāntiḥ
manaḥkṣobharāhityaṃ | paṇḍitaiḥ
nirvāṇam ucyate
|
vedanāt
kathaṃbhūtāt |
dṛṣṭāntaiḥ buddhāt
jñātāt siddhād iti yāvat ||
upasaṃhāraṃ karoti
tasmād dṛṣṭāntadārṣṭāntavikalpollasitair alam /
yayā kayācid yuktyāśu mahāvākyārtham āśrayet //
alam
kṛtam | naitaiḥ prayojanam ity arthaḥ ||
śāntiḥ śreyaḥ paraṃ viddhi tatprāptau yatnavān bhavet /
bhoktavya odanaḥ prāptaḥ kiṃ tatsiddhivikalpitaiḥ //
śāntiḥ
manovikalparūpakṣobharāhityam |
siddhivikalpitaiḥ
katham etat sampannam iti vikalpaiḥ ||
akāraṇaṃ kāraṇibhir bodhārtham upamīyate /
upamānais tūpameyasadṛśair ekadeśataḥ //
akāraṇaṃ
kāraṇarahitabrahma |
ekadeśataḥ
ekena dharmeṇa ||
sthātavyaṃ neha bhogeṣu vivekavikalātmanā /
upalodarasaṃjātaparipīnāndhabhekavat //
spaṣṭam ||
dṛṣṭāntair yuktibhir yatnād vāñchitaṃ tyajatetarat /
vicāraṇavatā bhāvyaṃ śāntiśāstrārthaśālinā //
vāñchitaṃ
abhilaṣitam |
itarat
vicāravyatiriktam |
śāntiś
ca
śāstrārthaś
ca tābhyāṃ śālate iti tādṛśena ||
śāstropaśamasaujanyaprajñātajjñasamāgamaiḥ
°ta[j]jña°
/
antarāntarasampannadharmyārthopārjanakriyaḥ //
tāvad vicārayet prājño yāvad viśrāntim ātmani /
samprayāty apunarnāśāṃ śāntiṃ turyapadābhidhām //
śāstraṃ
ca
upaśamaś
ca
saujanyaṃ
ca
prajñā
ca
tajjñasamāgamaś
ca | taiḥ upalakṣitaḥ |
antarāntare
madhye madhye
sampannāḥ
|
dharmyānāṃ
dharmād
°rm⟨y⟩ād
anapetānāṃ
arthānām upārjanam
|
tasya
°na(ṃ)[m] | [ta]sya
kriyāḥ
yasya saḥ | tādṛśaḥ
prājñaḥ tāvat vicārayet
|
yāvat apunarnāśāṃ
°punnanā°
pradhvaṃsābhāvarahitāṃ |
turyapadābhidhāṃ
turyapadeti nāmadheyām |
ātmani viśrāntiṃ
ātmaviśrāntilakṣaṇāṃ śāntim |
samprayāti
||
nanv ātmani viśrāntyā kiṃ setsyatīty | atrāha
turyaviśrāntiyuktasya pratīrṇasya bhavārṇavāt /
jīvato 'jīvataś caiva gṛhasthasyātha vā yateḥ //
na kṛtenākṛtenārtho na śrutismṛtivibhramaiḥ /
nirmandara ivāṃbhodhiḥ sa tiṣṭhati yathāsthitam //
jīvataḥ
jīvanmuktasy
ājīvataḥ
videhamuktasya |
arthaḥ
prayojanam | nanu katham asau tiṣṭhatīty | atrāha |
nirmandara
iti |
saḥ
viśrāntiyuktaḥ ||
ekāṃśenopamānānām upameyasadharmatā /
boddhavyā bodhyabodhāya na stheyaṃ codyacañcunā //
codyena cañcuḥ
vittaḥ
vit⟨u⟩[ta]ḥ
| prasiddha iti yāvat | iti
codyacañcuḥ
codyaśīlenety arthaḥ ||
yayā kayācid yuktyāśu boddhavyaṃ bodhyam eva te /
muktaye tan na paśyanti vyākulāś codyacañcavaḥ //
te
iti kartari ṣaṣṭhī |
tvām
iti śeṣaḥ |
vyākulāḥ codyacañcavaḥ
°va[ḥ]
|
tat
tadā | tvām
na paśyanti
| kim utādhigacchantīti bhāvaḥ ||
codyacañcoḥ lakṣaṇaṃ kathayati
hṛdaye saṃvidākāśe viśrānte 'nubhavātmani /
vastuny anarthaṃ yaḥ praṣṭā codyacañcuḥ sa ucyate //
hṛdaye
manasi |
viśrānte
'pi
anubhavātmani saṃvidākāśe
cidākāśe |
vastuni yaḥ anartham
saṃśayarūpam anartham |
praṣṭā
pṛcchakaḥ
p⟨ra⟩[ṛ]°
bhavati | paṇḍitaiḥ
saḥ codyacañcuḥ ucyate
| svānubhavāviṣṭe 'pi vastuni yaḥ punaḥ punaḥ codyān utpādayati saḥ codyacañcur iti bhāvaḥ ||
abhimānavikalpāṃśair ajño jñaptiṃ vikalpayan /
bodhaṃ malinayaty antar mukhaṃ sarpa ivāmalam //
abhimānenā
haṃ samyak codanaśīla ity abhimānena kṛtaiḥ
vikalpāṃśaiḥ
| codyarūpaiḥ vikalpāṃśaiḥ |
antaḥ
svasmin |
ajñaḥ
svām
jñaptiṃ
buddhiṃ |
vikalpayan
vikalpayuktāṃ kurvan |
bodhaṃ malinayati
bhedamālinyadūṣitaṃ karoti | ataḥ tvayā vyarhāḥ vikalpāḥ | na kāryā iti bhāvaḥ ||
upadeśe upayogyānāṃ pramāṇāṃ nirṇayaṃ prastauti
sarvapramāṇasattānāṃ padam abdhir apām iva /
pramāṇam ekam eveha pratyakṣaṃ rāma tac chṛṇu //
sarvāsām
anumānādibhedabhinnānām samastānāṃ
pramāṇasattānāṃ
|
abdhir ivāpāṃ
sthānaṃ
°n⟨ā⟩[a]ṃ
āśrayaṃ |
ekam pratyakṣam eva iha
loke
pramāṇam
asti | na hi anumānādayaḥ pratyakṣaṃ vinā sthātuṃ śaknuvanti | he
rāma
| tvam
tat
pratyakṣaṃ nāma pramāṇaṃ |
śṛṇu
||
pratyakṣam eva kathayati
sarvārthasāram adhyakṣaṃ vedanaṃ vidur uttamāḥ /
nūnaṃ tat prati yat siddhaṃ tat pratyakṣam udāhṛtam //
uttamāḥ
śreṣṭhāḥ |
sarvārthānāṃ sāra
prakāśanadvāreṇa siddhipradatvāt sārabhūtaṃ
vedanaṃ
jñānam eva |
adhyakṣaṃ viduḥ
sārabhūtavastuvācakatvād
adhyakṣa
śabdasya | he rāma |
nūnaṃ
niścaye |
tat prati
vedanarūpaṃ adhyakṣaṃ prati |
yat siddhaṃ
bhavati | paṇḍitaiḥ
tad
vastu
pratyakṣam udāhṛtam
| akṣaṃ prati siddhaṃ pratyakṣam iti vyutpatteḥ | akṣaśabdasya ca bhāmetivad adhyakṣavācakatvam ||
tataḥ kim ity | atrāha
anubhūter vedanasya pratipatter yathāsthitam /
pratyakṣam iti nāmeha kṛtaṃ jīvaḥ sa eva ca //
ataḥ paṇḍitaiḥ |
anubhūteḥ
anubhūtirūpasya |
pratipatteḥ
pratipattirūpasya |
vedanasya
|
iha
loke |
yathāsthitam
na tv anyathā saṃbhāvitaṃ |
pratyakṣam iti nāma kṛtam
| vedanasyaiva vedanaṃ prati siddhatvād anyasya sarvasya tasmiṃl layāsādanāt
sa eva jīvaḥ
bhavati | vedanād anyasya śarīrādeḥ pāṣāṇatulyatvena jīvatvāyogāt anubhūtipratipattyoḥ sphuṭatvāsphuṭatvakṛto bhedo jñeyaḥ ||
padārthānām etadrūpatvam eva kathayati
sa eva saṃvit sa punar ahaṃtāpratyayātmakaḥ /
sa yayodeti saṃvittyā sā padārtha iti smṛtā //
sa eva
jīva eva |
ārohāvasthāyāṃ
ā⟨hāro⟩[rohā]°
saṃvit
bhavati |
sa
evāvarohāvasthāyāṃ
°āv⟨u⟩[a]ro°
ahaṃtāpratyayātmakaḥ
bhavati |
saḥ
ahaṃtāpratyayātmakaḥ jīvaḥ |
yayā saṃvittyā
yena ghaṭādisaṃvedanena rūpeṇa |
udeti
sphurati |
sā
saṃvittiḥ | paṇḍitaiḥ
padārtha iti smṛtā
| na hi padārthasya saṃvittivyatirekeṇa pṛthaksvarūpam asti | sattve 'py
asan
asa⟨ṃ⟩*n*
kalpatvāt | na hi saṃvittiṃ vinā sat sat bhavati ||
padārthānāṃ jagattvaṃ kathayati
sa saṃkalpavikalpādyaiḥ kṛtanānākramo bhramaiḥ /
jagattayā sphuraty ambu taraṅgāditayā yathā //
saḥ
padārthaḥ |
saṃkalpavikalpādyaiḥ
saṃkalpavikalpaprabhṛtibhiḥ pramātṛniṣṭaiḥ viparyayajñānaiḥ |
kṛtanānākramaḥ
san |
jagattayā sphurati
| kiṃ
yathā
|
ambu yathā
|
yathā
tat
taraṅgāditayā
sphurati tathety arthaḥ ||
nanu śuddhasya vedanasya katham evaṃrūpatā sampannety | atrāha
prāg akāraṇam evāśu sargādau sargalīlayā /
sphuritvā kāraṇībhūtaṃ pratyakṣaṃ svayam ātmani //
pratyakṣaṃ
vedanarūpaṃ pratyakṣaṃ |
prāk
sargāt prāk |
akāraṇam eva
sat |
sargādau
sargonmukhatāsamaye
[sargo]nmu°
|
sargalīlayā sphuritvā
|
ātmani
sargarūpe svātmani |
svayaṃ
svātantryeṇa |
kāraṇībhūtam
| na ca svātantryakṛte katham iti paryanuyogaḥ yuktaḥ iti bhāvaḥ ||
nanu vedanarūpasya jīvasya kāraṇatvaṃ kiṃrūpam astīty | atrāha
kāraṇatvaṃ vicāro 'sya jīvasyāsad api sthitaṃ /
sad ivāsyāṃ jagadrūpasampattau vyaktim āgatam //
jagadrūpasampattau vicāraḥ
vimarśaḥ |
asya
śuddhavedanarūpasya
jīvasya
| vā
kāraṇatvaṃ
bhavati | kathambhūtaṃ
kāranatvaṃ
|
asad api
paramārthataḥ asatsvarūpam api |
sad iva sthitam
| punaḥ kathambhūtaṃ | abhi
vyaktiṃ
prākaṭyaṃ
gatam
||
nanu punar api kiṃ tasya jīvasya kāraṇatvaṃ naśyaty atha vā nety | atrāha
svayam eva vicāras tu sanañarthaṃ svakaṃ vapuḥ /
nāśayitvā karoty āśu pratyakṣaṃ paramaṃ padam //
svayam eva vicāraḥ sanañarthaṃ
svābhāvayuktaṃ |
svakaṃ vapuḥ
nijavicārākhyaṃ svarūpaṃ
nāśayitvā
|
paramaṃ padaṃ
kāraṇatvānavacchinnaṃ svasvarūpaṃ |
pratyakṣaṃ karoti
| vicāravaśād eva | punar api jīvasya kāraṇatvaṃ naśyatīti bhāvaḥ ||
nanu vicāraḥ kathaṃ paramaṃ padaṃ pratyakṣīkarotīty apekṣāyām āha
vicārayan vicāro 'pi nātmānam adhigacchati /
yadā tadā nirullekhaṃ param
evāvaśiṣyate
°v⟨i⟩[a]śi°
//
vicāraḥ
vimarśaḥ |
ātmānaṃ vicārayan
vic(i)*ā*r(ā)yan(i)
kiṃrūpo 'ham iti vimarśaviṣayīkurvan |
yadā ātmānaṃ nādhigacchati
na kiṃcidrūpatvāt na labhate |
tadā nirullekhaṃ
vimarśarahitaṃ |
paraṃ
padaṃ śuddhacinmātrākhyaśreṣṭhaṃ svarūpam |
evāva
tiṣṭhate vicāraṇīyābhāvād ity arthaḥ ||
nanu
puruṣa
nan⟨v⟩[u] ⟨a⟩°
etasyām avasthāyāṃ buddhīndriyakarmāṇi karoti na vety | atrāha
manasy anīhite śānte tair buddhīndriyakarmabhiḥ /
neha kaiścit kṛtair artho nākṛtair apy abhāvanāt //
manasi
vicārasvarūpe manasi |
anīhite
svakriyām akurvati | ata eva
śānte
sati | puruṣasya
taiḥ
prasiddhaiḥ |
kaiścid
kai[ś]°
buddhīndriyakarmabhiḥ
°y(ā)k⟨i⟩[a]rma°
kṛtaiḥ
|
arthaḥ na
bhavati |
akṛtaiś
c
ārthaḥ na
bhavati | kutaḥ |
abhāvanāt
bhāvanārāhityāt | nairapekṣyād iti yāvat ||
nanu
tadā
*ta*dā
karmendriyāṇāṃ kā vārtety | atrāha
manasy anīhite śānte na pravartanta eva te /
karmendriyāṇi karmādāv asaṃcāritayantravat //
karmendriyāṇāṃ
tasyām avasthāyāṃ
pravartanam eva nā
sti | kā vārtā tatkarmaṇāṃ syād iti bhāvaḥ | etādṛśī cāvasthā jīvanmuktānāṃ durlabhaiva | na hi sarvadā te atraiva tiṣṭhanti | videhamuktās tu sarvadā etanmayā
evety
ev⟨a⟩[e]ty
alaṃ bahunā ||
vedanarūpavicāraśāntyaiva manaḥśāntir bhaviṣyatīty abhiprāyeṇāha
manoyantrasya calane kāraṇaṃ vedanaṃ viduḥ /
prāṇālī
dārumeṣasya
dā*ru*⟨na⟩me°
rajjur antargatā yathā //
paṇḍitāḥ
manomantrasya calane vedanam
eva
kāraṇaṃ viduḥ
| vedanānantaram eva hi manaḥ calati |
prāṇālī
asya manasaḥ
antargatā rajjuḥ
bhavati | kasya | yasya
dārumeṣasya yathā
| ayaṃ bhāvaḥ |
manaḥ
dārumeṣatulyam |
prāṇālī
rajjutulyā |
vedanam
rajjugrāhakatulyam | iti vedanasyaiva manaḥpravṛttau kāraṇatvāt | yuktā tacchāntau tacchāntir iti ||
nanu bhavatu vedanaśāntyā manaḥśāntiḥ | vedanakṣobhena manasaḥ kṣobhe sati jagat kuto niryātīty | atrāha
rūpālokamanaskārapadārthādyākulaṃ jagat /
vidyate vedanasyāntar vāte 'ntaḥ spandanaṃ yathā //
padārthāḥ
rūpādhārabhūtāni dravyāṇi | ato vedanād eva
rūpādi
rūpam
jagan
niryātīti bhāvaḥ ||
nanu svabhāvataḥ śuddhasya vedanasyāntaḥ katham etad astīty | atrāha
sarvātmavedanaṃ śuddhaṃ yathodeti tadātmakam /
bhāti prasṛtadikkālabāhyāntārūpadehakam //
śuddham
kenāpi rūpeṇāpariniṣṭhitam | ata eva
sarvātmavedanam yathodeti tadātmakaṃ bhāti
sphurati | na tu tanmadhye malam iva jagad astīti bhāvaḥ | kathambhūtaṃ
vedanaṃ
|
dik kālaś
ca
bāhyaṃ
c
āntaś
ca | tat
digādi
di(haḥ svarūpaṃ yasya)gādi
|
prasṛtaḥ
vistāraṃ gataḥ | digādirūpaḥ
dehaḥ
svarūpaṃ yasya | tat
prasṛtadikkālabāhyāntārūpadehakam
||
punaḥ punaḥ
ślokāntareṇa
[ślokān]ta° (?)
tad eva pratipādayati
draṣṭaiva dṛśyatābhāsaṃ svaṃ rūpaṃ dhārayan sthitaḥ /
svaṃ
yathā
ya(tha)thā
tatra yad rūpaṃ pratibhāti tathaiva tat //
draṣṭā eva
vedanasvarūpaḥ
draṣṭā eva
|
dṛśyatayā bhāsate
| iti tādṛśaṃ
svarūpaṃ dhārayan sthitaḥ
bhavati |
tatra
sati
tasye
ti śeṣaḥ | tasya draṣṭuḥ
svaṃ rūpaṃ yathā bhāti
sphurati |
tat
svaṃ rūpaṃ |
tathaiva
bhavati | nānyathā svapnavad iti śeṣaḥ ||
sarvam ātmā yathā yatra saṃkalpatvam ivāgataḥ /
tiṣṭhaty āśu tathā tatra tadrūpa iva rājate //
sarvam ātmā
bhavati | ataḥ sa ātmā
yatra yathā tiṣṭhati tatra tathā tadrūpa iva rājate
|
paramārthatas
°mā⟨tā⟩[rtha]tas
tu na rājate | svarūpe tathaiva sthitatvād it
īva
śabdopādānam |
ātmā
kathambhūta
°t⟨ā⟩[a]
iva |
saṃkalpatvaṃ
saṃkalpabhāvaṃ |
gata ivā
nyathā nānārūpatvam asya na yujyeteti bhāvaḥ ||
sarvātmakatayā draṣṭur dṛśyatvam iva yujyate /
draṣṭṛtvaṃ
d⟨ṛ⟩[ra]°
draṣṭṛsadbhāve dṛśyasya tv
asti
[tv a]sti
nāsataḥ //
draṣṭuḥ sarvātmakatayā
śuddhatayā sthitena
sarva
bhāvena |
dṛśyatvaṃ yujyata iva
| paramārthatas tu na yujyate draṣṭṛtvād apracyuter it
īva
śabdopādānaṃ |
asataḥ
svarūpeṇāsataḥ |
dṛśyasya draṣṭṛtvaṃ
d⟨ṛ⟩[ra]°
nāsti
|
draṣṭṛtayā
d⟨ṛ⟩[ra]°
sambhāvite
svasmin svāpekṣatvenātmāśrayāpatteḥ ||
phalitaṃ kathayati
akāraṇakam evāto brahmakalpam idaṃ sthitam /
pratyakṣam eva nirmātṛ tasyāṃśās tv anupādhayaḥ //
ataḥ akāraṇakam
paramārthataḥ śuddhasya brahmaṇaḥ akartṛkatvāt kāraṇarahitam |
idaṃ
jagat |
brahmakalpam
brahmasadṛśaṃ |
sthitaṃ
bhavati | kathambhūtam jagat |
pratyakṣam eva
sphuṭam eva |
nirmātṛ
°mā[tṛ]
pramātṛrahitam
°hi[ta]m
śuddhasya brahmaṇo mātṛtāyogād | anyathā aśuddhatāpatteḥ | nanu mā bhavatu brahmaṇaḥ kāraṇatvaṃ
mātṛtvaṃ
°tv⟨e⟩[aṃ]
vā | tadaṃśānāṃ tu tad bhavatv ity | atrāha |
tasyāṃśā
iti |
tu
pakṣāntare |
tasya
brahmaṇaḥ |
aṃśāḥ anupādhayaḥ
kāraṇatvādirūpopādhirahitā bhavanti | anyathā taddvāreṇa tasyāpi sopādhitvaprasaṅgāt ||
evaṃ prāsaṅgitvaṃ parityajya prakṛtam evānusarati
svayatnamātretararūpako yas tad daivaśabdārtham apāsya dūre /
śūreṇa sādho padam uttamaṃ tat svapauruṣeṇaiva hi labhyate 'ntaḥ //
yaḥ svayatnamātrakāt itararūpakaḥ
itararūpatvena kalpitaḥ |
tad daivaśabdārthaṃ dūre apāsya
| he
sādho
|
śūreṇa tat uttamaṃ padaṃ antaḥ svapauruṣeṇa
mānasikena pauruṣeṇa |
labhyate
||
sargāntaślokena vicārāvadhiṃ kathayati
vicārayācāryaparamparāṇāṃ matena satyena sitena tāvat /
yāvad viśuddhāṃ svayam eva buddhām anantarūpāṃ paratām upaiṣi //
tvam
satyena sitena
doṣarahitena |
ācāryaparamparāṇāṃ matena
matānusāreṇa |
tāvat
tāvatkālaṃ
vicāraya
|
yāvat paratām
uttīrṇacidrūpatām
upaiṣi
|
paratām
kathambhūtām |
viśuddhām
cetyākhyamalarahitām | punaḥ kathambhūtām |
svayam evā
va
buddhām
anubuddhām | punaḥ kathambhūtām |
anantarūpām
aparicchinnasvarūpām | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ mumukṣuprakaraṇe ekonaviṃśaḥ sargaḥ ||
mumukṣor vyavahāraṃ saṃgṛhya kathayati
āryasaṃgamayuktyādau prajñāṃ vṛddhiṃ nayed balāt /
tato mahāpuruṣatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ //
puruṣaḥ
ādau āryasaṃgamayuktyā
sādhusaṃgākhyenopāyena | buddhiṃ
vṛddhiṃ
vivekakṣamatvaṃ
nayet
|
tataḥ
buddhyāsādhitaiḥ
mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ mahāpuruṣatā
bhavet ||
nanu mahāpuruṣaguṇair vinā mahāpuruṣatā kathaṃ
sidhyatīty
si⟨d⟩dh[y]a°
apekṣāyāṃ tadguṇāharaṇam eva kartavyatvena kathayati
yo yo yena guṇeneha puruṣaḥ pravirājate /
śikṣeta taṃ tam evāśu tasmād buddhivivṛddhaye //
buddhyā vivṛddhaye
ti vā pāṭhaḥ | āryasaṃgamayuktyā vivṛddhayā buddhyā ity arthaḥ | anyathā buddhivṛddhyabhāve kathaṃ paraguṇagrahaṇasāmarthyaṃ syāt ||
nanu tarhi guṇagrahaṇaṃ suṣamam
eveti
su⟨ś⟩[ṣ]am[am] eveti
mahāpuruṣatāpi susādhyaiva syād | ity atrāha
mahāpuruṣatā tv eṣā śamādiguṇaśālinī /
samyagjñānaṃ vinā rāma siddhim eti na kasyacit //
ataḥ
samyagjñānam
evāryasaṃgamayuktyā prathamaṃ sādhyam iti bhāvaḥ ||
nanu samyagjñānena kiṃ setsyatīty | atrāha
jñānāc chamādayo yānti vṛddhiṃ satpuruṣakramāt /
ślāghanīyāḥ phalenāntar vṛṣṭer iva navāṅkurāḥ //
jñānāt
kathambhūtāt |
satpuruṣakramāt
| na tv asatpuruṣakramāt |
kramaḥ
paripāṭī |
ādi
śabdena damādīnāṃ grahaṇam |
vṛṣṭer
iti pañcamī ||
nanu śamādibhir api kiṃ syād ity apekṣāyām āha
śamādibhyo guṇebhyaś ca vardhate jñānam uttamam /
annātmakebhyo yajñebhyaḥ śālivṛṣṭir ivottamā //
uttamam
paramātmaviṣayatvena sarvebhyo jñānebhyaḥ śreṣṭham ||
phalitam āha
guṇāḥ śamādayo jñānāc chamādibhyas tathā jñatā /
parasparaṃ
vivardhete
°vardh⟨an⟩[e]te
ete 'bdasarasī yathā //
ataḥ
jñānāc chamādayaḥ
|
śamādibhyo jñānaṃ
|
yathā abdebhyo
meghebhyaḥ saraḥ | sarasaḥ meghā iti piṇḍārthaḥ ||
punar apy etad eva kathayati
jñānaṃ satpuruṣācārāj jñānāt satpuruṣakramaḥ /
parasparaṃ gatau vṛddhiṃ jñānasatpuruṣakramau //
satpuruṣācārāt
śamāder ity arthaḥ ||
nanu jñānaśamayoḥ saṃpattau puruṣasya kena yatnenottamapadaprāptir bhavatīty | atra sadṛṣṭāntam uttaraṃ kathayati
yathā kamalarakṣiṇyā gītyā
vitatatārayā
°⟨yā⟩*tā*ra°
/
khagotsādena
sahito
°hit⟨aṃ⟩[o]
gītānandaḥ prasādhyate //
jñānasatpuruṣehābhyām akartrā kartṛrūpiṇā /
tathā puṃsā niricchena samam āsādyate padam //
yathā kamalarakṣiṇyā
gopikayā kartryā |
vitatā
cāsau
tārā
ceti tādṛśyā
gītyā
karaṇabhūtayā |
khagānāṃ
yaḥ
utsādaḥ
dhānyād apāsanaṃ | tena
sahitaḥ gītānandaḥ prasādhyate
| na hi tasyāḥ tatra yatno 'sti | gītimātreṇaiva
gītānandakhagotsādayoḥ
°da⟨sya⟩*kha*go°
siddhatvāt |
mṛgāṇāṃ
°gā⟨n⟩[ṇ]āṃ
hi ayaṃ svabhāva eṣa yat gītiṃ śrutvā bhakṣyam api tyajantīti | tathā kartrā nāhaṃ karteti niścayāt kartṛtvaleparahitena
kartṛrūpiṇā
kartṛvad bhāsamāneneti yāvat |
puruṣeṇa
kartrā |
jñānasatpuruṣehābhyāṃ
jñānaśamādibhyāṃ karaṇābhyāṃ |
ayatnena
yatnarahitam eva |
padam
śuddhacinmātrākhyam uttamaṃ padaṃ |
samāsādyate
prāpyate | jñānaṃ śamādikaṃ cety etanmātrakam evātropāyaḥ | nānyat kiṃcid iti bhāvaḥ |
puruṣeṇa
kathambhūtena |
niricchena
jñānaśamādipūrṇatayā padaprāptāv apīcchārahitena | anyathecchārūpasya kṣobhasya sthitatvāt pūrṇatā na syād iti bhāvaḥ ||
mumukṣuvyavahāraprakaraṇābhidheyaṃ vastūpasaṃharati
sadācārakramaḥ prokto mayaiṣa raghunandana /
tathopadiśyate samyag ayaṃ jñānakramo 'dhunā //
proktaḥ
etadyuktasyaiva vakṣyamāṇe jñānakrame 'dhikāritvād iti bhāvaḥ | nanv adhunā kiṃ karoṣīty apekṣāyām āha |
tathopadiśyata
iti |
tathā
sadācārakramavat |
jñānakramaḥ
brahmopadiṣṭā svātmajñānaparipāṭī ||
prakaraṇamāhātmyaṃ kathayati
idaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ puruṣārthaphalapradam /
tajjñād āptātmaśāstrārthāc chrotavyaṃ kila dhīmatā //
bāhyadṛṣṭīn saṃmukhīkartum iti
āyuṣyam
iti ca
idaṃ
mumukṣuvyavahārākhyaṃ prakaraṇam |
puruṣārthaphalapradam
mokṣadam |
tajjñāt
kathambhūtāt |
āptaḥ
samyaṅ niścitaḥ |
ātmaśāstrāṇām
adhyātmaśāstrāṇām |
arthaḥ
yena | tasmāt ||
nanv etacchravaṇena kiṃ syād ity | atrāha
śrutvā tu buddhinairmalyād balād yāsyasi satpadam /
yathā katakasaṃśleṣāt prasādam avaśam payaḥ //
tvam etac
chrutvā
| siddhāt
buddhinairmalyāt
|
balāt
ayatnam eva |
satpadaṃ yāsyasi
| atrottarārdhena dṛṣṭāntam āha |
yathe
ti |
katakam
jalaśuddhikārī dravyaviśeṣaḥ ||
nanu katham etacchravaṇena
puruṣaḥ
°ṣa⟨ṃ⟩[ḥ]
satpadaṃ yātīty | atra sargāntaślokenottaraṃ kathayati
viditavedyam idaṃ hi mano
mune
°ne⟨r⟩
vivaśam eva hi
yāti
yā⟨n⟩ti
paraṃ padam /
yad avabuddham akhaṇḍitam uttamaṃ tad avabodhadaśāṃ na jahāti hi //
he
mune
munikarmānvitatvāt munirūpaśrīrāma |
hi
yasmāt |
viditavedyaṃ manaḥ vivaśam eva paraṃ padaṃ yāti
| ato viditavedyatvakāriṇaḥ etacchāstraśravaṇāt
satpadaprāptir
sa⟨ṃ⟩[t]pa°
yuktaiveti bhāvaḥ | nanu viditavedyam api manaḥ yadi kadācid
viditavedyatāṃ
°ya⟨ya⟩tāṃ
jahāti tadā kiṃ kāryam | ity atrāha |
yad
iti | manasā
yat uttamaṃ
na tv adharaṃ bhogarūpaṃ vastu |
avabuddhaṃ
samyaṅ niścitam |
tat
manaḥ | tad
avabodhadaśāṃ
tasyottamasya vastunaḥ | yo
'vabodhaḥ
tasya
daśāṃ
|
hi
niścayena |
na jahāti
| viditavedyo hi kadācid api viditavedyatāṃ
na jahātī
ti tātparyam | iti śivaṃ śivaṃ śivam iti ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ mumukṣuprakaraṇe viṃśaḥ sargaḥ ||
śrotṝṇāṃ bhāvanāveśasatkṛtasvāntaśālinām |
mumukṣuvyavahāroktivyākhyā satphaladāstv iyam ||
yacchaktyāveśavaśataḥ sāmarthyaṃ kāryagocaram |
bhāvānām astu yatno 'yaṃ tatkāryatvena niścitaḥ ||
svātmalābhamahodāraphalayogyatvabhāvanaḥ |
mumukṣuvyavahāro 'yaṃ sphuratān mama mānase ||
iti śivam ||
iti śrīkāśmīramaṇḍalāntarvartyārādhyapādamahāmāheśvaravaiḍūryakaṇṭhātmajaśrīmadavatārakaṇṭhaputraśrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ mumukṣuvyavahāraprakaraṇaṃ samāptam | iti śivam ||
3. Prakaraṇa: Utpatti (3,1.1-41; 3,3.13-3,12.4; 3,13.50-3,16.41)
śrīrāmāya
śrī r⟨a⟩[āmāya]
namaḥ | oṃ
kṛtvā cittaṃ
svabodhasmaraṇavinihataṃ
°hata[ṃ]
prauḍhamohāndhakāraṃ smṛtvā jñānapradāṃ tāṃ sumahitavibhavāṃ śrīguroḥ pādukāṃ ca /
dhyātvā vighnāntakaṃ taṃ śivasutam anaghaṃ śrīgaṇeśaṃ sureśam utpattyākhyāvagāhiprakaraṇavivṛtis tanyate bhāskareṇa //
evaṃ mumukṣuvyavahārākhye prakaraṇe
vakṣyamāṇopadeśādhikāritvasampādananimittaṃ
va⟨--⟩[kṣyam]āṇopa°
vyavahāraṃ pratipādya tacchravaṇamātreṇa ca śrīrāmaṃ prāptatadanuṣṭhānaphalaṃ
vibhāvya
°bh⟨-⟩[ā]vya
prapañcasyānutpattisatattvotpattijñānam upādeyabhūtamokṣaprāptau mūlakāraṇatayā niścitya tadupapādakam
utpattiprakaraṇam
utp⟨--⟩[atti]pr⟨---⟩[akara]ṇam
ārabhamāṇaḥ vakṣyamāṇabrahmaikatvāśrayaṇena guruśiṣyabhāvānupapattiṃ puraskṛtya
svavyatiriktaśiṣyopadeśabhāvena
°deś⟨----⟩[abhāvena(?)]
paraprayuktaṃ codyam abhiśaṅkamānaḥ taduddhāranimittabhūtaṃ brahmaikatve 'pi svapnadṛṣṭāntena padārthabhedagrāhakaṃ brahmavidanubhavaṃ
prathamaṃ
°anu⟨---⟩[bhavaṃ pra]tha°
kathayati ||
vāgbhābhir brahmavid brahma bhāti svapna ivātmani /
yad-idaṃ-tat-sva-śabdārthair yo yad vetti sa vettu tat //
uttaravākyasthaṃ
u⟨--⟩[ttara]vākyasthaṃ
vettī
ti padaṃ pūrvavākye 'pi yojanīyaṃ | tenāyam arthaḥ |
brahmavit
brahmajñānī |
vetti
anubhavati | kim iti karmāpekṣāyāṃ paśya mṛgo dhāvatītivat vākyaṃ karmatvena kathayati
vāgbhābhir
iti |
brahma
nānāpadārthabhāvena
bṛṃhitaṃ
bṛ⟨--⟩[ṃhitaṃ]
kim api sūkṣmaṃ vastu |
bhāti
vilasati | sphuratīti yāvat | kaiḥ bhāti |
yad-idaṃ-tat-sva-śabdārthaiḥ
|
yad
ādisarvanāmaśabdavācyabhūtaiḥ padārthaiḥ | tadrūpeṇeti yāvat | itthambhāve tṛtīyā | padārthānāṃ ca
yad
ādisarvanāmavācyatvaṃ vastūpalakṣaṇaṃ | yatra
sarvanāma
ya⟨--⟩[tra sa]rva⟨-⟩[n]āma
prayujyate dravyam ity ucyate | so 'rthaḥ bhedyatvena vivakṣita ity abhiyuktasmaraṇāt jñeyam | kutrādhāre bhāti |
ātmani
svabhittau | tadvyatiriktasya dvitīyasyābhāvāt | idaṃ bhānaṃ ca arthāt
jāgratkālīnaṃ
jā⟨-⟩[grat]kā°
jñeyam | svapnasya dṛṣṭāntatayopādānāt suṣupteḥ śūnyamātrabhānāspadatvāc ca |
yad-idaṃ-tat-sva-śabdārthaiḥ
kābhiḥ
ka(thambhūtaiḥ)[ā]*bhiḥ*.
|
vāgbhābhiḥ
| vāg atra samānaviṣayatvena vikalpaḥ abhipretaḥ | tena vikalpabhānarūpair ity arthaḥ | bhāsamānā ete padārthāḥ hi svapnapadārthavat vikalparūpā eva | tatsāratayā sthitasya śuddhacinmātrasyaiva
vastutaḥ
*va*stutaḥ
arthatvāt | kasminn
iva
bhāti |
svapne iva
| yathā
svapne
|
brahma
svapnapadārthatayā bṛṃhitam | ātmākhye vastuni |
ātmani
svabhittau |
vāgbhābhiḥ
vikalpabhānabhūtaiḥ |
yad-idaṃ-tat-sva-śabdārthaiḥ bhāti
| tathā ity arthaḥ | svapne hi
ātmabhāvena
ātm(ā)abhā°
sthitasya brahmaṇaḥ padārthabhāvena bhānaṃ sarvasākṣikam eva | nanv anye bauddhādayaḥ sarvathā padārthāpahnavaṃ kurvanti | tat kathaṃ tvayaivam uktam ity āha
yo yad
iti | yaḥ yaḥ kaścit brahmavidaḥ bauddhādiḥ yat yat padārthānāṃ sarvathā asattvādi
vetti
anubhavati |
saḥ tat vettu
anubhavatu | kim asmākaṃ tadvedanena | brahmavidvedane eva tātparyāt iti bhāvaḥ | atra ca
yac
chabdaḥ
idam
āditrayeṇa saha samānādhikaraṇyadarśanāt sāmānyaniṣṭhaḥ | śiṣṭāḥ
idam
ādayaḥ trayaḥ viśeṣaniṣṭhāḥ | tatrāpi
idaṃ
śabdaḥ pratyakṣavedyaniṣṭhaḥ iti sarvanāmacatuṣkenaiva sarvapadārthākṣepasiddhāv anupayuktatvād anyeṣām akathanam iti jñeyam | atha vā
brahmavid
ity āmantraṇapadaṃ brahmajñānādhikṛte śrīrāme viśiṣṭādhikāritvasūcanāya prayuktaṃ | tathā ca sphuṭa evārthaḥ | nāpi duryojakatvākhyadoṣāpattiḥ ||
proktabrahmavidanubhavāśrayaṇena śaṅkāviṣayīkṛtaṃ paraprayuktaṃ codyaṃ pariharati
nyāyenānena sarvasmin sarge brahmāmbare sati /
kim idaṃ kasya vakṣīti codyacañcur nirākṛtaḥ //
anena nyāyena
anayā padārthānāṃ brahmamayatve 'pi bhedasādhikayā brahmavidanubhavarūpayā yuktyā | na tu padārthānāṃ sarvathāpahnavakāriṇyā bauddhādiyuktyā |
sarge
sṛjikriyākarmaṇi bhāvajāte |
brahmāmbare
brahmākāśarūpe |
sati
| tvam kiṃrūpaḥ | tvam
kim idaṃ
kiṃrūpam
idaṃ
śāstraṃ |
kasya
kiṃrūpasya śiṣyasya |
vakṣi
kathayasi | sarvasya brahmaikarūpatvāt |
iti
evaṃrūpaṃ | yat
codyam
ākṣepaḥ | tena
cañcuḥ
prasiddhaḥ | evaṃrūpacodyakārīti yāvat |
nirākṛtaḥ
pratikṣiptaḥ bhavati | tena vitta iti
cañcuppratyayaḥ
Vgl. Pāṇ 5.2.26.
| vittaḥ prasiddha ity arthaḥ | nanu katham etena codyanirāsaḥ | ucyate | brahmavidā paramārthena brahmaikatve 'pi vyavahāradaśāyāṃ svapnatulyasya śiṣyasya yādṛśo yakṣaḥ tādṛśo balir iti nyāyāśrayaṇena tadrūpopadeśakaraṇaṃ yuktam eva svapnatulyasya jagataḥ aṅgīkaraṇāt | sarvathā padārthāpahnavakāriṇāṃ bauddhādīnām evedaṃ codyaṃ yuktam iti ||
evaṃ śaṅkitacodyanirāsaṃ kṛtvā svopadeśaṃ prati śrotṝn saṃmukhīkaroti
ahaṃ tāvad yathājñānaṃ yathāvastu yathākramam /
yathāsvabhāvaṃ vacmīdaṃ tat sarvaṃ śrūyatāṃ budhāḥ //
tāvac
chabdaḥ sākalye |
ahaṃ
vasiṣṭhākhyaḥ guruḥ |
idaṃ
mokṣopāyābhidhaṃ śāstraṃ |
tāvat
sākalyena |
vacmi
kathayāmi | kathaṃ vacmi |
yathājñānam
jñānānusāreṇa | tathā
yathāvastu
vastvanusāreṇa
°s⟨v⟩āreṇa
| tadvat
yathākramam
kramānusāreṇa | punaḥ katham |
yathāsvabhāvaṃ
svabhāvānusāreṇa | jñānādayaḥ catvāra eva hi śāstrapravṛttinimittabhūtāḥ |
tat
tato
hetoḥ
het⟨a⟩[o]ḥ
| he
budhāḥ
| yuṣmābhiḥ
sarvam śrūyatām
śravaṇagocarīkriyatām |
budhā
ity āmantraṇapadaṃ budhānām evaitacchāstraśravaṇe adhikāritvaṃ sūcayati |
sarvam
ity anena sakalam idaṃ śrutvā paramaprayojanāvāptiḥ bhaviṣyatīty ardhād utthāya na gantavyam iti sūcitam ||
evaṃ śravaṇayogyaṃ budhavargaṃ saṃmukhīkṛtyotpattiprakaraṇatātparyārthaṃ ślokena saṅgṛhya kathayati
svapnavat paśyati jagac cinnabho dehavinmayam /
svapnasaṃsāradṛṣṭāntā ihaivāntaḥ samanvitāḥ //
cetayati pāṣāṇaprakhyaṃ karaṇavargaṃ svāveśena cetanakriyākartṛtve prerayatīti
cit
sarvāntargataṃ kim api śuddhaṃ tattvaṃ | atha vā cetatīti
cit
citikriyākartṛbhūtaṃ kim api tattvam | sā eva
nabhaḥ
sarvavyāpakatvāt ākāśaṃ | tat
cinnabhaḥ
cidākāśaḥ |
jagat
gamanaśīlam dṛśyaprapañcaṃ |
svapnavat paśyati
svapnavat svayaṃ kalpayitvā anubhavati | kīdṛśaṃ
jagat
|
dehavinmayaṃ
|
dehavit
deho 'ham iti jñānam | ahaṅkāra iti yāvat | tasya vikāraḥ
dehavinmayaṃ
ahaṅkārasvarūpaṃ | na tu śuddham ity arthaḥ | nanu svapnaḥ kim iha dṛṣṭāntatvena datta ity | atrāha
svapne
ti | svapne dṛṣṭāḥ saṃsārāḥ
svapnasaṃsārāḥ
| te eva
dṛṣṭāntāḥ
nirṇayasthānāni | te
svapnasaṃsāradṛṣṭāntāḥ ihaivā
smin jāgratprapañce ev
āntaḥ
|
sam
yak | na tu āmukha eva |
anvitāḥ
sambaddhāḥ bhavanti | kalpanāmātrasiddhatvāt | ataḥ svapnasya dṛṣṭāntatvam uktam iti bhāvaḥ ||
saṅgraheṇoktam arthaṃ mūḍhabuddhiṣu praveśanāya svataḥ sarvajñaṃ śrīrāmaṃ madhyekṛtya vistārayituṃ prastauti
mumukṣuvyavahāroktimayāt prakaraṇāt param /
athotpattiprakaraṇaṃ mayedaṃ parikathyate //
mumukṣuvyavahārasyoktiḥ
prācuryeṇa prastutā yasmin | tat
mumukṣuvyavahāroktimayaṃ
| tādṛśāt
prakaraṇāt
| mumukṣuvyavahārākhyāt prakaraṇād iti yāvat |
param
anyat |
parikathyate
samyak kathyate ||
pratijñātaprakaraṇārambhaṃ karoti
bandho 'yaṃ dṛśyasadbhāvo dṛśyābhāve na bandhanam /
na sambhavati dṛśyaṃ tu yathedaṃ tac chṛṇu kramāt //
ayam
anubhūyamānaḥ |
bandhaḥ
dṛśyāsaktatvaṃ |
dṛśyasadbhāvaḥ
dṛśyena dṛśikriyāviṣayeṇa bhāvajātena |
sadbhāvaḥ
svarūpalābhaḥ | draṣṭāraṃ prati sphuraṇam iti yāvat | yasya | saḥ tādṛśaḥ bhavati |
dṛśyābhāve
sati
bandhanaṃ
bandhaḥ |
na
bhavati | na hi rajjvabhāve bandhanaṃ dṛṣṭam | nanu sato dṛśyasya katham abhāvaḥ setsyatīty | atrāha
na sambhavatī
ti |
tu
śabdaḥ sambhavinaḥ śuddhadraṣṭuḥ sakāśāt dṛśyasya vyatirekadyotakaḥ |
dṛśyaṃ na sambhavati
sambhavanakriyākartṛtvaṃ na bhajati | svapnanyāyena pratītimātrasiddhatvāt | nanu katham etad ity | atrāha
yathedam
iti |
idaṃ
dṛśyāsambhavanaṃ |
yathā
bhavati |
tat kramāt śṛṇu
||
nanu kimartham utpattiprakaraṇam eva prathamaṃ kathayasīty apekṣāyām āha
utpadyate yo jagati sa eva kila vardhate /
sa eva mokṣam āpnoti svargaṃ vā narakaṃ ca vā //
dharmādharmollaṅghanena
mokṣam
| dharmeṇa
svargam
| adharmeṇa
narakam
iti vibhāgaḥ ||
nanu tataḥ kim ity | atrāha
atas teṣv avabodhārthaṃ tat tāvat kathayāmy aham /
utpattiṃ saṃsṛtāv eti pūrvam eva hi yo yathā //
yataḥ utpattyādīnām ekādhikaraṇatvaṃ asti |
ataḥ teṣu
kramabhāviṣu utpattyādiṣu
madhye
⟨s⟩[m]adhye (tava) ava°: Tilgung eines ursprünglichen Explicans
tava
eines
te
der Mūla-
|
avabodhārthaṃ
tvajjñānārthaṃ | ihāsmin prakaraṇe |
aham tāvat
prathamaṃ |
tat kathayāmi
|
tat
kiṃ |
yaḥ
puruṣaḥ |
yathā
yena prakāreṇa |
saṃsṛtau
saṃsaraṇasvabhāve saṃsāre |
pūrvam eva
sargādau eva |
utpattim eti
brahmaṇaḥ vyatiriktatvena sattāṃ bhajati | tato 'nantaraṃ sthitiprakaraṇādau vardhanādikam api kathayāmīti bhāvaḥ |
hi
śabdaḥ niścaye | ata evāsya prakaraṇasyotpattiprakaraṇam iti nāmāpi bhavatīti jñeyam ||
tatra tāvat
saṅkṣepakathanaṃ
katha⟨ṃ⟩naṃ
pratijānīte
idaṃ prakaraṇārthaṃ tvaṃ saṅkṣepāc chṛṇu rāghava /
tataḥ prakathayiṣyāmi vistaraṃ te yathepsitam //
he
rāghava
|
tvam idam
jagadutpattirūpaṃ |
prakaraṇārthaṃ
utpattiprakaraṇābhidheyaṃ |
saṅkṣepāt
saṅkṣepeṇa
śṛṇu
|
tataḥ
saṅkṣepānantaram |
yathepsitaṃ
īpsitānusāri
vistaraṃ kathayiṣyāmi
| saṅkṣepakathanena vinā tvatsandehānutthānāt vistareṇa kathanaṃ na sambhavati | sandehaviṣayatvāt vistarasyeti bhāvaḥ ||
pratijñātāṃ saṅkṣepataḥ jagadutpattiṃ kathayiṣyan prapañcākrāntabuddheḥ śiṣyasya vidhimukhena mūlakāraṇasvarūpakathanam ayuktaṃ jñātvā sthūṇānikhanananyāyam āśritya jagannāśamukhena mūlakāraṇasvarūpaṃ
kathayituṃ
katha(nama)yituṃ
prastauti
yad idaṃ dṛśyate sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam | /
tat suṣupta iva svapnaḥ kalpānte pravinaśyati //
asmābhiḥ
yat
|
idam
purovarti |
sthāvarajaṅgamaṃ
sthāvarajaṅgamasvarūpa |
jagat
naśvaraṃ bhāvajātaṃ |
dṛśyate
anubhūyate |
tat kalpānte
āntarārthavivakṣāyāṃ sarvadṛśyakṣayarūpāyāṃ turyāvasthāyāṃ viśeṣataḥ tadatītāvasthāyāṃ ca | bāhyārthavivakṣāyāṃ tu
kālāntarabhāvini
°ra(m)*bh*ā°
pralayakāle |
pravinaśyati
prakarṣeṇa saṃskārākhyāt mūlād
ādhārād
mūlā*d ā*dhār⟨-⟩[ād]
naśyati | mūlakāraṇabhāvenāvasthānāt adarśanaṃ
yāti
°ti⟨ṃ⟩
| ka
iva
|
svapna iva
| yathā
suṣupte svapnaḥ
naśyati | tathety arthaḥ | nanu suṣuptau jagato bījabhāvenāvasthānāt anyathā punarbhavāyogāt katham ayam upamānopameyabhāvaḥ siddhyatīti cen | na | staimityākhyasya sāmānyadharmasyobhayatrāpy avasthānāt
sāmānyadharmamātrāśrayaṇenaiva
(a)s*ā*⟨pt⟩[m]ānya°
hi upamānopameyabhāvaḥ uttiṣṭhati | iti na ko 'pi virodhaḥ ||
yatsvarūpaprakaṭanārtham ayaṃ yatnaḥ kṛtaḥ tan mūlakāraṇaṃ śeṣatvena kathayati
tataḥ stimitagambhīraṃ na tejo na tamas tatam /
anākhyam anabhivyaktaṃ yat kiñcid avaśiṣyate //
tataḥ
prapañcanāśānantaram |
yat kiñcit
kenāpi nāmnā vaktum aśākyaṃ kim api sūkṣmaṃ vastu |
śiṣyate
śeṣatayā tiṣṭhati | tasyāpi nāśe nāśopalabdhur abhāvena sampanno 'pi prapañcanāśaḥ | asatkalpa eva syād iti bhāvaḥ | nanu nāmataḥ tad vastu kathaṃ noktam ity | atra
viśeṣaṇadvāreṇa
°dvāre*ṇa*
hetum āh
ānākhyam
iti |
anākhyam
ākhyākartṛtvena sthitatvāt ākhyākarmatāṃ netum aśakyam | nanu kathaṃ tad
anākhyam
ta*d a*nā°
astīty | atrāpi viśeṣaṇadvāreṇa hetum āh
ānabhivyaktam
iti |
anabhivyaktam
atisūkṣmatvāt | bāhyāntaratvena
sthitair
sthi(ā)tair
indriyair apratyakṣīkṛtam ity arthaḥ | bāhyāntarendriyāpratyakṣasya cānākhyatvaṃ sphuṭam eva | vāgindriyasyāpi agamyatvāt | nanv anabhivyaktatvam api kathaṃ tasyāstīty | atrāpi viśeṣaṇadvāreṇa hetum āha
na tejo na tama
iti | cetyakalitaṃ cinmātraṃ
tejaḥ
| taccetyaṃ
tamaḥ
| atha vā sūryādikaṃ
tejaḥ
| andhakāraḥ
tamaḥ
tadvyatiriktasvarūpam ity arthaḥ | tathā ca tasyānabhivyaktatvam eva | tejastamasor eva abhivyaktiviṣayatvāt | tathāpi śūnyatāpattim āśaṅkya viśeṣaṇam āha
tatam
iti | sarvatra protasvarūpam ity arthaḥ | śūnyatve kathaṃ tatatvaṃ syād iti bhāvaḥ | kena svarūpeṇa tasya protatvam astīty | atrāha
stimitagambhīram
iti | stimitaṃ ca tat gambhīraṃ ceti
stimitagambhīram
| cinmātrarūpatvena cetyabhāvarūpasya prasaraṇasyābhāvāt
niḥspandam
ni[ḥ]spa°
| nirālambanatvena svabhinnasyāvagāḍhuḥ abhāvāt duravagāhaṃ cety arthaḥ | ataś ca nirālambaśuddhacinmātrarūpatayā protam astīti bhāvaḥ | yady api nāsargaṃ tiṣṭhati |
param
iti
vakṣyamāṇanītyā
3.1.12a
tasya tattvasya prapañcodbhāvanaṃ prati sarvadaiva spando vartata eveti | śuddhatayā sthitasya tasyopalabdhiḥ kadāpi na sambhavaty eva | tathāpi
deśād deśāntaraṃ dūram
ityādivakṣyamāṇanītyā
3.7.17a
madhyavṛttiṣu sadā tadupalabdhiḥ sambhavaty eveti na vimukhena bhavitavyam | videhamuktānāṃ tu sarvadā tanmayatvam api sambhavati | yataḥ asya cinmātratattvasyedṛśa eva mahimā bhavati | yat sarvadā viśvamayaṃ tad uttīrṇaṃ ca bhavatīti na kiñcid viruddham ||
nanu yadi tat tattvam anākhyam asti tat kathaṃ budhaiḥ tasya tattvasya
ṛtaṃ ātme
tyādikāḥ sañjñāḥ kṛtāḥ ity | atrāha
ṛtam ātmā paraṃ brahma satyam ityādikā budhaiḥ /
kalpitā vyavahārārthaṃ yasya sañjñā mahātmanaḥ //
budhaiḥ
tatsākṣātkāravadbhiḥ |
kalpitāḥ
kalpanayā bhāvitāḥ |
vyavahārārthaṃ
śiṣyopadeśākhyavyavahārasampādanārtham | na tu kiñcit pravṛttinimittam upādāya
ṛtā
dikāḥ
sañjñāḥ
tatra pravartante iti bhāvaḥ ||
nanu tat īdṛśaṃ
bhavatu
°t⟨v⟩u
| kiṃ tata ity | atrāha
sa tathābhūta evātmā svayam anya ivollasan /
jīvatām upayātīva bhāvināmakadarthanām //
tathābhūta eva
paramārthataḥ proktāt svarūpād apracyuta eva |
saḥ ātmā
proktaviśeṣaṇayuktam sarvadā bhātatvena sātatyagamanakriyākartṛbhūtaṃ cinmātrākhyaṃ tattvam |
jīvatām
sātatyagamanaviruddhasvabhāvaprāṇadhāraṇakriyākartṛbhūtaṃ jīvabhāvam |
upayātīva
gacchatīva |
saḥ
ātmā kim kurvan |
anya ivollasan
|
svayaṃ
svaviṣayatāsādanena svavyatiriktaṃ | cetyarūpa iva
ullasan
| svaparāmarśanamātreṇaiva hi cinmātrasya cetyarūpo jīvādibhāvaḥ bhavati |
tathābhūta
iti padam
iva
śabdadvayasya yogyatāṃ kathayati | na hi tathābhūtasya paramārthataḥ atathābhāvo yuktaḥ | na hi sadā jalabhāvāt apracyutasya jalasya taraṅgatāsādane 'pi paramārthataḥ ajalabhāvo yuktaḥ |
jīvatāṃ
kathambhūtāṃ |
bhāvināmakadarthanām
|
bhāvinīṃ
agre | bhavanaśīlā
nāmakadarthanā
jīveti nāmarūpā |
kadarthanā
mālinyaṃ yasyāḥ | tām | jīveti nāmayogyām ity arthaḥ | bhāvitvaṃ ca nāmnaḥ vaikharīprādurbhāve jñeyam ||
adhunā tasyaiva jīvatvānantarabhāvinīṃ manastāṃ kathayati
tataḥ sa jīvaśabdārthakalanākulatāṃ gataḥ /
mano bhavati maunātma mananān
mantharībhavan
°va⟨t⟩[n]
//
tataḥ
jīvabhāvānantaram
°ram⟨ḥ⟩
|
saḥ
ātmā |
manaḥ bhavati
| kīdṛśaṃ
manaḥ
|
maunātma
| sahajasvarūpavimarśāsāmarthyaṃ
maunaṃ
| tadrūpam kutaḥ bhavatīty | atra hetugarbhaṃ viśeṣaṇam āha |
mantharībhavann
iti | yataḥ
mantharībhavan
°va⟨t⟩[n]
alasībhavan bhavati ity arthaḥ | kutaḥ
mantharībhavan
ity apekṣāyām āha |
mananād
iti |
mananāj
jīvatvamananākhyāt dharmāt | mananaparatvenaiva hi ātmā svaparāmarśaṃ prati
mantharībhavati
| tataḥ manorūpaṃ bhavati | kathambhūtaḥ
saḥ
|
jīvaśabdārthakalanākulatām
| jīvasya vācakaḥ śabdaḥ
jīvaśabdaḥ
| tasya yaḥ
arthaḥ
aṇurūpaḥ jīvaḥ | tasya yaḥ
kalanā
svarūpatayā parāmarśaḥ | tayā yā
ākulatā
|
tām gataḥ
| ayaṃ bhāvaḥ | sarvathā cetyavyatiriktasvarūpaṃ cinmātraṃ prathamaṃ cittvenāham iti svaparā-marśaṃ karoti | tatra grāhakatayā sthitasya bhāgasya cid iti nāma | grāhyatayā sthitasya tu jīvatvaṃ | tataḥ tasya jīvasya svasmin aṇutvaparāmarśo bhavati | tad eva ca tasya manastvam iti ||
phalitaṃ kathayati
manaḥ sampadyate tena mahataḥ paramātmanaḥ /
susthirād asthirākāras taraṅga iva vāridheḥ //
tena
tataḥ hetoḥ |
manaḥ
aṇurūpaṃ cittaṃ |
mahataḥ
vyāpakāt |
paramātmanaḥ sampadyate
prādurbhavati | ka
iva
|
taraṅga iva
| yathā
susthirāt
s⟨va⟩[u]sthi°
vāridheḥ
samudrāt |
asthirākāraḥ taraṅgaḥ sampadyate
| tathety arthaḥ | atra ca susthiratvaṃ taraṅgāpekṣayā jñeyam ||
manasaḥ
mana(ḥ)saḥ
utpattim uktvā tatkāryabhūtasya jagataḥ utpattiṃ kathayati
tat svayaṃ svairam evāśu saṅkalpayati nityaśaḥ /
teneyam indrajālaśrīr vitateva vitanyate //
tat
paramātmoktaṃ manaḥ |
svayam
| na tu anyat kiñcit madhyekṛtya |
svairam
svecchayā | na tu parapreraṇayā |
saṅkalpayati
saṅkalpaṃ karoti | ataḥ
tena
manasā |
iyam
anubhūyamānā |
indrajālaśrīḥ
mithyābhātattvena indrajālavat bhāsamānatvāt indriyajālasampadrūpā sṛṣṭiḥ |
vitanyate
vistāryate | kathambhūt
eva
|
vitateva
vistīrṇā iva | paramārthataḥ aṇusvarūpe manasi sthitatvāt vaitatyarahitet
īva
śabdopādānam ||
paramātmotthān manasaḥ sṛṣṭyutthānakathanaphalam āha
yathā kaṭakaśabdārthaḥ pṛthaktvārho 'sti kānake /
na nāma kaṭake tadvaj jagacchabdārthatā pare //
yathā kaṭakaśabdārthaḥ
kaṭakaśabdābhidheyabhūtaḥ sanniveśaviśeṣaḥ |
pṛthaktvārhaḥ
| arthāt
kānakāt
°kā⟨n⟩[t]
pṛthaktvayogyaḥ
na
bhavati | kva sthitasya kaṭakaśabdasyārthaḥ |
kānake kaṭake
kanakanirmite kaṭake ity arthaḥ |
tadvat pare jagacchabdārthatā
bhavati |
tadvad
ity anena dṛṣṭāntagataṃ sarvam ākṣipyate | tenāyam arthaḥ |
tadvat
tathā |
pare
| arthāt proktanītyā jagattayā sthite uttīrṇe cinmātre | sthitasya jagacchabdasyārthaḥ parāt
pṛthaktvārhaḥ na
bhavati ||
mūḍhabuddhiṣu saṅkramaṇārthaṃ punar apy etad eva kathayati
brahmaṇy evāsty ananyātma yathāsthitam idaṃ jagat /
na jagacchabdakārtho 'sti hemnīva kaṭakāditā //
yathāsthitam
anena prakāreṇaiva sthitaṃ | na tv anyaṃ prakāram āsādyeti yāvat |
idaṃ jagat brahmaṇi
bṛṃhite cinmātre |
ananyātma
ananyasvarūpaṃ
asti
| tatra
jagacchabdakārthaḥ
°cha[bda]kā°
|
jagacchabdakasya
jagad iti śabdasya |
arthaḥ
brahmavyatiriktapadārtharacanārūpaṃ abhidheyam |
na
bhavati | tattayābhimatasya jagataḥ brahmatvasādhanāt |
jagacchabdakārthaḥ
kā
iva
|
kaṭakāditā iva
| yathā
kaṭakāditā
kaṭakādibhāvaḥ |
hemni nāsti
| tathety arthaḥ ||
asattvasādhikām ata evoktārthadārḍhyakāriṇīṃ manasaḥ sakāśāt jagadutpattim anuvadati
asataivāsatī tāpanadyeva laharī calā /
manasaivendrajālaśrīr jāgatī pravitanyate //
manasā eva
| na tv anyena kenacit |
jāgatī
jagatsambandhinī | jagatsvarūpeti yāvat |
indrajālaśrīḥ
indrajālasampat |
pravitanyate
| kathambhūten
aiva
|
asatā eva
asatsvarūpeṇaiva | na hi brahmavyatirekeṇa manasaḥ pṛthak sattā asti | kathambhūt
endrajālaśrīḥ
kath⟨e⟩[am]°
|
asatī
svakāraṇabhūtamanovat asatsvarūpā | manasā kay
eva
| tāpe bhāsamānā nadī
tāpanadī
| tayā
iva
| yathā asatyā tāpanadyā
asatī calā laharī pravitanyate
| tathety arthaḥ | nanu kathaṃ pūrvaśloke kanakakaṭakasya dṛṣṭāntatvaṃ iha tāpanadīlaharyāḥ iti cet | satyam | pūrvaśloke jagataḥ paramārthataḥ brahmarūpatvakathanārthaṃ kanakakaṭakasya dṛṣṭāntatvaṃ | asmin śloke tu tasyaivānupapattinivāraṇāya brahmavyatirekeṇāsattvakathanārthaṃ tāpanadīlaharyāḥ dṛṣṭāntatvam ity ekaphalasādhakatvān na dṛṣṭāntadvayasya vaiṣamyam | jagataḥ manonirmāṇatvābhāve hi paramārthasattvaṃ prāpnoti | tathā ca bhinnasattābhājaḥ tasya brahmatvakathanam ayuktaṃ syāt | na hi ghaṭe paṭo 'yam iti vaktuṃ yuktam | ity anupapattinivāraṇāyāsya ślokasyopanyāsaḥ | iti tadantargatasya dṛṣṭāntasyāpi tadartham eva saḥ yuktaḥ ||
jāgatīm indrajālaśriyaṃ viśinaṣṭi
avidyā saṃsṛtir bandho māyā moho mahat tamaḥ /
kalpitānīti nāmāni yasyāḥ sakalavedibhiḥ //
sakalavedibhiḥ
sarvajñaiḥ ||
adhunā proktāyāḥ indrajālaśriyāḥ sakāśāt mokṣakāṅkṣiṇaṃ śiṣyaṃ jñātvā mokṣasvarūpanirūpaṇaṃ vinā śiṣyasya mokṣāvāptim ajānan mokṣasvarūpanirūpaṇam api tadviruddhabandhasvarūpajñānaṃ vināśakyaṃ manyamānaḥ tatsvarūpanirūpaṇaṃ pratijānīte |
bandhasye
ti /
bandhasya tāvad rūpaṃ tvaṃ kathyamānam idaṃ śṛṇu |
tataḥ svarūpaṃ mokṣasya jñāsyasīndusamānana //
bandhasya
indrajālaśrīsvarūpadṛśyāsaktatvasya | anupādeyabandhasvarūpanirūpaṇapratijñayā vyākulībhūtaṃ śiṣyaṃ samāśvāsayati
tata
iti |
tataḥ
bandhasvarūpakathanānantaram |
mokṣasya
dṛśyanairapekṣasya | heyanirūpaṇānantaram upādeyanirūpaṇasya yuktatvād iti bhāvaḥ ||
bandhasvarūpaṃ kathayati
draṣṭur dṛśyatvasattāṅga bandha ity abhidhīyate /
draṣṭā dṛśyavaśād baddho dṛśyābhāvād vimucyate //
he
aṅga
| paṇḍitaiḥ
dṛśyasattā
dṛśyasadbhāvaḥ |
draṣṭuḥ
dṛśikriyākartuḥ |
bandhaḥ abhidhīyate
| bhāvapratyayaḥ pādapūraṇārthaḥ | etad evānvayavyatirekābhyāṃ āśvāsayogyaṃ karoti
draṣṭe
ti |
dṛśyavaśāt
dṛśyavaśena | dṛśyasattāvaśeneti yāvat |
dṛśyābhāvāt
dṛśyāsattayā | viṣayasya bhāve viṣayiṇo 'pi bhāvāt | tadabhāve tasyāpy abhāvāt iti hetudvayaṃ vākyadvaye svayaṃ yojyam ||
tatra dṛśyasvarūpaṃ kathayati
jagat tvam aham ityādi
sargātmā
°ā(tiḥ)*di*sa°
dṛśyam ucyate /
yāvad etat sambhavati tāvan mokṣo na vidyate //
jagat
bandhahetuḥ dṛśyaprapañcaḥ |
tvam
tato mokṣākāṅkṣī śiṣyaḥ |
aham
ity upadeṣṭā |
ādi
śabdena mokṣasya grahaṇam | tasyāpi dṛśyatvānapāyāt | paṇḍitaiḥ
jagat tvam aham ityādi dṛśyam
dṛśikriyākarm
ocyate
| kuta ity ākāṅkṣāyām viśeṣaṇadvāreṇa hetuṃ kathayati |
sargātme
ti | sṛjyamānasvarūpa ity arthaḥ | sṛjyamānasya ca dṛśyatvaṃ sphuṭam eva darśanapūrvakatvāt | sarjanasya ca darśanapūrvakatvaṃ
tad aikṣate
tyādiśrutisāmarthyāt
ChU 6.2.3.
jñeyam | asya bandhahetutvam anuvadati |
yāvad
iti |
yāvat etat
idaṃ
jagadādidṛśyam
°ā*di*dṛ°
|
sambhavati
sattāyuktaṃ bhavati |
tāvat mokṣaḥ na vidyate
| bandhanimittasya sthitatvāt | sattāmātreṇaiva ca dṛśyasya bandhanimittatvasvabhāvatvāt ||
nedam iti vacanakathanamātreṇaiva śāntadṛśyatvābhimānayuktaṃ śiṣyaṃ prati āha
nedaṃ nedam iti vyarthaiḥ pralāpair nopaśāmyati /
saṅkalpajanakair dṛśyavyādhiḥ pratyuta vardhate //
idam
anubhūyamānaṃ |
idaṃ
dṛśyam |
na
bhavati |
idaṃ
dṛśyaṃ
na
bhavati
iti
evaṃrūpeṇa sthitaiḥ
vyarthaiḥ
dṛśyaśāntyākhyaphalarahitaiḥ | tathā
saṅkalpajanakaiḥ
niṣedhākhyasaṅkalpotpādakaiḥ |
pralāpaiḥ
unmattapralāpaiḥ |
dṛśyavyādhiḥ
dṛśyākhyo rogaḥ |
nopaśāmyati
niṣedharūpatayā sthitatvāt |
pratyuta vardhate
vṛddhiṃ yāti | niṣedhākhyasaṅkalpavardhakatvāt | nanu kathaṃ niṣedhasya dṛśyatvaṃ | satyam |
draṣṭṛviṣayatvāt
d⟨ṛ⟩[ra]ṣṭṛ°
niṣedho 'pi hi draṣṭuḥ svataḥ bhinnatayā bhāti ||
nanu
nedam
iti
vacanamātreṇa
°na(ṃ)mā°
dṛśyaśāntiḥ mā bhavatu | tarkādibhiḥ tacchāntiṃ sādhayāmaḥ ity | atrāha
na ca tarkabharakṣodair na tīrthaniyamādibhiḥ /
sato dṛśyasya jagato yasmād ete vicārakāḥ //
tarkabharāṇāṃ
bhedapradhānatvena dṛśyasatyatvāpādakānāṃ tarkasamūhānāṃ | ye
kṣodāḥ
vicāraṇāni | taiḥ
dṛśyavyādhiḥ nopaśāmyati
| tathā
tīrthaniyamādibhiḥ dṛśyavyādhiḥ nopaśāmyati
| yataḥ
ete tarkabharā
dayaḥ
dṛśyasya jagataḥ
°sya (dṛ) ja°
sataḥ vicārakāḥ
satyatvavicārakā bhavanti | tatra tarkāṇāṃ sākṣād eva
padārthasādhakatvaṃ
°tv(ā)aṃ
| tīrthādīnāṃ tu svargādiphalaniṣṭhatvāt | na hy asatyaniṣṭhatvaṃ yuktam ||
nanu tarkāḥ sad api jagat paryante bhāgataḥ anityatvena kathayantīti teṣām api bhāgataḥ dṛśyaśāntyupapādakatvam asty evety | atrāha
jagad dṛśyaṃ tu yady asti na śāmyaty eva tat kvacit /
nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate
sataḥ
BhG 2.16ab.
//
dṛśyam
dṛśikriyāviṣayībhūtaṃ
dṛś⟨ya⟩[i]kri°
|
jagat
naśvarasvabhāvaṃ bhāvajātaṃ |
yady asti
yadi paramārthasat bhavati |
tat
tadā |
kvacit
kutrāpi deśe kāle vā |
na śāmyati
śāntiṃ na vrajati | yataḥ
asataḥ
astikriyākartṛtvam abhajataḥ |
bhāvaḥ
sattā |
na
bhavati | tathā
sataḥ
astikriyākartṛtvaṃ bhajataḥ |
abhāvaḥ
asattā |
nā
sti | svarūpahāniprasaṅgād iti bhāvaḥ ||
dṛśyaparamārthasattve doṣam āha
acetyacitsvarūpātmā
āh⟨ā⟩[a a]cety(e)a°;
yatra yatraiṣa tiṣṭhati /
draṣṭā tatrāsya dṛśyaśrīḥ samudety apy aṇūdare //
citā svayam āvirbhāvyasvaviṣayīkṛtaṃ bhāvajātaṃ
cetyaṃ
| avidyamānaṃ cetyaṃ yasyāṃ | sā
acetyā
| proktasvarūpacetyavyatirikteti yāvat | tādṛśī yā
cit
| tat
svarūpaḥ
tanmayaḥ |
ātmā
svarūpaṃ yasya | saḥ
acetyacitsvarūpātmā
*citsvarūpātmā*
|
yatra yatra
yasmin yasmin deśe | yasyāṃ yasyām avasthāyām iti yāvat |
tiṣṭhati
|
aṇūdare 'pi
paramasūkṣmodare 'pi |
tatra
tasmin deśe |
asya
draṣṭuḥ |
dṛśyaśrīḥ samudeti
prādurbhavati | nanu tādṛśe sūkṣmatare deśe 'rme katham etādṛśasya prapañcasyāvasthānaṃ sambhavati | satyam | sthūladṛśyasaṃskārotpāditayā smṛtyā tatra tasya prādurbhāvaḥ sidhyaty eva [---]tvāt ||
atha
tapodhyānādibhiḥ
*prādurbhāvaḥ si⟨d⟩dhyaty eva ---tvāt ||2⟨6⟩[7]|| atha tapodh⟨---⟩[yānādi(?)]bhiḥ*
satyadṛśyaśāntyabhimānagrastān prati kathayati
draṣṭur asti jagad dṛśyaṃ tat
pramṛṣṭam
pra⟨sya⟩*mṛ*ṣṭam
idaṃ mayā /
tyaktaṃ tapodhyānajapair iti kāñcikatṛptivat //
draṣṭuḥ
dṛśikriyākartuḥ |
jagat dṛśyam
svabhinnatayā
dṛśikriyāviṣayo
dṛś⟨ya⟩[i]kriyāviṣayo⟨viṣayo⟩
bhavati |
tat
jagadrūpaṃ dṛśyaṃ |
mayā tapodhyānajapaiḥ tyaktam
śāntiṃ nītam |
iti
etat |
kāñcikatṛptivat
kāñcikadravyeṇa mama tṛptir jāteti vacanavat bhavati | yathā tṛptyarthaṃ bhakṣitena kāñcikadravyeṇa pratyuta kṣut eva jāyate | tathā svabhinnadevatārādhanārtham anuṣṭhitaiḥ tapaḥprabhṛtibhiḥ api dṛśyavṛddhir eva jāyate iti bhāvaḥ ||
nanu dṛśyaṃ satyaṃ bhavatu | mokṣāvasthāyāṃ dṛśyān
nirgatasyāta
°tasyā(tasyā)ta
eva viśeṣaguṇāsaṃvedanapātratāṃ gatasyātisūkṣmasya jīvasyedaṃ dṛśyaṃ kiṃ karoti | na hi suptasya bāhyajagatkṛtaṃ vyākulatvaṃ dṛśyate ity | atrāha
yadi nāma jagad dṛśyam asti tat pratibimbati /
paramāṇūdare 'py asmiṃś cidādarśe na saṃśayaḥ //
jagat
naśvaram dṛśyajātam |
yadi nāmāsti
yadi nāma paramārthasat bhavati |
tadā paramāṇūdare 'pi
atisūkṣmamadhye 'pi |
asmin
ātmatvena sthite |
cidādarśe
cinmakure |
pratibimbati
pratibimbatvena saṅkrāmati ||
katham etad ity | atrāha
yatra tatra sthitaṃ rāma yathādarśe prabimbati /
adridyūrvīnadīśādi cidādarśe tathaiva hi //
he
rāma
|
hi
yasmāt kāraṇāt |
yathā yatra tatra sthitaṃ
vastu |
ādarśe prabimbati
pratibimbati |
tathaiva
tadvat eva |
adridyūrvīnadīśādi
adrayaś ca dyauś ca ūrvī ca
nadīśāḥ
samudrāś ca | te
adridyūrvīnadīśāḥ
| te
ādiḥ
yasya jagataḥ | tat
adridyūrvīnadīśādi
| tādṛśaṃ jagat |
cidādarśe
cinmakure |
pratibimbati
°ba(sya)ti
| svabhāvasya tyaktum aśakyatvāt | ayaṃ bhāvaḥ |
sphurattā
°ra[t]tā
eva hi sattā bhavati | sā ced dṛśye paramārthataḥ asti tadā
sphurattāmātramayī
°ra[t]tāmātramay(ā)⟨*am*⟩[ī]
cinmātratvāt | sā svasphurattātvataḥ kadāpi na vyatiriktā bhavet iti kadāpi cidādarśaḥ dṛśyapratibimbarahito na bhavet iti ||
tathā ca mokṣābhāvaprasaṅga ity abhiprāyeṇāha
tatas tatra punar duḥkhaṃ jarā maraṇajanmanī /
bhāvābhāvagrahotsargāḥ sthūlasūkṣmacalācalāḥ //
tataḥ
yadi cidādarśaḥ dṛśyasadbhāvena punaḥ punaḥ pratibimbayukto bhavet | tadā
tatra
tasmin cinmātre |
punaḥ duḥkhaṃ
bhavet | tathā
jarā
bhavet | tadvat
maraṇajanmanī
bhavetāṃ | tathā
bhāvābhāvagrahotsargāḥ
prādurbhāvanāśādānatyāgāḥ bhaveyuḥ | saṃsārasyaitatsvarūpatvāt | duḥkhādayaḥ kathambhūtāḥ |
sthūlasūkṣmacalācalāḥ
| tatra jāgratkālīnānāṃ sthūlatvam acalatvaṃ ca | svapnakālīnānāṃ sūkṣmatvam calatvaṃ ceti vibhāgaḥ | suṣuptau duḥkhādibhānābhāvāt | tathā ca sthūlasūkṣmaduḥkhādirūpasaṃsāragrastatvena jīvasya kadāpi muktiḥ na syād iti bhāvaḥ ||
nanu bhavatu dṛśyaṃ paramārthasat | tathāpi samādhiparāṇām anartham utpādayituṃ kāsya śaktir ity | atrāha
idaṃ pramārjitaṃ dṛśyaṃ mayā nātrāham āsthitaḥ /
etad evākṣayaṃ bījaṃ samādhau saṃsṛtismṛteḥ //
mayā idam dṛśyam pramārjitam
samādhyupāyena nāśitam | yataḥ
aham atra āsthitaḥ
āsthāyuktaḥ
nā
smi |
etad eva
pūrvārdhoktaṃ vastu eva |
samādhau
dṛśyoparamasvarūpe samādhāne |
saṃsṛtismṛteḥ
dṛśyasmṛteḥ |
akṣayaṃ bījaṃ
syāt | saṃsṛtiviṣayasya dṛśyasya saṃsṛtiśabdavācyatvaṃ lakṣaṇayā jñeyam | ayaṃ bhāvaḥ | samādhipariṇatasya dṛśyapramārjanaṃ tadanāsthā ca siddhatvena sphurati na vā | na cet tadā sampannam apy etad dvayam asad eva | sphurattāyāḥ eva paramārthataḥ sattāsvarūpatvāt | sphurati cet tadāsthitā eva saṃsṛtismṛtiḥ | tadbījasya sphuraṇasya sthitatvāt | nanu tvadabhimate
dṛśyātyantābhāve
dṛśyā⟨ṃ⟩tya°
'pi ayaṃ doṣaḥ prasajati | sphurati cet dṛśyātyantābhāvaḥ tat sthitam eva dṛśyaṃ | sphuraṇākhyasya bījasya sthitatvāt | na cet tad asann eva dṛśyātyantābhāvaḥ | iti cen | na | na hi dṛśyātyantābhāvavādinaḥ sarvoparamasvarūpaḥ samādhiḥ dṛśyātyantābhāvatayā abhipretaḥ yena proktadoṣaprasaṅgaḥ syāt | kiṃ tu dṛśyātyantābhāvaniścayamātram eva tasyopayogi | na hi rajjusarpanivāraṇārthaṃ mantrapaṭhanaṃ yuktam | api tu nāyaṃ sarpa iti sarpātyantābhāvaniścayamātrasyaiva tatropayogaḥ | atyantābhāvaniścayaś ca guruśāstrasaṅgodbhūtenādhiṣṭhānabhūtacinmātravijñānenaiva
sidhyati
°⟨d⟩dhya°
| na pāṣāṇabhāvāpādakaiḥ samādhibhir ity alaṃ prapañcena ||
na kevalaṃ jagatsatyatvavācyabhyupagatadṛśyoparamasvarūpasya samādheḥ dṛśyabījadhāratvamātram evāsty | api tu kāryakaraṇe asāmarthyam apy astīty abhiprāyeṇāha
sati tv asmiñ jagaddṛśye nirvikalpasamādhinā /
na cākṣayasuṣuptatvaṃ turyaṃ vāpy upapadyate //
tu
pakṣāntare |
asmin jagaddṛśye
jagatsvarūpe dṛśye
sati
|
sati
paramārthasati sati |
nirvikalpasamādhinā
sarvoparamasvarūpeṇa samādhānena |
akṣayasuṣuptatvaṃ turyaṃ vāpi nopapadyate
na
sidhyati
°⟨d⟩dhya°
|
akṣayasuṣuptatvaṃ
videhamuktagocarā
°tvaṃ (turyaṃ vā) vi°
turyātītāvasthā |
turyaṃ
jīvanmuktagocarā turyāvasthā ||
anupapattim eva sādhayati
vyutthāne hi
samādhīnāṃ
°nā[ṃ]
suṣuptānta ivākhilam /
jagadduḥkham idam bhāti yathāsthitam akhaṇḍitam //
hi
yasmāt kāraṇāt |
samādhīnāṃ vyutthāne
avaśyabhāvini samādhibhyaḥ vyutthāne | samādheḥ vyutthānāvasthāyām iti yāvat |
yathāsthitam
pūrvavat sthitam | ata eva
akhaṇḍitam
kenāpy aṃśena na nyūnam |
akhilaṃ
samastaṃ |
idam jagadduḥkham bhāti
sphurati | kasminn
iva
|
suṣuptānta iva
| ayaṃ bhāvaḥ | yathā rātrau suṣuptiṃ gatasyāta eva vismṛtasamastajagatprapañcasya tataḥ prabhāte prabuddhasya puruṣasya punaḥ api pūrvavat jagatprapañcaḥ sphurati | tathā yena tenopāyena
sarvoparamasvarūpasamādhiṃ
°pa(ṃ)sa°
gatasya puruṣasyāvaśyambhāvini vyutthānasamaye punar api pūrvavat jagatprapañcaḥ avaśyaṃ sphuraty eva | anyathā
asmadabhimatātyantābhāvaprasaṅgāt
°aṃ*tā*(ktā)bhā°
| tathā ca mātulānībhakṣaṇavat kṣaṇamātraṃ jagaduparamasādhakena samādhinā sarvadā jagadabhāvasvarūpasya turyasya tadatītasya ca siddhir na yukteti ||
etenāyātāṃ samādheḥ niṣphalatāṃ kathayati
prāptaṃ bhavati he rāma tat kiṃ nāma samādhibhiḥ /
bhūyo 'narthanipāte 'pi kṣaṇasāmye hi kiṃ sukham //
kiṃ nāma prāptaṃ bhavati
| kiñcid api prāptaṃ na bhavatīty arthaḥ | katham etad ity atrāha
bhūya
iti |
hi
yasmāt |
bhūyo 'narthapāte
|
bhūyaḥ anarthanipātaḥ
bhedarūpānarthanipātaḥ | yasmin | tādṛśe
kṣaṇasāmye 'pi
kṣaṇaṃ sphuraṇaśīlāyāṃ samatāyām api |
kiṃ sukhaṃ
bhavati | yataḥ kṣaṇabhātaṃ sāmyaṃ sukhadaṃ na bhavati | tataḥ tatprāptyāpi kiñcit prāptaṃ na bhavatīti bhāvaḥ |
api
śabdaḥ sāmyasya asandigdham sukhāspadatvaṃ dyotayati ||
nanu samādhau satataṃ līnasya vyutthānābhāvena kathaṃ bhūyaḥ jarāduḥkhaprādurbhāvaḥ syād ity | atrāha
yadi vāpi samādhāne nirvikalpe sthitiṃ vrajet /
tad akṣayasuṣuptābhaṃ tan manye nāmalaṃ
padam
[pa]dam
//
puruṣaḥ
nirvikalpe samādhāne
nirvikalpasamādhau |
sthitiṃ
satataṃ līnatāṃ |
yadi vā vrajet
yadi vā gacchet | ahaṃ
manye
|
tat
tadāpi |
tat
nirvikalpasamādhānam |
amalaṃ padam
jāḍyamalarahitaṃ śuddhacinmātrākhyaṃ mahāsthānaṃ |
na
bhavati | dṛśyadarśanāsāmarthyarūpasya jāḍyākhyasya malasya suptivat sthitatvāt |
tat
kathambhūtam |
akṣayasuṣuptābham
turyātītāvasthāvat bhāsamānaṃ | na tu tatsvarūpam | kālāntare 'vaśyambhāvinaḥ vyutthānasya sthitatvāt | na ca turyātītāvasthāyāḥ vyutthānaṃ kadāpi sambhavati | cinmātre atyantalayībhāvāt ||
dṛśyasatyatvavādinaḥ nirvikalpasamādhir eva na sambhavati | sthitivrajanasya tu kā kathety abhiprāyeṇāha
prāpyate sati dṛśye 'smin na ca tan nāma kenacit /
yatra tatra kilāyāti cittabhrāntyā jagadbhramaḥ //
nāma
niścaye |
asmin
anubhūyamāne jagati
sati
|
sati
paramārthe sati |
kenacit
kenāpi puruṣeṇa |
tat
nirvikalpasamādhānaṃ |
na prāpyate
| yataḥ
yatra tatra
sthitasyāpi samādhideśe taditaradeśe vā sthitasya puruṣasya |
cittabhrāntyā
| citte sthitā
bhrāntiḥ
jagatsatyatvabhramaḥ
cittabhrāntiḥ
| tayā
jagadbhramaḥ
|
kila
niścaye |
āyāti
| ayaṃ bhāvaḥ | yathā dṛśyasatyatāyāṃ niścitaḥ puruṣaḥ rātrau supto 'pi dṛśyaṃ paśyaty eva | tathā samādhiṃ gato 'pi paśyed eva samānanyāyatvāt | tathā ca dṛśyasatyatvavādinaḥ nirvikalpasamādhir eva na sambhavati | tatra sthitivrajanasya tu kā katheti ||
nanu dṛśyasatyatve niścitasyāpi yathā tathā prayuktena dhāraṇopāyena na kiñcid bhānarūpo
nirvikalpasamādhiḥ
°dhi*ḥ*
sidhyaty evety | atrāha
draṣṭātha yadi pāṣāṇarūpatāṃ bhāvayan balāt /
kilāste tat tadante 'pi bhūyo 'syodeti dṛśyatā //
draṣṭā
pramātā |
yadi balāt
kenāpi haṭhaprayogena |
pāṣāṇarūpatāṃ bhāvayan āste
tiṣṭhati |
tad api
tadāpi |
asya
svasmin pāṣāṇabhāvaṃ bhāvayataḥ draṣṭuḥ |
tadante
avaśyabhāvini pāṣāṇabhāvānte |
dṛṣyatā
paṭādiviṣayaḥ dṛśyabhāvaḥ |
udeti
sphurati | na hi jīvataḥ sarvadā pāṣāṇabhāvabhāvanaṃ śakyaṃ | tathā ca dṛśyatve niścitasya sthiraḥ nirvikalpasamādhiḥ na sidhyaty eveti bhāvaḥ ||
pāṣāṇarūpatāgamanasyāsambhavaṃ kathayati
na ca
pāṣāṇatātulyā
°tā(ṃ)tu°
nirvikalpasamādhayaḥ /
keṣāñcit sthitim āyānti sarvair ity anubhūyate //
pāṣāṇatāyāḥ tulyāḥ
pāṣāṇatātulyāḥ
| vikalparahitā ity arthaḥ | pāṣāṇatābhāvanam eva tasya draṣṭuḥ pāṣāṇabhāvaṃ nāśayati | na hi pāṣāṇaḥ svaṃ pāṣāṇatvaṃ bhāvayituṃ śaknotīti bhāvaḥ ||
yathātathāsiddhasyāpi pāṣāṇabhāvasya na paramapadatvaṃ yuktaṃ jaḍatvānapāyād | iti kathayati
na ca pāṣāṇatātulyā rūḍhiṃ yātāḥ samādhayaḥ /
bhavanty agryaṃ padaṃ śāntaṃ cidrūpam ajam avyayam //
rūḍhiṃ
pariṇāmam | ayaṃ bhāvaḥ | dṛśyadarśanāsāmarthyena jaḍatvānapāyāt pāṣāṇabhāvasya cinmātratvam ayuktam | cinmātraṃ hi sarvadā cetyacetanasamartham eva bhavati | svātantryeṇa tu yadi kadācit tac cetanaṃ na karoti tena nāsya jāḍyāpātaḥ | na hi śaktaḥ puruṣaḥ svātantryeṇa kāryam akurvan aśakta iti vaktuṃ yujyate iti ||
pūrvoktam upasaṃharati
tasmād yadīdaṃ sad dṛśyaṃ tan na śāmyet kadācana /
śāmyet tapojapadhyānair dṛḍham ity ajñakalpanā //
tasmāt
uktahetoḥ |
yadi dṛśyaṃ sat
bhavati
missing MS pages
yatvena parabodhatvāyogāt | tad eva
nirvāṇamātram
eva |
cittamātraṃ
padmajabhāvena sthitaṃ śuddhaṃ cittaṃ |
āste
|
tat
cittamātram |
vasudhāditām
paramārthasantaṃ
°sant⟨u⟩[a]ṃ
pṛthvyādibhāvaṃ |
na yāti
| nirvāṇasvarūpaśuddhabodhamayatvāt | ata eva padmajasya ādhibhautikadehābhāva iti bhāvaḥ ||
nanu pratijīvaṃ manobhedasya sthitatvān nānāvidhāni manāṃsi santi | tat kathaṃ padmajarūpāt manasaḥ eva jagadutpattiḥ uktety | atrāha
sarveṣāṃ bhūtamanasāṃ saṃsāravyavahāriṇām /
prathamo 'sau praticchandaś cittadehaḥ svatodayaḥ //
saṃsāre vyavaharantīti tādṛśānāṃ
sarveṣāṃ bhūtamanasāṃ
madhye |
asau
padmajaḥ |
prathamaḥ praticchandaḥ
bhāvimanaḥsṛṣṭikāraṇaṃ prathamaṃ pratibhānam bhavati | cinmātrasyeti śeṣaḥ |
asau
kathambhūtaḥ |
cittadehaḥ
śuddhamanorūpaḥ | punaḥ kathambhūtaḥ |
svatodayaḥ
|
svatayā
svabhāvena | na tu anyatayā |
udayaḥ
navīnaḥ prādurbhāvaḥ yasya | saḥ | udayānantaram api pūrvabhāvenaiva sthita ity arthaḥ | ata eva asmād evotpattikathanam iti bhāvaḥ ||
prathamapraticchandatvam asya sādhayati
asmāt pūrvāt praticchandād ananyaitatsvarūpiṇī /
iyaṃ pravisṛtā sṛṣṭiḥ spandadṛṣṭir ivānilāt //
asmāt
padmajākhyāt |
pūrvāt
prathamāt |
praticchandāt
|
iyam
anubhūyamānā |
sṛṣṭiḥ
|
pravisṛtā
prasāraṃ gatā | kathambhūtā |
ananyā
etasmād avyatiriktā | ata eva
etatsvarūpiṇī
etanmayī | kā
iva
|
spandadṛṣṭir iva
| yathā spandarūpā dṛṣṭiḥ | spanda iti yāvat |
anilāt
pravisṛtā bhavati | tathety arthaḥ | ato 'syaiva prathamapraticchandatvaṃ yuktam iti bhāvaḥ ||
upasaṃhāraṃ karoti
pratibhānākṛter asmāt pratibhāmātrarūpadhṛt /
vibhāty evam ayaṃ sargaḥ satyānubhavavat sthitaḥ //
evaṃ
sati |
pratibhānākṛteḥ
pratibhānasvarūpāt |
asmāt
padmajāt |
ayaṃ sargaḥ
idaṃ sṛjikriyāviṣayo dṛśyamaṇḍalaṃ |
pratibhāmātrarūpadhṛt
eva pratibhānamātrarūpadhārī eva | na tu sthūlabhūtamayarūpadhārī |
vibhāti
sphurati | na hi dravaguṇayuktāt jalāt dravaguṇarahitaḥ taraṅgaḥ utpadyate |
ayaṃ sargaḥ
kathambhūtaḥ |
sthitaḥ
| kathaṃ |
satyānubhavavat
satyaḥ anubhavaḥ yasya | saḥ
satyānubhavaḥ
| sa iva tad
vat
| paramārthatas tu svapnavat pratibhānamātram eveti
vat
igrahaṇam ||
atra dṛṣṭāntadvayaṃ kathayati
dṛṣṭānto 'tra svapnapuraṃ svapnastrīsurataṃ tathā /
asad apy arthasampattyā
satyānubhavabhāsvaram
°bhā⟨su⟩[sva]ram
//
atrā
smin sthāne | sargasya pratibhānamātrarūpatāyām iti yāvat |
svapnapuraṃ
svapnadṛṣṭaṃ puraṃ |
tathā
tadvat |
svapnastrīsurataṃ
svapnadṛṣṭastrīsurataṃ |
dṛṣṭāntaḥ
bhavati | kathambhūtam |
asad api
pratītimātrasāratvenāsatsvarūpam api |
arthasampattyā
arthakriyāsampādanena
°da(naṃ)nena
|
satyānubhavabhāsvaram
⟨na⟩ satyā°
satyānubhavayuktavastuvat bhāsanaśīlam ||
padmajasya dehābhāve 'pi dehabhānaṃ kathayati
apṛthvyādimayo bhāti vyomākṛtir adehakaḥ /
sadeha iva bhūteśaḥ svātmabhūḥ puruṣākṛtiḥ //
apṛthvyādimayaḥ
pṛthvyādivyatiriktasvarūpaḥ | ata eva
vyomākṛtiḥ
ākāśākṛtiḥ | ata eva ca
adehaḥ
ādhibhautikadeharahitaḥ |
svātmabhūḥ
padmajaḥ |
sadeha iva bhāti
sphurati | sadehakāryanānāvidhaprapañcakartṛtvāt |
svātmabhūḥ
kathambhūtaḥ |
bhūteśaḥ
sarvabhūtotpādakatvena sarvabhūtasvāmī | punaḥ kathambhūtaḥ |
puruṣākṛtiḥ
puruṣavat ākṛtiḥ yasya | saḥ tādṛśaḥ | anyathā śāstreṣu caturmukhatvakalpanāṃ na kuryād ity arthaḥ ||
asyodayaśāntī tadabhāvaṃ ca kathayati
sa cit saṅkalparūpatvād udety apy atha śāmyati /
svāyattatvāt svabhāvasya nodeti na ca śāmyati //
cit
paramārthataḥ citsvarūpaḥ |
saḥ
padmajaḥ |
saṅkalparūpatvāt
cinmātrāśrayasvaparāmarśasvarūpasaṅkalparūpatven
odeti
prādurbhavati |
atha
udayānantaram | upa
śāmyaty api
śāntiṃ vrajati ca | saṅkalpasyodayaśāntiniyatādhāratvāt | tathā
saḥ
padmajaḥ |
svabhāvasya
cinmātrākhyasya svarūpasya |
svāyattatvāt
°ya(tu)*tta*tvāt
tad evāham iti parāmarśaviṣayatvāt |
na udeti na ca śāmyati
| na hi svabhāvāparaparyāyasya sadābhātasya cinmātrasyodayaśāntī yukte iti | tatra svātmatve niścitasya
tatsvarūpasya
°*rū*pa°
ca padmajasyāpi te na yukte iti bhāvaḥ ||
athāsyaiva jagatkāraṇatvaṃ kathayati
brahmā saṅkalparahitaḥ pṛthvyādirahitākṛtiḥ /
kevalaś cittamātrātmā kāraṇaṃ trijagatsthiteḥ //
saṅkalparahitaḥ
ātivāhikadeharahitaḥ | tathā
pṛthvyādirahitākṛtiḥ
sthūladeharahitaḥ | ata eva
kevalaḥ
advitīyaḥ | cinmātrarūpa
iti
°rū⟨--⟩[paḥ](tvepi) iti
yāvat | tathātve 'pi
cittamātrātmā
śuddhasaṅkalparūpaśuddhacittasvarūpaḥ |
brahmā
padmajaḥ |
trijagatsthiteḥ
trijagatsattāyāḥ |
kāraṇam
bhavati ||
nanu advitīyāc cinmātrāt kasya preraṇayā śuddhamanorūpaḥ padmajaḥ uttiṣṭhatīty | atrāha
saṅkalpa eṣa kacati yathā nāma svasambhavaḥ /
vyomātmaiṣa tathā bhāti bhavatsaṅkalpaśailavat //
nāma
niścaye |
yathā eṣaḥ
sarvaiḥ anubhūyamānaḥ
saṅkalpaḥ
|
svasambhavaḥ
svotthaḥ | na tu parasambhavaḥ |
kacati
sphurati |
tathā eṣaḥ
śuddhamanorūpaḥ padmajaḥ
svasambhavaḥ
|
bhāti
sphurati | kathaṃ |
bhavatsaṅkalpaśailavat
| saṅkalpe dṛṣṭaḥ śailaḥ
saṅkalpaśailaḥ
| bhavataḥ saṅkalpaśailaḥ
bhavatsaṅkalpaśailaḥ
| sa iva
bhavatsaṅkalpaśailavat
| yathā bhavataḥ saṅkalpaśailaḥ svasambhavaḥ bhāti | tathety arthaḥ | saṅkalpasya ca svataḥ sphuraṇaṃ sarveṣu prasiddham eveti | sa eva sāmānyaviśeṣabhāvābhyāṃ dvir upamānatvenopāttaḥ ||
asya
padmajasyādhibhautikadeharāhityaṃ
°k(ā)[a]*deha*rā°
tribhiḥ ślokaiḥ sahetukaṃ kathayati
ātivāhikataikāntavismṛtyā dṛḍharūḍhayā /
ādhibhautikatā yena mudhā bhāti piśācavat //
idamprathamatodyogasamprabuddhamahāciteḥ |
nodeti śuddhasaṃvittvād ātivāhikavismṛtiḥ ||
ādhibhautikatā tena nāsyodeti piśācikā /
asatyā mṛgatṛṣṇeva mithyā jāḍyabhramapradā //
yena
yataḥ hetoḥ |
dṛḍharūḍhayā
prauḍhiṃ gatayā |
ātivāhikataikāntavismṛtyā
|
ātivāhikatāyāḥ
ātivāhikabhāvasya | sūkṣmatāyā iti yāvat | yā
ekāntavismṛtiḥ
atyantavismaraṇaṃ | tayā |
ādhibhautikatā
ādhibhautikabhāvaḥ | sthūlatā iti yāvat |
piśācavat mudhā
asatyaṃ |
bhāti
sphurati | aśuddhasya manasaḥ iti śeṣaḥ |
tena
tataḥ kāraṇāt |
asya
śuddhamanorūpasya padmajasya |
piśācikā
mithyābhūtapiśācarūpā |
ādhibhautikatā
ādhibhautikabhāvaḥ | sthūlabhāva iti yāvat |
na bhāti
na sphurati |
ādhibhautikatā
kathambhūtā |
jāḍyasya
jaḍatāyāḥ |
bhramaṃ
vaipulyaṃ |
pra
karṣeṇa da
dā
tīti tādṛśī | ādhibhautikatāsādanena hi manasaḥ jāḍyam adhikībhavati |
ādhibhautikatā
punaḥ kathambhūtā |
asatyā
asatyaṃ bhātety arthaḥ |
kā
k⟨a⟩[ā]
iva
|
mṛgatṛṣṇā iva
| yathā mṛgatṛṣṇā asatyā bhavati | tathety arthaḥ | nanu ādhibhautikatā ātivāhikatāvismṛtikāraṇikā bhavatu | kathaṃ sā tena śuddhamanorūpe padmaje na bhavatīty | atra ślokatrayamadhyagaṃ dvitīyaṃ ślokaṃ samarthakatvena kathayati
idam
iti |
idamprathamatayā
tatpūrvaṃ | yaḥ
udyogaḥ
svaparāmarśaṃ prati ābhimukhyaṃ | tena
samprabuddhā
svaparāmarśayuktā | yā
mahācitiḥ
cinmātram | tasya | tatsvarūpasyeti yāvat |
asya
śuddhamanorūpasya padmajasya |
śuddhasaṃvittvāt
bhedamalārūṣitasaṃvidyuktatvena |
ātivāhikavismṛtiḥ
bhāvapradhānanirdeśāśrayaṇena ātivāhikatāvismaraṇam |
nodeti
na sphurati | ata evāsyātivāhikatāvismṛtikāraṇikā ādhibhautikatā na bhavatīti bhāvaḥ | dṛṣṭaṃ hi svam
eva
e[va]
bhedarūṣitasaṃvidaḥ aśuddhasya manasa eva sthūlapurādibhāvena bhānam iti nātrāyastam ||
padmajasya manomātrarūpatvena tatkāryasya jagato 'pi manomātrarūpatvaṃ yogyatayā atidiśati
manomātraṃ yadā brahmā na pṛthvyādimayātmakaḥ /
manomātram ato viśvaṃ yad yatas tat tad eva hi //
yade
ti yata ity asyārthe |
yadā
yataḥ |
brahmā
padmajaḥ | manomātraṃ
śuddhamanomātraṃ
bhavati |
ataḥ viśvaṃ manomātraṃ
bhavati |
yataḥ
|
yat
vastu |
yataḥ
yasmāt vastunaḥ | bhavati | sattākartṛtāṃ bhajati |
tat
vastu |
tad eva
bhavati |
mṛdaḥ
°da*ḥ*
sattākartṛtvaṃ bhajataḥ ghaṭasya mṛttvadarśanāt |
ato
jagataḥ manovat anutpattisatattvā evotpattir iti bhāvaḥ ||
nanu padmajasya svakāraṇabhūtacinmātravyatiriktasahakārikāraṇābhāvena cinmātrasthūlatāmātrarūpam manomātrarūpatvam astu | tajjasya jagataḥ adṛṣṭādisahakārikāraṇasadbhāvāt kathaṃ manomātrarūpatvaṃ yujyate ity | atrāha
ajasya
sahakārīṇi
°āh⟨ā⟩[a a]jasy(e)[a] s(i)[a]ha°
kāraṇāni na santi yat /
tajjasyāpi na santy eva tāni tasmāt tu kānicit //
ajasya
padmajasya |
yat
yataḥ kāraṇāt |
sahakārīṇi kāraṇāni na santi
|
tu
niścaye |
tasmāt
tataḥ kāraṇāt |
tajjasya
tasmād utpannasya jagataḥ |
kānicit tāni
kānicit sahakārīṇi |
na santy eva
| manaḥkāryāṇām adṛṣṭādīnāṃ manaḥ prati sahakāritvāyogāt | na hi yo yasmāt utpadyate sa eva tatsahakārī bhavitum arhati | svotpattisamaye svayam asattvāt | anyān praty eva sahakārikāraṇatvābhyupagame svotpattau sahakārikāraṇāntarāpekṣāyāḥ sthitatvāt | anyathā svasyāpi parān prati sahakārikāraṇatvāyogāt ||
nanu tato 'pi kim ity | atrāha
kāraṇāt kāryavaicitryaṃ tenātrāsti na kiñcana /
yādṛśaṃ kāraṇaṃ śuddhaṃ kāryaṃ tādṛg iha sthitam //
tena
| yataḥ jagataḥ
sahakārikāraṇāni
⟨--⟩[saha]kā°
na santi | tasmāt |
atra
padmajajagadviṣaye
padmaja⟨dvi⟩ja[gad]*vi*ṣaye
|
kāraṇāt kāryavaicitryaṃ
kāryabhedaḥ |
kiñcana
leśenāpi |
nāsti
| daṇḍādisahakārikāraṇasānnidhye eva mṛdo ghaṭākhyakāryavaicitryasya dṛṣṭatvāt | ataḥ
iha kāraṇaṃ yādṛśaṃ śuddhaṃ
bhavati |
kāryam tādṛk sthitaṃ
bhavati | bhinnatāpādakānāṃ sahakārikāraṇānām abhāvāt | ataḥ cinmātram eva jagad iti bhāvaḥ ||
phalitaṃ siddhāntaṃ kathayati
kāryakāraṇatādy atra na kiñcid upapadyate /
yādṛg eva paraṃ brahma tādṛg eva jagattrayam //
yataḥ
atra
cinmātrapadmajayoḥ padmajajagatoś ca |
kāryakāraṇatādi
kāryakāraṇabhāvādi |
kiñcit
leśenāpi |
nopapadyate
| ataḥ
paraṃ brahma
śuddhacinmātraṃ |
yādṛśaṃ
bhavati |
jagattrayam
padmajādirūpam jagattrayam |
tādṛśaṃ
bhavati | kāryakāraṇabhāvāder eva bhedāpādakatvāt ||
nanu cinmātrād utpannasya śuddhamanorūpasya padmajasya cinmātrarūpatvaṃ bhavatu | śuddhamanorūpāt padmajād utpannasya trailokyasya tu kathaṃ tad yuktam ity | atrāha
manastām iva yātena brahmaṇā tanyate jagat /
ananyad ātmanaḥ śuddhād dravatvam iva vāriṇā //
manastām
padmajety aparanāmadheyayuktaśuddhamanobhāvam |
yāteneva
gateneva |
brahmaṇā
padārtharūpatayā bṛṃhitena śuddhacinmātreṇa |
śuddhāt ātmanaḥ
svasmāt |
ananyat
abhinnam | idaṃ
jagat tanyate
vistāryate | svātmani prakaṭīkriyata iti yāvat | ken
eva
|
vāriṇeva
yathā
vāriṇā
|
ātmanaḥ ananyat dravatvam
ādyaspandanāsamavāyikāraṇabhūtaḥ dravatvākhyaḥ guṇaḥ | vistāryate | tathety arthaḥ | manastāyām api paramārthataḥ cinmātratvānapāyād
iva
śabdopādānam | ataḥ jagato 'pi cinmātrād utpannatvena cinmātratvam eva yuktam iti bhāvaḥ ||
nanu tarhi katham ayaṃ bhedo bhāsate ity | atrāha
manasā tanyate sarvam asad evedam ātatam /
yathā saṅkalpanagaraṃ yathā gandharvapattanam //
manasā
padmajeti prasiddhena śuddhamanasā |
ātataṃ
samantāt sphurat |
idam
tanuḥ
⟨manum⟩[tanus(?)]
bhāsamānaṃ |
idaṃ
samastaṃ jagat |
tanyate
paraṃ brahmaṇaḥ bhinnayā sattayā prakaṭīkriyate |
idaṃ sarvaṃ
kathambhūtam |
asad eva
asatsvarūpam eva | na tu satsvarūpaṃ | kiṃ
yathā
|
saṅkalpanagaraṃ yathā
| yathā saṅkalpanagaraṃ asad eva bhavati | tathety arthaḥ | punaḥ kiṃ
yathā
|
gandharvapattanaṃ yathā
| yathā gandharvapattanaṃ | yathā gandharvapattanaṃ sad eva bhavati | tathety arthaḥ | gandharvāḥ hi svāvāsārthaṃ kalpanayā śūnye nagaraṃ racayanti | tad eva gandharvanagaram ucyate | cinmātrād utthitena
manasā
eva
idaṃ
bhinnatayā vistāryate | anyathā manasaḥ kimartham utthānaṃ syād iti bhāvaḥ ||
atyantaniścayatvena punar api ādhibhautikatāyāḥ asatyatvaṃ kathayati
ādhibhautikatā nāsti rajjvām iva bhujaṅgatā /
brahmādayaḥ prabuddhās tu kathaṃ tiṣṭhantu tatra te //
brahmādaya
ity |
ādi
śabdena śuddhabuddhirūpasya viṣṇoḥ śuddhāhaṅkārarūpasya rudrasya ca grahaṇam |
prabuddhāḥ
atyantaśuddhatvena prakṛṣṭena bodhena yuktāḥ ||
daṇḍāpūpikānyāyenādhibhautikatāyāḥ asatyatāṃ punar api kathayati
ātivāhika evāsti na prabuddhamateḥ kila /
ādhibhautikadehasya carcaivātra kutaḥ kathaṃ //
kile
ti niścaye |
prabuddhamateḥ
samyak niścitamateḥ puruṣasya |
ātivāhika eva
ativahanaśīlaḥ sūkṣmaḥ deha eva |
nāsti
| svasmin cinmātrarūpatājñānāt |
atrā
smin prabuddhamatau |
ādhibhautikadehasya carcā eva
kathā eva |
kutaḥ
syāt |
kathaṃ
syāt ||
ādhibhautikadeharahitāt padmajād utpannasya jagataḥ asatyatvaṃ kathayati
manonāmno manuṣyasya vividhākāradhāriṇaḥ /
manorājyaṃ jagad iti satyarūpam iva sthitam //
vividhān ākārān dhār
ayatīti tādṛśasya
manonāmnaḥ
mana iti nāmadheyayuktasya |
manuṣyasya
ādhibhautikadeharahitasya padmajākhyasya manuṣyasya |
manorājyam
manaḥkalpanā |
jagad iti sthitam
jagadrūpeṇa sthitam | bhavati |
jagat
kathambhūtam
iva
|
satyarūpam iva
| paramārthatas tu kalpanāmātrarūpatvān na satyarūpam it
īva
śabdopādānam | svapnasya cātra dṛṣṭāntatvaṃ sphuṭam eveti nātrāyastam |
manonāmnaḥ manuṣyasya manorājyam
iti rāhoḥ śira itivaj jñeyam ||
nanu śāstreṣu caturmukhasya kasyāpi devaviśeṣasyaiva padmajatvam uktam asti | tat kathaṃ tvayā śuddhasya manasa eva tad uktam ity | atrāha
mana eva viriñcaṃ tvaṃ viddhi saṅkalpanātmakam /
svavapuḥ sphāratāṃ nītvā manasedaṃ vitanyate //
tvam
|
saṅkalpanātmakam
cinmātroktasvaparāmarśasvarūpam |
manaḥ
śuddhaṃ manaḥ |
viriñcaṃ
padmajaṃ |
viddhi
jānīhi | yataḥ
svavapuḥ
svasvarūpam |
sphāratāṃ
vistīrṇatāṃ |
nītvā
|
manasā idaṃ
jagat |
vitanyate
vistāryate | utpādyate iti yāvat | viriñcasya hi viriñcatvam etad eva | yaj jagad utpādyate tac ca manasā eva svapnanyāyena sphuṭam utpādyate | iti tasyaiva viriñcatvam yuktam | caturmukhadevaviśeṣakalpanā tu sthūladṛṣṭīn praty eveti bhāvaḥ ||
viriñcamanasoḥ atyantam abhinnatvaṃ kathayati
viriñco manaso rūpaṃ viriñcasya mano vapuḥ /
pṛthvyādi vidyate nātra tena pṛthvyādi kalpitam //
viriñcaḥ
padmajaḥ |
manasaḥ
śuddhasya manasaḥ |
rūpaṃ
svarūpaṃ | bhavati |
manaḥ
śuddhaṃ manaḥ |
viriñcasya
padmajasya |
vapuḥ
svarūpaṃ | bhavati | utpādanākhyaikakāryakāritvāt |
atrā
nayoḥ viriñcamanasoḥ |
pṛthvyādi na vidyate
| śuddhacinmātrotthitatvena śuddhacinmātratvānapāyāt |
tena
tataḥ kāraṇāt |
pṛthvyādi
bhūmyādi |
kalpitam
kalpanāyām
°yā[m]
bhāvitaṃ bhavati | svapnavad iti śeṣaḥ ||
nanu viriñcarūpaṃ manaḥ upādānakāraṇaṃ vinā kathaṃ jagad utpādayati | na hi kuśalasyāpi
kulālasya
°śal(āhi)[a]*syāpi* ku°
mṛdākhyam upādānakāraṇaṃ vinā ghaṭodbhāvane śaktir astīty | atrāha
padmākṣe padminīvāntar manohṛdy asti dṛśyatā /
manodṛśyadṛśau bhinne na kadācana kiñcana //
svārthe bhāvapratyayaḥ ārṣaḥ | tenāyam arthaḥ |
dṛśyatā
dṛśyam |
manohṛdi
manaso 'ntaḥ |
asti
tiṣṭhati
a⟨ṃ⟩(ta)sti *ti*ṣṭhati
| sarvaśaktiyuktāc cinmātrāt tathaivotthānāt | anyathā dṛśyabhāvena sphuraṇāyogāt | kā
iva
|
padminīva
| yathā
padminī
kamalinī |
padmākṣe
padmabīje |
antaḥ asti
| tathety arthaḥ | padminyāś ca padmākṣāntargatatvaṃ tataḥ nirgamenānumeyam | na hi yat yadantar na bhavati tat tataḥ niryāti | nirjalāt ghaṭād iva jalam | ataḥ
manodṛśyadṛśau
manodṛk dṛśyadṛk ca |
kadācana
jātu |
kiñcana
leśenāpi |
bhinne na
bhavataḥ | upādānopādeyabhāvena sthitatvāt | ataḥ svato bhinnasyopādānakāraṇasyātrāpekṣā nāstīti bhāvaḥ ||
etad eva dṛṣṭāntāntareṇa
dṛḍhayati
d⟨ra⟩[ṛ]°
tathā
cātra
c⟨e⟩(ti spaṣṭam) [ā]tra
bhavatsvapnasaṅkalpaś cittarājyadhīḥ /
svānubhūtyaiva dṛṣṭāntas tasmād dhṛdy asti dṛśyabhūḥ //
spaṣṭam ||
tasmāc cittavikalpasthaḥ piśāco bālakaṃ yathā /
vinihanty evam eṣāntar draṣṭāraṃ dṛśyarūpikā //
draṣṭāram
manorūpaṃ draṣṭāram ||
yathāṅkuro 'ntar bījasya saṃsthito deśakālataḥ /
karoti bhāsuraṃ dehaṃ tanoty evaṃ hi dṛśyadhīḥ //
idaṃ ślokatrayaṃ ca prathamasargāntyabhāge
gatam
Vgl. YV 3.1.45-47.
iti na punar āyastam ||
sargāntaślokena siddhāntaṃ kathayati
sac cen na śāmyati kadācana dṛśyaduḥkhaṃ dṛśye tv aśāmyati na
boddhari
n(o)[a] b⟨a⟩*o*ddha°
kevalatvam /
dṛśye tv asambhavati boddhari boddhṛbhāvaḥ śāmyet sthite 'pi hi tad asya vimokṣam āhuḥ //
idam anubhūyamānam
dṛśyaduḥkham
dṛśyākāraṃ duḥkham |
sat
paramārthasat |
cet
ce[t]
bhavati | tadā
kadā
cit na śāmyati | nābhāvo vidyate sata iti nyāyād ity arthaḥ |
dṛśye aśāmyati
sati |
boddhari
draṣṭari |
kevalatvaṃ
kevalībhāvaḥ | aboddhṛrūpateti yāvat |
na
bhavati | svavyatiriktasya dṛśyasthabodhyatayā sthitatvāt | mokṣābhāvaprakāram uktvā mokṣaṃ kathayati |
dṛśya
iti |
tu
pakṣāntare |
dṛśye asambhavati
sati | uktanyāyena anutpattisatattvotpattiyukte sati |
boddhari
draṣṭari |
boddhṛbhāvaḥ śāmyet
śāntiṃ vrajet | na hi dṛśyarahitasya draṣṭuḥ draṣṭṛtvaṃ nāma kiñcid asti |
dṛśye
kathambhūte
'pi
|
sthite 'pi
| bhāsamānatvāt sthitiṃ bhajaty api | nanu tena boddhṛbhāvaśamanena kiṃ setsyatīty | atrāha |
hi tad asye
ti |
hi
niścaye | paṇḍitāḥ
tat
boddhṛbhāvaśamanam |
asya
boddhuḥ |
vimokṣaṃ
viśiṣṭāṃ muktim |
āhuḥ
kathayanti | dṛśyānaunmukhyasyaiva mokṣatvād | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyām utpattiprakaraṇe tṛtīyaḥ sargaḥ ||
oṃ śrīvālmīkiḥ bharadvājaṃ prati kathayati
kathayaty evam uddāmavacanaṃ munināyake /
śrotum ekarase jāte jane mauna iva sthite //
śānteṣu kiṅkiṇījālasvaneṣu spandanaṃ vinā /
pañjarāntarahārītaśukeṣv apy astakeliṣu //
suvismṛtavilāsāsu sthitāsu lalanāsv api /
citrabhittāv iva nyaste samaste rājasadmani //
muhūrtaśeṣam abhavad divasaṃ madhurātapam /
vyavahāro ravikaraiḥ saha tānavam āyayau //
munināyake
śrīvasiṣṭhe |
evam
anena prakāreṇa |
uddāmavacanam
arthagūḍhaṃ vacanaṃ |
kathayati
sati | ata eva
maune iva sthite
maunākhyavratayukta iva sthite |
jane
sabhājane |
śrotum ekarase
kevalāsvādayukte |
jāte
sati | tathā
spandanaṃ vinā
svādhārabhūtastryādikṛtaṃ spandanaṃ vinā |
svādhārabhūtastryādikṛtaspandarāhityenety
°sp(ā)[a]nda°
arthaḥ |
kiṅkiṇījālasvaneṣu
satsu | tathā
pañjarāntareṣu
sthitāḥ ye
hārītaśukāḥ
| teṣu
api astakeliṣu
tyaktakrīḍeṣu satsu | tathā
lalanāsu suvismṛtavilāsāsu
atyantavismṛtavilāsāsu |
sthitāsu
satīṣu | tathā
samaste rājasadmani
sakale rājagṛhe |
citrabhittau nyaste iva
citralikhite iva sati |
madhurātapam
mandātapam |
divasam muhūrtaśeṣam
ghaṭikādvayaśeṣam |
abhavat
| tathā
vyavahāraḥ
lokavyavahāraḥ |
ravikaraiḥ saha tānavam āyayau
||
anyat kiṃ tadābhūd ity apekṣāyām āha
vavur utphullakamalaprakaronmadamāṃsalāḥ /
vāyavo madhuraspandaṃ śravaṇārtham ivāgatāḥ //
vāyavaḥ madhuraspandam
komalaspandam |
vavuḥ
vānti sma | kathambhūtāḥ |
utphullāḥ
ye
kamalaprakarāḥ
kamalasamūhāḥ | teṣu
unmadāḥ
saṅkocakāritvāt
udgatarūpāḥ
°r⟨ur⟩[ū]pāḥ
ca te
māṃsalāś
ca | tādṛśāḥ
vāyavaḥ
| kathambhūtā
iva
|
śravaṇārtham
°ṇā[rtha]m
munivākśravaṇārtham |
āgatā iva
| yo 'pi śravaṇārtham āgacchati so 'pi madhuraspandam eva vāti ||
śrutaṃ cintayituṃ bhānur ivāhoracanābhramam /
tatyājaikāntam agamac chūnyam astagires taṭam //
bhānuḥ
sūryaḥ |
ahoracanābhramam
dinanirmāṇārthaṃ bhramaṇam |
tatyāja
tyaktavān | tathā
śūnyaṃ
| ata eva
ekāntam
vijanam |
astagireḥ taṭam agamat
gatavān | kiṃ kartum
iva
|
śrutam
śravaṇaviṣayīkṛtam munivākkadambakam |
cintayitum iva
mananaviṣayīkartum iva | yo 'pi hi śrutaṃ kiñcid upadeśādikaṃ cintayitum icchati so 'pi kriyārūpam bhramam tyajati | ekāntaṃ ca gacchati ||
uttasthur mihikārambhaśyāmatā vanabhūmiṣu /
vijñānaśravaṇād antaḥ śītalāḥ śāntatā iva //
vanabhūmiṣu mihikārambhaśyāmatāḥ
nīhārārambhaśyāmatāḥ |
uttasthuḥ
prādurbhūtāḥ | dināvasāne hi mihikāḥ uttiṣṭhanti |
mihikārambhaśyāmatāḥ
kā
iva
|
śāntatāḥ iva
kṣobharāhityānīva | yathā
śītalāḥ
santāpanāśakatvena śītalasvabhāvāḥ |
śāntatāḥ
|
vijñānaśravaṇāt
śrīvasiṣṭhoktavijñānaśravaṇena |
antaḥ
śrotṛjanamanassu |
uttasthuḥ
| tathety arthaḥ ||
babhūvur alpasañcārā janā daśasu dikṣv api /
sāvadhānatayā śrotum iva santyaktaceṣṭitāḥ //
dināvasāne svabhāvasiddhaṃ
janānām alpasañcāritvam
śravaṇārtham kṛtena
ceṣṭitatyāgenotprekṣitam
°tyāg⟨a⟩[e]not°
||
chāyā dīrghatvam ājagmur vāsiṣṭhaṃ varṇanakramam /
iva śrotum aśeṣāṇāṃ vastūnāṃ dīrghakandharāḥ //
sāyaṃsamaye hi
chāyāḥ dīrghībhavanti
| yo 'pi kiñcic chrotum icchati so 'pi
dīrghakandharo
bhavatīti svabhāvadvayakathanam ||
pratīhāraḥ puraḥ prahvo bhūtvāha vasudhādhipam /
deva snānadvijārcāsu kālo hy atigato bhṛśam //
prahvo bhūtvā
namno bhūtvā | kim
āhe
ti karmāpekṣāyām uttarārdham karmatvena kathayati
deve
ti |
hi
niścaye ||
śrīvasiṣṭhakṛtaṃ vāksaṃharaṇaṃ kathayati
tato vasiṣṭho bhagavān
saṃhṛtya
°tya⟨ṃ⟩
madhurāṃ giram /
adya tāvan mahārāja śrutam etāvad astu vaḥ //
prātar anyad
vadiṣyāma
°ṣ⟨m⟩[y]ā°
ity uktvā maunavān abhūt /
ity ākarṇyaivam
astūktvā
āka[r]ṇyaivam ast⟨a⟩[ū]ktvā
bhūpatir bhūtivṛddhaye //
puṣpārghyapādyasammānadakṣiṇādānapūjayā
°rghya⟨m⟩[p]ā°
/
sa
devarṣimunīn
°rṣi⟨r⟩mu°
viprān pūjayām āsa sādaram //
śrotṝn śravaṇotsukān jñātvā āha
prātar
iti |
ākarṇyaiva
3.4.12c bei Ś1: ākarṇyaiva sambhūktā bhūpatir
| na tu
prativādaṃ
pra⟨d⟩[t]i°
kṛtvā |
saḥ
daśarathaḥ ||
athottasthau sabhā sarvā sarājamunimaṇḍalā /
kuṇḍalākīrṇaraśmyoghapariveśāvṛtānanā //
sabhā
janasamūhaḥ | sabhāṃ viśinaṣṭi |
kuṇḍale
ti
ku[ṇḍa]le°
|
kuṇḍalānām ākīrṇaḥ
samantāt visārī yaḥ
raśmyoghaḥ
kiraṇasamūhaḥ | tasya yaḥ
pariveśaḥ
maṇḍalaṃ | ten
āvṛtāni
janamukhāni |
sabhāsamukhāni
°sa⟨da⟩mu°
yasyāṃ | sā ||
parasparāṃsasaṅghaṭṭaraṇatkeyūrakaṅkaṇā /
hārabhārāhatasvarṇapaṭṭābhorastaṭāntarā //
parasparaṃ aṃsasaṅghaṭṭāḥ
| tena milantaḥ | ata eva
raṇantaḥ keyūrāḥ kaṅkaṇāni
ca yasyāṃ | sā |
hārabhāraiḥ āhatāni suvarṇapaṭṭābhāni
°ṭṭā*bhā*⟨tā⟩ni
urastaṭāntarāṇi
urastaṭamadhyāni yasyāṃ | sā ||
śekharotsargaviśrāntaprabuddhamadhupavrajaiḥ /
saghuṅghumaśirobhāgā patadbhir iva mūrdhajaiḥ //
śekhareṣu
sabhāsadapuṣpaśekhareṣu |
utsargeṇa
gandhodgiraṇena |
viśrāntāḥ
viśrāntiyuktāḥ | tathā
prabuddhāḥ
gandhaghrāṇane caturāḥ | ye
madhupāḥ
bhramarāḥ | teṣāṃ
vrajaiḥ
samūhaiḥ |
saghuṅghumaśirobhāgā
ghuṅghumaśabdayuktajanaśirodeśayuktā |
madhupavrajaiḥ
kair
iva
|
patadbhiḥ
patanaśīlaiḥ |
mūrdhajaiḥ
keśair
iva
kṛṣṇavarṇatvāt ||
kāñcanābharaṇoddyotakanakīkṛtadiṅmukhāḥ
°di⟨ṃ⟩ṅmu°
/
buddhisthamunivāgarthasaṃśāntendriyavṛttayaḥ
(muddhiddha)*buddhistha*°
//
jagmur nabhaścarā vyoma bhūcarā bhūmimaṇḍalam /
cakrur dinasamācāraṃ svaṃ sarve sveṣu sadmasu //
kāñcanābharaṇānāṃ
yaḥ
uddyotaḥ
prakāśaḥ | tena
kanakīkṛtāni
kanakarūpāṇi kṛtāni |
diṅmukhāni
yaiḥ | te tādṛśāḥ | tathā
buddhisthaḥ
buddhau sphuraṇaśīlaḥ | na tu vismāritaḥ | yaḥ
munivāgarthaḥ
| tena
saṃśāntāḥ
svaviṣayān prati anaunmukhyaṃ gatāḥ |
indriyavṛttayaḥ
indriyavyāpārāḥ ye | te tādṛśāḥ |
nabhaścarāḥ
ākāśacāriṇaḥ |
vyoma jagmuḥ
|
bhūcarāḥ bhūmimaṇḍalam jagmuḥ
| tataḥ
sarve
samastāḥ nabhaścarādayaḥ |
sveṣu sadmasu
nijeṣu gṛheṣu |
svaṃ dinasamācāraṃ cakruḥ
||
etasminn antare śyāmā yāminī samadṛśyata /
janasaṅghātanirmukte gṛhe
bālāṅganā
°ā[ṅ]ga°
yathā //
etasmin antare
asmin samaye |
śyāmā
rātriḥ |
yāminī
yāmayuktā |
janasaṅghātanirmukte
janasamūhatyakte ||
deśāntaraṃ bhāsayituṃ yayau divasanāyakaḥ /
sarvatrālokakartṛtvam eva
sātpuruṣaṃ
(sātpuruṣaṃ)*satpu*[sātpuruṣaṃ]
vratam //
ālokakartṛtvam
ālokakartṛbhāvaḥ |
sātpuruṣaṃ
satpuruṣasambandhinam ||
udabhūd abhitaḥ sandhyā tārānikaradhāriṇī /
utphullakiṃśukavanā vasantaśrīr ivoditā //
udabhūt
prādurbhūtā ||
cūtanīpakadambāgragrāmacaityagṛhodare /
nililyire khagāś
citte
citt(r)e*tte*
tadaṇḍavṛttayo yathā //
khagāḥ
pakṣiṇaḥ |
nililyire
°ly⟨a⟩[i]re
nilīnāḥ | kutra |
cūtanīpakadambāgragrāmacaityagṛhodare
|
cūtāś
ca
nīpāś
ca
kadambāgrāṇi
ca
grāmacaityāni
ca
gṛhodarāṇi
ca | tatra |
khagāḥ
kāḥ
yathā
|
tāḥ
3.4.22d bei Ś1, Ś3: tadā tā vṛttayo yathā
vṛttayaḥ yathā
|
yathā tāḥ vṛttayaḥ
śrāvakajanamanovyāpārāḥ |
citte nililyire
| tathety arthaḥ ||
sandhyārāgāvirbhāvaṃ kathayati
bhānor bhāsā bhūṣitair meghaleśaiḥ kiñcit kiñcit
kuṅkumacchāyayeva
°y⟨ai⟩[e]va
/
pāścātyo
'driḥ
°cā⟨n⟩tyo⟨ddh⟩['dr]iḥ
pītavāsās tamo'bdhes tārāhāraśrīyutaḥ khaṃ sametaḥ //
kuṅkumacchāyayā iva
kuṅkumaracanāsadṛśayā |
bhānoḥ bhāsā
sūryasya bhāsā |
kiñcit kiñcit bhūṣitaiḥ
| pītatāṃ nītair iti yāvat |
meghaleśaiḥ
meghakhaṇḍaiḥ | upalakṣitaḥ
pāścātyaḥ adriḥ
astaśailaḥ |
tamo'bdheḥ
tamaḥākhyasya samudrasya |
pītavāsāḥ
śrīnārāyaṇaḥ āsīt |
pītavāsoyuktaś
cāsīt | bhānoḥ bhāsā bhūṣitānāṃ meghaleśānām eva pītavāsorūpatvāt | abdheś ca pītavāsasā śrīnārāyaṇena yuktatvaṃ yuktaṃ eva |
pāścātyaḥ adriḥ
kathambhūtaḥ |
tārāhāraśrīyutaḥ
|
tārā
eva
hāraḥ
yasya | saḥ
tārāhāraḥ
|
śriyā
śobhayā | yutaḥ |
śrīyutaḥ
| tārāhāraś cāsau śrīyutaś ca
tārāhāraśrīyutaḥ
| punaḥ kathambhūtaḥ |
kham
ākāśaṃ |
sametaḥ
gataḥ | ākāśavyāpīty arthaḥ | anyathā tārāhāratvam asambhavi syāt | śrīnārāyaṇasya ca tārāhārayuktatvaṃ lakṣmīyuktatvaṃ balyākramaṇena
khasametatvaṃ
°tat⟨t⟩vaṃ
ca sthitam eva ||
sandhyāśāntipūrvaṃ tamaḥsamutthānam kathayati
pūjām ādāya sandhyāyāṃ prayātāyāṃ yathāgatam /
andhakārāḥ samuttasthur
vetālavalayā
°y⟨a⟩[ā]
iva //
spaṣṭam ||
avaśyāyakaṇaspandī helāvidhutapallavaḥ /
komalaḥ kumudāśaṃsī vavāv āśītalo 'nilaḥ //
kumudāśaṃsī
kumudagandheneti bhāvaḥ ||
paramāndhyam upājagmur diśo 'pi sphuṭatārakāḥ /
lambadīrghatamaḥkeśyo
°k⟨o⟩[e]śyo
vidhavā iva yoṣitaḥ //
lambāni dīrghatamāṃsy
eva
keśāḥ
yāsāṃ | tāḥ ||
āyayau
bhuvanaṃ
(tu)*bhu*va°
tejaḥkṣīrapūreṇa pūrayan /
rasāyanamayākāraḥ śaśikṣīrārṇavo nabhaḥ //
tejaḥ
eva
kṣīrapūraḥ
| tena |
rasāyanamayākāraḥ
amṛtamayākāraḥ ||
jagmus timirasaṅghātāḥ palāyya kvāpy adṛśyatām /
śrutajñānagiraś cittān mahīpānām ivājñatāḥ //
śrutāḥ jñānagiraḥ
vasiṣṭhoktāḥ jñānavācaḥ yena | tat | tādṛśāt |
mahīpānāṃ
daśarathaprabhṛtīnāṃ |
ajñatāḥ
maurkhyāṇi ||
ṛṣayo bhūmipālāś ca munayo brāhmaṇās tathā /
cetasīva vicitrārthāḥ svāspadeṣu viśaśramuḥ //
vicitrārthāḥ
śrīvasiṣṭhagirāṃ sambandhino nānāvidhā arthāḥ |
svāspadeṣu
svagṛheṣu
*vicitrārthāḥ ... svagṛheṣu*
|
viśaśramuḥ
viśrāntiṃ cakruḥ ||
yamakāyopamā śyāmā yayau timiramāṃsalā /
āyayau mihikākārā tatra teṣām uṣā śanaiḥ //
yamakāyopamā
yamaśarīrasadṛśī |
uṣā
|
teṣām
ṛṣīṇāṃ bhūmipālānāṃ ca ||
alakṣyatām upājagmus tārā nabhasi bhāsurāḥ /
prabhātapavaneneva hṛtāḥ kuṅkumavṛṣṭayaḥ //
spaṣṭam ||
dṛśyatām
ājagāmārkaprabhonmīlitalocanā
°bho⟨r⟩[n]mī°
/
vivekavṛttir mahatāṃ manasīva navodgatā //
vivekavṛttiḥ
vivekākhyo manovyāpāraḥ ||
sabhāṃ punar upājagmur nabhaścaramahīcarāḥ /
hyastanena krameṇaiva kṛtaprātastanakramāḥ //
nabhaścaramahīcarāḥ hyastanena krameṇa eva sabhām ājagmur
iti sambandhaḥ ||
sā pūrvasanniveśena viveśa vipulā sabhā /
babhūvāspanditākārā vātamukteva padminī //
pūrvasanniveśena
pūrvaracanayā |
aspanditākāratvaṃ
ca
sabhāyāḥ
śrīvasiṣṭhopadeśaśravaṇakutūhalena jñeyam ||
atha prasaṅgam āsādya rāmo madhurayā girā /
uvāca muniśārdūlaṃ vasiṣṭhaṃ vadatāṃ varam //
prasaṅgam āsādya
| anyathā dhārṣṭyākhyadoṣaprasaṅgaḥ syād iti bhāvaḥ ||
kim uvācety apekṣāyām āha
bhagavan manaso rūpaṃ kīdṛśaṃ vada me sphuṭam /
yasmāt teneyam akhilā tanyate doṣamañjarī //
kiṃ tava manorūpakathanenety | atrāha
yasmād
iti |
tena
manasā |
iyam
sṛṣṭirūpā ||
śrīvasiṣṭhaḥ uttaraṃ kathayati
rāmāsya manaso rūpaṃ na kiñcid api dṛśyate /
nāmamātrād ṛte vyomno yathā śūnyajaḍākṛteḥ //
he
rāmā
smābhiḥ
asya manasaḥ nāmamātrād ṛte
nāmamātravyatirekeṇa |
kiñcid api rūpaṃ na dṛśyate
| nāmamātram eva manasaḥ
asti
[a]sti
na rūpam iti bhāvaḥ |
asya manasaḥ
kathambhūtasya |
śūnyā
vicārāsahatvena na kiñcidrūpā |
jaḍā
sākṣigrahaṇāpekṣasiddhikatvena
°ka⟨-⟩[tve]na
jāḍyaguṇayuktā |
ākṛtiḥ
svarūpaṃ yasya | tat | tādṛśasya kasya
yathā
|
vyomnaḥ yathā
| yathā vyoma śūnyajaḍākṛti bhavati | tathety arthaḥ ||
etad eva dṛḍhīkaroti
na bāhye nāpi hṛdaye sadrūpaṃ vidyate manaḥ /
sarvatraiva sthitaṃ caitad viddhi rāma yathā nabhaḥ //
manaḥ bāhye sadrūpaṃ na vidyate
bāhyendriyaiḥ adṛśyamānatvāt |
hṛdaye 'pi
hṛdayadeśe 'pi |
sadrūpaṃ na vidyate
| na hi hṛdayadeśe mano nāma
kiñcil
kiñci(nna)l
labhyate | he
rāma
| tvam |
etat
manaḥ |
sarvatraiva
bāhye hṛdaye ca |
sthitaṃ viddhi
jānīhi | saṅkalpākhyasya tatkāryasya bāhye hṛdaye ca sphuramāṇatvāt | saṅkalpo 'pi hi bāhyaṃ ghaṭādikaṃ hṛdayasthaṃ sukhādikaṃ ca viṣayīkaroti |
manaḥ
kiṃ
yathā
|
nabho yathā
| yathā nabhaḥ
sarvatraiva sthitaṃ
bhavati | tathety arthaḥ ||
nanu tathāpy
asya
a*sya*
svarūpaṃ vaktavyaṃ | na hi
sarvathā
sarva(ta)*thā*⟨ḥ⟩
asataḥ sarvatra sthitatvaṃ yuktam ity | atrāha
idam asyāsad utpannaṃ mṛgatṛṣṇāmbusannibham /
rūpaṃ tu śṛṇu saṅkṣepād dvitīyendubhramopamam //
tvaṃ |
asya
manasaḥ |
asat utpannam
mithyā prādurbhūtam | ata eva
mṛgatṛṣṇāmbusannibham
| tathā
dvitīyendubhramopamam
|
idam
anubhūyamānam |
rūpaṃ
svarūpaṃ |
saṅkṣepāt śṛṇu
||
manaḥsvarūpam eva kathayati
sādho yad etad arthasya pratibhānaṃ prathāṃ gatam /
sato vāpy asato vāpi tan mano viddhi netarat //
he
sādho
|
sataḥ asataḥ vā arthasya
padārthasya |
yat etat pratibhānam
sphuraṇam | padārthatayā anusandhānam iti yāvat |
prathāṃ
dārḍhyaṃ |
gataṃ
bhavati | tvaṃ
tat manaḥ viddhi
|
itarat
tārkikādibhiḥ vikalpitaṃ paramāṇvādirūpaṃ |
manaḥ na
bhavati |
sataḥ asato ve
ti vādibhedam āśrityoktam ||
punaḥ punaḥ etad eva kathayati
yad arthapratibhānaṃ tan mana ity abhidhīyate /
anyan na kiñcid apy asti mano nāma kadācana //
arthapratibhānam
artheṣv arthatāsphuraṇam ||
saṅkalpanaṃ mano viddhi saṅkalpāt tan na bhidyate /
yathā dravatvāt salilaṃ tathā spando yathānilāt //
spaṣṭam ||
yatra saṅkalpanaṃ tatra tan mano 'ṅga tathā sthitam /
saṅkalpamanasī bhinne na kadācana kecana //
yatra
yasyām avasthāyāṃ |
saṅkalpanaṃ
bhavati | he
aṅga
|
tatra
tasyām avasthāyāṃ |
tat
prasiddhaṃ |
manaḥ tathā
tena saṅkalpanākhyena rūpeṇa |
sthitaṃ
bhavati |
kecana
anirvācye |
saṅkalpamanasī
|
kadācana
jātu |
bhinne na
bhavataḥ | ekasvarūpatvāt ||
satyam asty athavāsatyaṃ yad arthapratibhāsanam /
tāvanmātraṃ mano viddhi tad brahmaiṣa pitāmahaḥ //
satyam athavā asatyaṃ yat arthapratibhāsanam
arthasphuraṇam |
asti
| tvaṃ |
tāvanmātraṃ tat
arthapratibhāsanam |
manaḥ
cittaṃ |
viddhi
jānīhi |
tat
arthapratibhāsanarūpaṃ manaḥ |
eṣaḥ
śāstreṣu kathitaḥ |
pitāmahaḥ
pitāmahety aparaparyāyaḥ
brahmā
bhavati | sarvasṛṣṭikāraṇatvāt | sṛṣṭikāraṇasyaiva śāstreṣv api brahmatvakathanāt ||
svapnādau sarvair anubhūyamānātivāhikadeharūpatvaṃ manasaḥ kathayati
ātivāhikadehātmā mana ity abhidhīyate /
ādhibhautikabuddhis tu sadā dhīs tu cirasthitiḥ //
paṇḍitaiḥ
ātivāhikasya
kṣaṇāntare varṣaprāpyadeśaprāptyā sphuṭam ativahanaśīlasya |
dehasyā
rthāt svapnasaṅkalpādau pratibhāsamānasya dehasy
ātmā
svarūpaṃ |
mana ity abhidhīyate
| na tu tārkikābhimataḥ paramāṇuḥ | na hi tasya proktasvarūpam ativahanaṃ yujyate | tadārabdhe sthūladehe tadadarśanāt | etatprasaṅgena
buddhidārḍhyasyādhibhautikadehatvaṃ
°dārḍhya⟨māna⟩syā°
sādhayati
ādhibhautike
ti |
tu
vyatireke | paṇḍitaiḥ
ādhibhautikabuddhiḥ
ā⟨t⟩[dh]i°
ādhibhautikadehākārā buddhiḥ | ādhibhautikadehasvarūpam iti yāvat |
cirasthitiḥ dhīḥ
iti dārḍhyaṃ gatā ātivāhikadehaviṣayā buddhir iti |
sadābhidhīyate
| manaḥsvarūpātivāhikadehaviṣayā buddhir eva hi dārḍhyaṃ gatādhibhautikabhāvena sphurati | na tu māṃsamayaḥ ādhibhautiko nāma
kaścit
nām⟨ā⟩[a] ka⟨ḥ⟩[ś]cit
pṛthag asti yathā tathā sato 'pi tasya buddhiviṣayatvaṃ vinā
asatkalpatvāt
asa(ṃ)*t*ka°
| buddhiviṣayatve tu buddhirūpatvānapāyāt | viṣayo hi sa evocyate yaḥ
viṣayyagrastha
°y⟨i⟩[ya]gra°
iva bhāsate | anyathā pītadravyasyāpi nīlajñānaviṣayatvāpātāt | dvitīyaḥ
tu
śabdaḥ pādapūraṇārthaḥ ||
dṛśyatvasādhanārthaṃ manasaḥ dṛśyaparyāyatvaṃ kathayati
avidyā saṃsṛtiś cittaṃ mano bandho malaṃ tamaḥ /
iti paryāyanāmāni dṛśyasya vidur uttamāḥ //
ataḥ manaḥ dṛśyam evānyathā dṛśyaparyāyatvam asya na syād iti ||
nanu padārthagrāhakatayā bhāsamānasya manasaḥ kathaṃ dṛśyaparyāyatvaṃ yuktam ity | atrāha
na hi dṛśyād ṛte kiñcin manaso rūpam asti hi /
dṛśyaṃ cotpannam evaitan neti
vakṣyāmy
v(ākyā)[a]*kṣyā*my
ahaṃ punaḥ //
hi
yasmāt kāraṇāt |
dṛśyād ṛte kiñcit
dṛśyavyatiriktaṃ kiñcit |
manasaḥ rūpaṃ
|
hi
niścayena |
nāsti
| ataḥ manasaḥ dṛśyaparyāyatvaṃ yuktam iti bhāvaḥ | nanu tato 'pi kim ity | atrāha
dṛśyaṃ ce
ti |
etat dṛśyaṃ ca utpannaṃ na
bhavati | pūrvam uktatvāt | ataḥ manaḥ api anutpannam eva bhavatīti bhāvaḥ | nanu dṛśyānutpannatve mama pūrvaṃ niścayo na jāta ity atrāh
etī
ti |
aham iti
etat dṛśyānutpannatvam |
punaḥ vakṣyāmi
| durbodhatvād iti bhāvaḥ ||
dṛśyānutpannatvam eva kathayati
yathā kamalabīje 'ntaḥ sthitā kamalamañjarī /
mahācitparamāṇvantas tathā dṛśyaṃ jagat sthitam //
yathā kamalamañjarī kamalabīje
padmākṣe |
antaḥ sthitā
bhavati | anyathā agre nirgamāsambhavaprasaṅgāt |
tathā dṛśyam jagat
dṛśikriyāviṣayībhūtaṃ jagat |
mahācitparamāṇvantaḥ
|
mahācit
aparicchinnā cit | sā evātisūkṣmatvāt
paramāṇuḥ
| tasy
āntaḥ
madhye |
sthitaṃ
bhavati | anyathā kutaḥ asyāḥ nirgamaḥ syāt iti bhāvaḥ | ato dṛśyasya mahācitaḥ pṛthaktvābhāvenānutpannatvam eveti paramo bhāvaḥ ||
etad eva punaḥ punaḥ kathayati
prakāśasya yathāloko yathā vātasya copanam /
yathā dravatvaṃ payaso dṛśyatvaṃ draṣṭur īdṛśam //
ālokaḥ
arthaprākaṭyahetuḥ guṇaviśeṣaḥ |
copanaṃ
spandaḥ |
draṣṭṛvyatiriktadṛśyasya
°rikta⟨ḥ⟩dṛś°
sattā nāstīti bhāvaḥ ||
aṅgadatvaṃ yathā hemni mṛganadyāṃ yathā jalam /
bhittir yathā svapnapure tathā draṣṭari dṛśyadhīḥ //
spaṣṭam ||
anena nyāyena draṣṭuḥ dṛśyamayatvaṃ yat siddhaṃ tad api malatvenonmṛjyatayā pratijānīte
evaṃ draṣṭari dṛśyatvam ananyad iva yat sthitam /
tad apy unmārjayāmy āśu tvaccittādarśato malam //
evaṃ
sati |
draṣṭari
dṛśikriyākartari |
ananyat
uktanyāyenābhinnaṃ |
yat dṛśyatvam
dṛśikriyāviṣayatvaṃ |
sthitam iva
bhavati | ahaṃ |
malam
malabhāvena sthitam |
tat api
draṣṭur abhinnaṃ dṛśyatvam api |
tvaccittādarśataḥ
tvaccittadarpaṇāt |
unmārjayāmi
| yena sarvathā tvanmanasi dṛśyasparśo na syād | asattvenāpi bhāsamānaṃ dṛśyaṃ leśato duḥkhadam eva bhavatīti bhāvaḥ | nanu draṣṭur abhinnasya dṛśyatvasya kathaṃ malatvaṃ | vyatiriktasyaiva malatvād iti cet | satyam |
draṣṭā
°ṣṭ⟨r⟩ā
svābhinnatvenāpi niścitaṃ dṛśyatvaṃ svabhinnatvam api āpādayati | svabhinnatvākhyaṃ pratiyoginaṃ vinā svābhinnatvasyāsiddher iti svabhinnatvāpādakasya dṛśyasya malatvaṃ sphuṭam eveti na ko 'pi virodhaḥ ||
nanu kimarthaṃ draṣṭur
ananyatvena
°ya⟨t⟩tve°
sthitasya malarūpasya api dṛśyatvasyonmārjanaṃ karoṣīty | atrāha
yad draṣṭur asyādraṣṭṛtvaṃ dṛśyābhāve bhaved balāt /
tad viddhi kevalībhāvam ata evāsataḥ sataḥ //
asya
ātmatvena sthitasya |
draṣṭuḥ
dṛśikriyākartuḥ |
dṛśyābhāve
sati |
balāt
balena | svaprayatnaṃ vineti yāvat |
yat adraṣṭṛtvaṃ bhavet
| na hi dṛśyaṃ vinā draṣṭuḥ draṣṭṛtvaṃ nāma kiñcid asti | śaktibhāvena sthitasyāpi tasya svarūpatvānapāyāt | tvam |
tat
adraṣṭṛtvaṃ |
kevalībhāvam
muktiṃ |
viddhi
jānīhi | draṣṭuḥ dṛśyānaunmukhyamātrasyaiva muktitvāt |
draṣṭuḥ
kathambhūtasya |
ata evāsataḥ
ev⟨a⟩[ā]sa°
sataḥ
| draṣṭṛtvāpekṣayā
asataḥ
| kevalībhāvāpekṣayā
sataḥ
| na hy asataḥ kevalībhāvaḥ yuktaḥ | tathā cānirvācyasyety arthaḥ | ataḥ kevalībhāvasiddhaye sarvathā dṛśyonmārjanam eva kāryam iti bhāvaḥ ||
nanu dṛśyābhāvaprabhāvāt siddhe 'pi adraṣṭṛtve kevalībhāvo na
sidhyati
si⟨d⟩dhya°
| dṛśyaviṣayasya rāgādeḥ suṣuptivat vāsanābhāvena sthitatvād ity | atrāha
tattām upagate bhāve rāgadveṣādivāsanā /
śāmyaty aspandite vāte spandasaṅkṣubdhatā yathā //
bhāve
antare tattve |
tattām
dṛśyābhāvakṛtāṃ adraṣṭṛtām |
upagate
sati |
rāgadveṣādivāsanā
pūrvaṃ bhātadṛśyaviṣayarāgadveṣādisaṃskāraḥ |
śāmyati
śāntiṃ vrajati | āśrayaviṣayayoḥ abhāvāt | suṣuptau tu āśrayaviṣayayoḥ vāsanābhāvena sthitatvāt tadanugatayoḥ rāgadveṣādikayor api vāsanābhāvenāvasthānam asti | na hi suṣuptau
draṣṭṛdṛśyayoḥ
d⟨ṛ⟩[ra]ṣṭṛ°
samūlaṃ nāśaḥ asti | tataḥ utthitasya punaḥ tadāsthābhāvaprasaṅgāt | na hi samūlaṃ naṣṭe āsthā yuktā | dṛśyābhāve niścitānāṃ tu bhāsamāne 'pi dṛśye kadācid āsthā na vidyate | atra svamana eva sākṣikam ity alaṃ prapañcena |
rāgadveṣādivāsanā
kā
yathā
|
spandasaṅkṣubdhatā yathā
| yathā
vāte aspandite
sati | vātakṛtā
spandasaṅkṣubdhatā
spandarūpā saṅkṣubdhatā | naśyati | tathety arthaḥ | ataḥ dṛśyābhāvakṛtasyādraṣṭṛtvasya kevalībhāvatvaṃ yuktam eveti bhāvaḥ ||
etad eva atidurbodhatvāt punaḥ punaḥ kathayati
asambhavati sarvasmin digbhūmyākāśarūpiṇi /
prakāśye yādṛśaṃ rūpaṃ prakāśasyāmalaṃ bhavet //
trijagat tvam ahaṃ ceti dṛśye 'sattām upāgate /
draṣṭuḥ syāt kevalībhāvas tādṛśo vimalātmanaḥ //
digbhūmyākāśarūpiṇi
digbhūmyākāśasvarūpe |
prakāśye
prakāśanīye vastujāte |
asambhavati
sati | sambhavakriyākartṛtvam abhajati sati |
prakāśasya
sūryaprakāśasya |
yādṛśam amalaṃ
śuddham | indriyātītam iti yāvat |
rūpaṃ bhavet
| na hi
sūryamaṇḍalāt
°maṇḍalā*t*
niṣkrāntaḥ bhittau apatitaḥ prakāśaḥ netragamyaḥ bhavati |
trijagat tvaṃ ahaṃ ceti dṛśye asattām
abhāvam |
upāgate
sati |
draṣṭuḥ
dṛśyaprakāśakatayā sthitasya draṣṭuḥ |
tādṛśaḥ kevalībhāvaḥ
amalarūpatvaṃ |
syāt
bhavet |
draṣṭuḥ
kathambhūtasya |
amalātmanaḥ
cetyamalarūṣitacinmātrasvarūpasyānyathā kevalībhāvāparaparyāyaḥ nirmalībhāvaḥ ayuktaḥ syāt ||
anantākhilaśailādipratibimbe hi yādṛśī /
syād darpaṇe darpaṇatā kevalātmasvarūpiṇī //
ahaṃ tvaṃ jagad ityādau praśānte dṛśyasambhrame /
syāt tādṛśī kevalatā sthite draṣṭary avīkṣake //
dārṣṭāntikagataṃ
praśānte
iti
i⟨d⟩[t]i
padaṃ dṛṣṭānte 'pi yojanīyaṃ | tenāyam
arthaḥ
artha(ā)ḥ
|
hi
niścaye |
anantāḥ
ye
akhilāḥ śailādayaḥ
| tadrūpe
pratibimbe praśānte
sati | dārṣṭāntikatayā gṛhīte
darpaṇe
pratibimbabhāvam abhajati sati iti yāvat |
darpaṇe kevalātmasvarūpiṇī
kevaladarpaṇākhyasvarūpamayī |
yādṛśī darpaṇatā syāt
|
ahaṃ tvaṃ jagad ityādau dṛśyasambhrame
dṛśyākāre sambhrame | dṛśye iti yāvat |
praśānte
sati | tataḥ
avīkṣake
dṛśikriyām akurvati |
sthite draṣṭari
|
tādṛśī kevalatā syāt
| yathā pratibimbābhāve śuddhaṃ darpaṇamātram eva tiṣṭhati tathā dṛśyābhāve śuddhaḥ draṣṭā eva tiṣṭhatīti bhāvaḥ ||
dṛśyābhāvāsambhavaṃ manyamānaḥ śrīrāmaḥ pṛcchati
sac cen na śāmyatīdaṃ vā nābhāvo vidyate sataḥ /
asattāṃ ca na vidmo 'smin dṛśye doṣapradāyini //
vā
śabdaḥ yataḥśabdārthe |
idaṃ
dṛśyaṃ |
sat
sattābhāk
cet
|
cet
yadi bhavati | tadā
na śāmyati
| yataḥ
sataḥ
sattābhajataḥ
satt(ā)⟨ṃ⟩[ā]°
|
abhāvaḥ na vidyate
| svarūpahāniprasaṅgāt | anyathā vahner api dāhakatvahāniḥ syāt | nanu tarhi asad eva
bhavatv
°va⟨ṃ⟩tv
ity | atrāha
asattāṃ ce
ti |
doṣapradāyini
rāgādisvarūpadoṣapradāyini | asataḥ doṣapradāyitvaṃ
na
*na*
yuktaṃ vandhyāsutasyāpi tattvāpatter iti bhāvaḥ ||
phalitam āha
tasmāt katham iyaṃ śāmyed brahman dṛśyaviṣūcikā /
nānodbhavabhramakarī duḥkhasantatidāyinī //
nānodbhavaḥ
citrotpattiḥ | yaḥ
bhramaḥ
mithyājñānam | taṃ
karotī
ti tādṛśī ||
unmārjayāmī
ti
pratijñāṃ
3.4.51c
saphalīkartuṃ śrīvasiṣṭhaḥ uttaraṃ kathayati
asya dṛśyapiśācasya śāntyai mantram imaṃ śṛṇu /
rāmātyantam ayaṃ yena mṛtim eṣyati naṅkṣyati //
he
rāma
| tvam |
asya
puraḥsphurataḥ |
dṛśyapiśācasya śāntyai
|
imam
vakṣyamāṇavākyakadambakasvarūpaṃ |
mantraṃ śṛṇu
|
yena
mantreṇa |
ayaṃ
dṛśyapiśācaḥ
°śā⟨ś⟩[c]aḥ
|
atyantam mṛtim
traikālikam abhāvam |
eti
gacchati | tataḥ vi
naṅkṣyati
adarśanaṃ yāti | yuktaṃ ca piśācasya mantreṇa maraṇam adarśanaṃ ca ||
mantram eva kathayati
yad asti tasya nāśo 'sti na kadācana rāghava /
yasmāt tan naṣṭam apy antar bījabhūtaṃ bhaved dhṛdi //
he
rāghava
|
yat
vastu | sattāṃ bhajati |
tasya nāśaḥ kadācana
jātu |
na
sambhavati |
yasmāt tat
vastu |
naṣṭam api
kenacit parābhimatena
samavāyikāraṇanāśādinā
°nā⟨n⟩[ś]ādi°
naṣṭam api |
hṛdi antaḥ
mānasāntaḥ |
bījabhūtam
| bījabhāvena sthitam vā
sattārūpeṇa
sa(m)*ttā*
sthitam
iti
i*ti*
yāvat |
bhavati
| dṛśyate
hi
°ya(ti)*te hi*
naṣṭam api vastu hṛdi punaḥ punaḥ āvartamānam ||
nanu tataḥ ko doṣaḥ ity | atrāha
smṛtibījā
°bījā⟨c⟩
cidākāśe punar udbhūya dṛśyadhīḥ /
lokaśāilāmbarākāraṃ doṣaṃ vitanute 'tanum //
smṛtibījā
smṛtikāraṇikā |
dṛśyadhīḥ
dṛśyākārā dhīḥ | dṛśyam iti yāvat |
cidākāśe udbhūya
prādurbhūya |
atanum
mahāntam |
lokaśailāmbarākāram doṣam punaḥ vitanute
sūkṣmaprapañcabhāvena viśeṣeṇa vistārayati | svapne dṛṣṭatvāt ||
nanu tato 'pi kim ity | atrāha
itthaṃ nirmokṣadoṣaḥ syān na ca tasyāṃśasambhavaḥ /
yasmād devarṣimunayo dṛśyante muktibhājanam //
itthaṃ
sati |
nirmokṣadoṣaḥ
mokṣābhāvaprasaṅgarūpaḥ doṣaḥ |
syāt
| sthūlasūkṣmabhāvena dvividhasya dṛśyābhāvasyaiva mokṣatvāt | nanu bhavatu saḥ doṣaḥ | kim asmākaṃ kariṣyatīty | atrāha
na ce
ti |
tasya
nirmokṣadoṣasya |
aṃśenā
pi
sambhavaḥ na ca
bhavati |
yasmāt devarṣimunayaḥ muktibhājanaṃ dṛśyante
||
punar apy etad eva kathayati
yadi syāj jagadādīdaṃ tat syān mokṣo na kasyacit /
bāhyastham astu hṛtsthaṃ vā dṛśyaṃ nāśāya kevalam //
yadi idam jagadādi syāt
sattāṃ bhajet | tadā
kasyacit
kasyāpi pramātuḥ |
mokṣaḥ
dṛśyān muktiḥ |
na syāt
| yathā tathā sambhāvite 'pi dṛśyanāśe smṛtiprabhāvāt sūkṣmatayā punaḥ dṛśyasphuraṇāt | yataḥ
dṛśyam bāhyastham
sthūlarūpam
astu
|
hṛtstham
sūkṣmarūpaṃ
vā astu
|
nāśāya
bandhākhyanāśotpādārtham bhavati | kṣobhakatvāviśeṣād iti bhāvaḥ |
ādi
śabdena suṣuptistaimityādeḥ grahaṇam | tasyāpi dṛśyatvād ||
nanu tarhi kiṃ kāryam ity | atrāha
tasmād imāṃ pratijñāṃ tvaṃ śṛṇu rāmātibhīṣaṇām /
yām uttareṇa granthena nūnaṃ tvam avabudhyase //
atibhīṣaṇatvaṃ
ca
pratijñāyāḥ
asambhavapravṛttatvena jñeyam ||
śrīrāmāvabodhanimittam
uttaragrantham
eva kathayati
ayam ākāśabhūtādirūpo 'haṃ ceti lakṣitaḥ /
jagacchabdasya rāmārtho nanu nāsty eva kaścana //
he
rāma
|
nanu
niścaye |
ākāśabhūtādirūpaḥ
| tathā
ahaṃ ceti lakṣitaḥ
niścitaḥ |
ayam jagacchabdasyārthaḥ
abhidheyam | paramārthataḥ
nāsty eva
sattāṃ na bhajati eva | na tu sattābhāg bhūtvā naśyati | tathā ca sati na nirmokṣadoṣaprasaṅgaḥ | na hi asataḥ bandhakatvaṃ dṛṣṭam iti bhāvaḥ |
ākāśasya bhūtatve
'pi prādhānyena pṛthaṅnirdeśaḥ |
ādi
śabdena bhūtakāryāṇāṃ grahaṇam ||
nanu puraḥsphurataḥ ahamādikasya jagataḥ kathaṃ sarvathā sattvaṃ yuktam ity | atrāha
yad idaṃ dṛśyate kiñcid dṛśyajālaṃ purogatam /
evaṃ brahmaiva tat sarvam ajarāmaram avyayam //
asmābhiḥ
yad idaṃ purogataṃ dṛśyajālaṃ
nīlasukhādirūpaḥ dṛśyasamūhaḥ |
dṛśyate
anubhūyate |
tat sarvam ajarāmaram
deharahitatvāt tanmātragatajarādirahitam | tathā
avyayam
nāśarahitam |
brahmaiva
jagattayā bṛṃhitaṃ śuddhacittattvam eva |
evam
jagadbhāvena bhavati | dṛśyate hi jalasya
taraṅgabhāvena
°ga(vā)bhā°
bhavanam | tathā ca sati bhāsamānasyāpi jagataḥ asattvaṃ yuktam eva | na hi jale bhāsamānasyāpi taraṅgasya sattvaṃ dṛṣṭam iti bhāvaḥ ||
dṛśyasya brahmamātratvam eva dṛḍhīkaroti
pūrṇe
pūr⟨ś⟩[ṇ]e
pūrṇaṃ prasarati pare śāntaṃ
paraṃ
°r(e)*aṃ*
sthitam /
vyomany evoditaṃ vyoma brahma brahmaṇi tiṣṭhati //
pūrṇe
nirapekṣe |
prasarati
sañcāraṃ karoti | svarūpasthe
pare
uttīrṇe |
brahmaṇi
bṛṃhite vastuni | atra saptamyantaiḥ śuddhacittattvasya kathanaṃ | prathamāntaiḥ tadrūpasya jagataḥ jñeyam | nanu kathaṃ pūrṇatvādiguṇayukte śuddhacittattve 'vasthānaṃ yuktam | nyūnasyādhike avasthānadarśanāt | sat-yam | avasthānam atrādheyabhāvena nāsti yenoktadoṣaprasaṅgaḥ syāt | kiṃ tu tanmātratābhāveneti nātra doṣaprasaṅgaḥ | ity alaṃ prapañcaiḥ ||
na dṛśyam asti no dṛk ca na draṣṭā na ca darśanam /
na śūnyaṃ
na
n⟨o⟩[a]
jaḍaṃ no cic chāntam evedam ātatam //
dṛśyam
dṛśikriyākarma |
nāsti
sattāṃ na bhajati |
dṛk
dṛśikriyā |
no
asti |
draṣṭā
dṛśikriyākartā |
ca nā
sti |
darśanam
dṛśikriyāsādhyaṃ phalaṃ |
ca nā
sti | sarveṣāṃ eṣāṃ pratītimātrasāratvāt | nanu tarhi etad abhāva evāstī-ty | atrāha
na śūnyam
iti |
śūnyam
dṛśyādyabhāvaḥ | ca
nā
sti | na hi sar-vathā asataḥ bhānaṃ yuktaṃ | śaśiśṛṅgāder api bhānāpatteḥ | nanu tarhi jāḍyam eva syāt | jāḍye hi sarveṣām
asattā
asa(nt)[tt]ā
eva bhavatīty | atrāha
na jaḍam
iti | bhāvapradhānanirdeśaḥ
jaḍam
jaḍatvam |
nā
sti | tattve hi dṛśyādibhānam ayuktaṃ syāt | nanu tarhi śiṣṭā cid eva syād ity | atrāha
no cid
iti |
cit
cinmātram |
no
asti | cetyāpekṣatvena tasyāḥ sthitatvāt | cetyasya coktanyāyenāsambhavāt | nanu tarhi kim asti | na hi sarvathā asattā buddhyai ārohatīty | atrāha
śāntam
iti |
ātataṃ
samantāt sphuratsvarūpam |
idam
sarvam dṛśyādikam |
śāntam
| bhavati | cetyakṣobharahitaṃ cinmātraṃ bhavati ||
atra niścayam anāpnuvan śrīrāmaḥ muneḥ asambhavārthābhidhāyitvam āsañjayati
vandhyāputreṇa piṣṭo 'driḥ śaśaśṛṅgaṃ pramāyate /
prasārya bhujasaṅghātaṃ śilā nṛtyati tāṇḍavam //
sravanti sikatās tailaṃ paṭhanty upalaputrikāḥ /
garjanti citrajaladā itīvedaṃ vacaḥ prabho //
tave
ti śeṣaḥ | he
prabho
|
idam
tava
vacaḥ
|
iti
bhavati | evaṃrūpaṃ bhavati iti | kim
iti
|
vandhyāputreṇe
tyādi | janaiḥ
śaśaśṛṅgaṃ pramāyate
pramātum ārabhyate ity arthaḥ |
pramāyate
iti prayogaḥ ārṣaḥ | sarvathā asambaddhārthābhidhāyy eva tava vacanam iti bhāvaḥ | asambhavārthapratipādakatvāropaprakāśitāvinayanirāsanārthaṃ
prabho
ity āmantraṇam ||
jarāmaraṇaduḥkhādiśailākāśamayaṃ jagat /
nāstīti kim idaṃ nāma bhavatāpi mamocyate //
na hi pratyakṣam anubhūyamānasya jarādirūpasya
bhāvajātasyāpahnavaḥ
°tasy*ā*pa°
yukta iti bhāvaḥ |
api
śabdaḥ śrīvasiṣṭhasyāsambhavavāditvāyogyatvasūcanārthaḥ |
mame
ty anena svasya sacchiṣyatvaṃ dyotayati ||
yathe
ty etat satyam evāsti tarhi yuktaṃ
kathaye
ty | anenābhiprāyeṇāha
yathedaṃ na sthitaṃ viśvaṃ notpannaṃ na ca vidyate /
tathā kathaya me brahman yenaitan niścitaṃ bhavet //
etat
sthityādyabhāvaḥ ||
śrīvasiṣṭha uttaraṃ kathayati
nāsamanvitavāg asmi śṛṇu rāghava kathyate /
yathedam asad ābhāti vandhyāputra ivāravī //
aham
vasiṣṭhākhyaḥ aham |
asamanvitā
asambaddhā |
vāg
yasya | saḥ | tādṛśaḥ
nāsmi
| he
rāghava
| tvaṃ
śṛṇu
|
idaṃ
jagat |
yathā
yena prakāreṇa |
asat bhāti
| tvāṃ prati sphurati | mayā tathā
kathyate
|
idaṃ
ka
iva
|
āravī vandhyāputra iva
| āravakārī vandhyāputra iva | yathā saḥ asat bhāti | tathety arthaḥ ||
tad eva kathayati
idam ādāv anutpannaṃ sargādau tena nāsty alam /
idaṃ hi manasā bhāti svapnādau pattanaṃ yathā //
idam
dṛśyaṃ jagat |
ādau
ādibhūte |
sargādau
cinmātrasya cetyonmukhatārūpe sargārambhe | anudbhūtaṃ āsīt | paramārthataḥ cinmātrabhāvād acyuteḥ | tataḥ bhinnayā sattayāśritaṃ na āsīt | na hi bahir api
mṛdaḥ
mṛ(ā)daḥ
utpadyamānasya ghaṭasya mṛdaḥ bhinnā sattā dṛśyate |
tena
tataḥ kāraṇāt |
idam
jagat |
alam
atiśayena |
nāsti
sattāṃ na bhajati |
svapnapattanavat
cinmātrasākṣitāmātreṇa labdhasattākatvāt | nanu tarhi katham idaṃ bhāsate ity | atrāha
idam
iti |
hi
niścaye |
idaṃ
dṛśyam jagat |
manasā
vikalpena |
bhāti
dṛśyatayā sphurati | kim iva |
pattanam
iva |
yathā svapnādau pattanaṃ manasā bhāti
| tathety arthaḥ ||
nanu satsvarūpeṇa manasā bhātasya dṛśyasya sattvaṃ yuktam evety | atrāha
mana eva ca sargādāv
anutpannam
°ādāv a(rā)nut°
asadvapuḥ /
tathaitac chṛṇu vakṣyāmi yathaitad anubhūyate //
sargādau
proktasvarūpe sargārambhe |
manaḥ eva anutpannam
| ata ev
āsadvapuḥ
asatsvarūpaṃ bhavati | tvaṃ
śṛṇu
|
yathā
tvayā
etat anubhūyate
| aham
tathā etat vakṣyāmi
||
nanu prakṛtaṃ dṛśyāsattvakathanaṃ vihāya mano'sattvakathanam ayuktam ity | atrāha
mano dṛśyamayaṃ doṣaṃ tanotīmaṃ kṣayātmakam /
asad evāsadākāraṃ svapnaḥ svapnāntaraṃ yathā //
manaḥ imam
puraḥ bhāsamānam |
kṣayātmakam
naśvarasvabhāvam |
dṛśyamayaṃ doṣam
dṛśyasvarūpaṃ doṣaṃ |
tanoti
vistārayati |
manaḥ
kathambhūtam |
asad eva
sphuraṇamātrarūpatvāt asatsvarūpam eva |
dṛśyamayaṃ doṣaṃ
kathambhūtam |
asadākāram
asatsvarūpam | asatā vistāryamāṇatvāt | na hy asatā vistāritaṃ sat bhavituṃ yogyam | vandhyāputravistāritasya vāgjālasyāpi sattāpatteḥ |
manaḥ
kaḥ
yathā
|
svapno yathā
| yathā asatsvarūpaḥ
svapnaḥ asadākāraṃ svapnāntaraṃ tanoti
| tathety arthaḥ | dṛśyate hi svapne svapnāntaram iti nātra vivādaḥ ||
svāśrayabhūtaṃ dehaṃ praty api asyaiva kāraṇatvaṃ kathayati
tat svayaṃ svairam evāśu saṅkalpayati dehakam /
teneyam indrajālaśrīr vitatena vitanyate //
tat
manaḥ | idaṃ
dehakam
ātmatayā bhāsamānaṃ sthūladeham |
āśu
śīghraṃ |
svayam
anyasāhāyyānapekṣaṃ |
svairam
svecchayā |
saṅkalpayati
saṅkalpamātreṇa sampādayati | punar api prakṛtam eva kathayati
teneyam
iti |
tena
manasā |
iyam
dṛśyatvena bhāsamānā ||
uktam arthaṃ sargāntaślokena saṅgṛhya kathayati
sphurati gacchati valgati yācate bhavati majjati saṃharati svayam /
aparatām upayāty api kevalaṃ calati cañcalaśaktitayā manaḥ //
upalakṣaṇaṃ caitat | tena yā kācit kriyā iha bhavati sā manaḥkṛtā eva bhavatīti saṅkṣiptārtha iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyām utpattiprakaraṇe caturthaḥ sargaḥ ||
evaṃ manonirṇayam avaśyakartavyatayā śrutvā śrīrāmaḥ pṛcchati
bhagavan muniśārdūla kim iveha mano bhrame /
vidyate katham utpannaṃ mano māyāmayaṃ kutaḥ //
bhagavan muniśārdūla
he bhagavan muniśreṣṭha |
iha bhrame
asmin jagadrūpe bhrame |
manaḥ kim iva vidyate
kiṃsvarūpam ivāsti | tathā
katham utpannam
kena prakāreṇa prādurbhūtam |
manaḥ māyāmayaṃ
māyāsvarūpaṃ
kutaḥ
bhavati ||
tatrāpy
ādau utpattim
eva
kathayety
°yety(i)
abhiprāyeṇāha
utpattim ādāv iti me samāsena vada prabho /
pravakṣyasi
°ṣy(ā)asi
tataḥ śiṣṭaṃ vaktavyaṃ vadatāṃ vara //
he
prabho
| tvam |
me iti utpattim
manoniṣṭhām utpattim | matpṛṣṭaṃ
śiṣṭaṃ
syāt | tat
pravakṣyasi
kathayiṣyasi | svayam eva śiṣṭatvād iti bhāvaḥ ||
śrīvasiṣṭha uttaraṃ kathayati
mahāpralayasampattāv asattāṃ
samupāgate
°ā⟨m⟩[g]ate
/
aśeṣadṛśye sargādau śāntam evāvaśiṣyate //
mahāpralayasya
turyākhyasyāvasthāviśeṣasya mahākalpāntasamayasya vā |
sampattau
pūrṇatāyāṃ satyāṃ |
sargādau aśeṣadṛśye
sṛṣṭisaṃhāratatsaṃskārarūpe samaste dṛśye |
asattām
adarśanam |
samupāgate
sati |
śāntam eva
śanaiḥ śanaiḥ sargādināśasākṣitākhyāt kṣobhād api niṣkrāntam kim apy anirvācyaṃ tattvam ev
āvaśiṣyate
śiṣṭam bhavati | atra sargaḥ svaviṣayaṃ padārthajātasākṣi
prati
p[r]ati
| saṃhāraḥ svasādhyam padārthābhāvaṃ | saṃskāraḥ padārthasaṃskāraṃ padārthābhāvaṃ | tayoḥ saṃskāraḥ padārthasaṃskāraṃ padārthābhāvasaṃskāraṃ ceti vibhāgo jñātavyaḥ ||
śāntāvaśiṣṭam eva sphuṭaṃ kathayati
āste 'nastamito bhāsvān ajo devo nirāmayaḥ /
sarvadā sarvakṛt sarvaḥ paramātmā maheśvaraḥ //
paramātmā
sarveṣāṃ paramārthataḥ ahantāviṣayatayā bhāsamānam kim apy āntaraṃ tattvam |
āste
tiṣṭhati | prathamam mahāpralayasākṣibhāvena tadanantaram api yathā tathā kalpyamānānāṃ svābhāvānāṃ sākṣibhāvena sthitatvāt | atra
sarvadā
sthitasyātmanaḥ sthitivartamānatākathanaṃ pramātrapekṣayā prayuktatvāt na doṣāvaham | kathambhūtaḥ asau
paramātme
ty apekṣāyāṃ viśeṣaṇāni kathayati
anastamita
iti
i(mi)ti
|
anastamitaḥ
yathā tathā kalpitasya svāstasyāpi grāhakatvena sthitatvāt phalataḥ astarahitaḥ |
bhāsvān
sākṣitayā sarvaprakāśakatvāt sūryasvarūpaḥ | āścaryaṃ ca bhāsvataḥ anastamitatvam |
ajaḥ
janmarahitaḥ | prādurbhūtiḥ hi janma | sā ca tasya na yuktā | ātmatvena sadā prādurbhūtatvāt | na hy ātmanaḥ aprādurbhūtatvaṃ kadāpi yuktam | svāprādurbhūter api grāhakatayā sthitatvāt |
devaḥ
krīḍāśīlaḥ | anyathā etādṛśaṃ jagat kathaṃ prādurbhavet | akrīḍāśīlo hi hastacālanamātrād api parāṅmukho bhavati |
nirāmayaḥ
māyākhyarogāt
°ākhy⟨ā⟩[a]ro°
niṣkrāntaḥ | anyathā māyākhyāmayagrastatvāt māyāprerakatvam ayuktam syāt | na hi āmayagrastaḥ āmayaprerako bhavati |
sarvadā sarvakṛt
sarveṣu deśeṣu kāleṣu ca sarvakārī | anyathā anubhūyamānaḥ sarvadā sarvodbhavaḥ ayuktaḥ syāt |
sarvaḥ
sarvasvarūpaḥ | anyathā padārthānāṃ kiṃmayatvaṃ syāt |
maheśvaraḥ
paramaniyantā | anyathā sarve svasvabhāve niyatāḥ na syuḥ ||
punar api tam eva viśinaṣṭi
yato vāco
nivartante
TaittUp 2.4.
yo muktair
avagamyate
(e)ava°
/
yasya cātmādikāḥ sañjñāḥ kalpitā na svabhāvajāḥ //
vācaḥ
samastāḥ laukikāḥ vaidikāś ca vācaḥ |
yataḥ
yasmāt paramātmanaḥ |
nivartante
| vāk hi saṅketaṃ puraskṛtya vastuni pravartate | saṅketaś ca paramātmani kartum aśakyaḥ | bāhyāntaḥkaraṇāgocaratvāt | indriyagocare eva vastuni hastagrāhikayā saṅketakaraṇaṃ dṛśyate | tarhi asau nāstīty | atrāha
yo muktair
iti |
muktaiḥ
eva dṛśyānāsaktacittaiḥ eva | na tu laukikaiḥ |
yaḥ avagamyate
ātmatayā jñāyate | muktāḥ hi śuddhaṃ kim api tattvaṃ ātmatayā jānanti | anyathā muktatvāyogāt | tathā cāsattā asya na yukteti bhāvaḥ | nanu vācāṃ tataḥ nivartanakathanam ayuktaṃ ātmādiśabdānāṃ tadvācakatvāt ity | atrāha
yasya ce
ti | tattvajñair iti śeṣaḥ |
kalpitāḥ
pravṛttinimittam anapekṣyaiva
tailapāyikādisañjñāvat
°jñ*ā*°
kalpanayā sthāpitāḥ ||
nanu yadi saḥ eka evāsti tat kathaṃ sāṅkhyādibhiḥ puruṣādayaḥ kathitā ity | atrāha
yaḥ pumān sāṅkhyadṛṣṭīnāṃ brahma vedāntavādinām /
vijñānamātraṃ vijñānavidām ekāntanirmalam //
sāṅkhyadṛṣṭīnāṃ
sāṅkhyadarśanaratānām | sāṅkhyāḥ hi prakṛtivyatiriktam
jīvāparaparyāyaṃ
°ra⟨ma⟩pa°
puruṣam eva śeṣatvena kathayanti | sa ca vicāryamāṇaḥ uktaparamātmarūpatve eva viśrāmyatīti yuktam uktaṃ
yaḥ pumān sāṅkhyadṛṣṭīnām
iti | evaṃ sarvatra yojyam | tathā ca nāmabhedasyaiva sthitatvān noktadoṣaprasaṅga iti bhāvaḥ | nanu śrīvasiṣṭhena kiṃ darśanam āśrityedaṃ śāstram uktam iti cet | satyam | sarveṣāṃ darśanānāṃ sāram āśritya etenedaṃ śāstraṃ kṛtam | anyathā sarvamatāṅgīkāraḥ ayuktaḥ syāt | bāhulyena vedāntaśāstracarcā atra dṛśyate | tadapekṣayā stokena mahārahasyabhūtasya śivaśāstrasyāpi ity alam aprakṛtacintanena |
brahma
ajñānāśrayaviṣayībhūtam śāntam cittattvam |
vijñānamātram
ghaṭapaṭādiviṣayaṃ nirākāraṃ jñānam ||
yaḥ
⟨yaḥ⟩ yaḥ
śūnyavādināṃ śūnyaṃ
bhāsako
°sa*ko*
yo 'rkatejasām /
vaktā smartā ṛtaṃ bhoktā draṣṭā kartā sadaiva yaḥ //
śūnyam
suṣuptau anubhūyamānaṃ na kiñcittvaṃ | upalakṣaṇaṃ caitat | tena sarveṣāṃ
darśanānāṃ
°rśa*nā*nāṃ
yat vastu viśrāntisthānaṃ bhavati tad asāv eveti jñeyam | punaḥ kathambhūto 'sau bhavatīty | atrāha
bhāsaka
iti |
yaḥ arkatejasām
arkādisvarūpāṇāṃ tejasāṃ |
bhāsakaḥ
netrākhyādhiṣṭhānaviśeṣādhiśrayaṇena prakāśakaḥ bhavati | tathā
yaḥ sadā eva
nityam eva |
ṛtam
satyatayā | paramārthataḥ iti yāvat |
vaktā smartā bhoktā draṣṭā kartā
bhavati | samastavaktrādyātmatvena sthitatvāt |
ṛtam
iti kriyāviśeṣaṇam ||
sad apy asad
yo
asa⟨tyo⟩[d yo]
jagati yo dehastho 'pi dūragaḥ /
citprakāśo hy ayaṃ yasmād āloka iva bhāsvataḥ //
yaḥ
ātmā |
sad api
etāvataḥ jagadbhramasyādhiṣṭhānatayā sthitatvāt satsvarūpam
api
a*pi*
|
asat
bhavati | bāhyāntaḥkaraṇāgocaratvāt |
yaḥ
ātmā |
dehasthaḥ api
pāṣāṇarūpasya dehasyānyathā ceṣṭāśrayatvāyogāt tatrastho 'pi |
dūragaḥ
bhavati | anyathākāśasthitānāṃ sūryādīnāṃ grahaṇaṃ na syāt |
hi
niścaye |
ayaṃ citprakāśaḥ
padārthacetanarūpaḥ prakāśaḥ |
yasmāt
bhavati | ka
iva
|
āloka iva
| yathā
ālokaḥ
padārthadarśanam |
bhāsvataḥ
sūryād | bhavati | tathety arthaḥ ||
yasmād viṣṇvādayo devāḥ sūryād iva marīcayaḥ /
yasmāj jaganty anantāni budbudā jaladher iva //
devāś
cādhyātmikāḥ ādhidaivikāś ceti dvividhāḥ jñeyāḥ | tatra ādhidaivikāḥ prasiddhāḥ | ādhyātmikā yathā | manaḥ brahmā | buddhiḥ
viṣṇuḥ
| ahaṅkāraḥ rudraḥ | indriy
ādayaḥ
indr[iy]ādayaḥ
devā
iti |
jaganty
api evaṃ dvividhāni jñeyāni | tāny api ādhidaivikāni prasiddhāni | ādhyātmikāni tu
mānasikāḥ
⟨s⟩[m]ā°
saṅkalpāḥ jñeyāḥ ||
yaṃ yānti dṛśyavṛndāni payāṃsīva mahārṇavam /
ya ātmānaṃ padārthaṃ ca prakāśayati dīpavat //
dṛśyavṛndāni yam
draṣṭṛrūpam
d⟨ṛ⟩[ra]°
yaṃ |
yānti
yasmin layībhavantīty arthaḥ |
yaḥ
śuddhacitsvarūpaḥ yaḥ |
ātmānam
cinmātrasvarūpam svātmānam | tathā
padārthaṃ
°rth⟨e⟩[aṃ]
jātau ekavacanam | padārthāṃś ca
dīpavat prakāśayati
prakaṭīkaroti ||
ākāśe yaḥ śarīre ca dṛśatsv apsu latāsu ca /
pāṃsuṣv adriṣu vāteṣu pātāleṣu ca saṃsthitaḥ //
yaḥ
ātmā |
ākāśe śarīre ca
| tathā
dṛśatsu
śilāsu |
apsu latāsu ca pāṃsuṣu
rajassu |
adriṣu
parvateṣu |
vāteṣu pātāleṣu ca saṃsthitaḥ
bhavati | upalakṣaṇaṃ caitat | tena sarvatra sthāvare sthita iti jñeyam | sthāvareṣu sthitatvaṃ ātmanaḥ katham astīti cet | satyam | sarve sthāvarāḥ tāvat vicāryamāṇāḥ anirvācyatāyām eva viśrāmyanti | anirvācyatā eva ca ātmanaḥ svarūpam iti na kaścid virodhaḥ | atha vā sthāvarāḥ tāvat ātmayuktāḥ nirātmakāḥ vā | nirātmakatve kiṃrūpatvaṃ teṣāṃ syāt | sātmakatve tu sphuṭam eva teṣv ātmanaḥ avasthānam iti yojyam ||
yaḥ plāvayati saṃrabdhaṃ puryaṣṭakam itas tataḥ /
yena mūkīkṛtā mūḍhāḥ śilādhyānam ivāsthitāḥ //
yaḥ
ātmā |
puryaṣṭakam
antaḥkaraṇatrayaṃ tanmātrapañcakam
itisvarūpaṃ
°ka*m it⟨ya⟩[is]va*rū°(?)
puryaṣṭakaṃ |
arthāc
arthā⟨ś⟩[c]
cetanavargam |
itaḥ tataḥ plāvayati
yatra tatra gamayati | ceṣṭāṃ kārayatīti yāvat |
mūḍhāḥ
jaḍāḥ |
yena
sāratayā sthitena ātmanā |
mūkīkṛtāḥ
vimarśāsamarthāḥ kṛtāḥ santaḥ |
śilādhyānam
śilāvat dhyānam |
āsthitāḥ iva
bhavanti | atyantajaḍā iva bhavantīti yāvat | mūḍhānām api paramārthataḥ śuddhacinmātrarūpatvāt
iva
śabdaprayogaḥ ||
vyoma yena kṛtaṃ śūnyaṃ śailā yena ghanīkṛtāḥ /
āpo drutāḥ kṛtā yena dīpto yasya vaśād raviḥ //
yena
sarvaśaktitvāt nistattvarūpatām āśritena yenātmanā |
vyoma
vyāpyatayā sthitam ākāśam |
śūnyam
nistattvasvarūpaṃ |
kṛtam
| tathā
yena
mṛcchilābhāvaṃ śritena yenātmanā |
śailāḥ
°lā[ḥ]
svavyāpyāḥ parvatāḥ |
ghanīkṛtāḥ
nibiḍāḥ sampāditāḥ | tathā
yena
dravatvabhāvaṃ gatena yenātmanā |
āpaḥ
svavyāpyāni jalāni |
drutāḥ
dravatvākhyaguṇayuktāḥ |
kṛtāḥ
| tathā
raviḥ
vyāpyabhāvena sthitaḥ sūryaḥ |
yasya vaśāt
dīpanaśīlatejobhāvaṃ gatasya yasyātmanaḥ vaśena |
dīpto
bhavati | upalakṣaṇaṃ caitat ||
prasaranti yataś citrāḥ saṃsārāsāravṛṣṭayaḥ /
akṣayāmṛtasampūrṇād ambhodād iva vṛṣṭayaḥ //
akṣayam
nāśarahitam | yat
amṛtam
ānandarasaḥ | tena
sampūrṇāt
nirbharāt |
yataḥ
yasmāt ātmanaḥ |
saṃsārāsāravṛṣṭayaḥ
saṃsārarūpāḥ dhārāsāravṛṣṭayaḥ |
prasaranti
sañcaraṃ yānti | kā
iva
|
vṛṣṭayaḥ iva
| yathā
akṣayāmṛtasampūrṇāt
avināśijalapūrṇāt |
ambhodāt
meghāt |
vṛṣṭayaḥ prasaranti
| tathety arthaḥ ||
āvirbhāvatirobhāvamayyas tribhuvanormayaḥ /
sphuranty avirataṃ yasmin ghṛṇāv iva marīcayaḥ //
āvirbhāvatirobhāvamayyaḥ
āvirbhāvatirobhāvayuktāḥ |
tribhuvanormayaḥ
°no⟨n⟩[r]ma°
|
yasmin
arthāt samudrarūpe |
yasmin aviratam sphuranti
| kā
iva
|
marīcayaḥ iva
| yathā
ghṛṇau
sūrye |
marīcayaḥ sphuranti
| tathety arthaḥ ||
nāśarūpo 'vināśātmā yo 'ntaḥsthaḥ sarvavastuṣu /
gupto yo vyatirikto 'pi sarvabhāveṣu saṃsthitaḥ //
avināśātmā
yathā tathā sambhāvitasya svanāśasyāpi sākṣitayā sthitatvāt vināśarahitaḥ |
yaḥ
ātmā |
nāśarūpaḥ
bhavati | nāśabhāvenāpi sthitatvāt | anyathā ātmarahitasya nāśasya kena rūpeṇa bhānaṃ syāt | tathā
vyatiriktaḥ api
śuddhacinmātrarūpatvena samastapadārthottīrṇasvarūpaḥ api |
yaḥ
ātmā |
sarvabhāveṣu saṃsthitaḥ
bhavati | sāratayā sthitatvāt | viruddhaṃ ca avināśinaḥ vināśarūpatvam sarvabhāvavyatiriktasya
sarvabhāveṣu
saṃsthitatvam |
yaḥ
ātmā kathambhūtaḥ |
sarvavastuṣu antaḥsthaḥ
|
antaḥ
niyāmakatvena sthitaḥ | ata eva
guptaḥ
bahiḥ adṛśyaḥ ||
prakṛtivratatir vyomni jātā brahmāṇḍasatphalā /
cittamūlendriyadalā yena nṛtyati vāyunā //
prakṛtiḥ
jaganmūlakāraṇabhūtaṃ kim api tattvam | sā eva
vratatiḥ
latā |
yena vāyunā
yenātmarūpeṇa vātena |
nṛtyati
kāryabhāvena pariṇāme kartṛtvaṃ bhajati | anyathā kāryavargagatajaḍatvānyathānupapattyā jaḍarūpāyāḥ tasyāḥ kāryabhāvena pariṇāmaṃ prati kartṛtvāyogāt |
prakṛtivratatiḥ
°ti⟨r⟩vra°
kathambhūtā |
vyomni
na kiñcidrūpatayā ākāśasvarūpe cinmātre |
jātā
prādurbhūtā | tathā
brahmāṇḍam
eva
satphalaṃ
yasyāḥ | sā | tādṛśī | tathā
cittam
eva
mūlaṃ
yasyāḥ | sā | tādṛśī | tathā
indriyāṇy
eva
dalāṇi
yasyāḥ | sā | tādṛśī | cittamūlatvena prakṛteḥ pratītimātrasiddhatvamātram uktam iti brahmāṇḍamūlakāraṇabhūtāyāḥ prakṛteḥ kathaṃ tadantargatapuruṣacinmātramūlatvam uktam iti na paryanuyojyam ||
yaś
ya⟨ḥ⟩[ś]
cinmaṇiḥ prakacati pratidehasamudgakam /
yasminn indau sphuranty etā jagajjālamarīcayaḥ //
cinmaṇiḥ
cid eva maṇiḥ | prakāśakatvāt ratnam | tatsvarūpaḥ
yaḥ
ātmā |
pratidehasamudgakam
sarveṣu dehasamudgeṣu |
prakacati
jīvabhāvena sphura-ti | anyathā dehāntargatānāṃ jīvānāṃ kiṃrūpatvaṃ syāt | yuktaṃ ca samudgake ratnaprakacanam |
etāḥ
puraḥ dṛśyamānāḥ |
jagajjālamarīcayaḥ
|
yasmin indau sphuranti
| anyathā kimādhāram āsāṃ bhānaṃ syāt | na hi nirādhārasya jagajjālasya sphuraṇaṃ buddhim ārohati | marīcitvaṃ ca jagajjālasya citprakāśaviṣayatvena citprakāśatānapāyāj jñeyam | acidrūpo hi cidviṣayatāyogyo na bhavati | viruddhatvena tatsānnidhye tasya sannidhānāsambhavāt ||
praśāntacidghane yasmin sphuranty amṛtavarṣiṇi /
dhārājalāni bhūtāni dṛṣṭayas taḍitaḥ sphuṭāḥ //
amṛtavarṣiṇi
ānandavarṣiṇi |
praśāntacidghane yasmin
nirapekṣaśuddhacidākhyameghasvarūpe yasmin ātmani |
bhūtāni
samastāḥ padārthāḥ |
dhārājalāni
|
dṛṣṭayaḥ
tadviṣayāṇi jñānāni |
sphuṭāḥ
prakaṭāḥ |
taḍitaḥ sphuranti
| yuktaṃ ca jalavarṣiṇi meghe dhārājalānāṃ taḍitāṃ ca sphuraṇam | ānandavarṣitvaṃ cātmanaḥ
parapremāspadatvena
°āspa⟨n⟩da°
jñeyam | na hi ānandāvarṣī
parapremāspado
°āspa⟨n⟩do
bhavati | ānandavarṣiṇi putrādau eva premāspadatvadarśanāt | ātmanaḥ
parapremāspadatvaṃ
°āspa⟨n⟩da°
ca sarveṣu svasākṣikam eveti nāyastam ||
camatkurvanti vastūni yadālokanayā mithaḥ /
asaj jātam asad yena yena
sat
s⟨ā⟩[a]t
sattvam āgatam //
vastūni
bhoktṛbhogyarūpāṇi bhāvajātāni |
mithaḥ
anyo'nyasmin |
yadālokanayā
yaddarśanena | yaddarśanabhāveneti yāvat |
camatkurvanti
ānandam anubhavanti | yaddarśanam eva teṣāṃ camatkārakāraṇam astīti yāvat | mithyā iti sāmānyākṣepeṇoktam | ayaṃ bhāvaḥ | bhoktāraḥ tāvat
iṣṭāniṣṭān
°ṣṭā⟨m⟩[n]
bhogyān anubhūya bhogyāntaranirapekṣā jāyante | anyathā tatkālaṃ viṣayīkṛtasya
bhogyasya
°gya⟨ṃ⟩sya
bhogaḥ samāptiṃ na vrajet | tatkālaṃ bhogyāntaranirapekṣatvaṃ ca tatra teṣāṃ camatkārānubhavanaṃ vinā na
sidhyati
si⟨d⟩dhya°
| ekasmin viṣaye anubhūyamānena camatkāreṇaiva hi puruṣaḥ anyeṣu viṣayeṣu nirapekṣo bhavati | sa ca camatkāraḥ vicāryamāṇaḥ nairapekṣyakāraṇatvāt ātmasvarūpa eva bhavati | paramaviśrāntipadasvarūpasya ātmana eva nairapekṣyakāraṇatvāt iti yuktam eva bhoktuḥ bhogyeṣu yaddarśanarūpaṃ
camatkārakāraṇam
°rak⟨a⟩[ā]ra°
iti | anubhavamātragamye 'smin vastuni pratibhāvadbhiḥ svayam api yatanīyam ity alaṃ prapañcena | tathā
yena
sākṣitayā sthitena yenātmanā |
asat asat jātam
| tathā
yena
tādṛśena yenātmanā |
sat sattvam āgatam
| sākṣiṇaṃ vinā sadasadgatayoḥ sattvāsattvayoḥ asaṅkalpatvāt ||
calatīdam anicchasya kāyāyo yasya sannidhau /
jaḍaṃ paramaratnasya śāntam ātmani tiṣṭhataḥ //
anicchasya
icchādhāramate
rahitatvāt
°ta⟨t⟩tvāt
icchārahitasya | ata ev
ātmani
śānte |
tiṣṭhataś
calanecchākhyakṣobharahitaṃ tiṣṭhataḥ |
yasya paramaratnasya sannidhau jaḍaṃ
grāhyaikarūpatvena acetanam |
idaṃ kāyāyaḥ
°y(o)āyaḥ
śarīrākhyam
ayaḥ
|
calati
ceṣṭāṃ karoti | kāyaceṣṭākāraṇatvenābhimatasya prāṇasyāpi
ātmaśaktiyuktatvena
°śakt[i]°
paramārthataḥ kāyacalanakāraṇatvāyogāt | bāhyaratnagatajaḍatvarāhityadyotanārthaṃ
parama
padopādānam | yuktam ca
ayasaḥ
ayaskāntākhyaratnasannidhāne
a(ṣu)*ya*s°
calanam ||
niyatir deśakālau ca calanaṃ spandanaṃ kriyāḥ /
iti yena gataṃ sattāṃ sarvasattvābhigāminā //
niyatiḥ
[niyatiḥ]
padārtheṣu niyamādāyakaḥ śaktiviśeṣaḥ |
deśaḥ
padārthādhārabhūtaḥ vastuviśeṣaḥ |
kālaḥ
sūryacārādyanumeyaḥ kalanāmātrasvarūpaḥ padārthaparivartikārakaḥ ko 'pi vastuviśeṣaḥ |
calanam
sāmānyacalanam |
spandanaṃ
s⟨a-⟩[pandanaṃ]
kriyāviṣayā ceṣṭā |
kriyā
pākādirūpaṃ karma | upalakṣaṇaṃ caitat |
iti
etat |
sarvasattvābhigāminā
samastasattāviṣayapadārthavyāpakena |
yenā
tmanā |
sattāṃ gatam
| vyāpakenaiva hi vyāpyaṃ sattāṃ labhate ||
śuddhasaṃvinmayatvād yaḥ khaṃ bhaved vyomavittayā /
padārthavittayārthatvam avatiṣṭhaty aniṣṭhitaḥ //
śuddhasaṃvinmayatvāt
|
śuddhā
kenāpi rūpeṇa niṣṭhāṃ na gatā | yā
saṃvit
saṃvedanaṃ | tatsvarūpatvāt |
aniṣṭhitaḥ
kenāpi rūpeṇa niṣṭhāṃ na gataḥ |
yaḥ
|
vyomavittayā
vyomāham iti saṃvidyuktatvena |
khaṃ
vyoma | bhavati | padārthābhāvarūpaṃ bhavatīty arthaḥ |
padārthavittayā
padārtho 'ham iti saṃvidyuktatvena |
arthatvam
padārthabhāvam |
avatiṣṭhati
āśrayati | upasargasāmarthyāt
tiṣṭhater
āśrayaṇam arthaḥ | ghaṭatve niṣṭhitaḥ ghaṭaḥ paṭatāṃ na yātīti
aniṣṭhita
ity uktam ||
sargāntaślokenātmamāhātmyavarṇanaṃ samāpayati
kurvann apīva jagatāṃ mahatām ananta- spandaṃ na kiñcana karoti kadācanāpi /
svātmany anastamayasaṃvidi nirvikāre tyaktodayasthitimatiḥ sthita eka eva //
ya
iti śeṣaḥ | yaḥ ātmā
mahatām jagatām anantaspandam kurvan api iva
jagatprādurbhāvānyathānupapattyā mahājagadviṣayam
anantaṃ spandaṃ kurvann apīva
|
kadācana kiñcana na karoti
atiśuddhena kartṛtvābhimānābhāvāt | anyathā
iva
śabdaprayogāyogāt | yaḥ kathambhūtaḥ |
anastamayasaṃvidi
|
anastamayā
yathā tathā kalpitasya svāstamayasyāpi sākṣitvenāvasthānāt paramārthataḥ astamayarahitā | yā
saṃvit
| tatsvarūpe | tathā
nirvikāre
rāgadveṣādirūpebhyaḥ vikārebhyaḥ niṣkrānte |
svātmani
svasvarūpe |
sthitaḥ
| punaḥ kathambhūtaḥ |
tyaktā udayasthityoḥ
jagadviṣayoḥ udayasthityoḥ |
matiḥ
yena | saḥ | tādṛśaḥ | jagataḥ udaye sthitau arthāt saṃhāre ca nirapekṣa ity arthaḥ | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyām utpattiprakaraṇe pañcamaḥ sargaḥ ||
oṃ evaṃ paramātmanaḥ svarūpaṃ māhātmyaṃ ca pratipādya śrīrāmaṃ tatprāptiṃ prati tvaramāṇaṃ jñātvā sugamaṃ tatprāptyupāyaṃ kathayati
asya devātidevasya parasya paramātmanaḥ /
jñānād eva parā siddhir na tv
anuṣṭhānakhedadā
°⟨duḥkha⟩[kheda]dā
//
asya
proktasvarūpasya |
devātidevasya
niratiśayakrīḍāśīlasya dyotanaśīlasya ca niratiśaya
paramātmanaḥ
|
jñānād eva
jñānākhyād upāyād eva |
siddhiḥ
prāptirūpā siddhiḥ | bhavati |
asya siddhiḥ anuṣṭhānakhedadā
|
anuṣṭhānena
yaḥ
khedaḥ
| taṃ da
dā
tīti tādṛśī |
na
bhavati ||
nanv anuṣṭhānaṃ vinā kathaṃ yuktatā syād ity | atrāha
atra jñānam anuṣṭhānaṃ na tv anyad upayujyate /
mṛgatṛṣṇājalabhrāntiśāntivedanarūpi tat //
atra
asyāṃ ātmaprāptirūpāyāṃ siddhau |
jñānam anuṣṭhānaṃ
siddheḥ kāryasādhakaḥ prayatnaḥ | bhavati |
anyat
jñānākhyānuṣṭhānavyatiriktaṃ kāyavyāpārākhyaṃ |
anuṣṭhānaṃ nopayujyate
|
tat
jñānam |
mṛgatṛṣṇāyāṃ
yā
jalabhrāntiḥ
| tasyāḥ
śāntiḥ
| yena | tat | tādṛśaṃ yat
vedanam
| tadvat
rūpam
| asyāstīti tādṛśaṃ bhavati | samyagjñānarūpaṃ bhavatīty arthaḥ ||
nanv īdṛśo 'sāv ātmā kutra tiṣṭhatīty | atrāha
na caiṣa dūre nākāśe nālabhyo viṣamo na ca /
svānandabhāsarūpo
°nand⟨ā⟩[a]bhāsarūp⟨e⟩[o]
'sau svadehād eva labhyate //
eṣaḥ
ātmā |
dūre na ca
bhavati | svaśarīrāntarvartitvāt | etena dūrasthamahātīrthāśrayatvaśaṅkā nivāritā |
eṣaḥ
ātmā |
ākāśe na
bhavati | etena uparisthabhuvanāśrayatvaśaṅkā nivāritā |
eṣaḥ
ātmā |
alabhyaḥ
labdhum aśakyaḥ |
na
bhavati | sadā labdhatvāt | anyathā ātmatvāyogyatvāt | etena durlabhatvaśaṅkā
nivāritā
°t⟨a⟩[ā]
|
eṣaḥ
ātmā |
viṣamaḥ
kaṭhinaḥ |
na ca
bhavati | parapremāspadatvāt | na hi kaṭhine premāspadatvaṃ yuktam | paratvaviśeṣitasya tu premnaḥ kā kathā | etena aiśvaryaleśamadagrastarājādivat krauryāśaṅkā nivāritā | puruṣeṇa
svānandabhāsarūpaḥ
°bhāsa⟨*sva*⟩rū°
bhogādiviṣayanirapekṣasvayambhātānandapratibhāsasvarūpaḥ |
asau
ātmā |
svadehād eva
⟨ai⟩[e]va
labhyate
|
svānandabhāsarūpa
ity anena viṣamatvanirāsaḥ |
svadehād
ity anena dūrasthatvākāśasthatvayoḥ nirāsaḥ |
labhyate
ity anena alabhyatvanirāsaḥ ||
nanu tapaḥprabhṛtināpi kecid ātmaprāptiṃ kathayantīty | atrāha
kiñcin nopakaroty atra tapodānavratādikam /
svabhāvamātraviśrāntim ṛte nātrāsti sādhanam //
atra
asyāṃ ātmaprāptirūpāyāṃ siddhau |
tapodānavratādikam kiñcit nopakaroti
leśenāpi
upakāraṃ
upa⟨h⟩[k]ā°
na karoti | bāhyāṅgatvena ārādupakārakatvāt | tapaḥprabhṛtinā hi sattvaśuddhir eva bhavati | nātmaprāptiḥ |
atra
asyāṃ ātmaprāptau |
svabhāvaviśrāntim ṛte
svarūpaviśrāntiṃ vihāya |
sādhanaṃ na
bhavati ||
svabhāvaviśrāntau asamarthān prati upāyaṃ kathayati
śāstrasatsaṅgasadyogiparataivātra kevalam /
sādhanaṃ
°⟨ne(mo)⟩[naṃ]
bodhanaṃ mohajālasya yad akṛtrimam //
atra
asyām ātmaprāptau |
śāstraṃ
ca adhyātmaśāstraṃ | tac ca
satsaṅgasadyoginaḥ
ca
⟨ṛte⟩ [ca]
śāstrasatsaṅgasadyoginaḥ
°saṅga[sad]yo°
| tatra
paratā
ekaniṣṭhatvam |
eva
| na tu tapaḥprabhṛtikam |
sādhanaṃ
upāyaḥ | bhavati |
sādhanaṃ
kiṃ |
yat mohajālasya
jagati jagattvajñānākhyasya mithyājñānaprapañcasya | lakṣaṇayā jagati jagattvajñānākhyasya mohajālayuktasya puruṣasy
ākṛtrimaṃ
sahajaṃ |
bodhanaṃ
brahmaivedam
°da(ṃ)m
ity | evaṃbodhakāri bhavati ||
śāstrādiparatāphalabhūtasyātmaviśrāntim
°nti[m]
prati sādhanabhūtasya mukhyam upāyatvaṃ kathayati
ayaṃ sa deva ity eva samparijñānamātrataḥ /
jantor na jāyate duḥkhaṃ jīvanmuktatvam eti ca //
ayam
ahantayā idantayā ca puraḥsphuraṇaśīlaḥ ahaṅkārādikaḥ saṃsāraḥ |
saḥ
sarveṣāṃ paramārthataḥ ātmabhāvena sthitatvāt prasiddhaḥ |
devaḥ
dyotanaśīlaṃ krīḍāśīlaṃ ca cittattvaṃ bhavati |
ity eva
etāvanmātreṇaiva |
samparijñānamātrataḥ
samyagjñānamātreṇa |
jantoḥ duḥkhaṃ na jāyate
| pravāhāgatasya duḥkhasyāpi cinmātratvajñānāt | saḥ jantuḥ
jīvanmuktatvaṃ caiti
prāpnoti | śarīrasānnidhye 'pi muktatvāt ||
sādhanabhāvena prasiddhasya tapaḥprabhṛtikasyāsādhanatvam asahamānaḥ ātmanaḥ sulabhatve nikaṭavartitve ca sandihānaś ca śrīrāmaḥ pṛcchati
samparijñātamātreṇa kilānenātmanātmani /
punar doṣā na bādhante maraṇādyāḥ kadācana //
ātmani
svasmin |
samparijñātamātreṇa
ahamādijagadadhiṣṭhānatayā samyaṅniścitena |
anena ātmanā maraṇādyāḥ doṣāḥ na bādhante
| na hi cinmātratāṃ gatasya dehagatāḥ
maraṇādyāḥ
bādhāṃ kartuṃ samarthāḥ bhavanti ||
tarhi jñātajñeyatvena maunam eva kurv ity | atrāha
devadevo mahān eṣa kuto dūrād avāpyate /
tapasā kena tīvreṇa kleśena kiyatātha vā //
asmābhiḥ
eṣaḥ devadevaḥ kutaḥ dūrāt
kiyataḥ dūrāt |
avāpyate
| tathā
kena tīvreṇa tapasā avāpyata atha vā kiyatā kleśena
prāṇarodhanādirūpeṇa kleśena |
avāpyate
| na hi īdṛśasya devadevasya tapaādikaṃ prāṇarodhanādikaṃ ca vinā prāptiḥ yujyate | sarveṣāṃ tatprāptiprasaṅgāt | na hi sarve tatprāptibhājaḥ dṛśyante | na cānavāptasya
jñānaviṣayatvaṃ
°na⟨ṃ⟩vi°
yuktaṃ | prāptasya ghaṭāder eva tadviṣayatādarśanād iti bhāvaḥ ||
śrīvasiṣṭhaḥ uttaraṃ kathayati
svapauruṣaprayatnena vivekena vikāsinā /
sa devo jñāyate rāma na
tapassnānakarmabhiḥ
°pass⟨u⟩[nā]na°
//
he
rāma
|
svapauruṣaprayatnena
nijamānasikapauruṣākhyaprayatnasvarūpeṇa | tathā
vikāsinā
vikāsayuktena vicāreṇa | ko 'ham idaṃ jagac ca kim ity evaṃrūpeṇa
vivekena
| puruṣeṇa
sa devaḥ jñāyate
|
tapaḥsnānakarmabhiḥ na jñāyate
| cittādiśodhanamātraparatvāt teṣām |
jñāyate
ity anena jñānamātram evātra sādhanīyaṃ | nāvāptiḥ | na hi puraḥsthāyāṃ śuktau rajatabhramayuktasya śuktyavāptiṃ kāṅkṣamāṇasyāpi śuktyavāptiḥ sadhanīyā | śuktir eveyam ity evaṃrūpasya jñānamātrasyaiva sādhanīyatvāt iti dyotitam |
kuto dūrād
ity
asyātyantāsaṅgatattvenottarākathanam
a(ṃ)syā°
||
rāgādiyuktasya tapaādeḥ sphuṭam eva asādhanatvam | tadrahitasya tu sādhanatve 'pi rāgādirāhityasyaiva sādhanatvaṃ yuktam ity abhiprāyeṇāha
rāgadveṣatamaḥkrodhamadamātsaryavarjanam /
vinā rāma tapodānaṃ kleśa eva na vāstavam //
tapaś ca dānaṃ ca tat
tapodānaṃ
|
vāstavam
sahajabhāvakṛtaṃ ||
rāgādyupahate citte vañcayitvā paraṃ dhanam /
yad arjyate tato dānād yasyārthas tasya tat phalam //
tataḥ
tasya dhanasya | sārvavibhaktikaḥ tasil
Vgl. Pāṇ 5.4.44, vārtt.1 [II 436].
||
rāgādyupahate citte vratādi kriyate ca yat /
sa dambhaḥ procyate tasya phalam asti manāṅ na vā //
vā
śabdaḥ pakṣāntare ||
phalitaṃ kathayati
tasmāt puruṣayatnena mukhyam auṣadham āharet /
sacchāstrasajjanāsaṅgaṃ saṃsṛtivyādhināśane //
āharet
arjayet | kuryād iti yāvat |
saṃsṛtivyādhināśane
saṃsṛtyākhyavyādhināśanārtham
sa[ṃ]sṛ°
||
atraikaṃ pauruṣaṃ yatnaṃ varjayitvetarā gatiḥ /
sarvaduḥkhakṣayaprāptau na kācid upapadyate //
atrā
syām ātmaprāptau |
pauruṣaṃ yatnam
sacchāstravicārādirūpaṃ |
gatiḥ
upāyaḥ |
sarvaduḥkhakṣayaprāptau
samastaduḥkhakṣayaprāptirūpāyāṃ ||
nanu tat pauruṣaṃ kīdṛg astīty | atrāha
śṛṇu tat pauruṣaṃ kīdṛg ātmajñānasya labdhaye /
yena śāmyanty aśeṣeṇa rāgadveṣaviṣūcikāḥ //
tvaṃ
śṛṇu
|
kīdṛk
kīdṛśaṃ |
tat pauruṣaṃ ātmajñānasya labdhaye
bhavati |
yena
pauruṣeṇa |
rāgadveṣaviṣūcikāḥ aśeṣeṇa śāmyanti
| anyathā ātmajñānalabdhihetutvaṃ tasya na syād iti bhāvaḥ ||
pratijñātaṃ pauruṣasvarūpakathanam eva karoti
yathāsambhavayā vṛttyā lokaśāstrāviruddhayā /
santoṣasantuṣṭamanā bhogagardhaṃ parityajan //
yathāsambhavam udyogād anudvignatayā svayā /
sādhusaṅgamasacchāstraparatāṃ prathamaṃ
śrayet
°vam(i) udy(i)o*gād ... śrayet*
//
yathāsambhavayā
sambhavānusariṇyā | na tu prayatnasādhitayā |
vṛttyā
jīvikayā |
bhogagardhaṃ
bhogalobham ||
yathāprāptārthasantuṣṭo yo garhitam upekṣate /
sādhusaṅgamasacchāstrarataḥ śīghraṃ sa mucyate //
garhitam
anyāyāgatam dhanādikam ||
nanu kathaṃ
saḥ śīghraṃ mucyate
ity | atrāha
vicāraṇāparijñātasvabhāvasya mahāmateḥ /
anukampyā bhavanty ete brahmaviṣṇvindraśaṅkarāḥ //
vicāraṇayā
sādhusaṅgādiprabhāvasiddhena vicāreṇa |
parijñātaḥ
dehādivyatiriktatvena niścitaḥ |
svabhāvaḥ
svarūpaṃ | yena | saḥ | tādṛśasya
mahāmateḥ
buddhiyuktasya puruṣasya |
ete brahmaviṣṇvindraśaṅkarāḥ anukampyāḥ
°yā[ḥ]
|
kīdṛśāḥ
°ś⟨ī⟩[āḥ]
| eṣāṃ jagajjananādivyāpāraparatārūpā vipad astīty evaṃrūpānukampāviṣayāḥ
bhavanti
| kim u vaktavyaṃ tasya śīghraṃ mokṣaḥ kathaṃ syād iti bhāvaḥ ||
nanu prathamaṃ tāvat tvayā sādhusaṅgatir evopāyatvenoktā | sa sādhur eva kaḥ syād yasya saṅgatiḥ kriyate ity | atrāha
bhṛśaṃ yaṃ sujanaprāyaṃ lokāḥ sādhuṃ pracakṣate /
sa viśiṣṭaḥ sa sādhuḥ syāt taṃ prayatnena saṃśrayet //
sujanaprāyam
bāhulyena sujanam |
prāya
padenāsādhutve 'pi | prayojanavaśād bāndhavaiḥ uktasujanatve puruṣe sādhutve 'pi paranindaikarasikakhalajanaproktāsādhujanatve puruṣe sādhutvāsādhutvayoḥ nirāsaḥ ||
sādhunirṇayaṃ kṛtvā śāstranirṇayaṃ karoti
adhyātmavidyā
vidyānāṃ
BhG 10.32c
pradhānaṃ tatkathāśrayam /
śāstraṃ sacchāstram ity āhur mucyate tadvicāravān //
vidyānām
samastajñānānāṃ madhye |
adhyātmavidyā
ātmajñānaṃ |
pradhānaṃ
bhavati | ataḥ paṇḍitāḥ
tatkathāśrayam
adhyātmavidyākathāvācakam |
śāstram sacchāstram ity āhuḥ
|
tadvicāravān
proktasacchāstravicārayuktaḥ puruṣaḥ |
mucyate
saṃsārakṛtāt bandhanāt mukto bhavati | ataḥ adhyātmaśāstram evātropayuktam astīti bhāvaḥ ||
sacchāstrādeḥ utpannasya vivekasya mukhyopāyatvaṃ sargāntaślokena sphuṭīkṛtya kathayati
sacchāstrasatsaṅgamajair vivekais tathā vinaśyanti balān malāni /
yathā jalānāṃ katakānuṣaṅgād yathā jaḍānām abhayopayogāt //
malāni
rāgādirūpāṇi | janapakṣe rajorūpāṇi |
katakam
jalaśuddhikārī dravyaviśeṣaḥ | dvitīyaṃ dṛṣṭāntaṃ kathayati |
yathā jaḍānām
iti |
jaḍānāṃ
svavivekahīnānām |
abhayopayogāt
|
abhayena
kenacid dattenābhayena | kṛtaḥ yaḥ
upayogaḥ
samāśvāsanākhyaḥ upayogaḥ | tasmāt
malāni
rajjusarpādikṛtabhayarūpāṇi malāni |
vinaśyanti
| tathety arthaḥ | vivekināṃ
abhayaṃ
⟨u⟩[a]bha°
svavicāreṇa
vinaśyantīti
⟨-⟩[vi]naś°
jaḍānām
ity uktam | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyām utpattiprakaraṇe ṣaṣṭhaḥ sargaḥ ||
dūradeśagamanaṃ upāyajālaprayogaṃ ca vinātmāvāptim amanyamānaḥ śrīrāmaḥ punar api pūrvoktam eva praśnaṃ karoti
ya eṣa devaḥ kathito yasmiñ jñāte vimucyate /
vada kvāsau sthito devaḥ katham enam ahaṃ
labhe
kathito (naiṣa dūre 'vatiṣṭhate śarīre saṃsthito nityaṃ cinmātram iti viśrutaḥ) *yasmin ...
//
tvayā
yaḥ eṣaḥ devaḥ kathitaḥ
| tathā
yasmin
deve |
jñāte
sati | puruṣeṇa
vimucyate
muktiḥ prāpyate | tvam
vada
|
asau devaḥ kva sthitaḥ
bhavati |
aham enam
amuṃ devaṃ |
katham
kaiḥ upāyaiḥ |
labhe
prāpnomi ||
śrīvasiṣṭhaḥ uttaraṃ kathayati
ya eṣa devaḥ kathito naiṣa dūre 'vatiṣṭhate /
śarīre saṃsthito nityaṃ cinmātram iti viśrutaḥ //
mayā
yaḥ eṣaḥ devaḥ kathitaḥ
|
eṣaḥ dūre
dūradeśe |
nāvatiṣṭhate
| yataḥ
cinmātram iti viśrutaḥ
prasiddhaḥ | eṣaḥ
nityaṃ śarīre sthitaḥ
bhavati | anyathā pāṣāṇatulyasya śarīrasyāpi mṛtaśarīravat ceṣṭāśrayatvaṃ na syāt | na ca śarīrasthasya dūrasthatvaṃ vaktuṃ yuktaṃ | svahastayor api
dūrasthatvāsaṃyogāt
°tv⟨aa⟩[ā]saṃ°
iti bhāvaḥ ||
nanu tarhi dehaparimāṇaḥ evāsau syāt | tathā ca dehavad anityatvam apy asya syād ity | atrāha
eṣa sarvam idaṃ viśvaṃ na viśvaṃ tv eṣa sarvagaḥ /
vidyate hy eṣa evaiko na tu viśvābhidhāsti dṛk //
eṣaḥ
ātmā |
sarvam idam viśvam
sarvam idaṃ
jagat
sar⟨-⟩[va]m idaṃ ⟨ti⟩[ja]gat
| bhavati |
sarvaṃ
sāratvena sthitatvāt |
tu
pakṣāntare |
sarvagaḥ
sa ca sāratvena sarvapadārthagaḥ |
eṣaḥ viśvaṃ na
bhavati |
hi
yasmāt |
eṣa eka eva vidyate
|
viśvābhidhā dṛk
viśvanāmā dṛṣṭiḥ | viśvam iti yāvat |
na asti
| bhāsamānasyāpi
viśvasya
°śva(ja)sya
taddṛṣṭyā
*ta*[d]dṛ°
etadrūpatvānapāyāt | na hi taraṅgākrānte jale taraṅgābhidhā dṛk bhavati | bhāsamāneṣv api taraṅgeṣu vivekijanadṛṣṭyā jalatvānapāyāt ||
nanu śaśibhṛdādayo 'pi mahādevatāsvarūpāḥ santy |
tat
⟨e⟩(ṣṭyā) tat
katham tvayā
vidyate hy eṣa evaika
ity uktam ity | atrāha
cinmātram eṣa śaśibhṛc cinmātraṃ
garuḍadhvajaḥ
°⟨ḍeśvaraḥ⟩[ḍadhvajaḥ]
/
cinmātram eva tapanaś cinmātraṃ kamalodbhavaḥ //
eṣaḥ
sṛṣṭisaṃhārakatvena prasiddhaḥ |
śaśibhṛt
śrīmahādevaḥ |
cinmātraṃ
bhavati | nanu katham etad iti cet | satyaṃ |
śaśibhṛt
sacetano 'sti cetanārahito vā | acetanatve pāṣāṇarūpasya tasya jagadgatasyāvaratulyayogakṣematvam eva | sacetanatve tu sphuṭam cinmātram eva tadbhāvena sphurati | nanu tarhi śaśibhṛtkīṭayoḥ samatvam eva syād iti cet | kenoktaṃ nāstīti | nanu
kāryavilakṣaṇatādarśanād
kāry⟨ā⟩[a]vi°
bhedaḥ kalpyate | ayuktam eva kalpyate | na hi agnikaṇamahāgnicayayoḥ
kāryavailakṣaṇyena
°ṇyen[a] ⟨āsti dāhākhyasyaikasya⟩
bhedaḥ kalpayituṃ yuktaḥ | nanu agnikaṇamahāgnicayayoḥ kāryavailakṣaṇyaṃ nāsti dāhākhyasyaikasya kāryasya darśanāt iti cet | śaśibhṛtkīṭayor api | kiṃrūpaṃ kāryavailakṣaṇyam asti jñānakriyāyāḥ karaṇakriyāyāś caikatvāt | yas tu bahvalpatākṛto bhedaḥ asti | saḥ dṛṣṭānte 'py astīti na ko 'pi virodhaḥ | evam anyatrāpi yojyam |
garuḍadhvajaḥ
sthityadhikārī |
tapanaḥ
brahmāṇḍagatavastupākakārī sūryaḥ |
kamalodbhavaḥ
sargādhikārī śrībrahmā | ābhyantarārthavivakṣāyāṃ
śaśibhṛt
ahaṅkāraḥ |
garuḍadhvajaḥ
buddhiḥ |
tapanaḥ
prāṇaḥ |
kamalodbhavaḥ
manaḥ | iti yojyam ||
śrīrāmaḥ pṛcchati
bālā api vadanty etad yadi cetanamātrakam /
jagad ity eva kevātra nāma syād upadeśatā //
yadi jagat cetanamātrakam
bhavati |
ity eva
bhavati | etad eva satyaṃ bhavatīti yāvat | tadā
bālā api etat vadanti
| sarve eva hi cetanāparaparyāyajīvamayaṃ
jagat
kathayanti | ataḥ
atra upadeśatā nāma kā syāt
| ajñātajñāpanasyaivopadeśatvāt | atra
bālā
ity anena vijñānavādināṃ bauddhānāṃ grahaṇam | te eva hi vijñānāparaparyāyasya cetanasyātmatvaṃ kathayanti ||
śrīvasiṣṭhaḥ uttaraṃ kathayati
cinmātraṃ cetanaṃ viśvam iti yaj jñātavān asi /
na kiñcid etad vijñātaṃ bhavatā bhavatāraṇam //
cetanaṃ cinmātraṃ
cetanākhyaṃ cinmātram |
viśvaṃ
bhavati |
iti
evam |
asi
tvam |
yat jñātavān
|
bhavatā etat kiñcit
leśenāpi |
bhavatāraṇam
saṃsārāt tārakaṃ |
na vijñātam
| cinmātrapadārthānabhijñatvāt | cinmātrapadārthajñānamātreṇaiva hi ca saṃsāraḥ naśyati ||
katham etad ity | atrāha
cetanaṃ nāma saṃsāro jīva eṣa paśuḥ smṛtaḥ /
etasmād eva niryānti jarāmaraṇavīcayaḥ //
nāma
niścaye |
cetanaṃ saṃsāraḥ
bhavati | cinmātrasthasya cetyaunmukhyasyaiva cetanatvāt cetyaunmukhyasyaiva ca saṃsāratvāt |
saṃsāro
hi saṃsaraṇam ucyate | saṃsaraṇaṃ ca svasthānāt utthānaṃ | cinmātrasya ca cetyaunmukhyasamaye śuddhacinmātratārūpāt svasthānāt utthānaṃ bhavaty evānyathā cetyaunmukhyatvaṃ nāma kiṃ syāt | paṇḍitaiḥ
eṣaḥ
cetanarūpaḥ saṃsāraḥ |
paśuḥ
svarūpajñānarahitatvena paśutulyaḥ |
jīvaḥ smṛtaḥ
| jīvanakriyākartā hi
jīvaḥ
ucyate |
cetanaṃ
ca jīvanam eva | ataḥ tadvati tadupacārāt cetanasyaiva jīvatvam bhavati | tadvati tadupacārāśrayaṇaṃ tv atra paramārthataḥ śuddhacinmātrarūpasya jīvasya jīvatve jīvanakriyāvyatiriktasādhanāntarabuddhinirāsārthaṃ kṛtam | nanu tato 'pi kim ity | atrāh
aitasmād eve
ti |
jarāmaraṇavīcayaḥ
śarīrādigatāḥ jarāmaraṇataraṅgāḥ |
etasmād eva
asmāc cetanāt eva |
niryānti
nirgacchanti | prādurbhavantīti yāvat |
svapnadraṣṭari
°ṣṭ⟨u⟩[a]ri
na svapnaśarīragatāḥ jarāmaraṇavīcaya iti bhāvaḥ ||
punar apy etad eva kathayati
paśur ajño hy amūrto 'pi duḥkhasyaivaiṣa bhājanam /
cetanatvāc cetatīdam atyanarthaḥ svayaṃ sthitaḥ //
amūrtaḥ
sthūlasūkṣmaśarīravyatiriktaḥ | tathā
duḥkhasyaiva
svayam utpādyamānaprapañcarūpasya duḥkhasyaiva |
bhājanaṃ
pātrabhūtaḥ | tadrūpatayā śuddhacinmātrāt utthānāt | anyathā utthānasyāpi vyarthatvāt | tathā
ajñaḥ
śuddhacinmātrākhyasvasvarūpaparāmarśahīnaḥ | ata eva
paśuḥ api
paśutulyo 'pi san |
eṣaḥ
jīvaḥ |
cetanatvāt
cetanamātrasvarūpatvāt |
idam
agre sphuratsvarūpam
ahaṅkārādikaṃ
aha[ṅ]kā°
jagat |
cetati
svasphūrtiviṣayaṃ karoti | cetanasya hy etad eva cetanatvaṃ yat kiñcic
cetatī
ti
cetanatvād
ity uktam | nanu taccetanena kiṃ sampannam ity | atrāh
ātī
ti | tataḥ
atyanarthaḥ
jagadrūpaḥ mahān anarthaḥ |
svayaṃ
tadicchāṃ vinā |
sthitaḥ
prādurbhūtaḥ | atra ca svapnasya dṛṣṭāntatvaṃ sphuṭam eveti nāyastam ||
nanv asya cetanasyedaṃ duḥkhaṃ kiṃ kadācic chrāmyed apīty | atrāha
cetyanirmuktatā yā syād acetyonmukhatātha vā /
asya sā bharitāvasthā tāṃ jñātvā nānuśocati //
cetyāt nirmuktatā
prathamaṃ svātantryeṇa cetyābhimukhībhūya tataḥ vicāradvāreṇa tataḥ niṣkrāntiḥ |
yā
bhavati |
atha vā acetyonmukhatā
cetyānaunmukhyam eva |
yā
bhavati |
asya
cetanasya |
sā bharitāvasthā
pūrṇāvasthā | bhavati | svarūpabhūtena cinmātratvena pūrṇatvāt |
tāṃ
bharitāvasthāṃ |
jñātvā
paramārthasvarūpatvena niścitya |
nānuśocati
saṃsārākhyaduḥkhabhāk na bhavati | bharitāvasthānena svasmin sthitāyāḥ cetanatāyāḥ asatyatvajñānena
tadukte
?
duḥkhe 'py asatyatvajñānāt | atra ca
cetyanirmuktatā
jīvanmuktatāvasthāyāṃ bhavati |
acetyonmukhatā
videhamuktatāvasthāyām iti vibhāgo jñeyaḥ ||
nanu tadā asya cetanasya kīdṛśī avasthā bhaviṣyatīty | atrāha
bhidyate hṛdayagranthiś
chidyante
°granthi[ś] ⟨c⟩chid°
sarvasaṃśayāḥ /
kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe
parāpare
°rā⟨v⟩[p]a°
//
tasmin
sarvātmatvena sthitatvāt prasiddhe |
parāpare
pararūpacinmātrāpararūpacetanasvarūpe mahācinmātre |
dṛṣṭe
paramārthataḥ ātmabhāvena niścite sati | asyāṃ bharitāvasthāyāṃ jñātāyām iti yāvat |
asya
cetanasya |
hṛdayagranthiḥ
bhogādiviṣayā |
bhidyate
⟨ch⟩[bh]id°
naśyate | tṛptatvāt | tathā
sarvasaṃśayāḥ
padārthasvarūpaviṣayāḥ sarve sandehāḥ |
chidyante
| cinmātrasāratāniścayāt | tathā
karmāṇi
śarīrayātrānimittaṃ kṛtāni karmāṇi |
kṣīyante
| lepānādāyakatvāt ||
nanu tarhi atyantopādeyabhūtaṃ acetyonmukhatvam evāhaṃ sādhayāmīty | atrāha
tasya cetyonmukhatvaṃ tu cetyāsambhavanaṃ vinā /
roddhuṃ na śakyaṃ dṛśyaṃ tu cetyaṃ śāmyatu vai katham //
tasya
cetanasya |
cetyonmukhatvam
cetanatvāpādakaṃ cetyaunmukhyam |
cetyāsambhavanaṃ vinā roddhuṃ śakyaṃ na
bhavati | na hi tūlapiṇḍe patitaḥ agniḥ śānto bhavati | nanu tarhi cetyam eva nāśayāmi ity | atrāha
cetyam
iti |
dṛśyaṃ
dṛśyasvarūpaṃ
cetyam
°tya[m]
|
kathaṃ śāmyatu
| na śāmyaty eva sataḥ nāśāyogāt | ayaṃ bhāvaḥ | cetyaṃ yadi asti tarhi kathaṃ śāmyet | yadi nāsti tadā cetyānaunmukhyaṃ svayam eva siddhaṃ bhavatīti | na tadāharaṇe jñānamātraṃ vinā prayatno yuktaḥ | na hi vandhyāputranāśacintā kenāpi kriyate iti ||
atra śrīrāmaḥ pṛcchati
sādhusaṅgamasacchāstraiḥ
saṃsārārṇavatārakaḥ
s(ā)aṃ°
/
dṛśyate paramātmā yaḥ sa brahman vada kīdṛśaḥ //
he
brahman
| puruṣeṇa
sādhusaṅgamasacchāstraiḥ
|
saṃsāra
eva durlaṅghyatvena
arṇavaḥ
| tasmāt
tārakaḥ
|
yaḥ paramātmā dṛśyate
| tvam
vada
|
saḥ kīdṛśaḥ
bhavati ||
śrīvasiṣṭhaḥ
°ṣṭha[ḥ]
śrīrāmapraśnam anādṛtya pūrvoktam evārthaṃ kathayati
yad etac cetanaṃ jīvo viśīrṇo janmajaṅgale /
etam ātmānam icchanti ye te 'jñāḥ paṇḍitā api //
yad etat cetanam janmajaṅgale viśīrṇaḥ
paricchinnatāṃ gataḥ |
jīvaḥ
bhavati |
etam ye ātmānam icchanti te paṇḍitāḥ api
dehātmābhimānibhyaḥ sakāśāt kiñcinmātram vicāriṇaḥ api |
ajñāḥ
bhavanti | anātmani
jīvo
ātmatvadarśanāt ||
katham etad ity | atrāha
jīva eveha saṃsārāś cetanād duḥkhasantateḥ /
asmiñ jñāte
na
n⟨-⟩[a]
vijñātaṃ kiñcid bhavati kutracit //
saṃsārāḥ
jāgradādibhedabhinnāḥ saṃsārāḥ |
duḥkhasantateḥ
du[ḥ]kha°
cetanāt
saṃsāragataduḥkhasantateḥ | svāśrayatayā anubhavanāt
jīve eva
bhavanti | ataḥ
asmin
saṃsārāśraye jīve |
jñāte
sati | lakṣaṇayā prāpte sati |
kiñcit vijñātaṃ
jñānaviṣayīkṛtaṃ | lakṣaṇayā prāptaṃ |
na bhavati
||
tarhi kasya jñānena kiñcit prāptaṃ bhavatīty | atrāha
jñāyate paramātmā ced rāma tad duḥkhasantatiḥ /
kṣayam eti viṣāveśaśāntāv iva viṣūcikā //
he
rāma
|
paramātmā
proktasya jīvasya sāratayā sthitam paramātmatattvam |
cet
yadi |
jñāyate
| lakṣaṇayā prāpyate |
tat
tadā |
duḥkhasantatiḥ
saṃsārarūpā duḥkhasantatiḥ |
kṣayam
nāśam |
eti
gacchati | tadaiva kiñcit prāptaṃ bhavatīty arthaḥ | kā
iva
|
viṣūcikā iva
| yathā sā
viṣāveśaśāntau kṣayam eti
| tathety arthaḥ ||
śrīrāmaḥ paramātmasvarūpaśravaṇākāṅkṣānirbharatvena kathanāyogyatvāc chrīvasiṣṭhenānādṛtam api ātmasvarūpapraśnaṃ punaḥ karoti
rūpaṃ kathaya me brahman yathāvat paramātmanaḥ /
yasmin dṛṣṭe naro mohāt
samagrāt
sa⟨y⟩[m]a°
santariṣyati //
rūpam
svarūpam |
yathāvat
samyak ||
śrīvasiṣṭhaḥ ākāṅkṣānirbharatvena śrīrāmasyādhikāritvaṃ niścityottaraṃ kathayati
deśād deśāntaraṃ dūraṃ prāptāyāḥ saṃvido vapuḥ /
nimeṣeṇaiva yan madhye tad rūpaṃ paramātmanaḥ //
deśāt
ālambanīkṛtāt ekasmāt saṃvedyarūpāt deśāt |
dūraṃ
atyantavilakṣaṇam |
deśāntaram
ālambanaviṣayīkriyamāṇam anyasaṃvedyākhyam deśāntaram |
nimeṣeṇaiva
ekasmin nimeṣe eva | na tu madhye mauḍhyam anubhūya |
prāptāyāḥ
ālambanabhāvena
°lam⟨bh⟩[b]a°
gṛhṇantyāḥ |
saṃvidaḥ
dṛśyagrahaṇonmukhāyāḥ citaḥ |
madhye
pūrvāparasaṃvedyarāgārūṣitāyāṃ madhyāvasthāyāṃ |
*
⟨yat vapuḥ bhavati⟩
yat vapuḥ
bhavati yat anirvācyaṃ svarūpaṃ bhavati |
tad
eva | na tu tatsadṛśam anyat |
paramātmanaḥ
samastajīvātmasārabhūtasya paramātmatattvasya |
rūpaṃ
bhavati | sarvamayatve 'pi sarvottīrṇatvāt | nanu pūrvasaṃvedyam
ālambanīkṛtya
°lam⟨bh⟩[b]a°
tadaivottarasaṃvedyam ālambanīkurvantyāḥ saṃvidaḥ kim idaṃ madhyaṃ nāma yatrasthāyāḥ citaḥ paramātmarūpatā uktā | ucyate | pūrvasaṃvedyena rañjitāyāḥ saṃvidaḥ svaṃ nirmalaṃ rūpam aprāpyottarasaṃvedyena kariṣyamāṇasya rāgasyāyuktatvāt nirmalasvarūpatāmayaṃ madhyam avaśyam evāstīti jñātavyam | yathā nīlīrāgarañjitasya paṭasya
pītarāgakaraṇecchayā
°[c]ch⟨ā⟩[a]yā
prakṣālaṇena sphuṭīkṛtaṃ śuddhapaṭatāmayaṃ madhyaṃ bhavati | anyathā kariṣyamāṇasya pītarāgasya karaṇāsambhavāt | nanu pūrvasaṃvedyaviṣayā saṃvit pūrvam eva kṣīṇā |
uttarasaṃvedyaviṣayā
°ṣayā⟨t⟩
tu navīnā jātā | tathā ca madhyaṃ nāma śūnyam evāstīti | kiṃ śūnyarūpa evātmāstīti cet | na | uttarasaṃvedyagrahaṇakāle
pūrvasaṃvedyasmṛtyanupapatteḥ
°patt⟨o⟩[eḥ]
| na hi pūrvasaṃvedyagrahaṇakālasthāṃ madhye śuddharūpatayā sthitāṃ uttarasaṃvedyagrahaṇakāle 'pi sthitām ekāṃ saṃvidam antareṇa
pūrvasaṃvedyaviṣayā
°saṃv(i)*e*dya°
smṛtiḥ upapadyate | etena saṃvedyoparāgarahitaṃ jāḍyārūṣitaṃ saṃvittattvaṃ paramātmatvenoktam | atra cābhyāsaṃ kurvatām acirād ayatnenaiva paramātmalābho bhaviṣyaty | asyaiva ca madhyadhāmāveśa iti nāmāstīty alaṃ rahasyodghāṭanena | atra ca sadṛśayoḥ saṃvedyayoḥ madhyam atidurlabham iti
dūram
ity uktam ||
atyantābhāva evāsti saṃsārasya jagatsthiteḥ /
yasmin bodhamahāmbhodhau tad rūpaṃ paramātmanaḥ //
yasmin bodhamahāmbhodhau
bodhākhye mahāsamudre |
jagatsthiteḥ
jagatsattāsvarūpasya |
saṃsārasya
|
atyantābhāva eva
budbudavat traikālikaḥ abhāvaḥ eva |
asti
|
tat paramātmanaḥ rūpaṃ
bhavati | ayaṃ bhāvaḥ | mumukṣuḥ sacchāstrādibhiḥ prathamaṃ rajjusarpādidṛṣṭāntena tataḥ kanakakaṭakādidṛṣṭāntena dṛśyasya
brahmavyatiriktasattābhāvaṃ
°bh(i)āvaṃ
niścitya śuddhacittattvaikye jātaniścayaḥ yadā abhyāsabalena sarvatra śuddhacittattvamātram evānubhavati suvarṇakāra iva kaṭakādiṣu suvarṇatām tadā tasya jñānam yatsvarūpaṃ bhavati tad eva
paramātmasvarūpam
par[am]ātma°
iti | nanu jagatpratiyogikaḥ atyantābhāvaḥ na sambhavati | pūrvaṃ bhūtatvāt jagataḥ jagadatyantābhāve niścitasyāpi hi pūrvaṃ jagad bhāsamānam āsīd eveti ced | asat etat | paurvakālikaṃ mithyābhānaṃ hi vastunaḥ uttarakāle niścitaṃ
traikālikābhāvapratiyogitvaṃ
⟨nai⟩[trai]kā°
na nihanti | pūrvaṃ rajjau bhāte sarpe 'pi atyantābhāvapratiyogitvaghātitvaprasaṅgāt | pūrvaṃ sarpatvena
bhātāyāṃ
bhā⟨n⟩[t]ā°
rajjau tu sarve sarpasya traikālikātyantābhāvapratiyogitvaṃ sphuṭam eva paśyantīti na ko 'pi virodhaḥ ||
draṣṭṛdṛśyakramo yatra sthito 'py astam alaṃ gataḥ /
yad anākāśam ākāśas tad rūpaṃ paramātmanaḥ //
sthitaḥ api
pratyakṣaṃ bhāsamāno 'pi |
draṣṭṛdṛśyakramaḥ
ayaṃ draṣṭā idaṃ dṛśyam ity evaṃrūpaḥ kramaḥ |
yatra
yasmin
vastuni
°st⟨ū⟩[u]°
|
alaṃ
atiśayena | samyag iti yāvat |
astaṃ
layaṃ |
gataḥ
bhavati | nanu sthitasya draṣṭṛdṛśyakramasya katham anyasmin layasambhavaḥ | tathā cānena dvāreṇa paramātmasvarūpakathanam ayuktam eveti cen | na |
draṣṭṛdṛśyau
Sic!
tāvat kasyacit sākṣiṇaḥ bhātau bhavataḥ na vā | na cet kathaṃ tarhi tayoḥ draṣṭṛdṛśyatve
sidhyataḥ
si⟨d⟩dhya°
| yathā tathā tatsiddhau api kathaṃ tayoḥ vyavasthā
sidhyati
si⟨d⟩dhya°
| ayaṃ
draṣṭaivedaṃ
d⟨ṛ⟩[ra]°
dṛśyam eveti
bhātau
Sic!
cet tarhi tasmin layaḥ tayoḥ sukaraḥ eva | na hi svapnasākṣiṇam atikramya svapnabhāte draṣṭṛdṛśye kenāpi svarūpeṇa yukte sambhavataḥ iti na kaścid virodhaḥ | tathā
yat
vastu |
anākāśam
grāhakaikasvabhāvatvena grāhyatvābhāvāt grāhyaikasvarūpākāśavyatiriktam api sat |
ākāśaḥ
°śa⟨m⟩[ḥ]
bhavati | vyāpakatvasvacchatvādiguṇaiḥ
ākāśa
śabdavācyo bhavatīty arthaḥ |
tat
tad eva vastu | na tu tatsadṛśam anyat kiñcit |
paramātmanaḥ rūpaṃ
bhavati ||
aśūnyam iva yac chūnyaṃ yasmiñ śūnye jagat sthitam /
sargaughe sati yac chūnyaṃ tad rūpaṃ paramātmanaḥ //
śūnyam
bāhyāntaḥkaraṇāgrāhyatvena na kiñcid rūpaṃ |
yat
vastu |
aśūnyam iva
kiñcid iva | bhavati | anyathā jagadrūpabhramādhiṣṭhānatvāsambhavāt | na hi asad vastu kasyacid adhiṣṭhānībhavitum arhati | vandhyāputrasyāpi maitrabhramādhiṣṭhānatvaprasaṅgāt | tathā
śūnye
proktanyāyena śūnyasvarūpe |
yasmin
|
jagat sthitaṃ
sattābhāk bhavati | mṛdīva ghaṭādayaḥ | anyathā jagataḥ kiṃrūpatvaṃ syāt iti bhāvaḥ | tathā
sargaughe
sṛṣṭisamūhe |
sati
adhiṣṭheyatayā kāryatayā vā sthitiṃ bhajati sati |
yat śūnyam
svavyatiriktavasturahitam
eva
eva ⟨tayā vā sthitiṃ bhajati sati yat śūnyam svavyatiriktavasturahitam eva⟩
| bhavati | na hi rajjau sarpāvasthānena mṛdi vā ghaṭāvasthānena svavyatiriktavastuyuktatvaṃ kalpayituṃ śakyate |
tat paramātmanaḥ rūpaṃ
bhavati ||
yan mahācinmayam api bṛhatpāṣāṇavat sthitam /
jaḍaṃ tv ajaḍam evāntas tad rūpaṃ paramātmanaḥ //
yat
yat vastu |
mahācinmayam api
samastajagatsākṣitānyathānupapattyā mahācitprakāśasvarūpam api sat |
bṛhatpāṣāṇavat sthitaṃ
bhavati | mahājaḍam iva bhavati | atiśāntatvena svaparāmarśe 'pi svātantryeṇa vimukhatvāt |
yat
kathambhūtaṃ
tu
|
antaḥ
pāramārthike svarūpe |
ajaḍam eva
sat |
jaḍaṃ tu
jaḍam iva ity arthaḥ | idaṃ viśeṣaṇadvayam
yathāsaṅkhyātikrameṇa
yath⟨a⟩[ā]saṃ°
pūrvārdhoktasyārthasya samarthakatvena jñeyam |
tat paramātmanaḥ rūpaṃ
bhavati ||
sabāhyābhyantaraṃ sarvaṃ yena samprāpya saṅgamam /
svarūpasattām āpnoti tad rūpaṃ paramātmanaḥ //
sarvaṃ sabāhyābhyantaraṃ
bāhyābhyantaratvena vartamānaṃ samastaṃ jagat |
yena
sākṣitayā sthitena yena vastunā |
saṅgamaṃ
sambandhaṃ |
prāpya
| yadviṣayatvaṃ prāpyeti yāvat |
svarūpasattām
prātisvikasya rūpasya sattām | pr
āpnoti
| sākṣipratītau sphuraṇaṃ vinā hi sato 'pi nīlasukhādeḥ sattā asatkalpā eva dṛśyate |
tat paramātmanaḥ rūpaṃ
bhavati ||
prakāśasya yathāloko yathā śūnyatvam ambare /
tathedaṃ saṃsthitaṃ yatra tad rūpaṃ paramātmanaḥ //
prakāśasya
tejasaḥ |
yathā ālokaḥ
padārthaprākaṭyahetuḥ bhāsvaratākhyo guṇaviśeṣaḥ bhavati |
yathā
vā
śūnyatvam
śūnyabhāvaḥ |
ambare
ākāśe | bhavati |
tathā
tadvat |
idam
jagat |
yatra
yasmin adṛśye vastuni |
sthitaṃ
bhavati |
tat paramātmanaḥ rūpaṃ
bhavati | ayaṃ bhāvaḥ | yathā bhāsamānaḥ ālokaḥ svapradhānatvena na kathyate | anyathā prakāśaguṇatvakathanānupapatteḥ | prakāśaś ca vicāryamāṇaḥ anirvācyatām evāvagāhate | tathā bhāsamānam idaṃ jagat api anirvācye kasmin citsārabhūte pradhāne sthitam iti jñeyam | yasmin tu sthitam asti tad eva paramātmā bhavatīti | nanv etaiḥ anumānagamyasya kasyāpi vastunaḥ paramātmatvaṃ sādhitam | tathā cāsau paramātmā kalpita iti jñeyam | anumānagamyasya kalpitatvāt | nirvikalpapratyakṣamātragamyasya svalakṣaṇasyaiva paramārthasattvād iti ced | asad etat | upadeśyasya pratikṣaṇaṃ madhyāvasthāsu ātmatvena pratyakṣaṃ sphuraṇaśīlam apy ātmatayā ajñātam paramātmasvarūpaṃ |
ciravismṛtapuraḥsthitabāndhavavat
°ndha[va]vat
tavātmā bhavatīti na ko 'py atra pratibhāvataḥ prati anumānasparśaḥ | apratibhāvatāṃ tv atrādhikāra eva nāstīty alaṃ paradoṣaguṇavicāraṇena ||
śrīrāmaḥ pṛcchati
sarvataḥ paramātmaiṣa kathaṃ nāmābhibudhyate /
iyato 'sya jagannāmno dṛśyasyāsambhavaḥ kutaḥ //
asmābhiḥ |
eṣaḥ
jagadvyatiriktasvarūpaḥ |
paramātmā
|
sarvataḥ
sarvatra | sarvāsv avasthāsv iti yāvat |
kathaṃ nāma abhibudhyate
| yataḥ
iyataḥ
bāhyāntaravyāpakasya |
asya dṛśyasya asambhavaḥ kutaḥ
syāt | jāgrati hi sthūlaṃ jagat sphurati | svapne svapnajagat | suṣuptau jāḍyam | etābhyaḥ vyatiriktā tu avasthā
nāstīti
°stī⟨s⟩t⟨ī⟩[i]
| ayaṃ ca praśnaḥ sarvadā paramātmamayatvāsādanākāṅkṣiṇā śrīrāmeṇa jāgrati pratikṣaṇaṃ sphuramāṇāḥ
śuddhaparamātmasvarūpamayyaḥ
°ma⟨dh⟩[y]yaḥ
madhyāvasthāḥ anāśritya kṛtaḥ ||
śrīvasiṣṭhaḥ uttaraṃ kathayati
bhramasya jāgatasyāsya jātasyākāśavarṇavat /
atyantābhāvasambodho yadi rūḍhibalaṃ bhavet //
taj jñātaṃ brahmaṇo rūpaṃ bhaven nānyena karmaṇā /
dṛśyātyantābhāvatas tu ṛte nānyā śubhā gatiḥ //
ākāśavarṇavat jātasya
prādurbhūtasya |
asya
puraḥsphurataḥ |
jagata
[
jāgatasya bhramasya
(?)] jagata iti
iti yāvat |
atyantābhāvasambodhaḥ
atyantābhāvajñānam | na tu nāśanākhyaḥ |
rūḍhi
siddhiyuktaṃ |
balaṃ
yatra | tat | tādṛśaṃ |
bhavet yadi
syāt |
tat
tadā |
brahmaṇaḥ
paramātmanaḥ |
rūpaṃ
svarūpaṃ |
jñātaṃ bhavet
|
anyena karmaṇā
etadvyatiriktena tapaḥprabhṛtinā |
na
bhavet | yataḥ
dṛśyātyantābhāvataḥ ṛte
dṛśyātyantābhāvād ṛte |
anyā śubhā gatiḥ
śubhaḥ upāyaḥ |
na
bhavati | dṛśyātyantābhāvaś ca jñānadvāreṇaiva
sidhyati
si⟨d⟩dhya°
| prayatnasādhitasya abhāvasya pradhvaṃsābhāvatvād iti śuktau rajatātyantābhāvavat mṛdi
ghaṭātyantābhāvavad
°va[va]d
vātyantābhāvasambodhasyopāyatvakathanam ||
nanu samyagjñānadvāreṇa siddhasya dṛśyatvarūpajagadatyantābhāvasyaiva kathaṃ paramātmaprāptau upāyatvam astīty | atrāha
atyantābhāvasampattau dṛśyasyāsya yathāsthiteḥ /
śiṣyate paramārtho 'sau budhyate jñāyate tataḥ //
yathāsthiteḥ
evam eva vartamānasya | na tu prayatnanāśitasya |
asya dṛśyasya
jagadrūpasya dṛśyasya |
atyantābhāvasampattau
atyantābhāvasya sampattau | śuktau bhātarajatātyantābhāvavat mṛdi bhātaghaṭātyantābhāvavad vā siddhau satyāṃ |
asau paramārthaḥ
dṛśyādhiṣṭhānabhūtaḥ dṛśyasārabhūtaḥ vā asau
paramātmā
°tmā(rtha)
|
śiṣyate
śeṣatvena sthito bhavati | rajatātyantābhāvajñāne iva śuktiḥ ghaṭātyantābhāvajñāne iva vā mṛt | tadvyatirekeṇānyasya kasyāpy asattvāt tataḥ puruṣeṇ
āsau budhyate
| astīti parokṣapratītyā niścīyate |
tataḥ
tadanantaram |
jñāyate
| aham ity aparokṣapratītyā niścīyate ||
nanu jñānopāyikaḥ dṛśyātyantābhāvo mā sidhyatu
prāṇarodhanādyupāyajālasādhitayā
prāṇ⟨ā⟩[a]°
vismṛtyā eva paramātmajñānaṃ bhaviṣyatīty | atrāha
na cid apratibimbāsti dṛśyābhāvād ṛte kvacit /
kva vinā pratibimbena kilādarśo 'vatiṣṭhate //
cit
sākṣibhāvena sthitam cittattvam |
dṛśyābhāvād ṛte
svasākṣibhāvasiddhāt dṛśyābhāvāt ṛte |
apratibimbā
dṛśyapratibimbarahitā | dṛśyasākṣitām akurvatīti yāvat |
kvacin na
bhavati | svabhāvatyāgaprasaṅgāt | atra samarthakaṃ dṛṣṭāntaṃ kathayati |
kva vine
ti | na hi bimbasattāyāṃ pratibimbarahitaḥ
ādarśaḥ
dṛśyate iti bhāvaḥ | nanv anyadeśasthe bimbe sattāṃ bhajaty api ādarśaḥ pratibimbarahitaḥ dṛśyate | tathā bahiḥ dṛśyasattā bhavatu | prāṇarodhādidvāreṇa bahiḥ aprasarantī cit dṛśyasparśarahitā bhaviṣyatīti cet | asad etat | atyantābhāvajñānaṃ vinā dṛśyabījasya nāśayitum aśakyatvāt | anyathā nidritasyāntaḥ svapnaprapañcabhānaṃ na syāt | nanu tasya prāṇarodhādyupāyarāhityāt svapnapratibhānam astīti cet | tarhi dṛśyātyantābhāvajñānahīnān kapaṭarahitān prāṇarodhādikāriṇaḥ eva pṛccha | kiṃ yuṣmākaṃ svapnapratibhānam asti na veti | nanu kapaṭarahitāḥ dṛśyātyantābhāvajñānayuktā api asmābhiḥ pṛṣṭā eva | tair api svasya svapnapradarśakatvam uktam | ucyatāṃ nāma kā hāniḥ | yathā jāgrati bhāsata eva jagataḥ atyantābhāvajñānaṃ
teṣām
°ṣā⟨ṃ⟩m
asti tathā svapne 'pi | na hi te bhāsamānam eva dṛśyaṃ dṛśyatayā paśyanti | kiṃ tu brahmatayety alaṃ prapañcena ||
nanu tathāpi dṛśyātyantābhāvena vinaivātmatattvaṃ paśyāma ity | atrāha
jagannāmno 'sya dṛśyasya
sattāsambhavanaṃ
(parā)*sattā*°
vinā /
budhyate paramaṃ tattvaṃ na kadācana kenacit //
asya
puraḥsphurataḥ |
jagannāmnaḥ
jagad iti nāmadheyayuktasya |
dṛśyasya
dṛśikriyāviṣayasya bhāvajātasya |
sattāsambhavanaṃ vinā
atyantābhāvaṃ vinā |
kenacit
puruṣeṇa |
kadācit
|
paramaṃ tattvam
paramātmākhyaṃ tattvam |
na budhyate
na jñāyate | tasmāt dṛśyātyantābhāvaḥ samyagjñānopāyena sādhyaḥ iti bhāvaḥ ||
dṛśyāsattāyāṃ sandihānaḥ śrīrāmaḥ pṛcchati
iyato dṛśyajālasya brahmāṇḍasya jagatsthiteḥ /
mune katham asattāsti kva meruḥ sarṣapodare //
vaipulyakathanam | yathā
meruḥ sarṣapodare
astīti kenacid ukte sati | tasmin asambhavārthapratipādakatvam eva viśrāmyati | tathā jagataḥ sattā nāstīti pratipādake tvayy apīti bhāvaḥ ||
śrīvasiṣṭhaḥ uttaraṃ kathayati
dināni katicid rāma yadi tiṣṭhasy akhinnadhīḥ /
sādhusaṅgamasacchāstraparamas tad aham kṣaṇāt //
pramārjayāmi te dṛśyaṃ bodho mṛgajalaṃ yathā /
dṛśyābhāve draṣṭṛtā ca śāmyed bodho 'vaśiṣyate //
he
rāma
| tvaṃ | cet
yadi katicit dināni
kiyanti dināni |
akhinnadhīḥ
°dhī[ḥ]
anudvignamatiḥ san | saṃmukhadhīḥ sann iti yāvat |
sādhusaṅgamasacchāstraparamaḥ tiṣṭhasi
|
tat
tadā |
ahaṃ kṣaṇāt te
tava | tvāṃ pratīti yāvat |
dṛśyam
dṛśyarūpaṃ jagat |
pramārjayāmi
nāśayāmi |
jñānadvāreṇātyantābhāvayuktatvaṃ
°tv⟨ā⟩[aṃ]
sampādayāmīti yāvat | kaḥ
yathā
|
bodho yathā
|
yathā bodhaḥ
samyagjñānam |
mṛga
tṛṣṇā
jalaṃ
pramārjayati | tathety arthaḥ | anena sādhusaṅgādeḥ dṛśyātyantābhāvajñānaṃ prati mukhyam upāyatvam uktam | nanu dṛśyamārjanena kiṃ setsyatīty | atrāha
dṛśyābhāve
iti |
dṛśyābhāve
jñānadvāreṇa dṛśyābhāve siddhe sati |
draṣṭṛtā ca śāmyet
layaṃ vrajet | nanu tarhi abhāva eva śiṣyate ity | atrāha
bodha
iti |
bodhaḥ
dṛśyadraṣṭratyantābhāvasākṣibhūtaṃ śuddhacittattvaṃ |
śiṣyate
avaśiṣṭaṃ bhavati | anyathā siddhasyāpi dṛśyātyantābhāvasya asatkalpatvaṃ syāt ||
nanu kathaṃ dṛśyamātrātyantābhāvenaiva draṣṭṛtā śāntiṃ vrajatīty | atrāha
draṣṭṛtvaṃ sati dṛśye 'smin dṛśyatvaṃ saty avekṣake /
ekatvaṃ sati hi dvitve dvitvaṃ caikatvavedane //
asmin
puraḥsphuraṇaśīle |
dṛśye
dṛśikriyāviṣaye bhāvajāte |
sati
sattāṃ bhajati sati |
draṣṭṛtvam
paramārthataḥ śuddhacinmātrasvarūpadraṣṭṛviṣayaḥ draṣṭṛbhāvaḥ syāt | viṣayasadbhāvena dṛśikriyāṃ prati kartṛtvasambhavāt | taṇḍulādiṣu hi satsu tadviṣayāṃ pākakriyāṃ prati kartṛtvaṃ bhajataḥ puruṣasyaiva pācakatvaṃ bhavati | na kevalaṃ dṛśyasattayā draṣṭuḥ eva draṣṭṛtā bhavati | api tu
draṣṭṛsattayāpi
°tta*yā*pi
dṛśyasya dṛśyatvam astīty abhiprāyeṇāha
dṛśyatvam
iti |
avekṣake
prekṣake | draṣṭarīti yāvat |
sati
sattām
°ttā[m]
bhajati sati |
dṛśyatvam
paramārthataḥ śuddhacinmātrasvarūpadṛśyāśrayaḥ dṛśyabhāvaḥ syāt | na hi pācakena pākakriyāviṣayīkṛtaṃ taṇḍulādikam odanāvasthādyaparaparyāyaṃ
pācyabhāvam
°va⟨ṃ⟩m
avalambate
°lam⟨bh⟩[b]a°
| ataḥ anyo'nyāpekṣatvena dṛśyamātrātyantābhāvena draṣṭṛviṣayā draṣṭṛtā naśyaty eveti bhāvaḥ | draṣṭṛtvadṛśyatvānyo'nyāśrayakathanaprasaṅgena tayoḥ ekatvadvitvayor api anyo'nyāśrayaṃ kathayati
ekatvam
iti |
ekatvam
mukhyatayā pūrvaṃ gaṇanārhe draṣṭari gatam ekatvam |
dvitve
avaratayā paścād gaṇanārhadṛśyagate dvitve |
sati
sattāṃ bhajati sati | syāt | dvitvābhāve gaṇanasyaiva apravṛtteḥ | gaṇanaṃ hi
dvitvādikaṃ
°k(i)[a]ṃ
vīkṣyaiva vyavasthātuṃ pravartate | dvitvādyabhāve tu kimarthaṃ tasya pravartanaṃ syāt | vyavasthāyāḥ svayaṃ vṛttau ca tatprathamāvayavabhūtasya ekatvasya sphuṭā evāsiddhiḥ | tathā
dvitvam
dṛśyagataṃ dvitvam |
ekatvavedane
ekatvākāre vedane | draṣṭṛgate ekatve iti yāvat |
sati
| syāt | ekaṃ vigaṇayyaiva dvitīyo gaṇanaviṣayatāṃ yātīti sphuṭā eva hi ekatvaṃ vinā dvitvasya
anupapattiḥ
anu[pa]pa°
||
phalitaṃ kathayati
ekābhāve dvayor eva siddhir bhavati nātra hi /
dvitvaikyadraṣṭṛdṛśyatvakṣaye sad avaśiṣyate //
hi
niścaye | ataḥ
atra
anayoḥ ekatvadvitvayoḥ madhye |
ekābhāve
ekasya dvitvasya vā abhāve sati |
dvayoḥ eva
ubhayoḥ dvitvaikatvayoḥ eva |
siddhiḥ na bhavati
| nanu tataḥ kiṃ setsyatīty | atrāha
dvitvaikye
ti | dvitvaikyayoḥ draṣṭṛdṛśyayoś ca kṣayaḥ
dvitvaikyadraṣṭṛdṛśyakṣayaḥ
| tasmin sati
sat
dvitvādisākṣitvena sthitaṃ
sadākhyaṃ
°ā(kyaṃ)*khyaṃ*
vastu |
avaśiṣyate
avaśiṣṭaṃ bhavati ||
vyavahitaṃ dṛśyapramārjanapratijñāṃ punar api karoti
ahantādi jagad dṛśyaṃ sarvaṃ
te
sarva(ṃ)[ṃ] t(o)[e]
mārjayāmy aham /
atyantāsattvasaṃvittyā manomakurato malam //
aham
|
ahantādi
ahambhāvapramukham |
malaṃ
malabhūtaṃ |
sarvaṃ dṛśyaṃ jagat
|
te manomakurataḥ
tvanmanodarpaṇāt |
atyantāsattvasaṃvittyā
atyantābhāvajñānena | dṛśyaviṣayātyantābhāvajñānotpādaneneti yāvat | pra
mārjayāmi
| yuktaṃ ca makurāt malāpamārjanam ||
nanv etāvataḥ dṛśyasya pramārjanaṃ kathaṃ kartuṃ śaknoṣīty | atrāha
nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ | /
yat tu nāsti svabhāvena kaḥ kleśas tatpramārjane //
asataḥ
sattākartṛtvam abhajataḥ |
bhāvaḥ
sattā |
na vidyate
| śaśaśṛṅgasyāpi sattāpatteḥ |
sataḥ
sattākartṛtvaṃ bhajataḥ |
abhāvaḥ
asattā |
na vidyate
| svarūpahāniprasaṅgāt | na ca svarūpahāniḥ yuktā | agner api agnitvahāniprasaṅgāt |
yat
*yat*
svarūpeṇa
nāsti
|
tatpramārjane kaḥ kleśaḥ
bhavati | na hi śaśiśṛṅgatroṭane kasyāpi yatnaḥ dṛṣṭaḥ ||
nanu tathāpi
pravartane
°rta⟨t⟩[n]e
kim āyātam ity |
atrāha
atr(ām ity atr)āha
jagad ādāv anutpannam yac cedaṃ dṛśyate tatam /
tat svātmany eva vimale brahma cittvāt
svabṛṃhitam
s⟨u⟩[va]°
//
jagat ādau
prathamaṃ eva |
anutpannaṃ
bhavati | ataḥ jagatpramārjane kleśo nāstīti bhāvaḥ | nanu yadi jagat prathamam evānutpannaṃ
bhavati
bha⟨ṃ⟩va°
tarhi kim idaṃ bhāsata ity | atrāha
yac cedam
iti |
yac cedam
yac caitat |
tatam
vistāritasvarūpaṃ kiñcit
dṛśyate
|
tat brahma eva
brahmākhyaṃ vastu eva |
vimale svātmani
śuddhacinmātrasvarūpāyāṃ svabhittau |
cittvāt svabṛṃhitaṃ
s⟨u⟩[va]°
atiśayena bṛṃhāgataṃ bhavati | anyathā brahmatvāyogāt | bṛṃhāyuktam eva hi brahmocyate | na ca vastuni bṛṃhaṇaṃ nāmānyavastunaḥ utpattiḥ vaktuṃ śakyate |
jale
°l(o)e
'pi dravatvāt prādurbhūtasya taraṅgatayā bṛṃhaṇasyānyavastūtpattitvaprasaṅgāt | na ca mūrkho 'pi jale taraṅgānām anyatvam aṅgīkaroti | cidrūpasyātmana eva svapnapadārthabhāvena bṛṃhaṇaṃ dṛṣṭam iti
cittvād
ity uktam ||
punaḥ punar etad eva kathayati
jagan nāma na cotpannaṃ na cāsti na ca dṛśyate /
hemnīva kaṭakāditvaṃ kim etanmārjane śramaḥ //
nāma
niścaye |
jagat na cotpannaṃ
bhavati |
na ca asti
|
na ca dṛśyate
| brahmaṇa evaitadrūpatayā sthitatvāt | jagat kim
iva
|
kaṭakāditvam iva
| yathā
hemni
bhāsamānaṃ
kaṭakāditvaṃ
nāsti | hemnaḥ eva tadrūpatayā sthitatvāt | tathā ity arthaḥ | ataḥ
etat
pra
mārjane
śramaḥ kiṃ bhavati | brahmatājñānamātreṇaiva pramārjitatvāt | na hi hemni bhāsamānaṃ kaṭakāditvaṃ aśakyapramārjanaṃ bhavati | hematājñānamātreṇaiva tasya pramārjitatvāt ||
etāvata āśvāsarahitaṃ śiṣyaṃ jñātvā tasya samāśvāsanaṃ karoti
tathaitad vistareṇeha vakṣyāmo bahuyuktibhiḥ /
abādhitaṃ
a(rdhauci)*bādhi*taṃ
yathā nūnaṃ svayam evānubhūyate //
vayam |
etat
pūrvoktaṃ vastu |
vistareṇa bahuyuktibhiḥ tathā ihā
smin śāstre |
vakṣyāmaḥ
|
nūnaṃ
niścaye |
yathā
tvayā
etat abādhitaṃ svayam evānubhūyate
||
prakṛtam eva kathayati
ādāv eva hi notpannaṃ yat tasyehāstitā
kutaḥ
°sti(bhākta)*tā ku*taḥ
/
kuto marau jalasarid dvitīyendau kuto grahaḥ //
hi
niścaye |
yat
vastu |
ādāv eva utpannaṃ na
bhavati |
tasyehāstitā
sattvam |
kutaḥ
bhavati | atra dṛṣṭāntadvayam kathayati
kuta
ityādi ||
yathā vandhyāsuto nāsti yathā nāsti marau jalam /
yathā nāsti
nabhovṛkṣas
°kṣ(ā)as
tathā nāsti jagadbhramaḥ //
jagadbhramaḥ
jagadrūpaḥ bhramaḥ | jagad iti yāvat ||
tarhi kim idaṃ bhāsate ity | atrāha
yad idaṃ dṛśyate rāma tad brahmaiva nirāmayam /
etat purastād vakṣyāmo yuktito na giraiva vaḥ //
asmābhiḥ
yat idaṃ dṛśyate
|
tat nirāmayam
bhāvābhāvākhyāmayarahitam |
brahmaiva
bhavati | vayam |
etat purastāt
agre |
yuktitaḥ
yuktibhiḥ |
vaḥ
yuṣmākam |
vakṣyāmaḥ
|
na girā eva vakṣyāmaḥ
| sārvavibhaktikas tasil
Vgl. Pāṇ 5.4.44, vārt.1 [II 436].
||
sargāntaślokena yuktiyuktavākyopekṣāṃ tyājyatvena kathayati
yan nāma yuktibhir iha pravadanti
tajjñās
°jñ⟨a⟩[ā]s
tatrāvahelanam ayuktam udārabuddheḥ | /
yo yuktiyuktam avamatya vimūḍhabuddhyā kaṣṭāvaho bhavati taṃ vidur ajñam eva //
nāma
niścaye |
avahelanam
upekṣā |
kaṣṭāvahaḥ
kaṣṭadāyī | asambhavaprayatnair ātmana iti śeṣaḥ | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyām utpattiprakaraṇe saptamaḥ sargaḥ ||
śrīrāmaḥ pṛcchati
kayaitaj jñāyate yuktyā katham etat prasidhyati /
nyāye 'nubhūta etasmin na jñeyam avaśiṣyate //
etat
dṛśyāsatyatvam | nanu kimartham atra yuktiṃ pṛcchasīty | atrāha
nyāye
ti | yataḥ
etasmin nyāye
| nyāyena
anubhūte
sati |
jñeyam nāvaśiṣyate
| yuktiśravaṇena sarvasya jñātatvāt ||
śrīvasiṣṭhaḥ vistarakathanapratijñāṃ sampādayiṣyann uttaraṃ kathayati
bahukālam iyaṃ rūḍhā mithyājñānaviṣūcikā /
jagannāmnī vicārākhyād ṛte mantrān na śāmyati //
ā
rūḍhā
buddhau satyatayā sphuritā | jagataś ca mithyājñānarūpatvaṃ śuktirajatavaj jñeyam | yuktaś ca
viṣūcikāyāḥ mantreṇa
nāśaḥ ||
vakṣyamāṇopadeśaśravaṇaṃ prati śrīrāmaṃ dṛḍhīkaroti
vadāmy ākhyāyikā rāma yā imā bodhasiddhaye /
tāś cec chṛṇoṣi tat sādho mukta evāsi buddhimān //
ākhyāyikāḥ
upadeśakārīṇi ākhyānāni |
bodhasiddhaye
dṛśyātyantābhāvajñānasiddhaye |
muktaḥ
dṛśyenāspṛṣṭaḥ ||
aśravaṇe daṇḍaṃ kathayati
no ced udvegaśīlatvād
ardhād
ar⟨th⟩[dh]ād
utthāya gacchasi /
tat tiryagdharmiṇas te
'dya
[']dya⟨ḥ⟩
kiñcin nāpi tu setsyati //
tvaṃ
no cet
śṛṇoṣi | atha vā
udvegaśīlatvāt ardhād utthāya gacchasi
|
tat
tadā |
tiryagdharmiṇaḥ
paśutulyasya |
te
|
kiñcid api na setsyati
||
nanu dṛḍhatayā śravaṇenāpi yadi kiñcin na setsyati tadā kiṃ kāryam ity | atrāha
yo yam arthaṃ prārthayate tadarthaṃ yatate tathā /
so 'vaśyaṃ tad avāpnoti na cec chrānto nivartate //
yaḥ
puruṣaḥ |
yam artham
yat vastu |
prārthayate
prārthanāviṣayaṃ karoti |
tathā
tadanukalpena
tad⟨ā⟩[a]nu°
| na tv anyathā |
yatate
|
saḥ avaśyaṃ tat āpnoti
|
cet
yadi |
śrāntaḥ na nivartate
||
nanv aham asmin prārthite vastuni kiṃrūpaṃ yatnaṃ karomīty | atrāha
sādhusaṅgamasacchāstraparo bhavasi rāma cet /
tad dinair eva vā māsaiḥ prāpnoṣi paramaṃ padam //
niratiśayapratibhāvattve
dinaiḥ
| anyathā
māsair
| iti vibhāgaḥ ||
śrīvasiṣṭhasādhutve niścitaḥ śrīrāmaḥ ātmajñānaprabodhanimittaṃ śāstraṃ pṛcchati
ātmajñānaprabodhāya śāstraṃ śāstravidāṃ vara /
kiṃnāma tatpradhānaṃ syād yasmiñ
jñāte
°⟨n⟩[t]e
na śocyate //
ātmajñānaprabodhāya
ātmajñānāvirbhāvārtham |
na śocyate
dṛśyāsaktirūpaṃ śocanaṃ nānubhūyate ||
śrīvasiṣṭha uttaraṃ kathayati
ātmajñānapradhānānām idam eva mahāmate /
śāstrāṇāṃ paramaṃ śāstraṃ mahārāmāyaṇābhidham //
ātmajñānaṃ pradhānaṃ
vācyatayā sārabhūtaṃ yeṣāṃ | te | tādṛśānām |
idaṃ rāmāyaṇābhidham
ayam mahārāmāyaṇākhyaḥ itihāsaḥ | nanu śrīvālmīkinā svenopanibaddhe śrīmahārāmāyaṇe śrīrāmavṛttāntakathanaprasaṅgataḥ śrīrāmaṃ prati śrīvasiṣṭhena kṛtaḥ upadeśaḥ nibaddhaḥ yaḥ kenāpi dayālunā asmāc chrīmahārāmāyaṇād
uddhṛtaḥ
°dh⟨a⟩[ṛ]taḥ
tat katham upadeśakālānantarabhāvinaḥ śrīmahārāmāyaṇasya śrīvasiṣṭhena
idam
ity anena parāmarśaḥ kṛtaḥ | anena hi śrīmahārāmāyaṇasya śrīvasiṣṭhakṛtatvaṃ dyotate iti cet |
ārambhe
N11, fol. 3r, 3-5.
evāsmābhiḥ ayaṃ nirṇayaḥ kṛtaḥ | kiṃ punaḥ punaḥ pṛcchasi | yataḥ tatra pratibhāvatāṃ svayam asyārthasyāvabodhakatvaṃ uktam | tadrahitānāṃ tv anadhikāraḥ uktaḥ | iti pratibhām eva pṛccha | yadi na pratibhā asti tadānadhikāritvān maunam eva kāryam ity alaṃ prapañcena ||
śrīmahārāmāyaṇam eva praśaṃsati
itihāsottamād asmāt paro bodhaḥ pravartate /
sarveṣām itihāsānām ayaṃ sāra udāhṛtaḥ //
asmāt
rāmāyaṇākhyāt ||
śrute 'smin vāṅmaye yasmāj jīvanmuktatvam akṣatam /
udeti svayam evāta idam evātipāvanam //
vāṅmaye
śāstre ||
sthitam evāstam āyāti jagaddṛśyaṃ vicāraṇāt /
yathā svapne parijñāte svapnārthād eva bhāvanā //
sthitam eva
na tu mudgarādiprahāraiḥ nāśaṃ nītam | atra dṛṣṭāntam āha
yathe
ti |
bhāvanā
satyatābhāvanā |
eva
kāraḥ pādapūraṇārthaḥ | ayaṃ bhāvaḥ | yathā svapne jāgradavasthāyāṃ asatyatayā parijñāte sati | tatrānubhūtaiḥ bhāvābhāvaiḥ harṣāmarṣau na jñāyete | anyathā hi jāgraty anubhūtair atītair api bhāvābhāvair iva tatratyaiḥ bhāvābhāvaiḥ harṣāmarṣotpādaḥ syāt | tathā mahārāmāyaṇavicāraṇena dṛśye asatyatayā jñāte sati dṛśyaviṣayaiḥ bhāvābhāvaiḥ harṣāmarṣau na jñāyete iti ||
nanv anyāny api śāstrāṇi
santy
sa[n]ty
eva | tat katham asyaivāsādhāraṇakāraṇatvaṃ kathayasīty | atrāha
yad ihāsti tad anyatra yan nehāsti na tat kvacit /
idaṃ samastavijñānaśāstrakośaṃ vidur budhāḥ //
yat iha
asmin rāmāyaṇe |
asti
sāmastyena vidyate |
tat anyatra
anyaśāstreṣu |
asti
vyastatvena bhavatīty arthaḥ |
yat iha nāsti tat kvacit
kutrāpi śāstre |
nāsti
| ataḥ
budhāḥ
samastaśāstrasārajñāḥ |
idam
etat śrīmahārāmāyaṇaṃ |
samastavijñānaśāstrakośaṃ
sakalādhyātmaśāstrabhāṇḍāgāraṃ |
viduḥ
jānanti ||
uktalakṣaṇaśrīmahārāmāyaṇaśravaṇe phalaṃ kathayati
ya idaṃ śṛṇuyād nityaṃ tasyodāracamatkṛteḥ /
bālasyāpi paraṃ bodhaṃ buddhir eti na saṃśayaḥ //
bālasyāpi
mūrkhasyāpīty arthaḥ | paṇḍitasya tu kā katheti bhāvaḥ ||
etadvimukhasya kartavyaṃ kathayati
yasmai nedaṃ tv abhavyāya rocate duṣkṛtodayāt /
vicārayatu yatkiñcit sa śāstraṃ jñānavāṅmayam //
abhavyāya
āsurasvabhāvayuktāya |
jñānavāṅmayam
jñānavākyanirbharam ||
nanu muktikāmasya mama kim etacchravaṇenety | atrāha
jīvanmuktatvam
°kt(i)a°
asmiṃs tu śrute samanubhūyate /
svayam eva yathā
pīte
⟨m⟩[p]ī⟨n⟩[t]e
nīrogatvaṃ varauṣadhe //
svayam eva
ayatnam eva ||
śrūyamāṇe hi śāstre 'smiñ śrotā vetty etad ātmanā /
yathāvad idam asmābhir na tūktaṃ varaśāpavat //
etat
maduktaṃ vastu | nanu yady etacchravaṇe pravṛttasya kiñcit pratyavāyādi syāt tadā kiṃ kāryam ity | atrāha
idam
iti |
varaśāpavat
varaśāpayuktam | mantravad iti śeṣaḥ ||
sargāntaślokena svātmavicārasya dṛśyātyantābhāvajñāne asādhāraṇakāraṇatvaṃ kathayati
śāmyati saṃsṛtiduḥkham idaṃ te svātmavicāramahākathayaiva /
no
dhanadānatapaḥśrutavedais
°śrut(e)a°
tatkathanojjhitayatnaśatena //
te
tava
*te tava*
|
idaṃ
dṛśyasvarūpaṃ
⟨śṛī⟩[dṛ]śya°
|
saṃsṛtiduḥkham
janmākhyaṃ duḥkhaṃ |
svātmavicāramahākathayā
|
svātmavicārasya
s[v]ā°
| yā
mahākathā
anyo'nyaṃ mahatī kathā | tay
aiva śāmyati
|
dhanadānatapaḥśrutavedaiḥ idaṃ saṃsṛtiduḥkham no śāmyati
| ataḥ bhavitavyam iti śeṣaḥ | ataḥ kāraṇāt puruṣeṇa | tasya
svātmavicārasya
| yat
kathanam
sādhubhiḥ saha anyo'nyakathanaṃ | tadarthaṃ
ujjhitāni
tyaktāni |
yatnaśatāni
kathanavyatiriktāni yatnaśatāni | yena | saḥ | tādṛśena bhavitavyam | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyām utpattiprakaraṇe 'ṣṭamaḥ sargaḥ ||
oṃ pūrvasargāntaślokārtham eva sphuṭaṃ kathayati
taccittās tadgataprāṇā bodhayantaḥ parasparam /
kathayantaś ca taṃ nityaṃ tuṣyanti ramayanti ye //
teṣāṃ jñānaikaniṣṭhānām ātmajñānavicāraṇāt /
sā jīvanmuktatodeti videhonmuktataiva yā //
taccittāḥ
|
tasmin
svātmavicāre |
cittaṃ
yeṣāṃ | te | tādṛśāḥ | tathā
tasmin
svātmavicāre |
gatāḥ
niṣṭhāṃ gatāḥ |
prāṇāḥ
bāhyendriyāṇi yeṣāṃ | te | tādṛśāḥ | tathā
tam
ātmavicāraṃ |
parasparam bodhayantaḥ
| tathā
taṃ
ātmavicāraṃ |
kathayantaś ca ye
sādhavaḥ |
tuṣyanti
tuṣṭiyuktāḥ
tu(ṣya)ṣṭi°
bhavanti | tathā
ramayanti
anyān tuṣṭiyuktān sampādayanti | ātma
jñānaikaniṣṭhānāṃ
ātmavicāraikaparāṇāṃ |
teṣāṃ
puruṣāṇām |
ātmajñānavicāraṇāt sā jīvanmuktatā udeti
prādurbhavati |
yā videhamuktataiva
bhavati | niḥśeṣaṃ dehābhimānābhāvāt ||
śrīrāmaḥ pṛcchati
brahman videhamuktasya jīvanmuktasya lakṣaṇam /
brūhi yena tathaivāhaṃ yate śāstradṛśā dhiyā //
jīvanmuktasye
ty atra
ca
śabdo 'dhyāhāryaḥ |
yate
yatnaṃ karomi |
lakṣaṇam
svarūpapratiṣṭhāpakaḥ dharmaḥ |
dhiyā
buddhyā | kathambhūtayā |
śāstram
eva
dṛk
netre |
yasyāḥ
°syā[ḥ]
| sā | tādṛśyā | śāstrānusāriṇyety arthaḥ ||
śrīvasiṣṭha uttaraṃ kathayati
yathāsthitam idaṃ yasya vyavahāravato 'pi ca /
astaṃ gataṃ sthitaṃ vyoma sa jīvanmukta ucyate //
vyavahāravato 'pi
viśvapadārtheṣu vyavahāraṃ kurvato 'pi |
yasya
puruṣasya |
yathāsthitam
anena prakāreṇaiva sthitam | na tu kenāpi prayatnena nāśitasvarūpaṃ |
idam
puraḥsphuraṇaśīlaṃ jagat |
astaṃ
a⟨nata⟩*staṃ*
gataṃ
nāśaṃ gataṃ | ata eva
vyoma
śūnyarūpaṃ bhavati | paṇḍitaiḥ
sa jīvanmuktaḥ ucyate
| bhāsamānasya jagataḥ śuktikārajatavat asatyatvadarśitvaṃ jīvanmuktalakṣaṇam iti bhāvaḥ ||
bodhaikaniṣṭhatāṃ yāto jāgraty eva suṣuptavat /
ya āste vyavahartaiva sa jīvanmukta ucyate //
bodhe
dṛśyātyantābhāvajñānapūrvake ātmajñāne |
ekaṃ
kevalaṃ |
niṣṭhā
ratiḥ yasya | saḥ
bodhaikaniṣṭhaḥ
| tasya bhāvaḥ tat
tā
| tām
yātaḥ
gataḥ |
yaḥ
puruṣaḥ |
jāgraty eva
jāgradavasthāyām eva | tatrāpi
vyavahartaiva
pravāhāgatavyavahārakāry eva |
suṣuptavat
suṣuptyāviṣṭa iva |
āste
| niranusandhāna āste iti yāvat | paṇḍitaiḥ
saḥ jīvanmuktaḥ ucyate
| dṛśyate ca stryādiniṣṭhasya
puruṣasya
pu*ruṣasya*
jāgrati
vyavahartur
°ha[r]tur
eva sataḥ suṣuptavad avasthitir iti nāyastam ||
nodeti nāstam āyāti
sukhe
°kh⟨a⟩[e]
duḥkhe mukhaprabhā /
yathāprāptasthiter yasya sa jīvanmukta ucyate //
yathāprāptasthiteḥ
pravāhāgataniṣṭhasya |
yasya
|
sukhe duḥkhe
ca
mukhaprabhā nodeti nāstam āyāti
harṣāmarṣarāhityāt | paṇḍitaiḥ
saḥ jīvanmuktaḥ ucyate
||
yo jāgarti suṣuptastho yasya jāgran na vidyate /
yasya nirvāsano bodhaḥ sa jīvanmukta ucyate //
yaḥ
puruṣaḥ |
jāgarti
bāhyapadārthaviṣayaṃ bodhaṃ bhajati | kathambhūtaḥ |
suṣupte
suṣuptau iva tiṣṭhatīti | tādṛśaḥ | ekacinmātratāniścayena bāhyaprapañcānusandhānarahitatvāt | tathā
yasya
puruṣasya |
jāgrat
laukikā jāgradavasthā |
na vidyate
turyamayatvāt | jīvanmukto hi jāgrati sarvaṃ cinmātramayaṃ paśyan turyāvasthāviṣṭa eva bhavati | tathā
yasya nirvāsanaḥ
ni[r]v⟨o⟩[ā]sa°
ahaṃmamatārūpavāsanārahitaḥ |
bodhaḥ
bāhyadehādipadārthajñānaṃ | bhavati | paṇḍitaiḥ
sa jīvanmukta ucyate
||
rāgadveṣabhayādīnām anurūpaṃ carann api /
yo 'ntar vyomavad atyacchaḥ sa jīvanmukta ucyate //
yaḥ
puruṣaḥ |
rāgadveṣabhayādīnām anurūpaṃ caran api
| rāgādhāre putrādau ratiṃ bhajan api | dveṣādhāre śatrau vimukho bhavan api | bhayakāraṇāt siṃhādeḥ calan api |
antaḥ
manasi |
vyomavat atyacchaḥ
atinirmalaḥ bhavati | putrādiviṣayasya ratyādeḥ pravāhabalena
niranusandhānakaraṇāt
°na⟨ṃ⟩ka°
| anusandhāna eva hi manasi malaṃ bhavati | paṇḍitaiḥ
saḥ jīvanmuktaḥ ucyate
|
ādi
śabdena
dehādiviṣayāṇām
°ṣ⟨ā⟩[a]yā°
asmitādīnāṃ grahaṇam ||
yasya nāhaṅkṛto bhāvo buddhir yasya na lipyate | /
kurvato 'kurvato vāpi sa jīvanmukta ucyate //
yasya
puruṣasya |
ahaṅkṛtaḥ bhāvaḥ
ahaṅkāramayī cittavṛttiḥ |
nā
sti | sarvatra brahmakartṛtvadarśanāt | tathā
yasya
puruṣasya |
buddhiḥ na lipyate
lepayuktā na kriyate | rāgādirūpaiḥ pāpair iti śeṣaḥ | paṇḍitaiḥ
saḥ jīvanmukta ucyate
|
yasya
kathambhūtasya |
kurvataḥ
śarīrayātrānimittaṃ pravāhāgataṃ vā karma kurvataḥ | tathā kenāpi kāraṇena
akurvataḥ
vā | tatra karaṇakāle niranusandhānakaraṇāt akaraṇakāle śuddhacinmātraparāmarśaniṣṭhatvāt ahambhāvadhīleparāhityaṃ jñeyam ||
yaś
ya⟨c⟩[ś]
conmeṣanimeṣābhyāṃ vidheḥ pralayasambhavau /
paśyet trilokyāḥ khasamaḥ sa jīvanmukta ucyate //
khasamaḥ
ākāśasadṛśaḥ |
yaḥ
puruṣaḥ |
trilokyāḥ vidheḥ
bhvādibāhyatrilokīvidhānasya
bh⟨ūr⟩[v]ādi°
jāgradādyāntaratrilokīvidhānasya ca |
unmeṣanimeṣābhyāṃ
| arthāt paramātmatayā niścitasya cittattvasya
unmeṣeṇa
cetyānaunmukhyākhyena prādurbhāvena |
nimeṣeṇa
cetyaunmukhyākhyena svarūpagopanena |
pralayasambhavau paśyati
saṃhārotpattī | tathā tirobhāvāvirbhāvau paśyati | paṇḍitaiḥ
saḥ jīvanmuktaḥ ucyate
| atha vā svaparāmarśaḥ
unmeṣaḥ
| tatrāpi upekṣā
nimeṣaḥ
| tathā ca unmeṣeṇa sambhavaḥ | nimeṣeṇa pralayaḥ | iti yathāsaṅkhyaṃ vihāyaiva sambandhaḥ kāryaḥ ||
bhoktaiva yo na
bhokteva
°kt⟨ai⟩[e]va
śuddhabodhaikatāṃ gataḥ /
buddhaḥ supta ivāste 'ntaḥ sa jīvanmukta ucyate //
śuddhabodhaikatāṃ
śuddhabodhenaikatvaṃ
gataḥ
|
yaḥ
puruṣaḥ |
buddhaḥ
bodhayuktaḥ san |
antaḥ suptaḥ iva āste
tiṣṭhati | niranusandhānatvāt |
yaḥ
kathambhūta
iva
|
bhoktā eva
bhujikriyākartṛtvaṃ bhajann eva |
abhoktā iva
svasmin śuddhabodhatājñānena bhoktāham ity abhimānābhāvāt | paṇḍitaiḥ
saḥ jīvanmuktaḥ ucyate
||
nityaṃ draṣṭaiva cādraṣṭā jīvann eva mṛtopamaḥ /
vyavahartaiva śailābhaḥ sa jīvanmukta ucyate //
yaḥ
draṣṭaiva
dṛśikriyākartṛtvaṃ bhajann eva | na tv andhavat tiṣṭhan |
adraṣṭā
bhavati | tathā yaḥ
jīvann eva
jīvanakriyākartṛtvaṃ bhajann eva |
mṛtopamaḥ
bhavati | mṛtasadṛśaḥ bhavati | mṛtavat bhogādivāñchābhāvāt | tathā yaḥ
vyavahartā eva
vyavahāraṃ kurvan eva |
śailābhaḥ
bhavati |
tattvataḥ
°tva⟨t⟩ta[ḥ]
kṣobharāhityāt | paṇḍitaiḥ
saḥ jīvanmuktaḥ ucyate
||
yasmān nodvijate loko lokān nodvijate ca yaḥ /
harṣāmarṣabhayonmuktaḥ sa jīvanmukta ucyate //
lokaḥ
sāmānyalokaḥ |
yasmāt nodvijate
udvegakāraṇābhāvena udvegaṃ na yāti | tathā
yaḥ lokāt na udvijate
niṣprayojanatvāt | svaprayojanaparaḥ eva hi yebhyaḥ svaprayojanaṃ na paśyati tebhyaḥ udvijate |
yaḥ
kathambhūtaḥ |
harṣāmarṣabhayonmuktaḥ
harṣāmarṣabhayarahitaḥ | svasmin śuddhabodhaikatājñānāt | paṇḍitaiḥ
saḥ jīvanmuktaḥ ucyate
||
śāntasaṃsārakalanaḥ
°kal(p)a°
kalāvān
°l⟨a⟩[ā]vān
api niṣkalaḥ /
yaḥ sacitto 'pi niścittaḥ sa jīvanmukta ucyate //
śāntā
ātmani cinmātratādarśanena layaṃ gatā |
saṃsārakalanā
yasya | saḥ | tādṛśaḥ |
yaḥ
puruṣaḥ |
kalāvān api
jñānākhyakalāyukto 'pi |
niṣkalaḥ
kalābhyaḥ niṣkrāntaḥ bhavati | svasya niṣkalacinmātratājñānāt | tathā
yaḥ sacittaḥ api
śuddhasattvasvarūpacittayuktaḥ api |
niścittaḥ
cittān niṣkrāntaḥ bhavati | malinacittābhāvāt | paṇḍitaiḥ
saḥ jīvanmuktaḥ ucyate
||
yaḥ samastārthajāteṣu vyavahāry api śītalaḥ /
parārtheṣv iva pūrṇātmā sa jīvanmukta ucyate //
pūrṇātmā
nirapekṣaśāntacinmātratvena tṛptātmā |
yaḥ samastārthajāteṣu
pravāhāgateṣu sakaleṣu prayojanasamūheṣu |
śītalaḥ
kim ayaṃ sidhyati na veti santāparahitaḥ bhavati | keṣv
iva
|
parārtheṣv iva
| yathā laukikaḥ
parārtheṣu śītalaḥ
bhavati | tathety arthaḥ | paṇḍitaiḥ
sa jīvanmuktaḥ ucyate
||
jīvanmuktim uktvā
kramaprāptāṃ
°ma⟨ḥ⟩prā°
videhamuktiṃ kathayati
jīvanmuktapadaṃ tyaktvā
dehe
°h(o)e
kālavaśāt kṣate /
cid yāty adehamuktatvaṃ pavanaḥ spandanām iva //
cit
lakṣaṇayā cidbhāvatāgataḥ jīvanmuktaḥ |
dehe
śarīre |
kālavaśāt
niyativaśena |
kṣate
naṣṭe sati |
jīvanmuktapadam
jīvanmuktatāṃ |
tyaktvā
|
adehamuktatvaṃ
videhamuktabhāvaṃ |
yāti
| ka
iva
kāṃ
tyaktvā
|
pavana iva spandanām
| yathā
pavanaḥ spandanām
ceṣṭākaraṇam | tyajati | tathety arthaḥ |
pavanaḥ spandatām ive
ti vā pāṭhaḥ ||
jīvanmuktavat tasyāpi lakṣaṇāni leśataḥ kathayati
videhamukto nodeti nāstam eti na śāmyati /
na san nāsan na dūrasthaṃ na cāhaṃ na ca vetarat //
videhamuktaḥ
anahambhāvena gṛhītasya dehasyāpy abhāvena videhamuktiṃ gataḥ puruṣaḥ |
na udeti
sadoditacinmātrabhāvena avasthānāt | tathā
astam na eti
| yathā tathā kalpitasya tadastasya tataḥ evotthānāt | anyathāsambhavāt | tathā
na śāmyati
saṃsārabhānābhāvaprasaṅgāt |
na sat
bhavati | bāhyāntarakaraṇāgocaratvāt | tathā
asat na
bhavati | etādṛkprapañcabhāvena bhānābhāvaprasaṅgāt | na hi śaśaśṛṅgaṃ kenāpi rūpeṇa
bhātuṃ
°t⟨a⟩[u]ṃ
śaknoti | tathā
dūrasthaṃ na
bhavati | sarveṣām ahantāsāratvena sthitatvāt | tathā
ahaṃ na
bhavati | paricchinnaḥ pramātā na bhavati | aparimitapramātṛtvena sthitatvāt | tathā
itarat
parimitaṃ prameyaṃ |
na
bhavati | aparimitaprameyabhāvena sthitatvāt ||
viśvottīrṇatām uktvā viśvamayatāṃ leśataḥ kathayati
sūryo bhūtvā pratapati viṣṇuḥ pāti jagattrayam /
rudraḥ sarvān saṃharati sarvān sṛjati padmajaḥ //
asau śuddhacinmātratāṃ yātaḥ videhamuktaḥ
sūryo bhūtvā
sūryabhāvam āsādya |
pratapati
tāpakriyākartṛtvaṃ bhajati | tathā
viṣṇuḥ bhūtvā jagattrayaṃ pāti
rakṣati | evaṃ sarvatra yojyam | eṣāṃ sūryādīnāṃ ca bāhyāntaratvena dvaividhyaṃ jñeyam | bāhye hi
sūryaḥ
yaḥ vyomni dṛśyate | āntaras tu prāṇaḥ | sūryavat śarīrapākakāritvāt | tathā
viṣṇuḥ
buddhiḥ | tadvat saṅkalpasthitikāritvāt | tathā
rudraḥ
ahaṅkāraḥ | tadvat sarvasaṅkalpānāṃ svasmin layīkaraṇāt | tathā
padmajaḥ
manaḥ | tadvat saṅkalpotpādakatvāt | evaṃ yathāsambhavaṃ sarvatra yojyam | nanu kathaṃ videhamuktaḥ sūryādicarācarapadārthabhāvam āgatya tadgatāḥ sarvāḥ
kriyāḥ
°yā[ḥ]
karotīti cet | satyam | tatra carāḥ tāvat sphuṭam eva
antaryāmiśuddhacittattvādhiṣṭhitāḥ
°citta[t]tvā°
lakṣyante | anyathā maraṇāvasthāṃ gateṣv api teṣu prāgvat kriyādhāratvaprasaṅgāt | nanu tatkriyāyāṃ prāṇa eva prerakaḥ dṛśyate | niṣprāṇānām
acaraśarīrāṇāṃ
°nā⟨ṃ⟩*m a*cara°
niṣkriyatvadarśanāt | asad etat | na hi prāṇo nāmātra prerakatve
samarthaḥ
°rth(ā)aḥ
kaścic cetana iva lakṣyate | kiṃ tv anyasya kasyāpi svatantrasya cetanasya preraṇayā |
devadattapreryamāṇakandukavat
°māṇa⟨ḥ⟩ka°
nirgamapraveśakārīva dṛśyate iti śuddhasya cinmātrasyaiva carāntaryāmitvena caragatakriyākartṛtvaṃ jñāyate | acareṣv api dṛśyamāṇā avasthitikriyā kriyātvāt caragatakriyāvat tatkṛtā eva jñeyā | yataḥ yatra sākṣāc cetanatayā bhāsamānānāṃ carāṇāṃ svakriyāyām asāmarthyam asti tatra sākṣāj jaḍatvena bhāsamānānāṃ acarāṇāṃ kā kathā kriyākāritve | tena yathā adhiṣṭhātṛbhūtena devadattena kvacit sthāpitāḥ stambhādayaḥ
tiṣṭhanti
°ṣṭha[n]ti
tathā svāntargatena kenāpi tattvena sthāpitāḥ acarāḥ tiṣṭhantīti jñeyam | tatra devadattasya tebhyaḥ
bahiḥsthatā
°hi[ḥ]stha°
pratyakṣam
eva
°ṣa⟨s⟩[m] eva
dṛśyate iti na tatra tasya tadantargatatvaṃ kalpyate | atra tu bahiḥ sthūlasya kasyāpy adarśanāt tadantargatatvaṃ kalpyate | bahirgatatvam api tasya na virudhyate ity āstām etat | evaṃ ca śuddhacinmātre paryavasitaṃ sarvakriyākartṛtvaṃ tanmayatāgate tasminn api siddham eva | samudre līnasya jalabindoḥ iva samudraguṇaviśiṣṭatvam | avaśiṣṭaṃ mṛtaśarīram api
pakṣākṣiptam
(ācāra)pa°
eva jñeyam | nanu tathāpi videhamuktaḥ sarvāḥ kriyāḥ karotīty etāvanmātram eva siddham | na tu sarvaṃ bhūtvety etat siddham | tatra kā vārteti cet | satyam | tatreyaṃ vārtā | carācarāḥ bhāvāḥ kimmayāḥ iti vicāryamāṇe tatsvarūpaṃ hastagrāhābhāvāt anirvācyatāyām eva viśrāmyati | anirvācyatā eva ca śuddhacittattvasya svarūpam iti śuddhacidrūpatāṃ gatasya videhamuktasya sarvabhāvo yukta eveti na ko 'pi virodhaḥ | etac ca śuddhacittattvasvarūpam anubhavatsu pratyakṣasiddham eva | tadavidvadarthe tu ayaṃ prayatnaḥ kṛta ity alaṃ prapañcena ||
khaṃ bhūtvā pavanaskandhān dhatte sarkṣasurāsurān /
kulācalagaṇo bhūtvā lokapālapurāspadam //
sarkṣasurāsurān
nakṣatradevāsurasahitān |
kulācalagaṇaḥ bhūtvā lokapālapurāspadaṃ
bhavatīti sambandhaḥ ||
bhūmir bhūtvā bibhartīmāṃ lokasthitim akhaṇḍitām /
tṛṇagulmalatā bhūtvā dadāti phalasantatim //
spaṣṭam ||
bibhraj jalānalākāraṃ jvalati bhavati drutaḥ /
candro 'mṛtaṃ prasravati mṛtiṃ hālāhalaṃ viṣam //
jalākāraṃ bibhrad drutaḥ
dravaguṇayuktaḥ |
bhavati
|
analākāraṃ bibhrat jvalatī
ty yojyam |
candro
bhūtvā
hālāhalaṃ
°lāh(ā)alaṃ
bhūtveti sambandhanīyam ||
tejaḥ prakaṭayaty āśās tanoty āndhyaṃ tamo bhavat /
śūnyaṃ sad vyomatām eti giriḥ san rodhayaty alam //
rodhayati
rodhanaṃ karoti ||
karoti jaṅgamaṃ cittve sthāvaraṃ sthāvarākṛtiḥ /
bhūtvārṇavo valayati bhūstriyaṃ valayo yathā //
cittve
cidbhāve sthitvā | cidbhāvayukto bhūtveti yāvat |
jaṅgamaṃ karoti sthāvarākṛtiḥ
san
san ⟨sthāvarākṛtiḥ san⟩
sthāvaraṃ karoti
|
arṇavaḥ bhūtvā bhūstriyaṃ
bhūr eva strī | tām
valayati
samantāt paryanteṣu āvṛṇoti | ko
yathā
|
valayo yathā
|
yathā valayaḥ striyaṃ
| arthāt strībhujaṃ |
valayati
| tathety arthaḥ ||
paramārkavapur bhūtvā prakāśe 'ntar visārayan /
trijagattrasareṇvoghaṃ śāntam evāvatiṣṭhati //
paramārkavapuḥ
citsūryavapuḥ |
bhūtvā
|
prakāśe
prakāśarūpāyāṃ svabhittau |
trijagattrasareṇvoghaṃ
trijagadākhyaṃ paramāṇusamūhaṃ |
visārayan
vistārayan |
śāntam eva
sākṣibhāvena sthitatvāt tatkṛtakṣobharahitam ev
āvatiṣṭhati
| yuktaṃ cārkasya prakāśe trasareṇvoghavisāraṇaṃ śāntam avasthānaṃ ca ||
viśeṣakalanām aśakyāṃ jñātvā sāmānyena kathayati
yat kiñcid idam ābhāti bhātaṃ vā bhām upaiṣyati /
kālatrayagataṃ dṛśyaṃ tad asau sarvam eva vā //
vā
pakṣāntare |
yat kiñcit idaṃ
jagat |
bhātam
pūrvaṃ sphuritaṃ | tathā
ābhāti
adya sphurati | tathā
bhām
sphuraṇam |
upaiṣyati
agre āgamiṣyati |
tat kālatrayagatam sarvaṃ dṛśyam asau
uktaḥ videhamuktaḥ | bhavati ||
atra śrīrāmaḥ pṛcchati
katham evaṃ vada brahman bhūyate viṣamā hi me /
dṛṣṭir eṣā tu duṣprāpā
durākramyeti
°ākra(ś)[m]y⟨a⟩[e]ti
niścayaḥ //
he
brahman
| tvaṃ
vada
kathaya | puruṣeṇa
evam
etādṛgguṇayuktena videhamuktena |
katham bhūyate
kathaṃ sampadyate |
hi
yasmāt kāraṇāt |
me niścayaḥ
|
iti
evaṃ | bhavati |
iti
kim |
iti viṣamā
kaṭhinā |
eṣā
pūrvoktā |
dṛṣṭiḥ
videhamuktirūpā dṛṣṭiḥ |
duṣprāpā durākramyā
ca bhavati ||
śrīvasiṣṭha uttaraṃ kathayati
muktir eṣocyate rāma brahmaitat samudāhṛtam /
nirvāṇam etat kathitaṃ śṛṇu samprāpyate katham //
he
rāma
| paṇḍitaiḥ
eṣā
etat videhamuktatvaṃ |
muktiḥ ucyate
| jīvanmuktatvasya sattvarūpacittāśrayatvenāmuktikalpatvāt | paṇḍitaiḥ
etat brahma samudāhṛtam
kathitam | sarvapadārthabhāvena bṛṃhaṇābhāktvāt | paṇḍitaiḥ
etat nirvāṇaṃ kathitam
sarvathā parimitāhantāyāḥ layībhāvāt | tvaṃ
śṛṇu etat
puruṣeṇa
kathaṃ prāpyate
||
yad idaṃ dṛśyate dṛśyam ahaṃtvattādisaṃyutam /
sato 'py asyāpy anutpattyā buddhyā vaitad avāpyate //
asmābhiḥ |
ahaṃtvattādisaṃyutaṃ yad idam dṛśyaṃ
jagat |
dṛśyate
anubhūyate |
sataḥ api
evam eva sthitasyāpi |
asya
jagataḥ |
anutpattyāḥ buddhyā
anutpannam evedam ity evaṃrūpasya abhāvasya jñānenaiva | tajjagadviṣayānutpannatvajñāneneti yāvat |
etat
uktaguṇaṃ videhamuktatvam |
avāpyate
prāpyate |
apivā
śabdau evaśabdārthe | etena dṛśyātyantābhāvasya videhamuktiṃ prati kāraṇatvam uktam ||
śrīrāmaḥ punaḥ pṛcchati
videhamuktās trailokyaṃ sampadyante yadā tadā /
manye te sargatām eva gatā vedyavidāṃ vara //
videhamuktāḥ yadā
yadi |
trailokyaṃ sampadyante
| he
vedyavidāṃ vara
| ahaṃ
manye
|
tadā te sargatām eva gatāḥ
sargabhāvam eva gatāḥ bhavanti | sargāntargatapadārthabhāvenaiva sphuraṇāt ||
śrīvasiṣṭha uttaraṃ kathayati
vidyate cet tribhuvanaṃ tat tattāṃ samprayāntu te /
yatra trailokyaśabdārtho na sambhavati kaścana //
tatra trilokatāṃ yātaṃ brahmety uktyarthadhīḥ kutaḥ |
tasmān no sambhavaty anyā jagacchabdārthakalpanā ||
tribhuvanaṃ
sargaḥ |
ced
ce[d]
yadi |
vidyate
satyaṃ bhavati |
tat
tadā |
te
videhamuktāḥ |
tattām
tribhuvanatāṃ |
samprayāntu
samyak gacchantu |
yatra
yasmin sthāne |
kaścana trailokyaśabdārthaḥ
trailokyaśabdayuktaḥ arthaḥ |
trailokyaśabdārthaḥ
trailokyākhyaḥ śabdaḥ tadarthaś ceti yāvat |
na sambhavati
|
tatra
tasmin sthāne |
ity uktyarthadhīḥ
evaṃrūpoktyarthākārā dhīḥ | evaṃrūpā uktiḥ evaṃrūpaḥ arthaś ceti yāvat |
kutaḥ
bhavati | trailokyaśabdārthayor asambhavāt | na sambhavatīty arthaḥ |
iti
kim |
iti brahma
lakṣaṇayā videhamuktaḥ |
trilokatāṃ
sargatāṃ |
yātaṃ
bhavati | upasaṃhāraṃ karoti
tasmād
iti |
tasmāt
tato hetoḥ |
anyā
brahmaṇaḥ anyā |
jagacchabdārthakalpanā
jagacchabdārtharūpā kalpanā |
na
bhavati ||
anena prasaṅgena jagadbrahmaṇoḥ aikyam eva punaḥ punaḥ kathayati
ananyac chāntam ābhāsamātram ākāśanirmalam /
brahmaiva jagad ity eva satyaṃ satyāvabodhinaḥ //
jagat
kartṛ |
ananyat
sarvarūpatvena sthitatvāt svavyatiriktavasturahitaṃ |
śāntaṃ
svarūpe viśrāntam |
ābhāsamātrakam
ābhāsamātrasvarūpam |
ākāśanirmalam
ākāśavat svaccham |
brahma eva
bhavati |
ity eva
etad eva |
satyāvabodhinaḥ
satyajñānayuktasya |
satyaṃ
bhavati ||
atra dṛṣṭāntaṃ kathayati
yathā hi hemakaṭake vicāryāpi na dṛśyate /
kaṭakatvaṃ kvacin nāma ṛte nirmalahāṭakam //
yathā hī
ti dṛṣṭāntatvadyotakam | asmābhiḥ |
hemakaṭake
suvarṇavalaye |
vicāryāpi
vicārayitvāpi |
nirmalahāṭakam ṛte kaṭakatvaṃ nāma kvacit na dṛśyate
| yathā kaṭakaṃ hemaiva bhavati tathā jagat brahmaiva bhavatīti pūrvaślokadṛṣṭāntatayā yojyam uttaraślokadvayaṃ ca ||
dvitīyaṃ dṛṣṭāntaṃ kathayati
jalād ṛte payovīcau nāhaṃ paśyāmi kiñcana /
vīcitvaṃ tvādṛśair dṛṣṭaṃ
yat
ya⟨ṃ⟩[t]
tu nāsty eva tatra hi //
ahaṃ payovīcau
jalataraṅge |
jalād ṛte kiñcana na paśyāmi
payovīcau
nāsti
||
tṛtīyaṃ dṛṣṭāntaṃ kathayati
spandatvaṃ pavanād anyan na kadācana kutracit /
spanda eva sadā vāyur jagat tasmān na vidyate //
kadācana
kutrāpi kāle |
kutracit
kutrāpi
°trā(di)pi
deśe |
spandatvam pavanāt anyat na
bhavati | yataḥ
vāyuḥ spanda eva
bhavati | phalitaṃ kathayati
jagad
iti | yataḥ jagataḥ brahmatve dṛṣṭāntatrayam asti
tasmāt jagat na vidyate
| ataś ca videhamuktasya sargatāgamanaṃ kathaṃ bhavatīti bhāvaḥ ||
punar api pūrvoktam artham eva sadṛṣṭāntaṃ kathayati
yathā śūnyatvam ākāśas tāpa eva marau jalam /
teja eva yathāloko brahmaiva trijagat tathā //
spaṣṭam ||
śrīrāmaḥ pṛcchati
atyantābhāvasampattyā jagaddṛśyasya muktatā /
yayodeti mune yuktyā tāṃ mamopadiśottamām //
he
mune
|
jagaddṛśyasya
jagadrūpasya dṛśyasya |
yayā yuktyā atyantābhāvasampattyā
atyantābhāvasampādanena |
muktatā udeti
| tvam
mama uttamāṃ
niratiśayām
nira[ti]śay*ā*[m]
|
tām
yuktiṃ |
upadiśa
| jagadviṣayasyātyantābhāvasya muktatāsādhane kathaṃ sāmarthyam astīty atra yuktiṃ kathayeti bhāvaḥ ||
nanu yuktim eva kiṃ punaḥ punaḥ pṛcchasīty atrottarakathanapūrvaṃ praśnāntaraṃ karoti
mithaḥ sampannayor draṣṭṛdṛśyayor ekasaṅkṣaye /
dvayābhāve sthitiṃ yāte nirvāṇam avaśiṣyate //
dṛśyasya jagatas tasmād atyantānudbhavo yathā /
brahma cetthaṃ svabhāvasthaṃ budhyate vada me tathā //
uktanītyā
mithaḥ sampannayoḥ
yataḥ tvayaivaitad uktam iti śeṣaḥ | yataḥ tvayā eva uktaṃ
mithaḥ sampannayoḥ
uktanītyā mithaḥ siddhayoḥ |
draṣṭṛdṛśyayoḥ
madhye |
ekasaṅkṣaye
sati | tataḥ
dvayābhāve sthitiṃ yāte
sati |
nirvāṇaṃ
kaivalyam |
avaśiṣyate
|
tasmāt
tataḥ kāraṇāt |
dṛśyasya jagataḥ
dṛśyasvarūpasya jagataḥ |
atyantānudbhavaḥ
atyantābhāvasvarūpā atyantānutpattiḥ |
yathā
yayā yuktyā |
budhyate
jñāyate |
tathā brahma
jagadbhāvena bṛṃhitaṃ śuddhacittattvaṃ |
itthaṃ
jagadrūpeṇa |
svabhāvasthaṃ
svarūpasthaṃ |
yathā budhyate
| tvaṃ
tathā ca me vada
kathaya ||
rasāveśenonmattavat punar api dṛśyātyantābhāvasiddhiyuktiṃ brahmaṇaḥ itthaṃsvabhāvāvasthitiyuktiṃ ca pṛcchati
kayaitaj jñāyate yuktyā katham etat prasidhyati | /
etasmiṃs tu mune siddhe na sādhyam avaśiṣyate //
etat
ayaṃ dṛśyātyantābhāvaḥ idam brahmaṇaḥ itthaṃsvabhāvāvasthānaṃ ca | nanu kimartham atra punaḥ punaḥ praśnān karoṣīty | atrāha
etasmin
iti | he
mune
|
etasmin siddhe
sati |
sādhyam
sādhanīyaṃ |
nāvaśiṣyate
avaśiṣṭaṃ na bhavati | muktimātrasyaivākāṅkṣitatvāt tasya cānenaiva siddhatvāt ||
śrīvasiṣṭhaḥ uttaraṃ kathayati
bahukālam iyaṃ rūḍhā mithyājñānaviṣūcikā | /
nūnaṃ vicāramantreṇa nirmūlam upaśāmyati //
nūnaṃ
niścaye |
iyaṃ mithyājñānaviṣūcikā
śuddhacinmātre dṛśyam idam ity evaṃrūpo jñānaviśeṣaḥ |
rūḍhā
manasi satyatvena bhātā | yuktaṃ ca
mantreṇa
viṣūcikāyāḥ upaśamanam |
vicāraś
cātra kiṃrūpam idaṃ dṛśyam ity evaṃrūpo jñeyaḥ ||
nanv asmin samaye mayā kṛta eva leśato vicāraḥ | tat katham idaṃ dṛśyaṃ na śāntam ity | atrāha
na śakyate jhagity eva samucchedayituṃ kṣaṇāt /
samaprayatane hy adrau samārohāvarohaṇe //
samucchedayituṃ
nāśayitum | uttarārdhenaitat samarthayati
same
ti | yathā kaścit parvatāgram ārūḍhaḥ tataś cāvataritum icchan
na jhagity evā
vatarituṃ śaknoti | tathā cirarūḍhā dṛśyasatyatāpratītiḥ
na jhagiti
dūrīkartuṃ
śakyate
iti bahukālaṃ vicāraḥ kartavya iti bhāvaḥ ||
yuktikathanaṃ phalitatvena pratijānīte
tasmād abhyāsayogena yuktyā nyāyopapattibhiḥ /
jagadbhrāntir yathā śāmyet tathedaṃ kathyate śṛṇu //
tasmāt
tato hetoḥ |
abhyāsayogena
vicārābhyāsayuktyā
°cār⟨o⟩[ā]bhyā°
| tathā
yuktyā
svabuddhikṛtayā yuktyā | tathā
nyāyopapattibhiḥ
nyāyaśāstreṣūktābhiḥ yuktibhiḥ |
jagadbhrāntiḥ
dṛśyasvarūpajagadbhramaḥ |
yathā
yena prakāreṇa |
śāmyet
|
tathā
tena prakāreṇa |
idam
vakṣyamāṇaṃ vāgjālaṃ | mayā
kathyate
| tvaṃ tat
śṛṇu
śravaṇaviṣayaṃ kuru ||
nanu tacchravaṇena mama kiṃ setsyatīty | atrāha
vadāmy ākhyāyikāṃ rāma yām imāṃ bodhasiddhaye /
tāṃ cec chṛṇoṣi tat sādho mukta evāsi buddhimān //
spaṣṭam ||
samanantarakṛtāṃ pratijñāṃ sampādayan prakaraṇārambhe pratijñātaṃ savistarakathanaṃ prastauti
athotpattiprakaraṇaṃ mayedaṃ tava kathyate | /
yaḥ kilotpadyate rāma tena muktena bhūyate //
atha
śabdaḥ ānantaryārthaḥ saṅkṣepakathanānantaratāṃ dyotayati | kimartham utpattiprakaraṇam eva prathamaṃ kathyate ity | atrāha
yaḥ kile
ti
°l(o)e(tpidyate rāma)[ti]
| ataḥ muktikathane pravṛttair asmābhiḥ utpattiprakaraṇakathanam eva kāryam | anyathā nirādhārāyāḥ mukteḥ kathanam ayuktaṃ syād iti bhāvaḥ ||
vistareṇa kathayiṣyamāṇe 'sminn utpattiprakaraṇe tvaṃ kiṃ kathayasīty | atrāha
iyam itthaṃ jagadbhrāntir bhāty ajātaiva khātmikā /
ity utpattiprakaraṇe kathyate 'smin mayādhunā //
iyam
puraḥsphuraṇaśīlā |
jagadbhrāntiḥ
jagadākāraḥ bhramaḥ |
itthaṃ
anayā yuktyā |
ajātā eva
anutpannā eva | ataḥ
khātmikā
ākāśasvarūpā satī |
bhāti
sphurati |
iti
etat |
mayā adhunā asmin utpattiprakaraṇe kathyate
||
utpattiprakaraṇam eva kathayiṣyan sthūṇānikhanananyāyenotpattimūlakāraṇabhūtaśuddhacinmātraprakaṭanārtham ādau tadāvarakaprapañcalayaṃ tāvat kathayati
yad idaṃ dṛśyate kiñcij jagat sthāvarajaṅgamam | /
sarvaṃ
sarvaprakārāḍhyaṃ
°rā(bhyāṃ)*ḍhyaṃ*
sasurāsurakiṃnaram //
tan mahāpralaye prāpte rudrādipariṇāmini /
bhavaty asad adṛśyaṃ ca kvāpi yāti vinaśyati //
*
(d iti) kiñ°
kiñcit
anirvācyasvarūpam |
sarvaprakārāḍhyaṃ
samastabhāvābhāvādiprakārayuktaṃ |
mahāpralaye
turyākhye avasthāviśeṣe mahākalpāntasamaye ca |
rudrādipariṇāmini
rudrādilayayukte | rudro 'tra ahaṅkāraḥ saṃhārādhikārī śrīmahādevo jñeyaḥ |
ādi
śabdena buddhyādeḥ
sṛṣṭisthityadhikāriṇaḥ
°ty⟨ā⟩[a]dhi°
viṣṇvādeś ca grahaṇam |
adṛśyam
bāhyendriyāgocaram | nanu katham
adṛśyaṃ ca bhavatī
ty | atrāha
kvāpī
ti |
kvāpi yāti
anirvācye kasmin cittattve ekatāṃ yāti | anyatayā sphuratīti yāvat | ata eva
vinaśyati
adarśanaṃ gacchati | na hi bhāsamānasya sarvathā vināśo yuktaḥ | śuktikārajatasyāpi sarvathā vināśaprasaṅgāt | na hi śuktikārajataṃ sarvathā vinaśyati | kiṃ tu śuktibhāvena sphurati ||
nanu bhāsamānasyaitasya jagataḥ nāśe kiṃ śiṣyate | bhāsamānasya śuktikārajatasya nāśe hi śuktikā śiṣyate ity | atrāha
tataḥ stimitagambhīraṃ na tejo na tamas tatam /
anākhyam anabhivyaktaṃ sat kiñcid avaśiṣyate //
tataḥ
dṛśyanāśānantaram |
kiñcit
arthāt dṛśyavināśasākṣisvarūpaṃ kim
api
(i)api
anirvācyaṃ vastu |
śiṣyate
śiṣṭaṃ bhavati | anyathā bhāsamānasya iyataḥ jagataḥ kutrāvasthānaṃ syān | na hi bhāsamānasya vināśo ghaṭasvarūpanāśavat yuktaḥ | śuktikārajatanāśavad anyarūpatayā sphuraṇamātrarūpatvāt | anyarūpatayā sphuraṇaṃ
prādhānyaṃ
[prā]dhā°
vinā nopapadyata iti |
kiñcit
kathambhūtam |
stimitagambhīram
|
stimitam
cetyaunmukhyākhyaspandarahitam |
gambhīram
svaviṣayāvagāhitrabhāvenāvagāhanakriyāviṣayatvābhāvena ca avagāhitum aśakyam | tādṛśaṃ ca tat tādṛśaṃ ceti | punaḥ kathambhūtaṃ |
na tejaḥ
śuddhacinmātrarūpatvena jīvādisvarūpalaukikacetanavyatiriktam ity arthaḥ | tathā
na tamaḥ
jaḍapadārthavyatiriktam ity arthaḥ | atha vā cinmātrarūpatvena cetyasvarūpabāhyatejastamovyatiriktam iti jñeyam | punaḥ kathambhūtam |
sarvatrānusyūtam
sarv(ejaḥ)atrā°
| punaḥ kathambhūtam |
anākhyam
ākhyākartṛtvenāvasthānāt
ākhyā[kar]tṛ°
ākhyāviṣayatvābhāvāc cākhyātum aśakyam ity arthaḥ | punaḥ kathambhūtaṃ |
anabhivyaktam
bāhyāntaḥkaraṇāgocaratvena aprakaṭasvarūpam | kṛtaś ca pūrvam eṣāṃ viśeṣaṇānāṃ hetuhetumadbhāvena śṛṅkhalābandha iti na punar āyastam ||
avaśiṣṭatayā proktaṃ vastu punar api vistareṇa viśinaṣṭi
na śūnyaṃ nāpi cākāśaṃ na dṛśyaṃ na ca darśanam /
na ca bhūtapadārthaugho yad anantatayā sthitam //
anantatayā
anantabhāvena |
sthitaṃ yat
vastu |
śūnyaṃ na
bhavati | tattve hi jagadadhiṣṭhānatvam ayuktaṃ syāt | na
hi
n⟨ā⟩[a] h[i]
śūnyaṃ kasyāpi adhiṣṭhānaṃ dṛṣṭam | tatra bhāsamānasya
picchikādeḥ
pi⟨ṃ⟩[c]chi°
nāyanaraśmyadhiṣṭhānatvāt | tathā
yat
vastu |
ākāśaṃ na
bhavati | proktanyāyena śūnyavyatiriktatvāt | ākāśasya ca śūnyaikamayatvāt |
yat dṛśyaṃ na
bhavati | kevaladraṣṭṛsvarūpatvāt |
yat
vastu |
darśanam na
bhavati | draṣṭṛdṛśyānapekṣasiddhikatvāt |
yat bhūtapadārthaughaḥ na
bhavati | tattve hi jaḍaṃ syāt ||
kim apy
avyapadeśātma
°deś⟨y⟩ā°
pūrṇāt
pūrṇatarākṛti
°ti⟨ḥ⟩
/
na san nāsan na sadasan nābhāvo bhavanaṃ na ca //
pūrṇāt
pūrṇatvenābhimatāt ākāśādeḥ |
pūrṇatarākṛti
pūrṇatarākāram | yat vastu |
kim apy avyapadeśātma
kim apy anirvācyasvarūpaṃ bhavati | tathā yat
sat na
bhavati |
[...]
Explikation des Vorangegangenen sowie
pratīka 'nāsadḥ'
haplographisch verloren?
jagadadhiṣṭhānatvāyogāt | tathā yat
sadasat na
bhavati | ubhayadoṣaprasaṅgāt | tathā yat
abhāvaḥ na
bhavati | tadviruddhābhāvatayāpy avasthānāt ||
cinmātraṃ cetyarahitam anantam ajaraṃ śivam /
anādimadhyaparyantaṃ yad anādhi nirāmayam //
yat
evaṃvidhaṃ bhavati | evaṃvidhaṃ kīdṛg ity apekṣāyām āha
cinmātram
ityādi |
cinmātram
kevalaṃ citsvarūpam | ata eva
cetyarahitam
cetyārūṣitam |
anantam
svāntasyāpi sākṣitvena sthitatvāt | tatra hi
anādimadhyaparyantam
ādimadhyaparyantavyavasthākārideśakālabhāsakatvāt ādimadhyaparyantarahitam |
anādhi
cittābhāvena tadāśritādhirahitam |
nirāmayam
bhāvābhāvādisvarūparogarahitam ||
yasmiñ jagat prasphurati dṛṣṭimauktikahaṃsavat /
yaś
ya⟨c⟩[ś]
cedaṃ
yaś
ya⟨c⟩[ś]
ca naivedaṃ devaḥ sadasadātmakaḥ //
yasmin
vastuni |
jagat prasphurati
adhiṣṭheyatayā vilasati | kathaṃ |
dṛṣṭimauktikahaṃsavat
| dṛṣṭau sphuritau mauktikahaṃsau
dṛṣṭimauktikahaṃsau
| tāv iva tad
vat
| rogavaśena hi dṛṣṭyavayavabhūtāḥ raśmayaḥ mauktikabhāvena haṃsabhāvena cākāśe sphuranti |
sadasadātmakaḥ
sadasatsvarūpaḥ | anirvācya iti yāvat |
yaḥ devaḥ
|
yaḥ
krīḍāśīlaḥ dyotanaśīlaś
ca
|
idaṃ
idantayā viṣayīkṛtaṃ bhāvajātaṃ bhavati | sārabhāvena sthitatvāt |
yaḥ devaḥ idaṃ na
bhavati |
ahantāsāratvena
°sār(ā)atve°
sthitatvāt ||
akarṇajihvo
'nāsātvaṅnetraḥ
°tva⟨ḍ⟩[ṅ]ne°
sarvatra sarvadā /
yaḥ śṛṇoty āsvādayati jighran spṛśati paśyati //
akarṇajihvaḥ
(ā)a°
śrotrendriyarasanendriyarahitaḥ | tathā
anāsātvaṅnetraḥ
ghrāṇendriyatvagindriyanetrendriyarahitaḥ |
yaḥ sarvatra
sarvadeśeṣu |
sarvadā
sarvakāleṣu |
śṛṇoti
samastaśabdaśravaṇakriyāṃ
karoti
°vaṇ(i)akri° ... °ti(r)
|
āsvādayati
samastāsvādāsvādanakriyāṃ
ā(r)svā° ... sam(e)astās[v]ā[dā]svāda⟨ś⟩[na]kri°
karoti |
jighran
bhavati | samastagandhaśiṅghaṇakriyāṃ kurvan bhavati |
spṛśati
sp⟨a⟩[ṛ]śa°
samstasparśasparśanakriyāṃ
°rśasp⟨ṛ⟩[ar]śa°
karoti |
paśyati
samastarūpadarśanakriyāṃ karoti |
samastadeśakālagatasamastaprasādasamastendriyasāratvena
°kāl(ā)agata°
sthitatvāt śravaṇādikriyākartṛtvābhimānagrastasamastadeśakālagatasamastapramātṛbhāvena vā sthitatvāt | na cendriyasāratvena sthitasyāsyānyendriyāpekṣā yuktā | indriyāṇām indriyāntaranairapekṣyeṇa tatsārasyāpi tadvat tadapekṣāyāḥ ayuktavāt | kalpyamānānām api teṣāṃ etatsāratvaṃ vinā nakiñcidrūpatvāpatteḥ | etatsāratve tu etasyaiva tadbhāvenāpi sthitatvāt | sarvapramātṛbhāvena sthitatve api nendriyāntarāpekṣā | tadindriyair evendriyamattvena indriyāntarāṇām anupayogitvāt ||
sa eva sadasadrūpaṃ yenālokena lakṣyate /
sargacitram anādyantaṃ kharūpaṃ cāpy arañjanam //
sa eva
cinmātrasvarūpaḥ san draṣṭṛtām āpannaḥ sa eva | na tv anyaḥ kaścit |
yenālokena
yatsvarūpeṇa |
sargacitraṃ
°ci⟨t⟩traṃ
jagadrūpaṃ
citram
°ci⟨t⟩traṃ
| citprakāśena
lakṣyate
dṛśyate | cidālokaṃ vinā draṣṭuḥ jagaddarśanāsambhavāt | kathambhūtaṃ
sargacitraṃ
°ci⟨t⟩traṃ
|
sadasadrūpaṃ
| phalataḥ sadasadbhyām anirvacanīyam | punaḥ kathambhūtam |
anādyantam
anādyantacinmātrasāratvenādyantarahitam ity arthaḥ | punaḥ kathambhūtaṃ
ca
|
kharūpaṃ ca
| ābhāsamātrarūpatvena svapnavat ākāśarūpaṃ cety arthaḥ | punaḥ kathambhūtam |
arañjanam
bhāsamānābhiḥ
bhāvābhāvarañjanābhiḥ
Sic!
śuddhatvena paramārthato muktam ity arthaḥ |
api
śabdaḥ pādapūraṇārthaḥ ||
ardhonmīlitadṛgbhrūbhūmadhyatārakavaj jagat /
vyomātmaiva sadābhāsaṃ svarūpaṃ yo 'bhipaśyati //
yaḥ svarūpaṃ
cinmātrākhyaṃ
svabhāvaṃ
°bhā⟨r⟩[v]aṃ
|
jagat
naśvaracetyarūpaṃ |
paśyati
svagocarīkaroti | kathambhūtam
jagat
|
vyomātmaiva
paramārthato jagadrūpatābhāvāt nakiñcidrūpam eva | punaḥ kathambhūtaṃ |
sadābhāsaṃ
sad ivābhāsata iti
sadābhāsam
| paramārthato na sad ity arthaḥ | kathaṃ
paśyati
|
ardhonmīlitadṛgbhrūbhūmadhyatārakavat
| ardham unmīlitā dṛk yena | saḥ
ardhonmīlitadṛk
|
bhruvau
eva
bhūḥ
sthānaṃ | tasyā madhyaṃ
bhrūbhūmadhyaṃ
|
ardhonmīlitadṛśaḥ
°lit(ā)adṛ°
bhrūbhūmadhye bhāsamānā yā
tārakā
| tad
vat
|
ardhonmīlitanetraḥ
°lit(e)ane°
puruṣaḥ svabhrūmadhye svadṛṣṭiraśmim eva tārakākārāṃ yathā paśyati | tathety arthaḥ | abhinayagamyaś cārthaḥ ||
yasyānyad asti na vibhoḥ kāraṇaṃ śaśaśṛṅgavat /
yasyedaṃ ca jagat kāryaṃ taraṅgaugha ivāmbhasaḥ //
yasya vibhoḥ kāraṇaṃ nā
stīty arthaḥ | nanu kathaṃ nāsya kāraṇam asti | satyam | tatkāraṇaṃ cidrūpam acidrūpaṃ vā | nāntyaḥ cidrūpaṃ prati acidrūpakāraṇatvāyogāt | ādye tu sa eva cidrūpaḥ cidrūpasya svasya kāraṇaṃ kathaṃ syāt | iti sarvasya jagataḥ tatkāryatvaṃ kathayati
yasyedam
iti | jagataḥ cinmātrakāryatvaṃ svapnajagadvaj jñeyam ||
jvalataḥ sarvato 'jasraṃ cittasthālīṣu tiṣṭhataḥ /
yasya cinmātradīpasya bhāsā bhāti jagattrayam //
yasya cinmātradīpasya
| dīpatvaṃ cāsya prakāśakatvena jñeyam |
bhāsā
indriyadvāranirgatayā
°gat(ā)ayā(ṃ)
citprabhayā |
jagattrayam
avasthātraye bhāsamānaṃ prapañcatrayaṃ |
bhāti
sphurati | kathambhūtasya |
sarvataḥ
sarvatra |
jvalataḥ
sarvaṃ prakaṭayituṃ samarthasyety arthaḥ | punaḥ kathambhūtasya |
cittasthālīṣu
cittarūpeṣu pātreṣu |
tiṣṭhataḥ
sārabhāvena sthitavataḥ | yuktaṃ ca dīpasya pātreṣv avasthānam | yady api suṣuptau cittaṃ līyata eva tathāpi bījatvenātrāsyāvasthānāt evam uktam | bahir api bhūrbhuvassvarākhyaṃ jagattrayaṃ cittenaiva bhāti ||
yaṃ vinārkādayo 'py ete prakāśās timiropamāḥ /
sati yasmin pravartante trijaganmṛgatṛṣṇikāḥ //
yaṃ vinā
cakṣurindriyasārabhāvena sthitaṃ yaṃ vinā |
ete
dṛśyamānāḥ |
arkādayo 'pi timiropamā
andhakārasadṛśāḥ | bhavanti | cakṣuṣā aprakāśitāḥ sūryādayo hi sphuṭam evāndhakārasadṛśā eva |
satī
ti | yathā sūryasannidhāne
mṛgatṛṣṇikāḥ pravartante
| tathā yatsannidhāne
trijagad
ity arthaḥ ||
saspande samudetīva niḥspande 'ntargateva ca /
iyaṃ yasmiñ jagallakṣmīr alāta iva cakratā //
yasmin saspande
dṛśyaunmukhyākhyaspandayukte
°aunm⟨au⟩[u]khyā°
sati |
jagallakṣmīḥ samudetīva
|
niḥspande
sati |
antargateva
tadantargateva
ca
bhavati | paramārthato nodeti nāntargacchatīti
iva
śabdopādānam | kasminn
ivālāta iva
| yath
ālāte saspande
bhrāmite sati |
cakratā
cakrākāratvam |
udeti
|
aspande
sati | alāt
āntargateva
bhavati | tathety arthaḥ ||
jagannirmāṇavilayavilāso vyāpako mahān /
spandāspandātmako yasya svabhāvo nirmalo 'kṣayaḥ //
jagannirmāṇavilayavilāsaḥ
jagatsṛṣṭisaṃhāravilāsaḥ |
yasyākṣayaḥ
nāśarahitaḥ |
nirmalaḥ
bhedamālinyādūṣitaḥ |
mahān
mahattvayukta | ata eva
vyāpakaḥ
|
svabhāvaḥ
svarūpam eva | bhavati | na tv anyat | kathaṃ | sṛṣṭisaṃhāravilāsaḥ cetyamāno 'cetyamāno vā
ity
[i]ty
etasyāsatkalpatvād alaṃ taccintayādye cidviṣayatayā cidantargatatvāt tadrūpa eveti na virodhaḥ | kathambhūtaḥ |
spandāspandātmakaḥ
spandāspandasvarūpaḥ | tatra sṛṣṭivilāsaḥ spandamayaḥ | aspandamayaḥ saṃhāravilāsaḥ ||
spandāspandamayī yasya pavanasyeva sarvagā /
sattā nāmnaiva bhinneva vyavahārān na vastutaḥ //
yasya spandāspandamayī sattā
| cetyaunmukhyayuktā sattā spandamayī | tadrahit
āspandamayī
ta(tra)dra°
|
vyavahārān nāmnaiva
vyavahārārthaṃ kṛtena nāmnā eva |
bhinnā iva
| kathambhūtā |
sarvagā
viśve taduttīrṇe ca svarūpe gatā | kasy
eva
|
pavanasyeva
|
pavanasya
spandamayī sattā yayā vṛkṣādayaḥ kampante | 'spandamayī ākāśasvarūpā | nanu kathaṃ
spandāspandamayyāḥ
°mayyā[ḥ]
sattāyā ekatvaṃ | satyaṃ | saspandasya
niḥspandasya
ni[ḥ]spa°
ca jalasyaikatvaṃ yathā nipuṇair niścīyate tathātrāpīti na virodhaḥ ||
sarvadaiva prabuddho yaḥ supto yaḥ sarvadaiva ca /
na prasupto na buddhaś ca yaḥ sarvatraiva sarvadā //
yaḥ sarvadaiva
sarvāsu daśāsv eva |
prabuddhaḥ
sākṣitayāvasthānāt prakṛṣṭajñānayukta eva |
yaḥ sarvadā eva suptaś
ca | tatparāmarśarahitatvāt suptiṃ gataś ca bhavati |
yaḥ sarvatraiva
sarvadeśeṣu eva |
sarvadā
sarvāvasthāviśeṣeṣu |
prasupto na
bhavati | nityaṃ bodharūpatvāt |
buddhaś ca na
bhavati | upekṣayā svaparāmarśe 'pi vimukhatvāt ||
yadaspandaḥ śivaṃ śāntaṃ yatspandas trijagatsthitiḥ /
spandāspandavilāsātmā ya eko bharitākṛtiḥ //
iti |
yadaspandaḥ
yaccetyaunmukhyarāhityam |
śāntaṃ
kṣobharahitaṃ |
śivam
ānandaḥ | bhavati |
yatspandaḥ
yaccetyaunmukhyam |
trijagatsthitiḥ
trijagatsattā | bhavati |
yaḥ ekaḥ spandāspandavilāsātmā
cetyaunmukhyatāyuktatadrahitasvarūpaḥ | bhavati | kathambhūtaḥ |
bharitākṛtiḥ
|
bharitā
sarvamayī |
ākṛtiḥ
svarūpaṃ yasya | tādṛśaḥ | ekasya yugapatspandamayatvaṃ vaicitryāvaham ||
āmoda iva puṣpeṣu na naśyati vināśiṣu /
pratyakṣastho 'py athāgrāhyaḥ śauklyaṃ śuklapaṭeṣv iva //
yaḥ
vināśiṣu
padārtheṣu |
na naśyati
tannāśe 'pi tadupādānatayā sūkṣmatvenāvasthānāt | na hi ghaṭe naṣṭe 'pi tadapekṣayā sūkṣmam upādānabhūtaṃ mṛtsvarūpaṃ naśyati | ka
ivāmoda iva
| yathā
puṣpe
naṣṭe 'pi tadāmodaḥ ākāśe bhrāmyan kiñcit kālaṃ
na naśyati
| tathety arthaḥ | yaḥ
agrāhyaḥ
kenāpi bāhyenāntareṇa vendriyeṇa
grahītuṃ
g⟨ṛ⟩[ra]h°
śakyo na bhavati | kathambhūto
'pi
|
pratyakṣastho 'pi
pratyakṣe vartamāno 'pi | na hi kasyacit svātmāpratyakṣaḥ nāham atrāsmīti | kim
iva
|
śauklyam iva
| yathā paṭe vartamānaṃ śuklatvaṃ pratyakṣam api na hastena grāhyaṃ bhavati | tathety arthaḥ ||
mūkopamo 'pi yo vaktā
mantā
mant*ā*
yo 'py upalopamaḥ /
yo bhoktā nityatṛpto 'pi kartā yaś cāpy akiñcana //
yaḥ vaktā
bhavati | sarvavaktṛrūpatayā sthitatvāt | kathambhūto
'pi
|
mūkopamo 'pi
mūkopamatvaṃ cāsya nirvikalpatvāt |
yaḥ mantāpi
jñātā | na hi taṃ vinā ko 'py anyo mantā nāma syāt |
upalopamaḥ
bhavati | cinmātrasvarūpatvena mantṛtvaleparahitatvāt |
yaḥ nityatṛpto 'pi
parānandarūpatvena sarvadaiva svenaiva tṛpto 'pi |
bhoktā
bhavati | bhoktuḥ tadrūpatānapāyāt |
yaḥ kartāpi
ka(tra)rtā°
sarvakartṝṇāṃ sāmarthyāpādakatvena kartṛtvam āpanno 'pi |
akiñcana
bhavati |
kiñcanātra
k⟨aṃ⟩[iñ]ca°
kartā jñeyaḥ |
kartāto
⟨na⟩ kar°
na bhavatīty arthaḥ | akartṛtvaṃ cāsya nakiñcanatvenaiva jñeyam | kartṛtvasya kiñcidrūpatvāt ||
yo 'naṅgo 'pi samastāṅgaḥ sahasrakaralocanaḥ /
na kiñcit saṃsthitenāpi yena vyāptam idaṃ jagat //
yaḥ anaṅgo 'pi
śuddhacinmātratvenāṅgarahito 'pi |
samastāṅgo
bhavati |
yaḥ
kathambhūtaḥ |
sahasrakaralocanaḥ
|
sahasra
padam atrānantatāvācakaṃ | tena anantakaralocana ity arthaḥ | anantakaralocanatvaṃ cāsyānantadehe svātmabhūtatayā jñeyam |
sahasre
ti viśeṣaṇadvāreṇa hetuḥ | tathā
yena
sarvam
idaṃ vyāptam
| anyathā kiṃmayam etat syād iti bhāvaḥ |
yena
kathambhūten
āpi
|
na saṃsthitenāpi
kutrāpi na vartamānenāpi | kathaṃ |
kiñcit
leśenāpīty arthaḥ | nasaṃsthitatvaṃ vāsya grahītum aśakyatvāt ||
nirindriyabalasyāpi yasyāśeṣendriyakriyāḥ /
yasya nirmanaso 'py etā manonirmāṇarītayaḥ //
yasyāśeṣendriyakriyāḥ
bhavanti | kathambhūtasy
āpi
|
nirindriyabalasyāpi
| aśeṣendriyakriyatvam
asyendriyasārarūpatayā
°y⟨ā⟩[a]sā°
|
yasya nirmanaso 'pi
nirvikalpacinmātratayā manorūpasyāpi |
manonirmāṇarītayaḥ
bhavanti | anyathā yena tena rūpeṇa bhāsamānānām āsāṃ kuta utthānaṃ syāt ||
yadanālocanād bhānti saṃsāroragabhītayaḥ /
yasmin dṛṣṭe palāyante sarvathā sarvadetayaḥ //
yadanālocanāt
yadviṣayasamyagjñānābhāvāt |
saṃsāroragabhītayaḥ
saṃsārākhyasarpodbhavāni bhayāni |
bhānti
vilasanti | yathā rajjusamyagjñānābhāvāt uragabhītayaḥ sphurantīty
uraga
padābhiprāyaḥ | paramātmājñānād eva hi tasmin saṃsāraḥ
tadbhītayaś
⟨u⟩[ta]dbhī°
ca
bhānti
|
yasmin
paramātmani |
dṛṣṭe
svarūpatvenānubhūte sati |
sarvathā
sarvaprakāreṇa vartamānā |
ītayaḥ
bādhāḥ |
sarvadā
sarvakāleṣu |
palāyante
dūre gacchanti | ītīnāṃ palāyanam ītirūpatāviparyayeṇa paramātmarūpatājñānam eva | tāsām api paramārthataḥ tadrūpatvāt ||
sākṣiṇi sphāra ābhāse dhruve dīpa iva kriyāḥ /
sati yasmin pravartante citrehāḥ spandapūrvikāḥ //
sākṣiṇi
sarvāsāṃ
°rvā(sta)sāṃ
staimityaspandāvasthānāṃ grāhakatvena sākṣibhūte |
sphāre
vyāpake |
ābhāse
sphurattaikasāre |
dhruve
udāsīne |
yasmin sati
sannidhimātraṃ bhajati sati |
citrehāḥ
ci⟨t⟩tre°
nānāvidhāḥ
manovyāpārāḥ
°rāḥ (pravartante)
| kathambhūtāḥ |
spandapūrvikāḥ
śarīraceṣṭāḥ
°ṭā[ḥ]
|
pravartante
| tatsahitā ity arthaḥ | asati āntare kasmin cittattve vikalpānāṃ śarīraceṣṭānāṃ cotthānaṃ yuktaṃ na syād iti bhāvaḥ | kā
iva
|
kriyā iva
lokakriyā iva | yathā
dīpe
sannidhimātraṃ bhajati lokakriyā svayam eva pravartante | tathety arthaḥ ||
yasmād ghaṭapaṭākārapadārthaśatapaṅktayaḥ /
taraṅgakaṇakallolavīcayo
°v⟨idha⟩[īca]yo
vāridher iva //
yasmād
upādānabhūtāt | yataḥ
ghaṭapaṭākārapadārthaśatapaṅktayaḥ
ghaṭapaṭasvarūpāḥ padārthaśatasamūhāḥ | bhavanti | yady api paramāṇvāder evopādānatvam anyair uktaṃ tathāpi cetanān prati tasyopādānatvābhāvāt kim api cetanācetanasvarūpam upādānaṃ kalpyam iti na vivādaḥ |
kā
k⟨a⟩[ā]
iva
|
taraṅgakaṇakallolavīcaya iva
| yathā tāḥ ambudheḥ bhavanti | tathety arthaḥ ||
sa evānyatayodeti yaḥ padārthaśatabhramaiḥ /
kaṭakāṅgadakeyūranūpurair iva kāñcanam //
sa eva
cidākhyo 'pūrvarūpeṇa vartamāna ev
ānyatayā
nyasvarūpeṇ
odeti
udayaṃ yāty | anyasvarūpatām iva bhajata ity arthaḥ | kaiḥ kṛtvā |
padārthaśatabhramaiḥ
padārthaśatarūpāḥ bhramāḥ | taiḥ | padārthaśatair ity arthaḥ |
śata
padaṃ cātrānantatāparam | kim
iva
|
kāñcanam iva
| yathā
kāñcanaṃ
| tad eva
kaṭakāṅgadakeyūranūpurair
udeti | tathety arthaḥ ||
yas tvam ekāvabhāsātmā yo 'ham ete janāś ca ye /
yaś ca na tvam
abuddhātman
°tm(ā)an
nāhaṃ naite janāś ca yaḥ //
he
abuddhātman
°tman(ā)⟨m⟩
adya tāvat ajñātaparamātmatattva |
ekāvabhāsātmā
°tm*ā*
kevalajñānasvarūpaḥ |
yaḥ tvam
upadeśyabhūtaḥ asti | tvattayā bhātīty arthaḥ |
yaḥ aham
upadeśakabhūtaḥ asti | mattayā bhātīty arthaḥ |
yaś ca ya ete janāḥ
asti |
tattayā
[as]ti tat⟨u⟩[ta]yā
bhātīty arthaḥ | sarvatra sāratayā
sthitatvāt
°tvā⟨nn⟩(i)[t]
| nanu paricchinna eva tarhy asau nety āha
yaś ce
ti | tvattādivikalparahitaśuddhacinmātrarūpeṇa paramārthataḥ sthitatvād ity arthaḥ ||
anyevāvyatiriktaiva saivāseva ca bhaṅgurā /
payasīva taraṅgālī yasmin sphurati dṛśyabhūḥ //
bhaṅgurā
naśvarasvabhāvā |
dṛśyabhūḥ
|
dṛśyaṃ
°ya[ṃ]
dṛśikriyāviṣayo bhāvajātaṃ | tad eva
bhūḥ
nānāracanādhāratvāt bhūmiḥ |
sā yasminn
ādhārabhūte |
sphurati
vilasati |
citsvarūpasya
°sy(ā)a
dṛśyādhāratvaṃ svapnadṛṣṭāntena jñeyaṃ | kathambhūt
aivāvyatiriktaiva
°t⟨e⟩[ai]vā°
tato vyatirekam anāpannaiva |
anyevā
nyavat | bhāsamānety arthaḥ | avyatiriktasyānyatābhāsanaṃ vaicitryāvahaṃ | vyatirekābhāve 'pi jātivyaktyor iva aikyābhāvam āśaṅkya tanmayatāṃ kathayati
saive
ti |
saiva
na tu leśenāpy
atadrūpatāmatī
°rūp[at]ā°
|
aseva
atadvad bhāsamānā | k
eva
|
taraṅgālīva
| taraṅgālyāḥ ca
payasi
tadrūpatāyām apy atadrūpatayeva bhāsanaṃ sarvapratītisiddham eva ||
yataḥ kālasya kalanā yato dṛśyasya dṛśyatā /
mānasī kalanā yena yena bhāsāṃ vibhāsanam //
kālasya
vartamānādyupādhyasahitasya vastunaḥ |
yataḥ kalanā
kalpanā bhavati | na hy āntaraṃ kalpayitāraṃ vinā kālasya kalpanā yukteti bhāvaḥ |
yataḥ dṛśyasya dṛśyatā
bhavati | na hi draṣṭāraṃ vinā dṛśyasya dṛśyatvam upapadyate |
yena mānasī kalanā
bhavati | na hi sākṣiṇaṃ vinā mano 'pi sidhyati |
yena bhāsāṃ
ghaṭādijñānānāṃ |
vibhāsanaṃ
sphuraṇaṃ
°ṇaṃ (vinā mano 'pi sidhyati)
| bhavati | na hi jñātāraṃ vinā jñānāny utpadyante ||
kriyāṃ rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ sparśaṃ śabdaṃ ca cetanam /
yad vetsi tad asau devo
yena
*ye*na
vetsi tad
apy
tad a(vā)py
asau //
kriyām
ity anena
vetsī
ty asya sthāne karoṣīty etat sambandhanīyam | tenāyam arthaḥ | tvaṃ |
kriyāṃ yat
karoṣi |
tat
karaṇam |
api asau
pūrvoktaḥ |
devaḥ
krīḍākārī | bhavati |
yena
karmendriyeṇa karoṣi |
tat
karmendriyam |
apy asau devaḥ
bhavati | tathā
rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ sparśaṃ śabdaṃ yad vetsi tad
vedanam |
asau devaḥ
bhavati |
yena
dhīndriyapañcakena
vetsi tad apy asau devaḥ
bhavati | tathā
cetanam
saṅkalpādikaṃ |
yad vetsi tad asau devaḥ
bhavati |
yenā
ntaḥkaraṇena |
vetsi tad apy asau devaḥ
bhavati | etena kriyāphalasya tatkaraṇasya ca tanmayatā
kathitā
ka⟨śc⟩[th]i°
| kartus tu sā nirvivādasiddhaiva ||
evaṃ viśeṣaṇadvāreṇa tatsvarūpam
uktvā
°pa⟨-⟩[m u]ktvā
tatpraveśopāyam āha
draṣṭṛdarśanadṛśyānāṃ madhye yad darśanaṃ sthitam /
sādho tadavadhānena svātmānam avabudhyase //
he
sādho
paramātmabodhārha | tvaṃ
tadavadhānena
tatrāvadhānadānena |
svātmānaṃ
svarūpabhūtaṃ
paramātmānam
°tmān(ā)am
|
avabudhyase
jānāsi | tatra kutra |
draṣṭṛdarśanadṛśyānāṃ
trayāṇāṃ |
madhye
|
yad darśanaṃ sthitaṃ
bhavati | ayam atra nirṇayaḥ | sarvo vyavahāraḥ tāvat tripuṭyām eva sampadyate | tatra
draṣṭā
kartā |
darśanaṃ
kriyā |
dṛśyam
ālambanabhūtaṃ karma | yadviṣayā kriyotpadyate | karaṇaṃ tv asādhāraṇakāraṇarūpam etebhyo na vyatiricyate | sāmagryā eva karaṇatvāt | tatrāhaṃ draṣṭety abhimānagrastād draṣṭuḥ grāhyaikarūpadṛśyaviṣayaṃ darśanam utpadyate | 'nyathā tayoḥ draṣṭṛdṛśyatāyogāt | draṣṭābhimānagrastatvān na jhagiti śuddhīkartuṃ śakyate | dṛśyaṃ tv atyantajaḍatayā tattulyayogakṣemam evātaḥ tau hitvā darśana evāvadhānaṃ vihitaṃ | nanu darśanam apy āśrayaviṣayadoṣeṇa dūṣitaṃ | natarāṃ śuddhīkartuṃ śakyate | satyaṃ | draṣṭari sthitāyā ahantāyāḥ dṛśyasthāyāḥ jaḍatāyāś ca nivāraṇam aśakyam eva | leśata ubhayasparśadūṣitasya darśanasya tu aṃśabhāvena sthitadoṣadvayanivāraṇaṃ suśakam eva | tatreyaṃ rītiḥ | darśanaṃ madrūpaṃ nāsti | sphuṭaṃ madvyatiriktatvāt | madvyatiriktatvaṃ cāsya
draṣṭṛtvābhāvāt
d⟨ṛ⟩[ra]ṣ°
dṛśyarūpam api nāsti | grāhakatvāt | ataḥ tābhyāṃ vyatiriktaṃ kim api grahītum aśakyam avyapadeśyaṃ darśanaṃ nāmāstīti siddhā darśanasya paramātmarūpatā | tato
draṣṭṛdṛśyayoś
d⟨ṛ⟩[ra]ṣ°
ca sā siddhataraiva | na hi darśanasambandhavilaye
draṣṭṛdṛśyayoḥ
d⟨ṛ⟩[ra]ṣ°
sthitiḥ sambhavati | darśanāśrayatvenaiva draṣṭur
draṣṭṛtvāt
d⟨ṛ⟩[ra]ṣ°
| tadviṣayatvena ca dṛśyasya
dṛśyatvāt
°tvāt (77)
| athavā
darśanam
atra darśanecchākālīnaṃ jñeyaṃ | tad dhi tadā āśrayaviṣayoparāgābhāvena śuddhatayaiva sphurati | paścāt tu sthūlatāṃ yāti ||
pūrvoktaṃ sargāntaślokena saṅgṛhṇāti
ajam ajaram ajāḍyaṃ śāśvataṃ brahma nityaṃ śivam amalam anādyaṃ vandhyavedyair anindyam /
sakalakalanaśūnyaṃ kāraṇaṃ kāraṇānām anubhavanam avedyaṃ vedanaṃ vittvam antaḥ //
vittvaṃ
vettīti yāvat
[
vittvaṃ
] vettīti ⟨jātasya paryavasānarūpaṃ bhavati mahāpralaye śiṣyate iti⟩ yāvat
|
antaḥ
bhavati | sarvasya dṛśyajātasya paryavasānarūpaṃ bhavati | mahāpralaye śiṣyate iti yāvat | kathambhūtaṃ |
ajam
sarvadaiva vartamānatvāt |
ajaraṃ
śarīravyatiriktatvāt |
ajāḍyaṃ
manovyatiriktatvāt |
śāśvataṃ
viśvātmakatve 'pi svarūpād acyutatvāt |
brahma
jagadrūpeṇa bṛṃhaṇāt |
nityaṃ
kālatrayānapāyitvāt |
śivaṃ
sukhaikarūpatvāt |
amalaṃ
bhedamālinyarahitatvāt |
anādyaṃ
kasyāpi tadādyatvenāvartamānatvāt |
vandhyavedyaiḥ
vyarthavedyair |
anindyam
akadarthitaṃ |
tatsthair
°sthai[r]
bhāvābhāvair adūṣitatvāt |
sakalakalanaśūnyaṃ
°nya[ṃ]
nirvikalpasvarūpatvāt |
kāraṇānāṃ
kāraṇatvenābhimatānāṃ brahmādīnāṃ |
kāraṇaṃ
| teṣām apy ākṛtimattvena sakāraṇatvāt |
anubhavanam
anubhavasvarūpaṃ | anubhava eva pūrvoktaviśeṣāṇāṃ sambhavāt |
anubhavasvarūpatve
°⟨t⟩tve(ve)
'pi vedyamālinyam āśaṅkyāh
āvedyam
iti |
avedyaṃ
vedyasparśādūṣitaṃ |
vedanam
| acetyacidrūpam iti yāvat | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyām utpattiprakaraṇe navamaḥ sargaḥ ||
oṃ | atra moham āpanna iva śrīrāmaḥ pṛcchati
mahāpralayasampattau yad
etad
eta(tt)*d*
avaśiṣyate /
bhavatv etad anākāraṃ nāma nāsty atra saṃśayaḥ //
atra saṃśayo nāsti
|
etat
vastu |
anākāram
ākārarahitaṃ |
bhavatu
| atra mamāpi viśvāso 'stītīti bhāvaḥ |
etat
kiṃ |
mahāpralayasampattau
sarvabhāvakṣaye |
yat etat
sad vastu |
avaśiṣyate
avaśiṣṭatayā tiṣṭhati ||
bahir anubhūyamānākārarahitaśūnyādivasturūpatānirāsas tu tasya na yujyata iti kathayati
na śūnyaṃ katham etat syān na prakāśaḥ kathaṃ bhavet /
kathaṃ vā na tamorūpaṃ kathaṃ vā naiva khātmakam //
tat
śūnyaṃ kathaṃ na bhavet
| tad eva bhavatv ity arthaḥ | evaṃ sarvatra yojyam |
prakāśaḥ
mahābhūtaprakāśaḥ |
khātmakam
ākāśarūpam ||
kathaṃ vā naiva cidrūpaṃ jīvo vā na kathaṃ bhavet /
kathaṃ na buddhitattvaṃ syāt kathaṃ vā na mano bhavet //
cidrūpatvasyāpi tatra paramārthatayā nivāraṇād etad uktam ||
kathaṃ vā na na kiñcit syāt kathaṃ vā sarvam ity api /
anayā ca vacobhaṅgyā mama moha ivoditaḥ //
na kiñcit
kenāpi rūpeṇa sthitaṃ na bhavati | nakiñcittvasyāpi nirākaraṇāt |
sarvam ity api kathaṃ vā
na bhavati ||
śrīvasiṣṭha uttaram āha
viṣamo 'yam ati praśno bhavatā samudāhṛtaḥ /
bhinadmy enaṃ tv ayatnena naiśaṃ tama ivāṃśumān //
ati
śabdo bhinnakramaḥ |
bhavatā ayaṃ praśnaḥ ativiṣamaḥ
durbodhataraḥ |
samudāhṛtaḥ
|
tu
viśeṣe | 'haṃ
enam ayatnena
sukhenaiva |
bhinadmi
| manogranthirūpatvāt praśnasya
bhinadmī
ti kathanam | ka
ivāṃśumān iva
sūrya iva | aṃśumān yathā
naiśaṃ
niśāsambandhi |
tamaḥ
bhinatti | tathety arthaḥ ||
praśnam eva bhinatti
mahākalpāntasampattau yat tat sad avaśiṣyate /
tad rāma na yathā śūnyaṃ tad idaṃ śṛṇu kathyate //
mahākalpāntasampattau
turye turyātīte mahāpralayasamayaniṣpattau vā |
tat
prasiddhaṃ kenāpi apalapitum aśakyaṃ | he
rāma
|
tat yac
chabdakathitaṃ
sad
vastu |
yathā
yena prakāreṇa |
śūnyaṃ na
bhavati |
tat
tam eva prakāram |
idaṃ
samanantaram eva kathyamānaṃ |
śṛṇu
| yato mayā
kathyate
||
tad eva kathayati
anutkīrṇā
°rṇ*ā*
yathā stambhe saṃsthitā sālabhañjikā /
tathā viśvaṃ sthitaṃ tatra tena śūnyaṃ na tat padam //
anutkīrṇā
takṣakāreṇa
nistakṣya
°ta⟨r⟩kṣya
na prakaṭīkṛtā | stambhe saṃsthitatvam asyā agre prakaṭībhāvāt | viśvasya sadrūpe
sthitatvam
°tva(ṃ)m
adyaiva bhāsamānatvād | iti tu viśeṣaḥ |
tat padaṃ
paramātmākhyaṃ padam | yadi tac
chūnyaṃ
syāt tadā jagat kutra
bhūyāt
bh⟨ā⟩[ū]°
| niradhiṣṭhānasya bhramasyāyuktatvād iti bhāvaḥ | bhedenaiva bhātīty
anutkīrṇe
ty uktam ||
etad evam vistaraṃ kathayati
ayam itthaṃ mahābhogo jagadākhyo 'vabhāsate /
satyo bhavatv asatyo vā
yatra
°(ta)tra
tatra kva śūnyatā //
ayam
anubhūyamānaḥ vistāraḥ |
satyo bhavatu
satsvarūpo
°s⟨u⟩[va]rū°
bhavākhyaḥ
°v*ā*khyaḥ
|
jagad
iti nāmadheyaḥ |
mahābhogaḥ
mahāvistāraḥ |
satyo bhavatu
satsvarūpo
°s⟨u⟩[va]rū°
bhavatv|
asatyo vā
satsvarūpo vā bhavatu | saḥ
yatra
ādhārabhūte yasmin vastuni |
avabhāsate
sphurati |
tatra kva śūnyatā
| na yukteti bhāvaḥ ||
yathā na putrikāśūnyaḥ stambho 'nutkīrṇasālikaḥ /
tathā tāta jagad brahma tena śūnyaṃ na tat padam //
anutkīrṇasālikaḥ
anutkīrṇaputrikaḥ |
dārṣṭāntike
dā[r]ṣṭā°
yojayati
tathe
ti | he
tāta
he pūjya |
tathe
ty anena pūrvavākyasthaṃ
ne
ti
śūnya
iti ca padadvayam ākṛṣyate | tenāyam arthaḥ |
tathā brahma
°hm(ā)a
jagacchūnyaṃ na
bhavati | phalitam āha
tene
ti ||
somyāmbhasi yathā vīcir na cāsti na ca nāsti ca /
tathā jagad brahmaṇīdaṃ śūnyāśūnyapadaṃ
gatam
(śa)*ga*tam
//
somyāmbhasi
kṣobharahite jale |
na cāsti
| tadānīm alabhyatvāt |
na ca nāsti
| agre sphuṭībhaviṣyamāṇatvāt | dārṣṭāntikam āha
tathe
ti | bhāsamānatvād
aśūnyapadaṃ gataṃ
| paramārthato nakiñcidrūpatvāc
chūnyapadaṃ gatam
iti yojyam ||
nanu tarhi putrikādisādṛśyena siddhā eva brahmaṇi jagatsthitir ity | atrāha
deśakālādiśāntatvāt putrikāracanaṃ drume /
sambhavaty ajadhātau tu kena
nāntar
nā[n]t⟨u⟩[a]r
vimuhyate //
drume
lakṣaṇayā stambhe |
putrikāracanaṃ
deśavaśena kālavaśena
kartrādivaśena
ka[r]⟨t⟩trādi°
ca
sambhavati
|
tu
viśeṣe |
ajadhātau
navīnaprādurbhāvarahitacidākhyamūlakāraṇaviṣaye |
'ntaḥ
manasi |
kena
puruṣeṇa |
na muhyate
mohitena bhūyate | 'pi tu sarveṇaivety arthaḥ | kuto
muhyate
|
deśakālādiśāntatvāt
|
ādi
śabdena
kartrādīnāṃ
ka[r]⟨t⟩trādī°
grahaṇam |
deśakālakartrādiśānter
°ka[r]⟨t⟩trādi°
ity arthaḥ | tacchāntiś cātra śuddhacinmātratayaiva jñeyā | mohaś ca deśakālādisparśarahite brahmaṇi kathaṃ jagad bhāti ity evaṃrūpo jñeyaḥ ||
phalitam āha
tat stambhaputrikādy etat paramārthajagatsthiteḥ /
ekadeśena sadṛśam upamānaṃ na sarvataḥ //
yataḥ deśakālādisambhavena stambhe putrikāracanaṃ yuktaṃ | tacchāntyā tu ciddhātau tu na yuktam |
tat
tat(ā)
tato hetoḥ |
etat
samanantaram evoktaṃ
stambhaputrikādi
|
ādi
śabdena vīcyambhasor grahaṇam |
paramārthe
yā
jagatsthitis
| tasyāḥ
ekadeśena
śūnyatānivāraṇamātreṇa |
sadṛśam upamānaṃ
bhavati |
na sarvataḥ
na sarveṇa prakāreṇa | na bhavatīty arthaḥ ||
jagadādhāratvena śūnyatvaṃ nirasya tadrūpatayā nirasyati
na kadācid udetīdaṃ parasmān na ca śāmyati /
idaṃrūpaṃ kevalaṃ sad brahma svātmani saṃsthitam //
parasmāt
paramātmanaḥ | nanu yadi jagan nodeti na ca śāmyati tarhi kim idaṃ bhāsata ity | atrāha
idam
iti |
kevalam
advitīyaṃ |
sat
satsvarūpaṃ |
brahma
bṛṃhitaṃ vastu |
svātmani
svasvarūpe |
saṃsthitaṃ
bhavati | kathambhūtaṃ
idaṃrūpaṃ
|
idaṃ
śāntyudayasahitaṃ jagat |
rūpaṃ
svarūpaṃ | yasya | tat | tādṛśaṃ | śāntyudayasahitasya jagato brahmatvaṃ brahmāśrayabṛṃhāviṣayatvena jñeyaṃ | bṛṃhāviṣayo hi brahmasvarūpam eva bhavati | tathā ca brahmaṇaḥ śūnyatvaṃ na yuktam iti bhāvaḥ ||
aśūnyatvāsambhavena śūnyatvanirāsam āha
aśūnyāpekṣayā śūnyaśabdārthaparikalpanā /
aśūnyatvāsambhavataḥ śūnyatvāśūnyate kutaḥ //
aśūnyatvāpekṣayāśūnyatvasya
kiñcidrūpatvasy
āpeksayā
tad apekṣyety arthaḥ |
śūnyatvaparikalpanā
|
śūnyatvasya
nakiñcidrūpatvasya |
parikalpanā
kalpanaṃ | bhavati | tataḥ kim ity | atrāha
aśūnyatve
ti |
aśūnyatvāsambhavataḥ
uktayuktyā kiñcidrūpatvāsambhavena |
śūnyatvāśūnyate
°āśūny[at]e
nakiñcittvakiñcittve
°tv⟨ā⟩[a]kiñ°
|
kutaḥ
| na sta ity arthaḥ | sāpekṣayor ekanāśe dvayor api nāśād iti bhāvaḥ | kiñcidrūpatvābhāvaś ca nirālambaśuddhacinmātratayā jñeyaḥ ||
śūnyatvaṃ nivārya prakāśarūpatvaṃ nivārayati
brahmaṇy ayaṃ prakāśo hi na sambhavati bhūtajaḥ /
sūryānalendutārādi kutas tatra kilāvyaye //
ayaṃ
netreṇa dṛśyamāṇaḥ |
bhūtajaḥ
agnyādibhūtotpannaḥ |
prakāśaḥ
tejaḥ |
hi
niścaye |
brahmaṇi
vyāpake vastuni |
na sambhavati
| cinmātratayā taduttīrṇatvāt | atra hetutvenottarārdham āha
sūrye
ti |
kila
śabdo hetutvadyotanārthaḥ |
avyaye
nāśarahite |
sūryādīnām
ākṛtimattvena nāśasambhavān nātra sthitir yuktā | tadrūpatāyās tu kā
kathā
°th⟨a⟩[ā]
iti bhāvaḥ ||
tamorūpatvaṃ nivārayati
mahābhūtaprakāśānām abhāvas tama ucyate /
mahābhūtābhāvajaṃ tu tenātra na tamaḥ kvacit //
tejo'bhāvasyaiva tamastvaṃ vādibhiḥ pratipāditam iti bhāvaḥ | phalitam āha
mahābhūte
ti |
tu
viśeṣe |
mahābhūtābhāvajaṃ
lakṣaṇayā mahābhūtaprakāśābhāvāt jātaṃ | tadrūpam iti yāvat |
tamo
|
'tra
sadvastuni |
tena
mahābhūtaprakāśābhāvatvena
°t⟨ā⟩[a]pra°
hetunā |
nā
sti | kutra |
kvacit
kasminn apy aṃśe
mahābhūtasthityāyatane
°y⟨ā⟩[a]ta°
| mahābhūtapratiyogikābhāvāsambhavena tamo 'py atra na yuktaṃ | tadrūpasya tu kā katheti bhāvaḥ ||
nanu tejaso 'bhāve kathaṃ tat prakāśata ity | atrāha
svānubhūtiprakāśo 'sya kevalaṃ vyomarūpiṇaḥ /
yo 'ntar asti sa tenaiva na tv anyenānubhūyate //
vyomarūpiṇaḥ
nakiñcidrūpasy
āsya
sadvastunaḥ |
svānubhūtiḥ
svāsvarūpabhūtā cāsāv
anubhūtiḥ
anubhavaḥ |
svānubhūtiḥ
| saiva
prakāśaḥ
prākaṭyakaraṇabhūtaṃ tejaḥ | svānubhūtyaivāsau bhāti na bāhyatejasety arthaḥ | kathambhūtad ity | atrāha
yo 'ntar
iti |
yo 'ntar asti
| puruṣeṇa
sa tenaivā
karaṇabhūtena tenaiv
ānubhūyate
| svapratītiviṣayatāṃ nīyate |
na tv anyena
|
anyasya
[a]nya°
tatra praveśāsambhavāt | svayam evāsāv anubhavo 'nubhavitānubhavanam anubhūtiviṣayaś ceti | na tatra kasyāpy apekṣeti bhāvaḥ ||
prakṛtam anusandhatte
muktaṃ tamaḥprakāśābhyām ity etad ajaraṃ padam /
ākāśakośam evainaṃ viddhi kośaṃ jagatsthiteḥ //
iti
anena prakāreṇa |
etat
avaśeṣatayā kathyamānam |
ajaraṃ
jarādoṣarahitaṃ |
padaṃ
sthānaṃ |
tamaḥprakāśābhyāṃ
tamasā prakāśena ca |
muktaṃ
bhavati | khātmakatvam asya nivārayituṃ prastauti |
ākāśe
ti | tvam
enaṃ
paramātmānam |
ākāśakośam eva
ākāśamadhyam eva |
jagatsthiteḥ kośaṃ
bhāṇḍāgāraṃ |
viddhi
jānīhi ||
dṛṣṭāntenaitad eva
dṛḍhayati
d⟨ra⟩[ṛ]ḍha°
bilvasya bilvasaṃjñasya yathā bhedo na kaścana /
tatheha brahmajagator na manāg api bhinnatā //
bilvasya
bilvaphalasya |
bilvasañjñasya
bilveti saṃjñāpravṛttinimittasya vastunaḥ |
yathā
yena prakāreṇa |
kaścana
ko 'pi |
bhedaḥ nā
sti |
tathā
tena prakāreṇ
ehā
smiṃl
°ṇehā(ṃ)smiṃl
lokatraye |
brahmajagator
°gat⟨i⟩[or]
manāg api bhinnatā na
bhavati | yad eva brahma tad eva jagat | yad eva jagat tad eva brahmeti bhāvaḥ |
bilvasya bilvamadhyasye
ti vā pāṭhaḥ ||
nanu tathāpi prakṛte kim āyātam ity | atrāha
salile 'ntar yathā vīcir mṛdo 'ntar ghaṭako yathā /
tathā yatra jagatsattā tat kathaṃ khātmakaṃ bhavet //
salile
jale |
'ntaḥ vīciḥ yathā
bhavati |
tathā
tena prakāreṇa |
yatra
yasminn upādānabhūte |
jagatsattā
bhavati |
tad
vastu |
khātmakam
ākāśasvarūpaṃ |
kathaṃ bhavet
||
cidrūpatānivāraṇārthaṃ prakriyām ārabhate
mṛjjalādyupamānaśrīḥ sākārātra samā na sā /
brahma tv ākāśaviśadaṃ tasyāntaḥsthaṃ tathaiva tat //
mṛjjalādyupamānaśrīḥ
|
atra
brahmaviṣaye |
samā
yogyā |
na
bhavati | kuta ity apekṣāyām āha |
sākāre
ti | yataḥ
sākārā
ākārasahitā bhavati | sākāratvena kathaṃ mṛjjalāder upamānayogyatvam ity | atrāha
brahme
ti |
tuḥ
So nur hier.
viśeṣe |
brahmākāśaviśadaṃ
nirākāraṃ | bhavati | sākārasya mṛdādeḥ nirākāraṃ brahma prati upamānatvaṃ na yuktam iti bhāvaḥ | phalitam āha |
tasye
ti |
tat
tato hetoḥ | tad
antaḥsthaṃ
tadantare
sthitaṃ
°anta(vya)re *sthi*(jñe)taṃ
|
jagat
°gat(e)
tathaiva
nirākāraṃ bhavatīty arthaḥ ||
punar apy upasaṃhāravyājena jagato nirākāratvaṃ sādhayati
tasmād yādṛk cidākāśam ākāśād api nirmalam /
tadantaḥsthaṃ tādṛg eva jagacchabdārthabhāg api //
ākāśād
⟨a⟩[ā]kāś°
api
nirmalatvaṃ cidākāśasya jaḍatvābhāvena jñeyam |
tadantaḥsthaṃ
jagat |
tādṛg eva
nirākāram eva bhavati | kathambhūtam
api
|
jagacchabdārthabhāg api
| bhāvapradhāno nirdeśaḥ | tena jagadrūpatayā bhāsamānatvena jagacchabdārthatābhāg apīty arthaḥ ||
marice 'ntar yathā taikṣṇyam ṛte bhoktur na lakṣyate /
cinmātratvaṃ parākāśe tathā cetyakalāṃ vinā //
yathā
kenacit
marice 'ntaḥ
maricāntare | sthitaṃ
taikṣṇyaṃ
tiktatā |
bhoktuḥ ṛte na lakṣyate
na dṛśyate | bhoktari tu sati tenaiva lakṣyate ity arthaḥ |
tathā parākāśe
paramātmani | sthitaṃ
cinmātratvaṃ
|
cetyakalāṃ
cetyāṃśaṃ
vinā
|
na lakṣyate
| cetyacarvaṇād eva hi cinmātrasya cinmātratā jñāyate ||
phalitam āha
tasmāc cid apy acidrūpā cetyariktatayātmani /
jagattā
tādṛśy
t*ā*dṛ°
eveyaṃ tādṛṅmātrātmatāvaśā //
tasmāt
tato hetoḥ |
cetyariktatayā
cetyarāhityen
ātmani
cinmātrākhye svasvarūpe |
cid api acid
eva bhavati | cetyasyaiva pūrvanayena
cinmātratādṛḍhīkaraṇasāmarthyāt
°ṇa⟨ṃ⟩sām°
tasya cātrābhāvāt | tasyābhāvaś cātra brahmāntaḥsthatvena brahmatayaiva jñeyaḥ | brahmābhinne jagaty api acittvam atidiśati |
jagatte
ti |
iyaṃ jagattā
pi |
tādṛśī eva
cidrūpabrahmābhinnatvenācidrūpaiva bhavati | atra hetutayā viśeṣaṇam āha |
tādṛṅmātrātmatāvaśe
ti | yataḥ
tādṛṅmātrātmatāyāḥ
acidrūpabrahmamātrasvarūpatāyāḥ |
vaśā
āyattā | acidbrahmasvarūpiṇīty arthaḥ | etena brahmajagatoḥ sarvathābhedo 'pi sādhitaḥ | na brahmaṇo
'cidrūpamātratā
°tra⟨m⟩tā
| tasyā agre 'pi sādhyamānatvāt ||
nanu jagataḥ sarvathābhinnatve rūpālokamanaskārāḥ kiṃrūpā ity | atrāha
rūpālokamanaskārās tanmayā eva netarat /
yathāsthitam ato viśvaṃ suṣuptaṃ turyam eva vā //
rūpālokamanaskārāḥ
|
rūpaṃ
nīlapītādi |
ālokaḥ
taddarśanam karaṇabhūtaḥ prakāśo vā |
manaskāraḥ
mānasaḥ parāmarśaḥ | tadviṣayāḥ ete
tanmayā eva
|
eva
śabdārtham āha
netarad
iti | tanmayatvaṃ caiṣāṃ tadviṣayatvaṃ vināsatkalpatvāt | phalitam āha
yathe
ti |
ato
hetoḥ |
viśvaṃ
jagat |
yathāsthitam
anena prakāreṇaiva vartamānaṃ | na tu yayā kayāpi śaktyāntardhim āpāditaṃ |
suṣuptaṃ
bhavati | suṣuptau bhedasaṃskāram āśaṅkyāha
turyam
iti | turyasvarūpacinmātraikamayam eva vā bhavatīty arthaḥ ||
jagataḥ turyarūpabrahmatvena yogino vyavahāre 'pi brahmamayatām āha
tena yogī suṣuptātmā vyavahāry api śāntadhīḥ /
āste brahma nirābhāsaṃ sarvabhāsāṃ samudgakam //
tena
pūrvoktena hetunā |
yogī
jagadbrahmaikatve samāhitaḥ |
brahma
brahmasvarūpam |
āste
| kuta evaṃrūpa āste | yataḥ
vyavahāry api
vyavahāraṃ kurvāṇo 'pi |
śāntadhīḥ
kṣobharahitabuddhiḥ | īdṛśo 'pi kutaḥ | yataḥ
suṣuptātmā
prapañcaṃ prati suptāntaḥkaraṇaḥ | prapañcaṃ prati suptamanaso hi śāntadhītvaṃ yuktam eva | kathambhūtaṃ
brahma
|
nirābhāsaṃ
nānābhāsebhyo niṣkrāntaṃ | taduttīrṇam ity arthaḥ | punaḥ kathambhūtaṃ |
sarvabhāsāṃ
⟨sarvabhāsāṃ⟩ sarva°
sarveṣāṃ ghaṭapaṭādijñānānāṃ |
samudgakam
udbhūtisthānam ||
punar api prakṛtaṃ brahmajagadabhedam eva kathayati
ākāriṇi yathā saumye sthitas toye dravakramaḥ /
anākṛtau tathā viśvaṃ sthitaṃ tatsadṛśaṃ pare //
ākāriṇi
bāhyendriyagrāhyasvarūpayukte |
saumye
kṣobharahite |
toye
|
dravakramaḥ
ādyaspandanāsamavāyikāraṇabhūtaguṇaviśeṣaparipāṭī |
yathā sthitaḥ
bhavati |
tathānākṛtau pare
parabrahmaṇi |
viśvaṃ
°v⟨e⟩[aṃ]
sthitaṃ
bhavati | kathambhūtaṃ |
tatsadṛśam
anākṛtīty arthaḥ | saumye jale yathā sphuṭībhaviṣyamāṇatvena
kiñcittvārho
°ci⟨nna⟩[t]tvā°
'pi dravākhyo guṇaḥ tanmayaḥ | tathā bhāsamānatvena bhinnatvārho 'pi prapañcaḥ brahmamaya iti bhāvaḥ ||
abhedam uktvā tattvam eva kathayati
pūrṇāt
pūrṇaṃ
pūrṇāt⟨makaṃ⟩ [pūrṇaṃ]
prasarati nirākārān
nirākṛti
°ti⟨ḥ⟩
/
brahmaṇo viśvam ābhātaṃ tad viśvārthavivarjitam //
pūrṇād
brahmaṇaḥ |
pūrṇa
rūpaṃ jagat |
prasarati
vilasati | prasaraṇaṃ cātra
prapañcākrāntabuddhiṃ
°nt⟨e⟩[a]bu°
śiṣyaṃ prayuktam |
nirākārāt
brahmaṇaḥ |
nirākṛti
jagat |
prasarati
| ataḥ
brahmaṇaḥ
yad
viśvam ābhātaṃ
bhānam āgataṃ | tat
viśvārthavivarjitam
viśvārthaiḥ ghaṭapaṭādibhiḥ
vivarjitaṃ
(bhava) vi°
bhavati | brahmaikamayaṃ bhavatīty arthaḥ ||
pūrṇāt pūrṇaṃ prasarati saṃsthitaṃ pūrṇam eva tat /
ato viśvam anutpannaṃ yac cotpannaṃ tad eva tat //
pūrṇād
brahmaṇaḥ |
pūrṇa
rūpaṃ jagat |
prasarati
vilasati | prasaraṇaṃ
saṃsthitaṃ
bhavati | na tu tatprasaraṇena kācit
khaṇḍanāsya
°nā⟨nā⟩sya
jāyate ity arthaḥ | phalitam āh
āta
iti |
ataḥ
pūrvoktād dhetoḥ |
viśvam anutpannaṃ
bhavati | brahmatvena tasya sadā sthitatvāt | viśvānutpannatvam asahamānaṃ praty āha
yac ce
ti |
yat cotpannaṃ
bhavati |
tat tad eva
brahmaiva | bhavati | utpannasyāpi brahmatvāviruddhatvād ity arthaḥ ||
etāvatyā prakriyayā siddham acidrūpatvaṃ brahmaṇaḥ kathayati
cetyāsambhavatas tasmin pade keva cidarthatā /
āsvādakāsambhavato marice keva tīkṣṇatā //
ata ity adhyāhāryam | ato hetoḥ |
cetyāsambhavataḥ
|
cetyasya
cidviṣayasya jagato |
'sambhavataḥ
|
tasmin pade
brahmasvarūpe pade |
keva cidarthatā
cicchabdapravṛttinimittatā | bhavati | na kāpīty arthaḥ | cetyaviṣayīkaraṇenaiva hi citaḥ cid iti nāma yuktam | cetyābhāve tu tan na yuktam | cetyābhāvaś ca savistaraṃ pūrvaṃ sādhitaḥ | cidarthatāniṣedhaś cātra taduttīrṇatayā jñeyaḥ na jaḍatayeti | atra samarthakaṃ dṛṣṭāntam āha
āsvādake
ti |
keva
na kāpīty arthaḥ |
āsvādakāsambhavata
āsvādakāsambhavena ity arthaḥ ||
punar apy etad eva kathayati
satyeveyam asatyaiva citeś cittoditā pare /
abhāvāt pratibimbasya
pratibimbārhatā
°bimbā(m)rha°
kutaḥ //
citeḥ cittā
citsambandhī cidbhāvaḥ |
pare
paramātmani |
asatyaiva
paramārthato 'satsvarūpaiva satī |
satyeva
°ty⟨ai⟩[e]va
satyavad |
uditā
tra dṛṣṭāntam āha
abhāvād
iti | darpaṇasyeti śeṣaḥ | yathā darpaṇasya
pratibimbārhatā
pratibimbenaiva jñāyate | tadabhāve tu sā na jñāyate | evaṃ parasya cittā cetyenaiva jñāyate | tadabhāve tu
kuto
jñāyate iti bhāvaḥ ||
jīvādirūpatānirāsārthaṃ paramātmatattvaṃ viśinaṣṭi
paramāṇor api paraṃ tad aṇīyo 'py aṇīyasaḥ /
śuddhaṃ sūkṣmaṃ paraṃ śāntaṃ tad ākāśodarād api //
tat
brahma |
paramāṇor api param aṇīyaḥ
atisūkṣmaṃ | bhavati | kathambhūtād
api
|
aṇīyaso 'pi
dvyaṇukādyapekṣayā sūkṣmatarād api | sūkṣmataratvaṃ cāsya bāhyendriyāgrāhyatvena jñeyam |
tat
brahma | kathambhūtaṃ |
śuddhaṃ
rāgādirajo'dūṣitaṃ |
sūkṣmaṃ
|
param
uttīrṇaṃ |
śāntaṃ
sarvapracāraśūnyaṃ | kasmād
api
|
ākāśodarād api
||
dikkālādyanavacchinnarūpatvād ativistṛtam /
tad anādyantam ābhāsaṃ bhāsanīyavivarjitam //
tat
brahm
ātivistṛtam
ativistīrṇaṃ bhavati | kutaḥ |
dikkālādyanavacchinnarūpatvāt
|
ādi
śabdena vastuparigrahaḥ trividhaparicchedaśūnyatvād ity arthaḥ | nanu katham asya digādiparicchedaśūnyatvaṃ | tathātve 'py ativistṛtatvam iti cet |
dik
tāvat cetyamānā na vā | na cet tarhi svayam evāsiddhā katham anyaṃ paricchedayet | cetyamānā cet tarhi citaiva sā paricchinnā kathaṃ tāṃ paricchedayet | evaṃ
kālā
der api jñeyam |
dig
ādibhiḥ paricchinnam eva paricchinnaṃ bhavati | tadabhāve tv ativistṛtam eveti sthitam
asyātivistṛtatvam
°ti[vi]stṛ°
| punaḥ kathambhūtam |
anādyantaṃ
yathā tathā
kalpyamānayor
°mā⟨ṇ⟩[n]a°
apy ādyantayoḥ sākṣitvād ādyantarahitam | punaḥ kathambhūtaṃ |
bhāsanīyavivarjitam
ābhāsajñeyarahitajñānasvarūpam
°sa⟨ṃ⟩jñe°
ity arthaḥ ||
proktaviśeṣaṇāvaṣṭambhena jīvādirūpatām asya nivārayati
cidrūpam eva no yatra labhyate tatra jīvatā /
kathaṃ syāc cittatākārā vāsanānilarūpiṇī //
yatrai
vaṃvidhaguṇaviśiṣṭe brahmaṇi |
cidrūpam eva
bhāvapradhāno nirdeśaḥ cidrūpatvam
eva
ev(o)a
|
no labhyate
pūrvanyāyena
°ye[na]
nānubhūyate |
tatra
tādṛśe brahmaṇi |
jīvatā
jīvabhāvaḥ |
kathaṃ syāt
| kathambhūtā |
cittatākārā
citt[at]ā°
cetyaśayanāviṣṭaṃ cittatvaṃ cittaṃ | tadrūpiṇīty arthaḥ | punaḥ kathambhūtā |
vāsanānilarūpiṇī
| cetyabhāvanā
vāsanā
| saiva calattay
ānilaḥ
| tad
rūpiṇī
| śuddhā cidrūpatāpi yatra nāsti
cetyaśayanāviṣṭāyā
°⟨c⟩[ś]aya°
jīvatāyāḥ kā tatra vārteti bhāvaḥ ||
cidrūpatvābhāvenaiva yugapajjīvāditāṃ nirākaroti
cidrūpānudayād eva tatra nāsty eva jīvatā /
na buddhitā na cittattvaṃ nendriyatvaṃ na vāsanāḥ //
cidrūpānudayād eva
citsvarūpānudbhūter eva | na tv anyena hetunā | tadrūpānudayas tu pūrvaṃ kathitaḥ | sūkṣmarūpeṇa sthitā cetyabhāvanā vāsanā | nanu cidrūpānudayena katham atra jīvāditā nāsti | satyaṃ | ciducchūnatāyā eva jīvādibhāvena tadrūpatvānudaye yuktam eva jīvatādyabhāvatvam iti na virodhaḥ ||
phalitam āha
evaṃ sthitaṃ layārambhapūrṇam apy ajaraṃ padam /
asmaddṛṣṭyā sthitaṃ śāntaṃ śūnyam ākāśato 'dhikam //
layārambhapūrṇaṃ sthitam api ajaraṃ
jarākhyaśarīradharmarahitaṃ |
padaṃ
paramātmalakṣaṇaṃ sthānam |
asmaddṛṣṭyākāśataḥ
ākāśāpekṣay
ādhikaṃ śāntaṃ
| tathā
śūnyaṃ
nakiñcidrūpaṃ |
sthitaṃ
bhavati | katham |
evaṃ
pūrvoktayā yuktyety arthaḥ ||
paramātmasvarūpaṃ durbodhaṃ jñātvā punar api śrīrāmaḥ pṛcchati
paramārthasya kiṃ rūpaṃ tasyānantacidākṛteḥ /
punar etat samācakṣva nipuṇaṃ bodhavṛddhaye //
tvaṃ
punaḥ nipuṇaṃ
samyak |
bodhavṛddhaye
paramātmaviṣayajñānavṛddhaye |
etat samācakṣva
kathaya |
etat
kiṃ |
tasya
prasiddhasy
ānantacidākṛteḥ
digādyaparicchinnacitsvarūpasya |
paramārthasya
satyasvarūpasya paramātmanaḥ |
kiṃ rūpam
astīti ||
śrīvasiṣṭha uttaram āha
mahāpralayasampattau sarvakāraṇakāraṇam /
śiṣyate yat paraṃ brahma tad idaṃ varṇyate śṛṇu //
mahāpralayasampattau
turye turyātīte mahākalpāntasamaye vā |
kāraṇakāraṇaṃ
mūlakāraṇaṃ |
yat paraṃ brahma
jagadbhāvena bṛṃhāṃ gataṃ paramātmalakṣaṇaṃ vastu |
śiṣyate
mahāpralayasākṣibhāvena śiṣṭaṃ bhavati | mayā
tad idaṃ varṇyate
| 'taḥ tvaṃ
śṛṇu
||
paramātmasvarūpam eva varṇayati
nāśayitvā svam ātmānaṃ manaso vṛttisaṅkṣaye /
yad rūpaṃ yad anākhyeyaṃ tad rūpaṃ tasya vastunaḥ //
tasya vastunaḥ
paraṃ brahmāparaparyāyasya paramātmalakṣaṇasya vastunaḥ |
tat rūpaṃ
bhavati |
tat
kiṃ |
yat tad rūpaṃ
| śiṣyata iti śeṣaḥ |
śiṣyate
svanāśasākṣibhāvena śiṣṭaṃ bhavati | kasya |
manasaḥ
| kiṃ kṛtvā |
svam ātmānaṃ nāśayitvā
śuddhacinmātre layaṃ nītvā | kasmin sati |
vṛttisaṅkṣaye
vṛttināśe sati ity arthaḥ |
tad rūpaṃ
kiṃ |
yat anākhyeyaṃ
bhavati | atiśuddhatvena ākhyāyogyaṃ na bhavatīty arthaḥ | ayaṃ bhāvaḥ | manasaiva manaḥ
chittveti
chi[t]tve°
nyāyena kiñcinmātraṃ samyakjñānena saṃsārakalanābhyo niṣkrāntaṃ śuddhaṃ manaḥ bhāvanābalena śuddhāśuddhavṛttikṣayeṇa hetunā śuddhāśuddhaṃ svaṃ rūpaṃ
nāśayati
(bhava)⟨ti⟩[n]āśa°
| tataḥ tan manaḥ śuddhatare kutrāpy anākhyeye layībhūtam anākhyeyaṃ bhavati | etadrūpatā ca suṣuptau sarvair anubhūyate | kiṃ tu mūḍhatāmiśrā | tac ca mano yadā tādṛk syāt tadāsya paramātmatābhāvaḥ bhavatīti | tatraiva yoginā sāvadhānena bhāvyam iti ||
nāsti dṛśyaṃ jagad draṣṭā dṛśyābhāvād vilīnavat /
bhātīti bhāsanaṃ yat syāt tad rūpaṃ tasya vastunaḥ //
tasya vastunaḥ
paramātmalakṣaṇasya vastunaḥ |
tad rūpaṃ
bhavati |
tat
kiṃ |
yad iti
evaṃ |
bhāsanaṃ
°sa⟨mā⟩naṃ
sphuraṇaṃ
syāt
|
iti
kim |
iti dṛśyaṃ
dṛśikriyāviṣayo |
jagat nāsti
pratītimātrasiddhatvāt |
draṣṭā
dṛśikriyākartā |
dṛśyābhāvād vilīnavat
līna
lī⟨l⟩[n]a
iva |
bhātī
ti | ayaṃ bhāvaḥ | pūrvaṃ
samyagjñānena
°ya⟨k⟩[g]jñā°
dṛśyātyantābhāvo yuktyā niśceyaḥ | tataḥ
dṛśyātyantābhāvena
°ā(tyantā)[tyantā]bhā°
draṣṭāpi layībhūta iva bhavati | tataś ca draṣṭā dṛśyaṃ ca nāstīti sphurati | tatsphuraṇaṃ ca draṣṭṛdṛśyaleparahitatvena nakiñcidrūpatvād anākhyeyaṃ bhavati | tad eva ca paramātmasvarūpam iti | tatra yoginā sāvadhānena bhāvyam iti ||
citer
jīvasvabhāvo
°sva(m)*bh*ā°
yo yadi cetyonmukho vapuḥ /
cinmātraṃ vimalaṃ śāntaṃ tat tat kāraṇakāraṇam //
tat
prasiddhaṃ |
tac
cinmātraṃ |
kāraṇakāraṇaṃ
mūlakāraṇabhūtaṃ paramātmasvarūpaṃ bhavati |
tat cinmātraṃ
kiṃ |
citeḥ
jīvopādānakāraṇabhūtāyāḥ citeḥ |
vapuḥ
svarūpaṃ | cinmātrasvarūpatvāt citeḥ |
punaḥ
°na⟨ṃ⟩[ḥ]
kathambhūtaṃ |
vimalaṃ
cetyamālinyenādūṣitaṃ | punaḥ kathambhūtaṃ |
śāntaṃ
cetyakṣatakṣobharahitaṃ |
tat cinmātraṃ
kiṃ |
yaḥ jīvasvabhāvaḥ
jīvasya rūpo | bhavati |
svabhāva
śabdāpekṣayā
yac
chabdasya puṃliṅgatā | nanu kadāsau jīvasvabhāvo bhavatīty āha
yadī
ti |
yadi cetyonmukhaḥ
syāt | cetyonmukhāyāḥ citer eva jīvatvāt | ayaṃ bhāvaḥ | yac cinmātraṃ cetyonmukhaṃ sat jīvatāṃ yāti tad eva
samyagjñānena
°ya⟨k⟩[g]jñā°
cetyāsattvaṃ niścitya śuddhīkṛtaṃ sat anākhyeyaṃ bhavati | tad eva ca
paramātmarūpam
°ra(jñamse)[mā]tma°
iti | tatra yoginā sāvadhānena bhāvyam iti | citiś ca svaparāmarśakāritayā parāmarśakartṛtvena parāmarśaviṣayatvena ca dvividhāsti | tatra prathamāyāḥ cinmātram iti nāma dvitīyasyāḥ citir iti ||
aṅguṣṭhasyātha vāṅgulyā vātādyasparśane sati /
jīvataś
°v⟨i⟩[a]taś
cetaso rūpaṃ yat tat paramam ātmanaḥ //
rūpam iti śeṣaḥ |
tat paramam
utkṛṣṭaṃ vastu | param
ātmanaḥ
rūpaṃ bhavati |
tat
kiṃ |
cetasaḥ
manasaḥ |
yad rūpaṃ
bhavati | kathambhūtasya
cetasaḥ
|
jīvataḥ
svavyāpāraṃ prati samarthasya | na tu
mūrchādyavasthāvat
°va⟨r⟩[t]
tatrāśaktasya | tadā hi tasya mūḍhatvam eva bhavati | na paramātmatvam | kasmin
sati
|
aṅguṣṭhasyātha vāṅgulyā
| upalakṣaṇaṃ caitat | sarvaśarīrāvayavānāṃ
vātādyasparśane sati
|
ādi
śabdena
tejaḥprabhṛtīnāṃ
t⟨ai⟩[e]jaḥ°
grahaṇam |
asparśanam
asparśaḥ | ayaṃ bhāvaḥ | puruṣasya yasmin kasmiṃścic charīrāvayave kasyāpi dravyasya sparśe asati tadā
nirālambam
°lam⟨bh⟩[b]am
eva tad avayavavyāpi caitanyaṃ bhavet | tadā tadavayavamātrānusandhānaparasya tasya bāhyagrahaṇasamartham api manaḥ
śuddhanirālambācetyacinmātrarūpaparamātmarūpam
°lam⟨bh⟩[b]ā°
eva tiṣṭhatīti | tadaiva sarvāḥ manovṛttīḥ vihāya yoginā sāvadhānena parīkṣyam iti ||
asvapnāyā anantāyā
ajaḍāyā
a*ja*ḍā°
ghanasthiteḥ /
yad rūpaṃ
ciracintāyās
°ci⟨t⟩[n]tā°
tat tadānagha
śiṣyate
⟨-⟩[śi]ṣyate
//
he
'nagha
rāgādidoṣarahita
°hi[ta]
|
tat
vastu |
tadā
mahātmalayasamaye
°hā⟨p⟩[t]ma°
|
śiṣyate
|
tat
kiṃ |
yat rūpaṃ
bhavati | kasyāḥ |
ciracintāyāḥ
|
ciraṃ
sarvarātraṃ | kṛtā yā
cintā
prāpteṣṭaviṣayam ādhyānam | tasyāḥ cintāviśeṣaṇāny āh
āsvapnāyā
ityādi |
asvapnāyāḥ
svapnatvenāpariṇatāyāḥ | jāgrati kriyamāṇā cintā svapnatvena pariṇamate | svapnatayā pariṇatatve tu
anāyattatayānyaviṣayiṇy
°yat⟨u⟩[ta]ta°
api syād iti yuktam uktam
asvapnāyā
iti |
anantāyāḥ
acchinnasantānatvena pravṛttāyāḥ | anyā kācic cintā tatra madhye nāyātīty arthaḥ |
ajaḍāyāḥ
kācid dhi cintā nairantaryeṇa kriyamāṇā
mūrchām
mū[r]chām
āvahati | tannivāraṇārtham
ajaḍāyā
iti viśeṣaṇam |
ghanasthiteḥ
|
ghanā
nibiḍā | cintyamānasyāpi praveśam adadhatī |
sthitir
avasthānaṃ | yasyāḥ | sā | tādṛśyāḥ | nirālambāyā ity arthaḥ | ayaṃ bhāvaḥ | jāgrati kriyamāṇā chinnā jāḍyadoṣarahitā cintyamānasparśadūṣitā cintācchinnabodhamayācetyacinmayatām eva yāty | acetyacinmayam eva ca paramātmarūpam iti yoginā tatra sāvadhānena bhāvyam iti ||
yad vyomno hṛdayaṃ yad vā śilāyāḥ pavanasya ca /
tasyācetyasya cidvyomnas tad rūpaṃ paramātmanaḥ //
tasya
prasiddhasya |
acetyasya
sparśādūṣitasya |
cidvyomnaḥ
bhānākāśarūpasya |
paramātmanaḥ rūpaṃ
svarūpaṃ |
tat
bhavati |
tat
kiṃ |
yat vyomnaḥ hṛdayaṃ
śūnyākhyaṃ | bhavati |
yad vā
|
yat
hṛdayaṃ |
śilāyāḥ pavanasya ca
bhavati | tatra
śilāyā hṛdayaṃ
anyasya praveśānarhaṃ sūkṣmāvayavanaividdhyarūpaṃ bhavati |
pavanasya hṛdayaṃ
mṛgyamānaṃ śūnyatāyām eva viśrāmyati | nanv etena jaḍatvam asyāyātam iti cen | na |
cidvyomna
iti nāmadheyakathanena tannivāraṇāt | vicāre kriyamāṇe vyomādīnāṃ hṛdayaṃ yathāyathaṃ śūnyarūpam anyapraveśām
arhaṃ
a[r]haṃ
bhavati | tādṛg eva ca paramātmano rūpam iti yoginā tatra sāvadhānena bhāvyam ||
acetyasyāmanaskasya jīvato yā kriyāvataḥ /
syāt sthitiḥ sā parā śāntā sattā
tasyādyavastunaḥ
°syā(nya)*dya*va°
//
parā
utkṛṣṭā |
śāntā
kṣobharahitā |
sattā
vasthitiḥ |
tasyādyavastunaḥ
paramātmalakṣaṇasya vastunaḥ |
sā syāt
|
sā
kā |
yā sthitiḥ sattā syāt
| kasya |
jīvataḥ
jīvayuktasya puruṣasya | na tu mṛtasya | kathambhūtasy
ācetyasya
|
samyagjñānena
°ya⟨k⟩[g]jñā°
cetyābhāve niścitatvāt | cetyarahitasyāta ev
āmanaskasya
manorahitasya | punaḥ kathambhūtasya |
kriyāvataḥ
calanādikriyākāriṇaḥ | ayaṃ bhāvaḥ | cetyaṃ prati manovyāpāram akurvan ata eva sarvathānusandhānaśūnyaḥ puruṣaḥ calanādikriyākārī yādṛśo bhavati tādṛg eva sṛṣṭyādivyāpārakāri param ātmatattvaṃ bhavatīti |
tatra
⟨-⟩[ta]t[r]a
yoginā sāvadhānena bhāvyam iti ||
citprakāśasya yan madhyaṃ prakāśasya ghanasya ca /
darśanasya ca yan madhyaṃ tad rūpaṃ brahmaṇo viduḥ //
paṇḍitāḥ |
brahmaṇaḥ
nānāpadārthabhāvena bṛṃhitasya paramātmanaḥ |
tad rūpaṃ viduḥ
jānanti |
tat
kiṃ |
citprakāśasya
cita utthitasya cetyaprakāṭyarūpasya prakāśasya |
yat madhyaṃ
madhyāvasthā | bhavati | tathā
ghanasya
nibiḍasya |
prakāśasya
sūryamaṇḍalāder utthitasya |
yan madhyaṃ
madhyāvasthā | bhavati | tathā
darśanasya
draṣṭur utthitāyāḥ dṛśikriyāyāḥ |
yan madhyaṃ
madhyāvasthā | bhavati | ayaṃ bhāvaḥ | citprakāśasya bāhyaprakāśasya darśanasya ca tisro 'vasthā bhavanti | ādyāvasthā madhyāvasthāntyāvasthā | tatra bāhyaprakāśasyādityāder utthānasamaye yādyāvasthā sādityasparśadūṣitā | yā ca padārthaprakāśanasamaye 'ntyāvasthā sā padārthasparśadūṣitā | madhyāvasthā tu śuddhaprakāśasvarūpānākhyā ca bhavati | tādṛg eva ca paramātmasvarūpam iti | tatra yoginā sāvadhānena bhāvyam | citprakāśadarśanayor apy evaṃ yojyam | citprakāśasya darśanasya ca parimitatvāparimitatvamātrakṛto bhedo jñeyaḥ ||
vedanasya prakāśasya dṛśyasya tamasas tathā /
vedanaṃ yad anādyantaṃ tad rūpaṃ paramātmanaḥ //
tat paramātmanaḥ rūpaṃ
bhavati |
tat
kiṃ |
yad vedanam
anusandhānaṃ | bhavati | kathambhūtam |
anādyantaṃ
nairantaryeṇa pravṛttam | sāntarasyaiva hi madhye punaḥ punaḥ sāditvaṃ sāntatvaṃ ca bhavati | kasya |
prakāśasyā
rthaprakāśarūpasya |
vedanasya
jñānasya | punaḥ kasya |
tamasaḥ
grāhyaikasvarūpasya |
dṛśyasya
avaśyadarśanīyatayā kalpitasya kasyacid
devatāviśeṣasya
deva(sya)tā°
| ayaṃ bhāvaḥ | jñānadhāraṇā jñeyaikarūpadevatādhāraṇā ca nairantaryeṇa pravartamānā jñānaikamayatayā devataikamayatayā ca pariṇatā satī ekasvarūpaparamātmarūpā bhavatīti | tatra yoginā sāvadhānena bhāvyam | atha vā
vedanasya
jñānakaraṇasya |
prakāśasya
|
dṛśyasyā
lokābhām
?
kṛtacakṣurgrāhyasya
°ābhā(vā)m ⟨-⟩[?]kṛ°
|
tamasaḥ
bāhyatamasa iti yojyam | bāhyatejasaḥ bāhyatamasaś ca dhāraṇāyāḥ kaiścid uktatvāt ||
yato jagad udetīva nityānuditarūpy api /
vibhinnavad ivābhinnaṃ tad rūpaṃ pāramātmikam //
tat pāramātmikam
paramātmasambandhi |
rūpaṃ
bhavati | kiṃ
tat
|
yataḥ
yasmāt |
jagad udetīva
udayaṃ yātīva | bhāsamānatvāt | kathambhūtam
api
|
nityānuditarūpy api
nityam anuditaṃ | paramārthataḥ cinmātrarūpatayā jagadrūpeṇāprādurbhūtaṃ
rūpam
asyāstīti | tādṛśam
api
| punaḥ kathambhūtam |
abhinnaṃ
tanmayaṃ | punaḥ kathambhūtaṃ | sthitam iti śeṣaḥ |
sthitaṃ
vartamānaṃ | kathaṃ |
vibhinnavat
vibhinnam iva | paramārthataḥ bhinnatvanirāsāya
vat
iśabdopādānam | ayaṃ bhāvaḥ | yataḥ sūkṣmatarād vastuna idaṃ jagat payasa iva vīcikadambakaṃ niryāti | tad eva paramātmano rūpam iti | tatra yoginā sāvadhānena bhāvyam iti ||
vyavahāraparasyāpi yat pāṣāṇavad āsanam /
avyomna eva vyomatvaṃ tad rūpaṃ pāramātmikam //
tat pāramātmikam
paramātmasambandhi |
rūpaṃ
bhavati | kiṃ
tat
|
yat vyavahāraparasyāpi
vyavahāraṃ kurvāṇasyāpi |
pāṣāṇavat āsanaṃ
sthitiḥ | bhavati | tad
āsanaṃ
kiṃ |
avyomna eva
jaḍatvādivyomadharmarahitatvenākāśasvarūpavyatiriktasya eva |
vyomatvaṃ
vyomabhāvaḥ | ayaṃ bhāvaḥ | vyavahāraṃ kurvann api puruṣaḥ tatratyasiddhyasiddhyanusandhānarahitaḥ paramātmarūpa eva bhavatīti | tatra yoginā sāvadhānena bhāvyam iti ||
vedyavedanavettṛtvarūpatrayam idaṃ punaḥ /
yatrodety astam āyāti tat tat paramam
uttamam
°ma⟨n⟩[m] ut°
//
tat tat
prasiddhaṃ |
paramam
utkṛṣṭaṃ |
uttamam
niratiśayam paramātmalakṣaṇaṃ vastu | bhavati |
tat
kiṃ |
yatra
yasmin |
idam
anubhūyamānaṃ |
vedyaṃ
vidikriyāviṣayo |
vedanaṃ
vidikriyā |
vettā
vidikriyākartā
°yā⟨vettā⟩[kartā]
| teṣāṃ bhāvaḥ
vedyavedanavettṛtvam
| tadākhyaṃ
rūpatrayaṃ vedyavedanavettṛtvarūpatrayaṃ udeti astaṃ yāti
| ayaṃ bhāvaḥ | vedyāditripuṭī cetyamānatvena kutracic cinmātrākhye vastuni udeti layībhavati ca | tad eva paramātmano
rūpam
°pa(ṃ)m
iti | yoginā tatra sāvadhānena bhāvyam iti ||
vedyavedanavettṛtvaṃ yatredaṃ pratibimbati /
abuddhyādau mahādarśe tad rūpaṃ paramaṃ smṛtam //
paṇḍitaiḥ |
tat paramaṃ
utkṛṣṭaṃ |
rūpaṃ
paramātmalakṣaṇaṃ svarūpaṃ |
smṛtam
|
tat
kiṃ |
yatra mahādarśe vedyavedanavettṛtvaṃ
vedyāditripuṭī |
pratibimbati
pratibimbatayā sphurati | kathambhūte |
'buddhyādau
buddhyādirahite | yuktaṃ cādarśasya buddhyādirahitatvam | ādarśasya jāḍyena buddhyādirahitatvam asya uttīrṇatveneti viśeṣaḥ | ayaṃ bhāvaḥ | vedyāditripuṭī kṣaṇa eva sphuramāṇā kṣaṇa eva ca layabhāginī svasphūrtyāśrayasya kim api mālinyam anādadhatī pratibimbatayaiva bhāti | yataḥ pratibimbam api kṣaṇa eva sphurati kṣaṇa eva ca layībhavati svāśrayasya makurādeḥ mālinyaṃ na dadhāti | tava vedyāditripuṭīpratibimbāśrayaṃ tripuṭīvyatiriktaṃ kim api vastu svīkāryam | anyathā tripuṭīpratibimbāyogāt | tac ca tādṛśaṃ svīkriyamāṇam anākhyam eva bhavati | tad eva ca paramātmatattvam iti | tatra yoginā sāvadhānena bhāvyam iti ||
manaṣṣaṣṭhendriyātītaṃ
y⟨onmuk⟩[ātī]taṃ
yad rūpaṃ syān mahāciteḥ /
jaṅgame sthāvare vāpi tat sargānte 'vaśiṣyate //
tat
vastu |
sargānte
mahāpralaye |
'vaśiṣyate
|
tat
kiṃ |
yat mahāciteḥ
cinmātrasya |
rūpaṃ syāt
| kathambhūtaṃ |
manaṣṣaṣṭhendriyātītaṃ
| mana eva ṣaṣṭhaṃ yeṣāṃ | tāni
manaḥṣaṣṭhāni
| tāni ca tānīndriyāṇi
manaḥṣaṣṭhendriyāṇi
| tāny atītaṃ
manaḥṣaṣṭhendriyātītaṃ
| tadagocaram ity arthaḥ | kutra |
jaṅgame sthāvare vāpi
| ayaṃ bhāvaḥ |
jaṅgame
cittatvaṃ tāvan nirvivādam eva |
sthāvare
tṛṇādāv api tathaiva parvatādāv api | tṛṇādyudgamena naiva nirṇītam |
na
na ⟨hi⟩
| na hi niścetanāt kasyāpy udgamo yuktaḥ | mṛtaśarīrād
romādyudgamādarśanāt
°r⟨a⟩[ād ro]mādy°
| tathā ca yena rūpeṇa sarvatra cid asti tad anākhyam eva | tad eva ca paramātmatattvam iti | tatra yoginā sāvadhānena bhāvyam iti ||
sthāvarāṇāṃ
hi
⟨dv⟩[h]i
yad rūpaṃ tac ced bodhamayaṃ bhavet /
manobuddhyādinirmuktaṃ tat pareṇa samaṃ bhavet //
hi
śabdopādānaṃ
pādapūraṇārthaṃ
°opā[dānaṃ pā]dapū°...°rtha⟨ḥ⟩[ṃ]
|
tat pareṇa
paramātmanā
°nā (iti)
|
samaṃ
tulyaṃ |
bhavet
syāt |
tat
tadā
[tat] tadā
| kadā |
tat bodhamayaṃ
bodhanasvarūpaṃ |
cet
syāt |
tat
kiṃ |
sthāvarāṇāṃ yad rūpaṃ
bhavati | ayaṃ bhāvaḥ | sthāvarāṇāṃ rūpaṃ avaśyaṃ kṣobharahitam eva kiṃ tu jāḍyadūṣitam | ataḥ jāḍyaṃ vihāya jñeyāsparśenaiva svaṃ jñānatattvaṃ kṣobharahitaṃ kāryaṃ | tataś ca paramātmaprāptir bhavatīti | tatra yoginā sāvadhānena bhāvyam iti | etāś ca dhāraṇāḥ pratyekaṃ paramātmaprāptyupāyabhūtā iti sphuṭīkṛtāḥ iti ||
sargāntaślokena pūrvoktam upasaṃharati
brahmārkaśakraharaviṣṇusadāśivādi- śāntau śivaṃ paramam etad ihaikam āste /
śiṣṭaṃ pradiṣṭam avinaṣṭam akaṣṭam iṣṭaṃ miśraṃ na miśram
aṇunāśritam
a⟨n⟩[ṇ]u°
āśritena //
etat
svātmatvena sthitaṃ |
śivaṃ
parānandasvarūpaṃ |
paramam
°ra[ma]m
utkṛṣtaṃ | vastu |
āste
svasvarūpe tathaiva tiṣṭhati | na tu naśyati | kasyāṃ satyāṃ |
brahmārkaśakraharaviṣṇusadāśivādiśāntau
°ā⟨bh⟩[d]i°
satyāṃ |
ādi
śabdena surāditṛṇāntānāṃ grahaṇam |
brahmādīnāṃ
tattadbhuvanādhipatīnāṃ |
śānti
rūpe mahākalpāntasamaye sati |
haraḥ
saṃhārakārī |
sadāśivaḥ
sarvasya svamayatāpādanenānandakārī | atha vā
brahmādīnāṃ
saṅkalpotpattyādikāriṇāṃ manaḥprabhṛtīnāṃ |
śāntau
turyākhye satīty arthaḥ | kathambhūtaṃ |
śiṣṭaṃ pradiṣṭaṃ
sarvaśāntisākṣitayā śeṣatvena kathitaṃ | punaḥ kathambhūtam |
avinaṣṭam
nāśāgocaraṃ | punaḥ kathambhūtam |
akaṣṭaṃ
subodhaṃ | punaḥ kathambhūtam |
iṣṭaṃ
sarvasya priyatamaṃ | punaḥ kathambhūtaṃ |
miśraṃ
nānābhāvābhāvasvarūpaṃ | punaḥ kathambhūtaṃ |
na miśraṃ
śuddhacinmātrarūpaṃ | punaḥ kathambhūtam |
aṇunā
parimiten
āśritena
dharmabhūtena jagat
āśritam
ādhāratvena gṛhītam | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyām utpattiprakaraṇe daśamaḥ sargaḥ ||
oṃ śrīrāmaḥ pṛcchati
idaṃrūpam idaṃ dṛśyaṃ jagan nāmāsti bhāsuram /
mahāpralayasampattau bho brahman kva nu gacchati //
idaṃ
puraḥ sphurat |
dṛśyaṃ
dṛśikriyāviṣayo |
jagan nāma
jagadākhyaṃ vastu |
asti
paramārthata evāsti | anyathā bhāsamānatvāyogāt | kathambhūtam
idaṃrūpam
|
idam
anubhūyamānabhāvābhāvamayaṃ |
rūpaṃ
svarūpaṃ yasya | tat
idaṃrūpam
| tataḥ kim ity | atrāha
mahāpralaye
ti |
bho brahman
| idam eva jagat
mahāpralayasampattau kva nu gacchati
| kaṃ deśaṃ yātīty arthaḥ ||
śrīvasiṣṭho 'py etatsadṛśaṃ kiñcit pṛcchati
kuta āyāti kīdṛg vā vandhyāputraḥ kva gacchati /
kva yāti kuta āyāti vada vā vyomakānanam //
kutaḥ āyāti
| utpattisamaye ity arthaḥ |
kīdṛg vā
kiṃsvarūpo vā |
yāti
|
kva gacchati
| nāśasamaya ity arthaḥ | etatsadṛśaḥ tava praśna iti bhāvaḥ ||
śrīrāmo 'trottaraṃ dadhāti
vandhyāputro vyomavanaṃ naivāsti na bhaviṣyati /
kīdṛśī dṛśyatā tasya kīdṛśī tasya nāstitā //
vartamānabhaviṣyanniṣedhena bhūtaniṣedho 'py ākṣiptaḥ | tataḥ kim ity | atrāha
kīdṛśī
ti |
dṛśyatā
darśanayogyatā | lakṣaṇayāstiteti yāvat ||
śrīvasiṣṭhaḥ śrīrāmoktam uttaraṃ dṛṣṭāntīkṛtyottaram āha
vandhyāputravyomavane yathā na staḥ kadācana /
jagadādy akhilaṃ dṛśyaṃ tathā nāsti kadācana //
jagadādī
ty
ādi
śabdena pralayaḥ gṛhyate |
kadācana
kadāpīty arthaḥ ||
phalitam āha
na cotpannaṃ na ca dhvaṃsi yat kilādau na vidyate /
utpattiḥ
°tti[ḥ]
kīdṛśī tasya nāśaśabdasya kā kathā //
kile
ti niścaye |
yat
vastu |
ādau
pūrvaṃ |
na cotpannaṃ
bhavati |
na ca dhvaṃsi
bhavati | nāśabhāg api na bhavati | tathā
na vidyate
sthitiviṣayatāṃ ca na yāti |
tasya kīdṛśī
kiṃrūpā |
utpattir
bhavati | utpattyabhāve ca
nāśaśabdasya kā kathā
| etad vaktum api na yuktam iti bhāvaḥ ||
śrīrāmaḥ punaḥ pṛcchati
vandhyāputranabhovṛkṣakalpanā tāvad asti hi /
sā yathā nāśajanmāḍhyā tathaivedaṃ na kiṃ bhavet //
tāvac
chabdo vipratipattyabhāvadyotakaḥ |
hi
niścaye | vandhyāputrādikalpanābhāve vandhyāputretyādikathaiva na yuktā syād iti bhāvaḥ | tataḥ kim ity | atrāha
sā
iti |
sā
vandhyāputrādikalpanā | asatyatve 'pi
nāśajanmāḍhyā
nāśajanmayuktā |
yathā
bhavati |
tathedaṃ
dṛśyam | asatyatve 'pi nāśajanmāḍhyaṃ
kiṃ na bhavet
| bhavatv ity arthaḥ | tathā ca
kva nu gacchatī
ti praśno yukta eveti bhāvaḥ ||
anyatra striyi dṛṣṭasya putrasyāropeṇa yuktaiva vandhyāputrakalpanātra tu dṛśyasya kva
yatrāpi
[ya]trā°
sattaiva nāstīti na tatkalpanā yuktety uttaraṃ śrīvasiṣṭho bhaṅgyāntareṇāha
phullasyātulabhuḥ
⟨p⟩[ph]ulla°
samyag ālakaiḥ kuru kolanam /
niranvayā yathaivoktir jagatsattā tathaiva hi //
hi
niścaye |
jagatsattā tathaiva
tena prakāreṇaiva |
niranvayā
kam apy artham anuddiśya pravṛttā | vyartheti yāvat | bhavati |
tathā
kathaṃ |
phullasye
tyādi
kolanam
ityant
oktir yathā niranvayā
bhavati ||
niranvayatvam eva dṛṣṭāntāntaraiḥ pratipādayati
yathā sauvarṇakaṭake dṛśyamānam api sphuṭam /
kaṭakatvaṃ tu nāsty eva jagattvaṃ tu tathā pare //
yathā sauvarṇakaṭake sphuṭaṃ dṛśyamānam api kaṭakatvaṃ nāsti
paramārthataḥ suvarṇaikamayatvāt |
pare
cinmātre |
jagattvaṃ tathai
va
nāstī
ty arthaḥ ||
ākāśe ca yathā nāsti śūnyatvaṃ vyatirekavat /
jagattvaṃ brahmaṇi tathā nāsty evāpy upalabdhimat //
ca
śabdaḥ
samuccaye
°u⟨ś⟩[c]ca°
|
vyatirekavat
vyatirekayuktam | ākāśaśūnyatvayoḥ vyatirekānupalabdher ity arthaḥ | dārṣṭāntikam āha
jagattvam
iti |
jagattvam
jagadrūpatvam |
tathā
tena prakāreṇa |
brahmaṇi
vyāpake citsvarūpe |
nāsty eva
| vicārāsahatvād ity arthaḥ | kathambhūtam
api
|
upalabdhimad api
bhāsamānatvena upalabdham apīty arthaḥ ||
kajjalān na yathā kārṣṇyaṃ śvaityaṃ ca na yathā himāt /
pṛthag evaṃ bhaved buddhaṃ jagan nāsti pare pade //
yathā
(śvaityaṃ śvetatā himād) yathā
kārṣṇyaṃ
kṛṣṇatā |
kajjalāt pṛthak na bhavet
| tathā
śvaityaṃ
śvetatā |
himād yathā pṛthaṅ na bhavet
|
buddhaṃ
paramārthena niścitaṃ |
jagat
|
pare pade
paramātmani |
evaṃ
tathā |
pṛthak nāsti
|
pare pade
iti saptamīdvayaṃ pañcamīsthāne jñeyam ||
yathā śaityaṃ ca śaśino na himād vyatiricyate /
brahmaṇo na tathā sargo vidyate vyatirekavān //
ca
śabdaḥ
samuccaye
°u⟨ś⟩[c]a°
|
yathā śaityaṃ
śītatā |
himāt
śītalāt |
śaśinaḥ
|
na vyatiricyate
nādhikā
Kongruenz mit Explicans!
bhavati |
tathā sargaḥ brahmaṇaḥ vyatirekavān
bhedavān |
na
bhavati ||
guṇiguṇanidarśanenaikyam
guṇ⟨a⟩[i]gu°
uktvā jagato bhramasiddhatayā aikyaṃ kathayati
marunadyāṃ yathā toyaṃ dvitīyendau yathendutā /
nāsty evaivaṃ jagan nāsti dṛṣṭam apy amalātmani //
dārṣṭāntikaṃ kathayati
evam
iti |
amalātmani
śuddhacitsvarūpe paramātmani |
evam
tathā |
dṛṣṭam api
bhātam api |
jagan nāstī
ty arthaḥ | nanu pūrvaṃ kaṭakādayaḥ dṛṣṭāntatvenopāttā iha tu marujalādīti vaiṣamyam āpatitam iti cen | na | pūrvadṛṣṭāntaiḥ brahmaikarūpatvaṃ jagata uktam | ihāsatyatvam | phalatas tu sarveṣāṃ dṛṣṭāntānāṃ brahmaikatāyām eva tātparyam iti na kiñcid viruddham ||
punar apy etad eva dṛṣṭāntāntareṇa
dṛḍhayati
d⟨ra⟩[ṛ]ḍha°
saṃvidvilocanāloko bhāty ayaṃ saṃvidambare /
jagadākhye 'male vyomni dṛṣṭimuktāvalī yathā //
ayaṃ
ātmatvena pratyakṣe sthitaḥ |
saṃvidvilocanālokaḥ
|
saṃvid
eva cid eva |
vilocanaṃ
prakāśakatvasāmyena netraṃ | tasy
ālokaḥ
raśmiḥ |
bhāti
padārthabhāvena sphurati | kutra |
jagadākhye
jagannāmni |
saṃvidambare
cidākāśe | kā
yathā
|
dṛṣṭimuktāvalī yathā
| yathā sā
amale vyomni
bhūtākāśe | sphurati | tathety arthaḥ | ayaṃ bhāvaḥ | yathā netrān nirgatāḥ raśmayaḥ ākāśe sphurantaḥ muktāvalīrūpeṇa dṛśyante | tathā cita utthitāḥ cidālokākhyāḥ raśmayaḥ jagadākhye cidambare sphurantaḥ nānāpadārtharūpeṇa dṛśyante iti ||
cidākāśe cidākāśaś cittvād
yaḥ
y⟨ā⟩[a]ḥ
kacati svayam /
tad eva tena rūpaṃ svaṃ jagad ity avabudhyate //
cidākāśaḥ
°ś⟨e⟩[a]ḥ
cidākāśe
cidākāśākhyāyāṃ svabhittau |
cittvāc
cidbhāvena |
kacati
sphurati | aham iti svaparāmarśaviṣayo bhavatīti yāvat | parāmarśābhāve hi tasya cittvam eva na syāt |
tena
tena cidākāśena |
tat
kacanākhyaṃ svaṃ rūpaṃ |
jagad ity avabudhyate
jñāyate | kacanarūpatvād eva jagataḥ ||
prakṛtam anusarati
ādāv eva hi yan nāsti kāraṇāsambhavāt svayam /
vartamāne 'pi tan nāsti nāśaḥ syāt tatra kīdṛśaḥ //
hi
niścaye |
yat
yat jagadākhyaṃ vastu |
kāraṇāsambhavāt ādau eva svayaṃ nāsti
|
tat vartamāne 'pi nāsti
|
tatra
tasmin vastuni |
nāśaḥ
vandhyāputradṛṣṭāntena śaṅkitaḥ nāśaḥ |
kīdṛśaḥ
kiṃrūpaḥ |
syāt
viṣayābhāvenāyogyatvān na syād ity arthaḥ ||
nanu paramātmalakṣaṇasya kāraṇasya sadbhāvāt kāraṇāsambhavaḥ katham udety | atrāha
kvāsambhavadbhūtajāḍyaṃ pṛthvyāder jaḍavastunaḥ /
kāraṇaṃ bhavituṃ śaktaṃ chāyāyā ātapo yathā //
bhūteṣu dṛśyamānaṃ jāḍyaṃ
bhūtajāḍyam
|
asambhavat bhūtajāḍyaṃ
yasya | tat
asambhavadbhūtajāḍyaṃ
| arthāt cidākhyaṃ vastu |
pṛthvyādeḥ jaḍavastunaḥ kāraṇaṃ bhavituṃ kva śaktaṃ
| na śaktam ity arthaḥ | atra dṛṣṭāntam āha
chāyāyā
iti | ātapasya
chāyāyā
°y*ā*yā
nāśakatvena sphuṭaṃ chāyākāraṇatvāyogād dṛṣṭāntatā ||
nanu kāraṇābhāve 'pi jagad astu ity | atrāha
kāraṇābhāvataḥ
°ta*ḥ*
kāryaṃ
nedaṃ
n⟨ai⟩[e]daṃ
tat kiñcanoditam /
yat tatkāraṇam evāsti tad evettham avasthitam //
tat
pūrvoktād dhetoḥ |
kāraṇābhāvataḥ
kāraṇābhāvāt |
idam
anubhūyamānaṃ |
kāryaṃ
jagadākhyaṃ kāryam |
uditam
utpannaṃ |
nāsti
| kathaṃ |
kiñcana
leśenāpīty arthaḥ | punaḥ kim etad dṛśyata ity | atrāha
yad
iti |
tad eva
vastu |
itthaṃ
jagadrūpeṇ
āvasthitaṃ
vartamānaṃ bhavati |
tad eva
kiṃ |
yat
vastu |
tatkāraṇam
etasya jagataḥ kāraṇatvena śaṅkitaṃ vastu |
eva
bhavati | na tv anyat kiñcid iti bhāvaḥ ||
ajātam eva yad bhāti saṃvido bhānam eva tat /
yaj jagad dṛśyate svapne saṃvitkacanam eva tat //
yad
vastu |
ajātam eva bhāti
|
tat saṃvido
jñānasya |
bhānam eva
tathātvena sphuraṇam eva | bhavati | atrānurūpaṃ dṛṣṭāntam āha
yad
iti |
tat
ity anena jagataḥ parāmarśaḥ | svapnasya saṃvitkacanarūpatvaṃ sarvapratītisiddham eveti dṛṣṭāntatvena gṛhītam ||
saṃvitkacanam evāntar yathā svapnajagadbhramaḥ /
sargādau brahmaṇi tathā jagatkacanam ātatam //
antaḥ
manasi |
svapnajagadbhramaḥ
°bh[r]amaḥ
svapnajagadrūpo bhramaḥ | svapnajagad iti yāvat |
sargādau
°ād⟨o⟩[au]
buddhyāropite sargārambhe |
tathā
śabdena
saṃvitkacanam
ākṣipyate |
ātatam
vistīrṇam ||
yad idaṃ dṛśyate kiñcit tat sad evātmani sthitam /
nāstam eti na codeti jagat kiñcit kadācana //
yat idam
anubhūyamānaṃ |
kiñcit
vastu |
dṛśyate
|
tat sad eva
sad vastv eva | sv
ātmani
cinmaye svasvarūpe |
sthitaṃ
bhavati | phalitam āha
nāstam
iti | ata ity adhyāhāryaṃ | cinmātrākhyena rūpeṇa sadaiva sthitatvād iti bhāvaḥ ||
yathā dravatvaṃ salilaṃ spandatvaṃ pavano yathā /
yathā prakāśa
ābhāso
°kāśa⟨m⟩ ā(kā)*bhā*⟨ś⟩[s]o
brahmaiva trijagat tathā //
na hi kaścit
dravatvā
di
salilā
deḥ pṛthakkṛtya darśayituṃ samartha iti bhāvaḥ |
prakāśaḥ
sūryādiprakāśaḥ |
ābhāsaḥ
arthaprākaṭyaṃ ||
yathā puram ivāste 'ntar vid eva svapnasaṃvidi /
tathā jagad ivābhāti svātmaiva paramātmani //
yathā svapnasaṃvidi
*yathā sva*[pna]saṃ°
svapnajñāne | svapnāvasthāyām iti yāvat |
antaḥ
antaḥkaraṇe |
vid eva
jñānam eva |
puram ivābhāti
vilasati |
tathā svātmaiva paramātmani
|
paramātme
tyākhyāyāṃ svabhittau |
jagad ivābhāti
| na tv anyaj jagan nāmāstīti bhāvaḥ ||
atra śrīrāmaḥ pṛcchati
evaṃ cet tat kathaṃ brahman sughanapratyayaṃ vada /
idaṃ dṛśyaviṣaṃ jātam asatsvapnānubhūtivat //
he
brahman
| tvaṃ
vada
|
evaṃ cet
pūrvoktaḥ prakāro yadi bhavati |
tat
tarhi |
idam
anubhūyamānaṃ |
dṛśyaviṣaṃ
|
dṛśyam
eva mohādāyakatvena
viṣaṃ
viṣadravyaṃ |
sughanapratyayaṃ
|
sughanaḥ pratyayaḥ
āśvāsaḥ yasmin | tat | tādṛśaṃ |
kathaṃ
kena hetunā |
jātam
utpannaṃ | katham |
asatsvapnānubhūtivat
|
asatī
yā
svapnānubhūtiḥ
svapnākārā anubhūtiḥ | svapnam iti yāvat | tad
vat
||
dṛśyātyantāsambhavaṃ vinā muktim amanyamānaḥ tam eva vistareṇa pṛcchati
sati dṛśye kila draṣṭā sati draṣṭari dṛśyatā /
ekasattve dvayor bandho muktir ekakṣaye dvayoḥ //
kile
ti niścaye | dṛśyasattāyāṃ
draṣṭṛsattā
d⟨ṛ⟩[ra]ṣṭṛ°
bhavati | draṣṭṛsattāyāṃ ca dṛśyasattā bhavati | yataḥ
tvayaiveti
Vgl. MṬ ad 3.9.38-39.
bhāvaḥ | phalitam āha
ekasattve
ti |
dvayoḥ
madhye
ekasattve bandhaḥ
syāt |
dvayoḥ
madhye
ekakṣaye muktiḥ
syāt | tasmāt muktyartham ekakṣaya eva sādhyaḥ iti bhāvaḥ ||
nanu tatrāpi kiṃ punaḥ punaḥ dṛśyātyantābhāvam eva pṛcchasīty | atrāha
atyantāsambhavo yāvad buddho dṛśyasya nākṣayaḥ /
tāvad draṣṭur
adraṣṭṛtvaṃ
ad⟨ṛ⟩[ra]ṣṭṛ°
na sambhavati mokṣadam //
buddhaḥ
samyak jñātaḥ |
akṣayaḥ
avicchinnaḥ |
adraṣṭṛtvaṃ
ad⟨ṛ⟩[ra]ṣṭṛ°
adraṣṭṛbhāvaḥ
ad⟨ṛ⟩[ra]ṣṭṛ°
| śuddhacinmātrateti yāvat | dṛśyātyantābhāvasya sukaratvād
draṣṭṛtānirāsasya
d⟨ṛ⟩[ra]ṣṭṛ°
ca dṛśyātyantābhāvaṃ vinā duṣkaratvāc ca punaḥ punaḥ dṛśyātyantābhāvapraśna iti bhāvaḥ ||
nanu dṛśyātyantābhāve tava kiṃ prayojanaṃ | dṛśyadhvaṃsenāpi kāryasiddher ity | atrāha
dṛśyaṃ cet sambhavaty ādau paścāt kṣayam upāgatam /
tad
dṛśyasmaraṇānartharūpo
°po⟨ṃ⟩
bandho na naśyati //
tat
tadā |
dṛśyasmaraṇānartharūpaḥ
dṛśyasmaraṇam evānarthaḥ | saḥ rūpaṃ yasya | saḥ tādṛśaḥ
bandhaḥ
|
na naśyati
nāśaṃ na yāti | pūrvaṃ satyatayā jñātasya tato naṣṭasyārthasya smaraṇaṃ hi durnivāram eva | yathā mātrāder iti bhāvaḥ |
tat
kadā |
cet
yadi |
ādau
pūrvaṃ |
dṛśyaṃ sambhavati
satyatayā upapattimad bhavati |
paścāt kṣayaṃ
kṣ⟨e⟩[a]yaṃ
nāśam |
upāgataṃ
bhavati | tasmāt traikālika evābhāvo 'trāṅgīkaraṇīya iti bhāvaḥ ||
nanu naṣṭasya dṛśyasya kā smṛtir bhavatīty | atrāha
yatra kvacana saṃsthasya svādarśasyeva cidgateḥ /
pratibimbo lagaty eva sargasmṛtimayo hy ayam //
hi
niścaye |
ayaṃ
samanantaram uktaḥ |
sargasmṛtimayaḥ
sargasmaraṇasvarūpaḥ |
pratibimbaḥ lagaty evā
vaśyaṃ lagati | kasyāḥ |
cidgateḥ
citprakārasya | kasy
evādarśasyeva
| yathā yatra kvacana saṃsthitasyādarśasya padārthasānnidhye pratibimbo lagati tathā yatra kvacana sthitāyāḥ cidgateḥ sūkṣmatvena sthitadṛśyasānnidhyāt pratibimbo lagatīty arthaḥ ||
tarhi muktiḥ kadā sambhavatīty | atrāha
ādāv eva hi notpannaṃ dṛśyaṃ nāsty eva cet svayam /
draṣṭṛdṛśyabhramābhāvāt
d⟨ṛ⟩[ra]ṣṭṛ°
tat
⟨s⟩[t]at
sambhavati muktatā //
dṛśyaṃ
dṛśikriyāviṣayo bhāvajātaṃ |
ādāv eva
prathamam eva |
svayaṃ
svabhāven
ānutpannaṃ
ajātaṃ sat |
cet
yadi |
nāsty eva
|
tat
tadā |
muktatā sambhavati
upapattiyuktā bhavati | kutaḥ |
draṣṭṛdṛśyabhramābhāvāt
d⟨ṛ⟩[ra]ṣṭṛ°
| ayaṃ bhāvaḥ | dṛśyātyantābhāve sati puruṣasyedaṃ dṛśyam iti bhramaḥ śāmyati | tacchāntau cāhaṃ draṣṭeti bhramo 'pi śāmyaty eva | tataś ca śuddhacinmātrasvarūpa evāsau śiṣyate | tad eva ca muktir iti ||
praśnam upasaṃharati
tasmād asambhavanmukter mama protsāhayuktitaḥ /
atyantāsambhavaṃ dṛśye kathayātmavidāṃ vara //
he
ātmavidāṃ vara
śreṣṭha |
tasmāt
tato hetoḥ |
asambhavanmukteḥ
dṛśyātyantābhāvajñānaṃ vinānupapadyamānamukteḥ |
mama
|
dṛśye
vartamānam
atyantāsambhavaṃ
|
kathaya
| kutaḥ |
protsāhayuktitaḥ
prakṛṣṭam udyogaṃ kṛtvety arthaḥ ||
śrīvasiṣṭha uttaram āha
asad eva yathā bhāti jagat sarvātmakaṃ
tathā
(ku)tathā
/
śṛṇv ahaṃ kathayā rāma dīrghayā kathayāmi te //
tvaṃ
śṛṇu
|
ahaṃ tathā
taṃ prakāraṃ |
kathayāmi
| kayā |
dīrghayā
savistarayā |
kathayā
vākyaprabandhena |
tathā
kathaṃ |
sarvātmakaṃ
samastadṛśyasvarūpaṃ |
jagat
|
yathā
yena prakāreṇa |
asad eva bhāti
budbudau asatyatayā sphurati ||
nanu kimarthaṃ dīrghayā kathayā kathayasīty | atrāha
vyavasāyakathāvākyair yāvat tan nānuvarṇitam /
na viśrāmyati te tāvad dhṛdi pāṃsur yathā hrade //
vyavasāyakathāvākyaiḥ
|
vyavasāyasya
viśiṣṭasya niścayasyotpādikā
kathā vyavasāyakathā
| tadabhidhāyakaiḥ
vākyaiḥ vyavasāyakathāvākyaiḥ
|
tat
dṛśyāsattvaṃ |
yāvat nānuvarṇitaṃ
syāt |
tāvat te hṛdi na viśrāmyati
na sthitiṃ karoti | ko
yathā
|
pāṃsur yathā
|
yathā pāṃsū
°ṃs⟨u⟩[ū]
rajaḥ |
hrade na viśrāmyati
| tathety arthaḥ ||
nanu dṛśyātyantābhāvajñānena kiṃ mama setsyatīty | atrāha
atyantābhāvam asyās tvaṃ jagatsargabhramasthiteḥ /
buddhvaikadhyānaniṣṭhātmā vyavahāraṃ kariṣyasi //
tvaṃ vyavahāraṃ
paramparāyātaṃ
°rā(bhāvajñānena)yā°
rājyarūpaṃ vyavahāraṃ |
kariṣyasi
kūṭakārṣāpaṇavyavahāravat kariṣyasi | na tu vairāgyāvasthāvat tadvimukho bhaviṣyasi | mūḍhatvāvasthāvad vā tadāsaktaḥ |
tvaṃ
kathambhūtaḥ |
ekadhyānaniṣṭhātmā
|
ekasya
cinmātrākhyasya vastunaḥ |
dhyāne
cintāyāṃ |
niṣṭhā
yasya | tādṛśaḥ
ātmā
sattvarūpaṃ manaḥ yasya | saḥ | tādṛśaḥ | antaḥ cinmātradhyāna ekaniṣṭhaḥ |
bahiḥ
°hi[ḥ]
vyavahārabhāg api bhaviṣyasīty arthaḥ | kiṃ kṛtvā |
asyāḥ
anubhūyamānāyāḥ
°anu(ma)bhū°
|
jagatsargabhramasthiteḥ
|
jagatsarga
rūpā jagatsṛṣṭirūpā | yā
bhramasthitiḥ
bhramadārḍhyaṃ | tasyāḥ
atyantābhāvaṃ
traikālikābhāvaṃ
tr⟨e⟩[ai]kālik⟨a⟩[ā]°
|
buddhvā
jñātvety arthaḥ ||
nanu tato 'pi kim ity apekṣāyāṃ phalāntaram api kathayati
bhāvābhāvagrahotsargasthūlasūkṣmacalācalāḥ /
dṛśas tvāṃ vedhayiṣyanti na mahādrim iveṣavaḥ //
dṛśyātyantābhāvajñāne sati
bhāvābhāvagrahotsargasthūlasūkṣmacalācalāḥ dṛśaḥ tvāṃ na vedhayiṣyanti
harṣāmarṣotpādanarūpāṃ tāḍanāṃ na kurvanti |
bhāvaḥ
udbhūtiḥ |
abhāvaḥ
antardhiḥ |
grahaḥ
grahaṇaṃ |
utsargaḥ
tyāgaḥ | bhāvādīnām api dṛśyatayātyantābhāvasya sampannatvān na tatkṛtā tāḍanā tava bhaviṣyati | na hi vandhyāputreṇa kaścit tāḍita iti bhāvaḥ | tāḥ kā
iva
|
iṣavaḥ iva
| yathā iṣavaḥ mahāntaṃ parvataṃ na vidhyanti | tathety arthaḥ ||
dṛśyātyantābhāvakathanaṃ pratijānīte
sa eṣo 'sty eka evātmā na dvitīyāsti kalpanā /
jagad atra yathotpannaṃ tat te vakṣyāmi rāghava //
saḥ
prasiddhaḥ |
eṣaḥ
sarveṣām aparokṣatvena vartamānaḥ |
eka evāsti
|
eva
śabdārthaṃ sphuṭayati
ne
ti |
dvitīyā kalpanā
dṛśyamayī kalpanā |
nāsti
| tathā ca dṛśyātyantābhāvaḥ sphuṭa eveti bhāvaḥ | tarhi bhāsamānaṃ jagat katham astīty | atrāha
jagad
iti |
atrā
dvitīye brahmaṇi |
jagat yathā utpannaṃ tat te vakṣyāmi
| tenaiva dṛśyātyantābhāvaḥ sphuṭībhaviṣyatīti bhāvaḥ ||
sargāntaślokenaitat saṅgṛhṇāti
tasmād imāni sakalāni vijṛmbhitāni yo hīdam aṅga sakale sakalaṃ mahātmā /
rūpāvalokanamanomananaprakāśa-
kośāspadaṃ
°(ho)no°
svayam udeti ca līyate ca //
tasmāt
paramātmalakṣaṇāt upādānakāraṇāt |
imāni
anubhūyamānāni |
vijṛmbhitāni
dṛśyarūpāṇi vilāsitāni | mṛda iva ghaṭā niryāntīti śeṣaḥ |
tasmāt
kasmāt |
hi
niścaye | he
aṅga
|
yaḥ sakalaṃ
samastadṛśyaprapañcarūpaṃ bhūtvā |
svayaṃ
svenaiv
odeti ca
udayaṃ yāti ca |
vilīyate
layaṃ yāti ca |
yaḥ mahātmā
kiṃ |
rūpāvalokanamanomananaṃ
manaskāraḥ |
prakāśaḥ
indriyeṇālokitasya rūpasya manomananadvāreṇa sākṣibhūte cinmātre sphuraṇam | teṣāṃ
kośa
rūpam
āspadaṃ
sthānaṃ |
tatraivaite
°traiv⟨e⟩[ai]te
tiṣṭhanti | tata eva ca niryāntīty arthaḥ | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyām utpattiprakaraṇe ekādaśaḥ sargaḥ ||
oṃ |
vakṣyāmī
ti
pratijñāṃ
3.11.34d
sampādayati
etasmāt paramāc chāntāt padāt paramapāvanāt /
yathedam utthitaṃ viśvaṃ tac chṛṇūttamayā dhiyā //
etasmāt
samanantaram eva pratipāditasvarūpāt |
paramāt
sarvotkṛṣṭāt |
śāntāt
prapañcakṣobharahitāt |
paramapāvanāt
pāvanānām api pāvakatvena niratiśayapāvanāt |
padāt
parātmalakṣaṇāt sthānāt |
yathā
yena prakāreṇ
edam
anubhūyamānaṃ |
viśvaṃ
jagat |
utthitaṃ
prādurbhūtaṃ |
tat
taṃ prakāram |
uttamayo
tkṛṣṭayā |
dhiyā
|
śṛṇu
| etenottamadhīr evādhikāritvenoktaḥ ||
tad eva kathayati
suṣuptaṃ svapnavad bhāti bhāti brahmaiva sargavat /
sarvam ekaṃ ca tac chāntaṃ tatra tāvat kramaṃ śṛṇu //
suṣuptaṃ
suṣuptiḥ |
svapnavat
svapna iva |
bhāti
sphurati | ghananidrāta utthitasya eva svapnaprādurbhāvāt |
brahmaiva
sargabhāvena bṛṃhitaṃ cinmātrākhyaṃ vastu eva |
sargavat
sarga iva |
bhāti
| nanu tarhi jagadupādānabhūtaṃ brahma jagadvad eva jaḍaṃ syāt | kāryavaiguṇyayuktasya kāraṇasyādarśanāt ity | atrāha
sarvam
iti |
tat
brahma |
sarvaṃ
bhavati |
ekaṃ ca
bhavati |
śāntaṃ ca
bhavati | sarvathāścaryam eva tad iti bhāvaḥ | nanu katham utpadyata ity | atrāha
tatre
ti |
tāvac
chabdaḥ sākalye ||
kramam eva kathayati
tasyānantaprakāśātmarūpasyātatacinmaṇeḥ /
sattāmātrātma kacanaṃ yad ajasraṃ svabhāvataḥ //
tad ātmani svayaṃ kiñcic cetyatām iva gacchati /
agṛhītātmakaṃ saṃvidīhāmarṣaṇasūcakam //
tat
kacanaṃ |
kiñcit
leśena |
cetyatām iva gacchati
paramārthato
°that⟨e⟩[o]
na gacchatīt
īva
śabdopādānam | kathaṃ |
svayaṃ
svenaiva | na tu parapreraṇayā | parasya tatrābhāvāt | kasmin |
ātmani
sphuraṇākhyacetakasvabhāve kharūpe |
tadvyatirekeṇa
t(ā)ad°
tadā kasyāpy abhāvāt |
tat
kiṃ |
yat kacanaṃ
°na[ṃ]
sphuraṇam | aham iti parāmarśa iti yāvat |
ajasraṃ
santataṃ |
svabhāvataḥ
svabhāvenaiva | bhavati | kasya |
tasya
sarveṣv aham iti bhāsamānatvena prasiddhasy
ānantaprakāśātmarūpasyānantaḥ
aparicchinnaḥ | yaḥ
prakāśaḥ
tad
ātmā
| tadekamayaḥ svabhāvaḥ
svarūpaṃ
yasya | saḥ | tasyānantaprakāśarūpasyeti yāvat |
ātatacinmaṇeḥ
|
ātataḥ
°⟨tā⟩[taḥ]
sarvatra vyāptaḥ yaḥ
cinmaṇiḥ
| tasya | kathambhūtaṃ
kacanaṃ
|
sattāmātrātma
sattāmātrasvarūpaṃ | sphurattārūpe kacana eva sattāvyavahārāt | ayaṃ bhāvaḥ | śuddha
missing MS pages
mānatvaṃ ca cidviṣayatvaṃ | tac ca citsambandhaḥ | citāthācidrūpasya
sambandho
°ndh⟨e⟩[o]
na yujyate viruddhatvāt | na hi tejastamasoḥ sambandhaḥ kvāpi dṛṣṭaḥ | citaś ca śāntatvam uktanyāyena cetyāsambhavenaiva siddham iti ||
brahmaiva kacati svaccham ittham ātmātmanātmani /
cittvād dravatvāt salilam ivāvartatayātmani //
itthaṃ
jagadrūpatayā |
svacchaṃ
cetyamalarahitaṃ |
ātmanā
svayam |
ātmani
bhittibhūte svasvarūpe |
ātma
sarvātmabhūtaṃ |
brahmaiva kacati
bhāti | kutaḥ |
cittvāt
cidbhāvāt | cetyarūpajagattayābhāne cittvam eva tasya na syād iti bhāvaḥ |
atra
atr⟨ā⟩[a]
dṛṣṭāntam āha
dravatvād
iti | yathā
salilaṃ dravatvāt ātmani
salilākhye svarūpe |
āvarta
rūpeṇa sphurat bhavati | tathety arthaḥ ||
asad evedam ābhāti sad ivehānubhūyate /
vinaśyaty asad evānte svapne svamaraṇaṃ yathā //
idaṃ
jagat |
asad eva bhāti
vilasati | asmābhiḥ
sad iva
sadvat |
iha
parātmasvarūpe |
'nubhūyate
|
'nte
saṃhāre |
asad eva vinaśyati
| atra dṛṣṭāntam āha
svapna
iti ||
jagadatyantābhāvaṃ vistareṇoktvā siddhāntabhūtaṃ
brahmamayatvaṃ
°ma⟨dh⟩[y]a°
tasya kathayati
atha vājasvarūpatvāt sadaivedam anāmayam /
akhaṇḍitam anādyantaṃ jñātamātrāmbarodaram //
atha vā idaṃ
jagat |
sadaivājasvarūpatvāt
janmarahitacinmātrasvarūpatvāt |
anāmayam
pūrvoktādhāratvādheyatvādirogarahitaṃ bhavati | na tv abhāvayuktam | tadabhāvaś ca tadākrāntabuddhīn satyaṃ tadrūpam apaśyataḥ praty evoktaḥ | kathambhūtam
idaṃ
|
akhaṇḍitaṃ
pūrṇasvarūpaṃ |
anādyantaṃ
ādyantarahitam |
jñātamātrāmbarodaram
|
jñātamātram
eva | na tu mudgarādiprahāraiḥ nāśitaṃ sat |
ambarodaram
samyagjñānenālocitaṃ hi jagat ambarodaram eva bhavati ||
sargāntaślokena pūrvoktaṃ saṅgṛhṇāti
ākāśa eva parame prathamaḥ prajeśo nityaṃ svayaṃ kacati śūnyatayā samānaḥ /
sa hy ātivāhikavapur na tu bhūtarūpī pṛthvyādi tena na sad asti yadā na jātam //
prathamaḥ
ādyaḥ |
prajeśaḥ
brahmā |
parame
sarvottīrṇe |
ākāśe
cidākāśe |
nityaṃ
sadā |
svayaṃ
svenaiva |
kacati
sphurati | tathā ca pūrvoktā sarvā prakriyā sargārambhaṃ vinā atuṣṭamanasaḥ praty eveti bhāvaḥ | kathambhūtaḥ |
śūnyatayā
śūnyabhāvena |
samānaḥ
śuddhatvena tatsamānaḥ | na tu tadrūpaḥ jaḍatvāpatteḥ |
hi
niścaye |
saḥ
prajeśaḥ |
ātivāhikavapuḥ
sūkṣmaśarīramayaḥ | bhavati |
na tu bhūtarūpaḥ
|
tu
viśeṣe | saḥ sthūlapṛthvyādibhūtarūpī na bhavati |
tena
tadabhūtarūpitākhyena hetunā |
pṛthvyādi sat nāsti
| nanu prajeśasyāpṛthvyādirūpatayā kathaṃ na pṛthvyādi sat astīty | atrāha
yade
ti | yata ity asyārthe | yataḥ
jātam
utpannaṃ |
nā
sti | śuddhamanorūpasya prajeśasya tadrūpatāgrahaṇena pṛthvyāder jātatvaṃ syān | na tu pūrvanyāyena prajeśasya tadrūpatāgrahaṇaṃ sambhavaty | ataḥ pṛthvyāder api jātatvaṃ na sambhavatīti bhāvaḥ | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyām utpattiprakaraṇe trayodaśaḥ sargaḥ ||
oṃ | evaṃ jagato 'tyantābhāvaṃ paramātmaikamayatāṃ ca punaḥ punaḥ uktvā tāvanmātram eva sādhanīyaṃ jñātvā punar api tad eva kathayati
itthaṃ jagad ahantādi dṛśyaṃ jātaṃ na kiñcana /
ajātatvāc ca nāsty eva
yac
ya⟨ś⟩[c]
cāsti param eva tat //
ahantādi
ahantāprabhṛti |
dṛśyaṃ jagat itthaṃ
pūrvaprakāreṇa |
kiñcana
leśenāpi |
na jātaṃ
bhavati | tataḥ kim ity | atrāha
ajāte
ti | jagat
ajātatvāt
|
ca
śabdaḥ pādapūraṇārthaḥ |
nāsty eva
| nanu katham ajātatvena jagato 'sattvaṃ
sādhayasi
°yas(eva)[i]
bhāsamānatvena sattvād ity | atrāha
yac ce
ti |
tat param eva
uttīrṇaṃ cinmātram eva | bhavati | na tu jagat |
tat
kiṃ |
yat asti
yat bhāsamānatvena nirākartuṃ na śakyata ity arthaḥ ||
nanu tarhi pūrvaṃ sādhitā jīvatā katham astīty | atrāha
paramākāśa evāsau jīvatāṃ cetati svayam /
niḥspandāmbhodhijaṭhare salilaṃ spandatām iva //
asau
pūrvoktaḥ |
paramākāśa eva
cinmātrākāśa eva |
svayaṃ
svena |
jīvatāṃ
jīvabhāvaṃ |
cetati
anubhavati | kim
iva
|
salilam iva
| yathā
niḥspandāmbhodhijaṭhare
ni[ḥ]°
niḥspandasamudramadhye
ni[ḥ]°
| sthitaṃ jalaṃ
spandatāṃ
|
spanda
śabdenātra spandayukto lakṣyate | spandayuktatāṃ |
cetati
| cetanaṃ cātra tadyogyatāmātram eva | na hi tatra salilasya saspandatā kenāpy aṃśena yuktā | evaṃ brahmaṇy api jīvatāyogyatvamātram eva | na tu
tatra
[ta]tra
jīvatā nāma kācid asti | salile
'gre
'g⟨n⟩[r]e
saspandatāyuktatvāt yogyatājñānaṃ | brahmaṇi jīvarūpatayā bhāsaneneti viśeṣaḥ ||
etad eva nānābhaṅgībhiḥ pratipādayati
ākāśarūpam ajahad eva vettīva dṛśyatām /
svapnasaṅkalpaśailādāv iva cidvṛttir āntarī //
asau paramākāśaḥ
dṛśyatām
dṛśyabhāvaṃ
°va[ṃ]
|
vetti iva
anubhavati iva | kathambhūta
eva
|
ākāśarūpaṃ
cinmātrākāśākhyaṃ rūpam |
ajahad eva
| tattyāge tu vedanam asya na syād iti bhāvaḥ | k
evāntarī
ahamparāmarśasya sārabhūtāntaḥkaraṇopahitā |
cidvṛttir iva
sā yathā |
svapnasaṅkalpaśailādau
svapne saṅkalpe ca svaviṣayīkṛte svasvarūpaparvatādau sthitāṃ |
dṛśyatāṃ vetti
| śailo 'yam iti | tathety arthaḥ ||
pṛthvyādirahito deho yo virāḍātmano mahān /
ātivāhika evāsau cinmātrācchanabhomayaḥ //
pṛthvyādirahitaḥ
sthūlapṛthvyādisparśādūṣitaḥ |
virāḍātmanaḥ
virāṭsvarūpatayā sthitasya paramātmanaḥ |
mahān
vyāpakaḥ |
yo deho
'sti | saḥ
ātivāhika eva
sūkṣma eva | bhavati | atra hetutvena viśeṣaṇam āha
cinmātre
ti | yataḥ cinmātrākhyanirmalākāśasvarūpaḥ | cinmātramayasya śarīrasyātivāhikatvaṃ svapne dṛṣṭam iti nāyastam ||
akṣayasvapnaśailābhaḥ sthirasvapnapuropamaḥ /
citrakṛtsthitacittasthacitrasainyasamākṛtiḥ //
anikhātamahāstambhaputrikaughasamopamaḥ
°⟨mū⟩[pu]trikau°
/
brahmākāśe 'nikhātātmā sustambhe
sālabhañjakaḥ
°k⟨ā⟩[a]ḥ
//
ādyaḥ prajāpatiḥ pūrvaṃ svayambhūr iti
viśrutaḥ
°t(ā)aḥ
/
prāktanānāṃ svakāryāṇām abhāvād apakāraṇaḥ //
ādyaḥ
kāraṇabhūtaḥ |
svayambhūr iti viśrutaḥ
| svayambhūr iti nāmnā prasiddhaḥ |
prajāpatiḥ
|
pūrvaṃ
sargārambhe |
apakāraṇaḥ
kāraṇarahitaḥ | bhavati | kutaḥ |
prāktanānāṃ svakāryāṇāṃ
pūrvakalpakṛtakarmaṇām |
abhāvāt
| karmaṇāṃ ca janmahetutvaṃ sarvaśāstreṣu prasiddham eva | kāryāṇām abhāvaś cāsya cinmātrataḥ sadya utthitatvena jñeyaḥ | kiṃrūpo 'sau |
akṣaya
ityādi |
akṣayaḥ
itarasvapnaśailavat kṣaṇikatvadoṣarahitaḥ yaḥ svapnaśailaḥ | tadvad ābhā yasya | sa
akṣayasvapnaśailābhaḥ
|
sthirasvapnapuropamaḥ
| itarasvapnapuravailakṣyeṇa
sthiraṃ
sthirākāraṃ | yat
svapnapuraṃ
| tasy
opamā
yasya | saḥ | etena viśeṣaṇadvayenātivāhikatāyām apy asya sthiratoktā | citrakṛti sthitaṃ cittaṃ
citrakṛtsthitacittaṃ
| tatra
sthaṃ
yat
citrasainyam
agre prakaṭībhavad ālekhyasainyaṃ | tena
samākṛtiḥ
svarūpaṃ yasya | saḥ
citrakṛtsthitacittasthacitrasainyasamākṛtiḥ
°cit⟨r⟩[t]astha°
|
anikhāto
'nutkīrṇaḥ | yaḥ
mahāstambhaputrikaughaḥ
| tena
samā upamā
yasya | saḥ
anikhātamahāstambhaputrikaughasamopamaḥ
|
brahmākāśe sustambhe anikhātātmā
anutkīrṇasvarūpaḥ |
sālabhañjakaḥ
mahatī putrikā |
anikhāte
ti viśeṣaṇasyaiveyaṃ vyākhyā | etena viśeṣaṇadvayena brahmaikamayatāsyoktā ||
mahāpralayaparyanteṣv ādyāḥ kila pitāmahāḥ /
mucyante sarva evātaḥ prāktanaṃ karma teṣu kim //
sarve eva ādyāḥ pitāmahāḥ mahāpralayaparyanteṣu
|
paryanta
śabdenātra udrekatā vivakṣitā |
mucyante
cinmātrākhye svarūpe layībhavanti | phalitam āh
ātaḥ
iti |
ato
hetoḥ |
teṣu
sarveṣu ādyeṣu pitāmaheṣu |
prāktanaṃ karma kiṃ
bhavati | na kiñcid apīty arthaḥ | tathā ca | sarve 'pi te 'pakāraṇā eveti bhāvaḥ ||
moktavya eva kuḍyātmā dṛśyo 'dṛśyaś ca saṃsthitaḥ /
na ca dṛśyaṃ na ca draṣṭā na sraṣṭā sarvam eva ca //
praticchandaḥ padārthānāṃ sarveṣām eṣa eva saḥ /
asmād udeti jīvālī dīpālī dīpakād iva //
eṣa sa eva
pūrvoktaḥ prajāpatir eva |
sarveṣāṃ padārthānāṃ praticchandaḥ
samaṣṭirūpaḥ ābhāsaḥ | bhavati | sarveṣām ābhāsānām etatsvarūpatvāt | kathambhūto 'sau |
moktavya eva
moktuṃ madhye gantuṃ śakya eva |
kuḍyātmā
|
kuḍyaṃ
hi rodhakatvena madhye gantuṃ na śakyate | 'yaṃ tu apūrvam eva kuḍyaḥ | moktavyatvam asya sarveṣāṃ dṛśyasañcārāṇāṃ praveśanirgamamahattvāt | kuḍyatvaṃ tu sarvādhāratvena | punaḥ kathambhūtaḥ |
dṛśyaḥ saṃsthitaḥ
dṛśyarūpeṇāsthitaḥ |
adṛśyaś ca sthitaḥ
draṣṭṛrūpeṇa
d⟨ṛ⟩[ra]ṣṭṛ°
ca sthitaḥ | cinmātrābhāsaśuddhamanorūpaprajāpatirūpatvād
draṣṭṛdṛśyayoḥ
d⟨ṛ⟩[ra]ṣṭṛ°
| punaḥ kiṃ |
na dṛśyaṃ na ca draṣṭā na sraṣṭā
na sṛjikriyākartā sarvottīrṇarūpatvāt | punaḥ kiṃ |
sarvam eva ca
| nanu katham ayaṃ praticchandaḥ astīty | atrāha
asmād
iti | yataḥ
asmāt
prajāpateḥ |
jīvālī udeti
prādurbhavati | nanu mṛdo ghaṭālī rajjusamūhāt vā
sarpālīnyaṃ
°nya[ṃ]
tathā udeti | na tayoḥ tatpraticchandatvaṃ dṛśyate ity | atrāha
dīpālī
ti | vivartapariṇāmābhyām anya eva praticchandyapraticchandakarūpaḥ prakāraḥ atrāstīti bhāvaḥ ||
saṅkalpa eva saṅkalpāt kilaiti kṣmādivarjitaḥ /
kṣmādimān iva niṣkuḍyaḥ svapnāt svapnāntaraṃ yathā //
kile
ti niścaye |
kṣmādivarjitaḥ
ābhāsarūpatvena sthūlapṛthvyādirahitaḥ |
kṣmādimān iva
bhāsamānatvena tatsahita iva bhāsamānaḥ |
niṣkuḍyaḥ
bhāsamānaiḥ kuḍyarūpaiḥ parvatādibhiḥ hīnaḥ |
saṅkalpaḥ
jagadākhyaḥ saṅkalpaḥ |
saṅkalpāt
śuddhamanorūpād brahmaṇaḥ |
eti
prādurbhavati | atra dṛṣṭāntam āha
svapnād
iti |
svapnāt
saṅkalparūpāt |
svapnāntaraṃ
saṅkalparūpam anyasvapnam | yathaiti | tathety arthaḥ ||
asmād eva praticchandāj jīvāḥ samprasaranty amī /
sahakārikāraṇānām
abhāvāc
°vā⟨ś⟩[c]
ca sa eva te //
asmāt
prajāpatināmnaḥ |
praticchandāt
ābhāsāt |
amī
pratyaksaṃ sphuramāṇāḥ |
jīvāḥ
|
samprasaranti
sañcāraṃ yānti | tarhi tata utpannatvena tato bhinnā eva syur ity | atrāha
sahakārī
ti |
te
jīvāḥ |
sa eva
bhavanti | na tu tato bhinnāḥ | kutaḥ |
sahakārikāraṇānām
prāktanakarmarūpāṇāṃ sahakārikāraṇānām |
abhāvāt
| sahakārikāraṇābhāve kāryaṃ kāraṇarūpam eveti hi prasiddhiḥ ||
sahakārikāraṇānām abhāve kāryakāraṇam /
ekam etad ato nānyaḥ parasmāt sargavibhramaḥ //
kāryaṃ ca tat kāraṇaṃ ca
kāryakāraṇaṃ
|
parasmāt
dṛśyāpekṣayā utkṛṣṭāt prajāpateḥ |
sargavibhramaḥ
sargavilāsaḥ ||
brahmaivādyo virāḍātmā virāḍātmaiva sargatā /
jīvākāśaḥ sa evetthaṃ
sthitaḥ
°⟨tvā⟩[taḥ]
pṛthvyādy asad yataḥ //
brahma eva
brahmatattvam ev
ādyaḥ virāḍātmā
virāṭsvarūpo paramātmā | bhavati |
virāḍātmā eva sargatā
°rgat⟨aḥ⟩[ā]
sargaḥ | bhavati | pādapūraṇārtho bhāvapratyayaḥ | upasaṃhāraṃ karoti
jīve
ti |
sa
pūrvoktaḥ |
jīvākāśa
jīv⟨a⟩[ā]kā°
eva
cetyatvāditanmātrāntavalitacinmātrākhyaḥ
jīvākāśa eva
|
itthaṃ
prajāpatyādisargarūpeṇa |
sthito
bhavati | atra hetum āha
pṛthvyādī
ti |
yataḥ
yasmāt kāraṇāt |
pṛthvyādi asat
bhavati ||
jīvākāśa iti śrutvā kiñcit saṃśayam āpannaḥ śrīrāmaḥ pṛcchati
kiṃ syāt parimito jīvarāśir āho anantakaḥ /
āhosvid asty anantātmā jīvapiṇḍo 'calopamaḥ //
jīvarāśiḥ
jīvākāśatvenoktaḥ
jīvapuñjaḥ
°ñja[ḥ]
|
parimitaḥ kiṃ syāt āho anantakaḥ
aparimitaḥ syāt |
āhosvit anantātmā jīvapiṇḍaḥ acalopamaḥ
parvataprakhyaḥ |
asti
|
rāśiḥ
bhinnatvena vartamānānāṃ samūhaḥ |
piṇḍaḥ
mṛtpiṇḍavat eka eva kaścij jīvamayaḥ piṇḍa iti bhedaḥ ||
nanu kiṃ tava
rāśipiṇḍatvayoḥ
°śi⟨ḥ⟩pi°
praśnenety āśaṅkyāha
dhārāḥ payomuca iva śīkarā iva vāridheḥ /
kaṇās
°ṇā(su)s
taptāyasa iva kasmān niryānti jīvakāḥ //
dhārā
jaladhārāḥ |
śīkarāḥ
jalakaṇāḥ |
taptāyasaḥ
vahnyabhijvalitāt ayasaḥ |
kaṇāḥ
vahnimayāḥ leśāḥ |
kasmād
iti | jīvarāśeḥ jīvapiṇḍasya vānaṅgīkāre eteṣāṃ niryāṇaṃ na sambhavatīti bhāvaḥ ||
praśnam upasaṃharati
iti me bhagavan brūhi jīvajālavinirṇayam /
jñātam etan mayā prāyas tad eva prakaṭīkuru //
he
h⟨aṃ⟩[e]
bhagavan
tvaṃ |
iti
pṛṣṭaṃ |
jīvajālavinirṇayaṃ me brūhi
| etāvad uktvā tvayā kiṃ na śrutam ity | atrāha
jñātam
iti |
mayā etat prāyaḥ
bāhulyena |
jñātam
| na tv aśeṣeṇātaḥ
tad eva prakaṭīkuru
yenāśeṣeṇa jānāmīti bhāvaḥ ||
śrīvasiṣṭha uttaram āha
eka eva na jīvo 'sti rāśīnāṃ sambhavaḥ kutaḥ /
śaśaśṛṅgaṃ samuḍḍīya prayātītīva te vacaḥ //
paramārthataḥ
eka eva jīvo nāsti
| tvatpṛṣṭānāṃ
rāśīnāṃ sambhavaḥ kutaḥ
syāt | etatpraśnasyāsambaddhārthatvaṃ kathayati
śaśe
ti |
śaśaśṛṅgaṃ samuḍḍīya prayāti iti
etadvacanasadṛśaṃ |
te vacaḥ
asti | ādau śaśaśṛṅgam eva
nāsti
°ga⟨---⟩[m] e[va nā]sti
|
kā
*kā*
kathā
taduḍḍayanasya
°uḍḍ⟨u⟩[a]ya°
| tathā jīva eva nāsti | kā kathā tadrāśyāder iti bhāvaḥ ||
sarvam etat pṛṣṭaṃ nirākaroti
na jīvo 'sti na jīvānāṃ rāśayaḥ santi rāghava /
na caikaḥ parvataprakhyo jīvapiṇḍo 'sti kaścana //
paramārthataḥ sarvasya śuddhacinmātraikamayatvāt
jīvo nāsti
| he
rāghava
|
jīvānāṃ
°nā[ṃ]
rāśayo na santi
|
na ca ekaḥ kaścana parvataprakhyaḥ jīvapiṇḍo 'sti
| ataś ca tvatpraśno
'yaṃ
ya[ṃ]
na yukta iti bhāvaḥ ||
āśīḥprakāreṇa niścayam asya kartavyatvena kathayati
jīvaśabdārthakalanāḥ samastakalanānvitāḥ /
na ca kāścana santīti niścayo
'stu
'st⟨i⟩[u]
tavācalaḥ //
taveti niścayaḥ
ayaṃ niścayaḥ |
acalaḥ
sthiro |
'stu
|
iti
kiṃ |
iti jīvaśabdārthakalanāḥ
| tāḥ
samastakalanānvitāḥ
samastābhiḥ
ahambhāvādikalanābhiḥ
°bhi[ḥ]
anvitāḥ |
na santi
||
nanu jīvādīnāṃ pratyakṣeṇa sphuraṇāt katham ayaṃ niścayaḥ
yuktaḥ
⟨na⟩ yuktaḥ
syād ity | atrāha
śuddhaṃ cinmātram amalaṃ brahmāstīha hi sarvagam /
tad yathā sarvaśaktitvād vindate yāṃ svayaṃ kalām //
cinmātrānukrameṇaiva sampraphullāṃ latām iva |
nanu mūrtām amūrtāṃ vā tām evāśu prapaśyati ||
hi
niścaye |
śuddhaṃ cinmātraṃ
śuddhacinmātrasvarūpam | ata ev
āmalaṃ brahmāsti
| kathambhūtaṃ |
sarvagam
samastadeśakālavyāpakam | tataḥ kim ity | atrāha
tad
iti |
tat
brahma |
sarvaśaktitvāt
yataḥ sarvaśaktir asti | tataḥ
yāṃ
jīvādimayīṃ |
kalāṃ
kalanāṃ |
yathā
yena prakāreṇa |
svayaṃ
svena | na tu pāratantryeṇa |
vindate
svopalabdhiviṣayaṃ karoti | kathambhūtāṃ
kalāṃ
|
cinmātrānukrameṇa
cinmātraparipāṭyā
°pā*ṭyā*
=°āradā-akṣara
|
latām iva
latāvat |
sampraphullāṃ
vikasitāṃ | cinmātrasyaiva
hīyaṃ
°syaiva (sthūlāṃ sūkṣmāṃ) hīyaṃ
paripāṭī yat kalanāḥ vikāsayati |
nanu
niścaye |
tāṃ
kalanāṃ |
mūrtām amūrtāṃ vā
sthūlāṃ sūkṣmāṃ v
āśu
tasminn eva kṣaṇe |
prapaśyati
sampannām eva paśyati | tathā ca | jīvaḥ paramārthataḥ svayaṃ siddho nāsti | kasya rāśitā piṇḍatā vā bhaved iti bhāvaḥ ||
nanu yadi brahma jīvādi paśyati tadā tadbhinnam evaitat syāt | svabhinnasyaiva dṛṣṭigocaratvād ity | atrāha
jīvo
buddhiḥ
°ddhi[ḥ]
kriyāspando mano dvitvaikyam ity api /
svasattāṃ prakacantīṃ tāṃ niyojayati vedane //
tat brahma |
tāṃ
prasiddhāṃ |
svasattāṃ
svasphurattāṃ
°ra[t]tāṃ
|
vedane niyojayati
vedanaviṣayāṃ karoti | paśyatīti yāvat |
svasattāṃ
kathambhūtāṃ |
jīvaḥ buddhiḥ kriyāspandaḥ
hitāhitaprāptiparihārārthāś ceṣṭāḥ |
manaḥ
| dvitvaṃ ca tat aikyaṃ ca
dvitvaikyam
|
ity api
etadrūpeṇa |
kacantīṃ
sphurantīṃ | tathā ca | dṛṣṭigocaratve 'pi na jīvāder bhinnatvaṃ yuktam iti bhāvaḥ ||
nanu brahmasattā kathaṃ jīvādibhāvena sphuratīty | atrāha
sābuddhaivaṃ bhavaty eva bhaved brahmaiva bodhataḥ /
abodhaḥ
prekṣayā
°dha[ḥ] pre°
yāti nāśaṃ na tu sa budhyate //
sā
brahmasatt
ābuddhā
brahmasattābhāvenājñātā satī |
evaṃ bhavati eva
jīvādirūpatayā bhāsata eva |
bodhataḥ
brahmasattābhāvena jñānāt |
brahmaiva bhavet
| sattātadvatoḥ bhedābhāvāt | nanu jīvādeḥ brahmasattābhāvena brahmamayatve 'pi brahmasattāviṣayas tu yaḥ abodha āsīt saḥ abodhatvena jñātaḥ san ghaṭādivat tathaiva tiṣṭhati | tathā ca na brahmaikamayatā
sidhyati
°⟨d⟩dhya°
ity | atrāha
abodha
iti |
abodhaḥ prekṣayā
bodhena |
nāśaṃ yāti
|
tu
pakṣāntare |
saḥ
abodhaḥ |
na budhyate
°⟨d⟩dhya°
bodhaviṣayo na sampadyate viruddhatvāt tadudbodhakāle eva naṣṭatvāt | na hi tamaḥ tejoviṣayo bhavatīti bhāvaḥ ||
etad eva dṛṣṭāntena dṛḍhīkaroti
yathāndhakāro dīpena prekṣyamāṇaḥ praṇaśyati /
na cāsya jñāyate tattvam abodhasyaivam eva hi //
yathāndhakāraḥ dīpena prekṣyamāṇaḥ
draṣṭum ārabdhaḥ |
praṇaśyati
|
asyā
ndhakārasya |
tattvaṃ
svarūpaṃ |
na ca jñāyate
| puruṣeṇeti śeṣaḥ | dārṣṭāntike yojayati
abodhasye
ti |
hi
niścaye |
'bodhasyā
jñānasy
aivam eva tattvaṃ na jñāyate
ity arthaḥ ||
jīvasya brahmatvam upasaṃharati
evaṃ brahmaiva jīvātmā nirvibhāgo nirantaraḥ /
sarvaśaktir anādyanto mahācitsārarūpadhṛt //
evaṃ
pūrvoktaprakāreṇa |
jīvātmā brahmaiva
bhavati | brahmatvāpādakāny asya viśeṣaṇāny āha
nirvibhāga
iti |
nirvibhāgaḥ
vibhāgarahitaḥ | na hi jīvasvarūpe kaścid vibhāgo 'sti niravayavatvāt |
nirantaraḥ
prakāśanirbharitatvena madhye 'vakāśahīnaḥ |
sarvaśaktiḥ
sarvaśaktitvaṃ cāsya svapnādau pratyakṣadṛṣṭam eva |
anādyantaḥ
°nta⟨ṃ⟩[ḥ]
ādyantarahitatvaṃ cāsyādyantaparicchedakatvenaiva siddham | na hi paricchedyaḥ paricchedakasya paricchedaṃ kartuṃ
śaknoti
(na) śak°
|
mahācitsārarūpadhṛt
|
mahācit
vimarśaśaktiḥ | tasyāḥ
sāraḥ
prakāśaḥ | tasya rūpaṃ dhārayati
mahācitsārarūpadhṛt
| prakāśasvarūpa ity arthaḥ ||
sarvathaiva bhedakalanāṃ nirākaroti
sarvānantatayā tv asya na kācid bhedakalpanā /
vidyate yā hi kalanā sā tad evānubhūtitaḥ //
tu
viśeṣe |
'sya
brahmaṇaḥ |
sarvānantatayā
sarvaś cāsāv anantaś ca
sarvānantaḥ
| tasya bhāvaḥ
sarvānantatā
| tayā |
kācid bhedakalanā
bhedākārā kalanā | bheda iti yāvat |
nā
sti | sarvarūpasyānantasya ca bhedāyogāt | na hi ghaṭādyapekṣayānantasya ghaṭaśarāvādisarvarūpasya mṛdādeḥ ghaṭabhedo yuktaḥ | nanu sarvatvam anantatvaṃ ca asarvāt
sāntāc
°ntā⟨ś⟩[c]
ca bhedakam eva | tathā ca tābhyām eva tasya bhedaḥ sampadyata ity | atrāha
vidyata
iti |
hi
yasmādarthe |
yā kalanā
°nā⟨ya⟩(ḥ)
bhedakalanā |
vidyate
|
sā tad eva
brahmaiva | bhavati | kuto |
'nubhūtitaḥ
anubhūtisvarūpataḥ | ayaṃ bhāvaḥ | yā kācit kalanāsti sānubhūtā na vā | na cet sā svayam asiddhā brahmaṇi bhedaṃ kathaṃ kuryāt | anubhūtā cet tarhi anubhavarūpaivānubhavasya ca cidrūpatvena brahmatvaṃ siddham eveti | brahmaiva sā bhaved iti ||
atra śrīrāmaḥ pṛcchati
evam etat kathaṃ brahmann ekajīvecchayākhilāḥ /
jagajjīvā na yujyante mahājīvaikatāvaśāt //
he
brahman
|
etat
tvayoktam |
evaṃ
bhavati | satyam eva bhavatīty arthaḥ | sarveṣāṃ jīvānāṃ tatraikajīvecchānuvartitvam āśaṅkate |
katham
iti |
akhilāḥ jagajjīvāḥ
| jagati sthitā jīvāḥ
jagajjīvāḥ
|
mahājīvaikatāvaśāt
°jī⟨ve⟩vaikatā⟨vatā⟩°
|
mahājīvena
cetyatvāditanmātrāntaprapañcavalitacinmātrākhyamahājīvena | yā
ekatā
aikyaṃ | tasyāḥ
vaśāt
vaśena |
ekajīvecchayā
ekasya kasyāpi sāmānyajīvasyecchayā |
kathaṃ na yujyante
| ayaṃ bhāvaḥ | sarveṣāṃ jīvānāṃ
proktasvarūpamahājīvaikamayatve
°pam⟨ā⟩[a]h⟨a⟩[ā]jī°
ekasmin jīve uditayecchayā sarveṣāṃ jīvānāṃ yogo yuktaḥ ||
śrīvasiṣṭha uttaram āha
mahājīvātma tad brahma sarvaśaktimayātmakam /
sthitaṃ yatheccham eveha nirvibhāgaṃ nirantaram //
mahājīvātma
mahājīvaḥ
°va[ḥ]
|
tat brahma iha yathecchaṃ
svecchāsadṛśaṃ |
sthitaṃ
bhavati |
tat brahma
kathambhūtaṃ |
sarvaśaktimayātmakam
|
sarvaśaktimayaḥ
sarvaśaktinirbharaḥ |
ātmā
yasya | tat | tādṛśam | sarvaśaktimayātmakatvaṃ ca brahmaṇaḥ sarvaśaktīnāṃ tata evotthānāt | punaḥ kathambhūtaṃ |
nirvibhāgaṃ
akhaṇḍasvarūpatvena vibhāgān niṣkrāntam | punaḥ kathambhūtaṃ |
nirantaram
prakāśākhyasārabharitam ||
nanu brahma yathecchaṃ sthitaṃ bhavatu | tataḥ kim ity | atrāha
yad evecchati tat tasya bhavaty āśu mahātmanaḥ /
pūrvaṃ tu naśyatīcchā cid ato dvitvam udeti tat //
tat brahma |
yad evecchati
icchāviṣayaṃ karoti |
tad
eva | na tv anyat |
tasya mahātmanaḥ
vyāpakasvarūpasya brahmaṇaḥ |
āśu
icchākṣaṇe eva |
bhavati
sampadyate | ekatecchānāśena
dvitvotpattim
°tv(e)*o*tpa°
asmāt kathayati
pūrvam
iti |
cit
icchā | nīlam utpalam itivat cidviśeṣitecchā jñeyā | cidviśeṣitatvaṃ cātra cidviṣayatvaṃ jñeyam | yata ity adhyāhāryam | tenāyam arthaḥ | yataḥ
cit
icchā | cidrūpa eva bhavāmīty evaṃrūpā ekatecchā |
pūrvaṃ
prathamasargārambhe |
'taḥ
saptamyarthe tasil asmin brahmaṇi |
tu
śabdaḥ ivārthe |
naśyati tu
susphūrtyaviṣayatārūpaṃ
°sphūrt(i)ya°
nāśaṃ yātīva | paramārthataḥ tu na naśyati tasyāḥ sarvatrānugamāt | iti
tu
śabdopādānam | cidviṣayecchānāśaś ca cetyaviṣayecchodbhūter eva jñeyaḥ |
tat
tasmāt kāraṇāt |
dvitvaṃ
cetyasvarūpajīvādirūpeṇa sthito dvidhābhāvaḥ |
udeti
prādurbhavati | ekatecchānāśahetubhūtatayā dvitvecchayā eva dvitvam udetīti bhāvaḥ ||
dvitvodayānantaraṃ śaktikriyākramakaraṇaṃ kathayati
paścād dvitvavibhaktānāṃ svaśaktīnāṃ prakalpitaḥ /
anenetthaṃ hi bhavatīty evaṃ tena kriyākramaḥ //
paścāt
|
tena
brahmaṇā |
dvitvavibhaktānāṃ
|
dvitvena
dvidhābhāvena |
vibhaktānāṃ
vibhāgena sthāpitānāṃ |
svaśaktīnāṃ
|
ity evaṃ
iti prakāreṇa |
kriyākramaḥ
°ma*ḥ*
kalpitaḥ
|
hi
niścaye |
ity evaṃ
kathaṃ |
anena
(hi niścaye) ane°
sampadyate ||
sampannaṃ sveṣṭaṃ kathayati
śaktyādyayā tayā brāhmyā niyamo yaḥ prakalpitaḥ /
taṃ
t(ā)aṃ
vinā nodayo 'nyāsāṃ pradhānecchaiva rohati //
tayā
prasiddhay
ādyayā
mūlakāraṇabhūtayā |
brāhmyā
brahmasambandhinyā |
śaktyā
|
yaḥ niyamaḥ
svecchāsadṛśī niyatiḥ |
prakalpitaḥ
|
taṃ
niyamaṃ |
vinā
ṛte |
'nyāsāṃ
jīvasthānānām |
udayo na
syāt | ata ity adhyāhāryam | ataḥ
pradhānecchaiva rohati
|
pradhānasya
mahājīvātmabhūtasya brahmaṇaḥ |
icchaiva rohati
jīvecchārūpeṇa pariṇamate | tathā ca pradhānecchānuvartitvam eva | na sā niyamakāritvam uktam | iha tu tacchakter iti cen | na | śaktitadvator abhedāt ||
etad eva nānāracanābhiḥ kathayati
yasyā
jīvābhidhānāyāḥ
°yā[ḥ]
śaktyā yecchā phalaty asau /
pradhānaśaktiniyamānuṣṭhānena vinā na tu //
yasyāḥ jīvābhidhānāyāḥ śaktyāḥ
śaktirūpasya yasya jīvasya |
yā icchā phalati
phalayuktā bhavati | tasyā ity adhyāhāryam | tasyāḥ śakteḥ
asau
icchā |
pradhānaśaktiniyamānuṣṭhānena vinā
|
pradhānaśakteḥ
brahmaśakteḥ | yat
niyamānuṣṭhānaṃ
niyamakaraṇaṃ | tad
vinā na
bhavati | svarūpam eva na labhate | kā kathā tatphalasyeti bhāvaḥ ||
pradhānaśaktiniyamaḥ supratiṣṭho bhaven na cet /
tat phalaṃ śaktyaśaktatvān nehitānāṃ kvacid bhavet //
pradhānaśakteḥ
brahmaśakteḥ | niyamaḥ
pradhānaśaktiniyamaḥ
|
supratiṣṭhaḥ
susthiraḥ |
na ced bhavet
yadi na syāt |
tat
tadā | rohitānāṃ
kvacit
kutrāpi deśe kāle vā |
phalaṃ na
syāt | kutaḥ |
śaktyaśaktatvāt
|
śaktyā
brahmaśaktyā | lakṣaṇayā tanniyamena | yat
śaktatvaṃ
phalaṃ prati sāmarthyaṃ | tadabhāvaḥ
aśaktatvaṃ
| tasmāt
śaktyaśaktatvāt
| yataḥ rohitānāṃ nānāvidhānāṃ kriyāṇāṃ phalaṃ vidyate 'taḥ anumīyate ko 'pi niyamo 'sti yena kriyāṇāṃ phalotpādanaṃ prati sāmarthyam astīti bhāvaḥ ||
prakṛtam anusarati
evaṃ brahma mahājīvo vidyate
'ntādivarjitaḥ
°vo (bhaviṣy(?)ātoṃtisaṃsṛtiva)[vidyate 'ntādiva]rji°
/
jīvatkoṭimahākoṭī
°v⟨ā⟩[a]tko°
bhavaty atha na kiñcana //
evaṃ
pūrvoktaprakāreṇa |
brahmāntādivarjitaḥ
antamadhyādirahitaḥ |
mahājīvaḥ vidyate
|
kuto niryānti jīvakā
iti
pūrvataroktasya
3.14.16d
praśnasyottaram āha
jīvatkoṭī
ti | tat brahma |
jīvatkoṭimahākoṭī
|
jīvatāṃ
jīvanakriyākartṛkāṇāṃ |
koṭimahākoṭī
koṭimahākoṭisaṅkhye
°ṭi(ī)⟨r⟩
|
bhavati
svayam eva tadrūpo bhavati | na tu tato jīvāḥ niryāntīti bhāvaḥ |
atha
tathāpi |
na kiñcana bhavati
| cinmaye svarūpe tathaiva sthitatvāt ||
nanu brahma kena jīvatāṃ yātīty | atrāha
cetyasaṃvedanāj jīvo bhavaty āyāti saṃsṛtim /
tadasaṃvedanād rūpaṃ śamam āyāti saṃsṛteḥ //
cetyasaṃvedanāt
cidviṣayabhūtabhāvajātaparāmarśāt | brahma
jīvo bhavati
| tataḥ
saṃsṛtiṃ yāti
⟨v⟩[y]ā°
sukhaduḥkhalepasvarūpasaṃsārabhāk bhavati | nanu kadācit saṃsṛtir asya nivartate na vety | atrāha
tad
iti |
tadasaṃvedanāt
cetyāparāmarśāt | asyety
adhyāhāryam
⟨ā⟩[a]dhyā°
| asya jīvasya |
saṃsṛteḥ
saṃsārasya |
rūpaṃ śamaṃ
śāntiṃ |
yāti
||
nanu saṃsṛtyupaśamena jīvasya kiṃ sampadyata ity | atrāha
evaṃ kaniṣṭhajīvānāṃ jyeṣṭhajīvakriyākramaiḥ /
samudety ādyajīvatvaṃ tāmrāṇām iva hematā //
evaṃ
sati saṃsṛtyupaśame sati |
jyeṣṭhajīvasya
brahmaṇaḥ | kriyākramaiḥ
jyeṣṭhajīvakriyākramaiḥ
|
kaniṣṭhajīvānām ādyajīvatvaṃ
brahmatvaṃ |
samudeti
prādurbhavati |
jyeṣṭhajīvakriyākramā
atra brahmakṛtāḥ
kriyākramā
°⟨-⟩[kra]mā
jñātavyāḥ | brahmakṛtakriyākramasyaiva jīvānāṃ brahmatvāpādane samarthatvāt | atra dṛṣṭāntam āha
tāmrāṇām
iti
⟨āha⟩[iti]
| svarṇakārakriyākramaiḥ
tāmrāṇāṃ
yathā
hematvaṃ
samudeti | tathety arthaḥ ||
pūrvataroktaṃ smarati
atrānante parākāśe ittham eṣa gaṇo 'py asan /
khātmaiva sann ivodeti
ciccamatkaraṇātmakaḥ
°k⟨ā⟩[a]raṇā°
//
itthaṃ
pūrvoktakrameṇ
ātrānante parākāśe
prasiddhe 'parimeye cidākāśe |
eṣaḥ
pūrvoktaḥ |
gaṇaḥ
cetyatvādirūpaḥ prapañcaḥ |
asann api sann ivodeti
| kathambhūtaḥ |
khātmaiva
nakiñcidrūpa eva | punaḥ kathambhūtaḥ |
ciccamatkaraṇātmakaḥ
°k⟨ā⟩[a]raṇā°
|
citaḥ
yat
camatkaraṇaṃ
svaśaktyāsvādakaraṇaṃ | tat
ātmā
svarūpaṃ yasya | saḥ
ciccamatkaraṇātmakaḥ
|
camatkaraṇaṃ
vinā svatantrāyāḥ citeḥ cetyonmukhatāyogāt ||
nanu camatkaraṇārtham
anyāpekṣāyā
°kṣ⟨a⟩[ā]yā
avaśyambhāvāt kuto 'syāḥ
svatantrādīty
°ād⟨e⟩[ī]ty
| atrāha
svayam eva camatkāro yaḥ samāgamyate citā /
bhaviṣyannāmadehādi tad ahambhāvanaṃ viduḥ //
yaḥ camatkāraḥ citā
saha
svayaṃ
cidāśrayeṇa svaviṣayena ca yatnena vinā |
samāgamyate
svayaṃ
samāgamaviṣayatāṃ
°ma⟨ṃ⟩vi°
bhajati | paṇḍitāḥ
tad ahambhāvanam
ahaṅkāraṃ |
viduḥ
| ahaṅkāro 'pi ciccamatkāra eva | kā kathā jīvasyeti ahambhāvagrahaṇābhiprāyaḥ | kathambhūtaṃ |
bhaviṣyannāmadehādi
|
bhaviṣyat nāma
ca
dehādi
ca yasya | tat |
nāmā
haṅkārety abhidhā |
dehaḥ
sthūlasūkṣmarūpaḥ | cinnairapekṣyadyotanāya
samāgamyata
iti karmakartṛvyapadeśaḥ ||
prakṛtaṃ
cidaikyaṃ
cidai(dapaṃ)kyaṃ
bahuvistareṇa kathayati
cito yaḥ syāc cidālokas tanmayatvād anantakaḥ /
sa eṣa bhuvanābhoga iti tasyāḥ prabimbati //
citaḥ
anantasvabhāvasya citprakāśasya |
yaḥ ālokaḥ
°ka[ḥ]
bhāvaprakaṭanahetuḥ svabhāvaviśeṣaḥ |
syād
asti | kathambhūtaḥ |
tanmayatvāt
cinmayatvād |
anantakaḥ
cidvad aparimeyaḥ | aparimeyatvaṃ ca citaḥ parimātur abhāvena svayaṃ svasmin parimātṛtāsambhavāc ca jñeyam |
sa eṣaḥ
pūrvoktaḥ viṣayasya svavyatiriktasya cidālokaḥ |
tasyāḥ
°syā[ḥ]
citaḥ |
bhuvanābhoga iti
bhuvanavistāro
'yam
'ya⟨ṃ⟩m
iti |
pra
ti
bimbati
mālinyānādāyakatvena pratibimbabhāvena sphurati ||
pariṇāmavikārādiśabdaiḥ saiva cid avyayā /
tādṛgrūpyād abhedyāpi svaśaktyaiva vibudhyate //
svaśaktyā eva
pramātṛbhāvena sphurantyā nijaśaktyā eva kartry
āvyayā
nāśarahitā |
saiva cit pariṇāmavikārādiśabdaiḥ
°ṇā[ma]vi°
vibudhyate
vijñāyate | śabdasyārthabodhaṃ prati kāraṇatvaṃ suprasiddham eveti nāyastam | kathambhūt
āpi
|
tādṛgrūpyāt
cidrūpatāyāḥ |
abhedyāpi
bhinnīkartum ayogyāpi | nanu svarūpād abhinnatve kathaṃ pariṇāmādiśabdavācyatvaṃ asyā iti cet | satyam | yathā toyaṃ svarūpād abhinnam api taraṅgatām
āsādya
°sād⟨ayaṃ⟩[ya]
toyapariṇāmaśabdena tadvikāraśabdena ca kathyate tatheyam apīti na virodhaḥ ||
avicchinnavilāsātma svato yat svadanaṃ citaḥ /
acetyasya prakāśasya jagad ity eva tat sthitam //
acetyasya prakāśasya
cetyaleparahitaprakāśarūpāyāḥ
citaḥ
|
svayam
ayatnena |
yat svadanaṃ
svaśaktyāsvādaḥ bhavati | kathambhūtam |
avicchinnavilāsātma
|
avicchinavilāsaḥ
chedarahitasphuraṇayuktaḥ |
ātmā
yasya | tat
avicchinnavilāsātma
| tat
svadanaṃ jagad ity eva
jagatsvarūpeṇa |
sthitaṃ
bhavati ||
ākāśād api sūkṣmaiṣā yā śaktir vitatā citaḥ /
sā svabhāvata evainām ahantāṃ paripaśyati //
yā eṣā ākāśād api
sūkṣmā
paricchedyā
°⟨t⟩[d]yā
|
vitatā
sarvatra vyāptā |
citaḥ śaktiḥ
sāmarthyaṃ asti |
sā
cit |
svabhāvata eva
svasattayaiva | na tu yatnādinā |
enāṃ
proktaviśeṣaṇāṃ |
ahantāṃ paripaśyati
ahaṅkārabhāvena cetati ||
ātmany ātmātmanaivāsyā yat prasphurati vārivat /
jagadantam ahantāṇuṃ tad evāsau prapaśyati //
asyāḥ
citaḥ |
ātmā
sphurattākhyaṃ svarūpam |
ātmani
sphurattākhye svarūpe svasvarūpe |
ātmanā
svabhāvena | na tu yatnena |
yat sphurati
vilasati | kathaṃ |
vārivat
jalavat |
tad eva
(parimitāhantārūpatayā) tad
sphuraṇam ev
āsau
cid |
ahantāṇuṃ prapaśyati
parimitāhantārūpatayā
°āhant*ā*rū°
parāmṛśati | kīdṛśam
ahantāṇuṃ
|
jagadantam
jagatparyantam ||
camatkārakarī cāru
yac
ya⟨ś⟩[c]
camatkurute citiḥ /
iyaṃ svātmani tasyaiva jagannāma kṛtaṃ tatam //
camatkārakarī
camatkārakaraṇa[ ? ]
syaiva
|
tataṃ
vistīrṇaṃ |
jagannāma
jagad iti nāma |
kṛtaṃ
| tayaiveti śeṣaḥ ||
citaś cittvam ahaṅkāraḥ saiva rāghava kalpanā /
tanmātrādi cid evāto dvitvaikatve kva
saṃsthite
°te⟨ḥ⟩
//
citaḥ cittvam ahaṅkāraḥ
bhavati | ahaṅkāratayā cittvasyaiva pariṇāmād ity arthaḥ | he
rāghava
|
saivā
haṅkāra eva |
kalpanā
bhavati |
kalpanā
padāpekṣaṃ strītvaṃ |
ataḥ tanmātrādi
ahaṅkārotpannaṃ tanmātrādikam |
cid eva
bhavati | tanmātrakāraṇasyāhaṅkārasya cittvāt |
dvitvaikatve kva saṃsthite
bhavataḥ | na sta iti bhāvaḥ | nanu dvitvaṃ mā bhavatu | ekatvaṃ kathaṃ nāstīti cen | maivaṃ | svapratipakṣaṃ dvitvaṃ vinaikatvasyāpy asiddheḥ | na hi chāyāṃ vinā prakāśaḥ prakāśo bhavati anirvācyatvāt ||
evaṃ cidekamayatvaṃ sarvasya prasādhya bhedatyāgaṃ śiṣyaṃ prati anuṣṭheyatvena vidadhāti
jīvahetāv asantyāge tvaṃ
cāhaṃ
⟨d⟩[c]āhaṃ
ceti santyaja /
śeṣaṃ sadasator madhye
bhavetyarthātmako
a⟨kt⟩[rth]ā°
bhavet //
puruṣaḥ |
ityarthātmakaḥ
|
iti
śabdākṣiptagurūpadeśavāky
ārthātmakaḥ
| tatpara iti yāvat |
bhavet
|
iti
śabdākṣiptaṃ gurūpadeśam āha
tvaṃ cāhaṃ ceti tyaja
[tvaṃ cāhaṃ(?)] ceti
| yena jīvatā dūre gacchatīti bhāvaḥ | punaḥ kiṃrūpaḥ tiṣṭhāmīty | atrāha
śeṣam
iti |
sadasatoḥ madhye
sthitaṃ sattvāsattvābhyām anirvacanārhaṃ |
śeṣaṃ
sarvaprapañcabādhe 'pi sākṣitayā śuddhaṃ cinmātraṃ |
bhava
||
evaṃ śiṣyaṃ prati abhedaṃ vidheyatvenoktvā tatkṛpayā punar apy abhedam eva kathayati
citā yathādau kalitā svasattā sā tathoditā /
abhinnā dṛśyate vyomnaḥ sattāsatte 'tha vedmy aham //
citādau
sargārambhe |
svasattā
sphurāmītirūpā nijā sattā |
yathā
yena jīvādirūpeṇa |
kalitā
| asyā ity adhyāhāryam | asyāḥ citaḥ
sā
sattā |
tathā
(tena)[ta]thā
tena rūpeṇ
oditā
prādurbhūtā satī | cidākāśāt
abhinnā dṛśyate
| jñānibhir iti śeṣaḥ |
aham
ity anena sattāsāmānyapramātā kathitaḥ |
athāhaṃ sattāsatte vedmi
jānāmi | na tu tathāstīti bhāvaḥ ||
citkhaṃ
Zu komponieren aufgrund von Bhāskaras Deutung von
jagadīha
als Kompositum.
khaṃ jagadīhāḥ khaṃ kham abdhivibudhācalāḥ /
khākāraciccamatkārarūpatvān nānyad asti hi //
citkhaṃ
°[khaṃ]
kham
ākāśaṃ bhavati |
jagadīhāḥ
|
jagatāṃ
hitāhitaprāptiparihārārthāḥ ceṣṭāḥ |
khaṃ
bhavanti |
abdhiś
ca
vibudhāś
c
ācalāś
ca | te api
kham
eva bhavanti | atra hetutvenottarārdham āha
khākāre
ti |
hi
yasmādarthe |
khākāraḥ
yaḥ
ciccamatkāraḥ
yaḥ ciccamatkāraḥ ⟨yaḥ ciccamatkāraḥ⟩
| sa eva
rūpaṃ
yasya | saḥ | tasya bhāvaḥ tat
tvaṃ
| tasmāt
khākāraciccamatkārarūpatvāt
|
anyat nāsti
| yataḥ sarvaṃ kharūpaṃ ciccamatkāramātrarūpaṃ bhavatīty arthaḥ ||
yo yadvilāsas tasmāt sa na kadācana
bhidyate
⟨v⟩[bh]id°
/
api sāvayavāt tattvāt kaivānavayave kathā //
yaḥ yadvilāsaḥ
yasya sphuraṇaṃ bhavati |
saḥ sāvayavāt
°ya⟨vat⟩vāt
tattvād api tasmāt kadā na
jātu na |
bhidyate
| na hi kaścit taraṅgaṃ toyāt bhinnaṃ
vadatīti
°tī[ti] bhā°
bhāvaḥ |
anavayave
avayavarahite | svapne 'pi
tad
(na) tad
vācyam iti bhāvaḥ ||
nanu citaḥ jagadrūpatve 'pi tadgrāhiṇyā
anyasyāś
°syā⟨c⟩[ś]
citaḥ sadbhāvāt nābhedamayatety | atrāha
citer nityam acetyāyāś cin nāsty avitatākṛteḥ /
yad rūpaṃ jagato rūpaṃ tattatsphuraṇarūpiṇaḥ //
nityam acetyāyāḥ
cetitum
°t⟨a⟩[u]m
ayogyāyāḥ |
citeḥ cit
svagrāhiṇī cit |
nāsti
cidrūpatvahāner iti bhāvaḥ |
citeḥ
kathambhūtāyāḥ |
avitatākṛteḥ
| sūkṣmatay
āvitatā
kutrāpi na sthit
ākṛtiḥ
rūpaṃ yasyāḥ | sā | tasyāḥ | nanu etad asiddhaṃ | sphurāmītirūpeṇa yuktatvād ity | atrāha
yad rūpam
iti |
yad rūpaṃ
|
yat
sphurāmītyādikaṃ |
rūpaṃ
bhavati | tad ity adhyāhāryam | tat
jagata
eva
rūpam
| na tu citeḥ | mukhyataḥ cititvaṃ hi sphurāmīty asya grāhikāyāḥ citer eva | sphurāmīti grāhyarūpāyās tu gauṇaṃ
cititvaṃ
cit⟨t⟩i°
bhavad api na jagattvaṃ vyabhicarati | kathambhūtasya
jagataḥ
|
tattatsphuraṇarūpiṇaḥ
tatta[t]sphu°
|
tattatsphuraṇāni
sphurāmītyādīni |
rūpaṃ
yasya | tat | tasya
tattatsphuraṇarūpiṇaḥ
| yat kiñcic cetyatām āyāti tat sarvaṃ jagad evety arthaḥ ||
mano buddhir ahaṅkāro bhūtāni girayo diśaḥ /
iti paryāyaracanā citas tattvāj jagatsthiteḥ //
mano buddhir
ityādirūpeṇoktā śabdasantatiḥ |
citaḥ paryāyaracanā
bhavati | kutaḥ |
jagatsthiteḥ
manobuddhyādirūpāyāḥ jagatsthiteḥ |
tattvāt
cidrūpatvāt | sarve śabdāḥ cidvācakā eveti bhāvaḥ ||
citaś cittvaṃ jagad viddhi
nājagac
°ga⟨ś⟩[c]
cittvam asti hi /
ajagattvād acic cit syād bhāvābhedāj jagat kutaḥ //
citaḥ
°t⟨ā⟩[a]ḥ
sambandhi
cittvaṃ
cidbhāvaṃ | yena sā cid iti nāmayogyā bhavati sa ko 'pi dharmaḥ | tam iti yāvat |
jagat viddhi
jānīhi | atra hetum āha
ne
ti |
hi
yasmāt kāraṇāt |
cittvam ajagat
jagato vyatiriktaṃ |
nāsti
| cetyarūpajagadabhāve 'nirvācyāyāḥ citaḥ sphuṭaṃ cittvāyogyatvāt | avāntaraṃ phalitam āha
ajagad
iti | ata ity adhyāhāryam | ato hetoḥ |
cit ajagattvād
dhetor |
acit syāt
cinnāmayogyā na syāt | yadi jagan na syād anirvācyāyāḥ citer api cittvaṃ na syād iti bhāvaḥ | paramaṃ phalitam āha
bhāvābhedād
iti |
bhāvābhedāt
pūrvanyāyasiddhena cijjagator abhedena siddhāt padārthābhedāt |
jagat kutaḥ
kathaṃ | syāt | cittvajagator abhede sati cittvasya cidekamayatayā cita eva sarvathā sthitatvāt jagan nāstīti bhāvaḥ ||
citer maricabījasya nijā yāntaś camatkṛtiḥ /
saivaiṣā jīvatanmātramātraṃ jagad iti sthitā //
citeḥ
cinnāmnaḥ |
maricabījasyāntaḥ
madhye |
yā camatkṛtiḥ
arthāt tīkṣṇatāsthānīyaḥ svaśaktyāsvādākhyaḥ camatkāraḥ | bhavati |
saivaiṣā jagad iti
jagadrūpeṇa
saiv⟨e⟩[ai]ṣā jagad iti jagadrūpeṇa ⟨saiveṣā jagad iti jagadrūpeṇa⟩
|
sthitā
bhavati | kathambhūtaṃ
jagat
|
jīvatanmātramātraṃ
kevalaṃ jīvapañcatanmātrasvarūpaṃ | na tu sthūlabhūtamayaṃ | svapnanyāyena sthūlatāyā asatyatvāt ||
cittvāt svaśaktikacanaṃ yad ahambhāvanaṃ citeḥ /
jīvaḥ spandātmakarmātmā bhaviṣyadabhidho hy asau //
citeḥ svaśaktikacanaṃ
svaśaktisphuraṇarūpaṃ |
ahambhāvanaṃ yad
asti | kutaḥ |
cittvāt
cidbhāvākhyāt hetoḥ |
hi
niścaye |
asau
svaśaktisphuraṇaṃ |
jīvaḥ
bhavati |
jīvā
pekṣayā puṃliṅgatā | kathambhūto
jīvaḥ
|
spandātma
kiñcitsphuraṇarūpaṃ | yat
karma
| tat
ātmā
svarūpaṃ | yasya |
spandātmakarmātmā
citspandarūpa evety arthaḥ | punaḥ kathambhūtaḥ |
bhaviṣyadabhidhaḥ
vaikharīprādurbhāva ity arthaḥ ||
yac cic cittvena kalanaṃ susampādyābhidhārthadik /
vyavacchedavikārais
°⟨dh⟩[v]ikā°
tad bhidyate
'to
[']⟨n⟩[t]o
na vidyate //
cit
ārṣaḥ ṣaṣṭhīlopaḥ citaḥ |
yat cittvena
cidbhāvena |
kalanaṃ
paricchedaḥ | bhavati | kathambhūtaṃ |
susampādyā
°dy⟨a⟩[ā]
sukhena
sampādayituṃ
śaky
ābhidhārthadik
nāmārthaleśaḥ yena | tat
susampādyābhidhārthadik
| paricchinnasyaiva hi vastunaḥ nāma tadvācyatvaṃ ca kartuṃ śakyaṃ |
tat bhidyate
citaḥ bhinnatvena sthīyate | kaiḥ |
vyavacchedavikāraiḥ
| cittaṃ na spṛśatīti yāvat |
bhavantu
°va[n]tu
jaḍebhyaḥ bhinnatāpādanāni | ta eva
vikārāḥ
°rā[ḥ]
| taiḥ | tadyuktatvād iti yāvat | cito bhinnaṃ | kā hānir ity | atrāh
āta
iti |
ataḥ
cito bhinnatvāt |
na vidyate
| cidbhinnasya cetyamānatāyogāt | tadayoge ca sato 'pi | tasyāsaṅkalpatvāt | cidrūpatvena kalanābhāvena vyarthasya cittvasyāpy abhāvaḥ | cittvābhāve ca jagato 'bhāvaḥ | tadabhāve ca śuddhasya cinmātrasyaiva sāmrājyam iti bhāvaḥ ||
nanu bhavatu cidekamayatvaṃ sarvasya | tadaṃśabhūtayoḥ kartṛkarmaṇos tu parasparaṃ bhedo durnivāra ity | atrāha
citspandarūpiṇor asti na bhedaḥ kartṛkarmaṇoḥ /
spandamātraṃ
°⟨sātvaṃ⟩[mātraṃ]
bhavet karma sa eva puruṣaḥ smṛtaḥ //
citspandarūpiṇoḥ
citsphūrtyākhyarūpayuktayoḥ |
kartṛkarmaṇoḥ bhedaḥ nāsti
| katham etad ity | atrāha
spande
ti |
spandamātraṃ karma bhavet
| bahiḥspandasyaiva karmatvadarśanāt |
sa eva puruṣaḥ smṛtaḥ
| paṇḍitair iti śeṣaḥ | ayaṃ bhāvaḥ |
antaḥ
*antaḥ*
vicāryamāṇaṃ
°ṇ⟨e⟩[aṃ]
jñānaṃ vinā na kiñcil labhyate | ghaṭapaṭādiś ca bahirbhūtaḥ | ataḥ jñānasya taiḥ saha ko 'pi sambandho nāstīti śuddhaṃ jñānaṃ śiṣṭaṃ | sa
eva
[sa e]va
ca citaḥ sphuraṇākhyaḥ spandaḥ | tad eva karma | bahiḥsthitasya śarīracalanādirūpasya karmaṇo 'pi tatpūrvakatvāt | tat
tattvam
[tat]tvam
eva | sa eva ca puruṣaḥ | antar anyasyānupalambhāt bahiḥśarīrasya mṛtpiṇḍarūpasya puruṣatvāyogāt iti siddhaṃ karmaṇaḥ puruṣatvam ||
sarvasya jīvāder vargasyaikatvaṃ sādhayati
jīvaś cittve parispandaḥ puṃsāṃ cittaṃ sa eva ca /
manas tv indriyarūpaṃ san nānānānaiva gacchati //
jīvaḥ cittve
cidbhāve | citsvarūpa iti yāvat |
parispandaḥ
bhavati |
puṃsāṃ sa eva
karmāparaparyāyaṃ
°ya[ṃ]
cittaṃ
bhavati | parispanda
eva ca
| citspandatvavyatiriktasya jīvasya cittasya vābhāvāt |
tu
viśeṣe |
mana
eva citspandarūpaṃ cittam |
indriyarūpaṃ sat
|
nānānānā
tvaṃ
gacchati
|
cittaṃ
kathambhūtam
eva
|
anānaiva
| paramārthataḥ ekatvāt nānātvarahitaṃ | idam atra tātparyam |
jīvas
tāvat citspanda eva | taccittam api vikalpātmakaṃ tathaiva | tad eva ca cittam indriyarūpeṇa pariṇamate | tataś ca svapariṇāmabhūtendriyadvāreṇa bahir nirgatya rūpādipañcakasvarūpaviṣayarūpatām āpadyate | tataś ca tadādhārabhūtapañcakatām āsādyate | tataś ca tatkāryabhāvena pariṇamate iti citspanda eva sthūlasūkṣmabhāvarūpeṇa sthitaḥ | sa ca cidavyatirikta iti sarvaṃ cidrūpam eva sthitam iti ||
śāntāśeṣaviśeṣaṃ hi citprakāśacchaṭā jagat /
kāryakāraṇakāditvaṃ tasmād anyan na vidyate //
hi
yasmāt arthe | 'śeṣaṃ samastaṃ
jagat citprakāśacchaṭā
citprakāśe siddhapadārthapaṅktimayatvāt citprakāśapaṅktiḥ | bhavati | kathambhūtaṃ |
śāntāśeṣaviśeṣaṃ
|
śāntāḥ
cinmātre pralīnāḥ |
aśeṣāḥ
samastāḥ |
viśeṣāḥ
bhāvāḥ yasya | tat |
tasmāt
tato hetoḥ |
kāryakāraṇakāditvam anyat
cinmātrāt pṛthak |
na vidyate
| kāryakāraṇatvāder api jagattvena
citprakāśacchaṭātvānapāyāt
°ṭ⟨a⟩[ā]tvā°
||
acchedyo 'ham adāhyo 'yam akledyo 'śoṣya eva ca /
nityaḥ satatagaḥ sthāṇur acalo 'ham iti sthitam //
sarvasya jīvāder jagataḥ citprakāśamayatve sati
iti sthitam
bhavati | ayaṃ niścaya eva pratiṣṭhito bhavati iti | kim
iti
|
ahaṃ
citprakāśarūpaḥ
°pa[ḥ]
aham |
acchedyaḥ
°dya[ḥ]
aśarīravat chedayogyo nāsmi | evam
adāhyo 'yam
ity ādāv api sambandhanīyam |
ahaṃ nityo
'smi | nityatve viśeṣaṇadvāreṇa hetum āha
satataga
iti | sarvakālaga ity arthaḥ | punaḥ kathambhūtaḥ |
sthāṇuḥ
svasvarūpe dṛḍhaṃ sthitaḥ | atrāpi hetum viśeṣaṇatvenāh
ācala
iti | yataḥ niṣkampa ity arthaḥ ||
nanu cidekamayatve sati vādinaḥ kimarthaṃ vivadanti ity | atrāha
vivadante yathā hy atra vivadante tathā bhramaiḥ /
bhramanto na vayaṃ tv ete jātā vigatavibhramāḥ //
vādina iti śeṣaḥ | vādinaḥ tārkikādayaḥ |
atra
citprakāśe |
yathā
yena prakāreṇa |
vivadante
vivādaṃ kurvanti |
tathā bhramaiḥ
mithyājñānaiḥ |
vivadante
| jñātatattvānāṃ vivādābhāvāt | tathā hi | tārkikāḥ ātmānaṃ jñānaguṇaṃ saṃsāriṇaṃ ca kathayanti | sāṅkhyāḥ udāsīnaṃ jñānarūpam api paramāṇurūpam | cārvākā bhūtarūpaṃ | bauddhāḥ śūnyarūpaṃ | vedāntinaḥ śāntasvarūpaṃ | evam anye 'py anyat kiñcit | yady api ete 'dhikārikṛpayaiva vivadante tathāpi adhikāriṇāṃ tattatpadaniṣṭhānām adhaḥsthaṃ padaṃ parityajyordhvapadagamanārthaṃ vādināṃ bhramaḥ uktaḥ | yadi vādinaḥ bhrameṇa vivadante tarhi yūyaṃ kathaṃ sthitāḥ ity | atrāha
bhramanta
iti |
tu
vyatireke |
ete vayaṃ vigatabhramāḥ
vādyuktanānāguṇottīrṇaśuddhacinmātrāṅgīkārāt dūrībhūtamithyājñānāḥ |
jātāḥ
| kathambhūtāḥ |
na bhramanta
ity arthaḥ | nanu śrīvasiṣṭhena tanmatanirāsapareṇa vivāda eva kṛtaḥ | maivam | bodhanārthatanmatanirāse 'pi cinmātrāṅgīkāreṇaiva sarvamatāṅgīkārāt | cinmātraṃ hi sarve 'ṅgīkurvanty eva | kiṃ tu tadviśeṣeṣu vivadante ||
punar api cidekamayatvam eva kathayati
dṛśye mūrte 'jñasaṃrūḍhe vikārādi pṛthag bhavet /
nāmūrte tajjñakacite citkhe sadasadātmani //
mūrte
sthūle |
dṛśye
dṛśikriyāviṣaye bhāvajāte | kathambhūte |
'jñasaṃrūḍhe
|
ajñeṣu
mūrkheṣu |
saṃrūḍhe
dṛḍhībhūte | mūrkhajñāte iti yāvat |
vikārādi
|
ādi
śabdāt pariṇāmāder grahaṇam |
pṛthak bhavet
| sthūlasya dṛśyasya vikārādidharmādhikaraṇatve yogyatāstīti bhāvaḥ |
amūrte
sūkṣme |
tajjñakacite
tattvajñeṣu sphurite |
citkhe
cidākāśe | vikārādi pṛthak
na
bhavet | kathambhūte
citkhe
cit⟨tv⟩[kh]e
|
sadasadātmani
sadasatsvarūpe | vikārādi yadi sat tadāpi tanmayam eva | yady asat tadāpi tathaiveti bhāvaḥ ||
cittattvaṃ cetyarasataḥ śaktīḥ kālādināmikāḥ /
tanoty ākāśaviśadāś cinmadhuśrīḥ svamañjarīḥ //
cinmadhuśrīḥ
cidākhyāvasantalakṣmīḥ |
kālādināmikāḥ
kāladeśādināmayuktāḥ |
śaktīḥ svamañjarīḥ tanoti
vistārayati | kutaḥ |
cetyarasataḥ
cetyāsvādena
yuktam
[yuktam(?)]
| yuktaṃ ca vasantalakṣmyāḥ rasena mañjarītananam |
śaktīḥ
kiṃ |
cittattvam
cinmātrarūpiṇya
eva
⟨-⟩[e]va
| śaktitadvator abhedāt | punaḥ kathambhūtāḥ |
ākāśaviśadāḥ
| na tu bhāsamānasthūlarūpayuktāḥ ||
svabhāvena cinmātrasya cetyarūpatayā sphuraṇaṃ kathayati
svayaṃ vicitraṃ sphurati citkañcukam anāhatam /
svayaṃ vicitraṃ kacati cidratnam apakāraṇam //
citkañcukam
|
kañcukaṃ
lakṣaṇayā paṭaḥ | cidākhyaḥ paṭaḥ |
svayaṃ
svabhāvena |
vicitraṃ sphurati
citrapaṭavat vicitratāyuktaṃ bhavatīty arthaḥ | vicitratā cārthacetyakṛtā jñeyā | tathā
cidratnaṃ svayaṃ vicitraṃ kacati
| ratnasya ca kacanaṃ yuktam eva |
svayam
ity asyārthaṃ svayam evāh
āpakāraṇaṃ
iti ||
svayaṃ vilakṣaṇaspandaś cidvāyur ajaḍātmakaḥ /
svayaṃ vicitravalanaṃ cidvāri na nikhātagam //
vilakṣaṇaspandaḥ
bāhyavāyoḥ vyatiriktaspandayuktaḥ | atra hetutvena viśeṣaṇam āha
ajaḍātmaka
iti | jaḍājaḍayoḥ spando 'vaśyaṃ vilakṣaṇa eva syād iti bhāvaḥ |
vāri nikhātagaṃ
sat |
vicitravalanaṃ
vicitrasphuraṇaṃ bhavati |
cidvāri
tu
nikhātagaṃ
sat |
vicitravalanaṃ na
bhavati
[na] bhavati
||
svayaṃ
vicitradhātūccaiś
°⟨tuś cec⟩[tūccaiś]
cicchṛṅgam apanirmitam /
svayaṃ citrarasollāsā cijjyotsnā satatoditā //
uccaiḥ cicchṛṅgam apanirmitam
nirmāṇarahitam |
vicitradhātu
|
vicitrā
vi[ci]t⟨t⟩[r]ā
nānāvidhāḥ |
dhātavaḥ
bhūtākhyāni
kāraṇadravyāṇi
°⟨n⟩[ṇ]i
| yasmin | tat | bhavati | śṛṅgam api vicitradhātu vicitragairikādidhātuyuktaṃ bhavati | kiṃ tu nirmitam |
svayaṃ cijjyotsnā citrarasollāsā
nānāvidhacetyarasollāsayuktā | tayā
satatoditā
bhavati | bāhyajyotsnāpi vicitrāmṛtarasollāsayuktā bhavati | kiṃ tu śuklapakṣa evoditā bhavati ||
svayaṃ sadaiva prakaṭaś cidāloko 'malātmakaḥ /
svayam astaṅgatevājñe jñe jñānād uditā citiḥ //
ālokasya prakaṭatāguṇayuktatvāt iti bhāvaḥ |
svayam
iti |
citiḥ svayaṃ ajñe
mūrkhe |
'staṅgateva
bhavati | astaṅgatatvaṃ ca asyāḥ sthitāyāḥ api jñānāviṣayībhāva evāta
iva
śabdopādānam |
citiḥ svayaṃ jñe
jñānayukte |
jñānād uditā
bhavati | yathākāśe jvalann api sūryo 'ndhaṃ praty anuditaḥ | netrasahitaṃ prati tūditaḥ | evam
iyam
iyam ⟨ayam⟩
apīti bhāvaḥ ||
svayaṃ jaḍeṣu jāḍyena padaṃ sauṣuptam āgatā /
svayaṃ spandi tathāspandi cittvāc citimahānabhaḥ //
citiḥ
jaḍeṣu
sthāvarādiṣu |
jāḍyena
jaḍabhāvena |
svayaṃ sauṣuptapadaṃ
suṣuptisthānam |
āgatā
bhavati |
citimahānabhaḥ
°tiḥma°
cidākhyo mahākāśaḥ |
svayam spandi
sphurattāyuktaṃ
°ra[t]tā°
bhavati |
tathā
tena prakāreṇ
āspandi
śāntatāyukto
Kongruenz mit Explicans!
bhavati | bāhyākāśasya tu vātarūpeṇa saspandatvaṃ svarūpeṇāspandatvam ||
guṇini guṇavat
citi
°ti⟨ḥ⟩
jagataḥ sadasattvaṃ kathayati
citprakāśaprakāśo hi jagad asti ca nāsti ca /
cidākāśaikaśūnyatvaṃ jagad asti ca nāsti ca //
hi
niścaye |
citprakāśaprakāśaḥ
|
citprakāśasya
cidākhyasya tejasaḥ |
prakāśaḥ
ālokākhyaguṇabhūtaḥ |
jagat asti ca nāsti ca
|
ca
kāraḥ
°ra[ḥ]
svayaṃ astitvanāstitvayoḥ samapradhānatvaṃ dyotayati | ayaṃ bhāvaḥ | yathā tejorūpe guṇini ālokākhyo guṇaḥ bhedena bhāsamānatvāt asti | tato vyatirekeṇa labdhum aśakyatvān nāsti | tathā jagad api
cidākhye
°ākhy⟨o⟩[e]
ādhārabhūte guṇini bhāsamānatvād asti | tadvyatirekeṇa labdhum aśakyatvān nāstīti | evam agre 'pi yojyam |
cidākāśe
ti | cidākāśasyaikaṃ
śūnyatvaṃ
śūnyatvākhyo guṇaḥ |
cidākāśaikaśūnyatvam
||
cidālokamahārūpaṃ
ci*dā*lo°
jagad asti ca nāsti ca /
cinmārutaghanaspando jagad asti ca nāsti ca //
mahārūpaṃ
bhāsuraḥ śuklākhyaguṇaḥ |
cinmārute
ti | spandasya ca vāyuguṇatvaṃ prasiddham eva ||
cidghanadhvāntakṛṣṇatvaṃ jagad asti ca nāsti ca /
cidarkālokadivaso jagad asti ca nāsti ca //
dhvāntasya
ca
kṛṣṇatvaṃ
guṇaḥ |
cidarke
ti | divasasyārkālokānuvidhāyitvāt tadguṇatvam ||
pūrvoktaṃ
dṛḍhayituṃ
d⟨ra⟩[ṛ]°
sarvathā cidguṇatvam eva jagataḥ kathayati
citkajjalarajaḥśailaparamāṇur jagadbhramaḥ /
cidagnyauṣṇyaṃ jagallekhā jagac cicchaṅkhaśuklatā //
cit
eva
kajjalarajaḥśailaḥ
añjanādriḥ | tasya
paramāṇuḥ
| paramāṇoḥ parvataguṇatvaṃ tadāśritatvenopacārāj jñeyam | jagadākāraḥ
jagadbhramaḥ
| jagad iti yāvat |
jagallekhā
jagatpaṅktiḥ ||
jagac cicchailajaṭharaṃ
cijjaladravatā
ci⟨cchaila⟩[jjala]°
jagat /
jagac cidikṣumādhuryaṃ citkṣīrasnigdhatā jagat //
jagat cicchailasya jaṭharam
antaḥsthaḥ sārarūpaḥ bhāgaḥ | bhavati |
dravatā
dravatvaṃ |
snigdhatā
snehākhyo guṇaḥ ||
jagac
ciddhimaśītatvaṃ
°ma⟨h⟩[ś]ī°
cijjvālājvalanaṃ jagat /
jagac citsarpiṣi sneho vīciś citsarito jagat //
cijjvālā
cidākhyāgniśikhā | tasyā
jvalanaṃ
jvalanakriyā |
vīceḥ
racanārūpatvāt jalaguṇatvam ||
jagac citkṣaudramādhuryaṃ jagac citkanakāṅgadam /
jagac citpuṣpasaugandhyaṃ cillatāgraphalaṃ jagat //
rūpatvena guṇatvam | phalasya latāguṇatvaṃ tadāśritatvenopacārāt ||
phalitam āha
citsattaiva jagatsattā jagatsattaiva cidvapuḥ /
atra bhedavikārādi na khe malam iva sthitam //
ataḥ
citsattaiva jagatsattā
bhavati |
jagatsattaiva cidvapur
bhavati | na hi guṇasattā guṇino bhinnā guṇisattā ca guṇād bhinnā bhavatīti bhāvaḥ |
atra
cijjagatoḥ |
bhedavikārādi
|
ādi
śabdena pariṇāmāder grahaṇam |
sthitaṃ na
bhava-ti | kim
iva
|
khe
ākāśe |
malam iva
||
jagataḥ sadasanmayatām upasaṃharati
itīdaṃ sanmayatvena sadasad bhuvanatrayam /
avikalpyatadātmatvāt sattāsatte tad eva vā //
iti
pūrvoktaprakāreṇa |
bhuvanatrayaṃ
bhūrbhuvaḥsvarākhyaṃ jāgradādikaṃ vā bhuvanatritayaṃ |
sanmayatvena
satsvarūpacidvikāratvena |
sadasad
bhavati | mūlakāraṇāyāḥ citaḥ sadasadasattve sattāsattādhāratvakṛtaṃ bhedam āśaṅkyāha
avikalpye
ti |
vā
śabdaḥ pakṣāntaradyotakaḥ |
tad eva
tribhuvanam eva |
sattāsatte
bhavati | kutaḥ |
avikalpyatadātmatvāt
|
avikalpyaḥ
sattvāsattvavikalpāyogyaḥ | yaḥ
tadātmā
cidātmā | tasya bhāvaḥ tat
tvaṃ
| tasmāt | ayaṃ bhāvaḥ | sadasad iti padadvayam astināstikriyākartāraṃ kathayati | tathā ca kartṛkarmavikalpaḥ durnivāraḥ | sattāsatte tu
śuddhanirālambāstināstikriyāvācake
°lam⟨bh⟩[b]ā°
'vikalpyaṃ citsvarūpam eva kathayataḥ | tadabhinnasya tribhuvanasyāpi sattāsattātvam eva yuktaṃ | na sadasattvam iti ||
nanu jagadbrahmaṇor avayavāvayavibhāvo 'stu ity | atrāha
avayavāvayavitāśabdārthau
°rth⟨o⟩[au]
śaśaśṛṅgavat /
anubhūtyapalāpāya kalpitau yair dhig astu tān //
yaiḥ
jaḍaiḥ |
anubhūtyapalāpāya
jagaccidaikyākhyam anubhavam apalapituṃ |
avayavāvayavitāśabdaḥ
avayavāvayavibhāvākhyaḥ śabdaḥ |
arthaḥ
tadvācyaḥ sambandhaviśeṣaḥ | tau
avayavāvayavitāśabdārthau
|
kalpitau
svavikalpena sambhāvitau | kathaṃ
kalpitau
|
śaśaśṛṅgavat
| yathā kaścid bahir asad api śaśaśṛṅgaṃ kalpayati | tathety arthaḥ |
tān dhig astu
te dhikkāraviṣayā evety arthaḥ | dhikkāraviṣayatvaṃ ca teṣāṃ avayavābhinnasyāvayavinaḥ bhedena jñānāt | na hy avayavabhinno 'vayavī nāma kaścid astīti bhāvaḥ ||
na vidyate jagad yatra sādridyūrvīnadīśvaram /
cidekatvāt prasaṅgaḥ syāt kas tatretaravibhrame //
yatra
yasmin cidrūpākhye sthāne |
sādridyūrvīnadīśvaram
parvatākāśabhūmisamudrasahitaṃ
°śa(samu)bhūmi°
|
jagat
|
cidekatvāt
cidaikyāt |
na vidyate
|
tatretaravibhrame
ṣaṣṭhyarthe saptamī |
itarasya
tatkāryarūpasya
bhramasya
|
kaḥ prasaṅgaḥ
||
citaḥ sarvamayatvaṃ śilādṛṣṭāntena kathayati
śilāhṛdayapīnāpi svākāśaviśadaiva cit /
dhatte 'ntar akhilaṃ śāntaṃ sanniveṣaṃ yathā śilā //
cit śāntaṃ
paramārthato bhāvābhāvādikṣobharahitaṃ |
akhilaṃ
samastaṃ |
sanniveśaṃ
cetyākhyaṃ racanāviśeṣam |
antaḥ
svamadhya eva |
dhatte
| kathambhūt
aiva
|
śilāhṛdayapīnāpi
| prakāśākhyasārabharitatvena śilāhṛdayavat
pīnāpi
satī |
svākāśaviśadaiva
|
su
ṣṭhu
ākāśa
vat
viśadā
nirmalā
eva
| na tu jagadantardhāraṇe yogyā | atra dṛṣṭāntam āha
yathe
ti |
śilā yathā
sāreṇa pūritāpi lekhaughākhyaṃ
sanniveśaṃ antar dhatte
| tathety arthaḥ ||
nanu tathāpy ahaṃ praṣṭā bhinna evāsmy | anyathā praśnāyogād ity | atrāha
padārthanikarākāśe tvam
ākāśalavopamaḥ
°vo⟨malaḥ⟩[pamaḥ]
/
tvattāmattātmatātvattāmattollekhā na santi te //
padārthanikarākāśe
|
padārthānāṃ nikaraḥ
samūhaḥ | sa eva nakiñcidrūpatven
āvakāśaḥ
| tasmin | tanmadhya ity arthaḥ |
tvaṃ
praṣṭā |
ākāśalavopamaḥ
asi | phalitam āha
tvatte
ti | ataḥ
te
tava praṣṭuḥ |
tvattāmattātmatātvattāmattollekhāḥ
|
tvattāmattātmatayā
tvadbhāvamadbhāvarūpatvena | sthitāḥ ullekhāḥ |
tvattāmattollekhāḥ
tvadbhāvamadbhāvavikalpāḥ |
tvadbhāvarūpatvena
°v⟨ā⟩[a]rū°
sthitāḥ tvattāvikalpāḥ | madbhāvarūpatvena sthitā mattāvikalpāḥ |
na santi
| ākāśarūpatvāt ||
pallavadṛṣṭāntena prakṛtaṃ citaḥ sarvamayatvaṃ kathayati
pallavāntaralekhaughasanniveśavad ātatam /
anyānanyātmakam idaṃ
dhatte
⟨varte⟩[dhatte]
'ntaś cit svabhāvataḥ //
cit
|
idaṃ
cetyam |
antaḥ
svamadhye |
dhatte
|
kutaḥ
k⟨va⟩[u]°
|
svabhāvataḥ
| nanu kayāpi prayojanāpekṣayā kathambhūtaṃ |
anyānanyātmakam
|
anyaḥ
svataḥ bhinnaḥ |
ananyaḥ
svato 'bhinnaḥ |
ātmā
yasya | tat
anyānanyātmakam
| punaḥ kathambhūtam |
ātataṃ
vistārayuktam | kathaṃ
dhatte
|
pallavāntare
pallavamadhye sthitaḥ | lekhaughasanniveśaḥ iva
pallavāntaralekhaughasanniveśavat
| pallave lekhaughasya ca bhāsamānatvena bhinnatvaṃ pṛthakkṛtya labdhum aśakyatvād abhinnatvaṃ ca
sphuṭam
°ṭam (eve)
sthitam evety upamānam ||
samastakāraṇaughānāṃ kāraṇādipitāmaham /
svabhāvato 'kāraṇātma cittvaṃ viddhy anubhūtitaḥ //
tvaṃ |
cittvaṃ
cidbhāvaṃ |
svabhāvataḥ
svarūpeṇ
ānubhūtitaḥ
svānubhavena | na tu matkathanamātreṇ
ākāraṇātma
akāraṇaḥ | kāraṇarahitaḥ
ātmā
svarūpaṃ yasya | tat | tādṛśaṃ |
viddhi
jānīhi |
kathambhūtaṃ
°t(ā)aṃ
| kāraṇanāmn
ādi
bhūtaḥ
°ṇ⟨ā⟩[a]nā°
yaḥ
pitāmahaḥ
| tatsvarūpaṃ
kāraṇādipitāmahaṃ
| keṣāṃ
kāraṇānāṃ
|
samastakāraṇaughānāṃ
|
samastasya
dṛśyasya | ye
kāraṇaughāḥ
| teṣām | ayaṃ bhāvaḥ | sarvasya dṛśyasya kāraṇāni pañcatanmātrāṇi | teṣāṃ kāraṇam ahaṅkāraḥ | tatkāraṇaṃ
cittvam
iti ||
nanu jagadvat cid api asatyaiva bhavatv ity | atrāha
na cāsattvam acetyāyāś cito vācāpi sidhyati /
yad asti tad udetīti dṛṣṭaṃ bījād ivāṅkuram //
acetyāyāḥ
cetyamalādūṣitāyāḥ |
citaḥ asattvaṃ vācāpi na sidhyati
vaktum apīdaṃ na yogyam ity arthaḥ | atra hetutvenottarārdham āha
yad
iti | yataḥ
yad asti tad udeti
anyatayā prādurbhavati |
iti dṛṣṭam
asmābhir iti śeṣaḥ | atra dṛṣṭāntam āha
bījād
iti | ayaṃ bhāvaḥ | yathā bījabhāvena sthitam
aṅkuraṃ bījāt
udeti | tathā cinmātrasvarūpeṇa sthitaṃ cetyam api | tathā ca cetyānyathānupapattyā cinmātrasyāsatyatvaṃ na yuktam iti ||
sargāntaślokena pūrvoktaṃ saṅgṛhṇāti
gaganam iva suśūnyabhedam asti tribhuvanam aṅga mahācito 'ntar asyāḥ /
paramapadamayaṃ samastadṛśyaṃ tv idam iti
niścayavān
°ca[ya]vān
bhavānubhūteḥ //
he
aṅga
|
tribhuvanaṃ asyāḥ mahācitaḥ
cinmātrasy
āntaḥ
madhye |
suśūnyabhedam
|
suśūnyaḥ
atiśayena
nakiñcidrūpaḥ
[na]kiñcid°
|
bhedo
yasya | tat | sarvathā svarūpabhedarahitam ity arthaḥ |
asti
| kim
iva
|
gaganam iva
| yathā gaganaṃ bhedarahitam asti | tathety arthaḥ | phalitam āha
parame
ti | ataḥ tvaṃ
iti niścayavān
°ya⟨y⟩[v]ān
evaṃ niścayayukto |
bhava
| kuto |
'nubhūtitaḥ
svānubhavena | na tu maduktyā kṛtena śraddhāmātreṇa iti | kim
iti
|
samastadṛśyaṃ paramapadamayaṃ
sarvottīrṇacitsvarūpam eva | bhavati ||
śrīvālmīkir bharadvājaṃ prati tatratyaṃ sargāntaślokena dināvasānaṃ kathayati
ity uktavaty atha munau divaso jagāma sāyantanāya vidhaye 'stam ino jagāma /
snātuṃ sabhā kṛtanamaskaraṇā jagāma śyāmākṣaye ravikaraiś ca sahājagāma //
iti
pūrvoktaṃ |
munau
śrīvasiṣṭhe |
uktavati
kathayati sati |
atha
pūrvaślokoktopadeśānantaram |
divasaḥ
dinaṃ |
jagāma
gataḥ | atra hetum āha
astam
iti | yataḥ
inaḥ
sūryaḥ |
astaṃ jagāma
|
sabhā
śrotṝṇāṃ sabhā |
sāyantanavidhaye
sāyantanāgnihotrādyarthaṃ |
snātuṃ jagāma
|
snānaṃ
snā(tuṃ)naṃ
vinā kutrāpi vidhāv adhikārābhāvāt | sā sabhā
śyāmākṣaye
rātryavasāne | dinādāv iti yāvat |
ravikaraiḥ
sūryakiraṇaiḥ |
saha
| punaḥ
ājagāmā
gatā | śravaṇārtham iti śeṣaḥ | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyām utpattiprakaraṇe caturdaśaḥ sargaḥ ||
oṃ śrīvasiṣṭhaḥ pūrvadine kathyamānam upastauti
jagad ākāśam evedaṃ yathā hi vyomni mauktikam /
vimale bhāti khātmaiva jagac cidgagane tathā //
idam
anubhūyamānaṃ |
jagat
|
ākāśam eva
bhavati | atra hetutvena dṛṣṭāntayuktaṃ vākyam āha
yathā hī
ti |
hi
yasmādarthe
°mā⟨t⟩[d]a°
| yasmāt
jagat vimale cidgagane
cidākāśe |
tathā bhāti
| kathambhūtam
eva
|
khātmaiva
cidākāśasvarūpam eva |
tathā
kathaṃ |
yathā vyomni
bhūtākāśe |
mauktikaṃ
muktāsamūho |
bhāti
| ayaṃ bhāvaḥ | yathā gagane bhramadṛṣṭyā dṛśyamānaṃ mauktikam ākāśam eva tathā cidgagane dṛśyamānaṃ jagad api cidgaganam eveti ||
anutkīrṇaiva bhātīva trijagatsālabhañjikā /
citstambhe na ca sotkīrṇā na cotkartātra vidyate //
citstambhe
cidākhye stambhe |
trijagatsālabhañjikā
trijagadākhyā putrik
ānutkīrṇaiva
satī |
bhātīva
| paramārthatas tu na bhātīt
īva
śabdopādānam | nanu kimarthaṃ notkīrṇāstīty | atrāha
na ce
ti |
sā
jagadākhyā putrikā |
na cotkīrṇā
| arhapratyayārtho 'tra svayaṃ boddhavyaḥ | utkartuṃ yogyā na bhavati | nakiñcidrūpatvāt |
na cātrotkartā
utkaraṇakartā |
vidyate
| dvaitābhāvāt ||
samudre 'ntar jalāspandāḥ svabhāvād acyutā api /
vidi
vedyā
°⟨ś⟩[d]yā
bhavantīva pare dṛśyavidas tathā //
yathety adhyāhāryam |
samudre 'ntaḥ
samudrāntarbhāge sthitāḥ |
jalāspandāḥ
taraṅgāḥ |
svabhāvād acyutā api
jalākhyāt svarūpād abhraṣṭā api | yathā
vidi
jñāne viṣaye |
vedyāḥ
vīcitayā vedituṃ yogyā |
bhavantīva
| paramārthatas tu na bhavantīti
iva
śabdopādānam |
tathā pare
uttīrṇe citsvarūpe |
dṛśyavidaḥ
dṛśyarūpā
°śya(vi)rū°
vidaḥ | dṛśyānīti yāvat |
bhavantīva
||
jalāntargatasūryābhājālakāracanāny
j⟨ā⟩[a]lā°
api /
jagadbhānaṃ prati sthūlāny aṇuṃ prati yathācalāḥ //
jalasyāntargatā
j(ā)ala°
sūryābhā
jalāntargatasūryābhā
| tasyāḥ
jālakāracanāni
°k⟨a⟩[ā]ra°
jalāntargatasūryābhājālakāracanāny api
| svabhāvaś cāyaṃ jalāntargatā sūryābhā jālakarūpā sampadyate | tāni
jagadbhānaṃ prati
tathā
sthūlāni
bhavanti |
yathācalāḥ
parvatāḥ |
aṇuṃ prati
sthūlāḥ bhavanti ||
uktaṃ dṛṣṭāntasthūlatvaṃ
dṛḍhayati
d⟨ra⟩[ṛ]°
jagadbhānam abhānābhaṃ brahmaṇo 'vyatirekataḥ /
jalasūryāṃśujālaṃ tu vyatirekānubhūtidam //
jagadbhānam abhānābhaṃ
bhavati | kutaḥ |
brahmaṇaḥ avyatirekataḥ
brahmarūpatvād ity arthaḥ |
tu
vyatireke |
jalasūryāṃśujālaṃ vyatirekānubhūtidam
bhedaprathākāri bhavati | ato 'tra sthūlatvaṃ yuktam iti bhāvaḥ ||
anubhūtāny apīmāni jagati vyomarūpiṇi /
pṛthvyādīni na santy eva svapnasaṅkalpayor iva //
vyomarūpiṇi
cinmātrākāśasvarūpe |
jagati
| kayor
iva
|
svapnasaṅkalpayor iva
| svapne saṅkalpe ca
anubhūtāny api pṛthvyādīni
| yathā
na santi
| tathety arthaḥ ||
piṇḍagrāhaḥ sad ity asmin vijñānākāśarūpiṇi /
marunadyāṃ jalam iva na sambhavati kutracit //
grahaṇaṃ
grāhaḥ
| piṇḍavat grāhaḥ
piṇḍagrāhaḥ
|
sad iti piṇḍagrāhaḥ
°gr⟨a⟩[ā]haḥ
sadvyavahārahetuḥ piṇḍagrāhaḥ |
vijñānākāśarūpiṇi asminn
anubhūyamāne | bhavati |
kutracit
kutrāpi | leśena
sambhavati
| atra dṛṣṭāntam āha
marunadyām
iti ||
nanv asatsvarūpe jagati dṛśyatā kathaṃ bhāti ity | atrāha
jagaty apiṇḍagrāhe 'smin saṅkalpanagaropame /
marau sarid ivābhāti dṛśyatā bhrāntirūpiṇī //
avidyamānaḥ piṇḍavat grāhaḥ yasya | tasmin
apiṇḍagrāhe
|
saṅkalpanagaropame
saṅkalpollikhitanagarasadṛśe |
'smin jagati dṛśyatā
dṛśyabhāvaḥ |
bhrāntirūpiṇī
mithyājñānarūpā |
bhāti
vilasati | k
eva
|
marau
marudeśe |
sarid iva
||
bhramarūpatvenāsadrūpasya jagataḥ svapnavat
tulādeśāpūraṇaṃ
°va⟨r⟩[t] tu°
kathayati
svapnādriṇeva jagatā tulādeśau na kaucana /
pūritau kalanonmuktā dṛśyaśrīr vyoma kevalam //
svapnādriṇeva
svapnādrivat |
jagatā tulādeśau pūritau na
bhavataḥ | gurutvasyāsadrūpatvāt
tulā
pūraṇaṃ | vistārasyāsadrūpatvāt
deśā
pūraṇaṃ |
etac
eta⟨ś⟩[c]
ca svapnādau sarvapratītisiddham eveti tasya dṛṣṭāntatā | phalitam āha
kalane
ti |
kalanonmuktā
dṛśyatvākhyakalanāmuktā ||
varjayitvājñavijñātajagacchabdārthabhāvanām /
jagadbrahmakhaśabdānām
jaga(ccha)dbra°
arthe nāsty eva bhinnatā //
ajñaiḥ
citsvarūpajñānaśūnyaiḥ |
vijñātā
svānubhavaviṣayīkṛtā |
jagacchabdārthabhāvanā
|
jagad
iti
śabdasya
| tad
arthasya
ca
bhāvanā
nusandhānaṃ | tāṃ
ajñavijñātajagacchabdārthabhāvanāṃ varjayitvā
parityajya |
jagadbrahmakhaśabdānām arthe bhinnatā
bhedo |
nāsty eva
°sty(ī) eva
| paryāyarūpā evaite śabdā ity arthaḥ | ajñasyājñātatattvatayā jagataḥ ākāśarūpatvaṃ na siddham iti jagatsatyatvaniṣṭhāyāḥ tadbhāvanāyāḥ parityāga uktaḥ ||
idaṃ tv acetyacinmātrabhānor bhānaṃ nabhaḥ prati /
tathā sūkṣmaṃ yathā meghaṃ prati saṅkalpavāridaḥ //
tu
viśeṣe |
acetyacinmātrabhānoḥ
cetyādūṣitacitsūryasya |
bhānam
ābhāsaḥ |
idaṃ
jagat |
nabhaḥ prati
bāhyākāśāpekṣayā |
tathā
tena prakāreṇa |
sūkṣmaṃ
bhavati |
yathā meghaṃ prati
jāgraddṛṣṭameghāpekṣayā |
saṅkalpavāridaḥ
svavikalpollekhitaḥ meghaḥ sūkṣmo bhavati ||
yathā svapnapuraṃ svacchaṃ jāgratpuravaraṃ prati /
tathā jagad idaṃ svacchaṃ saṅkalpitajagat prati //
yathā
laukikabuddhyā |
jāgratpuravaraṃ prati svapnapuraṃ svacchaṃ
kevalābhāsarūpatvena sthūlatākhyamalarahitaṃ | bhavati |
tathā
jñānidṛṣṭyā |
idaṃ
jāgraty anubhūyamānaṃ |
jagat
|
saṅkalpitajagat prati svacchaṃ
saṅkalpākhyamalarahitaśuddhacinmātrarūpatvāt nirmalaṃ bhavati | yady api jñāninaḥ svapnapuram api tādṛśam eva tathāpy ajñabodhanārtham evam uktam ||
tasmād
acetyacidrūpaṃ
ac(i)etya°
jagad vyomaiva kevalam /
śūnyau vyomajagacchabdau paryāyau viddhi cinmayau //
tasmāt
pūrvoktāt hetoḥ |
acetyacidrūpaṃ
śuddhacinmātrarūpaṃ |
jagat
|
kevalaṃ vyomaiva
bhavati | phalitam āha
śūnyāv
iti | ataḥ
śūnyau
piṇḍagrāhābhāvena nakiñcidrūpau |
cinmayau
citsvarūpau |
vyomajagacchabdau paryāyau viddhi
ekārthavācakatvāt ||
vakṣyamāṇavṛttāntākāṅkṣayā pūrvoktam upasaṃharati tribhiḥ
tasmān na kiñcid utpannaṃ jagadādīha dṛśyakam /
anākhyam anabhivyaktaṃ yathāsthitam avasthitam //
tasmāt
cidekamayatvāt hetoḥ |
jagadādi dṛśyaṃ kiñcit
leśenāpi |
utpannaṃ na
bhavati | kathambhūtaṃ |
anākhyaṃ
nāmānarham | atra hetutvena viśeṣaṇam āh
ānabhivyaktam
indriyāgocaram | anyarūpatvena anabhivyaktasya hi nāmāyuktam | nanu tarhi apūrvatvaṃ jagataḥ syād ity āśaṅkya viśeṣaṇam āh
āvasthitam
iti |
avasthitaṃ
tiṣṭhat | kathaṃ |
yathāsthitaṃ
| yathaiva pūrvaṃ tathaiva | na tv apūrvatayety arthaḥ | yathā pūrvaṃ sarpatayā jñātā rajjuḥ tataḥ rajjutayā jñātāpi pūrvavad eva tiṣṭhati | na tv anyarūpatāṃ prāpnoti | tathety bhāvaḥ ||
jagad eva mahākāśaṃ cidākāśam abhittimat /
tad deśasyāṇumātrasya tulāyāś cāprapūrakam //
jagat
°gat⟨ī⟩
cidākāśam eva
bhavati | kathambhūtaṃ
cidākāśaṃ
|
mahākāśaṃ
bāhyākāśāpekṣayā
°kāś⟨a⟩[ā]pe°
mahattvāt mahākāśākhyāyuktam | punaḥ kathambhūtam |
abhittimat
| jīvādiprapañcaḥ tattaddharmādhāratayā
bhittiḥ
| tadrahitam | phalitam āha
tad
iti | ataḥ
tat
cidākāśamayaṃ jagat | gurutvābhāvena vaipulyābhāvena c
āṇumātrasya deśasya tulāyāś cāpūrakam
bhavati | pūraṇakāri na bhavati ||
tad eva punaḥ viśinaṣṭi
ākāśarūpam evācchaṃ piṇḍagrahavivarjitam /
vyomni vyomamayaṃ citraṃ saṅkalpapuravat sthitam //
ākāśarūpam eva
nakiñcidrūpam eva |
acchaṃ
śuddhabodhasvarūpaṃ |
piṇḍagrahavivarjitam
|
piṇḍa
vat
yaḥ
y⟨ā⟩[a]ḥ
grahaḥ
| tena
varjitam
| yuktaṃ cākāśasya piṇḍagraharahitatvaṃ |
vyomni
cidākāśe |
vyomamayaṃ
cidākāśamayaṃ
ci(tra)dā°
|
citram
ālekhyaṃ |
saṅkalpapuravat
saṅkalpollikhitapuravat |
sthitam
vyavatiṣṭhamānaṃ | saṅkalpapurasya cākāśamayatvaṃ tulādeśāpūrakatvaṃ ca yuktam eveti siddhaḥ sarvasya jagataḥ vivakṣitaḥ atyantābhāvaḥ | yac cotpattiḥ pūrvam uktā sāpy anutpattikalpatvenātyantābhāvasyaiva sādhanīti na pūrvāparavirodhaḥ ||
atha jagataḥ tulādeśādyapūrakatvasādhakaṃ mahāvṛttāntaṃ vṛttāntakāmān prati kṛpayā kathayati
atredaṃ maṇḍapākhyānaṃ śṛṇu śravaṇabhūṣaṇam /
niḥsandeho
°deh⟨a⟩[o]
yathaiṣo
'rthaś
°thai⟨-⟩[ṣo ']rthaś
citte viśrāntim eṣyati //
tvam |
atra
jagato deśādyapūrakatve |
maṇḍapākhyānaṃ
| maṇḍapeti nāmnā prasiddham ākhyānaṃ
maṇḍapākhyānaṃ
|
śṛṇu
| kathambhūtaṃ |
śravaṇabhūṣaṇaṃ
śravaṇārham ity arthaḥ | tataḥ kim ity | atrāha
niḥsandeha
iti |
yathā
yena |
niḥsandehaḥ
sandehān niṣkrāntaḥ |
eṣaḥ
pūrvoktaḥ |
arthaḥ
|
citte
tvaccitte |
viśrāntim eṣyati
||
tvarayāviṣṭaḥ
tvar[ay]ā°
śrīrāmaḥ maṇḍapākhyānaṃ prati śrīvasiṣṭhaṃ prārthayati
sadbodhavṛddhaye brahman samāsena vadāśu me /
maṇḍapākhyānam akhilaṃ yena bodho vivardhate //
jagataḥ tulādeśāpūrakatvajñānaṃ
sadbodhaḥ
| tasya
vṛddhaye
| phalitam āha
yene
ti |
yena
uditenety arthaḥ ||
śrīvasiṣṭhaḥ maṇḍapākhyānam eva kathayati
abhūd asmin mahīpīṭhe kulapadmo vikāsavān /
padmo nāma nṛpaḥ śrīmān bahuputro
'tikośavān
°k⟨e⟩[o]śa°
//
asmin mahīpīṭhe padmo nāma nṛpaḥ abhūt
| tasyaiva nānāvidhāni viśeṣaṇāny āha
kule
ti |
vikāsavān kulapadmaḥ
| padmasya ca vikāso yuktaḥ |
padma
śabdo 'tra lakṣaṇayā śreṣṭhavācakaḥ |
atikośavān
bahubhāṇḍāgārayuktaḥ ||
maryādāpālane 'mbhodhir dviṣattimirabhāskaraḥ /
kāntākumudinīcandro doṣatṛṣṇāhutāśanaḥ //
ambhodheḥ maryādapālanaṃ
prasiddham eva |
kāntākumudinīcandraḥ
|
candratvam
°kumudinī[candraḥ] ⟨kānta⟩[candra]tvam
asya tadvikāsakāritvena |
doṣatṛṣṇāhutāśanatvaṃ
doṣatṛṣṇādāhakatvena ||
merur vibudhavṛndānāṃ yaśaścandrodbhavārṇavaḥ /
saraḥ sadguṇahaṃsānāṃ kalākamalabhāskaraḥ //
vibudhāḥ
paṇḍitāḥ | ta eva vibudhā devāḥ | teṣāṃ |
meruḥ
bahukāñcanapradatvenāśrayatvena ca meruparvatasadṛśaḥ |
yaśa
iti |
yaśaḥcandrodbhave 'rṇavaḥ
samudraḥ |
sadguṇa
rūpāṇāṃ
haṃsānāṃ saraḥ
|
kalā
eva
kamalāni
| teṣāṃ vikāsapradatvena
bhāskaraḥ
||
śātravāmbhodapavano mattamātaṅgakesarī /
samastavidyādayitaḥ sarvāścaryaguṇākaraḥ //
śātravaṃ
śatrusamūhaḥ | sa ev
āmbhodaḥ
meghaḥ | tasya
pavanaḥ
nāśakāritvāt |
mātaṅgā
atra śatrusenā yā vivakṣitāḥ |
samastā
yā
vidyā
rūpāḥ nāyikāḥ | tāsāṃ
dayitaḥ
patiḥ |
sarve
ca te
āścarya
bhūtāḥ
guṇāḥ
| teṣām
ākaraḥ
utpattisthānam ||
śūrārisāgarakṣobhavilasanmandarācalaḥ /
vilāsapuṣpaughamadhuḥ saubhāgyakusumāyudhaḥ //
śūrāś
ca te
'rayaḥ
| tadrūpaḥ yaḥ
sāgaraḥ
| tasya
kṣobhe vilasan mandarācalaḥ
|
vilāsā
vibhramā eva |
puṣpāṇi
| teṣāṃ yaḥ
oghaḥ
yaḥ (vikāsakāritvāt) oghaḥ
| tasya
madhuḥ
vasantaḥ | vikāsakāritvāt |
saubhāgyena
subhagabhāvena |
kusumāyudhaḥ
kāmaḥ ||
līlālatālāsyamarut sāhasotsavakeśavaḥ /
saujanyakairavaśaśī durlīlālatikānalaḥ //
līlā
iva
latā
| tasyā
lāsye
nartane |
marut
| līlāyukta ity arthaḥ |
sāhasam
eva hitāhitānapekṣaṃ
karma
karm⟨ai⟩[a]
eva |
utsavaḥ
mahaḥ | tasya
keśavaḥ
viṣṇuḥ | tasya hiraṇyākhyādivadhasāhasakāritvād upamānatvaṃ |
saujanyam
eva
kairavaṃ
| tasya vikāsakāritvāt
śaśī
candraḥ |
durlīlālatikānāṃ
dāhakatvād
analaḥ
agniḥ ||
tasyāsīt subhagā bhāryā līlā nāma vilāsinī /
sarvasaubhāgyavalitā kamalevoditāvanau //
tasya
padmākhyasya rājñaḥ |
līlā nāma bhāryā
līlākhyā bhāry
āsīt
| asyā viśeṣaṇāny āha
subhage
ti |
subhagā
praśastarūpayuktā |
vilāsinī
vilāsayuktā |
sarvasaubhāgyaiḥ valitā
bharit
āvanau
bhūmau |
kamalevoditā
utpannā ||
sarvasampattivalitā līlāmadhurabhāṣiṇī /
sānandamandacalitā dvitīyendūdayasmitā //
līle
ti |
līlayā madhuraṃ bhāṣiṇī
|
sānande
ti |
sānandaṃ mandaṃ calitaṃ
yasyāḥ
°syā[ḥ]
| sā |
dvitīye
ti |
dvitīyendūdaya
bhūtaṃ
smitaṃ
yasyāḥ | sā ||
alakālimanohārivadanāmbhojaśālinī
al⟨i⟩[a]kā°
/
śītāṅgī karṇikāgaurī jaṅgameva sarojinī //
alakālyā manohāri
yat
vadanāmbhojaṃ
°bho⟨nn⟩[j]aṃ
| tena
śālinī
|
śītāṅgī
śiśirāṅgī |
karṇike
ti |
karṇikā
vad
gaurī
| k
eva
|
jaṅgamā
sañcāriṇī |
sarojinīva
| sarojiny api
alimanohāri ambhojaśālinī śītāṅgī karṇikayā gaurī
bhavati ||
latāvilāsakundaughahāsinī rasaśālinī /
prabālahastā puṣpāḍhyā madhuśrīr iva dehinī //
śālinī
(alakālyā manohāri yat vadanāmbhojaṃ tena śālinī śītāṅgī) śā°
śṛṅgārasuśālinī |
prabāle
ti | prabālavat
hastau
yasyāḥ | sā |
puṣpe
ti |
puṣpair
ābharaṇabhūtaiḥ puṣpair |
āḍhyā
| k
eva
|
dehinī
mūrtimatī |
madhuśrīr iva
| sāpi
kundaughaiḥ hāsinī
|
rasena
vasantarasena |
śālinī
ca bhavati | śeṣaṃ samānam ||
avadātā tanuḥ puṇyā janatāhlādadāyinī /
gaṅgeva gāṃ gatā devanadī haṃsavilāsinī //
avadātā tanuḥ
sitāṅgī |
puṇyā
bhāgyavatī |
janate
ti |
janatāyāḥ āhlādadāyinī
|
haṃse
ti |
haṃsa
vat
vilāsa
yuktā | k
eva
|
gāṃ
bhūmiṃ |
gatā
|
devanadī gaṅgeva
| sāpi tādṛśy eva bhavati ||
tasya bhūtalapuṣpeṣoḥ sakalāhlādadāyinaḥ /
paricaryāṃ ciraṃ
kartum
°rtu⟨ṃ⟩m
anyā ratir ivoditā //
puṣpeṣoḥ rateḥ paricaryāṃ kartuṃ
yuktatvāt etad uktam ||
sargāntaślokena tasyāḥ satīguṇān āha
udvigne prodvignā muditā mudite samākulākulite /
pratibimbasamā kāntā saṅkruddhe kevalaṃ bhītā //
sā
kāntā
| tasyeti śeṣaḥ | tasya rājñaḥ |
pratibimbasamā
sīt | kathambhūtā | tasmin pr
odvigne
sati |
prodvignā
| tasmin
mudite
sati |
muditā
| tasmin sam
ākule
sati |
samākulā
| tasmin
saṅkruddhe
sati |
kevalaṃ bhītā
| etāvanmātreṇaiva
kevalaṃ
sā viruddhāsīd iti bhāvaḥ | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyām utpattiprakaraṇe pañcadaśaḥ sargaḥ ||
oṃ tasya rājñaḥ tayā rājñyā saha krīḍām āha
bhūtalāpsarasā sārdham ananyavanitāpatiḥ /
akṛtrimapremarasaṃ sa reme kāntayā tayā //
sa
rājā |
tayā
līlākhyayā |
kāntayā sahākṛtrimaḥ premarasaḥ
yatra tat
akṛtrimapremarasaṃ
|
vakṣyamāṇeṣu
°⟨n⟩[ṇ]eṣu
sthāneṣu vakṣyamāṇaiḥ krīḍāviśeṣaiḥ |
reme
|
tayā
kiṃrūpayā |
bhūtalāpsarasā
|
sa
kathambhūtaḥ |
ananyavanitāpatiḥ
nānyavanitāyāḥ patiḥ | tasyām eva rata ity arthaḥ ||
krīḍāsthānāny āha
udyānavanagulmeṣu
tamālagahaneṣu
°l⟨ā⟩[a]ga°
ca /
puṣpamaṇḍapatalpeṣu latāvalayasadmasu //
udyānavaneṣu
vihitāni yāni
gulmāni
veśmāni | teṣu |
puṣpe
ti |
puṣpaiḥ
kṛtāni yāni
maṇḍapatalpāni
| teṣu |
maṇḍapaḥ
janāśrayaḥ |
latāvalayasadmasu
latāmaṇḍalagṛheṣu ||
puṣpāntaḥpuraśayyāsu puṣpasambhāravīthiṣu /
vasantodyānadolāsu krīḍāpuṣkariṇīṣu ca //
puṣpaiḥ
racitā yāḥ
antaḥpuraśayyāḥ
| tāsu |
puṣpe
ti |
puṣpasambhāreṇa
puṣpasamūhena yuktāḥ
vīthyaḥ
v⟨e⟩[ī]°
mārgāḥ | tāsu |
vasante
ti |
vasante
racitāḥ
udyānadolāḥ
| tāsu ||
candanadrumaṣaṇḍeṣu santānakataleṣu ca /
kadambanimbageheṣu pāribhadrodareṣu ca //
ṣaṇḍāḥ
samūhāḥ |
santānakāḥ
drumaviśeṣāḥ |
kadambe
ti |
kadambanimba
taleṣu racitāni
yāni
yā⟨ḥ⟩[ni]
gehāni
| teṣu |
pāribhadre
ti |
pāribhadrāḥ
vṛkṣaviśeṣāḥ ||
śailakandarakaccheṣu vātāyanapureṣu ca /
sarittaṭakaṭapreṣu vāraṇoparisadmasu //
śailakandareṣu
sthitāḥ ye
kacchāḥ
| teṣu |
vātāyane
ti |
vātāyana
yuktāni ca tāni
purāṇi
gṛhoparigṛhāṇi | teṣu |
sarid
iti |
sarittaṭānāṃ
ye
kaṭaprāḥ
samūhāḥ | teṣu |
vāraṇe
ti |
vāraṇopari
kṛteṣu
sadmasu
||
grīṣme tuṣāraharmyeṣu latāmaṇḍapakeṣu ca /
hemamandiravṛkṣeṣu muktāmāṇikyabhittiṣu //
tuṣāraharmyeṣu
śītalagṛheṣu |
heme
ti |
hemamandiro
pariropitāḥ ye
hemamandiravṛkṣāḥ
| teṣu |
mukte
ti |
muktāmāṇikyaiḥ
racitāḥ
bhittayaḥ
yeṣāṃ gṛhāṇāṃ | teṣu ||
vikasatkundamandāramakarandasugandhiṣu /
vasantavanajāleṣu
kūjatkokilamāliṣu
kū⟨ṭ⟩[j]at°
//
vasante
puṣpitāni yāni
vanajālāni
| teṣu |
vikasad
iti
kūjad
iti ca viśeṣaṇadvayaṃ
vasantavanajāleṣv
ity asyaiva ||
nānāratnatṛṇānāṃ ca
sthaleṣu
sth⟨ū⟩[a]°
mṛdudīptiṣu /
nirjhareṣu tarattāraśīkarāsāravarṣiṣu //
nānā
ca tāni
ratna
bhūtāni
tṛṇāni
| teṣāṃ |
sthaleṣu
sth⟨ū⟩[a]°
kathambhūteṣu |
mṛdudīptiṣu
kamaleṣv ity arthaḥ |
nirjhare
ti |
nirjhareṣu
kathambhūteṣu |
tarad
iti |
tarantaḥ
utthitavantaḥ ye
tārāḥ
udbhaṭāḥ |
śīkarāḥ
jalakaṇāḥ | teṣām
āsāraḥ
dhārāsārāḥ | taṃ
varṣanti
| tādṛśeṣu ||
śailānāṃ
hemamāṇikyaśilāphalahakeṣu
°la(na)ha°
ca /
devarṣimunigeheṣu dūrapuṇyāśrameṣu ca //
śailānāṃ hemamāṇikyo
tpattisthānabhūtāni yāni
śilāphalahakāni
| teṣu ||
kumudvatīṣu
phullāsu
⟨dgu⟩[phu]°
smerāsu nalinīṣu ca /
vanasthalīṣu phullāsu
phullāsūtpalinīṣu
(phū)phullā°
ca //
smerāsu
phullāsu ||
krīḍāsthānāny uktvā krīḍāprakārān āha
prahelikābhir ākhyānais tathaivākṣaramuṣṭibhiḥ /
aṣṭāpadair bahūddyotais tathā gūḍhacaturthakaiḥ //
ākhyānaiḥ
vṛttāntakathanaiḥ |
akṣaramuṣṭibhiḥ
krīḍāviśeṣaiḥ ||
nāṭakākhyāyikābhiś ca ślokair bindumatībhramaiḥ /
deśabhāṣāvibhāgaiś ca nagaragrāmaceṣṭitaiḥ //
nāṭakeṣū
ktā yā
ākhyāyikāḥ
| tābhiḥ |
bindumatībhramaiḥ
krīḍāviśeṣaiḥ |
deśe
ti |
deśabhāṣāṇāṃ vibhāgaiḥ
vibhāgakaraṇaiḥ |
nagare
ti |
nagaraceṣṭitaiḥ grāmaceṣṭitaiś
ceti yojyam ||
sragdāmamālyavalanair nānābharaṇayojanaiḥ /
līlāvilolacalanair
°ca[la]nair
vicitrarasabhājanaiḥ //
valanaiḥ
parivartanaiḥ |
nāne
ti |
nānābharaṇānāṃ yojanaiḥ
anyo'nyaṃ
any⟨e⟩[o]°
saṃyojanaiḥ |
līle
ti |
līlayā vilolāni
yāni
calanāni
gamanāni | taiḥ kathambhūtaiḥ |
vicitre
ti |
vicitrāṇāṃ
nānāvidhānāṃ |
rasānāṃ
śṛṅgārādīnāṃ |
bhājanaiḥ
pātraiḥ ||
ārdrakramukakarpūratāmbūlīdalacarvaṇaiḥ /
phullapuṣpalatākuñjadehagopanakharvaṇaiḥ //
carvaṇaiḥ
carvitaiḥ |
phulle
ti |
phullapuṣpāś
ca tāḥ
latāḥ
| tāsāṃ yāni
kuñjāni
| teṣu |
dehagopanā
śarīraguptikaraṇaṃ | tadarthaṃ yāni
kharvaṇāni
⟨sva⟩[kha]rva°
hrasvībhavanāni | taiḥ ||
samālambhanalīlābhir dolārohaṇavibhramaiḥ /
gṛhe kusumadolābhir anyo'nyāndolanakramaiḥ //
samālambhanaṃ
aṅgarāgakaraṇam |
anyo'nye
ti |
anyo'nyaṃ
parasparam |
āndolanam
ā⟨r⟩[n]do°
dolākampanaṃ | tasya
kramaiḥ
||
nauyānayugyahastyaśvadāntoṣṭrādigamāgamaiḥ /
jalakelivilāsena parasparasamukṣaṇaiḥ //
nauyānaṃ
ca
yugya
bhūtair vāhanabhūtaiḥ |
hastyaśvadāntoṣṭrādibhiḥ
|
gamāgamāś
ca | taiḥ |
dānto
valīvṛndaḥ |
paraspare
ti |
parasparam
anyo'nyaṃ |
samukṣaṇāni
secanāni | taiḥ ||
nṛttagītakalālāsyatāṇḍavodbhaṭavṛttibhiḥ /
saṅgītakaiḥ saṅkathanair vīṇāmurajavādanaiḥ //
nṛttādyā
yā
udbhaṭāḥ
udriktāḥ |
vṛttayaḥ
vyāpārāḥ | tābhiḥ ||
punar api krīḍāsthānāny āha
udyāneṣu sarittīravṛkṣeṣu vanavīthiṣu /
antaḥpureṣu harmyeṣu teṣu teṣu tathā tathā //
tathā tathā
pūrvoktaiḥ nānāvidhaiḥ krīḍāviśeṣaiḥ ||
sā bālā sukhasaṃvṛddhā tasya praṇayinī priyā /
ekadā cintayām āsa śubhasaṅkalpaśālinī //
tasya
padmākhyasya rājñaḥ |
praṇayinī
patnī |
sā
līlākhyā
⟨n⟩[l]īlā°
|
bālā
|
ekadā
ekasmin dine |
cintayām āsa
cintāṃ kṛtavatī | kathambhūtā |
sukhasaṃvṛddhā
| punaḥ kathambhūtā |
śubhe
ti |
śubhasaṅkalpena
vakṣyamāṇena praśastena saṅkalpena |
śālinī
||
kiṃ cintayām āsety | atrāha
prāṇebhyo 'pi priyo bhartā mamaiṣa jagatīpatiḥ /
yauvanollāsalakṣmīvān kathaṃ syād ajarāmaraḥ //
mama esaḥ bhartā ajarāmaraḥ
jarāmaraṇākhyadoṣarahitaḥ |
kathaṃ syāt
kena hetunā syād ity anvayaḥ |
prāṇebhyaḥ
jīvebhyaḥ ||
bhartrānena sahottuṅgastanī kusumasadmasu /
kathaṃ svairaṃ ciraṃ kāntā rameyābdaśatāny aham //
ahaṃ kāntānena bhartrā sahābdaśatāni kathaṃ rameya
kenopāyena varṣaśatāni krīḍāṃ kuryām ity arthaḥ ||
tathā yateya kramatas tapojapayamehitaiḥ /
rajanīśarucī rājā yathā syād ajarāmaraḥ //
ata ity adhyāhāryam | ato 'haṃ
tathā tapojapayamehitaiḥ
karaṇabhūtaiḥ | ato yatnaṃ karomi |
yathā rajanīśaruciḥ
candraprabhā
Explikation ohne Berücks. des Bahuvrīhi-Charakters!
|
rājājarāmaraḥ syāt
||
jñānavṛddhāṃs tapovṛddhān vidyāvṛddhān ahaṃ dvijān /
pṛcchāmi tāvan maraṇaṃ kathaṃ na syān nṛṇām iti //
ahaṃ jñānavṛddhān tapovṛddhān
tathā
vidyāvṛddhān dvijān iti tāvat pṛcchāmi iti
| kim
iti
|
nṛṇāṃ maraṇaṃ kathaṃ na syāt
kena hetunā na syāt ||
tasyāḥ saṅkalpam uktvā bāhyaprayatnam āha
athānāyyāśu sampūjya dvijān papraccha sānatā /
amaratvaṃ kathaṃ viprā bhaved iti punaḥ punaḥ //
atha
saṅkalpānantaram |
ānāyye
ty atra | parijanair iti śeṣaḥ |
punaḥ punar
iti icchodrekadyotanaparam ||
viprā uttaraṃ kathayanti
tapojapayamair devi samastāḥ siddhasiddhayaḥ /
samprāpyante 'maratvaṃ tu na kadācana labhyate //
siddhasiddhayaḥ
|
siddhānāṃ
siddhiyuktānāṃ |
siddhayaḥ
|
tu
vyatireke ||
dvijebhyaḥ svepsitāsiddhiṃ śrutvā punar api taccintām āha
ity ākarṇya
dvijamukhāc
°khā⟨ś⟩[c]
cintayām āsa sā punaḥ /
idaṃ svaprajñayaivāśu bhītā priyaviyogataḥ //
svaprajñayaiva
| na tu taduktānusāreṇa ||
kiṃ cintayām āsety | atrāha
maraṇaṃ bhartur agre me yadi daivād bhaviṣyati /
tat sarvaduḥkhanirmuktā saṃsthāsye sukham ātmani //
bhartṛmṛtiduḥkhādarśanād iti bhāvaḥ ||
atha varṣasahasreṇa bhartādau mriyate yadi /
tat kariṣye tathā yena jīvo gehān na yāsyati //
varṣasahasreṇe
ti padam āśīrdyotakam |
atha yadi
°di (varṣa)
bhartādau
varṣasahasrānte
mriyate tat
tadā |
tathā
tam upāyaṃ |
kariṣye yena jīvaḥ
bhartṛjīvaḥ |
gehāt na yāsyati
||
tataḥ kim ity | atrāha
tadbhramād bhartṛjīve 'smin nije śuddhāntamaṇḍape /
bhartrāvalokitā nityaṃ
nivatsyāmi
°va⟨r⟩tsyā°
yathāsukham //
ahaṃ
tadbhramāt
| bhartāvalokate mām iti bhramāt |
nityaṃ
sadā |
yathāsukhaṃ nivartsyāmi
°va⟨r⟩tsyā°
| kathambhūtāhaṃ |
asmin bhartṛjīve nije
svakīye |
śuddhāntamaṇḍape
mayā sādhitenopāyena sthite sati |
bhartrāvalokitā
vīkṣitā ||
adyaivārabhyaitadarthaṃ devīṃ jñaptiṃ sarasvatīm /
japopavāsaniyamair ā toṣaṃ pūjayāmy aham //
adyaiva
| na tu śvaḥ |
etadarthaṃ
bhartṛjīvasya svagehān nirgamābhāvārtham |
jñaptiṃ devīṃ
svapratibhāṃ devīṃ |
ā toṣaṃ
prasādaparyantam | nanu jñaptyārādhanatayā kutaḥ śrutam | jñaptiprasādād eveti brūmaḥ | sarvatra jñaptiprasādasyaiva kāraṇatvāt | agre vakṣyamāṇaḥ jñaptyupadeśaś ca svapratibhākṛtaḥ jñeyaḥ | yataḥ yat yat līlayā kṛtaṃ śrutaṃ vā tat svapratibhayaiva | yad api gurvādimukhena śrūyate tad api svapratibhayaiva | sarvatra svapratibhāyāḥ sthitatvāt ||
cintānantaraṃ tatprayatnaṃ kathayati
iti niścitya sā nātham
anuktvaiva
°ktv⟨e⟩[ai](ve)va
varāṅganā /
yathāśāstraṃ cacārograṃ tapo niyamam āsthitā //
niyamam āsthitā
śritā | taṃ vinā tapaso vyarthatvāt ||
tat tapaḥ viśeṣaṇadvāreṇa kathayati
trirātrasya trirātrasya
paryante
pary⟨ā⟩[a]nte
kṛtapāraṇā /
devadvijaguruprājñavidvatpūjāparāyaṇā //
trirātrasya trirātrasye
ti vīpsāyāṃ dvitvam ||
snānadānatapodhyānanityodyuktaśarīrikā /
sarvāstikyasadācārakāriṇī kleśakāriṇī //
snānādiṣu nityam udyuktaṃ
ceṣṭāyuktaṃ | śarīraṃ yasyāḥ | sā |
sarve
ti
*snānādiṣu°... sarveti*
|
āstikyaḥ
āstikayogyaḥ |
kleśaḥ
taporūpaḥ ||
yathākālaṃ yathodyogaṃ yathāśāstraṃ yathākramam /
toṣayām āsa bhartāram aparijñātatatsthitim //
aparijñātā
|
tasyā
līlāyāḥ | trayam etat tapaḥ karotīty evaṃrūpā
sthitir
| yena | saḥ ||
trirātraśatam evaṃ sā bālā niyamaśālinī /
anāratataponiṣṭham atiṣṭhat kaṣṭaceṣṭayā //
anārate
ti |
anārataṃ tapasi niṣṭhā
yatra | tat | kriyāviśeṣaṇam etat |
kaṣṭaceṣṭayā
rātritrayānantaraṃ pāraṇādirūpayā duḥkhadayā ceṣṭayā ||
atha jñaptiprasādam āha
trirātrāṇāṃ śatenātha
pūjitā
°tā⟨ṃ⟩
pratimām itā /
tuṣṭā bhagavatī gaurī vāgīśīdam uvāca tām //
atha
niyamānantaram |
vāgīśī
jñaptiḥ |
gaurī
śuddhasvarūpā | vāgīśītvam asyāḥ vācāṃ mūlakāraṇatvena jñeyaṃ |
pratimām itā
śilādipratimām āśritā | svayā pratibhayā pratimāyām ābhāsena tasyāḥ darśanaṃ
dattavān
Sic!
iti bhāvaḥ ||
jñaptyā kathyamānaṃ vākyam āha
nirantareṇa tapasā bhartṛbhaktyatiśāyinā /
parituṣṭāsmi te vatse gṛhāṇa varam īpsitam //
nirantareṇā
cchinnena ||
jñaptivākyaṃ śrutvā rājñī tāṃ stauti
jaya janmajarājvālādāhadoṣaśaśiprabhe /
jaya
hārdāndhakāraughanivāraṇaraviprabhe
⟨dāhā⟩[hārdā]ndha°
//
śaśiprabhāyāḥ
dāhadoṣa
nivārakatvaṃ
°ni⟨ra⟩vā°
raviprabhāyāḥ
c
āndhakāra
nivartakatvaṃ prasiddham eva ||
amba māṃ trijaganmātas trāyasva kṛpaṇām imām /
idaṃ varadvayaṃ dehi yad iha prārthaye śubham //
kṛpaṇāṃ
dīnāṃ |
śubham
iti
varadvaya
viśeṣaṇam ||
varadvayamadhye ekaṃ kathayati
ekaṃ tāvad videhasya bhartur jīvo mamāmbike /
asmād eva hi mā yāsīn nijāntaḥpuramaṇḍapāt //
varadvayamadhye
ekam
idaṃ varaṃ dehi | kim ity apekṣāyām āha
videhe
ti |
videhasya
mṛtasya |
mā yāsīt
mā gacchatu ||
dvitīyaṃ kathayati
dvitīyaṃ tvāṃ mahādevi prārthaye 'haṃ yadā yadā /
darśanāya varārthena tadā me dehi darśanam //
dvitīyam
idaṃ dehi | kim ity apekṣāyām āha
tvām
iti | he
devi
|
ahaṃ tvāṃ yadā darśanāya prārthaye tadā tvaṃ varārthena
varānurodhena |
darśanaṃ dehi
||
varadvayam aṅgīkṛtya jñaptya
missing MS pages
4. Prakaraṇa: Sthiti (4,1.1-4,24.19, 4,25.12-4,33.26)
*
Schreibersprüche N17, Ś6: oṃ namaḥ śivāya saccidānandasvarūpāya. N17: oṃ namo namaḥ oṃ namo gurave oṃ namo vighnahartre oṃ namaḥ sarasvatyai ||
oṃ atha sthitiprakaraṇaṃ vyākhyāyate | oṃ
pratyakjyotiḥ kim api paramam bhāvayitvātha devaṃ dhyātvā citte bhavabhayaharaṃ śrīgaṇeśaṃ vibhuṃ ca /
maulau kṛtvā gurucaraṇayor dhūlipuñjaṃ ca ṭīkā sthityākhye ḥsmin prakaraṇavare tanyate bhāskareṇa //
evam utpattiprakaraṇe ḥnutpattirūpāṃ jagadutpattim pratipādya tacchravaṇena ca tatra śrīrāmam pratītibhājaṃ nirvarṇya tadanantaraṃ yogyaṃ sthitiprakaraṇārambhaṃ karoti
athotpattiprakaraṇād anantaram idaṃ śṛṇu /
sthitiprakaraṇaṃ rāma jñātaṃ nirvāṇakāri yat //
athaśabdo maṅgalamātraprayojanaḥ | idaṃ vakṣyamāṇam | sthitiprakaraṇaṃ kim | yat jñātaṃ
śravaṇamanananidadhyāsanaviṣaye
N17, Ś6: °nidadhyā°; so auch MṬ (II) ad 18,35 (p. 144).
kṛtaṃ sat | nirvāṇam brahmaṇi ātyantikaṃ layaṃ karotīti tādṛśam | bhavati ||
sthitiprakaraṇam eva kathayati
evaṃ tāvad idaṃ viddhi dṛśyaṃ jagad iti sthitam /
ahaṃ cetyādy anākāram bhrāntimātram asanmayam //
tāvat tvam evaṃ viddhi | anyat svayam eva jñāsyasīti bhāvaḥ | evaṃ katham ity apekṣāyām āha idam iti | jagad iti | jagad iti nāmadheyena sthitam | idaṃ dṛśyam puraḥsphurat | dṛśikriyāviṣayo bhāvajātam | aham ityādi ca bhavati | kathambhūtam | anākāram bhrāntimātram asanmayaṃ ca ||
akartṛkam anaṅgaṃ ca gagane
citram
N17, Ś6: cittam
utthitam /
adraṣṭṛkaṃ
Ś6: adraṣṭṛkaṃ; N17: adraṣṭya°
sānubhavam anidraṃ svapnadarśanam //
gagane cidākāśe | citram
ālekhyam
N17: ālekhyam; Ś6: ālekham
iva | uditam prādurbhūtam | kīdṛk citram | akartṛkam kartṛrahitam | anaṅgam niḥsvarūpam | punaḥ kim | svapnadarśanam svapnadarśanasvarūpam | svapnadarśanam kathambhūtam | adraṣṭṛkam
draṣṭṛrahitam
Ś6: adraṣṭṛkam draṣṭṛrahitam; N17: adraṣṭya° draṣṭya°
| sānubhavam
draṣṭranubhavaviṣayatāṃ
N17: °ṣṭanu°; Ś6: °ṣṭānu°
gatam | anidram
nidrādoṣādṛṣṭam
Ś6: °doṣādṛṣṭam; N17: °doṣṭā°
|
atrālaukikatvakathanena
N17, Ś6: °ālaukitva°
vismayakāritve eva bharaḥ kṛtaḥ ||
bhaviṣyatpuranirmāṇaṃ citrasaṃstham ivoditam /
markaṭānalatāpābham
Ś6: °tāpābham; N17: °tāmābham
ambvāvartavad
Ś6: °āvartavad; N17: °āvartāvad
āsthitam //
bhaviṣyatpurasya ca nakiñcidrūpatvaṃ sphuṭam eva | markaṭasyānalatvenābhāsamānaḥ analaḥ markaṭānalaḥ | tasya yaḥ tāpaḥ | tasyābhā yasya | tat | markaṭo hi kam api phalaviśeṣam agnibhrameṇa gṛhṇāti | āsthitam sthitiyuktam ||
sadrūpam
api
N17: °pam (i)a(ṣ)pi
niḥśūnyaṃ tejaḥ sauram ivāmbare /
ratnābhājālam iva khe dṛśyamānam abhittimat //
sadrūpam cinmātrasāratvāt | niḥśūnyam nakiñcittvāt | ambare hi sauraṃ tejaḥ sadrūpam
api
Ś6: api; N17: ipi
niḥśūnyam iva bhātīti tasyopamānatvena grahaṇam ||
saṅkalpapuravat prauḍham anubhūtam asanmayam /
kathārthapratibhānātma
N17: °bhānātma; Ś6: °bhātā°
na kvacit sthitam asti ca //
kathāyāḥ anena kathyamānāyāḥ kathāyāḥ | yaḥ arthaḥ | tasya yat pratibhānam sphuraṇam | tadātma tatsvarūpam |
kathāḥ
Von Verbalhandlung śru- (in śravaṇa°) abhängiger Akkusativ Plural?
śravaṇakāle hi śrotuḥ tadarthaḥ puraḥ iva pratibhāti | na kvacit sthitam vicārāsahatvāt | asti ca pratibhāsamānatvāt ||
niḥsāram
apy
N17: ap(i)y
atīvāntaḥsāraṃ svapnācalopamam /
bhūtākāśam ivākārabhāsuraṃ
śūnyamātrakam
N17; Ś6: śūra°
//
niḥsāram piṇḍagrahābhāvāt | atīvātiśayenāntaḥsāram cinmātrasāratvāt |
ākārabhāsuram
N17: °bhāsuram; Ś6: °bhāsvaram
nīlarūpayuktākārabhāsvaram ||
śaradabhram ivāgrastham alakṣyakṣayam ākṣayi /
varṇo vyomatalasyeva dṛśyamānam avastukam //
spaṣṭam ||
svapnāṅganāratākāram arthaniṣṭham anarthakam /
citrodyānam
ivotphullam
N17: °phullam; Ś6: °phulam
arasaṃ
sarasākṛti
N17, Ś6: °ākṛtiḥ
//
arthaniṣṭham retaḥsravākhyārthakriyāratam | anarthakam prabhāte ḥdṛśyamānatvāt vṛthābhātam | punaḥ kathambhūtam | arasam āsvādarahitam api | sarasākṛti sarasā ivākṛtiḥ yasya | tat | kim iva | utphullaṃ citrodyānam ālekhyodyānam | iva |
tasyāpi
N17: tasyā°; Ś6: tathā°
arasatve ḥpi sarasākṛtitvam prasiddham ||
prakāśam iva nistejaś citrārkānalavat sthitam /
anubhūtam manorājyam ivāsatyam avāstavam //
spaṣṭam ||
citrapadmākara
N17: °dmā(ta)*ka*ra. Silbe °ra als °āradā-Zeichen.
iva sārasaugandhyavarjitam /
śūnye prakacitaṃ nānāvarṇam ākāritātmakam //
śūnye
acetyacinmātrākhyāyāṃ
N17: acety(i)a°
śūnyabhittau | ākāritaḥ
ākārayuktaḥ
N17, Ś6: akāritaḥ akāra°
| ātmā yasya | tādṛśam ||
paramārthena śuṣyadbhir
bhūtapelavapallavaiḥ
N17: bhūtapelava°; Ś6: bhūtale lava°
/
tataṃ jaḍam
asārātma
Ś6: jaḍasamārāma; N17: jajum asārā°
kadalīstambhabhāsuram
Ś6: °stambha°; N17: °stambhā*bhā*su°
//
tataṃ vyāptam ||
sphāritekṣaṇadṛśyāndhakāracakrakavat
tatam
Ś6: °vat tatam; N17: °varttitaṃ
/
atyantam abhavadrūpam api pratyakṣavat sthitam //
sphāritekṣaṇasya dṛśyāni yāni andhakāracakrakāṇi | tadvat tatam | abhinayagamyaś cāyam arthaḥ ||
vār budbuda ivābhogi śūnyam antaḥ sphuradvapuḥ /
rasātmakaṃ satyarasam avicchinnakṣayodayam //
rasātmakam icchāsvarūpaṃ jalasvarūpaṃ ca | satyarasaṃ | satyasya cinmātratattvasya |
rasaḥ
N17: °saḥ; Ś6: °sa
yasya | tat |
cinmātratattvenaiva
N17: °mātratattve°; Ś6: °mātratve°
puṣṭiṃ gatam ity arthaḥ ||
nīhāra iva vistāri gṛhītaṃ san na kiñcana /
jaḍaṃ śūnyāspadaṃ śūnyaṃ keṣāñcit paramāṇuvat //
keṣāñcit sthūlabuddhīnāṃ tārkikāṇām ||
kiñcid bhūtamayo ḥstīti sthitaṃ śūnyam abhūtakam /
gṛhyamāṇam asadrūpaṃ niśātama ivotthitam //
ayaṃ saṃsāraḥ kiñcit bhūtamayaḥ astīti sthitam bhāsamānam | etair viśeṣaṇaiḥ samastaḥ sthitiprakaraṇārthaḥ
saṅgṛhyoktaḥ
N17: °gṛhy(e)*o*ktaḥ
| sthitiprakaraṇe evaṃrūpāyā jagatsthiter vaktum
iṣṭatvāt
N17: iṣṭatvāt; Ś6: iṣṭuvān
||
śrīrāmaḥ
pṛcchati
N17: °rāmaḥ pṛcchati; Ś6: °rāma uvāca
mahākalpakṣaye dṛśyam
āste
Ś1, Ś3: dṛśyam āste; Ś6: dṛśyam āpte; N17: dṛṣṭ(i)yam āpte
bīja
ivāṅkuram
N17, Ś1, Ś3, Ś6: aṅkuram (neutr.)
/
pare bhūya udety etat tata eveti kiṃ vada //
iti kim etad eva kim asti atha vā neti | vada kathaya ||
evambodhāḥ kim
ajñāḥ
N17: ajñāḥ; Ś6: ajñā
syur uta tajjñā iti sphuṭam /
yathāvad bhagavan brūhi sarvasaṃśayaśāntaye //
evam pūrvaślokoktarūpaḥ | bodhaḥ yeṣāṃ | te | tādṛśāḥ ||
śrīvasiṣṭha uttaram
āha
N17: uttaram āha; Ś6: uvāca
idam bīje ḥṅkura iva dṛśyam āste mahākṣaye /
brūte
N17: brūte; Ś6: bhūte
yaḥ param
ajñatvam
Ś6: ajñatvam; N17: a(j)atvam
etat tasyātiśaiśavāt //
atiśaiśavāt atimaurkhyāt ||
hetukathanam
avaśyopadeśyatvenāha
N17: °deśya°; Ś6: °deśa°
sparśe kiṃ tad asambaddhaṃ katham etad avāstavam /
viparīto
N17: °parīto; Ś6: °pareto
bodha eṣa vaktuḥ śrotuś ca maurkhyakṛt //
asambaddhaṃ tat kim bhavati | na kiñcid apīty arthaḥ | etat avāstavam asambaddhaṃ | katham bhavati | sparśe
āmukhe
N17, Ś6: āsukhe
ity | eṣa viparītaḥ bodhaḥ vaktuḥ śrotuś ca maurkhyakṛt bhavati | etat anena hetunā asambaddham bhavati iti vaktuḥ vaktavyam | anena hetunā etat avāstavaṃ na bhavatīti śrotuḥ paryanuyogaḥ kāryaḥ | anyathā tayoḥ maurkhyam eveti bhāvaḥ ||
phalitam āha
bījakāle ḥṅkura iva jagad
āste
N17, Ś3 a.c., Ś6: āste
itīha yā /
buddhiḥ
sāsatpralāpārthā
N17: °pralā*pā*rthā
mūḍhā śṛṇu kathaṃ kila //
ata ity adhyāhāryam | asatpralāpārthā asatpralāpasyevārthaḥ
yasyāḥ
N17, Ś6: yasyā
| sā | asatpralāparūpeti yāvat | mūḍhā jaḍā | kathaṃ kena hetunā | hetvakathane mamāpi maurkhyāpātaḥ syād iti bhāvaḥ ||
bījam bhavet svayaṃ dṛśyaṃ
cittādīndriyagocaraḥ
N17: °īn*dr*iya°
/
vaṭadhānādi dhānyādi yuktam atrāṅkurodbhavaḥ //
cittādīndriyagocaraḥ
N17: °īn*dr*iya°
| ata eva dṛśyam vaṭadhānādi tathā dhānyādi bījam bhavet | atra dhānādirūpe tathā dhānyādirūpe bīje | aṅkurodbhavaḥ yuktam bhavati ||
manaḥṣaṣṭhendriyātītaṃ
yaḥ
N17: ya(ḥ)*t*; Ś1: yaḥ; Ś3: yah; Ś6: yad
khād atitarām api /
bījaṃ tad bhavituṃ śaktaṃ svayambhūr
jagataḥ
N17: jagataḥ; Ś6: jana°
katham //
manaḥ ṣaṣṭhaṃ yeṣām | tāni manaḥṣaṣṭhāni | tādṛśāni ca tānīndriyāṇi | tāny atītam | svayambhūḥ cinmātram ||
ākāśād api
sūkṣmasya
N17: °kṣma*sya*
parasya paramātmanaḥ /
sarvākṣānupalabhyasya kīdṛśī bījatā katham //
spaṣṭam ||
sat sūkṣmam asadābhāsam asad eva hy ataddṛśām /
kīdṛśī bījatā tatra bījābhāve kuto ḥṅkuraḥ //
sat api yat cinmātrākhyaṃ vastu | ataddṛśām na tasmin dṛk yeṣām | te | tādṛśām | cinmātrajñānarahitānām iti yāvat | asad eva bhavati | atra hetum āha | asadābhāsam iti | asadvat ābhāsaḥ yasya | tat | tādṛśam | atrāpi hetutvena viśeṣaṇam āha sūkṣmam iti | sūkṣmatvād
asadābhāsatvam
N17: °satva(sa)m
| asadābhāsatvād asattvam ity arthaḥ | tatra tasmin cinmātrākhye vastuni | bījatā kīdṛśī bhavati | na bhavati | sthūlasyaiva bījatvayogād ity arthaḥ | bījābhāve aṅkuraḥ jagadākhyaḥ aṅkuraḥ | kutaḥ bhavati | naiva yukta ity arthaḥ ||
gaganāṅgād api svacche śūnye tatra pare pade /
kathaṃ santi jaganmerusamudragaganādayaḥ //
gaganāṅgāt svacchatvaṃ jāḍyākhyamālinyarahitatvāt jñeyam ||
nakiñcid yat kathaṃ kiñcit tatrāste vastv avastuni /
asti cet tat kathaṃ tatra vidyamānaṃ na dṛśyate //
yat cinmātram | bāhyāntaḥkaraṇātītatvāt nakiñcid bhavati | tatra tasmin | avastuni nakiñcidrūpe cinmātre |
indriyagamyatvena
N17: °tve*na*
kiñcidrūpaṃ vastu jagadākhyaṃ vastu | katham āste | tathāpi cet asti tatra vidyamānaṃ kathaṃ na dṛśyate | tarhi vidyamānatvam evāsya yuktaṃ syād iti bhāvaḥ | nanu jagataḥ vidyamānatvaṃ kathaṃ nāsti iti cet | vicārāsahatvān nāstīti brūmaḥ | yo hi vicāraṃ sahate tasyaiva vidyamānatvam | yathā rajjusarpāpekṣayā rajjoḥ ||
nakiñcidātmanaḥ kiñcit katham eti kuto ḥtha vā /
śūnyarūpād ghaṭākāśāj jāto ḥdriḥ kva kutaḥ
kadā
N17: *ka*dā
//
pūrvaślokavyākhyayaiva gatārtho ḥyaṃ
ślokaḥ
Ś6 om.: pūrva° → ślokaḥ
||
pratipakṣe kathaṃ kiñcid āste chāyātape yathā /
katham āste tamo bhānau katham āste
hime
N17: *hi*me
ḥnalaḥ //
kiñcit kim api | pratipakṣe katham āste | pratipakṣe avasthānaṃ kasyāpi na yuktam iti bhāvaḥ | viśeṣeṇaitad eva darśayati cchāyetyādi ||
merur āste katham aṇau kutaḥ kiñcid anākṛtau /
tadatadrūpayor aikyaṃ kva cchāyātapayor iva //
dṛṣṭāntāni viśeṣatayoktvā dārṣṭāntikam api tattayaiva kathayati kutaḥ kiñcid iti | kiñcit indriyagamyatvāt kiñcidrūpaṃ jagat | anākṛtau indriyāgamyatvenākārarahite cinmātre | kutaḥ na yuktam etad iti bhāvaḥ | nanv ekatve na bījāṅkuratvam anayor astīty atrāha tadatad iti | tadatadrūpayoḥ atyantabhinnayoḥ ||
sākāre vaṭadhānādāv aṅkuro ḥstīti yuktimat /
anākāre mahākāraṃ jagad astīty ayuktimat //
spaṣṭam ||
deśāntare yac ca narāntare ca buddhyādisarvendriyaśaktyadṛśyam /
nāsty eva tattadvidhabuddhibodhe nakiñcid ity eva tad ucyate ca //
deśāntare ca asmin deśe anyasmin deśe ca | narāntare ca tvayi anyeṣu nareṣu ca | kālasyāpy etad upalakṣaṇam | tena kālāntare
cety
N17: *tvayi → ce*ty
api jñeyaṃ | tenāyam arthaḥ | buddhyādīnāṃ sarvendriyaśaktīnāṃ cādṛśyaṃ yat vastu | deśāntare narāntare ca tattadvidhabuddhibodhe | tattadvidhāḥ tattatprakārāḥ | yāḥ
buddhayaḥ
N17: °y(ā)aḥ
| tāsāṃ
yaḥ
N17: yaḥ; Ś6: ye
bodhaḥ | tatra |
nāsti
N17, Ś6: narāsti
| tadviṣayo nāstīti yāvat |
paṇḍitaiḥ
N17: p(i)aṇ°
tat nakiñcid ity eva ucyate kathyate ||
tataḥ kim ity atrāha
kāryasya tat kāraṇatām prayātam vaktīti yas tasya vimūḍhabodhaḥ /
kair nāma tatkāryam udeti tasmāt svaiḥ kāraṇaughaiḥ sahakārirūpaiḥ //
tat nakiñcid iti nāmārhaṃ vastu | kāryasya
kāraṇatām
N17: °ṇ(āṃ)*atāṃ*
prayātam bhavati | iti yaḥ vakti | tasya vimūḍhabodhaḥ bhavati | nāsau tajjña iti bhāvaḥ |
sahakārikāraṇābhāvena
N17: °ṇ*ā*bhā°
tasya kāraṇatāṃ nivārayati tatkāryam iti | svaiḥ nijaiḥ | sarvasya
nakiñcidrūpacinmātrasvarūpatvena
N17: °rūpa*ci*nm*ā*trasva°
sahakārikāraṇasattā nāstīti bhāvaḥ ||
etena siddhaṃ siddhāntaṃ sargāntaślokena kathayati
durbuddhibhiḥ kāraṇakāryabhāvaṃ saṅkalpitaṃ dūratare vyudasya /
yad eva tat satyam anādimadhyaṃ jagat tad eva sthitam ity avehi //
durbuddhibhiḥ kubuddhiyuktaiḥ | saṅkalpitaṃ svasaṅkalpenollikhitam | na tu paramārthasantaṃ kāryakāraṇabhāvaṃ jagadbrahmaviṣayaṃ kāryakāraṇabhāvam | vyudasya parityajya | tvam iti avehi satyatayā niścinu iti | kim iti | anādimadhyam ādimadhyayor api sākṣitvena sthitatvāt ādimadhyarahitam | yat eva | tat prasiddham | satyam satyabhūtam cinmātrākhyaṃ vastu
asti
Ś6: asti; N17: (saṃ)sti
| tad eva na tu
tatkāryam
Ś6: °kāryam; N17: °kar°
| jagat asti | iti
śivam
Ś6 om.: iti śivam
||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ
śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ
N17, Ś6: °mokṣopāyaviracitāyāṃ
janyajanakanirākaraṇaṃ sthitiprakaraṇe prathamaḥ sargaḥ ||
vasiṣṭha
Ś6: śrīva°
uvāca
athaitadabhyupagame vacmi vedyavidāṃ vara /
samastakalanātīte mahācidvyomni nirmale //
jagadādyaṅkuras tatra yady asti tad asau tadā /
kair ivodeti kathaya kāraṇaiḥ sahakāribhiḥ //
he
Ś6: oṃ he
vedyavidāṃ vara | athāham etat bījatvam | aṅgīkṛtya | vacmi kathayāmi | kiṃ vakṣīty apekṣāyām āha samasteti | samastakalanātīte sarvakāryakāraṇabhāvādikalanātīte | nirmale cetyākhyamalādūṣite | sahakāribhiḥ kāraṇaiḥ sahakārikāraṇaiḥ | yugmam ||
sahakārikāraṇānām abhāve vāṅkurodgatiḥ /
vandhyākanyā ca dṛṣṭeha na kadācana kenacit //
vāśabdaḥ pādapūraṇārthaḥ | caśabdaḥ samuccaye ||
sahakārikāraṇānām abhāve yac ca
voditam
N17: v(e)*o*di°
/
mūlakāraṇam evātmā tat svabhāve sthitaṃ tathā //
yat ca jagadākhyaṃ kāryam | sahakārikāraṇānām abhāve uditam kāraṇāt anyatayā prādurbhūtam bhavati | tat tathā tena prakāreṇa | svabhāve svasvarūpe | sthitam | mūlakāraṇam ātmā mūlakāraṇabhūta ātmaiva bhavati | na kāryam | sahakārikāraṇasambhava eva
kāryatvadarśanāt
N17: °rya*tva*dar°
||
sargādau sargarūpeṇa brahmaivātmani
tiṣṭhati
Ś6: °ṣṭha°; N17: °ṣṭa°
/
yathāsthitam anākāraṃ kva janyajanakakramaḥ //
sargādau cetyonmukhatāsamaye ||
atha pṛthvyādayo ḥnye vā kuto ḥpy āgatya kurvate /
sahakārikāraṇatvaṃ tat pūrvaivātra dūṣaṇā //
pūrvā dūṣaṇeti | sargāgame yā dūṣaṇā asti sā eva
sahakāryabhimatapṛthvyādyāgame
Ś6: sahakāryibhi°
ḥpy astīty arthaḥ ||
phalitam āha
tasmāt pare jagac chāntam āste tat sahakāraṇaiḥ /
vinā prasaratīty uktir bālasya na vipaścitaḥ //
tasmāt tato
hetoḥ
N17, Ś6: °to
| jagat pare śāntam bījatvena sthitam asti | sahakāraṇaiḥ sahakārikāraṇaiḥ vinā | tat prasarati ity uktiḥ bālasya mūrkhasya | bhavati | vipaścitaḥ paṇḍitasya | na bhavati ||
paramaphalitaṃ kathayati
tasmād rāma jagan nāsīn na cāsti na bhaviṣyati /
cetanākāśam evācchaṃ kacatīttham ivātmani //
he rāma | tasmāt jagat nāsīt na cāsti na ca bhaviṣyati sahakārikāraṇābhāvāt | punaḥ kim etat sphuratīty | atrāha cetaneti | accham cetyarahitaṃ | cetanākāśam cinmātrākāśam | ātmani ittham jagadrūpeṇa | sphurati iva kacati iva ||
atyantābhāva evāsya jagato vidyate yadā /
tadā brahmedam akhilam iti sad rāma nānyathā //
anyathā asat ||
nanu prāgabhāvādir eva kathaṃ nātrāsti | kim atyantābhāvenety | atrāha
pūrvapradhvaṃsanānyoḥnyābhāvair
N17, Ś6: °pradhvaṃsinā°
yad upaśāmyati /
aśāntam eva tac citte na śāmyaty eva tad yataḥ //
pūrvapradhvaṃsanānyoḥnyābhāvaiḥ
N17, Ś6: °pradhvesanā°
prāgabhāvena pradhvaṃsābhāvena anyoḥnyābhāvena ca | yat śāmyati tat aśāntam eva bhavati | yataḥ tat vastu | citte manasi | na śāmyati saṃskāratvena sthitatvāt | tasmād atyantābhāva evātra yukta iti bhāvaḥ ||
atyantābhāvam evāto jagaddṛśyasya sarvadā /
varjayitvetarā yuktir nāsty
evānarthasaṅkṣaye
Ś6: nāsty evā°; N17: nāste vā°
//
jagaddṛśyasyātyantābhāva eva jagadrūpasyānarthasya kṣaye yuktiḥ nānyat kiñcid iti piṇḍārthaḥ ||
cidākāśasya bodho ḥyaṃ jagadādīti yat sthitam /
ayaṃ so ḥham idaṃ rūpālokacittakalādy api //
idaṃ jagadādīti yat sthitam asti | ayam cidākāśasya bodha eva bhavati | nānyat | ādiśabdena pralayasya grahaṇam | jagadādīti
viśeṣeṇa
N17: viśeṣeṇa; Ś6: viṣeṣaṇaṃ
kathayati ayaṃ so ḥham ityādi | cittakalā manaskāraḥ ||
idam arkādi pṛthvyādi tathedaṃ vatsarādi ca /
ayaṃ kalpaḥ
kṣaṇaś
Ś1, Ś3: kalpaḥ kṣaṇaś; N17, Ś6: kalpakṣaṇaś
cāyam ime maraṇajanmane //
spaṣṭam ||
ayaṃ kalpāntasaṃrambho mahākalpānta eṣa saḥ /
ayaṃ sa sargaprārambho bhāvābhāvakramas tv asau //
spaṣṭam ||
lakṣāṇīmāni kalpānām imā
brahmāṇḍakoṭayaḥ
Ś1: °koṭayaḥ; N17, Ś3, Ś6: °keṭayaḥ
/
ime brahmendranicayā imā viṣṇvādiśaktayaḥ //
viṣṇvādirūpāḥ śaktayaḥ viṣṇvādiśaktayaḥ ||
ete ceme pariṇatā ime bhūya upāgatāḥ /
imāni dhiṣṇyajālāni deśakālakalā
imāḥ
Ś6: imā
//
ete ime pariṇatāḥ mṛtāḥ ||
upasaṃhāraṃ karoti
mahācitparamākāśam anāvṛttam anantakam /
yathā pūrvaṃ sthitaṃ śāntam ity evaṃ kacati svayam //
anāvṛttam āvṛttirahitam | anantakam antarahitam | śāntam svasmin svarūpe eva sarvadā nilīnam | mahācitparamākāśam | iti anena prakāreṇa | evam jagadrūpeṇa | kacati sphurati ||
paramāṇusahasrāṃśabhāsa etā mahāciteḥ /
svabhāvabhūtā evāntaḥsthitā nāyānti yānti no //
mahāciteḥ
antaḥsthitāḥ
N17, Ś6: antasthitaḥ
| ata eva svabhāvabhūtāḥ | paramāṇoḥ yaḥ sahasrāṃśaḥ | tatparimāṇāḥ bhāsaḥ dīptayaḥ | etāḥ
sargaparamparāḥ
Ś6: °paraparamparāḥ
| na āyānti no yānti sadā sthitatvāt ||
svayam antaś camatkāro yas samudgīryate citā /
tat sargabhānam bhātīdam bhārūpaṃ na ca bhittimat //
citā cinmātreṇa |
antaḥsthitaḥ
N17, Ś6: antasthitaḥ
yaḥ camatkāraḥ svarūpaparāmarśarūpaḥ āsvādaḥ | bahiḥ samudgīryate samyak udgīryate |
tat
N17: *tat*
idaṃ samudgiraṇaṃ | sargabhānam bhāti | idaṃ kathambhūtam | bhārūpam jñānasvarūpam | na bhittimat bhittirahitam ||
nodyanti na ca naśyanti nāyānti na ca yānti ca /
mahāśilāntarlekhānāṃ sanniveśa ivācalāḥ //
sargā
Ś6: sarga
iti
śeṣaḥ
N17: °ṣ(ā)aḥ
||
ime sargāḥ prasphuranti svataḥ svātmani nirmale /
nabhasīva nabhobhāgā nirākārā nirākṛtau //
svataḥ svabhāvena ||
dravatvānīva toyasya spandā iva sadāgateḥ /
āvartā iva vāmbhodher guṇino vāthavā guṇāḥ //
pūrvaślokadṛṣṭāntatvenaiva yojyam ||
*
Vgl. BĀU II 4,12
vijñānaghana evaikam idam ittham iva sthitam /
sodayāstamayārambham anantaṃ śāntam ātatam //
vijñānaghane jñānaikasvarūpe cinmātratattve | idam jagat ||
sahakāryādihetūnām abhāve śūnyatā jagat /
svayambhūr jāyate ceti kilonmattakaphūtkṛtam //
unmattakaphūtkṛtam unmattapralāpaḥ ||
sargāntaślokena phalitaṃ kathayati
praśāntasarvārthakalākalaṅko nirastaniḥśeṣavikalpatalpaḥ /
cirāya
vidrāvitadīrghanidro
N17, Ś6: nidrāvita°
bhavābhayo bhūṣitabhūḥ prabuddhaḥ //
tasmād ity adhyāhāryam | tasmāt tvam bhava | kīdṛśa ity apekṣāyāṃ viśeṣaṇāny āha praśānta ityādi | praśāntaḥ brahmaikatāvijñānena prakarṣeṇa śāntaḥ |
sarvārtharūpaḥ
N17: °rvā*rtha*rū°
kalaṅkaḥ yasya | saḥ | nirastā niḥśeṣavikalpā eva talpam yena | saḥ | vidrāvitā dīrghanidrā avidyārūpā dīrghanidrā yena | saḥ | ata eva prabuddhaḥ samyagjñānayuktaḥ | ataḥ abhayaḥ bhayarahitaḥ | iti
śivam
Ś6 om.: iti śivam
||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ sthitiprakaraṇe dvitīyaḥ sargaḥ ||
*
Ś6: iti śrībhāskaraviracitāyāṃ sthitiprakaraṇe sargaḥ ||2||
śrīrāmaḥ
pṛcchati
Ś6: oṃ śrīrāma uvāca
mahāpralayasargādau prathamo ḥsau prajāpatiḥ /
smṛtyātmā jāyate sarge smṛtyātmaiva tato jagat //
*
Ś6: oṃ pra°
prathamaḥ prajāpatiḥ śuddhamanorūpaḥ brahmā | smṛtyātma smṛtirūpam ||
śrīvasiṣṭhaḥ uttaraṃ
kathayati
Ś6 om.: uttaraṃ kathayati
mahāpralayasargādāv evam etad raghūdvaha /
smṛtyātmaiva bhavaty ādau prathamo ḥsau prajāpatiḥ //
evam etat etat satyam evety arthaḥ ||
tatsaṅkalpātma ca jagat
smṛtyātmaivam
Ś6: °ātmavam
idaṃ tataḥ /
iti saṅkalpanagaraṃ sthitam pūrvaprajāpateḥ //
tatsaṅkalpātma
smṛtisvarūpaprajāpatisvarūpam
N17: (pra)smṛti°
||
iti sthite ḥpi sā rāma tasya
pūrvaprajāpateḥ
N17, Ś6: °pate
/
sthitir na sambhavaty eva
nabhasīva
Ś1, Ś3: nabhasīva; N17, Ś6: nabhasy eva
mahādrumaḥ //
sā smṛtirūpā ||
śrīrāmaḥ
pṛcchati
Ś6 om.: pṛcchati
na sambhavati kim brahman sargādau prāktanī smṛtiḥ /
mahāpralayasammohair
N17: °pr(ya)alaya°
naśyati prāksmṛtiḥ katham //
mahāpralayasammohaiḥ mahāpralayakṛtābhiḥ mūrcchābhiḥ ||
śrīvasiṣṭha uttaraṃ
kathayati
Ś6 om.: uttaraṃ kathayati
prāṅmahāpralaye prājña pūrve brahmādayaḥ purā /
kila nirvāṇam āyātās te ḥvaśyam brahmatāṃ gatāḥ //
nirvāṇam
Ś6: nirvāṇa
muktim ||
prāktanyāḥ kaḥ smṛtes smartā tasmāt kathaya suvrata /
smṛtir
Ś3: smṛtir; N17, Ś1, Ś6: smṛti°
nirmūlatāṃ yātā smartur muktatayā yataḥ //
spaṣṭam ||
ataḥ smartur abhāve sā smṛtiḥ kodetu kiṃ katham /
avaśyaṃ hi mahākalpe sarve mokṣaikabhāginaḥ //
spaṣṭam
Ś6 om.: spaṣṭam
||
nānubhūte ḥnubhūte ca svataś cidvyomni yā smṛtiḥ /
sā jagacchrīr iti prauḍhā dṛśyābhāve hi citprabhā //
svataḥ na tu prajāpatirūpagrahāt | nānubhūte pūrvānanubhūte viṣaye | anubhūte pūrvam anubhūte viṣaye | cidvyomni yā smṛtiḥ bhavati | sā jagacchrīr iti prauḍhā bhavati | na prajāpatismṛtir
iti
N17: °tir i*ti*
bhāvaḥ | kuta etad ity | atrāha dṛśyeti | hi yasmāt | dṛśyābhāve smṛtirūpadṛśyābhāve | citprabhā eva bhavati | na prajāpatiprabhā ||
athavālam anayā smṛtikalpanayā | yataḥ citprabhaiva jagad astīty abhiprāyenāha
bhāti saṃvitprabhaivāccham anādyantāvabhāsinī /
yat tad etaj jagad iti svayambhūr iti ca sthitam //
anādyantāvabhāsinī sadā bhātatvenādyantāvabhāsarahitā | saṃvitprabhā eva acchaṃ
yat
N17: *yat*
bhāti tat etat jagad iti sthitam bhavati | svayambhūr iti ca sthitam bhavati | ataḥ smṛteḥ svayambhuvaś ca na kāpi sattāstīti bhāvaḥ ||
anādikālasaṃsiddhaṃ yad bhānam brahmaṇo nijam /
sa ātivāhiko deho virājo jagadākṛtiḥ //
anādikālasaṃsiddham satatasiddham | brahmaṇaḥ cinmātratattvasya | yat nijaṃ svasambandhi | bhānam bhavati | saḥ virājaḥ virāḍrūpasya prajāpateḥ | ātivāhikaḥ dehaḥ bhavati | kathambhūtaḥ |
jagadākṛtiḥ
N17, Ś6: °ākṛti
samastajagatsvarūpaḥ ||
paramāṇāv idam bhāti jagat sabhuvanatrayam /
deśakālakriyādravyadinarātrikramānvitam //
dravyam kriyāviṣayaḥ padārthaḥ | paramāṇvantas tribhuvanābhānam
indrasya
Ś6: °bhuvanam in°
nirvāṇaprakaraṇe
vakṣyati
Vgl. YV VII 13-14; M° VI 170-171
||
paramāṇum prati tatas
tasyāntas
Ś6: tasyāṃtasyāntas
tādṛg eva ca /
bhāti
bhāsvaritākāraṃ
Ś1, Ś3, Ś6: bhāsvaritā°; N17: bhāsuritā°
tādṛggirikulāvṛtam
N17, Ś1, Ś3, Ś6: °kulam punaḥ
//
tataḥ tato hetoḥ | tasya paramāṇvantarvartinaḥ tribhuvanasya | prati paramāṇum antaḥ pratiparamāṇumadhye | tādṛk eva na tv anyarūpam |
bhāsvaritākāraṃ
Ś6: bhāsvaritā°; N17: bhāsuritā°
tādṛggirikulāvṛtam
tādṛśaparvatasamūhākulam
Ś6: °parvata°; N17: °pacata°
| arthāt tribhuvanam bhāti ||
tatrāpi tādṛgākāram evam praty aṇum ātatam /
dṛśyam ābhāti bhārūpam etad aṅga na vāstavam //
tatrāpi pratyaṇuvartini
tribhuvane
N17: °tri(pu)bhu°
ḥpi | bhārūpam jñānasvarūpam | phalitam āha etad iti | he aṅga | ataḥ etat tribhuvanam | vāstavam paramārthasat | na bhavati | svapnavad bhārūpatvāt ||
ity asty anto na saddṛṣṭer asaddṛṣṭeś ca vā kvacit /
asyās tv abhyuditam buddham abuddham prati vānagha //
iti anena prakāreṇa | saddṛṣṭeḥ cinmātradṛṣṭeḥ | asaddṛṣṭeḥ cetyadṛṣṭeḥ vā | anto ḥvasānam | nāsti | asyāḥ saddṛṣṭer asaddṛṣṭeś ca | abhyuditam abhyudayaḥ | prādurbhāva iti yāvat | buddham prati abuddham prati vā bhavati | buddham prati saddṛṣṭeḥ
abhyudayaḥ
N17: °dṛṣṭeḥ abhyudayaḥ; Ś6: °dṛṣṭer anto nāsti
asaddṛṣṭeḥ abuddham pratīti kramo jñeyaḥ ||
nanu ekā eva bhāsamānā jagadākhyā dṛṣṭir asti | tat katham uktam buddham prati saddṛṣṭer anto nāsti asaddṛṣṭer abuddham pratīty | āha
buddham pratīdam brahmaiva kevalaṃ śāntam avyayam /
abuddham prati tu dvaitam
bhāsuram
N17: bhāsuram; Ś6: bhāsvaram
bhuvanānvitam //
idam eva jagat | buddhasya saddṛṣṭyā bhāti | abuddhasyāsaddṛṣṭyā | yathā ekaḥ rajjuḥ buddham prati rajjutayā bhāti | abuddham prati sarpatayeti bhāvaḥ ||
yathedam bhāsuram bhāti jagad aṇḍakajṛmbhitam /
tathā koṭisahasrāṇi bhānty
anyāny
N17: °any*ā*°
apy aṇāv aṇau //
spaṣṭam ||
yathā stambhe putrikāntas tasyāś cāṅgeṣu putrikā /
tasyāś ca putrikāsty aṅge tathā trailokyaputrikā //
trailokyākhyā
N17, Ś6: trailokā°
putrikā trailokyaputrikā ||
na bhinnā na ca saṅkhyeyā yathādrau paramāṇavaḥ /
tathā brahmabṛhanmerau trailokyaparamāṇavaḥ //
spaṣṭam ||
sūryaughāṃśuṣv asaṅkhyātuṃ śakyante
laghavo
N17: l(ā)agha°
ḥṇavaḥ /
nānādyantāś
cidāditye
Ś6: °āditye; N17: °ādityo
trailokyaparamāṇavaḥ //
spaṣṭam ||
yathāṇavo vahanty arkadīptiṣv apsu rajaḥsu ca /
tathā vahante cidvyomni trailokyaparamāṇavaḥ //
spaṣṭam ||
śūnyānubhavamātrātma
bhūtākāśam
N17: °ānubh(ā)ava°
idaṃ yathā /
sargānubhavamātrātma
N17: sargānu°; Ś6: sarvānu°
cidākāśam idaṃ tathā //
śūnyasya
N17: śūnyasya; Ś6: anyasya
yaḥ anubhavaḥ | tanmātram ātmā svarūpaṃ yasya | tat ||
sargas tu sargaśabdārthatayā buddho nayaty adhaḥ /
sa brahmaśabdārthatayā buddhaḥ śreyo bhavaty alam //
śreyaḥ mokṣarūpam ||
sargāntaślokenāpy
Ś6 om.: sargāntaślokenāpy
etad eva kathayati
vijñānātmā śāsitā viśvabījam brahmaivādyaṃ svaṃ cidākāśamātraṃ /
tasmāj jātaṃ yat tad eveti vedyaṃ viddhi svāntar
bodhasambodhamātram
Ś6: °sambodha°; N17: °sambhodha°
//
vijñānātmā
jñānaikasvarūpaḥ
N17: jñānaika°; Ś6: jñāneka°
| śāsitā prerakaḥ | svam sarveṣām ātmatvena sthitam | cidākāśamātram ādyam brahmaiva viśvabījaṃ viśvasya bījam iva bījam | na tu sākṣād bījam | tasya samanantaram eva nirākṛtatvāt | bhavati | tasmāt tādṛśāt
brahmaṇaḥ
N17: °ma*ṇaḥ*
| yat jātam bhavati | tat tad eva bhavati | iti ato hetoḥ | tvam vedyam vidikriyāviṣayam bhāvajātam | svāntaḥ svamanasi | bodhasya yaḥ sambodhaḥ svaparāmarśaḥ | tanmātraṃ
viddhi
Ś6: viddhi; N17: viddhir
jānīhi | liṅgasaṅkaro ḥliṅgatvadyotanārthaḥ | iti
śivam
Ś6 om.: iti śivam
||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ sthitiprakaraṇe tṛtīyaḥ sargaḥ ||
*
Ś6: bhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ sargaḥ ||3||
*
Ś6: śrīvasiṣṭhaḥ
indriyagrāmasaṅgrāmasetunā bhavasāgaraḥ |
tīryate netareṇeha kenacin nāma karmaṇā //
*
Ś6: oṃ in°
indriyagrāmeṇendriyasamūhena | yaḥ saṅgrāmaḥ | sa eva setuḥ | tena ||
śāstrasatsaṅgamābhyāsaiḥ saviveko jitendriyaḥ /
atyantābhāvam evāsya dṛśyaughasyāvagacchati //
avagacchati jānāti ||
etat te kathitaṃ sarvaṃ svarūpaṃ rūpiṇāṃ vara /
saṃsārasāgaraśreṇyo yathāyānti prayānti ca //
he rūpiṇāṃ vara | mayā te | arthāt saṃsārasāgaraśreṇīnāṃ sarvam svarūpam | kathitam | tathā saṃsārasāgaraśreṇyāḥ yathāyānti prayānti ca | tad api kathitam ||
bahunātra kim uktena manaḥ
karmadrumāṅkuram
N17, Ś1, Ś3, Ś6: °āṅkuraḥ
/
tasmiṃś chinne jagacchākhaś chinnaḥ karmatarur bhavet //
karmataruḥ kathambhūtaḥ | jaganty eva śākhāḥ yasya | saḥ | tādṛśaḥ ||
manaḥ sarvam idaṃ rāma tasminn antaś cikitsite /
cikitsito ḥyaṃ sakalo janmajālamayo bhavaḥ //
spaṣṭam ||
tad etaj jāyate loke mano malalavākulam /
manaso vyatirekeṇa dehaḥ kva kila dṛśyate //
jāyate jagattayā utpadyate | malalavākulam
saṅkalpākhyamalaleśākulam
N17: *saṅkalpā° → °kulam*
||
dṛśyātyantāsambhavanam ṛte nānyena hetunā /
manaḥpiśācaḥ
Ś6: °śācaḥ; N17: °śāca
praśamaṃ yāti kalpaśatair api //
dṛśyātyantāsambhavanaṃ dṛśyātyantābhāvam ||
etac ca sambhavaty eva manovyādhicikitsane /
dṛśyātyantāsambhavātma paramauṣadham uttamam //
manovyādhicikitsane
Ś6: °dhi(vi)cikit°
kārye | sambhavaty eva prabhavaty eva ||
mano moham upādatte mriyate jāyate punaḥ /
kasyacit tu prasādena badhyate mucyate punaḥ //
kasyacid anākhyasya cinmātrasya ||
sphuratītthaṃ jagat sarvaṃ citte mananamanthare /
śūnya evāmbare sphāre gandharvāṇām puraṃ yathā //
mananamanthare mananabharite ||
manasīdaṃ jagat kṛtsnaṃ sphāraṃ sphurati cāsti ca /
puṣpaguccha ivāmodas tatsthas tasmād ivetaraḥ //
sphāram vistīrṇam ||
yathā tilakaṇe tailaṃ guṇo guṇini vā yathā /
yathā dharmiṇi vā dharmas tathedam manasi sthitam //
spaṣṭam ||
yathāmbhasi taraṅgaugha indau dvīndubhramo yathā /
mṛgatṛṣṇā yathā tāpe saṃsāraś cittake tathā //
spaṣṭam ||
raśmijālaṃ yathā sūrye
yathālokaś
N17: °āl(e)*o*°
ca tejasi /
yathauṣṇyaṃ
citrabhānau
N17: °aurṣṇyaṃ °(m)*bh*ānau
ca manasīdaṃ tathā jagat //
spaṣṭam ||
śaityaṃ yathaiva tuhine yathā nabhasi śūnyatā /
yathā cañcalatā vāyau manasīdaṃ tathā jagat //
spaṣṭam ||
sargāntaślokenāpy
Ś6 om.: sargāntaślokenāpy
etad eva kathayati
mano jagaj jagad akhilaṃ tathā manaḥ parasparaṃ tv avirahitaṃ sadaiva hi /
tayor dvayor manasi nirantaraṃ kṣate kṣataṃ jagan na tu jagati kṣate manaḥ //
nirantaram atiśayena | tayoḥ dvayor iti nirdhāraṇe ṣaṣṭhī | tasmān mana eva samyagjñānādyupāyena nāśanīyam iti bhāvaḥ | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ sthitiprakaraṇe caturthaḥ sargaḥ ||
*
Ś1 (p. 325): samāptaś cāyaṃ utpattiprakaraṇaṃ ||124||
śrīrāmaḥ
pṛcchati
Ś6: oṃ śrīrāma uvāca
bhagavan sarvadharmajña pūrvāparavidāṃ vara /
ayam manasi saṃsāraḥ sphāraḥ katham iva sthitaḥ //
manasi paramāṇurūpe manasi | sphāraḥ vistīrṇaḥ ||
yathāyam manasi
sphāra
Ś6: sphāra; N17: °raḥ
ārambhaḥ sphurati sphuṭam /
dṛṣṭāntadṛṣṭyā sphuṭayā tathā kathaya me ḥnagha //
ārambhaḥ jagadākhya ārambhaḥ ||
śrīvasiṣṭha uttaraṃ
kathayati
Ś6 om.: uttaraṃ kathayati
yathaindavānāṃ
viprāṇāṃ
Vgl. YV III 85-88
jaganty avapuṣām api /
sthitāni jātadārḍhyāni manasīdaṃ tathā sthitam //
avapuṣām mṛtatvena śarīrarahitānām ||
lavaṇasya yathā
rājñaś
Vgl. YV III 104-109
cendrajālākulākṛteḥ /
caṇḍālatvam anuprāptaṃ tathedam manasi sthitam //
indrajālena aindrajālikaprayuktenendrajālenākulā ākṛtir yasya | saḥ ||
bhārgavasya ciraṃ kālaṃ svargabhogabubhukṣayā /
bhogeśvaratvaṃ ca yathā tathedam manasi sthitam //
bhārgavasya śukrasya ||
śrīrāmaḥ
pṛcchati
Ś6 om.: pṛcchati
bhagavan bhṛguputrasya svargabhogabubhukṣayā /
katham bhogādhināthatvaṃ saṃsāritvam babhūva ca //
bhogādhināthatvaṃ kiṃ saṃsāritvaṃ saṃsārabhāvaḥ ||
śrīvasiṣṭhaḥ uttaram
āha
Ś6 om.: uttaram āha
śṛṇu rāma purā vṛttaṃ saṃvādam bhṛgukālayoḥ /
sānau mandaraśailasya tamālaviṭapākule //
spaṣṭam ||
purā mandaraśailasya sānau kusumasaṅkule /
atapyata tapo ghoraṃ kasmiṃścid bhagavān bhṛguḥ //
spaṣṭam ||
tam upāste sma tejasvī bālaḥ putro mahāmatiḥ /
śukraḥ sakalacandrābhaḥ prakāśa iva bhāskaram //
spaṣṭam ||
bhṛgur varavane tasmin samādhāv eva saṃsthitaḥ /
sarvakālaṃ samutkīrṇo vanopalatalād iva //
āsīd ity adhyāhāryam ||
śukraḥ kusumaśayyāsu kaladhautābjinīṣu ca /
mandāratarudolāsu bālo ḥramata līlayā //
ramaṇe hetum āha bāla iti ||
vidyāvidyādṛśor madhye śukro prāptamahāpadaḥ /
triśaṅkur iva rodoḥntar avartata tadā kila //
rodoḥntaḥ rodasyoḥ dvyāvāpṛthivyor | antaḥ madhye ||
nirvikalpasamādhisthe sa kadācit pitary
atha
N17: ath(ā)a
/
avyagro ḥbhavad ekānte jitārir iva bhūmipaḥ //
spaṣṭam ||
dadarśāpsarasaṃ tatra gacchantīṃ nabhasaḥ pathā /
kṣīrodamadhyalulitāṃ lakṣmīm iva janārdanaḥ //
apsarasaṃ viśinaṣṭi
mandāramālyavalitām mandānilacalālakām /
hārijhāṅkārigamanāṃ
sugandhitanabhoḥnilām
N17: namoḥnilām; Ś6: nabhoḥlilām
//
spaṣṭam ||
lāvaṇyapādapalatām madaghūrṇitalocanām /
amṛtīkṛtataddeśāṃ
Ś1, Ś3: amṛtī°; N17, Ś6: amṛte
dehendūdayakāntibhiḥ //
spaṣṭam ||
kāntām ālokya tasyābhūd ullāsataralam manaḥ /
dṛṣṭe nirmalapūrṇendau vapur ambunidher iva //
spaṣṭam ||
sargāntaślokena
suravadhūtvam
N17: °dhū*tvam*
asya
kathayati
Ś6: Mūla und Kommentar von hier an nicht mehr weiter ausgeführt.
manasijeṣuśatāhatam āśaye sa parirudhya manas
tadanūśanāḥ
N17, Ś3: °ūśanāḥ; Ś1: °ūśanaḥ. Nominativ uśanāḥ auch IV 6,1d; IV 8,21a.
/
vigalitetaravṛttitayātmanā suravadhūmaya eva babhūva saḥ //
āśaye hṛddeśe | parirudhya anyābhyaḥ vṛttibhyaḥ baddhvā | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ sthitiprakaraṇe pañcamaḥ sargaḥ ||
atha tām manasā dhyāyaṃs tatraivāmīlitekṣaṇaḥ /
ārabdhavān manorājyam idam ekaḥ
kilośanāḥ
N17, Ś3: °ośanāḥ; Ś1: °ośan*ā*ḥ.
//
uśanāḥ
N17: uśanāḥ; Ś6: oṃ uśanāḥ
śukraḥ ||
eṣā hi lalanā
vyomni
N17: vy(e)*o*mni
sahasranayanālaye /
samprāpto ḥyam ahaṃ svargam ālolasurasundaram //
sahasranayanālaye svarge ||
ime te
mṛdumandārakusumottaṃsasundarāḥ
N17: °su*mo*ttaṃ°
/
dravatkanakaniḥṣyandavilāsivapuṣaḥ surāḥ //
spaṣṭam ||
imās tā
locanollāsasṛṣṭanīlābjavṛṣṭayaḥ
Ś3: °sṛṣṭanīlābjavṛṣṭayaḥ°; Ś1: °(sṛ)*vṛ*ṣṭanīlābjavṛṣṭayaḥ°; N17: °vṛṣṭanīlābjasṛṣṭayaḥ°
/
mugdhā hāsavilāsinyaḥ kāntā hariṇadṛṣṭayaḥ //
spaṣṭam ||
ime te kaustubhoddyotā anyoḥnyapratibimbitāḥ /
viśvarūpopamākārā maruto mattakāśinaḥ //
viśvarūpasya viṣṇoḥ | samaḥ ākāraḥ yeṣāṃ | te | maruto
devaviśeṣāḥ
N17, Ś6: °viśeṣaḥ
||
airāvaṇakaṭāmodaviraktamadhupaśrutāḥ /
imās tāḥ kākalīgītā gīrvāṇagaṇagītayaḥ //
kākalīgītāḥ kākalīgītākhyāḥ ||
iyaṃ sā kanakāmbhojacaradvairiñcasārasā /
mandākinītaṭodyānaviśrāntasuranāyikā //
spaṣṭam ||
ete te yamacandrendrasūryānilajalānalāḥ /
lokapālās tanūddyotakīrṇadīptojjvalārciṣaḥ //
spaṣṭam ||
ayaṃ sa suravikrāntahetikaṇḍūyitānanaḥ /
airāvaṇo raṇaddantaprotadaityendramaṇḍalaḥ //
suraiḥ devaiḥ |
vikrāntahetibhiḥ
N17: °vikrānta°; Ś6: °vikrānti°
kaṇḍūyitam ānanam yasya | saḥ ||
ime te bhūtalasthānā vyomatārakatāṃ gatāḥ /
vaimānikāś calaccāruhāracāmarakuṇḍalāḥ //
bhūtale sthānaṃ yeṣām | te bhūtalasthānāḥ ||
imās tā vividhodyānamaṇimandiramaṇḍitāḥ /
vimānapaṅktayaś cārucāmīkaramayātapāḥ //
cārucāmīkaramayaḥ ātapaḥ uddyotaḥ yāsām | tāḥ ||
merūpalatalāsphālaśīkarākīrṇadevatāḥ /
etās tāḥ kīrṇamandārā gaṅgāsalilavīcayaḥ //
merūpalataleṣu yaḥ āsphālaḥ
vighaṭṭanam
N17: °ghaṭ*ṭa*nam
| tena ye śīkarāḥ | taiḥ ākīrṇāḥ devatāḥ yābhis |
tāḥ
Ś6: yābhis tāḥ; N17: yābhitāḥ
||
etāḥ prasṛtamandāramañjarīpuñjapiñjarāḥ /
dolālolāpsaraḥśreṇyaḥ śakropavanavīthayaḥ //
spaṣṭam ||
ime te kundamandāramakarandasugandhayaḥ /
candrāṃśunikarākārāḥ
N17: °ā[ṃ]śu°
pārijātasamīraṇāḥ //
spaṣṭam ||
puṣpakesaranīhārapaṭavāseraṇotsukaiḥ /
latāṅganāgaṇair vyāptam idaṃ tan nandanaṃ vanam //
puṣpakesaram eva
nīhāraḥ
Ś6: Ende der Abschrift.
| sa eva paṭavāsaḥ | tasya yat īraṇam cālanam | tatrautsukaiḥ ||
kāntagītaravānandapranartitasurāṅganau
N17: °prana⟨ṃ⟩rtita°
/
imau tau vallakīsnigdhasvarau nāradatumburū //
spaṣṭam ||
ime te puṇyakartāro bhūribhūṣanabhūṣitāḥ /
vyomany uḍḍayamāneṣu vimāneṣu sukhaṃ sthitāḥ //
spaṣṭam
N17: *spaṣṭam*
||
madamanmathamattāṅgya imās tāḥ surayoṣitaḥ /
deveśvaraṃ niṣevante vanaṃ vanalatā iva //
spaṣṭam ||
candrāṃśujālakusumāś
cintāmaṇigulucchakāḥ
N17: °gul⟨ū⟩[u]ccha°
/
kalpavṛkṣa ime
pakvaratnastavakadanturāḥ
N17: °ratnās tavaka°
//
spaṣṭam ||
iha tāvad imaṃ śakram aham āsanasaṃsthitam /
dvitīyam iva deveśam pūjayaivābhivādaye //
deveśam mahādevam ||
iti sañcintya śukreṇa manasaiva śacīpatiḥ /
tenābhivāditas tatra dvitīya iva vai bhṛguḥ //
manasā eva na tu kāyena ||
atha sādaram utthāya śukraḥ śakreṇa pūjitaḥ /
gṛhītahastam ānīya samīpa upaveśitaḥ //
spaṣṭam ||
dhanyas tvadāgamenādya svargo
ḥyaṃ
Ś1, Ś3: dhanyas tvadāgamenādya svargo ḥyaṃ (N17 vom Schreiber ausgespart)
śukra śobhate /
uṣyatāṃ ciram eveha śakra ittham uvāca tam //
spaṣṭam ||
atha tatropaviśyāsau bhārgavaḥ
śobhitānanaḥ
Ś1, Ś3: śobhitā°; N17: ś- -tā°
/
śriyaṃ jahāra śaśinaḥ sakalasyāmalasya ca //
spaṣṭam ||
sargāntaślokenāsya
N17: sa[r]gānta°
naratvatyāgaṃ kathayati
sakalasuragaṇābhivandito ḥsau bhṛgutanayaḥ śatamanyupārśvasaṃsthaḥ /
cirataram
Ś1, Ś3: °taram; N17: °talam
atulām avāpa tuṣṭiṃ naramatim ujjhitavān alam babhūva //
asau śukraḥ | naramatim naro ḥham iti buddhim | alam atiśayena | ujjhitavān babhūva sampannaḥ | devatvam eva svasmin jñātavān iti bhāvaḥ | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ sthitiprakaraṇe ṣaṣṭhaḥ sargaḥ ||
iti śukraḥ puram prāpya vaibudhaṃ svena cetasā /
visasmāra nijam bhāvam prāktanaṃ vyasanaṃ vinā //
iti evam | śukraḥ svena cetasā vaibudham puram prāpya | vyasanam apsaroviṣayām āsaktiṃ | vinā | sarvaṃ nijam prāktanam bhāvam visasmāra | vyasanasyāpi mānuṣabhāve evodbhūtatvāt prāktanatvaṃ jñeyam ||
muhūrtam atha viśramya tasya pārśve
śacīpateḥ
N17: °pat(i)*e*ḥ
/
svargaṃ vihartum uttasthau svarvāsiparicoditaḥ //
svarvāsiparicoditaḥ amaracoditaḥ ||
svargaśriyaṃ samālokya lolalocanalāñchitam /
straiṇaṃ draṣṭuṃ jagāmāsau nalinīm iva
sārasaḥ
N17: *straiṇaṃ → sārasaḥ*
//
straiṇam strīsamūham ||
tatra tām mṛgaśāvākṣīṃ kāntām adhyāgatām asau /
dadarśa vipināntaḥsthām bhṛṅgaś cūtalatām iva //
tām pūrvam manuṣyaloke ḥnubhūtām ||
tām ālokya lasallolavilāsavalitākṛtim /
āsīd vilīyamānāṅgo jyotsnayendumaṇir yathā //
spaṣṭam ||
vilīyamānasarvāṅgas tām avaikṣata kāminīm /
candrakānta iva jyotsnāṃ śītalāṃ khe vilāsinīm //
spaṣṭam ||
tenāvalokitā sāpi tatparāyaṇatāṃ gatā /
niśānte cakravākena kāntena
parikūjitā
N17: *pari*kū°
//
spaṣṭam ||
rasād
vikasator
N17: vikas(i)ato*r*
nūnam anyoḥnyam anuraktayoḥ /
prātar arkanalinyor yā śobhā saiva tayor abhūt //
tayoḥ śukrāpsarasoḥ ||
saṅkalpitārthadāyitvād deśasya madanena sā /
sarvāṅgaṃ vivaśīkṛtya śukrāyaiva samarpitā //
deśasya svargadeśasya | saṅkalpitārthadāyitvāt | madanena asau apsarāḥ | sarvāṅgaṃ sarveṣu aṅgeṣu | vivaśīkṛtya | śukrāya samarpitā dattā | sarvasaṅkalpadāyinaḥ svargadeśasyaiva māhātmyam etat | yan madanenāsau vivaśīkṛtya śukrāya
samarpiteti
N17: *dattā → samarpite*ti
bhāvaḥ ||
petuḥ smaraśarās tasyā mṛduṣv aṅgeṣu bhūriśaḥ /
palāśeṣv iva padminyā dhārā
navapayomucaḥ
(vana)*nava*pa⟨th⟩[y]omu°
//
spaṣṭam ||
sā babhūva smarādhūtā lolālivalayālakā /
mandavātavinunnāyā mañjaryāḥ sahadharmiṇī //
spaṣṭam ||
nīlanīrajanetrāṃ tāṃ haṃsavāraṇagāminīm /
madanaḥ kṣobhayām āsa pūraḥ kamalinīm iva //
pūraḥ jalapūraḥ ||
atha tāṃ tādṛśīṃ dṛṣṭvā śukraḥ saṅkalpitārthabhāk /
tamaḥ saṅkalpayām āsa saṃhāram iva bhūtakṛt //
saṅkalpayām āsa saṅkalpenotpāditavān ||
triviṣṭapasya deśo ḥsau babhūva timirākulaḥ /
bhūlokasyāndhatamaso lokālokataṭo yathā //
spaṣṭam ||
lajjāndhakāratīkṣṇāṃśau tasmiṃs timiramaṇḍale /
pratiṣṭhām āgate tasya mithunasyeva manmathe //
teṣu sarveṣu bhūteṣu gateṣv abhimatāṃ diśam /
tasmāt pradeśād bhūlokaṃ dinānte vihageṣv iva //
sā dīrghadhavalāpāṅgā pravṛddhamadanā tathā /
ājagāma bhṛgoḥ putram mayūrī vāridaṃ yathā //
timiramaṇḍale kasmin |
lajjā
lajj⟨a⟩[ā]
evāndhakāraḥ | tasya | tīkṣṇāṃśau sūrye | nāśakatvāt ||
dhavalāgāramadhyasthe paryaṅke parikalpite /
viveśa bhārgavas tatra kṣīroda iva mādhavaḥ //
spaṣṭam ||
sā pādāv avalambyāsya
vivaśeva
N17: °ś(o)eva
varānanā /
rarāja ca surebhasya pādalagneva padminī //
vivaśā parāyattaḥ ||
uvāca cedaṃ lalitaṃ lasatsnehotkayā girā /
vaco madhuram ānandi vilāsi valitākṣaram //
spaṣṭam ||
paśyāmalenduvadana maṇḍalīkṛtakārmukaḥ /
abalām anubadhnāti mām eṣa kimanaṅgakaḥ //
kutsitaḥ anaṅgaḥ
kimanaṅgakaḥ
[kim]anaṅ°
||
pāhi mām abalāṃ nātha dīnāṃ tvaccharaṇām iha /
kṛpaṇāśvāsanaṃ sādho viddhi saccaritavratam //
spaṣṭam ||
snehadṛṣṭim ajānadbhir mūḍhair eva mahāmate /
praṇayā avagaṇyante na rasajñaiḥ kadācana //
praṇayāḥ lakṣaṇayā
praṇayayuktāḥ
N17 : °ya[yu]ktāḥ
| avagaṇyante avamanyante ||
aśaṅkitopasampannaḥ praṇayo ḥnyoḥnyaraktayoḥ /
adhaḥkaroti niṣyandaṃ cāndram āsvāditam priya //
cāndraṃ niṣyandam amṛtam ||
na tathā sukhayaty eṣā cetas tribhuvaneśatā /
yathā parasparānandī snehaḥ prathamaraktayoḥ //
spaṣṭam ||
tvatpādasparśaneneyaṃ samāśvastāsmi mānada /
candrapādaparāmṛṣṭā yathā niśi kumudvatī //
spaṣṭam ||
saṃsparśāmṛtapānena tava jīvāmi sundara /
candrāṃśurasapānena cakorī capalā yathā //
spaṣṭam ||
mām imāṃ caraṇālīnām bhramarīṃ karapallavaiḥ /
āliṅgyāmṛtasampūrṇe
satpadmahṛdaye
N17: °hṛ*da*ye
kuru //
caraṇayoḥ ā samantāt | līnām caraṇālīnām ||
ity uktvā puṣpamṛdvaṅgī sā tasya patitorasi /
vyāghūrṇitālinayanā sutarāv iva mañjarī //
spaṣṭam ||
sargāntaślokena kathayati
tau dampatī tatra vilāsakāntau vilesatus tāsu
vanasthalīṣu
N17: °l*ī*ṣu
/
kiñjalkagaurānilaghūrṇitāsu
N17: °rṇi*tā*su
mattau dvirephāv iva padminīṣu //
spaṣṭam | iti
śivam
N17: *iti śivam*
||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ sthitiprakaraṇe saptamaḥ sargaḥ ||
iti cittavilāsena ciram utprekṣitaiḥ priyaiḥ /
praṇayair
Mit Ś1, Ś3. N17: praṇa⟨v⟩[y]air
bhārgavasyāsīt tuṣṭaye sasamāgamaḥ //
sasamāgamaḥ tayā apsarasā saha samāgamaḥ ||
mandāradāmākulayā vaibudhāsavamattayā /
tadā tena tayā sārdhaṃ dvitīyenāmalendunā //
vihṛtam mattahaṃsāsu hemapaṅkajinīṣu ca /
taṭeṣv
amaravāhinyāḥ
N17: °hinyā[ḥ]
saha kinnaracāraṇaiḥ //
vaibudhāsavaḥ amṛtam ||
pītam indudalasyandi devaiḥ saha rasāyanam /
pārijātalatājālanilayeṣu vilāsinā //
spaṣṭam ||
cārucaitrarathodyānalatādolāsu
N17: °(ra)*la*tādolāsu
līlayā /
ciraṃ vilasitaṃ vyagraiḥ saha vidyādharīgaṇaiḥ //
spaṣṭam ||
nandanopavanābhogo mandareṇeva vāridhiḥ /
bhṛśam ullolatāṃ nītaḥ pramathaiḥ saha śāmbhavaiḥ //
śukreṇa śāmbhavaiḥ śambhusambandhibhiḥ | pramathaiḥ rudragaṇaiḥ | saha | nandanopavanābhogaḥ bhṛśam ullolatām nītaḥ ||
bālahemalatājālajaṭilāsu darīṣu ca /
bhrāntam unmattarāgeṇa mairavīṣv abjinīṣu ca //
śukreṇa kartrā bhrāntam bhramaḥ kṛtaḥ | śukreṇa kathambhūtena | unmattarāgeṇa udriktarāgeṇa ||
kailāsavanakuñjeṣu tayā saha vilāsinā /
hārendudhavalā rātriḥ kṣapitā gaṇagītibhiḥ //
gaṇagītibhiḥ gandharvādigītakṛtaiḥ vinodair ity arthaḥ ||
gandhamādanaśailasya viśramyopari sānuṣu /
sā tena kanakāmbhojair āpādam abhimaṇḍitā //
āpādam pādaparyantam ||
lokālokataṭānteṣu vicitrāścaryahāriṣu /
krīḍitaṃ kṛtahāsena
rāma
N17: (rāyā)[rā]ma
tena tayā saha //
spaṣṭam ||
mandarāntarakaccheṣu sārdhaṃ hariṇaśāvakaiḥ /
avasat sa samāḥ ṣaṣṭiṃ kalpitāmaramandiraḥ //
kalpitam kalpanayā sampāditam | amaramandiram devagṛham | yena | saḥ ||
kṣīrārṇavataṭeṣv
N17: °taṭ⟨ī⟩[e]ṣv
asya vanitāsahacāriṇaḥ /
kṣīṇaṃ kṛtayugād ardhaṃ śvetadvīpajanaiḥ saha //
spaṣṭam ||
gandharvanagarodyānalīlāviracanair asau /
sṛṣṭānantajagatsṛṣṭeḥ kālasyānukṛtiṃ gataḥ //
spaṣṭam ||
athāvasad asau śukraḥ purandarapure punaḥ /
sukhaṃ caturyugāny aṣṭau hariṇekṣaṇayā saha //
spaṣṭam ||
puṇyakṣayānusandhānāt tataś cāvanimaṇḍale /
tayaiva saha māninyā papātāpahṛtākṛtiḥ //
spaṣṭam ||
parālūnasamastāṅgo hṛtasyandananandanaḥ /
cintāparavaśo dhvastaḥ samitīvāhato bhaṭaḥ //
hṛte syandananandane rathanandanopavane yasya | saḥ | bhaṭapakṣe hṛtaḥ syandananandanaḥ praśastarathaḥ yasya | saḥ ||
patitasyāvanau tasya cintayā saha dīrghayā /
śarīraṃ śatadhā yātaṃ śilāpātīva nirjharaḥ //
spaṣṭam ||
saṃśīrṇayor dehakayoś citte te vāsanāvṛte /
viceratus tayor vyomni nirnīḍau vihagau yathā //
spaṣṭam ||
tatrāviviśatuś cāndraṃ te citte raśmijālakam /
prāleyatām upetyāśu śālitām atha jagmatuḥ //
prāleyatām avaśyāyabhāvam ||
śālīṃs tān bhuktavān pakvān daśārṇeṣu dvijottamaḥ /
śaukrāñ śukrāṅganāgarbhān mālaveṣu ca bhūpatiḥ //
śaukrān śukrasambandhinaḥ | tadupādānabījanimittānīti yāvat | śukrāṅganā garbhe yeṣām | tān ||
ajāyatośanāḥ
Ś1, Ś3: °nāḥ; N17: °nā*ḥ*. Vgl. auch IV 5,18b; IV 6,1d.
pūrvaṃ daśārṇeṣu dvijottamāt /
nṛpād uttamasaubhāgyān mālaveṣu tadaṅganā //
tadaṅganā śukrāṅganā | apsarāḥ iti yāvat ||
sa tatra vavṛdhe bālaḥ sā tatra vavṛdhe ḥṅganā /
tau pūrvadampatī jātau svarbhraṣṭāv iva bhūtale //
spaṣṭam ||
atha ṣoḍaśavarṣo ḥbhūc chukraḥ sāraṅganāmabhṛt /
pitur gṛhe yauvanavāñ śrīmān viprakumārakaḥ //
*
N17: (spaṣṭam)
sāraṅgeti nāma bibhartīti
sāraṅganāmabhṛt
N17: sāraṅg⟨ā⟩[a]°
||
mālānāmasurastrī sā kumārī rājasadmani /
bhṛṅgekṣaṇā gatā vṛddhiṃ latā varavane yathā //
spaṣṭam ||
rājaputrī tato mālā pūjayām āsa śaṅkaram /
labheyam prāktanaṃ siddham patim ity aniśaṃ śubhā //
spaṣṭam ||
atha mālavabhūpasya yajñe dvijasabhāgatam /
mālā dadarśa sāraṅgam pitrā saha samāgatam //
spaṣṭam ||
taṃ dṛṣṭvā sānavadyāṅgī prāktanasnehabhāvitā /
dṛṣṭacandrendumaṇivat snehasvinnāṅgikā babhau //
prāktanasnehena pūrvajanmasnehena | bhāvitā vāsitā ||
tato yajñasabhāmadhye dāśārṇadvijadārakam /
bhartṛtve
N17: -r- aus bhartṛtve als Superskript gemäß °āradā.
varayām āsa sā mālā mālavātmajā //
spaṣṭam ||
kramāt kṛtavivāhāya tasmai vārdhakajarjaraḥ /
mālaveśo ḥkhilaṃ rājyam pratipādya vanaṃ yayau //
vārdhakajarjaraḥ jarājarjaraḥ | pratipādya dattvā ||
sa sāraṅgas tayā sārdhaṃ tasmin mālavamaṇḍape /
cakārātisukhī rājyaṃ śakravac charadāṃ śatam //
spaṣṭam ||
atha kālena mahatā cañcalatvāc ca cetasaḥ /
apriyatvam mitho yātau dampatī tau vidher vaśāt //
spaṣṭam ||
sāraṅgas tu jarājīrṇaḥ pātasajjakalevaraḥ /
dadhre śvasanaśaithilyāj jīrṇaparṇasavarṇatām //
śvasanaśaithilyāt vātaśaithilyāt ||
jāyājanavirāgeṇa
N17: j*ā*yā°
vārdhakātiśayena ca /
maraṇam mandamandeho
nirīho
Mit Ś1, Ś3. N17: manda⟨s⟩[m]andeho ni⟨n⟩[r]īho
ḥbhinananda saḥ //
spaṣṭam ||
atha nīrasarājyasya duḥkhātiśayaśaṃsinaḥ /
araṇya iva vetālo moho ḥtighanatāṃ gataḥ //
spaṣṭam ||
mohāndhakūpapatitam bhogāsaṅgād anāratam /
avivekinam ajñānam asajjanaparāyaṇam //
spaṣṭam ||
jahārainaṃ tato mṛtyus tṛṣṇākavalitāśayam /
pataṅgam iva maṇḍūkaḥ kṛtākrandam akiñcanam //
akiñcanam asamartham ||
tataḥ karmaphalam bhuktvā svam paratra śubhāśubham /
aṅgeṣu dhīvaro jātaḥ sa durbhāvavaśāt tadā //
durbhāvavaśāt durvāsanāvaśāt ||
tatra dhīvarakarmāṇi kurvan sa śaradāṃ śatam /
duḥkhajarjaracetastvād vairāgyaṃ samupāyayau //
spaṣṭam ||
duḥkhaṃ saṃsāra ity evaṃ cintayan bhāskaraṃ tataḥ /
sampataṃs
N17: samp⟨ṛ⟩[a]taṃs
tena sañjātaḥ sūryavaṃśe mahānṛpaḥ //
sampatan śaraṇaṃ gacchan ||
śubhabhāvavaśāt so ḥtha kiñcij jñānam avāptavān /
jajñe nṛpatanuṃ tyaktvā guruḥ
sarvopadeśakaḥ
N17: sarv(e)*o*pa°
//
spaṣṭam ||
mantrāsādhitasiddhir hi so ḥtha vidyādharo ḥbhavat /
kalpam ekaṃ tu bubhuje tato vaidyādharīm purīm //
spaṣṭam ||
kalpāvasānasamayaṃ nītvā pavanarūpayā /
tanvā sṛṣṭau pravṛttāyām bhūyo jāto muneḥ sutaḥ //
spaṣṭam ||
tato munīnāṃ samparkāt tapasy ugre vyavasthitaḥ /
avasan merugahane manvantaram aninditaḥ //
spaṣṭam ||
tatra tasya samutpanno mṛgyāḥ putro narākṛtiḥ /
tatsnehena param moham punar abhyāyayau kṣaṇāt //
mṛgyāḥ mṛgīsakāśāt ||
putrasyāsya dhanam me ḥstu guṇāś cāyuś ca śāśvatam /
ity anāratacintābhir jahau
satyām
N17: saty(a)*ā*m
avasthitim //
satyām avasthitim satyabhūtaṃ dharmaparatvam ||
dharmacintāparibhraṃśāt putrārtham bhogacintanāt /
kṣīṇāyuṣaṃ tam aharan mṛtyuḥ sarpa ivānilam //
spaṣṭam ||
bhogaikacintayā sārdhaṃ sa samutkrāntacetanaḥ /
prāpya madreśaputratvam āsīn madramahīpatiḥ //
madreśaputratvam madradeśabhūpasutatvam ||
madradeśe ciraṃ kṛtvā rājyam ucchinnaśātravaḥ /
jarām abhyājagāmātra himāśanim
ivāmbujaḥ
N17: °ja⟨m⟩[ḥ]
//
spaṣṭam ||
madrarājatanuṃ taṃ tu tapovāsanayā saha /
tatyāja tena jāto ḥsau tapasvī tāpasātmajaḥ //
saḥ madrarājatanuṃ tatyājeti sambandhaḥ | tena tanutyāgena ||
samaṅgāyā mahānadyās taṭam āsādya tāpasaḥ /
tapas tepe mahābuddhiḥ sa rāma vigatajvaraḥ //
samaṅgā nadībhedaḥ ||
sargāntaślokena śukrasya sukhāvasthānaṃ kathayati
vividhajanmadaśāvivaśāśayaḥ samanusṛtya śarīraparamparām /
sukham atiṣṭhad asau bhṛgunandano varanadīsutaṭe dṛḍhavṛkṣavat //
varanadīsutaṭe samaṅgākhyāyāḥ utkṛṣṭāyāḥ nadyāḥ śobhane tīre | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ sthitiprakaraṇe aṣṭamaḥ sargaḥ ||
iti cintayatas tasya śukrasya pitur agrataḥ /
jagāmātitarāṃ kālo bahusaṃvatsarātmakaḥ //
spaṣṭam ||
atha kālena mahatā pavanātapajarjaraḥ /
kāyas tasya papātorvyāṃ chinnamūla iva drumaḥ //
spaṣṭam ||
manas tu cañcalābhogaṃ tāsu tāsu daśāsu ca /
babhrāmātivicitrāsu vanarājiṣv ivaiṇakaḥ //
spaṣṭam ||
bhrāntam udbhrāntam abhitaś cakrārpitam ivākulam /
manas tasya viśaśrāma samaṅgāsaritas taṭe //
cakrārpito hi udbhramati ||
anantavṛttāntaghanām pelavāṃ sudṛḍhām api /
tāṃ saṃsṛtidaśāṃ śukro videho ḥnubhavan sthitaḥ //
tāṃ saṃsṛtidaśām samaṅgātaṭatāpasasambandhinīṃ saṃsāradaśām | videhaḥ sthūladeharahitaḥ ||
mandarācalasānusthā sā tanus tasya dhīmataḥ /
tāpaprasarasaṃśuṣkā carmaśeṣā babhūva ha //
spaṣṭam ||
śārīrarandhrapravahadvātaśītkārarūpayā /
ceṣṭāduḥkhakṣayānandāt kākalyeva sma gāyati //
tasya sā tanuḥ | ceṣṭāyā yat duḥkham pīḍā | tasya kṣayāt ya ānandaḥ | tataḥ hetoḥ | kākalyā kalasūkṣmayā gānavācā | gāyati sma iva | kathambhūtayā | śārīrarandhreṣu pravahan yaḥ vātaḥ | tena śītkāraḥ dhvaniviśeṣaḥ | sa eva rūpaṃ yasyāḥ | tādṛśyā ||
prāṇānusmaraṇocchvāsam iva vāṣpaṃ sma
muñcati
N17: s(a)*ma*
/
caṇḍānilavilāsena lulitvā vanabhūmiṣu //
vāṣpam kathambhūtam | prāṇāṇām pūrvaṃ sthitānām yad anusmaraṇam anukṣaṇaṃ smaraṇam | tena ucchvāsaḥ vṛddhiḥ yasya | tat | vāṣpatvaṃ cātrāvaśyāyasya jñeyam ||
tanum eva viśinaṣṭi
manovarākam avaṭe luṭhitam bhavabhūmiṣu /
hasantīvātiśubhrābhrasitayā dantamālayā //
bhavabhūmiṣu sthite avaṭe apsarorūpe avaṭe ||
darśayantī svakaṃ
śūnyaṃ
N17: (rū)*śū*nyaṃ
vapur
akṣṇor
N17: akṣṇ(e)*o*r
akṛtrimam /
mukhāraṇyajaratkūparūpayā gartaśobhayā //
punaḥ kathambhūtā |
akṣṇoḥ
N17: akṣṇ(e)*o*ḥ
svasyākṣiyugalasya | mukham evāraṇyam | tasya jaratkūpatayā gartaśobhayā | tadvyājeneti yāvat | svaṃ vapuḥ śūnyaṃ darśayantī | śūnyā evāham asmīti darśayantīti yāvat | mṛtaśarīrasya ca mukhe māṃsaśeṣāt garto jāyate ||
tāpopataptā saṃsiktā varṣājalabhareṇa sā /
pāṃsunā pavanotthena duṣkṛteneva rūṣitā //
sā iti
tanūparāmarśaḥ
N17: tan⟨o⟩[ū]parā°
||
śuṣkakāṣṭhavad
N17: °kāṣṭ[h]a°
ālolā pāteṣu kṛtajhāṅkṛtā /
dhārānikarapātena vinunnā jaladāgame //
vinunnā preritā | cāliteti yāvat ||
prāvṛḍnirjharapūreṇa
N17: °vṛ⟨ṭa⟩[ḍ]nir°
plutā girinadītaṭe /
tāramārutaśītkārā vanopala iva
sthitā
N17: °t⟨aḥ⟩[ā]
//
tāraḥ mārutaśītkāraḥ yasyāṃ sā | vanopala iva vanopalavat | sthitā ||
vakrā
śuṣkāntratantrī
N17: °ān⟨d⟩[t]ra°
ca pūtā jhāṅkārakāriṇī /
araṇyalakṣmīvīṇeva śūnyacarmamayodarī //
araṇyalakṣmyāḥ vīṇā araṇyalakṣmīvīṇā | sā iva ||
nanu tādṛśī tasya tanuḥ vanahiṃsraiḥ kathaṃ na bhuktety | atrāha
rāgadveṣavihīnatvāt tasya puṇyāśramasya tu /
mahātapastvāc ca bhṛgor na bhuktā mṛgapakṣibhiḥ //
puṇyāśramasya ca rāgadveṣavihīnatvam
tatrasthaprā--ṇirāgadveṣavihīnatvena
N17: tatra*stha*prā
Raum für 2 akṣaras ausgespart
ṇirā°
jñeyam ||
sargāntaślokenāpy etad eva kathayati
yamaniyamakṛśīkṛtāṅgayaṣṭeś carati tapaḥ sma bhṛgūdvahasya cetaḥ /
tanur atha pavanāpanītaraktā ciram aluṭhan mahatīṣu sā śilāsu //
yamaniyamakṛśīkṛtāṅgayaṣṭeḥ bhṛgūdvahasya śukrasya | cetaḥ tapaḥ carati sma | atha sā tanuḥ pavanāpanītaraktā satī mahatīṣu śilāsu aluṭhat
luṭhitavatī
N17: luṭhi[ta]vatī
| iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ sthitiprakaraṇe navamaḥ sargaḥ ||
atha varṣasahasreṇa divyena parameśvaraḥ /
bhṛguḥ paramasambodhād virarāma samādhitaḥ //
samādhitaḥ kathambhūtāt | paramasambodhāt jñeyamālinyādūṣitajñānarūpāt | na tu mūrcchārūpāt ||
nāpaśyad agre tanayaṃ taṃ nayāvanatānanam /
sīmāntaṃ
guṇasīmāyāḥ
N17: °s⟨e⟩[ī]māyāḥ
puṇyam mūrtam iva sthitam //
spaṣṭam ||
apaśyat kevalaṃ kālaṃ kaṅkālam purato mahat /
dehayuktam ivābhāgyaṃ dāridryam iva mūrtimat //
kālam kṛṣṇam | kaṅkālam karaṅkam | abhāgyam bhāgyaviparyayaḥ ||
kaṅkālaṃ viśinaṣṭi
tāpaśuṣkavapuḥ kṛttirandhrasphuritatittiri /
saṃśuṣkāntrodaraguhāchāyāviśrāntadarduram
N17: °guhā⟨ś⟩ chāyāviśrāntad⟨u⟩[a]rduram
//
tittirayaḥ kīṭaviśeṣāḥ ||
netragartakasaṃsuptaprasūnavanakīṭakam /
makṣikāpañjaraprotakośakārikrimivrajam //
makṣikāpañjareṣu pañjarākāreṇopaviṣṭeṣu makṣikāsamūheṣu | protaḥ kośakārakrimivrajaḥ yasmin | tat ||
prāktanīm upabhogehām
iṣṭāniṣṭaphalapradām
N17: °pha*la*pra°
/
dhārādhautāntayā
N17: °ā⟨r⟩[n]tayā
tanvā hasac chuṣkāsthimālayā //
hasat hasad ivety arthaḥ ||
śiroghaṭena śubhreṇa sampannenenduvarcasā /
viḍambayac ca
karpūraplutaliṅgaśiraḥśriyam
N17: °pl⟨a⟩[u]ta°
//
induvarcasā candramahasā | liṅgam śivaliṅgam ||
ṛjvā saṃśuṣkasitayā svāsthimātrāvaśeṣayā /
grīvayātmānusṛtayā dīrghīkurvad ivākṛtim //
ātmānusṛtayā | ātmanā svena | anusṛtayā sambaddhayā ||
mṛṇālikāpāṇḍurayā dhārāvadhutamāṃsayā /
nāsāsthilatayā vaktraṃ kṛtasīmākramaṃ dadhat //
kṛtasīmākramam kṛtamaryādākramam ||
dīrghakandharayā nūnam uttānīkṛtavaktrayā /
prekṣamāṇam iva prāṇān utkrāntān ambarodare //
nūnam vitarke ||
jaṅghorujānudordaṇḍair dviguṇaṃ dīrghatāṃ gataiḥ /
pramimāṇam ivāśāntaṃ dīrghādhvaśramabhītitaḥ //
āśāntam digantam ||
udareṇātinimnena carmaśeṣeṇa śoṣiṇā /
pradarśayad ivājñasya hṛdayasyātiśūnyatām //
spaṣṭam ||
prekṣya tac chuṣkakaṅkālam ālānam iva dantinaḥ /
pūrvāparaparāmarśam akurvan bhṛgur utthitaḥ //
bhṛguḥ kiṃ kurvan | putrasnehena
pūrvāparaparāmarśam
N17: pūrvā*para*parā°
akurvan | yoginām api hi kadācit prakṛtivaśāt dehapātaṃ tāvat pūrvāparaparāmarśahīnatvaṃ jāyate | kiṃ tu teṣāṃ tat kṣaṇikam eveti | utthitaḥ svātmatattvaparāmarśāt uccalitaḥ ||
ālokasamakālaṃ hi pratibhātaṃ tato bhṛgoḥ /
ciram utkrāntajīvaḥ kim matputro ḥyam iti kṣaṇāt //
tataḥ utthānānantaram | ālokasamakālam
putrakaṅkāladarśanasamakālam
N17: °k*ā*lam
| bhṛgoḥ iti pratibhātam sphuritam iti | kim iti | ayam matputraḥ ciram bahukālād ārabhya | utkrāntajīvaḥ kim katham | sampanna ity arthaḥ ||
acintayata evāsya bhaviṣyattābalaṃ tataḥ /
kālam prati babhūvāśu kopaḥ paramadāruṇaḥ //
atha bhaviṣyattābalam bhavitavyatābalam | acintayataḥ tatkṣaṇotthapūrvāparavimarśarāhityenāvimṛśataḥ | asya bhṛgoḥ | kālam prati cinmātrasthakriyāvaicitryarūpe kāle | paramadāruṇaḥ kopaḥ babhūva ||
akāla eva matputro nītaḥ kim iti kopitaḥ /
kālāya śāpam utsraṣṭum bhagavān upacakrame //
akāle tadyuganiyatamanuṣyāyurasamāptirūpe kālābhāve | idam atra tātparyam | nirvikalpasamādhinā śuddhacinmātratāṃ yātaḥ asau bhṛguḥ | tasmāt samādheḥ utthitaḥ | tataḥ bāhyasparśena kiñcinmātraṃ
sphaṭikavad
N17: °ka*va*d
āsraṣṭum ārabdhaḥ | tatra prathamam akāle putram mṛtaṃ dṛṣṭvā vivaśībhūtaḥ | samanantarakālānubhūtena cinmātrarūpeṇa svena kṛtaṃ kriyāvaicitryarūpaṃ kālaṃ nāśayitum aicchat | yaś ca kālāgamaḥ sa kathaṃ svayaṃ kṛtaṃ svabhāvasahacaram etaṃ nāśayāmīti vivekāgama eva jñeyaḥ | ity āstāṃ rahasyodghāṭanena ||
athākalitarūpo ḥsau kālaḥ kavalitaprajaḥ /
ādhibhautikam āsthāya vapur munim upāyayau //
akalitarūpaḥ | akalitam paramātmagatatvena sthitatvāt prameyatām agatam | rūpaṃ yasya | saḥ | ādhibhautiko dehaḥ paramārthataḥ vicārarūpaḥ eva jñeyaḥ |
bāhyān
N17: °hy⟨a⟩[ā]n
prati tu devatārūpaḥ ||
kīdṛśaḥ upāyayāv ity apekṣāyām bāhyadevatārūpatvam bāhyadṛṣṭīn prati kathayati
khaḍgapāśadharaḥ śrīmān kuṇḍalī kavacānvitaḥ /
ṣaḍbhujaḥ
ṣaṇmukho
Ś1, Ś3: ṣaḍbhujaḥ ṣaṇmukho; N17: ṣaṇmukho ṣaṭbhujaḥ
bahvyā vṛtaḥ kiṅkarasenayā //
spaṣṭam ||
yaccharīrasamutthena jvālājālena valgatā /
phullakiṃśukavṛkṣasya babhārādreḥ śriyaṃ nabhaḥ //
spaṣṭam ||
yatkarasthatriśūlāgraniṣṭhyūtair agnimaṇḍalaiḥ /
virejur uditair āśāḥ kānakair iva kuṇḍalaiḥ //
spaṣṭam ||
yatpāśaśvasanāyastaśikharā medinībhṛtaḥ /
dolām iva samārūḍhāś celuḥ petuś ca ghūrṇitāḥ //
āyastaśikharā ākṛṣṭaśikharāḥ ||
yatkhaḍgamaṇḍaloddyotaśyāmam bimbaṃ vivasvataḥ /
kalpadagdhajagaddhūmaparyākulam
Ś1, Ś3: °paryākulam; N17: °pa(-)*yī*kulam
ivābabhau //
spaṣṭam ||
sa upetya mahābāhuḥ kupitaṃ tam mahāmunim /
kalpakṣubdhābdhigambhīraṃ sāntvapūrvam uvāca ha //
saḥ kālaḥ ||
vijñātalokasthitayo mune dṛṣṭaparāvarāḥ /
hetunāpi na muhyanti kim u hetum vinottamāḥ //
dṛṣṭaḥ svarūpatvenānubhūtaḥ | parāvaraḥ parāvararūpeṇa sthitaṃ cinmātratattvam | yaiḥ | te ||
tvam anantatapā vipro vayaṃ niyatipālakāḥ /
tena sampūjyase pūjya sādho netarayecchayā //
anantatapāḥ aparimitatapāḥ | tena
anantatapastvena
N17: [a]nantatapas°
||
mā tapaḥ kṣapaya kṣubdhaiḥ kalpakālamahānalaiḥ /
yo na dagdho ḥsmi me tasya kiṃ tvaṃ śāpena dhakṣyasi //
yo ḥsmi yo ḥham | cinmātrakriyāvaicitryarūpasya kālasya
kadāpi
N17: ka(rya)dā°
dāhāsambhavāt iti bhāvaḥ | dhakṣyasīti | daha bhasmīkaraṇa
ity
DhP I 1040
asya lṛḍantasya prayogaḥ ||
saṃsārāvalayo grastā nigīrṇā rudrakoṭayaḥ /
bhuktāni viṣṇuvṛndāni kena śāptā
vayam
Ś1,Ś3: vayam; N17: varam
mune //
spaṣṭam ||
bhoktāro hi vayam brahman bhojanaṃ yuṣmadādayaḥ /
svayaṃ niyatir eṣā hi nāvayor etad īhitam //
āvayoḥ yuṣmākam asmākam ca | īhitam kāṅkṣitam ||
svayam ūrdhvam prayāty agniḥ svayaṃ yānti payāṃsy adhaḥ /
bhoktāram bhojanaṃ yāti sṛṣṭiś cāpy antakaṃ svayam //
antakam kālam ||
idam ittham mune rūpam asyeha
paramātmanaḥ
N17: °pa⟨na⟩[ra]mā°
/
svātmani svayam evātmā svata eva vijṛmbhate //
vijṛmbhate vicitrābhiḥ kriyābhiḥ vilasati ||
neha kartā na bhoktāsti dṛṣṭyā naṣṭakalaṅkayā /
bahavaś ceha kartāro dṛṣṭyānaṣṭakalaṅkayā //
naṣṭakalaṅkayā dṛṣṭyā samyagdṛṣṭyā | anaṣṭakalaṅkayā dṛṣṭyā asamyagdṛṣṭyā ||
kartṛtākartṛte brahman kevalam parikalpite /
asamyagdarśanenaiva na samyagdarśanena vaḥ //
spaṣṭam ||
puṣpāṇi taruṣaṇḍeṣu bhūtāni bhuvaneṣu ca /
svayam āyānti yāntīha kalpyate hetutā vidheḥ //
mūḍhaiḥ iha vidheḥ hetutā kalpyate kalpanayā bhāvyate | na tu paramārthataḥ hetutā kasyāpy asti | kevalasya śuddhacinmātrasyaiva sthitatvāt ||
abbimbitasya candrasya calane kartrakartṛte /
na satye nānṛte yadvat
tadvat
N17: ta*dva*t
kālasya sṛṣṭiṣu //
kālasya kriyāvaicitryarūpasya mama ||
mano mithyābhramāl loke kartṛtākartṛtāmayam /
karoti kalanāṃ rajjvām bhrāntekṣaṇa ivāhitām //
spaṣṭam ||
phalitam āha
tena mā
gā
Ś1,Ś3: gā; N17: ga
mune kopam āpadām īdṛśaḥ kramaḥ /
yad yathā tat tathaivāstu satyam ālokayākulaḥ //
āpadām kramaḥ īdṛśa eva bhavati | etāḥ sarveṣām evāyāntīti bhāvaḥ | yat yathā asti | tat tathaivāstu | ākulaḥ ākulībhūtaḥ tvam | satyam ālokaya | pravāhāyāte śubhāśubhajāle mā kṣobhaṃ gaccheti bhāvaḥ ||
na vayam prabhutārthena nābhimānavaśīkṛtāḥ /
svato hevākavaśataḥ kevalaṃ niyatau sthitāḥ //
vayam prabhutārthena prabhutāprayojanena | niyatau bhagavatkṛte niyamane |
na
N17: om.: na
sthitāḥ | na cābhimānavaśīkṛtāḥ santaḥ sthitāḥ | kiṃ tu svataḥ svabhāvataḥ utthitāt | hevākavaśataḥ niyatau kevalaṃ sthitāḥ | kiñcid apy atrāsmāsv adhīnaṃ nāstīti bhāvaḥ ||
prakṛtavyavahārehāṃ niyatāṃ niyater vaśāt /
prājñaḥ samanuvarteta nābhimānamahātamāḥ //
niyatām śāstraniyatām | prājñaḥ kathambhūtaḥ | na abhimāna evāhaṅkartety abhimāna eva tamaḥ yasya | tādṛśaḥ ||
kartavyam eva kriyate kevalaṃ kāryakovidaiḥ /
sauṣuptīṃ vṛttim āśritya kayācid api nāśayā //
prājñaiḥ sarvaṃ phalānusandhānarahitam eva kriyate iti bhāvaḥ ||
kva sā jñānamayī dṛṣṭiḥ kva mahattvaṃ kva dhīratā /
mārge sarvaprasiddhe hi kim andha iva muhyasi //
sā samanantaram evānubhūtā | sarvaprasiddhe laukike ||
trikālāmaladarśitvaṃ dhārayann api cetasi /
avicārya jagadyātrāṃ kim mūrkha iva muhyasi //
trikālāmaladarśitvam
N17: °darśi⟨ta⟩tvam
pūrvāparavimarśabhājanatvam ||
svakarmaphalapākotthām avicārya daśāṃ sute /
kim mūrkha iva sarvajña mudhā māṃ śaptum arhasi //
spaṣṭam ||
dehinām iha sarveṣāṃ śarīraṃ dvividham mune /
kiṃ na jānāsi vā deham ekam anyan manoḥbhidham //
deham sthūladeham | anyat dvitīyam ||
tatra deho jaḍo ḥtyarthaṃ vināśaikaparāyaṇaḥ /
manas tūtthānaniyataṃ kadarthāt kṣīyate na vā //
utthāne saṅkalparūpe udyoge | niyataṃ manaḥ | kadarthāt kleśāt | kṣīyate | atha vā tenāpi | na kṣīyate ||
catureṇa yathā sādho rathaḥ sārathinohyate /
kurvatā kiñcana svehāṃ deho ḥyam manasā tathā //
uhyate svābhimataṃ deśam prati nīyate ||
asat saṅkalpya kriyate sac charīraṃ vināśyate /
kṣaṇena manasā paṅkapuruṣaḥ śiśunā yathā //
asat avidyamānam | sat vidyamānam ||
cittam eveha puruṣas tatkṛtaṃ kṛtam ucyate /
tad baddhaṃ kalanāhetoḥ kalanāstaṃ vimucyate //
kalanāhetoḥ saṅkalpākhyāt kāraṇāt | kalanāstam astakalanam ||
ayaṃ deha idaṃ netram idam aṅgam idaṃ śiraḥ /
idaṃ sphāravikāraṃ tan mana evābhidhīyate //
manaḥ kathambhūtam | idaṃ sphāravikāram | idam iti sphāraḥ sphuraṇaśīlaḥ | vikāraḥ yasya | tādṛśam | manaḥ paṇḍitais tad abhidhīyate | tat kim | ayaṃ dehaḥ idaṃ netram idam aṅgam idam śiraḥ iti yad bhavati ||
mano hi jīvaj jīvākhyaṃ niścāyakatayā tu dhīḥ /
ahaṅkāro ḥbhimānitvān nānātvaṃ tv idam eti hi //
jīvat jīvanakriyākartṛtām bhajat | niścāyakatayā niścayakartṛtvena | abhimānitvāt deho ḥham ity abhimānakartṛtvena | nānātvajīvādirūpaṃ nānātvam ||
dehavāsanayā cetas tv anyāni svāni ceddhayā /
pārthivāni
N17: °vā⟨ṇ⟩[n]i
śarīrāṇi santīva paripaśyati //
cetaḥ iddhayā dehavāsanayā deho ḥham iti vāsanayā | anyāni parakīyāni | svāni svakīyāni | pārthivāni śarīrāṇi santi iva paśyati anubhavati ||
ālokayati cet satyaṃ tad asatyamayīm manaḥ /
śarīrabhāvanāṃ tyaktvā paramāṃ yāti nirvṛtim //
manaḥ satyam samyak | cet ālokayati | tat tadā | asatyamayīm asatyasvarūpām | śarīrabhāvanāṃ tyaktvā | paramāṃ nirvṛtim cinmātramayatārūpam ānandam | yāti ||
phalitam āha
tan manas tava putrasya samādhau tvayi saṃsthite /
svamanorathamārgeṇa durād dūrataraṃ gatam //
yataḥ mana eva sarvatra kartṛ asti tat tato hetoḥ ||
idam auśanasaṃ tyaktvā deham mandarakandare /
prayātaṃ vaibudhaṃ sadma nīḍoḍḍīnaḥ khago yathā //
auśanasam śukrasambandhi ||
tatra mandārakuñjeṣu pārijātagṛheṣu ca /
nandanodyānaṣaṇḍeṣu lokapālapurīṣu ca //
spaṣṭam ||
mune caturyugāny aṣṭau viśvācīṃ devasundarīm /
asevata mahātejāḥ ṣaṭpadaḥ padminīm iva //
spaṣṭam ||
tīvrasaṃvegasampannasvasaṅkalpopakalpite /
atha puṇyakṣaye jāte nīhāra iva śārvare //
spaṣṭam ||
pramlānakusumottaṃsaḥ
svinnāṅgāvalayālasaḥ
N17: svin[n]āṅgā°; Ś3: svinnāṅgā°; Ś1: svinnāṅga°. Svinnāṅgā = substantiviertes Bahuvrīhi, Bezug auf devasundarī in 55 b. Vgl. auch (IV) 8,15.
/
sa papāta tayā sākaṃ kālapakvam phalaṃ
yathā
N17: (spaṣṭam)
//
vaibudhaṃ tat parityajya nabhasy eva śarīrakam /
bhūtākāśam athāsādya vasudhāyām ajāyata //
spaṣṭam ||
āsīd dvijo daśārṇeṣu kosaleṣu mahīpatiḥ /
dhīvaro ḥṅgamahāṭavyāṃ haṃsas tripathagātaṭe //
spaṣṭam ||
sūryavaṃśī nṛpaḥ pauṇḍre sauraḥ sālveṣu daiśikaḥ /
kalpaṃ vidyādharaḥ śrīmān dhīmān atha muneḥ sutaḥ //
pauṇḍre deśe | sūryavaṃśī nṛpaḥ jātaḥ | sālveṣu sauraḥ sūryakulotpannaḥ | daiśikaḥ guruḥ | utpannaḥ ||
madreṣv
N17: madr⟨ī⟩[e]ṣv
atha mahīpālas tatas tāpasabālakaḥ /
vāsudeva iti khyātaḥ samaṅgāyās taṭe sthitaḥ //
spaṣṭam ||
anyāsv api vicitrāsu vāsanāvaśataḥ svayam /
viṣamāsv eva putras te cacārānantayoniṣu //
spaṣṭam ||
anyapadavyākhyāṃ kurvan samaṅgātaṭatāpasajanmanaḥ pūrvabhāvīni janmāntarāṇy asya kathayati
abhūd vindhyavane gopaḥ kirataḥ kekayeṣu ca /
sauvīreṣu ca sāmantas traigartaś caiva daiśikaḥ //
traigartaḥ trigartadeśasambandhī ||
vaṃśagulmaḥ kirāteṣu hariṇaś cīrajaṅgale /
sarīsṛpas tālatale tamāle vanakukkuṭaḥ //
spaṣṭam ||
ayaṃ sa putro bhavato bhūtvā mantravidāṃ
varaḥ
N17: vara[ḥ]
/
prajajāpa purā vidyāṃ vidyādharapadapradām //
prajajāpa japitavān | vidyām mantram ||
tenāsau
N17: ten*ā*sau
bhagavan brahman vyomni vidyādharo mahān /
hārakuṇḍalakeyūrī līlānicayalāsakaḥ //
bhagavan brahman | asau te putraḥ | tena japena | vidyādharaḥ abhūt | kīdṛśo vidyādharaḥ abhūd ity apekṣāyāṃ viśeṣaṇāṇy āha hāreti ||
nāyikānalinībhānuḥ puṣpacāpa ivāparaḥ /
vidyādharīṇāṃ dayito gandharvapurabhūṣaṇam //
spaṣṭam ||
sa
kalpāvadhim
N17: sa⟨ṅ⟩kalpā°; vgl. 73a.
āsādya dvādaśādityadhāmani /
jagāma bhasmaśeṣatvaṃ śalabhaḥ pāvake yathā //
spaṣṭam
N17: *spaṣṭam*
||
jagannirmāṇarahite sphāre nabhasi sā tataḥ /
vāsanā tasya babhrāma nirnīḍā vihagī yathā //
spaṣṭam ||
atha kālena sañjāte vicitrārambhakāriṇi /
saṃsārāḍambarārambhe brāhmī rātriviparyaye //
sā manovāsanā tasya vātavyāvalitā satī /
kṛte brāhmaṇatām etya jātādya vasudhātale //
kṛte kṛtayuge | yugmam ||
vāsudevābhidhāno ḥsau mune viprakumārakaḥ /
jāto matimatām madhye samadhītākhilaśrutiḥ //
spaṣṭam ||
kalpaṃ vidyādharo bhūtvā nadyā adya mahāmune /
tapaś carati te putraḥ samaṅgāyās taṭe sthitaḥ //
spaṣṭam ||
sargāntaślokena
jaraḍhayonigamanaṃ
N17: °ḍha*yoni*ga°. Zur Orthographie (jaraḍha) vgl. MṬ (I) p. 9.
kathayati
vividhaviṣamavāsanānuvṛttyā khadirakarañjakarālakoṭarāsu /
jagati
jaraḍhayoniṣu
N17: jara⟨ḍa⟩[ḍha]yo°
prayāto
gahanatarāsu
N17: °hana⟨na⟩[ta]rā°
ca kānanasthalīṣu //
jaraḍhayonipakṣe khadirakarañjakarālāsu nānāvidhaduḥkhasaṅkaṭāsu | iti
śivam
N17 om.: iti śivam
||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ sthitiprakaraṇe daśamaḥ sargaḥ ||
adyoddāmataraṅgaughajhāṅkāraraṇitānile /
tīre varataraṅgiṇyāḥ tapas tapati te sutaḥ //
varataraṅgiṇyāḥ samaṅgāyāḥ | tapati carati ||
jaṭāvān
akṣavalayī
N17: (e)akṣa°
jitasarvendriyabhramaḥ /
tatra varṣaśatāny aṣṭau saṃsthitas tapasi sthire //
spaṣṭam ||
yadīcchasi mune draṣṭuṃ taṃ svaputramanobhramam /
tat samunmīlya vijñānanetram āśu vilokaya //
svaputrākāram manobhramam svaputramanobhramam | svaputram iti yāvat ||
ity ukte
jagadīśena
N17: °gad⟨e⟩[ī]śe°
kālena samadṛṣṭinā /
muniḥ sañcintayām āsa jñānākṣṇā tanayehitam //
spaṣṭam ||
dadarśa ca muhūrtena
pratibhāsavaśād
N17: (prati)prati°
asau /
putrodantam aśeṣeṇa buddhidarpaṇabimbitam //
dadarśa jñānadṛṣṭyā dṛṣṭavān ||
punar mandarasānusthāṃ kāle kālāgrasaṃsthitām /
samaṅgāyās taṭād etya viveśa svatanum bhṛguḥ //
kāle svalpakāle | kālāgrasaṃsthitām kālapurovartinīm ||
vismayasmerayā dṛṣṭyā kālam ālokya kāntayā /
vītarāgam
N17: v⟨e⟩[ī]ta°
uvācedaṃ vītarāgo munir vacaḥ //
kālasya samavartitvāt vītarāgitvam ||
bhṛguḥ kathayati
bhagavan bhūtabhavyeśa bālā vayam anābilā /
tvādṛśām eva dhīr deva trikālāmaladarśinī //
bālāḥ mūrkhāḥ | anāvilety asya uttarārdhena sambandhaḥ ||
nānākāraṃ vikārāḍhyā satyevāsatyarūpiṇī /
vibhramaṃ janayaty eṣā dhīrasyāpi jagadgatiḥ //
jagadgatiḥ jagadracanā ||
tvam eva deva jānāsi tvadabhyantaravarti yat /
rūpam asyā manovṛtter indrajālavidhāyakam //
tvadabhyantaravarti tvanmadhyavarti ||
matputrasyāsya bhagavan mṛtyuḥ kila na vidyate /
tenemam mṛtam ālokya jātaḥ
sambhramavān
N17: °vān(n)
aham //
śukrasya cirajīvitvāt ||
akṣīṇajīvitam putraṃ kālo me nītavān iti /
niyater vaśato deva tvacchāpecchā mamoditā //
niyater iti | mama yā tvacchāpecchā jātā sāpi niyatir eva | ato mama na ko ḥpi doṣa iti bhāvaḥ ||
na tu vijñātasaṃsāragatayo vayam āpadam /
sampadaṃ vāpi gacchāmo harṣāmarṣavaśaṃ kila //
prāpyeti śeṣaḥ | āpadam prāpya | sampadaṃ vā prāpyeti ||
ayuktakāriṇi krodhaḥ prasādo yuktakāriṇi /
kartavya iti rūḍheyaṃ sāṃsārī bhagavan sthitiḥ //
ataḥ tvayy ayuktakāritvam
āśaṅkya
N17: ā⟨kā⟩śaṅkya
mayā krodhaḥ kṛta iti bhāvaḥ ||
idaṃ kāryam idaṃ neti yāvajjīvaṃ jagatkramaḥ /
yāvad agniḥ sthitā tāvad auṣṇyadāhādidṛṣṭayaḥ //
spaṣṭam ||
idaṃ kāryam idaṃ neti heyā yasya
jagatsthitiḥ
N17: °ga*t*sthi°
/
tasyaitatsamparityāgo heya eva
jagadguro
N17: °guro⟨ḥ⟩
//
yasya | idaṃ kāryam idaṃ na kāryam | iti
evaṃrūpā
N17: °pā(ṃ)
| jagatsthitiḥ heyā bhavati | tasya tatsamparityāgo ḥpi heya eva | tattyāgasyāpi jagatsthitirūpatvāt | ato mayā
pūrvasthitiḥ
N17: °sthi*tiḥ*
na tyakteti bhāvaḥ ||
kevalaṃ tānayīṃ cintām anālokya yadā vayam /
bhagavan bhavate kṣubdhā yātāḥ
smas
N17: yātā[ḥ] sma[s]
tena vācyatām //
tānayīṃ tanayasambandhinīm | vācyatām tvatkrodhakāritvarūpanindāyogyatām ||
tvayedānīm ahaṃ deva smāritas tanayehitam /
samaṅgāyās taṭe tena dṛṣṭo ḥyaṃ tanayo mayā //
spaṣṭam ||
manye jagati bhūtānāṃ dve śarīre
na
N17: °re(ṇa) *na*
sarvaga /
mana eva śarīraṃ hi yenedam
bhāvyate
N17: °v(i)*ya*te
jagat //
he sarvaga | aham manye | ihaloke bhūtānāṃ dve śarīre
na
N17: °re(ṇa) *na*
bhavataḥ | hi yasmāt | mana eva śarīram bhavati | yena manasā | idaṃ jagat bhāvyate bhāvanayā prakaṭīkriyate ||
kāla āha
samyag uktaṃ tvayā brahmañ śarīram mana eva naḥ /
karoti dehaṃ saṅkalpya kumbhakāro ghaṭaṃ yathā //
spaṣṭam ||
karoty akṛtam ākāraṃ kṛtaṃ nāśayati kṣaṇāt /
saṅkalpena mano mohād bālo vetālakaṃ yathā //
mohāt ajñānāt ||
tathā ca sambhrame svapnamithyājñānādibhāsvarāḥ /
gandharvanagarākārā dṛṣṭā manasi śaktayaḥ //
spaṣṭam
N17: spaṣṭa(ṣṭa)m
||
sthūladṛṣṭidṛśaṃ
N17: °dṛś⟨y⟩aṃ
tv etām avalambya
mahāmune
N17: °mune⟨ḥ⟩
/
puṃso manaḥ śarīraṃ ca kāyau
dvāv
Ś1,Ś3: kāyau dvāv; N17: kāyo dvā
iti kathyate //
sthūladṛṣṭirūpā dṛk sthūladṛṣṭidṛk | tām ||
manomanananirmāṇamātram etaj jagattrayam /
na san nāsad iva
sphāram
N17: ⟨a⟩[i]va(-)*sphā*ram
uditaṃ netaran
mune
N17: mune⟨ḥ⟩
//
etat jagat | manasaḥ yat mananam mananākhyo dharmaḥ | tanmātram eva bhavati | kathambhūtam | na sat nāsat anirvacanīyam ity arthaḥ | punaḥ kathambhūtam | sphāram ivoditam sphuraṇaśīlam iva prādurbhūtam | paramārthatas tu noditam itīvaśabdopādānam | mātraśabdasyārthaṃ svakaṇṭhena kathayati netarad iti ||
cittadehāṅgalatayā bhedavāsanayeddhayā /
dvicandratvam ivājñānān nānāteyaṃ samutthitā //
cittākhyasya dehasyāṅgalatayā aṅgalatārūpayā | bhedavāsanayā dvaitavāsanayā | iddhayā puṣṭayā satyā | iyaṃ
jagadrūpā
N17: °pā(nāṃ)
| nānātā samutthitā prādurbhūtā | kim iva | dvicandratvam iva | yathā dvicandratvam ajñānāt samuttiṣṭhati | tathety arthaḥ ||
bhedavāsanayā bahvyā padārthanicayam manaḥ /
bhinnam paśyati sarvatra ghaṭāvaṭapaṭādikam //
bahvyā vistīrṇayā | sarvatra sarveṣu deśeṣu kāleṣu ca ||
kṛśo ḥtiduḥkhī mūḍho ḥham etāś cānyāś ca bhāvanāḥ /
bhāvayat svavikalpotthā yāti saṃsāratām manaḥ //
saṃsāratām saṃsārabhāvam ||
mananaṃ kṛtrimaṃ rūpam mamaitan na patāmy aham /
iti tattyāgataḥ śāntaṃ ceto brahma sanātanam //
tattyāgataḥ mananatyāgataḥ | sanātanam anādi ||
yathetyādiṃ
N17: °ādi[ṃ]
nirāmayā ityantam ekaṃ dṛṣṭāntaṃ vistareṇa kathayati
yathā pravitate ḥmbodhau tate ḥnekataraṅgiṇi /
somyaspandamayānekakallolāvaliśālini
N17: °kal[l]olā°
//
vāryātmani same svacche
śuddhe
N17: śuddh⟨a⟩[e], vgl. 43b.
svāduni śītale /
avināśini vistīrṇe
mahāmahimani
N17: °him(i)ani
sphuṭe //
tryaśras
taraṅgaḥ
N17: °raṅga[ḥ]
svaṃ rūpam bhāvayan sa svabhāvataḥ /
tryaśro ḥsmīti
vikalpena
N17: *vi*kalpe*na*
karoti svena kalpanām //
bhraśyaṃś caiva paribhraṣṭarūpo ḥsmīti talātalam /
bhāvayan bhūtalaṃ yāti tādṛgbhāvanayā tayā //
utthitaṃ ca balād ūrdhvam utthito ḥsmīti bhāvitaḥ /
tais tair vikalpais tadbhāvaṃ
vikalpayati
N17: (vika)vikalpa°
sābhidham //
sasūryapratibimbas tu prakāśo ḥsmīti bhāvitaḥ /
sarajaḥpuñjapātas tu malino ḥsmīti bhāvitaḥ //
saratnaraśmijālas tu śobhate dīptayā śriyā /
tuṣārabharaviddhas tu śītalo ḥsmīti vindati //
sataṭācaladāvāgnipratibimbojjvaladvapuḥ /
bibheti vata dagdho ḥsmīty āttamīnaś ca kampate //
pratibimbitavelādritaṭapakṣivanadrumaḥ /
mahān ārambhasaṃrambhasaṃyuto ḥsmīti rājate //
vimalollasanotpannadhvastalolaśarīrakaḥ /
khaṇḍaśaḥ pariyāto ḥsmīty
āttākranda
N17: ā⟨*r*⟩[t]tā°
ivāravī //
na cormayas te jaladher vyatiriktāḥ payorasāt /
na caikaṃ rūpam eteṣāṃ kiñcit sann
apy
Ś1, N17: sann apy; Ś3: san n*ā*py; N/Ed: san nāpy
asanmayam //
na ca te nyūnadairghyādyā guṇās teṣu ca teṣu ca /
normayaḥ saṃsthitā abdhau na ca
tatra
Ś1,Ś3: tatra; N17: tava
na saṃsthitāḥ //
kevalaṃ svasvabhāvasthasaṅkalpavikalīkṛtāḥ /
naṣṭānaṣṭāḥ punar jātā
jātājātāḥ
N17: jātā⟨ḥ⟩ jātāḥ
punaḥ kṣatāḥ //
parasparaparāmarśān nānātām upayānty alam /
ekarūpāmbusāmānyamayā eva nirāmayāḥ //
anekataraṅgiṇi anekataraṅgayukte | somyaspandamayyaḥ somyajalaspandarūpāḥ | anekakallolāvalayaḥ | tābhiḥ
śālini
N17: °li(ri)ni
| etādṛśe vāryātmani | yathā saḥ prasiddhaḥ tryaśraḥ tryaśrākāraḥ taraṅgaḥ | svaṃ rūpam tryaśrarūpam svaṃ rūpam | bhāvayan pramātāram prati prakaṭīkurvan | svabhāvataḥ utthitena svena svasmād | avyatiriktena tryaśro ḥsmīti vikalpena kalpanām tryaśrākārakalpanām | karoti | na kevalam etām eva karoti | kiṃ tv anyā api kriyāḥ karoti ity āha
bhraśyaṃś
N17: bhraś[y]aṃś
cetyādi | saḥ tryaśraḥ taraṅgaḥ paribhraṣṭo ḥsmīti bhāvayan | ata eva
bhraśyan
N17: bhraś[y]an
| tataḥ talātalam talātalākhyam | bhūtalam | tayā tādṛgbhāvanayā | yāti gacchati | utthitam iti | saḥ tryaśraḥ taraṅgaḥ ūrdhvam utthito ḥsmīti bhāvitaḥ | ata eva utthitaś ca taiḥ taiḥ vikalpaiḥ utthānavikalpaiḥ | sābhidham abhidhāsahitam | tadbhāvam utthānabhāvam | vikalpayati vikalpena sampādayati | sasūryeti spaṣṭam | saratneti spaṣṭam | sataṭeti | āttamīnaḥ | mīnaiḥ ātta āttamīnaḥ |
pratibimbiteti
N17: (sa)pratibimbi°
spaṣṭam | vimala iti | vimalaṃ yat
ullasanam
N17: °sa*nam*
| tena utpannaṃ yat dhvastaṃ dhvaṃsaḥ | tena
lolaṃ
N17: lo*laṃ*
śarīraṃ yasya | saḥ | na
cormaya
N17: co⟨n⟩[r]maya
iti | te pūrvoktāḥ | pūrvam ekavacanaṃ jātyapekṣayā jñeyam | teneha bahuvacanaprayogaḥ | na ceti | te ca ūrmayaḥ | teṣu guṇeṣu | na bhavanti | kevalam iti | svasvabhāvasthaḥ svasvarūpasthaḥ | yaḥ vikalpaḥ taraṅgatāsādanarūpaḥ vikalpaḥ | tena vikalīkṛtāḥ payasaḥ ucchinnāḥ kṛtāḥ |
paraspareti
N17: °pare(sye)ti
| parasparam anyoḥnyam | yaḥ parāmarśaḥ nikaṭe avasthitiḥ | tasmāt | nānātām upayānti | kathambhūtāḥ | ekaṃ rūpam yat ambusāmānyam | tanmayāḥ eva | ata eva nirāmayāḥ nāśotpādākhyarogarahitāḥ ||
dṛṣṭāntam uktvā dārṣṭāntikaṃ kathayati dvābhyām
tathaivāsmin pravitate site śuddhe nirāmaye /
brahmamātraikavapuṣi brahmaṇi
sphārarūpiṇi
N17: (kulakam)
//
sarvaśaktāv anādyante pṛthagvad apṛthakkṛtāḥ /
saṃsthitāḥ śaktayaś citrā vicitrācāracañcalāḥ //
sitapadasyārthaṃ svakaṇṭhena kathayati śuddhe iti | nirāmaye cetyākhyād āmayāt niṣkrānte | brahmamātram ekam kevalam | vapuḥ svarūpaṃ yasya | tādṛśe | sphāram sphuraṇaśīlam | vapur asyāstīti | tādṛśe | etādṛśe brahmaṇi | apṛthakkṛtāḥ śaktayaḥ | tathaiva taraṅgavat | pṛthagvat saṃsthitāḥ bhavanti | yugmam ||
nānāśakti hi nānātvam eti svavapuṣi sthitam /
bṛṃhitam brahmaṇi brahma payasīvormimaṇḍalam //
brahma śuddhaṃ cinmātratattvam | brahmaṇi svavapuṣi brahmākhye svasvarūpe | bṛṃhitam jagadrūpayā
bṛṃhitatayā
N17: bṛṃhita[ta]yā
yuktaṃ sat | nānātvam nānābhāvam | eti gacchati | kathambhūtam | nānāśakti | anyathā nānātvagamanaṃ yuktaṃ na syād iti bhāvaḥ | brahma kim iva bṛṃhitam | payasi ūrmimaṇḍalam iva ||
nanu yadi paṭādirūpeṇa brahmaiva bṛṃhitam asti tarhi padārthānām pratyekaṃ niyataṃ rūpaṃ katham astīty | atrāha
nānārūpakarūpatvād vairūpyaśatakāriṇī /
niyatir niyatākārā padārtham
adhitiṣṭhati
N17: *nānārūpaka° → °tiṣṭhati*
//
nānārūpakam yat rūpam | tadyuktatvāt vairūpyaśatakāriṇī padārthānām prati niyatarūpākhyavirūpatāśatakāriṇī | niyatiḥ niyatyākhyā śaktiḥ |
padārtham
N17: (padā)padā°
adhitiṣṭhati svavaśaṃ karoti | brahmaṇaḥ utpannayā niyatiśaktyā eva padārthānām pratyekaṃ niyataṃ rūpam astīti bhāvaḥ ||
sāmānyenoktvā stokaṃ viśeṣeṇa kathayati
jaḍā jāḍyam upādatte cittvam āyāti
cinmayī
N17: °may⟨e⟩[ī]
/
vāsanārūpiṇī śaktiḥ svasvarūpasthitātmanaḥ //
vāsanārūpiṇī vāsanārūpeṇa sthitā | svasvarūpasthitaḥ yaḥ ātmā | tasya | śaktiḥ niyatiśaktiḥ | jaḍā jāḍyavāsanārūpiṇī bhūtvā | jāḍyam upādatte gṛhṇāti | yena sthāvaraṃ rūpam prakaṭīkaroti | cinmayī
cetanatvavāsanārūpiṇī
N17: °tana*tva*vā°
bhūtvā | cittvam āyāti | yena jaṅgamaṃ rūpam prakaṭīkaroti ||
phalitam āha
brahmaivānagha tenedaṃ sphārākāraṃ vijṛmbhate /
nānārūpaiḥ parispandaiḥ paripūrṇa ivārṇavaḥ //
he anagha | tena tataḥ
hetoḥ
N17: °to[ḥ]
| idaṃ sphārākāram jagat | brahmaiva vijṛmbhate vilasati | ka iva | paripūrṇaḥ
arṇavaḥ
N17: a(varṇa)*rṇava*ḥ
iva | yathā saḥ nānārūpaiḥ parispandaiḥ taraṅgākhyaiḥ parispandaiḥ | vijṛmbhate | tathety arthaḥ ||
nānātāṃ svayam ādatte nānākāravihārataḥ /
ātmaivātmany ātmanaiva samudrāmbha ivāmbhasi //
nānākārārtham nānākāragrahaṇārtham | yaḥ vihāraḥ krīḍā | tasmāt ||
vyatiriktā na payaso vicitrā vīcayo yathā /
vyatiriktā na sarveśāt samagrāḥ kalanās tathā //
sarveśāt sarvaniyāmakatvena sthitāt cinmātratattvāt | kalanāḥ jagadrūpāḥ kalanāḥ ||
stambhapuṣpalatāpattraphalakorakayuktayaḥ /
yathaikasmiṃ sthitā bīje tathā brahmaṇi śaktayaḥ //
śaktayaḥ jagadrūpāḥ śaktayaḥ ||
nānākartṛtayā nānāśaktitā puruṣe yathā /
tathaivātmani sarvajñe sarvadā sarvaśaktitā //
sarvaśaktitāyām hetum āha sarvajña iti | yadi hi sarvaśaktiḥ na syāt tarhi sarvajñaḥ na syāt | sarvajñatvam cātra sarvakartṛtāyāṃ viśrāntam | na hi yaḥ sarvaṃ na jānāti saḥ sarvaṃ karoti | kulālādau ghaṭādijñānasya niyatatvena darśanāt ||
vicitravarṇatā yadvad dṛśyate kaṭhinātape /
vicitraśaktitā tadvad deveśe sadasanmayī //
spaṣṭam ||
vicitrarūpodetīyam avicitrāt sthitiḥ śivāt /
ekavarṇāt payovāhāc chakracāpalatā yathā //
spaṣṭam ||
ajaḍāj jaḍatodeti jāḍyabhāvanahetukā /
ūrṇanābhād yathā tantur yathā puṃsaḥ suṣuptatā //
jāḍyasya jaḍatvasya | yat bhāvanam saṅkalpanam | tad eva hetuḥ yasyāḥ | tādṛśī ||
acittaś caitasīṃ śaktiṃ svabandhāyecchayā śivaḥ /
tanoti tāntavaṃ
kośaṃ
N17: ⟨śokaṃ⟩ [kośaṃ]
kośakārakrimir yathā //
acittaḥ atyantaśuddhatvena cittarahitaḥ |
tāntavaṃ
N17: tān[t]avaṃ
tantusambandhi ||
svecchayātmātmano brahman bhāvayitvā svakaṃ vapuḥ /
saṃsārān mokṣam āyāti svālānād iva vāraṇaḥ //
ātmā ātmanaḥ | ātmasambandhinyā svecchayā | svakam nijam | vapuḥ cinmātrākhyaṃ svarūpam | bhāvayitvā svasvarūpatvena bhāvanāviṣayatāṃ nītvā | saṃsārāt deho ḥham iti bhāvanārūpāt saṃsārāt | mokṣam
muktim
N17: (ā)mukt(ā)im
| āyati | ka iva | vāraṇaḥ iva |
yathāsau
N17: [iva |] *yathāsau*
svālānāt mokṣam āyāti | tathety arthaḥ | svecchāśabdo ḥtra icchāmātravācakaḥ ||
yad eva bhāvayaty ātmā satatam bhāvitaḥ svayam /
tayaivāpūryate śaktyā śīghram eva mahān api //
yad eva yām eva śaktim | satatam bhāvitaḥ sadā vāsitaḥ | mahān api vyāpako ḥpi san ||
bhāvitā śaktir ātmānam ātmatāṃ nayati kṣaṇāt /
anantam api kham prāvṛṇmihikā mahatī yathā //
bhāvitā bhāvanāviṣayīkṛtā | ātmatām | śaktirūpaḥ yaḥ ātmā | tattām | mihikāpakṣe ātmatām mihikātvam ||
yā śaktir uditā śīghraṃ yāti tanmayatām ajaḥ /
yām eva tu sthitiṃ yātas tanmayo bhavati
drumaḥ
N17: °m(ā)aḥ
//
ajaḥ janmarahitaḥ śuddhaṃ cinmātratattvam | sthitim ādhārarūpam bhūmim | drumasya ādhārabhūtabhūmyanurūpatvenārohaṇāt ||
na mokṣo mokṣa īśasya na bandho bandha ātmanaḥ /
bandhamokṣadṛśau loke na jāne protthite kutaḥ //
īśasyātmanaḥ | ātmanaḥ īśasya | tarhi bandhamokṣau kasya bhavata ity |
atrāha
N17: atrā*ha*
bandheti | bandhamokṣayor utthānam eva paramārthato nāstīti kā tadādhāracinteti bhāvaḥ ||
nāsya bandho na mokso ḥsti tanmayaś caiva lakṣyate /
grastaṃ nityam
asatyena
N17: a⟨ni⟩[sa]tyena
māyāmayam aho jagat //
asyātmanaḥ |
paramārthataḥ
N17: °ra*mā*rtha°
bandhaḥ nāsti | mokṣo
ḥpi
N17: *pi*
nāsti | kiṃ tu āmukhataḥ tanmayaḥ bandhamokṣamayaḥ | lakṣyate | nanu tarhi jagati bandhamokṣakalanā katham astīty |
atrāha
N17: *katham → °āha*
| jagacchabdenātra jagadgatāḥ pramātāraḥ lakṣyante | aho āścarye | jagat jagadgatāḥ pramātāraḥ | asatyena asatyabhūtena bandhamokṣākhyena kenāpi | grastam svakalanāviṣṭaṃ kṛtam | atra hetuṃ viśeṣaṇadvāreṇāha
māyāmayam
N17: °ā⟨s⟩[m]ayam
iti | māyāmayatvād
evāsatyena
N17: *asatyabhūtena bandha° evāsatyena*
grastatvam iti bhāvaḥ ||
nanu katham ātmā bandhamokṣādikalanāgrasta iva sampanna ity | atrāha
yadaiva cittaṃ kalitam
akalena
N17: °taṃ ⟨s⟩aka°
kilātmanā /
kośakīṭavad ātmāyam anenāvalitas tadā //
akalena akhaṇḍatvāt kalārahitena | anenātmanā yadaiva cittaṃ kalitam kalanayā prakaṭīkṛtam | tadānenātmanā kośakīṭavat kośakārakrimivat | ātmā svasvarūpam | āvṛtaḥ | bandhamokṣādikalanārūpeṇa kośenāvṛtaḥ ||
nanv etenātmanā kalitam manaḥ kasmād upādānān nirgatam ity | atrāha
ananyarūpās tv anyatvavikalpitaśarīrakāḥ /
manaḥśaktaya etasmād imā niryānti koṭiśaḥ //
ananyarūpāḥ abhinnāḥ | imāḥ pṛthaktvena vartamānāḥ ||
tatsthās tajjāḥ pṛthagrūpāḥ samudrād iva vīcayaḥ /
tatsthās tajjāḥ pṛthaksthāś ca candrād iva
marīcayaḥ
N17: *ma*⟨v⟩[r]īca°
//
tatsthāḥ tasmin paramātmani sthitāḥ | tajjāḥ tasmāt paramātmanaḥ jātāḥ | etāḥ manaḥśaktayaḥ pṛthagrūpāḥ bhavanti | kā iva | vīcaya iva | yathā vīcayaḥ samudrāt pṛthagrūpāḥ bhavanti | tathety arthaḥ | dvitīyaṃ dṛṣṭāntaṃ kathayati tatsthā iti ||
asmin spandamaye sphāre paramātmamahāmbudhau /
cijjale vitatābhoge cinmātrarasaśālini //
kāścit sthitā
haribrahmarudracidvalanādhikāḥ
N17: °ci⟨t⟩[d]va°
/
laharyaḥ prasphuranty etāḥ svabhāvodbhāvitātmikāḥ //
spandamaye ahaṃvimarśamaye | ahaṃvimarśasyaivātra spandatvāt | sphāre vistīrṇe | cit
cetyonmukhā
N17: cety(e)*o*nmu°
cit | sā eva jalam yasmin | tādṛśe | cinmātram cetyānunmukhā cit | sā eva rasaḥ yasmin | tādṛśe | rasaḥ jalasya sārabhūtaḥ āsvādākhyo guṇaḥ jñeyaḥ | etādṛśe paramātmamahāmbudhau |
kāścit
N17: kā⟨ḥ⟩[ś]ci(d)*t*
etāḥ laharyaḥ cillaharyaḥ | prasphuranti | laharyaḥ kathambhūtāḥ sthitāḥ |
haribrahmarudrarūpāḥ
N17: °ru(dra)dra°
yāḥ cidvalanā citspandāḥ | tāḥ adhikam
yāsām
N17: y*ā*sāṃ
| tādṛśyaḥ sthitāḥ | punaḥ kathambhūtāḥ | svabhāvāt udbhāvitaḥ prakaṭībhāvaṃ gataḥ | ātmā yāsām | tāḥ | kāścil laharyaḥ haribrahmarudrarūpatayā sphurantīti
bhāvaḥ
N17: °v(ā)aḥ
||
kāścid yamamahendrārkavahnivaiśravaṇādikāḥ /
ghnanti kurvanti tiṣṭhanti laharyaś capalaiṣaṇāḥ //
capalāḥ eṣaṇāḥ icchāḥ |
yāsām
N17: y*ā*sāṃ
| tāḥ ||
kāścit kinnaragandharvavidyādharasurādikāḥ /
utpatanti patanty ugrā laharyaḥ parivalgitāḥ //
parivalgitāḥ spanditāh ||
kāścit
kiñcitsthitākārā
N17: °ā⟨rākā⟩[kārā]
yathā kamalajādikāḥ /
kāścid utpannavidhvastā yathā suranarādikāḥ //
kiñcit kālaṃ sthitaḥ ākāraḥ yāsām | tāḥ kiñcitsthitākārāḥ ||
krimikīṭapataṅgādigonāsājagarādikāḥ /
kāścit tasmin mahāmbhodhau sphuranty eteṣu binduvat //
eteṣv iti bahuvacanam pādapūraṇārtham | tenaitasmin mahāmbhodhāv iti yojyam ||
kāścic calānanamṛgagṛdhravañjulakādayaḥ /
sphuranti girikuñjeṣu velāvanataṭeṣv iva //
spaṣṭam ||
sudīrghajīvitāḥ kāścit kāścid atyalpajīvitāḥ /
svatucchabhāvanāt
N17: °nā[t]
tucchāt kāścit tucchaśarīrikāḥ //
kāścit
N17: kā⟨ḥ⟩[ś]cit
tucchāt asatyāt | svatucchabhāvanāt svaviṣayāt
tucchavikalpanāt
N17: tuccha⟨tu⟩vikalp[an]āt
| tucchaśarīrikāḥ bhavanti ||
saṃsārasvapnasaṃrambhe kāścit sthairyeṇa bhāvitāḥ /
svavikalpahatāḥ kāścic chaṅkante susthiraṃ jagat //
sthairyeṇa sthiratayā | bhāvitāḥ sthiro ḥyaṃ saṃsāra iti vāsanāyuktāḥ kṛtāḥ ||
alpālpabhāvanāḥ kāścid dainyadoṣavaśīkṛtāḥ /
kṛśo ḥtiduḥkhī mūḍho
ḥham
N17: °ḍho (ya)ham
iti duḥkhair dṛḍhīkṛtāḥ //
atra bhāvanāyāḥ alpālpatvam atimauḍhyena jñeyam ||
kāścit sthāvaratāṃ yātāḥ kāścid devatvam āgatāḥ /
kāścit puruṣatām prāptāḥ kāścid dānavatāṃ gatāḥ //
spaṣṭam ||
sargāntaślokena pūrvoktam evārthaṃ saṅkṣipya kathayati
kāścit sthitā jagati kalpaśatāny analpāḥ kāścid vrajanti paramam puruṣaṃ
suśuddhāḥ
N17: su(śru)śu°
/
brahmārṇavāt samuditā laharīvilolāś citsaṃvido hi
mananāparanāmavatyaḥ
N17: °vaty(ā)aḥ
//
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyām ekādaśaḥ sargaḥ ||
surāsuranarākārā imā yāḥ saṃvido mune /
brahmārṇavād abhinnās te satyam etan mṛṣetarat //
etat | surāsuranarākārā yāḥ saṃvidaḥ | brahmārṇavād abhinnatvam | itarat bhinnatvam | surāsuranarāṇām prādhānyāt grahaṇam ||
surāsuranarākārāḥ saṃvidaḥ viśinaṣṭi
mithyābhāvanayā brahman svavikalpakalaṅkitāḥ /
na brahma vayam ity antarniścayena hy adhogatāḥ //
kalaṅkitatve uttarārdhena hetuṃ kathayati na brahmeti | hiśabdaḥ yasmādarthe ||
brahmaṇo vyatiriktatvam brahmārṇavagatā api /
bhāvayantyo vimuhyanti bhīmāsu bhavabhūmiṣu //
bhīmāsu duḥkhadāyitvenātyantabhayānakāsu ||
yā etāḥ saṃvido brāhmyo mune naikakalaṅkitāḥ /
etat tat
karmaṇām
N17: karma⟨jam⟩[ṇām]
bījam atha karmaiva viddhi vā //
etāḥ surāsuranarākāratvena pūrvam uktāḥ | saṃvidaḥ parāmarśāḥ | brāhmyaḥ brahmasambandhinyaḥ | naikakalaṅkitāḥ na ekena prakāreṇa kalaṅkitāḥ | bahuprakāreṇa kalaṅkitā ity arthaḥ | tat etat tā etāḥ brāhmīḥ saṃvidaḥ | karmaṇām bījam kāraṇam | viddhi | atha vā karmaiva
viddhi
N17: *atha → viddhi*
| karmatveneṣṭasya bāhyakarmaṇaḥ etadanu
praṇītatvāt
N17: pr⟨āṇi⟩[aṇī]ta°
| na hi saṃvitparāmarśam antareṇa bāhyakarmaṇaḥ utthānaṃ dṛṣṭaṃ yuktaṃ vā ||
etāsām eva samastajagannimittatvaṃ kathayati
saṅkalparūpayaivāntar mune kalanayaitayā /
karmajālakarañjānām bījamuṣṭyā karālayā //
imā jagati vistīrṇe śarīropalapaṅktayaḥ /
tiṣṭhanti parivalganti rudanti ca hasanti ca //
ābrahmastambhaparyantaṃ spandanaiḥ pavano yathā /
ullasanti niyacchanti mlāyanti vihasanti ca //
he mune | saṅkalparūpayā saṅkalpasvarūpayā | karmajālakarañjānām bījamuṣṭyā karmajālakāraṇabhūtayeti yāvat | ata eva vikarālayā bhayānakayā | etayā kalanayā saṃvidrūpayā kalanayā | vistīrṇe jagati ābrahmastambhaparyantaṃ śarīropalapaṅktayaḥ śarīrapāṣāṇapaṅktayaḥ |
tiṣṭhanti
N17: °ṣṭha[n]ti
parivalganti rudanti ca hasanti ullasanti niyacchanti mlāyanti vihasanti
ca
N17: *ulla° → ca* ⟨ca⟩
upalakṣaṇaṃ caitat | sarvāḥ kriyāḥ kurvantīty arthaḥ | mṛtaśarīreṣu pūrvoktakriyāṇām adarśanāt | ko yathā | pavano yathā | yathā pavanaḥ svāntaḥsthaiḥ spandanaiḥ
nānāvidhāḥ
N17: °vidhā[ḥ]
kriyāḥ karoti | tathety arthaḥ ||
tā etāḥ kāścid atyacchā yathā hariharādayaḥ /
kāścid alpavimohasthā yathoraganarāmarā //
spaṣṭam ||
kāścid atyantamohasthā yathā tarutṛṇādayaḥ /
kāścid ajñānasammūḍhāḥ krimikīṭatvam
āgatāḥ
N17: °t⟨a⟩[ā]ḥ
//
spaṣṭam ||
kāścit tṛṇavad uhyante dūre brahmamahodadheḥ /
aprāptabhūmikā etā yathoraganarādayaḥ //
aprāptabhūmikāḥ
aprāptapārāḥ
N17: °pār⟨a⟩[ā]ḥ
||
taṭamātraṃ samālokya kāścit khedam upāgatāḥ /
jātājātā nikhanyante kṛtāntajaradākhunā //
taṭamātraṃ samālokya na tv āsādya | tadāsādane hi punaḥ punaḥ kṛtāntanikhananaṃ na yuktaṃ syāt | taṭaś cātra cinmātraviśrāntirūpo jñeyaḥ ||
kāścid antaram āsādya brahmatattvamahāmbudheḥ /
gatās tattām aśokāya haribrahmaharādikāḥ //
tattām brahmatām | aśokāya śokābhāvāya ||
alpamohānvitāḥ kāścit tam eva brahmavāridhim /
adṛṣṭarāgarogaugham
Ś1,Ś3: adṛṣṭarāgarogau°; N17: adṛṣṭaṃ nāgarogau°
avalambya vyavasthitāḥ //
avalambya svātmatvenāśritya | kāścit jīvanmuktarūpā ity arthaḥ ||
kāścid bhoktavyajanmaughā
bhuktajanmaughakoṭayaḥ
N17: °ṭa(kaḥ)*yaḥ*
/
vandhyāḥ
prakāśatāmasyaḥ
N17: pra⟨kāmatvam asyaḥ⟩[kāśatāmasyaḥ]
saṃsthitā bhūtajātayaḥ //
prakāśatāmasyaḥ
N17: pra⟨kāmatām asyāḥ⟩[kāśatāmasyaḥ]
prakṛṣṭatamaso
N17: °ta[ma]so
gūṇayuktaḥ | ata eva vandhyā samyagjñānākhyaphalarahitāḥ ||
kāścid ūrdhvād adho yānti tathādhastān mahat padam /
ūrdhvād ūrdhvataraṃ kāścid adhastāt kāścid apy adhaḥ //
adhaḥ paśuyoniṃ narakaṃ vā | mahat
padam
N17: °dam (mahatpadam)
mānuṣyaṃ svargaṃ vā ||
sargāntaślokena siddhāntaṃ kathayati
bahusukhaduḥkhakasaṅkaṭā kriyeyam paramapadāsmaraṇāt samāgateha /
paramapadāvagamāt prayāti nāśaṃ vihagapatismaraṇād viṣavyatheva //
vihagapateḥ gāruḍikamantradevatārūpasya garuḍasyeti
śivam
N17: *vihaga° śivam*
||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ sthitiprakaraṇe
dvādaśaḥ
N17: °daś⟨ā⟩[aḥ]
sargaḥ ||
oṃ | śrīvasiṣṭhaḥ śrīrāmam praty āha
vicārayantas tattvajñā iti te jāgatīr gatīḥ /
samaṅgāyās taṭāt tasmāt praceluś cañcalāṃśavaḥ //
jāgatīḥ jagatsambandhinīḥ | gatīḥ racanāḥ ||
kramād ākāśam ākramya nirgatyāmbudakoṭaraiḥ /
samprāpuḥ siddhamārgeṇa mandaraṃ hemakandaram //
koṭarair iti | koṭarebhyaḥ ity asyārthe ||
adhityakāyāṃ tasyādrer ārdraparṇāvaguṇṭhitām /
dadarśa bhārgavaḥ śuṣkām pūrvajanmodbhavāṃ tanum //
spaṣṭam ||
uvāca cedaṃ he tāta tanvī tanur iyaṃ hi sā /
yā tvayā sukhasambhogaiḥ purā samabhilālitā //
spaṣṭam ||
iyaṃ sā mattanur yasyā mandārakusumotkaraiḥ /
racitāḥ śītalāḥ śayyā merūpavanabhūmiṣu //
sā iti | na tv anyā ||
iyaṃ sā mattanur mattadevastrīgaṇalālitā /
sarīsṛpamukhakṣuṇṇā paśya śete dharātale //
spaṣṭam ||
nandanodyānaṣaṇḍeṣu mama tanvā yayānayā /
ciraṃ vilasitaṃ seyaṃ śuṣkakaṅkālatāṃ gatā //
vilasitam iti bhāve ktaḥ ||
surāṅganāṅgasaṃsaṅgād
uttuṅgānaṅgaraṅgayā
Ś1,Ś3: uttuṅgā°; N17: uṅgā°
/
cetovṛttyā rahitayā tanveha mama śuṣyate //
śuṣyate bhāve lakāraḥ ||
teṣu teṣu vilāseṣu tāsu tāsu daśāsu ca /
tathā tā bhāvanā baddhvā kathaṃ svastho ḥsi dehaka //
tāḥ bhāvanāḥ surastrīviṣayāḥ | svastho ḥsi cañcalatārahitatvāt | anukampito dehaḥ dehakaḥ | tasyāmantraṇaṃ dehaketi ||
hā tano kvāvabhagnāsi tāpasaṃśoṣam āgatā /
karaṅkatām prayātāsi mām bhāvayasi durbhage //
karaṅkatām kaṅkalatām | he durbhage tano | tvam mām bhāvayasi kiṃ smarasi | atisnehākulatvād iyam uktiḥ ||
dehenāhaṃ vilāseṣu yenaiva mudito ḥbhavam /
kaṅkalatām upagatāt tasmād eva bibhemy aham //
yena dehenāhaṃ vilāseṣu muditaḥ abhavam | kaṅkalatām upagatāt tasmād eva dehāt | aham bibhemi ||
tārājālasamākāro yatra hāro ḥbhavat purā /
mamorasi
nilīyante
N17: °ya⟨t⟩[n]te
paśya tatra pipīlakāḥ //
nilīyante
laganti
N17: °yaṃnt(ī)*e* (gala)*laga*°
||
dravatkāñcanakāntena lobhaṃ nītā varāṅganāḥ /
yena madvapuṣā tena paśya kaṅkalatohyate //
uhyate dhāryate ||
paśya
me
N17: °śy⟨e⟩[a]
vitatāsyena tāpasaṃśuṣkakṛttinā /
matkaṅkālakuvaktreṇa vitrāsyante vane mṛgāḥ //
vitrāsyante vikārayuktatvena trāsayuktāḥ kriyante ||
paśyātisaṃśuṣkatayā śavodaradarī mama /
prakāśārkāṃśujālena vivekeneva śobhate //
śavodaram mṛtaśarīrodaram eva darī ||
mattanuḥ pariśuṣkeyaṃ sthitottānā vanāvanau /
vairāgyaṃ nayatīvātmatucchatvenāmbarasthitān //
ambarasthitān devān ||
śabdarūparasasparśagandhalobhavimuktayā /
nirvikalpasamādhyeva mama tanvoṣyate girau //
mama tanvā kathambhūtayā | nirvikalpe vikalpaniṣkrānte cinmātre | samādhiḥ yasyāḥ | sā | tādṛśyā ||
saṃśānte cittavetāle yām ānandakalāṃ tanuḥ /
yāti tām api rājyena jāgatena na gacchati //
jāgatena jagatsambandhinā ||
paśya viśrāntasarvehaṃ vigatāśeṣakautukam /
nirastakalpanājālaṃ sukhaṃ śete kalevaram //
spaṣṭam ||
cittamarkaṭasaṃrambhasaṅkṣubdhaḥ kāyapādapaḥ /
tathā vegena calati yathā mūlāni kṛntati //
mūlakṛntanam vyāvahārikakṣobharūpaṃ jñeyam ||
cittānarthavimukto ḥsau gajābhraharivibhramam /
nāyam paśyati me dehaḥ parānanda iva sthitaḥ //
gajābhraharīṇām
gajameghasiṃhānām
N17: °gha⟨m⟩[s]iṃhā°
| vibhramam vilāsam | cāñcalyam iti yāvat | na paśyati nānubhavati ||
sarvāśājvarasammohamihikāśaradāgamam /
acittatvaṃ
N17: aci⟨n⟩[t]ta°
vinā nānyac chreyaḥ paśyāmi jantuṣu //
spaṣṭam ||
ta eva sukhasambhogasīmāntaṃ samupāgatāḥ /
mahādhiyaḥ śāntadhiyo ye yātā vimanaskatām //
spaṣṭam ||
sarvaduḥkhadaśāmuktāṃ saṃśāntāṃ vigatajvarām /
diṣṭyā paśyāmy amananāṃ vane tanum imām aham //
spaṣṭam ||
atra śrīrāmaḥ pṛcchati
bhagavan sarvadharmajña bhārgaveṇa tadā kila /
subahūny upabhuktāni śarīrāṇi punaḥ punaḥ //
bhṛguṇotpādite kāye tat tasmiṃs tasya kim mune /
mahān atiśayo jātaḥ paridevanam eva vā //
atiśayaḥ atiśayajñānam ||
śrīvasiṣṭha uttaraṃ kathayati
śukrasya kalanā rāma yāsau jīvadaśāṃ gatā /
karmātmikā samutpannā
bhṛgor
N17: °go[r]
bhārgavarūpiṇī //
kalanā śukrajīvaprādurbhāvakārī samvidākhyaḥ spandaḥ | śukrasya jīvadaśām śukrasambandhijīvāvasthām | bhṛgor iti pañcamī | seti śeṣaḥ ||
sā hīdamprathamatvena sametya paramāt padāt /
bhūtākāśapadam prāpya vātavyāvalitā satī //
prāṇāpānapravāheṇa praviśya hṛdayam bhṛgoḥ /
krameṇa vīryatām etya sampannauśanasī tanuḥ //
idamprathamatvena tatpūrvatvena | sametya samyak utthāya | auśanasī tanuḥ śukraśarīrarūpā | yugmam ||
vihitabrāhmasaṃskārā tataḥ sā pitur agragā /
kālena mahatā prāptā śuṣkakaṅkālarūpatām //
spaṣṭam ||
idamprathamam
N17: °ma⟨ṃ⟩m
āyātā yadā sā
brahmaṇas
Ś1,Ś3: brahma°; N17: brāhma°
tanuḥ /
atas tām prati śukreṇa tadā tat paridevitam //
idamprathamam
tatpūrvam
N17: °[r]vam
| tat paridevitam
tādṛśam
N17: (vī)tā°
paridevanaṃ kṛtam ||
vītarāgo ḥpy aniccho ḥpi samaṅgāviprarūpavān /
svāṃ śuśoca tanuṃ śukraḥ svabhāvo hy eṣa dehajaḥ //
spaṣṭam ||
kiṃ tu pradarśitaṃ tena śokavyājena dhīmatām /
vairāgyapratipattyai
tat
N17: ta[t]
pṛthaktvaṃ dehadehinoḥ //
kiṃ tv iti pakṣāntare | tathā ca paropakārārtham eva śukreṇa
paridevanaṃ
N17: pari⟨veda⟩[deva]°
kṛtam iti bhāvaḥ ||
jñasyājñasya ca dehasya yāvajjīvam ayaṃ kramaḥ /
lokavad vyavahāro yat saktyāsaktyātha vā sadā //
atha vā pakṣāntare | dehasya vyavahāraḥ iti sambandhaḥ | yad vā lakṣaṇayā | dehasya dehina ity arthaḥ | tathā ca jñasya dehasyājñasya vā dehasyety arthaḥ | jñasyāsaktyā ajñasya saktyeti kramo jñeyaḥ ||
ye parijñātagatayo ye cājñāḥ paśudharmiṇaḥ /
lokasaṃvyavahāreṣu te sthitā vanajālavat //
vanajālam sthitatvamātre upamānaṃ jñeyam ||
vyavahārī yathaivājñas tathaiva kila paṇḍitaḥ /
vāsanāmātrabhedo ḥtra kāraṇam bandhamokṣayoḥ //
vāsanāmātrabhedaḥ śuddhatvāśuddhatvena jñeyaḥ ||
yāvac charīraṃ tāvad dhi duḥkhe duḥkhaṃ sukhe sukham /
asaṃsaktadhiyo dhīrā darśayanty aprabuddhavat //
darśayanti anyān prati darśayanti | na tu svayam paśyanti ||
sukheṣu
sukhitā
Ś1,Ś3: sukhi°; N17: sukha°
nityaṃ duḥkhitā duḥkhavṛttiṣu /
mahātmāno hi dṛśyante nūnam antas tu śītalāḥ //
śītalāḥ sukhaduḥkhakṛtakṣobharahitāḥ ||
stambhasya
N17: [s]tambha°
pratibimbāni kṣubhyanti na vapuḥ sthiram /
jñasya karmendriyāṇy eva kṣubhyanti na manaḥ sthiram //
sthiraṃ vapuḥ dṛḍhaṃ stambhākhyaṃ svarūpam | kṣubhyantīty antargataṇic | kau prayogau | te na
kṣobhayantīty
N17: °ya[n]tī°
arthaḥ | karmendriyāṇy upalabdhyākhyakarmakārīṇi jñānendriyāṇīty arthaḥ ||
calācalatayā
tajjño
N17: ta[j]jño
lokavṛttiṣu tiṣṭhati /
adhaḥsthitir
N17: adha[ḥ]°
iva svaccham
pratibimbeṣu
Ś1: svaccham pra°; Ś3,N17: svacchapra°
bhāskaraḥ //
calācalatayā atyantacāñcalyena | bhāskaraḥ kathambhūtaḥ | adhaḥ adhodeśe | sthitiḥ avasthānaṃ yasya | saḥ ||
santyaktalokakarmāpi baddha evāprabuddhadhīḥ /
atyaktamohalīlo ḥpi mukta eva prabuddhadhīḥ //
prabuddhadhītvāprabuddhadhītvayor evātra bandhamokṣau prati kāraṇatvam iti bhāvaḥ ||
muktabuddhīndriyo mukto baddhakarmendriyo ḥpi hi /
baddhabuddhīndriyo
N17: b⟨u⟩[a]ddhabuddhī°
baddho muktakarmendriyo ḥpi hi //
hiśabdaḥ prasiddhau ||
sukhaduḥkhadṛśor loke bandhamokṣadṛśos tathā /
hetur buddhīndriyāṇy eva tejāṃsīva prakāśane //
prakāśane arthaprakaṭatākaraṇe ||
bahir lokocitācāras tv antar ācāravarjitaḥ /
samo ḥsann iva tiṣṭha tvaṃ saṃśāntasakalaiṣaṇaḥ //
antaḥ manasi ||
sarvaiṣaṇāvimuktena svātmanātmani tiṣṭhatā /
kuru karmāṇi kāryāṇi nūnaṃ sāmanasi sthitiḥ //
he rāma | tvam | sarvaiṣaṇāvimuktena | ata eva ātmani na tu anātmarūpeṣu viṣayeṣu | tiṣṭhatā ātmanā manasā | kāryāṇi niyatāni | karmāṇi kuru | nūnaṃ niścayena | sā amanasi sthitiḥ manasi sthitiḥ na bhavati ||
ādhivyādhimahāvarte garte saṃsāravartmani /
mamatogrāndhakūpe ḥsmin mā patātapadāyini //
mamatogrāndhakūpe kathambhūte | saṃsāravartmani saṃsārarūpe mārge | garte gartatayā sthite ||
na tvam bhāveṣu no bhāvās tvayi tāmarasekṣaṇa /
śuddhabuddhasvabhāvas tvam ātmasaṃsthaḥ sthiro bhava //
tvam sākṣibhūtaśuddhacinmātrarūpaḥ tvam | ātmasaṃsthaḥ
śuddhabuddhasvabhāvasvātmaparaḥ
N17: °r(ā)aḥ
| na tu dehādiparaḥ ||
sargāntaślokenottaraṃ samāpayati
vyapagatamamatāmahāndhakāram padam amalaṃ vigataiṣaṇaṃ sametya /
prabhavasi yadi cetaso mahātmaṃs tad atidhiye mahate sate namas te //
vyapagatam mamatārūpam mahāndhakāram yasya | tat | tādṛśam | ata evāmalam vigataiṣaṇam tṛptatayā samastākāṅkṣārahitam | padam cinmātrākhyam padam | sametya svātmatvena vibhāvya | yadi cetasaḥ prabhavasi cetaḥ jetuṃ samartho bhavasi | he mahātman | tat tadā | te tubhyam | namaḥ astu | kathambhūtāya | atidhiye utkṛṣṭabuddhaye | mahate mahattvayuktāya | sate sanmātrasvarūpāya | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ sthitiprakaraṇe
pañcadaśaḥ
N17: °ñca*da*⟨ṣṭā⟩[śa]ḥ
sargaḥ ||
athākṣipya vacas tasya tanayasya tadā bhṛgoḥ /
uvāca bhagavān kālo vaco gambhīraniḥsvanam //
ākṣipya
N17: ⟨a⟩[ā]kṣip°
ākṣepaviṣayaṃ kṛtvā | bhṛgoḥ tanayasya śukrasya ||
kālaḥ kathayati
samaṅgātāpasīm
N17: °t*ā*pa°
etāṃ tanuṃ santyaja bhārgava /
praviśemāṃ tanuṃ sādho nagarīm iva pārthivaḥ //
samaṅgātāpasīm samaṅgātāpasasambandhinīm ||
kāle pūrvajayā tanvā tapaḥ kṛtvānayā punaḥ /
gurutvam asurendrāṇāṃ kartavyam bhavatānagha //
spaṣṭam ||
mahākalpānta āyāte bhavatā bhārgavī tanuḥ /
apunargrahaṇāyaiṣā tyājyā pramlānapuṣpavat //
spaṣṭam ||
jīvanmuktapadam prāptas tanvā prāktanarūpayā /
mahāsurendragurutāṃ kurvaṃs tiṣṭha mahāmate //
prāktanarūpayā śukrākhyayā ||
kalyāṇam astu vāṃ yāmo vayaṃ tv abhimatāṃ diśam /
na kiñcid api tac cittaṃ yasya nābhimatam bhavet //
nanu kathaṃ tavāpy abhimatam astīty | atrāha na kiñcid iti | tat kiñcid api na bhavati | yasya cittasyābhimatam nāsti | ato mamāpi sacittatvād abhimatam astīti bhāvaḥ ||
ity uktvā
muñcatoḥ
N17: °to[ḥ]
puṣpaṃ tayoḥ so ḥntaradhīyata /
taptāṃśur iva rodasyoḥ samam aṃśubhir aṃśumān //
taptāṃśuḥ sūryaḥ | rodasyoḥ dyāvāpṛthivyoḥ ||
gate tasmin bhagavati tām uktvā bhavitavyatām /
vicārya bhārgavo ḥbhedyāṃ niyatāṃ niyater gatim //
kālakāraṇasaṃśuṣkām bhāvipuṣpaśubhodayām /
viveśa tāṃ tanum bālāṃ sulatām iva mādhavaḥ //
abhedyām bhettum aśakyām | kālākhyaṃ yat kāraṇam | tena śuṣkām | mādhavaḥ vasantaḥ | lakṣaṇayā vāsantikaḥ rasaḥ | bhāvī puṣpavat śubhaḥ udayaḥ yasyāḥ | tām ||
sā brāhmaṇatanur bhūmau vivarṇavad anaṅgikā /
papāta kampitā tūrṇam chinnamūlā latā yathā //
brāhmaṇatanuḥ samaṅgātāpasatanuḥ ||
tasyām praviṣṭajīvāyām putratanvām mahāmuniḥ /
cakārāpyāyanam mantraiḥ
sakamaṇḍaluvāribhiḥ
N17: °ṇḍa*lu*vā°
//
āpyāyanam pūraṇam ||
sarvanāḍyaḥ
°ḍya(ta)s
tatas tanvyās
tasyāḥ
°sy*ā*ḥ
pūrṇā virejire /
saritaḥ prāvṛṣīvāmbupūrapūritakoṭarāḥ //
spaṣṭam ||
nalinī prāvṛṣīvāsau madhāv iva navā latā /
yadā pūrṇā tadā tasyāḥ
prāṇāḥ
N17: °ṇā[ḥ]
pallavitā babhuḥ //
asau bhārgavatanuḥ | pūrṇā prāṇapūrṇā | tasyāḥ
tanvāḥ
N17: °nvā[ḥ]
| pallavitāḥ apānādirūpeṇocchūnāḥ ||
atha śukraḥ samuttasthau vahatprāṇasamīraṇaḥ /
rasamārutasaṃyogād āmūlam iva vāridaḥ //
āmūlam mūlād ārabhya ||
puro ḥbhivādayām āsa pitaram pāvanākṛtiḥ /
prathamollāsito meghaḥ staniteneva parvatam //
spaṣṭam ||
pitātha prāktanīṃ tasyāpy āliliṅga tanuṃ tataḥ /
snehārdravṛttir jaladaś cirād giritaṭīm iva //
spaṣṭam ||
bhṛgur dadarśa sasneham prāktanīṃ tānayīṃ tanum /
matto jāto ḥyam ity āsthā haraty api mahāmatim //
tānayīm tanayasambandhinīm | nanu tādṛgjñānayuktena tena kathaṃ tānayī tanuḥ sasnehaṃ dṛṣṭety | atrāha matta iti ||
matputro ḥyam iti sneho bhṛgum apy aharat tadā /
paratātmīyatā ceyaṃ yāvadākṛti bhāvinī //
paratā parabhāvaḥ | ātmīyatā ātmīyabhāvaḥ | yāvadākṛti yāvaccharīram | bhāvinī aparihāryā ||
babhūvatuḥ pitāputrau tāv athānyoḥnyaśobhitau /
niśāvasānamuditāv arkapadmākarāv iva //
niśāvasāne prabhāte |
muditau
N17: °t⟨o⟩[au]
||
atraivānyadṛṣṭāntadvayaṃ kathayati
cirasaṅgamasambaddhāv iva cakrāhvadampatī /
ghanāgamaghanasnehau mayūrajaladāv iva //
cirakāladṛḍhotkaṇṭhayogyayā kathayā tayā /
sthitvā tatra muhūrtaṃ tāv athotthāya mahāmatī //
samaṅgādvijadehaṃ tam bhasmasāt tatra cakratuḥ /
ko hi nāma jagajjāta ācāraṃ nānutiṣṭhati //
ācāram
lokācāram
N17: (yugmam)
||
evaṃ tau kānane tasmin pāvane bhṛgubhārgavau /
saṃsthitau tapasā dīptau
divīva
N17: °v⟨e⟩[ī]va
śaśibhāskarau //
spaṣṭam ||
ceratur jñātavijñeyau jīvanmuktau jagadgurū /
deśakāladaśaugheṣu suśamaṃ susthiraṃ tapaḥ //
tapaḥ kathambhūtam | śobhanaḥ śamaḥ yasmin | tat | tādṛśam ||
athāsuragurutvaṃ sa śukraḥ kālena labdhavān /
bhṛgur apy ātmano yogye pade ḥtiṣṭhad anāmaye //
ātmanaḥ yogye pade videhamuktyākhye pade ||
sargāntaślokena śukravṛttāntaṃ saṅkṣipya kathayati śukro ḥsāv iti |
śukro ḥsau prathamam iti krameṇa jāta etasmāt paramapadād udārakīrtiḥ /
svenāśu smṛtipadavibhrameṇa paścād evaṃ ca pravilulito daśāntareṣu //
etasmāt
N17: et(ā)a°
sarveṣām ātmatvena puro vartamānāt | paramapadāt cinmātrākhyāt uttamāt sthānāt | daśāntareṣu samaṅgātāpasatvaparyanteṣv
avasthāviśeṣeṣu
N17: °śe[ṣe]ṣu
| iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ
sthitiprakaraṇe
N17 om.: sthitiprakaraṇe
ṣoḍaśaḥ sargaḥ ||
oṃ | śrīrāmaḥ pṛcchati
bhagavan bhṛguputrasya pratibhā sānubhūtitaḥ /
yathāsya saphalā jātā tathānyasya na kim bhavet //
he bhagavan | asya samanantaroktena
vṛttāntena
N17: vṛt[t]ā°
varṇitasya | bhṛguputrasya | sā pratibhā tat nānāyonigamanarūpam pratibhānam | anubhūtitaḥ anubhavāt hetoḥ | saphalā arthakriyākhyaphalayuktā | jātā | anyathā hi bhṛgusambandhī svasambandhī vā samaṅgātāpasaviṣayo ḥnubhavaḥ na yuktaḥ syāt iti bhāvaḥ | tathā tadvat | anyasya śukravyatiriktasya puruṣasya | sā pratibhā saphalā kim katham | na bhavet | na hi svapne pratibhātaṃ svasmin gajāditvam pratyakṣam anubhūyate ||
śrīvasiṣṭho ḥtrottaraṃ kathayati
idamprathamam utpannā sā tadā brahmaṇaḥ padāt /
śuddhā matir bhārgavasya nānyajanmakalaṅkitā //
idamprathamam tatpūrvam | yataḥ bhārgavasya śukrasya | brahmaṇaḥ padāt sadyaḥ
utthitatvāt
N17: °tvā[t]
| sā nānāyonipratibhānaviṣayā | buddhiḥ | śuddhā pūrvajanmavāsanānicayākaluṣitā | āsīt | tataḥ tasya sā nānāyonigamanarūpā pratibhā saphalā jātā | anye tu pūrvatamam utpannatvāt madhye
nānājanmāntarotthavāsanājālakalaṅkitāḥ
N17: °tarot⟨-⟩[tha]vā°
santaḥ na svapratibhānam pratyakṣam anubhavantīti bhāvaḥ ||
nanv asyāḥ śuddhāyāḥ mateḥ svarūpaṃ kīdṛg astīty | atrāha
sarvaiṣaṇānām
N17: sarv⟨e⟩[ai]°
iti |
sarvaiṣaṇānāṃ saṃśāntau śuddhā cittasya yā sthitiḥ /
tat sattvam ucyate saiṣā vimalā cid udāhṛtā //
sarvaiṣaṇānām
N17: sarv⟨e⟩[ai]°
nānābhogyajālaviṣayāṇāṃ samastānām icchānām | śāntau suṣuptyādiprabhāvena samyagjñānādinā vā śamane sati | cittasya manasaḥ | yā sthitiḥ yat avasthānam | asti | paṇḍitaiḥ tat sattvam ucyate | sā eva vimalā cit vimalā matiḥ | udāhṛtā | kiṃ ca iyam eva śuddhā matiḥ idamprathamam utpannasya ca bhavati jīvanmuktasya ca bhavati | idamprathamam utpannasya bāhyonmukhā | jīvanmuktasya tu tyajyamānabāhyeti viśeṣaḥ ||
viśeṣaṇenoktvā sāmānyena kathayati
mano nirmalasattvātma yad bhāvayati yādṛśam /
tat tathāśu bhavaty eva yathāvarto ḥrṇave ḥmbhasaḥ //
nirmalasattvātma pūrvaślokoktanirmalasattvasvarūpam | manaḥ | yat yādṛśam yena prakāreṇa yuktam | bhāvayati anusandhānaviṣayatāṃ nayati | tat vastu | āśu tathā tena prakāreṇa yuktam | bhavati | tat vastu ka iva | āvartaḥ iva | yathā arṇave sthitaḥ ambhasaḥ āvartaḥ sadyaḥ anyaprakārayukto bhavati | tathety arthaḥ ||
anena vṛttāntena siddhaṃ svamanīṣitaṃ kathayati
yathā bhṛgusutasyaiṣa vibhramaḥ proditaḥ svayam /
pratyekam apy evam eva dṛṣṭānto ḥtra bhṛgoḥ sutaḥ //
yathā bhṛgusutasya eṣaḥ samanantaroktaḥ | vibhramaḥ nānāyonipratibhāsarūpo vibhramaḥ | svayam svabhāvena | proditaḥ prādurbhūtaḥ | evam eva tathaiva | pratyekam pratipuruṣam | udeti | sarve eva svamanaḥpratibhāsarūpam eva jagat paśyantīti bhāvaḥ | asyārthasya dṛḍhīkaraṇārtham punar api śukrasya dṛṣṭāntatvaṃ kathayati dṛṣṭānto ḥtreti ||
etad eva nānādṛṣṭāntaiḥ sugamaṃ karoti
bījasyāṅkurapattrādi svaṃ camatkurute yathā /
sarveṣām bhūtasaṅghānām bhramaṣaṇḍas tathaiva hi //
yathā bījasya svam na tv anyabījasādhāraṇam | aṅkurapattrādi | camatkurute ucchūnatārūpam ānandaṃ karoti | hi niścaye | sarveṣām bhūtasaṅghānām bhūtasamūhānām | svaḥ ananyasādhāraṇaḥ bhramaṣaṇḍaḥ jagadrūpaḥ bhramaṣaṇḍaḥ | tathaiva camatkurute nānāsvādasaukhyaṃ karoti | sādhāraṇatvena bhāsamāno ḥpy ayaṃ saṃsāraḥ pratyekam bhinna eveti bhāvaḥ ||
yad idaṃ dṛśyate viśvam evam evākhilaṃ hi tat /
pratyekam uditam mithyā mithyaivāstam upaiti ca //
asmābhiḥ yad idaṃ viśvam saṃsāraḥ | dṛśyate anubhūyate | hi niścaye | evam evānena prakāreṇa | sthitam eva tat | akhilaṃ viśvam | mithyā pratyekam uditam udeti | vartamāne
ktaḥ
Pāṇ 2.3.67: ktasya ca vartamāne
| mithyā evāstam upaiti ca paracitsvarūpatvena sarvadaiva tathaiva sthitatvāt |
satyabhūtodayāstamayaviṣayatvāyogād
N17: °ṣa*ya*tvā°
iti bhāvaḥ ||
nāstam eti na codeti jagat kiñcana kasyacit /
bhrāntimātram idam māyā mudhaiva parijṛmbhate //
idam jagat | māyā māyārūpam ||
yathāsmatpratibhāsasthaḥ so ḥyaṃ saṃsāraṣaṇḍakaḥ /
tathā teṣāṃ sahasrāṇi mitho ḥdṛṣṭāni santi hi //
yathā asmatpratibhāsasthaḥ saḥ ayam sarvendriyātītacinmātrarūpatvenendriyātīto ḥpi san idantayā sphuritaḥ saṃsāraṣaṇḍaḥ asti | tathā teṣām saṃsāraṣaṇḍānām | sahasrāṇi santi | nanu kathaṃ tāni na dṛśyante ity apekṣāyāṃ viśeṣaṇam āha mitho ḥdṛṣṭānīti | mithaḥ anyoḥnyam | adṛṣṭāni darśanaviṣayatāṃ na nītāni ||
mithoḥdarśanadṛṣṭāntaṃ
N17: °rśana⟨ṃ*ta*⟩dṛ°
kathayati
svapnasaṅkalpanagaravyavahārāḥ parasparam /
pṛthag yathā na dṛśyante tathaite saṃsṛtibhramāḥ //
yathā anyasya svapnādi
anyo
N17: an⟨t⟩yo
nānubhavati tathānyasya saṃsāram anyo
nānubhavatīti
N17: °anyo⟨nyānu⟩ [nānu]bha°
piṇḍārthaḥ | nanu kathaṃ sargānām pratipuruṣam bhedaḥ iti cet | na | ekasminn eva vastuni puruṣabhedena
heyatvopādeyatvadarśanāt
N17: °tvopā(ye)deya°
||
upasaṃhāraṃ karoti
evaṃ nagaravṛndāni
nabhaḥsaṅkalparūpiṇām
N17: °bha(sa)*ḥ*saṅ°
/
santi tāni na dṛśyante mitho jñānadṛśaṃ vinā //
evaṃ sati | nabhasi yaḥ saṅkalpaḥ purādisaṅkalpaḥ | tadvat rūpaṃ yeṣām | tādṛśānāṃ nagarāṇāṃ vṛndāni samūhāḥ | santi | samāse upasarjanībhūtasya nagarapadasya
viśeṣaṇadānam
N17: vi(ṣe)śe°
ārṣam | taiḥ nagaravṛndaiḥ tāni nagaravṛndāni | jñānadṛśaṃ
vinā
N17: °nā(na)
cinmātrajñānākhyāṃ dṛṣṭiṃ vinā | mithaḥ anyoḥnyam | na dṛśyante nānubhūyante | jñānadṛśā tu dṛśyante eva | ata evāhaṃ tān paśyāmi tvaṃ na paśyasīti bhāvaḥ ||
sarvaprasiddhānām piśācādīnām apy etadrūpatvaṃ kathayati
piśācayakṣarakṣāṃsi santy evaṃrūpakāṇi hi /
saṅkalpamātradehāni sukhaduḥkhamayāni ca //
spaṣṭam ||
svasminn apy etadrūpatvam evātidiśati
evam eva
vayaṃ
N17: vay⟨o⟩[aṃ]
ceme sampannā raghunandana /
svasaṅkalpātmakākārā
mithyāsatyatvabhāvitāḥ
N17: mith[y]ā°
//
mithyāsatyatve svasatyatāyām | bhāvitāḥ bhāvanāyuktāḥ ||
evaṃ stokaṃ viśeṣeṇoktvā punar api sāmānyena kathayati
evaṃrūpaiva hi pare vartate sargasaṃsṛtiḥ /
na vāstavī vastutas tu
saṃsthiteyam
N17: °sthit⟨aiv⟩[ey]am
avastuni //
evaṃrūpā pratibhāsarūpā | pare uttīrṇe cinmātre | sargeti nāmadheyā saṃsṛtiḥ sargasaṃsṛtiḥ | na vāstavī asatyarūpā | tu pakṣāntare | vastutaḥ paramārthataḥ | iyaṃ sargasaṃsṛtiḥ | avastuni śūnye | sthitā bhavati | vastutvena sthite cinmātre avastubhūtasargādhāratvāyogāt ||
pūrvoktanyāyena siddhasya svābhīṣṭasyopasaṃhāraṃ karoti
pratyekam uditaṃ viśvam evam eva mudhaiva hi /
navagulmakarūpeṇa
vāsantikaraso
N17: v*ā*sa°
yathā //
evam pūrvoktaprakāreṇa | vāsantikarasaḥ vasantasambandhī rasaḥ ||
prathamo ḥyaṃ svasaṅkalpaḥ suprathām āgatas tathā /
yathātipāramārthyena dṛḍhenetthaṃ vibhāvyate //
ayam prathamaḥ brahmaṇaḥ tatpūrvatvenotthitaḥ | svasaṅkalpa eva | tathā tena prakāreṇa | suprathām atirūḍhim | gataḥ | yathā ittham anena prakāreṇa | dṛḍhenāvicalatā | atipāramārthyenātiparamārthabhāvena | vibhāvyate niścīyate | janair iti śeṣaḥ ||
pratyekam uditaṃ cittaṃ svasvabhāvodarasthitam /
idam
N17: ⟨dra⟩[i]daṃ
itthaṃsamārambhaṃ jagat paśyad vinaśyati //
svaḥ ātmīyaḥ | svabhāvaḥ cinmātrākhyaṃ svarūpam | tasyodare udara
ivodare
N17: °dare(ṇa)
| na tu sākṣād udare | sthitam vartamānam | pratyekam ekasmin ekasmin pratyekam | uditam utpannam | cittam | itthaṃsamārambham dṛśyamānārambhayuktam | idaṃ jagat paśyat anubhavat | vinaśyati svarūpaparāmarśāt bhraśyatīty arthaḥ ||
pratibhāsavaśād asti nāsti vastvavalokanāt /
dīrghaḥ svapno jagajjālam ālānaṃ cittadantinaḥ //
pratibhāsavaśāt | na hi asataḥ pratibhāsaḥ yukta iti bhāvaḥ | vastvavalokanāt paramārthāvalokanāt | na hi samyagjñānena jagat tiṣṭhati | jagajjālam kaḥ | dīrghaḥ svapnaḥ ||
cittasattaiva hi jagaj jagatsattaiva cittakam /
ekābhāve dvayor nāśas tac ca satyavicāraṇāt //
tat ekābhāvaḥ | satyavicāraṇāt satyavicārāt ||
śrīrāmakṛtasya praśnasyottaram anusmarati
śuddhasya pratibhāso hi satyo bhavati cetasaḥ /
niṣkalaṅke hi lagati paṭe kuṅkumarañjanā //
atra dṛṣṭāntam āha niṣkalaṅka iti | niṣkalaṅke malarahite ||
anyenānāhṛtasyānyo guṇo ḥvaśyaṃ vivardhate /
anākrāntasya saṅkalpaiḥ pratibhodeti cetasaḥ //
anāhṛtasya anākrāntasya | dṛṣṭāntam uktvā dārṣṭāntikaṃ kathayati anākrāntasyeti | pratibhā pratibhāsaḥ | udeti saphalatvena prādurbhavati ||
suvarṇo na sthitiṃ yāti malavaty aṃśuke yathā /
ekā dṛṣṭiḥ sthitiṃ yāti na mlāne cittake tathā //
suvarṇaḥ śobhanaḥ śuklādivarṇaḥ | mlāne saṅkalparūṣite ||
pramārjanād iva
maṇes
N17: maṇe[s]
tāmrasyeva ca yuktitaḥ /
ciram ekadṛḍhābhyāsāc chuddhir bhavati cetasaḥ //
ekasmin samyagjñānādau | yaḥ dṛḍhābhyāsaḥ nairantaryeṇa taccintanam | tasmāt ||
śrīrāmaḥ pṛcchati
pratibhāsātmani jagaty ete kālakriyākramāḥ /
sodayāstamayā jātāḥ kathaṃ śukrasya cetasaḥ //
pratibhāsātmani jagati sphuritānāṃ
kālakriyākramāṇāṃ
N17: °kramā⟨n⟩[ṇ]āṃ
sodayāstamayatvam na yuktam | tac ca
śukracetasaḥ
N17: śukra⟨ṃ⟩ce°
kathaṃ jātam iti bhāvaḥ ||
śrīvasiṣṭhaḥ uttaram āha
yādṛg
jagad
N17: j(īv)*ag*ad
idaṃ dṛṣṭaṃ śukreṇa pitṛmātṛtaḥ /
tādṛk tasya sthitaṃ citte mayūrāṇḍe mayūravat //
pitṛmātṛtaḥ utpannena śukreṇa yādṛk idaṃ jagat dṛṣṭam | tat tasya śukrasya | citte tādṛk sthitam āsīt | katham | mayūravat | yathā mayūrāṇḍe mayūraḥ asti | tathety arthaḥ ||
svabhāvakośāt svaditaṃ tad anena kramoditam /
bījenāṅkurapattrādilatāpuṣpaphalaṃ yathā //
tataḥ anena śukreṇa | tat cittasthaṃ jagat | svabhāvakośāt cittarūpaḥ yaḥ svabhāvaḥ | tadrūpāt kośāt | kramoditam sat svaditam āsvādaviṣayīkṛtam | atra dṛṣṭāntam āha bījeneti ||
jīvo yadvāsanāsāras tad evāntaḥ prapaśyati /
svapna evātra dṛṣṭānto dīrghasvapnas tv idaṃ jagat //
nanu katham atra svapnaḥ dṛṣṭāntaḥ astīty | atrāha dīrghasvapna eveti | dīrghatvam cātra cirapratibhāsavaśāj jñeyam ||
pratyekam udito rāma nanu saṃsāraṣaṇḍakaḥ /
rātrau
sainyanarasvapnajālavat
N17: °na*ra*sva°
svātmani sphuṭaḥ //
rātrau hi sainyanarasvarūpaṃ svapnajālam pratyekam pṛthag | udeti ||
śrīrāmaḥ pṛcchati
eṣa
N17: eṣ(ā)a
saṃsṛtiṣaṇḍaugho mithaḥ sammilati svayam /
no vāpi yadi tan me tvaṃ yathāvad vaktum arhasi //
eṣaḥ saṃsṛtiṣaṇḍaughaḥ svayam svabhāvena | mithaḥ anyoḥnyam | yadi milati yadi vā no milati api | tvam etat yathāvat samyak | vaktum arhasi samyak kathayeti yāvat ||
śrīvasiṣṭha uttaram āha
malinaṃ hi mano ḥvīryaṃ na mithaḥ śleṣam arhati /
ayo ḥyasīvāsantapte śuddhe tapte tu līyate //
hi niścaye | malinam rāgādimaladūṣitam | ata evāvīryam | manaḥ mithaḥ anyoḥnyam | śleṣam melanam | nārhati | kim iva | aya iva | yathāyaḥ asantapte ayasi śleṣaṃ nārhati | tathety arthaḥ | tu pakṣāntare | manaḥ | śuddhe manasi | līyate milati | ayaś ca santapte ḥyasi līyate ||
cittatattvāni śuddhāni sammilanti parasparam /
ekarūpāṇi toyāni yānty aikyaṃ nābilāni hi //
spaṣṭam ||
sargāntaślokenāpy etad eva kathayati
śuddhir hi cittasya vivāsanatvam abhūtasaṃvedanarūpam ekam /
tasyāḥ suṣuptātmapadāt prabudhya tanmātrayuktyā parasaṅgam eti //
hi niścaye | abhūtasaṃvedanātma asiddhapadārthasaṃvedanasvarūpam | vivāsanatvam padārthaviṣayabhāvanākhyasaṃskārarāhityam | ekam kevalam | cittasya śuddhiḥ bhavati | tat cittam | suṣuptātma suṣuptasvarūpam | yat padam sthānam | tasmāt | tasyāḥ śuddheḥ hetoḥ | prabudhya turyākhyam bodham prāpya | tanmātrayuktyā sūkṣmabhūtayogena | parasaṅgam anyaiḥ saha śleṣam | eti gacchati | tanmātrayuktyā melanaṃ ca
svena
N17: (t)me(ta)lan(e)aṃ ca sven⟨e⟩[a]
saha sarvasyaikopādānatvajñānam eva jñeyam | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ sthitiprakaraṇe
saptādaśaḥ
N17: [śrī]bhāska[ra]kaṇṭha[vi]raci[tā]yāṃ śrī[mo]kṣopā[ya]ṭīkāyāṃ sthi[tipra]kara[ṇe] saptā[da]ś⟨ā⟩[aḥ]
sargaḥ ||
oṃ | nanu kathaṃ tanmātrayuktyā cetaḥ anyaiḥ saha milatīty | atrāha
sarvasaṃsṛtiṣaṇḍeṣu bījarūpakalātmanaḥ /
tanmātrapratibhāsasya pratibhāse na bhinnatā //
bījarūpā
bījasvarūpā
N17: °*sva*rū°
| yā kalā | tadātmanaḥ tatsvarūpasya | sthūlabhūtabījarūpasyeti yāvat | tanmātrapratibhāsasya pañcatanmātrākārasya pratibhāsasya | sarvasaṃsṛtiṣaṇḍeṣu samasteṣu
sargarūpeṣu
N17: °[rū]peṣu
ṣaṇḍeṣu | pratibhāse sphuraṇe | bhinnatā nāsti | mṛda iva ghaṭādiṣu sphuraṇe | ataḥ tanmātrayuktyā cittasyānyamelanaṃ yuktam eveti bhāvaḥ | tanmātrāṇi ca
sthūlabhūtabījabhūtāni
N17: °bīj(ā)abhū°
saṃskāramātraśarīrāṇi
ākāśādibhyo
N17: (ākāśādi)ākā°
buddhyā pṛthakkṛtāni pañca śabdādīni jñeyāni ||
na kevalaṃ sargaiḥ saha melanam eva tanmātrayuktyā bhavati kiṃ tu brahmaṇi melanam api tayaivety abhiprāyeṇāha
pravṛttir vā nivṛttir vā tanmātrāpattipūrvakam /
sarvasya jīvajātasya suṣuptatvād anantaram //
sarvasya jīvajātasya jīvasamūhasya | suṣuptatvāt suṣuptabhāvāt | anantaram paścāt | pravṛttiḥ vā anyasargaiḥ saha melanaṃ vā | nivṛttir vā sargebhyaḥ nivṛttirūpam brahmaṇi
melanaṃ
N17: °naṃ(m api)
vā | tanmātrāpattipūrvakam tanmātrayogapūrvakam eva | bhavati | suṣuptau sargāṇām bījatvenāvasthānāt nivṛttyasambhavaḥ sargāṇām prākaṭyenānavasthānāt pravṛttyasambhava iti suṣuptatvād anantaram ity uktam | anantaram iti kathanena ca suṣupter atrāvaśyambhāvaḥ sūcitaḥ | brahmasargayoḥ setutvena sthitāyāḥ suṣupter avaśyambhāvasya suspaṣṭatvāt | atra ca pravṛttiḥ jīvanmuktānāṃ nivṛttiḥ videhamuktānām iti viṣayavibhāgo draṣṭavyaḥ |
itareṣām
N17: *pravṛttiḥ → itareṣām*
pravṛttis tu ajñānamūlatvena neha vaktuṃ yuktā ||
prakṛtatvāt pravṛtteḥ tanmātrāpattipūrvakatvam pṛthak kathayati
pravṛttibhājo
N17: °tti(va)bhā°
ye jīvās te tanmātrapadaṃ gatāḥ /
tanmātraikatayā
N17: °ka(pa)ta°
sargān mithaḥ paśyanti kalpitān //
ye jīvāḥ jīvanmuktasvabhāvāḥ jīvāḥ | pravṛttibhājaḥ sattvaśeṣatayā pravṛttiyuktāḥ bhavanti | te tanmātraikatayā tanmātrayuktyā | kalpitān paramārthatayā kalpitasvarūpān | sargān | mithaḥ anyoḥnyam | paśyanti | jīvanmuktānām manāṃsy anyoḥnyam milantīty atra paramaṃ rahasyam ||
tanmātraikyapraṇālena citrāḥ sargajalāśayāḥ /
parasparaṃ sammilanti ghanatāṃ yānti cābhitaḥ //
tanmātrāṇām pañcatanmātrāṇām | yad aikyam | tad eva praṇālaḥ jalapravāhamārgaḥ | tena |
ghanatām
N17: °⟨nānā⟩[natā]m
ghanībhāvam ||
nanu sarve
sargaughāḥ
N17: °r(mai)*gau*°
tanmātraikyapraṇālena milanty atha vā katipaye evety | atrāha
kecit pṛthak sthitim itāḥ pṛthag eva layaṃ gatāḥ /
kecin mithaḥ sammilitā jagatṣaṇḍāḥ sthitāḥ kṛtāḥ //
kecid aśuddhamatayaḥ | uttarārdhe kecit śuddhamatayaḥ | kṛtāḥ kalpitāḥ | na tu sahajāḥ ||
nanv etādṛśāḥ sargaughāḥ kasminn ādhāre sthitāḥ bhavantīty | atrāha
jagatṣaṇḍasahasrāṇi yatrāsaṅkhyāny aṇāv aṇau /
aparasparalagnāni kānanam brahma nāma tat //
aparasparalagnāni anyoḥnyam asaṅkīrṇāni | aṇau aṇau pratyaṃśam ||
mithaḥ sa
melanaṃ
N17: sa⟨ṃ⟩ melanaṃ
naiti ghanatāṃ samupāgataḥ /
yad yad yatra yathā rūḍhaṃ tat tat paśyati netarat //
ghanatām ghanībhāvam | gataḥ sargaḥ | mithaḥ sa melanaṃ naiti na gacchati | yataḥ saḥ sargaḥ | lakṣaṇayā
tatrasthaḥ
N17: °sth(ā)aḥ
pramātā | yat yat yatra rūḍham paricitam | tat tat tatra paśyati | na itarat | atra pramātur aśuddhamatitvaṃ hetutvena bahuśaḥ uktam ||
vartamānamanorājyavaśāj jīvaparamparāḥ /
parasparaṃ sammilitāḥ sargāṇāṃ rūḍhibhāvanāḥ //
vartamānam yat manorājyam saṅkalpaḥ | tadvaśāt | jīvaparamparāḥ parasparaṃ sammilitāḥ bhavanti | samānamanorājyatvāj jīvāḥ parasparam milantīti bhāvaḥ | jīvaparamparāḥ kathambhūtāḥ | sargāṇāṃ rūḍhau satyatāyām | bhāvanāḥ yāsām | tāḥ | ayam
bhāvaḥ
N17: *jīvaparamparāḥ katham° bhāvaḥ*
| śuddhamatīnāṃ sargāḥ
tanmātraikyapraṇālena
N17: °aik[y]a°
sarvadā milanti | aśuddhamatīnāṃ tu kadācid ekasaṅkalpatveneti ||
nanu katham iyaṃ dehasattā prākaṭyaṃ gatā yadvaśoditasaṅkalpākhyamalāvṛtabuddhīnāṃ tanmātraikyapraṇālenānyasargaiḥ saha melanaṃ na bhavatīty | atrāha
dehasattā bhṛśaṃ rūḍhā dehābhāvas tu
vismṛtaḥ
N17: °t(ā)aḥ
/
dehatvaparirūḍhatvāc cidvyomnā vismṛtātmanā //
cidvyomnā dehatvaparirūḍhatvāt cidvyomakartṛkāt dehabhāve parirūḍhatvāt | cidvyomnā svātmatvena bhāvitāt dehabhāvāt iti yāvat | dehasattā rūḍhā prarohaṃ gatā | tu
pakṣāntare
N17: tu pakṣāntare prarohaṃ gatā
| dehābhāvaḥ paramārthasan dehapratiyogikas traikāliko ḥbhāvaḥ | cidvyomnā kathambhūtena | vismṛtātmanā vismṛtasvarūpeṇa | vismṛtaḥ vismṛtiṃ nītaḥ ||
athānyena dṛṣṭāntenānyasargaiḥ
sammelanaṃ
N17: sa[m]me°
kathayati
yathā śuddhaprāṇamarut paraprāṇābhivedhanāt /
vetti vedhyamanorājyaṃ tathā sargān narāśrayī //
yathā
śuddhaprāṇamarut
N17: śu*ddha*prāṇa°
prāṇāyāmādinā śuddhaprāṇaḥ | prāṇayogīti yāvat | paraprāṇābhivedhanāt | paraprāṇeṣu yat abhivedhanam abhivyāptiḥ | tasmāt | parapurapraveśād iti yāvat | vedhyamanorājyam | vedhyasya abhivyāpyasya puruṣasya | manorājyaṃ vetti | tathā tadvat | narāśrayī tanmātrapraṇālenānyapuruṣāviṣṭaḥ jīvanmuktaḥ
puruṣaḥ
N17: (brahma)pu°
brahmaṇaḥ prathamam utthitaḥ puruṣo vā |
sargān
N17: °rgā*n*
āśritapuruṣasargān | vetti ||
evaṃ śrīrāmakṛte praśne uttaraṃ
samyag
N17: sa⟨s⟩[m]°
uktvā pūrvatra yatra tatroktāni viśīrṇāni upadeśavākyāni kathayati
sarveṣāṃ jīvarāśīnām
ātmāvasthātrayaṃ
N17: °śīnā[m ā]tmā°
śritaḥ /
jagratsvapnasuṣuptākhyam
N17: °s⟨va⟩[u]ṣu°
atra deho na kāraṇam //
atra avasthātrayāśrayaṇe ||
evam ātmani jīvatvam anyāvasthātrayātmani /
tāpāmbhasīva vīcitvam asmin kacati dehatā //
anyāvasthātrayātmani | anyat svavyatiriktatvena bhāsamānam | yat avasthātrayam jāgradādyavasthātrayam | tat | ātmā svarūpaṃ yasya | tādṛśe |
asmin
N17: a*smin*
jīvatvāvacchinne | ātmani ||
citkalāpadam āsādya suṣuptāntapade sthitam /
buddho
nivartate
N17: °rtat⟨o⟩[e]
jīvo mūḍhaḥ sarge pravartate //
citkalāpadam turyākhyam padam | buddhaḥ citkalāvimarśanasamarthaḥ | nivartate punaḥ viṣayeṣv āsaktiṃ na bhajate |
pravartate
N17: *pravartate*
viṣayāsaktim bhajate ||
svabhāvaśuddhir hi yadā tadā maitrī pravartate /
dvayor ekatvarūpaiva susauhārdanidarśanā //
maitrī kathambhūtā eva | dvayoḥ ekatvarūpā eva | dvayor ekatvam eva hi maitrīśabdārthaḥ | punaḥ kathambhūtā | susauhārdanidarśanā |
susauhārdam
N17: su⟨m⟩[s]au°
praśastamitrabhāvaḥ | nidarśanam dṛṣṭāntaḥ yasyāḥ | sā | susauhārde hi dvayor ekatvam eva bhavati ||
ajñaḥ suṣuptāt sambuddho jīvaḥ kaścit svasargabhāk /
sarvagatvāc
N17: °tvā⟨ś⟩[c]
citaḥ kaścit parasargeṇa
nīyate
N17: °ya[te]
//
svasargabhāk suṣuptāvasthāyāḥ pūrvaṃ yādṛksvabhāva āsīt | tādṛksvabhāva evety arthaḥ | parasargeṇa nayanam svabhāvaparivṛttiḥ jñeyā | śukrādisargadṛṣṭāntena vā parasarganayanaṃ yojyam ||
nanu tasmin sarge ḥnyaḥ sargaḥ kutrāsti yenāsau nīyata ity | atrāha
sarge sarge
pṛthagrūpaṃ
N17: pṛth(i)ag°
santi sargāntarāṇy api /
teṣv apy antaḥsthasargaughāḥ kadalīdalapīṭhavat //
yathā kadalīdaleṣv antar anyāni dalāni santi teṣv antar apy anyāni tathā sargeṣv api sargāntarāṇi santi | teṣv antar apy anyāni santīti piṇḍārthaḥ ||
sarge sargāntarāpūrapattrapīvaravṛttimān /
svabhāvaśītalo brahmakadalīdalamaṇḍapaḥ //
sarge ekasmin sarge | yaḥ sargāntarāpūraḥ anyasargasamūhaḥ |
sa
N17: *unleserliche Silbe* [sa]
eva pattrāṇi | taiḥ pīvarā bṛṃhaṇarūpā | vṛttiḥ sthitiḥ yasya | saḥ | tādṛśaḥ ||
kadalyām anyatā nāsti yathā pattraśateṣv api /
brahmatattve ḥnyatā nāsti tathā sargaśateṣv api //
spaṣṭam ||
bījāt phalaṃ rasād bhūtvā yathā bījam punar bhavet /
tathā brahma mano bhūtvā bodhād brahma punar bhavet //
yathā phalam bījāt
upādānabhūtāt
N17: ⟨a⟩[u]pādā°
bījāt | bhūtvā prādurbhūya | rasāt hetoḥ | punaḥ bījam bhavet | tathā brahma mano bhūtvā bodhāt | punaḥ brahma bhavet ||
rasakāraṇakam bījam phalabhāvena jṛmbhate /
brahmakāraṇako jīvo jagadrūpeṇa jṛmbhate //
spaṣṭam
N17: °ṣṭam (yujyata)
||
rasasya kāraṇaṃ kiṃ syād iti vaktuṃ na yujyate /
svabhāvo nirviśeṣatvāt paraṃ vaktuṃ na yujyate //
kathaṃ na yujyata ity | atrāha svabhāva iti | svabhāvaḥ param kevalam | nirviśeṣatvāt | vaktum abhiyogaviṣayatāṃ netum | na yujyate | svabhāvasyābhiyoge kriyamāṇe aviśeṣāt sarveṣu svabhāveṣv abhiyogaḥ prāpnotīti nirviśeṣatvād iti padasyābhiprāyaḥ ||
na cāsattā sarvamaye vaktuṃ kvacana śakyate /
nākāraṇe kāraṇādi pare vāsty ādikāraṇe //
asataḥ sarvamayatvāyogāt iti bhāvaḥ | nākāraṇa iti | akāraṇe na vidyate kāraṇaṃ yasya | tādṛśe | ādikāraṇe pare utkṛṣṭe cinmātre | kāraṇādi na asti |
ādikāraṇatvāpāyād
N17: °ṇa*tvā*pā°
iti bhāvaḥ ||
bījaṃ jahan nijavapuḥ phalībhūtaṃ
vilokyate
N17: phal(aṃ bījaṃ ca saṃsthitaṃ) *ībhūtaṃ vilokyate* ⟨bījasyākṛtimat sarvaṃ tenānākṛti tatpadam⟩
/
brahmājahan nijavapuḥ phalam bījaṃ ca saṃsthitam //
brahmaṇaḥ bījatvāvasthāne nijavapuṣaḥ ahānam eva hetuḥ ||
bījasyākṛtimat sarvaṃ tenānākṛti tatpadam /
na yujyate samīkartuṃ tasmān nāsty upamā śive //
sarvam samastam svarūpam | bījasyākṛtimat bhavati | tena tato hetoḥ | śive śuddhacinmātratattve | upamā nāsti ||
kham eva jāyate khābhān na ca taj jāyate ḥnyadṛk /
ato na jātaṃ vā jātaṃ viddhi brahmanabho jagat //
khābhāt atyantanairmalyenākāśatulyāt brahmaṇaḥ | kham eva jāyate | nanu katham etad ity āha | na ceti | caśabdo hetau | yataḥ tat jagannāma kham | anyadṛk brahmetaradṛgrūpam | na jāyate notpadyate | phalitaṃ kathayati ata iti | ataḥ paramārthato | na jātam |
ābhāsataḥ
N17: ⟨a⟩[ā]bhāsa°
jātaṃ vā |
jagat
N17: °(ga)gat
brahmanabhaḥ brahmākāśam | viddhi ||
dṛśyam paśyan svam ātmānaṃ na draṣṭā samprapaśyati /
prapañcākrāntasaṃvitteḥ kasyodeti nijā sthitiḥ //
draṣṭā dṛśyam dṛśikriyāviṣayībhūtam bhāvajātam | paśyan | svam
ātmānam
N17: ā(tmā)tmā°
draṣṭṛrūpam
N17: °ṣṭ(ā)*ṛ*rū°
nijam ātmānam | na paśyati nānubhavati | prapañcenākrāntā svonmukhatāṃ nītā | saṃvittiḥ yasya | tādṛśasya | kasya puruṣasya | nijā
sthitiḥ
N17: °ti[ḥ]
svaṃ svarūpam | udeti sphurati | na kasyāpīty arthaḥ ||
mṛgatṛṣṇājalabhrāntau satyāṃ keva vidagdhatā /
vidagdhatāyāṃ satyāṃ tu kevāsau mṛgatṛṣṇikā //
ato vidagdhatā eva satsaṅgamādinā poṣaṇīyeti bhāvaḥ ||
ākāśaviśado draṣṭā sarvago ḥpi na paśyati /
netraṃ nijam ivātmānaṃ dṛśībhūtam aho bhramaḥ //
ākāśavad
viśadaḥ
N17: vi⟨ṣ⟩[ś]a°
śuddhacinmātrarūpatvenātyantanirmalaḥ | draṣṭā | dṛśībhūtam dṛśyabhāvaṃ gatam | ātmānam draṣṭākhyam ātmānam | na paśyati | kim iva | netram iva | yathā netraṃ nijam ātmānaṃ na
paśyati
N17: °śy⟨e⟩[a]ti
| tathety arthaḥ | aho bhramaḥ bhavati ||
ākāśaviśadam brahma yatnenāpi na labhyate /
dṛśye dṛśyatayādṛṣṭe tv asya lābhaḥ sudūrataḥ //
kuto
N17: °to⟨ṃ⟩
na labhyate ity | atrāha dṛśya iti | tena dṛśye dṛśyatvādarśanam eva brahmalabdhir iti bhāvaḥ ||
tvādṛksthūlo ḥvadhānena vinā yatra na dṛśyate /
tatrātidūrodastaiva draṣṭuḥ sūkṣmasya dṛśyatā //
yatra yasmin viṣaye | avadhānena vinā tvādṛksthūlaḥ na dṛśyate | tatra tasmin viṣaye | sūkṣmasya draṣṭuḥ dṛśyatā atidūrodastā eva bhavati | tvādṛg iti dehābhiprāyeṇoktiḥ ||
draṣṭā draṣṭaiva bhavati na tu spṛśati dṛśyatām /
dṛśyaṃ ca dṛśyate tena draṣṭā rāma na dṛśyate //
draṣṭā dṛśikriyākartā | draṣṭā eva bhavati | asau draṣṭā dṛśyatām dṛśyabhāvam | na spṛśati | he rāma | tena draṣṭrā | dṛśyaṃ dṛśyate yena | dṛśyasya dṛśyatvam astīti bhāvaḥ | tena draṣṭrā | draṣṭā draṣṭṛrūpaḥ svātmā | na dṛśyate | atisūkṣmatvād
iti
N17: i*ti*
bhāvaḥ ||
draṣṭaiva sambhavaty eko na tu dṛśyam ihāsti hi /
draṣṭā sarvātmako dṛśyaṃ sthitaś cet keva dṛśyatā //
sambhavatīti | tasyaiva vicārasahatvād iti bhāvaḥ | sarvātmakaḥ draṣṭā dṛśyaṃ sthitaḥ dṛśyatayā sthitaḥ | cet bhavati | tadā dṛśyatā kā iva bhavati | avaśyaṃ ca svapnanyāyena draṣṭuḥ dṛśyatayāvasthānam aṅgīkartavyam ||
nanu kathaṃ
draṣṭā
N17: d⟨ṛ⟩[ra]ṣṭā
dṛśyatvena tiṣṭhatīty āśaṅkya dṛṣṭāntaṃ kathayati
sarvaśaktimatā rājñā yat yat sampādyate yathā /
tat tat tathā bhavaty āśu sa evodeti tattayā //
yathā sarvaśaktimatā samrāṭtvena sarvaśaktiyuktena | rājñā | yat yat vastu | yathā sampādyate sampādanakriyāviṣayatāṃ nīyate | tat tat vastu | āśu tathā bhavati sampadyate | vicāre kriyamāṇe sa eva rājā eva | tattayā tattadvasturūpeṇa | udeti sphurati | ayam bhāvaḥ | yathā sarvaśaktimān rājā svāvyatiriktajñānadvāreṇa jñānavivartabhūtasampadyamānavastutayā sphurati | tathā
draṣṭā
N17: *svāvyatirikt⟨ā⟩[a]jñānadvāreṇa jñā[na]vivarta° draṣṭā*
svāvyatiriktadṛśikriyādvāreṇa dṛśikriyāvivartabhūtadṛśyamānapadārthatayā sphuratīti ||
yathā madhurasollāsaḥ ṣaṇḍo bhavati bhāsuraḥ /
rasatām
ajahac
N17: °ha⟨ś⟩[c]
caiva phalapuṣpadalonnataḥ //
cidullāsas tathā jīvo bhūtvā bhavati dehakaḥ /
cinmātratāṃ tām ajahad eva
darśanadṛṅmayaḥ
N17: °dṛ⟨ṃ⟩[ṅ]ma°
//
darśanadṛṅmayaḥ karmasādhano ḥyaṃ darśanaśabdaḥ | tena
dṛśyadṛṅmayaḥ
N17: °dṛ⟨ṃ⟩[ṅ]ma°
ity arthaḥ | yugmam ||
nānāṣaṇḍasahasraughair advitīyair nijātmanaḥ /
yathodeti raso bhaumaś cit tathodety ahambhramaiḥ //
bhaumaḥ bhūmisambandhī ||
cidrasollāsavṛkṣāṇāṃ kacatām ātmanātmani /
dṛśyaśākhāśatāḍhyānām iha nānto ḥvagamyate //
cid eva rasaḥ | tasya yaḥ ullāsaḥ | tasya vṛkṣāṇām jagatām iti yāvat ||
ṣaṇḍaḥ pratyekam evāntar yathā rasacamatkṛtim /
svādayaty evam eṣā cit pṛthak paśyati saṃsṛtīḥ //
rasena kṛtām ucchūnatārūpāṃ camatkṛtim rasacamatkṛtim ||
yā
yodeti
N17: yod⟨ai⟩[e]°
yathā yasyā jīvaśakteḥ svasaṃsṛtiḥ /
tām tāṃ tathaiti sā
svāntaś
N17: sā ⟨m⟩[s]vā°
cid bhūtabhuvanasthitim //
udeti sphurati | cit
citsvarūpā
N17: *cit cit*sva⟨m⟩[r]ū°
| sā jīvaśaktiḥ | svāntaḥ svamadhye | tāṃ tām bhūtabhuvanasthitim | bhūtānāṃ tadādhārabhūtānām | bhuvanānāṃ ca saṃsthitim saṃsthām | eti prāpnoti ||
jīvasaṃsṛtayaḥ
°y(ā)aḥ
kāścit pramilanti parasparam /
svayaṃ vihṛtya saṃsāre śāmyanti cirakālataḥ //
kāścit śuddhamatiyuktāḥ | cirakālataḥ dehapātānantaram ||
sūkṣmayā parayā dṛṣṭyā svam paśyasy anayā tathā /
jagajjālasahasrāṇi paramāṇvantareṣv api //
tvam | svam cinmātrākhyaṃ svātmānam | anayā asmin prakaraṇe proktayā | parayā utkṛṣṭayā | sūkṣmayā sūkṣmavastuviṣayatvena sūkṣmarūpayā | dṛṣṭyā samyagjñānena |
paśyasi
N17: °⟨m⟩[s]i
anubhavasi
N17: °(m)*s*i
| tathāśabdaḥ samuccaye | tathā paramāṇvantareṣv api jagajjālasahasrāṇi paśyasi | apiśabdaḥ paramāṇvantareṣu jagajjālasahasradarśanāsambhavadyotakaḥ ||
bhittau nabhasi pāṣāṇe jvālāyām anile jale /
santi saṃsāralakṣyāṇi tile tailam ivākhile //
jagadbījabhūtacinmātrasāratveneti bhāvaḥ ||
śuddham eti yadā cetas
tadā
N17: tadā⟨s tadā⟩
jīvo bhavec citiḥ /
śuddhā ca sā sarvagatā tena sammelanam mithaḥ //
sā cit | tena śuddhatvena ||
sarveṣām padmajādīnāṃ svasattābhramapūrakaḥ /
jagaddīrghamahāsvapnaḥ svayam antaḥ samutthitaḥ //
svasattābhramapūrakaḥ
svasattābhramakārīty
N17: sva⟨m⟩[s]at°
arthaḥ ||
svapnāt svapnāntaraṃ yānti kāścid bhūtaparamparāḥ /
tenopalambhaḥ kuḍyādāv āsāṃ dṛḍhataraḥ sthitaḥ //
kāścid bhūtaparamparāḥ bhūtapaṅktayaḥ | svapnāt ekasmāt saṃsṛtirūpāt svapnāt | svapnāntaram anyasaṃsṛtirūpaṃ svapnam | yānti | tena tataḥ hetoḥ | āsām svapnāt svapnāntaraṃ gatānām bhūtapaṅktīnām | kuḍyādau
dṛḍhataraḥ
N17: °ḍha(sthitaḥ)ta°
upalambhaḥ sthitaḥ asti | idaṃ kuḍyam ityādirūpaṃ jñānam asti ||
yad yatra cid bhāvayati tat tatrāśu bhavaty alam /
tayā svapne ḥpi yad dṛṣṭaṃ tatkāle satyam eva tat //
tayā citā ||
cidaṇor antare santi samastānubhavāṇavaḥ /
yathā bījāntare pattralatāpuṣpaphalāṇavaḥ //
samastāḥ samastaghaṭapaṭādyākārāḥ | anubhavāṇavaḥ
anubhavaleśāḥ
N17: °ś*ā*ḥ
||
paramāṇuṃ jagad
antar
Unmetrisch. Ś1: jaga*n*ty antar; Ś3: jaganty antar
dhatte citparamāṇukaḥ /
līnam ākāśam ākāśe dvaitaikyabhramam utsṛja //
citparamāṇukaḥ cidrūpaḥ paramāṇuḥ | jagat paramāṇum jagadrūpam paramāṇum | antaḥ svātmabhittau | dhatte dhārayati | phalitam āha līnam iti | ataḥ ākāśam jagadākhyam ākāśam | ākāśe cidākhya ākāśe | līnam bhavati | etasya phalaṃ kathayati dvaitaikyam iti | ataḥ tvam dvaitaikyabhramam utsṛja tyaja | ekatayāpi vaktum aśakyasya kevalasya cinmātrasya sthitatvāt ||
deśakālakriyādyākhyaiḥ svair evāṇubhir eva cit /
aṇūn anubhavaty antar itarāṇor asambhavāt //
svair eva svarūpabhūtair eva | aṇūn nānābhūtarūpān aṇūn | antaḥ svasmin | itarāṇoḥ deśādirūpasya cidvyatiriktasyāṇoḥ ||
svayaṃ sarvasya kacitaḥ svacchaś cidaṇuṣaṇḍakaḥ /
brahmādeḥ kīṭaniṣṭhasya dehadṛṣṭyānubhāvitaḥ //
dehadṛṣṭyā anubhāvitaḥ anubhavaviṣayatāṃ nītaḥ | kīṭaniṣṭhasya kīṭāvasānasya | anubhāvita ity atra svārthe ṇic ārṣaḥ ||
kacitaṃ kiñcid eveha vastutas tu na kiñcana /
svayaṃ svatvaṃ svādayante dvaitaṃ citparamāṇavaḥ //
punaḥ kim etat sphuratīty | atrāha svayam iti | citparamāṇavaḥ cilleśāḥ | dvaitam ghaṭapaṭādirūpadvaitasvarūpam | svatvam svabhāvam | svādayante camatkāraviṣayatāṃ nayanti ||
svayam prakacati sphāradehaś cidaṇuṣaṇḍakaḥ /
netrādikusumadvāraiḥ saṃvidāmodam udgiran //
sphāradehaḥ sphārasvarūpaḥ | saṃvidāmodam
ghaṭapaṭādijñānarūpam
N17: °*jñāna*°
āmodam ||
sampaśyatītarān kaścid bahīrūpeṇa cidghanān /
sarvagatvād anāśatvād dṛśyabījasya vai citeḥ //
kaścit puruṣaḥ | jāgradavasthāviṣṭa iti yāvat | citeḥ dṛśyabījasya cidākhyasya dṛśyabījasya | sarvagatvāt tathā anāśatvāt | cidghanān citsvarūpatvena cidbharitān | itarān svato bhinnatvena bhātān padārthān | bahīrūpeṇa paśyati bāhyā ete iti anubhavati ||
antar evākhilaṃ kaścit paśyaty avikalaṃ jagat /
tatrātikālaṃ kalanād unmajjati
nimajjati
N17: °ti (nimajjati)
//
kaścit svapnāvasthāviṣṭa iti yāvat | antar eva svasminn eva | na tu bāhye ||
svapnāt svapnāntaraṃ tatra tathā paśyan punaḥ punaḥ /
mithyāvaṭeṣu luṭhitaḥ śileva śikharacyutā //
kaścit kiṃ kurvan | svapnāt svapnāntaram punaḥ punaḥ paśyan iti pūrveṇaiva sambandhaḥ | kaścit kathambhūtaḥ | mithyā vyartham | avaṭeṣu bhāvābhāvākhyeṣv avaṭeṣu | luṭhitaḥ | kā iva | śikharacyutā śilā iva ||
kecit sammīlitāḥ kecid ātmany eva bhrame sthitāḥ /
magnāḥ svasaṃvidrasataḥ
sphuranto
Ś1,Ś3: sphuranto; N17: sphurato
dehiṣaṇḍakāḥ //
kecit suṣuptyavasthāviṣṭāḥ | sammīlitāḥ nidrāgrastāḥ | ātmani ajñānavalite svātmani | dehiṣaṇḍakāḥ jīvasamūhāḥ ||
turyāvasthāviṣṭān
kathayati
N17: *tur° → °ti*
svayam antaḥ prapaśyanti ye jagajjīvasambhramam /
taiḥ kaiścit tat tathā dṛśyam asatsvapnavad āśritam //
ye jīvanmuktāḥ jīvāḥ | jagajjīvasambhramam jagadākhyaṃ jīvasambhramam | antaḥ manasi | paśyanti | na tu
bahiḥ
N17: bahi[ḥ]
| taiḥ kaiścit tat dṛśyaṃ tathā āśritam antastvenaivāśritam | katham |
asatsvapnavat
N17: °va*t*
| turyāvasthāviṣṭā jīvanmuktā hi bāhyam api jagat svapnavad antaḥstham evānubhavanti bhramasvarūpatvadarśanāt ||
sarvātmatvāt svabhāvasya tad dṛśyaṃ satyam ātmani /
sarvago vidyate yatra tatra sarvam udeti hi //
tat dṛśyam ātmani svasmin svarūpe | satyam bhavati | kutaḥ | svabhāvasya cinmātrākhyasya svabhāvasya | sarvātmatvāt sarvarūpeṇa vartamānatvāt | ayam bhāvaḥ | dṛśyaṃ draṣṭrapekṣayā siddhena dṛśyatvenāsatyam api sat | sarvarūpatvāvasthitacinmātrāparaparyāyasvabhāvasāratvena svasvarūpe satyam eveti | nanu katham etad ity | atrāha sarvaga iti | hi yasmāt | sarvagaḥ sarvavyāpakaṃ svabhāvāparaparyāyam
cinmātratvam
N17: °tv⟨e⟩[am]
| yatra vidyate | tatra sarvam dṛśyam | udeti prādurbhavati | ataḥ svabhāvabhūtacinmātravat tatsattāvinābhāvi dṛśyam api satyam eveti bhāvaḥ ||
jīvāntaḥ pratibhāsasya sargasya punar antare /
jīvaṣaṇḍa udety uccais tasyāntar itaro ḥpi ca //
spaṣṭam ||
jīvāntar jāyate jīvas tasyāntar api jīvakaḥ /
sarvatra rambhādalavaj jīvabījam prajīvati //
prajīvati prakṛṣṭāyāḥ jīvanakriyāyāḥ kartṛtvam bhajati ||
dṛśyabuddhiparāvṛddhi samam etad anantakam /
hemnīva kaṭakāditvam parijñaptyaiva naśyati //
anantakam antarahitatvena bhāsamānam | etat dṛśyam | parijñaptyaiva cinmātram evedam iti jñānenaiva | na tv anyena kenāpi hetunā | samam yugapat | na tu krameṇa | naśyati adarśanaṃ yāti | cinmātrarūpatvenānubhūyamānatvasiddher ity arthaḥ | etat kathambhūtam | dṛśyabuddhyā dṛśyam idam iti buddhyā | parā utkṛṣṭā | ā samantāt | vṛddhiḥ yasya | tat | etat kim iva | kaṭakāditvam iva | yathā hemni sthitaṃ kaṭakāditvam parijñaptyā hemaivedam iti jñānena naśyati | tathety arthaḥ ||
vicāro yasya nodeti ko ḥhaṃ kim idam ity alam /
tasyādyantāvimukto
ḥsau
N17: °ādya⟨t⟩[n]tāvimukto ⟨m⟩[ḥs]au
dīrgho jīvajvarabhramaḥ //
ādyantāvimuktaḥ
N17: ⟨adyaṃtā⟩[ādyantā]°
avicchinnapravāhaḥ | jīvo ḥham iti jvararūpaḥ bhramaḥ jīvajvarabhramaḥ ||
vicāraḥ phalitas tasya vijñeyo yasya sanmateḥ /
dinānudinam āyāti tānavam bhogagṛdhnutā //
vijñeya ity | atra paṇḍitair iti śeṣaḥ | bhogagṛdhnutā bhogākāṅkṣā ||
yathā dehopayuktaṃ hi karoty ārogyam auṣadham /
tathendriyajaye nyasto vivekaḥ phalito bhavet //
dehopayuktam dehe prayuktam | phalitaḥ mokṣākhyavyavahite phalayuktaḥ | indriyajayasyaiva mokṣam prati sākṣād upāyatvād iti bhāvaḥ ||
viveko ḥsti vacasy eva citre ḥgnir iva bhāsvaraḥ /
yasya tena parityaktā duḥkhāyaiva vivekitā //
yasyety asya pūrvārdhena sambandhaḥ |
parityakteti
N17: °ty(o)akte°
cittābhiprāyeṇoktam ||
yathā sparśena pavanaḥ sattām āyāti no girā /
tathecchātānavenaiva viveko ḥsyeti budhyate //
spaṣṭam ||
citrāmṛtaṃ nāmṛtam eva viddhi citrānalaṃ nānalam eva viddhi /
citre ḥṅganā nūnam anaṅganaiva vācā vivekas tv aviveka eva //
yathā citrasthasyāmṛtādeḥ tṛptyādyarthakriyākāritvābhāvāt anamṛtādirūpatvam eva | tathā kevalaṃ vācaiva kathyamānasya | ata eva indriyajayāsādhakasya vivekasya
mokṣākhyārthakriyākāritvābhāvād
N17: °ābhā(va)vād
avivekatvam eveti bhāvaḥ ||
punaḥ kīdṛk puruṣo
vivekī
N17: °k*ī*(na)
asty | atra sargāntaślokenāha
pūrvaṃ vivekena tanutvam eti rāgo ḥtha vairaṃ ca samūlam eva /
paścāt parikṣīyata eva yatra sa pāvanas tatra vivekitāsti //
yatra yasmin puruṣe | rāgaḥ atha vairaṃ ca dveṣaḥ | vivekena vicāreṇa | pūrvam prathamam | tanutvam tānavam | eti gacchati | paścāt tanutvānantaram |
kṣīyate
N17: °yat⟨y⟩[e]
eva naśyaty eva | saḥ puruṣaḥ | pāvanaḥ asti | tatra tasmin puruṣe | vivekitā vicārayuktatvam | asti | na tu vākyamātreṇa sadasannirṇāyake ity arthaḥ | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmoksopāyaṭīkāyāṃ sthitiprakaraṇe ḥṣṭādaśaḥ
sargaḥ
N17: śrī[mo]kṣo[pā]ya[ṭī]kā[yāṃ] sthi[ti]pra[ka]ra[ṇe ḥ]ṣṭā[da]śaḥ [sar]gaḥ
||
atidurbodhatvena punar api pūrvoktam evārthaṃ kathayati
jīvabījam param brahma sarvatra kham iva sthitam /
tena jīvodarajagaty api jīvo ḥsty
anekadhā
N17: °(dā)*dhā*
//
jīvānām bījam prādurbhavasthānam | param brahma kham ivākāśavat | sarvatra dṛśyatayābhimate samaste jagajjāle | sthitam svarūpasāratayā sthitam bhavati | tena tato hetoḥ | jīvasya yat udaram madhyapradeśaḥ | tatrasthitaṃ yat jagat svapnādirūpaṃ jagat | tasmin api anekadhā nānāvidhasthāvarajaṅgamātmakaprakāreṇa nānāprakāro | jīvo ḥsti ||
tataḥ kim ity apekṣāyām āha
cidghanaikaghanātmatvāj jīvāntar jīvajātayaḥ /
kadalīdalavat santi kīṭā iva narodare //
ataḥ
N17: a(ṃ)taḥ
cidghanena ekam kevalam | ghanaḥ ātmā yasya | saḥ | tasya bhāvaḥ cidghanaikātmatvam | tasmāt hetoḥ | jīvāntaḥ jīvānām madhye | jīvajātayaḥ kadalīdalavat santi | kadalīdaleṣu hy antar anyāni dalāni santi |
jīvajātayaḥ
N17: *kadalīdalavat → °jātayaḥ*
ke iva | kīṭā iva | yathā narodare kīṭāḥ santi | tathety arthaḥ ||
nanu jīvaḥ kuta utpadyate ity | atrāha
yo yo rāma yathā grīṣme kalkasvedād bhavet krimiḥ /
tattannāma tathā cittvāt khaṃ jīvībhavati svataḥ //
he rāma | grīṣme grīṣmakāle |
kalkasvedāt
N17: kalk⟨ā⟩[a]°
| kalko malam | sa ca svedaś ca | tat kalkasvedam | tasmāt | yaḥ yaḥ krimiḥ yathā yena rūpeṇa | bhavet jāyate | kham ākāśam |
cittvāt
N17 cit[t]vāt
tathā tena rūpeṇa | svataḥ jīvībhavati | kham kathambhūtam | tattannāma tasya tasya krimer nāma yasya | tat | ayam bhāvaḥ | grīṣme tāvat nānāvidhāḥ krimayaḥ kalkasvedāt jāyante | teṣāṃ śarīraṃ tāvat kalkasvedamayam bhavatu | taccālakas tu jīvaḥ jīvatvānyathānupapattyā cittvayuktam ākāśam eva | kalkasvedasya śarīramātrasampādane parisamāptatvāt
tadanyasyāsannidhānāc
N17: °nā⟨ś⟩[c]
ca | atas sarve jīvāḥ ākāśārūpā eveti ||
yathā yathā yatante te jīvakāḥ svātmasiddhaye /
tathā tathā bhavanty āśu vicitropāsanakramaiḥ //
te ākāśamayāḥ | jīvakāḥ |
svātmasiddhaye
N17: ⟨yathā yathā⟩ svātma°
yathā yathā yatante vicitropāsanākramaiḥ yatanarūpaiḥ nānāvidhair upāsanākramaiḥ | tathā tathā
bhavanti
N17: °va[n]ti
||
sāmānyenoktvā viśeṣeṇa kathayati
devān devayajo yakṣayajo yakṣān vrajanti hi /
brahma brahmayajo yānti yad atucchaṃ tad āśrayet //
phalitam āha yad iti | ata ity adhyāhāraḥ | ataḥ puruṣaḥ yat atuccham bhavati | tat
āśrayet
N17: *atuc° → °yet*
||
nanu tarhi śukraḥ kathaṃ svayatanaṃ vinā nānārūpatāṃ gata ity | atrāha
sa śukro bhṛguputro hi nirmalatvāt svasaṃvidaḥ /
baddhaḥ prathamadṛṣṭena dṛśyenāśu svabhāvataḥ //
saḥ pūrvaprakaraṇoktaḥ | bhṛguputraḥ śukraḥ | hi niścaye | idamprathamatāvaroheṇa svasaṃvidaḥ nirmalatvāt prathamadṛṣṭena dṛśyena svabhāvataḥ prayatanaṃ
vināśu
N17: °ā*śu*
baddhaḥ svonmukhaḥ kṛtaḥ | ato na virodha iti bhāvaḥ ||
abhijātāparimlānā bālā yat prathamam puraḥ /
saṃvit prāpnoti tadrūpā bhavaty anyā na kācana //
abhijātā śuddhā | ata evāparimlānā tāvat
kāluṣyam
N17: kāl⟨baṣpa⟩[uṣya]m
agatā | bālā brahmaṇaḥ sadyaḥ utthitā | saṃvit | prathamam ādau | yat puraḥ paśyati | tadrūpā bhavati | anyā brahmaṇaḥ pūrvataram utthitā | kācana saṃvit | na bhavati yatnaṃ vinā na bhavati | yatnena tu bhavaty eva |
anyathā
N17: °*thā*
mokṣābhāvaprasaṅgāt ||
pūrvaṃ
sphuritam
N17: °rvaṃ (pū) [s]phu°
praśnaṃ śrīrāmaḥ asmin
samaye
N17: ⟨m⟩[s]ama°
pṛcchati
jāgratsvapnadaśābhedam bhagavan vaktum arhasi /
kathaṃ ca jāgraj jāgrat syāt svapno ḥjāgrat katham bhavet //
kiṃ kathayāmīty apekṣāyām āha katham iti | jāgrat jāgrat kathaṃ syāt | svapnaḥ ajāgrat svapnaḥ | katham bhavet | etad eva kathaya me
iti
N17: °thaya⟨t⟩ [m]e [i]ti
bhāvaḥ ||
śrīvasiṣṭha uttaraṃ kathayati
sthirapratyayayuktaṃ yat taj jāgrad iti kathyate /
asthirapratyayaṃ
N17: °ra(ṃ)pra°
yat syāt sa svapnaḥ samudāhṛtaḥ //
sthirapratyayena sa evāyam ity
evaṃrūpapratyabhijñāyāṃ
N17: °rūpa(ṃ)pra°
kṣameṇa sthirajñānena | yuktaṃ yat bhavati | paṇḍitaiḥ taj jāgrad iti kathyate | yat asthirapratyayam pratyabhijñākṣamāsthirajñānayuktam | syāt | paṇḍitaiḥ saḥ svapnaḥ samudāhṛtaḥ kathitaḥ ||
jāgratsvapnayoḥ kadācitsambhavayuktaṃ
svapnajāgrattvaṃ
N17: °grat[t]vaṃ
kathayati
jāgrac
N17: °gra⟨ś⟩[c]
cet
kṣaṇadṛṣṭaḥ
N17: °ṣṭa⟨ṃ⟩[ḥ]
syāt svapnaḥ kālāntarasthitaḥ /
taj jāgrat svapnatām eti svapno jāgrattvam ṛcchati //
jāgral
lakṣaṇayā
N17: °yā(t)
jāgrajjñānaviṣayībhūtaṃ vastu | cet yadi | kṣaṇadṛṣṭaḥ kṣaṇam eva dṛṣṭaḥ | syāt | arthāt tataḥ naṣṭaḥ | tathā svapnaḥ svapnajñānaviṣayībhūtaṃ vastu | kālāntarasthitaḥ svapnakālād anyasmin kāle ḥpi sthitaḥ | cet syāt | kadācid dhi svapnadṛṣṭam api vastu prabhāte pratyakṣaṃ dṛśyate | tat tadā | jāgrat jāgradvastugrāhakaṃ jñānam | svapnatām eti asthirapratyayatvāt | svapnaḥ svapnavastugrāhakaṃ jñānam | jāgrattvam ṛcchati sthirapratyayatvāt ||
nanu katham etad ity | atrāha
jāgratsvapnadaśābhedo na sthirāsthiratāṃ vinā /
samaḥ sadaiva sarvatra samastānubhavo ḥnayoḥ //
yataḥ jāgratsvapnadaśābhedaḥ sthiratāsthiratāṃ vinā na bhavati | ataḥ kṣaṇikajāgrataḥ svapnatvaṃ sthirasvapnasya jāgrattvaṃ yuktam eveti bhāvaḥ | atra samastānubhavam pramāṇatvena kathayati sama iti | anayoḥ jāgratsvapnayoḥ | samasteṣu sthitaḥ anubhavaḥ samastānubhavaḥ | sadā sarveṣu kāleṣu | sarvatra sarveṣu deśeṣu | samaḥ eva bhavati | sthirāsthiratāṃ vineti
atrāpi
N17: *atrāpi*
sambandhanīyam ||
phalitam āha
yad eva sthiratām eti taj jāgrad iti kathyate /
kṣaṇabhaṅgātmakaḥ svapno yathā bhavati tac chṛṇu //
ataḥ yad eva sthiratām eti paṇḍitaiḥ tat svapno ḥpi san jāgrad iti kathyate | yaḥ kṣaṇabhaṅgātmakaḥ saḥ jāgrad api
san
N17: sa⟨t⟩[n]
svapnaḥ bhavati | yathaitad bhavati tvam tat śṛṇu | yathā jāgratsvapnayoḥ sthiratvāsthiratvam asti tathā śṛṇv ity arthaḥ ||
tad eva kathayati
jīvadhātuḥ śarīre ḥntar vidyate yena jīvyate /
tejo vīryaṃ jīvadhātur ityādyabhidham aṅga tat //
jīvākhyaḥ dhātuḥ jīvadhātuḥ | śarīre ḥntaḥ vidyate | yena jīvadhātunā | śarīraṃ jīvyate prāṇadhāraṇakriyāṃ kāryate | jīvyata iti ṇicantaḥ prayogaḥ | he aṅga | tat saḥ jīvadhātuḥ | tejo vīryaṃ jīvadhātur ityādyabhidham bhavati | atra ca dhātuśabdaḥ majjādivat śarīrāntaś cāritvasādṛśyāt upacāreṇa prayuktaḥ ||
vyavahārī yadā kāyo manasā karmaṇā girā /
bhavet tadā sa sampanno jīvadhātuḥ prasarpati //
yadā yasmin kāle | kāyaḥ | manasā karmaṇā svāśritayā kriyayā | girā ca | vyavahārī vyavahārayukto | bhavet | tadā saḥ jīvadhātuḥ sampannaḥ sampūrṇaḥ san | prasarpati sarvasmiñ śarīre sañcāraṃ karotīty arthaḥ ||
tataḥ kim ity | āha
tasmin prasarpaty aṅgeṣu sparśāt saṃvid udeti hi /
puṣṭatvāt saiti cittākhyām antarlīnajagadbhramā //
tasmin saṃvinmaye jīvadhātau | prasarpati sati | aṅgeṣu sparśāt jīvadhātusparśāt | hi niścaye | saṃvit jīvadhātuspandabhūtā śītoṣṇādisañcetanarūpā saṃvit | udeti prādurbhavati | sā saṃvit | antarlīnajagadbhramā satī | puṣṭatvāt jīvadhātuprasarpaṇena puṣṭatvāt | cittākhyām eti | nanu antarlīnajagadbhramatvaṃ saṃvidaḥ katham iti cet | satyam | saṃvit tāvat jīvadhātoḥ utpadyate | jīvadhātuś ca pitṛjīvadhātoḥ utthānasamaye jagadbhramayukta eva uttiṣṭhati | pitṛjīvadhātor antarlīnajagadbhramatvāt | ataḥ saṃvido ḥpy antarlīnajagadbhramatvaṃ siddham ||
sekṣaṇādiṣu randhreṣu prasarpantī bahirmayam /
nānākāravikārāḍhyaṃ
N17: °rā*ḍhy*(ā)aṃ
rūpam ātmani paśyati //
sā saṃvit |
īkṣaṇādirandhreṣu
⟨ro⟩[ī]kṣa°
prasarpantī satī | bahirmayam bahiḥsvarūpam | nānākāravikāraiḥ ghaṭapaṭādirūpaiḥ ākāravikāraiḥ | āḍhyaṃ rūpam | ātmani paśyati vimṛśati | antar iva saṅkalpasiddhaghaṭapaṭāditām | na caitat katham iti vācyam | svapne dṛṣṭatvāt | yathā svapne saṃvid eva nānārūpair bhāti | tathā bahir apīti na virodhaḥ ||
tat sthiratvāt tayaivātha jāgrad ity avagamyate /
jāgratkrama iti proktaḥ suṣuptādikramaṃ śṛṇu //
tayā eva saṃvidā eva | na tv anyena dehādinā jaḍena | tat nānākāravikārāḍhyaṃ nijaṃ svarūpam | sthiratvāt kam api kālam tathaiva sthitatvāt | jāgrad ity avagamyate jñāyate | jāgratprakriyopasaṃhārapūrvaṃ suṣuptādiprakriyāṃ vaktum pratijānīte jāgratkrama iti ||
suṣuptādikramam eva kathayati
manasā karmaṇā vācā yadā
kṣubhyati
N17: kṣubh⟨i⟩[ya]ti
no vapuḥ /
śānta ātiṣṭhati svaccho jīvadhātus tadā tv asau //
na kṣubhyati śrāntatvāt | vyavahāraṃ na karotīty arthaḥ | tadā tasmin kāle | jīvadhātuḥ svacchaḥ suptaprasarpaṇākhyamalaḥ | ata eva śāntaḥ kṣobharahitaḥ | ā samantāt | tiṣṭhati | tuśabdo niścaye | yady api suṣuptaviṣayaḥ śrīrāmakṛtaḥ praśno nāsti tathāpi jāgratsvapnayor avaśyam madhyavartitvāt suṣuptinirṇayaḥ | na hi jāgrataḥ nirgatya suṣuptim agatvā svapnagamanam puruṣasya yuktam | setuvat sarvatra maryādātvena suṣupteḥ sthitatvāt | yady api śuddhacid api sarvatra madhye setutvena vartata eva tathāpi
vidyuddyotaratnavat
N17: °dyot(i)aratna°
sthūladṛṣṭyaviṣayatvāt tasyāḥ setutvākathanam | sūkṣmadṛṣṭīn prati tv anupayogāt kathanaṃ na yuktam ||
tadā kiṃ sampatsyate ity | atrāha
samatām
āgatair
N17: °tai⟨ḥ⟩[r]
vātaiḥ
kṣobhyate
N17: kṣ(e)*o*bh°
na hṛdantare /
nirvātasadane
dīpo
N17: °p(e)*o*
yathālokaikakārakaḥ //
samatām manaḥkṛtakṣobhābhāvāt samavāhitvam | āgataiḥ vātaiḥ prāṇaiḥ | asau jīvadhātuḥ hṛdantare na kṣobhyate kṣobhayukto na kriyate | anena manonāśena prāṇarodhaḥ prāṇarodhena ca manonāśaḥ sampatsyate iti sūcitam | tatrāpi keṣāñcit prāṇarodhena manonāśaḥ mataḥ | asmākaṃ tu samyagjñānasādhitena manonāśenaiva prāṇarodhaḥ | sa cet tatra sahakārī tan na doṣaḥ | tataḥ sarvathā manonāśaḥ prāṇarodhena | manonāśas tu madirādiprayuktamanonāśavan nātyantika iti matam | atra pratibhānvitā eva pramāṇam ity alam bahunā |
jīvadhātuḥ
N17: °tu[ḥ]
ka iva | dīpa iva | yathā nirvātasadane vātaiḥ ālokaikakārakaḥ dīpo na kṣobhyate | tathety arthaḥ ||
tataḥ kiṃ sampadyata ity | atrāha
tataḥ sarati nāṅgeṣu saṃvit kṣubhyati tena no /
na cekṣaṇādīny āyāti randhrāṇy āyāti no bahiḥ //
tataḥ sa jīvadhātuḥ | aṅgeṣu na sarati sañcāraṃ na karoti | tena jīvadhātusaraṇena | saṃvit jīvadhātuspandarūpā saṃvit | no kṣubhyati na udeti | sā saṃvit īkṣaṇādīni randhrāṇi na cāyāti bahiḥ no āyāti ||
tadāsau kutra tiṣṭhatīty apekṣāyām āha
jīve ḥntar eva sphurati tailasaṃvid yathā tile /
śītasaṃvid dhima iva snehasaṃvid yathā ghṛte //
asau saṃvit jīve ḥntaḥ svadharmibhūtajīvamadhye eva | sphurati | kā iva | tailasaṃvid iva tailākārā saṃvit | tailasaṃvit tailam iti
yāvat
N17: taila*saṃ° → yāvat*
| yathā sā tile sphurati | tathety arthaḥ | evam anyasmin dṛṣṭāntadvaye ḥpi yojyam ||
nanu tadā jīvaḥ kiṃ karotīty |
atrāha
N17: a(tranya)trā°
jīvaḥ kālakalāṃ kāñcit
tiṣṭhan
N17: °ṣṭha⟨ṃ⟩[n]
śāntatayātmani /
daśām āyāti sauṣuptīṃ saumyavātāṃ vicetanām //
tadā jīvaḥ kāñcit atisūkṣmatayā vaktum aśakyām | kālakalāṃ kālaleśaṃ tāvat | śāntatayā ātmani jñānātmani svarūpe | tiṣṭhan prathamaṃ tiṣṭhan | tataḥ
vicetanām
N17: °nā[m]
ajñānamayīm |
saumyavātām
N17: sau⟨s⟩[m]ya°
samavāhiprāṇām | sauṣuptīṃ daśām āyāti | anena jāgratsuṣuptayor madhye sūkṣmadṛṣṭibhiḥ vedyaḥ madhyadhāmapraveśaḥ uktaḥ | anenaiva cābhiprāyeṇa nidrādau jāgarasyānta ityādy uktam | ity alaṃ rahasyodghāṭanena ||
nanu suṣupta eva jīvaḥ kṣobharāhityāt kathaṃ na turyavān astīty apekṣāyām āha
jñātvā cetasy uparate śāmyan vyavaharann api /
jāgratsvapnasuṣupteṣu prabuddhas turyavān smṛtaḥ //
jñātvā śuddhacinmātrarūpaṃ svātmānaṃ samyag jñātvā | cetasi vikalpasvarūpe manasi | uparate līne sati | vyavaharann api śarīrayātrānimittaṃ vyavahāraṃ kurvann api | śāmyan vyavahārakṛtaṃ kṣobham atyantanaipuṇyāt agacchan | tathā jāgratsvapnasuṣupteṣu prabuddhaḥ kīdṛgrūpāṇy etānīti samyagjñānayuktaḥ | na tu jaḍaḥ | paṇḍitaiḥ turyavān smṛtaḥ | suṣuptas tu naitādṛśo ḥstīti nāsau turyavān iti bhāvaḥ ||
svapnaṃ nirūpayitum prastauti
sauṣuptāt somyatāṃ yātaiḥ prāṇaiḥ sañcālyate yadā /
sa jīvadhātus sā saṃvit tataś cittatayoditā //
suṣuptam eva sauṣuptam | tasmāt | somyatāṃ yātaiḥ vātaiḥ | yadā suṣuptapariṇāmakāle | sa jīvadhātuḥ cālyate | tataḥ tadā | sā saṃvit jīvadhātuspandarūpā saṃvit | cittatayā cittabhāvena | uditā
prādurbhūtā
N17: °du[r]bhū°
| bhavati ||
cittatayā
uditya
N17: ud⟨e⟩[i]°
kiṃ karotīty | atrāha
svāntaḥsaṃsthaṃ jagajjālam bhāgabhāgaiḥ kramabhramaiḥ /
paśyati svāntar evāśu sphāram bījam iva drumam //
tataḥ sā cittarūpā saṃvit svāntaḥsaṃstham saṃskārarūpeṇa svātmani sthitam | jagajjālaṃ svāntar eva na tu bāhye |
āśu
N17: ā*śu*
kramabhramaiḥ na tu sahajakramayuktaiḥ | bhāgabhāgaiḥ padārtharūpaiḥ leśaleśaiḥ |
paśyati
N17: (śu)pa°
anubhavati | kim iva | bījam iva | yathā sphāram
aṅkuronmukham
N17: °onmu⟨ṇ⟩[kh]am
| bījam | drumam svāntaḥ paśyati | anyathā tannirgamānupapatteḥ | tathety arthaḥ ||
tad eva viśeṣataḥ kathayati
jīvadhātur yadā vātaiḥ kiñcit saṅkṣobhyate bhṛśam /
tadohyate ḥmbara iva paśyaty ātmani khe gatim //
vātabāhulyasvabhāva evāyaṃ yat puruṣaḥ svapne khe gatim paśyatīti vākyārthaḥ ||
yadāmbhasā plāvyate ḥsau tadā vāryādisambhramam /
antar evānubhavati svāmodaṃ kusumaṃ yathā //
asau jīvadhātuḥ | ambhasā kapharūpeṇa jalena | plāvyate pūryate | vāryādisambhramam udakaplavādirūpaṃ sambhramam ||
yadā pittādinākrāntas tadāgnyauṣṇyādisambhramam /
antar evānubhavati sphāram bahir ivākhilam //
paramārthatas
N17: °ārtha*ta*s
tu na bahiḥ sphāram iti ivaśabdopādanam ||
raktāpūrṇo raktavarṇān deśakālān bahir yadā /
paśyaty anubhavātmatvāt tatraiva ca nimajjati //
yadā raktāpūrṇaḥ raktapūritaḥ | syāt | tadā bahiḥ raktavarṇān deśakālān paśyati | na kevalam paśyati | tatraiva ca nimajjati ||
nanu nānāvyavahārān katham paśyatīty | atrāha
sevate vāsanāṃ yāṃ tāṃ so ḥntaḥ paśyati nidritaḥ /
pavanakṣobhitai randhrair bahir akṣādibhir yathā //
saḥ jīvadhātuḥ | yām śubhāśubharūpām | vāsanāṃ sevate nidritaḥ san | tām antaḥ paśyati | kathaṃ tathā | tathā katham pavanakṣobhitaḥ akṣādibhiḥ randhraiḥ netrādidvāraiḥ | yathā bahiḥ paśyati ||
saṅgṛhya svapnalakṣaṇaṃ kathayati
anākrantendriyacchidro yad akṣubdho ḥntar eva saḥ /
saṃvidānubhavaty āśu sa svapna iti kathyate //
saḥ jīvadhātuḥ | anākrantendriyacchidraḥ antar eva akṣubdhaḥ bāhyakṣobharahitaḥ san | saṃvidā saṃvidākhyena
dharmeṇa
N17: ⟨dh-r-e⟩[dharme]ṇa. Vgl. MṬ ad (IV) 19,21a.
| svapne yat anubhavati jagadviṣayam anubhavaṃ karoti | paṇḍitaiḥ sa svapna iti kathyate ||
jāgrallakṣaṇaṃ kathayati
samākrantendriyacchidro yat kṣubdho bāhyasaṃvidā /
paripaśyati taj jāgrad ity āhur matimattamāḥ //
atiśayena matimantaḥ matimattamāḥ | jāgratsvapnayor eva pṛṣṭatvāt tayor
evehopasaṃhāre
N17: ev⟨ai⟩[e]ho°
saṅgraheṇa lakṣaṇābhidhānam | na suṣupteḥ ||
sargāntaślokenaitad upasaṃharati
iti viditavatā tvayādhunāntaḥ prathitamahāmatineha satyatāsthā /
asati jagati naiva bhāvanīyā mṛtihṛtisaṃsṛtidoṣabhāvanīyā //
iti evam | viditavatā jñātavatā | ata eva prathitā visṛtiṃ gatā | mahāmatiḥ yasya | tādṛśena tvayā | asati jagati adhunā antaḥ manasi | satyatāsthā satyam idam ity evaṃrūpā āsthā | na bhāvanīyā bhāvanāviṣayatāṃ na neyā | satyatāsthā kā | yā | mṛtiś ca hṛtiś ca saṃsṛtiś ca tāḥ mṛtihṛtisaṃsṛtayaḥ | tā eva doṣāḥ | tān bhāvayati sampādayatīti tādṛśī | bhavati | saṃsārasatyatāsthāyāṃ hi tadgatāḥ mṛtyādidoṣāḥ bādhante | tadasatyatāsthāyāṃ tu tā api asatyabhūtā eva kām bādhāṃ kartuṃ śaknuvanti | na hi vandhyāputraḥ kañcid bādhate | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ sthitiprakaraṇe ekonaviṃśaḥ
sargaḥ
N17: °vira[ci]tā[yāṃ] śrī[mo]kṣo[pā]ya[ṭī]kā[yāṃ] sthiti[pra]ka[ra]ṇe [e]ko[na]viṃ[śaḥ] sar[gaḥ]
||
oṃ | evaṃ śrīrāmeṇa madhye pṛṣṭaṃ jāgradādisvarūpaṃ nirṇīya prakṛtam evānusandadhāti
etat te kathitaṃ sarvam manorūpanirūpaṇe /
mayā rāghava nānyena kenacin nāma hetunā //
etat sarvam yo yathā yatate saḥ tathā bhavatīty etat samastam | mayā | he rāghava | manorūpanirūpaṇe manonirūpaṇanimittam | te kathitam | anyena hetunā na kathitam vyarthatvāt ||
manonirūpaṇam eva
karoti
N17: (ka)ka°
dṛḍhaniścayavac ceto yad bhāvayati bhūriśaḥ /
tattāṃ yāty analāśleṣād ayaḥpiṇḍo ḥgnitām iva //
bhūriśaḥ abhyāsena ||
bhāvābhāvagrahotsargadṛśaś cittena kalpitāḥ /
nāsatyā nāpi
satyās
N17: sa(stya)tyās
tā manaścāpalakāraṇāḥ //
manaścāpalam eva kāraṇaṃ yāsām | tāḥ manaścāpalakāraṇāḥ | manaścāpalakāraṇaṃ hi rajjusarpādikam arthakriyākāritvābhāvena na satyam bhavati | bhāsamānatvenāsatyaṃ ca na bhavati ||
mano hi hetuḥ kartṛ syāt kāraṇaṃ ca jagatsthiteḥ /
viśvarūpatayaivedaṃ tanoti malinam manaḥ //
hi niścaye | manaḥ jagatsthiteḥ hetuḥ nimittakāraṇaṃ kartṛ | kartṛ kārakaḥ | kāraṇam samavāyikāraṇam asamavāyikāraṇaṃ ca | bhavati | yataḥ idam manaḥ malinam vāsanāmaladūṣitaṃ sat | viśvarūpatayā idam jagat | tanoti | nātrānyaḥ kaścit kārakatvaṃ yātīti bhāvaḥ | svapnasya cātra dṛṣṭāntatvaṃ sphuṭam eva ||
mano hi puruṣo rāma tan niyojyaṃ śubhe pathi /
tajjayaikāntasādhyā hi sarvā jagati bhūtayaḥ //
niyojyam preraṇīyam | śubhe pathi vivekasvarūpe | hi yasmāt | jagati sarvāḥ vibhūtayaḥ bhogamokṣarūpāṇy aiśvaryāṇi | tasya manasaḥ | yaḥ jayaḥ śubhe pathi niyojanam | tena sādhyāḥ bhavanti ||
nanu śarīrasya puruṣatvena sthitatvāt kathaṃ cakṣuṣālabhyamānasya manasaḥ puruṣatvaṃ kathayasīty | atrāha
śarīraṃ cet śarīraṃ syāt kathaṃ śukro mahāmatiḥ /
agamad vividham bhedam bahudehasamudbhavam //
śarīram sthūlaśrīram | śarīram
lakṣaṇayā
N17: [śarīram] lakṣa°
puruṣaḥ | cet syāt | tadā saḥ śukraḥ | bahudehebhyaḥ samudbhavaḥ yasya | tādṛśam vividham bhedam | katham agamat | śarīrasyaikenaiva rūpeṇa sthitatvāt ||
phalitaṃ kathayati
tasmāc cittaṃ hi
puruṣaḥ
Ś1,Ś3: hi puruṣaḥ; N17: puruṣo hi (unmetrisch)
puruṣaś cittam eva hi /
yanmayaṃ ca bhavaty etat tad avāpnoty asaṃśayam //
hi niścaye | etat cittam | yanmayam yadviṣayānusandhānamayam ||
paramaphalitam āha
yad atuccham anāyāsam anupādhi gatabhramam /
yatnāt tadanusandhānaṃ kuru tattāṃ ca yāsyasi //
ataḥ yat vastu | atuccham anāyāsam āyāsasādhyatārahitam | anupādhi tathā gatabhramam | bhavati | tvam tadanusandhānaṃ kuru | tataḥ tattām atucchatvādidharmarahitavastubhāvam | yāsyasi ||
sargāntaślokenāpy etad eva
kathayati
N17: °ya*ti*
abhipatati
manaḥsthitiṃ
N17: ⟨si⟩[ma]naḥ°
śarīraṃ na tu vapurācaritam manaḥ prayāti /
abhipatatu tavātra tena satyaṃ subhaga manaḥ prajahātv asatyam anyat //
spaṣṭam | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ sthitiprakaraṇe viṃśaḥ
sargaḥ
N17: i[ti] śrī[bhā]ska[ra]kaṇṭha[vi]ra[ci]tā[yāṃ] śrī[mo]kṣo[pā]ya[ṭī]kā[yāṃ] sthi[tipra]ka[ra]ṇe [viṃ]śa[ḥ] sar[gaḥ]
||
atra śrīrāmaḥ pṛcchati
bhagavan sarvadharmajña saṃśayo me mahān ayam /
hṛdi vyāvartate lolaḥ kallola iva sāgare //
vyāvartate sphurati ||
dikkālādyanavacchinne tate nitye nirāmaye /
mlānā saṃvin manonāmnī kutaḥ keyam upasthitā //
dikkālādibhiḥ aparicchinne svaparicchedakasya paricchedaṃ kartum aśakyatvāt | ādiśabdena vastvādeḥ grahaṇam | tate vyāpake | nitye prākpradhvaṃsātyantābhāvarahite | nirāmaye
kalanākhyarogarahite
N17: °hi*te*
| mlānā saṅkalpavikalparūpatvena malinā | manonamnī | iyaṃ saṃvit saṃvidākhyaḥ spandaḥ | kutaḥ upasthitā | naitasyā upasthānam atra yuktam iti bhāvaḥ ||
yasmād anyan na nāmāsti na bhūtaṃ na bhaviṣyati /
kutaḥ kīdṛk kathaṃ tasya kalaṅkaḥ kutra vidyate //
yasmāt śuddhacinmātratattvāt | anyat bhinnaṃ vastu | nāma niścaye | nāsti na bhūtaṃ na bhaviṣyati | tasya kalaṅkaḥ manorūpaḥ kalaṅkaḥ | kutaḥ vidyate kīdṛk vidyate kathaṃ vidyate | kutra vidyate sarvathā sambhavānupapatteḥ na vidyate ity arthaḥ ||
śrīvasiṣṭhaḥ uttaraṃ kathayati
sādhu rāma tvayā proktaṃ jñātā te mokṣabhāginī /
matir uttamaniḥṣyandā nandanasyeva mañjarī //
uttamaniḥṣyandā śreṣṭhapravāhā ||
pūrvāparavicārārthatatpareyam matis tava /
samprāpsyati
Ś1,Ś3: samprāpsyati; N17: samprāśyati
padam proccair yat prāptaṃ śaṅkarādibhiḥ //
pūrvāparavicārarūpaḥ yaḥ arthaḥ | tatra parā | proccaiḥ padam mokṣākhyaṃ śreṣṭhaṃ sthānam ||
tarhi matpraśnasyottaraṃ kathayety | atrāha
praśnasyāsya tu
he
N17: (t)*h*e
rāma na kālas tava samprati /
siddhāntaḥ kathyate yatra tatrāyam praśna ucyate //
mayāyam praśna ucyate kṛtottaraḥ sampādyate iti sambandhaḥ ||
nanu yadi siddhāntakāle ḥsau praśnaḥ tava smṛtipathaṃ nāyāsyati tadā kiṃ kāryam ity | atrāha
siddhāntakāle bhavatā praṣṭavyo ḥham idam padam /
karāmalakavat
tena
N17: °va⟨r⟩[t] tena
siddhāntas te bhaviṣyati //
karāmalakavat prayatnarahitam ||
nanv asmin samaya eva kathaṃ na kathayasīty | atrāha
siddhāntakāle praśnoktir eṣā tava virājate /
prāvṛṣy eva hi kekoktir yuktā śaradi haṃsagīḥ //
spaṣṭam ||
sahajo nīlimā vyomni śobhate prāvṛṣaḥ kṣaye /
prāvṛṣi tu
danūdagrapayodapaṭalotthitaḥ
N17: Pāda c) ummetrisch; Pāda d): °lo⟨s⟩[t]thitaḥ
//
prāvṛṣaḥ kṣaye śaradi | tu pakṣāntare | prāvṛṣi nīlimā śobhate | kathambhūtaḥ | danuvat
dānavamātṛvat
N17: dā⟨vana⟩[nava]°
| udagraṃ yat payodapaṭalam | tasmād utthitaḥ jātaḥ ||
etad upasaṃhṛtya prakṛtam evānusarati
ayam prakṛta ārabdho manonirṇaya uttamaḥ /
yadvaśāj janatājanma tad ākarṇaya suvrata //
ayam uttamaḥ manonirṇayaḥ
asmābhiḥ
N17: ārabdho manonirṇa*ya uttamaḥ | → manonirṇa*yaḥ asmābhiḥ
ārabdhaḥ | kathambhūtaḥ | prakṛtaḥ prakaraṇavaśena prāptaḥ | enam eva śṛṇv iti bhāvaḥ | he suvrata | yadvaśāt janatājanma janasamūhajanma bhavati | tvam tad ākarṇaya śṛṇu | manonirṇayāṅgabhūtatvād iti bhāvaḥ ||
tad eva kathayati
evam prakṛtir eveyam manomananadharmiṇī /
karmeti rāma nirṇītaṃ sarvair eva mumukṣubhiḥ //
he rāma | evaṃ sati | pūrvasargokte niścaye paramārthatayā sthite sati | manasaḥ yat mananam anusandhānākhyo vyāpāraḥ | taddharmiṇī tatsvarūpiṇī | iyam prakṛtiḥ eva jagadupādānarūpā mūlaprakṛtir eva | sarvaiḥ mumukṣubhiḥ karmeti nirṇītam | manomananam eva karmeti piṇḍārthaḥ ||
śṛṇu lakṣaṇabhedena tan nānāmatatāṃ katham /
vāgmināṃ vadatāṃ yātaṃ citrābhiḥ śāstradṛṣṭibhiḥ //
tvaṃ śṛṇu | tat manomananarūpaṃ karma | lakṣaṇabhedena | vāgminām vādinām | nānāmatatām | kathaṃ yātam | tad eva kathayāmīti bhāvaḥ | vāgminām kathambhūtānām | citrābhiḥ nānāvidhābhiḥ | śāstradṛṣṭibhiḥ śāstrarūpābhiḥ dṛṣṭibhiḥ | vadatāṃ vivādaṃ kurvatām | anyathā
matabhedo
N17: °d(e)*o*
na syāt ||
tad eva kathayati
yaṃ yam bhāvam upādatte mano mananacañcalam /
taṃ tam eti ghanāmodamadhyasthaḥ pavano yathā //
mananena mananākhyena dharmeṇa | cañcalam nānāpadārthayāyi | manaḥ | yaṃ yam bhāvam śubham aśubhaṃ vā padārthamananodbhūtaṃ vāsanāviśeṣam | upādatte gṛhṇāti | taṃ tam eti tattadanusandhānamayo bhavatīty arthaḥ | ko yathā | pavanaḥ yathā | yathā ghanāmodamadhyasthaḥ pavanaḥ āmodam eti | tathety
arthaḥ
N17: *ko yathā → arthaḥ*
||
tatas tam eva nirṇīya tam eva ca vikalpayan /
antas tayā rañjanayā
rañjayan
N17: °jaya⟨ṃ⟩[n]
svām ahaṅkṛtim //
tanniścayam upādāya tatraiva rasam ṛcchati /
tanmayatvaṃ śarīre tu tato buddhīndriyeṣv api //
tataḥ tat
manaḥ
Keine Genus-Kongruenz mit den Partizipien.
| tam eva bhāvam | nirṇīyānusandhāya | tathā niścitya | tam eva ca na tv anyat | vikalpayan punaḥ punaḥ
parāmṛśan
N17: °mṛś⟨y⟩an
| tayā tadbhāvarūpayā | rañjanayā rāgadravyeṇa | svām ahaṅkṛtim nijām ahaṅkāravṛttim | rañjayan uparaktāṃ kurvan | mama kadā etat syāt iti parāmṛśann iti yāvat | tataḥ tanniścayam tasya bhāvasya niścayam | camatkārakāri idam ity evaṃrūpaṃ niścayam | upādāya | tatraiva tasmin śubhe aśubhe vā vāsanāviśeṣe eva | rasam āsvādam | āsaktim iti yāvat | ṛcchati gacchati | tataḥ tadanantaram | tu niścaye |
śarīre
N17: °rī*re*
tanmayatvam bhavati | anyathā tatsvarūpe bāhye padārthe pravṛttiparihārarūpāyāḥ ceṣṭāyā asambhavāt na kevalaṃ śarīre eva kiṃ tu buddhīndriyeṣv api tanmayatvam bhavati | anyathā teṣām api tatra punaḥ punaḥ svakriyākāritvāyogāt | karmendriyāṇāṃ tu śarīreṇaiva grahaṇam | tathā hi | bāhye puruṣaḥ prathamaṃ kapitthādikam bhuṅkte | tataḥ tasya manaḥ tasya phalasya vāsanām antaḥ dhārayati | tataḥ vāsanārūpasya tasyaivānusandhānam punaḥ punaḥ karoti | tataḥ vāsanārūpeṇa tena svām
ahaṅkṛtiṃ
N17: °ti[ṃ]
rañjayati | tataḥ tadāśritāni buddhīndriyāṇy api tad eva pratisammukhāni bhavanti | tataḥ tadāśrayaṃ śarīraṃ tat praty eva ceṣṭāṃ karotīti | yugmam ||
nanu kutaḥ
etad
N17: (eva) etad
ity | atrāha
yanmayaṃ hi mano rāma dehas tadanu tadvaśāt /
tattām āyāti
gandhāntaḥ
Ś1,Ś3: gandhāntaḥ; N17: gacchantaḥ
pavano gandhatām iva //
yanmayam yadbhāvamayam | tattām tanmayatām ||
buddhīndriyeṣu valgatsu karmendriyagaṇas tataḥ /
sphurati svata evorvīrajo lola ivānile //
sphurati svāṃ kriyām prati sammukhībhavati | svata eva preraṇāṃ vinā | karmendriyagaṇaḥ kim iva | urvīraja iva | yathā urvīrajaḥ anile lole sati | svata eva sphurati | tathety arthaḥ ||
karmendriyagaṇe kṣubdhe svaśaktim prathayaty alam /
karma niṣpadyate sphāram pāṃsujālam ivānilāt //
svaśaktim svakāryam prati nijaṃ sāmarthyam | prathayati vistārayati | karma viṣayādānarūpaṃ karma | niṣpadyate sampadyate ||
phalitaṃ kathayati
evaṃ hi manasaḥ karma karmabījam manaḥ smṛtam /
abhinnaiva tayoḥ sattā yathā kusumagandhayoḥ //
evaṃ hi sati | manasaḥ manaḥsakāśāt | karma utpadyate iti śeṣaḥ | paṇḍitaiḥ | manaḥ | karmaiva bījam yasya | tat | tādṛśam | smṛtam | karmaṇaḥ manaḥ utpadyate iti bhāvaḥ | phalitam āhābhinneti | ataḥ etayoḥ karmamanasoḥ | sattā abhinnaiva bhavati | kayoḥ yathā | kusumagandhayoḥ yathā | na hi manoḥnuvṛttiṃ vinā śarīrāśrayam bāhyam api karma sampadyate | na ca hi karmasādhitavāsanāmātrarūpatāṃ vinā mano nāma kiñcid astīti bhāvaḥ ||
yādṛśam bhāvam ādatte dṛḍhābhyāsavaśān manaḥ /
tathā spando ḥsya karmākhyas tathā śākhā vimuñcati //
yādṛśam śubham aśubhaṃ vā | śākhāḥ saṅkalparūpāḥ ||
tathā kriyāṃ tatphaladāṃ niṣpādayati cādarāt /
tatas tad eva cāsvādam anubhūyāśu badhyate //
śarīradvāreṇeti śeṣaḥ | tad eva bhāvaviṣayīkṛtaṃ vastv eva | badhyate ghanataraṃ tadvāsanāviṣṭo bhavatīty arthaḥ ||
punar apy etad eva kathayati
yaṃ yam bhāvam upādatte tat tad vastv iti vindati /
tac chreyo ḥnyat tu nāstīti niścayo ḥsya prajāyate //
vastu satyabhūtam ||
dharmārthakāmamokṣārtham prayatante sadaiva hi /
manāṃsi dṛḍhabhāvāni pratipattyā svayaiva hi //
svayā pratipattyā na tu parapreraṇayā ||
yadartham iyam prakriyā kṛtā tad eva kathayati
manobhiḥ kāpilānāṃ tu pratipattiṃ nijām alam /
urarīkṛtya
N17: u⟨tt⟩[r]arī°
nirṇīya kalpitāḥ śāstradṛṣṭayaḥ //
kāpilānām kapilānusāriṇām | sāṅkhyānām iti yāvat |
manobhiḥ
N17 :*ma*no°
| nijām pratipattim niścayam |
urarīkṛtya
N17: °kṛt[y]a
|śāstradṛṣṭayaḥ prakṛtipuruṣapratipādikāḥ śāstradṛṣṭayaḥ | kalpitāḥ ||
kāpilān eva viśinaṣṭi
mokṣe tu nānyathā prāptir iti bhāvitacetasaḥ /
svāṃ dṛṣṭim
pravivṛṇvantaḥ
N17: °nt(ā)aḥ
sthitāḥ svaniyamabhramaiḥ //
bhāvitam bhāvanāyuktam | cetaḥ yeṣām | te | svena kṛtā ye niyamabhramāḥ |
taiḥ
N17: tai[ḥ]
| eṣām api manovaśād eva matabhedo ḥstīti bhāvaḥ ||
vedāntavādino buddhyā brahmedam iti dṛḍhayā /
yuktiṃ
śamadamopetāṃ
Vgl. Brahmasūtra III 4,27: śamadamādyupetaḥ syāt ...
nirṇīya parikalpya ca //
muktau tu nānyathā prāptir iti bhāvitacetasaḥ /
svāṃ dṛṣṭim pravivṛṇvantaḥ sthitāḥ svaniyamabhramaiḥ //
yuktim śravaṇādirūpam upāyam ||
vijñānavādino buddhyā sphuratsvabhramarūpayā /
svāṃ dṛṣṭim pravivṛṇvanti svair eva niyamabhramaiḥ //
vijñānavādinaḥ vijñānādvaitavādinaḥ bauddhāḥ | svāṃ dṛṣṭim vijñānam evedam itirūpām | pravivṛṇvanti prakaṭīkurvanti ||
ārhatādibhir
N17: (a)*ā*rhatā°
anyaiś ca svayābhimatayecchayā /
citrāś citrasamācārāḥ kalpitāḥ śāstradṛṣṭayaḥ //
ādiśabdena cārvākādīnāṃ grahaṇam ||
nirnimittotthasaumyāmbubudbudaughair ivotthitaiḥ /
svaniścayair iti prauḍhā nānākārā hi rītayaḥ //
nirnimittotthāḥ
N17: °nimit[t]o°
ye saumyāmbubudbudaughāḥ | tair iva akasmād | utthitair | ity arthaḥ | rītayaḥ śāstrarītayaḥ ||
sarvāsām eva caitāsāṃ rītīnām eka ākaraḥ /
mano nāma mahābāho maṇīnām iva sāgaraḥ //
sarvāsām sāṅkhyādipraṇītānām | ākaraḥ utpattisthānam ||
na nimbekṣū kaṭusvādū śītoṣṇau nendupāvakau /
yad yathā manasābhyastam upalabdhaṃ tathaiva tat //
kaṭusvādū tiktamadhurau | anyathā cittavṛttibhedena heyopādeyatvaṃ na syāt | yad eva hi yasya heyatvena sthitaṃ tad evānyasyopādeyatayā ||
phalitaṃ kathayati
yas tv akṛtrima ānandas tadartham prayateta na vai /
manas tanmayatāṃ neyaṃ tenāsau samavāpyate //
ata ity adhyāhāryam | yataḥ kasmiṃścid api bāhye vastuni svabhāvena svādutā nāsti | ataḥ yaḥ akṛtrimaḥ bhogādiviṣayanirapekṣatvena sthitatvāt svābhāvikaḥ | ānandaḥ svātmarūpaḥ ānandaḥ | bhavati | puruṣaḥ tadartham | vai niścaye |
yateta
N17: °tet⟨e⟩[a]
| nanu kena yatnenāsau prāpyate ity | atrāha mana iti |
puruṣeṇa
N17: °ṣe(a)ṇa
manaḥ
saṅkalpātmakaṃ
N17: saṅk⟨e⟩[a]lpā°
cittam | tanmayatām svātmabhūtānandarūpatām | neyam | adhyātmaśāstropadiṣṭamārgeṇa tatparāmarśaikapravaṇaṃ kāryam ity arthaḥ | tena manasaḥ tanmayatvanayanamātreṇa yatnenāsau akṛtrimaḥ ānandaḥ | prāpyate ||
nanu sukhaduḥkhavaśīkṛtam manaḥ kathaṃ tanmayatāṃ neyam ity | atrāha
dṛśyaṃ saṃsāraḍimbasthaṃ tuccham parijahan manaḥ /
tajjābhyāṃ sukhaduḥkhābhyāṃ nāvaśaḥ parikṛṣyate //
saṃsāra eva ḍimbaḥ bālaḥ | tatra tiṣṭhatīti tādṛśam | dṛśyam dṛśikriyāviṣayam bhāvajātam | jahat svaunmukhyāviṣayatāṃ nayat | manaḥ | tajjābhyām dṛśyotpannābhyām | sukhaduḥkhābhyām | nāvaśaḥ parikṛṣyate na
balātkāreṇāsvādhīnīkriyate
N17: balā*t*kāreṇ⟨a⟩[ā]svādhīnī°
| avaśa iti āviṣṭaliṅgam ||
nanu dṛśye ko doṣo ḥstīty | atrāha
apavitram asadrūpam mohanam
bhayakāraṇam
N17: bha⟨v⟩[y]a°
/
dṛśyam ābhāsam ābhogi bandham mā
bhāvayānagha
N17: °va(na)yā°
//
anagha | dṛśyabhāvanānarhatvaṃ dṛśyam mā bhāvaya manoḥnusandhānaviṣayam mā kuru | kimarthaṃ na bhāvayāmīty apekṣāyāṃ viśeṣaṇāny āha apavitram ityādi | apavitram rāgādirūpapāpotpādakatvāt pavitratārahitam | asadrūpam kiṃrūpam iti vicārāsahatvāt pāramārthikasattārahitam | mohanam anātmany ātmatvarūpamohotpādakam | bhayakāraṇam mṛtyādyupādānabhayahetum | ābhāsam ābhāsamātrasvarūpam | na tu vastutayā sthitam | ābhogi vistārayuktam | bandham ātmajñānam prati rodhakatvāt bandhasvarūpam ||
māyaiṣā
N17: m(a)[ā]yai°
sā hy avidyaiṣā bhāvanaiṣā bhayāvahā /
saṃvidas tanmayatvaṃ yat tat karmeti vidur budhāḥ //
eṣā dṛśyabhāvanā | sā svasiddhā | māyā bhavati | eṣā avidyā bhavati | eṣā bhayāvahā bhāvanā vāsanā | bhavati | nanu tarhi karma kiṃrūpam astīty | atrāha saṃvida iti | saṃvidaḥ
manorūpāyāḥ
N17: °rūp*ā*°
saṃvidaḥ | tanmayatvam dṛśyamayatvam | yad bhavati | budhāḥ tat karmeti viduḥ | karmāpi eṣaiveti bhāvaḥ ||
nanu manaḥ kiṃrūpam asti yena kṛtā dṛśyabhāvanā māyādināmatvenoktety | atrāha
draṣṭur dṛśyaikatānatvaṃ viddhi tvam mohanam manaḥ /
bhramāyaiva ca tan mithyā mahīmakkolakarmavat //
draṣṭuḥ dṛśikriyākartuḥ | dṛśyaikatānatvam dṛśyam prati sammukhatām | mohanam mohakāri | mano viddhi | tat bhramāya bhramotpādāya sat | mithyā bhavati | ābhāsamātratvena vastusat na bhavatīty arthaḥ | katham | mahyām mṛttikāyām | makkolakarma sudhālepaḥ | tadvat | yathā
mṛttikāyāṃ
N17: °kā*yāṃ*
kṛtasudhālepaḥ vastutaḥ san nāsti | mṛttikāyāḥ eva tathā sthitatvāt sudhāyāḥ lepatayaiva bhāvāt | tathā cinmātre bhāsamānam manaḥ vastutaḥ nāsti cinmātrasyaiva tathā sthitatvāt ity arthaḥ ||
nanu kathaṃ
draṣṭṛdṛśyaikatānatārūpam
N17: d⟨ṛ⟩[ra]ṣṭṛ°
manaḥ mithyārūpam astīty | atrāha
dṛśyatanmayatā yaiṣā svabhāvasyānubhūyate /
saṃsāramadirā seyam avidyety ucyate
budhaiḥ
dṛśy(e)at(i)a*nmayatā → budhaiḥ*
//
asmābhiḥ | svabhāvasya draṣṭṛrūpasya svabhāvasya | yā dṛśyatanmayatā dṛśyaikatānatā | dṛśyate | budhaiḥ sā iyam bhramotpādakatvāt saṃsāramadirārūpā avidyeti ucyate | ato manaḥ avidyārūpam evāvastubhūtam ity arthaḥ ||
ko ḥnarthaḥ anayāvidyayā kriyate ity | atrāha
anayopahato lokaḥ kalyāṇaṃ nādhigacchati /
bhāsvaraṃ tapanālokam paṭalāndhekṣaṇo yathā //
anayā draṣṭuḥ dṛśyatanmayatārūpayā | avidyayā | kalyāṇam svātmani viśrāntirūpam | paṭalam netrarogaviśeṣaḥ ||
nanu sā kuta utpadyata ity | atrāha
svayam utpadyate sā ca saṅkalpād vyomavṛkṣavat /
asaṅkalpanamātreṇa svayam eva vinaśyati //
utpadyate prādurbhavati | nanu sā kathaṃ naśyati ity | atrāhāsaṅkalpanamātreti | asaṅkalpanamātreṇa saṅkalpākaraṇamātreṇa | ata evāha svayam iti | na hi
asaṅkalpanaṃ
N17 *a*saṅ°
yatnaḥ | api tu saṅkalpanam eva ||
nanv avidyānāśena kiṃ sampadyate ity | atrāha
asaṅkalpanamātreṇa bhāvanāyām mahāmate /
kṣīṇāyāṃ svaprasādena vimarśena
vilāsinā
N17: °sin(i)*ā*
//
asaṃsaṅge padārtheṣu sarveṣu sthiratāṃ gate /
satyadṛṣṭau prasannāyām asatye kṣayam āgate //
nirvikalpacid acchātmā sa ātmā samavāpyate /
nāsattā yasya no sattā na sukhaṃ nāpi duḥkhitā //
bhāvanāyām avidyāyām | vimarśena svātmavicāreṇa | kathambhūtena | svaprasādena svātmaprasādenotpanneneti śeṣaḥ | punaḥ kathambhūtena | vilāsinā vistārayuktena | asaṃsaṅge anāsaktau | satyaviṣayā dṛṣṭiḥ satyadṛṣṭiḥ | tasyām prasannāyām | siddhāyām iti yāvat | asatye asatyabhūte dṛśye
ity
N17: *i*ty
arthaḥ | ātmā kathambhūtaḥ | nirvikalpaḥ dṛśyaviṣayavikalpaniṣkrāntā yā cit tadrūpaḥ | acchaḥ ātmā svarūpaṃ yasya | tādṛśaḥ | na tu acidrūpadehādisvarūpa ity arthaḥ | ato nāvidyānāśasya vaiphalyam iti bhāvaḥ | kīdṛśo ḥsāv ātmety apekṣāyām āha nāsatteti | yasya ātmanaḥ | asattā na bhavati | sarveṣām ātmatvena sphuraṇāt | na hi kaścin nāham asmīti bravīti | bruvāṇaś copahāsapātram eva |
tathā
N17: *tathā*
sattā no bhavati | bāhyāntaḥkaraṇāviṣayatvāt
śaśaśṛṅgavat
N17: °tvā*t* śaś⟨i⟩[a]°
| sukham lakṣaṇayā sukhitā | na bhavati | sukhāder antaḥkaraṇādhikaraṇatvād | anyathā suṣuptādāv api
bhānaprasaṅgāt
N17: °g*ā*t
| duḥkhitā duḥkhādhikaraṇatvam | na bhavati | proktahetoḥ ||
punaḥ kiṃ tatrāsti ity | atrāha
kevalaṃ kevalībhāvo yasyāntar upalabhyate /
abhavyayā bhāvanayā na cittendriyadṛṣṭibhiḥ //
samyagjñānayuktena puruṣeṇa | yasyātmanaḥ | antaḥ svabhittau | kevalībhāvaḥ śuddhacinmātratāṃ vinā samastābhāvaḥ | kevalaṃ labhyate | upacārāl labhyate ity uktiḥ |
labdhaikarūpasya
N17: labdh⟨e⟩[ai]ka°
labhyatāyogāt | paramārthas tu
labhyānapekṣam
N17: *labhyā⟨unleserlich⟩[na?]pekṣaṃ*
| labdhṛtvam api tatra na yuktam ity alam vikalpāpādikayā vācā |
tanmuvraṇayā
N17: tanmuvraṇayā (sic)
vā abhavyayā bhāvanayā na labhyate | cittendriyadṛṣṭibhiś ca na
labhyate
N17 : ⟨la⟩[na] labh°
||
ātmano ḥnanyabhūtābhir api yaḥ parivarjitaḥ /
vāsanābhir anantābhir vyomeva
vanarājibhiḥ
Ś1,Ś3,N17: ghana°; MṬ: vana°
//
yaḥ ātmā | ātmanaḥ ananyabhūtābhir api svasvarūpabhūtābhir api | vāsanābhiḥ parivarjitaḥ bhavati | śuddhacinmātrasvarūpatvāt | vāsanānāṃ cātmarūpatvaṃ tadviṣayatvaṃ vināsiddhabhāvaprayuktam eva jñeyam | na hi cinmātrāviṣayīkṛtā vāsanā vāsanā bhavati | viṣayīkṛtiś ca svasambandhina eva yuktā | sambandhaś ca vicāritaḥ san ekatāyāṃ viśrāmyati | dvitve tu virodhalabdhasiddheḥ dvitvād eva sambandhānupapatteḥ | na hi viruddhayoḥ tamaḥprakāśayoḥ sambandhaḥ yukta ity alam bahunā | yaḥ kim iva | vyoma iva | yathā vyoma vanarājibhiḥ parivarjitaḥ bhavati | tathety arthaḥ ||
nanu yadi kevalaḥ sa evātmāsti tarhi dṛśyarūpaḥ bandhaḥ kuta āgata ity | atrāha
sandigdhāyāṃ yathā rajjvāṃ sarpatvaṃ tadvad eva hi /
cidākāśātmanā bandhas tv abaddhenaiva kalpitaḥ //
yathā puruṣeṇa sandigdhāyāṃ rajjvāṃ sarpatvam kalpyate | hi niścaye | tadvad eva cidākāśātmanā cidākāśasvarūpeṇātmanā | abaddhenaiva satā | bandhaḥ dṛśyākhyo bandhaḥ | kalpitaḥ kalpanayā sampāditaḥ ||
nanu kalpita eṣa bandhaḥ kathaṃ naśyatīty | atrāha
kalpitaṃ kalpitaṃ vastu pratikalpanayānyayā /
tad evānyatvam ādatte kham ahorātrayor iva //
kalpitaṃ kalpitaṃ vastu sarvaṃ kalpitavastu | anyayā
svasmād
N17: °sm*ā*d
bhinnayā | pratikalpanayā | tad eva sat | anyatām ādatte | kim iva | kham iva | yathā kham ahorātrayoḥ tad eva sat anyatām ādatte | tathety arthaḥ | ataḥ pratikalpanayaiva kalpitasya nāśa iti bhāvaḥ ||
nanv atucchatvādiguṇaviśiṣṭaḥ kalpito nāstīti kathaṃ saḥ kalpyate yena tucchatvādiguṇaviśiṣṭasaṃsārakalpanā naśyati | na ca kalpanāṃ vinā kalpanāyāḥ nāśaḥ śakyakriyaḥ ayasaḥ ivāyo vinety | atrāha
yad atuccham anāyāsam anupādhi gatabhramam /
tat tatkalpanayā tādṛk tat sukhāyaiva kalpate //
yat vastu | atuccham
tucchaguṇarahitam
N17: tuccha⟨tū⟩gu°
| anāyāsam āyāsasādhyatvarahitam | anupādhi upādhitvenābhimatasyāpi tattāvyabhicārāt upādhirahitam | gatabhramam śuddhasatyabodhasvarūpatvāt bhramasparśarahitam | bhavati | tat tad vastu | tatkalpanayā tasyātucchatvādeḥ kalpanayā eva | tādṛk atucchādirūpam | bhavati | śuddhe svarūpe tucchatvātucchatvādisāpekṣaśabdāvakāśābhāvāt | nanu tarhi tad api heyam evety | atrāha tat sukhāyaiveti | tat atucchatvādiguṇakaṃ vastu kalpitam api | sukhāyaiva
tucchatvātucchatvarahitaśuddhasvarūpaviśrāntaya
N17: tucchatvātuccha[tva]ra°
eva | bhavati | tathā cātucchatvādiguṇakakalpanayā pratipakṣabhūtayā tucchatvādiguṇakakalpanā nāśayituṃ śākyeti bhāvaḥ ||
nanu satyabhūtasya dṛśyarūpasya bandhasya kathaṃ kalpanāmātreṇa nāśaḥ śakyakriyaḥ ity | atrāha
śūnya eva kusūle ḥntaḥ siṃho ḥstīti bhayaṃ yathā /
śūnya eva śarīre ḥntar baddho ḥsmīti bhayaṃ tathā //
kusūlaḥ siṃhabandhanārthaṃ yantrarūpaṃ koṣṭhakam | dṛśyarūpo bandhaḥ satyo
ḥpi
N17: *pi*
bhavatu | tathāpi paramārthataḥ śuddhacidrūpasya bhavataḥ saḥ bandhakārī na bhavati | na hy ambaraṃ rajjubhiḥ badhyate iti bhāvaḥ ||
yathā śūnye kusūle ḥntaḥ prekṣya siṃho na labhyate /
tathā saṃsārabandhārhaḥ prekṣitaḥ san na labhyate //
spaṣṭam ||
nanu tarhi idaṃ jagat ayam aham ity evam bandhabadhyarūpā pratītiḥ katham astīty | atrāha
idaṃ jagad ayaṃ cāham itīyam bhrāntir utthitā /
bālānāṃ
śyāmale
N17: ⟨dh⟩[ś]yāma°
kāle chāyā vaitālikī yathā //
śyāmale
N17: ⟨dh⟩[ś]yāma°
kāle rātrau | idaṃ jagat ayam aham ity evaṃrūpā pratītiḥ | bhrāntir evotthitā bhavati iti piṇḍārthaḥ ||
nanu etādṛśī bhrāntiḥ katham utthitety | atrāha
kalpanāvaśato jantor
bhāvābhāvāḥ
Ś1,Ś3: bhāvā°; N17: bhābhā°
śubhāśubhāḥ /
kṣaṇād asattām āyānti sattām api punaḥ punaḥ //
kalpanāvaśataḥ svavikalpavaśataḥ ||
etad eva viśeṣataḥ kathayati
mātaiva gṛhiṇībhāvagṛhītā kaṇṭhalambinī /
karoti
gṛhiṇīkāryaṃ
N17: °ṇī(bhā)kā°
suratānandadāyinī //
bhrameṇeti śeṣaḥ ||
kāntaiva mātṛbhāvena gṛhītākaṇṭhalambinī /
dūraṃ vismārayaty eva manmathonmādabhāvanām //
ihāpi bhrameṇeti śeṣaḥ | iyaṃ cāvasthā madhyamapāpiprabhṛtīnāṃ
jñeyā
N17: ⟨s⟩[m]adhyamapāpi⟨2 Silben unleserlich⟩[prabhṛ?]tīnāṃ jñeyā⟨ḥ⟩
| mahāpāpināṃ tu atrāpi ratir eva jāyate ||
phalitam āha
bhāvānusāriphaladam padārthaugham avekṣya ca /
na jñeneha padārtheṣu rūpam ekam udīryate //
jñena
padārthatattvajñena
N17: padā[rtha]ta°
puruṣeṇa | padārthaugham bhāvānusāriphalaṃ dadātīti tādṛśam | avekṣya | iha loke | padārtheṣv ekaṃ rūpaṃ na udīryate na kathyate ||
dṛḍhabhāvanayā ceto yad yathā bhāvayaty alam /
tat tatphalaṃ tadākāraṃ tāvatkālam prapaśyati //
cetaḥ | yat vastu | dṛḍhabhāvanayā yathā bhāvayati anusandhatte | tatphalam bhāvanāphalabhūtam | tat | tadākāram | tāvatkālam tasmin samaye | prapaśyati | svapnaś cātra dṛṣṭāntatvena jñeyaḥ ||
siddhāntaṃ kathayati
na tad asti na yat satyaṃ na tad asti na yan mṛṣā /
yad yathā yena nirṇītaṃ tat tathā tena lakṣyate //
nirṇīṭam bhāvitam | anyathā ekam eva vastu ekasya harṣadam anyasya duḥkhadaṃ na syād iti bhāvaḥ ||
bhāvitākāśamātaṅgaṃ vyomahastitayā manaḥ /
vyomakānanamātaṅgīṃ vyomasthām anudhāvati //
bhāvitākāśamātaṅgam sat | manaḥ | vyomahastitayā vyomahastibhāvena | vyomahastī bhūtveti
yāvat
N17: bhū⟨y⟩[tv]eti yā[va]t
| vyomakānanamātaṅgīm anudhāvati | kathambhūtām | kānanādhārabhūte vyomni tiṣṭhatīti tādṛśīm ||
paramaphalitam āha
tasmāt saṅkalpam eva tvaṃ sarvabhāvamayātmakam /
tyaja rāghava susvasthaḥ svātmanaiva bhavātmani //
sarvabhāvamayaḥ sarvapadārthasvarūpaḥ | ātmā yasya | tat | saṅkalpa eva hi bahiḥ nānākāraiḥ sphurati | tyaja mā prādurbhāvaya | prādurbhūte ḥpi upekṣām eva kurv ity arthaḥ | na hi sarvathā tyāgaḥ videhamuktiṃ yāvat śakyakriyaḥ ||
nanu katham āgacchantaṃ saṅkalpaṃ tyajāmīty | atrāha
maṇir hi pratibimbānām pratiṣedhakriyām prati /
aśakto jaḍabhāvena na tu rāma bhavādṛśaḥ //
jaḍabhāvena jaḍatayā | bhavādṛśaḥ tvādṛkcetanaḥ | saṅkalpatyāgo hi saṃvedanasādhyaḥ | tac ca tavāsty eveti bhāvaḥ ||
tyāgopāyaṃ kathayati
yad yan manomaṇau rāma taveha pratibimbati /
tad avastv iti nirṇīya mā tenāgaccha rañjanām //
rañjanām uparaktatvam ||
upāyāntaraṃ kathayati
tad eva satyam iti vāpy abhinnam paramātmanaḥ /
manvānas tvam anādyantam bhāvayātmānam ātmanā //
sarvasya paramātmanaḥ abhinnatvabhāvanena hi anādyantātmabhāvanam eva sampadyate ||
cetasi pratibimbanti ye bhāvās tava rāghava /
rañjayantv anyasaktātman mā te tvāṃ sphaṭikaṃ yathā //
he rāghava | kathambhūta | anyasmin bhāvebhyaḥ bhinnasvarūpe paramātmani | saktaḥ ātmā manaḥ yasya | tādṛśa | anyathā pratibimbitabhāvarañjanābhāvo na yukta iti bhāvaḥ | tvām kaṃ yathā | sphaṭikaṃ yathā |
yathā
N17:*yathā*
anyarāgayuktaṃ sphaṭikam anyarāgakṛtā rañjanā na rañjayati | tathety arthaḥ ||
nanu kathaṃ rañjanābhāvo dehaṃ tāvat śakya ity | atra
sargāntaślokena
N17: sa⟨--⟩[rgān]ta°
kathayati
sphaṭikam apamalaṃ yathā viśanti prakaṭatayā navarañjanā vicitrāḥ /
iha hi vimananaṃ tathā viśantu prakaṭatayā bhuvaṇaiṣaṇā bhavantam //
vimananam mananākhyamanodharmarahitam | yathā nirmalaṃ sphaṭikaṃ vicitrāḥ rañjanā viśanti | tathā mananāparaparyāyānusandhānarāhityena śuddham bhavantam api padārthasaṅkalpanārūpāḥ rañjanā viśantv iti piṇḍārthaḥ | lepākāriṇī rañjanā yady āyāti tadā na kācid dhānir iti bhāvaḥ | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ sthitiprakaraṇe ekaviṃśaḥ
sargaḥ
N17: i[ti] śrī[bhā]ska[ra]ka[ṇṭha]vi[ra]ci[tā]yāṃ śrī[mo]kṣo[pā]ya[ṭī]kāyāṃ [sthi]ti[pra]ka[ra]ṇe e[ka]⟨k⟩[]viṃ[śa]⟨ti⟩ḥ [sa]rgaḥ
||
pūrvoktam evārthaṃ sthitiprakaraṇavācyatayā sthitatvāt punar api kathayati
jantoḥ kṛtavicārasya vigaladvṛtticetasaḥ /
mananaṃ tyajato jñatvāt kiñcit parigatātmanaḥ //
dṛśyaṃ santyajato heyam upādeyam upeyuṣaḥ /
draṣṭāram paśyato dṛśyam adraṣṭāram apaśyataḥ //
asuptasya pare tattve jāgarūkasya jīvataḥ /
suptasya ghanasammohamaye saṃsāravartmani //
paryantātyantavairasyād araseṣu raseṣv api /
bhogeṣv ābhogaramyeṣu
nīrasasya
N17: nīra[sa]sya
nirāśiṣaḥ //
vrajaty ātmāmbhasaikatvaṃ jīrṇajāḍye manasy alam /
galaty apagatāsaṅge himapūra ivātape //
taraṅgitāsu kallolajālalolāntarāsu ca /
śāmyantīṣv atha tṛṣṇāsu nadīṣv iva ghanātyaye //
saṃsāravāsanājāle khagajāla ivākhunā /
troṭite cādṛḍhagranthiśleṣe vairasyaraṃhasā //
katakam phalam āsādya yathā vāri prasīdati /
tathā vijñānavaśataḥ svabhāvaḥ samprasīdati //
jantoḥ puruṣasya | vijñānavaśataḥ śuddhātmajñānavaśena | svabhāvaḥ svasvarūpam | tathā prasīdati nirmalībhavati | tathā katham | yathā katakam phalam āsādya vāri prasīdati | keṣu satsu prasīdatīty apekṣāyām āha vrajaty ātmetyādi | apagatāsaṅge naṣṭāsaktyākhyadoṣe | jīrṇajāḍye jāḍyanirgate | ata eva galati galanonmukhe | manasi | ātmāmbhasā paramātmākhyajalena saha | ekatvaṃ vrajati sati |
kasminn
N17: (e)ka°
iva | ātape tāpadeśe | sthite himapūre iva | punaḥ kāsu satīṣu | atha tadanantaram | tṛṣṇāsu śāmyantīṣu satīṣu | kathambhūtāsu | taraṅgitāsu vṛddhiyuktāsu | kallolajālaiḥ vikalpasvarūpaiḥ
kallolasamūhaiḥ
N17: °⟨m⟩[s]amūhaiḥ
| lolam antaram yāsām | tāḥ | tādṛśīṣu | kāsv iva | nadīṣv iva | yathā tāḥ ghanātyaye śaradi | śāmyanti | tathety arthaḥ | punaḥ kasmin sati | saṃsāravāsanājāle vairasyaraṃhasā ākhunā iva khagajāle troṭite sati | kathambhūte | adṛḍhaḥ | granthīnām kāmādirūpāṇāṃ granthīnām | śleṣaḥ sambandhaḥ yasya | tādṛśe |
jantoḥ
N17: ja[n]toḥ
kathambhūtasya | kṛtaḥ vicāraḥ ko ḥhaṃ kasya saṃsāra ity evaṃrūpaḥ vivekaḥ yena | tādṛśasya | vigaladvṛtticetaḥ yasya | tādṛśasya | jñasyaiva hi mananatyāge śaktir astīti jñatvād ity uktam | kiñcit parokṣatayā | na tv
aparokṣatayety
N17: °kṣa*ta*ye°
arthaḥ | upādeyam arthāt śuddhadraṣṭṛrūpam | dṛśyam | draṣṭāram draṣṭṛrūpam | paśyataḥ | adraṣṭāram draṣṭṛvyatiriktam | apaśyataḥ | raseṣv api suptasyeti yojyam | nirāśiṣaḥ āśārahitasya | kulakam ||
anyat kiṃ tasya sampatsyate ity | atrāha
nīrāgaṃ nirupāsaṅgaṃ nirdvandvaṃ nirupāśrayam /
viniryāti mano mohād vihagaḥ pañjarād iva //
nirupāsaṅgam āsaktirahitam | nirupāśrayam nirapekṣam | mohāt anātmany ātmābhimānarūpād avicārāt ||
śāntasandehadaurātmyaṃ gatakautukavibhramam /
paripūrṇāntaraṃ cetaḥ pūrṇendur iva rājate //
kautukam atra padārthaviṣayaṃ jñeyam | paripūrṇam sahajānandanirbharam | antaram yasya | tādṛśam ||
janitottamasaundaryā dūrodastanatonnatā /
samatodeti sarvatra śāntavāta ivārṇave //
janitam uttamaṃ saundaryam yayā | sā | samatayā hi puruṣaḥ sadaiva prasannavadano bhavati | dūrodastā natonnatā bhāvapradhāno nirdeśaḥ | natonnatatā | yasyām | sā ||
andhakāramayī mūḍhā jāḍyajarjaritāntarā /
tanutām eti saṃsāravāsaneva prage kṣapā //
ivaśabdaḥ kṣapety anena sambadhyate ||
dṛṣṭacidbhāskarā prajñāpadminī puṇyapallavā /
vikasaty amaloddyotā prātar dyaur iva rūpiṇī //
spaṣṭam ||
prajñā
N17: praj[ñ]ā
hṛdayahāriṇyo bhuvanāhlādanakṣamāḥ /
sattvalakṣmyaḥ pravartante sakalendor ivāṃśavaḥ //
sattvalakṣmyaḥ sattvaguṇasampadaḥ ||
upasaṃhāraṃ karoti
bahunātra kim uktena jñātajñeyo mahāmatiḥ /
nodeti naiva yāty astam abhūtākāśakośavat //
na udeti astaṃ nāyāti cinmātrākhyāt svasvarūpān na cyavata ity arthaḥ |
abhūtākāśakośavat
°*kośa*vat
paramākāśamadhyavat ||
vicāraṇāparijñātasvabhāvasyoditātmanaḥ /
anukampyā bhavanty ete brahmaviṣṇvindraśaṅkarāḥ //
vicāraṇayā parijñātaḥ svabhāvaḥ svasvarūpaṃ yena | tādṛśasya | anukampyāḥ teṣv api sṛṣṭinirmāṇādikṣobhadarśanāt asya dayā jāyate ity arthaḥ ||
prakaṭākāram apy antar nirahaṅkāracetasam /
nāpnuvanti vikalpās tam mṛgatṛṣṇāmbv
ivaiṇakāḥ
N17: °āmb[v] ivai°
//
nāpnuvanti svavaśaṃ na kurvanti | prakaṭākārasya cāhaṅkārarāhityam āścaryakāry eva ||
taraṅgavad amī lokāḥ prayānty āyānti cābhitaḥ /
kroḍīkuruta ātmotthe na jñam maraṇajanmanī //
kroḍīkurutaḥ vaśīkurutaḥ | dehābhimānābhāvena tatsthamṛtijanmābhimānābhāvāt ||
āvirbhāvatirobhāvau saṃsāro netaraḥ kramaḥ /
iti tābhyāṃ samāloke ramate na sa khidyate //
iti evaṃrūpābhyām | tābhyām
āvirbhāvatirobhāvābhyām
N17: ⟨a⟩[ā]vir°
| saḥ | samāloke tattattvaprakāśe sati | ramate | na khidyate | jñātavastutattvo hi vastubhiḥ ramata eva na khidyate |
ajñātatattvasyaiva
N17: °sy⟨e⟩[ai]va
rajjvādiṣu sarpādibhayakṛtakhedadarśanāt ||
na jāyate na mriyate kumbhe kumbhanabho yathā /
bhūṣite dūṣite vāpi dehe tadvad ihātmavān //
dehābhimānābhāvād iti bhāvaḥ ||
viveka udite śīte mithyābhramabharoditā /
kṣīyate vāsanā sābhre mṛgatṛṣṇā marāv iva //
mithyārūpaḥ yaḥ bhramabharaḥ | tenoditā | sābhre hi marau mṛgatṛṣṇā kṣīyata eva | tāpa eva tasyā utthānāt ||
ko ḥhaṃ katham idaṃ veti yāvan na pravicāritam /
saṃsārāḍambaraṃ tāvad andhakāropamaṃ sthitam //
andhakāro ḥpi kiṃrūpo ḥyam iti
vicāraḥ
N17: °cāra⟨ṃ⟩[ḥ]
| tāvad eva tiṣṭhati ||
mithyābhramabharodbhūtaṃ śarīram padam āpadām /
ātmabhāvanayā nedaṃ yaḥ paśyati sa paśyati //
yaḥ idaṃ deham | ātmabhāvanayā na paśyati | saḥ paśyati samyak paśyati iti piṇḍārthaḥ ||
deśakālavaśotthāni na mameti gatabhramam /
śarīrasukhaduḥkhāni yaḥ paśyati sa paśyati //
mama śuddhacinmātrasya mama ||
ātmānam
itarac
N17: °ra⟨ś⟩[c]
caiva dṛśā nityāvibhinnayā /
sarvaṃ cijjyotir eveti yaḥ paśyati sa paśyati //
cijjyotiḥ śuddhacitprakāśarūpam ||
apāraparyantanabhodikkālādi kriyānvitam /
aham eveti sarvatra yaḥ paśyati sa paśyati //
nabhaś ca dik ca
kālaś
*kā*laś
ca | te ādiḥ yasya jagataḥ | tat nabhodikkālādi apāraparyantam pāraparyantarahitaṃ ca tat | nabhodikkālādirūpaṃ jagat aham evāsmi | ahantāsārasya cinmātratattvasyaiva sarvamayatvena sthitatvāt | anyathāham iti sarvatra na sphuret | jaḍeṣv adarśane ḥpi cetanavat sattābhāktvāviśeṣāt | tatrāpi tatsphuraṇānumānasya
śakyatvāt
N17: °sphuraṇānu⟨p⟩[m]ānasya śak⟨ṛ⟩[ya]tvāt
na sarvatrety asyānupapatteḥ | kathambhūtaṃ tat | kriyānvitam | ādiśabdākṣiptāyā api kriyāyāḥ pṛthak nirdeśaḥ prādhānyakhyāpanārthaḥ | iti evam | sarvatra sarveṣu deśeṣu kāleṣu ca | yaḥ paśyati saḥ paśyati | nānya ity arthaḥ ||
vālāgralakṣabhāgāt tu koṭiśaḥ parikalpitaḥ /
ahaṃ sūkṣma iti vyāpī yaḥ paśyati sa paśyati //
sūkṣmasya vyāpitvam āścaryāvaham | sūkṣmatvaṃ cātra bāhyāntaḥkaraṇātītatvena draṣṭavyam ||
sarvaśaktir anantātmā sarvabhāvāntarasthitaḥ /
advitīyaś cid ity antar yaḥ paśyati sa paśyati //
cit cidātmā | bhavati | kathambhūtaḥ | sarvaśaktiḥ anyathā nānārūpaṃ jagat na prādurbhavet | anantātmā antasyāpi tasminn eva nigīrṇatvāt
tadrahitaḥ
N17: ta⟨v⟩[d]ra°
| na hi nigīrṇa eva nigarituḥ rūpam ācchādayituṃ śaktaḥ | sarveṣām bhāvānām antare sthitaḥ sarvabhāvāntarasthitaḥ | anyathāham iti na sphuret | advitīyaḥ dvitīyatvena matasyāpi tadrūpatvānapāyāt dvitīyarahitaḥ | iti evam | antaḥ manasi | na tu cakṣuṣā | yaḥ paśyati sa paśyatīti ||
ādhivyādhibhayodvigno jarāmaraṇajanmavān /
deho nāham iti prājño yaḥ paśyati sa paśyati //
prājñaḥ śuddhacinmātratattve ātmatvaniścayavān ||
tiryag ūrdhvam adhastāc ca vyāpako mahimā mama /
na dvitīyo mamāstīti yaḥ paśyati sa paśyati //
mama śuddhacinmātrarūpasya mama | na tu dehādirūpasya ||
mayi sarvam idam protaṃ sūtre maṇigaṇā iva /
cittantur aham eveti yaḥ paśyati sa paśyati //
kathaṃ tvayi sarvam protam ity | atrāha cittantur iti | tantau hi muktā protāḥ bhavanti | tantutvaṃ ca citaḥ vyāpakatayā sūkṣmatayā ca jñeyam ||
nāhaṃ na cānyad astīha brahmaivāsti na cāsti tat /
itthaṃ sadasator madhyaṃ yaḥ paśyati sa paśyati //
iha loke | aham paricchinnadehādirūpaḥ aham | nāsmi | anyat matto bhinnatvena sthitaṃ jagat | na cāsti | suṣuptau adarśanāt | brahma vyāpakaṃ
cinmātratattvam
N17: °ta[t]tvam
| evāsti paramārthataḥ sattām bhajate | sarvathābhāvasya vaktum aśakyatvāt | na hi
nirādiṣṭo
N17: ⟨niradiṣṭā⟩ [nirādiṣṭo]
no bhramaḥ sambhavati | tat brahma | nāsti ca | bāhyāntaḥkaraṇātītatvāt | ittham evam | sadasatoḥ madhyam sandhibhūtaṃ
śuddhacinmātrākhyaṃ
N17: °mā[trā]khyaṃ
vastu | yaḥ paśyati sa paśyati ||
yan nāma kiñcit trailokyaṃ sa eko ḥvayavo mama /
taraṅgo ḥbdhāv ivety antar yaḥ paśyati sa paśyati //
mama śuddhacinmātrarūpasya mama | svapne hi cinmātrāvayavabhūtaṃ jagat sarvo ḥnubhavati ||
śocyā pālyā mayaiveyaṃ svaseyam me kanīyasī /
trilokī pelavety uccair yaḥ paśyati sa paśyati //
pelavā nāśabhīruḥ | kanīyasī svasā cedṛśy eva bhavati ||
ātmatāparate
tvattāmatte
N17: °⟨s⟩[m]atte
yasya mahātmanaḥ /
bhāvād uparate nūnaṃ sa paśyati sulocanaḥ //
bhāvāt manasaḥ | sarvatra cinmātratvadarśanād iti bhāvaḥ ||
cetyānupātarahitaṃ cidbhairavamayaṃ vapuḥ /
āpūritajagajjālaṃ yaḥ paśyati sa paśyati //
cetyānupātarahitaḥ yaḥ cidbhairavaḥ sarvagrāsakatvāt cidākhyaḥ bhairavaḥ | tanmayaṃ vapuḥ svarūpam ||
sukhaṃ duḥkham bhavo ḥbhāvo vivekakalanāś ca yāḥ /
ahaṃ na veti nūnaṃ vā paśyan na parihīyate //
sukhaṃ duḥkhaṃ bhavaḥ abhāvaḥ vivekakalanāś cāham asmi iti paśyan | etan na vāsmi iti vā paśyan | na parihīyate na hānim prāpnoti | ubhayathāpi śuddhacinmātrasvarūpatvāpteḥ | na hi śuddhacinmātraṃ vinā kaścid vyāpakaḥ uttīrṇo vā bhavati ||
svātmasattāparāpūrṇe jagaty anyena varjite /
kim me heyaṃ kim ādeyam iti paśyan
sadṛg
N17: °dṛ⟨k⟩[g]
naraḥ //
svātmanaḥ śuddhacinmātrarūpasya svātmanaḥ | yā sattā sphūrtirūpā sattā | tayā parāpūrṇe sāratvena sthitatvāt nirbharite | anyathāham iti sphuraṇāyogāt | tathā anyena cinmātravyatiriktena | varjite jagati | kiṃ heyam bhavati | svātmanaḥ heyatvāyogāt na kiñcid apīty arthaḥ | kim ādeyam bhavati | svātmanaḥ sarvadā prāptatvāt na kiñcid apīty arthaḥ | iti evam | paśyan anubhavan | naraḥ | sadṛk dṛṣṭisahito | bhavati | anye ḥndhā ity arthaḥ ||
apratarkyam anābhāsaṃ sanmātram idam ity alam /
heyopādeyakalanā yasya kṣīṇā namāmi tam //
idam jagat | apratarkyam tarkitum aśakyam | anābhāsam śānte svasvarūpe sthitatvād ābhāsarahitam | sanmātram evāsti | iti
anena
N17: °ne[na]
niścayena | yasya puruṣasya | heyopādeyakalanā kṣīṇā | ahaṃ tam puruṣam | namāmi | sa eva sarvebhya utkṛṣṭa iti bhāvaḥ ||
ya ākāśavad ekātmā
sarvabhāvagato
N17: °bhā⟨gava⟩[vaga]to
ḥpi san /
na bhāvarañjanām eti sa mahātmā maheśvaraḥ //
yaḥ puruṣaḥ | ākāśavat ekātmā sarvavyāpakātmā |
sarvabhāvagataḥ
N17: °bhā(gava)*vaga*to
api san śarīrayātrānimitteṣu sarveṣu padārtheṣu vyavahārayukto ḥpi san | bhāvarañjanām | bhāve manasi | rañjanām harṣāmarṣarūpāṃ rañjanām | na eti | saḥ mahātmā mahāpuruṣaḥ | maheśvaraḥ bhavati mahāśaktiyuktatvāt ||
tamaḥprakāśakalanāmuktaḥ kālātmatāṃ gataḥ /
yaḥ somyaḥ susamaḥ svasthas taṃ naumi padam āgatam //
yaḥ | tamaḥprakāśayoḥ jāḍyacittvayoḥ | yā kalanā | tayā muktaḥ | kālasya kriyāvaicitryarūpasya kālasya | ātmatām sattādāyakatvena svarūpatām | gataḥ | somyaḥ śītalaḥ | svasthaḥ svasvarūpe eva sthitaḥ | bhavati | tam padam āgataṃ naumi | apūrvaś cātra sūrya uktaḥ ||
sargāntaślokenāpy etad eva kathayati
yasyodayāstamayasaṅkalanākalāsu citrāsu cāruvibhavāsu jagadgatāsu /
vṛttiḥ samaiva sakalaikagater anantā tasmai namaḥ paramabodhavate śivāya //
sakalaikagateḥ samastaikaśaraṇasya | cāruvibhavāsu praśastasāmarthyayuktāsu | citrāsu nānāvidhāsu | udayāstamayayoḥ yāḥ saṅkalanāḥ ghaṭṭanāḥ | tadrūpāsu jagadgatāsu kalāsu | anantā nāśarahitā | vṛttiḥ manovṛttiḥ | samaiva bhavati | anantatvaṃ cātra darḍhyatāpekṣam
uktam
N17: ukt(i)am
| tasmai paramabodhavate parātmatattvabodhayuktāya |
śivāya
N17: °vā*ya*
śivībhūtāya puruṣāya | namaḥ astu | śivaś ca samavṛttiḥ sakalaikagatiḥ paramabodharūpaś ca bhavatīti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ mokṣopāyaṭīkāyāṃ sthitiprakaraṇe dvāviṃśaḥ
sargaḥ
N17: i[ti] śrī[bhā]ska[ra]ka[ṇṭha]vi[ra]ci[tā]yāṃ mo[kṣo]pā[ya]ṭī[kā]yāṃ [sthi]ti[pra]ka[ra]ṇe [dvā]viṃ⟨tiḥ⟩[śaḥ sa]rgaḥ
||
oṃ | punar api vivekina eva māhātmyaṃ kathayati
sa uttamapadālambī cakrabhramavad āsthitaḥ /
śarīranagare rājyaṃ kurvann api na lipyate //
uttamam padam cinmātrākhyaṃ śreṣṭhaṃ sthānam | ālambata ity uttamapadālambī | cakrabhramavat āsthitaḥ samantāt sthitaḥ | niranusandhānaṃ ceṣṭāyāṃ sthita iti yāvat | saḥ jīvanmuktaḥ | śarīranagare rājyaṃ kurvann api na lipyate | tajjaiḥ sukhaduḥkhaiḥ na gṛhyate ity arthaḥ | rājāpi uttamapadālambī sarvatra bhraman nagare rājyaṃ kurvan bhavati ||
tasyeyam bhogamokṣārthaṃ
tajjñasyopavanopamā
N17: ta[j]jña°
/
sukhāyaiva na duḥkhāya svaśarīramahāpurī //
sukhāyaiva ātyantikamokṣarūpasukhasādhanatvāt | na duḥkhāya duḥkhalepābhāvāt ||
atra śrīrāmaḥ pṛcchati
nagarītvaṃ śarīrasya kathaṃ nāma mahāmune /
etāṃ
cādhivasan
N17: °va*sa*n
yogī kathaṃ rājyasukhaikabhāk //
spaṣṭam ||
śrīvasiṣṭha uttaram āha
ramyeyaṃ dehanagarī rāma sarvaguṇānvitā /
jñasyānantavilāsāḍhyā svālokārkaprakāśitā //
svālokaḥ ātmaprakāśaḥ | sa evārkaḥ | tena prakāśitā parāmarśadvāreṇa svam prati prākaṭyaṃ nītā ||
sarvaguṇatvam eva kathayati
netravātāyanoddyotaprakāśabhuvanāntarā
N17: °no(ddya)ddyota°
/
karapratolīvistāraprāptapādopajaṅgalā
N17: °vist*ā*raprāpt⟨ā⟩apāda°
//
netre eva vātāyane | tayoḥ yaḥ uddyotaḥ prakāśaḥ | tena prakāśāni prakaṭāni | bhuvanāntarāṇi bhuvanamadhyāni yasyām | sā | nagaryām api nagaradvāranirmitaiḥ vātāyanaiḥ bhuvanāntarāṇi dṛśyāni bhavanti | karau eva pratolyau viśikhe | tābhyām prāptau pādāv eva upajaṅgalau jaṅgalasamīpadeśau yasyāḥ | sā | nagaryaś ca upajaṅgalaṃ tāvat pratolī bhavati ||
romarājilatāgulmā
N17: °(lā)*rā*ji°
tvagaṭṭālakamālitā
N17: a⟨ṭū⟩[ṭṭā]la°
/
gulphagulguluviśrāntajaṅghorustambhamaṇḍalā //
tvag evāṭṭālakam prākāraḥ | tena bhūṣitā | gulguluḥ stambhādhārabhūtā
śilā
N17: °bhūtālitā. Akṣara bhū in °āradā-Schrift. Text gemäß MṬ (I) 17,25.
||
rekhāvibhaktapādograśilāprathamanirmitā /
carmamarmasirāsārasandhisīmā manoramā //
rekhābhyāṃ vibhakte ye | pādau evograśile | tayoḥ prathamaṃ nirmitā | prathamanirmāṇe hi kṛtavibhāgāḥ
śilāḥ
N17: °lā[ḥ]
sthāpyante | carmamarmasirāsāraḥ carmamarmasirāsamūha eva | sandhisīmāḥ sandhimaryādāḥ yasyāḥ | sā ||
ūrudvayakavāṭāgranirmitopasthanirgamā
N17: ⟨rū⟩[ū]ru°
/
kacatkacāvalīkācadalapracchādanāvṛtā //
ūrudvayam eva kavāṭe | tayoḥ ye agre | tābhyāṃ nirmitaḥ kavāṭaracanāyuktaḥ kṛtaḥ | upastha eva gudasthānam eva | nirgamaḥ dvāradeśaḥ yasyāḥ | sā | kacantī yā
kacāvalī
N17: (cakāva)*kacāva*lī
| sā eva kācadalaiḥ nirmitam pracchādanam | tenāvṛtā ||
bhrūlalāṭāsyasacchāyavadanodyānaśobhitā /
dṛṣṭipātotpalākīrṇakapolavipulasthalā //
bhrūlalāṭāsyaiḥ sacchāyam yat vadanam | tad evodyānam | tena śobhitā ||
vakṣaḥsthalasaraḥsyūtakucapaṅkajakorakā
N17: °(ku)kuca°
/
ghanaromāvalicchannaskandhakrīḍāśiloccayā
Ś1,Ś3: °channa°; N17: °romāva*li*chattra°
//
ghanaromāvalicchannā
N17: °romāvali⟨ḥ chattrā⟩[cchannā]
cāsau
skandhakrīḍāśiloccayā
N17: skan⟨d⟩[dh]a°
ca ||
udaraśvabhranikṣiptasvanneṣṭabhakṣyakarparā
N17: °svan[n]eṣṭa°
/
dīrghakaṇṭhabilodgīrṇavātasaṃrambhaśabditā //
udaraśvabhre udaragarte | nikṣiptāni yāni svannāni śobhanānnāni | taiḥ | tadvyājeneti yāvat | iṣṭabhakṣyakarparā iṣṭabhakṣyabhagnapātram yasyāḥ | sā | rājanagaryām api iṣṭabhakṣyapātrāṇi bhavanti | dīrgham yat kaṇṭhabilam | tasmin | udgīrṇaḥ sañcārī | yaḥ vātaḥ | tasya yaḥ saṃrambhaḥ | tena śabditā śabdayuktā kṛtā | nagaryām api bileṣu vātaśabdo bhavati ||
hṛdayāpaṇanirṇītayathāprāptārthabhūṣitā /
anārataṃ navadvārapravahatprāṇanāgarā //
hṛdayam evāpaṇaḥ
niṣadyā
N17: niṣ⟨i⟩[a]dyā
| tasmin nirṇītā upādeyatvena niścitāḥ | ye
yathāprāptārthāḥ
N17: °rth*ā*ḥ
svapravāhāgatārthāḥ | taiḥ bhūṣitā | nagaryā api āpaṇeṣu arthā nirṇīyante ||
āsyasphārakhadādṛṣṭadantāsthiśakalākulā /
mukhakhadābhramajjihvācillācarvitabhojanā //
nagaryām api khadāsu māṃsabhakṣakaiḥ tyaktāni asthiśakalāni bhavanti | cillā pakṣiviśeṣaḥ ||
romaśaṣpabharacchannakarṇakoṭarakūpakā /
sphikśṛṅkhalāñcitopāntapṛṣṭavistīrṇajaṅgalā //
sphijau eva śṛṅkhale | tābhyām
añcitopāntam
N17: °top*ā*ntam
ramyopāntam | pṛṣṭam eva vistīrṇajaṅgalam yasyāḥ |
sā
N17: sā⟨ḥ⟩
| nagaryā api jaṅgalasandhiṣu caurādipratibandhārthaṃ śṛṅgalāḥ bhavanti ||
gudocchinnāraghaṭṭāntaruddhṛtānantakardamā /
cittodyānamahīvalgadātmacintāvarāṅganā //
guda evocchinnāraghaṭṭaḥ troṭitāraghaṭṭayantraḥ | tenāntaḥ antaḥpradeśāt | uddhṛtaḥ niṣkāsitaḥ | anantaḥ kardamaḥ | arthāt śakṛdrūpaḥ kardamaḥ yasyāḥ | sā | nagaryā api kardamam uddharanti |
cittodyāneti
N17: citt⟨e⟩[o]dyā°
| jñacitte hi rātrindinam ātmacintā eva sphurati ||
dhīvaratrādṛḍhābaddhacapalendriyamarkaṭā /
vadanodyānahasanapuṣpodgamamanoramā //
jño hi dhīrajjvā capalendriyāṇi badhnāti | vadanodyāneti | udyāne ca puṣpodgamo yukta eva ||
svaśarīrapurī jñasya sarvasaubhāgyasundarī /
sukhāyaiva na duḥkhāya paramāya hitāya ca //
svaśarīrapurī proktasarvapurīguṇā nijaśarīranagarī | paramāya hitāya mokṣarūpāyety arthaḥ ||
ajñasyeyaṃ sukhadāsty
atha
N17: °sty a*tha*
vā nety | atrāha
ajñasyeyam
anantānāṃ
N17: anant⟨a⟩[ā]nāṃ
duḥkhānāṃ kośamālikā /
jñasya tv iyam anantānāṃ sukhānāṃ kośamālikā //
kośamālikā bhāṇḍāgāramālā | anantaduḥkhotpādikety arthaḥ | ajñātaśuddhatattvasya tasyaitadarthaṃ rātrindinaṃ santāpabhāktvāt iti bhāvaḥ | nanu tarhi jñasyāpi īdṛśy eva syād ity | atrāha jñasya tv iti | tuśabdaḥ vyatirekadyotakaḥ | jñātaśuddhātmatattvasya tasyaitadarthaṃ santāpabhāktvābhāvāt | na hy anyārtham anyaḥ santāpabhāg bhavatīti bhāvaḥ ||
nanu tarhi nāśakāle iyaṃ jñasya duḥkhadā bhaviṣyatīty | atrāha
na kiñcid asyāṃ naṣṭāyāṃ jñasya naṣṭam arindama /
sthitāyāṃ saṃsthitaṃ sarvaṃ teneyaṃ jñasukhāvahā //
etadvyatiriktaśuddhacinmātrasvarūpatvād iti bhāvaḥ | nanu tarhi sthitikāle ḥpy asyānayā na kiñcit prayojanam ity | atrāha sthitāyām iti | sarvaṃ
saṃsthitam
N17: *saṃ*sthi[ta]m
samastajīvanmuktyupayogikāryasādhakatvād iti bhāvaḥ |
upasaṃhāraṃ
N17: upa⟨ṃmā⟩[saṃ]hāraṃ
karoti teneyam iti ||
nanv asyāḥ kaiścid rathatvam apy uktam ity | atrāha
yad enāṃ jñaḥ samāruhya saṃsāre viharaty alam /
aśeṣabhogamokṣārthaṃ teneyaṃ jñarathaḥ smṛtaḥ //
enām śarīrapurīm ||
śabdarūparasasparśagandhabandhuśriyo
N17: °bandh⟨ū⟩[u]°
yataḥ /
anayaiva hi labhyante teneyaṃ jñasya lābhadā //
nanu śabdādilābhena jñasya ko lābho ḥstīti cen | na | śabdādidvāreṇa paramātmatattvaśaktinicayajñānarūpasya lābhasya sthitatvāt ||
sukhaduḥkhakriyājālaṃ yadaiṣodvahati svayam /
tadaiṣā rāma sarvatra sarvavastubharakṣamā //
eṣā dehanagarī | jño hi sukhādikaṃ śarīrasyaiva jānāti na svasya ||
tasyāṃ śarīrapuryāṃ hi rājyaṃ kurvan gatabhramaḥ /
jñas tiṣṭhati gatavyagraṃ svapuryām iva vāsavaḥ //
gatabhramaḥ etām prati ahamabhimānarahitaḥ | gatavyagram nirākulam ||
na kṣipaty avaṭāṭope manomattaturaṅgamam /
na lobhadvandvarūpāya prajñāputrīm prayacchati //
avaṭāṭope viṣayarūpe
śvabhrāḍambare
N17: °bhrā(ta)*ḍa*ṃ⟨bha⟩[ba]re
|
lobhākhyo
N17: °ākhy⟨ā⟩[o]
yaḥ dvandvarūpaḥ | tasmai | prajñāputrīṃ na prayacchati | lobhagrastām prajñāṃ na karotīti bhāvaḥ ||
ajñānapararāṣṭraṃ ca na randhraṃ tv asya paśyati /
saṃsārāribhayasyāntarmūlāny eṣa nikṛntati //
ajñānam eva pararāṣṭram
lakṣaṇayā
N17: °kṣa⟨la⟩[ṇa]yā
ripubhūto rājā | na paśyati | gamanasya tu kā kathā | asya ajñānarājñaḥ | randhram | tu evaśabdārthe | na paśyati |
jitatvāt
N17: *jitatvāt*
||
tṛṣṇāsāraparāvarte kāmasaṅkṣobhadurgrahe /
na nimajjanti paryastasukhaduḥkhākṣadevane //
tṛṣṇāsārasya parāvartaḥ āvṛttiḥ yasmin | tādṛśe | kāmasya yaḥ saṅkṣobhaḥ | tena durgrahe | paryastau preritau | yau sukhaduḥkhākṣau sukhaduḥkhe evākṣau | tayoḥ yat devanam krīḍanam | dyūtam iti yāvat | tatra na nimajjanti | rājño hi dyūtamajjanaṃ doṣa eva |
akṣadevanam
N17: °d⟨i⟩[e]vanam
api tṛṣṇākāmavalitam eva
bhavati
N17: *rājño → bhavati*
||
karoty avirataṃ snānam bahir antar api kṣaṇāt /
saritsaṅgamatīrtheṣu manorathagatiḥ kramāt //
bahiḥ bāhye | antaḥ manasi | mana eva svādhīnatvāt rathaḥ | tena gatiḥ yasya | saḥ | antaḥ snānaṃ tu ciddhradanimajjanam eva jñeyam ||
sakalākṣijanādṛśyaḥ puraprekṣāparāṅmukhaḥ /
dhyānanāmni sukhaṃ nityaṃ tiṣṭhaty antaḥpurāntare //
purasya śarīrasya | nagarasya ca rājāpi sakalajanādṛśyaḥ puraprekṣāparāṅmukhaś caran pure tiṣṭhati | dhyānaṃ cātra svātmabhūtaśuddhacinmātratattvaparāmarśa eva jñeyaḥ ||
sukhāvahaiṣā nagarī nityam pramuditātmanaḥ /
bhogamokṣapradā divyā śakrasyevāmarāvatī //
jñasyeti śeṣaḥ ||
sthitayā saṃsthitaṃ sarvaṃ kiñcin naṣṭaṃ na naṣṭayā /
yayā puryā mahīpasya sā kathaṃ na sukhāvahā //
spaṣṭam ||
vinaṣṭe dehanagare jñasya naṣṭaṃ na kiñcana /
ākrāntakumbhakośasya khasya kumbhakṣaye yathā //
spaṣṭam ||
vidyamānaṃ ghaṭaṃ vāyuḥ kila spṛśati nāsthitam /
yathā tathaiva dehī svāṃ śarīranagarīm imām //
asthitam naṣṭam | dehī dehād vyatiriktam ātmānaṃ jānānaḥ
tajjñaḥ
N17: ta[j]jñaḥ
||
atrastha eṣa bhagavān ātmā sarvagato ḥpi san /
svavikalpakṛtām bhuktvā puṃstām adhigatātmadṛk //
kurvann api na kurvāṇaḥ samyak sarvakriyonmukhaḥ /
kadācit prakṛtān sarvān kāryārthān adhitiṣṭhati //
atrasthaḥ dehasthaḥ | apiśabdaḥ sarvagatasya puṃstābhoge virodhaṃ
dyotayati
N17: °ta*ya*ti
| adhigatātmadṛk tajjñaḥ | na tu mūrkhaḥ | tasyaivaṃvidhatvāsambhavāt | kurvan śarīrādidvāreṇa kurvan | na kurvāṇaḥ nāhaṃ karteti niścayāt | kāryārthān karaṇīyāni prayojanāni | adhitiṣṭhati kartavyatvena niścinoti | prakṛtān pravāhāgatān | na tu svavimarśena kalpitān ||
nanu yadi kadācid etat karoti tarhi anyadā kiṃ karotīty | atrāha
kadācil līlayālolaṃ vimānam adhirohati /
anāhatagatiṃ kāntaṃ vihartum amalam manaḥ //
kadācid asau
tajjñaḥ
N17: ta[j]jñaḥ
ātmalīlayā manaḥ vimānam manorūpaṃ vimānam | adhirohati | kiṃ kartum | vihartum āntaraṃ vihāraṃ kartum | manovimānaṃ kathambhūtam | alolam cañcalatārahitam | punaḥ kathambhūtam | anāhatā kvacid apratihatā | gatiḥ yasya | saḥ | tam | vimānaśabdāpekṣayā puṃstvam | amalam rāgādimalarahitam | ata eva kāntam ||
nanu tatra kiṃ karotīty | atrāha
tatrastho lokasundaryā satataṃ śītalāṅgayā /
ramate nāma yo maitryā nityaṃ hṛdayasaṃsthayā //
saḥ tajjñaḥ tatrasthaḥ manovimānasthaḥ |
lokasundaryā
N17: °da[r]yā
lokapriyayā | nityaṃ hṛdayasthayā satataṃ śītalāṅgayā maitryā maitryākhyayā striyā | ramate | kadācid antarmukhaḥ san maitrīmaya eva bhavatīti bhāvaḥ ||
na kevalam maitry eva tasya kāntāsti yāvad anye dve apīty āha
dve kānte tiṣṭhatas tasya pārśvayoḥ satyataikate /
indor iva viśākhe dve samāhlāditacetasī //
spaṣṭam ||
jña imān akhilāṃl lokān duḥkhakrakacadāritān /
vālmīkān
iva
N17: iv⟨i⟩[a]
pīṭhasthaḥ pṛṣṭhād arka ivekṣate //
lokān kathambhūtān | duḥkham eva krakacaḥ | tena dāritān pīḍitān | vālmīkān pipīlikāḥ | pṛṣṭhād pṛṣṭham āruhyety arthaḥ ||
ciram pūritasarvāśaḥ sarvasampattisundaraḥ /
apunaḥkhaṇḍanāyenduḥ pūrṇāṅga iva rājate //
sarvasampattyā sarvasampadā | sundaraḥ ||
sevyamāno ḥpi bhogaugho na khedāyāsya jāyate /
kālakūṭaḥ kileśasya kaṇṭhe pratyuta
rājate
N17: *bhogaugho → rājate*
//
khedāya nāśadvāreṇeti bhāvaḥ ||
nanu kathaṃ nāsāv asya khedāya bhavatīty | atrāha
parijñāyopabhukto hi bhogo bhavati tuṣṭaye /
vijñāyāśvāsito
Ś1,Ś3: °śvāsito; N17: °svāmito
maitrīm eti cauro na śatrutām //
parijñāya samyak niścityātmarūpatvena jñātvety arthaḥ | ātmarūpatvena hi jñāto bhogaḥ naṣṭo ḥpi khedaṃ na dadāti svātmarūpatayā
sthitatvāt
N17: °tayā (savadāsthidā) sthi°
| na cātmano nāśaḥ yuktaḥ | nāśe ḥpi nāśasākṣitayā sthitatvāt ||
naranārīnaṭaughānāṃ kalahe dūragāminā /
jñena yātreva subhagā bhogaśrīr avalokyate //
anyo ḥpi nipuṇaḥ naṭaughānāṃ kalahe dūraṃ gacchati | yātrām tadārabdhaṃ nāṭyaṃ ca paśyati ||
aśaṅkitopasamprāptā grāmayātrā yathādhvagaiḥ /
prekṣyate tadvad evājñair vyavahāramayī kriyā //
niranusandhānam eva prekṣata iti bhāvaḥ ||
ayatnopanateṣv akṣi digdravyeṣu yathā puraḥ /
nīrāgam eva patati tadvat kāryeṣu dhīradhīḥ //
ayatnopanateṣu digdravyeṣu yathā akṣi netram | nīrāgam rāgarahitam | patati | dhīradhīḥ tajjñabuddhiḥ | kāryeṣu tadvat patati | rāgarahitam evāsau kāryāṇi karotīti bhāvaḥ ||
indriyāṇāṃ na harati prāptam arthaṃ kadācana /
na dadāti tathā prāptaṃ sampūrṇo jño
ḥvatiṣṭhate
N17: °t(i)*e*
//
sampūrṇatvaṃ hy etad eva yat prāptasya grahaṇam aprāptasyāvāñchanam iti ||
aprāptacintāḥ
N17: °cintā[ḥ]
samprāptasamupekṣāś ca sanmatim /
nākalpayanti taralā piñchaghātā ivācalam //
na ākalpayanti na cañcalīkurvanti ||
saṃśāntasarvasandeho galitākhilakautukaḥ /
saṅkṣīṇakalpanājālo jñaḥ saṃrāḍ iva śobhate //
spaṣṭam ||
ātmany eva na māty antaḥ svātmanātmani jṛmbhate /
sampūrṇāpāraparyantaḥ kṣīrārṇava ivātmavān //
na māti | ānandanirbharatvāt svātmanātmani jṛmbhate |
nāntaḥ
N17: nān⟨yaṃ⟩[taḥ]
kañcid anyam paśyatīti bhāvaḥ | sampūrṇaś cāsau apāraparyantaś ca sampūrṇāpāraparyantaḥ ||
bhogecchākṛpaṇāñ jantūn dīnān dīnendriyāṇi ca /
anunmattamanāḥ śānto hasaty unmattakān iva //
tadāsaktau tu
kā
N17: tadā⟨s(e)aktait(i)ukā(ṃ)⟩[saktau tu kā]
katheti bhāvaḥ ||
icchato ḥnyanijāṃ jāyāṃ yathaivānyena hasyate /
indriyasyecchato bhogaṃ tathaiva jñena hasyate //
yathā anyasya nijām
anyanijām
N17: a*nya*ni°
| tādṛśīm bhāvinīm bhāryām icchataḥ | anyārtham bhāryām icchata iti yāvat | puruṣasya | yathā anyena hasyate hāsaḥ kriyate | tathaiva indriyasya bhogam icchataḥ ajñasya | jñena hasyate ||
tyajantaṃ svasukhaṃ sāmyam mano viṣayavidrutam /
aṅkuśeneva nāgendraṃ vicāreṇa vaśaṃ nayet //
sāmyaṃ svasukham sāmyākhyam ātmānandam | vicāreṇa kiṃsārā ime bhogā ity evaṃrūpeṇa ||
bhogeṣu prasaro yasyā manovṛtteḥ pradīyate /
sāpy
ādāv
N17: sā⟨m⟩[p]y ā°
eva hantavyā viṣasyevāṅkurodgatiḥ //
sā manovṛttiḥ | ādau prasaradānāt prāk | yasyāḥ tu na dīyate tasyāḥ kā kathety apiśabdābhiprāyaḥ ||
nanu prathamaṃ hatāyāḥ paścāt prasaradāne kim phalam ity | atrāha
tāḍitasya
N17: °ḍi⟨-⟩[ta]°
hi yaḥ paścāt sammānaḥ so
ḥpy
N17: so ⟨hy⟩ [ḥpy]
anantakaḥ /
śāler grīṣmopataptasya kuseko ḥpy amṛtāyate //
sammānaḥ ādaraḥ | prasaradānam iti yāvat ||
nanu katham etad ity | atrāha
anārtena hi sammāno bahumāno na budhyate /
pūrṇānāṃ
N17: pū[r]ṇā°
saritām prāvṛṭpūraḥ svalpaṃ virājate //
hi yasmāt | anārtenādṛṣṭapīḍanena | sammānaḥ bahumānaḥ na budhyate na jñāyate | etad dṛṣṭāntena samarthayati
pūrṇānām
N17: pū[r]ṇā°
iti | pūrṇānāṃ saritām prāvṛṭpūraḥ svalpam tokam | virājate | janamanaāhlādakāritvābhāvād ity arthaḥ | janamano hi kṣīṇānāṃ nadīnām prāvṛṭpūradarśanena sānandam bhavati ||
pūrṇas tūpakṛto ḥpy anyat punar apy abhivāñchati /
jagatpūraṇayāpy ambu gṛhṇāty ekārṇavo ḥkhilam //
jagatpūraṇayā yukto ḥpīti śeṣaḥ ||
manaso nigṛhītasya yā paścād bhāgamaṇḍanā /
tām evālabdhavistāralabdhatvād bahu manyate //
bhāgamaṇḍanā leśena pūraṇā | tām eva bhāgamaṇḍanām eva | alabdhavistāraś cāsau labdhaś ca alabdhavistāralabdhaḥ | tasya bhāvaḥ tattvam | tasmāt | alabdhavistāraḥ labdhaḥ hi svalpam api bahu manyate ||
baddhamukto mahīpālo grāmamātreṇa tuṣyati /
parair abaddho nākrānto rājyenāpi na tuṣyati //
ādau baddhaḥ paścān muktaḥ baddhamuktaḥ | tathā nigṛhītam manaḥ bhogaleśenaiva tuṣyatīti bhāvaḥ ||
indriyanigrahadvāreṇa manonigrahasya sādhyatvād indriyanigraham eva kathayati
hastaṃ hastena sampīḍya dantair
dantān
N17: °ntā⟨r⟩[n]
vicūrṇya ca /
aṅgāny aṅgair ivākramya jaya svendriyaśātravān //
viṣayeṣu pravṛttāni indriyāṇi samyagjñānabalena pratyāharaṇīyānīti bhāvaḥ ||
jetum anyaṃ kṛtotsāhaiḥ puruṣair
udbubhūṣubhiḥ
N17: °bhūṣ(i)u°
/
pūrvaṃ hṛdayaśatrutvāj jñātavyānīndriyāṇy alam //
anyam rājādirūpam | udbhavitum icchubhiḥ
udbubhūṣubhiḥ
N17: °bubhūṣ⟨i⟩ubhiḥ
| jñātavyāni śatrutveneti śeṣaḥ | hṛdayaśatrutvam cendriyāṇām bhogān praty ākarṣaṇakāritvena jñeyam ||
manojayayuktānām praśaṃsāṃ karoti
etāvati dharaṇitale
subhagās
Ś1,Ś3: subhagās; N17: su--
te sādhucetanāḥ puruṣāḥ /
puruṣakathāsu ca
gaṇyā
Ś1,Ś3: gaṇyā; N17: --
na jitā ye na cetasā svena //
spaṣṭam
N17: *spaṣṭam*
||
sargāntaślokenāpy etad eva kathayati
hṛdayabile kṛtakuṇḍala ulbaṇakalanāviṣo manobhujagaḥ /
yasyopaśāntim āgata uditaṃ tam
arindamaṃ
Ś1,Ś3: arindamaṃ; N17: arin--
vande //
sa eva sarvotkṛṣṭa iti bhāvaḥ | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ sthitiprakaraṇe trayoviṃśaḥ
sargaḥ
N17: iti śrī[bhā]ska[ra]kaṇ[ṭha]vi[ra]ci[tā]yā[ṃ śrī]mo[kṣo]pā[ya]ṭī[kā]yāṃ [sthitiprakaraṇe tra]yo[viṃ]śa[ḥ] sa[rgaḥ]
||
nanu tarhīndriyajaye kaḥ kleśa ity | atrāha
mahānarakasamrājo mattaduṣkṛtavāraṇāḥ /
āśāśaraśalākāḍhyā durjayā hīndriyārayaḥ //
mattaduṣkṛtāny eva vāraṇā yeṣām | te | āśā eva śaraśalākāḥ yeṣām | tādṛśāḥ | samrājaḥ api vāraṇayuktāḥ śarayuktāś ca bhavanti ||
svāśrayam prathamaṃ dehaṃ kṛtaghnā nāśayanti ye /
te kukāryamahākośā durjayāḥ svendriyārayaḥ //
nāśayanti asambhavino bhogān prati ceṣṭāṃ kārayanti ||
kalevarālayam
N17: ka(re)le°
prāpya viṣayāmiṣagardhataḥ /
akṣagṛdhrā
N17: °gṛ⟨d⟩dhrā
vivalganti kāryākāryograpakṣiṇaḥ //
kāryākārye
N17: °ry(e)[e]
eva ugrau pakṣau yeṣām | te | tādṛśāḥ ||
vivekatantujālena gṛhītā yena te śaṭhāḥ /
tasyāṅgāni na lumpanti pāṣāṇakavalaṃ yathā //
te akṣagṛdhrāḥ |
gṛdhrā
N17: °gṛ⟨d⟩dhrāḥ | gṛ⟨d⟩dhrā
hi pāṣāṇakavalaṃ na lumpanti ||
āpātaramaṇīyeṣu ramante viṣayeṣu ye /
atyantavirasānteṣu patanti narakeṣu te //
atyantaṃ
virasaḥ
N17: °rasa(ṃ)*ḥ*
antaḥ yeṣām | teṣu | viṣayeṣv ity asya viśeṣaṇam etat ||
vivekadhanavān asmin kukalevarapattane /
indriyāribhir antaḥsthair avaśo nābhibhūyate //
asmin anubhūyamāne | kukalevare nindite śarīre | balavān hi aribhiḥ nāvaśo ḥbhibhūyate ||
na tathā sukhitā bhūyo mṛṇmayograpurījuṣaḥ /
yathā svādhīnamanasaḥ svaśarīrapurīśvarāḥ //
mṛṇmayograpurījuṣaḥ bāhyanagarīrājānaḥ | svādhīnamanasa iti viśeṣaṇadvāreṇa hetuḥ ||
svākrāntendriyabhṛtyasya sugṛhītamanoripoḥ /
vasanta iva mañjaryo vardhante buddhabuddhayaḥ //
buddhānām jñāninām | buddhayaḥ | buddhabuddhayaḥ ||
prakṣīṇacittadarpasya nigṛhītendriyadviṣaḥ /
padminya
N17: °mi⟨ṇ⟩[n]ya
iva
hemante
N17: °ma[n]te
kṣīyante bhogavāsanāḥ //
bhogavāsanāḥ bhogasaṃskārāḥ ||
tāvan niśīva vetālyo valganti hṛdi vāsanāḥ /
ekatattvadṛḍhābhyāsād
N17: °bhyā[sā]d
yāvan na vijitam manaḥ //
vijite tu manasi na valgantīti bhāvaḥ | ekatattvam sarvavyāpakaṃ śuddhacinmātratattvam ||
bhṛtyo ḥbhimatakartṛtvān mantrī satkāryakāraṇāt /
sāmantaḥ svendriyākrānter mano manye vivekinaḥ //
sāmantaḥ śatrujaye adhikṛtaḥ ||
lālanāt snigdhalalanā pālanāt pāvanaḥ pitā /
suhṛd uttamaviśvāsān
mano
N17: °viśvāsā⟨t⟩[n] mano
manye manīṣiṇām //
lālanāt lālanākāritvāt | snigdhalalanā snehayuktā cāsau | lalanā strī ||
svālokitaṃ śāstradṛśā sudhyātaṃ svanunāthitam /
prayacchati parāṃ siddhiṃ tyaktvātmānam manaḥpitā //
suṣṭhur anunāthitam yācitam | ātmānaṃ tyaktvā nāśayitvā | mano hi svātmānaṃ nāśayitvaiva hitaṃ sampādayati | pitāpi putrasya svaprāṇatyāgena hitaṃ karotīti tasyopamānatvam ||
sughṛṣṭaḥ suparāmṛṣṭaḥ sudhṛtaḥ svanubodhitaḥ /
suguṇāyojito bhāti hṛdi hṛdyo manomaṇiḥ //
maṇipakṣe svanubodhitaḥ samyakparīkṣitaḥ | suguṇeṣu praśasteṣu guṇeṣu tantuṣu ca | ā samantāt | yojitaḥ ||
janmavṛkṣakuṭhārāṇi tathodarkodayāni ca /
diśaty eṣa manomantrī karmāṇi śubhakarmaṇaḥ //
udarkaḥ uttaraphalabhūtaḥ | udayaḥ yeṣām | tāni | śubhakarmaṇaḥ śubhakarmakāriṇaḥ puruṣasya ||
phalitam āha
evam manomaṇiṃ rāma bahupaṅkakalaṅkitam /
vivekavāriṇā siddhyai prakṣālyālokavān bhava //
siddhyai
cinmātrasvarūpaparamātmatattvalābhākhyāyai
N17: cinm*ā*tra°
siddhyai | ālokavān prakāśavān | maṇiprakṣālako ḥpi tamasi ālokavān bhavati | ratnālokasya vidyamānatvāt ||
bhavabhūmiṣu bhīmāsu vivekavitato ḥpi san /
mā patotpātapūrṇāsu vivaśaḥ prākṛto yathā //
bhīmāsu bhayapradāsu | mā pata mā gaccha | vivekavān apy ahaṃ yadi gacchāmy api | kim
mama
N17: kim mama ⟨kim mama⟩
setsyatīti niścaye ḥpi
mā
N17: bhayapradāsu *mā pata → 'pi mā*
gaccheti
dyotayitum
N17: °tay⟨a⟩[i]tum
apiśabdaḥ | prākṛtaḥ vivekarahitaḥ | patane tu tvam api vivekavān nāsīti bhāvaḥ ||
saṃsāramāyām uditām anarthaśatasaṅkulām /
mā mahāmohamihikām imāṃ tvam avadhīraya //
māvadhīraya kim mām iyaṃ karotīty avagaṇanāviṣayam mā kuru ||
vivekam param āśritya buddhyā satyam avekṣya ca /
indriyārīn
N17: indr[i]yā°
alaṃ jitvā tīrṇo bhava bhavā[rṇavāt]
*
N17: ergänzt nach Ś1,Ś3. Bl. 50 (Originalzählung) fehlt.
//
missing MS pages
viśeṣaṇadvaye ḥpi hetutvena jñeyam ||
ratnayantramayānantadaityanirjitavāsavaḥ /
himaśītānalajvālānirmitodyānamaṇḍapaḥ
N17: hima*śī*⟨hī⟩tā°
//
ratnayantramayāḥ māyodbhāvitāḥ ratnayantrasvarūpāḥ | ye
ḥnantā
N17: [ḥ]na⟨na⟩ntā
daityāḥ | taiḥ nirjitaḥ vāsavaḥ | yena | saḥ ||
sarvartukusumodyānajitanandanacandanaḥ
N17: sarva⟨t⟩[r]tu°
/
māyāsarpahṛtavyālamalayācalacandanaḥ //
māyāsarpaiḥ
N17: m*ā*yā°
hṛtavyālāni
dūrīkṛtasahajasarpāṇi
N17: °pā⟨n⟩[ṇ]i
| malayācalacandanāni yasya | saḥ ||
hemastrīlokalāvaṇyajihmitāntaḥpurāṅganaḥ /
krīḍārthaspardhayeśānahatacakragadādharaḥ //
hemastrīlokena māyodbhāvitena suvarṇāṅganālokena | lāvaṇyena jihmitāḥ jitāḥ | antaḥpurāṅganāḥ yasya | saḥ | krīḍārtham māyayā udbhāvitā spardhā krīḍārthaspardhā | tayā | īśānena mahārudreṇa | hataḥ cakragadādharaḥ viṣṇuḥ yasya | saḥ ||
ajasroḍḍīnaratnaughatārāḍhyasvapurāmbaraḥ /
nānākusumasambhārajānudaghnakṛtāṅganaḥ //
spaṣṭam ||
niśāsv akhilapātālaśatacandranabhastalaḥ /
svasālabhañjikālokagītigītaguṇotkaraḥ //
spaṣṭam ||
māyairāvaṇanāgendravidrutāmaravāraṇaḥ /
trailokyavibhavotkarṣapūritāntaḥpurāntaraḥ //
spaṣṭam ||
sarvasampattisubhagaḥ sarvaiśvaryasamanvitaḥ /
samastadaityasāmantavanditāgryānuśāsanaḥ //
spaṣṭam ||
mahābhujavanacchāyāviśrāntāsuramaṇḍalaḥ /
sarvāmbudhiguhāsāraratnakuṇḍalamaṇḍitaḥ //
sarvāmbudhayaḥ eva guhāḥ | tāsāṃ sārāṇi yāni ratnāni | teṣāṃ kuṇḍalāni | tair maṇḍitaḥ ||
tasyotsāditadevasya kaṭhinoḍḍāmarākṛteḥ /
babhūva vipulaṃ sainyam āsuraṃ suranāśanam //
utsāditāḥ khedaṃ nītāḥ devāḥ yena | tādṛśasya ||
tasmin māyābale supte deśāntaragate tathā /
tatsainyāntaram
ājagmuś
N17: °gmu[ś]
chidram prāpya kilāmarāḥ //
tasya
śambarasya
N17: śa[m]ba°
| yat sainyam | tasyāntaram madhyam | chidram avasaram | prāpya | anyathā teṣāṃ śaktir nābhūd iti bhāvaḥ ||
atha śambaradaityena dudrikahvadrumādayaḥ /
rakṣārtham mattasāmantāḥ svasenāsu niyojitāḥ //
niyojitāḥ preritāḥ ||
tān apy antaram āsādya
jaghnur
N17: ja(gmu)*ghnu*r
gīrvāṇanāyakāḥ /
vyomāntaracarāḥ śyenāḥ kalaviṅkān ivākulān //
tān api dudrikahvadrumādīn api | antaram āsādyāvakāśaṃ labdhvā |
jaghnuḥ
N17: °ghn⟨a⟩[u]ḥ
ghnanti sma ||
senāpatīn punaś
cānyāṃś
N17: cā⟨s⟩[n]yāṃś
cakārāsurasattamaḥ /
capalān
udbhaṭārāvāṃs
N17: udbhaṭ⟨a⟩[ā]rā°
taraṅgān iva
sāgaraḥ
N17: °ga⟨v⟩[r]aḥ
//
spaṣṭam ||
devās tān api tasyāśu jaghnus tena sa
kopavān
Ś1,Ś3: sa kopavān; N17: sakopakān
/
jagāmāmaranāśāya paripūrṇas triviṣṭapam //
paripūrṇaḥ
mahāsainyayuktaḥ
N17: °⟨m⟩[s]ainya°
||
tatrāsya māyābhītās te surā antardhim āyayuḥ /
merukānanakuñjeṣu mṛgā gaurīguror iva //
kuñjeṣv iti
niṣkṛṣya
N17: °k⟨ra⟩[ṛ]ṣya
gaurīguror ity anena sambandhanīyam ||
krandatkṣudrāmaragaṇaṃ
Ś1,Ś3: krandatkṣu°; N17: krandan kṣu°
vāṣpaklinnasurīmukham
N17: ⟨vā⟩vāṣpa°
/
śūnyaṃ dadarśa sa svargaṃ kalpakṣīṇajagatsamam //
saḥ śambaraḥ ||
vihṛtya kupitas tatra labdham āhṛtya śambaraḥ /
lokapālapurīr dagdhvā jagāmātmīyam ālayam //
labdham hastāgataṃ ratnajātam ||
evaṃ dṛḍhatarībhūte dveṣe dānavadevayoḥ /
devāḥ svargam parityajya dikṣu jagmur adarśanam //
dveṣe vaire ||
atha śambaradaityena ye ye senādhināyakāḥ /
kriyante yatnatas tāṃs tāñ jaghnur yatnaparāḥ surāḥ //
spaṣṭam ||
yāvad udvegam āpannaḥ śambaraḥ kopavān bhṛśam /
tārṇo ḥbhi vātam anala iva jajvāla cocchvasan //
ka iva jajvāla | tārṇaḥ tṛṇodbhūtaḥ | anala iva | yathā saḥ vātam abhi jvalati | tathety arthaḥ ||
trailokyam api cānviṣya na devāṃl labdhavān atha /
pareṇāpi prayatnena sukṛtānīva duṣkṛtī //
spaṣṭam ||
sasarja māyayā ghorān asurāṃs trīn mahābalān /
balarakṣārtham uditān kālān mūrtim ivāsthitān //
kālān yamān ||
nirmitā māyayā bhīmāḥ kalpapādapabāhavaḥ /
udagus te mahākāyāḥ pakṣakṣubdhā ivādrayaḥ //
udaguḥ utthitāḥ ||
dāmo vyālaḥ kaṭaś ceti nāmabhiḥ parilāñchitāḥ /
yathāprāptaikakartāraś cetanāmātradharmiṇaḥ //
yathāprāptaikakartāraḥ niranusandhānā ity arthaḥ ||
tān eva viśinaṣṭi
abhāvāt karmaṇāṃ te ca prāktanānām avāsanāḥ /
nirvikalpakacinmātraparispandaikakarmiṇaḥ //
te ca traya āsan kathambhūtāḥ | sadyaḥ utthitatvena prāktanānāṃ karmaṇām abhāvāt avāsanāḥ vāsanārahitāḥ | punaḥ kathambhūtāḥ | nirvikalpakam vikalparahitam | yat cinmātram | tasya yaḥ parispandaḥ | tadrūpam ekam karma eṣām astīti tādṛśāḥ | nirvikalpaceṣṭā ity arthaḥ ||
karmabījaṃ kalāṃ tanvīṃ
dadhānā
N17: --[dadhā]nā
mananābhidhām /
apuṣṭāṃ kṛtrimām antar ādāyodayam āgatāḥ //
punaḥ kathambhūtāḥ | karmabījam karmabījabhūtām | tanvīm alpām | mananābhidhām kalāṃ dadhānāḥ | ata eva apuṣṭāṃ kṛtrimām āhāryām | tām mananābhidhāṃ kalām ādāya | udayam prādurbhāvam | āgatāḥ | anyathā brahmaṇaḥ utthānaṃ na syād iti bhāvaḥ ||
pāramparyeṇa te hy atra kākatālīyavad bhaṭāḥ /
prakṛtām anuvartante kriyām ujjhitavāsanāḥ //
pāramparyeṇa paramparāpekṣayā | na tu prayojanam anusandhāya ||
ardhasuptā yathā bālāḥ svāṅgair iṅganti kevalam /
vāsanātmābhimānābhyāṃ hīnās te tadvad eva hi //
vāsanā cātmābhimānam ca | tābhyām ||
nābhipātaṃ na cāpātaṃ vidus te na palāyanam /
na jīvitaṃ na maraṇaṃ na raṇaṃ ca jayājayau //
abhimukham pātaḥ abhipātaḥ | tam | āpatanam āpātaḥ ||
kevalaṃ sainikān agre dṛṣṭvābhihananodyatān /
abhijaghnuḥ parān ājau prahāradalitādrayaḥ //
parān śatrubhūtān ||
śambaraś
N17: °ra[ś]
cintayām āsa parituṣṭamanāḥ pure /
vijeṣyate hi matsenā māyāsurasurakṣitā //
kiṃ cintayām āsety | atrāha vijeṣyate iti | māyayā utpāditāḥ asurāḥ māyāsurāḥ | taiḥ surakṣitā matsenā | hi niścaye | vijeṣyate vijayam prāpsyati ||
iṣṭāniṣṭābhir ete hi vāsanābhiḥ samujjhitāḥ /
tato raṇe bibhyati no vidravanti ca na sthirāḥ //
iṣṭāniṣṭavāsanāyukta eva hi śatrum balayuktaṃ jñātvā bibheti vidravati ceti bhāvaḥ ||
yad ete na palāyante devair abhihatā api /
tad eṣātibalā senā mamedānīṃ vyavasthitā //
viśeṣeṇāvasthitā vyavasthitā ||
sargāntaślokena śambaracintāṃ samāpayati
atibalāsuradordrumapālitā mama
camūḥ
N17: °mū[ḥ]
sthiratām alam eṣyati /
amaravāraṇadantavighaṭṭaneṣv amaraparvatahemamahī yathā //
amaraparvatasya sumeroḥ | hemamahī suvarṇabhūmiḥ | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ sthitiprakaraṇe pañcaviṃśaḥ
sargaḥ
N17: i[ti] śrī[bhā]ska[ra]kaṇ[ṭha]vi[ra]ci[tā]yāṃ [śrī]mo[kṣo]pā[ya]ṭī[kā]yāṃ [sthi]ti[pra]ka[ra]ṇe [pañ]ca[viṃ]śaḥ [sa]rgaḥ
||
śambaracintām upasaṃharati
iti nirṇīya daityendro dāmavyālakaṭānvitām /
senāṃ sampreṣayām āsa bhūtalaṃ devanāśinīm //
spaṣṭam ||
daityāḥ sāgarakuñjebhyaḥ kandarebhyaḥ surācalāt /
udagur bhīmanirhrādāḥ sapakṣagirilīlayā //
udaguḥ utthitāḥ | sapakṣāḥ pakṣayuktāḥ | ye girayaḥ | teṣāṃ yā līlā | tayā ||
rodasīkoṭaraṃ hastaprahārahatabhāskaram /
dānavāḥ pūrayām āsur dāmavyālakaṭeritāḥ //
dāmavyālakaṭeritāḥ dāmavyālakaṭapreritāḥ ||
athottasthur nikuñjebhyaḥ kandarebhyaḥ surācalāt /
pralayānta ivākṣubdhā bhītāḥ svarvāsināṃ gaṇāḥ //
ā samantāt kṣubdhāḥ ākṣubdhāḥ | svarvāsinām devānām ||
devāsurapatākinyos tad yuddham abhavat tayoḥ /
akālolbaṇakalpāntabhīṣaṇam
N17: °ol⟨l⟩baṇa°
bhuvanāntare //
tat prasiddham ||
petuḥ pralayaparyastasacandrārkādrivad divaḥ /
śirāṃsi kuṇḍalodvāntatejaḥpītatamāṃsy adhaḥ //
pralaye paryastāḥ vāteritāḥ | ye sacandrārkāḥ adrayaḥ | tadvat | śirāṃsi divaḥ ākāśāt | adhaḥ bhūmau | petuḥ | śirāṃsi kathambhūtāni | kuṇḍalaiḥ udvāntam udvamitam | yat tejaḥ | tena pītaṃ tamaḥ | yaiḥ | tāni ||
jughūrṇur bhaṭanirmuktasiṃhanādavirāvitāḥ /
pralayānilasampūraiḥ
sāṭṭahāsā
N17: °hā[sā] mit Ś1;Ś3.
ivādrayaḥ //
aṭṭahāsayuktā api ghūrṇanti ||
rejur
ātmaśilātulyahetipātārtavṛttayaḥ
N17: °tā⟨n⟩[r]tavṛ°
/
kulācalataṭā bhītavibhrāntaharimaṇḍalāḥ //
kulācalataṭāḥ
N17: °lā⟨ta⟩[ca]la°
rejuḥ | kathambhūtāḥ | ātmanaḥ ātmasambandhinyaḥ | yā śilāḥ | tābhiḥ tulyāḥ | yā hetayaḥ | tāsāṃ yaḥ pātaḥ | tenārtā dīnā | vṛttiḥ sthitiḥ yeṣām |
tādṛśāḥ
N17: yeṣām ⟨taiḥ⟩ tādṛśāḥ
| punaḥ kathambhūtāḥ | bhītāni ata eva vibhrāntāni harimaṇḍalāni siṃhamaṇḍalāni yeṣām | te ||
ceruḥ
parasparāghātahatahetisamutthitāḥ
N17: °ra(ṃ)*s*parā°
/
lolānalakaṇāḥ kalpaviśīrṇā iva tārakāḥ //
spaṣṭam ||
vilesū raktamāṃsaughapūrṇaikārṇavatīragāḥ /
kalpatālatanūttālā vetālās tāratālinaḥ //
vilesuḥ vilasanti sma | vetālāḥ bhūtaviśeṣāḥ | tāratālinaḥ udbhaṭavādyayuktāḥ ||
prasphuradrudhirāsāraśāntapāṃsupayodhare /
vyomni hetihatakṣuṇṇamaulikuṇḍalakoṭayaḥ //
hetihatānāṃ yodhānām | kṣuṇṇā nipatitāni | yāni maulikuṇḍalāni | teṣāṃ koṭayaḥ vyomni | vilesur iti pūrveṇa sambandhaḥ ||
babhūvur bhāskarākāraiḥ kalpabhūruhabāhubhiḥ /
prahāradalitādrīndrair
N17: °ā⟨n⟩drīn°
daityair nirvivarā diśaḥ //
nirvivarāḥ nīrandhrāḥ ||
jagmur jvaladasivrātapātapātitabhittayaḥ /
kaṇaprakaratāṃ śailāḥ kalpāgnivalitā iva //
kalpāgnivalitāḥ kalpāgnibhramitāḥ ||
devāḥ tejaḥ samājagmur aśvamedhaidhitā iva /
asurān anusasrus tāñ jaladān iva vāyavaḥ //
spaṣṭam ||
jagṛhus tān athākramya jaradākhūn
ivotavaḥ
N17: iv(au)*o*ta°
/
rejuḥ
surāsurāḥ
N17: °sur(ā)[ā]ḥ
phullavanalolādrivad divi //
devāḥ tān asurān | jagṛhuḥ iti sambandhaḥ | otavaḥ viḍālāḥ ||
te ḥnyoḥnyam pūrayām āsuḥ śastrapūrair diśo daśa /
vanāni kusumavrātaiḥ sumeror iva mārutāḥ //
spaṣṭam ||
ghoraṃ samabhavad yuddhaṃ devadānavasainyayoḥ /
rodorandhroḍumbarāntar
N17: ro⟨dh⟩[d]orandhroḍ⟨a⟩[u]mbarā°
mahāmaṣakasaṅghayoḥ //
rodorandhra
N17: ro⟨dh⟩[d]o°
eva dyāvāpṛthivīrandhra eva uḍumbarāntaḥ
uḍumbaraphalamadhyam
N17: ⟨uḍambha⟩[uḍumba]rāntaḥ ⟨uḍambha⟩[uḍumba]raphala°
| tatra mahāmaṣakasaṅghayoḥ mahāmaṣakasamūhayoḥ |
uḍumbarāntaḥ
N17: ⟨uḍambha⟩[uḍumba]rā°
hi maṣakāḥ bhavanti ||
athodapatad
ullāsair
N17: u⟨nn⟩[ll]āsair mit Ś1; Ś3: uttālair.
lokapālebhamaṇḍalaiḥ /
kalpābhraiḥ pūritākāro dāruṇaḥ samarāravaḥ //
ullāsaiḥ
N17: u⟨nn⟩[ll]āsair
ūrdhvagatahastaiḥ | kalpābhraiḥ kalpābhratulyaiḥ | udapatat utthitaḥ ||
samarāravaṃ vistareṇa viśinaṣṭi
piṇḍagraheṇa
nabhasi
N17: na(ra)*bha*si
bhūbhāga
N17: bhū⟨t⟩[bh]āga
iva kuṭṭimam /
muṣṭigrāhyo mahāmeghamantharodarapīvaraḥ //
samarāravaḥ kathambhūtaḥ | nabhasi piṇḍagraheṇa muṣṭigrāhyaḥ | kim iva | kuṭṭimam iva | yathā kuṭṭimam bhūbhāge piṇḍagraheṇa muṣṭigrāhyam bhavati | tathety arthaḥ ||
prathamāpātasampiṣṭaśastraśailaraṭattaṭaḥ /
sphuṭaddhṛdayaniḥsattvakarkaśākrandaghargharaḥ //
prathamāpāta eva sampiṣṭāḥ ye śastrabhūtāḥ śailāḥ | taiḥ raṭantaḥ taṭāḥ yasya | saḥ | sphuṭaddhṛdayāḥ ye niḥsattvāḥ dhairyarahitāḥ | teṣāṃ yaḥ karkaśākrandaḥ | tena ghargharaḥ ghargharaśabdayuktaḥ ||
pralayapratyayollāsikalpābhrāravabṛṃhaṇaḥ /
dvādaśādityasaṅghaṭṭadravatkāñcanasannibhaḥ
N17: °āditya(ānāṃ yaḥ)saṅghaṭ⟨ṭh⟩[ṭ]a°
//
pralayapratyaye pralayasamaye | ullāsī yaḥ kalpābhrāravaḥ | tadvat bṛṃhaṇaṃ yasya | saḥ | dvādaśādityānāṃ yaḥ saṅghaṭṭaḥ kalpānte anyoḥnyaṃ saṅghaṭṭanam | tena dravat yat kāñcanam | tena sannibhaḥ | avicchinnapravāhatvena tulya ity arthaḥ ||
brahmāṇḍakuḍyasaṅghaṭṭāt
parāvṛtyāvaniṃ
N17: °vṛt⟨t⟩yā°
gataḥ /
mahāsrotaḥpayaḥpūraḥ setvāhata ivākaram //
punaḥ kathambhūtaḥ |
brahmāṇḍakuḍyasaṅghaṭṭāt
N17: °ghaṭ[ṭ]āt
parāvṛtya
N17: °vṛt⟨t⟩ya
avaniṃ gataḥ | ka iva | mahāsrotaḥpayaḥpūra iva | yathā saḥ setvāhataḥ san ākaram utpattisthānaṃ gacchati | tathety arthaḥ ||
calatsapakṣaśailendrapakṣavātabaladhvaniḥ /
kaṭhināpūraṇoḍḍīnasphuṭaśailendrakandharaḥ
N17: °kan⟨d⟩[dh]araḥ. Vgl. Schmidt, Nachtr. sowie MṬ (IV) 26,48d.
//
calantaḥ ye
sapakṣāḥ
N17: sa*pa*°
śailendrāḥ | teṣāṃ yaḥ pakṣavātaḥ | tena yaḥ baladhvaniḥ balayuktaḥ śabdaḥ | tadrūpaḥ | kaṭhinaiḥ kāṭhinyayuktair āyudhair | āpūraṇena
uḍḍīnāḥ
N17: °n⟨a⟩[ā]ḥ
sphuṭaṃ śailendrakandharāḥ yasya | saḥ ||
mandaroddhūtadugdhābdhisaṅkṣobhasadṛśāṃśakaḥ /
pratiśrudghuṅghumāsphoṭaghaṭitadvīpajantubhūḥ
N17: °ghaṭ⟨ṭ⟩ita°
//
mandaroddhūtaś cāsau dugdhābdhiḥ
ca
N17: °ābdhiḥ [ca]
| tasya yaḥ saṅkṣobhaḥ | tena
sadṛśāḥ
N17: ⟨m⟩[s]adṛśāḥ
aṃśāḥ bhāgāḥ yasya | saḥ | pratiśrudrūpo yaḥ ghuṅghumaśabdānuvedhaḥ | tena ghaṭitāḥ melitāḥ | dvīpāś ca jantubhuvaś ca | yena | saḥ ||
senayoḥ kruddhayor āsīd yuddham uddhatadānavam /
niṣpiṣṭanagaragrāmagirikānanamānavam //
tayoḥ senayoḥ yuddham āsīt | kathambhūtam ity apekṣāyāṃ yuddhaṃ vistareṇa viśinaṣṭi uddhatetyādi ||
mahāhetiśatacchinnadānavācalapūrṇadik /
anyoḥnyahatahetyadricūrṇapūrṇāmbarodaram //
mahāhetīnāṃ yāni śatāni | taiḥ chinnāḥ ye dānavācalāḥ | taiḥ pūrṇāḥ diśaḥ yasya | tat ||
bhusuṇḍīmaṇḍalāsphoṭasphuṭanmeruśiraḥśatam /
śaramārutanirlūnadaityadevāsurāmbujam //
āsphoṭaḥ tāḍanam | śareti | mārutena ca ambujāni lūyante ||
cakrāvartaśatabhrāntadevadaityajarattṛṇam /
senāpravāhakallolavalanāvalitāmbaram //
cakrāṇām āyudhaviśeṣāṇām | ye āvartāḥ bhramaṇāni | teṣāṃ yāni śatāni | teṣu bhrāntāḥ cakrabhramayuktāḥ | devadaityā eva jarattṛṇaṃ yatra | tat | senāpravāhānāṃ ye kallolāḥ vyūharūpāḥ kallolāḥ | teṣāṃ yā valanāḥ valganāḥ | tābhiḥ valitaṃ vṛttam | ambaraṃ yasya | tat ||
hetyadripātaniṣpiṣṭapatadvaimānikavrajam /
hastānītābdhivāryoghaplāvitavyomapattanam
N17: °vāry(e)*o*gha°
//
plāvitam īritam ||
vahanmahāstrāvartāsiśūlaśaktinadīśatam /
śailapakṣodbhaṭāsphoṭajaḍabrahmāṇḍamaṇḍalam //
mahāstrāṇy eva cakrāṇy evāvartāḥ yeṣām | tāni mahāstrāvartāni | vahanti mahāstrāvartāni asiśūlaśaktinadīśatāni yasmin | tat | āsphoṭaḥ saśabdaṃ tāḍanam | tena jaḍam śabdaśravaṇaśaktirahitam ||
daityapārṣṇiprahāraughapatallokeśapattanam
N17: °pat[t]anam mit Ś1;Ś3
/
nārīhalahalārāvaravatkanakamandiram //
halahaleti śabdānukaraṇam ||
luṭhaddaityācaloddhūtamattārṇavajalādribhiḥ /
dhautaraktanabho yodhamuktanādadravadvrajam //
luṭhantaḥ patantaḥ | ye daityā evācalāḥ | tair uddhūtāḥ ye mattārṇavāḥ | teṣāṃ ye jalādrayaḥ mahormayaḥ | taiḥ kṛtvā dhautaṃ raktanabhaḥ raktayuktaṃ nabhaḥ yasya | tat | yodhaiḥ muktaḥ yaḥ mahānādaḥ siṃhanādaḥ | tena dravantaḥ dhāvantaḥ | vrajāḥ arthāt dīnasamūhāḥ yatra | tat ||
lokapānekapāmbhodacchannacchannāryamānvitam /
punaḥ surāsuroddyotair dṛṣṭasainyakulākulam //
lokapānām lokeśānām | ye anekapāḥ hastinaḥ | te evāmbhodāḥ meghāḥ | taiḥ channacchannaḥ atiśayenāvṛtaḥ | yaḥ aryamā sūryaḥ | tenānvitam | tarhi tatra tair anyoḥnyaṃ kathaṃ dṛṣṭam ity | atrāha punar iti | punaḥ pakṣāntare | surāsurāṇāṃ ye uddyotāḥ śarīraprakāśāḥ | taiḥ kṛtvā dṛṣṭaṃ yat sainyakulam sainyasamūhaḥ | tenākulam nirbharam ||
sapakṣaparvatākāradānavādrigamāgamaiḥ /
vahatpacapacāśabdabhūribhākkarabhīṣaṇam
N17: °bhā⟨ṅ(k)k*ā*ra⟩[bhākkara]°, mit MṬ. Ś1;Ś3: bhāṅkāra°
//
pacapaceti śabdānukaraṇam | bhākkareti ca ||
āyudhādrivibhinnogradaityaparvatanirjharaiḥ /
raktair aruṇitāśeṣavasudhārṇavaparvatam //
spaṣṭam ||
utsannarāṣṭranagaravipinagrāmagahvaraiḥ /
dhṛtāsaṅkhyāsurebhāśvamanuṣyarathaparvatam //
utsannāḥ vinaṣṭāḥ | ye
rāṣṭranagaravipinagrāmāḥ
N17: rāṣṭ[r]a°
| teṣāṃ gahvaraiḥ randhrarūpaiḥ madhyabhāgaiḥ | dhṛtāḥ asaṅkhyāḥ asurebhāśvamanuṣyarathaparvatāḥ yasya | tat ||
sutālottālanārācarājirecitacāraṇam /
muṣṭiprahārapiṣṭāṃsamattairāvaṇavāraṇam //
sutālavat uttālāḥ ye nārācāḥ | teṣāṃ yā rājiḥ | tayā recitāḥ rahitāḥ | cāraṇāḥ devaviśeṣāḥ yasya | tat ||
kalpābhrapaṭalāsāradhārādalitaparvatam
N17: kal[p]ā° mit Ś1;Ś3
/
mahāśaniviniṣpeṣapiṣṭoḍḍīnakulācalam //
āsāraḥ śilāmayo ḥtra jñeyaḥ ||
kupitāgnijvalajjvālājālair jvalitadānavam /
ekāñjalipuṭānītasamudrotsāditānalam //
utsāditaḥ nirvāpitaḥ ||
cāndraśaityādisambhāraśilīkṛtamahājalam /
vanavyūhendhanāgnyarcirdrāvitāmbuśiloccayam //
śītena hi jalam pāṣāṇībhavati | vaneti parvatāḥ api vigalanti smety arthaḥ ||
astranirmitadurvāratamaḥkalpāntarātrikam /
māyāsūryagaṇoddyotapītātanutamaḥpaṭam //
spaṣṭam ||
māyāgnivarṣanipatatkalpāntagaṇavarṣaṇam
N17: °rṣa(mava)nipa°
/
saśīkārāgnipavanaśastrasaṅghaṭṭakarṣaṇam //
māyāgnivarṣeṇa nipatatkalpāntagaṇavat varṣaṇam yatra | tat | saśīkārau śīkāraśabdayuktau | agnipavanau yatra | tat | tādṛśaḥ yaḥ śastrasaṅghaṭṭaḥ | tena karṣaṇam devāsurakarṣaṇam yatra | tat ||
vajravarṣavinirdhūtaśailavarṣāstrasambhavam /
nidrābodhāstrayuddhāḍhyaṃ savarṣāvagrahāstrakam //
vajravarṣeṇa vinirdhūtaḥ śailavarṣarūpāṇām astrāṇāṃ sambhavaḥ yatra | tat | nidrābodhakārīṇi astrāṇi nidrābodhāstrāṇi | taiḥ yad yuddham | tenāḍhyam | varṣāvagrahakārīṇi astrāṇi
varṣāvagrahāstrāṇi
N17: °hā*strā*ṇi
| saha taiḥ vartate iti tādṛśam ||
vahatkrakacavṛkṣāstraṃ jalāgnyastraraṇānvitam /
brahmāstrayuddhaviṣamaṃ tamastejoḥstraśāritam //
śāritam citrīkṛtam ||
astrodgīrṇāyudhānekanīrandhrasakalāmbaram /
śilāvarṣāstravalitaṃ vahnivarṣāstrabhāsuram //
astrārtham brahmāstrādyartham | udgīrṇāni tyaktāni | yāni āyudhānekāni āyudhasamūhāḥ | taiḥ nīrandhraṃ sakalāmbaraṃ yat | tat ||
patākāmṛṣṭaśaśakaiś cakracītkāragarjitaiḥ /
muhūrtena rathair laṅghitodayāstamayācalam //
patākābhiḥ mṛṣṭaḥ śaśakaḥ arthāt candraśaśaḥ yais | taiḥ ||
vajraprahārāviratamriyamāṇamahāsuram /
śukrāmaramahāvidyājāyamānāparāsuram //
amaramahāvidyā sañjīvinī vidyā | devānāṃ tu svayam eva maraṇaṃ nāsti | amaratvāt iti teṣām maraṇaṃ vyathā eva jñeyam ||
śubhagrahamahāketupālitānām itas tataḥ /
utpātamaṅgalaughānāṃ yuddhair uddhatakandharam //
śubhagrahāḥ maṅgalāni pālayanti | ketuḥ upalakṣaṇam pāpagrahāṇām | pāpagrahāḥ hi utpātān pālayanti ||
sādrikhorvīsamudradyu jagad rudhiravāribhiḥ /
phullaikakiṃśukavanaṃ kurvad durvāravairataḥ //
punaḥ kathambhūtam | durvāravairataḥ jagat rudhiravāribhiḥ kṛtvā phullaikakiṃśukavanaṃ
kurvat
N17: ku[r]°
| jagat kathambhūtam | sādrikhorvīsamudradyu parvatākāśabhūmisamudrasvargasahitam ||
parvatapratimāsaṅkhyaśavapūrṇamahārṇavam /
samagrataruśākhāṃsalambalolamahāśavam //
mahārṇavā
atra
N17: °vā *a*tra
raktasya jñeyāḥ ||
nīyamānaiḥ
svavātāktaiḥ
N17: °ā⟨ṃ⟩ktaiḥ
pakṣapuṣpalasatphalaiḥ /
tālottālaiḥ
śaravrātavanair
N17: °va⟨t⟩[n]air
vyāptanabhastalam //
vātenāktaiḥ preritaiḥ |
pakṣapuṣpāṇi
N17: °pā⟨n⟩[ṇ]i
ca tāni
lasatphalāni
N17: (sa)lasat°
ca | phalam atra śalyaṃ jñeyam ||
parvatapratimāsaṅkhyakabandhavanabāhubhiḥ /
nṛtyadbhiḥ patitāmbhodavimānasuratārakam //
patitāḥ ambhodavimānasuratārakāḥ yasya | tat ||
śaraśaktigadāprāsapaṭṭisaprotaparvatam /
lokasaptakavibhraṣṭakuḍyakhaṇḍācitāmbaram //
lokasaptakasya kuḍyāny apatann iti bhāvaḥ ||
anāratarasanmattakalpābhradṛḍhadundubhi /
pṛṣṭhaśabdaśravonnādapātālatalavāraṇam
N17: pṛṣ⟨ṭ⟩[ṭh]a°
//
pṛṣṭhaśabdasya
N17: pṛṣ⟨ṭ⟩[ṭh]a°
yaḥ śravaḥ śravaṇam | tenonnādāḥ pātālatalavāraṇāḥ yatra | tat ||
vināyakakarākṛṣṭadīrghadānavaparvatam /
ekadiktaṭaniḥspandasiddhasādhyamarudgaṇam //
spaṣṭam ||
palāyamānagandharvakinnarāmaracāraṇam /
śavībhūtakṣatakṣīṇapatadgandharvanāyakam //
spaṣṭam ||
kiñcillabdhajayaprāyadaityadānavamaṇḍalam /
dūyamānasurānīkam
N17: °rā*nī*kam
ekāntodvignavāsavam //
spaṣṭam ||
uttarāśāmiladvahniraktahetivṛhatprabham /
pratikṣaṇaṃ
lasaddāhaprakāśatimirolbaṇam
N17: °ol⟨l⟩ba°
//
uttarāśayā uttaradiśā | milan yaḥ vahniḥ | tena raktā hetīnāṃ vṛhatyaḥ prabhāḥ yatra | tat | devamandiradāhottho ḥtra vahnir jñeyaḥ | pratikṣaṇam kṣaṇe kṣaṇe | lasan yaḥ dāhaḥ gṛhadāhaḥ | tena ye prakāśatimire | tābhyām
ulbaṇam
N17: *lasan → u⟨llv⟩[lb]aṇam*
| timiram atra dhūmakṛtaṃ jñeyam ||
sargāntaślokena samīracalanaṃ kathayati
vavur aśaninipātapiṇḍitāṅgā dalitaśilāśakalā diśām mukheṣu /
pralayasamayasūcakāḥ surāṇām urutaraghargharaghasmarāḥ samīrāḥ //
samīrāḥ vātāḥ | diśām mukheṣu vavuḥ vānti sma | kathambhūtāḥ | aśanīnāṃ yaḥ nipātaḥ | tena
piṇḍitāny
N17: piṇḍ⟨a⟩[i]tā°
aṅgāni yeṣām | tādṛśāḥ | aśaninipātenaikatra militā ity arthaḥ | ata eva dalitāḥ śilāśakalāḥ yaiḥ | te tādṛśāḥ | urutaraḥ yaḥ ghargharaḥ ghargharaśabdaḥ | tena
ghasmarāḥ
N17: °r*ā*ḥ
śabdāntaragrāsakāriṇa ity arthaḥ | iti śivam ||
iti bhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ sthitiprakaraṇe
ṣaḍviṃśaḥ
N17: °viṃśa⟨ti⟩ḥ
sargaḥ ||
tataḥ kiṃ sampannam ity | atrāha
tasmiṃs tadā vartamāne ghore samarasambhrame /
devāsuraśarīreṣu patatsv adridaleṣv iva //
vahatsv abhrapravāheṣu gaṅgāpūreṣv ivāmbarāt /
dāmni veṣṭitadevaughe muktakṣveḍāghanārave //
vyāle nijakarākṛṣṭipiṣṭasarvasurālaye /
kaṭe kaṭhinasaṃrambhasaṅgarācchāditāmare //
airāvaṇe kṣīṇamade palāyanaparāyaṇe /
pravṛddhe dānavānīke madhyāhna iva bhāskare //
pātitāṅgāyudhārdhāni prasravadrudhirāṇi ca /
payāṃsīva visetūni devasainyāni dudruvuḥ //
pātitāni arthāt asuraiḥ bhūmau pātitāni | aṅgānām āyudhānāṃ cārdhāni yeṣām | tāni cchinnāṅgāni cchinnāyudhāni ceti yāvat | ata eva prasravat rudhiraṃ yeṣām | tānīti tādṛśāni devasainyāni dudruvuḥ bhayena drutāni | kānīva | visetūni payāṃsīva | kasmin sati | tasminn ityādi | dāmni dāmākhye mahāsure | kaṭhinasaṃrambhaṃ yat saṅgaram saṅgrāmaḥ | tatra ācchāditāḥ amarāḥ yena | tādṛśe sati | kulakam ||
dāmavyālakaṭās tāni ciram antarhitāny api /
anujagmur lasannādam indhanānīva pāvakāḥ //
tāni devasainyāni | anujagmuḥ paścād dhāvanti sma |
antarhitānām
N17: a[n]tar°
anugamanaṃ na yuktam ity apiśabdo dyotayati ||
anviṣṭān api yatnena
nālabhantāsurāḥ
N17: °ntā*surāḥ*
surān /
ghanajālavanoḍḍīnān
N17: °oḍḍīnā⟨s⟩[n]
siṃhā hariṇakān iva //
spaṣṭam ||
alabdheṣv amaraugheṣu dāmavyālakaṭās tadā /
jagmuḥ pātālakośasthaṃ prabhum pramuditāśayāḥ //
prabhuṃ śambaram ||
atha devā viṣaṇṇās te kṣaṇam āśvasya vai yayuḥ /
jayopāyāya vijitā brahmāṇam amitaujasam //
viṣaṇṇāḥ mūrchitāḥ | āśvasya cetanāṃ labdhvā ||
teṣām
āvirabhūd
N17: *ā*vir°
brahmā
raktaraktānanaśriyām
N17: *rakta*raktā°
/
sāyaṃ raktīkṛtāmbūnām abdhīnām iva candramāḥ //
raktena rudhireṇa | raktam ānanaṃ yeṣām | te | tādṛśānām | sāyam sāyaṃsandhyayety arthaḥ | candramaso vā raktīkaraṇe kartṛtvaṃ jñeyam | udayakāle tasya raktatvāt | tadā sāyam sāyaṃsamaya ity arthaḥ ||
praṇamya te surās tasmai tam arthaṃ śambareritam /
samyak prakathayām āsur dāmavyālakaṭakramam //
te surāḥ śambareritam śambaraprādurbhāvitam | tam dāmavyālakaṭakramam artham dāmādikramākhyaṃ vastu | praṇamya
tasmai
N17: *tasmai*
| samyak prakathayām āsuḥ ||
tam ākarṇyākhilam brahmā vicārya ca vicāravit /
uvācedaṃ surānīkam āśvāsanakaraṃ vacaḥ //
tam dāmavyālakaṭakramam | surānīkam devasainyam ||
brahmā kathayati
hanta varṣasahasrānte śambareṇa hareḥ kramāt /
martavyam amareśasya tāvat kālam pratīkṣyatām //
hanta kaṣṭe | śambareṇa kartrā | varṣasahasrānte amareśasya hareḥ viṣṇoḥ | kramāt yuddhākhyāt kramāt | martavyam maraṇīyam | tāvat kālam asau na mariṣyatīti bhāvaḥ | yuṣmābhiḥ tāvat kālam pratīkṣyatām ||
nanu tarhi tāvat kālam bādhāṃ kurvataḥ dāmādīn kiṃ kurma ity | atrāha
dāmavyālakaṭān etān adya tv amarasattamāḥ /
yodhayantaḥ palāyadhvam māyāyuddhena dānavān //
he amarasattamāḥ | yūyam etān dāmavyālakaṭān dānavān māyāyuddhena yodhayantaḥ yuddhaṃ kārayantaḥ santaḥ | palāyadhvam ||
nanu asmatpalāyanena kim eṣāṃ setsyatīty | atrāha
yuddhābhyāsavaśād eṣām makurāṇām ivāśaye /
ahaṅkāracamatkāraḥ pratibimbam upaiṣyati //
eṣām dāmādīnām | ahaṅkāracamatkāraḥ vayaṃ yuddhe jayinaḥ smaḥ ity evaṃrūpo ḥhambhāvāsvādaḥ | āśaye manasi | pratibimbam upaiṣyati ||
nanu tato ḥpi kiṃ setsyatīty | atrāha
gṛhītavāsanās tv ete dāmavyālakaṭāḥ
surāḥ
Ś1 gloss.: he
/
sujayā vo bhaviṣyanti jālalagnāḥ khagā iva //
vāsanāyā eva vakṣyamānanayena vaivaśyakāritvāt ||
nanv adya kathaṃ na jetuṃ śakyā ete ity | atrāha
adya tv avāsanā ete sukhaduḥkhavivarjitāḥ /
dhairyeṇārīn
N17: °rī⟨r⟩[n]
vinighnanto devadurjayatāṃ gatāḥ //
tu pakṣāntare |
adya
N17: *adya*
avāsanāḥ ahaṃvāsanārahitāḥ | ata eva sukhaduḥkhavivarjitāḥ | ata eva dhairyeṇa arīn vinighnantaḥ | devadurjayatām yuṣmaddurjayatām iti yāvat | gatāḥ | sukhādirahito hi bhītirahitatvād durjayo bhavati ||
nanu
vāsanayā
N17: °n(ā)a*yā*
katham ete vaśyā bhaviṣyantīty | atrāha
vāsanātantubaddhā ye āśāpāśavaśīkṛtāḥ /
vaśyatāṃ yānti te loke rajjubaddhāḥ khagā iva //
ye vāsanātantubaddhā ahaṃvāsanātantubaddhāḥ | bhavanti | te āśāpāśavaśīkṛtāḥ santaḥ | loke vaśyā bhavanti | te ke iva | rajjubaddhāḥ khagā iva | ayam bhāvaḥ | puruṣaḥ antaḥsthitayāhaṃvāsanayā mamedam bhavatv etan mā bhavatv ity evaṃrūpayāśayāviṣṭo bhavati | tayā ca dainyaṃ gacchati | tena parasya vaśyo bhavatīti ||
nanu vāsanārahitāḥ kathaṃ durjayā bhavantīty | atrāha
ye hi nirvāsanā dhīrāḥ sarvatrāsaktabuddhayaḥ /
na
hṛṣyanti
N17: h⟨yā⟩[ṛ]ṣ°
na kupyanti durjayās te mahādhiyaḥ //
sarvatra heye upādeye vā | asaktā rāgadveṣarūpayā āsaktyā rahitā | buddhiḥ yeṣām | tādṛśāḥ | upādeyarāgena heyadveṣeṇaiva ca puruṣaḥ jeyo bhavati | anyathā viditanayāḥ rājānaḥ dravyadānena śatrūn jetuṃ na yateran | tadabhāve tu svaśarīre ḥpi rāgarahitaḥ puruṣaḥ na kenāpi jetuṃ śakyate iti bhāvaḥ | dveṣasyāsaktitvam āsaktyutpādakatvena jñeyam | dveṣeṇa hi heyān nivṛttaḥ puruṣaḥ upādeye dṛḍhataraṃ rāgāparaparyāyāsaktiyukto bhavati ||
yasyāntarvāsanārajjvā
granthibandhaḥ
N17: gra⟨ṅkti⟩[nthi]°; Ś1, Ś3: granthi°
śarīriṇaḥ /
mahān api bahujño ḥpi sa bālenāpi jīyate //
anyathā bāleṣv api dhanāḍhyeṣu vidyāvayovṛddhāḥ praṇāmaṃ na kuryur iti bhāvaḥ ||
ayaṃ so ḥham idaṃ me tad ity ākalitakalpanaḥ /
āpadām pātratām eti payasām iva sāgaraḥ //
ākalitā
ā
N17: °tā [ā] sam°
samantāt dhṛtā | kalpanā saṅkalpaḥ yena | saḥ | āpadām mamaitad bhavatv etan mā bhavatv ity evaṃrūpāṇām ||
iyanmātraparicchinno yenātmā bhavya bhāvitaḥ /
sa sarvajño ḥpi sarvatra parāṃ kṛpaṇatāṃ gataḥ //
he bhavya he indra | yena ātmā svasvarūpam | iyanmātraparicchinnaḥ | iyanmātraṃ cāsau dehādimātrarūpaś cāsau | ata eva paricchinnaś ceti tādṛśaḥ | bhāvitaḥ bhāvanāviṣayīkṛtaḥ | saḥ puruṣaḥ | sarvajñaḥ api sarvatra parāṃ niratiśayām | kṛpaṇatām dīnatām | gataḥ gacchatīty arthaḥ | dehaniṣṭho hi dehahitam icchann avaśyam eva kṛpaṇatām eti ||
anantasyāprameyasya yeneyattā prakalpitā /
ātmatattvasya tenātmā
svātmanaivāvaśīkṛtaḥ
N17: °t⟨ā⟩[a]ḥ
//
anantasyāntasākṣitvena sthitatvāt tadrahitasya | aprameyasya kevalam pramātṛrūpeṇa sthitatvāt prameyatām
aspṛśamānasya
Sic!
| ātmatattvasya | yena iyattā dehāvacchinnatvākhyam iyanmātratvam | prakalpitā kalpanayā bhāvitā | tenājñāninā | svātmanaiva
ātmāvaśīkṛtaḥ
N17: °t(ā)aḥ
| avaśyambhāvi hi dehāvacchinnasya bhogavaivaśyam ||
nanu katham etad astīty | atrāha
ātmano vyatiriktaṃ yat kiñcid asti jagattraye /
tatropādeyabhāvena baddhā bhavati bhāvanā //
*
N17: (bhayata iti śeṣaḥ yataḥ) ātmanaḥ
ātmanaḥ paricchinnatvena bhāvitasyātmanaḥ | yat kiñcit
vyatiriktam
N17: [vya]ti°
| bhāvitam iti śeṣaḥ |
bhāvitam
N17: bhāvita⟨p⟩[m]
asti | tatra aprāptatvābhimānena utpannena upādeyabhāvena upādeyatayā | bhāvanā baddhā bhavati | bhāvanābandhasyaiva ca vaivaśyam iti nāmeti bhāvaḥ ||
bhāvanābandhasya vaivaśyeti nāmayuktatākāri duḥkhakāraṇatvaṃ kathayati
āsthāmātram anantānāṃ duḥkhānāṃ kāraṇaṃ viduḥ /
anāsthāmātram abhitaḥ sukhānāṃ kāraṇaṃ
viduḥ
N17: *anā° → viduḥ*
//
āsthāmātram bhāvanābandhamātram ||
sāmānyena samarthanaṃ kṛtvā viśeṣaṃ smarati
dāmavyālakaṭā yāvad anāsthā bhāvasaṃsthitau /
tāvan na nāma jeyā vo maṣakāṇām ivānilāḥ //
anāsthāḥ āsthārahitāḥ | bhāvasaṃsthitau dehādipadārthasaṃsthitau ||
antarvāsanayā jantur dīnatām anuyātayā /
jito bhavaty anyathā tu maṣako ḥpy amarācalaḥ //
anyathā vāsanārāhitye ||
vidyate vāsanā yatra tatra cāyāti dīnatā /
guṇāguṇānuviddhatvaṃ sato dṛṣṭaṃ hi nāsataḥ //
yatra ca vāsanā vidyate tatra dīnatā āyāti | pādapūraṇārthaḥ caśabdaḥ | hi yasmāt | guṇāguṇānuviddhatvam dīnatāpādakaṃ hitāhitānubandhitvam | sataḥ vāsanayāhitadehasattākasya | dṛṣṭam | asataḥ vāsanārāhityena śuddhacinmātrarūpatayāsatkalpasya | na dṛṣṭam ||
phalitam āha
ayaṃ so ḥham mamedaṃ cety evam antaḥ svavāsanām /
yathā dāmādayaḥ śakra bhāvayanti tathā kuru //
ata iti śeṣaḥ | he śakra | yathā dāmādayaḥ ayaṃ so ḥham mamedaṃ cety evaṃrūpāṃ svavāsanām ahaṅkāravāsanām | antaḥ manasi | bhāvayanti vikalpayanti | tathā kuru | tataḥ jeyā bhaviṣyantīti bhāvaḥ ||
nanu kathaṃ na te mama jeyā bhaviṣyantīty | atrāha
yā yā janasya vipado bhāvābhāvadaśāś ca yāḥ /
tṛṣṇākarañjavallyās
N17: °lly⟨a⟩[ā]s
tā
mañjaryaḥ
N17: °rya[ḥ]
kaṭukomalāḥ //
tṛṣṇā eva duḥkhakāritvāt
kaṇṭakavallī
N17: kaṇ⟨ṭha⟩[ṭa]ka°
| tasyāḥ ||
vāsanātantubaddho ḥyaṃ
loko
N17: lok⟨e⟩[o]; Ś1, Ś3: loko
viparivartate /
sā suvṛddhātiduḥkhāya sukhāyocchedam āgatā //
viparivartate vaiparītyam bhajati | sā vāsanā | ucchedam nāśam ||
dhīro ḥpy atibahujño ḥpi kulajo ḥpi mahān api /
tṛṣṇayā badhyate jantuḥ siṃhaḥ śṛṅkhalayā yathā //
badhyate vivaśaḥ kriyate | tṛṣṇāgrasto hi sphuṭam eva vivaśo bhavati ||
dehapādapasaṃsthasya hṛdayālayaśāyinaḥ /
tṛṣṇācittakhagasyāsya vāgurā parikalpitā //
spaṣṭam ||
dīno vāsanayā lokaḥ kṛtāntenāpakṛṣyate /
rajjveva bālena khago vivaśo ḥniśam ucchvasan //
kṛtāntena mamatārūpeṇa yamena |
mamatāyā
N17: mamatāyā⟨yā⟩
eva śrīvyāsena kṛtāntatvābhidhānāt
Vgl. MBh XIV 13,3-7. Vgl. auch M°V I 130 (Hanneder 1998: 80f; 183).
||
alam āyudhabhāreṇa saṅgarabhramaṇena ca /
vāsanāṃ saviparyāsāṃ yuktyaiva tvaṃ ripoḥ kuru //
saviparyāsām viparyāsayuktām | ripoḥ dāmāditrayarūpasya | āyudhādibhiḥ tava na kiñcid api setsyatīti bhāvaḥ ||
antar akṣubhite dhairye ripor amaranāyakāḥ /
na śastrāṇi na śāstrāṇi na cāstrāṇi jayanti vaḥ //
akṣubhite vāsanārāhityena kṣobharahite sati ||
dāmavyālakaṭās tv ete yuddhābhyāsavaśena ca /
ahaṅkāramayīm antas te grahīṣyanti vāsanām //
ahaṅkāramayīm vayaṃ yotsyāma ity evaṃrūpām ||
yadi te yantrapuruṣāḥ śambareṇa vinirmitāḥ /
vāsanāṃ nāśrayiṣyanti yāsyanti tad
ajayyatām
N17: °ja(y)*yy*a°
//
yantrapuruṣāḥ anusandhānarahitā iti yāvat ||
tat tāvad yuktiyuddhena tān prabodhayatāmarāḥ /
yāvad abhyāsavaśato bhaviṣyanti savāsanāḥ //
prabodhayata vāsanāyuktān kuruta ||
tato vadhyā bhaviṣyanti bhavatām baddhabhāvanāḥ /
tṛṣṇāprotāśayā loke na kecana
napelavāḥ
N17: lok⟨o⟩[e] na kecana [na]pelavāḥ; Ś1, Ś3: loke na kecana napelavāḥ. Zu anderweitigem Gebrauch von na-Samāsas vgl. auch MṬ (I) 30,7.
//
nanu yadi kadācit tato ḥpi vadhyā na bhaviṣyanti tataḥ kiṃ kāryam ity | atrāha tṛṣṇeti | tṛṣṇāprotāśayāḥ tṛṣṇānuviddhamanasaḥ |
pelavāḥ
N17: pe⟨valāḥ⟩[lavāḥ]
dīnāḥ | tṛṣṇāgrastāḥ sarve eva pelavā bhavanti | ataḥ te ḥpi bhaviṣyanty eveti bhāvaḥ ||
sargāntaślokena brahmavākyaṃ samāpayati
samaviṣamam idaṃ jagat samagraṃ samupagataṃ sthiratāṃ svavāsanātaḥ /
calati ca laharībharo yathābdhāv ata iha saiva cikitsyatām prayātā //
samaviṣamam sukhaduḥkhamayam | idam anubhūyamānam | samagraṃ jagat | svavāsanātaḥ ahaṅkāravāsanātaḥ | sthiratāṃ samupāgatam | sā vāsanā | iha loke | calati ca sphulati ca | ka iva | laharībhara iva | yathā laharībharaḥ abdhau samudre | calati | tathety arthaḥ | ataḥ sā vāsanā eva | cikitsyatām cikitsāyogyatām | prayātā bhavatīti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ sthitiprakaraṇe saptaviṃśaḥ sargaḥ ||
brahmaṇaḥ antardhānaṃ kathayati
ity uktvā bhagavān devas tatraivāntardhim āyayau /
velāvanataṭe śabdaṃ kṛtvevāmbutaraṅgakaḥ //
tatraiva tasmin sthāna eva | na tv anyatra gatvā | antardhim vyavadhānam ||
surās tv ākarṇya tadvākyaṃ jagmuḥ svām abhito diśam /
kamalāmodam ādāya vanamālām ivānilāḥ //
spaṣṭam ||
dināni katicit sveṣu kānteṣu sthirakāntiṣu /
dvirephā
N17: °ph*ā*
iva padmeṣu mandireṣu viśaśramuḥ //
spaṣṭam ||
kañcit kālaṃ samāsādya svātmodayakaraṃ śubham /
cakrur dundubhinirghoṣam pralayābhraravopamam //
spaṣṭam ||
atha daityaiḥ saha vyomni taiḥ pātālatalotthitaiḥ /
kālakṣepakaraṃ ghoram punar
yuddham
N17: y[u]d°
avartata //
kālakṣepakaram na tu śambaravadhakāri | tanmaraṇasya varṣasahasrānte brahmaṇā proktatvāt ity
arthaḥ
N17: °kṣepaka*ram → ity arthaḥ*
| devānām
iti
N17: i*ti*
śeṣaḥ | samavartata samabhavat ||
vavur asiśaraśaktimudgaraughā musulagadāparaśūgracakrasaṅghāḥ /
aśanigiriśilāhutāśavṛkṣā ahigaruḍādimukhāni
cāyudhāni
N17: °dhāni (ca)
//
kīdṛśaṃ yuddhaṃ samavartatety apekṣāyām āha vavur iti | vavuḥ vānti sma | devadaityavisṛṣṭā iti śeṣaḥ ||
māyākṛtāyudhamahāmbughanapravāhā kṣipram prati pratidiśam parinirjagāma /
pāṣāṇaparvatamahītaṭavṛkṣalakṣa- kṣubdhāmbupūraghanaghoṣavatī nadī drāk //
māyākṛtaḥ
N17: °kṛta[ḥ]
rākṣasaiḥ māyayā sampāditaḥ |
āyudhamahāmbunaḥ
N17: āyu(dha)dha°
āyudhayuktasya mahājalasya | ghanaḥ pravāhaḥ yasyāḥ | sā | tathā
pāṣāṇaparvataṃ
N17: °parv[at]aṃ. Konstruktion unklar.
kṣipram prati kṣipraṃ kṣipram | mahītaṭavṛkṣāṇāṃ lakṣeṣu kṣubdhaḥ sañcaraṇaśīlaḥ | yaḥ
ambupūraḥ
N17: ⟨j⟩ambu°
āyudhayuktaḥ
N17: āyu*dha*°
ambupūraḥ | tena ghanaḥ ghoṣaḥ vidyate yasyāḥ | sā | tādṛśī nadī āyudhamayī nadī | drāk śīghram |
pratidiśaṃ
N17: °śaṃ (śīghram)
nirjagāma nirgatā ||
kena pratidiśaṃ nirjagāmeti karaṇāpekṣāyāṃ saviśeṣaṇam āha
madhyapravāhavahadulmukaśūlaśaila-
prāsāsikuntaśaratomaramudgareṇa
N17: °āsi⟨ktaṃ⟩[kun]ta°
/
gaṅgopamāmbuvalitāmaramandireṇa sarvāsu dikṣv aśanivarṣaṇakarṣaṇena //
aśaniyuktaṃ varṣaṇam aśanivarṣaṇam | tena yat karṣaṇam diśaḥ prati nayanam | tena kṛtvā nirjagāmeti pūrveṇa sambandhaḥ | varṣeṇa hi nadyaḥ diśaḥ vyāpnuvanti | aśanivarṣaṇakarṣaṇena kathambhūtena | madhye pravāheṇa vahanti ulmukaśūlaśailaprāsāsikuntaśaratomaramudgarāṇi yatra | tat | tādṛśena | punaḥ kathambhūtena | sarvāsu
dikṣu
N17: °kṣ⟨va⟩[ṣu]
gaṅgopamaṃ yat ambu | tena valitāni amaramandirāṇi yena | tat | tādṛśena ||
*
N17: (prahārāṇāṃ dāne grahaṇe ca samarthāpīti yāvat) pṛthvyādi°
pṛthvyādidāruṇaśarīramayī prahāra- dānagrahe gaganaraśmiśarīrikaiva /
yā yopaśāmyati surāsurasiddhasenā māyākṛtā punar udeti rasena saiva //
yā yā | prahārāṇāṃ dānagrahe pṛthvyādivat dāruṇaṃ yat śarīram | tanmayī api | prahārāṇāṃ dāne grahaṇe ca samarthāpīti yāvat | paramārthataḥ māyārūpatvāt gaganasya yā raśmiḥ | śūnyam iti yāvat | tadrūpaṃ śarīram yasyāḥ | sā | tādṛśī eva satī | upaśāmyati mriyate | sā surāsurasiddhasenā punaḥ udeti eva | kathambhūtā | rasena icchayā | māyākṛtā māyayā kṛteti tādṛśī | arthāt indraśambarābhyām ||
śailopamāyudhavighaṭṭitabhūdharāṇi
N17: °yu⟨ddh⟩[dh]a°; mit Ś1, Ś3.
raktāmbupūraparipūrṇamahārṇavāni /
devāsurendrasuraśailavirūḍhakunta- tālīvanāni kakubhāṃ vadanāny athāsan //
devāsurendrā eva suraśailāḥ sumeravaḥ | teṣu rūḍhāni | kuntā eva tālīvanāni | yeṣām | tāni ||
udgīrṇakuntaśaraśaktigadāsicakrā helānigīrṇasuradānavamuktaśailā /
kāṣakvaṇatkrakacadantanakhogramālā jīvānvitāpatad
athāyasasiṃhavṛṣṭiḥ
N17: °siṃh(ā)a°
//
atha āyasasiṃhavṛṣṭiḥ ayomayānāṃ siṃhānāṃ varṣaṇam | apatat | kathambhūtā | udgīrṇam sahapatitam |
kuntaśaraśaktigadāsicakram
N17: °śakti⟨ḥ⟩ga°
yasyāḥ
N17: °syā[ḥ]
| sā | punaḥ kathambhūtā | helayā nigīrṇāḥ grastāḥ | suradānavaiḥ muktāḥ praharaṇabhūtāḥ | śailāḥ yayā | sā | kāṣe kāṣapāṣāṇe | kvaṇan gharṣaṇavaśena śabdāyamānaḥ | yaḥ krakacaḥ | tadvat ye dantanakhāḥ | teṣām ugrā mālā yasyāḥ | sā | tathā jīvānvitā jīvayuktā ||
ujjvālalocanaviṣajvalanātapodyad- digdāhadarśitayugāntadineśasenā /
uḍḍīyamānaparidīrghamahīmahīdhrā mattābdhivad viṣadharāvalir ullalāsa //
viṣadharāṇām sarpāṇām | āvaliḥ paṅktiḥ | mattābdhivat mattasamudravat | ullalāsa ullasati sma | kathambhūtā | ujjvālaḥ udgatajvālaḥ | yaḥ locanaviṣajvalanaḥ | tasya yaḥ ātapaḥ | tenodyan | yaḥ digdāhaḥ | tena darśitā yugāntadineśānām kalpāntasūryāṇām |
senā
N17: ⟨m⟩[s]e°
paṅktiḥ | yayā | sā | uḍḍīyamānāḥ
uḍḍayanaśīlāḥ
N17: °l*ā*ḥ
| paridīrghāḥ | mahyāḥ sambandhinaḥ mahīdhrāḥ parvatāḥ |
yasyāḥ
N17: yasyā[ḥ]
| sā ||
unnādavajramakarotkarakarkarāntar- ikṣābdhivīcivalayair valitācalendraiḥ /
āsīj jagat sakalam eva susaṅkaṭāṅgam āvartibhir vividhahetinadīpravāhaiḥ //
unnādāni yāni vajrāṇi | tāny eva makarāḥ | teṣāṃ ya utkaraḥ | tena karkaraḥ karkarākhyaḥ śabdaviśeṣaḥ yasya | tat | tādṛśaṃ yat antarikṣam | tad evābdhiḥ samudraḥ | tasya vīcivalayaiḥ vīcimaṇḍalarūpaiḥ | tathā valitāḥ āvṛtāḥ | acalendrāḥ yaiḥ | te | tādṛśaiḥ | tathā āvartibhiḥ bhramayuktaiḥ | vividhahetayaḥ eva nadīpravāhāḥ | taiḥ | susaṅkaṭāṅgam atyantapūrṇasvarūpam | sakalam eva jagat āsīt ||
śailāstraśastragaruḍācalamālitocca-
nāgāṅganāsuragaṇāṅganam
N17: °to⟨ś⟩[c]anā°
antarikṣam /
āsīt kṣaṇaṃ jaladhibhiḥ kṣaṇam agnipūraiḥ pūrṇaṃ kṣaṇaṃ dinakaraiḥ kṣaṇam andhakāraiḥ //
kṣaṇaṃ kṣaṇam ity anena jaladhyādīnām
māyākṛtatvam
N17: m*ā*yā°
uktam | antarikṣam kathambhūtam | śailarūpāṇi astraśastrāṇi śailāstraśastrāṇi | teṣām madhye ye garuḍācalāḥ māṇikyaparvatāḥ | taiḥ mālitāḥ dhṛtāḥ | uccā nāgāṅganāś cāsuragaṇāṅganāś
ca
N17: °ganā[ś] *cāsuragaṇāṅganāś*
yena | tat | surāṅganānāṃ tu sākṣād evākāśe sthitir iti tāsām akathanam | garuḍeti gakārasya dīrghābhāvaḥ ārṣaḥ | mantrodbhāvitās tu śailāḥ astrarūpāḥ sākṣāt prahitāḥ śastrarūpāḥ ||
garuḍaguḍaguḍākulāntarikṣa- pravisṛtahetihutāśaparvataughaiḥ /
jagad abhavad asahyakalpakāla- jvalitasurālayabhūtalāntarālam //
garuḍānām yaḥ guḍaguḍaḥ guḍaguḍāśabdaḥ | tenākulam yad antarikṣam | tatra pravisṛtāḥ ye hetihutāśaparvataughāḥ | taiḥ kṛtvā | jagat | asahyaḥ yaḥ kalpakālaḥ pralayakālaḥ |
tatraiva
N17: °tr⟨e⟩[ai]va
jvalitāni surālayabhūtalāntarāṇi yasya | tat | tādṛśam abhavat ||
udapatan vasudhātalato ḥsurā gaganam adritaṭād iva pakṣiṇaḥ /
atibalād apatan vibudhā bhuvi pralayacālitaśailaśilā iva //
atibalād ity asya pūrvārdhena sambandhaḥ ||
śarīrarūḍhonnatahetivṛkṣa- vanāvalīlagnamahāgnidāhāḥ /
surāsurāḥ prāpur athāmbarāntaḥ kalpānilāndolitaśailaśobhām //
atha surāsurāḥ ambarāntaḥ ākāśamadhye | kalpānilenāndolitāḥ ye śailāḥ | teṣāṃ śobhām prāpuḥ | kathambhūtāḥ | śarīrarūḍhāḥ
yāḥ
N17: y*ā*ḥ
unnatahetayaḥ | tā eva vṛkṣavanāvalī | tasyāṃ lagnāḥ | mahāgneḥ tatsaṅghaṭṭotthasya mahataḥ agneḥ | dāhaḥ yeṣām | te | tādṛśāḥ ||
surāsurādrīndraśarīramuktai raktapravāhair abhito bhramadbhiḥ /
babhāra pūrṇam parito ḥmbarābdhiḥ sandhyāruṇodyacchatagaṅgam aṅgam //
surāsurā evādrīndrāḥ | teṣāṃ yāni śarīrāṇi | tebhyaḥ muktaiḥ | ata evābhitaḥ bhramadbhiḥ raktapravāhaiḥ kṛtvā | ambarābdhiḥ ākāśākhyaḥ samudraḥ | sandhyāruṇāḥ udyatyaḥ śataṃ gaṅgā yasya | tādṛśam aṅgam pūrṇam samyak | babhāra ||
girivarṣaṇam ambuvarṣaṇaṃ vividhogrāyudhavarṣaṇaṃ tathā /
viṣamāśanivarṣaṇaṃ ca te śamam anyoḥnyam athāgnivarṣaṇam //
anayan nayamārgakovidā dalitāśeṣagirīndrabhittayaḥ /
sasṛjuś ca samaṃ samantataḥ kakubaṅgeṣv iva puṣpavarṣaṇam //
atha naye
astraśāntiśāstre
N17: (samāyaḥ śāstraṃ) astra°
| kovidāḥ nipuṇāḥ | te devāsurāḥ | etāni varṣaṇāni samantataḥ śamam anayan | etāni kāni | girivarṣaṇam ityādi | na kevalaṃ śamam anayan | kiṃ tu kakubaṅgeṣu sasṛjuś ca | kim iva | puṣpavarṣaṇam iva | te kathambhūtāḥ | dalitā aśeṣagirīndrāṇām bhittayaḥ yaiḥ | te | tādṛśāḥ | yugmam ||
devāsurāḥ
N17: devā⟨s⟩ su°
sarasasaṅgarasambhramārtā
Gemäß MṬ: sarasa-saṅgara-saṃrambha-ārtā (unmetrisch).
anyoḥnyam aṅgadalanākulahetihastāḥ /
dāmendraḍimbadahanāḥ pṛthupīṭhapīṭhaiḥ kīrṇāsṛjo nabhasi babhramur ākṣipantaḥ //
devāsurāḥ nabhasi babhramuḥ | kathambhūtāḥ | sarasam vīrarasasahitam | yat saṅgaram saṅgrāmaḥ | tatra yaḥ saṃrambhaḥ udyogaḥ | tenārtāḥ vyākulāḥ | anyoḥnyam aṅgadalanārtham ākulahetayaḥ hastāḥ yeṣām | te | tādṛśāḥ | dāmendrayoḥ
ḍimbadahanāḥ
N17:⟨b⟩[ḍ]imba°
manaḥsantāpakāritvāt cañcalāgnayaḥ | tatrāpi dāmnaḥ devāḥ indrasyāsurāḥ iti vibhāgaḥ | pṛthupīṭhāḥ pṛthusaṃsthānāḥ | ye pīṭhāḥ aṃsādipīṭhāḥ | taiḥ kīrṇāsṛjaḥ vikṣiptarudhirāḥ | tathā ākṣipantaḥ anyoḥnyam ākṣepaṃ
kurvantaḥ
N17: °vant⟨e⟩[a]ḥ
||
chinnaiḥ
śiraḥkarabhujorubharair
N17: °bharai⟨ḥ⟩[r]
bhramadbhir ākāśakośaśalabhair aśivais tadānīm /
āsīj jagajjaṭharam abhravarair ivograir
ābhāskaraṃ
N17: ābhā⟨m⟩[s]karaṃ
sthagitadiktaṭaśailajālam //
chinnaiḥ | ata eva bhramadbhiḥ | ata eva ca ākāśe śalabhaiḥ śalabharūpaiḥ | aśivaiḥ amaṅgalakāribhiḥ | śiraḥkarabhujorubharaiḥ | jagajjaṭharam ābhāskaram sūryaṃ tāvat | sthagitāni diktaṭāni śailajālāni ca yasya | tat | tādṛśam āsīt | taiḥ kair iva | abhravarair iva uttamameghair iva ||
mattānalaṃ
kṣubdhajalānilārkaṃ
N17: °ān⟨a⟩[i]lā°; mit Ś1, Ś3.
daladvanaṃ śīrṇasurāsuraugham /
brahmāṇḍam ākhaṇḍitakuḍyakoṇam akālakalpāntakarālam āsīt //
ā samantāt | khaṇḍitāḥ kuḍyakoṇāḥ yasya | tat | tādṛśam ||
bhrāntam bhṛśam bhramitadiktaṭam adrikūṭair ātmapramāṇaghanahetihatai raṇadbhiḥ /
kūjadbhir ārtibhir ivāgraguhaughavātaiḥ krandadbhir āpatitasiṃharavair adabhraiḥ //
adrikūṭaiḥ kartṛbhiḥ | bhṛśam bhrāntam bhramayuktaiḥ jñātam | katham bhrāntam | bhramitāni bhramayuktāni kṛtāni | diktaṭāni yatra | tat | adrikūṭaiḥ kathambhūtaiḥ | ātmapramāṇā adrikūṭapramāṇāḥ | yāḥ ghanahetayaḥ | tābhiḥ hatāḥ | taiḥ | ata eva raṇadbhiḥ | punaḥ kathambhūtaiḥ | guhaughāgrāṇāṃ vātāḥ agraguhaughavātāḥ | taiḥ | tadvyājeneti yāvat | ārtibhir iva kūjadbhiḥ | ārtyā yukto hi kūjati | punaḥ kathambhūtaiḥ | āpatitāḥ ye siṃhāḥ | teṣāṃ ye ravāḥ | taiḥ | tadvyājeneti yāvat | krandadbhiḥ ravaiḥ kathambhūtaiḥ | adabhraiḥ utkaṭaiḥ ||
māyānadījaladhiyodhaghanāgnidāhair vṛkṣaiḥ surāsuraśavair acalaiḥ śilaughaiḥ /
bhrāntaṃ śirastraśaraśaktigadāstravarṣair vātāvakīrṇavanaparṇavad ambarāntaḥ //
ambarāntaḥ ākāśamadhyam |
vātenāvakīrṇam
N17: t(e)[e]nā°
valitam | yat vanaparṇam | tadvat | bhrāntam bhramayuktam āsīt | kaiḥ bhrāntam āsīt | na hi ambaramadhyasya bhramo yukta ity apekṣāyām āha māyānadītyādi | ambarāntaś cāriṇām māyānadyādīnām eva bhramaḥ ambarāntaḥ bhramatvenāropitaḥ ||
adrīndrapakṣaparimāṇagamāgamaika- durvārahastataladāruṇatāḍanair
drāk
N17: ⟨ḍ⟩[dr]āk
/
āsīt patadbhaṭaśarīragirīndraghāta- vibhraṣṭadevapurapūrṇajalārṇavaughaḥ //
adrīndrapakṣaparimāṇāś ca te gamāgamaikadurvārāś ca | tādṛśāḥ ye hastāḥ | teṣāṃ yāni talāni | taiḥ yāni tāḍanāni | taiḥ kṛtvā | drāk śīghram | patantaḥ ye bhaṭaśarīrāṇy eva girīndrāḥ | teṣāṃ ye ghātāḥ | taiḥ bhraṣṭāni yāni devapurāṇi | taiḥ pūrṇajalaś cāsau arṇavaughaḥ samudrasaptakam | saḥ | āsīt jāta ity arthaḥ ||
ghanaghuṅghumapūritāntarikṣā kṣatajākṣālitabhūdharāntarālā /
rudhirahradavṛttivartinī vā bhuvanābhogaguhā tadākulābhūt //
bhuvanābhogaḥ bhuvanavistāraḥ | sa eva guhā | tadā tasmin samaye | ākulā abhūt |
kathambhūtā
N17: °bhūt⟨aḥ⟩[ā]
| ghanaḥ yaḥ ghuṅghumaḥ yuddhakolāhalaḥ | tenāpūritam antarikṣam yasyāḥ | sā | tādṛśī | kṣatajaiḥ rudhiraiḥ | ā samantāt | kṣālitāni bhūdharāntarālāni yasyāḥ | sā | rudhirahradarūpā yā vṛttiḥ sthānam | tatra vartata iti tādṛśī | sthitau sthitimatītivat prayogaḥ | guhā ca maṣakaghuṅghumapūritāntarikṣā vṛṣṭikṣālitabhūdharāntarālā hradavartinī ca bhavati ||
sargāntaślokena asya raṇasya saṃsārasāmyaṃ kathayati
anantadikprasaravikārakāriṇī kṣayodayonmukhasukhaduḥkhadāyinī /
raṇakriyāsurasurasaṅghasaṅkaṭā tadābhavat khalu sadṛśīha saṃsṛteḥ //
khalu niścaye | sā raṇakriyā iha
samsṛtisadṛśī
N17: °sṛt⟨ī⟩[i]sa°
abhavat | kathambhūtā | anantadikṣu yaḥ prasaraḥ | tena vikāram hiṃsākhyaṃ vikāram | karotīti tādṛśī | kṣayodayonmukhe ye sukhaduḥkhe | te dadātīti tādṛśī | asurasurasaṅghena saṅkaṭā sambādhā | saṃsṛtir api prasareṇa bandhākhyaṃ vikāraṃ karoti |
sukhaduḥkhadāyinī
N17: °duḥ[kha]dā°
nānāpadārthasaṅkaṭā
N17: °saṅ⟨gh⟩[k]aṭā
ca bhavati | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ sthitiprakaraṇe aṣṭāviṃśaḥ sargaḥ ||
yuddham upasaṃharati
evamprāyākulārambhair asurair asuhāribhiḥ /
mahāsāhasasaṃrabdhair ārabdhamaraṇai raṇaiḥ //
māyayātha vivādena sandhinā vigraheṇa ca /
palāyanena dhairyeṇa cchadmanopāyanena ca //
kārpaṇyenāstrayuddhena
N17: °āstr⟨e⟩[a]yu°; mit Ś1,Ś3.
svāntardhānaiś ca bhūriśaḥ /
kṛtaḥ sa
samaro
N17: ⟨m⟩[s]am°
devais triṃśad varṣāṇi pañca ca //
devaiḥ triṃśat pañca ca varṣāṇi pañcatriṃśadvarṣāṇi | asuraiḥ saha | saḥ samaraḥ kṛtaḥ | kena kena prakāreṇa kṛta ity apekṣāyām
māyayetyādi
N17: mā⟨m⟩[y]a°
| upāyanena
samīpagamanena
samīpagamanena = i.m. glossiert Ś1.
| kārpaṇyena dīnatayā | svāntardhānaiḥ māyodbhāvitaiḥ nijagopanaiḥ | asuraiḥ kathambhūtaiḥ | evamprāyaḥ bāhulyenaitādṛśaḥ | samārambhaḥ yeṣām | taiḥ | asuhāribhiḥ jīvahāribhiḥ | mahāsāhase saṃrabdhāḥ saṃrambhayuktāḥ | taiḥ | punaḥ kathambhūtaiḥ | raṇaiḥ kṛtvā ārabdham maraṇam yaiḥ | te | tādṛśaiḥ | tilakam ||
varṣāṇi divasān māsān daśāṣṭau pañca sapta ca /
varṣāṇi petur vṛkṣāgnihetyambvaśanibhūbhṛtām //
vṛkṣāgnihetyambvaśanibhūbhṛtām varṣāṇi vṛṣṭayaḥ | petuḥ | kiyantaṃ kālam | daśa varṣāṇi | aṣṭau māsān | pañca sapta ca dvādaśeti yāvat | divasān | arthāt anyasmin kāle sandhyādir evābhūt iti jñeyam ||
etāvatā tu kālena
dṛḍhābhyāsād
N17: °ḍh⟨a⟩[ā]bhyās⟨y⟩ād
ahaṅkṛteḥ /
dāmādayo ḥham ity āsthāṃ jagṛhur grastacetasaḥ //
ahaṅkṛteḥ vayaṃ yotsyāma ity evaṃrūpasyāhaṅkārasya | grastam ahaṅkāragrastam | cetaḥ yeṣām | te | tādṛśāḥ ||
naikaṭyātiśayād yadvad darpaṇam bimbavad bhavet /
abhyāsātiśayāt tadvat te ḥpy ahaṅkāritāṃ gatāḥ //
naikaṭyātiśayāt sānnidhyodrekāt | bimbavat pratibimbayuktam ||
yadvad dūrataraṃ vastu nādarśe pratibimbate /
padārthavāsanā tadvad anabhyāsān na jāyate //
dūrataram bahudūrāt | padārtheṣu yuddhādibhāveṣu | vāsanā mayedaṃ kṛtam ity evaṃrūpaḥ saṃskāraḥ ||
yadā dāmādayo jātā jātāhaṅkāravāsanāḥ /
tadā
me
N17: m(o)*e*
jīvitam
me
N17 m⟨o⟩[e]
ḥrtha iti dainyam upāgaman //
yadā dāmādayaḥ dāmavyālakaṭāḥ | jātā utpannā | ahaṅkāravāsanā yeṣām | te |
tādṛśāḥ
N17: °śā[ḥ]
| jātāḥ sampannāḥ | tadā me jīvitam me artha iti evaṃrūpam | dainyam dīnatām | upāgaman upāgatāḥ | ahaṅkārābhāve hi bhittirahitam mamatārūpaṃ dainyaṃ na syāt eva | tatsattāyāṃ tu prāptādhāratvena tad durnivāram eveti bhāvaḥ ||
bhayavāsanayā grastā mohavāsanayā hatāḥ /
āśāpāśanibaddhās te tataḥ kṛpaṇatāṃ gatāḥ //
tataḥ dainyopāgamanānantaram | te dāmādayaḥ | bhayasya dehanāśaśaṅkādyutpannāyā bhīteḥ | yā vāsanā saṃskāraḥ | tayā grastāḥ vaśīkṛtāḥ | tathā mohasya anātmani śarīrādau ātmatvabhāvanārūpasyājñānasya | yā vāsanā | tayā hatāḥ bādhitāḥ | āśāpāśaiḥ svātmatvābhimānaviṣayīkṛtaśarīrādyarthaṃ dhanādiviṣayaiḥ āśāpāśaiḥ | nibaddhāḥ svādhinīkṛtāḥ | kṛpaṇatām dainyasya parāṃ
kāṣṭhām
N17: kāṣṭ[h]ām
| gatāḥ ||
nanu tataḥ kiṃ teṣāṃ sampannam ity | atrāha
mudhaiva
hy
N17: (na) hy
anahaṅkārair mamatvam upakalpitam /
rajjvām
bhujaṅgatvam
N17: °jjvā⟨ṃ tu⟩[m bhu]jaṅ°
iva dāmavyālakaṭais tataḥ //
hi niścaye | anahaṅkāraiḥ ahaṅkārarahitaiḥ | dāmavyālakaṭaiḥ | tataḥ ahaṅkāravaśena dainyagamanānantaram | mamatvam mamatā | mudhā eva vyartham eva | upakalpitam kalpanayā dṛḍhīkṛtam | kim iva | rajjvām bhujaṅgatvam iva | atyantam mithyābhūtam ity arthaḥ ||
mamatvam eva kathayati
āpādamastakaṃ dehalateyam bhavatu sthirā /
mameti tṛṣṇākṛpaṇā dīnatāṃ te samāyayuḥ //
spaṣṭam ||
sthirībhavatu me dehaḥ sukhāyāstu dhanam mama /
iti baddhadhiyāṃ teṣāṃ dhairyam antardhim āyayau //
spaṣṭam ||
avāsanatvād vapuṣām anāsthatvāt suradviṣām /
yābhūt prahāraparatā mārjitaivāśu sābhavat //
suradviṣām dāmavyālakaṭānām | avāsanatvāt vāsanārāhityāt | tathā vapuṣām anāsthatvāt
śarīrāsthārahitatvāt
N17: śarīr*ā*sthā°
| yā prahāraparatā abhūt pūrvam āsīt | sā āśu
mārjitā
N17: m*ā*rji°
naṣṭā | abhavat | ahaṅkāraprabhāvena dehanāśādibhayotpādāt ity arthaḥ ||
kathaṃ sthirā jagaty asmin bhavema
iti
Ś1: bhavemeti ca; Ś3: bhavāma iti
cintayā /
vedhitā dīnatāṃ jagmuḥ padmā iva nirambhasaḥ //
vedhitāḥ vyāptāḥ ||
teṣāṃ tv arthānnapāneṣu svāhaṅkṛtimatāṃ ratiḥ /
babhūva bhavabhāvasthā bhīṣaṇā bhavabhāginī //
svā ahaṅkṛtir dehaviṣayaḥ ahaṅkāraḥ vidyate yeṣām | te | tādṛśāḥ | teṣāṃ ratiḥ āsaktiḥ | rāga iti yāvat | bhavabhāvasthā saṃsārikapadārthaviṣayā | bhavabhāginī saṃsārapradā ||
atha tasmin raṇe bhītyā sāpekṣatvam upāyayuḥ /
mattebhagaṇasaṃrabdhā vane hariṇakā iva //
sāpekṣatvam mā mariṣyāma ity evaṃrūpāpekṣāsahitatvam | bhītyā maraṇabhayena | hariṇakāḥ kathambhūtāḥ | mattebhānām yaḥ gaṇaḥ | tena saṃrabdhāḥ kṣobhayuktāḥ kṛtāḥ ||
sāpekṣatvam eva spaṣṭayati
mariṣyāmo mariṣyāma iti cintāhatāśayāḥ /
mandam mandaṃ
kila
N17: k⟨l⟩ila
bhremuḥ kupitairāvaṇe raṇe //
bhremuḥ bhramanti sma ||
śarīraikārthināṃ teṣām bhītānām maraṇād iti /
alpasattvatayā mūrdhni kṛtam āpatpradam padam //
śarīram ekam kevalam | arthayante iti tādṛśānām | tathā maraṇād bhītānām | teṣām mūrdhni | iti pūrvoktaprakāreṇa | alpasattvatayā kartryā | padaṃ kṛtam | alpasattvās te
jātā
N17: jā[tā]
iti bhāvaḥ | padaṃ kathambhūtam | āpatpradam
vipatpradam
N17: āpatp[r]adam vipatp[r]adam
ity arthaḥ ||
atha pramlānasattvās te hantum agragatam bhaṭam /
na śekur indhanakṣīṇā havir dagdhum ivāgnayaḥ //
pramlānasattvāḥ naṣṭadhairyāḥ | na śekuḥ na samarthāḥ jātāḥ | kṣīṇam indhanaṃ yeṣām | te indhanakṣīṇāḥ ||
vibudhānām praharatāṃ
sudamyatām
sudamyatām = ra-gaṇa! Ś1: sudasyutvaṃ, korr. i.m.: sudasyutām; Ś3: sudamyatvaṃ
upāgatāḥ /
kṣatavikṣatasarvāṅgās tasthuḥ sāmānyavad bhaṭāḥ //
vibudhānām devānām | sudamyatām sunigrāhyatām ||
bahunātra kim uktena maraṇād bhītacetasaḥ /
daityā deveṣu valgatsu
dudruvuḥ
N17: d⟨r⟩udru°
samarājirāt //
spaṣṭam ||
teṣu dravatsu sarveṣu sarvato dānavādriṣu /
dāmavyālakaṭākhyeṣu vikhyāteṣv asurālaye //
taddaityasainyam apatat khād vidrutam itas tataḥ /
kalpāntapavanādhūtaṃ tārājālam ivābhitaḥ //
spaṣṭam ||
kutrāpatad ity apekṣāyām āha
amarācalakuñjeṣu śikharāṇāṃ śilāsu ca /
taṭeṣu vārirāśīnām payodapaṭaleṣu ca //
spaṣṭam ||
sāgarāvartagarteṣu śvabhreṣv atha saritsu ca /
jaṅgaleṣu diganteṣu jvalatsu vipineṣu ca //
spaṣṭam ||
tadraṇotsannakośeṣu
N17: °raṇ*o*tsa°
grāmeṣu nagareṣu ca /
aṭavīṣūgrayakṣāsu maruṣūdyaddavāgniṣu //
teṣām asurāṇām | raṇena utsannaḥ viśīrṇaḥ | kośaḥ madhyaṃ yeṣām | teṣu ||
lokālokācalānteṣu parvateṣu hradeṣu ca /
andhradramiḍakāśmīrapārasīkapureṣu
N17: °⟨ḍ⟩[dr]amiḍa°
ca //
spaṣṭam ||
nānāmbhodhitaraṅgāsu gaṅgājalaghaṭāsu ca /
dvīpāntareṣu dūreṣu jambuṣaṇḍalatāsu ca //
dūreṣu dūravartiṣu ||
sarvataḥ parvatākārāḥ patitās te
ḥsurālayaḥ
N17: surā(l)*r*ay(ā)aḥ; Ś1: ḥsurālayaḥ; Ś3: surārayaḥ
/
visphoṭitāṅgacaraṇā vibhinnakarabāhavaḥ //
spaṣṭam ||
śākhālagnāntratantrīkā muktaraktavahacchaṭāḥ /
vyastāṅgakhuramūrdhāno niṣkrāntakupitekṣaṇāḥ //
niṣkrānte bhūmau patite | kupite īkṣaṇe yeṣām | te ||
svāyudhā valanāvegacchinnakaṅkaṭahetayaḥ /
dūrāpātaviparyastapatannānāvidhāṃśukāḥ //
dūrāt yaḥ āpātaḥ | tena viparyastāni viparyāsaṃ gatāni | ata eva patanti aṃśukāni yeṣām | te | tādṛśāḥ ||
kaṇṭhalagnaśirastrāṇakhaṭatkārograbhītayaḥ /
śilāśitaśikhāprotadehabhāgāvalambinaḥ //
kaṇṭhalagnāni yāni
śirastrāṇāni
N17: °ṇā*ni*
| teṣāṃ yaḥ khaṭatkāraḥ śabdaviśeṣaḥ | tataḥ ugrā
bhītiḥ
N17: °ti[ḥ]
yeṣām | te | tādṛśāḥ ||
śalmalyagradṛḍhāpātaprotakaṅkaṭaśaṅkavaḥ /
suśilāphalakāsphālaśatadhāśīrṇamastakāḥ //
śalmalyagreṣu vṛkṣaviśeṣāgreṣu | yaḥ dṛḍhaḥ | ā samantāt | pātaḥ | tena protaḥ kaṅkaṭaśaṅkavaḥ kavacakīlakāḥ yeṣām | te | tādṛśāḥ ||
sargāntaślokena samāptiṃ karoti
sarva eva sakalāsu saśastrāḥ pātamātrasamanantaram eva /
dikṣu nāśam agamann asurendrāḥ pāṃsavo ḥmbudhigatāḥ payasīva //
spaṣṭam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ sthitiprakaraṇa
ekonatriṃśaḥ
N17: °raṇe --- [ekonatriṃśaḥ]
sargaḥ ||
oṃ | tadā dāmādayaḥ kīdṛśāḥ sampannā ity | atrāha
iti tuṣṭeṣu deveṣu dānaveṣu hateṣu ca /
dāmavyālakaṭā dīnā babhūvur bhayavihvalāḥ //
spaṣṭam ||
nanu śambaraḥ kiṃ
kṛtavān
N17: °vān⟨n⟩
ity | atrāha
jajvāla kupitaḥ kopī kalpāntāgnir iva jvalan /
śambaraḥ
śamitānīko
N17: °ān⟨eke⟩[īko]
dāmavyālakaṭān prati //
dāmādīn prati śambaraḥ kupito ḥbhūd iti piṇḍārthaḥ ||
śambarasya bhayād gatvā pātālam atha saptamam /
dāmavyālakaṭās tasthus tyaktvā dānavamaṇḍalam //
spaṣṭam ||
yamasya kiṅkarās tatra vetālatrāsanakṣamāḥ /
kukuhā nāma tiṣṭhanti narakārṇavapālakāḥ //
spaṣṭam ||
taiḥ sārdhaṃ nītavantas te tatra dāmādayo ḥvadhim /
daśavarṣasahasrāntām āttānantakuvāsanāḥ //
taiḥ kukuhaiḥ | sārdham | daśavarṣasahasrāntām daśavarṣasahasrasaṅkhyāparyantām | avadhim kālāvadhim | te dāmādayaḥ nītavantaḥ nayanti sma | te kathambhūtāḥ | āttāḥ dhāritāḥ | kuvāsanāḥ dhanādiviṣayāḥ ninditāḥ saṃskārāḥ | yaiḥ | tādṛśāḥ ||
iyam me vanitā ramyā mameyam prabhuteti ca /
kukuhasnehabaddhānāṃ kālas teṣāṃ vyavartata //
vyavartata pariṇato ḥbhūt ||
dharmarājo ḥtha taṃ deśaṃ kadācit samupāyayau /
mahānarakakāryāṇāṃ vicārārthaṃ yadṛcchayā //
spaṣṭam ||
aparijñātam enaṃ te dharmarājaṃ trayo ḥsurāḥ /
na praṇemur vināśāya sāmānyam iva kiṅkaram //
aparijñātam iti viśeṣaṇadvāreṇa hetuḥ ||
atha vaivasvatenaite jvalitaśvabhrabhūmiṣu /
vihitabhrūparispandam ādeśena niveśitāḥ //
spaṣṭam ||
tatra te karuṇākrandāḥ sasuhṛddārabāndhavāḥ /
dagdhāḥ saparṇaviṭapā vṛkṣā iva davānalaiḥ //
spaṣṭam ||
svayā vāsanayā jātās tayaiva
krūrayā
N17: k[r]ūrayā
punaḥ /
vadhakarmakarākārāḥ kairātā rājakiṅkarāḥ //
vadhakarma kurvantīti vadhakarmakarāḥ | tadvat ākāraḥ yeṣām | te | tādṛśāḥ | atyantahiṃsakā ity arthaḥ ||
tajjanmātha parityajya jātāḥ suhmeṣu vāyasāḥ /
tadante
gṛdhratāṃ
N17: gṛ⟨d⟩dhra°
yātās tato ḥpi bakatāṃ gatāḥ //
tajjanma rājakiṅkarajanma | suhmeṣu
janapadaviśeṣeṣu
N17: °śe[ṣe]ṣu
||
śavaratvaṃ trigarteṣu meṣatvam barbareṣu ca /
magadheṣv atha kīṭatvaṃ cakrus te vaktrabuddhayaḥ //
vaktrabuddhayaḥ iti viśeṣaṇadvāreṇa hetuḥ ||
anubhūyetarām atra citrāṃ yoniparamparām /
adya matsyāḥ sthitā rāma
kaśmīrāraṇyapalvale
N17: °pa⟨l⟩lva°
//
atra pūrvokteṣu deśeṣu | itarām yoniṃ śavaratvādibhinnām ||
kathambhūtāḥ te tatra sthitā ity | atrāha
dāvāgnikvathitālpālpapaṅkakalkānupāyinaḥ
N17: °kva⟨p⟩[th]itālpālpapaṅkakalkānu⟨y⟩[p]āyinaḥ mit Ś1,Ś3
/
na mriyante na jīvanti jarajjambālajarjarāḥ //
kalkam malam ||
saṅgṛhya
N17: °*gṛ*hya
pūrvoktayonikleśaṃ kathayati
vicitrayonisaṃrambham anubhūya punaḥ punaḥ /
bhūtvā bhūtvā punar naṣṭās taraṅgā jaladhāv iva //
proktanyāyeneti bhāvaḥ ||
sargāntaślokena dāmādivṛttāntaṃ tāvat sthāpayati
bhavajaladhigatās te vāsanāvātanunnās tṛṇam iva ciram ūḍhā deharūpais taraṅgaiḥ /
upaśamam anuyātā rāma nādyāpy anantam parikalaya mahattvaṃ dāruṇaṃ vāsanāyāḥ //
ūḍhāḥ īritāḥ | upaśamam vāsanārāhityam | phalitaṃ kathayati anantam iti | ata iti śeṣaḥ | he rāma | yataḥ dāmādibhiḥ vāsanāvaśata evaṃvidhā yātanā prāptā ataḥ tvaṃ vāsanāyāḥ ahaṃmametirūpāyā vāsanāyāḥ | anantam antarahitam | dāruṇam kaṭhinam | mahattvam parikalaya niścinu | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ sthitiprakaraṇe triṃśaḥ sargaḥ ||
oṃ | pūrvoktam anusmārayati
ataḥ prabodhāya tava vacmi rāma mahāmate /
dāmavyālakaṭanyāyo mā te ḥstv iti na līlayā //
prabodhāya vāsanāvaśyaṃ tyājyety
evaṃrūpāya
N17: °tyājy[ety] evaṃ°
prakṛṣṭabodhāya | na līlayeti | līlayā parihāsena | parihāsārtham iti yāvat | na | vacmi | avañcakatvād iti bhāvaḥ ||
dāmādivṛttāntāvaṣṭambhena nānāvidham upadeśam prastauti
avivekānusandhānāc
N17: °nā⟨ś⟩[c]
cittam āpadam īdṛśīm /
anantataraduḥkhāya parigṛhṇāti helayā //
avivekasya anātmani dehādāv ātmābhimānarūpasyāvicārasya | anusandhānāt sphuraṇāt | cittam kartṛ | īdṛśīm
dāmādyanubhūtāpatsadṛśīm
N17: °śī[m]
| āpadam karmabhūtām | anantataraduḥkhāya anantataraduḥkhārtham | helayā prayatnaṃ vinā | parigṛhṇāti anubhavati | ato ḥviveka eva tyājya iti bhāvaḥ ||
vāsanātyāgam prati uttejanāya dāmādibhir anubhūtāṃ vipadaṃ kathayati
kva kilāmaravidhvaṃsiśambarānīkanāthatā /
kva tāpataptajambālajalajarjaramīnatā //
uttarārdhe kaśmīreṣv iti śeṣaḥ ||
kva dhairyam amarānīkavidrāvaṇakaram mahat /
kva kirātamahīpālakṣudrakiṅkararūpatā //
spaṣṭam ||
kva nāma
nirahaṅkāracitsattvodāradhīratā
N17: °kāra⟨ṃ⟩ cit°
/
kva mithyāvāsanāveśād ahaṅkārakukalpanā //
nirahaṅkāram deho ḥham iti sthūlāhaṅkārarahitam | yat cit cidrūpam | sattvam sattvākhyam manaḥ | tena yā udāradhīratā maraṇādibhayarāhityena udārabhāvaḥ dhīrabhāvaś ca | sā kva nāma bhavati | mithyābhūtā yā vāsanā saṃskāraḥ | tasyā āveśāt āveśena utpannā | ahaṅkārakukalpanā deho ḥham ity evaṃrūpāhaṅkārarūpā ninditā kalpanā | kva bhavati | anayor antaraṃ svayam eva paśyeti bhāvaḥ ||
śākhāpratānagahanā saṃsāraviṣamañjarī /
ahaṅkārāṅkurād eva samudetīyam ātatā //
iyam puraḥsphurantī | ātatā vistīrṇā | śākhāpratānaiḥ nānāpadārtharūpaiḥ śākhāsamūhaiḥ | gahanā durgamā | saṃsāra eva viṣamañjarī viṣalatā kartrī | ahaṅkāra evāṅkuraḥ bījam | tasmāt udeti prādurbhavati | ahaṅkārābhāve kasya kiṃrūpaḥ saṃsāraḥ syāt | suṣuptau hi ahaṅkāravilaye sarve saṃsāraṃ nānubhavantīti bhāvaḥ ||
phalitaṃ kathayati
ahaṅkāram ato rāma mārjayāntaḥ prayatnataḥ /
ahaṃ na kaścid eveti mārjayitvā sukhī bhava //
he rāma | yasmāt ahaṅkāra evāpad asti ataḥ tvam ahaṅkāram deho ḥham ityādirūpaṃ sthūlam ahaṅkāram | antaḥ manasi | prayatnataḥ samyagjñānākhyaprayatnena | mārjaya utpuṃsaya | tataḥ kim mama setsyatīty | atrāha aham iti | aham sthūladehādirūpaḥ aham | naiva kaścit asmi | śuddhacinmātratattvasyaiva
sattābhāktvayogāt
N17: °bhā⟨t⟩[k]tva°
| iti evam | arthāt
ahaṅkāram
N17: śu*ddha° → ahaṅkā*ram
mārjayitvā tvam sukhī
dehādinairapekṣyakṛtamahāsukhayuktaḥ
N17: °su*kha*yu°
| bhava |
dehādyapekṣāvaśād
N17: dehādy(i)ape°
eva hi puruṣaḥ duḥkhī bhavati | nanu dehaṃ tāvat dehāpekṣā kva gacchatīti cen | na gacchati | kiṃ tu tadviṣayāhambhāvahīnatayā tadbhāvābhāvacintāḥ na vyākulīkurvanti | tadyātrāmātranimittaṃ kṛtasya pravāhāgatasya prayatnasya tu na tādṛśī duḥkhakāritāstīty alam ||
nanv ahaṅkāreṇa ko doṣa utpādyate yena puruṣo duḥkhī bhavatīty | atrāha
ahaṅkārāmbudacchannam paramārthendumaṇḍalam /
rasāyanamayaṃ śītam adṛśyatvam upāgatam //
paramārthaḥ paramopādeyabhūtaḥ paramātmā | sa evāhlādakāritvāt induḥ | tasya maṇḍalam sarvavyāpakaṃ svarūpam | ahaṅkāra eva deho ḥham ity evaṃrūpaḥ ahaṅkāraḥ eva | ambudaḥ meghaḥ | tena channam āvṛtaṃ sat | adṛśyatvam ahamparāmarśaviṣayatvāyogyatām | upāgatam | dehābhimānāviṣṭo hi puruṣaḥ paramārthataḥ svarūpabhūtam api cinmātratattvaṃ nāhantayā parāmṛśati | tat kathambhūtam | rasāyanamayam mahānairapekṣyādhāratvenāmṛtasvarūpam | ata eva śītam apekṣāsvarūpasantāparahitam | ataś ca sukhasvarūpaparamātmācchādakatvena yuktam evāhaṅkārasya santāpakāridoṣotpādakatvam iti bhāvaḥ ||
ahaṅkāraprabhāvenaiva tvam prādurbhūto ḥsīty abhiprāyeṇāha
ahaṅkārapiśācāttā dāmavyālakaṭās trayaḥ /
gatāḥ sattām asanto ḥpi māyāmāhātmyadānavāḥ //
māyāyāḥ śambarāmbaraprayuktāyāḥ māyāyāḥ | māhātmyena prabhāvena | dānavāḥ dānavarūpatāṃ yātāḥ | ata
evāsantaḥ
N17: °āsa⟨t⟩[n]taḥ
api trayaḥ damavyālakaṭāḥ | ahaṅkāra eva
piśācaḥ
N17: °c⟨ā⟩[a]ḥ
| tenāttāḥ gṛhītāḥ santaḥ | sattām vayaṃ dāmādaya ity evaṃrūpāṃ sattām | gatāḥ | evaṃ tvam api māyāmāhātmyena manuṣyarūpatāṃ yātaḥ | ata evāsan api svāhaṅkāravaśād eva svasattām anubhavasīti bhāvaḥ ||
nanu te dāmādayaḥ kaśmīreṣu kasmin palvale santīty | atrāha
kaśmīreṣu
mahāpadmasarasītīrapalvale
N17: °pa⟨l⟩lva°; zu Mahāpadmasaras (
ancient name of Volur lake
) vgl. RT IV 593 (nebst Anm.) sowie Stein 1900, vol. 2: 423f. Vgl. (IV) 32,5ab.
/
adya matsyāḥ sthitā rāma śevālalavalālasāḥ //
spaṣṭam ||
atra śrīrāmaḥ pṛcchati
nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate
sataḥ
BhG II 16ab
/
te hy asantaḥ kathaṃ santaḥ sampannā iti me vada //
hi yasmāt | asataḥ sattākartṛtvam abhajataḥ | bhāvaḥ sattā | nāsti | śaśiśṛṅgādāv adarśanāt | sataḥ sattākartṛtām bhajataḥ | abhāvaḥ asattā | nāsti | paṅkanikṣipte bīje adarśanāt | ataḥ asantaḥ śambaramāyodbhāvitatvena sattākartṛtvam abhajanto ḥpi | te dāmādayaḥ | santaḥ sattāyuktāḥ | kathaṃ sampannāḥ | iti evam | me vada kathayety
arthaḥ
N17 :(e)ar°
||
śrīvasiṣṭha uttaraṃ kathayati
evam etan mahābāho nāsad bhavati hi kvacit /
kadācit kiñcid apy etad bṛhad bhavati vā tanu //
etat tvayoktaṃ vastu | evam bhavati | hi yasmāt | asat vastu | kvacit kutrāpi deśe kāle vā | sat na bhavati sattāṃ na bhajati | arthāt sad asad veti jñeyam | nanu tarhi katham indriyāgocaratvenāsatām paramāṇūnām indriyalabhyatvena satsvarūpasya ghaṭasya bhāvaḥ dṛśyate sataḥ ghaṭasya kālavaśataḥ asatsvarūpaparamāṇutā cety | atrāha kadācid iti | kiñcit api paramārthataḥ anirvacanīyasanmātrarūpatvenāvasthitam api | etat pratyakṣeṇānumānena ca puraḥsphurat sattvāsattvābhyāṃ jñātaṃ ghaṭaparamāṇvādirūpaṃ vastu | bṛhat bhavati tanu vā bhavati | tathā ca nātra sato ḥsattvam asato vā sattvam iti bhāvaḥ ||
tathā ca dāmādiṣu ko nyāya ity | atrāha
kim asat sat sthitam brūhi kiṃ tat
sad
N17: sat⟨t⟩[d]
vāpy asat sthitam /
nidarśanenānenaiva kariṣye tvadvibodhanam //
tvam prathamam brūhi | kim bravīmīty apekṣāyām āha kim itīti | kim vastu | sad api bhavat | asat sthitam asadrūpaṃ sampannam | kiṃ vāsat api bhavat | sat sthitam sadrūpaṃ sampannam | nanu matkathanena kiṃ setsyatīty | atrāha nidarśaneneti | tataḥ aham anena nidarśanena tvaduktena dṛṣṭāntena | tvadvibodhanaṃ kariṣye | anyathā tvaṃ na śroṣyasīti bhāvaḥ ||
śrīrāmaḥ kathayati
santa eva sthitāḥ santo brahman vayam amī kila /
dāmādayas tv asanto ḥpi vacmi santaḥ sthitā iti //
kila niścaye | he brahman | amī pratyakṣaṃ sphurantaḥ | vayam | santaḥ eva santaḥ sthitāḥ bhavāmaḥ | na hi asmākam asattvaṃ kenāpi prakāreṇa yuktam parasparam ālāpādyarthakriyāsambhavāt | tu pakṣāntare | dāmādayaḥ asantaḥ api
śambaramāyodbhāvitatvenāsanto
N17: °vita⟨t⟩tve°
ḥpi santaḥ | santaḥ sthitāḥ bhavanti | aham iti evam | vacmi bravīmi ||
śrīvasiṣṭhaḥ anena nidarśanena śrīrāmasya bodhanaṃ karoti
yathā dāmādayo rāma sthitā māyāmayā iha /
asatyā eva satyābhā mṛgatṛṣṇāmbupūravat //
tathaiveme vayam api sasurāsuradānavāḥ /
asatyā eva valgāmo yāma āyāma eva ca //
māyāmayāḥ māyāsvarūpāḥ | iha asmin saṃsāre | dṛṣṭāntam uktvā dārṣṭāntikaṃ kathayati tathaiveme vayam iti | ime parasparam ālāpaṃ kurvantaḥ | yāmaḥ āyāmaḥ iti sarvāsāṃ kriyāṇām upalakṣaṇam | sarvaṃ kurma ity arthaḥ ||
nanu vayaṃ kathaṃ dāmādivad asadrūpā ity | atrāha
alīkam eva tvadbhāvo madbhāvo ḥlīkam eva ca /
anubhūto ḥpy asadrūpaḥ svapne svamaraṇaṃ yathā //
tvadbhāvaḥ rāmeti nāmnaḥ tava sattā | alīkam eva asatyam eva bhavati | madbhāvaḥ vasiṣṭheti nāmadheyasya mama sattā ca | alīkam eva bhavati | kathambhūtaḥ tvanmadbhāvaḥ | anubhūtaḥ api asmin samaye anubhūyamāno ḥpi | asadrūpaḥ | atra viśvāsotpādakaṃ dṛṣṭāntaṃ kathayati svapna iti | ayam bhāvaḥ | yathā puruṣaḥ svapne svamaraṇam asatyam eva paśyati | anyathā svapnadraṣṭur abhāvena kaḥ svamaraṇam paśyet | tathā tvadbhāvamadbhāvāv api āvām paśyāvaḥ | anyathā tvayi tvattāyām eva mayi
mattāyām
N17: ⟨s⟩[m]at°
eva niṣṭhitāyāṃ tvam mām prati tvam iti na paśyeḥ | svam praty aham iti tvayi tvattvasya mayi mattvasya niṣṭhitatvāt iti | anubhūta iti vartamāne niṣṭhāprayogaḥ ||
etad eva
dṛṣṭāntāntareṇa
N17: °ṣṭān*tā*nta°
kathayati
mṛto bandhur yathā svapne ḥpy anubhūto ḥpy asanmayaḥ /
mṛto ḥyam iti ca jñaptir bhaved evam idaṃ jagat //
yathā mṛtaḥ bandhuḥ svapne anubhūtaḥ api asanmayaḥ asatya eva | bhavati | caḥ hetvarthe | ca yataḥ | mṛto ḥyam iti jñaptiḥ jāgratkālīnaḥ bodhaḥ yataḥ asti | evam anena prakāreṇa | anubhūtam api jagat asad bhavati | jñānināṃ nāstīty atadviṣayo bodho bhavati | ajñānāṃ tu suṣuptikālīnaḥ | anyathā nāsīd iti jāgratkālīnaparāmarśāsambhavād
iti
N17: i*ti*
bhāvaḥ ||
nanu tarhi sarveṣāṃ kathaṃ
na
N17: *na*
maduktānuguṇyenaiva bodho ḥstīty | atrāha
eṣā hi mūḍhaviṣayā noktir eva virājate /
abhyāsena vinodeti nānubhūter apahnavaḥ //
hi niścaye | mūḍhaviṣayā eva | na tu tajjñaviṣayā | eṣā uktiḥ taveti śeṣaḥ | tava na virājate na śobhate |
tajjñatvād
N17: °jñ⟨ā⟩[a]°
iti bhāvaḥ | nanu tarhi tvanmadbhāvānubhūteḥ kiṃ
karomīty
N17: °ro*mī*ty
| atrāha abhyāseneti | abhyāsena viruddhānubhavābhyāsena | vinā | anubhūteḥ pūrvasyāḥ anubhūteḥ | apahnavaḥ nodeti | ataḥ tvam api tvadbhāvasadbhāvāsatyatānubhavam eva kuru yena tvadbhāvasadbhāvānubhūtiḥ na syād
iti
N17: syā*d i*ti
bhāvaḥ ||
nanv abhyāsena vinā katham anubhūter apahnavaḥ na sampadyate ity | atrāha
niścayo
N17: niśc⟨i⟩[a]°
ḥntaḥ prarūḍho yaḥ sa yatnābhyasanaṃ vinā /
nāśam āyāti loke ḥsmin na kadācana kasyacit //
niścayaḥ anubhavaḥ | antar manasi | prarūḍhaḥ dṛḍhībhūtaḥ | svabhāva evāyam iti bhāvaḥ ||
nanu tarhi
karuṇākrāntāḥ
N17: °nt*ā*ḥ
tajjñāḥ sarveṣāṃ kathaṃ naitad
evopadiśantīty
N17: °diś⟨y⟩a°
| atrāha
idaṃ jagad asad brahma satyam ity eva vakti yaḥ /
tam unmattam
ivonmattā
N17: °ma⟨k⟩[t]tā
vimūḍhā vihasanty alam //
idam puraḥ sphurat | jagat asat bhavati | brahma
bāhyāntaḥkaraṇāviṣayaṃ
N17: °ya⟨ḥ⟩[ṃ]
saccinmātrarūpam brahmākhyaṃ vastu | sat bhavati | iti evam | yaḥ vakti kathayati | tam tajjñam | unmattāḥ svārthāparijñānena unmattarūpāḥ | vimūḍhāḥ ajñāḥ | unmattam iva vihasanti | tadupadeśaśravaṇasya tu kā kathety | ato ḥsau na vaktīti bhāvaḥ ||
nanu kimarthaṃ te taṃ hasantīty | atrāha
akṣībakṣībayor
aikyaṃ
N17: ⟨e⟩[ai]k°
kva kilehājñatajjñayoḥ /
āndhyaprakāśayor bodhe syāc chāyātapayor iva //
akṣībakṣībayoḥ svātmānandākhyamadhupānena tadapānena ca saṃsāram prati vismaraṇāvismaraṇaśīlayoḥ | tajjñājñayor bodhe anubhave | aikyam parasparasammatirūpam aikyam | kva syāt | na syād ity arthaḥ | na hi kṣībākṣībayor iha bodhe sammatiḥ dṛśyata iti bhāvaḥ | ataḥ ete hasantīty āśayaḥ | tayoḥ kayor iva | chāyātapayor iva | yathā āndhyaprakāśarūpayoḥ chāyātapayoḥ
bodhe
N17: b*o*dhe
padārthaprakaṭanākhye
bodhe
N17: bodh⟨y⟩e
| aikyaṃ nāsti | tathety arthaḥ ||
nanu kimarthaṃ tayoḥ bodhe aikyaṃ nāstīty | atrāha
yatnenāpy anubhūte ḥrthe satye kartum apahnavam /
tajjño ḥjñaś ca na śaknoti śava ākramaṇaṃ yathā //
anubhūte | ata eva satye satyatayā jñāte | arthe cinmātrākhye jagadākhye ca vastuni | tajjñaḥ ajñaḥ ca yatnenāpi apahnavaṃ kartuṃ na śaknoti | puraḥsphurattvāt | na hi puraḥ sphurat vastu kaścid apahnotuṃ śaknoti | ata eva tayoḥ bodhe aikyaṃ nāstīti bhāvaḥ | kaḥ yathā na śaknoti |
śavo
N17: ś(e)avo
yathā | yathā śavaḥ ākramaṇam padārthākramaṇam | na śaknoti | tathety arthaḥ ||
nanu tarhi ajño ḥpy etad eva kathayatv ity | atrāha
brahma sarvaṃ jagad iti vaktuṃ tajjñasya yujyate /
yato ḥvidyānanubhave sa tad evānubhūtavān //
sarvaṃ jagad brahma bhavati | iti evam | vaktum tajjñasya
cinmātrākhyabrahmasvarūpajñasya
N17: °pa*jña*sya
| yujyate | yataḥ sa eva tajjñaḥ eva | tat brahma | anubhūtavān dṛṣṭavān | kasmin sati | avidyāyāḥ ananubhave jagatpadārtharūpaiḥ bhāvābhāvaiḥ upalakṣitāyāḥ avidyāyāḥ adarśane sati ||
punar api etad eva kathayati
prabuddhaviṣaye hy eṣā rāma vāk pravirājate /
buddhasyāsmīti rūpeṇa kila nāsty eva kiñcana //
he rāma | eṣā vāk sarvam brahmeti vāk | prabuddhākhyo yaḥ viṣayaḥ yogyo deśaḥ | tatra pravirājate | arthāt abuddhaviṣaye na rājate iti jñeyam | nanu kathaṃ tatraiva rājate ity | atrāha buddhasyeti | yataḥ iti śeṣaḥ | yataḥ buddhasya kiñcana kiñcid api śarīrādikam | asmīti rūpeṇa nāsti asmīti jñānaviṣayaṃ nāsti | ayam bhāvaḥ | ajñaḥ deho ḥham iti niścitaḥ tadupayogīni vastūny api satyānīti jānāti | anyathā tadarthaṃ rātrindinam prayatnaparatvāyogāt | jñas tu dehābhimānābhāvāt tadupayogiṣu satyatāṃ na jānāti | anyathā tadviṣayāyā upekṣāyā ayogāt | iti tajjñasyaiva sarvam brahmeti vaktuṃ yuktaṃ
nājñasyeti
N17: °sy⟨a⟩[e]ti
||
nanu tajjñasyāsyā anubhūteḥ kadācid apahnavo ḥsti na vety | atrāha
brahmaivedam paraṃ śāntam ity evānubhavan sudhīḥ /
apahnavaḥ svānubhūteḥ kartuṃ tasya na yujyate //
sudhīḥ jñaḥ | idam jagat | śāntam param brahmaiva bhavati | ity eva evam eva | anubhavan bhavati | ataḥ tasya jñasya | asyāḥ svānubhūteḥ apahnavaḥ kartuṃ na yujyate yukto na bhavati ||
nanu tarhi tvaṃ kathaṃ śrīvasiṣṭha iti nāmayogyo ḥsīty | atrāha
parasmād vyatirekeṇa nāham ātmani kiñcana /
hemanīvormikāditvaṃ na mayy asti
vasiṣṭhatā
N17: va⟨m⟩[s]iṣṭha°
//
aham vasiṣṭhākhyaḥ aham | ātmani svasmin | parasmāt uttīrṇāt cinmātrāt | vyatirekeṇa nāsmi | tvaṃ tu yat paśyasi tat paśyeti bhāvaḥ | ato mayi
vasiṣṭhatā
N17: va⟨m⟩[s]iṣṭha°
vasiṣṭheti nāmayogyatā | nāsti | kim iva | ūrmikāditvam iva | yathā ūrmikāditvaṃ hemani nāsti | tathety arthaḥ | ato ḥham api vasiṣṭho nāsmīti bhāvaḥ ||
nanu yadi tvaṃ svātmanīdṛśo ḥsi tarhi mūḍhaḥ kīdṛśo ḥstīty | atrāha
bhūtatvavyatirekeṇa mūḍho nātmani kiñcana /
ūrmyādibuddhau hemeva nājñe ḥsti paramārthatā //
mūḍhaḥ cinmātrasvarūpaparamātmajñānahīnaḥ | ātmani |
bhūtatvavyatirekeṇa
N17: °ta⟨t⟩tva°
dehabhāvād ṛte | kiñcana kiñcid api | nāsti | tajjñas tu taṃ yadrūpam paśyati tadrūpam paśyatv iti bhāvaḥ | yataḥ ajñe paramārthatā paramārthabhūtacinmātrabhāvaḥ | nāsti | sa hi svaṃ cinmātrarūpaṃ na paśyati | kim iva | hemeva | yathā ūrmyādibuddhau ūrmikādibuddhau sati | hema nāsti | tathety arthaḥ ||
saṅgṛhya kathayati
mithyāhantāmayo mūḍhaḥ satyaikātmamayaḥ sudhīḥ /
yujyate na kvacin nāma svabhāvāpahnavo ḥnayoḥ //
mūḍhaḥ ajñaḥ | mithyābhūtā yā ahantā dehaviṣayaḥ ahaṅkāraḥ | tanmayaḥ bhavati | sudhīḥ tajjñaḥ | satyaḥ satyabhūtaḥ | yaḥ ekātmā sarvavyāpakaḥ paramātmā | tanmayaḥ bhavati | nāma niścaye | anayoḥ mūḍhasudhiyoḥ | svabhāvasya mithyāhaṅkārākhyasya paramārthākhyasya ca svarūpasya | apahnavaḥ apalāpaḥ | kvacit na yujyate | na hi puraḥ sphurat svasvarūpaṃ kaścid apahnotuṃ śaknoti ||
etad eva sadṛṣṭāntam āha
yo yanmayas tasya tasmin yujyate ḥpahnavaḥ katham /
puruṣasya ghaṭo ḥsmīti vākyam
unmattataiva
N17: °t⟨e⟩[ai]va
hi //
yaḥ puruṣaḥ | yanmayaḥ niścayadvāreṇa yatsvarūpaḥ syāt | tasya puruṣasya | tasmin svarūpe | apahnavaḥ katham syāt | hi yasmāt | puruṣasya
ghaṭo
N17: °ṭ⟨e⟩[o]
ḥsmīti vākyam unmattatā eva bhavati | ataḥ brahmātmatve niścitasya jñasya sthūladehātmatve niścitasyājñasya ca svānubhūter apahnavaḥ na yukta iti bhāvaḥ ||
prakṛtam
phalitatvenānusmarati
N17: °ta⟨t⟩tve°
tasmān neme vayaṃ satyā na ca dāmādayaḥ kvacit /
asatyās te vayaṃ ceme nāsti naḥ khalu sambhavaḥ //
yataḥ svapratītisiddham evāsmākaṃ dāmādīnāṃ ca svarūpaṃ tasmāt tato hetoḥ | ime vayaṃ satyāḥ na bhavāmaḥ | dāmādayaś ca satyāḥ na bhavanti | pratyuta te dāmādayaḥ | asatyāḥ bhavanti | ime vayaṃ cāsatyā bhavāmaḥ | yataḥ naḥ sthūlarūpāṇām asmākam | sambhavaḥ sattāyogyatā | nāsti | na hi pratītimātreṇāsad vastu sad bhavitum arhati | śaśaśṛṅgāder api sattvaprasaṅgād iti bhāvaḥ ||
nanu tarhi tajjñasyāpi cinmātrākhyaṃ svarūpam
asmadādivat
N17: °pa*m a*smad°
pratītisiddham evāstīti so ḥpi asad eva syād ity | atrāha
satyasaṃvedanaṃ śuddham bodhākāśaṃ nirañjanam /
satyaṃ sarvagataṃ śāntam asty anastamitodayam //
satyam yat saṃvedanam | tadrūpaṃ ghaṭādisaṃvedyādūṣitasaṃvedanarūpam iti yāvat | na hi ghaṭādisaṃvedyopahitasya saṃvedanasya satyatvaṃ yuktam | saṃvedyanāśena tasyāpi naṣṭakalpatvāt | nāpi
saṃvedyasya
N17: *saṃvedanasya → saṃvedyasya⟨sa⟩*
satyatvaṃ yuktam | pratītimātrasāratvāt | śuddham
cetyākhyamalādūṣitam
N17: °ā⟨r⟩[d]ū°
| ata eva nirañjanam nirlepam | satyam sarvasāratvena sthitatvāt satyaṃ rūpaṃ | sarvagatam sākṣitayā sāratvena ca sthitatvāt sarvavyāpakam | śāntam svasvarūpe viśrāntam |
anastamitodayam
N17: °y⟨ā⟩[a]m
bodhākāśam cinmātrākāśam | asti paramārthataḥ sattām bhajati | ataḥ pratītimātrasiddhatvābhāvāt paramārthasati cinmātrasvarūpe svatayā niścitasya jñasya nāsatyatvam
iti
N17: i[ti]
bhāvaḥ ||
cidātmānam eva punaḥ punaḥ viśinaṣṭi
sarvaṃ sat
tac
N17: ta⟨ś⟩[c]
ca niḥśūnyaṃ nakiñcid iva saṃsthitam /
tatra vyomni vibhāntīmā nijā bhāso ḥṅga dṛṣṭayaḥ //
sat sarvopādanatvena sthitatvāt satsvarūpam | na hi asat upādānībhavitum arhati | ata eva niḥśūnyam śūnyetarasvarūpam | tathāpi nakiñcit iva sthitam bāhyāntaḥkaraṇāgocaratvāt śūnyavat tiṣṭhat | tat cinmātrākhyaṃ vastu | sarvam samastaṃ jagat | bhavati | atra hetutvenottarārdhaṃ kathayati tatreti | yata iti śeṣaḥ | yataḥ tatra vyomni cinmātrākāśe | imāḥ puraḥ sphurantyaḥ | dṛṣṭayaḥ jagadrūpāḥ pratītayaḥ | vibhānti sphuranti | dṛṣṭayaḥ kāḥ | nijāḥ bhāsaḥ nijāni
kacakāni
Konjektur für N17: kavavāni.
| na tu svavyatiriktā ity arthaḥ | sarvasaṃvitsākṣikeṇa svapnadṛṣṭānte etat svasiddham eveti nātrāyastam ||
etad eva sadṛṣṭāntaṃ
kathayati
N17: °ya⟨n⟩ti
yathā taimirikākṣasya sahajā eva dṛṣṭayaḥ /
keśoṇḍukādivad bhānti tathemās tatra sṛṣṭayaḥ //
yathā taimirikākṣasya timirarogopahatanetrasya puruṣasya | sahajāḥ eva | na tv āgantukāḥ | dṛṣṭayaḥ netraraśmayaḥ | keśoṇḍukādivat keśakūrcādivat | bhānti sphuranti | tathā tatra cinmātrākhya
ākāśe
N17: °khy(e)a [ā]kā°
| imāḥ sṛṣṭayaḥ bhānti | etā api cinmātraraśmirūpā eveti bhāvaḥ | ādiśabdena dvicandrādeḥ grahaṇam ||
nanu kena yatnena
nijaraśmirūpaṃ
N17: ni*ja*ra°
jagad asau karotīty | atrāha
sa ātmānaṃ yathā vetti tathānubhavati kṣaṇāt /
cidākāśas tato ḥsatyam api satyaṃ tadīkṣaṇāt //
saḥ cidākāśaḥ | ātmānam svasvarūpam | yathā yena prakāreṇa yuktam | vetti jānāti | tathā tena
prakāreṇa
N17: *pra*kā°
yuktam | anubhavati sākṣāt paśyati | ataḥ asatyam api jagat | tadīkṣaṇāt cidākāśasya vīkṣaṇāt | satyam bhavati | svapnajagad iva
svapnadraṣṭrā
N17: °draṣṭ⟨y⟩[r]ā
vīkṣaṇāt | ato yatnarahitam evāsau etat karotīti bhāvaḥ ||
phalitaṃ siddhāntaṃ kathayati
na satyam asti nāsatyam iha tasmāj jagattraye /
yad yathā vetti cidrūpaṃ tat tathodety asaṃśayam //
tasmāt tato hetoḥ | iha jagattraye kiñcit na satyam asti nāpi asatyam asti | cidrūpam cidātma | yat vastu | yathā vetti | tat tathā asaṃśayam udeti | svapnavad iti śeṣaḥ ||
anena phalitaṃ dāmādisāmyaṃ svasya kathayati
yathā dāmādayas tadvad eveme ḥbhyuditā vayam /
satyāsatyāḥ kim atrāṅga tān praty api vikalpanā //
ata iti śeṣaḥ | ataḥ yathā dāmādayaḥ satyāsatyāḥ bhāsamānatvena satyāḥ paramārthatas tv asatyāḥ | abhyuditāḥ prādurbhūtāḥ bhavanti | ime vayaṃ
tadvad
N17: °va(ya)d
eva satyāsatyāḥ abhyuditāḥ bhavāmaḥ |
tulyanyāyāt
N17: °nyāy⟨y⟩āt
iti bhāvaḥ | he aṅga | ataḥ atra ihaloke | tān praty api tān praty eva | vikalpanā satyatvakalpanā | kim asti | yadi svasatyaṃ kalpayasi tarhi tān api kurv iti bhāvaḥ ||
nanu kathaṃ dāmādīnām
asmākaṃ
N17: °smā*kaṃ*
ca parasparaṃ sāmyam astīty | atrāha
asyānantasya
cidvyomnaḥ
N17: cid*vyo*mnaḥ
sarvagasya
nirākṛteḥ
N17: °te[ḥ]
/
cid udeti yathā yāntas tathā sā tatra bhāty alam //
asyātmatvena sphurataḥ | anantasya antasākṣitvenāpi sthitatvād antarahitasya | sarvagasya sarvavyāpakasya | nirākṛteḥ paricchinnākārarahitasya | cidvyomnaḥ cidākāśasya | sambandhinī yā cit cidākhyaḥ spandaḥ | antaḥ svabhittau | yathā yena rūpeṇa | udeti sphurati | sā cit | tatra tasyāṃ cinmātrabhittau | tathā tena rūpeṇa | bhāti kacati | svapnavat iti śeṣaḥ ||
nanu tathāpi kim prakṛte āyātam ity | atrāha
yatra dāmādirūpeṇa saṃvit
prakacate
N17: °t⟨ī⟩[e]; mit Ś1.
svayam /
tathāsau tatra sampannā tathākārānubhūtitaḥ //
tathākārasya dāmādyākārasya yānubhūtiḥ | tataḥ ||
asmadādisvarūpeṇa saṃvid yatroditā svayam /
tathāsau tatra sampannā tathākārānubhūtitaḥ //
tathākārasyāsmadādyākārasya | yā anubhūtiḥ | tataḥ | tathā ca dāmādibhiḥ sahāsmākaṃ sāmyam eveti bhāvaḥ ||
svasvapnapratibhāsasya jagad ity abhidhā kṛtā /
cidvyomno vyomavapuṣas tāpasyeva mṛgāmbutā //
vyomavapuṣaḥ atyantaśuddhatvād vyomasvarūpasya | cidvyomnaḥ sambandhinaḥ | svaḥ yaḥ svapnapratibhāsaḥ | tasya jagad iti abhidhā jagad iti nāma | kṛtā | cidvyomneti bhāvaḥ | kā iva | mṛgāmbutā iva | yathā tāpasya mṛgāmbutāmbu iti nāma kriyate | tathety arthaḥ ||
nanu tarhi sarvaṃ cidvyoma jaganmayam eva kim astīty | atrāha
yatra prabuddhaṃ cidvyoma tatra dṛśyābhidhā kṛtā /
yatra suptaṃ tu tenaiva tatra mokṣābhidhā kṛtā //
cidvyoma yatra yasminn aṃśe | prabuddham jagadrūpasvaparāmarśayuktam | bhavati | tatra tenaiva cidvyomnaiva | dṛśyābhidhā kṛtā | yatra yasmin bhāge | suptam jagadrūpasvarūpāmarśarahitam | bhavati | tatra tenaiva mokṣābhidhā kṛtā | tathā ca na sarvaṃ cidvyoma jagatsamayevāstīti bhāvaḥ ||
nanu tarhi cidvyomnaḥ sāṃśatvam āgatam ity | atrāha
na ca tat kvacid āsuptaṃ na prabuddhaṃ kadācana /
cidvyoma kevalaṃ dṛśyaṃ jagad ity avagamyatām //
paramārthavicāre kriyamāṇe tat cidvyoma | kvacit kutrāpy aṃśe | kadācana jātu | āsuptaṃ na bhavati | prabuddhaṃ ca na bhavati | tatsākṣikayoḥ svāpaprabodhayoḥ tadvyatirekeṇa sattāyā ayogāt | na ca tad eva tasya viśeṣakam
bhavati
N17: [bha]va°
| ghaṭasyāpi
ghaṭaviśeṣakatvaprasaṅgāt
N17: *na ca → °prasaṅgāt*
| ataḥ paramārthavicārayuktena tvayā dṛśyaṃ jagat kevalam svāpabodhādidharmarahitam | cidvyometi avagamyatām jñāyatām | proktanyāyena mokṣajagattvāpādakayoḥ cinmātrāśrayayoḥ svāpabodhayor asambhavāt ||
atyantarahasyatvāt punaḥ pūrvaślokapūrvārdhoktam evārthaṃ kathayati
nirvāṇam eva sargaśrīḥ sargaśrīr eva nirvṛtiḥ /
nānayoḥ śabdayor arthabhedaḥ paryāyayor iva //
nirvāṇam acetyacinmātram | nirvṛtiḥ nirvāṇam | yathā taraṅgajalayoḥ bhedo na yuktaḥ | tathā sarganirvāṇayor api bhedo na yukta iti bhāvaḥ ||
nanu tarhi jagad iti śabdajñānayoḥ kā gatir ity | atrāha
paramārthe jagad iti rūpaṃ vetti svayaṃ svakam /
yathā taimirikaṃ cakṣuḥ keśoṇḍukam ivekṣitam //
asau acetyacidātmā
paramārthe
N17: °rthe (paramārthe)
paramārthabhūte svasvarūpe | svayaṃ jagad iti rūpaṃ vetti | jagadrūpatām paśyatīti yāvat | kim iva | cakṣur iva | yathā taimirikam taimirikasambandhi cakṣuḥ svakam raśmirūpaṃ svātmānam | keśoṇḍukam iva vetti | tathety arthaḥ | svakaṃ kathambhūtam | īkṣitam svasmād bahiḥprasaraṇena dṛṣṭam | anyathā atīndriyatvahāneḥ | atīndriyaṃ hi indriyaṃ sarvair uktam ||
nanu tarhi keśoṇḍukavat bhāsamānatvāt jagat kiñcid asti | tat katham asya nirvāṇarūpatvam uktam ity | atrāha
na tat keśoṇḍukaṃ
kiñcit
N17: ⟨c⟩[k]iñ°
sā hi dṛṣṭis tathā sthitā /
naivaṃ dṛśyam idaṃ kiñcid itthaṃ cidvyoma saṃsthitam //
tat bhāsamānam | keśoṇḍukaṃ kiñcid api na bhavati | hi yasmāt | sā dṛṣṭiḥ
taimirikadṛṣṭiḥ
N17: °ka(sya)dṛ°
| tathā keśoṇḍukarūpeṇa | sthitā bhavati | yataḥ sahasraśaḥ anviṣyamāṇam api keśoṇḍukaṃ hastagrāhyaṃ na bhavati | na cānyat tatra tadadhiṣṭhānatvayogyaṃ vastv asti | ato jñāyate dṛṣṭir eva tathātvena bhāsate
iti
N17: *i*ti
bhāvaḥ | proktaṃ nyāyam prakṛte ḥpi saṅghaṭayati naivam iti | evam idam jagat | kiñcit na bhavati | cidvyoma cidākāśam | ittham jagadrūpeṇa | saṃsthitam bhavati | svapne hi cidvyomnaḥ jagadrūpeṇa saṃsthitir dṛṣṭā | ato na virodha iti bhāvaḥ ||
siddhāntaṃ kathayati
sarvatra sarvam idam asti yathānubhūtaṃ no kiñcana kvacid ihāsti ca nānubhūtam /
śāntaṃ sad ekam idam ātatam ittham āste santyaktaśaṅkam apabhedam atas tvam
āssva
N17: āssva⟨ḥ⟩
//
yathānubhūtam evam eva nānātvenānubhūtam | idam sarvam sarvatrāsti | bhāsamānatvāt | nānubhūtam anubhavaviṣayatām agataṃ sat | kvacit kutracid api deśe | kiñcit leśenāpi | no asti | abhāsamānatvāt | anubhūtatvam ananubhūtatvaṃ ca jagataḥ jāgradādau suṣuptādau ca sarveṣāṃ svapratītisākṣikam
eveti
N17: °ti(ti)
|
nātrāyāso
N17: nā⟨yā⟩trā*yā*so
yuktaḥ | nanu tarhi sarvadā sat kim astīty | atrāha śāntam iti | śāntam anubhavitṛtvena sthitatvāt
anubhūtatvānanubhūtatvākhyavikārarahitam
N17: °bhūta*tvānanubhūta*tvā°
| ekam advitīyam | ātatam samantāt vyāpakam | idam ātmatvena puraḥ sphurat | ittham anubhūtatvānanubhūtatvavikāragrastajagadrūpatvena sphurad iti śeṣaḥ | sat sanmātrākhyaṃ vastu |
āste
N17: ā⟨sa⟩ste
sarvadā tiṣṭhati | ananubhūtatvāvasthāyām api
svānanubhūtyanubhavitṛtvena
N17: °bhav⟨a⟩[i]tṛ°
sthitatvāt | phalitaṃ kathayati santyakteti | ataḥ tvam santyaktaśaṅkam jagatsatyatvaśaṅkārahitam |
abhedam
Sic! a[pa]bhedam ?
bhedabuddhirahitam | āssva tiṣṭha ||
sargāntaślokenāpy
etad
N17: e(ta)tad
eva kathayati
śilodarākāraghanam praśāntam mahācito rūpam idaṃ kham
accham
N17: (ā)accham
/
naivāsti nāstīti dṛśau kvacit sto
yac
N17: ya⟨ś⟩[c]
cāsti tat sādhu tad eva bhāti //
idam accham kham nakiñcidrūpatvāt nirmalaṃ jagadākhyam ākāśam | mahācitaḥ rūpam svarūpam | bhavati | mahācitaḥ rūpaṃ kathambhūtam | śilodarasya yaḥ ākāraḥ | tadvad ghanam | cidghanam ity arthaḥ | ata eva praśāntam
cetyākhyakṣobharahitam
N17: °khya*ra*hi°
| svapnajagataḥ sphuṭaṃ cinmātrarūpatvadarśanād iti bhāvaḥ | nanu tarhi bhāvābhāvabuddhiḥ katham astīty | atrāha naivāstīti | asti nāstīti dṛśau bhāvābhāvabuddhī | kvacit naiva staḥ | ābhāsamātrarūpatvād ity arthaḥ | nanu
tathāpi
N17: *dṛśau → tathāpi*
katham bhāsamānayoḥ bhāvābhāvayoḥ apahnavaḥ kartuṃ śakyata ity | atrāha yac
cāstīti
N17: °īti (ca)
| yac ca bhāvābhāvarūpaṃ kiñcit tvaddṛṣṭyā asti | tat sādhu samyak | tad eva mahācidrūpam eva | asti | tad vinā sākṣirahitasya
tasyāsatkalpatvāt
N17: °hita*sya ta*syā°
| tatpratītisiddhatve tu svapnapadārthavat
tattvānapāyāc
N17: °yā⟨ś⟩[c]
ceti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ sthitiprakaraṇa ekatriṃśaḥ
sargaḥ
N17: °karaṇ⟨e ---⟩[a eka°]
||
oṃ | śrīrāmaḥ pṛcchati
satām apy asatām eva
bālayakṣapiśācavat
N17: °la(kṣa)yakṣa°
/
dāmavyālakaṭādīnāṃ duḥkhasyāntaḥ katham bhavet //
duḥkhasya nānāyonibhramaṇarūpasya ||
śrīvasiṣṭha uttaraṃ kathayati
dāmavyālakaṭārthaṃ tais tadaiva yamakiṅkaraiḥ /
prārthitena yamenoktam idaṃ śṛṇu raghūdvaha //
spaṣṭam ||
yamavākyaṃ kathayati
yadā viyogam eṣyanti śroṣyanti ca nijāṃ kathām /
dāmādayas tadā muktā bhaviṣyantīty asaṃśayam //
itiśabdaḥ yamavākyasamāptau ||
atra śrīrāmaḥ pṛcchati
svavṛttāntam imaṃ kutra kadā kathaya te katham /
śroṣyanti bhagavan kena varṇyamānaṃ yathākramam //
he bhagavan | tvaṃ yathākramaṃ kathaya | te dāmādayaḥ | imaṃ svavṛttāntaṃ kutra deśe | kadā kāle | kena varṇyamāṇam | katham kena prakāreṇa | śroṣyanti ||
śrīvasiṣṭha uttaraṃ kathayati
kaśmīreṣu
mahāpadmasarasītīrapalvale
Vgl. (IV) 31.10
/
bhūyo bhūyo ḥnubhūyaite
matsyayoniparamparām
N17: °ni(ṃ)pa°
//
ālānitāśayā lolāḥ kālena layam āgatāḥ /
tatraiva padmasarasi te bhaviṣyanti sārasāḥ //
ālānitāśayāḥ baddhamanasaḥ ||
tatra kalhāramālāsu sarojapaṭalīṣu ca /
śevālavaravallīṣu taraṅgavalanāsu ca //
lalatkumudadolāsu nīlotpalalatāsu ca /
śīkaraughābhralekhāsu śītalāvartavṛttiṣu //
saraḥsārasasambhogān bhuktvā bhuvanabhūṣaṇāḥ /
vihṛtya suciraṃ kālam alam āgataśuddhayaḥ //
te viyuktā bhaviṣyanti muktaye labdhayuktayaḥ /
rajaḥsattvatamāṃsīva bhedaprāptyā yadṛcchayā //
taraṅgarūpāḥ yāḥ valanāḥ dolāviśeṣāḥ | tāsu | saraḥsārasānāṃ sambhogāḥ | tān | sārasocitān bhogān ity arthaḥ | āgataśuddhayaḥ prāptakāṣāyapākāḥ | ata eva bhuvanabhūṣaṇāḥ ārṣam puṃstvam | labdhā yuktiḥ viyogarūpā yuktiḥ yaiḥ | te | tādṛśāḥ | yadṛcchayā na tu prayatnena | te kānīva | rajaḥsattvatamāṃsīva | yathā tāni yadṛcchayā siddhayā | bhedaprāptyā viyuktāni bhaviṣyanti | tathety arthaḥ ||
kaśmīramaṇḍalasyāntar nagaraṃ nagaśobhitam /
nāmnādhiṣṭhānam
Zu Namen und Topographie der alten Haupstadt Kaschmirs vgl. Stein 1900, vol. 2: S. 362; 439ff. RT III 99 (nebst Anm.).
ity etac chrīmat tatra bhaviṣyati //
spaṣṭam ||
pradyumnaśikharaṃ
Hāraparvat in °rīnagar, vgl. Stein loc. cit. S. 443f; RT III 460 sowie Anm. ad RT III 339-349.
nāma tasya madhye bhaviṣyati /
śṛṅgaṃ laghu sarojasya kośacakram ivodare //
kośacakram karṇikā ||
tasya mūrdhni girer
gehaṃ
N17: g⟨o⟩[e]haṃ
ko ḥpi rājā kariṣyati /
abhraṅkaṣamahāsālaṃ śṛṅge śṛṅgam ivāparam //
spaṣṭam ||
gṛhasyeśānakoṇādriśirobhittivraṇodare /
tasyāniśam aviśrāntavātoddhūtatṛṇāṅkite //
ālaye
dānavo
N17: d(i)āna°
vyālaḥ kalaviṅko bhaviṣyati /
prathamālpaśrutacchāttra ivārtharahitāraṭiḥ //
kalaviṅkaḥ kathambhūtaḥ | artharahitam āraṭati kūjatīti artharahitāraṭiḥ | ka iva | prathamam alpaśrutaḥ chāttraḥ prathamālpaśrutacchāttraḥ | sa iva | alpaśrutaḥ chāttro hi artharahitam eva raṭati | tataḥ kālena tu sārtham api raṭatīti prathamagrahaṇam ||
tasminn eva tadā kāle tatra rājā bhaviṣyati /
śrīyaśaskaradevākhyaḥ
Reg. 939-948 A.D., vgl. Stein 1900, vol. 1: 103f; RT V 469 - VI 114.
śakraḥ svarga ivāparaḥ //
spaṣṭam ||
dānavo dāmanāmā tu maṣakas tasya sadmani /
bhaviṣyati
bṛhatstambhapṛṣṭhacchidre
N17: °stam*bha*pṛ°
mṛdudhvaniḥ //
spaṣṭam ||
kaṭāvasthām
prastauti
N17: kaṭ*ā*va° °st⟨o⟩[au]ti
adhiṣṭhānābhidhe tasminn evogranagare tadā /
ratnāvalīvihārākhyo
Vgl. RT III 476.
vihāro ḥpi bhaviṣyati //
vihāraḥ krīḍāpradeśaḥ ||
tasmiṃs tadbhūmipāmātyo narasiṃha iti śrutaḥ /
karāmalakavad dṛṣṭabandhamokṣo bhaviṣyati //
tasmin tatra vihāre | tasya bhūmipasyāmātyaḥ tadbhūmipāmātyaḥ ||
bhaviṣyati gṛhe tasya krīḍanakrakaraḥ khagaḥ /
kaṭo māyāsuro nāma kṛtahiñjīrapañjaraḥ //
kṛtaḥ hiñjīrapañjaraḥ lohapañjaraḥ yasya | tādṛśaḥ ||
sa nṛsiṃho
nṛpāmātyaḥ
N17: °mā(dya)tyaḥ
ślokair viracitām imām /
dāmavyālakaṭādīnāṃ kathayiṣyati saṅkathām //
nṛsiṃhaḥ narasiṃhaḥ | dāmavyālakaṭādīnām sambandhinīṃ kathām | ādiśabdena śambarādīnāṃ grahaṇam ||
sa kaṭaḥ krakaraḥ śrutvā tāṃ kathāṃ saṃsmṛtātmabhūḥ /
śāntamithyāhamaṃśo
N17: °ha⟨s⟩[m]aṃ°
ḥntaḥ paraṃ nirvāṇam eṣyati //
krakaraḥ pakṣaviśeṣarūpaḥ | sa kaṭaḥ tām svasambandhinīṃ kathāṃ śrutvā | saṃsmṛtā ātmabhūḥ svotpattiḥ yena | tādṛśaḥ | ata eva śāntaḥ mithyārūpaḥ ahamaṃśaḥ yasya | tādṛśaḥ san | param utkṛṣṭam | nirvāṇam brahmaṇy ātyantikaṃ layam | eṣyati gamiṣyati ||
pradyumnaśikharaprāntavāstavyaḥ kalaviṅkakaḥ /
tathaiva svakathāṃ śrutvā paraṃ nirvāṇam eṣyati //
tathaiva kaṭavat eva ||
rājamandiradārvantar vraṇavāstavyatāṃ gataḥ /
maṣako ḥpi prasaṅgena śrutvā śāntim upaiṣyati //
prasaṅgena kathāprasaṅgena ||
saṅgṛhya kathayati
pradyumnaśṛṅgāc
N17: °gā⟨ś⟩[c]
caṭako maṣako rājamandirāt /
vihārāt krakaraś ceti mokṣam eṣyanti rāghava //
spaṣṭam ||
upasaṃhāraṃ karoti
eṣa te kathitaḥ
sarvo
n17: °rv*o*
dāmavyālakaṭakramaḥ /
māyeyam eva
sāṃsārī
N17: saṃ⟨m⟩[s]ā°
śūnyaivātyantabhāsurā //
bhramayaty
N17: °y(ā)aty
aparijñātā mṛgatṛṣṇāmbudhīr iva /
saṃśāmyati parijñātā mṛgatṛṣṇāmbudhīr iva //
evam dāmādivat | aparijñātā kiṃrūpeyam ity avicāritā ||
mahato ḥpi padād evaṃ rāmājñānavaśād adhaḥ /
patanti mohitā mūḍhā dāmavyālakaṭā iva //
evam dāmādivat ||
padād adhaḥpātam eva kathayati
kva bhrūkṣepaviniṣpiṣṭamerumandarasahyatā /
kva
rājagṛhadārvantar
N17: °a[n]tar
vraṇe maṣakarūpatā //
spaṣṭam ||
kva capeṭacchaṭāmātrapātitārkendubimbatā /
kva pradyumnagirau
gehe
N17: °h⟨ar⟩[e]
bhittivraṇavihaṅgatā //
spaṣṭam ||
kva puṣpalīlayālolakaratolitamerutā /
kvārṣyaśṛṅge
N17: kv*ā*r°
nṛsiṃhasya gṛhe krakarapotatā //
arṣyaśṛṅge
N17: °śṛṅ[ge]
pradyumnaśṛṅge ||
nanu katham āpatataḥ satyabhūtasyādhaḥpātasya nivṛttiḥ śakyakriyety |
atrāha
N17: (e)atrā°
cidākāśo hi mithyaiva rajasārañjitaprabhaḥ /
svarūpam atyajann eva virūpam iva
budhyate
N17: °⟨d⟩[dh]ya°
//
hi yasmāt | cidākāśaḥ mithyā rajasā rajoguṇākhyadūlyā | ārañjitaprabhaḥ rūṣitaprakāśaḥ | svarūpam cittvākhyaṃ svarūpam | atyajann eva | virūpam iva | bhāvapradhāne nirdeśaḥ | virūpatvam iva | svarūpaviruddhaṃ jaḍatvam iva |
budhyate
N17: °⟨d⟩dhya°
anubhavati | paramārthatas tu na
budhyate
N17: °⟨d⟩dhya°
itīvaśabdopādānam | ataḥ rajjusarpāpātavat virūpatvāparaparyāyādhaḥcyutyāpātaḥ na durvāra iti bhāvaḥ ||
punar apy etad eva kathayati
svayaiva vāsanābhrāntyā
satyayevāpy
N17: satya⟨m⟩[y]evā°
asatyayā /
mṛgatṛṣṇāmbubuddhyeva yāti jantur avāntaram //
jantuḥ cidekasāraḥ dehābhimānī jīvaḥ | svayā svāvyatiriktayā | vāsanābhrāntyā śarīre ātmatvavāsanārūpeṇa bhrameṇa | avāntaram viśrāntipradeśād bhinnaṃ śarīrāhambhāvākhyam avāntaram pradeśaṃ | yāti | kathambhūtayā | paramārthataḥ asatyayāpi bhāsamānatvāt satyayā | ayam bhāvaḥ | yathā puruṣaḥ kañcid deśaṃ gantukāmaḥ taddeśavāsanākṛtayā bhrāntyāvāntarapradeśān yāti | tathā jīvaḥ citsvarūpaṃ svātmānaṃ gantukāmaḥ tadvāsanākṛtayā bhrāntyā deharūpe ātmani tiṣṭhatīti | ataḥ vāsanākṛta evādhaḥpāto ḥstīti | vāsanayā kayeva | mṛgatṛṣṇāmbubuddhyā iva | yathā mṛgaḥ viśrāntisthānabhūtaṃ jaladeśaṃ gantukāmaḥ mṛgatṛṣṇāmbubuddhyā marudeśe tiṣṭhati | tathety arthaḥ ||
nanu kenopāyenādhaḥpāto nivartate ity | atrāha
taranti te bhavāmbhodhiṃ svapravāhadhiyaiva ye /
śāstreṇāsad idaṃ dṛśyam iti
nirvāsanaṃ
N17: °vā(ma)sa°
sthitāḥ //
te puruṣāḥ | svapravāhabuddhyā eva svapravāhena sthitāḥ | na tu gurvādipreritā yā buddhiḥ | tayā eva | bhavāmbhodhim taranti te | ke ye | śāstreṇopāyabhūtenādhyātmaśāstreṇa iti | nirvāsanam dṛśyasaṃskārarahitam | sthitā iti | kim iti | idam
anubhūyamānam
N17: °māna[m]
| dṛśyam | asat sattārahitam | bhavati | pratītimātrasāratvāt ity arthaḥ | ataḥ śāstrasyaivātra mukhyam upāyatvam
iti
N17: i*ti*
bhāvaḥ ||
śuṣkatarkāṇām etadupāyatvaṃ nirvārayati
tārārāvavikārīṇi śuṣkatarkamatāni ye /
yānti
śvabhrajalāny
N17: ś⟨u⟩[va]bhra°
āśu nāśubhaṃ nāśayanti te //
ye puruṣāḥ | tāraḥ udbhaṭaḥ | yaḥ ārāvaḥ kathanam | sa eva vikāraḥ | tadyuktāni tārārāvavikārīṇi | śuṣkāḥ paramātmatattvanirṇayākhyarasarāhityena mukhaśoṣakārighaṭapaṭādinirṇayākhyapāruṣyeṇa ca śuṣkatulyāḥ | ye tarkāḥ tarkābhāsāḥ | tadyuktāni matāni śuṣkatarkamatāni | yānti | tāny evopāyatvenāśrayam |
te
N17: te (te)
puruṣāḥ | aśubham saṃsārākhyam anartham | na nāśayanti | api tu nānāvikalpagrastatvād vardhayanty eveti bhāvaḥ | śuṣkatarkamatāni kāni |
śvabhrajalāni
N17: ś⟨u⟩[va]bhra°
śvabhrajalatulyānīti yāvat | śvabhrajalāny api tārārāvavikārīṇi śuṣkāni duṣprāpatvāt malānāśakāni ca bhavanti ||
nanu tarhi keṣām aśubhanāśaḥ sampadyata ity | atrāha
svānubhūtiprasiddhena mārgeṇāgamagāminā /
na vināśo bhavaty aṅga gacchatām patatām iva //
he aṅga | svā nijā | yā anubhūtiḥ anubhavaḥ | tena prasiddhena svānubhavasiddheneti yāvat | tathā āgamam sacchāstram | anugacchatīti tādṛśena mārgeṇa gacchatām vināśaḥ
aśubhanāśarūpaḥ
N17: aśubh(ā)anāśa°
vināśaḥ | na bhavati | teṣām aśubhaṃ
na
N17: [na]
naśyatīty arthaḥ | teṣāṃ keṣām iva | patatām iva | yathā patatām kumārgaluṭhitānām | vināśo bhavati | tathaiṣāṃ na bhavatīti vyatirekadṛṣṭāntaḥ | svamataviruddhanivartanāya svānubhūtiprasiddhenety uktam
[...]
*
N17: *[ ]* Ergänzung nicht ausgeführt.
||
nanu yadi tarkamatāśrayaṇenānarthaprāptiḥ syāt tarhi tadapekṣayā sāṃsāriko
vyavahāra
N17: vya*va*hā°
eva śreyān ity | atrāha
idam me syād idam me syād iti buddhimatām matiḥ /
svena daurbhāgyadainyena na bhasmāpy upatiṣṭhate //
idam vastu | me mama | syāt bhavatu | idam me syād iti evam | buddhimatām buddhiyuktānām | matiḥ buddhiḥ | svena daurbhāgyadainyena nijena mamatākhyadāridryakṛtena dīnatvena | bhasmāpi nopatiṣṭhate na prāpnoti | anekārthatvāt dhātūnām
upapūrvaḥ
N17: °rva*ḥ*
tiṣṭhatir atra prāptyarthe vartate | āśāmayasya sāṃsārikavyavahārasyātmaprāptyupāyatve nāmāpi grahītuṃ na yogyam
iti
N17: °gya*m i*ti
| kā kathā śuṣkatarkāt śraiṣṭhyasyeti bhāvaḥ ||
proktasāṃsārikavyavahārarahitasya śubhaprāptiṃ kathayati
vetti nityam udārātmā trailokyam api yas tṛṇam /
taṃ tyajanty āpadaḥ sarvā rasateva jarattṛṇam //
yaḥ udārātmā mamatākhyadāridryarahitaḥ | nityam na tu
abhimatavastuprāptikāla
N17: °mat⟨t⟩a°
eva | trailokyam api tṛṇaṃ vetti | tam puruṣam | sarvāḥ āpadaḥ tyajanti | atṛpter evāpacchabdapravṛttinimittatvāt | āpadaḥ kā iva | rasatā iva | pādapūraṇārtho bhāvapratyayaḥ | rasaḥ iva | yathā rasaḥ jarattṛṇaṃ tyajati | tathety arthaḥ ||
nanu sarvaṃ tyajataḥ kathaṃ śarīrayātrā
sidhyatīty
N17: si⟨d⟩dhya°
| atrāha
parisphurati yasyāntar nityaṃ sattvacamatkṛtiḥ /
brāhmam aṇḍam ivākhaṇḍaṃ lokeśāḥ pālayanti tam //
yasya puruṣasya | sattvacamatkṛtiḥ | sattvasya sarvatyāgarūpasya dhairyasya | camatkṛtiḥ camatkāraḥ | antaḥ manasi | sphurati | na tu dambhālasyādinā vacanamātre eva sphurati | taṃ lokeśāḥ akhaṇḍam samyak | pālayanti | kim iva | brahmāṇḍam iva | atyantanirlobhasya kāryam brahmāṇḍakāryam iva svayam eva sampadyata iti bhāvaḥ ||
nanu yadi kadācit tasya durantā vipat syāt tadā kiṃ kāryam ity | atrāha
apy āpadi durantāyāṃ naiva rantavyam akrame /
rāhur apy akrameṇaiva pibann apy amṛtam mṛtaḥ //
durantāyām api
antarahitāyām
N17: °yāṃ(m a)
| bahvyām apīti yāvat | āpadi vicārayuktena puruṣeṇa | akrame śāstrādiviruddhe krame | na rantavyam na laganīyam | arthāt svapravāhāgate krame rantavyam iti jñeyam
[...]
*
N17: *[ ]* Ergänzung nicht ausgeführt.
| ataḥ krama eva kārya iti bhāvaḥ ||
kramapradarśakaṃ
sacchāstrādikam
N17: °str*ā*di°
praśaṃsati
sacchāstrasādhusamparkam arkam ugraprakāśadam /
ye śrayanti na te yānti mohāndhyasya punar vaśam //
mohāndhyasyākramarūpasyety arthaḥ ||
sacchāstrādisevanād utpannān maitryādiguṇān praśaṃsati
avaśyā vaśyam āyānti yānti
sarvāpadaḥ
N17 °d(ā)aḥ
kṣayam /
avaśyam bhavati śreyaḥ kreyaṃ yasya guṇair yaśaḥ //
avaśyāḥ śatravaḥ | śreyaḥ mokṣākhyam paramakalyāṇam | kreyam grāhyam | utpādyam iti yāvat | guṇaiḥ sacchāstrādisevanotpāditaiḥ maitryādiguṇaiḥ | tasmāt yaśaütpādakān guṇān evāśrayed iti bhāvaḥ ||
guṇalubdhatvam praśaṃsati
yeṣāṃ guṇeṣv asantoṣo rāgo yeṣāṃ śrutam prati /
satye vyasanino ye ca te narāḥ paśavo ḥpare //
asantoṣaḥ
N17: °ṣ(ā)aḥ
apūrṇatā | śrutam adhyātmaśāstram | apare etebhyaḥ vyatiriktāḥ ||
guṇotpāditaṃ yaśaḥ praśaṃsati
yaśaścandrikayā yeṣām bhāsitaṃ janahṛnnabhaḥ /
teṣāṃ kṣīrasamudrāṇāṃ nūnam mūrtau sthito hariḥ //
yeṣām puruṣāṇām | sambandhinyā yaśaścandrikayā maitryādiguṇotpāditayā yaśaścandrikayā | janahṛnnabhaḥ janahṛdayaḥ
ākāśaḥ
N17: [ā]kā°
| bhāsitam | teṣāṃ kṣīrasamudrāṇām candrikotpādakatvasāmyāt kṣīrasamudratulyānām | nūnam niścayena | mūrtau hariḥ śrīnārāyaṇaḥ | sthitaḥ bhavati | teṣām manasi bhagavān satatam eva sphuratīti bhāvaḥ | yuktaṃ ca kṣīrasamudramūrtau śrīharyavasthānam ||
bhuktam bhoktavyam akhilaṃ dṛṣṭā draṣṭavyadṛṣṭayaḥ /
kim anyad bhavabhaṅgāya bhūyo bhogeṣv alubdhatā //
yuṣmābhiḥ akhilam bhoktavyam
bhuktam
N17: *bhuktam*
| kiñcidbhogadvāreṇa tatsamānayogakṣemāḥ sarve bhogā bhuktā ity arthaḥ | draṣṭavyāḥ darśanīyāḥ | dṛṣṭayaḥ dṛṣṭāḥ | atrāpi pūrvavat eva yojyam | bhūyaḥ punaḥ | anyat itarat bhoktavyaṃ draṣṭavyaṃ vā | kim asti | kiñcid api nāstīty arthaḥ | ataḥ bhavabhaṅgāya saṃsāranāśāya | alubdhatā lobharāhityam | dhāryatām iti śeṣaḥ ||
yathākramaṃ yathāśāstraṃ yathācāraṃ yathāsthiti /
sthīyatām mucyatām antar bhogagārdhyam avāstavam //
yathācāram svācārasadṛśam | na tv ācārāntaraniṣṭhatayā | tattve hi
ayuktaṃ
N17: °kta[ṃ]
kāritvaṃ syāt | yathāsthiti | na tu gṛhasthaḥ san vanasthatayā vanastho vā san gṛhasthatayety arthaḥ | antaḥ manasi | bhogagārdhyam bhogeṣu gardhaḥ lobhaḥ yasya | saḥ bhogagardhaḥ | tasya bhāvaḥ | tat ||
saṃstavaḥ kriyatāṃ kīrtyā guṇair gaganagāmibhiḥ /
trāyante mṛtyunopetaṃ na kadācana bhogakāḥ //
yuṣmābhiḥ | gaganagāmibhiḥ guṇaiḥ maitryādiguṇaiḥ |
utpannayā
N17: utp⟨ā⟩[a]nna°
kīrtyā saha | saṃstavaḥ paricayaḥ | kriyatām | nanu bhogaiḥ saha saṃstavaṃ tyaktvā kīrtyā saha kimarthaṃ kurma ity | atrāha trāyanta iti | ye tādṛśyām maraṇāvasthāyāṃ nopayujyante kiṃ taiḥ saha saṃstaveneti bhāvaḥ ||
guṇotpāditayaśoyuktān praśaṃsati
gāyanti siddhasundaryo yeṣām indusitaṃ yaśaḥ /
gītibhir gaganābhoge te jīvanti mṛtāḥ pare //
pare proktayaśorahitāḥ ||
nanu yadi proktaguṇārjanenāpi na kiñcit setsyati tadā kiṃ kāryam ity | atrāha
paramam pauruṣaṃ yatnam āsthāyādāya sūdyamam /
yathāśāstram
anudvegam
N17: anud⟨yo⟩[ve]gam; zu (an)udyoga vgl. MṬ (II) 5,12 sowie MṬ ad (IV) 32,57. Ś1, Ś3, N/Ed: anudvegam.
ācārāt ko na siddhibhāk //
ācārāt guṇārjanarūpāt ācārāt ||
nanu yadā kadācin mayā guṇārjane yatnaḥ kṛta eva kiṃ tena sampannam ity | atrāha
yathāśāstraṃ
viharatā
N17: °tā⟨s⟩
tvarā kāryā na siddhiṣu /
cirakālaparāpakvā siddhiḥ puṣṭaphalā bhavet //
spaṣṭam ||
phalitaṃ kathayati
vītaśokabhayāyāsam agardham apayantraṇam /
vyavahāro yathāśāstraṃ kriyatām mā vinaśyatām //
agardham lobharahitam | apayantraṇam bandhanarahitam ||
jīvo jīrṇāndhakūpeṣu bhaveṣv antardhim āgataḥ /
bhavatām bhūribhaṅgānām adhunoddhriyatām ataḥ //
bhūribhaṅgānām bahunāśayuktānām | bhavatām | jīvaḥ jīrṇāndhakūpeṣu duḥkhadatvena
jīrṇāndhakūparūpeṣu
N17: °⟨r⟩[k]ūparūpeṣu
| bhaveṣu | antardhim gataḥ |
kṣīṇa
N17: kṣī⟨n⟩[ṇ]a
iti yāvat | bhavati | ataḥ yuṣmābhiḥ adhunā saḥ jīvaḥ uddhriyatām | andhakūpamagnasya hi uddharaṇam avaśyam eva kāryam iti bhāvaḥ ||
itaḥ prabhṛti mā bhūyo gamyatām adharād adhaḥ /
idaṃ
nirdhāryatāṃ
N17: ni[r]dhā° mit Ś1, Ś3.
śāstram astram āpannivāraṇe //
yuṣmābhiḥ
N17: °ṣm⟨a⟩[ā]°
| itaḥ prabhṛti asmān madupadeśāt prabhṛti | bhūyaḥ punaḥ | adharād adhaḥsthānād | adhaḥ mā gamyatām | yuṣmābhiḥ | idam maduktam | etac chāstram | nirdhāryatām niścīyatām | idam kim | āpannivāraṇe astram astrabhūtam āpannivārakam
ity
N17: i(ta)*ty*
arthaḥ ||
raṇe rabhasanirlūnavāraṇe prāṇam ujjhatām /
kim arthamātrayā kāryam āryāḥ
śāstram
N17: ś(r)āstram
avekṣyatām //
arthamātrayā
dhanaleśena
N17: °⟨śele⟩[leśe]na; als Randglosse in Ś1; Randglosse Ś3: dhanalavena.
arthamātrārtham | raṇādikāryaṃ tyaktvā idam eva śāstram avekṣyatām iti piṇḍārthaḥ ||
idam bimbam idaṃ nimbam iti matyā vicāryatām /
svayā parapreraṇayā yāta mā paśavo yathā //
idam bimbam bimbaphalam bhavati | idaṃ nimbam nimbaphalam bhavati | iti evam | svayā matyā buddhyā | vicāryatām | parapreraṇayā mā yāta mā gacchata | ke yathā | paśavo yathā |
yathā
N17: [yathā]
paśavaḥ parapreraṇayā yānti tathā yūyam mā yātety arthaḥ ||
daurbhāgyadāyinī dīnā śubhahīnāvicāraṇā /
ghanadīrghamahānidrā tyajyatāṃ samprabudhyatām //
yuṣmābhiḥ
N17: °ṣm⟨a⟩[ā]°
| avicāraṇā avicārākhyā ghanadīrghā cāsau mahānidrā | sā tyajyatām | kathambhūtā sā | daurbhāgyadāyinī āśārūpadāridryadāyinī | tāṃ tyaktvā samprabudhyatām | yuktaś ca nidrātyāgānantaram prabodhaḥ ||
suptaiḥ mā sthīyatāṃ vṛddhamandakacchapavac chanaiḥ /
utthānam aṅgīkriyatāṃ jarāmaraṇaśāntaye //
yuṣmābhiḥ | vṛddhamandakacchapavat suptaiḥ svātmavicāre vimukhaiḥ | mā sthīyatām | vṛddhamandakacchapo hi suptaḥ
tiṣṭhati
N17: °ṣṭhat*i*⟨ḥ⟩
| śanaiḥ krameṇa | jarāmaraṇaśāntaye mokṣāya | utthānam udyogaḥ | aṅgīkriyatām nirvāṇamukhyopāyabhūtaṃ sacchāstravicārādi kriyatām ity arthaḥ ||
nanu sukhasādhanadhanādyarjanam apahāya
kimartham
N17: °a[r]tham
anyat kurma ity | atrāha
anarthāyārthasampattir bhogaugho bhavarogadaḥ /
āpade
N17: °de⟨ḥ⟩
sampadaḥ sarvāḥ sarvatrānādaro jayaḥ //
arthasampattiḥ anarthāya duḥkhāya bhavati | arjanādau kleśahetutvāt | bhogaughaḥ bhavarogadaḥ bhavati | rāgādyutpādakatvāt | sampadaḥ śriyaḥ | āpade bhavanti | tāpakāridarpādidoṣotpādakatvāt | sarvatra samaste dhanādau bhāvajāte | anādaraḥ tyāgādānavyatiriktasvarūpā upekṣā | jayaḥ bhavati ||
lokatantrānusāreṇa vicārād vyavahāriṇām /
śāstrācārāviruddhena
N17: *vicārād → °ddhe⟨ṣu⟩[na]*; mit Ś1, Ś3.
karmaṇā śarma sidhyati //
lokatantrānusāreṇa
N17: °ta[n]trā°
lokācārānusāreṇa | vicārāt iti lyaplope pañcamī | tena vicāraṃ kṛtvety arthaḥ ||
sargāntaślokenāpy etad eva kathayati
svācāracārucaritasya viviktavṛtteḥ saṃsāraduḥkhalavasaukhyadaśāsv agṛdhnoḥ /
āyur yaśāṃsi ca guṇāś ca sahaiva lakṣmyā phullanti mādhavalatā iva satphalāya //
svācāreṇa śobhanācāreṇa | cārucaritam yasya | saḥ | tādṛśasya | viviktā viśiṣṭā | vṛttiḥ
vyāpāro
N17: °r(o)[o]
yasya | saḥ | tādṛśasya | tathā duḥkhalavarūpāḥ ca tāḥ saukhyadaśāḥ duḥkhalavasaukhyadaśāḥ | saṃsārasya yāḥ duḥkhalavasaukhyadaśāḥ | tāsu agṛdhnoḥ lobharahitasya puruṣasya | āyuḥ yaśāṃsi guṇāś cety etāni vastūni | lakṣmyā sahaiva satphalāya mokṣākhyāya śobhanāya phalāya | phullanti vikasanti | mokṣam utpādayantīty arthaḥ | etāni vastūni kā iva | mādhavalatāḥ iva | yathā mādhavalatāḥ vasantalatāḥ | satphalāya phullanti | tathety arthaḥ | iti śivam ||
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ sthitiprakaraṇe dvātriṃśaḥ
sargaḥ
N17: ⟨---⟩ [dvātriṃśaḥ sargaḥ]
||
punar api pūrvoktam evārthaṃ kathayati
sarvātiśayasāphalyāt sarvaṃ sarvatra sarvadā /
sambhavaty eva tasmāt svaṃ śubhodyogaṃ na santyajet //
sarveṣām atiśayānām yat sāphalyam saphalatā | tato hetoḥ | sarvatra sarveṣu deśeṣu | sarvadā sarveṣu kāleṣu | sarvaṃ sambhavaty
eva
N17: eva (bhedaḥ yenaivaṃ kathayasīty atrāha)
| yataḥ
atiśayaprayuktānāṃ
N17: °ya*pra*yu°
sarveṣāṃ yatnānāṃ sāphalyam asti | ataḥ sarvatra sarvadā sarvaṃ sambhavaty eveti yāvat | phalitaṃ kathayati tasmād iti | tasmāt tato hetoḥ | puruṣaḥ svaṃ śubhodyogaṃ na santyajet ||
viśeṣeṇa udyogasya sāphalyaṃ kathayati
mitrasvajanabandhūnāṃ
nandinānandadāyinā
N17: °da(nā)dāyi°
/
sarasīśvaram ārādhya mṛtyur apy upanirjitaḥ //
nandinā nandirudreṇa ||
sarvotkarṣeṇa vartante devā api vimarditāḥ /
dānavair dānavāryāḍhyair gajaiḥ padmākarā iva //
gajaiḥ
N17: (ga)ga°
kathambhūtaiḥ | dānavāriṇā madajalenāḍhyaiḥ yuktaiḥ ||
maruttanṛpater yajñe saṃvartena maharṣiṇā /
brahmaṇevāparaḥ sargo racitaḥ sasurāsuraḥ //
spaṣṭam ||
mahātiśayayuktena viśvāmitreṇa vipratā /
bhūyo bhūyaḥ prayuktena duṣprāpā tapasārjitā //
spaṣṭam ||
piṣṭātakāmbu duṣprāpaṃ rasāyanam ivāśnatā /
durbhagenedṛśenāptaḥ kṣīroda upamanyunā //
piṣṭātakāmbu |
piṣṭamiśritaṃ
N17: °ṣṭ(i)a°
jalam | īdṛśena durbhagena etādṛśena daridreṇa | āptaḥ | īśvarārādhanayeti śeṣaḥ ||
trailokyamallāṃs tṛṇavan nighnan viṣṇvabjajādikān /
yuktyātiśayadārḍhyena
N17: °dā[r]ḍhye°
kālaḥ
śvetena
N17: °te⟨m⟩[n]a
kālitaḥ //
yuktyā īśvarārādhanarūpeṇopāyena | śvetena rājaviśeṣeṇa | kathambhūtena | atiśaye yatnātiśaye | dārḍhyam dṛḍhatā yasya | tādṛśena ||
praṇayena yamaṃ jitvā kṛtvā vacanasaṅgaram /
paralokād upānītaḥ sāvitryā satyavān patiḥ //
praṇayena snehena | upānīta ity anena sambandhaḥ | vacanasaṅgaram vacanasaṅgrāmam ||
viśeṣeṇoktvā sāmānyena kathayati
na so ḥsty atiśayo loke
yasyāsti
N17: °ā(ti)sti
na phalaṃ sphuṭam /
bhavitavyaṃ vicāryātaḥ sarvātiśayaśālinā //
atiśayaḥ yatnātiśayaḥ | phalitaṃ kathayati bhavitavyam iti | ataḥ sarvebhyaḥ yaḥ atiśayaḥ udyogākhyaḥ | tena śālatīti tādṛśena puruṣeṇa | vicārya bhavitavyam | aśubhaphalasampādakatvād aśubho yatnaḥ na kārya iti bhāvaḥ ||
nanu ko yatnaḥ śubho ḥsti | yatnātiśayavān bhavāmīty apekṣāyām āha
ātmajñānam
aśeṣāṇāṃ
N17: a(ṣe)śe°
sukhaduḥkhadaśādṛśām /
mūlaṃ kaṣakaraṃ tasmād bhāvyaṃ tatrātiśāyinā //
ātmajñānam ko ḥham ity evam ātmavicāraḥ | aśeṣāṇām samastānām | sukhaduḥkhadaśādṛśām | mūlaṃ kaṣakaraṃ mūlataḥ nāśakaram | bhavati | ātmavicāreṇa hi cidātmani ātmatvena prāpte śarīrānāsthāyāṃ ca jātāyāṃ śarīrānubaddhasukhaduḥkhādisparśo na bhavati | tasmāt tato hetoḥ | puruṣeṇa | tatra ātmajñāne | atiśayinā atiśayayuktena | bhāvyam ||
nanu dṛśyakṛtaṃ sukhaṃ tyaktvā kimartham atyantabhogatyāgasādhye ātmajñāne puruṣo lagatīty | atrāha
nānayopahatārthinyā dṛśyadṛṣṭyātiduṣṭayā /
duḥkhād ṛte nirābādhaṃ sukhaṃ kiñcid avāpyate //
upahataḥ naṣṭaḥ | arthaḥ puruṣārthaḥ | asyām astīti tādṛśyā | ata evātiduṣṭayā dṛśyarūpayā dṛṣṭyā dṛśyadṛṣṭyā | dṛśyeneti yāvat | duḥkhād ṛte duḥkhāmiśram | ata eva nirābādham bādharahitam | kiñcit sukhaṃ na avāpyate | yadi kiñcit prāpyate ḥpi duḥkhamiśram evety arthaḥ ||
nanu sarvasya brahmamayatvāt dṛśyadṛṣṭirūpasyāśamasya
tannāśarūpasya
N17: t⟨--⟩[annā]śa°
śamasya ca ko bhedaḥ yenaivaṃ kathayasīty | atrāha
aśamaḥ paramam brahma śamaś ca paramam padam /
yady apy evaṃ tathāpy enam praśamaṃ viddhi śaṅkaram //
yady apy evam bhavati | evam katham | aśamaḥ dṛśyakṣobhaḥ | paramam brahma bhavati | śamaś ca dṛśyanāśaś ca | paramam padam bhavati | tatsāratvāt |
tathāpi
N17: *tathāpi*
tvam enam praśamam dṛśyanāśam | śaṅkaram kalyāṇakāriṇam | viddhi | śamāśamarūpabrahmaprāptim praty upāyatvāt | nanv aśamasya brahmatvaṃ na
sidhyati
N17: °(ddha)*dhya*ti
| satyam | brahmatvaṃ tvayā kiṃ jñātam | sukhakāritvam iti cen | na | sukhaduḥkhakāritvavyatiriktasya
brahmatvayogāt
N17: °g⟨a⟩[ā]t
| ataḥ sukhakārivat duḥkhakāriṇo ḥpi svarūpamātraprādhānyena
brahmatvānapāyān
N17: °pāyā⟨-⟩[n]
na tvaccodyāvakāśaḥ | nanu tarhi ānandaikarūpatvaṃ katham brahmaṇaḥ kathayantīti cet | tatratya ānandaḥ na tvadanubhūta[ ]
ttirūpānandarūpo
N17: °bhūta⟨-⟩[ ]tti°
bhavati | kiṃ tu apekṣārāhityamātrarūpa evāsau | sarvam brahmeti jñānena hi sarvatra
heyopādeyatāvyatiriktā
N17: °tir⟨e⟩[i]ktā
mahānandarūpā tṛptyaparaparyāyā upekṣā jāyate | sā ca sarvatra sambhavatīti alaṃ codyena ||
kartavyam upadiśati
abhimānam parityajya śamam āśritya śāśvatam /
vicārya prajñayāryatvaṃ kuryāt sajjanasevanam //
abhimānam mayedṛśaḥ śamaḥ kṛta ity evaṃrūpaṃ darpam | śamam dṛśyakṣobharāhityam | āryatvam sādhutvam | vicārya kenedaṃ sidhyatīti vicāraviṣayaṃ kṛtvā ||
nanu āryatvasādhanam prasiddhaṃ tapastīrthādikaṃ tyaktvā kim ity aprasiddhaṃ sajjanasevanaṃ kartavyatvenopadiśasīty | atrāha
na tapāṃsi na tīrthāni na śāstrāṇi jayanti vaḥ /
saṃsārasāgarottāre sajjanāsevanaṃ yathā //
saṃsārasāgarāt yaḥ āryatvakaraṇadvāreṇa uttāraḥ | tasmin na jayanti na prabhavanti ||
nanu kiṃlakṣaṇo ḥsau sajjanaḥ yasya sevanaṃ kartavyatvenopadiśasīty | atrāha
lobhamoharuṣāṃ yasya tanutānudinam bhavet /
yathāśāstraṃ viharataḥ svakarmasu sa
sajjanaḥ
N17: °mas[u] sa sa⟨-⟩[jja]naḥ
//
yathāśāstraṃ svakarmasu
śarīrayātrānimitteṣu
N17: °mit[t]eṣu
nijeṣu
karmasu
N17: ka[rma]su
| viharataḥ krīḍayā yatnaṃ kurvataḥ | yasya puruṣasya |
anudinam
N17: °ṣa[s]yā⟨--⟩[nudi]nam
lobhamoharuṣāṃ tanutā bhavet | saḥ sajjanaḥ
bhavati
N17: °va⟨-⟩[ti]
||
nanu mūrkhaśrotriyā api lobhāditānavayuktā
dṛśyante
N17: dṛ⟨-⟩[śyan]te
| teṣāṃ saṅgenāpi kiñcit
setsyaty
N17: °ci*t se*tsya°
atha vā nety | atrāha
adhyātmaviduṣaḥ
N17: adhyā⟨-⟩[tma]°
saṅgāt tasya sā dhīḥ pravartate /
atyantābhāva
evāsya
N17: °ā⟨-⟩[s]ya
yayā dṛśyasya dṛśyate //
adhyātmaviduṣaḥ
N17: °ṣ⟨ā⟩[a]ḥ
adhyātmaśāstrajñasya | tasya lobhāditānavavataḥ sajjanasya | saṅgāt | puruṣasya sā dhīḥ pravartate | sā kā | yayā dhiyā kāraṇabhūtayā | puruṣeṇa | asya puraḥsphurataḥ | dṛśyasyātyantābhāvaḥ traikālikaḥ
abhāvaḥ
N17: abhā⟨-⟩[vaḥ]
| dṛśyate | ata indriyāsāmarthyādinā lobhāditānavavato ḥpi mūrkhasya saṅgān na kiñcid api setsyatīti bhāvaḥ ||
nanu dṛśyātyantābhāvadarśanena kiṃ setsyatīty | atrāha
dṛśyātyantābhāvatas tu param evāvaśiṣyate /
anyābhāvavaśād āśu
jīvas
N17: jī⟨-⟩[vas]
tatraiva līyate //
tu niścaye | dṛśyātyantābhāvataḥ lakṣaṇayā dṛśyātyantābhāvadarśanād dhetoḥ | param dṛśyādhiṣṭhānatvān
muktam
N17: mu⟨-⟩[ktam]
uttīrṇaṃ cinmātrākhyaṃ vastu | eva | avaśiṣyate avaśeṣatvena dṛśyate | nanu tato ḥpi kiṃ syād ity | atrāhānyābhāveti | tataḥ
anyasya
N17: a⟨-⟩[nya]sya
paravastuvyatiriktasya | abhāvāt | jīvaḥ draṣṭṛtvena sthitaḥ jīvaḥ | tatraiva parasmin vastuny eva | līyate | so ḥpi
tadrūpatvena
N17: °pa⟨--⟩[tvena]
dṛśyate iti yāvat | jīvanmuktābhiprāyeṇaivamarthaḥ kṛtaḥ | videhamuktābhiprāyeṇa tu dṛśyātyantābhāvaḥ jīvalayaḥ ca[ ]
śenopādhimukta
N17: ca⟨--⟩[ ]śenopā°
eva jñeyaḥ ||
atyantābhāvasvarūpaṃ kathayati
na cotpannaṃ na caivāsīd dṛśyaṃ na ca bhaviṣyati /
vartamāne
ḥpi
N17: p⟨a⟩[i]
naivāsti param evāsty
aveditam
N17: °st[y] ave°
//
vartamāne vartamānakāle | nanu yadi dṛśyaṃ nāsīt nāsti na bhaviṣyati tarhi kim asti | na hi abhāvasya etādṛk prapañcādhiṣṭhānatvaṃ yuktam ity | atrāha param eveti | param sākṣitvena sthitatvāt sarvottīrṇaṃ
cinmātram
N17: °m⟨-⟩[ā]tram
| eva | asti | svapne tasyaiva prapañcādhiṣṭhānatvena dṛṣṭatvāt | tat kathambhūtam | aveditam vedyarahitam | aveditam iti karmaṇi
ktaḥ
N17: ⟨-⟩ [ktaḥ]
||
nanu katham etad astīty | atrāha
etad yuktisahasreṇa darśitaṃ
darśyate
N17: darś[y]a°
ḥpi ca /
sarvair
evānubhūtaṃ
N17: (o)evā°
hi darśayiṣyāmi cādhunā //
etat dṛśyaṃ nāsīt nāsti na bhaviṣyatīty etat | nanu katham aprasiddham etat
darśitam
N17: da[r]śi°
darśyate darśayiṣyasi cety | atrāha sarvair iti | hi yasmāt | etat sarvair anubhūtam vartamāne ktaḥ | anubhūyate ity arthaḥ | suṣuptāv iti śeṣaḥ | suṣuptau hi sarve dṛśyātyantābhāvam anubhavanti ||
abhyāsārtham punaḥ etad eva kathayati
yathedam akhilaṃ śāntaṃ trijagat saṃvidambaram /
idaṃ tattvaṃ tv asattvādi kuto ḥtra syāt kathañcana //
idam anubhūyamānam | akhilaṃ trijagat | śāntam saṃvedyākhyakṣobharahitam | saṃvidambaram cidākāśam bhavatīti yathā iti yat bhavati | idam tat | tattvam paramārthaḥ bhavati | tu vyatireke | atra saṃvidākāśarūpe jagati | asattvādi | asattvam acinmayatvaṃ cety evamādi | kathañcana kutaḥ syāt kathañcanāpi na syād ity arthaḥ | dṛṣṭaṃ ca
svapnajagataḥ
N17: °pna(ṃ)ja°
saṃvidākāśātmakatvam
N17: °śāt⟨s⟩[m]a°
iti na virodhaḥ ||
nanu tarhi jagad iti śabdapratyayau kathaṃ rūḍhiṃ gatāv ity | atrāha
cic camatkurute cāru cañcalācañcalātmani /
yat tayaiva tad evedaṃ jagad ity avabudhyate //
cañcalā bāhyonmukhatve spandānuviddhā | cit | acañcalātmani paramārthataḥ tathāsthitatvāt acañcale svasvarūpe | cāru samyak | yat camatkurute svarūpāmarśarūpam āsvādaṃ karoti | tayā eva na tv anyena | tad eva camatkaraṇam eva | jagad iti avabudhyate jñāyate | na jagannāma kiñcid aparaṃ vastu asti | cidāśrayaviṣayasya svātmaparāmarśasyaiva jagattvād iti bhāvaḥ ||
nanu tathāpi katham bheda iva dṛśyata ity | atrāha
trailokyarūpo
ḥnubhavaś
N17: °va⟨c⟩[ś]
cidādityāṃśumaṇḍalam /
kva vendvaṃśumator bhedo nirvikatthana kathyatām //
trailokyarūpaḥ trailokyākāraḥ | anubhavaḥ | trailokyam iti yāvat | cid evādityaḥ | tasyāṃśumaṇḍalam | bhavati | he nirvikatthana he amṛṣāvādin | tvayā kathyatām | kim ity apekṣāyām āha | kveti | indvaṃśumatoḥ jalamaṇḍalapratibimbitasūryāṃśumaṇḍalarūpasya indoḥ sūryasya ca | bhedaḥ kva bhavati | kasmin kāle deśe vā bhavati | yathā jalapratibimbitasūryāṃśumaṇḍalarūpasya candrasya sūryasya ca bhāsamāno ḥpi bhedaḥ paramārthataḥ nāsti | tathā bāhyāntaḥkaraṇapratibimbitacidādityāṃśumaṇḍalarūpasya jagataḥ cidādityasya ca bhāsamāno ḥpi
bhedaḥ
N17: *paramārthataḥ → bhedaḥ*
nāsty evety
arthaḥ
N17: ar⟨-⟩[thaḥ]
||
sarvathā bhedābhāvaṃ kathayati
svabhāvato
ḥsyāś
N17: asyā⟨c⟩[ś]
ciddṛṣṭer ye unmeṣanimeṣaṇe /
jagadrūpānubhūtes tāv etāv
astamayodayau
Vgl. Spandakārikā 1.1.
//
svabhāvataḥ yatnarahitam | asyāḥ ātmatvena
puraḥsthāyāḥ
N17: °ra[ḥ]sthā°
| ciddṛṣṭeḥ cidākhyāyāḥ dṛṣṭeḥ | ye
unmeṣaṇanimeṣaṇe
N17: °ṣa*ṇanime*ṣaṇe
svavyatiriktaparāmarśarūpam unmeṣaṇaṃ svamātraparāmarśarūpaṃ nimeṣaṇaṃ ca bhavataḥ | tau eva unmeṣanimeṣau eva | jagadrūpā yā anubhūtiḥ | jagad iti yāvat | tasyāḥ astamayodayau bhavataḥ | nimeṣaṇam astamayaḥ | unmeṣaṇam udayaḥ | atha vā unmeṣaṇam svarūpaprasāraḥ | nimeṣaṇam svarūpasaṅkocaḥ | iti kṛtvā unmeṣaṇam astamayaḥ | nimeṣaṇam udaya iti yojyam | tathā ca bhedagandho ḥpi nāsti | na hi
unmeṣanimeṣavataḥ
N17: °va⟨n⟩taḥ
unmeṣanimeṣau bhinnau iti bhāvaḥ | etac ca svapne suṣuptau ca sarvapratītisākṣikam eveti nātrāyastam ||
kāraṇatvena samastajagatpradhānabhūtāhaṅkāravarṇanam prastauti
ahamartho ḥparijñātaḥ paramārthāmbare malaḥ /
parijñāto ḥhamarthas tu paramārthāmbaram bhavet //
ahamarthaḥ aham iti śabdābhidheyaṃ vastu | aparijñātaḥ paramārthataḥ kiṃrūpo ḥyam ity ajñātaḥ san | paramārthāmbare cinmātrākāśe | malaḥ bhavati |
deharūpatayāvasthānena
N17: ⟨-⟩[de]ha°
tadācchādakatvāt
N17: °cch*ā*da°
| ācchādakatvam eva hi malasya svarūpam | tu vyatireke | parijñātaḥ paramārthataḥ evaṃrūpo ḥsāv iti jñātaḥ san | paramārthāmbaram
cinmātrākāśa
N17: °tr⟨a⟩[ā]kā°
eva bhavati | tadrūpatāyām eva viśrāmāt ||
abhyāsārtham punaḥ punaḥ etad eva kathayati
ahambhāvaḥ parijñāto
nāhambhāve
N17: °v(e)⟨*o*⟩[e]
bhavaty alam /
ekatām ambunevāmbu yāti cinnabhasātmanā //
parijñātaḥ paramārthataḥ kiṃniṣṭho ḥyam iti jñātaḥ | ahambhāvaḥ ahaṅkāraḥ | ahambhāve nimittasaptamī | sthūlāhambhāvanimittaṃ na bhavati | kuta etad ity | atrāhaikatām iti | yataḥ saḥ ahambhāvaḥ cinnabhasā cidākāśarūpeṇa |
ātmanā
N17: ātman*ā*
ekatāṃ yāti | kim iva | ambu iva | yathāmbu ambunā ekatāṃ yāti | tathety arthaḥ | paramārthataḥ kiṃniṣṭho ḥyam iti ahaṅkāraparamārthasvarūpe jñāte sati ahaṅkāraḥ paramātmaniṣṭho bhavati | tataḥ śarīraniṣṭhatārūpām parimitatāṃ nāyātīti bhāvaḥ ||
nanu katham parijñātaḥ ahambhāvaḥ cidātmanā ekatvaṃ yāti ity | atrāha
ahamādijagaddṛśyaṃ kila nāsty eva vastutaḥ /
avaśyam eva tat kasmāc chiṣyate ḥhaṃvicāriṇaḥ //
kila niścaye | ahamādi
missing MS pages