01,000.000*0001_01 jayati parāśarasūnuḥ satyavatīhṛdayanandano vyāsaḥ 01,000.000*0001_02 yasyāsyakamalakośe vāṅmayam amṛtaṃ pibati lokaḥ 01,000.000*0002_01 dharmadṛḍhabaddhamūlo vedaskandhaḥ purāṇaśākhāḍhyaḥ 01,000.000*0002_02 kratukusumo mokṣaphalo jayati kalpadrumo viṣṇuḥ 01,000.000*0003_01 pitāmahādyaṃ pravadanti ṣaṣṭhaṃ; maharṣim akṣayyavibhūtiyuktam 01,000.000*0003_02 nārāyaṇasyāṃśajam ekaputraṃ; dvaipāyanaṃ vedanidhiṃ namāmi 01,000.000*0004_01 pārāśaryavacassarojam amalaṃ gītārthagandhotkaṭaṃ 01,000.000*0004_02 nānākhyānakakesaraṃ harikathāsaṃbodhanābodhitam 01,000.000*0004_03 loke sajjanaṣaṭpadair aharahaḥ pepīyamānaṃ mudā 01,000.000*0004_04 bhūyād bhāratapaṅkajaṃ kalimalapradhvaṃsi naḥ śreyase 01,000.000*0005_01 yaḥ śvetatvam upāgataḥ kṛtayuge tretāyuge raktatāṃ 01,000.000*0005_02 yugme yaḥ kapilaḥ kalau ca bhagavān kṛṣṇatvam āyāga * 01,000.000*0005_03 . . . . . . . danti munayo yo yogibhir gīyate 01,000.000*0005_04 sa brahmā yadi vā haro yadi śivo yaḥ ko 'pi tasmai namaḥ 01,000.000*0006_01 vāgīśādyāḥ sumanasaḥ sarvārthānām u . . . 01,000.000*0006_02 . . tvā kṛtakṛtyāḥ syus taṃ namāmi gajānanam 01,000.000*0007_01 vyāsaṃ vasiṣṭhanaptāraṃ śakteḥ pautram akalmaṣam 01,000.000*0007_02 parāśarātmajaṃ vande śukatātaṃ taponidhim 01,000.000*0008_01 acaturvadano brahmā dvibāhur a . . . . 01,000.000*0008_02 abhālalocanaḥ śambhur bhagavān bādarāyaṇaḥ 01,000.000*0009_01 śuklāmbaradharaṃ devaṃ śaśivarṇaṃ caturbhujam 01,000.000*0009_02 prasannavadanaṃ dhyāyet sarvavighnopaśāntaye 01,000.000*0010_01 jñānānandamayaṃ devaṃ nirmalaṃ sphaṭikākṛtim 01,000.000*0010_02 ādhāraṃ sarvavidyānāṃ hayagrīvam upāsmahe 01,000.000*0011_01 vyāsāya viṣṇurūpāya vyāsarūpāya viṣṇave 01,000.000*0011_02 namo vai brahmanidhaye vāsiṣṭhāya namo namaḥ 01,000.000*0012_01 namo dharmāya mahate namaḥ kṛṣṇāya vedhase 01,000.000*0012_02 brāhmaṇebhyo namaskṛtvā dharmān vakṣyāmi śāśvatān 01,000.000*0013_01 abhraśyāmaḥ piṅgajaṭābaddhakalāpaḥ 01,000.000*0013_02 prāṃśur daṇḍī kṛṣṇamṛgatvakparidhānaḥ 01,000.000*0013_03 sākṣāl lokān pāvayamānaḥ kavimukhyaḥ 01,000.000*0013_04 pārāśaryaḥ parvasu rūpaṃ vivṛṇotu 01,000.000*0014_01 aśubhāni nirācaṣṭe tanoti śubhasaṃtatim 01,000.000*0014_02 smṛtamātreṇa yaḥ puṃsāṃ brahma tan maṅgalaṃ viduḥ 01,000.000*0015_01 dharmo vivardhati yudhiṣṭhirakīrtanena 01,000.000*0015_02 pāpaṃ praṇaśyati vṛkodarakīrtanena 01,000.000*0015_03 śatrur vinaśyati dhanaṃjayakīrtanena 01,000.000*0015_04 mādrīsutau kathayatāṃ na bhavanti rogāḥ 01,000.000*0016_01 sarasvatīpadaṃ vande śriyaḥ patim umāpatim 01,000.000*0016_02 tviṣāṃ patiṃ gaṇapatiṃ bṛhaspatimukhān ṛṣīn 01,000.000*0017_01 nārāyaṇaṃ suraguruṃ jagadekanāthaṃ 01,000.000*0017_02 bhaktapriyaṃ sakalalokanamaskṛtaṃ ca 01,000.000*0017_03 traiguṇyavarjitam ajaṃ vibhum ādyam īśaṃ 01,000.000*0017_04 vande bhavaghnam asurāsurasiddhavandyam 01,001.000a nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 01,001.000c devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet 01,001.001A lomaharṣaṇaputra ugraśravāḥ sūtaḥ paurāṇiko naimiṣāraṇye śaunakasya kulapater dvādaśavārṣike satre 01,001.002a samāsīnān abhyagacchad brahmarṣīn saṃśitavratān 01,001.002c vinayāvanato bhūtvā kadā cit sūtanandanaḥ 01,001.003a tam āśramam anuprāptaṃ naimiṣāraṇyavāsinaḥ 01,001.003b*0018_01 uvāca tān ṛṣīn sarvān dhanyo vo 'smy adya darśanāt 01,001.003b*0018_02 veda vaiyāsikīḥ sarvāḥ kathā dharmārthasaṃhitāḥ 01,001.003b*0018_03 vakṣyāmi vo dvijaśreṣṭhāḥ śṛṇvantv adya tapodhanāḥ 01,001.003b*0018_04 tasya tad vacanaṃ śrutvā naimiṣāraṇyavāsinaḥ 01,001.003c citrāḥ śrotuṃ kathās tatra parivavrus tapasvinaḥ 01,001.004a abhivādya munīṃs tāṃs tu sarvān eva kṛtāñjaliḥ 01,001.004c apṛcchat sa tapovṛddhiṃ sadbhiś caivābhinanditaḥ 01,001.005a atha teṣūpaviṣṭeṣu sarveṣv eva tapasviṣu 01,001.005c nirdiṣṭam āsanaṃ bheje vinayāl lomaharṣaṇiḥ 01,001.006a sukhāsīnaṃ tatas taṃ tu viśrāntam upalakṣya ca 01,001.006c athāpṛcchad ṛṣis tatra kaś cit prastāvayan kathāḥ 01,001.007a kuta āgamyate saute kva cāyaṃ vihṛtas tvayā 01,001.007c kālaḥ kamalapatrākṣa śaṃsaitat pṛcchato mama 01,001.007d*0019_01 evaṃ pṛṣṭo 'bravīt samyag yathāval lomaharṣaṇiḥ 01,001.007d*0019_02 vākyaṃ vacanasaṃpannas teṣāṃ tu caritāśrayam 01,001.007d*0019_03 tasmin sadasi vistīrṇe munīnāṃ bhāvitātmanām 01,001.008 sūta uvāca 01,001.008a janamejayasya rājarṣeḥ sarpasatre mahātmanaḥ 01,001.008c samīpe pārthivendrasya samyak pārikṣitasya ca 01,001.009a kṛṣṇadvaipāyanaproktāḥ supuṇyā vividhāḥ kathāḥ 01,001.009c kathitāś cāpi vidhivad yā vaiśaṃpāyanena vai 01,001.010a śrutvāhaṃ tā vicitrārthā mahābhāratasaṃśritāḥ 01,001.010c bahūni saṃparikramya tīrthāny āyatanāni ca 01,001.011a samantapañcakaṃ nāma puṇyaṃ dvijaniṣevitam 01,001.011c gatavān asmi taṃ deśaṃ yuddhaṃ yatrābhavat purā 01,001.011e pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca sarveṣāṃ ca mahīkṣitām 01,001.012a didṛkṣur āgatas tasmāt samīpaṃ bhavatām iha 01,001.012c āyuṣmantaḥ sarva eva brahmabhūtā hi me matāḥ 01,001.013a asmin yajñe mahābhāgāḥ sūryapāvakavarcasaḥ 01,001.013c kṛtābhiṣekāḥ śucayaḥ kṛtajapyā hutāgnayaḥ 01,001.013e bhavanta āsate svasthā bravīmi kim ahaṃ dvijāḥ 01,001.014a purāṇasaṃśritāḥ puṇyāḥ kathā vā dharmasaṃśritāḥ 01,001.014c itivṛttaṃ narendrāṇām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām 01,001.014d*0020_01 śrutaṃ me bhāratākhyānaṃ dharmakāmārthamokṣadam 01,001.014d*0020_02 janamejayena pṛṣṭaḥ san vaiśaṃpāyana uktavān 01,001.014d*0020_03 ṛṣīṇām agratas tatra dharmiṣṭhānāṃ mahātmanām 01,001.014d*0020_04 vyāsadevājñayā tatra yad vaiśaṃpāyanas tadā 01,001.014d*0020_05 śrutaṃ vai bhāratākhyānaṃ vedārthaiś copabṛṃhitam 01,001.014d*0020_06 tatra me viditaṃ sarvaṃ bhāratākhyānam āditaḥ 01,001.015 ṛṣaya ūcuḥ 01,001.015a dvaipāyanena yat proktaṃ purāṇaṃ paramarṣiṇā 01,001.015c surair brahmarṣibhiś caiva śrutvā yad abhipūjitam 01,001.016a tasyākhyānavariṣṭhasya vicitrapadaparvaṇaḥ 01,001.016c sūkṣmārthanyāyayuktasya vedārthair bhūṣitasya ca 01,001.017a bhāratasyetihāsasya puṇyāṃ granthārthasaṃyutām 01,001.017c saṃskāropagatāṃ brāhmīṃ nānāśāstropabṛṃhitām 01,001.018a janamejayasya yāṃ rājño vaiśaṃpāyana uktavān 01,001.018c yathāvat sa ṛṣis tuṣṭyā satre dvaipāyanājñayā 01,001.019a vedaiś caturbhiḥ samitāṃ vyāsasyādbhutakarmaṇaḥ 01,001.019c saṃhitāṃ śrotum icchāmo dharmyāṃ pāpabhayāpahām 01,001.020 sūta uvāca 01,001.020a ādyaṃ puruṣam īśānaṃ puruhūtaṃ puruṣṭutam 01,001.020c ṛtam ekākṣaraṃ brahma vyaktāvyaktaṃ sanātanam 01,001.021a asac ca sac caiva ca yad viśvaṃ sadasataḥ param 01,001.021c parāvarāṇāṃ sraṣṭāraṃ purāṇaṃ param avyayam 01,001.022a maṅgalyaṃ maṅgalaṃ viṣṇuṃ vareṇyam anaghaṃ śucim 01,001.022c namaskṛtya hṛṣīkeśaṃ carācaraguruṃ harim 01,001.023a maharṣeḥ pūjitasyeha sarvaloke mahātmanaḥ 01,001.023c pravakṣyāmi mataṃ kṛtsnaṃ vyāsasyāmitatejasaḥ 01,001.023d*0021_01 namo bhagavate tasmai vyāsāyāmitatejase 01,001.023d*0021_02 yasya prasādād vakṣyāmi nārāyaṇakathām imām 01,001.023d*0021_03 sarvāśramābhigamanaṃ sarvatīrthāvagāhanam 01,001.023d*0021_04 na tathā phaladaṃ sūte nārāyaṇakathā yathā 01,001.023d*0021_05 nāsti nārāyaṇasamaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati 01,001.023d*0021_06 etena satyavākyena sarvārthān sādhayāmy aham 01,001.024a ācakhyuḥ kavayaḥ ke cit saṃpraty ācakṣate pare 01,001.024c ākhyāsyanti tathaivānye itihāsam imaṃ bhuvi 01,001.025a idaṃ tu triṣu lokeṣu mahaj jñānaṃ pratiṣṭhitam 01,001.025c vistaraiś ca samāsaiś ca dhāryate yad dvijātibhiḥ 01,001.026a alaṃkṛtaṃ śubhaiḥ śabdaiḥ samayair divyamānuṣaiḥ 01,001.026c chandovṛttaiś ca vividhair anvitaṃ viduṣāṃ priyam 01,001.026d*0022_01 puṇye himavataḥ pāde medhye giriguhālaye 01,001.026d*0022_02 viśodhya dehaṃ dharmātmā darbhasaṃstaram āśritaḥ 01,001.026d*0022_03 śuciḥ saniyamo vyāsaḥ śāntātmā tapasi sthitaḥ 01,001.026d*0022_04 bhāratasyetihāsasya dharmeṇānvīkṣya tāṃ gatim 01,001.026d*0022_05 praviśya yogaṃ jñānena so 'paśyat sarvam antataḥ 01,001.027a niṣprabhe 'smin nirāloke sarvatas tamasāvṛte 01,001.027c bṛhad aṇḍam abhūd ekaṃ prajānāṃ bījam akṣayam 01,001.028a yugasyādau nimittaṃ tan mahad divyaṃ pracakṣate 01,001.028c yasmiṃs tac chrūyate satyaṃ jyotir brahma sanātanam 01,001.029a adbhutaṃ cāpy acintyaṃ ca sarvatra samatāṃ gatam 01,001.029c avyaktaṃ kāraṇaṃ sūkṣmaṃ yat tat sadasadātmakam 01,001.030a yasmāt pitāmaho jajñe prabhur ekaḥ prajāpatiḥ 01,001.030c brahmā suraguruḥ sthāṇur manuḥ kaḥ parameṣṭhy atha 01,001.031a prācetasas tathā dakṣo dakṣaputrāś ca sapta ye 01,001.031c tataḥ prajānāṃ patayaḥ prābhavann ekaviṃśatiḥ 01,001.032a puruṣaś cāprameyātmā yaṃ sarvam ṛṣayo viduḥ 01,001.032c viśvedevās tathādityā vasavo 'thāśvināv api 01,001.033a yakṣāḥ sādhyāḥ piśācāś ca guhyakāḥ pitaras tathā 01,001.033c tataḥ prasūtā vidvāṃsaḥ śiṣṭā brahmarṣayo 'malāḥ 01,001.034a rājarṣayaś ca bahavaḥ sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ 01,001.034c āpo dyauḥ pṛthivī vāyur antarikṣaṃ diśas tathā 01,001.035a saṃvatsarartavo māsāḥ pakṣāhorātrayaḥ kramāt 01,001.035b*0023_01 kṣaṇā lavā muhūrtāś ca nimeṣā yugaparyayāḥ 01,001.035c yac cānyad api tat sarvaṃ saṃbhūtaṃ lokasākṣikam 01,001.036a yad idaṃ dṛśyate kiṃ cid bhūtaṃ sthāvarajaṅgamam 01,001.036c punaḥ saṃkṣipyate sarvaṃ jagat prāpte yugakṣaye 01,001.037a yathartāv ṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye 01,001.037c dṛśyante tāni tāny eva tathā bhāvā yugādiṣu 01,001.038a evam etad anādyantaṃ bhūtasaṃhārakārakam 01,001.038c anādinidhanaṃ loke cakraṃ saṃparivartate 01,001.039a trayastriṃśatsahasrāṇi trayastriṃśacchatāni ca 01,001.039c trayastriṃśac ca devānāṃ sṛṣṭiḥ saṃkṣepalakṣaṇā 01,001.040a divasputro bṛhadbhānuś cakṣur ātmā vibhāvasuḥ 01,001.040c savitā ca ṛcīko 'rko bhānur āśāvaho raviḥ 01,001.041a putrā vivasvataḥ sarve mahyas teṣāṃ tathāvaraḥ 01,001.041c devabhrāṭ tanayas tasya tasmāt subhrāḍ iti smṛtaḥ 01,001.042a subhrājas tu trayaḥ putrāḥ prajāvanto bahuśrutāḥ 01,001.042c daśajyotiḥ śatajyotiḥ sahasrajyotir ātmavān 01,001.043a daśa putrasahasrāṇi daśajyoter mahātmanaḥ 01,001.043c tato daśaguṇāś cānye śatajyoter ihātmajāḥ 01,001.044a bhūyas tato daśaguṇāḥ sahasrajyotiṣaḥ sutāḥ 01,001.044c tebhyo 'yaṃ kuruvaṃśaś ca yadūnāṃ bharatasya ca 01,001.045a yayātīkṣvākuvaṃśaś ca rājarṣīṇāṃ ca sarvaśaḥ 01,001.045c saṃbhūtā bahavo vaṃśā bhūtasargāḥ savistarāḥ 01,001.046a bhūtasthānāni sarvāṇi rahasyaṃ trividhaṃ ca yat 01,001.046c vedayogaṃ savijñānaṃ dharmo 'rthaḥ kāma eva ca 01,001.047a dharmakāmārthaśāstrāṇi śāstrāṇi vividhāni ca 01,001.047c lokayātrāvidhānaṃ ca saṃbhūtaṃ dṛṣṭavān ṛṣiḥ 01,001.047d*0024_01 nītir bharatavaṃśasya vistaraś caiva sarvaśaḥ 01,001.048a itihāsāḥ savaiyākhyā vividhāḥ śrutayo 'pi ca 01,001.048c iha sarvam anukrāntam uktaṃ granthasya lakṣaṇam 01,001.048d*0025_01 saṃkṣepeṇetihāsasya tato vakṣyāmi vistaram 01,001.049a vistīryaitan mahaj jñānam ṛṣiḥ saṃkṣepam abravīt 01,001.049c iṣṭaṃ hi viduṣāṃ loke samāsavyāsadhāraṇam 01,001.050a manvādi bhārataṃ ke cid āstīkādi tathāpare 01,001.050c tathoparicarādy anye viprāḥ samyag adhīyate 01,001.051a vividhaṃ saṃhitājñānaṃ dīpayanti manīṣiṇaḥ 01,001.051c vyākhyātuṃ kuśalāḥ ke cid granthaṃ dhārayituṃ pare 01,001.052a tapasā brahmacaryeṇa vyasya vedaṃ sanātanam 01,001.052c itihāsam imaṃ cakre puṇyaṃ satyavatīsutaḥ 01,001.053a parāśarātmajo vidvān brahmarṣiḥ saṃśitavrataḥ 01,001.053b@002_0001 kṛṣṇadvaipāyanaṃ vyāsaṃ viddhi nārāyaṇaṃ prabhum 01,001.053b@002_0002 ko hy anyaḥ puṇḍarīkākṣān mahābhāratakṛd bhavet 01,001.053b@002_0003 bhāti sarveṣu vedeṣu ratiḥ sarveṣu jantuṣu 01,001.053b@002_0004 taraṇaṃ sarvalokānāṃ tasmād bhāratam ucyate 01,001.053c mātur niyogād dharmātmā gāṅgeyasya ca dhīmataḥ 01,001.054a kṣetre vicitravīryasya kṛṣṇadvaipāyanaḥ purā 01,001.054c trīn agnīn iva kauravyāñ janayām āsa vīryavān 01,001.055a utpādya dhṛtarāṣṭraṃ ca pāṇḍuṃ viduram eva ca 01,001.055c jagāma tapase dhīmān punar evāśramaṃ prati 01,001.056a teṣu jāteṣu vṛddheṣu gateṣu paramāṃ gatim 01,001.056b*0026_01 evaṃ vai saṃgrahādhyāyaḥ pūrvam eva maharṣiṇā 01,001.056b*0026_02 kramaṇaprastarair yuktaḥ kathaṃ cid apy atīva hi 01,001.056b*0026_03 etadarthaṃ ca vihitaḥ saṃgraho 'yaṃ yathāśrutaḥ 01,001.056b*0026_04 tac chrutvā sarvam ākhyātaṃ loke jñāsyanti mānavāḥ 01,001.056c abravīd bhārataṃ loke mānuṣe 'smin mahān ṛṣiḥ 01,001.057a janamejayena pṛṣṭaḥ san brāhmaṇaiś ca sahasraśaḥ 01,001.057c śaśāsa śiṣyam āsīnaṃ vaiśaṃpāyanam antike 01,001.058a sa sadasyaiḥ sahāsīnaḥ śrāvayām āsa bhāratam 01,001.058c karmāntareṣu yajñasya codyamānaḥ punaḥ punaḥ 01,001.059a vistaraṃ kuruvaṃśasya gāndhāryā dharmaśīlatām 01,001.059c kṣattuḥ prajñāṃ dhṛtiṃ kuntyāḥ samyag dvaipāyano 'bravīt 01,001.060a vāsudevasya māhātmyaṃ pāṇḍavānāṃ ca satyatām 01,001.060c durvṛttaṃ dhārtarāṣṭrāṇām uktavān bhagavān ṛṣiḥ 01,001.060d*0027_01 idaṃ śatasahasrākhyaṃ ślokānāṃ puṇyakarmaṇām 01,001.060d*0027_02 upākhyānaiḥ saha jñeyaṃ śrāvyaṃ bhāratam uttamam 01,001.061a caturviṃśatisāhasrīṃ cakre bhāratasaṃhitām 01,001.061c upākhyānair vinā tāvad bhārataṃ procyate budhaiḥ 01,001.062a tato 'dhyardhaśataṃ bhūyaḥ saṃkṣepaṃ kṛtavān ṛṣiḥ 01,001.062c anukramaṇim adhyāyaṃ vṛttāntānāṃ saparvaṇām 01,001.062d@001=0057 sūtaḥ 01,001.062d@001_0001 tasyākhyānavariṣṭhasya kṛtvā dvaipāyanaḥ prabhuḥ 01,001.062d@001_0002 katham adhyāpayānīha śiṣyān ittham acintayat 01,001.062d@001_0003 tasya cintayataś cāpi ṛṣer dvaipāyanasya ca 01,001.062d@001_0004 smṛtvājagāma bhagavān brahmā lokaguruḥ svayam 01,001.062d@001_0005 priyārthaṃ maharṣeś cāpi lokānāṃ hitakāmyayā 01,001.062d@001_0006 taṃ dṛṣṭvā vismito bhūtvā prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ 01,001.062d@001_0007 āsanaṃ kalpayām āsa sarvadevagaṇair yutam 01,001.062d@001_0008 hiraṇyagarbham āsīnaṃ tasmiṃs tu paramāsane 01,001.062d@001_0009 parivṛtyāsanābhyāśe vāsaveyaḥ sthito nataḥ 01,001.062d@001_0010 anujñāto 'tha kṛṣṇas tu brahmaṇā parameṣṭhinā 01,001.062d@001_0011 niṣasādāsanābhyāśe prīyamāṇaḥ suvismitaḥ 01,001.062d@001_0012 uvāca sa mahātejā brahmāṇaṃ parameṣṭhinam 01,001.062d@001_0013 kṛtaṃ mayedaṃ bhagavan kāvyaṃ paramapūjitam 01,001.062d@001_0014 brahman vedarahasyaṃ ca yac cānyat khyāpitaṃ mayā 01,001.062d@001_0015 sāṅgopaniṣadānāṃ ca vedānāṃ vistarakriyā 01,001.062d@001_0016 itihāsapurāṇānām unmeṣaṃ nimiṣaṃ ca yat 01,001.062d@001_0017 bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca trividhaṃ kālasaṃjñitam 01,001.062d@001_0018 jarāmṛtyubhayavyādhibhāvābhāvaviniścayam 01,001.062d@001_0019 vividhasya ca dharmasya hy āśramāṇāṃ ca lakṣaṇam 01,001.062d@001_0020 cāturvarṇyavidhānaṃ ca purāṇārthaṃ ca kṛtsnaśaḥ 01,001.062d@001_0021 tapaso brahmacaryasya pṛthivyāś candrasūryayoḥ 01,001.062d@001_0022 grahanakṣatratārāṇāṃ pramāṇaṃ ca yugaiḥ saha 01,001.062d@001_0023 ṛco yajūṃṣi sāmāni vedādhyātmaṃ tathaiva ca 01,001.062d@001_0024 nyāyaḥ śikṣā cikitsā ca jñānaṃ pāśupataṃ tathā 01,001.062d@001_0025 iti naikāśrayaṃ janma divyamānuṣasaṃśritam 01,001.062d@001_0026 tīrthānāṃ caiva puṇyānāṃ deśānāṃ caiva kīrtanam 01,001.062d@001_0027 nadīnāṃ parvatānāṃ ca vanānāṃ sāgarasya ca 01,001.062d@001_0028 purāṇāṃ caiva divyānāṃ kalpānāṃ yuddhakauśalam 01,001.062d@001_0029 vākyajātiviśeṣāṃś ca lokayātrākramaś ca yaḥ 01,001.062d@001_0030 yac cāpi sarvagaṃ vastu tat prabho kṣantum arhasi 01,001.062d@001_0031 tapoviśiṣṭād api vai vasiṣṭhān munipuṃgavāt 01,001.062d@001_0032 manye śreṣṭhatamaṃ tvādya rahasyajñānavedanāt 01,001.062d@001_0033 janmaprabhṛti satyāṃ te vidma gāṃ brahmavādinīm 01,001.062d@001_0034 tvayā ca kāvyam ity uktaṃ tasmāt kāvyaṃ bhaviṣyati 01,001.062d@001_0035 asya kāvyasya kavayo na samarthā viśeṣaṇe 01,001.062d@001_0036 viśeṣaṇe gṛhasthasya śeṣās traya ivāśramāḥ 01,001.062d@001_0037 jaḍāndhabadhironmattaṃ tamobhūtaṃ jagad bhavet 01,001.062d@001_0038 yadi jñānahutāśena tvayā nojjvalitaṃ bhavet 01,001.062d@001_0039 tamasāndhasya lokasya veṣṭitasya svakarmabhiḥ 01,001.062d@001_0040 jñānāñjanaśalākābhir buddhinetrotsavaḥ kṛtaḥ 01,001.062d@001_0041 dharmārthakāmamokṣārthaiḥ samāsavyāsakīrtanaiḥ 01,001.062d@001_0042 tvayā bhāratasūryeṇa nṛṇāṃ vinihataṃ tamaḥ 01,001.062d@001_0043 purāṇapūrṇacandreṇa śrutijyotsnāprakāśinā 01,001.062d@001_0044 nṛṇāṃ kumudasaumyānāṃ kṛtaṃ buddhiprabodhanam 01,001.062d@001_0045 itihāsapradīpena mohāvaraṇaghātinā 01,001.062d@001_0046 lokagarbhagṛhaṃ kṛtsnaṃ yathāvat saṃprakāśitam 01,001.062d@001_0047 saṃgrahādhyāyabījo vai paulomāstīkamūlavān 01,001.062d@001_0048 saṃbhavaskandhavistāraḥ sabhāraṇyaviṭaṅkavān 01,001.062d@001_0049 araṇīparvarūpāḍhyo virāṭodyogasāravān 01,001.062d@001_0050 bhīṣmaparvamahāśākho droṇaparvapalāśavān 01,001.062d@001_0051 karṇaparvacitaiḥ puṣpaiḥ śalyaparvasugandhibhiḥ 01,001.062d@001_0052 strīparvaiṣīkaviśrāmaḥ śāntiparvabṛhatphalaḥ 01,001.062d@001_0053 aśvamedhāmṛtarasas tvāśramasthānasaṃśrayaḥ 01,001.062d@001_0054 mausalaśrutisaṃkṣepaḥ śiṣṭadvijaniṣevitaḥ 01,001.062d@001_0055 sarveṣāṃ kavimukhyānām upajīvyo bhaviṣyati 01,001.062d@001_0056 parjanya iva bhūtānām akṣayo bhāratadrumaḥ 01,001.062d@001_0057 evam ābhāṣya taṃ brahmā jagāma svaṃ niveśanam 01,001.062d@001_0058 bhagavān sa jagatsraṣṭā ṛṣidevagaṇaiḥ saha 01,001.062d@001_0059 tasya vṛkṣasya vakṣyāmi śaśvat puṣpaphalodayam 01,001.062d@001_0060 svādumedhyarasopetam acchedyam amarair api 01,001.063a idaṃ dvaipāyanaḥ pūrvaṃ putram adhyāpayac chukam 01,001.063c tato 'nyebhyo 'nurūpebhyaḥ śiṣyebhyaḥ pradadau prabhuḥ 01,001.063d*0028_01 saṃhitās taiḥ pṛthaktvena bhāratasya prakīrtitāḥ 01,001.063d*0029_01 ṣaṣṭiṃ śatasahasrāṇi cakārānyāṃ sa saṃhitām 01,001.063d*0029_02 triṃśacchatasahasraṃ ca devaloke pratiṣṭhitam 01,001.063d*0029_03 pitrye pañcadaśa proktaṃ rakṣoyakṣe caturdaśa 01,001.063d*0029_04 ekaṃ śatasahasraṃ tu mānuṣeṣu pratiṣṭhitam 01,001.064a nārado 'śrāvayad devān asito devalaḥ pitṝn 01,001.064c gandharvayakṣarakṣāṃsi śrāvayām āsa vai śukaḥ 01,001.064d*0030_01 asmiṃs tu mānuṣe loke vaiśaṃpāyana uktavān 01,001.064d*0030_02 śiṣyo vyāsasya dharmātmā sarvavedavidāṃ varaḥ 01,001.064d*0030_03 ekaṃ śatasahasraṃ tu mayoktaṃ vai nibodhata 01,001.064d*0031_01 vaiśaṃpāyanaviprarṣiḥ śrāvayām āsa pārthivam 01,001.064d*0031_02 pārikṣitaṃ mahābāhuṃ nāmnā tu janamejayam 01,001.065a duryodhano manyumayo mahādrumaḥ; skandhaḥ karṇaḥ śakunis tasya śākhāḥ 01,001.065c duḥśāsanaḥ puṣpaphale samṛddhe; mūlaṃ rājā dhṛtarāṣṭro 'manīṣī 01,001.066a yudhiṣṭhiro dharmamayo mahādrumaḥ; skandho 'rjuno bhīmaseno 'sya śākhāḥ 01,001.066c mādrīsutau puṣpaphale samṛddhe; mūlaṃ kṛṣṇo brahma ca brāhmaṇāś ca 01,001.067a pāṇḍur jitvā bahūn deśān yudhā vikramaṇena ca 01,001.067c araṇye mṛgayāśīlo nyavasat sajanas tadā 01,001.068a mṛgavyavāyanidhane kṛcchrāṃ prāpa sa āpadam 01,001.068c janmaprabhṛti pārthānāṃ tatrācāravidhikramaḥ 01,001.069a mātror abhyupapattiś ca dharmopaniṣadaṃ prati 01,001.069c dharmasya vāyoḥ śakrasya devayoś ca tathāśvinoḥ 01,001.069d*0032_01 tato dharmopaniṣadaṃ bhūtvā bhartuḥ priyā pṛthā 01,001.069d*0032_02 dharmānilendrāṃs tābhiḥ sājuhāva sutavāñchayā 01,001.069d*0032_03 taddattopaniṣan mādrī cāśvināv ājuhāva ca 01,001.069d*0032_04 jātāḥ pārthās tataḥ sarve kuntyā mādryāś ca mantrataḥ 01,001.069d*0033_01 teṣu jāteṣu sarveṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu 01,001.069d*0033_02 mādryā tu saha saṃgamya ṛṣiśāpaprabhāvataḥ 01,001.069d*0033_03 mṛtaḥ pāṇḍur mahāpuṇye śataśṛṅge mahāgirau 01,001.070a tāpasaiḥ saha saṃvṛddhā mātṛbhyāṃ parirakṣitāḥ 01,001.070c medhyāraṇyeṣu puṇyeṣu mahatām āśrameṣu ca 01,001.071a ṛṣibhiś ca tadānītā dhārtarāṣṭrān prati svayam 01,001.071c śiśavaś cābhirūpāś ca jaṭilā brahmacāriṇaḥ 01,001.072a putrāś ca bhrātaraś ceme śiṣyāś ca suhṛdaś ca vaḥ 01,001.072c pāṇḍavā eta ity uktvā munayo 'ntarhitās tataḥ 01,001.073a tāṃs tair niveditān dṛṣṭvā pāṇḍavān kauravās tadā 01,001.073c śiṣṭāś ca varṇāḥ paurā ye te harṣāc cukruśur bhṛśam 01,001.074a āhuḥ ke cin na tasyaite tasyaita iti cāpare 01,001.074c yadā ciramṛtaḥ pāṇḍuḥ kathaṃ tasyeti cāpare 01,001.075a svāgataṃ sarvathā diṣṭyā pāṇḍoḥ paśyāma saṃtatim 01,001.075c ucyatāṃ svāgatam iti vāco 'śrūyanta sarvaśaḥ 01,001.076a tasminn uparate śabde diśaḥ sarvā vinādayan 01,001.076c antarhitānāṃ bhūtānāṃ nisvanas tumulo 'bhavat 01,001.077a puṣpavṛṣṭiḥ śubhā gandhāḥ śaṅkhadundubhinisvanāḥ 01,001.077c āsan praveśe pārthānāṃ tad adbhutam ivābhavat 01,001.078a tatprītyā caiva sarveṣāṃ paurāṇāṃ harṣasaṃbhavaḥ 01,001.078c śabda āsīn mahāṃs tatra divaspṛk kīrtivardhanaḥ 01,001.079a te 'py adhītyākhilān vedāñ śāstrāṇi vividhāni ca 01,001.079c nyavasan pāṇḍavās tatra pūjitā akutobhayāḥ 01,001.080a yudhiṣṭhirasya śaucena prītāḥ prakṛtayo 'bhavan 01,001.080c dhṛtyā ca bhīmasenasya vikrameṇārjunasya ca 01,001.081a guruśuśrūṣayā kuntyā yamayor vinayena ca 01,001.081c tutoṣa lokaḥ sakalas teṣāṃ śauryaguṇena ca 01,001.082a samavāye tato rājñāṃ kanyāṃ bhartṛsvayaṃvarām 01,001.082c prāptavān arjunaḥ kṛṣṇāṃ kṛtvā karma suduṣkaram 01,001.083a tataḥ prabhṛti loke 'smin pūjyaḥ sarvadhanuṣmatām 01,001.083c āditya iva duṣprekṣyaḥ samareṣv api cābhavat 01,001.084a sa sarvān pārthivāñ jitvā sarvāṃś ca mahato gaṇān 01,001.084c ājahārārjuno rājñe rājasūyaṃ mahākratum 01,001.085a annavān dakṣiṇāvāṃś ca sarvaiḥ samudito guṇaiḥ 01,001.085c yudhiṣṭhireṇa saṃprāpto rājasūyo mahākratuḥ 01,001.086a sunayād vāsudevasya bhīmārjunabalena ca 01,001.086c ghātayitvā jarāsaṃdhaṃ caidyaṃ ca balagarvitam 01,001.087a duryodhanam upāgacchann arhaṇāni tatas tataḥ 01,001.087c maṇikāñcanaratnāni gohastyaśvadhanāni ca 01,001.087d*0034_01 vicitrāṇi ca vāsāṃsi prāvārāvaraṇāni ca 01,001.087d*0034_02 kambalājinaratnāni rāṅkavāstaraṇāni ca 01,001.088a samṛddhāṃ tāṃ tathā dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ tadā śriyam 01,001.088c īrṣyāsamutthaḥ sumahāṃs tasya manyur ajāyata 01,001.089a vimānapratimāṃ cāpi mayena sukṛtāṃ sabhām 01,001.089c pāṇḍavānām upahṛtāṃ sa dṛṣṭvā paryatapyata 01,001.090a yatrāvahasitaś cāsīt praskandann iva saṃbhramāt 01,001.090c pratyakṣaṃ vāsudevasya bhīmenānabhijātavat 01,001.091a sa bhogān vividhān bhuñjan ratnāni vividhāni ca 01,001.091c kathito dhṛtarāṣṭrasya vivarṇo hariṇaḥ kṛśaḥ 01,001.092a anvajānāt tato dyūtaṃ dhṛtarāṣṭraḥ sutapriyaḥ 01,001.092c tac chrutvā vāsudevasya kopaḥ samabhavan mahān 01,001.093a nātiprītamanāś cāsīd vivādāṃś cānvamodata 01,001.093c dyūtādīn anayān ghorān pravṛddhāṃś cāpy upaikṣata 01,001.094a nirasya viduraṃ droṇaṃ bhīṣmaṃ śāradvataṃ kṛpam 01,001.094c vigrahe tumule tasminn ahan kṣatraṃ parasparam 01,001.095a jayatsu pāṇḍuputreṣu śrutvā sumahad apriyam 01,001.095c duryodhanamataṃ jñātvā karṇasya śakunes tathā 01,001.095e dhṛtarāṣṭraś ciraṃ dhyātvā saṃjayaṃ vākyam abravīt 01,001.096a śṛṇu saṃjaya me sarvaṃ na me 'sūyitum arhasi 01,001.096c śrutavān asi medhāvī buddhimān prājñasaṃmataḥ 01,001.097a na vigrahe mama matir na ca prīye kurukṣaye 01,001.097c na me viśeṣaḥ putreṣu sveṣu pāṇḍusuteṣu ca 01,001.098a vṛddhaṃ mām abhyasūyanti putrā manyuparāyaṇāḥ 01,001.098c ahaṃ tv acakṣuḥ kārpaṇyāt putraprītyā sahāmi tat 01,001.098e muhyantaṃ cānumuhyāmi duryodhanam acetanam 01,001.099a rājasūye śriyaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavasya mahaujasaḥ 01,001.099c tac cāvahasanaṃ prāpya sabhārohaṇadarśane 01,001.100a amarṣitaḥ svayaṃ jetum aśaktaḥ pāṇḍavān raṇe 01,001.100c nirutsāhaś ca saṃprāptuṃ śriyam akṣatriyo yathā 01,001.100e gāndhārarājasahitaś chadmadyūtam amantrayat 01,001.101a tatra yad yad yathā jñātaṃ mayā saṃjaya tac chṛṇu 01,001.101c śrutvā hi mama vākyāni buddhyā yuktāni tattvataḥ 01,001.101e tato jñāsyasi māṃ saute prajñācakṣuṣam ity uta 01,001.102a yadāśrauṣaṃ dhanur āyamya citraṃ; viddhaṃ lakṣyaṃ pātitaṃ vai pṛthivyām 01,001.102c kṛṣṇāṃ hṛtāṃ paśyatāṃ sarvarājñāṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.103a yadāśrauṣaṃ dvārakāyāṃ subhadrāṃ; prasahyoḍhāṃ mādhavīm arjunena 01,001.103c indraprasthaṃ vṛṣṇivīrau ca yātau; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.104a yadāśrauṣaṃ devarājaṃ pravṛṣṭaṃ; śarair divyair vāritaṃ cārjunena 01,001.104c agniṃ tathā tarpitaṃ khāṇḍave ca; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.104d*0035_01 yadāśrauṣaṃ jātuṣād veśmanas tān 01,001.104d*0035_02 muktān pārthān pañca kuntyā sametān 01,001.104d*0035_03 yuktaṃ caiṣāṃ viduraṃ svārthasiddhyai 01,001.104d*0035_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.104d*0036_01 yadāśrauṣaṃ draupadīṃ raṅgamadhye 01,001.104d*0036_02 lakṣyaṃ bhittvā nirjitām arjunena 01,001.104d*0036_03 śūrān pāñcālān pāṇḍaveyāṃś ca yuktāṃs 01,001.104d*0036_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.104d*0037_01 yadāśrauṣaṃ māgadhānāṃ variṣṭhaṃ 01,001.104d*0037_02 jarāsaṃdhaṃ kṣatramadhye jvalantam 01,001.104d*0037_03 dorbhyāṃ hataṃ bhīmasenena gatvā 01,001.104d*0037_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.104d*0038_01 yadāśrauṣaṃ digjaye pāṇḍuputrair 01,001.104d*0038_02 vaśīkṛtān bhūmipālān prasahya 01,001.104d*0038_03 mahākratuṃ rājasūyaṃ kṛtaṃ ca 01,001.104d*0038_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.104d*0039_01 yadāśrauṣaṃ sarvaviśvasya sārāṃ 01,001.104d*0039_02 prītyā rājñe nirmitāṃ tāṃ mayena 01,001.104d*0039_03 gadāṃ cogrāṃ bhīmasenāya dattāṃ 01,001.104d*0039_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.105a yadāśrauṣaṃ hṛtarājyaṃ yudhiṣṭhiraṃ; parājitaṃ saubalenākṣavatyām 01,001.105c anvāgataṃ bhrātṛbhir aprameyais; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.106a yadāśrauṣaṃ draupadīm aśrukaṇṭhīṃ; sabhāṃ nītāṃ duḥkhitām ekavastrām 01,001.106c rajasvalāṃ nāthavatīm anāthavat; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.106d*0040_01 yadāśrauṣaṃ vāsasāṃ tatra rāśiṃ 01,001.106d*0040_02 samākṣipat kitavo mandabuddhiḥ 01,001.106d*0040_03 duḥśāsano gatavān naiva cāntaṃ 01,001.106d*0040_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.107a yadāśrauṣaṃ vividhās tāta ceṣṭā; dharmātmanāṃ prasthitānāṃ vanāya 01,001.107c jyeṣṭhaprītyā kliśyatāṃ pāṇḍavānāṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.107d*0041_01 yadāśrauṣaṃ draupadīṃ tāṃ bruvāṇāṃ 01,001.107d*0041_02 pravrajyāyām aśrukaṇṭhīṃ rudantīm 01,001.107d*0041_03 patyau yuktāṃ nātra vastuṃ hi dharmas 01,001.107d*0041_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.108a yadāśrauṣaṃ snātakānāṃ sahasrair; anvāgataṃ dharmarājaṃ vanastham 01,001.108c bhikṣābhujāṃ brāhmaṇānāṃ mahātmanāṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.108d*0042_01 yadāśrauṣaṃ vanavāseṣu pārthān 01,001.108d*0042_02 samāgatān ṛṣimukhyaiḥ purāṇaiḥ 01,001.108d*0042_03 upāsyamānān sagaṇair jātu sarvāṃs 01,001.108d*0042_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.109a yadāśrauṣam arjuno devadevaṃ; kirātarūpaṃ tryambakaṃ toṣya yuddhe 01,001.109c avāpa tat pāśupataṃ mahāstraṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.110a yadāśrauṣaṃ tridivasthaṃ dhanaṃjayaṃ; śakrāt sākṣād divyam astraṃ yathāvat 01,001.110c adhīyānaṃ śaṃsitaṃ satyasaṃdhaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.110d*0043_01 yadāśrauṣaṃ kālakeyās tatas te 01,001.110d*0043_02 paulomāno varadattāś ca dṛptāḥ 01,001.110d*0043_03 devair ajeyā nirjitā arjunena 01,001.110d*0043_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.110d*0044_01 yadāśrauṣam asurāṇāṃ vadhārthaṃ 01,001.110d*0044_02 kirīṭinaṃ yātam amitrakarṣaṇam 01,001.110d*0044_03 kṛtārthaṃ cāpy āgataṃ śakralokāt 01,001.110d*0044_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.110d*0045_01 yadāśrauṣaṃ tīrthayātrāpravṛttaṃ 01,001.110d*0045_02 pāṇḍoḥ sutaṃ sahitaṃ romaśena 01,001.110d*0045_03 tasmāc chrutaṃ cārjunasyāstralābhaṃ 01,001.110d*0045_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.111a yadāśrauṣaṃ vaiśravaṇena sārdhaṃ; samāgataṃ bhīmam anyāṃś ca pārthān 01,001.111c tasmin deśe mānuṣāṇām agamye; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.112a yadāśrauṣaṃ ghoṣayātrāgatānāṃ; bandhaṃ gandharvair mokṣaṇaṃ cārjunena 01,001.112c sveṣāṃ sutānāṃ karṇabuddhau ratānāṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.112d*0046_01 yadāśrauṣaṃ draupadīṃ saindhavena 01,001.112d*0046_02 nānītāṃ (sic) mokṣitāṃ cārjunena 01,001.112d*0046_03 jayadrathaṃ mokṣitaṃ jīvaśeṣaṃ 01,001.112d*0046_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.113a yadāśrauṣaṃ yakṣarūpeṇa dharmaṃ; samāgataṃ dharmarājena sūta 01,001.113c praśnān uktān vibruvantaṃ ca samyak; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.113d*0047_01 yadāśrauṣaṃ na vidur māmakās tān 01,001.113d*0047_02 pracchannarūpān vasataḥ pāṇḍaveyān 01,001.113d*0047_03 virāṭarāṣṭre saha kṛṣṇayā tāṃs 01,001.113d*0047_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.113d*0048_01 yadāśrauṣaṃ tān athājñātavāse 01,001.113d*0048_02 tv apaśyamānān vividhair upāyaiḥ 01,001.113d*0048_03 dakṣān pārthān me sutair agnikalpāṃs 01,001.113d*0048_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.113d*0049_01 yadāśrauṣaṃ kīcakānāṃ variṣṭhaṃ 01,001.113d*0049_02 niṣūditaṃ bhrātṛśatena sārdham 01,001.113d*0049_03 draupadyarthaṃ bhīmasenena saṃkhye 01,001.113d*0049_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.113d*0050_01 yadāśrauṣaṃ vasataḥ pāṇḍuputrān 01,001.113d*0050_02 adṛśyamānān vividhair upāyaiḥ 01,001.113d*0050_03 dakṣān pārthān bhīmasenena saṃkhye 01,001.113d*0050_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.114a yadāśrauṣaṃ māmakānāṃ variṣṭhān; dhanaṃjayenaikarathena bhagnān 01,001.114c virāṭarāṣṭre vasatā mahātmanā; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.115a yadāśrauṣaṃ satkṛtāṃ matsyarājñā; sutāṃ dattām uttarām arjunāya 01,001.115c tāṃ cārjunaḥ pratyagṛhṇāt sutārthe; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.116a yadāśrauṣaṃ nirjitasyādhanasya; pravrājitasya svajanāt pracyutasya 01,001.116c akṣauhiṇīḥ sapta yudhiṣṭhirasya; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.117a yadāśrauṣaṃ naranārāyaṇau tau; kṛṣṇārjunau vadato nāradasya 01,001.117c ahaṃ draṣṭā brahmaloke sadeti; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.118a yadāśrauṣaṃ mādhavaṃ vāsudevaṃ; sarvātmanā pāṇḍavārthe niviṣṭam 01,001.118c yasyemāṃ gāṃ vikramam ekam āhus; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.118d*0051_01 yadāśrauṣaṃ lokahitāya kṛṣṇaṃ 01,001.118d*0051_02 śamārthinam upayātaṃ kurūṇām 01,001.118d*0051_03 śamaṃ kurvāṇam akṛtārthaṃ ca yātaṃ 01,001.118d*0051_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.119a yadāśrauṣaṃ karṇaduryodhanābhyāṃ; buddhiṃ kṛtāṃ nigrahe keśavasya 01,001.119c taṃ cātmānaṃ bahudhā darśayānaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.120a yadāśrauṣaṃ vāsudeve prayāte; rathasyaikām agratas tiṣṭhamānām 01,001.120c ārtāṃ pṛthāṃ sāntvitāṃ keśavena; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.120d*0052_01 yadāśrauṣaṃ vāsudeve prayāte 01,001.120d*0052_02 rathāṅgahaste phālgunenānvite 'pi 01,001.120d*0052_03 grahītukāmaṃ mama putraṃ dvipena 01,001.120d*0052_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.121a yadāśrauṣaṃ mantriṇaṃ vāsudevaṃ; tathā bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ ca teṣām 01,001.121c bhāradvājaṃ cāśiṣo 'nubruvāṇaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.122a yadāśrauṣaṃ karṇa uvāca bhīṣmaṃ; nāhaṃ yotsye yudhyamāne tvayīti 01,001.122c hitvā senām apacakrāma caiva; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.123a yadāśrauṣaṃ vāsudevārjunau tau; tathā dhanur gāṇḍivam aprameyam 01,001.123c trīṇy ugravīryāṇi samāgatāni; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.124a yadāśrauṣaṃ kaśmalenābhipanne; rathopasthe sīdamāne 'rjune vai 01,001.124c kṛṣṇaṃ lokān darśayānaṃ śarīre; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.125a yadāśrauṣaṃ bhīṣmam amitrakarśanaṃ; nighnantam ājāv ayutaṃ rathānām 01,001.125c naiṣāṃ kaś cid vadhyate dṛśyarūpas; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.125d*0053_01 yadāśrauṣaṃ cāpageyena saṃkhye 01,001.125d*0053_02 svayaṃ mṛtyuṃ vihitaṃ dhārmikeṇa 01,001.125d*0053_03 tac cākārṣuḥ pāṇḍaveyāḥ prahṛṣṭās 01,001.125d*0053_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.126a yadāśrauṣaṃ bhīṣmam atyantaśūraṃ; hataṃ pārthenāhaveṣv apradhṛṣyam 01,001.126c śikhaṇḍinaṃ purataḥ sthāpayitvā; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.127a yadāśrauṣaṃ śaratalpe śayānaṃ; vṛddhaṃ vīraṃ sāditaṃ citrapuṅkhaiḥ 01,001.127c bhīṣmaṃ kṛtvā somakān alpaśeṣāṃs; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.128a yadāśrauṣaṃ śāṃtanave śayāne; pānīyārthe coditenārjunena 01,001.128c bhūmiṃ bhittvā tarpitaṃ tatra bhīṣmaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.129a yadāśrauṣaṃ śukrasūryau ca yuktau; kaunteyānām anulomau jayāya 01,001.129c nityaṃ cāsmāñ śvāpadā vyābhaṣantas; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.130a yadā droṇo vividhān astramārgān; vidarśayan samare citrayodhī 01,001.130c na pāṇḍavāñ śreṣṭhatamān nihanti; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.131a yadāśrauṣaṃ cāsmadīyān mahārathān; vyavasthitān arjunasyāntakāya 01,001.131c saṃśaptakān nihatān arjunena; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.132a yadāśrauṣaṃ vyūham abhedyam anyair; bhāradvājenāttaśastreṇa guptam 01,001.132c bhittvā saubhadraṃ vīram ekaṃ praviṣṭaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.133a yadābhimanyuṃ parivārya bālaṃ; sarve hatvā hṛṣṭarūpā babhūvuḥ 01,001.133c mahārathāḥ pārtham aśaknuvantas; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.134a yadāśrauṣam abhimanyuṃ nihatya; harṣān mūḍhān krośato dhārtarāṣṭrān 01,001.134c krodhaṃ muktaṃ saindhave cārjunena; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.135a yadāśrauṣaṃ saindhavārthe pratijñāṃ; pratijñātāṃ tadvadhāyārjunena 01,001.135c satyāṃ nistīrṇāṃ śatrumadhye ca tena; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.136a yadāśrauṣaṃ śrāntahaye dhanaṃjaye; muktvā hayān pāyayitvopavṛttān 01,001.136c punar yuktvā vāsudevaṃ prayātaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.137a yadāśrauṣaṃ vāhaneṣv āśvasatsu; rathopasthe tiṣṭhatā gāṇḍivena 01,001.137c sarvān yodhān vāritān arjunena; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.138a yadāśrauṣaṃ nāgabalair durutsahaṃ; droṇānīkaṃ yuyudhānaṃ pramathya 01,001.138c yātaṃ vārṣṇeyaṃ yatra tau kṛṣṇapārthau; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.139a yadāśrauṣaṃ karṇam āsādya muktaṃ; vadhād bhīmaṃ kutsayitvā vacobhiḥ 01,001.139c dhanuṣkoṭyā tudya karṇena vīraṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.140a yadā droṇaḥ kṛtavarmā kṛpaś ca; karṇo drauṇir madrarājaś ca śūraḥ 01,001.140c amarṣayan saindhavaṃ vadhyamānaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.141a yadāśrauṣaṃ devarājena dattāṃ; divyāṃ śaktiṃ vyaṃsitāṃ mādhavena 01,001.141c ghaṭotkace rākṣase ghorarūpe; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.142a yadāśrauṣaṃ karṇaghaṭotkacābhyāṃ; yuddhe muktāṃ sūtaputreṇa śaktim 01,001.142c yayā vadhyaḥ samare savyasācī; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.143a yadāśrauṣaṃ droṇam ācāryam ekaṃ; dhṛṣṭadyumnenābhyatikramya dharmam 01,001.143c rathopasthe prāyagataṃ viśastaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.144a yadāśrauṣaṃ drauṇinā dvairathasthaṃ; mādrīputraṃ nakulaṃ lokamadhye 01,001.144c samaṃ yuddhe pāṇḍavaṃ yudhyamānaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.145a yadā droṇe nihate droṇaputro; nārāyaṇaṃ divyam astraṃ vikurvan 01,001.145c naiṣām antaṃ gatavān pāṇḍavānāṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.145d*0054_01 yadāśrauṣaṃ bhīmasenena pītaṃ 01,001.145d*0054_02 raktaṃ bhrātur yudhi duḥśāsanasya 01,001.145d*0054_03 nivāritaṃ nānyatamena bhīmaṃ 01,001.145d*0054_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.145d*0055_01 yadāśrauṣaṃ bhīmakarmāṇam ugraṃ 01,001.145d*0055_02 raṇe bhīmaṃ śoṇitaṃ pītavantam 01,001.145d*0055_03 bhittvā vakṣo yuvarājasya sūta 01,001.145d*0055_04 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.146a yadāśrauṣaṃ karṇam atyantaśūraṃ; hataṃ pārthenāhaveṣv apradhṛṣyam 01,001.146c tasmin bhrātṝṇāṃ vigrahe devaguhye; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.147a yadāśrauṣaṃ droṇaputraṃ kṛpaṃ ca; duḥśāsanaṃ kṛtavarmāṇam ugram 01,001.147c yudhiṣṭhiraṃ śūnyam adharṣayantaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.148a yadāśrauṣaṃ nihataṃ madrarājaṃ; raṇe śūraṃ dharmarājena sūta 01,001.148c sadā saṃgrāme spardhate yaḥ sa kṛṣṇaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.149a yadāśrauṣaṃ kalahadyūtamūlaṃ; māyābalaṃ saubalaṃ pāṇḍavena 01,001.149c hataṃ saṃgrāme sahadevena pāpaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.150a yadāśrauṣaṃ śrāntam ekaṃ śayānaṃ; hradaṃ gatvā stambhayitvā tad ambhaḥ 01,001.150c duryodhanaṃ virathaṃ bhagnadarpaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.151a yadāśrauṣaṃ pāṇḍavāṃs tiṣṭhamānān; gaṅgāhrade vāsudevena sārdham 01,001.151c amarṣaṇaṃ dharṣayataḥ sutaṃ me; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.152a yadāśrauṣaṃ vividhāṃs tāta mārgān; gadāyuddhe maṇḍalaṃ saṃcarantam 01,001.152c mithyā hataṃ vāsudevasya buddhyā; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.153a yadāśrauṣaṃ droṇaputrādibhis tair; hatān pāñcālān draupadeyāṃś ca suptān 01,001.153c kṛtaṃ bībhatsam ayaśasyaṃ ca karma; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.154a yadāśrauṣaṃ bhīmasenānuyātena; aśvatthāmnā paramāstraṃ prayuktam 01,001.154c kruddhenaiṣīkam avadhīd yena garbhaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.155a yadāśrauṣaṃ brahmaśiro 'rjunena; muktaṃ svastīty astram astreṇa śāntam 01,001.155c aśvatthāmnā maṇiratnaṃ ca dattaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.156a yadāśrauṣaṃ droṇaputreṇa garbhe; vairāṭyā vai pātyamāne mahāstre 01,001.156b*0056_01 saṃjīvayāmīti hareḥ pratijñāṃ 01,001.156b*0056_02 tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya 01,001.156c dvaipāyanaḥ keśavo droṇaputraṃ; paraspareṇābhiśāpaiḥ śaśāpa 01,001.156d*0057_01 buddhvā cāhaṃ buddhihīno 'dya sūta 01,001.156d*0057_02 saṃtapye 'haṃ putrapautraiś ca hīnaḥ 01,001.156d*0057_03 saṃcintayann adya vihīnabuddhiḥ 01,001.156d*0057_04 kartavyatāṃ nābhijānāmi sūta 01,001.157a śocyā gāndhārī putrapautrair vihīnā; tathā vadhvaḥ pitṛbhir bhrātṛbhiś ca 01,001.157c kṛtaṃ kāryaṃ duṣkaraṃ pāṇḍaveyaiḥ; prāptaṃ rājyam asapatnaṃ punas taiḥ 01,001.158a kaṣṭaṃ yuddhe daśa śeṣāḥ śrutā me; trayo 'smākaṃ pāṇḍavānāṃ ca sapta 01,001.158c dvyūnā viṃśatir āhatākṣauhiṇīnāṃ; tasmin saṃgrāme vigrahe kṣatriyāṇām 01,001.158d*0058_01 kālābhipannā samitir mahātmanāṃ 01,001.158d*0058_02 niṣūditā hetur āsīt suto me 01,001.159a tamasā tv abhyavastīrṇo moha āviśatīva mām 01,001.159c saṃjñāṃ nopalabhe sūta mano vihvalatīva me 01,001.160a ity uktvā dhṛtarāṣṭro 'tha vilapya bahuduḥkhitaḥ 01,001.160c mūrcchitaḥ punar āśvastaḥ saṃjayaṃ vākyam abravīt 01,001.161a saṃjayaivaṃgate prāṇāṃs tyaktum icchāmi māciram 01,001.161c stokaṃ hy api na paśyāmi phalaṃ jīvitadhāraṇe 01,001.162a taṃ tathāvādinaṃ dīnaṃ vilapantaṃ mahīpatim 01,001.162b*0059_01 niḥśvasantaṃ yathā nāgaṃ muhyamānaṃ punaḥ punaḥ 01,001.162c gāvalgaṇir idaṃ dhīmān mahārthaṃ vākyam abravīt 01,001.163a śrutavān asi vai rājño mahotsāhān mahābalān 01,001.163c dvaipāyanasya vadato nāradasya ca dhīmataḥ 01,001.164a mahatsu rājavaṃśeṣu guṇaiḥ samuditeṣu ca 01,001.164c jātān divyāstraviduṣaḥ śakrapratimatejasaḥ 01,001.165a dharmeṇa pṛthivīṃ jitvā yajñair iṣṭvāptadakṣiṇaiḥ 01,001.165c asmiṃl loke yaśaḥ prāpya tataḥ kālavaśaṃ gatāḥ 01,001.166a vainyaṃ mahārathaṃ vīraṃ sṛñjayaṃ jayatāṃ varam 01,001.166c suhotraṃ rantidevaṃ ca kakṣīvantaṃ tathauśijam 01,001.167a bāhlīkaṃ damanaṃ śaibyaṃ śaryātim ajitaṃ jitam 01,001.167c viśvāmitram amitraghnam ambarīṣaṃ mahābalam 01,001.168a maruttaṃ manum ikṣvākuṃ gayaṃ bharatam eva ca 01,001.168c rāmaṃ dāśarathiṃ caiva śaśabinduṃ bhagīratham 01,001.168d*0060_01 kṛtavīryaṃ mahābhāgaṃ tathaiva janamejayam 01,001.169a yayātiṃ śubhakarmāṇaṃ devair yo yājitaḥ svayam 01,001.169c caityayūpāṅkitā bhūmir yasyeyaṃ savanākarā 01,001.170a iti rājñāṃ caturviṃśan nāradena surarṣiṇā 01,001.170c putraśokābhitaptāya purā śaibyāya kīrtitāḥ 01,001.171a tebhyaś cānye gatāḥ pūrvaṃ rājāno balavattarāḥ 01,001.171c mahārathā mahātmānaḥ sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ 01,001.172a pūruḥ kurur yaduḥ śūro viṣvagaśvo mahādhṛtiḥ 01,001.172c anenā yuvanāśvaś ca kakutstho vikramī raghuḥ 01,001.173a vijitī vītihotraś ca bhavaḥ śveto bṛhadguruḥ 01,001.173c uśīnaraḥ śatarathaḥ kaṅko duliduho drumaḥ 01,001.174a dambhodbhavaḥ paro venaḥ sagaraḥ saṃkṛtir nimiḥ 01,001.174c ajeyaḥ paraśuḥ puṇḍraḥ śambhur devāvṛdho 'naghaḥ 01,001.175a devāhvayaḥ supratimaḥ supratīko bṛhadrathaḥ 01,001.175c mahotsāho vinītātmā sukratur naiṣadho nalaḥ 01,001.176a satyavrataḥ śāntabhayaḥ sumitraḥ subalaḥ prabhuḥ 01,001.176c jānujaṅgho 'naraṇyo 'rkaḥ priyabhṛtyaḥ śubhavrataḥ 01,001.177a balabandhur nirāmardaḥ ketuśṛṅgo bṛhadbalaḥ 01,001.177c dhṛṣṭaketur bṛhatketur dīptaketur nirāmayaḥ 01,001.178a avikṣit prabalo dhūrtaḥ kṛtabandhur dṛḍheṣudhiḥ 01,001.178c mahāpurāṇaḥ saṃbhāvyaḥ pratyaṅgaḥ parahā śrutiḥ 01,001.179a ete cānye ca bahavaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 01,001.179c śrūyante 'yutaśaś cānye saṃkhyātāś cāpi padmaśaḥ 01,001.180a hitvā suvipulān bhogān buddhimanto mahābalāḥ 01,001.180c rājāno nidhanaṃ prāptās tava putrair mahattamāḥ 01,001.181a yeṣāṃ divyāni karmāṇi vikramas tyāga eva ca 01,001.181c māhātmyam api cāstikyaṃ satyatā śaucam ārjavam 01,001.182a vidvadbhiḥ kathyate loke purāṇaiḥ kavisattamaiḥ 01,001.182c sarvarddhiguṇasaṃpannās te cāpi nidhanaṃ gatāḥ 01,001.183a tava putrā durātmānaḥ prataptāś caiva manyunā 01,001.183c lubdhā durvṛttabhūyiṣṭhā na tāñ śocitum arhasi 01,001.184a śrutavān asi medhāvī buddhimān prājñasaṃmataḥ 01,001.184c yeṣāṃ śāstrānugā buddhir na te muhyanti bhārata 01,001.185a nigrahānugrahau cāpi viditau te narādhipa 01,001.185c nātyantam evānuvṛttiḥ śrūyate putrarakṣaṇe 01,001.186a bhavitavyaṃ tathā tac ca nātaḥ śocitum arhasi 01,001.186c daivaṃ prajñāviśeṣeṇa ko nivartitum arhati 01,001.187a vidhātṛvihitaṃ mārgaṃ na kaś cid ativartate 01,001.187c kālamūlam idaṃ sarvaṃ bhāvābhāvau sukhāsukhe 01,001.188a kālaḥ pacati bhūtāni kālaḥ saṃharati prajāḥ 01,001.188c nirdahantaṃ prajāḥ kālaṃ kālaḥ śamayate punaḥ 01,001.189a kālo vikurute bhāvān sarvāṃl loke śubhāśubhān 01,001.189c kālaḥ saṃkṣipate sarvāḥ prajā visṛjate punaḥ 01,001.189d*0061_01 kālaḥ supteṣu jāgarti kālo hi duratikramaḥ 01,001.189d*0062=00 saṃjaya uvāca 01,001.189d*0062_01 atītān āgatān vāpi vartamānās tathā budhāḥ 01,001.189d*0062_02 nānuśocanti rājendra kālo hi jagadantakaḥ 01,001.189e kālaḥ sarveṣu bhūteṣu caraty avidhṛtaḥ samaḥ 01,001.190a atītānāgatā bhāvā ye ca vartanti sāṃpratam 01,001.190c tān kālanirmitān buddhvā na saṃjñāṃ hātum arhasi 01,001.190d*0063_01 ity evaṃ putraśokārtaṃ dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram 01,001.190d*0063_02 āśvāsya svastham akarot sūto gāvalgaṇis tadā 01,001.190d*0064_01 evam uktvā ca rājānaṃ saṃjayo virarāma ha 01,001.190d*0064_02 dhṛtarāṣṭro 'pi tac chrutvā dhṛtim eva samāśrayat 01,001.190d*0064_03 diṣṭyedam āgatam iti matvā sa prājñasattamaḥ 01,001.191 sūta uvāca 01,001.191a atropaniṣadaṃ puṇyāṃ kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt 01,001.191c bhāratādhyayanāt puṇyād api pādam adhīyataḥ 01,001.191e śraddadhānasya pūyante sarvapāpāny aśeṣataḥ 01,001.191f*0065_01 lokānāṃ ca hitārthāya kāruṇyān munisattamaḥ 01,001.191f*0066_01 bhārataṃ bhānumān indur yadi na syur amī trayaḥ 01,001.191f*0066_02 ajñānatimirāndhasya kāvasthā jagato bhavet 01,001.191f*0066_03 matimanthānam āvidhya yena vedamahārṇavāt 01,001.191f*0066_04 jagaddhitāya janito mahābhāratacandramāḥ 01,001.192a devarṣayo hy atra puṇyā brahmarājarṣayas tathā 01,001.192c kīrtyante śubhakarmāṇas tathā yakṣamahoragāḥ 01,001.193a bhagavān vāsudevaś ca kīrtyate 'tra sanātanaḥ 01,001.193c sa hi satyam ṛtaṃ caiva pavitraṃ puṇyam eva ca 01,001.194a śāśvataṃ brahma paramaṃ dhruvaṃ jyotiḥ sanātanam 01,001.194c yasya divyāni karmāṇi kathayanti manīṣiṇaḥ 01,001.195a asat sat sad asac caiva yasmād devāt pravartate 01,001.195c saṃtatiś ca pravṛttiś ca janma mṛtyuḥ punarbhavaḥ 01,001.196a adhyātmaṃ śrūyate yac ca pañcabhūtaguṇātmakam 01,001.196c avyaktādi paraṃ yac ca sa eva parigīyate 01,001.197a yat tad yativarā yuktā dhyānayogabalānvitāḥ 01,001.197c pratibimbam ivādarśe paśyanty ātmany avasthitam 01,001.198a śraddadhānaḥ sadodyuktaḥ satyadharmaparāyaṇaḥ 01,001.198c āsevann imam adhyāyaṃ naraḥ pāpāt pramucyate 01,001.199a anukramaṇim adhyāyaṃ bhāratasyemam āditaḥ 01,001.199c āstikaḥ satataṃ śṛṇvan na kṛcchreṣv avasīdati 01,001.200a ubhe saṃdhye japan kiṃ cit sadyo mucyeta kilbiṣāt 01,001.200c anukramaṇyā yāvat syād ahnā rātryā ca saṃcitam 01,001.201a bhāratasya vapur hy etat satyaṃ cāmṛtam eva ca 01,001.201b*0067_01 divyā yajñāś ca nikhilā viṣṇuś copaniṣan mahat 01,001.201b*0068_01 āraṇyakaṃ ca vedebhya oṣadhibhyo 'mṛtaṃ yathā 01,001.201c navanītaṃ yathā dadhno dvipadāṃ brāhmaṇo yathā 01,001.202a hradānām udadhiḥ śreṣṭho gaur variṣṭhā catuṣpadām 01,001.202c yathaitāni variṣṭhāni tathā bhāratam ucyate 01,001.203a yaś cainaṃ śrāvayec chrāddhe brāhmaṇān pādam antataḥ 01,001.203c akṣayyam annapānaṃ tat pitṝṃs tasyopatiṣṭhati 01,001.204a itihāsapurāṇābhyāṃ vedaṃ samupabṛṃhayet 01,001.204c bibhety alpaśrutād vedo mām ayaṃ pratariṣyati 01,001.205a kārṣṇaṃ vedam imaṃ vidvāñ śrāvayitvārtham aśnute 01,001.205c bhrūṇahatyākṛtaṃ cāpi pāpaṃ jahyān na saṃśayaḥ 01,001.206a ya imaṃ śucir adhyāyaṃ paṭhet parvaṇi parvaṇi 01,001.206c adhītaṃ bhārataṃ tena kṛtsnaṃ syād iti me matiḥ 01,001.207a yaś cemaṃ śṛṇuyān nityam ārṣaṃ śraddhāsamanvitaḥ 01,001.207c sa dīrgham āyuḥ kīrtiṃ ca svargatiṃ cāpnuyān naraḥ 01,001.208a catvāra ekato vedā bhārataṃ caikam ekataḥ 01,001.208c samāgataiḥ surarṣibhis tulām āropitaṃ purā 01,001.208d*0069_01 caturbhyaḥ sarahasyebhyo vedebhyo hy adhikaṃ yadā 01,001.208d*0069_02 tadā prabhṛti loke 'smin mahābhāratam ucyate 01,001.208e mahattve ca gurutve ca dhriyamāṇaṃ tato 'dhikam 01,001.209a mahattvād bhāravattvāc ca mahābhāratam ucyate 01,001.209c niruktam asya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate 01,001.210a tapo na kalko 'dhyayanaṃ na kalkaḥ; svābhāviko vedavidhir na kalkaḥ 01,001.210c prasahya vittāharaṇaṃ na kalkas; tāny eva bhāvopahatāni kalkaḥ 01,001.210d@003=0000 śrīsūtaḥ 01,001.210d@003_0001 kṛṣṇadvaipāyanaṃ vyāsaṃ viddhi nārāyaṇaṃ vibhum 01,001.210d@003_0002 ko hy anyaḥ puṇḍarīkākṣān mahābhāratakṛd bhavet 01,001.210d@003_0003 matimanthānam āvidhya yena vedamahārṇavāt 01,001.210d@003_0004 jagaddhitāya janito mahābhāratacandramāḥ 01,001.210d@003_0005 stutyaṃ tasyāsti kiṃ cānyat sarvalokahitaiṣiṇaḥ 01,001.210d@003_0006 vedā vyastāḥ kṛtaṃ tena mahābhāratam adbhutam 01,001.210d@003_0007 sarve tarantu durgāṇi sarvo bhadrāṇi paśyatu 01,001.210d@003_0008 ity uktvā sarvavedārthān bhārate tena darśitāḥ 01,001.210d@003_0009 śrūyatāṃ siṃhanādo 'yam ṛṣabhasya mahātmanaḥ 01,001.210d@003_0010 dharme cārthe ca kāme ca mokṣe ca paramarṣabha 01,001.210d@003_0011 yad ihāsti tad anyatra yan nehāsti na tat kva cit 01,001.210d@003_0012 eṣa prakṛtyaiva yato lokaḥ sakto 'rthakāmayoḥ 01,001.210d@003_0013 dharmamokṣaparaṃ tasmāt kariṣye 'haṃ samuccayam 01,001.210d@003_0014 kāmino varṇayan kāmaṃ lobhaṃ lubdhasya varṇayan 01,001.210d@003_0015 naraḥ kiṃ phalam āpnoti kūpe 'ndham iva pātayan 01,001.210d@003_0016 munināpi ca kāmārthau matvā lokamanoharau 01,001.210d@003_0017 nindyāv api sthitāv etau dharmamokṣavivakṣayā 01,001.210d@003_0018 anyathā ghorasaṃsārabandhahetū janasya tau 01,001.210d@003_0019 varṇayeta kathaṃ dhīmān mahākāruṇiko muniḥ 01,001.210d@003_0020 lokacintāvatārārthaṃ varṇayitvā ca tena tau 01,001.210d@003_0021 itihāsair vicitrārthaiḥ punar atraiva ninditau 01,001.210d@003_0022 bhārataṃ bhānumān indur yadi na syur amī trayaḥ 01,001.210d@003_0023 ajñānatimirāndhe kā vyavasthā jagato bhavet 01,001.210d@003_0024 etad vijñāya vidvadbhir nityaṃ śraddhāsamanvitaiḥ 01,001.210d@003_0025 adhyeyo bhāratīyo 'yam itihāsasamuccayaḥ 01,001.210d@003_0026 ślokā ye bhārate vāpi kva cit ke cid vyavasthitāḥ 01,001.210d@003_0027 tulyārthās saṃhitāṃ puṇyāṃ yojayiṣye tu tām aham 01,001.210d@003_0028 tac chlokāṃś ca samuddhartuṃ kaḥ kṛtsnān bhārate kṣamaḥ 01,001.210d@003_0029 yogataḥ sarvaratnāni samuddhartuṃ mahārṇavāt 01,001.210d@003_0030 na ca prajñābhimānena yad ayaṃ kartum udyataḥ 01,001.210d@003_0031 kiṃ tu bhāratabhaktir māṃ vivaśaṃ samacūcudat 01,002.001 ṛṣaya ūcuḥ 01,002.001a samantapañcakam iti yad uktaṃ sūtanandana 01,002.001c etat sarvaṃ yathānyāyaṃ śrotum icchāmahe vayam 01,002.002 sūta uvāca 01,002.002a śuśrūṣā yadi vo viprā bruvataś ca kathāḥ śubhāḥ 01,002.002c samantapañcakākhyaṃ ca śrotum arhatha sattamāḥ 01,002.003a tretādvāparayoḥ saṃdhau rāmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 01,002.003c asakṛt pārthivaṃ kṣatraṃ jaghānāmarṣacoditaḥ 01,002.004a sa sarvaṃ kṣatram utsādya svavīryeṇānaladyutiḥ 01,002.004c samantapañcake pañca cakāra rudhirahradān 01,002.004d*0070_01 yojayānām avistīrṇāñ jāmadagnyaḥ pratāpavān 01,002.005a sa teṣu rudhirāmbhassu hradeṣu krodhamūrcchitaḥ 01,002.005c pitṝn saṃtarpayām āsa rudhireṇeti naḥ śrutam 01,002.006a atharcīkādayo 'bhyetya pitaro brāhmaṇarṣabham 01,002.006b*0071=04 rāma uvāca 01,002.006b*0071_01 rāma rāma mahābhāga prītāḥ sma tava bhārgava 01,002.006b*0071_02 anayā pitṛbhaktyā ca vikrameṇa ca te vibho 01,002.006b*0071_03 varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te kim icchasi mahādyute 01,002.006b*0071_04 yadi me pitaraḥ prītā yady anugrāhyatā mayi 01,002.006b*0071_05 yac ca roṣābhibhūtena kṣatram utsāditaṃ mayā 01,002.006b*0071_06 ataś ca pāpān mucyeham eṣa me prārthito varaḥ 01,002.006b*0071_07 hradāś ca tīrthabhūtā me bhaveyur bhuvi viśrutāḥ 01,002.006b*0071_08 evaṃ bhaviṣyatīty āhuḥ pitaro brāhmaṇarṣabhāḥ 01,002.006c taṃ kṣamasveti siṣidhus tataḥ sa virarāma ha 01,002.007a teṣāṃ samīpe yo deśo hradānāṃ rudhirāmbhasām 01,002.007c samantapañcakam iti puṇyaṃ tatparikīrtitam 01,002.008a yena liṅgena yo deśo yuktaḥ samupalakṣyate 01,002.008c tenaiva nāmnā taṃ deśaṃ vācyam āhur manīṣiṇaḥ 01,002.009a antare caiva saṃprāpte kalidvāparayor abhūt 01,002.009c samantapañcake yuddhaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ 01,002.010a tasmin paramadharmiṣṭhe deśe bhūdoṣavarjite 01,002.010c aṣṭādaśa samājagmur akṣauhiṇyo yuyutsayā 01,002.010d*0072_01 sametya taṃ dvijās tāś ca tatraiva nidhanaṃ gatāḥ 01,002.011a evaṃ nāmābhinirvṛttaṃ tasya deśasya vai dvijāḥ 01,002.011c puṇyaś ca ramaṇīyaś ca sa deśo vaḥ prakīrtitaḥ 01,002.012a tad etat kathitaṃ sarvaṃ mayā vo munisattamāḥ 01,002.012c yathā deśaḥ sa vikhyātas triṣu lokeṣu viśrutaḥ 01,002.013 ṛṣaya ūcuḥ 01,002.013a akṣauhiṇya iti proktaṃ yat tvayā sūtanandana 01,002.013c etad icchāmahe śrotuṃ sarvam eva yathātatham 01,002.014a akṣauhiṇyāḥ parīmāṇaṃ rathāśvanaradantinām 01,002.014c yathāvac caiva no brūhi sarvaṃ hi viditaṃ tava 01,002.015 sūta uvāca 01,002.015a eko ratho gajaś caiko narāḥ pañca padātayaḥ 01,002.015c trayaś ca turagās tajjñaiḥ pattir ity abhidhīyate 01,002.016a pattiṃ tu triguṇām etām āhuḥ senāmukhaṃ budhāḥ 01,002.016c trīṇi senāmukhāny eko gulma ity abhidhīyate 01,002.017a trayo gulmā gaṇo nāma vāhinī tu gaṇās trayaḥ 01,002.017c smṛtās tisras tu vāhinyaḥ pṛtaneti vicakṣaṇaiḥ 01,002.018a camūs tu pṛtanās tisras tisraś camvas tv anīkinī 01,002.018c anīkinīṃ daśaguṇāṃ prāhur akṣauhiṇīṃ budhāḥ 01,002.019a akṣauhiṇyāḥ prasaṃkhyānaṃ rathānāṃ dvijasattamāḥ 01,002.019c saṃkhyāgaṇitatattvajñaiḥ sahasrāṇy ekaviṃśatiḥ 01,002.020a śatāny upari caivāṣṭau tathā bhūyaś ca saptatiḥ 01,002.020c gajānāṃ tu parīmāṇam etad evātra nirdiśet 01,002.021a jñeyaṃ śatasahasraṃ tu sahasrāṇi tathā nava 01,002.021c narāṇām api pañcāśac chatāni trīṇi cānaghāḥ 01,002.022a pañcaṣaṣṭisahasrāṇi tathāśvānāṃ śatāni ca 01,002.022c daśottarāṇi ṣaṭ prāhur yathāvad iha saṃkhyayā 01,002.023a etām akṣauhiṇīṃ prāhuḥ saṃkhyātattvavido janāḥ 01,002.023c yāṃ vaḥ kathitavān asmi vistareṇa dvijottamāḥ 01,002.024a etayā saṃkhyayā hy āsan kurupāṇḍavasenayoḥ 01,002.024c akṣauhiṇyo dvijaśreṣṭhāḥ piṇḍenāṣṭādaśaiva tāḥ 01,002.025a sametās tatra vai deśe tatraiva nidhanaṃ gatāḥ 01,002.025c kauravān kāraṇaṃ kṛtvā kālenādbhutakarmaṇā 01,002.026a ahāni yuyudhe bhīṣmo daśaiva paramāstravit 01,002.026c ahāni pañca droṇas tu rarakṣa kuruvāhinīm 01,002.027a ahanī yuyudhe dve tu karṇaḥ parabalārdanaḥ 01,002.027c śalyo 'rdhadivasaṃ tv āsīd gadāyuddham ataḥ param 01,002.027d*0073_01 duryodhanasya bhīmasya dinārdham abhavat tayoḥ 01,002.028a tasyaiva tu dinasyānte hārdikyadrauṇigautamāḥ 01,002.028c prasuptaṃ niśi viśvastaṃ jaghnur yaudhiṣṭhiraṃ balam 01,002.029a yat tu śaunakasatre te bhāratākhyānavistaram 01,002.029b*0074_01 janamejayasya tatsatre vyāsaśiṣyeṇa dhīmatā 01,002.029b*0074_02 kathitaṃ vistarārthaṃ ca yaśo vīryaṃ mahīkṣitām 01,002.029b*0075_01 ākhyānaṃ kathitaṃ kṛtsnaṃ mahābhāratam uttamam 01,002.029c ākhyāsye tatra paulomam ākhyānaṃ cāditaḥ param 01,002.030a vicitrārthapadākhyānam anekasamayānvitam 01,002.030c abhipannaṃ naraiḥ prājñair vairāgyam iva mokṣibhiḥ 01,002.031a ātmeva veditavyeṣu priyeṣv iva ca jīvitam 01,002.031c itihāsaḥ pradhānārthaḥ śreṣṭhaḥ sarvāgameṣv ayam 01,002.032a itihāsottame hy asminn arpitā buddhir uttamā 01,002.032c svaravyañjanayoḥ kṛtsnā lokavedāśrayeva vāk 01,002.033a asya prajñābhipannasya vicitrapadaparvaṇaḥ 01,002.033c bhāratasyetihāsasya śrūyatāṃ parvasaṃgrahaḥ 01,002.033d*0076_01 ādiparva purā proktaṃ pārāśaryeṇa dhīmatā 01,002.034a parvānukramaṇī pūrvaṃ dvitīyaṃ parvasaṃgrahaḥ 01,002.034c pauṣyaṃ paulomam āstīkam ādivaṃśāvatāraṇam 01,002.035a tataḥ saṃbhavaparvoktam adbhutaṃ devanirmitam 01,002.035c dāho jatugṛhasyātra haiḍimbaṃ parva cocyate 01,002.036a tato bakavadhaḥ parva parva caitrarathaṃ tataḥ 01,002.036c tataḥ svayaṃvaraṃ devyāḥ pāñcālyāḥ parva cocyate 01,002.037a kṣatradharmeṇa nirjitya tato vaivāhikaṃ smṛtam 01,002.037c vidurāgamanaṃ parva rājyalambhas tathaiva ca 01,002.038a arjunasya vane vāsaḥ subhadrāharaṇaṃ tataḥ 01,002.038c subhadrāharaṇād ūrdhvaṃ jñeyaṃ haraṇahārikam 01,002.039a tataḥ khāṇḍavadāhākhyaṃ tatraiva mayadarśanam 01,002.039c sabhāparva tataḥ proktaṃ mantraparva tataḥ param 01,002.040a jarāsaṃdhavadhaḥ parva parva digvijayas tathā 01,002.040c parva digvijayād ūrdhvaṃ rājasūyikam ucyate 01,002.041a tataś cārghābhiharaṇaṃ śiśupālavadhas tataḥ 01,002.041c dyūtaparva tataḥ proktam anudyūtam ataḥ param 01,002.042a tata āraṇyakaṃ parva kirmīravadha eva ca 01,002.042b*0077_01 arjunasyābhigamanaṃ parva jñeyam ataḥ param 01,002.042c īśvarārjunayor yuddhaṃ parva kairātasaṃjñitam 01,002.043a indralokābhigamanaṃ parva jñeyam ataḥ param 01,002.043c tīrthayātrā tataḥ parva kururājasya dhīmataḥ 01,002.044a jaṭāsuravadhaḥ parva yakṣayuddham ataḥ param 01,002.044b*0078_01 arjunasyāstrasaṃprāptir arjunāgamanaṃ tataḥ 01,002.044b*0079_01 nivātakavacair yuddhaṃ parva cājagaraṃ tataḥ 01,002.044c tathaivājagaraṃ parva vijñeyaṃ tadanantaram 01,002.045a mārkaṇḍeyasamasyā ca parvoktaṃ tadanantaram 01,002.045c saṃvādaś ca tataḥ parva draupadīsatyabhāmayoḥ 01,002.046a ghoṣayātrā tataḥ parva mṛgasvapnabhayaṃ tataḥ 01,002.046b*0082_01 rāmākhyānaṃ tataḥ parva sāvitryākhyānam eva ca 01,002.046b*0083_01 pativratāyā māhātmyaṃ sāvitryāś caivam adbhutam 01,002.046b*0083_02 rāmopākhyānam atraiva parva jñeyam ataḥ param 01,002.046c vrīhidrauṇikam ākhyānaṃ tato 'nantaram ucyate 01,002.046d*0080_01 mantrasya niścayaṃ kṛtvā kāryasyāpi vicintayan 01,002.046d*0081_01 nalākhyānam ataḥ parva mṛgasvapnam ataḥ param 01,002.046d*0081_02 tato nahuṣam ākhyānaṃ tato 'nantaram ucyate 01,002.047a draupadīharaṇaṃ parva saindhavena vanāt tataḥ 01,002.047c kuṇḍalāharaṇaṃ parva tataḥ param ihocyate 01,002.048a āraṇeyaṃ tataḥ parva vairāṭaṃ tadanantaram 01,002.048b*0084_01 pāṇḍavānāṃ praveśaś ca samayasya ca pālanam 01,002.048c kīcakānāṃ vadhaḥ parva parva gograhaṇaṃ tataḥ 01,002.049a abhimanyunā ca vairāṭyāḥ parva vaivāhikaṃ smṛtam 01,002.049c udyogaparva vijñeyam ata ūrdhvaṃ mahādbhutam 01,002.050a tataḥ saṃjayayānākhyaṃ parva jñeyam ataḥ param 01,002.050c prajāgaraṃ tataḥ parva dhṛtarāṣṭrasya cintayā 01,002.051a parva sānatsujātaṃ ca guhyam adhyātmadarśanam 01,002.051c yānasaṃdhis tataḥ parva bhagavad yānam eva ca 01,002.051d*0085_01 mātalīyam upākhyānaṃ caritaṃ gālavasya ca 01,002.051d*0085_02 sāvitraṃ vāmadevyaṃ ca vainyopākhyānam eva ca 01,002.051d*0085_03 jāmadagnyam upākhyānaṃ parva ṣoḍaśarājakam 01,002.051d*0085_04 sabhāpraveśaḥ kṛṣṇasya vidulāputraśāsanam 01,002.051d*0085_05 udyogaḥ sainyaniryāṇaṃ śvetopākhyānam eva ca 01,002.052a jñeyaṃ vivādaparvātra karṇasyāpi mahātmanaḥ 01,002.052b*0086_01 mantrasya niścayaṃ kṛtvā kāryaṃ samabhicintatam 01,002.052b*0086_02 kīrtyate cāpy upākhyānaṃ saināpatye 'bhiṣecanam 01,002.052b*0086_03 śvetasya vāsudevena citraṃ bahukathāśrayam 01,002.052c niryāṇaṃ parva ca tataḥ kurupāṇḍavasenayoḥ 01,002.053a rathātirathasaṃkhyā ca parvoktaṃ tadanantaram 01,002.053c ulūkadūtāgamanaṃ parvāmarṣavivardhanam 01,002.054a ambopākhyānam api ca parva jñeyam ataḥ param 01,002.054b*0087_01 divyaṃ cakṣur dadau yatra saṃjayāya mahān ṛṣiḥ 01,002.054c bhīṣmābhiṣecanaṃ parva jñeyam adbhutakāraṇam 01,002.055a jambūkhaṇḍavinirmāṇaṃ parvoktaṃ tadanantaram 01,002.055c bhūmiparva tato jñeyaṃ dvīpavistarakīrtanam 01,002.056a parvoktaṃ bhagavadgītā parva bhīṣmavadhas tataḥ 01,002.056c droṇābhiṣekaḥ parvoktaṃ saṃśaptakavadhas tataḥ 01,002.057a abhimanyuvadhaḥ parva pratijñāparva cocyate 01,002.057c jayadrathavadhaḥ parva ghaṭotkacavadhas tataḥ 01,002.058a tato droṇavadhaḥ parva vijñeyaṃ lomaharṣaṇam 01,002.058c mokṣo nārāyaṇāstrasya parvānantaram ucyate 01,002.059a karṇaparva tato jñeyaṃ śalyaparva tataḥ param 01,002.059c hradapraveśanaṃ parva gadāyuddham ataḥ param 01,002.060a sārasvataṃ tataḥ parva tīrthavaṃśaguṇānvitam 01,002.060c ata ūrdhvaṃ tu bībhatsaṃ parva sauptikam ucyate 01,002.061a aiṣīkaṃ parva nirdiṣṭam ata ūrdhvaṃ sudāruṇam 01,002.061c jalapradānikaṃ parva strīparva ca tataḥ param 01,002.062a śrāddhaparva tato jñeyaṃ kurūṇām aurdhvadehikam 01,002.062c ābhiṣecanikaṃ parva dharmarājasya dhīmataḥ 01,002.063a cārvākanigrahaḥ parva rakṣaso brahmarūpiṇaḥ 01,002.063c pravibhāgo gṛhāṇāṃ ca parvoktaṃ tadanantaram 01,002.064a śāntiparva tato yatra rājadharmānukīrtanam 01,002.064c āpaddharmaś ca parvoktaṃ mokṣadharmas tataḥ param 01,002.064d*0088_01 śukapraśnābhigamanaṃ brahmapraśnānuśāsanam 01,002.064d*0088_02 prādurbhāvaś ca durvāsaḥ saṃvādaś caiva māyayā 01,002.065a tataḥ parva parijñeyam ānuśāsanikaṃ param 01,002.065c svargārohaṇikaṃ parva tato bhīṣmasya dhīmataḥ 01,002.066a tato 'śvamedhikaṃ parva sarvapāpapraṇāśanam 01,002.066c anugītā tataḥ parva jñeyam adhyātmavācakam 01,002.067a parva cāśramavāsākhyaṃ putradarśanam eva ca 01,002.067c nāradāgamanaṃ parva tataḥ param ihocyate 01,002.067d*0089_01 varṇadharmas tato jñeyam āśramāṇāṃ ca kīrtanam 01,002.067d*0089_02 mṛtānāṃ darśanaṃ caiva vyāsenādbhutakarmaṇā 01,002.068a mausalaṃ parva ca tato ghoraṃ samanuvarṇyate 01,002.068c mahāprasthānikaṃ parva svargārohaṇikaṃ tataḥ 01,002.068d*0090_01 svargārohaṇikaṃ parva tato jñeyam ataḥ param 01,002.069a harivaṃśas tataḥ parva purāṇaṃ khilasaṃjñitam 01,002.069b*0091_01 viṣṇuparva śiśoś caryā viṣṇoḥ kaṃsavadhas tathā 01,002.069b*0092_01 saubhasya ca vadhaḥ parva bāṇasya narakasya ca 01,002.069b*0092_02 janamejayasya yajñe tu nakulākhyānam eva ca 01,002.069c bhaviṣyatparva cāpy uktaṃ khileṣv evādbhutaṃ mahat 01,002.070a etat parvaśataṃ pūrṇaṃ vyāsenoktaṃ mahātmanā 01,002.070c yathāvat sūtaputreṇa lomaharṣaṇinā punaḥ 01,002.071a kathitaṃ naimiṣāraṇye parvāṇy aṣṭādaśaiva tu 01,002.071c samāso bhāratasyāyaṃ tatroktaḥ parvasaṃgrahaḥ 01,002.071d*0093_01 pauṣyaṃ paulomam āstīkam ādivaṃśāvatāraṇam 01,002.071d*0093_02 saṃbhavo jatuveśmākhyaṃ hiḍimbabakayor vadhaḥ 01,002.071d*0093_03 tathā caitrarathaṃ devyāḥ pāñcālyāś ca svayaṃvaraḥ 01,002.071d*0093_04 kṣātradharmeṇa nirjitya tato vaivāhikaṃ smṛtam 01,002.071d*0093_05 vidurāgamanaṃ caiva rājyalambhas tathaiva ca 01,002.071d*0093_06 vanavāso 'rjunasyāpi subhadrāharaṇaṃ tataḥ 01,002.071d*0093_07 haraṇāharaṇaṃ caiva dahanaṃ khāṇḍavasya ca 01,002.071d*0093_08 mayasya darśanaṃ caiva ādiparvaṇi kathyate 01,002.072a pauṣye parvaṇi māhātmyam uttaṅkasyopavarṇitam 01,002.072c paulome bhṛguvaṃśasya vistāraḥ parikīrtitaḥ 01,002.072d*0094_01 ślokānāṃ ca sahasraṃ ca pañcāśac chatam eva ca 01,002.072d*0094_02 adhyāyānāṃ tathāṣṭau ca parvaṇy asmin prakīrtitāḥ 01,002.073a āstīke sarvanāgānāṃ garuḍasya ca saṃbhavaḥ 01,002.073c kṣīrodamathanaṃ caiva janmocchaiḥśravasas tathā 01,002.074a yajataḥ sarpasatreṇa rājñaḥ pārikṣitasya ca 01,002.074c katheyam abhinirvṛttā bhāratānāṃ mahātmanām 01,002.074d*0095_01 ślokāgraṃ ca sahasraṃ ca triśataṃ cottaraṃ tathā 01,002.074d*0095_02 ślokāś ca caturāśītiḥ parvaṇy asmiṃs tathaiva ca 01,002.074d*0095_03 adhyāyānāṃ tataḥ proktaṃ catvāriṃśan maharṣiṇā 01,002.075a vividhāḥ saṃbhavā rājñām uktāḥ saṃbhavaparvaṇi 01,002.075c anyeṣāṃ caiva viprāṇām ṛṣer dvaipāyanasya ca 01,002.076a aṃśāvataraṇaṃ cātra devānāṃ parikīrtitam 01,002.076c daityānāṃ dānavānāṃ ca yakṣāṇāṃ ca mahaujasām 01,002.077a nāgānām atha sarpāṇāṃ gandharvāṇāṃ patatriṇām 01,002.077c anyeṣāṃ caiva bhūtānāṃ vividhānāṃ samudbhavaḥ 01,002.077d*0096_01 maharṣer āśramapade kaṇvasya ca tapasvinaḥ 01,002.077d*0096_02 śakuntalāyāṃ duṣyantād bharataś cāpi jajñivān 01,002.077d*0096_03 yasya lokeṣu nāmnedaṃ prathitaṃ bhārataṃ kulam 01,002.078a vasūnāṃ punar utpattir bhāgīrathyāṃ mahātmanām 01,002.078c śaṃtanor veśmani punas teṣāṃ cārohaṇaṃ divi 01,002.079a tejoṃśānāṃ ca saṃghātād bhīṣmasyāpy atra saṃbhavaḥ 01,002.079c rājyān nivartanaṃ caiva brahmacaryavrate sthitiḥ 01,002.080a pratijñāpālanaṃ caiva rakṣā citrāṅgadasya ca 01,002.080c hate citrāṅgade caiva rakṣā bhrātur yavīyasaḥ 01,002.081a vicitravīryasya tathā rājye saṃpratipādanam 01,002.081c dharmasya nṛṣu saṃbhūtir aṇīmāṇḍavyaśāpajā 01,002.082a kṛṣṇadvaipāyanāc caiva prasūtir varadānajā 01,002.082c dhṛtarāṣṭrasya pāṇḍoś ca pāṇḍavānāṃ ca saṃbhavaḥ 01,002.083a vāraṇāvatayātrā ca mantro duryodhanasya ca 01,002.083b*0097_01 hitopadeśaś ca pathi dharmarājasya dhīmataḥ 01,002.083b*0097_02 vidureṇa kṛto yatra hitārthaṃ mlecchabhāṣayā 01,002.083c vidurasya ca vākyena suruṅgopakramakriyā 01,002.083d*0098_01 niṣādyāḥ pañcaputrāyāḥ suptāyā jatuveśmani 01,002.083d*0098_02 purocanasya cātraiva dahanaṃ saṃprakīrtitam 01,002.084a pāṇḍavānāṃ vane ghore hiḍimbāyāś ca darśanam 01,002.084b*0099_01 tatraiva ca hiḍimbasya vadho bhīmān mahābalāt 01,002.084c ghaṭotkacasya cotpattir atraiva parikīrtitā 01,002.084d*0100_01 maharṣer darśanaṃ caiva vyāsasyāmitatejasaḥ 01,002.084d*0100_02 tadājñayaikacakrāyāṃ brāhmaṇasya niveśane 01,002.085a ajñātacaryā pāṇḍūnāṃ vāso brāhmaṇaveśmani 01,002.085c bakasya nidhanaṃ caiva nāgarāṇāṃ ca vismayaḥ 01,002.085d*0101_01 saṃbhavaś caiva kṛṣṇāyā dhṛṣṭadyumnasya caiva ha 01,002.085d*0101_02 brāhmaṇāt samupaśrutya vyāsavākyapracoditāḥ 01,002.085d*0101_03 draupadīṃ prārthayantas te svayaṃvaradidṛkṣavaḥ 01,002.085d*0101_04 pāñcālān abhito jagmur yatra kautūhalānvitāḥ 01,002.085d*0102_01 kūṭasya dhārtarāṣṭreṇa preṣaṇaṃ pāṇḍavān prati 01,002.086a aṅgāraparṇaṃ nirjitya gaṅgākūle 'rjunas tadā 01,002.086b*0103_01 sakhyaṃ kṛtvā tatas tena tasmād eva sa śuśruve 01,002.086c bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ pāñcālān abhito yayau 01,002.087a tāpatyam atha vāsiṣṭham aurvaṃ cākhyānam uttamam 01,002.087b*0104_01 pāñcālanagare cāpi lakṣyaṃ bhittvā dhanaṃjayaḥ 01,002.087b*0104_02 draupadīṃ labdhavān atra madhye sarvamahīkṣitām 01,002.087b*0104_03 bhīmasenārjunau yatra saṃrabdhān pṛthivīpatīn 01,002.087b*0104_04 śalyakarṇau ca tarasā jitavantau mahāmṛdhe 01,002.087b*0104_05 dṛṣṭvā tayoś ca tad vīryam aprameyam amānuṣam 01,002.087b*0104_06 śaṅkamānau pāṇḍavāṃs tān rāmakṛṣṇau mahāmatī 01,002.087b*0104_07 jagmatus taiḥ samāgantuṃ śālāṃ bhārgavaveśmani 01,002.087b*0105_01 svayaṃvaraṃ ca pāñcālyā rārāyantraprabhedanam 01,002.087b*0105_02 nṛpāṇāṃ saha saṃgrāmaḥ pāṇḍavānāṃ mahādbhutam 01,002.087c pañcendrāṇām upākhyānam atraivādbhutam ucyate 01,002.088a pañcānām ekapatnītve vimarśo drupadasya ca 01,002.088c draupadyā devavihito vivāhaś cāpy amānuṣaḥ 01,002.088d*0106_01 kṣattuś ca dhṛtarāṣṭreṇa preṣaṇaṃ pāṇḍavān prati 01,002.089a vidurasya ca saṃprāptir darśanaṃ keśavasya ca 01,002.089c khāṇḍavaprasthavāsaś ca tathā rājyārdhaśāsanam 01,002.090a nāradasyājñayā caiva draupadyāḥ samayakriyā 01,002.090c sundopasundayos tatra upākhyānaṃ prakīrtitam 01,002.090d*0107_01 anantaraṃ ca draupadyā sahāsīnaṃ yudhiṣṭhiram 01,002.090d*0107_02 anupraviśya viprārthaṃ phālguno gṛhya cāyudham 01,002.090d*0107_03 mokṣayitvā gṛhaṃ gatvā viprārthaṃ kṛtaniścayaḥ 01,002.090d*0107_04 samayaṃ pālayan vīro vanaṃ yatra jagāma ha 01,002.091a pārthasya vanavāsaś ca ulūpyā pathi saṃgamaḥ 01,002.091c puṇyatīrthānusaṃyānaṃ babhruvāhanajanma ca 01,002.091d*0108_01 tatraiva mokṣayām āsa pañca so 'psarasaḥ śubhāḥ 01,002.091d*0108_02 śāpād grāhatvam āpannā brāhmaṇasya tapasvinaḥ 01,002.091d*0108_03 prabhāsatīrthe pārthasya kṛṣṇena ca samāgamaḥ 01,002.092a dvārakāyāṃ subhadrā ca kāmayānena kāminī 01,002.092c vāsudevasyānumate prāptā caiva kirīṭinā 01,002.093a haraṇaṃ gṛhya saṃprāpte kṛṣṇe devakinandane 01,002.093b*0109_01 śakraprasthaṃ mahābāhuḥ prītyā paramayā yutaḥ 01,002.093b*0109_02 nyavasat saha pārthena tatraivodārakarmaṇā 01,002.093c saṃprāptiś cakradhanuṣoḥ khāṇḍavasya ca dāhanam 01,002.094a abhimanyoḥ subhadrāyāṃ janma cottamatejasaḥ 01,002.094b*0110_01 draupadyās tanayānāṃ ca saṃbhavo 'traiva kīrtitaḥ 01,002.094b*0110_02 vihārārthaṃ ca gatayoḥ kṛṣṇayor yamunām anu 01,002.094c mayasya mokṣo jvalanād bhujaṃgasya ca mokṣaṇam 01,002.094e maharṣer mandapālasya śārṅgyaṃ tanayasaṃbhavaḥ 01,002.095a ity etad ādhiparvoktaṃ prathamaṃ bahuvistaram 01,002.095c adhyāyānāṃ śate dve tu saṃkhyāte paramarṣiṇā 01,002.095e aṣṭādaśaiva cādhyāyā vyāsenottamatejasā 01,002.096a sapta ślokasahasrāṇi tathā nava śatāni ca 01,002.096c ślokāś ca caturāśītir dṛṣṭo grantho mahātmanā 01,002.097a dvitīyaṃ tu sabhāparva bahuvṛttāntam ucyate 01,002.097c sabhākriyā pāṇḍavānāṃ kiṃkarāṇāṃ ca darśanam 01,002.098a lokapālasabhākhyānaṃ nāradād devadarśanāt 01,002.098c rājasūyasya cārambho jarāsaṃdhavadhas tathā 01,002.099a girivraje niruddhānāṃ rājñāṃ kṛṣṇena mokṣaṇam 01,002.099b*0111_01 tathā digvijayo 'traiva pāṇḍavānāṃ prakīrtitaḥ 01,002.099b*0111_02 rājñām āgamanaṃ caiva sārhaṇānāṃ mahākratau 01,002.099c rājasūye 'rghasaṃvāde śiśupālavadhas tathā 01,002.100a yajñe vibhūtiṃ tāṃ dṛṣṭvā duḥkhāmarṣānvitasya ca 01,002.100c duryodhanasyāvahāso bhīmena ca sabhātale 01,002.101a yatrāsya manyur udbhūto yena dyūtam akārayat 01,002.101c yatra dharmasutaṃ dyūte śakuniḥ kitavo 'jayat 01,002.102a yatra dyūtārṇave magnān draupadī naur ivārṇavāt 01,002.102b*0112_01 dhṛtarāṣṭro mahāprājñaḥ snuṣāṃ paramaduḥkhitām 01,002.102c tārayām āsa tāṃs tīrṇāñ jñātvā duryodhano nṛpaḥ 01,002.102e punar eva tato dyūte samāhvayata pāṇḍavān 01,002.102f*0113_01 jitvā ca vanavāsāya preṣayām āsa tāṃs tataḥ 01,002.103a etat sarvaṃ sabhāparva samākhyātaṃ mahātmanā 01,002.103c adhyāyāḥ saptatir jñeyās tathā dvau cātra saṃkhyayā 01,002.104a ślokānāṃ dve sahasre tu pañca ślokaśatāni ca 01,002.104c ślokāś caikādaśa jñeyāḥ parvaṇy asmin prakīrtitāḥ 01,002.105a ataḥ paraṃ tṛtīyaṃ tu jñeyam āraṇyakaṃ mahat 01,002.105b*0114_01 vanavāsaṃ prayāteṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu 01,002.105c paurānugamanaṃ caiva dharmaputrasya dhīmataḥ 01,002.105d*0115_01 yatrādityād varaprāptir dharmarājasya dhīmataḥ 01,002.105d*0116_01 annauṣadhīnāṃ ca kṛte pāṇḍavena mahātmanā 01,002.105d*0116_02 dvijānāṃ bharaṇārthaṃ ca kṛtam ārādhanaṃ raveḥ 01,002.105d*0116_03 hitaṃ ca bruvataḥ kṣattuḥ parityāgo 'mbikāsutāt 01,002.105d*0116_04 tyaktasya pāṇḍuputrāṇāṃ samīpagamanaṃ tathā 01,002.105d*0116_05 punarāgamanaṃ caiva dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt 01,002.105d*0116_06 karṇaprotsāhanaṃ caiva dhārtarāṣṭrasya durmateḥ 01,002.105d*0116_07 vanasthān pāṇḍavān hantuṃ mantro duryodhanasya ca 01,002.105d*0116_08 taṃ duṣṭabhāvaṃ vijñāya vyāsasyāgamanaṃ drutam 01,002.105d*0116_09 niryāṇapratiṣedhaś ca surabhyākhyānam eva ca 01,002.105d*0116_10 maitreyāgamanaṃ cātra rājñaś caivānuśāsanam 01,002.105d*0116_11 śāpotsargaś ca tenaiva rājño duryodhanasya ca 01,002.105d*0116_12 kirmīrasya vadhaś cātra bhīmasenena saṃyuge 01,002.105d*0117_01 dhaumyopadeśāt tigmāṃśuprasādād annasaṃbhavaḥ 01,002.105d*0118_01 maitreyaśāpotsargaś ca vidurasya pravāsanam 01,002.106a vṛṣṇīnām āgamo yatra pāñcālānāṃ ca sarvaśaḥ 01,002.106b*0119_01 śrutvā śakuninā dyūte nikṛtyā nirjitāṃś ca tān 01,002.106b*0119_02 kruddhasyānupraśamanaṃ hareś caiva kirīṭinā 01,002.106b*0119_03 paridevanaṃ ca pāñcālyā vāsudevasya saṃnidhau 01,002.106b*0119_04 āśvāsanaṃ ca kṛṣṇena duḥkhārtāyāḥ prakīrtitam 01,002.106b*0120_01 bāndhavāgamanaṃ caiva draupadyāś cāśrumokṣaṇam 01,002.106b*0121_01 tat kirmīravadhākhyānaṃ vṛṣṇīnām āgamas tathā 01,002.106b*0121_02 pāñcālānāṃ ca sarveṣāṃ saubhākhyānaṃ tathaiva ca 01,002.106c yatra saubhavadhākhyānaṃ kirmīravadha eva ca 01,002.106d*0122_01 subhadrāyāḥ saputrāyāḥ kṛṣṇena dvārakāṃ purīm 01,002.106d*0122_02 nayanaṃ draupadeyānāṃ dhṛṣṭadyumnena caiva hi 01,002.106d*0122_03 praveśaḥ pāṇḍaveyānāṃ ramye dvaitavane tataḥ 01,002.106d*0122_04 dharmarājasya cātraiva saṃvādaḥ kṛṣṇayā saha 01,002.106d*0122_05 saṃvādaś ca tathā rājñā bhīmasyāpi prakīrtitaḥ 01,002.106d*0122_06 samīpaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ vyāsasyāgamanaṃ tathā 01,002.106d*0122_07 pratismṛtyātha vidyāyā dānaṃ rājño maharṣiṇā 01,002.106d*0122_08 gamanaṃ kāmyakaṃ cāpi vyāse pratigate tataḥ 01,002.106e astrahetor vivāsaś ca pārthasyāmitatejasaḥ 01,002.107a mahādevena yuddhaṃ ca kirātavapuṣā saha 01,002.107c darśanaṃ lokapālānāṃ svargārohaṇam eva ca 01,002.107d*0123_01 mahendralokagamanam astrārthe ca kirīṭinaḥ 01,002.107d*0123_02 yatra cintā samutpannā dhṛtarāṣṭrasya bhūyasī 01,002.108a darśanaṃ bṛhadaśvasya maharṣer bhāvitātmanaḥ 01,002.108c yudhiṣṭhirasya cārtasya vyasane paridevanam 01,002.109a nalopākhyānam atraiva dharmiṣṭhaṃ karuṇodayam 01,002.109c damayantyāḥ sthitir yatra nalasya vyasanāgame 01,002.109d*0124_01 tathākṣahṛdayaprāptis tasmād eva maharṣitaḥ 01,002.109d*0124_02 lomaśasyāgamaś cātra svargāt pāṇḍusutān prati 01,002.110a vanavāsagatānāṃ ca pāṇḍavānāṃ mahātmanām 01,002.110c svarge pravṛttir ākhyātā lomaśenārjunasya vai 01,002.110d*0125_01 saṃdeśād arjunasyātra tīrthābhigamanakriyā 01,002.110d*0125_02 tīrthānāṃ ca phalaprāptiḥ puṇyatvaṃ cāpi kīrtitam 01,002.110d*0125_03 pulastyatīrthayātrā ca nāradena maharṣiṇā 01,002.111a tīrthayātrā tathaivātra pāṇḍavānāṃ mahātmanām 01,002.111c jaṭāsurasya tatraiva vadhaḥ samupavarṇyate 01,002.112a niyukto bhīmasenaś ca draupadyā gandhamādane 01,002.112c yatra mandārapuṣpārthaṃ nalinīṃ tām adharṣayat 01,002.113a yatrāsya sumahad yuddham abhavat saha rākṣasaiḥ 01,002.113c yakṣaiś cāpi mahāvīryair maṇimatpramukhais tathā 01,002.114a āgastyam api cākhyānaṃ yatra vātāpibhakṣaṇam 01,002.114c lopāmudrābhigamanam apatyārtham ṛṣer api 01,002.115a tataḥ śyenakapotīyam upākhyānam anantaram 01,002.115c indro 'gnir yatra dharmaś ca ajijñāsañ śibiṃ nṛpam 01,002.115d*0126_01 indraḥ śyenaḥ kapoto 'gnir bhūtvā yajñe 'bhijagmatuḥ 01,002.116a ṛśyaśṛṅgasya caritaṃ kaumārabrahmacāriṇaḥ 01,002.116c jāmadagnyasya rāmasya caritaṃ bhūritejasaḥ 01,002.117a kārtavīryavadho yatra haihayānāṃ ca varṇyate 01,002.117c saukanyam api cākhyānaṃ cyavano yatra bhārgavaḥ 01,002.118a śaryātiyajñe nāsatyau kṛtavān somapīthinau 01,002.118c tābhyāṃ ca yatra sa munir yauvanaṃ pratipāditaḥ 01,002.119a jantūpākhyānam atraiva yatra putreṇa somakaḥ 01,002.119c putrārtham ayajad rājā lebhe putraśataṃ ca saḥ 01,002.120a aṣṭāvakrīyam atraiva vivāde yatra bandinam 01,002.120c vijitya sāgaraṃ prāptaṃ pitaraṃ labdhavān ṛṣiḥ 01,002.120d*0127_01 pūrvaṃ prakṣiptam aśṛṇot pitaraṃ lavaṇāmbhasi 01,002.121a avāpya divyāny astrāṇi gurvarthe savyasācinā 01,002.121c nivātakavacair yuddhaṃ hiraṇyapuravāsibhiḥ 01,002.122a samāgamaś ca pārthasya bhrātṛbhir gandhamādane 01,002.122c ghoṣayātrā ca gandharvair yatra yuddhaṃ kirīṭinaḥ 01,002.123a punarāgamanaṃ caiva teṣāṃ dvaitavanaṃ saraḥ 01,002.123c jayadrathenāpahāro draupadyāś cāśramāntarāt 01,002.124a yatrainam anvayād bhīmo vāyuvegasamo jave 01,002.124c mārkaṇḍeyasamasyāyām upākhyānāni bhāgaśaḥ 01,002.125a saṃdarśanaṃ ca kṛṣṇasya saṃvādaś caiva satyayā 01,002.125c vrīhidrauṇikam ākhyānam aindradyumnaṃ tathaiva ca 01,002.126a sāvitryauddālakīyaṃ ca vainyopākhyānam eva ca 01,002.126c rāmāyaṇam upākhyānam atraiva bahuvistaram 01,002.126d*0128_01(127ab) karṇasya parimoṣo 'tra kuṇḍalābhyāṃ puraṃdarāt 01,002.126d*0128_02 tathā yajñavibhūtiś ca gayasyātra prakīrtitā 01,002.126d*0128_03(114) āgastyam api cākhyānaṃ yatra vātāpibhakṣaṇam 01,002.126d*0128_04(114) lopāmudrābhigamanam apatyārtham ṛṣer api 01,002.126d*0128_05(116) ṛśyaśṛṅgasya caritaṃ kaumārabrahmacāriṇaḥ 01,002.126d*0128_06(116) jāmadagnyasya rāmasya caritaṃ bhūritejasaḥ 01,002.126d*0128_07(117ab) kārtavīryavadho yatra haihayānāṃ ca varṇyate 01,002.126d*0128_08 prabhāsatīrthe pāṇḍūnāṃ vṛṣṇibhiś ca samāgamaḥ 01,002.126d*0128_09(117cd) saukanyam api cākhyānaṃ cyavano yatra bhārgavaḥ 01,002.126d*0128_10(118) śaryātiyajñe nāsatyau kṛtavān somapīthinau 01,002.126d*0128_11(118) tābhyāṃ ca yatra sa munir yauvanaṃ pratipāditaḥ 01,002.126d*0128_12 māndhātuś cāpy upākhyānaṃ rājño 'traiva prakīrtitam 01,002.126d*0128_13(119) jantūpākhyānam atraiva yatra putreṇa somakaḥ 01,002.126d*0128_14(119) putrārtham ayajad rājā lebhe putraśataṃ ca saḥ 01,002.126d*0128_15(115) tataḥ śyenakapotīyam upākhyānam anantaram 01,002.126d*0128_16(115) indro 'gnir yatra dharmaś ca ajijñāsañ śibiṃ nṛpam 01,002.126d*0128_17(120ab) aṣṭāvakrīyam atraiva vivādo yatra bandinā 01,002.126d*0128_18 aṣṭāvakrasya viprarṣer janakasyādhvare 'bhavat 01,002.126d*0128_19 naiyāyikānāṃ mukhyena varuṇasyātmajena hi 01,002.126d*0128_20 parājito yatra bandī vāde tena mahātmanā 01,002.126d*0128_21(120cd) vijitya sāgaraṃ prāptaṃ pitaraṃ labdhavān ṛṣiḥ 01,002.126d*0128_22 yavakrītasya cākhyānaṃ raibhyasya ca mahātmanaḥ 01,002.126d*0128_23 gandhamādanayātrā ca vāso nārāyaṇāśrame 01,002.126d*0128_24(112ab) niyukto bhīmasenaś ca draupadyā gandhamādane 01,002.126d*0128_25 vrajan pathi mahābāhur dṛṣṭavān pavanātmajam 01,002.126d*0128_26 kadalīkhaṇḍamadhyasthaṃ hanūmantaṃ mahābalam 01,002.126d*0128_27(112cd) yatra mandārapuṣpārthaṃ nalinīṃ tām adharṣayat 01,002.126d*0128_28(113) yatrāsya yuddham abhavat sumahad rākṣasaiḥ saha 01,002.126d*0128_29(113) yakṣaiś caiva mahāvīryair maṇimatpramukhais tathā 01,002.126d*0128_30(111cd) jaṭāsurasya ca vadho rākṣasasya vṛkodarāt 01,002.126d*0128_31 vṛṣaparvaṇaś ca rājarṣes tato 'bhigamanaṃ smṛtam 01,002.126d*0128_32 ārṣṭiṣeṇāśrame caiṣāṃ gamanaṃ vāsa eva ca 01,002.126d*0128_33 protsāhanaṃ ca pāñcālyā bhīmasyātra mahātmanaḥ 01,002.126d*0128_34 kailāsārohaṇaṃ proktaṃ yatra yakṣair balotkaṭaiḥ 01,002.126d*0128_35 yuddham āsīn mahāghoraṃ maṇimatpramukhaiḥ saha 01,002.126d*0128_36 samāgamaś ca pāṇḍūnāṃ yatra vaiśravaṇena ca 01,002.126d*0128_37 samāgamaś cārjunasya tatraiva bhrātṛbhiḥ saha 01,002.126d*0128_38(121) avāpya divyāny astrāṇi gurvarthe savyasācinā 01,002.126d*0128_39(121) nivātakavacair yuddhaṃ hiraṇyapuravāsibhiḥ 01,002.126d*0128_40 nivātakavacair ghorair dānavaiḥ suraśatrubhiḥ 01,002.126d*0128_41 paulomaiḥ kālakeyaiś ca yatra yuddhaṃ kirīṭinaḥ 01,002.126d*0128_42 vadhaś caiṣāṃ samākhyāto rājñas tenaiva dhīmatā 01,002.126d*0128_43 astrasaṃdarśanārambho dharmarājasya saṃnidhau 01,002.126d*0128_44 pārthasya pratiṣedhaś ca nāradena maharṣiṇā 01,002.126d*0128_45 avarohaṇaṃ punaś caiva pāṇḍūnāṃ gandhamādanāt 01,002.126d*0128_46 bhīmasya grahaṇaṃ cātra parvatābhogavarṣmaṇā 01,002.126d*0128_47 bhujagendreṇa balinā tasmin sugahane vane 01,002.126d*0128_48 amokṣayad yatra cainaṃ praśnān uktvā yudhiṣṭhiraḥ 01,002.126d*0128_49 kāmyakāgamanaṃ caiva punas teṣāṃ mahātmanām 01,002.126d*0128_50 tatrasthāṃś ca punar draṣṭuṃ pāṇḍavān puruṣarṣabhān 01,002.126d*0128_51 vāsudevasyāgamanam atraiva parikīrtitam 01,002.126d*0128_52(124cd) mārkaṇḍeyasamasyāyām upākhyānāni sarvaśaḥ 01,002.126d*0128_53 pṛthor vainyasya cākhyānaṃ yatroktaṃ paramarṣiṇā 01,002.126d*0128_54 saṃvādaś ca sarasvatyās tārkṣyarṣeḥ sumahātmanaḥ 01,002.126d*0128_55 matsyopākhyānam atraiva procyate tadanantaram 01,002.126d*0128_56 mārkaṇḍeyasamasyā ca purāṇaṃ parikīrtyate 01,002.126d*0128_57 aindradyumnam upākhyānaṃ dhaundhumāraṃ tathaiva ca 01,002.126d*0128_58 pativratāyāś cākhyānaṃ tathaivāṅgirasaṃ smṛtam 01,002.126d*0128_59(125ab) draupadyāḥ kīrtitaś cātra saṃvādaḥ satyabhāmayā 01,002.126d*0128_60(123ab) punar dvaitavanaṃ caiva pāṇḍavāḥ samupāgatāḥ 01,002.126d*0128_61(122cd) ghoṣayātrā ca gandharvair yatra baddhaḥ suyodhanaḥ 01,002.126d*0128_62 hriyamāṇas tu mandātmā mokṣito 'sau kirīṭinā 01,002.126d*0128_63 dharmarājasya cātraiva mṛgasvapnanidarśanam 01,002.126d*0128_64 kāmyake kānanaśreṣṭhe punargamanam ucyate 01,002.126d*0128_65 vrīhidrauṇikam ākhyānam atraiva bahuvistaram 01,002.126d*0128_66 durvāsaso 'py upākhyānam atraiva parikīrtitam 01,002.126d*0128_67(123cd) jayadrathenāpaharo draupadyāś cāśramāntarāt 01,002.126d*0128_68(124ab) yatrainam anvayād bhīmo vāyuvegasamo jave 01,002.126d*0128_69 cakre cainaṃ pañcaśikhaṃ yatra bhīmo mahābalaḥ 01,002.126d*0128_70(126cd) rāmāyaṇam upākhyānam atraiva bahuvistaram 01,002.126d*0128_71 yatra rāmeṇa vikramya nihato rāvaṇo yudhi 01,002.126d*0128_72(126ab) sāvitryāś cāpy upākhyānam atraiva parikīrtyate 01,002.126d*0129_01 mārkaṇḍeyasya ca tathā devarṣer nāradasya ca 01,002.127a karṇasya parimoṣo 'tra kuṇḍalābhyāṃ puraṃdarāt 01,002.127b*0130_01 yatrāsya śaktiṃ tuṣṭo 'dād ekavīravadhāya ca 01,002.127c āraṇeyam upākhyānaṃ yatra dharmo 'nvaśāt sutam 01,002.127e jagmur labdhavarā yatra pāṇḍavāḥ paścimāṃ diśam 01,002.128a etad āraṇyakaṃ parva tṛtīyaṃ parikīrtitam 01,002.128c atrādhyāyaśate dve tu saṃkhyāte paramarṣiṇā 01,002.128e ekonasaptatiś caiva tathādhyāyāḥ prakīrtitāḥ 01,002.129a ekādaśa sahasrāṇi ślokānāṃ ṣaṭśatāni ca 01,002.129c catuḥṣaṣṭis tathā ślokāḥ parvaitat parikīrtitam 01,002.130a ataḥ paraṃ nibodhedaṃ vairāṭaṃ parvavistaram 01,002.130c virāṭanagaraṃ gatvā śmaśāne vipulāṃ śamīm 01,002.130e dṛṣṭvā saṃnidadhus tatra pāṇḍavā āyudhāny uta 01,002.131a yatra praviśya nagaraṃ chadmabhir nyavasanta te 01,002.131b*0131_01 pāñcālīṃ prārthayānasya kāmopahatacetasaḥ 01,002.131c durātmano vadho yatra kīcakasya vṛkodarāt 01,002.131d*0132_01 pāṇḍavānveṣaṇārthaṃ ca rājño duryodhanasya ca 01,002.131d*0132_02 cārāḥ prasthāpitāś cātra nipuṇāḥ sarvato diśam 01,002.131d*0132_03 na ca pravṛttis tair labdhā pāṇḍavānāṃ mahātmanām 01,002.131d*0132_04 gograhaś ca virāṭasya trigartaiḥ prathamaṃ kṛtaḥ 01,002.131d*0132_05 yatrāsya yuddhaṃ sumahat tair āsīl lomaharṣaṇam 01,002.131d*0132_06 hriyamāṇaś ca yatrāsau bhīmasenena mokṣitaḥ 01,002.132a gograhe yatra pārthena nirjitāḥ kuravo yudhi 01,002.132b*0134_01 pratyāhṛtaṃ godhanaṃ ca vikrameṇa kirīṭinā 01,002.132c godhanaṃ ca virāṭasya mokṣitaṃ yatra pāṇḍavaiḥ 01,002.132d*0133_01 anantaraṃ ca kurubhis tasya gograhaṇaṃ kṛtam 01,002.133a virāṭenottarā dattā snuṣā yatra kirīṭinaḥ 01,002.133c abhimanyuṃ samuddiśya saubhadram arighātinam 01,002.134a caturtham etad vipulaṃ vairāṭaṃ parva varṇitam 01,002.134c atrāpi parisaṃkhyātam adhyāyānāṃ mahātmanā 01,002.135a saptaṣaṣṭir atho pūrṇā ślokāgram api me śṛṇu 01,002.135c ślokānāṃ dve sahasre tu ślokāḥ pañcāśad eva tu 01,002.135e parvaṇy asmin samākhyātāḥ saṃkhyayā paramarṣiṇā 01,002.136a udyogaparva vijñeyaṃ pañcamaṃ śṛṇv ataḥ param 01,002.136c upaplavye niviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu jigīṣayā 01,002.136e duryodhano 'rjunaś caiva vāsudevam upasthitau 01,002.137a sāhāyyam asmin samare bhavān nau kartum arhati 01,002.137c ity ukte vacane kṛṣṇo yatrovāca mahāmatiḥ 01,002.138a ayudhyamānam ātmānaṃ mantriṇaṃ puruṣarṣabhau 01,002.138c akṣauhiṇīṃ vā sainyasya kasya vā kiṃ dadāmy aham 01,002.139a vavre duryodhanaḥ sainyaṃ mandātmā yatra durmatiḥ 01,002.139c ayudhyamānaṃ sacivaṃ vavre kṛṣṇaṃ dhanaṃjayaḥ 01,002.139d*0135_01 madrarājaṃ ca rājānam āyāntaṃ pāṇḍavān prati 01,002.139d*0135_02 upahārair vañcayitvā vartmany eva suyodhanaḥ 01,002.139d*0135_03 varadaṃ taṃ varaṃ vavre sāhāyyaṃ kriyatāṃ mama 01,002.139d*0135_04 śalyas tasmai pratiśrutya jagāmoddiśya pāṇḍavān 01,002.139d*0135_05 sāntvapūrvaṃ cākathayad yatrendravijayaṃ ca yaḥ 01,002.139d*0135_06 purohitapreṣaṇaṃ ca pāṇḍavaiḥ kauravān prati 01,002.139d*0135_07 vaicitravīryasya vacaḥ samādāya purodhasaḥ 01,002.139d*0136_01 tathendravijayaṃ cāpi yānaṃ caiva purodhasaḥ 01,002.140a saṃjayaṃ preṣayām āsa śamārthaṃ pāṇḍavān prati 01,002.140c yatra dūtaṃ mahārājo dhṛtarāṣṭraḥ pratāpavān 01,002.141a śrutvā ca pāṇḍavān yatra vāsudevapurogamān 01,002.141c prajāgaraḥ saṃprajajñe dhṛtarāṣṭrasya cintayā 01,002.142a viduro yatra vākyāni vicitrāṇi hitāni ca 01,002.142c śrāvayām āsa rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇam 01,002.143a tathā sanatsujātena yatrādhyātmam anuttamam 01,002.143c manastāpānvito rājā śrāvitaḥ śokalālasaḥ 01,002.144a prabhāte rājasamitau saṃjayo yatra cābhibhoḥ 01,002.144c aikātmyaṃ vāsudevasya proktavān arjunasya ca 01,002.145a yatra kṛṣṇo dayāpannaḥ saṃdhim icchan mahāyaśāḥ 01,002.145c svayam āgāc chamaṃ kartuṃ nagaraṃ nāgasāhvayam 01,002.146a pratyākhyānaṃ ca kṛṣṇasya rājñā duryodhanena vai 01,002.146c śamārthaṃ yācamānasya pakṣayor ubhayor hitam 01,002.146d*0137_01 dambhodbhavasya cākhyānam atraiva parikīrtitam 01,002.146d*0137_02 varānveṣaṇam atraiva mātaleś ca mahātmanaḥ 01,002.146d*0137_03 maharṣeś cāpi kathitaṃ caritaṃ gālavasya ca 01,002.146d*0137_04 vidulāyāś ca putrasya proktaṃ cāpy anuśāsanam 01,002.147a karṇaduryodhanādīnāṃ duṣṭaṃ vijñāya mantritam 01,002.147c yogeśvaratvaṃ kṛṣṇena yatra rājasu darśitam 01,002.148a ratham āropya kṛṣṇena yatra karṇo 'numantritaḥ 01,002.148c upāyapūrvaṃ śauṇḍīryāt pratyākhyātaś ca tena saḥ 01,002.148d*0138_01 śvetābhiṣekaḥ kṛṣṇokto vicitro bahuvistaraḥ 01,002.148d*0139_01 āgamya hāstinapurād upaplavyam ariṃdamaḥ 01,002.148d*0139_02 pāṇḍavānāṃ yathāvṛttaṃ sarvam ākhyātavān hariḥ 01,002.148d*0139_03 te tasya vacanaṃ śrutvā mantrayitvā ca yad dhitam 01,002.148d*0139_04 sāṃgrāmikaṃ tataḥ sarvaṃ sajjaṃ cakruḥ paraṃtapāḥ 01,002.149a tataś cāpy abhiniryātrā rathāśvanaradantinām 01,002.149c nagarād dhāstinapurād balasaṃkhyānam eva ca 01,002.150a yatra rājñā ulūkasya preṣaṇaṃ pāṇḍavān prati 01,002.150c śvobhāvini mahāyuddhe dūtyena krūravādinā 01,002.150d*0140_01 parivādaś ca pāṇḍūnāṃ śvodarśanavilambanam 01,002.150e rathātirathasaṃkhyānam ambopākhyānam eva ca 01,002.150f*0141_01 ambopākhyānam atraiva rāmabhīṣmasamāgame 01,002.151a etat subahuvṛttāntaṃ pañcamaṃ parva bhārate 01,002.151c udyogaparva nirdiṣṭaṃ saṃdhivigrahasaṃśritam 01,002.152a adhyāyāḥ saṃkhyayā tv atra ṣaḍaśītiśataṃ smṛtam 01,002.152c ślokānāṃ ṣaṭ sahasrāṇi tāvanty eva śatāni ca 01,002.153a ślokāś ca navatiḥ proktās tathaivāṣṭau mahātmanā 01,002.153c vyāsenodāramatinā parvaṇy asmiṃs tapodhanāḥ 01,002.154a ata ūrdhvaṃ vicitrārthaṃ bhīṣmaparva pracakṣate 01,002.154c jambūkhaṇḍavinirmāṇaṃ yatroktaṃ saṃjayena ha 01,002.155a yatra yuddham abhūd ghoraṃ daśāhāny atidāruṇam 01,002.155c yatra yaudhiṣṭhiraṃ sainyaṃ viṣādam agamat param 01,002.156a kaśmalaṃ yatra pārthasya vāsudevo mahāmatiḥ 01,002.156c mohajaṃ nāśayām āsa hetubhir mokṣadarśanaiḥ 01,002.156d*0142_01 samīkṣyādhokṣajaḥ kṣipraṃ yudhiṣṭhirahite rataḥ 01,002.156d*0142_02 rathād āplutya vegena svayaṃ kṛṣṇa udāradhīḥ 01,002.156d*0142_03 pratodapāṇir ādhāvad bhīṣmaṃ hantuṃ vyapetabhīḥ 01,002.156d*0142_04 vākyapratodābhihato yatra kṛṣṇena pāṇḍavaḥ 01,002.156d*0142_05 gāṇḍīvadhanvā samare sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 01,002.157a śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya yatra pārtho mahādhanuḥ 01,002.157c vinighnan niśitair bāṇai rathād bhīṣmam apātayat 01,002.157d*0143_01 śaratalpagataś caiva bhīṣmo yatra babhūva ha 01,002.158a ṣaṣṭham etan mahāparva bhārate parikīrtitam 01,002.158c adhyāyānāṃ śataṃ proktaṃ saptadaśa tathāpare 01,002.159a pañca ślokasahasrāṇi saṃkhyayāṣṭau śatāni ca 01,002.159c ślokāś ca caturāśītiḥ parvaṇy asmin prakīrtitāḥ 01,002.159e vyāsena vedaviduṣā saṃkhyātā bhīṣmaparvaṇi 01,002.160a droṇaparva tataś citraṃ bahuvṛttāntam ucyate 01,002.160b*0144_01 saināpatye 'bhiṣikto 'tha yatrācāryaḥ pratāpavān 01,002.160b*0144_02 duryodhanasya prītyarthaṃ pratijajñe mahāstravit 01,002.160b*0144_03 grahaṇaṃ dharmarājasya pāṇḍuputrasya dhīmataḥ 01,002.160c yatra saṃśaptakāḥ pārtham apaninyū raṇājirāt 01,002.161a bhagadatto mahārājo yatra śakrasamo yudhi 01,002.161c supratīkena nāgena saha śastaḥ kirīṭinā 01,002.162a yatrābhimanyuṃ bahavo jaghnur lokamahārathāḥ 01,002.162c jayadrathamukhā bālaṃ śūram aprāptayauvanam 01,002.163a hate 'bhimanyau kruddhena yatra pārthena saṃyuge 01,002.163c akṣauhiṇīḥ sapta hatvā hato rājā jayadrathaḥ 01,002.163d*0145_01 yatra bhīmo mahābāhuḥ sātyakiś ca mahārathaḥ 01,002.163d*0145_02 anveṣaṇārthaṃ pārthasya yudhiṣṭhiranṛpājñayā 01,002.163d*0145_03 praviṣṭau bhāratīṃ senām apradhṛṣyāṃ surair api 01,002.163e saṃśaptakāvaśeṣaṃ ca kṛtaṃ niḥśeṣam āhave 01,002.163f*0146_01 saṃśaptakānāṃ vīrāṇāṃ koṭyo nava mahātmanām 01,002.163f*0146_02 kirīṭinābhiniṣkramya gamitā yamasādanam 01,002.163f*0147_01 saṃśaptakavadhotsāhī jiṣṇuḥ putravadhārditaḥ 01,002.163f*0147_02 pratijñāṃ mahatīṃ kṛtvā tīrṇaḥ śrīpatimāyayā 01,002.164a alambusaḥ śrutāyuś ca jalasaṃdhaś ca vīryavān 01,002.164c saumadattir virāṭaś ca drupadaś ca mahārathaḥ 01,002.164d*0148_01 dhṛtarāṣṭrasya putrāś ca tathā pāṣāṇayodhinaḥ 01,002.164d*0148_02 nārāyaṇāś ca gopālāḥ samare citrayodhinaḥ 01,002.164e ghaṭotkacādayaś cānye nihatā droṇaparvaṇi 01,002.165a aśvatthāmāpi cātraiva droṇe yudhi nipātite 01,002.165c astraṃ prāduścakārograṃ nārāyaṇam amarṣitaḥ 01,002.165d*0149_01 āgneyaṃ kīrtyate yatra rudramāhātmyam uttamam 01,002.165d*0149_02 vyāsasya cāpy āgamanaṃ māhātmyaṃ kṛṣṇapārthayoḥ 01,002.165d*0150_01 śatarudrīyam atraiva śaṃkarasya mahāstavaḥ 01,002.166a saptamaṃ bhārate parva mahad etad udāhṛtam 01,002.166c atra te pṛthivīpālāḥ prāyaśo nidhanaṃ gatāḥ 01,002.166e droṇaparvaṇi ye śūrā nirdiṣṭāḥ puruṣarṣabhāḥ 01,002.167a adhyāyānāṃ śataṃ proktam adhyāyāḥ saptatis tathā 01,002.167c aṣṭau ślokasahasrāṇi tathā nava śatāni ca 01,002.168a ślokā nava tathaivātra saṃkhyātās tattvadarśinā 01,002.168c pārāśaryeṇa muninā saṃcintya droṇaparvaṇi 01,002.169a ataḥ paraṃ karṇaparva procyate paramādbhutam 01,002.169c sārathye viniyogaś ca madrarājasya dhīmataḥ 01,002.169e ākhyātaṃ yatra paurāṇaṃ tripurasya nipātanam 01,002.170a prayāṇe paruṣaś cātra saṃvādaḥ karṇaśalyayoḥ 01,002.170c haṃsakākīyam ākhyānam atraivākṣepasaṃhitam 01,002.170d*0151_01 vadhaḥ pāṇḍyasya ca tathā aśvatthāmnā mahātmanā 01,002.170d*0151_02 daṇḍasenasya ca vadho daṇḍasya ca vadhas tathā 01,002.170d*0151_03 dvairathe yatra karṇena dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 01,002.170d*0151_04 saṃśayaṃ gamito yuddhe miṣatāṃ sarvadhanvinām 01,002.171a anyonyaṃ prati ca krodho yudhiṣṭhirakirīṭinoḥ 01,002.171b*0152_01 yatraivānunayaḥ prokto mādhavenārjunasya vai 01,002.171b*0152_02 pratijñāpūrvakaṃ cāpi vakṣo duḥśāsanasya ca 01,002.171b*0152_03 bhittvā vṛkodaro raktaṃ pītavān yatra saṃyuge 01,002.171b*0153_01 duḥśāsanasya ca vadho vṛṣasenasya cobhayoḥ 01,002.171b*0153_02 karṇaputraś ca pārthena hataḥ karṇasya paśyataḥ 01,002.171b*0154_01 yathāvad balasainyaṃ ca varṇayām āsa vāyujaḥ 01,002.171b*0154_02 pūrayitvāñjaliṃ pūrṇāṃ na dadhno hīdṛśo rasaḥ 01,002.171b*0154_03 anyeṣāṃ ca rasānāṃ tu pratijñādṛḍhaniścayaḥ 01,002.171b*0154_04 karṇārjunadvairathe tu vartamāne bhayānake 01,002.171b*0154_05 śāpenaiva ca karṇasya tataś cakraṃ mahīgatam 01,002.171b*0154_06 nāgamātraṃ valīkaṃ ca karṇo 'muñcata phālgune 01,002.171b*0154_07 tadbhayāt keśavo bhūmiṃ prāveśayata taṃ ratham 01,002.171c dvairathe yatra pārthena hataḥ karṇo mahārathaḥ 01,002.172a aṣṭamaṃ parva nirdiṣṭam etad bhāratacintakaiḥ 01,002.172c ekonasaptatiḥ proktā adhyāyāḥ karṇaparvaṇi 01,002.172e catvāry eva sahasrāṇi nava ślokaśatāni ca 01,002.172f*0155_01 catuḥṣaṣṭis tathā ślokā parvaitat parikīrtitam 01,002.173a ataḥ paraṃ vicitrārthaṃ śalyaparva prakīrtitam 01,002.173c hatapravīre sainye tu netā madreśvaro 'bhavat 01,002.173d*0156_01 yatra kaumāram ākhyānam abhiṣekasya karma ca 01,002.174a vṛttāni rathayuddhāni kīrtyante yatra bhāgaśaḥ 01,002.174c vināśaḥ kurumukhyānāṃ śalyaparvaṇi kīrtyate 01,002.175a śalyasya nidhanaṃ cātra dharmarājān mahārathāt 01,002.175b*0157_01 śakuneś ca vadho 'traiva sahadevena saṃyuge 01,002.175b*0157_02 sainye ca hatabhūyiṣṭhe kiṃcicchiṣṭe suyodhanaḥ 01,002.175b*0157_03 hradaṃ praviśya yatrāsau saṃstabhyāpo vyavasthitaḥ 01,002.175b*0157_04 pravṛttis tatra cākhyātā yatra bhīmasya lubdhakaiḥ 01,002.175b*0157_05 kṣepayuktair vacobhiś ca dharmarājasya dhīmataḥ 01,002.175b*0157_06 hradāt samutthito yatra dhārtarāṣṭro 'tyamarṣaṇaḥ 01,002.175b*0157_07 bhīmena gadayā yuddhaṃ yatrāsau kṛtavān saha 01,002.175b*0157_08 samavāye ca yuddhasya rāmasyāgamanaṃ smṛtam 01,002.175c gadāyuddhaṃ tu tumulam atraiva parikīrtitam 01,002.175d*0158_01 duryodhanasya rājño 'tha yatra bhīmena saṃyuge 01,002.175d*0158_02 ūrū bhagnau prasahyājau gadayā bhīmavegayā 01,002.175e sarasvatyāś ca tīrthānāṃ puṇyatā parikīrtitā 01,002.176a navamaṃ parva nirdiṣṭam etad adbhutam arthavat 01,002.176c ekonaṣaṣṭir adhyāyās tatra saṃkhyāviśāradaiḥ 01,002.177a saṃkhyātā bahuvṛttāntāḥ ślokāgraṃ cātra śasyate 01,002.177c trīṇi ślokasahasrāṇi dve śate viṃśatis tathā 01,002.177e muninā saṃpraṇītāni kauravāṇāṃ yaśobhṛtām 01,002.178a ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sauptikaṃ parva dāruṇam 01,002.178c bhagnoruṃ yatra rājānaṃ duryodhanam amarṣaṇam 01,002.179a vyapayāteṣu pārtheṣu trayas te 'bhyāyayū rathāḥ 01,002.179c kṛtavarmā kṛpo drauṇiḥ sāyāhne rudhirokṣitāḥ 01,002.179d*0159_01 sametya dadṛśur bhūmau patitaṃ raṇamūrdhani 01,002.180a pratijajñe dṛḍhakrodho drauṇir yatra mahārathaḥ 01,002.180c ahatvā sarvapāñcālān dhṛṣṭadyumnapurogamān 01,002.180e pāṇḍavāṃś ca sahāmātyān na vimokṣyāmi daṃśanam 01,002.180f*0160_01 yatraivam uktvā rājānam apakramya trayo rathāḥ 01,002.180f*0160_02 sūryāstamanavelāyām āsedus te mahad vanam 01,002.180f*0160_03 nyagrodhasyātra mahato yatrādhastād vyavasthitāḥ 01,002.180f*0160_04 tataḥ kākān bahūn rātrau dṛṣṭvolūkena hiṃsitān 01,002.180f*0160_05 drauṇiḥ krodhasamāviṣṭaḥ pitur vadham anusmaran 01,002.180f*0160_06 pāñcālānāṃ prasuptānāṃ vadhaṃ prati mano dadhe 01,002.180f*0160_07 gatvā ca śibiradvāri durdarśaṃ tatra rākṣasam 01,002.180f*0160_08 ghorarūpam apaśyat sa divam āvṛtya dhiṣṭhitam 01,002.180f*0160_09 tena vyāghātam astrāṇāṃ kriyamāṇam avekṣya ca 01,002.180f*0160_10 drauṇir yatra virūpākṣaṃ rudram ārādhya satvaraḥ 01,002.181a prasuptān niśi viśvastān yatra te puruṣarṣabhāḥ 01,002.181c pāñcālān saparīvārāñ jaghnur drauṇipurogamāḥ 01,002.181d*0161_01 kṛtavarmaṇā ca sahitaḥ kṛpeṇa ca nijaghnivān 01,002.182a yatrāmucyanta pārthās te pañca kṛṣṇabalāśrayāt 01,002.182c sātyakiś ca maheṣvāsaḥ śeṣāś ca nidhanaṃ gatāḥ 01,002.182d*0162_01 pāñcālānāṃ prasuptānāṃ yatra droṇasutād vadhaḥ 01,002.182d*0162_02 dhṛṣṭadyumnasya sūtena pāṇḍaveṣu niveditaḥ 01,002.183a draupadī putraśokārtā pitṛbhrātṛvadhārditā 01,002.183c kṛtānaśanasaṃkalpā yatra bhartṝn upāviśat 01,002.184a draupadīvacanād yatra bhīmo bhīmaparākramaḥ 01,002.184b*0163_01 priyaṃ tasyāś cikīrṣan vai gadām ādāya vīryavān 01,002.184c anvadhāvata saṃkruddho bhāradvājaṃ guroḥ sutam 01,002.185a bhīmasenabhayād yatra daivenābhipracoditaḥ 01,002.185c apāṇḍavāyeti ruṣā drauṇir astram avāsṛjat 01,002.186a maivam ity abravīt kṛṣṇaḥ śamayaṃs tasya tad vacaḥ 01,002.186c yatrāstram astreṇa ca tac chamayām āsa phālgunaḥ 01,002.186d*0164_01 drauṇeś ca drohabuddhitvaṃ vīkṣya pāpātmanas tathā 01,002.187a drauṇidvaipāyanādīnāṃ śāpāś cānyonyakāritāḥ 01,002.187b*0165_01 maṇiṃ tathā samādāya droṇaputrān mahārathāt 01,002.187b*0165_02 pāṇḍavāḥ pradadur hṛṣṭā draupadyai jitakāśinaḥ 01,002.187b*0165_03 etad vai daśamaṃ parva sauptikaṃ samudāhṛtam 01,002.187c toyakarmaṇi sarveṣāṃ rājñām udakadānike 01,002.188a gūḍhotpannasya cākhyānaṃ karṇasya pṛthayātmanaḥ 01,002.188c sutasyaitad iha proktaṃ daśamaṃ parva sauptikam 01,002.189a aṣṭādaśāsminn adhyāyāḥ parvaṇy uktā mahātmanā 01,002.189c ślokāgram atra kathitaṃ śatāny aṣṭau tathaiva ca 01,002.190a ślokāś ca saptatiḥ proktā yathāvad abhisaṃkhyayā 01,002.190c sauptikaiṣīkasaṃbandhe parvaṇy amitabuddhinā 01,002.191a ata ūrdhvam idaṃ prāhuḥ strīparva karuṇodayam 01,002.191b*0166_01 putraśokābhisaṃtaptaḥ prajñācakṣur narādhipa 01,002.191b*0166_02 kṛṣṇopanītāṃ yatrāsāv āyasīṃ pratimāṃ dṛḍhām 01,002.191b*0166_03 bhīmasenadrohabuddhir dhṛtarāṣṭro babhañja ha 01,002.191b*0166_04 tathā śokāgnitaptasya dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ 01,002.191b*0166_05 saṃsāragamanaṃ buddhyā hetubhir mokṣadarśanaiḥ 01,002.191b*0166_06 vidureṇa ca yatrāsya rājña āśvāsanaṃ kṛtam 01,002.191b*0166_07 dhṛtarāṣṭrasya cātraiva kauravāyodhanaṃ tathā 01,002.191b*0166_08 sāntaḥpurasya gamanaṃ śokārtasya prakīrtitam 01,002.191c vilāpo vīrapatnīnāṃ yatrātikaruṇaḥ smṛtaḥ 01,002.191e krodhāveśaḥ prasādaś ca gāndhārīdhṛtarāṣṭrayoḥ 01,002.192a yatra tān kṣatriyāñ śūrān diṣṭāntān anivartinaḥ 01,002.192c putrān bhrātṝn pitṝṃś caiva dadṛśur nihatān raṇe 01,002.192d*0167_01 putrapautravadhārtāyās tathātraiva prakīrtitā 01,002.192d*0167_02 gāndhāryāś cāpi kṛṣṇena krodhopaśamanakriyā 01,002.193a yatra rājā mahāprājñaḥ sarvadharmabhṛtāṃ varaḥ 01,002.193c rājñāṃ tāni śarīrāṇi dāhayām āsa śāstrataḥ 01,002.194a etad ekādaśaṃ proktaṃ parvātikaruṇaṃ mahat 01,002.194c saptaviṃśatir adhyāyāḥ parvaṇy asminn udāhṛtāḥ 01,002.195a ślokāḥ saptaśataṃ cātra pañcasaptatir ucyate 01,002.195c saṃkhyayā bhāratākhyānaṃ kartrā hy atra mahātmanā 01,002.195e praṇītaṃ sajjanamanovaiklavyāśrupravartakam 01,002.196a ataḥ paraṃ śāntiparva dvādaśaṃ buddhivardhanam 01,002.196c yatra nirvedam āpanno dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 01,002.196e ghātayitvā pitṝn bhrātṝn putrān saṃbandhibāndhavān 01,002.197a śāntiparvaṇi dharmāś ca vyākhyātāḥ śaratalpikāḥ 01,002.197c rājabhir veditavyā ye samyaṅ nayabubhutsubhiḥ 01,002.198a āpaddharmāś ca tatraiva kālahetupradarśakāḥ 01,002.198c yān buddhvā puruṣaḥ samyak sarvajñatvam avāpnuyāt 01,002.198e mokṣadharmāś ca kathitā vicitrā bahuvistarāḥ 01,002.199a dvādaśaṃ parva nirdiṣṭam etat prājñajanapriyam 01,002.199c parvaṇy atra parijñeyam adhyāyānāṃ śatatrayam 01,002.199e triṃśac caiva tathādhyāyā nava caiva tapodhanāḥ 01,002.200a ślokānāṃ tu sahasrāṇi kīrtitāni caturdaśa 01,002.200c pañca caiva śatāny āhuḥ pañcaviṃśatisaṃkhyayā 01,002.201a ata ūrdhvaṃ tu vijñeyam ānuśāsanam uttamam 01,002.201c yatra prakṛtim āpannaḥ śrutvā dharmaviniścayam 01,002.201e bhīṣmād bhāgīrathīputrāt kururājo yudhiṣṭhiraḥ 01,002.202a vyavahāro 'tra kārtsnyena dharmārthīyo nidarśitaḥ 01,002.202c vividhānāṃ ca dānānāṃ phalayogāḥ pṛthagvidhāḥ 01,002.203a tathā pātraviśeṣāś ca dānānāṃ ca paro vidhiḥ 01,002.203c ācāravidhiyogaś ca satyasya ca parā gatiḥ 01,002.203d*0168_01 mahābhāgyaṃ gavāṃ caiva brāhmaṇānāṃ tathaiva ca 01,002.203d*0168_02 rahasyaṃ caiva dharmāṇāṃ deśakālopasaṃhitam 01,002.204a etat subahuvṛttāntam uttamaṃ cānuśāsanam 01,002.204c bhīṣmasyātraiva saṃprāptiḥ svargasya parikīrtitā 01,002.205a etat trayodaśaṃ parva dharmaniścayakārakam 01,002.205c adhyāyānāṃ śataṃ cātra ṣaṭcatvāriṃśad eva ca 01,002.205e ślokānāṃ tu sahasrāṇi ṣaṭ saptaiva śatāni ca 01,002.206a tato 'śvamedhikaṃ nāma parva proktaṃ caturdaśam 01,002.206c tat saṃvartamaruttīyaṃ yatrākhyānam anuttamam 01,002.207a suvarṇakośasaṃprāptir janma coktaṃ parikṣitaḥ 01,002.207c dagdhasyāstrāgninā pūrvaṃ kṛṣṇāt saṃjīvanaṃ punaḥ 01,002.208a caryāyāṃ hayam utsṛṣṭaṃ pāṇḍavasyānugacchataḥ 01,002.208c tatra tatra ca yuddhāni rājaputrair amarṣaṇaiḥ 01,002.209a citrāṅgadāyāḥ putreṇa putrikāyā dhanaṃjayaḥ 01,002.209c saṃgrāme babhruvāhena saṃśayaṃ cātra darśitaḥ 01,002.209d*0169_01 anugītā tathā proktā samyag bhagavatā punaḥ 01,002.209d*0169_02 kathitaḥ śāśvato dharmaḥ kṛṣṇenārjunasaṃnidhau 01,002.209d*0169_03 tathā brāhmaṇagītā ca saṃvādo guruśiṣyayoḥ 01,002.209d*0170_01 sudarśanaṃ tathākhyānaṃ vaiṣṇavaṃ dharmam eva ca 01,002.209e aśvamedhe mahāyajñe nakulākhyānam eva ca 01,002.210a ity āśvamedhikaṃ parva proktam etan mahādbhutam 01,002.210c atrādhyāyaśataṃ triṃśat trayo 'dhyāyāś ca śabditāḥ 01,002.211a trīṇi ślokasahasrāṇi tāvanty eva śatāni ca 01,002.211c viṃśatiś ca tathā ślokāḥ saṃkhyātās tattvadarśinā 01,002.212a tata āśramavāsākyaṃ parva pañcadaśaṃ smṛtam 01,002.212c yatra rājyaṃ parityajya gāndhārīsahito nṛpaḥ 01,002.212e dhṛtarāṣṭrāśramapadaṃ viduraś ca jagāma ha 01,002.213a yaṃ dṛṣṭvā prasthitaṃ sādhvī pṛthāpy anuyayau tadā 01,002.213c putrarājyaṃ parityajya guruśuśrūṣaṇe ratā 01,002.214a yatra rājā hatān putrān pautrān anyāṃś ca pārthivān 01,002.214c lokāntaragatān vīrān apaśyat punarāgatān 01,002.215a ṛṣeḥ prasādāt kṛṣṇasya dṛṣṭvāścaryam anuttamam 01,002.215c tyaktvā śokaṃ sadāraś ca siddhiṃ paramikāṃ gataḥ 01,002.216a yatra dharmaṃ samāśritya viduraḥ sugatiṃ gataḥ 01,002.216c saṃjayaś ca mahāmātro vidvān gāvalgaṇir vaśī 01,002.217a dadarśa nāradaṃ yatra dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 01,002.217c nāradāc caiva śuśrāva vṛṣṇīnāṃ kadanaṃ mahat 01,002.218a etad āśramavāsākhyaṃ pūrvoktaṃ sumahādbhutam 01,002.218c dvicatvāriṃśad adhyāyāḥ parvaitad abhisaṃkhyayā 01,002.219a sahasram ekaṃ ślokānāṃ pañca ślokaśatāni ca 01,002.219c ṣaḍ eva ca tathā ślokāḥ saṃkhyātās tattvadarśinā 01,002.220a ataḥ paraṃ nibodhedaṃ mausalaṃ parva dāruṇam 01,002.220c yatra te puruṣavyāghrāḥ śastrasparśasahā yudhi 01,002.220e brahmadaṇḍaviniṣpiṣṭāḥ samīpe lavaṇāmbhasaḥ 01,002.221a āpāne pānagalitā daivenābhipracoditāḥ 01,002.221c erakārūpibhir vajrair nijaghnur itaretaram 01,002.222a yatra sarvakṣayaṃ kṛtvā tāv ubhau rāmakeśavau 01,002.222c nāticakramatuḥ kālaṃ prāptaṃ sarvaharaṃ samam 01,002.223a yatrārjuno dvāravatīm etya vṛṣṇivinākṛtām 01,002.223c dṛṣṭvā viṣādam agamat parāṃ cārtiṃ nararṣabhaḥ 01,002.224a sa satkṛtya yaduśreṣṭhaṃ mātulaṃ śaurim ātmanaḥ 01,002.224c dadarśa yaduvīrāṇām āpāne vaiśasaṃ mahat 01,002.225a śarīraṃ vāsudevasya rāmasya ca mahātmanaḥ 01,002.225c saṃskāraṃ lambhayām āsa vṛṣṇīnāṃ ca pradhānataḥ 01,002.226a sa vṛddhabālam ādāya dvāravatyās tato janam 01,002.226c dadarśāpadi kaṣṭāyāṃ gāṇḍīvasya parābhavam 01,002.227a sarveṣāṃ caiva divyānām astrāṇām aprasannatām 01,002.227c nāśaṃ vṛṣṇikalatrāṇāṃ prabhāvānām anityatām 01,002.228a dṛṣṭvā nirvedam āpanno vyāsavākyapracoditaḥ 01,002.228c dharmarājaṃ samāsādya saṃnyāsaṃ samarocayet 01,002.229a ity etan mausalaṃ parva ṣoḍaśaṃ parikīrtitam 01,002.229c adhyāyāṣṭau samākhyātāḥ ślokānāṃ ca śatatrayam 01,002.229d*0171_01 ślokānāṃ viṃśatiś caiva saṃkhyātā tattvadarśinā 01,002.230a mahāprasthānikaṃ tasmād ūrdhvaṃ saptadaśaṃ smṛtam 01,002.230c yatra rājyaṃ parityajya pāṇḍavāḥ puruṣarṣabhāḥ 01,002.230e draupadyā sahitā devyā siddhiṃ paramikāṃ gatāḥ 01,002.230f*0172_01 yatra te 'gniṃ dadṛśire lauhityaṃ prāpya sāgaram 01,002.230f*0172_02 yatrāgninā coditasya pārthas tasmai mahātmane 01,002.230f*0172_03 dadau saṃpūjya tad divyaṃ gāṇḍīvaṃ dhanur uttamam 01,002.230f*0172_04 yatra bhrātṛn nipatitān draupadīṃ ca yudhiṣṭhiraḥ 01,002.230f*0172_05 dṛṣṭvā hitvā jagāmaiva sarvān anavalokayan 01,002.230f*0172_06 etat saptadaśaṃ parva mahāprasthānikaṃ smṛtam 01,002.231a atrādhyāyās trayaḥ proktāḥ ślokānāṃ ca śataṃ tathā 01,002.231c viṃśatiś ca tathā ślokāḥ saṃkhyātās tattvadarśinā 01,002.232a svargaparva tato jñeyaṃ divyaṃ yat tad amānuṣam 01,002.232b*0173_01 prāptaṃ devarathaṃ svargān neṣṭavān yatra dharmarāṭ 01,002.232b*0173_02 āroḍhuṃ sumahāprājña ānṛśaṃsyāc chunā vinā 01,002.232b*0173_03 tām asyāvicalāṃ jñātvā sthitiṃ dharme mahātmanaḥ 01,002.232b*0173_04 śvarūpaṃ yatra tat tyaktvā dharmeṇāsau samanvitaḥ 01,002.232b*0173_05 svargaṃ prāptaḥ sa ca tathā yātanā vipulā bhṛśam 01,002.232b*0173_06 devadūtena narakaṃ yatra vyājena darśitam 01,002.232b*0173_07 śuśrāva yatra dharmātmā bhrātṝṇāṃ karuṇā giraḥ 01,002.232b*0173_08 nideśe vartamānānāṃ deśe tatraiva vartatām 01,002.232b*0173_09 anudarśitaś ca dharmeṇa devarājñā ca pāṇḍavaḥ 01,002.232b*0173_10 āplutyākāśagaṅgāyāṃ dehaṃ tyaktvā sa mānuṣam 01,002.232b*0173_11 svadharmanirjitaṃ sthānaṃ svarge prāpya sa dharmarāṭ 01,002.232b*0173_12 mumude pūjitaḥ sarvaiḥ sendraiḥ suragaṇaiḥ saha 01,002.232b*0173_13 etad aṣṭādaśaṃ parva proktaṃ vyāsena dhīmatā 01,002.232b*0174_01 karṇasya narakaprāptiḥ pramokṣaś cātra kīrtyate 01,002.232b*0174_02 samāgamaś ca vīrāṇāṃ svargaloke mahātmanām 01,002.232b*0174_03 kīrtyate yatra vidhivat svargasaṃvāda eva ca 01,002.232b*0174_04 svāni sthānāni ca prāptā yatra te puruṣarṣabhāḥ 01,002.232b*0175_01 yatra duryodhanādīnāṃ śriyaṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraḥ 01,002.232b*0175_02 nirvedaṃ paramaṃ gatvā svargaṃ nākāṅkṣad avyayam 01,002.232b*0175_03 devānāṃ vacanād yatra tanuṃ tyaktvā mahārathaḥ 01,002.232b*0175_04 svargaṃ nityaṃ mahātejāḥ svasthānam agamad vanam 01,002.232c adhyāyāḥ pañca saṃkhyātāḥ parvaitad abhisaṃkhyayā 01,002.232e ślokānāṃ dve śate caiva prasaṃkhyāte tapodhanāḥ 01,002.232f*0176_01 nava ślokās tathaivānye saṃkhyātāḥ paramarṣiṇā 01,002.233a aṣṭādaśaivam etāni parvāṇy uktāny aśeṣataḥ 01,002.233b*0177_01 harivaṃśas tataḥ parva purāṇaṃ khilasaṃjñitam 01,002.233b*0177_02 viṣṇuparva śiśoś caryā viṣṇoḥ kaṃsavadhas tathā 01,002.233b*0177_03 bhaviṣyaṃ parva cāpy uktaṃ khileṣv evādbhutaṃ mahat 01,002.233b*0178_01 tataḥ paraṃ viṣṇuparva mahat parvety udāhṛtam 01,002.233b*0178_02 janma yatra tu devasya padmanābhasya mānuṣam 01,002.233b*0178_03 vasudevakule jāto nandagopakule dhṛtaḥ 01,002.233b*0178_04 yatra bālye svakarmāṇi ramaṇāny adbhutāni ca 01,002.233b*0178_05 yatra kaṃsavadhaṃ kṛtvā raṅgamadhye cakarṣa ha 01,002.233b*0178_06 anekaiḥ saṃśrayaiś cāpi jarāsaṃdhavadhena ha 01,002.233b*0178_07 vikramād rukmiṇīṃ devīm āhṛtya paravīrahā 01,002.233b*0178_08 parīkṣya ca nivāsārthaṃ dvārakāṃ viniveśayat 01,002.233b*0178_09 kaliṅgaṃ dantavakraṃ ca raṇe vikramya jaghnivān 01,002.233b*0178_10 rājaśulkāṃ ca vai kṛṣṇaḥ satyabhāmām athodvahat 01,002.233b*0178_11 tayoditaḥ satyabhāmayā gatvā divam adhokṣajaḥ 01,002.233b*0178_12 jitvāmarādhipaṃ yatra pārijātam athānayat 01,002.233b*0178_13 jaghne yatra mahābāhur dhenukaṃ raṇamūrdhani 01,002.233b*0178_14 narakāsurakālīyahayagrīvaṃ ca dānavam 01,002.233b*0178_15 keśiṃ sakāliyadamaṃ kālaneminam eva ca 01,002.233b*0178_16 doṣṇāṃ sahasraṃ ciccheda bāṇasyādbhutakarmaṇaḥ 01,002.233b*0178_17 naptāraṃ bhāryayā sārdhaṃ mumocad yatra saṃyuge 01,002.233b*0178_18 bhāratīyā kathā yatra vṛṣṇivaṃśaś ca kīrtyate 01,002.233b*0178_19 bhaviṣyad dharivaṃśasya khilānām iti kathyate 01,002.233b*0178_20 vārāhaṃ nārasiṃhaṃ ca vāmanaṃ pauṣkaraṃ tathā 01,002.233b*0179_01 jitvā nṛpān rathāṃs tyaktvā bhīmasena bhavatprabhuḥ 01,002.233b*0180_01 daśaślokasahasrāṇi viṃśacchlokaśatāni ca 01,002.233b*0180_02 khileṣu harivaṃśe ca saṃkhyātāni maharṣiṇā 01,002.233b*0181_01 atrāpi parisaṃkhyātā kathitā tattvabuddhinā 01,002.233b*0181_02 adhyāyānāṃ sahasraṃ tu kīrtitaṃ vai dvijottamāḥ 01,002.233b*0182_01 aṣṭādaśasahasrāṇi ślokānāṃ kīrtitāni vai 01,002.233b*0183_01 aṣṭādaśasahasrāṇi ślokānāṃ ca śataṃ tathā 01,002.233b*0184_01 ślokāś ca caturāśītir harivaṃśe prakīrtitāḥ 01,002.233c khileṣu harivaṃśaś ca bhaviṣyac ca prakīrtitam 01,002.233d*0185_01 khileṣu harivaṃśasya vyākhyātāḥ paramarṣiṇā 01,002.233d*0185_02 yatra divyāḥ kathāḥ puṇyāḥ kīrtitāḥ pāpanāśanāḥ 01,002.233d*0185_03 devāsurakathāś caiva vicitrāḥ samudāhṛtāḥ 01,002.233d*0185_04 bhaviṣyad api cākhyānaṃ vicitraṃ puṇyavardhanam 01,002.233d*0185_05 yatra kṛṣṇasya karmāṇi śrūyante janmanā saha 01,002.233d@004_0001 adhyāyās tv ekam ekānāṃ saptāśītir udāhṛtā 01,002.233d@004_0002 ślokānāṃ ca sahasrāṇi daśa trīṇi śatāni ca 01,002.233d@004_0003 paulomādīni sarvāṇi daśāṣṭau ca mahān ṛṣiḥ 01,002.233d@004_0004 uktavān sapurāṇāni rahasyaṃ cāvasānikam 01,002.233d@004_0005 evam aṣṭādaśaitāni parvāṇy uktāni dhīmatā 01,002.233d@004_0006 adhyāyānāṃ sahasre dve parvaṇāṃ śatam eva ca 01,002.233d@004_0007 ślokānāṃ ca sahasrāṇi navatir daśa eva ca 01,002.233d@004_0008 eṣā vai parvaṇāṃ saṃkhyā ślokā granthe yathākramam 01,002.233d@004_0009 yad uktam ṛṣiṇā tena vyāsenottamatejasā 01,002.233d@004_0010 janamejayasyāśvamedhaṃ draṣṭukāmasya dhīmataḥ 01,002.233d@004_0011 saṃpravṛtto 'śvamedhaś ca yatra śakreṇa dharṣitaḥ 01,002.233d@004_0012 virodhaś cābhavad rājño brāhmaṇais tasya ṛtvijaiḥ 01,002.233d@004_0013 viśvāvasupurānīto rājā rājyam acīkarat 01,002.233d@004_0014 eṣā vai parvaṇāṃ saṃkhyā khilāny āha tataḥ param 01,002.234a etad akhilam ākhyātaṃ bhārataṃ parvasaṃgrahāt 01,002.234c aṣṭādaśa samājagmur akṣauhiṇyo yuyutsayā 01,002.234e tan mahad dāruṇaṃ yuddham ahāny aṣṭādaśābhavat 01,002.235a yo vidyāc caturo vedān sāṅgopaniṣadān dvijaḥ 01,002.235c na cākhyānam idaṃ vidyān naiva sa syād vicakṣaṇaḥ 01,002.235d*0186_01 arthaśāstram idaṃ proktaṃ dharmaśāstram idaṃ mahat 01,002.235d*0186_02 kāmaśāstram idaṃ proktaṃ vyāsenāmitabuddhinā 01,002.236a śrutvā tv idam upākhyānaṃ śrāvyam anyan na rocate 01,002.236c puṃskokilarutaṃ śrutvā rūkṣā dhvāṅkṣasya vāg iva 01,002.236d@005_0001 dharme cārthe ca kāme ca mokṣe ca bharatarṣabha 01,002.236d@005_0002 yad ihāsti tad anyatra yan nehāsti na tat kva cit 01,002.236d@005_0003 evaṃ vijñāya tattvajñāḥ kathayanti manīṣiṇaḥ 01,002.236d@005_0004 bharatānāṃ mahaj janma mahābhāratam ity uta 01,002.236d@005_0005 niruktam asya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate 01,002.236d@005_0006 bhāratādhyayanāt puṇyād api pādam adhīyataḥ 01,002.236d@005_0007 śraddadhānasya pūyante sarvapāpāny asaṃśayaḥ 01,002.236d@005_0008 tribhir varṣair mahābhāgaḥ kṛṣṇadvaipāyanaḥ śubhaḥ 01,002.236d@005_0009 prabandhaṃ bhāratasyemaṃ cakāra bhagavān prabhuḥ 01,002.236d@005_0010 kṛṣṇadvaipāyanaḥ putraṃ pūrvam adhyāpayac chukam 01,002.236d@005_0011 sumantuṃ jaiminiṃ pailaṃ vaiśaṃpāyanam eva ca 01,002.236d@005_0012 taiś cāpy ananyabuddhibhyo brāhmaṇebhyaḥ prakāśitam 01,002.236d@005_0013 yā kriyā kriyate kā cid yaś ca kaś cit kriyāvidhiḥ 01,002.236d@005_0014 idaṃ pravartate sarvaṃ śrotṝṇāṃ prītaye kṣitau 01,002.236d@005_0015 adhīyīta yathānyāyaṃ vedajño vedabhṛd dvijaḥ 01,002.236d@005_0016 vedaiś caturbhiḥ samitam idam ākhyānam uttamam 01,002.236d@005_0017 bhaviṣyaty upajīvyaṃ ca kavīnām idam annavat 01,002.236d@005_0018 na cāsya kavayaḥ ke cid bhaviṣyanti viśeṣaṇe 01,002.236d@005_0019 viśeṣaṇe gṛhasthasya traya evāśramā yathā 01,002.236d@005_0020 dhanyam ārogyam āyuṣyaṃ puṇyaṃ satkarmasādhakam 01,002.236d@005_0021 bubhūṣate mahākhyānam abhimantavyam āditaḥ 01,002.236d@005_0022 yad adhītaṃ tadā samyag dvijaśreṣṭhair dvijottamāt 01,002.236d@005_0023 vaiśaṃpāyanaviprādyais taiś cāpi kathitaṃ tadā 01,002.237a itihāsottamād asmāj jāyante kavibuddhayaḥ 01,002.237c pañcabhya iva bhūtebhyo lokasaṃvidhayas trayaḥ 01,002.238a asyākhyānasya viṣaye purāṇaṃ vartate dvijāḥ 01,002.238c antarikṣasya viṣaye prajā iva caturvidhāḥ 01,002.239a kriyāguṇānāṃ sarveṣām idam ākhyānam āśrayaḥ 01,002.239c indriyāṇāṃ samastānāṃ citrā iva manaḥkriyāḥ 01,002.240a anāśrityaitad ākhyānaṃ kathā bhuvi na vidyate 01,002.240c āhāram anapāśritya śarīrasyeva dhāraṇam 01,002.241a idaṃ sarvaiḥ kavivarair ākhyānam upajīvyate 01,002.241c udayaprepsubhir bhṛtyair abhijāta iveśvaraḥ 01,002.241d*0187_01 asya kāvyasya kavayo na samarthā viśeṣaṇe 01,002.241d*0187_02 sādhor iva gṛhasthasya śeṣās traya ivāśramāḥ 01,002.241d*0188_01 dharme matir bhavatu vaḥ satatotthitānāṃ 01,002.241d*0188_02 sa hy eka eva paralokagatasya bandhuḥ 01,002.241d*0188_03 arthāḥ striyaś ca nipuṇair api sevyamānā 01,002.241d*0188_04 naivātmabhāvam upayānti na ca sthiratvam 01,002.242a dvaipāyanauṣṭhapuṭaniḥsṛtam aprameyaṃ; puṇyaṃ pavitram atha pāpaharaṃ śivaṃ ca 01,002.242c yo bhārataṃ samadhigacchati vācyamānaṃ; kiṃ tasya puṣkarajalair abhiṣecanena 01,002.242d*0189_01 yad ahnā kurute pāpaṃ brāhmaṇas tv indriyaiś caran 01,002.242d*0189_02 mahābhāratam ākhyāya saṃdhyāṃ mucyati paścimām 01,002.242d*0190_01 yad rātrau kurute pāpaṃ karmaṇā manasā girā 01,002.242d*0190_02 mahābhāratam ākhyāya pūrvāṃ saṃdhyāṃ pramucyate 01,002.242d*0191_01 yo gośataṃ kanakaśṛṅgamayaṃ dadāti 01,002.242d*0191_02 viprāya vedaviduṣe ca bahuśrutāya 01,002.242d*0191_03 puṇyāṃ ca bhāratakathāṃ śṛṇuyāc ca nityaṃ 01,002.242d*0191_04 tulyaṃ phalaṃ bhavati tasya ca tasya caiva 01,002.243a ākhyānaṃ tad idam anuttamaṃ mahārthaṃ; vinyastaṃ mahad iha parvasaṃgraheṇa 01,002.243c śrutvādau bhavati nṛṇāṃ sukhāvagāhaṃ; vistīrṇaṃ lavaṇajalaṃ yathā plavena 01,003.001 sūta uvāca 01,003.001A janamejayaḥ pārikṣitaḥ saha bhrātṛbhiḥ kurukṣetre dīrghasatram upāste 01,003.001B tasya bhrātaras trayaḥ śrutasena ugraseno bhīmasena iti 01,003.002A teṣu tat satram upāsīneṣu tatra śvābhyāgacchat sārameyaḥ 01,003.002B sa janamejayasya bhrātṛbhir abhihato rorūyamāṇo mātuḥ samīpam upāgacchat 01,003.003A taṃ mātā rorūyamāṇam uvāca 01,003.003B kiṃ rodiṣi 01,003.003C kenāsy abhihata iti 01,003.004A sa evam ukto mātaraṃ pratyuvāca 01,003.004B janamejayasya bhrātṛbhir abhihato 'smīti 01,003.005A taṃ mātā pratyuvāca 01,003.005B vyaktaṃ tvayā tatrāparāddhaṃ yenāsy abhihata iti 01,003.006A sa tāṃ punar uvāca 01,003.006B nāparādhyāmi kiṃ cit 01,003.006C nāvekṣe havīṃṣi nāvaliha iti 01,003.007A tac chrutvā tasya mātā saramā putraśokārtā tat satram upāgacchad yatra sa janamejayaḥ saha bhrātṛbhir dīrghasatram upāste 01,003.008*0192_01 na kiṃ cid uktavantas te | sā tān uvāca | 01,003.008A sa tayā kruddhayā tatroktaḥ 01,003.008B ayaṃ me putro na kiṃ cid aparādhyati 01,003.008C kimartham abhihata iti 01,003.008D yasmāc cāyam abhihato 'napakārī tasmād adṛṣṭaṃ tvāṃ bhayam āgamiṣyatīti 01,003.009A sa janamejaya evam ukto devaśunyā saramayā dṛḍhaṃ saṃbhrānto viṣaṇṇaś cāsīt 01,003.010A sa tasmin satre samāpte hāstinapuraṃ pratyetya purohitam anurūpam anvicchamānaḥ paraṃ yatnam akarod yo me pāpakṛtyāṃ śamayed iti 01,003.011A sa kadā cin mṛgayāṃ yātaḥ pārikṣito janamejayaḥ kasmiṃś cit svaviṣayoddeśe āśramam apaśyat 01,003.012A tatra kaś cid ṛṣir āsāṃ cakre śrutaśravā nāma 01,003.012B tasyābhimataḥ putra āste somaśravā nāma 01,003.013A tasya taṃ putram abhigamya janamejayaḥ pārikṣitaḥ paurohityāya vavre 01,003.014A sa namaskṛtya tam ṛṣim uvāca 01,003.014B bhagavann ayaṃ tava putro mama purohito 'stv iti 01,003.015A sa evam uktaḥ pratyuvāca 01,003.015B bho janamejaya putro 'yaṃ mama sarpyāṃ jātaḥ 01,003.015C mahātapasvī svādhyāyasaṃpanno mattapovīryasaṃbhṛto macchukraṃ pītavatyās tasyāḥ kukṣau saṃvṛddhaḥ 01,003.015D samartho 'yaṃ bhavataḥ sarvāḥ pāpakṛtyāḥ śamayitum antareṇa mahādevakṛtyām 01,003.015E asya tv ekam upāṃśuvratam 01,003.015F yad enaṃ kaś cid brāhmaṇaḥ kaṃ cid artham abhiyācet taṃ tasmai dadyād ayam 01,003.015G yady etad utsahase tato nayasvainam iti 01,003.016A tenaivam utko janamejayas taṃ pratyuvāca 01,003.016B bhagavaṃs tathā bhaviṣyatīti 01,003.017A sa taṃ purohitam upādāyopāvṛtto bhrātṝn uvāca 01,003.017B mayāyaṃ vṛta upādhyāyaḥ 01,003.017C yad ayaṃ brūyāt tat kāryam avicārayadbhir iti 01,003.018A tenaivam uktā bhrātaras tasya tathā cakruḥ 01,003.018B sa tathā bhrātṝn saṃdiśya takṣaśilāṃ pratyabhipratasthe 01,003.018C taṃ ca deśaṃ vaśe sthāpayām āsa 01,003.019A etasminn antare kaś cid ṛṣir dhaumyo nāmāyodaḥ 01,003.019B tasya śiṣyās trayo babhūvur upamanyur āruṇir vedaś ceti 01,003.020A sa ekaṃ śiṣyam āruṇiṃ pāñcālyaṃ preṣayām āsa 01,003.020B gaccha kedārakhaṇḍaṃ badhāneti 01,003.021A sa upādhyāyena saṃdiṣṭa āruṇiḥ pāñcālyas tatra gatvā tat kedārakhaṇḍaṃ baddhuṃ nāśaknot 01,003.022A sa kliśyamāno 'paśyad upāyam 01,003.022B bhavatv evaṃ kariṣyāmīti 01,003.023A sa tatra saṃviveśa kedārakhaṇḍe 01,003.023B śayāne tasmiṃs tad udakaṃ tasthau 01,003.024A tataḥ kadā cid upādhyāya āyodo dhaumyaḥ śiṣyān apṛcchat 01,003.024B kva āruṇiḥ pāñcālyo gata iti 01,003.025A te pratyūcuḥ 01,003.025B bhagavataiva preṣito gaccha kedārakhaṇḍaṃ badhāneti 01,003.026A sa evam uktas tāñ śiṣyān pratyuvāca 01,003.026B tasmāt sarve tatra gacchāmo yatra sa iti 01,003.027A sa tatra gatvā tasyāhvānāya śabdaṃ cakāra 01,003.027B bho āruṇe pāñcālya kvāsi 01,003.027C vatsaihīti 01,003.028A sa tac chrutvā āruṇir upādhyāyavākyaṃ tasmāt kedārakhaṇḍāt sahasotthāya tam upādhyāyam upatasthe 01,003.028B provāca cainam 01,003.028C ayam asmy atra kedārakhaṇḍe niḥsaramāṇam udakam avāraṇīyaṃ saṃroddhuṃ saṃviṣṭo bhagavacchabdaṃ śrutvaiva sahasā vidārya kedārakhaṇḍaṃ bhavantam upasthitaḥ 01,003.028D tad abhivādaye bhagavantam 01,003.028E ājñāpayatu bhavān 01,003.028F kiṃ karavāṇīti 01,003.029A tam upādhyāyo 'bravīt 01,003.029B yasmād bhavān kedārakhaṇḍam avadāryotthitas tasmād bhavān uddālaka eva nāmnā bhaviṣyatīti 01,003.030A sa upādhyāyenānugṛhītaḥ 01,003.030B yasmāt tvayā madvaco 'nuṣṭhitaṃ tasmāc chreyo 'vāpsyasīti 01,003.030C sarve ca te vedāḥ pratibhāsyanti sarvāṇi ca dharmaśāstrāṇīti 01,003.031A sa evam ukta upādhyāyeneṣṭaṃ deśaṃ jagāma 01,003.032A athāparaḥ śiṣyas tasyaivāyodasya dhaumyasyopamanyur nāma 01,003.033A tam upādhyāyaḥ preṣayām āsa 01,003.033B vatsopamanyo gā rakṣasveti 01,003.034A sa upādhyāyavacanād arakṣad gāḥ 01,003.034B sa cāhani gā rakṣitvā divasakṣaye 'bhyāgamyopādhyāyasyāgrataḥ sthitvā namaścakre 01,003.035A tam upādhyāyaḥ pīvānam apaśyat 01,003.035B uvāca cainam 01,003.035C vatsopamanyo kena vṛttiṃ kalpayasi 01,003.035D pīvān asi dṛḍham iti 01,003.036A sa upādhyāyaṃ pratyuvāca 01,003.036B bhaikṣeṇa vṛttiṃ kalpayāmīti 01,003.037*0193_01 sa tathety uktvā bhaikṣaṃ caritvopādhyāyāya nyavedayat | 01,003.037*0193_02 sa tasmād upādhyāyaḥ sarvam eva bhaikṣam agṛhṇāt | 01,003.037A tam upādhyāyaḥ pratyuvāca 01,003.037B mamānivedya bhaikṣaṃ nopayoktavyam iti 01,003.038A sa tathety uktvā punar arakṣad gāḥ 01,003.038B rakṣitvā cāgamya tathaivopādhyāyasyāgrataḥ sthitvā namaścakre 01,003.039A tam upādhyāyas tathāpi pīvānam eva dṛṣṭvovāca 01,003.039B vatsopamanyo sarvam aśeṣatas te bhaikṣaṃ gṛhṇāmi 01,003.039C kenedānīṃ vṛttiṃ kalpayasīti 01,003.040A sa evam ukta upādhyāyena pratyuvāca 01,003.040B bhagavate nivedya pūrvam aparaṃ carāmi 01,003.040C tena vṛttiṃ kalpayāmīti 01,003.041A tam upādhyāyaḥ pratyuvāca 01,003.041B naiṣā nyāyyā guruvṛttiḥ 01,003.041C anyeṣām api vṛttyuparodhaṃ karoṣy evaṃ vartamānaḥ 01,003.041D lubdho 'sīti 01,003.042A sa tathety uktvā gā arakṣat 01,003.042B rakṣitvā ca punar upādhyāyagṛham āgamyopādhyāyasyāgrataḥ sthitvā namaścakre 01,003.043A tam upādhyāyas tathāpi pīvānam eva dṛṣṭvā punar uvāca 01,003.043B ahaṃ te sarvaṃ bhaikṣaṃ gṛhṇāmi na cānyac carasi 01,003.043C pīvān asi 01,003.043D kena vṛttiṃ kalpayasīti 01,003.044A sa upādhyāyaṃ pratyuvāca 01,003.044B bho etāsāṃ gavāṃ payasā vṛttiṃ kalpayāmīti 01,003.045A tam upādhyāyaḥ pratyuvāca 01,003.045B naitan nyāyyaṃ paya upayoktuṃ bhavato mayānanujñātam iti 01,003.046A sa tatheti pratijñāya gā rakṣitvā punar upādhyāyagṛhān etya guror agrataḥ sthitvā namaścakre 01,003.047A tam upādhyāyaḥ pīvānam evāpaśyat 01,003.047B uvāca cainam 01,003.047C bhaikṣaṃ nāśnāsi na cānyac carasi 01,003.047D payo na pibasi 01,003.047E pīvān asi 01,003.047F kena vṛttiṃ kalpayasīti 01,003.048A sa evam ukta upādhyāyaṃ pratyuvāca 01,003.048B bhoḥ phenaṃ pibāmi yam ime vatsā mātṝṇāṃ stanaṃ pibanta udgirantīti 01,003.049A tam upādhyāyaḥ pratyuvāca 01,003.049B ete tvadanukampayā guṇavanto vatsāḥ prabhūtataraṃ phenam udgiranti 01,003.049C tad evam api vatsānāṃ vṛttyuparodhaṃ karoṣy evaṃ vartamānaḥ 01,003.049D phenam api bhavān na pātum arhatīti 01,003.050A sa tatheti pratijñāya nirāhāras tā gā arakṣat 01,003.050B tathā pratiṣiddho bhaikṣaṃ nāśnāti na cānyac carati 01,003.050C payo na pibati 01,003.050D phenaṃ nopayuṅkte 01,003.051A sa kadā cid araṇye kṣudhārto 'rkapatrāṇy abhakṣayat 01,003.052A sa tair arkapatrair bhakṣitaiḥ kṣārakaṭūṣṇavipākibhiś cakṣuṣy upahato 'ndho 'bhavat 01,003.052B so 'ndho 'pi caṅkramyamāṇaḥ kūpe 'patat 01,003.053*0194_01 nāyāty upamanyuḥ | ta ūcuḥ | vanaṃ gato gā rakṣitum iti | 01,003.053*0194_02 tān āha upādhyāyaḥ | 01,003.053A atha tasminn anāgacchaty upādhyāyaḥ śiṣyān avocat 01,003.053B mayopamanyuḥ sarvataḥ pratiṣiddhaḥ 01,003.053C sa niyataṃ kupitaḥ 01,003.053D tato nāgacchati ciragataś ceti 01,003.054A sa evam uktvā gatvāraṇyam upamanyor āhvānaṃ cakre 01,003.054B bho upamanyo kvāsi 01,003.054C vatsaihīti 01,003.055A sa tadāhvānam upādhyāyāc chrutvā pratyuvācoccaiḥ 01,003.055B ayam asmi bho upādhyāya kūpe patita iti 01,003.056A tam upādhyāyaḥ pratyuvāca 01,003.056B katham asi kūpe patita iti 01,003.057A sa taṃ pratyuvāca 01,003.057B arkapatrāṇi bhakṣayitvāndhībhūto 'smi 01,003.057C ataḥ kūpe patita iti 01,003.058A tam upādhyāyaḥ pratyuvāca 01,003.058B aśvinau stuhi 01,003.058C tau tvāṃ cakṣuṣmantaṃ kariṣyato devabhiṣajāv iti 01,003.059A sa evam ukta upādhyāyena stotuṃ pracakrame devāv aśvinau vāgbhir ṛgbhiḥ 01,003.060a pra pūrvagau pūrvajau citrabhānū; girā vā śaṃsāmi tapanāv anantau 01,003.060c divyau suparṇau virajau vimānāv; adhikṣiyantau bhuvanāni viśvā 01,003.061a hiraṇmayau śakunī sāṃparāyau; nāsatyadasrau sunasau vaijayantau 01,003.061c śukraṃ vayantau tarasā suvemāv; abhi vyayantāv asitaṃ vivasvat 01,003.062a grastāṃ suparṇasya balena vartikām; amuñcatām aśvinau saubhagāya 01,003.062c tāvat suvṛttāv anamanta māyayā; sattamā gā aruṇā udāvahan 01,003.063a ṣaṣṭiś ca gāvas triśatāś ca dhenava; ekaṃ vatsaṃ suvate taṃ duhanti 01,003.063c nānāgoṣṭhā vihitā ekadohanās; tāv aśvinau duhato gharmam ukthyam 01,003.064a ekāṃ nābhiṃ saptaśatā arāḥ śritāḥ; pradhiṣv anyā viṃśatir arpitā arāḥ 01,003.064c anemi cakraṃ parivartate 'jaraṃ; māyāśvinau samanakti carṣaṇī 01,003.065a ekaṃ cakraṃ vartate dvādaśāraṃ pradhi;ṣaṇṇābhim ekākṣam amṛtasya dhāraṇam 01,003.065c yasmin devā adhi viśve viṣaktās; tāv aśvinau muñcato mā viṣīdatam 01,003.066*0195_01 idaṃ vṛttam api varṣāsu bhūyas 01,003.066*0195_02 tirodhattām aśvinau dāsapatnīḥ 01,003.066*0195_03 bhittvā meghān aśivam udācarantaṃ 01,003.066*0195_04 yad vṛṣṭikarma prathitau balasya 01,003.066a aśvināv indram amṛtaṃ vṛttabhūyau; tirodhattām aśvinau dāsapatnī 01,003.066c bhittvā girim aśvinau gām udācarantau; tadvṛṣṭamahnā prathitā valasya 01,003.067a yuvāṃ diśo janayatho daśāgre; samānaṃ mūrdhni rathayā viyanti 01,003.067c tāsāṃ yātam ṛṣayo 'nuprayānti; devā manuṣyāḥ kṣitim ācaranti 01,003.068a yuvāṃ varṇān vikurutho viśvarūpāṃs; te 'dhikṣiyanti bhuvanāni viśvā 01,003.068c te bhānavo 'py anusṛtāś caranti; devā manuṣyāḥ kṣitim ācaranti 01,003.069a tau nāsatyāv aśvināv āmahe vāṃ; srajaṃ ca yāṃ bibhṛthaḥ puṣkarasya 01,003.069c tau nāsatyāv amṛtāvṛtāvṛdhāv; ṛte devās tat prapadena sūte 01,003.070*0196_01 stotuṃ na śaknomi guṇair bhavantau 01,003.070*0196_02 cakṣurvihīnaḥ pathi saṃpramūḍhaḥ 01,003.070*0196_03 durge 'ham asmin patito 'smi kūpe 01,003.070*0196_04 yuvāṃ śaraṇyau śaraṇaṃ prapadye 01,003.070a mukhena garbhaṃ labhatāṃ yuvānau; gatāsur etat prapadena sūte 01,003.070c sadyo jāto mātaram atti garbhas; tāv aśvinau muñcatho jīvase gāḥ 01,003.071A evaṃ tenābhiṣṭutāv aśvināv ājagmatuḥ 01,003.071B āhatuś cainam 01,003.071C prītau svaḥ 01,003.071D eṣa te 'pūpaḥ 01,003.071E aśānainam iti 01,003.072A sa evam uktaḥ pratyuvāca 01,003.072B nānṛtam ūcatur bhavantau 01,003.072C na tv aham etam apūpam upayoktum utsahe anivedya gurava iti 01,003.073A tatas tam aśvināv ūcatuḥ 01,003.073B āvābhyāṃ purastād bhavata upādhyāyenaivam evābhiṣṭutābhyām apūpaḥ prītābhyāṃ dattaḥ 01,003.073C upayuktaś ca sa tenānivedya gurave 01,003.073D tvam api tathaiva kuruṣva yathā kṛtam upādhyāyeneti 01,003.074A sa evam uktaḥ punar eva pratyuvācaitau 01,003.074B pratyanunaye bhavantāv aśvinau 01,003.074C notsahe 'ham anivedyopādhyāyāyopayoktum iti 01,003.075A tam aśvināv āhatuḥ 01,003.075B prītau svas tavānayā guruvṛttyā 01,003.075C upādhyāyasya te kārṣṇāyasā dantāḥ 01,003.075D bhavato hiraṇmayā bhaviṣyanti 01,003.075E cakṣuṣmāṃś ca bhaviṣyasi 01,003.075F śreyaś cāvāpsyasīti 01,003.076A sa evam ukto 'śvibhyāṃ labdhacakṣur upādhyāyasakāśam āgamyopādhyāyam abhivādyācacakṣe 01,003.076B sa cāsya prītimān abhūt 01,003.077A āha cainam 01,003.077B yathāśvināv āhatus tathā tvaṃ śreyo 'vāpsyasīti 01,003.077C sarve ca te vedāḥ pratibhāsyantīti 01,003.078A eṣā tasyāpi parīkṣopamanyoḥ 01,003.079A athāparaḥ śiṣyas tasyaivāyodasya dhaumyasya vedo nāma 01,003.080A tam upādhyāyaḥ saṃdideśa 01,003.080B vatsa veda ihāsyatām 01,003.080C bhavatā madgṛhe kaṃ cit kālaṃ śuśrūṣamāṇena bhavitavyam 01,003.080D śreyas te bhaviṣyatīti 01,003.081A sa tathety uktvā gurukule dīrghakālaṃ guruśuśrūṣaṇaparo 'vasat 01,003.081B gaur iva nityaṃ guruṣu dhūrṣu niyujyamānaḥ śītoṣṇakṣuttṛṣṇāduḥkhasahaḥ sarvatrāpratikūlaḥ 01,003.082A tasya mahatā kālena guruḥ paritoṣaṃ jagāma 01,003.082B tatparitoṣāc ca śreyaḥ sarvajñatāṃ cāvāpa 01,003.082C eṣā tasyāpi parīkṣā vedasya 01,003.083A sa upādhyāyenānujñātaḥ samāvṛttas tasmād gurukulavāsād gṛhāśramaṃ pratyapadyata 01,003.083B tasyāpi svagṛhe vasatas trayaḥ śiṣyā babhūvuḥ 01,003.084A sa śiṣyān na kiṃ cid uvāca 01,003.084B karma vā kriyatāṃ guruśuśrūṣā veti 01,003.084C duḥkhābhijño hi gurukulavāsasya śiṣyān parikleśena yojayituṃ neyeṣa 01,003.085A atha kasya cit kālasya vedaṃ brāhmaṇaṃ janamejayaḥ pauṣyaś ca kṣatriyāv upetyopādhyāyaṃ varayāṃ cakratuḥ 01,003.086A sa kadā cid yājyakāryeṇābhiprasthita uttaṅkaṃ nāma śiṣyaṃ niyojayām āsa 01,003.086B bho uttaṅka yat kiṃ cid asmadgṛhe parihīyate tad icchāmy aham aparihīṇaṃ bhavatā kriyamāṇam iti 01,003.087A sa evaṃ pratisamādiśyottaṅkaṃ vedaḥ pravāsaṃ jagāma 01,003.088A athottaṅko guruśuśrūṣur guruniyogam anutiṣṭhamānas tatra gurukule vasati sma 01,003.089A sa vasaṃs tatropādhyāyastrībhiḥ sahitābhir āhūyoktaḥ 01,003.089B upādhyāyinī te ṛtumatī 01,003.089C upādhyāyaś ca proṣitaḥ 01,003.089D asyā yathāyam ṛtur vandhyo na bhavati tathā kriyatām 01,003.089E etad viṣīdatīti 01,003.090*0197_01 tasya strīvākyaṃ na kāryam iti dharmalopabhayād evam avadat | 01,003.090A sa evam uktas tāḥ striyaḥ pratyuvāca 01,003.090B na mayā strīṇāṃ vacanād idam akāryaṃ kāryam 01,003.090C na hy aham upādhyāyena saṃdiṣṭaḥ 01,003.090D akāryam api tvayā kāryam iti 01,003.091A tasya punar upādhyāyaḥ kālāntareṇa gṛhān upajagāma tasmāt pravāsāt 01,003.091B sa tadvṛttaṃ tasyāśeṣam upalabhya prītimān abhūt 01,003.092*0198_01 sa uvāca | sarvaṃ kṛtam iti | upādhyāyaḥ pratyuvāca | 01,003.092A uvāca cainam 01,003.092B vatsottaṅka kiṃ te priyaṃ karavāṇīti 01,003.092C dharmato hi śuśrūṣito 'smi bhavatā 01,003.092D tena prītiḥ paraspareṇa nau saṃvṛddhā 01,003.092E tad anujāne bhavantam 01,003.092F sarvām eva siddhiṃ prāpsyasi 01,003.092G gamyatām iti 01,003.093A sa evam uktaḥ pratyuvāca 01,003.093B kiṃ te priyaṃ karavāṇīti 01,003.093C evaṃ hy āhuḥ 01,003.094A yaś cādharmeṇa vibrūyād yaś cādharmeṇa pṛcchati 01,003.095A tayor anyataraḥ praiti vidveṣaṃ cādhigacchati 01,003.095B so 'ham anujñāto bhavatā icchāmīṣṭaṃ te gurvartham upahartum iti 01,003.096A tenaivam ukta upādhyāyaḥ pratyuvāca 01,003.096B vatsottaṅka uṣyatāṃ tāvad iti 01,003.097A sa kadā cit tam upādhyāyam āhottaṅkaḥ 01,003.097B ājñāpayatu bhavān 01,003.097C kiṃ te priyam upaharāmi gurvartham iti 01,003.098*0199_01 tenaivam ukta upādhyāyaḥ pratyuvāca | kimartham upahareyam iti | 01,003.098A tam upādhyāyaḥ pratyuvāca 01,003.098B vatsottaṅka bahuśo māṃ codayasi gurvartham upahareyam iti 01,003.098C tad gaccha 01,003.098D enāṃ praviśyopādhyāyinīṃ pṛccha kim upaharāmīti 01,003.098E eṣā yad bravīti tad upaharasveti 01,003.099A sa evam ukta upādhyāyenopādhyāyinīm apṛcchat 01,003.099B bhavaty upādhyāyenāsmy anujñāto gṛhaṃ gantum 01,003.099C tad icchāmīṣṭaṃ te gurvartham upahṛtyānṛṇo gantum 01,003.099D tad ājñāpayatu bhavatī 01,003.099E kim upaharāmi gurvartham iti 01,003.100A saivam uktopādhyāyiny uttaṅkaṃ pratyuvāca 01,003.100B gaccha pauṣyaṃ rājānam 01,003.100C bhikṣasva tasya kṣatriyayā pinaddhe kuṇḍale 01,003.100D te ānayasva 01,003.100E itaś caturthe 'hani puṇyakaṃ bhavitā 01,003.100F tābhyām ābaddhābhyāṃ brāhmaṇān pariveṣṭum icchāmi 01,003.100G śobhamānā yathā tābhyāṃ kuṇḍalābhyāṃ tasminn ahani saṃpādayasva 01,003.100H śreyo hi te syāt kṣaṇaṃ kurvata iti 01,003.101A sa evam ukta upādhyāyinyā prātiṣṭhatottaṅkaḥ 01,003.101B sa pathi gacchann apaśyad ṛṣabham atipramāṇaṃ tam adhirūḍhaṃ ca puruṣam atipramāṇam eva 01,003.102A sa puruṣa uttaṅkam abhyabhāṣata 01,003.102B uttaṅkaitat purīṣam asya ṛṣabhasya bhakṣayasveti 01,003.103A sa evam ukto naicchat 01,003.104A tam āha puruṣo bhūyaḥ 01,003.104B bhakṣayasvottaṅka 01,003.104C mā vicāraya 01,003.104D upādhyāyenāpi te bhakṣitaṃ pūrvam iti 01,003.105A sa evam ukto bāḍham ity uktvā tadā tad ṛṣabhasya purīṣaṃ mūtraṃ ca bhakṣayitvottaṅkaḥ pratasthe yatra sa kṣatriyaḥ pauṣyaḥ 01,003.106A tam upetyāpaśyad uttaṅka āsīnam 01,003.106B sa tam upetyāśīrbhir abhinandyovāca 01,003.106C arthī bhavantam upagato 'smīti 01,003.107A sa enam abhivādyovāca 01,003.107B bhagavan pauṣyaḥ khalv aham 01,003.107C kiṃ karavāṇīti 01,003.108A tam uvācottaṅkaḥ 01,003.108B gurvarthe kuṇḍalābhyām arthy āgato 'smīti ye te kṣatriyayā pinaddhe kuṇḍale te bhavān dātum arhatīti 01,003.109*0200_01 tasyās tat strīdhanaṃ iṃdreṇa yajñe tuṣṭena dattam āsīt | 01,003.109A taṃ pauṣyaḥ pratyuvāca 01,003.109B praviśyāntaḥpuraṃ kṣatriyā yācyatām iti 01,003.110A sa tenaivam uktaḥ praviśyāntaḥpuraṃ kṣatriyāṃ nāpaśyat 01,003.111A sa pauṣyaṃ punar uvāca 01,003.111B na yuktaṃ bhavatā vayam anṛtenopacaritum 01,003.111C na hi te kṣatriyāntaḥpure saṃnihitā 01,003.111D naināṃ paśyāmīti 01,003.112A sa evam uktaḥ pauṣyas taṃ pratyuvāca 01,003.112B saṃprati bhavān ucchiṣṭaḥ 01,003.112C smara tāvat 01,003.112D na hi sā kṣatriyā ucchiṣṭenāśucinā vā śakyā draṣṭum 01,003.112E pativratātvād eṣā nāśucer darśanam upaitīti 01,003.113A athaivam ukta uttaṅkaḥ smṛtvovāca 01,003.113B asti khalu mayocchiṣṭenopaspṛṣṭaṃ śīghraṃ gacchatā ceti 01,003.114A taṃ pauṣyaḥ pratyuvāca 01,003.114B etat tad evaṃ hi 01,003.114C na gacchatopaspṛṣṭaṃ bhavati na sthiteneti 01,003.115A athottaṅkas tathety uktvā prāṅmukha upaviśya suprakṣālitapāṇipādavadano 'śabdābhir hṛdayaṃgamābhir adbhir upaspṛśya triḥ pītvā dviḥ parimṛjya khāny adbhir upaspṛśyāntaḥpuraṃ praviśya tāṃ kṣatriyām apaśyat 01,003.116A sā ca dṛṣṭvaivottaṅkam abhyutthāyābhivādyovāca 01,003.116B svāgataṃ te bhagavan 01,003.116C ājñāpaya kiṃ karavāṇīti 01,003.117A sa tām uvāca 01,003.117B ete kuṇḍale gurvarthaṃ me bhikṣite dātum arhasīti 01,003.118A sā prītā tena tasya sadbhāvena pātram ayam anatikramaṇīyaś ceti matvā te kuṇḍale avamucyāsmai prāyacchat 01,003.119A āha cainam 01,003.119B ete kuṇḍale takṣako nāgarājaḥ prārthayati 01,003.119C apramatto netum arhasīti 01,003.120A sa evam uktas tāṃ kṣatriyāṃ pratyuvāca 01,003.120B bhavati sunirvṛtā bhava 01,003.120C na māṃ śaktas takṣako nāgarājo dharṣayitum iti 01,003.121A sa evam uktvā tāṃ kṣatriyām āmantrya pauṣyasakāśam āgacchat 01,003.122A sa taṃ dṛṣṭvovāca 01,003.122B bhoḥ pauṣya prīto 'smīti 01,003.123A taṃ pauṣyaḥ pratyuvāca 01,003.123B bhagavaṃś cirasya pātram āsādyate 01,003.123C bhavāṃś ca guṇavān atithiḥ 01,003.123D tat kariṣye śrāddham 01,003.123E kṣaṇaḥ kriyatām iti 01,003.124A tam uttaṅkaḥ pratyuvāca 01,003.124B kṛtakṣaṇa evāsmi 01,003.124C śīghram icchāmi yathopapannam annam upahṛtaṃ bhavateti 01,003.125A sa tathety uktvā yathopapannenānnenainaṃ bhojayām āsa 01,003.126A athottaṅkaḥ śītam annaṃ sakeśaṃ dṛṣṭvā aśucy etad iti matvā pauṣyam uvāca 01,003.126B yasmān me aśucy annaṃ dadāsi tasmad andho bhaviṣyasīti 01,003.127*0201_01 tam uttaṅkaḥ pratyuvāca | na yuktaṃ bhavatānnam aśuci dattvā 01,003.127*0201_02 pratiśāpaṃ dātum | tasmād annam eva pratyakṣīkuru | 01,003.127A taṃ pauṣyaḥ pratyuvāca 01,003.127B yasmāt tvam apy aduṣṭam annaṃ dūṣayasi tasmād anapatyo bhaviṣyasīti 01,003.128A so 'tha pauṣyas tasyāśucibhāvam annasyāgamayām āsa 01,003.129A atha tadannaṃ muktakeśyā striyopahṛtaṃ sakeśam aśuci matvottaṅkaṃ prasādayām āsa 01,003.129B bhagavann ajñānād etad annaṃ sakeśam upahṛtaṃ śītaṃ ca 01,003.129C tat kṣāmaye bhavantam 01,003.129D na bhaveyam andha iti 01,003.130A tam uttaṅkaḥ pratyuvāca 01,003.130B na mṛṣā bravīmi 01,003.130C bhūtvā tvam andho nacirād anandho bhaviṣyasīti 01,003.130D mamāpi śāpo na bhaved bhavatā datta iti 01,003.131A taṃ pauṣyaḥ pratyuvāca 01,003.131B nāhaṃ śaktaḥ śāpaṃ pratyādātum 01,003.131C na hi me manyur adyāpy upaśamaṃ gacchati 01,003.131D kiṃ caitad bhavatā na jñāyate yathā 01,003.132a nāvanītaṃ hṛdayaṃ brāhmaṇasya; vāci kṣuro nihitas tīkṣṇadhāraḥ 01,003.132c viparītam etad ubhayaṃ kṣatriyasya; vāṅ nāvanītī hṛdayaṃ tīkṣṇadhāram 01,003.133*0202_01 mama śāpo bhaviṣyatīti | 01,003.133A iti 01,003.133B tad evaṃ gate na śakto 'haṃ tīkṣṇahṛdayatvāt taṃ śāpam anyathā kartum 01,003.133C gamyatām iti 01,003.134A tam uttaṅkaḥ pratyuvāca 01,003.134B bhavatāham annasyāśucibhāvam āgamayya pratyanunītaḥ 01,003.134C prāk ca te 'bhihitam 01,003.134D yasmād aduṣṭam annaṃ dūṣayasi tasmād anapatyo bhaviṣyasīti 01,003.134E duṣṭe cānne naiṣa mama śāpo bhaviṣyatīti 01,003.135A sādhayāmas tāvad ity uktvā prātiṣṭhatottaṅkas te kuṇḍale gṛhītvā 01,003.136A so 'paśyat pathi nagnaṃ śramaṇam āgacchantaṃ muhur muhur dṛśyamānam adṛśyamānaṃ ca 01,003.136B athottaṅkas te kuṇḍale bhūmau nikṣipyodakārthaṃ pracakrame 01,003.137*0203_01 kṛtodakakāryaḥ śuciḥ prayato namo devebhyo gurubhyaś ca 01,003.137*0203_02 kṛtvā mahatā javena tam anvayāt | tasya takṣako dṛḍham āsannaḥ | 01,003.137*0203_03 sa taṃ jagrāha | 01,003.137A etasminn antare sa śramaṇas tvaramāṇa upasṛtya te kuṇḍale gṛhītvā prādravat 01,003.137B tam uttaṅko 'bhisṛtya jagrāha 01,003.137C sa tad rūpaṃ vihāya takṣakarūpaṃ kṛtvā sahasā dharaṇyāṃ vivṛtaṃ mahābilaṃ viveśa 01,003.138*0204_01 athottaṅkas tasyāḥ kṣatriyāyā vacaḥ smṛtvā taṃ takṣakam anvagacchat | 01,003.138*0204_02 sa tadbilaṃ daṇḍakāṣṭhena cakhāna | na cāśakat | taṃ 01,003.138*0204_03 kliśyamānam indro 'paśyat | sa vajraṃ preṣayām āsa | gacchāsya 01,003.138*0204_04 brāhmaṇasya sāhāyyaṃ kuruṣveti | atha vajro daṇḍakāṣṭham anupraviśya 01,003.138*0204_05 tadbilam adārayat | 01,003.138*0205_01 taṃ nāgalokam aparyantam anekavidhaprāsādaharmyavalabhīniryūhaśatasaṃkulam 01,003.138*0205_02 uccāvacakrīḍāścaryasthānāvakīrṇam apaśyat | sa tatra | 01,003.138A praviśya ca nāgalokaṃ svabhavanam agacchat 01,003.138B tam uttaṅko 'nvāviveśa tenaiva bilena 01,003.138C praviśya ca nāgān astuvad ebhiḥ ślokaiḥ 01,003.139a ya airāvatarājānaḥ sarpāḥ samitiśobhanāḥ 01,003.139c varṣanta iva jīmūtāḥ savidyutpavaneritāḥ 01,003.140a surūpāś ca virūpāś ca tathā kalmāṣakuṇḍalāḥ 01,003.140c ādityavan nākapṛṣṭhe rejur airāvatodbhavāḥ 01,003.141*0206_01 tatrasthān api saṃstaumi mahataḥ pannagān aham | 01,003.141a bahūni nāgavartmāni gaṅgāyās tīra uttare 01,003.141c icchet ko 'rkāṃśusenāyāṃ cartum airāvataṃ vinā 01,003.142a śatāny aśītir aṣṭau ca sahasrāṇi ca viṃśatiḥ 01,003.142c sarpāṇāṃ pragrahā yānti dhṛtarāṣṭro yad ejati 01,003.143a ye cainam upasarpanti ye ca dūraṃ paraṃ gatāḥ 01,003.143c aham airāvatajyeṣṭhabhrātṛbhyo 'karavaṃ namaḥ 01,003.144a yasya vāsaḥ kurukṣetre khāṇḍave cābhavat sadā 01,003.144c taṃ kādraveyam astauṣaṃ kuṇḍalārthāya takṣakam 01,003.145*0207_01 nadīṃ mandākinīṃ ramyāṃ prasannasalilām anu | 01,003.145a takṣakaś cāśvasenaś ca nityaṃ sahacarāv ubhau 01,003.145c kurukṣetre nivasatāṃ nadīm ikṣumatīm anu 01,003.146*0208_01 evaṃ stutvā sa viprarṣir uttaṅko bhujagottamān 01,003.146*0208_02 naiva te kuṇḍale lebhe tataś cintām upāgamat 01,003.146*0209_01 nāgarājāya mukhyāya kuṇḍale āpnuyāṃ yathā 01,003.146a jaghanyajas takṣakasya śrutaseneti yaḥ śrutaḥ 01,003.146c avasadyo mahad dyumni prārthayan nāgamukhyatām 01,003.146e karavāṇi sadā cāhaṃ namas tasmai mahātmane 01,003.147*0210_01 tadā vai cintayām āsa upādhyāyyā yad īritam 01,003.147*0210_02 kāle ca samatikrānte śāpaṃ dāsyati manyunā 01,003.147A evaṃ stuvann api nāgān yadā te kuṇḍale nālabhad athāpaśyat striyau tantre adhiropya paṭaṃ vayantyau 01,003.148A tasmiṃś ca tantre kṛṣṇāḥ sitāś ca tantavaḥ 01,003.148B cakraṃ cāpaśyat ṣaḍbhiḥ kumāraiḥ parivartyamānam 01,003.148C puruṣaṃ cāpaśyad darśanīyam 01,003.149A sa tān sarvāṃs tuṣṭāva ebhir mantravādaślokaiḥ 01,003.150a trīṇy arpitāny atra śatāni madhye; ṣaṣṭiś ca nityaṃ carati dhruve 'smin 01,003.150c cakre caturviṃśatiparvayoge; ṣaḍ yat kumārāḥ parivartayanti 01,003.151a tantraṃ cedaṃ viśvarūpaṃ yuvatyau; vayatas tantūn satataṃ vartayantyau 01,003.151c kṛṣṇān sitāṃś caiva vivartayantyau; bhūtāny ajasraṃ bhuvanāni caiva 01,003.152a vajrasya bhartā bhuvanasya goptā; vṛtrasya hantā namucer nihantā 01,003.152c kṛṣṇe vasāno vasane mahātmā; satyānṛte yo vivinakti loke 01,003.153a yo vājinaṃ garbham apāṃ purāṇaṃ; vaiśvānaraṃ vāhanam abhyupetaḥ 01,003.153c namaḥ sadāsmai jagadīśvarāya; lokatrayeśāya puraṃdarāya 01,003.154A tataḥ sa enaṃ puruṣaḥ prāha 01,003.154B prīto 'smi te 'ham anena stotreṇa 01,003.154C kiṃ te priyaṃ karavāṇīti 01,003.155A sa tam uvāca 01,003.155B nāgā me vaśam īyur iti 01,003.156A sa enaṃ puruṣaḥ punar uvāca 01,003.156B etam aśvam apāne dhamasveti 01,003.157A sa tam aśvam apāne 'dhamat 01,003.157B athāśvād dhamyamānāt sarvasrotobhyaḥ sadhūmā arciṣo 'gner niṣpetuḥ 01,003.158A tābhir nāgaloko dhūpitaḥ 01,003.159A atha sasaṃbhramas takṣako 'gnitejobhayaviṣaṇṇas te kuṇḍale gṛhītvā sahasā svabhavanān niṣkramyottaṅkam uvāca 01,003.159B ete kuṇḍale pratigṛhṇātu bhavān iti 01,003.160A sa te pratijagrāhottaṅkaḥ 01,003.160B kuṇḍale pratigṛhyācintayat 01,003.160C adya tat puṇyakam upādhyāyinyāḥ 01,003.160D dūraṃ cāham abhyāgataḥ 01,003.160E kathaṃ nu khalu saṃbhāvayeyam iti 01,003.161A tata enaṃ cintayānam eva sa puruṣa uvāca 01,003.161B uttaṅka enam aśvam adhiroha 01,003.161C eṣa tvāṃ kṣaṇād evopādhyāyakulaṃ prāpayiṣyatīti 01,003.162A sa tathety uktvā tam aśvam adhiruhya pratyājagāmopādhyāyakulam 01,003.162B upādhyāyinī ca snātā keśān āvapayanty upaviṣṭottaṅko nāgacchatīti śāpāyāsya mano dadhe 01,003.163A athottaṅkaḥ praviśya upādhyāyinīm abhyavādayat 01,003.163B te cāsyai kuṇḍale prāyacchat 01,003.164A sā cainaṃ pratyuvāca 01,003.164B uttaṅka deśe kāle 'bhyāgataḥ 01,003.164C svāgataṃ te vatsa 01,003.164D manāg asi mayā na śaptaḥ 01,003.164E śreyas tavopasthitam 01,003.164F siddhim āpnuhīti 01,003.165A athottaṅka upādhyāyam abhyavādayat 01,003.165B tam upādhyāyaḥ pratyuvāca 01,003.165C vatsottaṅka svāgataṃ te 01,003.165D kiṃ ciraṃ kṛtam iti 01,003.166A tam uttaṅka upādhyāyaṃ pratyuvāca 01,003.166B bhos takṣakeṇa nāgarājena vighnaḥ kṛto 'smin karmaṇi 01,003.166C tenāsmi nāgalokaṃ nītaḥ 01,003.167A tatra ca mayā dṛṣṭe striyau tantre 'dhiropya paṭaṃ vayantyau 01,003.167B tasmiṃś ca tantre kṛṣṇāḥ sitāś ca tantavaḥ 01,003.167C kiṃ tat 01,003.168A tatra ca mayā cakraṃ dṛṣṭaṃ dvādaśāram 01,003.168B ṣaṭ cainaṃ kumārāḥ parivartayanti 01,003.168C tad api kim 01,003.169A puruṣaś cāpi mayā dṛṣṭaḥ 01,003.169B sa punaḥ kaḥ 01,003.170A aśvaś cātipramāṇayuktaḥ 01,003.170B sa cāpi kaḥ 01,003.171A pathi gacchatā mayā ṛṣabho dṛṣṭaḥ 01,003.171B taṃ ca puruṣo 'dhirūḍhaḥ 01,003.171C tenāsmi sopacāram uktaḥ 01,003.171D uttaṅkāsya ṛṣabhasya purīṣaṃ bhakṣaya 01,003.171E upādhyāyenāpi te bhakṣitam iti 01,003.171F tatas tadvacanān mayā tadṛṣabhasya purīṣam upayuktam 01,003.171G tad icchāmi bhavatopadiṣṭaṃ kiṃ tad iti 01,003.172A tenaivam ukta upādhyāyaḥ pratyuvāca 01,003.172B ye te striyau dhātā vidhātā ca 01,003.172C ye ca te kṛṣṇāḥ sitāś ca tantavas te rātryahanī 01,003.173*0211_01 dvādaśāraṃ dvādaśa māsāḥ | 01,003.173A yad api tac cakraṃ dvādaśāraṃ ṣaṭ kumārāḥ parivartayanti te ṛtavaḥ ṣaṭ saṃvatsaraś cakram 01,003.173B yaḥ puruṣaḥ sa parjanyaḥ 01,003.173C yo 'śvaḥ so 'gniḥ 01,003.174A ya ṛṣabhas tvayā pathi gacchatā dṛṣṭaḥ sa airāvato nāgarājaḥ 01,003.174B yaś cainam adhirūḍhaḥ sa indraḥ 01,003.174C yad api te purīṣaṃ bhakṣitaṃ tasya ṛṣabhasya tad amṛtam 01,003.175A tena khalv asi na vyāpannas tasmin nāgabhavane 01,003.175B sa cāpi mama sakhā indraḥ 01,003.176A tadanugrahāt kuṇḍale gṛhītvā punar abhyāgato 'si 01,003.176B tat saumya gamyatām 01,003.176C anujāne bhavantam 01,003.176D śreyo 'vāpsyasīti 01,003.177A sa upādhyāyenānujñāta uttaṅkaḥ kruddhas takṣakasya praticikīrṣamāṇo hāstinapuraṃ pratasthe 01,003.178a sa hāstinapuraṃ prāpya nacirād dvijasattamaḥ 01,003.178c samāgacchata rājānam uttaṅko janamejayam 01,003.179a purā takṣaśilātas taṃ nivṛttam aparājitam 01,003.179c samyag vijayinaṃ dṛṣṭvā samantān mantribhir vṛtam 01,003.180a tasmai jayāśiṣaḥ pūrvaṃ yathānyāyaṃ prayujya saḥ 01,003.180c uvācainaṃ vacaḥ kāle śabdasaṃpannayā girā 01,003.181a anyasmin karaṇīye tvaṃ kārye pārthivasattama 01,003.181c bālyād ivānyad eva tvaṃ kuruṣe nṛpasattama 01,003.182a evam uktas tu vipreṇa sa rājā pratyuvāca ha 01,003.182c janamejayaḥ prasannātmā samyak saṃpūjya taṃ munim 01,003.183a āsāṃ prajānāṃ paripālanena; svaṃ kṣatradharmaṃ paripālayāmi 01,003.183c prabrūhi vā kiṃ kriyatāṃ dvijendra; śuśrūṣur asmy adya vacas tvadīyam 01,003.184a sa evam uktas tu nṛpottamena; dvijottamaḥ puṇyakṛtāṃ variṣṭhaḥ 01,003.184c uvāca rājānam adīnasattvaṃ; svam eva kāryaṃ nṛpateś ca yat tat 01,003.185a takṣakeṇa narendrendra yena te hiṃsitaḥ pitā 01,003.185c tasmai pratikuruṣva tvaṃ pannagāya durātmane 01,003.186a kāryakālaṃ ca manye 'haṃ vidhidṛṣṭasya karmaṇaḥ 01,003.186c tad gacchāpacitiṃ rājan pitus tasya mahātmanaḥ 01,003.187a tena hy anaparādhī sa daṣṭo duṣṭāntarātmanā 01,003.187c pañcatvam agamad rājā vajrāhata iva drumaḥ 01,003.188a baladarpasamutsiktas takṣakaḥ pannagādhamaḥ 01,003.188c akāryaṃ kṛtavān pāpo yo 'daśat pitaraṃ tava 01,003.189a rājarṣivaṃśagoptāram amarapratimaṃ nṛpam 01,003.189c jaghāna kāśyapaṃ caiva nyavartayata pāpakṛt 01,003.190a dagdhum arhasi taṃ pāpaṃ jvalite havyavāhane 01,003.190c sarpasatre mahārāja tvayi tad dhi vidhīyate 01,003.191a evaṃ pituś cāpacitiṃ gatavāṃs tvaṃ bhaviṣyasi 01,003.191c mama priyaṃ ca sumahat kṛtaṃ rājan bhaviṣyati 01,003.192a karmaṇaḥ pṛthivīpāla mama yena durātmanā 01,003.192c vighnaḥ kṛto mahārāja gurvarthaṃ carato 'nagha 01,003.193a etac chrutvā tu nṛpatis takṣakasya cukopa ha 01,003.193c uttaṅkavākyahaviṣā dīpto 'gnir haviṣā yathā 01,003.194a apṛcchac ca tadā rājā mantriṇaḥ svān suduḥkhitaḥ 01,003.194c uttaṅkasyaiva sāṃnidhye pituḥ svargagatiṃ prati 01,003.195*0212_01 pauṣye parvaṇi rājendra svasti vācya dvijān atha 01,003.195*0212_02 samāpte parvaṇi tadā svaśaktyā tarpayed dvijān 01,003.195a tadaiva hi sa rājendro duḥkhaśokāpluto 'bhavat 01,003.195c yadaiva pitaraṃ vṛttam uttaṅkād aśṛṇot tadā 01,004.001A lomaharṣaṇaputra ugraśravāḥ sūtaḥ paurāṇiko naimiṣāraṇye śaunakasya kulapater dvādaśavārṣike satre ṛṣīn abhyāgatān upatasthe 01,004.002*0213_01 mayodaṅkasya caritam aśeṣam uktam | janamejayasya sarpasatrasya 01,004.002*0213_02 nimittāntaram idam api | 01,004.002A paurāṇikaḥ purāṇe kṛtaśramaḥ sa tān kṛtāñjalir uvāca 01,004.002B kiṃ bhavantaḥ śrotum icchanti 01,004.002C kim ahaṃ bruvāṇīti 01,004.003A tam ṛṣaya ūcuḥ 01,004.003B paramaṃ lomaharṣaṇe prakṣyāmas tvāṃ vakṣyasi ca naḥ śuśrūṣatāṃ kathāyogam 01,004.003C tad bhagavāṃs tu tāvac chaunako 'gniśaraṇam adhyāste 01,004.004a yo 'sau divyāḥ kathā veda devatāsurasaṃkathāḥ 01,004.004c manuṣyoragagandharvakathā veda ca sarvaśaḥ 01,004.005a sa cāpy asmin makhe saute vidvān kulapatir dvijaḥ 01,004.005c dakṣo dhṛtavrato dhīmāñ śāstre cāraṇyake guruḥ 01,004.006a satyavādī śamaparas tapasvī niyatavrataḥ 01,004.006c sarveṣām eva no mānyaḥ sa tāvat pratipālyatām 01,004.007a tasminn adhyāsati gurāv āsanaṃ paramārcitam 01,004.007c tato vakṣyasi yat tvāṃ sa prakṣyati dvijasattamaḥ 01,004.008 sūta uvāca 01,004.008a evam astu gurau tasminn upaviṣṭe mahātmani 01,004.008c tena pṛṣṭaḥ kathāḥ puṇyā vakṣyāmi vividhāśrayāḥ 01,004.009a so 'tha viprarṣabhaḥ kāryaṃ kṛtvā sarvaṃ yathākramam 01,004.009c devān vāgbhiḥ pitṝn adbhis tarpayitvājagāma ha 01,004.010a yatra brahmarṣayaḥ siddhās ta āsīnā yatavratāḥ 01,004.010c yajñāyatanam āśritya sūtaputrapuraḥsarāḥ 01,004.011a ṛtvikṣv atha sadasyeṣu sa vai gṛhapatis tataḥ 01,004.011c upaviṣṭeṣūpaviṣṭaḥ śaunako 'thābravīd idam 01,005.001 śaunaka uvāca 01,005.001a purāṇam akhilaṃ tāta pitā te 'dhītavān purā 01,005.001b*0214_01 bhāratādhyayanaṃ sarvaṃ kṛṣṇadvaipāyanāt tadā 01,005.001c kaccit tvam api tat sarvam adhīṣe lomaharṣaṇe 01,005.002a purāṇe hi kathā divyā ādivaṃśāś ca dhīmatām 01,005.002c kathyante tāḥ purāsmābhiḥ śrutāḥ pūrvaṃ pitus tava 01,005.003a tatra vaṃśam ahaṃ pūrvaṃ śrotum icchāmi bhārgavam 01,005.003c kathayasva kathām etāṃ kalyāḥ sma śravaṇe tava 01,005.004 sūta uvāca 01,005.004a yad adhītaṃ purā samyag dvijaśreṣṭha mahātmabhiḥ 01,005.004c vaiśaṃpāyanaviprādyais taiś cāpi kathitaṃ purā 01,005.005a yad adhītaṃ ca pitrā me samyak caiva tato mayā 01,005.005c tat tāvac chṛṇu yo devaiḥ sendraiḥ sāgnimarudgaṇaiḥ 01,005.005e pūjitaḥ pravaro vaṃśo bhṛgūṇāṃ bhṛgunandana 01,005.006a imaṃ vaṃśam ahaṃ brahman bhārgavaṃ te mahāmune 01,005.006c nigadāmi kathāyuktaṃ purāṇāśrayasaṃyutam 01,005.006d*0215_01 śṛṇuṣvāvahito brahman purāṇe yac chrutaṃ mayā 01,005.006d*0216_01 bhṛgur maharṣir bhagavān brahmaṇā vai svayaṃbhuvā 01,005.006d*0216_02 varuṇasya kratau jātaḥ pāvakād iti naḥ śrutam 01,005.006d@006_0001 bhṛgor babhūvuḥ ṣaṭ putrās tapasā bhāvitātmanaḥ 01,005.006d@006_0002 kaviś ca cyavanaś caiva śaṅkhalaś ca mahātapāḥ 01,005.006d@006_0003 suraśmiḥ saptaraśmiś ca vitathaś ca mahātapāḥ 01,005.006d@006_0004 vītahavyasya tanayaḥ smṛto gṛtsamadaḥ prabhuḥ 01,005.006d@006_0005 gṛtsasyāpi sutas tv asya brahman sāvedaso 'bhavat 01,005.006d@006_0006 sāvedasya tu putro 'bhūd ūrvaḥ śrutavatāṃ varaḥ 01,005.006d@006_0007 ūrvasya tu vihavyo 'bhūd brahmasūnur mahātmanaḥ 01,005.006d@006_0008 vihavyasya tu dāyādo viharaḥ kīrtimān smṛtaḥ 01,005.006d@006_0009 viharasyātmavān putro vatsaś cādhirathaḥ smṛtaḥ 01,005.006d@006_0010 vatsasyāpi vinindas tu sūnur āsīn mahātapāḥ 01,005.006d@006_0011 bhṛgor vinindasya sutaḥ sadyo nāma babhūva ha 01,005.006d@006_0012 sadyasyāpy ātmajo brahman vitto nāma suvīryavān 01,005.006d@006_0013 vittasya tu mahātejā babhūva ca śrutaśravāḥ 01,005.006d@006_0014 śrutaśravasas tu sūnur babhūva tapavān prabho 01,005.006d@006_0015 tapasas tu mahātejāḥ prakāśas tanayo 'bhavat 01,005.006d@006_0016 ūrdhvaḥ prakāśasya suto brahmarṣir brahmavittamaḥ 01,005.006d@006_0017 brahmasṛṣṭo mato yena yena pūrvaṃ mahātmanā 01,005.006d@006_0018 ūrdhvasya caiva vāgindro vāgindro brahmavādinaḥ 01,005.006d@006_0019 ṛcīkas tasya tanayo brahmasūnur mahātapāḥ 01,005.006d@006_0020 jamadagniḥ sutas tasya jajñe janakasaṃnibhaḥ 01,005.006d@006_0021 jamadagnes tu vai pañca āsan putrā mahātmanaḥ 01,005.006d@006_0022 rumaṇvāṃś ca suṣeṇaś ca vasur viśvāvasus tathā 01,005.006d@006_0023 rāmas tasya jaghanyo 'bhūn mahāstro reṇukāsutaḥ 01,005.006d@006_0024 triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī yena niḥkṣatriyā kṛtā 01,005.007a bhṛgoḥ sudayitaḥ putraś cyavano nāma bhārgavaḥ 01,005.007c cyavanasyāpi dāyādaḥ pramatir nāma dhārmikaḥ 01,005.007e pramater apy abhūt putro ghṛtācyāṃ rurur ity uta 01,005.008a ruror api suto jajñe śunako vedapāragaḥ 01,005.008c pramadvarāyāṃ dharmātmā tava pūrvapitāmahāt 01,005.009a tapasvī ca yaśasvī ca śrutavān brahmavittamaḥ 01,005.009c dharmiṣṭhaḥ satyavādī ca niyato niyatendriyaḥ 01,005.010 śaunaka uvāca 01,005.010a sūtaputra yathā tasya bhārgavasya mahātmanaḥ 01,005.010c cyavanatvaṃ parikhyātaṃ tan mamācakṣva pṛcchataḥ 01,005.011 sūta uvāca 01,005.011a bhṛgoḥ sudayitā bhāryā pulomety abhiviśrutā 01,005.011c tasyāṃ garbhaḥ samabhavad bhṛgor vīryasamudbhavaḥ 01,005.012a tasmin garbhe saṃbhṛte 'tha pulomāyāṃ bhṛgūdvaha 01,005.012c samaye samaśīlinyāṃ dharmapatnyāṃ yaśasvinaḥ 01,005.013a abhiṣekāya niṣkrānte bhṛgau dharmabhṛtāṃ vare 01,005.013c āśramaṃ tasya rakṣo 'tha pulomābhyājagāma ha 01,005.014a taṃ praviśyāśramaṃ dṛṣṭvā bhṛgor bhāryām aninditām 01,005.014c hṛcchayena samāviṣṭo vicetāḥ samapadyata 01,005.015a abhyāgataṃ tu tad rakṣaḥ pulomā cārudarśanā 01,005.015c nyamantrayata vanyena phalamūlādinā tadā 01,005.016a tāṃ tu rakṣas tato brahman hṛcchayenābhipīḍitam 01,005.016c dṛṣṭvā hṛṣṭam abhūt tatra jihīrṣus tām aninditām 01,005.016d*0217_01 jātam ity abravīt kāryaṃ jihīrṣur muditaḥ śubhām 01,005.016d*0217_02 sā hi pūrvaṃ vṛtā tena pulomnā tu śucismitā 01,005.016d*0217_03 tāṃ tu prādāt pitā paścād bhṛgave śāstravat tadā 01,005.016d*0217_04 tasya tat kilbiṣaṃ nityaṃ hṛdi vartati bhārgava 01,005.016d*0217_05 idam antaram ity evaṃ hartuṃ cakre manas tadā 01,005.017a athāgniśaraṇe 'paśyaj jvalitaṃ jātavedasam 01,005.017c tam apṛcchat tato rakṣaḥ pāvakaṃ jvalitaṃ tadā 01,005.018a śaṃsa me kasya bhāryeyam agne pṛṣṭa ṛtena vai 01,005.018c satyas tvam asi satyaṃ me vada pāvaka pṛcchate 01,005.019a mayā hīyaṃ pūrvavṛtā bhāryārthe varavarṇinī 01,005.019c paścāt tv imāṃ pitā prādād bhṛgave 'nṛtakāriṇe 01,005.020a seyaṃ yadi varārohā bhṛgor bhāryā rahogatā 01,005.020c tathā satyaṃ samākhyāhi jihīrṣāmy āśramād imām 01,005.021a manyur hi hṛdayaṃ me 'dya pradahann iva tiṣṭhati 01,005.021c matpurvabhāryāṃ yad imāṃ bhṛguḥ prāpa sumadhyamām 01,005.021d*0218_01 asaṃmataṃ kṛtaṃ me 'dya hariṣyāmy āśramād imām 01,005.022a tad rakṣa evam āmantrya jvalitaṃ jātavedasam 01,005.022c śaṅkamāno bhṛgor bhāryāṃ punaḥ punar apṛcchata 01,005.023a tvam agne sarvabhūtānām antaś carasi nityadā 01,005.023c sākṣivat puṇyapāpeṣu satyaṃ brūhi kave vacaḥ 01,005.024a matpūrvabhāryāpahṛtā bhṛguṇānṛtakāriṇā 01,005.024c seyaṃ yadi tathā me tvaṃ satyam ākhyātum arhasi 01,005.025a śrutvā tvatto bhṛgor bhāryāṃ hariṣyāmy aham āśramāt 01,005.025c jātavedaḥ paśyatas te vada satyāṃ giraṃ mama 01,005.026a tasya tad vacanaṃ śrutvā saptārcir duḥkhito bhṛśam 01,005.026b*0219_01 satyaṃ vadāmi yadi me śāpaḥ syād brahmavittamāt 01,005.026b*0219_02 asatyaṃ ced ahaṃ brūve patiṣye narakān kramāt 01,005.026c bhīto 'nṛtāc ca śāpāc ca bhṛgor ity abravīc chanaiḥ 01,005.026d*0220=00 agnir uvāca 01,005.026d*0220_01 tvayā vṛtā pulomeyaṃ pūrvaṃ dānavanandana 01,005.026d*0220_02 kiṃ tv iyaṃ vidhinā pūrvaṃ mantravan na vṛtā tvayā 01,005.026d*0220_03 pitrā tu bhṛgave dattā pulomeyaṃ yaśasvinī 01,005.026d*0220_04 dadāti na pitā tubhyaṃ varalobhān mahāyaśāḥ 01,005.026d*0220_05 athemāṃ vedadṛṣṭena karmaṇā vidhipūrvakam 01,005.026d*0220_06 bhāryām ṛṣir bhṛguḥ prāpa māṃ puraskṛtya dānava 01,005.026d*0220_07 seyam ity avagacchāmi nānṛtaṃ vaktum utsahe 01,005.026d*0220_08 nānṛtaṃ hi sadā loke pūjyate dānavottama 01,006.001 sūta uvāca 01,006.001a agner atha vacaḥ śrutvā tad rakṣaḥ prajahāra tām 01,006.001c brahman varāharūpeṇa manomārutaraṃhasā 01,006.002a tataḥ sa garbho nivasan kukṣau bhṛgukulodvaha 01,006.002c roṣān mātuś cyutaḥ kukṣeś cyavanas tena so 'bhavat 01,006.003a taṃ dṛṣṭvā mātur udarāc cyutam ādityavarcasam 01,006.003c tad rakṣo bhasmasād bhūtaṃ papāta parimucya tām 01,006.004a sā tam ādāya suśroṇī sasāra bhṛgunandanam 01,006.004c cyavanaṃ bhārgavaṃ brahman pulomā duḥkhamūrcchitā 01,006.005a tāṃ dadarśa svayaṃ brahmā sarvalokapitāmahaḥ 01,006.005c rudatīṃ bāṣpapūrṇākṣīṃ bhṛgor bhāryām aninditām 01,006.005e sāntvayām āsa bhagavān vadhūṃ brahmā pitāmahaḥ 01,006.006a aśrubindūdbhavā tasyāḥ prāvartata mahānadī 01,006.006c anuvartatī sṛtiṃ tasyā bhṛgoḥ patnyā yaśasvinaḥ 01,006.007a tasyā mārgaṃ sṛtavatīṃ dṛṣṭvā tu saritaṃ tadā 01,006.007c nāma tasyās tadā nadyāś cakre lokapitāmahaḥ 01,006.007e vadhūsareti bhagavāṃś cyavanasyāśramaṃ prati 01,006.008a sa evaṃ cyavano jajñe bhṛgoḥ putraḥ pratāpavān 01,006.008c taṃ dadarśa pitā tatra cyavanaṃ tāṃ ca bhāminīm 01,006.009a sa pulomāṃ tato bhāryāṃ papraccha kupito bhṛguḥ 01,006.009c kenāsi rakṣase tasmai kathiteha jihīrṣave 01,006.009e na hi tvāṃ veda tad rakṣo madbhāryāṃ cāruhāsinīm 01,006.010a tat tvam ākhyāhi taṃ hy adya śaptum icchāmy ahaṃ ruṣā 01,006.010c bibheti ko na śāpān me kasya cāyaṃ vyatikramaḥ 01,006.011 pulomovāca 01,006.011a agninā bhagavaṃs tasmai rakṣase 'haṃ niveditā 01,006.011c tato mām anayad rakṣaḥ krośantīṃ kurarīm iva 01,006.012a sāhaṃ tava sutasyāsya tejasā parimokṣitā 01,006.012c bhasmībhūtaṃ ca tad rakṣo mām utsṛjya papāta vai 01,006.013 sūta uvāca 01,006.013a iti śrutvā pulomāyā bhṛguḥ paramamanyumān 01,006.013c śaśāpāgnim abhikruddhaḥ sarvabhakṣo bhaviṣyasi 01,007.001 sūta uvāca 01,007.001a śaptas tu bhṛguṇā vahniḥ kruddho vākyam athābravīt 01,007.001c kim idaṃ sāhasaṃ brahman kṛtavān asi sāṃpratam 01,007.002a dharme prayatamānasya satyaṃ ca vadataḥ samam 01,007.002c pṛṣṭo yad abruvaṃ satyaṃ vyabhicāro 'tra ko mama 01,007.003a pṛṣṭo hi sākṣī yaḥ sākṣyaṃ jānamāno 'nyathā vadet 01,007.003c sa pūrvān ātmanaḥ sapta kule hanyāt tathā parān 01,007.004a yaś ca kāryārthatattvajño jānamāno na bhāṣate 01,007.004c so 'pi tenaiva pāpena lipyate nātra saṃśayaḥ 01,007.005a śakto 'ham api śaptuṃ tvāṃ mānyās tu brāhmaṇā mama 01,007.005c jānato 'pi ca te vyaktaṃ kathayiṣye nibodha tat 01,007.006a yogena bahudhātmānaṃ kṛtvā tiṣṭhāmi mūrtiṣu 01,007.006c agnihotreṣu satreṣu kriyāsv atha makheṣu ca 01,007.007a vedoktena vidhānena mayi yad dhūyate haviḥ 01,007.007c devatāḥ pitaraś caiva tena tṛptā bhavanti vai 01,007.008a āpo devagaṇāḥ sarve āpaḥ pitṛgaṇās tathā 01,007.008c darśaś ca paurṇamāsaś ca devānāṃ pitṛbhiḥ saha 01,007.009a devatāḥ pitaras tasmāt pitaraś cāpi devatāḥ 01,007.009c ekībhūtāś ca pūjyante pṛthaktvena ca parvasu 01,007.010a devatāḥ pitaraś caiva juhvate mayi yat sadā 01,007.010c tridaśānāṃ pitṝṇāṃ ca mukham evam ahaṃ smṛtaḥ 01,007.011a amāvāsyāṃ ca pitaraḥ paurṇamāsyāṃ ca devatāḥ 01,007.011c manmukhenaiva hūyante bhuñjate ca hutaṃ haviḥ 01,007.011e sarvabhakṣaḥ kathaṃ teṣāṃ bhaviṣyāmi mukhaṃ tv aham 01,007.012a cintayitvā tato vahniś cakre saṃhāram ātmanaḥ 01,007.012c dvijānām agnihotreṣu yajñasatrakriyāsu ca 01,007.013a niroṃkāravaṣaṭkārāḥ svadhāsvāhāvivarjitāḥ 01,007.013c vināgninā prajāḥ sarvās tata āsan suduḥkhitāḥ 01,007.014a atharṣayaḥ samudvignā devān gatvābruvan vacaḥ 01,007.014c agnināśāt kriyābhraṃśād bhrāntā lokās trayo 'naghāḥ 01,007.014e vidhadhvam atra yat kāryaṃ na syāt kālātyayo yathā 01,007.015a atharṣayaś ca devāś ca brahmāṇam upagamya tu 01,007.015c agner āvedayañ śāpaṃ kriyāsaṃhāram eva ca 01,007.016a bhṛguṇā vai mahābhāga śapto 'gniḥ kāraṇāntare 01,007.016c kathaṃ devamukho bhūtvā yajñabhāgāgrabhuk tathā 01,007.016e hutabhuk sarvalokeṣu sarvabhakṣatvam eṣyati 01,007.017a śrutvā tu tad vacas teṣām agnim āhūya lokakṛt 01,007.017c uvāca vacanaṃ ślakṣṇaṃ bhūtabhāvanam avyayam 01,007.018a lokānām iha sarveṣāṃ tvaṃ kartā cānta eva ca 01,007.018c tvaṃ dhārayasi lokāṃs trīn kriyāṇāṃ ca pravartakaḥ 01,007.018e sa tathā kuru lokeśa nocchidyeran kriyā yathā 01,007.019a kasmād evaṃ vimūḍhas tvam īśvaraḥ san hutāśanaḥ 01,007.019c tvaṃ pavitraṃ yadā loke sarvabhūtagataś ca ha 01,007.020a na tvaṃ sarvaśarīreṇa sarvabhakṣatvam eṣyasi 01,007.020c upādāne 'rciṣo yās te sarvaṃ dhakṣyanti tāḥ śikhin 01,007.020d*0221_01 kravyādā ca tanur yā te sā sarvaṃ bhakṣayiṣyati 01,007.021a yathā sūryāṃśubhiḥ spṛṣṭaṃ sarvaṃ śuci vibhāvyate 01,007.021c tathā tvadarcirnirdagdhaṃ sarvaṃ śuci bhaviṣyati 01,007.022a tad agne tvaṃ mahat tejaḥ svaprabhāvād vinirgatam 01,007.022c svatejasaiva taṃ śāpaṃ kuru satyam ṛṣer vibho 01,007.022e devānāṃ cātmano bhāgaṃ gṛhāṇa tvaṃ mukhe hutam 01,007.023a evam astv iti taṃ vahniḥ pratyuvāca pitāmaham 01,007.023c jagāma śāsanaṃ kartuṃ devasya parameṣṭhinaḥ 01,007.024a devarṣayaś ca muditās tato jagmur yathāgatam 01,007.024c ṛṣayaś ca yathāpūrvaṃ kriyāḥ sarvāḥ pracakrire 01,007.025a divi devā mumudire bhūtasaṃghāś ca laukikāḥ 01,007.025c agniś ca paramāṃ prītim avāpa hatakalmaṣaḥ 01,007.025d*0222_01 evaṃ sa bhagavāñ śāpaṃ lebhe 'gnir bhṛgutaḥ purā 01,007.026a evam eṣa purāvṛtta itihāso 'gniśāpajaḥ 01,007.026c pulomasya vināśaś ca cyavanasya ca saṃbhavaḥ 01,008.001 sūta uvāca 01,008.001a sa cāpi cyavano brahman bhārgavo 'janayat sutam 01,008.001c sukanyāyāṃ mahātmānaṃ pramatiṃ dīptatejasam 01,008.002a pramatis tu ruruṃ nāma ghṛtācyāṃ samajījanat 01,008.002c ruruḥ pramadvarāyāṃ tu śunakaṃ samajījanat 01,008.002d*0223_01 śaunakas tu mahābhāgaḥ śunakasya suto 'bhavat 01,008.002d*0224_01 śaunakas tu mahāsattvaḥ sarvabhārgavanandanaḥ 01,008.002d*0224_02 jātas tapasi tīvre ca sthitaḥ sthirayaśās tataḥ 01,008.003a tasya brahman ruroḥ sarvaṃ caritaṃ bhūritejasaḥ 01,008.003c vistareṇa pravakṣyāmi tac chṛṇu tvam aśeṣataḥ 01,008.004a ṛṣir āsīn mahān pūrvaṃ tapovidyāsamanvitaḥ 01,008.004c sthūlakeśa iti khyātaḥ sarvabhūtahite rataḥ 01,008.005a etasminn eva kāle tu menakāyāṃ prajajñivān 01,008.005c gandharvarājo viprarṣe viśvāvasur iti śrutaḥ 01,008.006a athāpsarā menakā sā taṃ garbhaṃ bhṛgunandana 01,008.006c utsasarja yathākālaṃ sthūlakeśāśramaṃ prati 01,008.007a utsṛjya caiva taṃ garbhaṃ nadyās tīre jagāma ha 01,008.007b*0225_01 apsarā menakā brahman nirdayā nirapatrapā 01,008.007c kanyām amaragarbhābhāṃ jvalantīm iva ca śriyā 01,008.008a tāṃ dadarśa samutsṛṣṭāṃ nadītīre mahān ṛṣiḥ 01,008.008c sthūlakeśaḥ sa tejasvī vijane bandhuvarjitām 01,008.009a sa tāṃ dṛṣṭvā tadā kanyāṃ sthūlakeśo dvijottamaḥ 01,008.009c jagrāhātha muniśreṣṭhaḥ kṛpāviṣṭaḥ pupoṣa ca 01,008.009e vavṛdhe sā varārohā tasyāśramapade śubhā 01,008.009f*0226_01 jātakarma kriyāś cāsyā vidhipūrvaṃ yathākramam 01,008.009f*0226_02 sthūlakeśo mahābhāgaś cakāra sumahān ṛṣiḥ 01,008.010a pramadābhyo varā sā tu sarvarūpaguṇānvitā 01,008.010c tataḥ pramadvarety asyā nāma cakre mahān ṛṣiḥ 01,008.011a tām āśramapade tasya rurur dṛṣṭvā pramadvarām 01,008.011c babhūva kila dharmātmā madanānugatātmavān 01,008.012a pitaraṃ sakhibhiḥ so 'tha vācayām āsa bhārgavaḥ 01,008.012c pramatiś cābhyayāc chrutvā sthūlakeśaṃ yaśasvinam 01,008.012d*0227_01 yācayām āsa tāṃ kanyāṃ putrārthe varavarṇinīm 01,008.013a tataḥ prādāt pitā kanyāṃ rurave tāṃ pramadvarām 01,008.013c vivāhaṃ sthāpayitvāgre nakṣatre bhagadaivate 01,008.014a tataḥ katipayāhasya vivāhe samupasthite 01,008.014c sakhībhiḥ krīḍatī sārdhaṃ sā kanyā varavarṇinī 01,008.015a nāpaśyata prasuptaṃ vai bhujagaṃ tiryag āyatam 01,008.015c padā cainaṃ samākrāman mumūrṣuḥ kālacoditā 01,008.016a sa tasyāḥ saṃpramattāyāś coditaḥ kāladharmaṇā 01,008.016c viṣopaliptān daśanān bhṛśam aṅge nyapātayat 01,008.017a sā daṣṭā sahasā bhūmau patitā gatacetanā 01,008.017b*0228_01 vivarṇā vigataśrīkā bhraṣṭābharaṇacetanā 01,008.017b*0228_02 nirānandakarī teṣāṃ bandhūnāṃ muktamūrdhajā 01,008.017c vyasur aprekṣaṇīyāpi prekṣaṇīyatamākṛtiḥ 01,008.018a prasuptevābhavac cāpi bhuvi sarpaviṣārditā 01,008.018c bhūyo manoharatarā babhūva tanumadhyamā 01,008.019a dadarśa tāṃ pitā caiva te caivānye tapasvinaḥ 01,008.019c viceṣṭamānāṃ patitāṃ bhūtale padmavarcasam 01,008.020a tataḥ sarve dvijavarāḥ samājagmuḥ kṛpānvitāḥ 01,008.020c svastyātreyo mahājānuḥ kuśikaḥ śaṅkhamekhalaḥ 01,008.020d*0229_01 uddālakaḥ kaṭhaś caiva śvetaketus tathaiva ca 01,008.021a bhāradvājaḥ kauṇakutsa ārṣṭiṣeṇo 'tha gautamaḥ 01,008.021c pramatiḥ saha putreṇa tathānye vanavāsinaḥ 01,008.022a tāṃ te kanyāṃ vyasuṃ dṛṣṭvā bhujagasya viṣārditām 01,008.022c ruruduḥ kṛpayāviṣṭā rurus tv ārto bahir yayau 01,008.022d*0230_01 te ca sarve dvijaśreṣṭhās tatraivopāviśaṃs tadā 01,009.001 sūta uvāca 01,009.001a teṣu tatropaviṣṭeṣu brāhmaṇeṣu samantataḥ 01,009.001c ruruś cukrośa gahanaṃ vanaṃ gatvā suduḥkhitaḥ 01,009.002a śokenābhihataḥ so 'tha vilapan karuṇaṃ bahu 01,009.002c abravīd vacanaṃ śocan priyāṃ cintya pramadvarām 01,009.003a śete sā bhuvi tanvaṅgī mama śokavivardhinī 01,009.003b*0231_01 prāṇān apaharantīva pūrṇacandranibhānanā 01,009.003b*0231_02 yadi pīnāyataśroṇī padmapatranibhekṣaṇā 01,009.003b*0231_03 mumūrṣur api me prāṇān ādāyāśu gamiṣyati 01,009.003b*0231_04 pitṛmātṛsakhīnāṃ ca luptapiṇḍasya tasya me 01,009.003c bāndhavānāṃ ca sarveṣāṃ kiṃ nu duḥkham ataḥ param 01,009.004a yadi dattaṃ tapas taptaṃ guravo vā mayā yadi 01,009.004c samyag ārādhitās tena saṃjīvatu mama priyā 01,009.005a yathā janmaprabhṛti vai yatātmāhaṃ dhṛtavrataḥ 01,009.005c pramadvarā tathādyaiva samuttiṣṭhatu bhāminī 01,009.005d*0232_01 evaṃ lālapyatas tasya bhāryārthe duḥkhitasya ca 01,009.005d*0232_02 devadūtas tadābhyetya vākyam āha ruruṃ vane 01,009.005d*0233_01 kṛṣṇe viṣṇau hṛṣīkeśe lokeśe 'suravidviṣi 01,009.005d*0233_02 yadi me niścalā bhaktir mama jīvatu sā priyā 01,009.005d*0233_03 vilapyamāne tu rurau sarve devāḥ kṛpānvitāḥ 01,009.005d*0233_04 dūtaṃ prasthāpayām āsuḥ saṃdiśyāsya hitaṃ vacaḥ 01,009.005d*0233_05 sa dūtas tvarito 'bhyetya devānāṃ priyakṛc chuciḥ 01,009.005d*0233_06 uvāca devavacanaṃ rurum ābhāṣya duḥkhitam 01,009.005d*0233_07 devaiḥ sarvair ahaṃ brahman preṣito 'smi tavāntikam 01,009.005d*0233_08 tvaddhitaṃ tvaddhitair uktaṃ śṛṇu vākyaṃ dvijottama 01,009.005d*0234_01 pralapantam atīvārtaṃ ruruṃ dīnataraṃ tadā 01,009.005d*0234_02 devadūtaḥ samāgamya vacanaṃ cedam abravīt 01,009.006 devadūta uvāca 01,009.006a abhidhatse ha yad vācā ruro duḥkhena tan mṛṣā 01,009.006c na tu martyasya dharmātmann āyur asti gatāyuṣaḥ 01,009.007a gatāyur eṣā kṛpaṇā gandharvāpsarasoḥ sutā 01,009.007c tasmāc choke manas tāta mā kṛthās tvaṃ kathaṃ cana 01,009.008a upāyaś cātra vihitaḥ pūrvaṃ devair mahātmabhiḥ 01,009.008c taṃ yadīcchasi kartuṃ tvaṃ prāpsyasīmāṃ pramadvarām 01,009.009 rurur uvāca 01,009.009a ka upāyaḥ kṛto devair brūhi tattvena khecara 01,009.009c kariṣye taṃ tathā śrutvā trātum arhati māṃ bhavān 01,009.010 devadūta uvāca 01,009.010a āyuṣo 'rdhaṃ prayacchasva kanyāyai bhṛgunandana 01,009.010c evam utthāsyati ruro tava bhāryā pramadvarā 01,009.011 rurur uvāca 01,009.011a āyuṣo 'rdhaṃ prayacchāmi kanyāyai khecarottama 01,009.011c śṛṅgārarūpābharaṇā uttiṣṭhatu mama priyā 01,009.011d*0235_01 saṃlāpaguṇasaṃpannā pūrṇacandranibhānanā 01,009.011d*0235_02 macchokaṃ vākyatoyena vyapanītaṃ kariṣyati 01,009.012 sūta uvāca 01,009.012a tato gandharvarājaś ca devadūtaś ca sattamau 01,009.012c dharmarājam upetyedaṃ vacanaṃ pratyabhāṣatām 01,009.013a dharmarājāyuṣo 'rdhena ruror bhāryā pramadvarā 01,009.013c samuttiṣṭhatu kalyāṇī mṛtaiva yadi manyase 01,009.014 dharmarāja uvāca 01,009.014a pramadvarā ruror bhāryā devadūta yadīcchasi 01,009.014c uttiṣṭhatv āyuṣo 'rdhena ruror eva samanvitā 01,009.015 sūta uvāca 01,009.015a evam ukte tataḥ kanyā sodatiṣṭhat pramadvarā 01,009.015c ruros tasyāyuṣo 'rdhena supteva varavarṇinī 01,009.016a etad dṛṣṭaṃ bhaviṣye hi ruror uttamatejasaḥ 01,009.016c āyuṣo 'tipravṛddhasya bhāryārthe 'rdhaṃ hrasatv iti 01,009.017a tata iṣṭe 'hani tayoḥ pitarau cakratur mudā 01,009.017c vivāhaṃ tau ca remāte parasparahitaiṣiṇau 01,009.018a sa labdhvā durlabhāṃ bhāryāṃ padmakiñjalkasaprabhām 01,009.018c vrataṃ cakre vināśāya jihmagānāṃ dhṛtavrataḥ 01,009.019a sa dṛṣṭvā jihmagān sarvāṃs tīvrakopasamanvitaḥ 01,009.019c abhihanti yathāsannaṃ gṛhya praharaṇaṃ sadā 01,009.020a sa kadā cid vanaṃ vipro rurur abhyāgaman mahat 01,009.020c śayānaṃ tatra cāpaśyaḍ ḍuṇḍubhaṃ vayasānvitam 01,009.021a tata udyamya daṇḍaṃ sa kāladaṇḍopamaṃ tadā 01,009.021c abhyaghnad ruṣito vipras tam uvācātha ḍuṇḍubhaḥ 01,009.022a nāparādhyāmi te kiṃ cid aham adya tapodhana 01,009.022c saṃrambhāt tat kimarthaṃ mām abhihaṃsi ruṣānvitaḥ 01,010.001 rurur uvāca 01,010.001a mama prāṇasamā bhāryā daṣṭāsīd bhujagena ha 01,010.001c tatra me samayo ghora ātmanoraga vai kṛtaḥ 01,010.002a hanyāṃ sadaiva bhujagaṃ yaṃ yaṃ paśyeyam ity uta 01,010.002c tato 'haṃ tvāṃ jighāṃsāmi jīvitena vimokṣyase 01,010.003 ḍuṇḍubha uvāca 01,010.003a anye te bhujagā vipra ye daśantīha mānavān 01,010.003c ḍuṇḍubhān ahigandhena na tvaṃ hiṃsitum arhasi 01,010.004a ekānarthān pṛthagarthān ekaduḥkhān pṛthaksukhān 01,010.004c ḍuṇḍubhān dharmavid bhūtvā na tvaṃ hiṃsitum arhasi 01,010.005 sūta uvāca 01,010.005a iti śrutvā vacas tasya bhujagasya rurus tadā 01,010.005c nāvadhīd bhayasaṃvigna ṛṣiṃ matvātha ḍuṇḍubham 01,010.006a uvāca cainaṃ bhagavān ruruḥ saṃśamayann iva 01,010.006b*0236_01 kena karmavipākena bhujagatvam upāgataḥ 01,010.006c kāmayā bhujaga brūhi ko 'sīmāṃ vikriyāṃ gataḥ 01,010.007 ḍuṇḍubha uvāca 01,010.007a ahaṃ purā ruro nāmnā ṛṣir āsaṃ sahasrapāt 01,010.007c so 'haṃ śāpena viprasya bhujagatvam upāgataḥ 01,010.007d*0237_01 brāhmaṇasya tu śāpena prāpto 'haṃ vikriyām imām 01,010.007d*0237_02 sadā samupayuktasya vedādhyāyaratasya ca 01,010.008 rurur uvāca 01,010.008a kimarthaṃ śaptavān kruddho dvijas tvāṃ bhujagottama 01,010.008c kiyantaṃ caiva kālaṃ te vapur etad bhaviṣyati 01,011.001 ḍuṇḍubha uvāca 01,011.001a sakhā babhūva me pūrvaṃ khagamo nāma vai dvijaḥ 01,011.001c bhṛśaṃ saṃśitavāk tāta tapobalasamanvitaḥ 01,011.002a sa mayā krīḍatā bālye kṛtvā tārṇam athoragam 01,011.002c agnihotre prasaktaḥ san bhīṣitaḥ pramumoha vai 01,011.003a labdhvā ca sa punaḥ saṃjñāṃ mām uvāca tapodhanaḥ 01,011.003b@007_0001 maivaṃ sarpeṇa bādhethāḥ sakhe bhīr āviśan mama 01,011.003b@007_0002 śaptaś ca tvaṃ mayā vipra na nandāmi kadācana 01,011.003b@007_0003 tenaiva bahuśokto 'haṃ sarpake tv ātmaṇai (sic) dvija 01,011.003b@007_0004 agnihotre samāsīnaṃ veṣayāmi samohitaḥ 01,011.003c nirdahann iva kopena satyavāk saṃśitavrataḥ 01,011.004a yathāvīryas tvayā sarpaḥ kṛto 'yaṃ madbibhīṣayā 01,011.004c tathāvīryo bhujaṃgas tvaṃ mama kopād bhaviṣyasi 01,011.005a tasyāhaṃ tapaso vīryaṃ jānamānas tapodhana 01,011.005b*0238_01 muhur uṣṇaṃ ca niḥśvasya susaṃbhrāntas tapodhanaḥ 01,011.005c bhṛśam udvignahṛdayas tam avocaṃ vanaukasam 01,011.006a prayataḥ saṃbhramāc caiva prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ 01,011.006c sakheti hasatedaṃ te narmārthaṃ vai kṛtaṃ mayā 01,011.007a kṣantum arhasi me brahmañ śāpo 'yaṃ vinivartyatām 01,011.007c so 'tha mām abravīd dṛṣṭvā bhṛśam udvignacetasam 01,011.008a muhur uṣṇaṃ viniḥśvasya susaṃbhrāntas tapodhanaḥ 01,011.008c nānṛtaṃ vai mayā proktaṃ bhavitedaṃ kathaṃ cana 01,011.009a yat tu vakṣyāmi te vākyaṃ śṛṇu tan me dhṛtavrata 01,011.009c śrutvā ca hṛdi te vākyam idam astu tapodhana 01,011.009d*0239_01 yaṃ samābhāṣya dṛṣṭvā ca śāpād asmād vimokṣyase 01,011.010a utpatsyati rurur nāma pramater ātmajaḥ śuciḥ 01,011.010c taṃ dṛṣṭvā śāpamokṣas te bhavitā nacirād iva 01,011.010d*0240_01 evam uktas tu tenāham uragatvam avāptavān 01,011.011a sa tvaṃ rurur iti khyātaḥ pramater ātmajaḥ śuciḥ 01,011.011b*0240a_01 śāpamokṣaś ca bhavitā na cirād dvijasattama 01,011.011c svarūpaṃ pratilabhyāham adya vakṣyāmi te hitam 01,011.011d*0241_01 sa ḍauṇḍubhaṃ parityajya rūpaṃ viprarṣabhas tadā 01,011.011d*0241_02 svarūpaṃ bhāsvaraṃ bhūyaḥ pratipede mahāyaśāḥ 01,011.011d*0241_03 idaṃ covāca vacanaṃ rurum apratimaujasam 01,011.011d*0242=00 sūtaḥ 01,011.011d*0242_01 iti svarūpaṃ gṛhyāśu tam ṛṣiṃ vākyam abravīt 01,011.012a ahiṃsā paramo dharmaḥ sarvaprāṇabhṛtāṃ smṛtaḥ 01,011.012c tasmāt prāṇabhṛtaḥ sarvān na hiṃsyād brāhmaṇaḥ kva cit 01,011.013a brāhmaṇaḥ saumya eveha jāyateti parā śrutiḥ 01,011.013c vedavedāṅgavit tāta sarvabhūtābhayapradaḥ 01,011.014a ahiṃsā satyavacanaṃ kṣamā ceti viniścitam 01,011.014c brāhmaṇasya paro dharmo vedānāṃ dharaṇād api 01,011.015a kṣatriyasya tu yo dharmaḥ sa neheṣyati vai tava 01,011.015b*0243_01 kṣatriyasya tu yo dharmaḥ sa te nārhati vai dvija 01,011.015c daṇḍadhāraṇam ugratvaṃ prajānāṃ paripālanam 01,011.016a tad idaṃ kṣatriyasyāsīt karma vai śṛṇu me ruro 01,011.016c janamejayasya dharmātman sarpāṇāṃ hiṃsanaṃ purā 01,011.017a paritrāṇaṃ ca bhītānāṃ sarpāṇāṃ brāhmaṇād api 01,011.017c tapovīryabalopetād vedavedāṅgapāragāt 01,011.017e āstīkād dvijamukhyād vai sarpasatre dvijottama 01,012.001 rurur uvāca 01,012.001a kathaṃ hiṃsitavān sarpān kṣatriyo janamejayaḥ 01,012.001c sarpā vā hiṃsitās tāta kimarthaṃ dvijasattama 01,012.002a kimarthaṃ mokṣitāś caiva pannagās tena śaṃsa me 01,012.002c āstīkena tad ācakṣva śrotum icchāmy aśeṣataḥ 01,012.003 ṛṣir uvāca 01,012.003*0244_01 ity uktvāntarhite yogāt tasminn ṛṣivare prabho 01,012.003*0244_02 saṃbhramāviṣṭahṛdaya ṛṣir mene tad adbhutam 01,012.003a śroṣyasi tvaṃ ruro sarvam āstīkacaritaṃ mahat 01,012.003c brāhmaṇānāṃ kathayatām ity uktvāntaradhīyata 01,012.004 sūta uvāca 01,012.004a ruruś cāpi vanaṃ sarvaṃ paryadhāvat samantataḥ 01,012.004c tam ṛṣiṃ draṣṭum anvicchan saṃśrānto nyapatad bhuvi 01,012.004d*0245_01 sa mohaṃ paramaṃ gatvā naṣṭasaṃjña ivābhavat 01,012.004d*0245_02 tad ṛṣer vacanaṃ tathyaṃ cintayānaḥ punaḥ punaḥ 01,012.005a labdhasaṃjño ruruś cāyāt tac cācakhyau pitus tadā 01,012.005b*0246_01 nyavedayata tat sarvaṃ yathāvṛttaṃ pitur dvijaḥ 01,012.005b*0247_01 pitre tu sarvam ākhyāya ḍuṇḍubhasya vaco 'rthavat 01,012.005b*0247_02 apṛcchat pitaraṃ bhūyaḥ so 'stikasya vacas tadā 01,012.005b*0247_03 yat tad ākhyānam akhilaṃ ḍuṇḍubhenātha kīrtitam 01,012.005b*0247_04 tat kīrtyamānaṃ bhagavañ chrotum icchāmi tattvataḥ 01,012.005c pitā cāsya tad ākhyānaṃ pṛṣṭaḥ sarvaṃ nyavedayat 01,012.005d@008_0001 kimarthaṃ rājaśārdūla rājā sa janamejayaḥ 01,012.005d@008_0002 sarpasatreṇa sarpāṇāṃ gato 'ntaṃ tad vadasva me 01,012.005d@008_0003 iti śrīrāmāya namaḥ | śrīgurubhyo namaḥ | śrīvedavyāsāya namaḥ | 01,012.005d@008_0004 akṣaraṃ yat paribhraṣṭaṃ mātrāhīnaṃ tu yad bhavet 01,012.005d@008_0005 kṣantum arhanti vidvāṃsaḥ kasya na syād vyatikramaḥ 01,012.005d@008_0006 śiva śiva | kapardi samartha bhūteśa bhaganetranipātana 01,012.005d@008_0007 vyatikramaṃ me bhagavan kṣantum arhasi śaṃkara 01,012.005d@008_0008 nārāyaṇāya namaḥ | śrīvedavyāsāya namaḥ | gaṇapataye namaḥ | 01,012.005d@008_0009 avighnam astu | 01,013.001 śaunaka uvāca 01,013.001a kimarthaṃ rājaśārdūlaḥ sa rājā janamejayaḥ 01,013.001c sarpasatreṇa sarpāṇāṃ gato 'ntaṃ tad vadasva me 01,013.001d*0248_01 nikhilena yathātattvaṃ saute sarvam aśeṣataḥ 01,013.002a āstīkaś ca dvijaśreṣṭhaḥ kimarthaṃ japatāṃ varaḥ 01,013.002c mokṣayām āsa bhujagān dīptāt tasmād dhutāśanāt 01,013.003a kasya putraḥ sa rājāsīt sarpasatraṃ ya āharat 01,013.003c sa ca dvijātipravaraḥ kasya putro vadasva me 01,013.004 sūta uvāca 01,013.004a mahad ākhyānam āstīkaṃ yatraitat procyate dvija 01,013.004c sarvam etad aśeṣeṇa śṛṇu me vadatāṃ vara 01,013.005 śaunaka uvāca 01,013.005a śrotum icchāmy aśeṣeṇa kathām etāṃ manoramām 01,013.005c āstīkasya purāṇasya brāhmaṇasya yaśasvinaḥ 01,013.006 sūta uvāca 01,013.006a itihāsam imaṃ vṛddhāḥ purāṇaṃ paricakṣate 01,013.006c kṛṣṇadvaipāyanaproktaṃ naimiṣāraṇyavāsinaḥ 01,013.007a pūrvaṃ pracoditaḥ sūtaḥ pitā me lomaharṣaṇaḥ 01,013.007c śiṣyo vyāsasya medhāvī brāhmaṇair idam uktavān 01,013.008a tasmād aham upaśrutya pravakṣyāmi yathātatham 01,013.008c idam āstīkam ākhyānaṃ tubhyaṃ śaunaka pṛcchate 01,013.008d*0249_01 kathayiṣyāmy aśeṣeṇa sarvapāpapraṇāśanam 01,013.009a āstīkasya pitā hy āsīt prajāpatisamaḥ prabhuḥ 01,013.009c brahmacārī yatāhāras tapasy ugre rataḥ sadā 01,013.010a jaratkārur iti khyāta ūrdhvaretā mahān ṛṣiḥ 01,013.010c yāyāvarāṇāṃ dharmajñaḥ pravaraḥ saṃśitavrataḥ 01,013.010d*0250_01 sa kadā cin mahābhāgas tapobalasamanvitaḥ 01,013.010d*0250_02 cacāra pṛthivīṃ sarvāṃ yatra sāyaṃgṛho muniḥ 01,013.010d*0250_03 tīrtheṣu ca samāplāvaṃ kurvann aṭati sarvaśaḥ 01,013.010d*0250_04 caran dīkṣāṃ mahātejā duścarām akṛtātmabhiḥ 01,013.010d*0250_05 vāyubhakṣo nirāhāraḥ śuṣyann animiṣo muniḥ 01,013.010d*0250_06 itas tataḥ paricaran dīptapāvakasaprabhaḥ 01,013.011a aṭamānaḥ kadā cit sa svān dadarśa pitāmahān 01,013.011c lambamānān mahāgarte pādair ūrdhvair adhomukhān 01,013.012a tān abravīt sa dṛṣṭvaiva jaratkāruḥ pitāmahān 01,013.012c ke bhavanto 'valambante garte 'smin vā adhomukhāḥ 01,013.013a vīraṇastambake lagnāḥ sarvataḥ paribhakṣite 01,013.013c mūṣakena nigūḍhena garte 'smin nityavāsinā 01,013.014 pitara ūcuḥ 01,013.014a yāyāvarā nāma vayam ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ 01,013.014c saṃtānaprakṣayād brahmann adho gacchāma medinīm 01,013.014d*0251_01 yeṣāṃ tu saṃtatir nāsti martyaloke sukhāvahā 01,013.014d*0251_02 na te labhante vasatiṃ svarge puṇyavratā api 01,013.015a asmākaṃ saṃtatis tv eko jaratkārur iti śrutaḥ 01,013.015c mandabhāgyo 'lpabhāgyānāṃ tapa eva samāsthitaḥ 01,013.016a na sa putrāñ janayituṃ dārān mūḍhaś cikīrṣati 01,013.016c tena lambāmahe garte saṃtānaprakṣayād iha 01,013.017a anāthās tena nāthena yathā duṣkṛtinas tathā 01,013.017c kas tvaṃ bandhur ivāsmākam anuśocasi sattama 01,013.018a jñātum icchāmahe brahman ko bhavān iha dhiṣṭhitaḥ 01,013.018c kimarthaṃ caiva naḥ śocyān anukampitum arhasi 01,013.019 jaratkārur uvāca 01,013.019a mama pūrve bhavanto vai pitaraḥ sapitāmahāḥ 01,013.019c brūta kiṃ karavāṇy adya jaratkārur ahaṃ svayam 01,013.020 pitara ūcuḥ 01,013.020*0252_01 pitaras te vayaṃ tāta saṃtāraya kulaṃ svayam 01,013.020a yatasva yatnavāṃs tāta saṃtānāya kulasya naḥ 01,013.020c ātmano 'rthe 'smadarthe ca dharma ity eva cābhibho 01,013.021a na hi dharmaphalais tāta na tapobhiḥ susaṃcitaiḥ 01,013.021c tāṃ gatiṃ prāpnuvantīha putriṇo yāṃ vrajanti ha 01,013.022a tad dāragrahaṇe yatnaṃ saṃtatyāṃ ca manaḥ kuru 01,013.022c putrakāsmanniyogāt tvam etan naḥ paramaṃ hitam 01,013.023 jaratkārur uvāca 01,013.023a na dārān vai kariṣyāmi sadā me bhāvitaṃ manaḥ 01,013.023c bhavatāṃ tu hitārthāya kariṣye dārasaṃgraham 01,013.024a samayena ca kartāham anena vidhipūrvakam 01,013.024c tathā yady upalapsyāmi kariṣye nānyathā tv aham 01,013.025a sanāmnī yā bhavitrī me ditsitā caiva bandhubhiḥ 01,013.025c bhaikṣavat tām ahaṃ kanyām upayaṃsye vidhānataḥ 01,013.026a daridrāya hi me bhāryāṃ ko dāsyati viśeṣataḥ 01,013.026c pratigrahīṣye bhikṣāṃ tu yadi kaś cit pradāsyati 01,013.027a evaṃ dārakriyāhetoḥ prayatiṣye pitāmahāḥ 01,013.027c anena vidhinā śaśvan na kariṣye 'ham anyathā 01,013.028a tatra cotpatsyate jantur bhavatāṃ tāraṇāya vai 01,013.028c śāśvataṃ sthānam āsādya modantāṃ pitaro mama 01,013.029 sūta uvāca 01,013.029*0253_01 ity uktamātre vacane tathety uktvā pitāmahāḥ 01,013.029*0253_02 antardhānaṃ gatāḥ sarve vismayaṃ sa yayau muniḥ 01,013.029a tato niveśāya tadā sa vipraḥ saṃśitavrataḥ 01,013.029c mahīṃ cacāra dārārthī na ca dārān avindata 01,013.030a sa kadā cid vanaṃ gatvā vipraḥ pitṛvacaḥ smaran 01,013.030c cukrośa kanyābhikṣārthī tisro vācaḥ śanair iva 01,013.031a taṃ vāsukiḥ pratyagṛhṇād udyamya bhaginīṃ tadā 01,013.031c na sa tāṃ pratijagrāha na sanāmnīti cintayan 01,013.032a sanāmnīm udyatāṃ bhāryāṃ gṛhṇīyām iti tasya hi 01,013.032c mano niviṣṭam abhavaj jaratkāror mahātmanaḥ 01,013.033a tam uvāca mahāprājño jaratkārur mahātapāḥ 01,013.033c kiṃnāmnī bhaginīyaṃ te brūhi satyaṃ bhujaṃgama 01,013.034 vāsukir uvāca 01,013.034a jaratkāro jaratkāruḥ svaseyam anujā mama 01,013.034b*0254_01 pratigṛhṇīṣva bhāryārthe mayā dattāṃ sumadhyamām 01,013.034c tvadarthaṃ rakṣitā pūrvaṃ pratīcchemāṃ dvijottama 01,013.034d*0255_01 evam uktvā tataḥ prādād bhāryārthe varavarṇinīm 01,013.035 sūta uvāca 01,013.035a mātrā hi bhujagāḥ śaptāḥ pūrvaṃ brahmavidāṃ vara 01,013.035c janamejayasya vo yajñe dhakṣyaty anilasārathiḥ 01,013.036a tasya śāpasya śāntyarthaṃ pradadau pannagottamaḥ 01,013.036c svasāram ṛṣaye tasmai suvratāya tapasvine 01,013.037a sa ca tāṃ pratijagrāha vidhidṛṣṭena karmaṇā 01,013.037c āstīko nāma putraś ca tasyāṃ jajñe mahātmanaḥ 01,013.038a tapasvī ca mahātmā ca vedavedāṅgapāragaḥ 01,013.038c samaḥ sarvasya lokasya pitṛmātṛbhayāpahaḥ 01,013.039a atha kālasya mahataḥ pāṇḍaveyo narādhipaḥ 01,013.039c ājahāra mahāyajñaṃ sarpasatram iti śrutiḥ 01,013.040a tasmin pravṛtte satre tu sarpāṇām antakāya vai 01,013.040c mocayām āsa taṃ śāpam āstīkaḥ sumahāyaśāḥ 01,013.041a nāgāṃś ca mātulāṃś caiva tathā cānyān sa bāndhavān 01,013.041c pitṝṃś ca tārayām āsa saṃtatyā tapasā tathā 01,013.041e vrataiś ca vividhair brahman svādhyāyaiś cānṛṇo 'bhavat 01,013.042a devāṃś ca tarpayām āsa yajñair vividhadakṣiṇaiḥ 01,013.042c ṛṣīṃś ca brahmacaryeṇa saṃtatyā ca pitāmahān 01,013.043a apahṛtya guruṃ bhāraṃ pitṝṇāṃ saṃśitavrataḥ 01,013.043c jaratkārur gataḥ svargaṃ sahitaḥ svaiḥ pitāmahaiḥ 01,013.044a āstīkaṃ ca sutaṃ prāpya dharmaṃ cānuttamaṃ muniḥ 01,013.044c jaratkāruḥ sumahatā kālena svargam īyivān 01,013.045a etad ākhyānam āstīkaṃ yathāvat kīrtitaṃ mayā 01,013.045c prabrūhi bhṛguśārdūla kiṃ bhūyaḥ kathyatām iti 01,014.001 śaunaka uvāca 01,014.001a saute kathaya tām etāṃ vistareṇa kathāṃ punaḥ 01,014.001c āstīkasya kaveḥ sādhoḥ śuśrūṣā paramā hi naḥ 01,014.002a madhuraṃ kathyate saumya ślakṣṇākṣarapadaṃ tvayā 01,014.002c prīyāmahe bhṛśaṃ tāta pitevedaṃ prabhāṣase 01,014.003a asmacchuśrūṣaṇe nityaṃ pitā hi niratas tava 01,014.003c ācaṣṭaitad yathākhyānaṃ pitā te tvaṃ tathā vada 01,014.004 sūta uvāca 01,014.004a āyuṣyam idam ākhyānam āstīkaṃ kathayāmi te 01,014.004c yathā śrutaṃ kathayataḥ sakāśād vai pitur mayā 01,014.005a purā devayuge brahman prajāpatisute śubhe 01,014.005c āstāṃ bhaginyau rūpeṇa samupete 'dbhute 'naghe 01,014.006a te bhārye kaśyapasyāstāṃ kadrūś ca vinatā ca ha 01,014.006c prādāt tābhyāṃ varaṃ prītaḥ prajāpatisamaḥ patiḥ 01,014.006e kaśyapo dharmapatnībhyāṃ mudā paramayā yutaḥ 01,014.007a varātisargaṃ śrutvaiva kaśyapād uttamaṃ ca te 01,014.007c harṣād apratimāṃ prītiṃ prāpatuḥ sma varastriyau 01,014.008a vavre kadrūḥ sutān nāgān sahasraṃ tulyatejasaḥ 01,014.008c dvau putrau vinatā vavre kadrūputrādhikau bale 01,014.008e ojasā tejasā caiva vikrameṇādhikau sutau 01,014.008f*0256_01 bhavato bhavato yuktau prasādāt tanayau mama 01,014.009a tasyai bhartā varaṃ prādād adhyardhaṃ putram īpsitam 01,014.009c evam astv iti taṃ cāha kaśyapaṃ vinatā tadā 01,014.009d*0257_01 ukte samāhite garbhāv etau dhārayatas tadā 01,014.009d*0258_01 yathāvat prārthitaṃ labdhvā varaṃ tuṣṭābhavat tadā 01,014.010a kṛtakṛtyā tu vinatā labdhvā vīryādhikau sutau 01,014.010c kadrūś ca labdhvā putrāṇāṃ sahasraṃ tulyatejasām 01,014.011a dhāryau prayatnato garbhāv ity uktvā sa mahātapāḥ 01,014.011c te bhārye varasaṃhṛṣṭe kaśyapo vanam āviśat 01,014.012a kālena mahatā kadrūr aṇḍānāṃ daśatīr daśa 01,014.012c janayām āsa viprendra dve aṇḍe vinatā tadā 01,014.013a tayor aṇḍāni nidadhuḥ prahṛṣṭāḥ paricārikāḥ 01,014.013c sopasvedeṣu bhāṇḍeṣu pañca varṣaśatāni ca 01,014.014a tataḥ pañcaśate kāle kadrūputrā viniḥsṛtāḥ 01,014.014c aṇḍābhyāṃ vinatāyās tu mithunaṃ na vyadṛśyata 01,014.015a tataḥ putrārthiṇī devī vrīḍitā sā tapasvinī 01,014.015c aṇḍaṃ bibheda vinatā tatra putram adṛkṣata 01,014.016a pūrvārdhakāyasaṃpannam itareṇāprakāśatā 01,014.016c sa putro roṣasaṃpannaḥ śaśāpainām iti śrutiḥ 01,014.017a yo 'ham evaṃ kṛto mātas tvayā lobhaparītayā 01,014.017c śarīreṇāsamagro 'dya tasmād dāsī bhaviṣyasi 01,014.018a pañca varṣaśatāny asyā yayā vispardhase saha 01,014.018c eṣa ca tvāṃ suto mātar dāsyatvān mokṣayiṣyati 01,014.019a yady enam api mātas tvaṃ mām ivāṇḍavibhedanāt 01,014.019c na kariṣyasy adehaṃ vā vyaṅgaṃ vāpi tapasvinam 01,014.020a pratipālayitavyas te janmakālo 'sya dhīrayā 01,014.020c viśiṣṭabalam īpsantyā pañcavarṣaśatāt paraḥ 01,014.021a evaṃ śaptvā tataḥ putro vinatām antarikṣagaḥ 01,014.021c aruṇo dṛśyate brahman prabhātasamaye sadā 01,014.021d*0259_01 ādityarathamadhyās te sārathyaṃ samakalpayat 01,014.021d*0260_01 udyann atha sahasrāṃśur dṛṣṭvā tam aruṇaṃ prabhuḥ 01,014.021d*0260_02 svatejasā prajvalantam ātmanaḥ samatejasam 01,014.021d*0260_03 sārathye kalpayām āsa prīyamāṇas tamonudaḥ 01,014.021d*0260_04 so 'pi taṃ ratham āruhya bhānor amitatejasaḥ 01,014.021d*0260_05 sarvalokapradīpasya hy aruṇo 'py amaro 'bhavat 01,014.022a garuḍo 'pi yathākālaṃ jajñe pannagasūdanaḥ 01,014.022c sa jātamātro vinatāṃ parityajya kham āviśat 01,014.023a ādāsyann ātmano bhojyam annaṃ vihitam asya yat 01,014.023c vidhātrā bhṛguśārdūla kṣudhitasya bubhukṣataḥ 01,015.001 sūta uvāca 01,015.001a etasminn eva kāle tu bhaginyau te tapodhana 01,015.001c apaśyatāṃ samāyāntam uccaiḥśravasam antikāt 01,015.002a yaṃ taṃ devagaṇāḥ sarve hṛṣṭarūpā apūjayan 01,015.002c mathyamāne 'mṛte jātam aśvaratnam anuttamam 01,015.003a mahaughabalam aśvānām uttamaṃ javatāṃ varam 01,015.003c śrīmantam ajaraṃ divyaṃ sarvalakṣaṇalakṣitam 01,015.004 śaunaka uvāca 01,015.004a kathaṃ tad amṛtaṃ devair mathitaṃ kva ca śaṃsa me 01,015.004b*0261_01 kāraṇaṃ cātha mathane kiṃ jātam amṛtāt param 01,015.004c yatra jajñe mahāvīryaḥ so 'śvarājo mahādyutiḥ 01,015.005 sūta uvāca 01,015.005a jvalantam acalaṃ meruṃ tejorāśim anuttamam 01,015.005b*0262_01 pūrvaṃ suragaṇāḥ sarve tathā daityāś ca sarvaśaḥ 01,015.005b*0262_02 kṣujjarābhyāṃ samākrāntā brahmāṇam upatasthire 01,015.005c ākṣipantaṃ prabhāṃ bhānoḥ svaśṛṅgaiḥ kāñcanojjvalaiḥ 01,015.006a kāñcanābharaṇaṃ citraṃ devagandharvasevitam 01,015.006c aprameyam anādhṛṣyam adharmabahulair janaiḥ 01,015.007a vyālair ācaritaṃ ghorair divyauṣadhividīpitam 01,015.007c nākam āvṛtya tiṣṭhantam ucchrayeṇa mahāgirim 01,015.008a agamyaṃ manasāpy anyair nadīvṛkṣasamanvitam 01,015.008c nānāpatagasaṃghaiś ca nāditaṃ sumanoharaiḥ 01,015.009a tasya pṛṣṭham upāruhya bahuratnācitaṃ śubham 01,015.009c anantakalpam udviddhaṃ surāḥ sarve mahaujasaḥ 01,015.010a te mantrayitum ārabdhās tatrāsīnā divaukasaḥ 01,015.010c amṛtārthe samāgamya taponiyamasaṃsthitāḥ 01,015.011a tatra nārāyaṇo devo brahmāṇam idam abravīt 01,015.011c cintayatsu sureṣv evaṃ mantrayatsu ca sarvaśaḥ 01,015.012a devair asurasaṃghaiś ca mathyatāṃ kalaśodadhiḥ 01,015.012c bhaviṣyaty amṛtaṃ tatra mathyamāne mahodadhau 01,015.013a sarvauṣadhīḥ samāvāpya sarvaratnāni caiva hi 01,015.013c manthadhvam udadhiṃ devā vetsyadhvam amṛtaṃ tataḥ 01,016.001 sūta uvāca 01,016.001a tato 'bhraśikharākārair giriśṛṅgair alaṃkṛtam 01,016.001c mandaraṃ parvatavaraṃ latājālasamāvṛtam 01,016.002a nānāvihagasaṃghuṣṭaṃ nānādaṃṣṭrisamākulam 01,016.002c kiṃnarair apsarobhiś ca devair api ca sevitam 01,016.003a ekādaśa sahasrāṇi yojanānāṃ samucchritam 01,016.003c adho bhūmeḥ sahasreṣu tāvatsv eva pratiṣṭhitam 01,016.004a tam uddhartuṃ na śaktā vai sarve devagaṇās tadā 01,016.004c viṣṇum āsīnam abhyetya brahmāṇaṃ cedam abruvan 01,016.005a bhavantāv atra kurutāṃ buddhiṃ naiḥśreyasīṃ parām 01,016.005c mandaroddharaṇe yatnaḥ kriyatāṃ ca hitāya naḥ 01,016.006a tatheti cābravīd viṣṇur brahmaṇā saha bhārgava 01,016.006b*0263_01 acodayad ameyātmā phaṇīndraṃ padmalocanaḥ 01,016.006c tato 'nantaḥ samutthāya brahmaṇā paricoditaḥ 01,016.006e nārāyaṇena cāpy uktas tasmin karmaṇi vīryavān 01,016.007a atha parvatarājānaṃ tam ananto mahābalaḥ 01,016.007c ujjahāra balād brahman savanaṃ savanaukasam 01,016.007c*0264_01 . . . . . . . . līlayā madhusūdanaḥ 01,016.007c*0264_02 siddharṣisevitaṃ divyaṃ 01,016.008a tatas tena surāḥ sārdhaṃ samudram upatasthire 01,016.008c tam ūcur amṛtārthāya nirmathiṣyāmahe jalam 01,016.009a apāṃpatir athovāca mamāpy aṃśo bhavet tataḥ 01,016.009c soḍhāsmi vipulaṃ mardaṃ mandarabhramaṇād iti 01,016.010a ūcuś ca kūrmarājānam akūpāraṃ surāsurāḥ 01,016.010c girer adhiṣṭhānam asya bhavān bhavitum arhati 01,016.011a kūrmeṇa tu tathety uktvā pṛṣṭham asya samarpitam 01,016.011c tasya śailasya cāgraṃ vai yantreṇendro 'bhyapīḍayat 01,016.012a manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā tathā netraṃ ca vāsukim 01,016.012c devā mathitum ārabdhāḥ samudraṃ nidhim ambhasām 01,016.012e amṛtārthinas tato brahman sahitā daityadānavāḥ 01,016.013a ekam antam upāśliṣṭā nāgarājño mahāsurāḥ 01,016.013c vibudhāḥ sahitāḥ sarve yataḥ pucchaṃ tataḥ sthitāḥ 01,016.013d*0265_01 vāsuker agram āśliṣṭā nāgarājño mahāsurāḥ 01,016.014a ananto bhagavān devo yato nārāyaṇas tataḥ 01,016.014c śira udyamya nāgasya punaḥ punar avākṣipat 01,016.015a vāsuker atha nāgasya sahasākṣipyataḥ suraiḥ 01,016.015c sadhūmāḥ sārciṣo vātā niṣpetur asakṛn mukhāt 01,016.015d@009=0020 sūtaḥ 01,016.015d@009_0001 vāsuker mathyamānasya niḥsṛtena viṣeṇa ca 01,016.015d@009_0002 abhavan miśritaṃ toyaṃ tadā bhārgavanandana 01,016.015d@009_0003 mathanān mandareṇātha devadānavabāhubhiḥ 01,016.015d@009_0004 viṣaṃ tīkṣṇaṃ samudbhūtaṃ hālāhalam iti śrutam 01,016.015d@009_0005 devāś ca dānavāś caiva dagdhās tena viṣeṇa ha 01,016.015d@009_0006 apākrāmaṃs tato bhītā viṣādam agamaṃs tadā 01,016.015d@009_0007 brahmāṇam abruvan devāḥ sametya munipuṃgavaiḥ 01,016.015d@009_0008 mathyamāne 'mṛte jātaṃ viṣaṃ kālānalaprabham 01,016.015d@009_0009 tenaiva tāpitā lokās tasya pratikuruṣva ha 01,016.015d@009_0010 evam uktas tadā brahmā dadhyau lokeśvaraṃ haram 01,016.015d@009_0011 tryakṣaṃ triśūlinaṃ rudraṃ devadevam umāpatim 01,016.015d@009_0012 tadātha cintito devas taj jñātvā drutam āyayau 01,016.015d@009_0013 tasyātha devas tat sarvam ācacakṣe prajāpatiḥ 01,016.015d@009_0014 tac chrutvā devadeveśo lokasyāsya hitepsayā 01,016.015d@009_0015 apibat tad viṣaṃ rudraḥ kālānalasamaprabham 01,016.015d@009_0016 kaṇṭhe sthāpitavān devo lokānāṃ hitakāmyayā 01,016.015d@009_0017 yasmāt tu nīlatā kaṇṭhe nīlakaṇṭhas tataḥ smṛtaḥ 01,016.015d@009_0018 pītamātre viṣe tatra rudreṇāmitatejasā 01,016.015d@009_0019 devāḥ prītāḥ punar jagmuś cakrur vai karma tat tathā 01,016.015d@009_0020 mathyamāne 'mṛtasyārthe bhūyo vai devadānavaiḥ | 01,016.016a te dhūmasaṃghāḥ saṃbhūtā meghasaṃghāḥ savidyutaḥ 01,016.016c abhyavarṣan suragaṇāñ śramasaṃtāpakarśitān 01,016.017a tasmāc ca girikūṭāgrāt pracyutāḥ puṣpavṛṣṭayaḥ 01,016.017c surāsuragaṇān mālyaiḥ sarvataḥ samavākiran 01,016.018a babhūvātra mahāghoṣo mahāmegharavopamaḥ 01,016.018c udadher mathyamānasya mandareṇa surāsuraiḥ 01,016.019a tatra nānājalacarā viniṣpiṣṭā mahādriṇā 01,016.019c vilayaṃ samupājagmuḥ śataśo lavaṇāmbhasi 01,016.020a vāruṇāni ca bhūtāni vividhāni mahīdharaḥ 01,016.020c pātālatalavāsīni vilayaṃ samupānayat 01,016.021a tasmiṃś ca bhrāmyamāṇe 'drau saṃghṛṣyantaḥ parasparam 01,016.021c nyapatan patagopetāḥ parvatāgrān mahādrumāḥ 01,016.022a teṣāṃ saṃgharṣajaś cāgnir arcirbhiḥ prajvalan muhuḥ 01,016.022c vidyudbhir iva nīlābhram āvṛṇon mandaraṃ girim 01,016.023a dadāha kuñjarāṃś caiva siṃhāṃś caiva viniḥsṛtān 01,016.023c vigatāsūni sarvāṇi sattvāni vividhāni ca 01,016.024a tam agnim amaraśreṣṭhaḥ pradahantaṃ tatas tataḥ 01,016.024c vāriṇā meghajenendraḥ śamayām āsa sarvataḥ 01,016.025a tato nānāvidhās tatra susruvuḥ sāgarāmbhasi 01,016.025c mahādrumāṇāṃ niryāsā bahavaś cauṣadhīrasāḥ 01,016.026a teṣām amṛtavīryāṇāṃ rasānāṃ payasaiva ca 01,016.026c amaratvaṃ surā jagmuḥ kāñcanasya ca niḥsravāt 01,016.027a atha tasya samudrasya taj jātam udakaṃ payaḥ 01,016.027c rasottamair vimiśraṃ ca tataḥ kṣīrād abhūd ghṛtam 01,016.027d@010_0001 etasmin nantare jātaṃ vāsuker mukhaniḥsravāt 01,016.027d@010_0002 kālakūṭaṃ viṣaṃ ghoraṃ sarvasattvabhayaṃkaram 01,016.027d@010_0003 tasmin samutthite ghore viṣe kālānalaprabhe 01,016.027d@010_0004 saṃtrastāsuradevaughā diśaḥ sarvāḥ prapedire 01,016.027d@010_0005 yena viṣṇuḥ kṛtaḥ kṛṣṇo viṣeṇa mahatā tadā 01,016.027d@010_0006 yatra hāhākṛtaṃ sarvaṃ jagad āsīc carācaram 01,016.027d@010_0007 tatas tu brahmaṇo vākyād devadevo maheśvaraḥ 01,016.027d@010_0008 apibat tad viṣaṃ ghoraṃ pratyakṣaṃ daivateṣu vai 01,016.027d@010_0009 tasmin viṣe pīyamāne hareṇāmitatejasā 01,016.027d@010_0010 vismayaṃ paramaṃ jagmur devāś ca munidānavāḥ 01,016.027d@010_0011 tataḥ kaṇṭham anuprāptaṃ viṣaṃ dṛṣṭvā harasya ca 01,016.027d@010_0012 brahmā provāca deveśaṃ kaṇṭhe dhāraya vai prabho 01,016.027d@010_0013 svayaṃbhuvacanāc chaṃbhur dadhāra viṣam uttamam 01,016.027d@010_0014 kaṇṭhe hālāhalaṃ ghoraṃ nīlakaṇṭhas tataḥ smṛtaḥ 01,016.028a tato brahmāṇam āsīnaṃ devā varadam abruvan 01,016.028c śrāntāḥ sma subhṛśaṃ brahman nodbhavaty amṛtaṃ ca tat 01,016.029a ṛte nārāyaṇaṃ devaṃ daityā nāgottamās tathā 01,016.029c cirārabdham idaṃ cāpi sāgarasyāpi manthanam 01,016.029d*0266_01 glānir asmān samāviṣṭā na cātrāmṛtam utthitam 01,016.029d*0267_01 devānāṃ vacanaṃ śrutvā brahmā lokapitāmahaḥ 01,016.030a tato nārāyaṇaṃ devaṃ brahmā vacanam abravīt 01,016.030c vidhatsvaiṣāṃ balaṃ viṣṇo bhavān atra parāyaṇam 01,016.031 viṣṇur uvāca 01,016.031a balaṃ dadāmi sarveṣāṃ karmaitad ye samāsthitāḥ 01,016.031c kṣobhyatāṃ kalaśaḥ sarvair mandaraḥ parivartyatām 01,016.032 sūta uvāca 01,016.032a nārāyaṇavacaḥ śrutvā balinas te mahodadheḥ 01,016.032c tat payaḥ sahitā bhūyaś cakrire bhṛśam ākulam 01,016.032d*0268_01 tatra pūrvaṃ viṣaṃ jātaṃ tad brahmavacanāc chivaḥ 01,016.032d*0268_02 prāgrasal lokarakṣārthaṃ tato jyeṣṭhā samutthitā 01,016.032d*0268_03 kṛṣṇarūpadharā devī sarvābharaṇabhūṣitā 01,016.033a tataḥ śatasahasrāṃśuḥ samāna iva sāgarāt 01,016.033c prasannabhāḥ samutpannaḥ somaḥ śītāṃśur ujjvalaḥ 01,016.034a śrīr anantaram utpannā ghṛtāt pāṇḍuravāsinī 01,016.034c surā devī samutpannā turagaḥ pāṇḍuras tathā 01,016.035a kaustubhaś ca maṇir divya utpanno 'mṛtasaṃbhavaḥ 01,016.035c marīcivikacaḥ śrīmān nārāyaṇaürogataḥ 01,016.035d*0269_01 pārijātaś ca tatraiva surabhiś ca mahāmune 01,016.035d*0269_02 jajñāte tau tadā brahman sarvakāmaphalapradau 01,016.035d*0269_03 tato jajñe mahābhāga caturdanto mahāgajaḥ 01,016.036a śrīḥ surā caiva somaś ca turagaś ca manojavaḥ 01,016.036b*0270_01 ataḥ paraṃ mahākāyaś caturdaṃṣṭro mahotkaṭaḥ 01,016.036b*0270_02 airāvaṇas tu nāgendra utthito 'mṛtasaṃbhavaḥ 01,016.036b*0271_01 viṣaṃ jyeṣṭhā ca somaś ca śrīḥ surā turagas tathā 01,016.036b*0271_02 kaustubhaś cāpsarāś caiva airāvatamahāgajaḥ 01,016.036b*0272_01 kapilā kāmavṛkṣaś ca kaustubhaś cāpsarogaṇāḥ 01,016.036b*0273_01 airāvataḥ sa vai nāgo nāgānāṃ pravaraḥ śubhaḥ 01,016.036b*0274_01 śvetair dantaiś caturbhis tu mahākāyas tataḥ param 01,016.036b*0274_02 airāvaṇo mahānāgo 'bhavad vajrabhṛtā dhṛtaḥ 01,016.036b*0274_03 atinirmathanād eva kālakūṭas tataḥ paraḥ 01,016.036b*0274_04 jagad āvṛtya sahasā sadhūmo 'gnir iva jvalan 01,016.036b*0274_05 trailokyaṃ mohitaṃ yasya gandham āghrāya tad viṣam 01,016.036b*0274_06 dadhāra bhagavān kaṇṭhe mantramūrtir maheśvaraḥ 01,016.036b*0274_07 tadā prabhṛti devas tu nīlakaṇṭha iti śrutiḥ 01,016.036b*0275_01 etasminn antare daityā devān nirjitya kṛtsnaśaḥ 01,016.036b*0275_02 jagṛhur amṛtaṃ divyaṃ devā vimanaso 'bhavan 01,016.036b*0276_01 prāgrasal lokarakṣārthaṃ brahmaṇo vacanāc chivaḥ 01,016.036b*0277_01 etat tad adbhutaṃ dṛṣṭvā nirāśā dānavāḥ sthitāḥ 01,016.036b*0277_02 amṛtārthe ca lakṣmyarthe mahāntaṃ vairam āśritāḥ 01,016.036c yato devās tato jagmur ādityapatham āśritāḥ 01,016.036d@011_0001 bhramamāṇasya tu girer mandarasya tu vipruṣaḥ 01,016.036d@011_0002 teṣv aṣṭāpsaraso jajñe ṣaṣṭiḥ koṭyo varāṅganāḥ 01,016.036d@011_0003 ajarāmarāś cārurūpāḥ pīnaśroṇipayodharāḥ 01,016.036d@011_0004 yāsāṃ saṃdarśanān martyaḥ unmattaka ivābhavat 01,016.037a dhanvantaris tato devo vapuṣmān udatiṣṭhata 01,016.037c śvetaṃ kamaṇḍaluṃ bibhrad amṛtaṃ yatra tiṣṭhati 01,016.038a etad atyadbhutaṃ dṛṣṭvā dānavānāṃ samutthitaḥ 01,016.038c amṛtārthe mahān nādo mamedam iti jalpatām 01,016.039a tato nārāyaṇo māyām āsthito mohinīṃ prabhuḥ 01,016.039c strīrūpam adbhutaṃ kṛtvā dānavān abhisaṃśritaḥ 01,016.040a tatas tad amṛtaṃ tasyai dadus te mūḍhacetasaḥ 01,016.040c striyai dānavadaiteyāḥ sarve tadgatamānasāḥ 01,016.040d*0278_01 sā tu nārāyaṇī māyā dhārayantī kamaṇḍalum 01,016.040d*0278_02 āsyamāneṣu daityeṣu paṅktyā ca prati dānavaiḥ 01,016.040d*0278_03 devān apāyayad devī na daityāṃs te ca cukruśuḥ 01,017.001 sūta uvāca 01,017.001a athāvaraṇamukhyāni nānāpraharaṇāni ca 01,017.001c pragṛhyābhyadravan devān sahitā daityadānavāḥ 01,017.002a tatas tad amṛtaṃ devo viṣṇur ādāya vīryavān 01,017.002c jahāra dānavendrebhyo nareṇa sahitaḥ prabhuḥ 01,017.003a tato devagaṇāḥ sarve papus tad amṛtaṃ tadā 01,017.003c viṣṇoḥ sakāśāt saṃprāpya saṃbhrame tumule sati 01,017.003d*0279_01 pāyayaty amṛtaṃ devān harau bāhubalena ca 01,017.003d*0279_02 nirodhayati cāpena dūrīkṛtya dhanurdharān 01,017.004a tataḥ pibatsu tatkālaṃ deveṣv amṛtam īpsitam 01,017.004b*0280_01 ye ye 'mṛtaṃ pibanti sma te te yudhyanti dānavaiḥ 01,017.004c rāhur vibudharūpeṇa dānavaḥ prāpibat tadā 01,017.005a tasya kaṇṭham anuprāpte dānavasyāmṛte tadā 01,017.005c ākhyātaṃ candrasūryābhyāṃ surāṇāṃ hitakāmyayā 01,017.006a tato bhagavatā tasya śiraś chinnam alaṃkṛtam 01,017.006c cakrāyudhena cakreṇa pibato 'mṛtam ojasā 01,017.007a tac chailaśṛṅgapratimaṃ dānavasya śiro mahat 01,017.007c cakreṇotkṛttam apatac cālayad vasudhātalam 01,017.007d*0281_01 cakracchinnaṃ kham utpatya nanādātibhayaṃkaram 01,017.007d*0282_01 tat kabandhaṃ papātāsya visphurad dharaṇītale 01,017.007d*0282_02 saparvatavanadvīpāṃ daityasyākampayan mahīm 01,017.007d*0283_01 trayodaśasahasrāṇi yojanāni samantataḥ 01,017.008a tato vairavinirbandhaḥ kṛto rāhumukhena vai 01,017.008c śāśvataś candrasūryābhyāṃ grasaty adyāpi caiva tau 01,017.009a vihāya bhagavāṃś cāpi strīrūpam atulaṃ hariḥ 01,017.009c nānāpraharaṇair bhīmair dānavān samakampayat 01,017.010a tataḥ pravṛttaḥ saṃgrāmaḥ samīpe lavaṇāmbhasaḥ 01,017.010c surāṇām asurāṇāṃ ca sarvaghorataro mahān 01,017.011a prāsāḥ suvipulās tīkṣṇā nyapatanta sahasraśaḥ 01,017.011c tomarāś ca sutīkṣṇāgrāḥ śastrāṇi vividhāni ca 01,017.012a tato 'surāś cakrabhinnā vamanto rudhiraṃ bahu 01,017.012c asiśaktigadārugṇā nipetur dharaṇītale 01,017.013a chinnāni paṭṭiśaiś cāpi śirāṃsi yudhi dāruṇe 01,017.013c taptakāñcanajālāni nipetur aniśaṃ tadā 01,017.014a rudhireṇāvaliptāṅgā nihatāś ca mahāsurāḥ 01,017.014c adrīṇām iva kūṭāni dhāturaktāni śerate 01,017.014d*0284_01 tato halahalāśabdaḥ saṃbabhūva samantataḥ 01,017.015a hāhākāraḥ samabhavat tatra tatra sahasraśaḥ 01,017.015c anyonyaṃ chindatāṃ śastrair āditye lohitāyati 01,017.016a parighaiś cāyasaiḥ pītaiḥ saṃnikarṣe ca muṣṭibhiḥ 01,017.016c nighnatāṃ samare 'nyonyaṃ śabdo divam ivāspṛśat 01,017.017a chindhi bhindhi pradhāvadhvaṃ pātayābhisareti ca 01,017.017c vyaśrūyanta mahāghorāḥ śabdās tatra samantataḥ 01,017.018a evaṃ sutumule yuddhe vartamāne bhayāvahe 01,017.018c naranārāyaṇau devau samājagmatur āhavam 01,017.019a tatra divyaṃ dhanur dṛṣṭvā narasya bhagavān api 01,017.019c cintayām āsa vai cakraṃ viṣṇur dānavasūdanam 01,017.020a tato 'mbarāc cintitamātram āgataṃ; mahāprabhaṃ cakram amitratāpanam 01,017.020c vibhāvasos tulyam akuṇṭhamaṇḍalaṃ; sudarśanaṃ bhīmam ajayyam uttamam 01,017.021a tad āgataṃ jvalitahutāśanaprabhaṃ; bhayaṃkaraṃ karikarabāhur acyutaḥ 01,017.021c mumoca vai capalam udagravegavan; mahāprabhaṃ paranagarāvadāraṇam 01,017.022a tad antakajvalanasamānavarcasaṃ; punaḥ punar nyapatata vegavat tadā 01,017.022c vidārayad ditidanujān sahasraśaḥ; kareritaṃ puruṣavareṇa saṃyuge 01,017.023a dahat kva cij jvalana ivāvalelihat; prasahya tān asuragaṇān nyakṛntata 01,017.023c praveritaṃ viyati muhuḥ kṣitau tadā; papau raṇe rudhiram atho piśācavat 01,017.024a athāsurā giribhir adīnacetaso; muhur muhuḥ suragaṇam ardayaṃs tadā 01,017.024c mahābalā vigalitameghavarcasaḥ; sahasraśo gaganam abhiprapadya ha 01,017.025a athāmbarād bhayajananāḥ prapedire; sapādapā bahuvidhamegharūpiṇaḥ 01,017.025c mahādrayaḥ pravigalitāgrasānavaḥ; parasparaṃ drutam abhihatya sasvanāḥ 01,017.026a tato mahī pravicalitā sakānanā; mahādripātābhihatā samantataḥ 01,017.026c parasparaṃ bhṛśam abhigarjatāṃ muhū; raṇājire bhṛśam abhisaṃpravartite 01,017.027a naras tato varakanakāgrabhūṣaṇair; maheṣubhir gaganapathaṃ samāvṛṇot 01,017.027c vidārayan giriśikharāṇi patribhir; mahābhaye 'suragaṇavigrahe tadā 01,017.028a tato mahīṃ lavaṇajalaṃ ca sāgaraṃ; mahāsurāḥ praviviśur arditāḥ suraiḥ 01,017.028c viyadgataṃ jvalitahutāśanaprabhaṃ; sudarśanaṃ parikupitaṃ niśāmya ca 01,017.029a tataḥ surair vijayam avāpya mandaraḥ; svam eva deśaṃ gamitaḥ supūjitaḥ 01,017.029c vinādya khaṃ divam api caiva sarvaśas; tato gatāḥ saliladharā yathāgatam 01,017.030a tato 'mṛtaṃ sunihitam eva cakrire; surāḥ parāṃ mudam abhigamya puṣkalām 01,017.030c dadau ca taṃ nidhim amṛtasya rakṣituṃ; kirīṭine balabhid athāmaraiḥ saha 01,018.001 sūta uvāca 01,018.001a etat te sarvam ākhyātam amṛtaṃ mathitaṃ yathā 01,018.001c yatra so 'śvaḥ samutpannaḥ śrīmān atulavikramaḥ 01,018.002a yaṃ niśāmya tadā kadrūr vinatām idam abravīt 01,018.002c uccaiḥśravā nu kiṃvarṇo bhadre jānīhi māciram 01,018.003 vinatovāca 01,018.003a śveta evāśvarājo 'yaṃ kiṃ vā tvaṃ manyase śubhe 01,018.003c brūhi varṇaṃ tvam apy asya tato 'tra vipaṇāvahe 01,018.004 kadrūr uvāca 01,018.004a kṛṣṇavālam ahaṃ manye hayam enaṃ śucismite 01,018.004c ehi sārdhaṃ mayā dīvya dāsībhāvāya bhāmini 01,018.005 sūta uvāca 01,018.005a evaṃ te samayaṃ kṛtvā dāsībhāvāya vai mithaḥ 01,018.005c jagmatuḥ svagṛhān eva śvo drakṣyāva iti sma ha 01,018.006a tataḥ putrasahasraṃ tu kadrūr jihmaṃ cikīrṣatī 01,018.006c ājñāpayām āsa tadā vālā bhūtvāñjanaprabhāḥ 01,018.007a āviśadhvaṃ hayaṃ kṣipraṃ dāsī na syām ahaṃ yathā 01,018.007c tad vākyaṃ nānvapadyanta tāñ śaśāpa bhujaṃgamān 01,018.008a sarpasatre vartamāne pāvako vaḥ pradhakṣyati 01,018.008c janamejayasya rājarṣeḥ pāṇḍaveyasya dhīmataḥ 01,018.009a śāpam enaṃ tu śuśrāva svayam eva pitāmahaḥ 01,018.009c atikrūraṃ samuddiṣṭaṃ kadrvā daivād atīva hi 01,018.010a sārdhaṃ devagaṇaiḥ sarvair vācaṃ tām anvamodata 01,018.010c bahutvaṃ prekṣya sarpāṇāṃ prajānāṃ hitakāmyayā 01,018.011a tigmavīryaviṣā hy ete dandaśūkā mahābalāḥ 01,018.011c teṣāṃ tīkṣṇaviṣatvād dhi prajānāṃ ca hitāya vai 01,018.011d*0285_01 yuktaṃ mātrā kṛtaṃ teṣāṃ parapīḍopasarpiṇām 01,018.011d*0285_02 anyeṣām api sattvānāṃ nityaṃ doṣaparās tu ye 01,018.011d*0285_03 teṣāṃ prāṇāntiko daṇḍo daivena vinipātyate 01,018.011d*0285_04 evaṃ saṃbhāṣya devas tu pūjya kadrūṃ ca tāṃ tadā 01,018.011d*0285_05 āhūya kaśyapaṃ deva idaṃ vacanam abravīt 01,018.011d*0285_06 yad ete dandaśūkāś ca sarpā jātās tvayānagha 01,018.011d*0285_07 viṣolbaṇā mahābhogā mātrā śaptāḥ paraṃtapa 01,018.011d*0285_08 tatra manyus tvayā tāta na kartavyaḥ kathaṃ cana 01,018.011d*0285_09 dṛṣṭaṃ purātanaṃ hy etad yajñe sarpavināśanam 01,018.011d*0285_10 ity uktvā sṛṣṭikṛd devas taṃ prasādya prajāpatim 01,018.011e prādād viṣahaṇīṃ vidyāṃ kāśyapāya mahātmane 01,018.011f*0286_01 evaṃ śapteṣu nāgeṣu kadrvā ca dvijasattama 01,018.011f*0286_02 udvignaḥ śāpatas tasyāḥ kadrūṃ karkoṭako 'bravīt 01,018.011f*0286_03 mātaraṃ paramaprītas tadā bhujagasattamaḥ 01,018.011f*0286_04 āviśya vājinaṃ mukhyaṃ vālo bhūtvāñjanaprabhaḥ 01,018.011f*0286_05 darśayiṣyāmi tatrāham ātmānaṃ kāmam āśvasa 01,018.011f*0286_06 evam astv iti taṃ putraṃ pratyuvāca yaśasvinī 01,019.001 sūta uvāca 01,019.001a tato rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ prabhāta udite ravau 01,019.001c kadrūś ca vinatā caiva bhaginyau te tapodhana 01,019.002a amarṣite susaṃrabdhe dāsye kṛtapaṇe tadā 01,019.002b*0287_01 sāgarasya paraṃ pāraṃ velāvanavibhūṣitam 01,019.002c jagmatus turagaṃ draṣṭum ucchaiḥśravasam antikāt 01,019.003a dadṛśāte tadā tatra samudraṃ nidhim ambhasām 01,019.003b*0288_01 mahāntam udakāgādhaṃ kṣobhyamāṇaṃ mahāsvanam 01,019.003c timiṃgilajhaṣākīrṇaṃ makarair āvṛtaṃ tathā 01,019.004a sattvaiś ca bahusāhasrair nānārūpaiḥ samāvṛtam 01,019.004b*0289_01 bhīṣaṇair vikṛtair anyair ghorair jalacarais tathā 01,019.004c ugrair nityam anādhṛṣyaṃ kūrmagrāhasamākulam 01,019.005a ākaraṃ sarvaratnānām ālayaṃ varuṇasya ca 01,019.005c nāgānām ālayaṃ ramyam uttamaṃ saritāṃ patim 01,019.006a pātālajvalanāvāsam asurāṇāṃ ca bandhanam 01,019.006c bhayaṃkaraṃ ca sattvānāṃ payasāṃ nidhim arṇavam 01,019.007a śubhaṃ divyam amartyānām amṛtasyākaraṃ param 01,019.007c aprameyam acintyaṃ ca supuṇyajalam adbhutam 01,019.008a ghoraṃ jalacarārāvaraudraṃ bhairavanisvanam 01,019.008c gambhīrāvartakalilaṃ sarvabhūtabhayaṃkaram 01,019.009a velādolānilacalaṃ kṣobhodvegasamutthitam 01,019.009c vīcīhastaiḥ pracalitair nṛtyantam iva sarvaśaḥ 01,019.010a candravṛddhikṣayavaśād udvṛttormidurāsadam 01,019.010c pāñcajanyasya jananaṃ ratnākaram anuttamam 01,019.011a gāṃ vindatā bhagavatā govindenāmitaujasā 01,019.011c varāharūpiṇā cāntarvikṣobhitajalāvilam 01,019.012a brahmarṣiṇā ca tapatā varṣāṇāṃ śatam atriṇā 01,019.012c anāsāditagādhaṃ ca pātālatalam avyayam 01,019.013a adhyātmayoganidrāṃ ca padmanābhasya sevataḥ 01,019.013c yugādikālaśayanaṃ viṣṇor amitatejasaḥ 01,019.013d*0290_01 vajrapātanasaṃtrastamainākasyābhayapradam 01,019.013d*0290_02 ḍimbāhavārditānāṃ ca asurāṇāṃ parāyaṇam 01,019.014a vaḍavāmukhadīptāgnes toyahavyapradaṃ śubham 01,019.014c agādhapāraṃ vistīrṇam aprameyaṃ saritpatim 01,019.015a mahānadībhir bahvībhiḥ spardhayeva sahasraśaḥ 01,019.015c abhisāryamāṇam aniśaṃ dadṛśāte mahārṇavam 01,019.015d*0291_01 āpūryamāṇam atyarthaṃ nṛtyamānam ivormibhiḥ 01,019.016a gambhīraṃ timimakarograsaṃkulaṃ taṃ; garjantaṃ jalacararāvaraudranādaiḥ 01,019.016c vistīrṇaṃ dadṛśatur ambaraprakāśaṃ; te 'gādhaṃ nidhim urum ambhasām anantam 01,019.017a ity evaṃ jhaṣamakarormisaṃkulaṃ taṃ; gambhīraṃ vikasitam ambaraprakāśam 01,019.017c pātālajvalanaśikhāvidīpitaṃ taṃ; paśyantyau drutam abhipetatus tadānīm 01,019.017d@012=0000 sautir uvāca 01,019.017d@012_0001 tatas te paṇitaṃ kṛtvā bhaginyau dvijasattama 01,019.017d@012_0002 jagmatuḥ paramaprīte paraṃ pāraṃ mahodadheḥ 01,019.017d@012_0003 kadrūś ca vinatā caiva dākṣāyaṇyau vihāyasā 01,019.017d@012_0004 ālokayantyāv akṣobhyaṃ samudraṃ nidhim ambhasām 01,019.017d@012_0005 vāyunātīva mahatā kṣobhyamāṇaṃ mahāsvanam 01,019.017d@012_0006 timiṃgilasamākīrṇaṃ makarair āvṛtaṃ tathā 01,019.017d@012_0007 saṃyutaṃ bahusāhasraiḥ sattvair nānāvidhair api 01,019.017d@012_0008 ghorair ghoram anādhṛṣyaṃ gambhīram atibhairavam 01,019.017d@012_0009 ākaraṃ sarvaratnānām ālayaṃ varuṇasya ca 01,019.017d@012_0010 nāgānām ālayaṃ cāpi suramyaṃ saritāṃ patim 01,019.017d@012_0011 pātālajvalanāvāsam asurāṇāṃ tathālayam 01,019.017d@012_0012 bhayaṃkarāṇāṃ sattvānāṃ payaso nidhim avyayam 01,019.017d@012_0013 śubhaṃ divyam amartyānām amṛtasyākaraṃ param 01,019.017d@012_0014 aprameyam acintyaṃ ca supuṇyajalasaṃmitam 01,019.017d@012_0015 mahānadībhir bahvībhis tatra tatra sahasraśaḥ 01,019.017d@012_0016 āpūryamāṇam atyarthaṃ nṛtyantam iva cormibhiḥ 01,020.001 sūta uvāca 01,020.001@013_0001 nāgāś ca saṃvidaṃ kṛtvā kartavyam iti tad vacaḥ 01,020.001@013_0002 niḥsnehā vai dahen mātā asaṃprāptamanorathā 01,020.001@013_0003 prasannā mokṣayed asmāṃs tasmāc chāpāc ca bhāminī 01,020.001@013_0004 kṛṣṇaṃ pucchaṃ kariṣyāmas turagasya na saṃśayaḥ 01,020.001@013_0005 tathā hi gatvā te tasya pucche vālā iva sthitāḥ 01,020.001@013_0006 etasminn antare te tu sapatnyau paṇite tadā 01,020.001a taṃ samudram atikramya kadrūr vinatayā saha 01,020.001c nyapatat turagābhyāśe nacirād iva śīghragā 01,020.001d*0292_01 tatas te taṃ hayaśreṣṭhaṃ dadṛśāte mahājavam 01,020.001d*0292_02 śaśāṅkakiraṇaprakhyaṃ kālavālam ubhe tadā 01,020.002a niśāmya ca bahūn vālān kṛṣṇān pucchaṃ samāśritān 01,020.002b*0293_01 viṣaṇṇavadanā tatra vinatā sarvato 'bhavat 01,020.002b*0293_02 dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ tu pucchaṃ sā vājirājasya vismitā 01,020.002b*0293_03 avākśirā dīnamanā kadrvā dāsatvam āgatā 01,020.002c vinatāṃ viṣaṇṇavadanāṃ kadrūr dāsye nyayojayat 01,020.003a tataḥ sā vinatā tasmin paṇitena parājitā 01,020.003c abhavad duḥkhasaṃtaptā dāsībhāvaṃ samāsthitā 01,020.004a etasminn antare caiva garuḍaḥ kāla āgate 01,020.004c vinā mātrā mahātejā vidāryāṇḍam ajāyata 01,020.004d*0294_01 mahāsattvabalopetaḥ sarvā vidyotayan diśaḥ 01,020.004d*0294_02 kāmarūpaḥ kāmagamaḥ kāmavīryo vihaṃgamaḥ 01,020.005a agnirāśir ivodbhāsan samiddho 'tibhayaṃkaraḥ 01,020.005b*0295_01 vidyudvispaṣṭapiṅgākṣo yugāntāgnisamaprabhaḥ 01,020.005c pravṛddhaḥ sahasā pakṣī mahākāyo nabhogataḥ 01,020.005d*0296_01 ghoro ghorasvano raudro vahnir aurva ivāparaḥ 01,020.006a taṃ dṛṣṭvā śaraṇaṃ jagmuḥ prajāḥ sarvā vibhāvasum 01,020.006c praṇipatyābruvaṃś cainam āsīnaṃ viśvarūpiṇam 01,020.007a agne mā tvaṃ pravardhiṣṭhāḥ kaccin no na didhakṣasi 01,020.007c asau hi rāśiḥ sumahān samiddhas tava sarpati 01,020.008 agnir uvāca 01,020.008a naitad evaṃ yathā yūyaṃ manyadhvam asurārdanāḥ 01,020.008c garuḍo balavān eṣa mama tulyaḥ svatejasā 01,020.008d*0297_01 jātaḥ paramatejasvī vinatānandavardhanaḥ 01,020.008d*0297_02 tejorāśim imaṃ dṛṣṭvā yuṣmān mohaḥ samāviśat 01,020.008d*0298_01 nāgakṣayakaraś caiva kāśyapeyo mahābalaḥ 01,020.008d*0298_02 devānāṃ ca hite yuktas tv ahito daityarakṣasām 01,020.008d*0298_03 na bhīḥ kāryā kathaṃ cātra paśyadhvaṃ sahitā mama 01,020.009 sūta uvāca 01,020.009a evam uktās tato gatvā garuḍaṃ vāgbhir astuvan 01,020.009c adūrād abhyupetyainaṃ devāḥ sarṣigaṇās tadā 01,020.010a tvam ṛṣis tvaṃ mahābhāgas tvaṃ devaḥ patageśvaraḥ 01,020.010c tvaṃ prabhus tapanaprakhyas tvaṃ nas trāṇam anuttamam 01,020.010d*0299_01 tvaṃ vibhus tapanaḥ sūryaḥ parameṣṭhī prajāpatiḥ 01,020.010d*0299_02 tvam indras tvaṃ hayamukhas tvaṃ śaras tvaṃ jagatpatiḥ 01,020.010d*0299_03 tvaṃ mukhaṃ padmajo vipras tvam agniḥ pavanas tathā 01,020.010d*0299_04 tvaṃ hi dhātā vidhātā ca tvaṃ viṣṇuḥ surasattamaḥ 01,020.010d*0299_05 tvaṃ mahān abhibhūḥ śaśvad amṛtaṃ tvaṃ mahad yaśaḥ 01,020.010d*0299_06 tvaṃ prabhās tvam abhipretaṃ tvaṃ nas trāṇam anuttamam 01,020.010d*0299_07 tvaṃ gatiḥ satataṃ tvattaḥ kathaṃ naḥ prāpnuyād bhayam 01,020.011a balormimān sādhur adīnasattvaḥ; samṛddhimān duṣprasahas tvam eva 01,020.011c tapaḥ śrutaṃ sarvam ahīnakīrte; anāgataṃ copagataṃ ca sarvam 01,020.012a tvam uttamaḥ sarvam idaṃ carācaraṃ; gabhastibhir bhānur ivāvabhāsase 01,020.012c samākṣipan bhānumataḥ prabhāṃ muhus; tvam antakaḥ sarvam idaṃ dhruvādhruvam 01,020.013a divākaraḥ parikupito yathā dahet; prajās tathā dahasi hutāśanaprabha 01,020.013c bhayaṃkaraḥ pralaya ivāgnir utthito; vināśayan yugaparivartanāntakṛt 01,020.014a khageśvaraṃ śaraṇam upasthitā vayaṃ; mahaujasaṃ vitimiram abhragocaram 01,020.014c mahābalaṃ garuḍam upetya khecaraṃ; parāvaraṃ varadam ajayyavikramam 01,020.014d*0300_01 jvalanasamānavarcasam | taḍitprabham | 01,020.014d*0301_01 tavaujasā sarvam idaṃ pratāpitaṃ 01,020.014d*0301_02 jagat prabho taptasuvarṇavarcasā 01,020.014d*0301_03 bhayānvitā nabhasi vimānagāminaḥ 01,020.014d*0301_04 vimānitā vipathagatiṃ prayānti te 01,020.014d*0301_05 ṛṣeḥ sutas tvam asi dayāvataḥ prabho 01,020.014d*0301_06 mahātmanaḥ khagavara kaśyapasya ha 01,020.014d*0301_07 sa mā krudhaḥ kuru jagato dayāṃ parāṃ 01,020.014d*0301_08 tvam īśvaraḥ praśamam upaihi pāhi naḥ 01,020.014d*0301_09 mahāśanisphuritasamasvanena te 01,020.014d*0301_10 diśo 'mbaraṃ tridivam iyaṃ ca medinī 01,020.014d*0301_11 calanti naḥ khaga hṛdayāni cāniśaṃ 01,020.014d*0301_12 nigṛhyatāṃ vapur idam agnisaṃnibham 01,020.014d*0301_13 tava dyutiṃ kupitakṛtāntasaṃnibhāṃ 01,020.014d*0301_14 niśāmya naś calati mano vyavasthitam 01,020.014d*0301_15 prasīda naḥ patagapate prayācatāṃ 01,020.014d*0301_16 śivaś ca no bhava bhagavan sukhāvahaḥ 01,020.014d*0302_01 tvaṃ pāhi sarvāṃś ca surān mahātmanaḥ 01,020.015a evaṃ stutaḥ suparṇas tu devaiḥ sarṣigaṇais tadā 01,020.015c tejasaḥ pratisaṃhāram ātmanaḥ sa cakāra ha 01,020.015d@014=0000 sautir uvāca 01,020.015d@014=0003 suparṇa uvāca 01,020.015d@014=0005 sautir uvāca 01,020.015d@014=0010 rurur uvāca 01,020.015d@014=0012 pramatir uvāca 01,020.015d@014=0024 devā ūcuḥ 01,020.015d@014=0027 pitāmaha uvāca 01,020.015d@014=0034 pramatir uvāca 01,020.015d@014_0001 sa śrutvāthātmano dehaṃ suparṇaḥ prekṣya ca svayam 01,020.015d@014_0002 śarīrapratisaṃhāram ātmanaḥ saṃpracakrame 01,020.015d@014_0003 na me sarvāṇi bhūtāni bibhiyur dehadarśanāt 01,020.015d@014_0004 bhīmarūpāt samudvignās tasmāt tejas tu saṃhare 01,020.015d@014_0005 aruṇaṃ cātmanaḥ pṛṣṭham āropya sa pitur gṛhāt 01,020.015d@014_0006 tataḥ kāmagamaḥ pakṣī kāmavīryo vihaṃgamaḥ 01,020.015d@014_0007 mātur antikam āgacchat parayā mudayā yutaḥ 01,020.015d@014_0008 tatrāruṇaḥ sa nikṣiptaḥ diśaṃ pūrvāṃ mahādyutiḥ 01,020.015d@014_0009 sūryatejovinihatāṃl lokān dagdhuṃ mahārathaḥ 01,020.015d@014_0010 kimarthaṃ bhagavān sūryo lokān dagdhumanās tadā 01,020.015d@014_0011 kim asyāpakṛtaṃ devair yenemaṃ manyur āviśat 01,020.015d@014_0012 candrādityair yadā rāhur ākhyāto hy amṛtaṃ piban 01,020.015d@014_0013 vairānubandhaṃ kṛtavāṃś candrāditye tadānagha 01,020.015d@014_0014 vadhyamāne graheṇātha āditye manyur āviśat 01,020.015d@014_0015 surārthāya samutpanno roṣo rāhos tu māṃ prati 01,020.015d@014_0016 bahvanarthakaraṃ pāpam eko 'haṃ samavāpnuyām 01,020.015d@014_0017 sahāya ekaḥ kāryeṣu na me kṛcchreṣu jāyate 01,020.015d@014_0018 paśyanti grasyamānaṃ māṃ saha devair divaukasaḥ 01,020.015d@014_0019 tasmāl lokavināśāya hy avatiṣṭhe na saṃśayaḥ 01,020.015d@014_0020 evaṃ kṛtamatiḥ sūryo hy astam abhyagamad girim 01,020.015d@014_0021 tato 'rdharātrasamaye sarvalokabhayāvahaḥ 01,020.015d@014_0022 utpatsyate mahān dāhas trailokyasya vināśanaḥ 01,020.015d@014_0023 tato devāḥ sarṣigaṇā upagamya pitāmaham 01,020.015d@014_0024 bhagavan kimidaṃ cādya mahad dāhakṛtaṃ bhayam 01,020.015d@014_0025 na tāvad dṛśyate sūryaḥ kṣapeyaṃ na prabhāti ca 01,020.015d@014_0026 udite bhagavan bhānau katham etad bhaviṣyati 01,020.015d@014_0027 eṣa lokavināśāya ravir udyantum udyataḥ 01,020.015d@014_0028 dṛśyann eva hi lokān sa bhasmarāśīkariṣyati 01,020.015d@014_0029 tasya pratividhānaṃ ca vihitaṃ pūrvam eva hi 01,020.015d@014_0030 kaśyapasya suto vidvān aruṇety abhiviśrutaḥ 01,020.015d@014_0031 mahākāyo mahātejāḥ sa sthāsyati puro raveḥ 01,020.015d@014_0032 kariṣyati ca sārathyaṃ tejaś cāsya hariṣyati 01,020.015d@014_0033 lokānāṃ śāntir evaṃ syād ṛṣīṇāṃ ca divaukasām 01,020.015d@014_0034 tataḥ pitāmahājñātaḥ sarvaṃ cakre tadāruṇaḥ 01,020.015d@014_0035 uditaś caiva savitā aruṇena tadāvṛtaḥ 01,020.015d@014_0036 etat te sarvam ākhyātaṃ yat sūryaṃ manyur āviśat 01,020.015d@014_0037 aruṇaś ca yathaivāsya sārathyam akarot prabhuḥ 01,020.015d@014_0038 bhūya evāparaṃ praśnaṃ śṛṇu pūrvam udāhṛtam 01,021.001 sūta uvāca 01,021.001a tataḥ kāmagamaḥ pakṣī mahāvīryo mahābalaḥ 01,021.001c mātur antikam āgacchat paraṃ tīraṃ mahodadheḥ 01,021.002a yatra sā vinatā tasmin paṇitena parājitā 01,021.002c atīva duḥkhasaṃtaptā dāsībhāvam upāgatā 01,021.003a tataḥ kadā cid vinatāṃ pravaṇāṃ putrasaṃnidhau 01,021.003c kāla āhūya vacanaṃ kadrūr idam abhāṣata 01,021.004a nāgānām ālayaṃ bhadre suramyaṃ ramaṇīyakam 01,021.004c samudrakukṣāv ekānte tatra māṃ vinate vaha 01,021.005a tataḥ suparṇamātā tām avahat sarpamātaram 01,021.005c pannagān garuḍaś cāpi mātur vacanacoditaḥ 01,021.006a sa sūryasyābhito yāti vainateyo vihaṃgamaḥ 01,021.006c sūryaraśmiparītāś ca mūrcchitāḥ pannagābhavan 01,021.006e tadavasthān sutān dṛṣṭvā kadrūḥ śakram athāstuvat 01,021.007a namas te devadeveśa namas te balasūdana 01,021.007c namucighna namas te 'stu sahasrākṣa śacīpate 01,021.008a sarpāṇāṃ sūryataptānāṃ vāriṇā tvaṃ plavo bhava 01,021.008c tvam eva paramaṃ trāṇam asmākam amarottama 01,021.009a īśo hy asi payaḥ sraṣṭuṃ tvam analpaṃ puraṃdara 01,021.009c tvam eva meghas tvaṃ vāyus tvam agnir vaidyuto 'mbare 01,021.010a tvam abhraghanavikṣeptā tvām evāhuḥ punar ghanam 01,021.010c tvaṃ vajram atulaṃ ghoraṃ ghoṣavāṃs tvaṃ balāhakaḥ 01,021.011a sraṣṭā tvam eva lokānāṃ saṃhartā cāparājitaḥ 01,021.011c tvaṃ jyotiḥ sarvabhūtānāṃ tvam ādityo vibhāvasuḥ 01,021.012a tvaṃ mahad bhūtam āścaryaṃ tvaṃ rājā tvaṃ surottamaḥ 01,021.012c tvaṃ viṣṇus tvaṃ sahasrākṣas tvaṃ devas tvaṃ parāyaṇam 01,021.013a tvaṃ sarvam amṛtaṃ deva tvaṃ somaḥ paramārcitaḥ 01,021.013c tvaṃ muhūrtas tithiś ca tvaṃ lavas tvaṃ vai punaḥ kṣaṇaḥ 01,021.014a śuklas tvaṃ bahulaś caiva kalā kāṣṭhā truṭis tathā 01,021.014c saṃvatsarartavo māsā rajanyaś ca dināni ca 01,021.015a tvam uttamā sagirivanā vasuṃdharā; sabhāskaraṃ vitimiram ambaraṃ tathā 01,021.015c mahodadhiḥ satimitimiṃgilas tathā; mahormimān bahumakaro jhaṣālayaḥ 01,021.016a mahad yaśas tvam iti sadābhipūjyase; manīṣibhir muditamanā maharṣibhiḥ 01,021.016c abhiṣṭutaḥ pibasi ca somam adhvare; vaṣaṭkṛtāny api ca havīṃṣi bhūtaye 01,021.017a tvaṃ vipraiḥ satatam ihejyase phalārthaṃ; vedāṅgeṣv atulabalaugha gīyase ca 01,021.017c tvaddhetor yajanaparāyaṇā dvijendrā; vedāṅgāny abhigamayanti sarvavedaiḥ 01,022.001 sūta uvāca 01,022.001a evaṃ stutas tadā kadrvā bhagavān harivāhanaḥ 01,022.001b*0303_01 meghān ājñāpayām āsa varṣadhvam udakaṃ śubham 01,022.001c nīlajīmūtasaṃghātair vyoma sarvaṃ samāvṛṇot 01,022.002a te meghā mumucus toyaṃ prabhūtaṃ vidyudujjvalāḥ 01,022.002c parasparam ivātyarthaṃ garjantaḥ satataṃ divi 01,022.003a saṃghātitam ivākāśaṃ jaladaiḥ sumahādbhutaiḥ 01,022.003c sṛjadbhir atulaṃ toyam ajasraṃ sumahāravaiḥ 01,022.004a saṃpranṛttam ivākāśaṃ dhārormibhir anekaśaḥ 01,022.004c meghastanitanirghoṣam ambaraṃ samapadyata 01,022.004c*0304_01 . . . . . . . . vidyutpavanakampitaiḥ 01,022.004c*0304_02 tair meghaiḥ saṃtatāsāraṃ varṣadbhir aniśaṃ tadā 01,022.004c*0304_03 naṣṭacandrārkakiraṇam 01,022.005a nāgānām uttamo harśas tadā varṣati vāsave 01,022.005c āpūryata mahī cāpi salilena samantataḥ 01,022.005d*0305_01 rasātalam anuprāptaṃ śītalaṃ vimalaṃ jalam 01,022.005d*0305_02 tadā bhūr abhavac channā jalormibhir anekaśaḥ 01,022.005d*0305_03 rāmaṇīyakam āgacchan mātrā saha bhujaṃgamāḥ 01,023.001 sūta uvāca 01,023.001*0306_01 saṃprahṛṣṭās tato nāgā jaladhārāplutās tadā 01,023.001a suparṇenohyamānās te jagmus taṃ deśam āśu vai 01,023.001b*0307_01 taṃ dvīpaṃ makarāvāsaṃ vihitaṃ viśvakarmaṇā 01,023.001b*0307_02 indratulyabalā ghoraṃ dadṛśuḥ sarvam āyatam 01,023.001b*0307_03 suparṇasahitāḥ sarpāḥ kānanaṃ ca manoramam 01,023.001c sāgarāmbuparikṣiptaṃ pakṣisaṃghanināditam 01,023.002a vicitraphalapuṣpābhir vanarājibhir āvṛtam 01,023.002c bhavanair āvṛtaṃ ramyais tathā padmākarair api 01,023.003a prasannasalilaiś cāpi hradaiś citrair vibhūṣitam 01,023.003c divyagandhavahaiḥ puṇyair mārutair upavījitam 01,023.004a upajighradbhir ākāśaṃ vṛkṣair malayajair api 01,023.004c śobhitaṃ puṣpavarṣāṇi muñcadbhir mārutoddhutaiḥ 01,023.004d*0308_01 vāyuvikṣiptakusumais tathānyair api pādapaiḥ 01,023.005a kiradbhir iva tatrasthān nāgān puṣpāmbuvṛṣṭibhiḥ 01,023.005c manaḥsaṃharṣaṇaṃ puṇyaṃ gandharvāpsarasāṃ priyam 01,023.005d*0309_01 mattabhramarasaṃghuṣṭaṃ manojñākṛtidarśanam 01,023.005d*0309_02 ramaṇīyaṃ śivaṃ puṇyaṃ sarvair janamanoharaiḥ 01,023.005e nānāpakṣirutaṃ ramyaṃ kadrūputrapraharṣaṇam 01,023.006a tat te vanaṃ samāsādya vijahruḥ pannagā mudā 01,023.006c abruvaṃś ca mahāvīryaṃ suparṇaṃ patagottamam 01,023.007a vahāsmān aparaṃ dvīpaṃ suramyaṃ vipulodakam 01,023.007c tvaṃ hi deśān bahūn ramyān patan paśyasi khecara 01,023.008a sa vicintyābravīt pakṣī mātaraṃ vinatāṃ tadā 01,023.008c kiṃ kāraṇaṃ mayā mātaḥ kartavyaṃ sarpabhāṣitam 01,023.008d*0310_01 kimarthaṃ ca vayaṃ sarpān vahāmo durbalādhamān 01,023.008d*0311_01 evam uktas tadā tena vinatā prāha khecaram 01,023.008d*0311_02 putraṃ sarvaguṇopetaṃ mahāvīryabalācalam 01,023.009 vinatovāca 01,023.009a dāsībhūtāsmy anāryāyā bhaginyāḥ patagottama 01,023.009c paṇaṃ vitatham āsthāya sarpair upadhinā kṛtam 01,023.010 sūta uvāca 01,023.010a tasmiṃs tu kathite mātrā kāraṇe gaganecaraḥ 01,023.010c uvāca vacanaṃ sarpāṃs tena duḥkhena duḥkhitaḥ 01,023.011a kim āhṛtya viditvā vā kiṃ vā kṛtveha pauruṣam 01,023.011c dāsyād vo vipramucyeyaṃ satyaṃ śaṃsata lelihāḥ 01,023.012a śrutvā tam abruvan sarpā āharāmṛtam ojasā 01,023.012c tato dāsyād vipramokṣo bhavitā tava khecara 01,024.001 sūta uvāca 01,024.001a ity ukto garuḍaḥ sarpais tato mātaram abravīt 01,024.001c gacchāmy amṛtam āhartuṃ bhakṣyam icchāmi veditum 01,024.002 vinatovāca 01,024.002a samudrakukṣāv ekānte niṣādālayam uttamam 01,024.002b*0312_01 bhavanāni niṣādānāṃ tatra santi dvijottama 01,024.002b*0312_02 pāpināṃ naṣṭalokānāṃ nirghṛṇānāṃ durātmanām 01,024.002c sahasrāṇām anekānāṃ tān bhuktvāmṛtam ānaya 01,024.003a na tu te brāhmaṇaṃ hantuṃ kāryā buddhiḥ kathaṃ cana 01,024.003c avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ brāhmaṇo hy analopamaḥ 01,024.004a agnir arko viṣaṃ śastraṃ vipro bhavati kopitaḥ 01,024.004b*0313_01 evamādibhī rūpais tu satāṃ vai brāhmaṇo mataḥ 01,024.004b*0313_02 sa te tāta na hantavyaḥ saṃkruddhenāpi sarvadā 01,024.004b*0313_03 brāhmaṇānām abhidroho na kartavyaḥ kathaṃ cana 01,024.004b*0313_04 na hy evam agnir nādityo bhasma kuryāt tathānagha 01,024.004b*0313_05 yathā kuryād abhikruddho brāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ 01,024.004b*0313_06 tad etair vividhair liṅgais tvaṃ vidyās taṃ dvijottamam 01,024.004b*0314_01 gurur hi sarvabhūtānāṃ brāhmaṇaḥ parikīrtitaḥ 01,024.004b*0315_01 tarhi vakṣyāmi vispaṣṭaṃ kāraṇaṃ tan nibodhatha 01,024.004c bhūtānām agrabhug vipro varṇaśreṣṭhaḥ pitā guruḥ 01,024.005 garuḍa uvāca 01,024.005a yathāham abhijānīyāṃ brāhmaṇaṃ lakṣaṇaiḥ śubhaiḥ 01,024.005c tan me kāraṇato mātaḥ pṛcchato vaktum arhasi 01,024.005d*0316_01 kiṃrūpo brāhmaṇo mātaḥ kiṃśīlaḥ kiṃparākramaḥ 01,024.005d*0316_02 kiṃ svid agninibho bhāti kiṃ svit saumyapradarśanaḥ 01,024.006 vinatovāca 01,024.006@015_0001 mekhalājinadaṇḍena brahmacārīti lakṣayet 01,024.006@015_0002 śuklavastraḥ śucir dānto rukmakuṇḍalamaṇḍitaḥ 01,024.006@015_0003 vaiṇavīṃ dhārayan yaṣṭim upavītaṃ kamaṇḍalum 01,024.006@015_0004 etais tu lakṣaṇair yuktaṃ gṛhastham iti lakṣayet 01,024.006@015_0005 nakharomācitaṃ vipraṃ cīrājinajaṭādharam 01,024.006@015_0006 vanavāsarataṃ nityaṃ vanavāsīti lakṣayet 01,024.006@015_0007 muṇḍī tridaṇḍī kāṣāyī kamaṇḍaludharo yatiḥ 01,024.006@015_0008 etais tu lakṣaṇaiḥ putra viddhi tān brāhmaṇān ṛjūn 01,024.006a yas te kaṇṭham anuprāpto nigīrṇaṃ baḍiśaṃ yathā 01,024.006c dahed aṅgāravat putra taṃ vidyād brāhmaṇarṣabham 01,024.007 sūta uvāca 01,024.007a provāca cainaṃ vinatā putrahārdād idaṃ vacaḥ 01,024.007b*0317_01 jaṭhare na ca jīryed yas taṃ jānīhi dvijottamam 01,024.007c jānanty apy atulaṃ vīryam āśīrvādasamanvitam 01,024.007d*0318_01 putrahārdād uvācainaṃ vinatā garuḍaṃ tadā 01,024.007d*0319_01 prītā paramaduḥkhārtā nāgair viprakṛtā satī 01,024.008a pakṣau te mārutaḥ pātu candraḥ pṛṣṭhaṃ tu putraka 01,024.008c śiras tu pātu te vahnir bhāskaraḥ sarvam eva tu 01,024.008d*0320_01 viṣṇuḥ sarvagataḥ sarvam aṅgāni tava caiva ca 01,024.009a ahaṃ ca te sadā putra śāntisvastiparāyaṇā 01,024.009b*0321_01 ihāsīnā bhaviṣyāmi svastikāre sadā ratā 01,024.009b*0322_01 vratopavāsaniyatā bhavāmi suralokataḥ 01,024.009b*0322_02 bhaviṣyati na saṃdeho yāvad āgamanaṃ tava 01,024.009c ariṣṭaṃ vraja panthānaṃ vatsa kāryārthasiddhaye 01,024.010a tataḥ sa mātur vacanaṃ niśamya; vitatya pakṣau nabha utpapāta 01,024.010c tato niṣādān balavān upāgamad; bubhukṣitaḥ kāla ivāntako mahān 01,024.011a sa tān niṣādān upasaṃharaṃs tadā; rajaḥ samuddhūya nabhaḥspṛśaṃ mahat 01,024.011c samudrakukṣau ca viśoṣayan payaḥ; samīpagān bhūmidharān vicālayan 01,024.012a tataḥ sa cakre mahad ānanaṃ tadā; niṣādamārgaṃ pratirudhya pakṣirāṭ 01,024.012b*0323_01 tadā nipatyāśanicaṇḍavikramaḥ 01,024.012b*0323_02 prasārya pakṣau sa niṣādam āgataḥ 01,024.012c tato niṣādās tvaritāḥ pravavrajur; yato mukhaṃ tasya bhujaṃgabhojinaḥ 01,024.013a tadānanaṃ vivṛtam atipramāṇavat; samabhyayur gaganam ivārditāḥ khagāḥ 01,024.013c sahasraśaḥ pavanarajobhramohitā; mahānilapracalitapādape vane 01,024.014a tataḥ khago vadanam amitratāpanaḥ; samāharat paricapalo mahābalaḥ 01,024.014c niṣūdayan bahuvidhamatsyabhakṣiṇo; bubhukṣito gaganacareśvaras tadā 01,025.001 sūta uvāca 01,025.001a tasya kaṇṭham anuprāpto brāhmaṇaḥ saha bhāryayā 01,025.001c dahan dīpta ivāṅgāras tam uvācāntarikṣagaḥ 01,025.002a dvijottama vinirgaccha tūrṇam āsyād apāvṛtāt 01,025.002c na hi me brāhmaṇo vadhyaḥ pāpeṣv api rataḥ sadā 01,025.002d@016_0001 kathaṃ ca tvam ihāyāto niṣādānāṃ mahālayam 01,025.002d@016_0002 aspṛśyā yājināṃ nityaṃ satyaṃ ca vada me dvija 01,025.003a bruvāṇam evaṃ garuḍaṃ brāhmaṇaḥ samabhāṣata 01,025.003b@016=0003 brāhmaṇa uvāca 01,025.003b@016_0003 madhyadeśāt samāyāto dhanārthī medinīṃ bhraman 01,025.003b@016_0004 tato niṣādān saṃprāpto ratiṃ cāpy atra labdhavān 01,025.003b@016_0005 gāṃ hiraṇyaṃ dhanaṃ dhānyaṃ ghaṭāṃś ca kaṭakāṃs tathā 01,025.003b@016_0006 niṣādā me prayacchanti satataṃ priyakāriṇaḥ 01,025.003b@016_0007 niṣādī śobhanā cātra bhāryā jātā khagottama 01,025.003b@016_0008 tayā saha vasan nityaṃ ratim agryām avāptavān 01,025.003c niṣādī mama bhāryeyaṃ nirgacchatu mayā saha 01,025.003d@016_0009 tato 'haṃ nirgamiṣyāmi na nirgaccheyam anyathā 01,025.004 garuḍa uvāca 01,025.004a etām api niṣādīṃ tvaṃ parigṛhyāśu niṣpata 01,025.004c tūrṇaṃ saṃbhāvayātmānam ajīrṇaṃ mama tejasā 01,025.005 sūta uvāca 01,025.005a tataḥ sa vipro niṣkrānto niṣādīsahitas tadā 01,025.005c vardhayitvā ca garuḍam iṣṭaṃ deśaṃ jagāma ha 01,025.006a sahabhārye viniṣkrānte tasmin vipre sa pakṣirāṭ 01,025.006c vitatya pakṣāv ākāśam utpapāta manojavaḥ 01,025.007a tato 'paśyat sa pitaraṃ pṛṣṭaś cākhyātavān pituḥ 01,025.007b*0324_01 yathānyāyam ameyātmā taṃ covāca mahān ṛṣiḥ 01,025.007b*0324_02 kaccid vaḥ kuśalaṃ nityaṃ bhojane bahulaṃ suta 01,025.007b*0324_03 kaccic ca mānuṣe loke tavānnaṃ vidyate bahu 01,025.007b*0325_01 samutpatyābhiviśrāntaḥ pitaraṃ ca sametya saḥ 01,025.007b*0326_01 vavande patatāṃ śreṣṭho brahma brahmavidāṃ prabhum 01,025.007b*0326_02 pṛṣṭaś ca pitrā balavān vainateyaḥ pratāpavān 01,025.007b*0326_03 kva gantāsīti vegena mama tvaṃ vaktum arhasi 01,025.007b*0327=00 garuḍa uvāca 01,025.007b*0327_01 mātā me kuśalā śaśvat tathā bhrātā tathā hy aham 01,025.007b*0327_02 na hi me kuśalaṃ tāta bhojane bahule sadā 01,025.007c ahaṃ hi sarpaiḥ prahitaḥ somam āhartum udyataḥ 01,025.007e mātur dāsyavimokṣārtham āhariṣye tam adya vai 01,025.008a mātrā cāsmi samādiṣṭo niṣādān bhakṣayeti vai 01,025.008c na ca me tṛptir abhavad bhakṣayitvā sahasraśaḥ 01,025.009a tasmād bhoktavyam aparaṃ bhagavan pradiśasva me 01,025.009c yad bhuktvāmṛtam āhartuṃ samarthaḥ syām ahaṃ prabho 01,025.009d*0328_01 kṣutpipāsāvighātārthaṃ bhakṣyam ākhyātu me bhavān 01,025.010 kaśyapa uvāca 01,025.010*0329_01 idaṃ saro mahāpuṇyaṃ devaloke 'pi viśrutam 01,025.010*0329_02 yatra kūrmāgrajaṃ hastī sadā karṣaty avāṅmukhaḥ 01,025.010*0329_03 tayor janma tu te kṛtsnaṃ pravakṣyāmy anupūrvaśaḥ 01,025.010*0329_04 tan me tattvaṃ nibodhasva yatpramāṇau ca tau matau 01,025.010*0330_01 śṛṇu tvaṃ vatsa bhadraṃ te kathāṃ vairāgyavardhinīm 01,025.010*0330_02 pitror arthavibhāge vai samutpannāṃ purāṇḍaja 01,025.010a āsīd vibhāvasur nāma maharṣiḥ kopano bhṛśam 01,025.010c bhrātā tasyānujaś cāsīt supratīko mahātapāḥ 01,025.011a sa necchati dhanaṃ bhrātrā sahaikasthaṃ mahāmuniḥ 01,025.011c vibhāgaṃ kīrtayaty eva supratīko 'tha nityaśaḥ 01,025.012a athābravīc ca taṃ bhrātā supratīkaṃ vibhāvasuḥ 01,025.012b*0331_01 vibhāge bahavo doṣā bhaviṣyanti mahātapāḥ 01,025.012c vibhāgaṃ bahavo mohāt kartum icchanti nityadā 01,025.012e tato vibhaktā anyonyaṃ nādriyante 'rthamohitāḥ 01,025.013a tataḥ svārthaparān mūḍhān pṛthag bhūtān svakair dhanaiḥ 01,025.013c viditvā bhedayanty etān amitrā mitrarūpiṇaḥ 01,025.014a viditvā cāpare bhinnān antareṣu patanty atha 01,025.014c bhinnānām atulo nāśaḥ kṣipram eva pravartate 01,025.015a tasmāc caiva vibhāgārthaṃ na praśaṃsanti paṇḍitāḥ 01,025.015b*0332_01 evam uktaḥ supratīko bhāgaṃ kīrtayate 'niśam 01,025.015b*0332_02 evaṃ nirbadhyamānas tu śaśāpainaṃ vibhāvasuḥ 01,025.015c guruśāstre nibaddhānām anyonyam abhiśaṅkinām 01,025.015d*0333_01 teṣāṃ madhye tvam apy ekaś chadmakṛc ca mahātmabhiḥ 01,025.016a niyantuṃ na hi śakyas tvaṃ bhedato dhanam icchasi 01,025.016c yasmāt tasmāt supratīka hastitvaṃ samavāpsyasi 01,025.017a śaptas tv evaṃ supratīko vibhāvasum athābravīt 01,025.017c tvam apy antarjalacaraḥ kacchapaḥ saṃbhaviṣyasi 01,025.018a evam anyonyaśāpāt tau supratīkavibhāvasū 01,025.018c gajakacchapatāṃ prāptāv arthārthaṃ mūḍhacetasau 01,025.019a roṣadoṣānuṣaṅgeṇa tiryagyonigatāv api 01,025.019c parasparadveṣaratau pramāṇabaladarpitau 01,025.020a sarasy asmin mahākāyau pūrvavairānusāriṇau 01,025.020c tayor ekataraḥ śrīmān samupaiti mahāgajaḥ 01,025.021a tasya bṛṃhitaśabdena kūrmo 'py antarjaleśayaḥ 01,025.021c utthito 'sau mahākāyaḥ kṛtsnaṃ saṃkṣobhayan saraḥ 01,025.022a taṃ dṛṣṭvāveṣṭitakaraḥ pataty eṣa gajo jalam 01,025.022c dantahastāgralāṅgūlapādavegena vīryavān 01,025.023a taṃ vikṣobhayamāṇaṃ tu saro bahujhaṣākulam 01,025.023c kūrmo 'py abhyudyataśirā yuddhāyābhyeti vīryavān 01,025.024a ṣaḍ ucchrito yojanāni gajas tad dviguṇāyataḥ 01,025.024c kūrmas triyojanotsedho daśayojanamaṇḍalaḥ 01,025.025a tāv etau yuddhasaṃmattau parasparajayaiṣiṇau 01,025.025c upayujyāśu karmedaṃ sādhayepsitam ātmanaḥ 01,025.025d*0334_01 mahābhraghanasaṃkāśaṃ taṃ bhuktvāmṛtam ānaya 01,025.025d*0334_02 mahāgirisamaprakhyaṃ ghorarūpaṃ ca hastinam 01,025.026 sūta uvāca 01,025.026*0335_01 ity uktvā garuḍaṃ sarṣiḥ māṅgalyam akarot tadā 01,025.026*0335_02 yudhyataḥ saha devais te yuddhe bhavatu maṅgalam 01,025.026*0335_03 pūrṇakumbho dvijā gāvo yac cānyat kiṃ cid uttamam 01,025.026*0335_04 śubhaṃ svastyayanaṃ cāpi bhaviṣyati tavānḍaja 01,025.026*0335_05 yudhyamānasya saṃgrāme devaiḥ sārdhaṃ mahābala 01,025.026*0335_06 ṛco yajūṃṣi sāmāni pavitrāṇi havīṃṣi ca 01,025.026*0335_07 rahasyāni ca sarvāṇi sarve vedāś ca te balam 01,025.026*0335_08 ity ukto garuḍaḥ pitrā gatas taṃ hradam antikāt 01,025.026*0335_09 apaśyan nirmalajalaṃ nānāpakṣisamākulam 01,025.026*0336_01 etasminn eva kāle tu tāv ṛṣī vittalolupau 01,025.026*0336_02 gajakacchapatāṃ prāpya yuyudhāte parasparam 01,025.026a sa tac chrutvā pitur vākyaṃ bhīmavego 'ntarikṣagaḥ 01,025.026c nakhena gajam ekena kūrmam ekena cākṣipat 01,025.027a samutpapāta cākāśaṃ tata uccair vihaṃgamaḥ 01,025.027c so 'lambatīrtham āsādya devavṛkṣān upāgamat 01,025.028a te bhītāḥ samakampanta tasya pakṣānilāhatāḥ 01,025.028c na no bhañjyād iti tadā divyāḥ kanakaśākhinaḥ 01,025.029a pracalāṅgān sa tān dṛṣṭvā manorathaphalāṅkurān 01,025.029c anyān atularūpāṅgān upacakrāma khecaraḥ 01,025.030a kāñcanai rājataiś caiva phalair vaiḍūryaśākhinaḥ 01,025.030c sāgarāmbuparikṣiptān bhrājamānān mahādrumān 01,025.030d*0337_01 teṣāṃ madhye mahān āsīt pādapaḥ sumanoharaḥ 01,025.030d*0337_02 sahasrayojanotsedho bahuśākhāsamanvitaḥ 01,025.030d*0337_03 khagānām ālayo divyo nāmnā rohiṇapādapaḥ 01,025.030d*0337_04 yasya chāyāṃ samāśritya sadyo bhavati nirvṛtaḥ 01,025.031a tam uvāca khagaśreṣṭhaṃ tatra rohiṇapādapaḥ 01,025.031c atipravṛddhaḥ sumahān āpatantaṃ manojavam 01,025.032a yaiṣā mama mahāśākhā śatayojanam āyatā 01,025.032c etām āsthāya śākhāṃ tvaṃ khādemau gajakacchapau 01,025.033a tato drumaṃ patagasahasrasevitaṃ; mahīdharapratimavapuḥ prakampayan 01,025.033c khagottamo drutam abhipatya vegavān; babhañja tām aviralapatrasaṃvṛtām 01,026.001 sūta uvāca 01,026.001a spṛṣṭamātrā tu padbhyāṃ sā garuḍena balīyasā 01,026.001c abhajyata taroḥ śākhā bhagnāṃ cainām adhārayat 01,026.002a tāṃ bhagnāṃ sa mahāśākhāṃ smayan samavalokayan 01,026.002c athātra lambato 'paśyad vālakhilyān adhomukhān 01,026.002d*0338_01 ṛṣayo hy atra lambante na hanyām iti tān ṛṣīn 01,026.002d*0339_01 taporatāṃl lambamānān brahmarṣīn abhivīkṣya saḥ 01,026.002d*0340_01 vaikhānasāṃś ca śākhāyāṃ lambamānān adhomukhān 01,026.002d*0341_01 hanyād etān saṃpatantī śākhety atha vicintya saḥ 01,026.002d*0341_02 nakhair dṛḍhataraṃ vīraḥ saṃgṛhya gajakacchapau 01,026.002d*0342_01 tapasyato bhayāviṣṭo vainateyo mahābalaḥ 01,026.003a sa tadvināśasaṃtrāsād anupatya khagādhipaḥ 01,026.003c śākhām āsyena jagrāha teṣām evānvavekṣayā 01,026.003d*0343_01 atidaivaṃ tu tat tasya karma dṛṣṭvā maharṣayaḥ 01,026.003d*0343_02 vismayotkampahṛdayā nāma cakrur mahākhage 01,026.003d*0343_03 guruṃ bhāraṃ samāsādyoḍḍīna eṣa vihaṃgamaḥ 01,026.003d*0343_04 garuḍas tu khagaśreṣṭhas tasmāt pannagabhojanaḥ 01,026.003e śanaiḥ paryapatat pakṣī parvatān praviśātayan 01,026.004a evaṃ so 'bhyapatad deśān bahūn sagajakacchapaḥ 01,026.004c dayārthaṃ vālakhilyānāṃ na ca sthānam avindata 01,026.005a sa gatvā parvataśreṣṭhaṃ gandhamādanam avyayam 01,026.005c dadarśa kaśyapaṃ tatra pitaraṃ tapasi sthitam 01,026.006a dadarśa taṃ pitā cāpi divyarūpaṃ vihaṃgamam 01,026.006c tejovīryabalopetaṃ manomārutaraṃhasam 01,026.007a śailaśṛṅgapratīkāśaṃ brahmadaṇḍam ivodyatam 01,026.007c acintyam anabhijñeyaṃ sarvabhūtabhayaṃkaram 01,026.008a māyāvīryadharaṃ sākṣād agnim iddham ivodyatam 01,026.008c apradhṛṣyam ajeyaṃ ca devadānavarākṣasaiḥ 01,026.009a bhettāraṃ giriśṛṅgāṇāṃ nadījalaviśoṣaṇam 01,026.009c lokasaṃloḍanaṃ ghoraṃ kṛtāntasamadarśanam 01,026.010a tam āgatam abhiprekṣya bhagavān kaśyapas tadā 01,026.010c viditvā cāsya saṃkalpam idaṃ vacanam abravīt 01,026.011a putra mā sāhasaṃ kārṣīr mā sadyo lapsyase vyathām 01,026.011c mā tvā daheyuḥ saṃkruddhā vālakhilyā marīcipāḥ 01,026.012a prasādayām āsa sa tān kaśyapaḥ putrakāraṇāt 01,026.012c vālakhilyāṃs tapaḥsiddhān idam uddiśya kāraṇam 01,026.013a prajāhitārtham ārambho garuḍasya tapodhanāḥ 01,026.013c cikīrṣati mahat karma tad anujñātum arhatha 01,026.014a evam uktā bhagavatā munayas te samabhyayuḥ 01,026.014c muktvā śākhāṃ giriṃ puṇyaṃ himavantaṃ taporthinaḥ 01,026.015a tatas teṣv apayāteṣu pitaraṃ vinatātmajaḥ 01,026.015c śākhāvyākṣiptavadanaḥ paryapṛcchata kaśyapam 01,026.016a bhagavan kva vimuñcāmi taruśākhām imām aham 01,026.016c varjitaṃ brāhmaṇair deśam ākhyātu bhagavān mama 01,026.017a tato niṣpuruṣaṃ śailaṃ himasaṃruddhakandaram 01,026.017c agamyaṃ manasāpy anyais tasyācakhyau sa kaśyapaḥ 01,026.018a taṃ parvatamahākukṣim āviśya manasā khagaḥ 01,026.018c javenābhyapatat tārkṣyaḥ saśākhāgajakacchapaḥ 01,026.019a na tāṃ vadhraḥ pariṇahec chatacarmā mahān aṇuḥ 01,026.019c śākhino mahatīṃ śākhāṃ yāṃ pragṛhya yayau khagaḥ 01,026.020a tataḥ sa śatasāhasraṃ yojanāntaram āgataḥ 01,026.020c kālena nātimahatā garuḍaḥ patatāṃ varaḥ 01,026.021a sa taṃ gatvā kṣaṇenaiva parvataṃ vacanāt pituḥ 01,026.021c amuñcan mahatīṃ śākhāṃ sasvanāṃ tatra khecaraḥ 01,026.022a pakṣānilahataś cāsya prākampata sa śailarāṭ 01,026.022c mumoca puṣpavarṣaṃ ca samāgalitapādapaḥ 01,026.023a śṛṅgāṇi ca vyaśīryanta gires tasya samantataḥ 01,026.023c maṇikāñcanacitrāṇi śobhayanti mahāgirim 01,026.024a śākhino bahavaś cāpi śākhayābhihatās tayā 01,026.024c kāñcanaiḥ kusumair bhānti vidyutvanta ivāmbudāḥ 01,026.025a te hemavikacā bhūyo yuktāḥ parvatadhātubhiḥ 01,026.025c vyarājañ śākhinas tatra sūryāṃśupratirañjitāḥ 01,026.026a tatas tasya gireḥ śṛṅgam āsthāya sa khagottamaḥ 01,026.026c bhakṣayām āsa garuḍas tāv ubhau gajakacchapau 01,026.026d*0344_01 tāv ubhau bhakṣayitvā tu sa tārkṣyaḥ kūrmakuñjarau 01,026.027a tataḥ parvatakūṭāgrād utpapāta manojavaḥ 01,026.027c prāvartantātha devānām utpātā bhayavedinaḥ 01,026.028a indrasya vajraṃ dayitaṃ prajajvāla vyathānvitam 01,026.028c sadhūmā cāpatat sārcir divolkā nabhasaś cyutā 01,026.029a tathā vasūnāṃ rudrāṇām ādityānāṃ ca sarvaśaḥ 01,026.029c sādhyānāṃ marutāṃ caiva ye cānye devatāgaṇāḥ 01,026.029e svaṃ svaṃ praharaṇaṃ teṣāṃ parasparam upādravat 01,026.030a abhūtapūrvaṃ saṃgrāme tadā devāsure 'pi ca 01,026.030c vavur vātāḥ sanirghātāḥ petur ulkāḥ samantataḥ 01,026.031a nirabhram api cākāśaṃ prajagarja mahāsvanam 01,026.031c devānām api yo devaḥ so 'py avarṣad asṛk tadā 01,026.032a mamlur mālyāni devānāṃ śemus tejāṃsi caiva hi 01,026.032c utpātameghā raudrāś ca vavarṣuḥ śoṇitaṃ bahu 01,026.032e rajāṃsi mukuṭāny eṣām utthitāni vyadharṣayan 01,026.033a tatas trāsasamudvignaḥ saha devaiḥ śatakratuḥ 01,026.033c utpātān dāruṇān paśyann ity uvāca bṛhaspatim 01,026.034a kimarthaṃ bhagavan ghorā mahotpātāḥ samutthitāḥ 01,026.034c na ca śatruṃ prapaśyāmi yudhi yo naḥ pradharṣayet 01,026.035 bṛhaspatir uvāca 01,026.035a tavāparādhād devendra pramādāc ca śatakrato 01,026.035c tapasā vālakhilyānāṃ bhūtam utpannam adbhutam 01,026.036a kaśyapasya muneḥ putro vinatāyāś ca khecaraḥ 01,026.036c hartuṃ somam anuprāpto balavān kāmarūpavān 01,026.037a samartho balināṃ śreṣṭho hartuṃ somaṃ vihaṃgamaḥ 01,026.037c sarvaṃ saṃbhāvayāmy asminn asādhyam api sādhayet 01,026.038 sūta uvāca 01,026.038a śrutvaitad vacanaṃ śakraḥ provācāmṛtarakṣiṇaḥ 01,026.038c mahāvīryabalaḥ pakṣī hartuṃ somam ihodyataḥ 01,026.039a yuṣmān saṃbodhayāmy eṣa yathā sa na hared balāt 01,026.039a*0345_01 . . . . . . . . gṛhītvā varuṇāyudhān 01,026.039a*0345_02 parivāryāmṛtaṃ sarve yūyaṃ madvacanād iha 01,026.039a*0345_03 rakṣadhvaṃ vibudhā vīrā . . . . . . . . 01,026.039c atulaṃ hi balaṃ tasya bṛhaspatir uvāca me 01,026.040a tac chrutvā vibudhā vākyaṃ vismitā yatnam āsthitāḥ 01,026.040c parivāryāmṛtaṃ tasthur vajrī cendraḥ śatakratuḥ 01,026.041a dhārayanto mahārhāṇi kavacāni manasvinaḥ 01,026.041c kāñcanāni vicitrāṇi vaiḍūryavikṛtāni ca 01,026.041d*0346_01 carmāṇy api ca gātreṣu bhānumanti dṛḍhāni ca 01,026.042a vividhāni ca śastrāṇi ghorarūpāṇy anekaśaḥ 01,026.042c śitatīkṣṇāgradhārāṇi samudyamya sahasraśaḥ 01,026.043a savisphuliṅgajvālāni sadhūmāni ca sarvaśaḥ 01,026.043b*0347_01 bhūṣitāni ca anyāni jvalitāny aparāṇi ca 01,026.043b*0347_02 śitatīkṣṇāgradhārāṇi vajrachedīni sarvaśaḥ 01,026.043c cakrāṇi parighāṃś caiva triśūlāni paraśvadhān 01,026.044a śaktīś ca vividhās tīkṣṇāḥ karavālāṃś ca nirmalān 01,026.044c svadeharūpāṇy ādāya gadāś cograpradarśanāḥ 01,026.045a taiḥ śastrair bhānumadbhis te divyābharaṇabhūṣitāḥ 01,026.045c bhānumantaḥ suragaṇās tasthur vigatakalmaṣāḥ 01,026.046a anupamabalavīryatejaso; dhṛtamanasaḥ parirakṣaṇe 'mṛtasya 01,026.046c asurapuravidāraṇāḥ surā; jvalanasamiddhavapuḥprakāśinaḥ 01,026.047a iti samaravaraṃ surāsthitaṃ; parighasahasraśataiḥ samākulam 01,026.047c vigalitam iva cāmbarāntare; tapanamarīcivibhāsitaṃ babhau 01,027.001 śaunaka uvāca 01,027.001a ko 'parādho mahendrasya kaḥ pramādaś ca sūtaja 01,027.001c tapasā vālakhilyānāṃ saṃbhūto garuḍaḥ katham 01,027.002a kaśyapasya dvijāteś ca kathaṃ vai pakṣirāṭ sutaḥ 01,027.002c adhṛṣyaḥ sarvabhūtānām avadhyaś cābhavat katham 01,027.003a kathaṃ ca kāmacārī sa kāmavīryaś ca khecaraḥ 01,027.003c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ purāṇe yadi paṭhyate 01,027.004 sūta uvāca 01,027.004a viṣayo 'yaṃ purāṇasya yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 01,027.004c śṛṇu me vadataḥ sarvam etat saṃkṣepato dvija 01,027.005a yajataḥ putrakāmasya kaśyapasya prajāpateḥ 01,027.005c sāhāyyam ṛṣayo devā gandharvāś ca daduḥ kila 01,027.006a tatredhmānayane śakro niyuktaḥ kaśyapena ha 01,027.006c munayo vālakhilyāś ca ye cānye devatāgaṇāḥ 01,027.007a śakras tu vīryasadṛśam idhmabhāraṃ giriprabham 01,027.007c samudyamyānayām āsa nātikṛcchrād iva prabhuḥ 01,027.008a athāpaśyad ṛṣīn hrasvān aṅguṣṭhodaraparvaṇaḥ 01,027.008c palāśavṛntikām ekāṃ sahitān vahataḥ pathi 01,027.009a pralīnān sveṣv ivāṅgeṣu nirāhārāṃs tapodhanān 01,027.009c kliśyamānān mandabalān goṣpade saṃplutodake 01,027.010a tāṃś ca sarvān smayāviṣṭo vīryonmattaḥ puraṃdaraḥ 01,027.010c avahasyātyagāc chīghraṃ laṅghayitvāvamanya ca 01,027.011a te 'tha roṣasamāviṣṭāḥ subhṛśaṃ jātamanyavaḥ 01,027.011c ārebhire mahat karma tadā śakrabhayaṃkaram 01,027.012a juhuvus te sutapaso vidhivaj jātavedasam 01,027.012c mantrair uccāvacair viprā yena kāmena tac chṛṇu 01,027.013a kāmavīryaḥ kāmagamo devarājabhayapradaḥ 01,027.013c indro 'nyaḥ sarvadevānāṃ bhaved iti yatavratāḥ 01,027.014a indrāc chataguṇaḥ śaurye vīrye caiva manojavaḥ 01,027.014c tapaso naḥ phalenādya dāruṇaḥ saṃbhavatv iti 01,027.015a tad buddhvā bhṛśasaṃtapto devarājaḥ śatakratuḥ 01,027.015c jagāma śaraṇaṃ tatra kaśyapaṃ saṃśitavratam 01,027.016a tac chrutvā devarājasya kaśyapo 'tha prajāpatiḥ 01,027.016c vālakhilyān upāgamya karmasiddhim apṛcchata 01,027.016d*0348=00 kāśyapaḥ 01,027.016d*0348=03 vālakhilyāḥ 01,027.016d*0348_01 kena kāmena cārabdhaṃ bhavadbhir homakarma ca 01,027.016d*0348_02 yāthātathyena me brūta śrotuṃ kautūhalaṃ hi me 01,027.016d*0348_03 avajñātāḥ surendreṇa mūḍhenākṛtabuddhinā 01,027.016d*0348_04 aiśvaryamadamattena sadācārān nirasyatā 01,027.016d*0348_05 tadvighātārtham ārambho vidhivat tasya kāśyapa 01,027.017a evam astv iti taṃ cāpi pratyūcuḥ satyavādinaḥ 01,027.017c tān kaśyapa uvācedaṃ sāntvapūrvaṃ prajāpatiḥ 01,027.018a ayam indras tribhuvane niyogād brahmaṇaḥ kṛtaḥ 01,027.018c indrārthaṃ ca bhavanto 'pi yatnavantas tapodhanāḥ 01,027.019a na mithyā brahmaṇo vākyaṃ kartum arhatha sattamāḥ 01,027.019c bhavatāṃ ca na mithyāyaṃ saṃkalpo me cikīrṣitaḥ 01,027.020a bhavatv eṣa patatrīṇām indro 'tibalasattvavān 01,027.020c prasādaḥ kriyatāṃ caiva devarājasya yācataḥ 01,027.021a evam uktāḥ kaśyapena vālakhilyās tapodhanāḥ 01,027.021c pratyūcur abhisaṃpūjya muniśreṣṭhaṃ prajāpatim 01,027.022a indrārtho 'yaṃ samārambhaḥ sarveṣāṃ naḥ prajāpate 01,027.022c apatyārthaṃ samārambho bhavataś cāyam īpsitaḥ 01,027.023a tad idaṃ saphalaṃ karma tvayā vai pratigṛhyatām 01,027.023c tathā caiva vidhatsvātra yathā śreyo 'nupaśyasi 01,027.024a etasminn eva kāle tu devī dākṣāyaṇī śubhā 01,027.024c vinatā nāma kalyāṇī putrakāmā yaśasvinī 01,027.025a tapas taptvā vrataparā snātā puṃsavane śuciḥ 01,027.025c upacakrāma bhartāraṃ tām uvācātha kaśyapaḥ 01,027.026a ārambhaḥ saphalo devi bhavitāyaṃ tavepsitaḥ 01,027.026c janayiṣyasi putrau dvau vīrau tribhuvaneśvarau 01,027.027a tapasā vālakhilyānāṃ mama saṃkalpajau tathā 01,027.027c bhaviṣyato mahābhāgau putrau te lokapūjitau 01,027.028a uvāca caināṃ bhagavān mārīcaḥ punar eva ha 01,027.028c dhāryatām apramādena garbho 'yaṃ sumahodayaḥ 01,027.029a ekaḥ sarvapatatrīṇām indratvaṃ kārayiṣyati 01,027.029c lokasaṃbhāvito vīraḥ kāmavīryo vihaṃgamaḥ 01,027.030a śatakratum athovāca prīyamāṇaḥ prajāpatiḥ 01,027.030c tvatsahāyau khagāv etau bhrātarau te bhaviṣyataḥ 01,027.031a naitābhyāṃ bhavitā doṣaḥ sakāśāt te puraṃdara 01,027.031c vyetu te śakra saṃtāpas tvam evendro bhaviṣyasi 01,027.032a na cāpy evaṃ tvayā bhūyaḥ kṣeptavyā brahmavādinaḥ 01,027.032c na cāvamānyā darpāt te vāgviṣā bhṛśakopanāḥ 01,027.033a evam ukto jagāmendro nirviśaṅkas triviṣṭapam 01,027.033c vinatā cāpi siddhārthā babhūva muditā tadā 01,027.034a janayām āsa putrau dvāv aruṇaṃ garuḍaṃ tathā 01,027.034c aruṇas tayos tu vikala ādityasya puraḥsaraḥ 01,027.035a patatrīṇāṃ tu garuḍa indratvenābhyaṣicyata 01,027.035c tasyaitat karma sumahac chrūyatāṃ bhṛgunandana 01,028.001 sūta uvāca 01,028.001a tatas tasmin dvijaśreṣṭha samudīrṇe tathāvidhe 01,028.001c garutmān pakṣirāṭ tūrṇaṃ saṃprāpto vibudhān prati 01,028.002a taṃ dṛṣṭvātibalaṃ caiva prākampanta samantataḥ 01,028.002c parasparaṃ ca pratyaghnan sarvapraharaṇāny api 01,028.003a tatra cāsīd ameyātmā vidyudagnisamaprabhaḥ 01,028.003c bhauvanaḥ sumahāvīryaḥ somasya parirakṣitā 01,028.004a sa tena patagendreṇa pakṣatuṇḍanakhaiḥ kṣataḥ 01,028.004c muhūrtam atulaṃ yuddhaṃ kṛtvā vinihato yudhi 01,028.005a rajaś coddhūya sumahat pakṣavātena khecaraḥ 01,028.005c kṛtvā lokān nirālokāṃs tena devān avākirat 01,028.006a tenāvakīrṇā rajasā devā moham upāgaman 01,028.006c na cainaṃ dadṛśuś channā rajasāmṛtarakṣiṇaḥ 01,028.007a evaṃ saṃloḍayām āsa garuḍas tridivālayam 01,028.007c pakṣatuṇḍaprahāraiś ca devān sa vidadāra ha 01,028.008a tato devaḥ sahasrākṣas tūrṇaṃ vāyum acodayat 01,028.008c vikṣipemāṃ rajovṛṣṭiṃ tavaitat karma māruta 01,028.009a atha vāyur apovāha tad rajas tarasā balī 01,028.009c tato vitimire jāte devāḥ śakunim ārdayan 01,028.010a nanāda coccair balavān mahāmegharavaḥ khagaḥ 01,028.010c vadhyamānaḥ suragaṇaiḥ sarvabhūtāni bhīṣayan 01,028.010e utpapāta mahāvīryaḥ pakṣirāṭ paravīrahā 01,028.011a tam utpatyāntarikṣasthaṃ devānām upari sthitam 01,028.011c varmiṇo vibudhāḥ sarve nānāśastrair avākiran 01,028.012a paṭṭiśaiḥ parighaiḥ śūlair gadābhiś ca savāsavāḥ 01,028.012c kṣurāntair jvalitaiś cāpi cakrair ādityarūpibhiḥ 01,028.013a nānāśastravisargaiś ca vadhyamānaḥ samantataḥ 01,028.013c kurvan sutumulaṃ yuddhaṃ pakṣirāṇ na vyakampata 01,028.014a vinardann iva cākāśe vainateyaḥ pratāpavān 01,028.014c pakṣābhyām urasā caiva samantād vyākṣipat surān 01,028.015a te vikṣiptās tato devāḥ prajagmur garuḍārditāḥ 01,028.015c nakhatuṇḍakṣatāś caiva susruvuḥ śoṇitaṃ bahu 01,028.016a sādhyāḥ prācīṃ sagandharvā vasavo dakṣiṇāṃ diśam 01,028.016c prajagmuḥ sahitā rudraiḥ patagendrapradharṣitāḥ 01,028.017a diśaṃ pratīcīm ādityā nāsatyā uttarāṃ diśam 01,028.017c muhur muhuḥ prekṣamāṇā yudhyamānā mahaujasam 01,028.018a aśvakrandena vīreṇa reṇukena ca pakṣiṇā 01,028.018b*0349_01 balākena ca śūreṇa ghasena praghasena ca 01,028.018c krathanena ca śūreṇa tapanena ca khecaraḥ 01,028.018d*0350_01 suparṇena ca śūreṇa śvasanena ca pakṣirāṭ 01,028.019a ulūkaśvasanābhyāṃ ca nimeṣeṇa ca pakṣiṇā 01,028.019c prarujena ca saṃyuddhaṃ cakāra pralihena ca 01,028.020a tān pakṣanakhatuṇḍāgrair abhinad vinatāsutaḥ 01,028.020c yugāntakāle saṃkruddhaḥ pinākīva mahābalaḥ 01,028.021a mahāvīryā mahotsāhās tena te bahudhā kṣatāḥ 01,028.021c rejur abhraghanaprakhyā rudhiraughapravarṣiṇaḥ 01,028.022a tān kṛtvā patagaśreṣṭhaḥ sarvān utkrāntajīvitān 01,028.022c atikrānto 'mṛtasyārthe sarvato 'gnim apaśyata 01,028.023a āvṛṇvānaṃ mahājvālam arcirbhiḥ sarvato 'mbaram 01,028.023c dahantam iva tīkṣṇāṃśuṃ ghoraṃ vāyusamīritam 01,028.023d*0351_01 nabhaḥ spṛśantaṃ jvālābhiḥ sarvabhūtabhayaṃkaram 01,028.024a tato navatyā navatīr mukhānāṃ; kṛtvā tarasvī garuḍo mahātmā 01,028.024b*0352_01 mukhaṃ sahasraṃ sa cakāra pakṣī 01,028.024b*0352_02 nadīyutaṃ vahnivināśahetoḥ 01,028.024b*0352_03 mahāyutais taiḥ sabalair mahātmā 01,028.024b*0352_04 tam agnim iddhaṃ śamayāṃ cakāra 01,028.024c nadīḥ samāpīya mukhais tatas taiḥ; suśīghram āgamya punar javena 01,028.025a jvalantam agniṃ tam amitratāpanaḥ; samāstarat patraratho nadībhiḥ 01,028.025c tataḥ pracakre vapur anyad alpaṃ; praveṣṭukāmo 'gnim abhipraśāmya 01,029.001 sūta uvāca 01,029.001a jāmbūnadamayo bhūtvā marīcivikacojjvalaḥ 01,029.001c praviveśa balāt pakṣī vārivega ivārṇavam 01,029.002a sa cakraṃ kṣuraparyantam apaśyad amṛtāntike 01,029.002c paribhramantam aniśaṃ tīkṣṇadhāram ayasmayam 01,029.003a jvalanārkaprabhaṃ ghoraṃ chedanaṃ somahāriṇām 01,029.003c ghorarūpaṃ tad atyarthaṃ yantraṃ devaiḥ sunirmitam 01,029.004a tasyāntaraṃ sa dṛṣṭvaiva paryavartata khecaraḥ 01,029.004c arāntareṇābhyapatat saṃkṣipyāṅgaṃ kṣaṇena ha 01,029.005a adhaś cakrasya caivātra dīptānalasamadyutī 01,029.005c vidyujjihvau mahāghorau dīptāsyau dīptalocanau 01,029.006a cakṣurviṣau mahāvīryau nityakruddhau tarasvinau 01,029.006c rakṣārtham evāmṛtasya dadarśa bhujagottamau 01,029.007a sadā saṃrabdhanayanau sadā cānimiṣekṣaṇau 01,029.007b*0353_01 tau dṛṣṭvā sahasā khedaṃ jagāma vinatātmajaḥ 01,029.007b*0353_02 katham etau mahāvīryau jetavyau haribhojinau 01,029.007b*0353_03 iti saṃcintya garuḍas tayos tūrṇaṃ nirākaraḥ 01,029.007c tayor eko 'pi yaṃ paśyet sa tūrṇaṃ bhasmasād bhavet 01,029.008a tayoś cakṣūṃṣi rajasā suparṇas tūrṇam āvṛṇot 01,029.008c adṛṣṭarūpas tau cāpi sarvataḥ paryakālayat 01,029.009a tayor aṅge samākramya vainateyo 'ntarikṣagaḥ 01,029.009c ācchinat tarasā madhye somam abhyadravat tataḥ 01,029.010a samutpāṭyāmṛtaṃ tat tu vainateyas tato balī 01,029.010c utpapāta javenaiva yantram unmathya vīryavān 01,029.011a apītvaivāmṛtaṃ pakṣī parigṛhyāśu vīryavān 01,029.011c agacchad apariśrānta āvāryārkaprabhāṃ khagaḥ 01,029.012a viṣṇunā tu tadākāśe vainateyaḥ sameyivān 01,029.012c tasya nārāyaṇas tuṣṭas tenālaulyena karmaṇā 01,029.013a tam uvācāvyayo devo varado 'smīti khecaram 01,029.013c sa vavre tava tiṣṭheyam uparīty antarikṣagaḥ 01,029.014a uvāca cainaṃ bhūyo 'pi nārāyaṇam idaṃ vacaḥ 01,029.014c ajaraś cāmaraś ca syām amṛtena vināpy aham 01,029.014d*0354_01 evam astv iti taṃ viṣṇur uvāca vinatāsutam 01,029.015a pratigṛhya varau tau ca garuḍo viṣṇum abravīt 01,029.015c bhavate 'pi varaṃ dadmi vṛṇītāṃ bhagavān api 01,029.016a taṃ vavre vāhanaṃ kṛṣṇo garutmantaṃ mahābalam 01,029.016c dhvajaṃ ca cakre bhagavān upari sthāsyasīti tam 01,029.016d*0355_01 evam astv iti taṃ devam uktvā nārāyaṇaṃ khagaḥ 01,029.016d*0355_02 vavrāja tarasā vegād vāyuṃ spardhan mahājavaḥ 01,029.016d*0356_01 tathety evābravīt pakṣī bhagavantaṃ sanātanam 01,029.016d*0357_01 etasminn eva kāle tu bhagavān harivāhanaḥ 01,029.017a anupatya khagaṃ tv indro vajreṇāṅge 'bhyatāḍayat 01,029.017c vihaṃgamaṃ surāmitraṃ harantam amṛtaṃ balāt 01,029.018a tam uvācendram ākrande garuḍaḥ patatāṃ varaḥ 01,029.018c prahasañ ślakṣṇayā vācā tathā vajrasamāhataḥ 01,029.019a ṛṣer mānaṃ kariṣyāmi vajraṃ yasyāsthisaṃbhavam 01,029.019c vajrasya ca kariṣyāmi tava caiva śatakrato 01,029.020a eṣa patraṃ tyajāmy ekaṃ yasyāntaṃ nopalapsyase 01,029.020b*0358_01 tasyāgrakhaṇḍād abhavan mayūro 01,029.020b*0358_02 madhye dvivaktrā bhujagendrarājī 01,029.020b*0358_03 mūle ca śatrur nakulaḥ phaṇīnāṃ 01,029.020b*0358_04 te vai trayaḥ sarpaviṣāpahā[ḥ] smṛtāḥ 01,029.020c na hi vajranipātena rujā me 'sti kadā cana 01,029.020d*0359_01 evam uktvā tataḥ patram utsasarja sa pakṣirāṭ 01,029.020d*0359_02 tad utsṛṣṭam abhiprekṣya tasya parṇam anuttamam 01,029.020d*0360_01 ity evam uktvā garuḍaḥ patraṃ caikaṃ vyasarjayat 01,029.021a tatra taṃ sarvabhūtāni vismitāny abruvaṃs tadā 01,029.021c surūpaṃ patram ālakṣya suparṇo 'yaṃ bhavatv iti 01,029.021d*0361_01 tridhā kṛtvā tadā vajraṃ gataṃ sthānaṃ svam eva hi 01,029.022a dṛṣṭvā tad adbhutaṃ cāpi sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ 01,029.022c khago mahad idaṃ bhūtam iti matvābhyabhāṣata 01,029.023a balaṃ vijñātum icchāmi yat te param anuttamam 01,029.023c sakhyaṃ cānantam icchāmi tvayā saha khagottama 01,030.000*0362_01 ity evam ukto garuḍaḥ pratyuvāca śacīpatim 01,030.001 garuḍa uvāca 01,030.001a sakhyaṃ me 'stu tvayā deva yathecchasi puraṃdara 01,030.001c balaṃ tu mama jānīhi mahac cāsahyam eva ca 01,030.002a kāmaṃ naitat praśaṃsanti santaḥ svabalasaṃstavam 01,030.002b*0363_01 animittaṃ suraśreṣṭha sadyaḥ prāpnoti garhaṇām 01,030.002c guṇasaṃkīrtanaṃ cāpi svayam eva śatakrato 01,030.002c*0364_01 pṛṣṭenānyena gopate | vaktavyaṃ na tu vaktavyaṃ 01,030.003a sakheti kṛtvā tu sakhe pṛṣṭo vakṣyāmy ahaṃ tvayā 01,030.003c na hy ātmastavasaṃyuktaṃ vaktavyam animittataḥ 01,030.004a saparvatavanām urvīṃ sasāgaravanām imām 01,030.004c pakṣanāḍyaikayā śakra tvāṃ caivātrāvalambinam 01,030.005a sarvān saṃpiṇḍitān vāpi lokān sasthāṇujaṅgamān 01,030.005c vaheyam apariśrānto viddhīdaṃ me mahad balam 01,030.005d*0365_01 aṣṭau bhūmīr nava divas trīn samudrāñ śacīpate 01,030.005d*0365_02 paraḥ sahasrān parvatān vaheyaṃ kāmayetha cet 01,030.006 sūta uvāca 01,030.006a ity uktavacanaṃ vīraṃ kirīṭī śrīmatāṃ varaḥ 01,030.006c āha śaunaka devendraḥ sarvabhūtahitaḥ prabhuḥ 01,030.006d*0366=00 śakra uvāca 01,030.006d*0366_01 evam eva yathāttha tvaṃ sarvaṃ saṃbhāvyate tvayi 01,030.007a pratigṛhyatām idānīṃ me sakhyam ānantyam uttamam 01,030.007c na kāryaṃ tava somena mama somaḥ pradīyatām 01,030.007e asmāṃs te hi prabādheyur yebhyo dadyād bhavān imam 01,030.008 garuḍa uvāca 01,030.008a kiṃ cit kāraṇam uddiśya somo 'yaṃ nīyate mayā 01,030.008c na dāsyāmi samādātuṃ somaṃ kasmai cid apy aham 01,030.009a yatremaṃ tu sahasrākṣa nikṣipeyam ahaṃ svayam 01,030.009c tvam ādāya tatas tūrṇaṃ harethās tridaśeśvara 01,030.010 śakra uvāca 01,030.010a vākyenānena tuṣṭo 'haṃ yat tvayoktam ihāṇḍaja 01,030.010c yad icchasi varaṃ mattas tad gṛhāṇa khagottama 01,030.011 sūta uvāca 01,030.011a ity uktaḥ pratyuvācedaṃ kadrūputrān anusmaran 01,030.011c smṛtvā caivopadhikṛtaṃ mātur dāsyanimittataḥ 01,030.012a īśo 'ham api sarvasya kariṣyāmi tu te 'rthitām 01,030.012c bhaveyur bhujagāḥ śakra mama bhakṣyā mahābalāḥ 01,030.013a tathety uktvānvagacchat taṃ tato dānavasūdanaḥ 01,030.013b*0367_01 devadevaṃ mahātmānaṃ yoginām īśvaraṃ harim 01,030.013b*0367_02 sa cānvamodat tat sarvaṃ yathoktaṃ garuḍena vai 01,030.013b*0367_03 idaṃ bhūyo vacaḥ prāha bhagavāṃs tridaśeśvaraḥ 01,030.013c hariṣyāmi vinikṣiptaṃ somam ity anubhāṣya tam 01,030.014a ājagāma tatas tūrṇaṃ suparṇo mātur antikam 01,030.014b*0368=02 garuḍaḥ 01,030.014b*0368=04 vinatā 01,030.014b*0368_01 vinayāvanato bhūtvā vacanaṃ cedam abravīt 01,030.014b*0368_02 idam ānītam amṛtaṃ devānāṃ bhavanān mayā 01,030.014b*0368_03 praśādhi kim ato mātaḥ kariṣyāmi śubhavrate 01,030.014b*0368_04 parituṣṭāham etena karmaṇā tava putraka 01,030.014b*0368_05 ajaraś cāmaraś caiva devānāṃ supriyo bhava 01,030.014c atha sarpān uvācedaṃ sarvān paramahṛṣṭavat 01,030.015a idam ānītam amṛtaṃ nikṣepsyāmi kuśeṣu vaḥ 01,030.015c snātā maṅgalasaṃyuktās tataḥ prāśnīta pannagāḥ 01,030.015d*0369_01 bhavadbhir idam āsīnair yad uktaṃ tad vacas tadā 01,030.016a adāsī caiva māteyam adyaprabhṛti cāstu me 01,030.016c yathoktaṃ bhavatām etad vaco me pratipāditam 01,030.017a tataḥ snātuṃ gatāḥ sarpāḥ pratyuktvā taṃ tathety uta 01,030.017c śakro 'py amṛtam ākṣipya jagāma tridivaṃ punaḥ 01,030.018a athāgatās tam uddeśaṃ sarpāḥ somārthinas tadā 01,030.018c snātāś ca kṛtajapyāś ca prahṛṣṭāḥ kṛtamaṅgalāḥ 01,030.018d*0370_01 yatraitad amṛtaṃ cāpi sthāpitaṃ kuśasaṃstare 01,030.018d*0371_01 parasparakṛtadveṣāḥ somaprāśanakarmaṇi 01,030.018d*0371_02 ahaṃ pūrvam ahaṃ pūrvam ity uktvā te samādravan 01,030.019a tad vijñāya hṛtaṃ sarpāḥ pratimāyākṛtaṃ ca tat 01,030.019c somasthānam idaṃ ceti darbhāṃs te lilihus tadā 01,030.020a tato dvaidhīkṛtā jihvā sarpāṇāṃ tena karmaṇā 01,030.020c abhavaṃś cāmṛtasparśād darbhās te 'tha pavitriṇaḥ 01,030.020d*0372_01 evaṃ tad amṛtaṃ tena hṛtam āhṛtam eva ca 01,030.020d*0372_02 dvijihvāś ca kṛtāḥ sarpā garuḍena mahātmanā 01,030.020d*0373_01 nāgāś ca vañcitā bhūtvā visṛjya vinatāṃ tadā 01,030.020d*0373_02 viṣādam agamaṃs tīvraṃ garuḍasya balāt prabho 01,030.021a tataḥ suparṇaḥ paramaprahṛṣṭavān; vihṛtya mātrā saha tatra kānane 01,030.021c bhujaṃgabhakṣaḥ paramārcitaḥ khagair; ahīnakīrtir vinatām anandayat 01,030.022a imāṃ kathāṃ yaḥ śṛṇuyān naraḥ sadā; paṭheta vā dvijajanamukhyasaṃsadi 01,030.022c asaṃśayaṃ tridivam iyāt sa puṇyabhāṅ; mahātmanaḥ patagapateḥ prakīrtanāt 01,030.022d@017_0001 na cāgnijaṃ coranṛpāśrayaṃ vā; kṣutsarpavetālapiśācajaṃ vā 01,030.022d@017_0002 bhayaṃ bhaved yatra gṛhe garutmato; tiṣṭhet katheyaṃ likhitāpi pustake 01,030.022d@017_0003 yaḥ saṃsmaren nityam atandrito naro; garutmato mūrtim athārcayed gṛhe 01,030.022d@017_0004 oṃ pakṣirājeti japaṃś ca sarvadā; tasyāśu sarpā vaśagā bhavanti 01,031.001 śaunaka uvāca 01,031.001a bhujaṃgamānāṃ śāpasya mātrā caiva sutena ca 01,031.001c vinatāyās tvayā proktaṃ kāraṇaṃ sūtanandana 01,031.002a varapradānaṃ bhartrā ca kadrūvinatayos tathā 01,031.002c nāmanī caiva te prokte pakṣiṇor vainateyayoḥ 01,031.003a pannagānāṃ tu nāmāni na kīrtayasi sūtaja 01,031.003c prādhānyenāpi nāmāni śrotum icchāmahe vayam 01,031.004 sūta uvāca 01,031.004a bahutvān nāmadheyāni bhujagānāṃ tapodhana 01,031.004c na kīrtayiṣye sarveṣāṃ prādhānyena tu me śṛṇu 01,031.005a śeṣaḥ prathamato jāto vāsukis tadanantaram 01,031.005c airāvatas takṣakaś ca karkoṭakadhanaṃjayau 01,031.006a kāliyo maṇināgaś ca nāgaś cāpūraṇas tathā 01,031.006c nāgas tathā piñjaraka elāpatro 'tha vāmanaḥ 01,031.007a nīlānīlau tathā nāgau kalmāṣaśabalau tathā 01,031.007c āryakaś cādikaś caiva nāgaś ca śalapotakaḥ 01,031.008a sumanomukho dadhimukhas tathā vimalapiṇḍakaḥ 01,031.008c āptaḥ koṭanakaś caiva śaṅkho vālaśikhas tathā 01,031.009a niṣṭhyūnako hemaguho nahuṣaḥ piṅgalas tathā 01,031.009c bāhyakarṇo hastipadas tathā mudgarapiṇḍakaḥ 01,031.010a kambalāśvatarau cāpi nāgaḥ kālīyakas tathā 01,031.010c vṛttasaṃvartakau nāgau dvau ca padmāv iti śrutau 01,031.011a nāgaḥ śaṅkhanakaś caiva tathā ca sphaṇḍako 'paraḥ 01,031.011c kṣemakaś ca mahānāgo nāgaḥ piṇḍārakas tathā 01,031.011d*0374_01 viprasyāvajñayā śakro mātuḥ sarpā vipadgatāḥ 01,031.011d*0374_02 suparṇas tūbhayaprītyā harer apy upari sthitaḥ 01,031.012a karavīraḥ puṣpadaṃṣṭra eḷako bilvapāṇḍukaḥ 01,031.012c mūṣakādaḥ śaṅkhaśirāḥ pūrṇadaṃṣṭro haridrakaḥ 01,031.013a aparājito jyotikaś ca pannagaḥ śrīvahas tathā 01,031.013c kauravyo dhṛtarāṣṭraś ca puṣkaraḥ śalyakas tathā 01,031.014a virajāś ca subāhuś ca śālipiṇḍaś ca vīryavān 01,031.014c hastibhadraḥ piṭharako mukharaḥ koṇavāsanaḥ 01,031.015a kuñjaraḥ kuraraś caiva tathā nāgaḥ prabhākaraḥ 01,031.015c kumudaḥ kumudākṣaś ca tittirir halikas tathā 01,031.015d*0375_01 sumukho vimukhaś caiva vimukho 'simukhas tathā 01,031.015d*0376_01 kardamaś ca mahānāgo nāgaś ca bahumūlakaḥ 01,031.015e karkarākarkarau cobhau kuṇḍodaramahodarau 01,031.016a ete prādhānyato nāgāḥ kīrtitā dvijasattama 01,031.016c bahutvān nāmadheyānām itare na prakīrtitāḥ 01,031.017a eteṣāṃ prasavo yaś ca prasavasya ca saṃtatiḥ 01,031.017c asaṃkhyeyeti matvā tān na bravīmi dvijottama 01,031.018a bahūnīha sahasrāṇi prayutāny arbudāni ca 01,031.018c aśakyāny eva saṃkhyātuṃ bhujagānāṃ tapodhana 01,032.001 śaunaka uvāca 01,032.001a jātā vai bhujagās tāta vīryavanto durāsadāḥ 01,032.001c śāpaṃ taṃ tv atha vijñāya kṛtavanto nu kiṃ param 01,032.001d@018_0001 kaś ca teṣāṃ bhaven mantraḥ sarpāṇāṃ sūtanandana 01,032.001d@018_0002 kiṃ vā kāryam akurvanta śāpajaṃ bhujagottamāḥ 01,032.001d@018_0003 vāsukiś cāpi nāgendro mahāprājñaḥ kim ācarat 01,032.002 sūta uvāca 01,032.002a teṣāṃ tu bhagavāñ śeṣas tyaktvā kadrūṃ mahāyaśāḥ 01,032.002c tapo vipulam ātasthe vāyubhakṣo yatavrataḥ 01,032.003a gandhamādanam āsādya badaryāṃ ca taporataḥ 01,032.003c gokarṇe puṣkarāraṇye tathā himavatas taṭe 01,032.004a teṣu teṣu ca puṇyeṣu tīrtheṣv āyataneṣu ca 01,032.004c ekāntaśīlī niyataḥ satataṃ vijitendriyaḥ 01,032.004d*0377_01 śītavātātapasahaḥ parityaktapriyāpriyaḥ 01,032.004d*0377_02 dharme manaḥ samādhāya snāne triṣavaṇe tathā 01,032.005a tapyamānaṃ tapo ghoraṃ taṃ dadarśa pitāmahaḥ 01,032.005c pariśuṣkamāṃsatvaksnāyuṃ jaṭācīradharaṃ prabhum 01,032.006a tam abravīt satyadhṛtiṃ tapyamānaṃ pitāmahaḥ 01,032.006c kim idaṃ kuruṣe śeṣa prajānāṃ svasti vai kuru 01,032.007a tvaṃ hi tīvreṇa tapasā prajās tāpayase 'nagha 01,032.007c brūhi kāmaṃ ca me śeṣa yat te hṛdi ciraṃ sthitam 01,032.008 śeṣa uvāca 01,032.008a sodaryā mama sarve hi bhrātaro mandacetasaḥ 01,032.008c saha tair notsahe vastuṃ tad bhavān anumanyatām 01,032.009a abhyasūyanti satataṃ parasparam amitravat 01,032.009c tato 'haṃ tapa ātiṣṭhe naitān paśyeyam ity uta 01,032.010a na marṣayanti satataṃ vinatāṃ sasutāṃ ca te 01,032.010c asmākaṃ cāparo bhrātā vainateyaḥ pitāmaha 01,032.011a taṃ ca dviṣanti te 'tyarthaṃ sa cāpi sumahābalaḥ 01,032.011c varapradānāt sa pituḥ kaśyapasya mahātmanaḥ 01,032.012a so 'haṃ tapaḥ samāsthāya mokṣyāmīdaṃ kalevaram 01,032.012c kathaṃ me pretyabhāve 'pi na taiḥ syāt saha saṃgamaḥ 01,032.012d*0378_01 tam evaṃvādinaṃ śeṣaṃ pitāmaha uvāca ha 01,032.013 brahmovāca 01,032.013a jānāmi śeṣa sarveṣāṃ bhrātṝṇāṃ te viceṣṭitam 01,032.013c mātuś cāpy aparādhād vai bhrātṝṇāṃ te mahad bhayam 01,032.014a kṛto 'tra parihāraś ca pūrvam eva bhujaṃgama 01,032.014c bhrātṝṇāṃ tava sarveṣāṃ na śokaṃ kartum arhasi 01,032.014d*0379_01 śāpāt tasmān mahāghorād uktān mātrā mahābala 01,032.015a vṛṇīṣva ca varaṃ mattaḥ śeṣa yat te 'bhikāṅkṣitam 01,032.015c ditsāmi hi varaṃ te 'dya prītir me paramā tvayi 01,032.016a diṣṭyā ca buddhir dharme te niviṣṭā pannagottama 01,032.016c ato bhūyaś ca te buddhir dharme bhavatu susthirā 01,032.017 śeṣa uvāca 01,032.017a eṣa eva varo me 'dya kāṅkṣitaḥ prapitāmaha 01,032.017c dharme me ramatāṃ buddhiḥ śame tapasi ceśvara 01,032.018 brahmovāca 01,032.018a prīto 'smy anena te śeṣa damena praśamena ca 01,032.018c tvayā tv idaṃ vacaḥ kāryaṃ manniyogāt prajāhitam 01,032.019a imāṃ mahīṃ śailavanopapannāṃ; sasāgarāṃ sākarapattanāṃ ca 01,032.019c tvaṃ śeṣa samyak calitāṃ yathāvat; saṃgṛhya tiṣṭhasva yathācalā syāt 01,032.019d*0380_01 anyam eva varaṃ dadmi tavāhaṃ bhujagottama 01,032.019d*0380_02 imāṃ tvaṃ sakalāṃ pṛthvīṃ mūrdhnā saṃdhārayiṣyasi 01,032.020 śeṣa uvāca 01,032.020a yathāha devo varadaḥ prajāpatir; mahīpatir bhūtapatir jagatpatiḥ 01,032.020c tathā mahīṃ dhārayitāsmi niścalāṃ; prayaccha tāṃ me śirasi prajāpate 01,032.021 brahmovāca 01,032.021a adho mahīṃ gaccha bhujaṃgamottama; svayaṃ tavaiṣā vivaraṃ pradāsyati 01,032.021c imāṃ dharāṃ dhārayatā tvayā hi me; mahat priyaṃ śeṣa kṛtaṃ bhaviṣyati 01,032.022 sūta uvāca 01,032.022a tatheti kṛtvā vivaraṃ praviśya sa; prabhur bhuvo bhujagavarāgrajaḥ sthitaḥ 01,032.022c bibharti devīṃ śirasā mahīm imāṃ; samudranemiṃ parigṛhya sarvataḥ 01,032.023 brahmovāca 01,032.023a śeṣo 'si nāgottama dharmadevo; mahīm imāṃ dhārayase yad ekaḥ 01,032.023c anantabhogaḥ parigṛhya sarvāṃ; yathāham evaṃ balabhid yathā vā 01,032.024 sūta uvāca 01,032.024a adho bhūmer vasaty evaṃ nāgo 'nantaḥ pratāpavān 01,032.024c dhārayan vasudhām ekaḥ śāsanād brahmaṇo vibhuḥ 01,032.025a suparṇaṃ ca sakhāyaṃ vai bhagavān amarottamaḥ 01,032.025c prādād anantāya tadā vainateyaṃ pitāmahaḥ 01,032.025d*0381_01 anante 'bhiprayāte tu vāsukiḥ sa mahābalaḥ 01,032.025d*0381_02 abhyaṣicyata nāgais tu daivatair iva vāsavaḥ 01,033.001 sūta uvāca 01,033.001a mātuḥ sakāśāt taṃ śāpaṃ śrutvā pannagasattamaḥ 01,033.001c vāsukiś cintayām āsa śāpo 'yaṃ na bhavet katham 01,033.002a tataḥ sa mantrayām āsa bhrātṛbhiḥ saha sarvaśaḥ 01,033.002c airāvataprabhṛtibhir ye sma dharmaparāyaṇāḥ 01,033.003 vāsukir uvāca 01,033.003a ayaṃ śāpo yathoddiṣṭo viditaṃ vas tathānaghāḥ 01,033.003c tasya śāpasya mokṣārthaṃ mantrayitvā yatāmahe 01,033.004a sarveṣām eva śāpānāṃ pratighāto hi vidyate 01,033.004c na tu mātrābhiśaptānāṃ mokṣo vidyeta pannagāḥ 01,033.004d@019_0001 ārādhya tu jagannāthaṃ brahmāṇaṃ pannagottamāḥ 01,033.004d@019_0002 mātṛśāpavimokṣārthaṃ na śeṣo labdhavān varam 01,033.005a avyayasyāprameyasya satyasya ca tathāgrataḥ 01,033.005c śaptā ity eva me śrutvā jāyate hṛdi vepathuḥ 01,033.006a nūnaṃ sarvavināśo 'yam asmākaṃ samudāhṛtaḥ 01,033.006b*0382_01 śāpaḥ sṛṣṭo mahāghoro mātrā khalv avinītayā 01,033.006c na hy enāṃ so 'vyayo devaḥ śapantīṃ pratyaṣedhayat 01,033.007a tasmāt saṃmantrayāmo 'tra bhujagānām anāmayam 01,033.007c yathā bhaveta sarveṣāṃ mā naḥ kālo 'tyagād ayam 01,033.007d*0383_01 sarva eva hi nas tāvad buddhimanto vicakṣaṇāḥ 01,033.008a api mantrayamāṇā hi hetuṃ paśyāma mokṣaṇe 01,033.008c yathā naṣṭaṃ purā devā gūḍham agniṃ guhāgatam 01,033.009a yathā sa yajño na bhaved yathā vāpi parābhavet 01,033.009c janamejayasya sarpāṇāṃ vināśakaraṇāya hi 01,033.010 sūta uvāca 01,033.010a tathety uktvā tu te sarve kādraveyāḥ samāgatāḥ 01,033.010c samayaṃ cakrire tatra mantrabuddhiviśāradāḥ 01,033.010d*0384_01 teṣu tatropaviṣṭeṣu pannageṣu dvijottama 01,033.010d*0384_02 elāpatro 'bravīt teṣāṃ mantravidyottamo balaiḥ 01,033.011a eke tatrābruvan nāgā vayaṃ bhūtvā dvijarṣabhāḥ 01,033.011c janamejayaṃ taṃ bhikṣāmo yajñas te na bhaved iti 01,033.012a apare tv abruvan nāgās tatra paṇḍitamāninaḥ 01,033.012c mantriṇo 'sya vayaṃ sarve bhaviṣyāmaḥ susaṃmatāḥ 01,033.013a sa naḥ prakṣyati sarveṣu kāryeṣv arthaviniścayam 01,033.013c tatra buddhiṃ pravakṣyāmo yathā yajño nivartate 01,033.014a sa no bahumatān rājā buddhvā buddhimatāṃ varaḥ 01,033.014c yajñārthaṃ prakṣyati vyaktaṃ neti vakṣyāmahe vayam 01,033.015a darśayanto bahūn doṣān pretya ceha ca dāruṇān 01,033.015c hetubhiḥ kāraṇaiś caiva yathā yajño bhaven na saḥ 01,033.016a athavā ya upādhyāyaḥ kratau tasmin bhaviṣyati 01,033.016c sarpasatravidhānajño rājakāryahite rataḥ 01,033.017a taṃ gatvā daśatāṃ kaś cid bhujagaḥ sa mariṣyati 01,033.017c tasmin hate yajñakare kratuḥ sa na bhaviṣyati 01,033.018a ye cānye sarpasatrajñā bhaviṣyanty asya ṛtvijaḥ 01,033.018c tāṃś ca sarvān daśiṣyāmaḥ kṛtam evaṃ bhaviṣyati 01,033.019a tatrāpare 'mantrayanta dharmātmāno bhujaṃgamāḥ 01,033.019c abuddhir eṣā yuṣmākaṃ brahmahatyā na śobhanā 01,033.020a samyak saddharmamūlā hi vyasane śāntir uttamā 01,033.020c adharmottaratā nāma kṛtsnaṃ vyāpādayej jagat 01,033.021a apare tv abruvan nāgāḥ samiddhaṃ jātavedasam 01,033.021c varṣair nirvāpayiṣyāmo meghā bhūtvā savidyutaḥ 01,033.022a srugbhāṇḍaṃ niśi gatvā vā apare bhujagottamāḥ 01,033.022c pramattānāṃ harantv āśu vighna evaṃ bhaviṣyati 01,033.023a yajñe vā bhujagās tasmiñ śataśo 'tha sahasraśaḥ 01,033.023c janaṃ daśantu vai sarvam evaṃ trāso bhaviṣyati 01,033.024a athavā saṃskṛtaṃ bhojyaṃ dūṣayantu bhujaṃgamāḥ 01,033.024c svena mūtrapurīṣeṇa sarvabhojyavināśinā 01,033.025a apare tv abruvaṃs tatra ṛtvijo 'sya bhavāmahe 01,033.025c yajñavighnaṃ kariṣyāmo dīyatāṃ dakṣiṇā iti 01,033.025e vaśyatāṃ ca gato 'sau naḥ kariṣyati yathepṣitam 01,033.026a apare tv abruvaṃs tatra jale prakrīḍitaṃ nṛpam 01,033.026c gṛham ānīya badhnīmaḥ kratur evaṃ bhaven na saḥ 01,033.027a apare tv abruvaṃs tatra nāgāḥ sukṛtakāriṇaḥ 01,033.027c daśāmainaṃ pragṛhyāśu kṛtam evaṃ bhaviṣyati 01,033.027e chinnaṃ mūlam anarthānāṃ mṛte tasmin bhaviṣyati 01,033.028a eṣā vai naiṣṭhikī buddhiḥ sarveṣām eva saṃmatā 01,033.028c yathā vā manyase rājaṃs tat kṣipraṃ saṃvidhīyatām 01,033.029a ity uktvā samudaikṣanta vāsukiṃ pannageśvaram 01,033.029c vāsukiś cāpi saṃcintya tān uvāca bhujaṃgamān 01,033.030a naiṣā vo naiṣṭhikī buddhir matā kartuṃ bhujaṃgamāḥ 01,033.030c sarveṣām eva me buddhiḥ pannagānāṃ na rocate 01,033.031a kiṃ tv atra saṃvidhātavyaṃ bhavatāṃ yad bhaved dhitam 01,033.031b*0385_01 śreyaḥ prasādanaṃ manye kaśyapasya mahātmanaḥ 01,033.031b*0385_02 jñātivargasya sauhārdād ātmanaś ca bhujaṃgamāḥ 01,033.031b*0385_03 na ca jānāti me buddhiḥ kiṃ cit kartuṃ vaco hi vaḥ 01,033.031b*0385_04 mayā hīdaṃ vidhātavyaṃ bhavatāṃ yad dhitaṃ bhavet 01,033.031c anenāhaṃ bhṛśaṃ tapye guṇadoṣau madāśrayau 01,034.001 sūta uvāca 01,034.001a śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ sarveṣām iti ceti ca 01,034.001c vāsukeś ca vacaḥ śrutvā elāpatro 'bravīd idam 01,034.001d*0386_01 prāg eva darśitā buddhir mayaiṣā bhujagottamāḥ 01,034.001d*0386_02 heyeti yadi vo buddhis tavāpi ca tathā prabho 01,034.001d*0386_03 astu kāmaṃ mamādyāpi buddhiḥ smaraṇam āgatā 01,034.001d*0386_04 tāṃ śṛṇuṣva pravakṣyāmi yathātathyena pannagāḥ 01,034.002a na sa yajño na bhavitā na sa rājā tathāvidhaḥ 01,034.002c janamejayaḥ pāṇḍaveyo yato 'smākaṃ mahābhayam 01,034.003a daivenopahato rājan yo bhaved iha pūruṣaḥ 01,034.003c sa daivam evāśrayate nānyat tatra parāyaṇam 01,034.004a tad idaṃ daivam asmākaṃ bhayaṃ pannagasattamāḥ 01,034.004c daivam evāśrayāmo 'tra śṛṇudhvaṃ ca vaco mama 01,034.005a ahaṃ śāpe samutsṛṣṭe samaśrauṣaṃ vacas tadā 01,034.005c mātur utsaṅgam ārūḍho bhayāt pannagasattamāḥ 01,034.006a devānāṃ pannagaśreṣṭhās tīkṣṇās tīkṣṇā iti prabho 01,034.006b*0387_01 śāpaduḥkhāgnitaptānāṃ pannagānām anāmayam 01,034.006b*0387_02 kṛpayā parayāviṣṭāḥ prārthayanto divaukasaḥ 01,034.006c pitāmaham upāgamya duḥkhārtānāṃ mahādyute 01,034.007 devā ūcuḥ 01,034.007a kā hi labdhvā priyān putrāñ śaped evaṃ pitāmaha 01,034.007c ṛte kadrūṃ tīkṣṇarūpāṃ devadeva tavāgrataḥ 01,034.008a tatheti ca vacas tasyās tvayāpy uktaṃ pitāmaha 01,034.008c etad icchāma vijñātuṃ kāraṇaṃ yan na vāritā 01,034.009 brahmovāca 01,034.009a bahavaḥ pannagās tīkṣṇā bhīmavīryā viṣolbaṇāḥ 01,034.009c prajānāṃ hitakāmo 'haṃ na nivāritavāṃs tadā 01,034.010a ye dandaśūkāḥ kṣudrāś ca pāpacārā viṣolbaṇāḥ 01,034.010c teṣāṃ vināśo bhavitā na tu ye dharmacāriṇaḥ 01,034.011a yannimittaṃ ca bhavitā mokṣas teṣāṃ mahābhayāt 01,034.011c pannagānāṃ nibodhadhvaṃ tasmin kāle tathāgate 01,034.012a yāyāvarakule dhīmān bhaviṣyati mahān ṛṣiḥ 01,034.012c jaratkārur iti khyātas tejasvī niyatendriyaḥ 01,034.013a tasya putro jaratkāror utpatsyati mahātapāḥ 01,034.013c āstīko nāma yajñaṃ sa pratiṣetsyati taṃ tadā 01,034.013e tatra mokṣyanti bhujagā ye bhaviṣyanti dhārmikāḥ 01,034.014 devā ūcuḥ 01,034.014a sa munipravaro deva jaratkārur mahātapāḥ 01,034.014c kasyāṃ putraṃ mahātmānaṃ janayiṣyati vīryavān 01,034.015 brahmovāca 01,034.015*0388_01 vāsuker bhaginī kanyā samutpannā suśobhanā 01,034.015*0388_02 tasmai dāsyati tāṃ kanyāṃ vāsukir bhujagottamaḥ 01,034.015*0388_03 tasyāṃ janayitā putraṃ vedavedāṅgapāragam 01,034.015a sanāmāyāṃ sanāmā sa kanyāyāṃ dvijasattamaḥ 01,034.015c apatyaṃ vīryavān devā vīryavaj janayiṣyati 01,034.015d*0389_01 vāsukeḥ sarparājasya jaratkāruḥ svasā kila 01,034.015d*0389_02 sa tasyāṃ bhavitā putraḥ śāpān nāgāṃś ca mokṣyati 01,034.016 elāpatra uvāca 01,034.016a evam astv iti taṃ devāḥ pitāmaham athābruvan 01,034.016c uktvā caivaṃ gatā devāḥ sa ca devaḥ pitāmahaḥ 01,034.017a so 'ham evaṃ prapaśyāmi vāsuke bhaginīṃ tava 01,034.017c jaratkārur iti khyātāṃ tāṃ tasmai pratipādaya 01,034.018a bhaikṣavad bhikṣamāṇāya nāgānāṃ bhayaśāntaye 01,034.018c ṛṣaye suvratāya tvam eṣa mokṣaḥ śruto mayā 01,035.001 sūta uvāca 01,035.001a elāpatrasya tu vacaḥ śrutvā nāgā dvijottama 01,035.001c sarve prahṛṣṭamanasaḥ sādhu sādhv ity apūjayan 01,035.002a tataḥ prabhṛti tāṃ kanyāṃ vāsukiḥ paryarakṣata 01,035.002c jaratkāruṃ svasāraṃ vai paraṃ harṣam avāpa ca 01,035.003a tato nātimahān kālaḥ samatīta ivābhavat 01,035.003c atha devāsurāḥ sarve mamanthur varuṇālayam 01,035.004a tatra netram abhūn nāgo vāsukir balināṃ varaḥ 01,035.004c samāpyaiva ca tat karma pitāmaham upāgaman 01,035.005a devā vāsukinā sārdhaṃ pitāmaham athābruvan 01,035.005c bhagavañ śāpabhīto 'yaṃ vāsukis tapyate bhṛśam 01,035.006a tasyedaṃ mānasaṃ śalyaṃ samuddhartuṃ tvam arhasi 01,035.006c jananyāḥ śāpajaṃ deva jñātīnāṃ hitakāṅkṣiṇaḥ 01,035.007a hito hy ayaṃ sadāsmākaṃ priyakārī ca nāgarāṭ 01,035.007c kuru prasādaṃ deveśa śamayāsya manojvaram 01,035.008 brahmovāca 01,035.008a mayaivaitad vitīrṇaṃ vai vacanaṃ manasāmarāḥ 01,035.008c elāpatreṇa nāgena yad asyābhihitaṃ purā 01,035.008d@020_0001 mātṛśāpo nānyathāyaṃ kartuṃ śakyo mayā surāḥ 01,035.008d@020_0002 yasmān mātā gurutarī sarveṣām eva dehinām 01,035.009a tat karotv eṣa nāgendraḥ prāptakālaṃ vacas tathā 01,035.009c vinaśiṣyanti ye pāpā na tu ye dharmacāriṇaḥ 01,035.010a utpannaḥ sa jaratkārus tapasy ugre rato dvijaḥ 01,035.010c tasyaiṣa bhaginīṃ kāle jaratkāruṃ prayacchatu 01,035.011a yad elāpatreṇa vacas tadoktaṃ bhujagena ha 01,035.011c pannagānāṃ hitaṃ devās tat tathā na tad anyathā 01,035.012 sūta uvāca 01,035.012a etac chrutvā sa nāgendraḥ pitāmahavacas tadā 01,035.012b*0390_01 saṃdiśya pannagān sarvān vāsukiḥ śāpamohitaḥ 01,035.012b*0390_02 svasāram udyamya tadā jaratkārum ṛṣiṃ prati 01,035.012c sarpān bahūñ jaratkārau nityayuktān samādadhat 01,035.013a jaratkārur yadā bhāryām icched varayituṃ prabhuḥ 01,035.013c śīghram etya mamākhyeyaṃ tan naḥ śreyo bhaviṣyati 01,036.001 śaunaka uvāca 01,036.001a jaratkārur iti proktaṃ yat tvayā sūtanandana 01,036.001c icchāmy etad ahaṃ tasya ṛṣeḥ śrotuṃ mahātmanaḥ 01,036.002a kiṃ kāraṇaṃ jaratkāror nāmaitat prathitaṃ bhuvi 01,036.002c jaratkāruniruktaṃ tvaṃ yathāvad vaktum arhasi 01,036.002d*0391_01 tat tasya vacanaṃ śrutvā provāca sa mahādyutiḥ 01,036.003 sūta uvāca 01,036.003a jareti kṣayam āhur vai dāruṇaṃ kārusaṃjñitam 01,036.003c śarīraṃ kāru tasyāsīt tat sa dhīmāñ śanaiḥ śanaiḥ 01,036.004a kṣapayām āsa tīvreṇa tapasety ata ucyate 01,036.004c jaratkārur iti brahman vāsuker bhaginī tathā 01,036.005a evam uktas tu dharmātmā śaunakaḥ prāhasat tadā 01,036.005c ugraśravasam āmantrya upapannam iti bruvan 01,036.005d*0392=00 śaunaka uvāca 01,036.005d*0392_01 uktaṃ nāma yathāpūrvaṃ sarvaṃ tac chrutavān aham 01,036.005d*0392_02 yathā tu jāto hy āstīka etad icchāmi veditum 01,036.005d*0392_03 tac chrutvā vacanaṃ tasya sūtaḥ provāca śāstrataḥ 01,036.006 sūta uvāca 01,036.006*0393_01 saṃdiśya pannagān sarvān vāsukiḥ susamāhitaḥ 01,036.006*0393_02 svasāram udyamya tadā jaratkārum ṛṣiṃ prati 01,036.006a atha kālasya mahataḥ sa muniḥ saṃśitavrataḥ 01,036.006c tapasy abhirato dhīmān na dārān abhyakāṅkṣata 01,036.007a sa ūrdhvaretās tapasi prasaktaḥ; svādhyāyavān vītabhayaklamaḥ san 01,036.007c cacāra sarvāṃ pṛthivīṃ mahātmā; na cāpi dārān manasāpy akāṅkṣat 01,036.008a tato 'parasmin saṃprāpte kāle kasmiṃś cid eva tu 01,036.008c parikṣid iti vikhyāto rājā kauravavaṃśabhṛt 01,036.009a yathā pāṇḍur mahābāhur dhanurdharavaro bhuvi 01,036.009c babhūva mṛgayāśīlaḥ purāsya prapitāmahaḥ 01,036.009d*0394_01 tathā vikhyātavāṃl loke parikṣid abhimanyujaḥ 01,036.010a mṛgān vidhyan varāhāṃś ca tarakṣūn mahiṣāṃs tathā 01,036.010c anyāṃś ca vividhān vanyāṃś cacāra pṛthivīpatiḥ 01,036.011a sa kadā cin mṛgaṃ viddhvā bāṇena nataparvaṇā 01,036.011c pṛṣṭhato dhanur ādāya sasāra gahane vane 01,036.012a yathā hi bhagavān rudro viddhvā yajñamṛgaṃ divi 01,036.012c anvagacchad dhanuṣpāṇiḥ paryanveṣaṃs tatas tataḥ 01,036.013a na hi tena mṛgo viddho jīvan gacchati vai vanam 01,036.013c pūrvarūpaṃ tu tan nūnam āsīt svargagatiṃ prati 01,036.013e parikṣitas tasya rājño viddho yan naṣṭavān mṛgaḥ 01,036.014a dūraṃ cāpahṛtas tena mṛgeṇa sa mahīpatiḥ 01,036.014c pariśrāntaḥ pipāsārta āsasāda muniṃ vane 01,036.015a gavāṃ pracāreṣv āsīnaṃ vatsānāṃ mukhaniḥsṛtam 01,036.015c bhūyiṣṭham upayuñjānaṃ phenam āpibatāṃ payaḥ 01,036.016a tam abhidrutya vegena sa rājā saṃśitavratam 01,036.016c apṛcchad dhanur udyamya taṃ muniṃ kṣucchramānvitaḥ 01,036.017a bho bho brahmann ahaṃ rājā parikṣid abhimanyujaḥ 01,036.017c mayā viddho mṛgo naṣṭaḥ kaccit tvaṃ dṛṣṭavān asi 01,036.018a sa munis tasya novāca kiṃ cin maunavrate sthitaḥ 01,036.018c tasya skandhe mṛtaṃ sarpaṃ kruddho rājā samāsajat 01,036.019a dhanuṣkoṭyā samutkṣipya sa cainaṃ samudaikṣata 01,036.019c na ca kiṃ cid uvācainaṃ śubhaṃ vā yadi vāśubham 01,036.020a sa rājā krodham utsṛjya vyathitas taṃ tathāgatam 01,036.020c dṛṣṭvā jagāma nagaram ṛṣis tv āste tathaiva saḥ 01,036.020d*0395_01 na hi taṃ rājaśārdūlaṃ kṣamāśīlo mahāmuniḥ 01,036.020d*0395_02 svadharmanirataṃ bhūpaṃ samākṣipto 'py adharṣayat 01,036.020d*0396_01 na hi taṃ rājaśārdūlas tathā dharmaparāyaṇam 01,036.020d*0396_02 jānāti bharataśreṣṭhas tata enam adharṣayat 01,036.021a taruṇas tasya putro 'bhūt tigmatejā mahātapāḥ 01,036.021c śṛṅgī nāma mahākrodho duṣprasādo mahāvrataḥ 01,036.022a sa devaṃ param īśānaṃ sarvabhūtahite ratam 01,036.022c brahmāṇam upatasthe vai kāle kāle susaṃyataḥ 01,036.022e sa tena samanujñāto brahmaṇā gṛham eyivān 01,036.023a sakhyoktaḥ krīḍamānena sa tatra hasatā kila 01,036.023c saṃrambhī kopano 'tīva viṣakalpa ṛṣeḥ sutaḥ 01,036.023d*0397_01 uddiśya pitaraṃ tasya yac chrutvā roṣam āharat 01,036.023e ṛṣiputreṇa narmārthaṃ kṛśena dvijasattama 01,036.024a tejasvinas tava pitā tathaiva ca tapasvinaḥ 01,036.024c śavaṃ skandhena vahati mā śṛṅgin garvito bhava 01,036.025a vyāharatsv ṛṣiputreṣu mā sma kiṃ cid vaco vadīḥ 01,036.025c asmadvidheṣu siddheṣu brahmavitsu tapasviṣu 01,036.026a kva te puruṣamānitvaṃ kva te vācas tathāvidhāḥ 01,036.026c darpajāḥ pitaraṃ yas tvaṃ draṣṭā śavadharaṃ tathā 01,036.026d*0398_01 pitrā ca tava tat karma nānurūpam ivātmanaḥ 01,036.026d*0398_02 kṛtaṃ munijanaśreṣṭha yenāhaṃ bhṛśaduḥkhitaḥ 01,037.001 sūta uvāca 01,037.001a evam uktaḥ sa tejasvī śṛṅgī kopasamanvitaḥ 01,037.001c mṛtadhāraṃ guruṃ śrutvā paryatapyata manyunā 01,037.002a sa taṃ kṛśam abhipreṣkya sūnṛtāṃ vācam utsṛjan 01,037.002c apṛcchata kathaṃ tātaḥ sa me 'dya mṛtadhārakaḥ 01,037.002d*0399_01 ananyacetāḥ satataṃ viṣṇuṃ devam atoṣayat 01,037.002d*0399_02 vanyānnabhojī satataṃ munir maunavrate sthitaḥ 01,037.002d*0399_03 evaṃbhūtaḥ sa tejasvī sa me 'dya mṛtadhārakaḥ 01,037.003 kṛśa uvāca 01,037.003a rājñā parikṣitā tāta mṛgayāṃ paridhāvatā 01,037.003c avasaktaḥ pitus te 'dya mṛtaḥ skandhe bhujaṃgamaḥ 01,037.004 śṛṅgy uvāca 01,037.004a kiṃ me pitrā kṛtaṃ tasya rājño 'niṣṭaṃ durātmanaḥ 01,037.004c brūhi tvaṃ kṛśa tattvena paśya me tapaso balam 01,037.005 kṛśa uvāca 01,037.005a sa rājā mṛgayāṃ yātaḥ parikṣid abhimanyujaḥ 01,037.005c sasāra mṛgam ekākī viddhvā bāṇena patriṇā 01,037.006a na cāpaśyan mṛgaṃ rājā caraṃs tasmin mahāvane 01,037.006c pitaraṃ te sa dṛṣṭvaiva papracchānabhibhāṣiṇam 01,037.007a taṃ sthāṇubhūtaṃ tiṣṭhantaṃ kṣutpipāsāśramāturaḥ 01,037.007c punaḥ punar mṛgaṃ naṣṭaṃ papraccha pitaraṃ tava 01,037.008a sa ca maunavratopeto naiva taṃ pratyabhāṣata 01,037.008c tasya rājā dhanuṣkoṭyā sarpaṃ skandhe samāsṛjat 01,037.009a śṛṅgiṃs tava pitādyāsau tathaivāste yatavrataḥ 01,037.009c so 'pi rājā svanagaraṃ pratiyāto gajāhvayam 01,037.010 sūta uvāca 01,037.010a śrutvaivam ṛṣiputras tu divaṃ stabdhveva viṣṭhitaḥ 01,037.010c kopasaṃraktanayanaḥ prajvalann iva manyunā 01,037.011a āviṣṭaḥ sa tu kopena śaśāpa nṛpatiṃ tadā 01,037.011c vāry upaspṛśya tejasvī krodhavegabalātkṛtaḥ 01,037.012 śṛṅgy uvāca 01,037.012a yo 'sau vṛddhasya tātasya tathā kṛcchragatasya ca 01,037.012c skandhe mṛtam avāsrākṣīt pannagaṃ rājakilbiṣī 01,037.013a taṃ pāpam atisaṃkruddhas takṣakaḥ pannagottamaḥ 01,037.013c āśīviṣas tigmatejā madvākyabalacoditaḥ 01,037.014a saptarātrādito netā yamasya sadanaṃ prati 01,037.014c dvijānām avamantāraṃ kurūṇām ayaśaskaram 01,037.014d*0400_01 no cet tatas takṣako 'pi yāsyate yamamandiram 01,037.015 sūta uvāca 01,037.015a iti śaptvā nṛpaṃ kruddhaḥ śṛṅgī pitaram abhyayāt 01,037.015c āsīnaṃ gocare tasmin vahantaṃ śavapannagam 01,037.016a sa tam ālakṣya pitaraṃ śṛṅgī skandhagatena vai 01,037.016c śavena bhujagenāsīd bhūyaḥ krodhasamanvitaḥ 01,037.017a duḥkhāc cāśrūṇi mumuce pitaraṃ cedam abravīt 01,037.017c śrutvemāṃ dharṣaṇāṃ tāta tava tena durātmanā 01,037.018a rājñā parikṣitā kopād aśapaṃ tam ahaṃ nṛpam 01,037.018c yathārhati sa evograṃ śāpaṃ kurukulādhamaḥ 01,037.019a saptame 'hani taṃ pāpaṃ takṣakaḥ pannagottamaḥ 01,037.019c vaivasvatasya bhavanaṃ netā paramadāruṇam 01,037.020a tam abravīt pitā brahmaṃs tathā kopasamanvitam 01,037.020c na me priyaṃ kṛtaṃ tāta naiṣa dharmas tapasvinām 01,037.020d@021_0001 kāmaṃ krodhaṃ tathā lobhaṃ yas tapasvī na śaknuyāt 01,037.020d@021_0002 vijetum akṛtaprajñaḥ sa yāti narakaṃ dhruvam 01,037.020d@021_0003 trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanam ātmanaḥ 01,037.020d@021_0004 kāmaḥ krodhas tathā lobhas tasmād etat trayaṃ tyajet 01,037.020d@021_0005 yaḥ pravrajyāṃ gṛhītvā tu na bhaved vijitendriyaḥ 01,037.020d@021_0006 varṣakoṭisahasrāṇi sa yāti narakaṃ dhruvam 01,037.021a vayaṃ tasya narendrasya viṣaye nivasāmahe 01,037.021c nyāyato rakṣitās tena tasya pāpaṃ na rocaye 01,037.022a sarvathā vartamānasya rājño hy asmadvidhaiḥ sadā 01,037.022c kṣantavyaṃ putra dharmo hi hato hanti na saṃśayaḥ 01,037.023a yadi rājā na rakṣeta pīḍā vai naḥ parā bhavet 01,037.023c na śaknuyāma carituṃ dharmaṃ putra yathāsukham 01,037.024a rakṣyamāṇā vayaṃ tāta rājabhiḥ śāstradṛṣṭibhiḥ 01,037.024c carāmo vipulaṃ dharmaṃ teṣāṃ cāṃśo 'sti dharmataḥ 01,037.024d*0401_01 sarvathā vartamānasya rājñaḥ kṣantavyam eva hi 01,037.025a parikṣit tu viśeṣeṇa yathāsya prapitāmahaḥ 01,037.025c rakṣaty asmān yathā rājñā rakṣitavyāḥ prajās tathā 01,037.026a teneha kṣudhitenādya śrāntena ca tapasvinā 01,037.026c ajānatā vratam idaṃ kṛtam etad asaṃśayam 01,037.026d*0402_01 arājake janapade doṣā jāyanti vai sadā 01,037.026d*0402_02 udvṛttaṃ satataṃ lokaṃ rājā daṇḍena śāsti vai 01,037.026d*0402_03 daṇḍāt pratibhayaṃ bhūyaḥ śāntir utpadyate tadā 01,037.026d*0402_04 nodvignaś carate dharmaṃ nodvignaś carate kriyām 01,037.026d*0402_05 rājñā pratiṣṭhito dharmo dharmāt svargaḥ pratiṣṭhitaḥ 01,037.026d*0402_06 rājño yajñakriyāḥ sarvā yajñād devāḥ pratiṣṭhitāḥ 01,037.026d*0402_07 devād vṛṣṭiḥ pravarteta vṛṣṭer oṣadhayaḥ smṛtāḥ 01,037.026d*0402_08 oṣadhibhyo manuṣyāṇāṃ dhārayan satataṃ hitam 01,037.026d*0402_09 manuṣyāṇāṃ ca yo dhātā rājā rājyakaraḥ punaḥ 01,037.026d*0402_10 daśaśrotriyasamo rājā ity evaṃ manur abravīt 01,037.027a tasmād idaṃ tvayā bālyāt sahasā duṣkṛtaṃ kṛtam 01,037.027c na hy arhati nṛpaḥ śāpam asmattaḥ putra sarvathā 01,037.027d@022_0001 krodhāt śāpam utsṛjatā tapohānir anuttamā 01,037.027d@022_0002 kṛtātmanas tvayā tāta vipreṇeva pratigrahāt 01,037.027d@022_0003 ato 'haṃ tvāṃ prabravīmi śāpo 'sya na bhaved yathā 01,037.027d@022_0004 parikṣito mahābhāga tathā kuru yatavrata 01,038.001 śṛṅgy uvāca 01,038.001a yady etat sāhasaṃ tāta yadi vā duṣkṛtaṃ kṛtam 01,038.001c priyaṃ vāpy apriyaṃ vā te vāg uktā na mṛṣā mayā 01,038.002a naivānyathedaṃ bhavitā pitar eṣa bravīmi te 01,038.002c nāhaṃ mṛṣā prabravīmi svaireṣv api kutaḥ śapan 01,038.003 śamīka uvāca 01,038.003a jānāmy ugraprabhāvaṃ tvāṃ putra satyagiraṃ tathā 01,038.003c nānṛtaṃ hy uktapūrvaṃ te naitan mithyā bhaviṣyati 01,038.004a pitrā putro vayaḥstho 'pi satataṃ vācya eva tu 01,038.004c yathā syād guṇasaṃyuktaḥ prāpnuyāc ca mahad yaśaḥ 01,038.005a kiṃ punar bāla eva tvaṃ tapasā bhāvitaḥ prabho 01,038.005c vardhate ca prabhavatāṃ kopo 'tīva mahātmanām 01,038.005d*0403_01 utsīdeyur ime lokāḥ kṣamā cāsya pratikriyā 01,038.006a so 'haṃ paśyāmi vaktavyaṃ tvayi dharmabhṛtāṃ vara 01,038.006c putratvaṃ bālatāṃ caiva tavāvekṣya ca sāhasam 01,038.007a sa tvaṃ śamayuto bhūtvā vanyam āhāram āharan 01,038.007c cara krodham imaṃ tyaktvā naivaṃ dharmaṃ prahāsyasi 01,038.008a krodho hi dharmaṃ harati yatīnāṃ duḥkhasaṃcitam 01,038.008c tato dharmavihīnānāṃ gatir iṣṭā na vidyate 01,038.008d@023_0001 te 'tra dhanyāḥ śubhadhiyo ye dharme satataṃ ratāḥ 01,038.008d@023_0002 narāḥ sukṛtakalyāṇā ātmanaḥ priyakāṅkṣiṇaḥ 01,038.009a śama eva yatīnāṃ hi kṣamiṇāṃ siddhikārakaḥ 01,038.009c kṣamāvatām ayaṃ lokaḥ paraś caiva kṣamāvatām 01,038.010a tasmāc carethāḥ satataṃ kṣamāśīlo jitendriyaḥ 01,038.010c kṣamayā prāpsyase lokān brahmaṇaḥ samanantarān 01,038.011a mayā tu śamam āsthāya yac chakyaṃ kartum adya vai 01,038.011c tat kariṣye 'dya tātāhaṃ preṣayiṣye nṛpāya vai 01,038.011d@023_0003 tato gauramukhaṃ śiṣyaṃ śīlavantaṃ guṇānvitam 01,038.011d@023_0004 āhūya yāhi rājānaṃ vṛttāntam idam ucyatām 01,038.012a mama putreṇa śapto 'si bālenākṛtabuddhinā 01,038.012c mamemāṃ dharṣaṇāṃ tvattaḥ prekṣya rājann amarṣiṇā 01,038.013 sūta uvāca 01,038.013a evamādiśya śiṣyaṃ sa preṣayām āsa suvrataḥ 01,038.013c parikṣite nṛpataye dayāpanno mahātapāḥ 01,038.014a saṃdiśya kuśalapraśnaṃ kāryavṛttāntam eva ca 01,038.014c śiṣyaṃ gauramukhaṃ nāma śīlavantaṃ samāhitam 01,038.015a so 'bhigamya tataḥ śīghraṃ narendraṃ kuruvardhanam 01,038.015c viveśa bhavanaṃ rājñaḥ pūrvaṃ dvāḥsthair niveditaḥ 01,038.016a pūjitaś ca narendreṇa dvijo gauramukhas tataḥ 01,038.016c ācakhyau pariviśrānto rājñe sarvam aśeṣataḥ 01,038.016e śamīkavacanaṃ ghoraṃ yathoktaṃ mantrisaṃnidhau 01,038.017a śamīko nāma rājendra viṣaye vartate tava 01,038.017c ṛṣiḥ paramadharmātmā dāntaḥ śānto mahātapāḥ 01,038.018a tasya tvayā naravyāghra sarpaḥ prāṇair viyojitaḥ 01,038.018c avasakto dhanuṣkoṭyā skandhe bharatasattama 01,038.018e kṣāntavāṃs tava tat karma putras tasya na cakṣame 01,038.019a tena śapto 'si rājendra pitur ajñātam adya vai 01,038.019c takṣakaḥ saptarātreṇa mṛtyus te vai bhaviṣyati 01,038.020a tatra rakṣāṃ kuruṣveti punaḥ punar athābravīt 01,038.020c tad anyathā na śakyaṃ ca kartuṃ kena cid apy uta 01,038.021a na hi śaknoti saṃyantuṃ putraṃ kopasamanvitam 01,038.021c tato 'haṃ preṣitas tena tava rājan hitārthinā 01,038.022a iti śrutvā vaco ghoraṃ sa rājā kurunandanaḥ 01,038.022c paryatapyata tat pāpaṃ kṛtvā rājā mahātapāḥ 01,038.023a taṃ ca maunavratadharaṃ śrutvā munivaraṃ tadā 01,038.023c bhūya evābhavad rājā śokasaṃtaptamānasaḥ 01,038.024a anukrośātmatāṃ tasya śamīkasyāvadhārya tu 01,038.024c paryatapyata bhūyo 'pi kṛtvā tat kilbiṣaṃ muneḥ 01,038.025a na hi mṛtyuṃ tathā rājā śrutvā vai so 'nvatapyata 01,038.025c aśocad amaraprakhyo yathā kṛtveha karma tat 01,038.026a tatas taṃ preṣayām āsa rājā gauramukhaṃ tadā 01,038.026c bhūyaḥ prasādaṃ bhagavān karotv iti mameti vai 01,038.026d*0404_01 śrutvā tu vacanaṃ rājño munir gauramukhas tadā 01,038.026d*0404_02 tam anujñāpya vegena prajagāmāśramaṃ guroḥ 01,038.027a tasmiṃś ca gatamātre vai rājā gauramukhe tadā 01,038.027c mantribhir mantrayām āsa saha saṃvignamānasaḥ 01,038.028a niścitya mantribhiś caiva sahito mantratattvavit 01,038.028c prāsādaṃ kārayām āsa ekastambhaṃ surakṣitam 01,038.029a rakṣāṃ ca vidadhe tatra bhiṣajaś cauṣadhāni ca 01,038.029c brāhmaṇān siddhamantrāṃś ca sarvato vai nyaveśayat 01,038.030a rājakāryāṇi tatrasthaḥ sarvāṇy evākaroc ca saḥ 01,038.030c mantribhiḥ saha dharmajñaḥ samantāt parirakṣitaḥ 01,038.030d*0405_01 na cainaṃ kaś cid ārūḍhaṃ labhate rājasattamam 01,038.030d*0405_02 vāto 'pi niścaraṃs tatra praveśe vinivāryate 01,038.031a prāpte tu divase tasmin saptame dvijasattama 01,038.031c kāśyapo 'bhyāgamad vidvāṃs taṃ rājānaṃ cikitsitum 01,038.032a śrutaṃ hi tena tad abhūd adya taṃ rājasattamam 01,038.032c takṣakaḥ pannagaśreṣṭho neṣyate yamasādanam 01,038.033a taṃ daṣṭaṃ pannagendreṇa kariṣye 'ham apajvaram 01,038.033c tatra me 'rthaś ca dharmaś ca bhaviteti vicintayan 01,038.034a taṃ dadarśa sa nāgendras takṣakaḥ kāśyapaṃ pathi 01,038.034c gacchantam ekamanasaṃ dvijo bhūtvā vayotigaḥ 01,038.035a tam abravīt pannagendraḥ kāśyapaṃ munipuṃgavam 01,038.035c kva bhavāṃs tvarito yāti kiṃ ca kāryaṃ cikīrṣati 01,038.036 kāśyapa uvāca 01,038.036a nṛpaṃ kurukulotpannaṃ parikṣitam ariṃdamam 01,038.036c takṣakaḥ pannagaśreṣṭhas tejasādya pradhakṣyati 01,038.037a taṃ daṣṭaṃ pannagendreṇa tenāgnisamatejasā 01,038.037c pāṇḍavānāṃ kulakaraṃ rājānam amitaujasam 01,038.037e gacchāmi saumya tvaritaṃ sadyaḥ kartum apajvaram 01,038.037f*0406_01 vijñātaviṣavidyo 'haṃ brāhmaṇo lokapūjitaḥ 01,038.037f*0406_02 asmadgurukaṭākṣeṇa kalyo 'haṃ viṣanāśane 01,038.038 takṣaka uvāca 01,038.038a ahaṃ sa takṣako brahmaṃs taṃ dhakṣyāmi mahīpatim 01,038.038c nivartasva na śaktas tvaṃ mayā daṣṭaṃ cikitsitum 01,038.039 kāśyapa uvāca 01,038.039a ahaṃ taṃ nṛpatiṃ nāga tvayā daṣṭam apajvaram 01,038.039c kariṣya iti me buddhir vidyābalam upāśritaḥ 01,039.001 takṣaka uvāca 01,039.001a daṣṭaṃ yadi mayeha tvaṃ śaktaḥ kiṃ cic cikitsitum 01,039.001c tato vṛkṣaṃ mayā daṣṭam imaṃ jīvaya kāśyapa 01,039.002a paraṃ mantrabalaṃ yat te tad darśaya yatasva ca 01,039.002c nyagrodham enaṃ dhakṣyāmi paśyatas te dvijottama 01,039.002d*0407=00 sūtaḥ 01,039.002d*0407_01 evam uktas takṣakeṇa kāśyapaḥ punar abravīt 01,039.003 kāśyapa uvāca 01,039.003a daśa nāgendra vṛkṣaṃ tvaṃ yam enam abhimanyase 01,039.003c aham enaṃ tvayā daṣṭaṃ jīvayiṣye bhujaṃgama 01,039.003d*0408_01 paśya mantrabalaṃ me 'dya nyagrodhaṃ daśa pannaga 01,039.004 sūta uvāca 01,039.004a evam uktaḥ sa nāgendraḥ kāśyapena mahātmanā 01,039.004c adaśad vṛkṣam abhyetya nyagrodhaṃ pannagottamaḥ 01,039.005a sa vṛkṣas tena daṣṭaḥ san sadya eva mahādyute 01,039.005c āśīviṣaviṣopetaḥ prajajvāla samantataḥ 01,039.006a taṃ dagdhvā sa nagaṃ nāgaḥ kāśyapaṃ punar abravīt 01,039.006c kuru yatnaṃ dvijaśreṣṭha jīvayainaṃ vanaspatim 01,039.007a bhasmībhūtaṃ tato vṛkṣaṃ pannagendrasya tejasā 01,039.007c bhasma sarvaṃ samāhṛtya kāśyapo vākyam abravīt 01,039.008a vidyābalaṃ pannagendra paśya me 'smin vanaspatau 01,039.008c ahaṃ saṃjīvayāmy enaṃ paśyatas te bhujaṃgama 01,039.009a tataḥ sa bhagavān vidvān kāśyapo dvijasattamaḥ 01,039.009c bhasmarāśīkṛtaṃ vṛkṣaṃ vidyayā samajīvayat 01,039.010a aṅkuraṃ taṃ sa kṛtavāṃs tataḥ parṇadvayānvitam 01,039.010c palāśinaṃ śākhinaṃ ca tathā viṭapinaṃ punaḥ 01,039.011a taṃ dṛṣṭvā jīvitaṃ vṛkṣaṃ kāśyapena mahātmanā 01,039.011c uvāca takṣako brahmann etad atyadbhutaṃ tvayi 01,039.012a viprendra yad viṣaṃ hanyā mama vā madvidhasya vā 01,039.012c kaṃ tvam artham abhiprepsur yāsi tatra tapodhana 01,039.013a yat te 'bhilaṣitaṃ prāptuṃ phalaṃ tasmān nṛpottamāt 01,039.013c aham eva pradāsyāmi tat te yady api durlabham 01,039.014a vipraśāpābhibhūte ca kṣīṇāyuṣi narādhipe 01,039.014c ghaṭamānasya te vipra siddhiḥ saṃśayitā bhavet 01,039.015a tato yaśaḥ pradīptaṃ te triṣu lokeṣu viśrutam 01,039.015c viraśmir iva gharmāṃśur antardhānam ito vrajet 01,039.016 kāśyapa uvāca 01,039.016a dhanārthī yāmy ahaṃ tatra tan me ditsa bhujaṃgama 01,039.016c tato 'haṃ vinivartiṣye gṛhāyoragasattama 01,039.016d*0409_01 yatteyaṃ ca pragṛhya vai vinivarte bhujaṃgama 01,039.017 takṣaka uvāca 01,039.017a yāvad dhanaṃ prārthayase tasmād rājñas tato 'dhikam 01,039.017c ahaṃ te 'dya pradāsyāmi nivartasva dvijottama 01,039.017d@024_0001 tad dhanaṃ tasya vo rājā na grahīṣyati kiṃ cana 01,039.017d@024_0002 ime nāgā vahiṣyanti dattaṃ hema mayā bahu 01,039.018 sūta uvāca 01,039.018a takṣakasya vacaḥ śrutvā kāśyapo dvijasattamaḥ 01,039.018c pradadhyau sumahātejā rājānaṃ prati buddhimān 01,039.019a divyajñānaḥ sa tejasvī jñātvā taṃ nṛpatiṃ tadā 01,039.019c kṣīṇāyuṣaṃ pāṇḍaveyam apāvartata kāśyapaḥ 01,039.019d@025_0001 daśako prastaṃ me dehi dhanaṃ pannagasattama 01,039.019d@025_0002 na rājānaṃ gamiṣyāmi kiṃ tena nṛpasūnunā 01,039.019d@025_0003 ity uktas takṣakas tena viṃśat koṭīr dhanaṃ dadau 01,039.019d@025_0004 sa jagāma tato vipro dhanaṃ labdhvā yathāsukham 01,039.019e labdhvā vittaṃ munivaras takṣakād yāvad īpsitam 01,039.020a nivṛtte kāśyape tasmin samayena mahātmani 01,039.020c jagāma takṣakas tūrṇaṃ nagaraṃ nāgasāhvayam 01,039.021a atha śuśrāva gacchan sa takṣako jagatīpatim 01,039.021c mantrāgadair viṣaharai rakṣyamāṇaṃ prayatnataḥ 01,039.022a sa cintayām āsa tadā māyāyogena pārthivaḥ 01,039.022c mayā vañcayitavyo 'sau ka upāyo bhaved iti 01,039.023a tatas tāpasarūpeṇa prāhiṇot sa bhujaṃgamān 01,039.023c phalapatrodakaṃ gṛhya rājñe nāgo 'tha takṣakaḥ 01,039.024 takṣaka uvāca 01,039.024a gacchadhvaṃ yūyam avyagrā rājānaṃ kāryavattayā 01,039.024c phalapatrodakaṃ nāma pratigrāhayituṃ nṛpam 01,039.025 sūta uvāca 01,039.025a te takṣakasamādiṣṭās tathā cakrur bhujaṃgamāḥ 01,039.025c upaninyus tathā rājñe darbhān āpaḥ phalāni ca 01,039.026a tac ca sarvaṃ sa rājendraḥ pratijagrāha vīryavān 01,039.026c kṛtvā ca teṣāṃ kāryāṇi gamyatām ity uvāca tān 01,039.027a gateṣu teṣu nāgeṣu tāpasacchadmarūpiṣu 01,039.027c amātyān suhṛdaś caiva provāca sa narādhipaḥ 01,039.028a bhakṣayantu bhavanto vai svādūnīmāni sarvaśaḥ 01,039.028c tāpasair upanītāni phalāni sahitā mayā 01,039.029a tato rājā sasacivaḥ phalāny ādātum aicchata 01,039.029b*0410_01 vidhinā saṃprayukto vai ṛṣivākyena tena tu 01,039.029b*0410_02 yasminn eva phale nāgas tam evābhakṣayat svayam 01,039.029c yad gṛhītaṃ phalaṃ rājñā tatra kṛmir abhūd aṇuḥ 01,039.029e hrasvakaḥ kṛṣṇanayanas tāmro varṇena śaunaka 01,039.030a sa taṃ gṛhya nṛpaśreṣṭhaḥ sacivān idam abravīt 01,039.030c astam abhyeti savitā viṣād adya na me bhayam 01,039.031a satyavāg astu sa muniḥ kṛmiko māṃ daśatv ayam 01,039.031c takṣako nāma bhūtvā vai tathā parihṛtaṃ bhavet 01,039.032a te cainam anvavartanta mantriṇaḥ kālacoditāḥ 01,039.032c evam uktvā sa rājendro grīvāyāṃ saṃniveśya ha 01,039.032e kṛmikaṃ prāhasat tūrṇaṃ mumūrṣur naṣṭacetanaḥ 01,039.033a hasann eva ca bhogena takṣakeṇābhiveṣṭitaḥ 01,039.033c tasmāt phalād viniṣkramya yat tad rājñe niveditam 01,039.033d*0411_01 veṣṭayitvā ca bhogena vinadya ca mahāsvanam 01,039.033d*0411_02 adaśat pṛthivīpālaṃ takṣakaḥ pannageśvaraḥ 01,040.001 sūta uvāca 01,040.001a taṃ tathā mantriṇo dṛṣṭvā bhogena pariveṣṭitam 01,040.001c vivarṇavadanāḥ sarve rurudur bhṛśaduḥkhitāḥ 01,040.002a taṃ tu nādaṃ tataḥ śrutvā mantriṇas te pradudruvuḥ 01,040.002c apaśyaṃś caiva te yāntam ākāśe nāgam adbhutam 01,040.003a sīmantam iva kurvāṇaṃ nabhasaḥ padmavarcasam 01,040.003c takṣakaṃ pannagaśreṣṭhaṃ bhṛśaṃ śokaparāyaṇāḥ 01,040.004a tatas tu te tad gṛham agninā vṛtaṃ; pradīpyamānaṃ viṣajena bhoginaḥ 01,040.004c bhayāt parityajya diśaḥ prapedire; papāta tac cāśanitāḍitaṃ yathā 01,040.005a tato nṛpe takṣakatejasā hate; prayujya sarvāḥ paralokasatkriyāḥ 01,040.005c śucir dvijo rājapurohitas tadā; tathaiva te tasya nṛpasya mantriṇaḥ 01,040.006a nṛpaṃ śiśuṃ tasya sutaṃ pracakrire; sametya sarve puravāsino janāḥ 01,040.006c nṛpaṃ yam āhus tam amitraghātinaṃ; kurupravīraṃ janamejayaṃ janāḥ 01,040.007a sa bāla evāryamatir nṛpottamaḥ; sahaiva tair mantripurohitais tadā 01,040.007c śaśāsa rājyaṃ kurupuṃgavāgrajo; yathāsya vīraḥ prapitāmahas tathā 01,040.008a tatas tu rājānam amitratāpanaṃ; samīkṣya te tasya nṛpasya mantriṇaḥ 01,040.008c suvarṇavarmāṇam upetya kāśipaṃ; vapuṣṭamārthaṃ varayāṃ pracakramuḥ 01,040.009a tataḥ sa rājā pradadau vapuṣṭamāṃ; kurupravīrāya parīkṣya dharmataḥ 01,040.009c sa cāpi tāṃ prāpya mudā yuto 'bhavan; na cānyanārīṣu mano dadhe kva cit 01,040.010a saraḥsu phulleṣu vaneṣu caiva ha; prasannacetā vijahāra vīryavān 01,040.010c tathā sa rājanyavaro vijahrivān; yathorvaśīṃ prāpya purā purūravāḥ 01,040.011a vapuṣṭamā cāpi varaṃ patiṃ tadā; pratītarūpaṃ samavāpya bhūmipam 01,040.011c bhāvena rāmā ramayāṃ babhūva vai; vihārakāleṣv avarodhasundarī 01,041.001 sūta uvāca 01,041.001a etasminn eva kāle tu jaratkārur mahātapāḥ 01,041.001c cacāra pṛthivīṃ kṛtsnāṃ yatrasāyaṃgṛho muniḥ 01,041.002a caran dīkṣāṃ mahātejā duścarām akṛtātmabhiḥ 01,041.002c tīrtheṣv āplavanaṃ kurvan puṇyeṣu vicacāra ha 01,041.003a vāyubhakṣo nirāhāraḥ śuṣyann aharahar muniḥ 01,041.003c sa dadarśa pitṝn garte lambamānān adhomukhān 01,041.004a ekatantvavaśiṣṭaṃ vai vīraṇastambam āśritān 01,041.004c taṃ ca tantuṃ śanair ākhum ādadānaṃ bilāśrayam 01,041.005a nirāhārān kṛśān dīnān garte ''rtāṃs trāṇam icchataḥ 01,041.005c upasṛtya sa tān dīnān dīnarūpo 'bhyabhāṣata 01,041.006a ke bhavanto 'valambante vīraṇastambam āśritāḥ 01,041.006c durbalaṃ khāditair mūlair ākhunā bilavāsinā 01,041.007a vīraṇastambake mūlaṃ yad apy ekam iha sthitam 01,041.007c tad apy ayaṃ śanair ākhur ādatte daśanaiḥ śitaiḥ 01,041.008a chetsyate 'lpāvaśiṣṭatvād etad apy acirād iva 01,041.008c tataḥ stha patitāro 'tra garte asminn adhomukhāḥ 01,041.009a tato me duḥkham utpannaṃ dṛṣṭvā yuṣmān adhomukhān 01,041.009c kṛcchrām āpadam āpannān priyaṃ kiṃ karavāṇi vaḥ 01,041.010a tapaso 'sya caturthena tṛtīyenāpi vā punaḥ 01,041.010c ardhena vāpi nistartum āpadaṃ brūta māciram 01,041.011a athavāpi samagreṇa tarantu tapasā mama 01,041.011c bhavantaḥ sarva evāsmāt kāmam evaṃ vidhīyatām 01,041.012 pitara ūcuḥ 01,041.012a ṛddho bhavān brahmacārī yo nas trātum ihecchati 01,041.012c na tu viprāgrya tapasā śakyam etad vyapohitum 01,041.013a asti nas tāta tapasaḥ phalaṃ pravadatāṃ vara 01,041.013c saṃtānaprakṣayād brahman patāmo niraye 'śucau 01,041.013d*0412_01 saṃtānaṃ hi paro dharma evam āha pitāmahaḥ 01,041.014a lambatām iha nas tāta na jñānaṃ pratibhāti vai 01,041.014c yena tvāṃ nābhijānīmo loke vikhyātapauruṣam 01,041.015a ṛddho bhavān mahābhāgo yo naḥ śocyān suduḥkhitān 01,041.015b*0413_01 śocyān suduḥkhitān asmān kasmād vedavidāṃ vara 01,041.015c śocasy upetya kāruṇyāc chṛṇu ye vai vayaṃ dvija 01,041.016a yāyāvarā nāma vayam ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ 01,041.016c lokāt puṇyād iha bhraṣṭāḥ saṃtānaprakṣayād vibho 01,041.017a pranaṣṭaṃ nas tapaḥ puṇyaṃ na hi nas tantur asti vai 01,041.017c asti tv eko 'dya nas tantuḥ so 'pi nāsti yathā tathā 01,041.018a mandabhāgyo 'lpabhāgyānāṃ bandhuḥ sa kila naḥ kule 01,041.018c jaratkārur iti khyāto vedavedāṅgapāragaḥ 01,041.018e niyatātmā mahātmā ca suvrataḥ sumahātapāḥ 01,041.019a tena sma tapaso lobhāt kṛcchram āpāditā vayam 01,041.019c na tasya bhāryā putro vā bāndhavo vāsti kaś cana 01,041.020a tasmāl lambāmahe garte naṣṭasaṃjñā hy anāthavat 01,041.020c sa vaktavyas tvayā dṛṣṭvā asmākaṃ nāthavattayā 01,041.021a pitaras te 'valambante garte dīnā adhomukhāḥ 01,041.021c sādhu dārān kuruṣveti prajāyasveti cābhibho 01,041.021d@026_0001 na tac ca kutapodānaiḥ prāpyate phalam uttamam 01,041.021d@026_0002 yac ca kudārasaṃtānaprāptau saṃprāpyate 'mitam 01,041.021d@026_0003 kṣālanas tāta jāyaṃte sarva eva hi mānavāḥ 01,041.021d@026_0004 pitṛdevarṣimanujā bhartavyā āryavarṇajaiḥ 01,041.021d@026_0005 athānyathā vartamānā vāryāḥ syus tridivaukasām 01,041.021d@026_0006 tvaṃ tāta samyag jānīhi dharmajñaḥ san na vetsi kim 01,041.021e kulatantur hi naḥ śiṣṭas tvam evaikas tapodhana 01,041.022a yaṃ tu paśyasi no brahman vīraṇastambam āśritān 01,041.022c eṣo 'smākaṃ kulastamba āsīt svakulavardhanaḥ 01,041.023a yāni paśyasi vai brahman mūlānīhāsya vīrudhaḥ 01,041.023c ete nas tantavas tāta kālena paribhakṣitāḥ 01,041.024a yat tv etat paśyasi brahman mūlam asyārdhabhakṣitam 01,041.024c tatra lambāmahe sarve so 'py ekas tapa āsthitaḥ 01,041.025a yam ākhuṃ paśyasi brahman kāla eṣa mahābalaḥ 01,041.025c sa taṃ taporataṃ mandaṃ śanaiḥ kṣapayate tudan 01,041.025e jaratkāruṃ tapolubdhaṃ mandātmānam acetasam 01,041.026a na hi nas tat tapas tasya tārayiṣyati sattama 01,041.026c chinnamūlān paribhraṣṭān kālopahatacetasaḥ 01,041.026e narakapratiṣṭhān paśyāsmān yathā duṣkṛtinas tathā 01,041.027a asmāsu patiteṣv atra saha pūrvaiḥ pitāmahaiḥ 01,041.027c chinnaḥ kālena so 'py atra gantā vai narakaṃ tataḥ 01,041.028a tapo vāpy athavā yajño yac cānyat pāvanaṃ mahat 01,041.028c tat sarvaṃ na samaṃ tāta saṃtatyeti satāṃ matam 01,041.029a sa tāta dṛṣṭvā brūyās tvaṃ jaratkāruṃ tapasvinam 01,041.029c yathādṛṣṭam idaṃ cāsmai tvayākhyeyam aśeṣataḥ 01,041.030a yathā dārān prakuryāt sa putrāṃś cotpādayed yathā 01,041.030c tathā brahmaṃs tvayā vācyaḥ so 'smākaṃ nāthavattayā 01,041.030d*0414_01 bāndhavānāṃ hitasyeha yathā cātmakulaṃ tathā 01,041.030d*0414_02 kas tvaṃ bandhum ivāsmākam anuśocasi sattama 01,041.030d*0414_03 śrotum icchāma sarveṣāṃ ko bhavān iha tiṣṭhati 01,042.001 sūta uvāca 01,042.001a etac chrutvā jaratkārur duḥkhaśokaparāyaṇaḥ 01,042.001c uvāca svān pitṝn duḥkhād bāṣpasaṃdigdhayā girā 01,042.001d*0415=00 jaratkārur uvāca 01,042.001d*0415_01 mama pūrve bhavanto vai pitaraḥ sapitāmahāḥ 01,042.001d*0415_02 tad brūta yan mayā kāryaṃ bhavatāṃ priyakāmyayā 01,042.002a aham eva jaratkāruḥ kilbiṣī bhavatāṃ sutaḥ 01,042.002c tad daṇḍaṃ dhārayata me duṣkṛter akṛtātmanaḥ 01,042.003 pitara ūcuḥ 01,042.003a putra diṣṭyāsi saṃprāpta imaṃ deśaṃ yadṛcchayā 01,042.003c kimarthaṃ ca tvayā brahman na kṛto dārasaṃgrahaḥ 01,042.003d@027_0001 dharmārthakāmais tu sukhaprahīṇā; bhikṣāṭanāḥ karpaṭabaddhagātrāḥ 01,042.003d@027_0002 kṣutkṣāmakaṇṭhā vasudhāṃ bhramanti; dārān parityajya gatā narā ye 01,042.003d@027_0003 na te kratuśatair lokāḥ prāpyante divi mānada; tapobhir vividhair vāpi yāṃl lokān putriṇo gatāḥ 01,042.004 jaratkārur uvāca 01,042.004a mamāyaṃ pitaro nityaṃ hṛdy arthaḥ parivartate 01,042.004c ūrdhvaretāḥ śarīraṃ vai prāpayeyam amutra vai 01,042.004d*0416_01 na dārān vai kariṣye 'ham iti me bhāvitaṃ manaḥ 01,042.005a evaṃ dṛṣṭvā tu bhavataḥ śakuntān iva lambataḥ 01,042.005c mayā nivartitā buddhir brahmacaryāt pitāmahāḥ 01,042.006a kariṣye vaḥ priyaṃ kāmaṃ nivekṣye nātra saṃśayaḥ 01,042.006c sanāmnīṃ yady ahaṃ kanyām upalapsye kadā cana 01,042.007a bhaviṣyati ca yā kā cid bhaikṣavat svayam udyatā 01,042.007c pratigrahītā tām asmi na bhareyaṃ ca yām aham 01,042.008a evaṃvidham ahaṃ kuryāṃ niveśaṃ prāpnuyāṃ yadi 01,042.008c anyathā na kariṣye tu satyam etat pitāmahāḥ 01,042.008d*0417_01 tatra cotpatsyate jantur bhavatāṃ tāraṇāya vai 01,042.008d*0417_02 śāśvatāś cāvyayāś caiva tiṣṭhantu pitaro mama 01,042.009 sūta uvāca 01,042.009a evam uktvā tu sa pitṝṃś cacāra pṛthivīṃ muniḥ 01,042.009c na ca sma labhate bhāryāṃ vṛddho 'yam iti śaunaka 01,042.010a yadā nirvedam āpannaḥ pitṛbhiś coditas tathā 01,042.010c tadāraṇyaṃ sa gatvoccaiś cukrośa bhṛśaduḥkhitaḥ 01,042.010d*0418_01 sa tv araṇyagataḥ prājñaḥ pitṝṇāṃ hitakāmyayā 01,042.010d*0418_02 uvāca kanyāṃ yācāmi tisro vācaḥ śanair imāḥ 01,042.011a yāni bhūtāni santīha sthāvarāṇi carāṇi ca 01,042.011c antarhitāni vā yāni tāni śṛṇvantu me vacaḥ 01,042.012a ugre tapasi vartantaṃ pitaraś codayanti mām 01,042.012c niviśasveti duḥkhārtās teṣāṃ priyacikīrṣayā 01,042.013a niveśārthy akhilāṃ bhūmiṃ kanyābhaikṣaṃ carāmi bhoḥ 01,042.013c daridro duḥkhaśīlaś ca pitṛbhiḥ saṃniyojitaḥ 01,042.014a yasya kanyāsti bhūtasya ye mayeha prakīrtitāḥ 01,042.014c te me kanyāṃ prayacchantu carataḥ sarvatodiśam 01,042.015a mama kanyā sanāmnī yā bhaikṣavac codyatā bhavet 01,042.015c bhareyaṃ caiva yāṃ nāhaṃ tāṃ me kanyāṃ prayacchata 01,042.016a tatas te pannagā ye vai jaratkārau samāhitāḥ 01,042.016c tām ādāya pravṛttiṃ te vāsukeḥ pratyavedayan 01,042.017a teṣāṃ śrutvā sa nāgendraḥ kanyāṃ tāṃ samalaṃkṛtām 01,042.017c pragṛhyāraṇyam agamat samīpaṃ tasya pannagaḥ 01,042.018a tatra tāṃ bhaikṣavat kanyāṃ prādāt tasmai mahātmane 01,042.018c nāgendro vāsukir brahman na sa tāṃ pratyagṛhṇata 01,042.019a asanāmeti vai matvā bharaṇe cāvicārite 01,042.019c mokṣabhāve sthitaś cāpi dvandvībhūtaḥ parigrahe 01,042.020a tato nāma sa kanyāyāḥ papraccha bhṛgunandana 01,042.020c vāsuke bharaṇaṃ cāsyā na kuryām ity uvāca ha 01,042.020d@028_0000 rurur uvāca 01,042.020d@028_0001 kimarthaṃ sā tu nāgendro dvijendrāya kṛtātmane 01,042.020d@028_0002 avijñātāya vai dattā svasā rājīvalocanā 01,042.020d@028_0002 pramatir uvāca 01,043.001 sūta uvāca 01,043.001a vāsukis tv abravīd vākyaṃ jaratkārum ṛṣiṃ tadā 01,043.001c sanāmā tava kanyeyaṃ svasā me tapasānvitā 01,043.002a bhariṣyāmi ca te bhāryāṃ pratīcchemāṃ dvijottama 01,043.002c rakṣaṇaṃ ca kariṣye 'syāḥ sarvaśaktyā tapodhana 01,043.002d*0419=02 ṛṣir uvāca 01,043.002d*0419_01 tvadarthaṃ rakṣyate caiṣā mayā munivarottama 01,043.002d*0419_02 na bhariṣye 'ham etāṃ vai eṣa me samayaḥ kṛtaḥ 01,043.002d*0419_03 apriyaṃ ca na kartavyaṃ kṛte caināṃ tyajāmy aham 01,043.003a pratiśrute tu nāgena bhariṣye bhaginīm iti 01,043.003c jaratkārus tadā veśma bhujagasya jagāma ha 01,043.004a tatra mantravidāṃ śreṣṭhas tapovṛddho mahāvrataḥ 01,043.004c jagrāha pāṇiṃ dharmātmā vidhimantrapuraskṛtam 01,043.005a tato vāsagṛhaṃ śubhraṃ pannagendrasya saṃmatam 01,043.005c jagāma bhāryām ādāya stūyamāno maharṣibhiḥ 01,043.006a śayanaṃ tatra vai kḷptaṃ spardhyāstaraṇasaṃvṛtam 01,043.006c tatra bhāryāsahāyaḥ sa jaratkārur uvāsa ha 01,043.007a sa tatra samayaṃ cakre bhāryayā saha sattamaḥ 01,043.007c vipriyaṃ me na kartavyaṃ na ca vācyaṃ kadā cana 01,043.008a tyajeyam apriye hi tvāṃ kṛte vāsaṃ ca te gṛhe 01,043.008c etad gṛhāṇa vacanaṃ mayā yat samudīritam 01,043.009a tataḥ paramasaṃvignā svasā nāgapates tu sā 01,043.009c atiduḥkhānvitā vācaṃ tam uvācaivam astv iti 01,043.010a tathaiva sā ca bhartāraṃ duḥkhaśīlam upācarat 01,043.010c upāyaiḥ śvetakākīyaiḥ priyakāmā yaśasvinī 01,043.011a ṛtukāle tataḥ snātā kadā cid vāsukeḥ svasā 01,043.011c bhartāraṃ taṃ yathānyāyam upatasthe mahāmunim 01,043.012a tatra tasyāḥ samabhavad garbho jvalanasaṃnibhaḥ 01,043.012c atīva tapasā yukto vaiśvānarasamadyutiḥ 01,043.012e śuklapakṣe yathā somo vyavardhata tathaiva saḥ 01,043.013a tataḥ katipayāhasya jaratkārur mahātapāḥ 01,043.013c utsaṅge 'syāḥ śiraḥ kṛtvā suṣvāpa parikhinnavat 01,043.014a tasmiṃś ca supte viprendre savitāstam iyād girim 01,043.014c ahnaḥ parikṣaye brahmaṃs tataḥ sācintayat tadā 01,043.014e vāsuker bhaginī bhītā dharmalopān manasvinī 01,043.015a kiṃ nu me sukṛtaṃ bhūyād bhartur utthāpanaṃ na vā 01,043.015c duḥkhaśīlo hi dharmātmā kathaṃ nāsyāparādhnuyām 01,043.016a kopo vā dharmaśīlasya dharmalopo 'tha vā punaḥ 01,043.016c dharmalopo garīyān vai syād atrety akaron manaḥ 01,043.017a utthāpayiṣye yady enaṃ dhruvaṃ kopaṃ kariṣyati 01,043.017c dharmalopo bhaved asya saṃdhyātikramaṇe dhruvam 01,043.018a iti niścitya manasā jaratkārur bhujaṃgamā 01,043.018c tam ṛṣiṃ dīptatapasaṃ śayānam analopamam 01,043.018e uvācedaṃ vacaḥ ślakṣṇaṃ tato madhurabhāṣiṇī 01,043.019a uttiṣṭha tvaṃ mahābhāga sūryo 'stam upagacchati 01,043.019c saṃdhyām upāssva bhagavann apaḥ spṛṣṭvā yatavrataḥ 01,043.020a prāduṣkṛtāgnihotro 'yaṃ muhūrto ramyadāruṇaḥ 01,043.020c saṃdhyā pravartate ceyaṃ paścimāyāṃ diśi prabho 01,043.021a evam uktaḥ sa bhagavāñ jaratkārur mahātapāḥ 01,043.021c bhāryāṃ prasphuramāṇoṣṭha idaṃ vacanam abravīt 01,043.022a avamānaḥ prayukto 'yaṃ tvayā mama bhujaṃgame 01,043.022c samīpe te na vatsyāmi gamiṣyāmi yathāgatam 01,043.023a na hi tejo 'sti vāmoru mayi supte vibhāvasoḥ 01,043.023c astaṃ gantuṃ yathākālam iti me hṛdi vartate 01,043.024a na cāpy avamatasyeha vastuṃ roceta kasya cit 01,043.024c kiṃ punar dharmaśīlasya mama vā madvidhasya vā 01,043.024d*0420_01 nāvamānāt kṛtavatī divaso 'stam upeyivān 01,043.025a evam uktā jaratkārur bhartrā hṛdayakampanam 01,043.025c abravīd bhaginī tatra vāsukeḥ saṃniveśane 01,043.026a nāvamānāt kṛtavatī tavāhaṃ pratibodhanam 01,043.026c dharmalopo na te vipra syād ity etat kṛtaṃ mayā 01,043.027a uvāca bhāryām ity ukto jaratkārur mahātapāḥ 01,043.027c ṛṣiḥ kopasamāviṣṭas tyaktukāmo bhujaṃgamām 01,043.028a na me vāg anṛtaṃ prāha gamiṣye 'haṃ bhujaṃgame 01,043.028c samayo hy eṣa me pūrvaṃ tvayā saha mithaḥ kṛtaḥ 01,043.029a sukham asmy uṣito bhadre brūyās tvaṃ bhrātaraṃ śubhe 01,043.029c ito mayi gate bhīru gataḥ sa bhagavān iti 01,043.029e tvaṃ cāpi mayi niṣkrānte na śokaṃ kartum arhasi 01,043.030a ity uktā sānavadyāṅgī pratyuvāca patiṃ tadā 01,043.030c jaratkāruṃ jaratkāruś cintāśokaparāyaṇā 01,043.031a bāṣpagadgadayā vācā mukhena pariśuṣyatā 01,043.031c kṛtāñjalir varārohā paryaśrunayanā tataḥ 01,043.031e dhairyam ālambya vāmorūr hṛdayena pravepatā 01,043.032a na mām arhasi dharmajña parityaktum anāgasam 01,043.032c dharme sthitāṃ sthito dharme sadā priyahite ratām 01,043.033a pradāne kāraṇaṃ yac ca mama tubhyaṃ dvijottama 01,043.033b*0421_01 apatyārthaṃ tu me bhrātā jñātīnāṃ hitakāmyayā 01,043.033c tad alabdhavatīṃ mandāṃ kiṃ māṃ vakṣyati vāsukhiḥ 01,043.034a mātṛśāpābhibhūtānāṃ jñātīnāṃ mama sattama 01,043.034c apatyam īpṣitaṃ tvattas tac ca tāvan na dṛśyate 01,043.035a tvatto hy apatyalābhena jñātīnāṃ me śivaṃ bhavet 01,043.035c saṃprayogo bhaven nāyaṃ mama moghas tvayā dvija 01,043.036a jñātīnāṃ hitam icchantī bhagavaṃs tvāṃ prasādaye 01,043.036c imam avyaktarūpaṃ me garbham ādhāya sattama 01,043.036e kathaṃ tyaktvā mahātmā san gantum icchasy anāgasam 01,043.037a evam uktas tu sa munir bhāryāṃ vacanam abravīt 01,043.037c yady uktam anurūpaṃ ca jaratkārus tapodhanaḥ 01,043.038a asty eṣa garbhaḥ subhage tava vaiśvānaropamaḥ 01,043.038c ṛṣiḥ paramadharmātmā vedavedāṅgapāragaḥ 01,043.039a evam uktvā sa dharmātmā jaratkārur mahān ṛṣiḥ 01,043.039c ugrāya tapase bhūyo jagāma kṛtaniścayaḥ 01,044.001 sūta uvāca 01,044.001a gatamātraṃ tu bhartāraṃ jaratkārur avedayat 01,044.001c bhrātus tvaritam āgamya yathātathyaṃ tapodhana 01,044.002a tataḥ sa bhujagaśreṣṭhaḥ śrutvā sumahad apriyam 01,044.002c uvāca bhaginīṃ dīnāṃ tadā dīnataraḥ svayam 01,044.003a jānāsi bhadre yat kāryaṃ pradāne kāraṇaṃ ca yat 01,044.003c pannagānāṃ hitārthāya putras te syāt tato yadi 01,044.004a sa sarpasatrāt kila no mokṣayiṣyati vīryavān 01,044.004c evaṃ pitāmahaḥ pūrvam uktavān māṃ suraiḥ saha 01,044.005a apy asti garbhaḥ subhage tasmāt te munisattamāt 01,044.005c na cecchāmy aphalaṃ tasya dārakarma manīṣiṇaḥ 01,044.006a kāmaṃ ca mama na nyāyyaṃ praṣṭuṃ tvāṃ kāryam īdṛśam 01,044.006c kiṃ tu kāryagarīyastvāt tatas tvāham acūcudam 01,044.007a durvāsatāṃ viditvā ca bhartus te 'titapasvinaḥ 01,044.007c nainam anvāgamiṣyāmi kadā cid dhi śapet sa mām 01,044.008a ācakṣva bhadre bhartus tvaṃ sarvam eva viceṣṭitam 01,044.008c śalyam uddhara me ghoraṃ bhadre hṛdi cirasthitam 01,044.009a jaratkārus tato vākyam ity uktā pratyabhāṣata 01,044.009c āśvāsayantī saṃtaptaṃ vāsukiṃ pannageśvaram 01,044.010a pṛṣṭo mayāpatyahetoḥ sa mahātmā mahātapāḥ 01,044.010c astīty udaram uddiśya mamedaṃ gatavāṃś ca saḥ 01,044.010d*0422_01 bhūya evābhavad bhrātā śokasaṃtaptamānasaḥ 01,044.011a svaireṣv api na tenāhaṃ smarāmi vitathaṃ kva cit 01,044.011c uktapūrvaṃ kuto rājan sāṃparāye sa vakṣyati 01,044.012a na saṃtāpas tvayā kāryaḥ kāryaṃ prati bhujaṃgame 01,044.012c utpatsyati hi te putro jvalanārkasamadyutiḥ 01,044.013a ity uktvā hi sa māṃ bhrātar gato bhartā tapovanam 01,044.013c tasmād vyetu paraṃ duḥkhaṃ tavedaṃ manasi sthitam 01,044.014a etac chrutvā sa nāgendro vāsukiḥ parayā mudā 01,044.014c evam astv iti tad vākyaṃ bhaginyāḥ pratyagṛhṇata 01,044.015a sāntvamānārthadānaiś ca pūjayā cānurūpayā 01,044.015c sodaryāṃ pūjayām āsa svasāraṃ pannagottamaḥ 01,044.016a tataḥ sa vavṛdhe garbho mahātejā raviprabhaḥ 01,044.016c yathā somo dvijaśreṣṭha śuklapakṣodito divi 01,044.017a yathākālaṃ tu sā brahman prajajñe bhujagasvasā 01,044.017c kumāraṃ devagarbhābhaṃ pitṛmātṛbhayāpaham 01,044.018a vavṛdhe sa ca tatraiva nāgarājaniveśane 01,044.018c vedāṃś cādhijage sāṅgān bhārgavāc cyavanātmajāt 01,044.019a caritavrato bāla eva buddhisattvaguṇānvitaḥ 01,044.019c nāma cāsyābhavat khyātaṃ lokeṣv āstīka ity uta 01,044.020a astīty uktvā gato yasmāt pitā garbhastham eva tam 01,044.020c vanaṃ tasmād idaṃ tasya nāmāstīketi viśrutam 01,044.021a sa bāla eva tatrasthaś carann amitabuddhimān 01,044.021c gṛhe pannagarājasya prayatnāt paryarakṣyata 01,044.022a bhagavān iva deveśaḥ śūlapāṇir hiraṇyadaḥ 01,044.022c vivardhamānaḥ sarvāṃs tān pannagān abhyaharṣayat 01,045.001 śaunaka uvāca 01,045.001*0423_01 sūtasya vacanaṃ śrutvā śaunakaḥ prāha vismitaḥ 01,045.001a yad apṛcchat tadā rājā mantriṇo janamejayaḥ 01,045.001c pituḥ svargagatiṃ tan me vistareṇa punar vada 01,045.002 sūta uvāca 01,045.002a śṛṇu brahman yathā pṛṣṭā mantriṇo nṛpates tadā 01,045.002c ākhyātavantas te sarve nidhanaṃ tat parikṣitaḥ 01,045.003 janamejaya uvāca 01,045.003a jānanti tu bhavantas tad yathāvṛttaḥ pitā mama 01,045.003c āsīd yathā ca nidhanaṃ gataḥ kāle mahāyaśāḥ 01,045.004a śrutvā bhavatsakāśād dhi pitur vṛttam aśeṣataḥ 01,045.004c kalyāṇaṃ pratipatsyāmi viparītaṃ na jātu cit 01,045.005 sūta uvāca 01,045.005a mantriṇo 'thābruvan vākyaṃ pṛṣṭās tena mahātmanā 01,045.005c sarvadharmavidaḥ prājñā rājānaṃ janamejayam 01,045.006*0424_01 śṛṇu pārthiva yad brūṣe pitus tava mahātmanaḥ 01,045.006*0424_02 caritaṃ pārthivendrasya yathā niṣṭhāṃ gataś ca saḥ 01,045.006a dharmātmā ca mahātmā ca prajāpālaḥ pitā tava 01,045.006c āsīd iha yathāvṛttaḥ sa mahātmā śṛṇuṣva tat 01,045.007a cāturvarṇyaṃ svadharmasthaṃ sa kṛtvā paryarakṣata 01,045.007c dharmato dharmavid rājā dharmo vigrahavān iva 01,045.008a rarakṣa pṛthivīṃ devīṃ śrīmān atulavikramaḥ 01,045.008c dveṣṭāras tasya naivāsan sa ca na dveṣṭi kaṃ cana 01,045.008e samaḥ sarveṣu bhūteṣu prajāpatir ivābhavat 01,045.009a brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś caiva svakarmasu 01,045.009c sthitāḥ sumanaso rājaṃs tena rājñā svanuṣṭhitāḥ 01,045.010a vidhavānāthakṛpaṇān vikalāṃś ca babhāra saḥ 01,045.010c sudarśaḥ sarvabhūtānām āsīt soma ivāparaḥ 01,045.011a tuṣṭapuṣṭajanaḥ śrīmān satyavāg dṛḍhavikramaḥ 01,045.011c dhanurvede ca śiṣyo 'bhūn nṛpaḥ śāradvatasya saḥ 01,045.012a govindasya priyaś cāsīt pitā te janamejaya 01,045.012c lokasya caiva sarvasya priya āsīn mahāyaśāḥ 01,045.013a parikṣīṇeṣu kuruṣu uttarāyām ajāyata 01,045.013c parikṣid abhavat tena saubhadrasyātmajo balī 01,045.014a rājadharmārthakuśalo yuktaḥ sarvaguṇair nṛpaḥ 01,045.014c jitendriyaś cātmavāṃś ca medhāvī vṛddhasevitaḥ 01,045.015a ṣaḍvargavin mahābuddhir nītidharmavid uttamaḥ 01,045.015c prajā imās tava pitā ṣaṣṭiṃ varṣāṇy apālayat 01,045.015d*0425_01 tato gatiṃ samāpannaḥ sarveṣām anivartinīm 01,045.015e tato diṣṭāntam āpannaḥ sarpeṇānativartitam 01,045.016a tatas tvaṃ puruṣaśreṣṭha dharmeṇa pratipedivān 01,045.016c idaṃ varṣasahasrāya rājyaṃ kurukulāgatam 01,045.016e bāla evābhijāto 'si sarvabhūtānupālakaḥ 01,045.017 janamejaya uvāca 01,045.017a nāsmin kule jātu babhūva rājā; yo na prajānāṃ hitakṛt priyaś ca 01,045.017c viśeṣataḥ prekṣya pitāmahānāṃ; vṛttaṃ mahad vṛttaparāyaṇānām 01,045.018a kathaṃ nidhanam āpannaḥ pitā mama tathāvidhaḥ 01,045.018c ācakṣadhvaṃ yathāvan me śrotum icchāmi tattvataḥ 01,045.019 sūta uvāca 01,045.019*0426_01 sa rājā pṛthivīpālaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 01,045.019a evaṃ saṃcoditā rājñā mantriṇas te narādhipam 01,045.019c ūcuḥ sarve yathāvṛttaṃ rājñaḥ priyahite ratāḥ 01,045.020a babhūva mṛgayāśīlas tava rājan pitā sadā 01,045.020c yathā pāṇḍur mahābhāgo dhanurdharavaro yudhi 01,045.020e asmāsv āsajya sarvāṇi rājakāryāṇy aśeṣataḥ 01,045.021a sa kadā cid vanacaro mṛgaṃ vivyādha patriṇā 01,045.021c viddhvā cānvasarat tūrṇaṃ taṃ mṛgaṃ gahane vane 01,045.022a padātir baddhanistriṃśas tatāyudhakalāpavān 01,045.022c na cāsasāda gahane mṛgaṃ naṣṭaṃ pitā tava 01,045.023a pariśrānto vayaḥsthaś ca ṣaṣṭivarṣo jarānvitaḥ 01,045.023c kṣudhitaḥ sa mahāraṇye dadarśa munim antike 01,045.024a sa taṃ papraccha rājendro muniṃ maunavratānvitam 01,045.024c na ca kiṃ cid uvācainaṃ sa muniḥ pṛcchato 'pi san 01,045.025a tato rājā kṣucchramārtas taṃ muniṃ sthāṇuvat sthitam 01,045.025c maunavratadharaṃ śāntaṃ sadyo manyuvaśaṃ yayau 01,045.026a na bubodha hi taṃ rājā maunavratadharaṃ munim 01,045.026c sa taṃ manyusamāviṣṭo dharṣayām āsa te pitā 01,045.027a mṛtaṃ sarpaṃ dhanuṣkoṭyā samutkṣipya dharātalāt 01,045.027c tasya śuddhātmanaḥ prādāt skandhe bharatasattama 01,045.028a na covāca sa medhāvī tam atho sādhv asādhu vā 01,045.028c tasthau tathaiva cākrudhyan sarpaṃ skandhena dhārayan 01,046.001 mantriṇa ūcuḥ 01,046.001a tataḥ sa rājā rājendra skandhe tasya bhujaṃgamam 01,046.001c muneḥ kṣutkṣāma āsajya svapuraṃ punar āyayau 01,046.002a ṛṣes tasya tu putro 'bhūd gavi jāto mahāyaśāḥ 01,046.002c śṛṅgī nāma mahātejās tigmavīryo 'tikopanaḥ 01,046.003a brahmāṇaṃ so 'bhyupāgamya muniḥ pūjāṃ cakāra ha 01,046.003c anujñāto gatas tatra śṛṅgī śuśrāva taṃ tadā 01,046.003e sakhyuḥ sakāśāt pitaraṃ pitrā te dharṣitaṃ tathā 01,046.004a mṛtaṃ sarpaṃ samāsaktaṃ pitrā te janamejaya 01,046.004c vahantaṃ kuruśārdūla skandhenānapakāriṇam 01,046.005a tapasvinam atīvātha taṃ munipravaraṃ nṛpa 01,046.005c jitendriyaṃ viśuddhaṃ ca sthitaṃ karmaṇy athādbhute 01,046.006a tapasā dyotitātmānaṃ sveṣv aṅgeṣu yataṃ tathā 01,046.006c śubhācāraṃ śubhakathaṃ susthiraṃ tam alolupam 01,046.007a akṣudram anasūyaṃ ca vṛddhaṃ maunavrate sthitam 01,046.007c śaraṇyaṃ sarvabhūtānāṃ pitrā viprakṛtaṃ tava 01,046.008a śaśāpātha sa tac chrutvā pitaraṃ te ruṣānvitaḥ 01,046.008c ṛṣeḥ putro mahātejā bālo 'pi sthavirair varaḥ 01,046.009a sa kṣipram udakaṃ spṛṣṭvā roṣād idam uvāca ha 01,046.009c pitaraṃ te 'bhisaṃdhāya tejasā prajvalann iva 01,046.010a anāgasi gurau yo me mṛtaṃ sarpam avāsṛjat 01,046.010c taṃ nāgas takṣakaḥ kruddhas tejasā sādayiṣyati 01,046.010d*0427_01 āśīviṣas tigmatejā madvākyabalacoditaḥ 01,046.010e saptarātrād itaḥ pāpaṃ paśya me tapaso balam 01,046.011a ity uktvā prayayau tatra pitā yatrāsya so 'bhavat 01,046.011c dṛṣṭvā ca pitaraṃ tasmai śāpaṃ taṃ pratyavedayat 01,046.012a sa cāpi muniśārdūlaḥ preṣayām āsa te pituḥ 01,046.012b*0428_01 śiṣyaṃ gauramukhaṃ nāma śīlavantaṃ guṇānvitam 01,046.012b*0428_02 ācakhyau sa ca viśrānto rājñaḥ sarvam aśeṣataḥ 01,046.012c śapto 'si mama putreṇa yatto bhava mahīpate 01,046.012e takṣakas tvāṃ mahārāja tejasā sādayiṣyati 01,046.013a śrutvā tu tad vaco ghoraṃ pitā te janamejaya 01,046.013c yatto 'bhavat paritrastas takṣakāt pannagottamāt 01,046.014a tatas tasmiṃs tu divase saptame samupasthite 01,046.014c rājñaḥ samīpaṃ brahmarṣiḥ kāśyapo gantum aicchata 01,046.015a taṃ dadarśātha nāgendraḥ kāśyapaṃ takṣakas tadā 01,046.015c tam abravīt pannagendraḥ kāśyapaṃ tvaritaṃ vrajan 01,046.015e kva bhavāṃs tvarito yāti kiṃ ca kāryaṃ cikīrṣati 01,046.016 kāśyapa uvāca 01,046.016a yatra rājā kuruśreṣṭhaḥ parikṣin nāma vai dvija 01,046.016c takṣakeṇa bhujaṃgena dhakṣyate kila tatra vai 01,046.017a gacchāmy ahaṃ taṃ tvaritaḥ sadyaḥ kartum apajvaram 01,046.017c mayābhipannaṃ taṃ cāpi na sarpo dharṣayiṣyati 01,046.018 takṣaka uvāca 01,046.018a kimarthaṃ taṃ mayā daṣṭaṃ saṃjīvayitum icchasi 01,046.018b*0429_01 ahaṃ sa takṣako brahman paśya me vīryam adbhutam 01,046.018b*0429_02 na śaktas tvaṃ mayā daṣṭaṃ taṃ saṃjīvayituṃ nṛpam 01,046.018b*0429_03 ity uktvā takṣakas tatra so 'daśad vai vanaspatim 01,046.018b*0429_04 sa daṣṭamātro nāgena bhasmībhūto 'bhavan nagaḥ 01,046.018b*0429_05 kāśyapaś ca tato rājann ajīvayata taṃ nagam 01,046.018b*0429_06 tatas taṃ lobhayām āsa kāmaṃ brūhīti takṣakaḥ 01,046.018b*0429_07 sa evam uktas taṃ prāha kāśyapas takṣakaṃ punaḥ 01,046.018c brūhi kāmam ahaṃ te 'dya dadmi svaṃ veśma gamyatām 01,046.019 mantriṇa ūcuḥ 01,046.019a dhanalipsur ahaṃ tatra yāmīty uktaś ca tena saḥ 01,046.019c tam uvāca mahātmānaṃ mānayañ ślakṣṇayā girā 01,046.020a yāvad dhanaṃ prārthayase tasmād rājñas tato 'dhikam 01,046.020c gṛhāṇa matta eva tvaṃ saṃnivartasva cānagha 01,046.021a sa evam ukto nāgena kāśyapo dvipadāṃ varaḥ 01,046.021c labdhvā vittaṃ nivavṛte takṣakād yāvad īpsitam 01,046.022a tasmin pratigate vipre chadmanopetya takṣakaḥ 01,046.022c taṃ nṛpaṃ nṛpatiśreṣṭha pitaraṃ dhārmikaṃ tava 01,046.023a prāsādasthaṃ yattam api dagdhavān viṣavahninā 01,046.023c tatas tvaṃ puruṣavyāghra vijayāyābhiṣecitaḥ 01,046.024a etad dṛṣṭaṃ śrutaṃ cāpi yathāvan nṛpasattama 01,046.024c asmābhir nikhilaṃ sarvaṃ kathitaṃ te sudāruṇam 01,046.025a śrutvā caitaṃ nṛpaśreṣṭha pārthivasya parābhavam 01,046.025c asya carṣer uttaṅkasya vidhatsva yad anantaram 01,046.025d*0430=00 sautir uvāca 01,046.025d*0430=03 janamejaya uvāca 01,046.025d*0430_01 etasminn eva kāle tu sa rājā janamejayaḥ 01,046.025d*0430_02 uvāca mantriṇaḥ sarvān idaṃ vākyam ariṃdamaḥ 01,046.025d*0430_03 atha tat kathitaṃ kena yad vṛttaṃ tad vanaspatau 01,046.025d*0430_04 āścaryabhūtaṃ lokasya bhasmarāśīkṛtaṃ tadā 01,046.025d*0430_05 yad vṛkṣaṃ jīvayām āsa kāśyapas takṣakeṇa vai 01,046.025d*0430_06 nūnaṃ mantrair hataviṣo na praṇaśyeta kāśyapāt 01,046.025d*0430_07 cintayām āsa pāpātmā manasā pannagādhamaḥ 01,046.025d*0430_08 daṣṭaṃ yadi mayā vipraḥ pārthivaṃ jīvayiṣyati 01,046.025d*0430_09 takṣakaḥ saṃhataviṣo loke yāsyati hāsyatām 01,046.025d*0430_10 vicintyaivaṃ kṛtā tena dhruvaṃ tuṣṭir dvijasya vai 01,046.025d*0430_11 bhaviṣyati hy upāyena yasya dāsyāmi yātanām 01,046.026 janamejaya uvāca 01,046.026a etat tu śrotum icchāmi aṭavyāṃ nirjane vane 01,046.026c saṃvādaṃ pannagendrasya kāśyapasya ca yat tadā 01,046.027a kena dṛṣṭaṃ śrutaṃ cāpi bhavatāṃ śrotram āgatam 01,046.027c śrutvā cātha vidhāsyāmi pannagāntakarīṃ matim 01,046.028 mantriṇa ūcuḥ 01,046.028a śṛṇu rājan yathāsmākaṃ yenaitat kathitaṃ purā 01,046.028c samāgamaṃ dvijendrasya pannagendrasya cādhvani 01,046.029a tasmin vṛkṣe naraḥ kaś cid indhanārthāya pārthiva 01,046.029c vicinvan pūrvam ārūḍhaḥ śuṣkaśākhaṃ vanaspatim 01,046.029e abudhyamānau taṃ tatra vṛkṣasthaṃ pannagadvijau 01,046.030a sa tu tenaiva vṛkṣeṇa bhasmībhūto 'bhavat tadā 01,046.030c dvijaprabhāvād rājendra jīvitaḥ savanaspatiḥ 01,046.031a tena gatvā nṛpaśreṣṭha nagare 'smin niveditam 01,046.031c yathāvṛttaṃ tu tat sarvaṃ takṣakasya dvijasya ca 01,046.032a etat te kathitaṃ rājan yathāvṛttaṃ yathāśrutam 01,046.032c śrutvā tu nṛpaśārdūla prakuruṣva yathepsitam 01,046.033 sūta uvāca 01,046.033a mantriṇāṃ tu vacaḥ śrutvā sa rājā janamejayaḥ 01,046.033c paryatapyata duḥkhārtaḥ pratyapiṃṣat kare karam 01,046.034a niḥśvāsam uṣṇam asakṛd dīrghaṃ rājīvalocanaḥ 01,046.034c mumocāśrūṇi ca tadā netrābhyāṃ pratataṃ nṛpaḥ 01,046.034e uvāca ca mahīpālo duḥkhaśokasamanvitaḥ 01,046.034f*0431_01 durdharaṃ bāṣpam utsṛjya spṛṣṭvā cāpo yathāvidhi 01,046.034f*0431_02 muhūrtam iva ca dhyātvā niścitya manasā nṛpaḥ 01,046.034f*0431_03 amarṣī mantriṇaḥ sarvān idaṃ vacanam abravīt 01,046.035a śrutvaitad bhavatāṃ vākyaṃ pitur me svargatiṃ prati 01,046.035c niściteyaṃ mama matir yā vai tāṃ me nibodhata 01,046.036a anantaram ahaṃ manye takṣakāya durātmane 01,046.036c pratikartavyam ity eva yena me hiṃsitaḥ pitā 01,046.037a ṛṣer hi śṛṅger vacanaṃ kṛtvā dagdhvā ca pārthivam 01,046.037b*0432_01 iyaṃ durātmatā tasya kāśyapaṃ yo nyavartayat 01,046.037c yadi gacched asau pāpo nanu jīvet pitā mama 01,046.038a parihīyeta kiṃ tasya yadi jīvet sa pārthivaḥ 01,046.038c kāśyapasya prasādena mantriṇāṃ sunayena ca 01,046.039a sa tu vāritavān mohāt kāśyapaṃ dvijasattamam 01,046.039c saṃjijīvayiṣuṃ prāptaṃ rājānam aparājitam 01,046.040a mahān atikramo hy eṣa takṣakasya durātmanaḥ 01,046.040c dvijasya yo 'dadad dravyaṃ mā nṛpaṃ jīvayed iti 01,046.041a uttaṅkasya priyaṃ kurvann ātmanaś ca mahat priyam 01,046.041c bhavatāṃ caiva sarveṣāṃ yāsyāmy apacitiṃ pituḥ 01,046.041d*0433_01 sarpasatraṃ vidhāsyāmi nāgānāṃ kṣayakārakam 01,047.001 sūta uvāca 01,047.001a evam uktvā tataḥ śrīmān mantribhiś cānumoditaḥ 01,047.001c āruroha pratijñāṃ sa sarpasatrāya pārthivaḥ 01,047.001e brahman bharataśārdūlo rājā pārikṣitas tadā 01,047.002a purohitam athāhūya ṛtvijaṃ vasudhādhipaḥ 01,047.002c abravīd vākyasaṃpannaḥ saṃpadarthakaraṃ vacaḥ 01,047.003a yo me hiṃsitavāṃs tātaṃ takṣakaḥ sa durātmavān 01,047.003c pratikuryāṃ yathā tasya tad bhavanto bruvantu me 01,047.004a api tat karma viditaṃ bhavatāṃ yena pannagam 01,047.004c takṣakaṃ saṃpradīpte 'gnau prāpsye 'haṃ sahabāndhavam 01,047.005a yathā tena pitā mahyaṃ pūrvaṃ dagdho viṣāgninā 01,047.005c tathāham api taṃ pāpaṃ dagdhum icchāmi pannagam 01,047.006 ṛtvija ūcuḥ 01,047.006a asti rājan mahat satraṃ tvadarthaṃ devanirmitam 01,047.006c sarpasatram iti khyātaṃ purāṇe kathyate nṛpa 01,047.007a āhartā tasya satrasya tvan nānyo 'sti narādhipa 01,047.007c iti paurāṇikāḥ prāhur asmākaṃ cāsti sa kratuḥ 01,047.008 sūta uvāca 01,047.008a evam uktaḥ sa rājarṣir mene sarpaṃ hi takṣakam 01,047.008c hutāśanamukhaṃ dīptaṃ praviṣṭam iti sattama 01,047.009a tato 'bravīn mantravidas tān rājā brāhmaṇāṃs tadā 01,047.009c āhariṣyāmi tat satraṃ saṃbhārāḥ saṃbhriyantu me 01,047.010a tatas te ṛtvijas tasya śāstrato dvijasattama 01,047.010c deśaṃ taṃ māpayām āsur yajñāyatanakāraṇāt 01,047.010e yathāvaj jñānaviduṣaḥ sarve buddhyā paraṃ gatāḥ 01,047.011a ṛddhyā paramayā yuktam iṣṭaṃ dvijagaṇāyutam 01,047.011c prabhūtadhanadhānyāḍhyam ṛtvigbhiḥ suniveśitam 01,047.012a nirmāya cāpi vidhivad yajñāyatanam īpsitam 01,047.012c rājānaṃ dīkṣayām āsuḥ sarpasatrāptaye tadā 01,047.013a idaṃ cāsīt tatra pūrvaṃ sarpasatre bhaviṣyati 01,047.013c nimittaṃ mahad utpannaṃ yajñavighnakaraṃ tadā 01,047.014a yajñasyāyatane tasmin kriyamāṇe vaco 'bravīt 01,047.014c sthapatir buddhisaṃpanno vāstuvidyāviśāradaḥ 01,047.015a ity abravīt sūtradhāraḥ sūtaḥ paurāṇikas tadā 01,047.015c yasmin deśe ca kāle ca māpaneyaṃ pravartitā 01,047.015e brāhmaṇaṃ kāraṇaṃ kṛtvā nāyaṃ saṃsthāsyate kratuḥ 01,047.016a etac chrutvā tu rājā sa prāgdīkṣākālam abravīt 01,047.016c kṣattāraṃ neha me kaś cid ajñātaḥ praviśed iti 01,047.017a tataḥ karma pravavṛte sarpasatre vidhānataḥ 01,047.017c paryakrāmaṃś ca vidhivat sve sve karmaṇi yājakāḥ 01,047.018a paridhāya kṛṣṇavāsāṃsi dhūmasaṃraktalocanāḥ 01,047.018c juhuvur mantravac caiva samiddhaṃ jātavedasam 01,047.019a kampayantaś ca sarveṣām uragāṇāṃ manāṃsi te 01,047.019c sarpān ājuhuvus tatra sarvān agnimukhe tadā 01,047.020a tataḥ sarpāḥ samāpetuḥ pradīpte havyavāhane 01,047.020c viveṣṭamānāḥ kṛpaṇā āhvayantaḥ parasparam 01,047.021a visphurantaḥ śvasantaś ca veṣṭayantas tathā pare 01,047.021c pucchaiḥ śirobhiś ca bhṛśaṃ citrabhānuṃ prapedire 01,047.022a śvetāḥ kṛṣṇāś ca nīlāś ca sthavirāḥ śiśavas tathā 01,047.022c ruvanto bhairavān nādān petur dīpte vibhāvasau 01,047.022d*0434_01 krośayojanamātrā hi gokarṇasya pramāṇataḥ 01,047.022d*0434_02 patanty ajasraṃ vegena cāgnāv agnimatāṃ vara 01,047.023a evaṃ śatasahasrāṇi prayutāny arbudāni ca 01,047.023c avaśāni vinaṣṭāni pannagānāṃ dvijottama 01,047.024a indurā iva tatrānye hastihastā ivāpare 01,047.024c mattā iva ca mātaṅgā mahākāyā mahābalāḥ 01,047.025a uccāvacāś ca bahavo nānāvarṇā viṣolbaṇāḥ 01,047.025c ghorāś ca parighaprakhyā dandaśūkā mahābalāḥ 01,047.025e prapetur agnāv uragā mātṛvāgdaṇḍapīḍitāḥ 01,048.001 śaunaka uvāca 01,048.001a sarpasatre tadā rājñaḥ pāṇḍaveyasya dhīmataḥ 01,048.001c janamejayasya ke tv āsann ṛtvijaḥ paramarṣayaḥ 01,048.002a ke sadasyā babhūvuś ca sarpasatre sudāruṇe 01,048.002c viṣādajanane 'tyarthaṃ pannagānāṃ mahābhaye 01,048.003a sarvaṃ vistaratas tāta bhavāñ śaṃsitum arhati 01,048.003c sarpasatravidhānajñā vijñeyās te hi sūtaja 01,048.004 sūta uvāca 01,048.004a hanta te kathayiṣyāmi nāmānīha manīṣiṇām 01,048.004c ye ṛtvijaḥ sadasyāś ca tasyāsan nṛpates tadā 01,048.005a tatra hotā babhūvātha brāhmaṇaś caṇḍabhārgavaḥ 01,048.005c cyavanasyānvaye jātaḥ khyāto vedavidāṃ varaḥ 01,048.006a udgātā brāhmaṇo vṛddho vidvān kautsāryajaiminiḥ 01,048.006c brahmābhavac chārṅgaravo adhvaryur bodhapiṅgalaḥ 01,048.006d*0435_01 uttaṅko hy abhavat tatra netā ca brāhmaṇottamaḥ 01,048.006d*0435_02 kuṇḍaladveṣatas tatra sarpān dahati sarvataḥ 01,048.007a sadasyaś cābhavad vyāsaḥ putraśiṣyasahāyavān 01,048.007c uddālakaḥ śamaṭhakaḥ śvetaketuś ca pañcamaḥ 01,048.008a asito devalaś caiva nāradaḥ parvatas tathā 01,048.008c ātreyaḥ kuṇḍajaṭharo dvijaḥ kuṭighaṭas tathā 01,048.009a vātsyaḥ śrutaśravā vṛddhas tapaḥsvādhyāyaśīlavān 01,048.009c kahoḍo devaśarmā ca maudgalyaḥ śamasaubharaḥ 01,048.010a ete cānye ca bahavo brāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥ 01,048.010c sadasyā abhavaṃs tatra satre pārikṣitasya ha 01,048.011a juhvatsv ṛtvikṣv atha tadā sarpasatre mahākratau 01,048.011c ahayaḥ prāpataṃs tatra ghorāḥ prāṇibhayāvahāḥ 01,048.012a vasāmedovahāḥ kulyā nāgānāṃ saṃpravartitāḥ 01,048.012c vavau gandhaś ca tumulo dahyatām aniśaṃ tadā 01,048.013a patatāṃ caiva nāgānāṃ dhiṣṭhitānāṃ tathāmbare 01,048.013c aśrūyatāniśaṃ śabdaḥ pacyatāṃ cāgninā bhṛśam 01,048.014a takṣakas tu sa nāgendraḥ puraṃdaraniveśanam 01,048.014b*0436_01 jagāma bhayasaṃvignaḥ śaraṇārthī surarṣabham 01,048.014c gataḥ śrutvaiva rājānaṃ dīkṣitaṃ janamejayam 01,048.015a tataḥ sarvaṃ yathāvṛttam ākhyāya bhujagottamaḥ 01,048.015c agacchac charaṇaṃ bhīta āgaskṛtvā puraṃdaram 01,048.016a tam indraḥ prāha suprīto na tavāstīha takṣaka 01,048.016c bhayaṃ nāgendra tasmād vai sarpasatrāt kathaṃ cana 01,048.017a prasādito mayā pūrvaṃ tavārthāya pitāmahaḥ 01,048.017c tasmāt tava bhayaṃ nāsti vyetu te mānaso jvaraḥ 01,048.018a evam āśvāsitas tena tataḥ sa bhujagottamaḥ 01,048.018c uvāsa bhavane tatra śakrasya muditaḥ sukhī 01,048.019a ajasraṃ nipatatsv agnau nāgeṣu bhṛśaduḥkhitaḥ 01,048.019c alpaśeṣaparīvāro vāsukiḥ paryatapyata 01,048.020a kaśmalaṃ cāviśad ghoraṃ vāsukiṃ pannageśvaram 01,048.020c sa ghūrṇamānahṛdayo bhaginīm idam abravīt 01,048.021a dahyante 'ṅgāni me bhadre diśo na pratibhānti ca 01,048.021c sīdāmīva ca saṃmohād ghūrṇatīva ca me manaḥ 01,048.022a dṛṣṭir bhramati me 'tīva hṛdayaṃ dīryatīva ca 01,048.022c patiṣyāmy avaśo 'dyāhaṃ tasmin dīpte vibhāvasau 01,048.023a pārikṣitasya yajño 'sau vartate 'smajjighāṃsayā 01,048.023c vyaktaṃ mayāpi gantavyaṃ pitṛrājaniveśanam 01,048.024a ayaṃ sa kālaḥ saṃprāpto yadartham asi me svasaḥ 01,048.024c jaratkāroḥ purā dattā sā trāhy asmān sabāndhavān 01,048.025a āstīkaḥ kila yajñaṃ taṃ vartantaṃ bhujagottame 01,048.025c pratiṣetsyati māṃ pūrvaṃ svayam āha pitāmahaḥ 01,048.026a tad vatse brūhi vatsaṃ svaṃ kumāraṃ vṛddhasaṃmatam 01,048.026c mamādya tvaṃ sabhṛtyasya mokṣārthaṃ vedavittamam 01,049.001 sūta uvāca 01,049.001a tata āhūya putraṃ svaṃ jaratkārur bhujaṃgamā 01,049.001c vāsuker nāgarājasya vacanād idam abravīt 01,049.002a ahaṃ tava pituḥ putra bhrātrā dattā nimittataḥ 01,049.002c kālaḥ sa cāyaṃ saṃprāptas tat kuruṣva yathātatham 01,049.003 āstīka uvāca 01,049.003a kiṃnimittaṃ mama pitur dattā tvaṃ mātulena me 01,049.003c tan mamācakṣva tattvena śrutvā kartāsmi tat tathā 01,049.004 sūta uvāca 01,049.004a tata ācaṣṭa sā tasmai bāndhavānāṃ hitaiṣiṇī 01,049.004c bhaginī nāgarājasya jaratkārur aviklavā 01,049.005a bhujagānām aśeṣāṇāṃ mātā kadrūr iti śrutiḥ 01,049.005c tayā śaptā ruṣitayā sutā yasmān nibodha tat 01,049.006a ucchaiḥśravāḥ so 'śvarājo yan mithyā na kṛto mama 01,049.006c vinatānimittaṃ paṇite dāsabhāvāya putrakāḥ 01,049.007a janamejayasya vo yajñe dhakṣyaty anilasārathiḥ 01,049.007c tatra pañcatvam āpannāḥ pretalokaṃ gamiṣyatha 01,049.008a tāṃ ca śaptavatīm evaṃ sākṣāl lokapitāmahaḥ 01,049.008c evam astv iti tad vākyaṃ provācānumumoda ca 01,049.009a vāsukiś cāpi tac chrutvā pitāmahavacas tadā 01,049.009c amṛte mathite tāta devāñ śaraṇam īyivān 01,049.010a siddhārthāś ca surāḥ sarve prāpyāmṛtam anuttamam 01,049.010c bhrātaraṃ me puraskṛtya prajāpatim upāgaman 01,049.011a te taṃ prasādayām āsur devāḥ sarve pitāmaham 01,049.011c rājñā vāsukinā sārdhaṃ sa śāpo na bhaved iti 01,049.012a vāsukir nāgarājo 'yaṃ duḥkhito jñātikāraṇāt 01,049.012c abhiśāpaḥ sa mātrāsya bhagavan na bhaved iti 01,049.012d*0437_01 tathā vidhīyatām etad devadeva jagatpate 01,049.013 brahmovāca 01,049.013a jaratkārur jaratkāruṃ yāṃ bhāryāṃ samavāpsyati 01,049.013c tatra jāto dvijaḥ śāpād bhujagān mokṣayiṣyati 01,049.014 jaratkārur uvāca 01,049.014a etac chrutvā tu vacanaṃ vāsukiḥ pannageśvaraḥ 01,049.014c prādān mām amaraprakhya tava pitre mahātmane 01,049.014e prāg evānāgate kāle tatra tvaṃ mayy ajāyathāḥ 01,049.015a ayaṃ sa kālaḥ saṃprāpto bhayān nas trātum arhasi 01,049.015c bhrātaraṃ caiva me tasmāt trātum arhasi pāvakāt 01,049.016a amoghaṃ naḥ kṛtaṃ tat syād yad ahaṃ tava dhīmate 01,049.016c pitre dattā vimokṣārthaṃ kathaṃ vā putra manyase 01,049.017 sūta uvāca 01,049.017a evam uktas tathety uktvā so 'stīko mātaraṃ tadā 01,049.017c abravīd duḥkhasaṃtaptaṃ vāsukiṃ jīvayann iva 01,049.018a ahaṃ tvāṃ mokṣayiṣyāmi vāsuke pannagottama 01,049.018c tasmāc chāpān mahāsattva satyam etad bravīmi te 01,049.019a bhava svasthamanā nāga na hi te vidyate bhayam 01,049.019c prayatiṣye tathā saumya yathā śreyo bhaviṣyati 01,049.019e na me vāg anṛtaṃ prāha svaireṣv api kuto 'nyathā 01,049.020a taṃ vai nṛpavaraṃ gatvā dīkṣitaṃ janamejayam 01,049.020c vāgbhir maṅgalayuktābhis toṣayiṣye 'dya mātula 01,049.020e yathā sa yajño nṛpater nirvartiṣyati sattama 01,049.021a sa saṃbhāvaya nāgendra mayi sarvaṃ mahāmate 01,049.021c na te mayi mano jātu mithyā bhavitum arhati 01,049.022 vāsukir uvāca 01,049.022a āstīka parighūrṇāmi hṛdayaṃ me vidīryate 01,049.022c diśaś ca na prajānāmi brahmadaṇḍanipīḍitaḥ 01,049.023 āstīka uvāca 01,049.023a na saṃtāpas tvayā kāryaḥ kathaṃ cit pannagottama 01,049.023c dīptād agneḥ samutpannaṃ nāśayiṣyāmi te bhayam 01,049.024a brahmadaṇḍaṃ mahāghoraṃ kālāgnisamatejasam 01,049.024c nāśayiṣyāmi mātra tvaṃ bhayaṃ kārṣīḥ kathaṃ cana 01,049.025 sūta uvāca 01,049.025a tataḥ sa vāsuker ghoram apanīya manojvaram 01,049.025c ādhāya cātmano 'ṅgeṣu jagāma tvarito bhṛśam 01,049.026a janamejayasya taṃ yajñaṃ sarvaiḥ samuditaṃ guṇaiḥ 01,049.026c mokṣāya bhujagendrāṇām āstīko dvijasattamaḥ 01,049.027a sa gatvāpaśyad āstīko yajñāyatanam uttamam 01,049.027c vṛtaṃ sadasyair bahubhiḥ sūryavahnisamaprabhaiḥ 01,049.028a sa tatra vārito dvāḥsthaiḥ praviśan dvijasattamaḥ 01,049.028c abhituṣṭāva taṃ yajñaṃ praveśārthī dvijottamaḥ 01,049.028d*0438_01 sa prāpya yajñāyatanaṃ variṣṭhaṃ 01,049.028d*0438_02 dvijottamaḥ puṇyakṛtāṃ variṣṭhaḥ 01,049.028d*0438_03 tuṣṭāva rājānam anantakīrtim 01,049.028d*0438_04 ṛtviksadasyāṃś ca tathaiva cāgnim 01,050.001 āstīka uvāca 01,050.001a somasya yajño varuṇasya yajñaḥ; prajāpater yajña āsīt prayāge 01,050.001c tathā yajño 'yaṃ tava bhāratāgrya; pārikṣita svasti no 'stu priyebhyaḥ 01,050.001d@029_0001 dilīparājño nahuṣasya rājño; nalasya rājñaḥ śatabindoś ca rājñaḥ 01,050.002a śakrasya yajñaḥ śatasaṃkhya uktas; tathāparas tulyasaṃkhyaḥ śataṃ vai 01,050.002c tathā yajño 'yaṃ tava bhāratāgrya; pārikṣita svasti no 'stu priyebhyaḥ 01,050.003a yamasya yajño harimedhasaś ca; yathā yajño rantidevasya rājñaḥ 01,050.003c tathā yajño 'yaṃ tava bhāratāgrya; pārikṣita svasti no 'stu priyebhyaḥ 01,050.004a gayasya yajñaḥ śaśabindoś ca rājño; yajñas tathā vaiśravaṇasya rājñaḥ 01,050.004c tathā yajño 'yaṃ tava bhāratāgrya; pārikṣita svasti no 'stu priyebhyaḥ 01,050.005a nṛgasya yajñas tv ajamīḍhasya cāsīd; yathā yajño dāśaratheś ca rājñaḥ 01,050.005c tathā yajño 'yaṃ tava bhāratāgrya; pārikṣita svasti no 'stu priyebhyaḥ 01,050.006a yajñaḥ śruto no divi devasūnor; yudhiṣṭhirasyājamīḍhasya rājñaḥ 01,050.006c tathā yajño 'yaṃ tava bhāratāgrya; pārikṣita svasti no 'stu priyebhyaḥ 01,050.006d@030_0001 nahuṣasya yajñaḥ sagarasya yajñaḥ; dhundhos tathā rantidevasya caiva 01,050.007a kṛṣṇasya yajñaḥ satyavatyāḥ sutasya; svayaṃ ca karma pracakāra yatra 01,050.007c tathā yajño 'yaṃ tava bhāratāgrya; pārikṣita svasti no 'stu priyebhyaḥ 01,050.008a ime hi te sūryahutāśavarcasaḥ; samāsate vṛtrahaṇaḥ kratuṃ yathā 01,050.008c naiṣāṃ jñānaṃ vidyate jñātum adya; dattaṃ yebhyo na praṇaśyet kathaṃ cit 01,050.009a ṛtviksamo nāsti lokeṣu caiva; dvaipāyaneneti viniścitaṃ me 01,050.009c etasya śiṣyā hi kṣitiṃ caranti; sarvartvijaḥ karmasu sveṣu dakṣāḥ 01,050.010a vibhāvasuś citrabhānur mahātmā; hiraṇyaretā viśvabhuk kṛṣṇavartmā 01,050.010c pradakṣiṇāvartaśikhaḥ pradīpto; havyaṃ tavedaṃ hutabhug vaṣṭi devaḥ 01,050.011a neha tvad anyo vidyate jīvaloke; samo nṛpaḥ pālayitā prajānām 01,050.011c dhṛtyā ca te prītamanāḥ sadāhaṃ; tvaṃ vā rājā dharmarājo yamo vā 01,050.012a śakraḥ sākṣād vajrapāṇir yatheha; trātā loke 'smiṃs tvaṃ tatheha prajānām 01,050.012c matas tvaṃ naḥ puruṣendreha loke; na ca tvad anyo gṛhapatir asti yajñe 01,050.013a khaṭvāṅganābhāgadilīpakalpo; yayātimāndhātṛsamaprabhāvaḥ 01,050.013c ādityatejaḥpratimānatejā; bhīṣmo yathā bhrājasi suvratas tvam 01,050.014a vālmīkivat te nibhṛtaṃ sudhairyaṃ; vasiṣṭhavat te niyataś ca kopaḥ 01,050.014c prabhutvam indreṇa samaṃ mataṃ me; dyutiś ca nārāyaṇavad vibhāti 01,050.015a yamo yathā dharmaviniścayajñaḥ; kṛṣṇo yathā sarvaguṇopapannaḥ 01,050.015c śriyāṃ nivāso 'si yathā vasūnāṃ; nidhānabhūto 'si tathā kratūnām 01,050.016a dambhodbhavenāsi samo balena; rāmo yathā śastravid astravic ca 01,050.016c aurvatritābhyām asi tulyatejā; duṣprekṣaṇīyo 'si bhagīratho vā 01,050.016d*0439_01 tulyo 'si tenaiva mahātmanā vā 01,050.016d*0439_02 gaṅgā devī mānayām āsa yo vai 01,050.017 sūta uvāca 01,050.017a evaṃ stutāḥ sarva eva prasannā; rājā sadasyā ṛtvijo havyavāhaḥ 01,050.017c teṣāṃ dṛṣṭvā bhāvitānīṅgitāni; provāca rājā janamejayo 'tha 01,051.001 janamejaya uvāca 01,051.001a bālo vākyaṃ sthavira iva prabhāṣate; nāyaṃ bālaḥ sthaviro 'yaṃ mato me 01,051.001c icchāmy ahaṃ varam asmai pradātuṃ; tan me viprā vitaradhvaṃ sametāḥ 01,051.002 sadasyā ūcuḥ 01,051.002a bālo 'pi vipro mānya eveha rājñāṃ; yaś cāvidvān yaś ca vidvān yathāvat 01,051.002b*0440_01 prasādayainaṃ tvam ato narendra 01,051.002b*0440_02 dvijātivaryaṃ sakalārthasiddhaye 01,051.002c sarvān kāmāṃs tvatta eṣo 'rhate 'dya; yathā ca nas takṣaka eti śīghram 01,051.003 sūta uvāca 01,051.003a vyāhartukāme varade nṛpe dvijaṃ; varaṃ vṛṇīṣveti tato 'bhyuvāca 01,051.003c hotā vākyaṃ nātihṛṣṭāntarātmā; karmaṇy asmiṃs takṣako naiti tāvat 01,051.004 janamejaya uvāca 01,051.004a yathā cedaṃ karma samāpyate me; yathā ca nas takṣaka eti śīghram 01,051.004c tathā bhavantaḥ prayatantu sarve; paraṃ śaktyā sa hi me vidviṣāṇaḥ 01,051.005 ṛtvija ūcuḥ 01,051.005a yathā śāstrāṇi naḥ prāhur yathā śaṃsati pāvakaḥ 01,051.005c indrasya bhavane rājaṃs takṣako bhayapīḍitaḥ 01,051.005d*0441_01 āste viṣadharo nāgo nihantā janakasya te 01,051.006 sūta uvāca 01,051.006a yathā sūto lohitākṣo mahātmā; paurāṇiko veditavān purastāt 01,051.006c sa rājānaṃ prāha pṛṣṭas tadānīṃ; yathāhur viprās tadvad etan nṛdeva 01,051.007a purāṇam āgamya tato bravīmy ahaṃ; dattaṃ tasmai varam indreṇa rājan 01,051.007c vaseha tvaṃ matsakāśe sugupto; na pāvakas tvāṃ pradahiṣyatīti 01,051.008a etac chrutvā dīkṣitas tapyamāna; āste hotāraṃ codayan karmakāle 01,051.008b*0442_01 indreṇa sārdhaṃ takṣakaṃ pātayadhvaṃ 01,051.008b*0442_02 vibhāvasor na tu mucyeta nāgaḥ 01,051.008c hotā ca yattaḥ sa juhāva mantrair; atho indraḥ svayam evājagāma 01,051.008d*0443_01 āyātu cendro 'pi satakṣakaḥ pated 01,051.008d*0443_02 vibhāvasau nāgarājena tūrṇam 01,051.008d*0443_03 jambhasya hanteti juhāva hotā 01,051.008d*0443_04 tadājagāmāhidattābhayaḥ prabhuḥ 01,051.009a vimānam āruhya mahānubhāvaḥ; sarvair devaiḥ parisaṃstūyamānaḥ 01,051.009c balāhakaiś cāpy anugamyamāno; vidyādharair apsarasāṃ gaṇaiś ca 01,051.009d*0444_01 nāgasya nāśo mama caiva nāśo 01,051.009d*0444_02 bhaviṣyatīty eva vicintyamānaḥ 01,051.010a tasyottarīye nihitaḥ sa nāgo; bhayodvignaḥ śarma naivābhyagacchat 01,051.010c tato rājā mantravido 'bravīt punaḥ; kruddho vākyaṃ takṣakasyāntam icchan 01,051.011a indrasya bhavane viprā yadi nāgaḥ sa takṣakaḥ 01,051.011c tam indreṇaiva sahitaṃ pātayadhvaṃ vibhāvasau 01,051.011d*0445_01 na tyajed yadi taṃ cendraḥ sa nāgaṃ takṣakaṃ tathā 01,051.011d*0446=00 sūta uvāca 01,051.011d*0446_01 janamejayena rājñā tu coditas takṣakaṃ prati 01,051.011d*0446_02 hotā juhāva tatrasthaṃ takṣakaṃ pannagaṃ tathā 01,051.011d*0446_03 hūyamāne tathā caiva takṣakaḥ sapuraṃdaraḥ 01,051.011d*0446_04 ākāśe dadṛśe caiva kṣaṇena vyathitas tadā 01,051.011d*0446_05 puraṃdaras tu taṃ yajñaṃ dṛṣṭvorubhayam āviśat 01,051.011d*0446_06 hitvā tu takṣakaṃ trastaḥ svam eva bhavanaṃ yayau 01,051.011d*0446_07 indre gate tu nāgendras takṣako bhayamohitaḥ 01,051.011d*0446_08 mantraśaktyā pāvakārciḥsamīpam avaśo gataḥ 01,051.011d*0447_01 taṃ dṛṣṭvā ṛtvijas tatra vacanaṃ cedam abruvan 01,051.012 ṛtvija ūcuḥ 01,051.012a ayam āyāti vai tūrṇaṃ takṣakas te vaśaṃ nṛpa 01,051.012c śrūyate 'sya mahān nādo ruvato bhairavaṃ bhayāt 01,051.013a nūnaṃ mukto vajrabhṛtā sa nāgo; bhraṣṭaś cāṅkān mantravisrastakāyaḥ 01,051.013c ghūrṇann ākāśe naṣṭasaṃjño 'bhyupaiti; tīvrān niḥśvāsān niḥśvasan pannagendraḥ 01,051.014a vartate tava rājendra karmaitad vidhivat prabho 01,051.014c asmai tu dvijamukhyāya varaṃ tvaṃ dātum arhasi 01,051.015 janamejaya uvāca 01,051.015a bālābhirūpasya tavāprameya; varaṃ prayacchāmi yathānurūpam 01,051.015c vṛṇīṣva yat te 'bhimataṃ hṛdi sthitaṃ; tat te pradāsyāmy api ced adeyam 01,051.016 sūta uvāca 01,051.016a patiṣyamāṇe nāgendre takṣake jātavedasi 01,051.016c idam antaram ity evaṃ tadāstīko 'bhyacodayat 01,051.017a varaṃ dadāsi cen mahyaṃ vṛṇomi janamejaya 01,051.017c satraṃ te viramatv etan na pateyur ihoragāḥ 01,051.018a evam uktas tato rājā brahman pārikṣitas tadā 01,051.018c nātihṛṣṭamanā vākyam āstīkam idam abravīt 01,051.019a suvarṇaṃ rajataṃ gāś ca yac cānyan manyase vibho 01,051.019c tat te dadyāṃ varaṃ vipra na nivartet kratur mama 01,051.020 āstīka uvāca 01,051.020a suvarṇaṃ rajataṃ gāś ca na tvāṃ rājan vṛṇomy aham 01,051.020c satraṃ te viramatv etat svasti mātṛkulasya naḥ 01,051.021 sūta uvāca 01,051.021a āstīkenaivam uktas tu rājā pārikṣitas tadā 01,051.021c punaḥ punar uvācedam āstīkaṃ vadatāṃ varam 01,051.022a anyaṃ varaya bhadraṃ te varaṃ dvijavarottama 01,051.022c ayācata na cāpy anyaṃ varaṃ sa bhṛgunandana 01,051.023a tato vedavidas tatra sadasyāḥ sarva eva tam 01,051.023c rājānam ūcuḥ sahitā labhatāṃ brāhmaṇo varam 01,051.023d*0448_01 śrutvā tan nṛpatir vākyaṃ dadau tasmai varaṃ tadā 01,051.023d*0448_02 sarveṣāṃ paśyatāṃ tatra pūrṇakāmo dvijo 'bhavat 01,052.001 śaunaka uvāca 01,052.001a ye sarpāḥ sarpasatre 'smin patitā havyavāhane 01,052.001c teṣāṃ nāmāni sarveṣāṃ śrotum icchāmi sūtaja 01,052.002 sūta uvāca 01,052.002a sahasrāṇi bahūny asmin prayutāny arbudāni ca 01,052.002c na śakyaṃ parisaṃkhyātuṃ bahutvād vedavittama 01,052.003a yathāsmṛti tu nāmāni pannagānāṃ nibodha me 01,052.003c ucyamānāni mukhyānāṃ hutānāṃ jātavedasi 01,052.004a vāsukeḥ kulajāṃs tāvat prādhānyena nibodha me 01,052.004c nīlaraktān sitān ghorān mahākāyān viṣolbaṇān 01,052.004d*0449_01 avaśān mātṛvāgdaṇḍapīḍitān kṛpaṇān hutān 01,052.005a koṭiko mānasaḥ pūrṇaḥ sahaḥ pailo halīsakaḥ 01,052.005c picchilaḥ koṇapaś cakraḥ koṇavegaḥ prakālanaḥ 01,052.006a hiraṇyavāhaḥ śaraṇaḥ kakṣakaḥ kāladantakaḥ 01,052.006c ete vāsukijā nāgāḥ praviṣṭā havyavāhanam 01,052.006d*0450_01 anye ca bahavo vipra tathā vai kulasaṃbhavāḥ 01,052.006d*0450_02 pradīptāgnau hutāḥ sarve ghorarūpā mahābalāḥ 01,052.007a takṣakasya kule jātān pravakṣyāmi nibodha tān 01,052.007c pucchaṇḍako maṇḍalakaḥ piṇḍabhettā rabheṇakaḥ 01,052.008a ucchikhaḥ suraso draṅgo balaheḍo virohaṇaḥ 01,052.008c śilīśalakaro mūkaḥ sukumāraḥ pravepanaḥ 01,052.009a mudgaraḥ śaśaromā ca sumanā vegavāhanaḥ 01,052.009c ete takṣakajā nāgāḥ praviṣṭā havyavāhanam 01,052.010a pārāvataḥ pāriyātraḥ pāṇḍaro hariṇaḥ kṛśaḥ 01,052.010b*0451_01 subhojanaḥ parāśaś ca vīryavān ekasāhasaḥ 01,052.010c vihaṃgaḥ śarabho modaḥ pramodaḥ saṃhatāṅgadaḥ 01,052.011a airāvatakulād ete praiviṣṭā havyavāhanam 01,052.011c kauravyakulajān nāgāñ śṛṇu me dvijasattama 01,052.012a aiṇḍilaḥ kuṇḍalo muṇḍo veṇiskandhaḥ kumārakaḥ 01,052.012c bāhukaḥ śṛṅgavegaś ca dhūrtakaḥ pātapātarau 01,052.012d*0452_01 kauravyakulajās tv ete praviṣṭā havyavāhanam 01,052.012d*0453_01 ete kauravyajā nāgā vibhāvasumukhaṃ gatāḥ 01,052.013a dhṛtarāṣṭrakule jātāñ śṛṇu nāgān yathātatham 01,052.013c kīrtyamānān mayā brahman vātavegān viṣolbaṇān 01,052.014a śaṅkukarṇaḥ piṅgalakaḥ kuṭhāramukhamecakau 01,052.014c pūrṇāṅgadaḥ pūrṇamukhaḥ prahasaḥ śakunir hariḥ 01,052.015a āmāhaṭhaḥ komaṭhakaḥ śvasano mānavo vaṭaḥ 01,052.015c bhairavo muṇḍavedāṅgaḥ piśaṅgaś codrapāragaḥ 01,052.016a ṛṣabho vegavān nāma piṇḍārakamahāhanū 01,052.016c raktāṅgaḥ sarvasāraṅgaḥ samṛddhaḥ pāṭarākṣasau 01,052.017a varāhako vāraṇakaḥ sumitraś citravedikaḥ 01,052.017b*0454_01 varāhako vāruṇakaḥ sucitrā etraveṇikaḥ 01,052.017c parāśaras taruṇako maṇiskandhas tathāruṇiḥ 01,052.018a iti nāgā mayā brahman kīrtitāḥ kīrtivardhanāḥ 01,052.018c prādhānyena bahutvāt tu na sarve parikīrtitāḥ 01,052.019a eteṣāṃ putrapautrās tu prasavasya ca saṃtatiḥ 01,052.019c na śakyāḥ parisaṃkhyātuṃ ye dīptaṃ pāvakaṃ gatāḥ 01,052.020a saptaśīrṣā dviśīrṣāś ca pañcaśīrṣās tathāpare 01,052.020b*0455_01 śataśīrṣās tathā nāgāḥ kālānalaviṣolbaṇāḥ 01,052.020b*0456_01 daśaśīrṣāḥ śataśīrṣās tathānye bahuśīrṣakāḥ 01,052.020c kālānalaviṣā ghorā hutāḥ śatasahasraśaḥ 01,052.021a mahākāyā mahāvīryāḥ śailaśṛṅgasamucchrayāḥ 01,052.021c yojanāyāmavistārā dviyojanasamāyatāḥ 01,052.021d*0457_01 pañcayojanavistārā daśadvādaśasaṃkhyayā 01,052.022a kāmarūpāḥ kāmagamā dīptānalaviṣolbaṇāḥ 01,052.022c dagdhās tatra mahāsatre brahmadaṇḍanipīḍitāḥ 01,053.001 sūta uvāca 01,053.001a idam atyadbhutaṃ cānyad āstīkasyānuśuśrumaḥ 01,053.001c tathā varaiś chandyamāne rājñā pārikṣitena ha 01,053.002a indrahastāc cyuto nāgaḥ kha eva yad atiṣṭhata 01,053.002c tataś cintāparo rājā babhūva janamejayaḥ 01,053.003a hūyamāne bhṛśaṃ dīpte vidhivat pāvake tadā 01,053.003c na sma sa prāpatad vahnau takṣako bhayapīḍitaḥ 01,053.004 śaunaka uvāca 01,053.004a kiṃ sūta teṣāṃ viprāṇāṃ mantragrāmo manīṣiṇām 01,053.004c na pratyabhāt tadāgnau yan na papāta sa takṣakaḥ 01,053.005 sūta uvāca 01,053.005a tam indrahastād visrastaṃ visaṃjñaṃ pannagottamam 01,053.005c āstīkas tiṣṭha tiṣṭheti vācas tisro 'bhyudairayat 01,053.006a vitasthe so 'ntarikṣe 'tha hṛdayena vidūyatā 01,053.006c yathā tiṣṭheta vai kaś cid gocakrasyāntarā naraḥ 01,053.007a tato rājābravīd vākyaṃ sadasyaiś codito bhṛśam 01,053.007c kāmam etad bhavatv evaṃ yathāstīkasya bhāṣitam 01,053.008a samāpyatām idaṃ karma pannagāḥ santv anāmayāḥ 01,053.008c prīyatām ayam āstīkaḥ satyaṃ sūtavaco 'stu tat 01,053.009a tato halahalāśabdaḥ prītijaḥ samavartata 01,053.009c āstīkasya vare datte tathaivopararāma ca 01,053.010a sa yajñaḥ pāṇḍaveyasya rājñaḥ pārikṣitasya ha 01,053.010b*0458_01 samāpite tataḥ satre vidhivad vidhidarśibhiḥ 01,053.010c prītimāṃś cābhavad rājā bhārato janamejayaḥ 01,053.011a ṛtvigbhyaḥ sasadasyebhyo ye tatrāsan samāgatāḥ 01,053.011c tebhyaś ca pradadau vittaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ 01,053.012a lohitākṣāya sūtāya tathā sthapataye vibhuḥ 01,053.012c yenoktaṃ tatra satrāgre yajñasya vinivartanam 01,053.013a nimittaṃ brāhmaṇa iti tasmai vittaṃ dadau bahu 01,053.013b*0459_01 datvā dravyaṃ yathānyāyaṃ bhojanācchādanānvitan 01,053.013b*0459_02 prītas tasmai narapatir aprameyaparākramaḥ 01,053.013b*0460_01 tato gatvā cāvabhṛthaṃ kṛtvā snānam anantaram 01,053.013c tataś cakārāvabhṛthaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā 01,053.014a āstīkaṃ preṣayām āsa gṛhān eva susatkṛtam 01,053.014c rājā prītamanāḥ prītaṃ kṛtakṛtyaṃ manīṣiṇam 01,053.015a punarāgamanaṃ kāryam iti cainaṃ vaco 'bravīt 01,053.015c bhaviṣyasi sadasyo me vājimedhe mahākratau 01,053.016a tathety uktvā pradudrāva sa cāstīko mudā yutaḥ 01,053.016c kṛtvā svakāryam atulaṃ toṣayitvā ca pārthivam 01,053.017a sa gatvā paramaprīto mātaraṃ mātulaṃ ca tam 01,053.017c abhigamyopasaṃgṛhya yathāvṛttaṃ nyavedayat 01,053.018a etac chrutvā prīyamāṇāḥ sametā; ye tatrāsan pannagā vītamohāḥ 01,053.018c te ''stīke vai prītimanto babhūvur; ūcuś cainaṃ varam iṣṭaṃ vṛṇīṣva 01,053.019a bhūyo bhūyaḥ sarvaśas te 'bruvaṃs taṃ; kiṃ te priyaṃ karavāmo 'dya vidvan 01,053.019c prītā vayaṃ mokṣitāś caiva sarve; kāmaṃ kiṃ te karavāmo 'dya vatsa 01,053.020 āstīka uvāca 01,053.020a sāyaṃ prātaḥ suprasannātmarūpā; loke viprā mānavāś cetare 'pi 01,053.020c dharmākhyānaṃ ye vadeyur mamedaṃ; teṣāṃ yuṣmadbhyo naiva kiṃ cid bhayaṃ syāt 01,053.021 sūta uvāca 01,053.021a taiś cāpy ukto bhāgineyaḥ prasannair; etat satyaṃ kāmam evaṃ carantaḥ 01,053.021c prītyā yuktā īpsitaṃ sarvaśas te; kartāraḥ sma pravaṇā bhāgineya 01,053.022a jaratkāror jaratkārvāṃ samutpanno mahāyaśāḥ 01,053.022b*0461_01 guṇavān vai mahātejā kāryakartā mahāyaśāḥ 01,053.022c āstīkaḥ satyasaṃdho māṃ pannagebhyo 'bhirakṣatu 01,053.022d*0462_01 āstīkenoragaiḥ sārdhaṃ yaḥ purā samayaḥ kṛtaḥ 01,053.022d*0463=06 sūta uvāca 01,053.022d*0463_01 taṃ smarantaṃ mahābhāgā na māṃ hiṃsitum arhatha 01,053.022d*0463_02 sarpāpasarpa bhadraṃ te gaccha sarpa mahāviṣa 01,053.022d*0463_03 janamejayasya yajñānte āstīkavacanaṃ smara 01,053.022d*0463_04 āstīkavacanaṃ smṛtvā yaḥ sarpo na nivartate 01,053.022d*0463_05 śatadhā bhidyate mūrdhni śiṃśavṛkṣaphalaṃ yathā 01,053.022d*0463_06 sa evam uktas tu tadā dvijendraḥ 01,053.022d*0463_07 samāgatais tair bhujagendramukhyaiḥ 01,053.022d*0463_08 saṃprāpya prītiṃ vipulāṃ mahātmā 01,053.022d*0463_09 tato mano gamanāyātha dadhre 01,053.023a asitaṃ cārtimantaṃ ca sunīthaṃ cāpi yaḥ smaret 01,053.023c divā vā yadi vā rātrau nāsya sarpabhayaṃ bhavet 01,053.023d*0464_01 ity evaṃ nāgarājo 'tha nāgānāṃ madhyamas tathā 01,053.023d*0464_02 uktvā sahaiva te sarvaiḥ svam eva bhavanaṃ yayau 01,053.024 sūta uvāca 01,053.024a mokṣayitvā sa bhujagān sarpasatrād dvijottamaḥ 01,053.024c jagāma kāle dharmātmā diṣṭāntaṃ putrapautravān 01,053.025a ity ākhyānaṃ mayāstīkaṃ yathāvat kīrtitaṃ tava 01,053.025c yat kīrtayitvā sarpebhyo na bhayaṃ vidyate kva cit 01,053.025d*0465_01 yan māṃ tvaṃ pṛṣṭavān brahmañ śrutvā ḍuṇḍubhabhāṣitam 01,053.025d*0465_02 vyetu te sumahad brahman kautūhalam ariṃdama 01,053.026a śrutvā dharmiṣṭham ākhyānam āstīkaṃ puṇyavardhanam 01,053.026b*0466_01 sarvapāpair vinirmukto brahmaloke mahīyate 01,053.026b*0467_01 yathā kathitavān brahman pramatiḥ pūrvajas tava 01,053.026b*0467_02 putrāya rurave prītaḥ pṛcchate bhārgavottama 01,053.026b*0467_03 yad vākyaṃ śrutavāṃś cāhaṃ tathā ca kathitaṃ mayā 01,053.026c āstīkasya kaver vipra śrīmaccaritam āditaḥ 01,053.026d*0468_01 śrutvāstīkaś ca caritaṃ yaḥ smared bhaktitatparaḥ 01,053.026d*0468_02 putrapautradhanāyuś ca kulasaṃtati cākṣayā 01,053.026d*0468_03 mahāpuṇyaṃ yaśaś caiva labhate nātra saṃśayaḥ 01,053.026d*0469_01 sarvapāpavinirmukto dīrgham āyur avāpnuyāt 01,053.026d*0469_02 gārhasthyaṃ dharmam akhilaṃ prayāyāt putrapautravān 01,053.027 śaunaka uvāca 01,053.027a bhṛguvaṃśāt prabhṛty eva tvayā me kathitaṃ mahat 01,053.027c ākhyānam akhilaṃ tāta saute prīto 'smi tena te 01,053.028a prakṣyāmi caiva bhūyas tvāṃ yathāvat sūtanandana 01,053.028c yāṃ kathāṃ vyāsasaṃpannāṃ tāṃ ca bhūyaḥ pracakṣva me 01,053.029a tasmin paramaduṣprāpe sarpasatre mahātmanām 01,053.029c karmāntareṣu vidhivat sadasyānāṃ mahākave 01,053.030a yā babhūvuḥ kathāś citrā yeṣv artheṣu yathātatham 01,053.030c tvatta icchāmahe śrotuṃ saute tvaṃ vai vicakṣaṇaḥ 01,053.031 sūta uvāca 01,053.031a karmāntareṣv akathayan dvijā vedāśrayāḥ kathāḥ 01,053.031c vyāsas tv akathayan nityam ākhyānaṃ bhārataṃ mahat 01,053.032 śaunaka uvāca 01,053.032a mahābhāratam ākhyānaṃ pāṇḍavānāṃ yaśaskaram 01,053.032c janamejayena yat pṛṣṭaḥ kṛṣṇadvaipāyanas tadā 01,053.033a śrāvayām āsa vidhivat tadā karmāntareṣu saḥ 01,053.033c tām ahaṃ vidhivat puṇyāṃ śrotum icchāmi vai kathām 01,053.034a manaḥsāgarasaṃbhūtāṃ maharṣeḥ puṇyakarmaṇaḥ 01,053.034c kathayasva satāṃ śreṣṭha na hi tṛpyāmi sūtaja 01,053.035 sūta uvāca 01,053.035a hanta te kathayiṣyāmi mahad ākhyānam uttamam 01,053.035c kṛṣṇadvaipāyanamataṃ mahābhāratam āditaḥ 01,053.036a taj juṣasvottamamate kathyamānaṃ mayā dvija 01,053.036c śaṃsituṃ tan manoharṣo mamāpīha pravartate 01,054.001 sūta uvāca 01,054.001a śrutvā tu sarpasatrāya dīkṣitaṃ janamejayam 01,054.001b*0470_01 brāhmaṇānāṃ purastāt sa nṛpeṇaivaṃ praṇoditaḥ 01,054.001c abhyāgacchad ṛṣir vidvān kṛṣṇadvaipāyanas tadā 01,054.002a janayām āsa yaṃ kālī śakteḥ putrāt parāśarāt 01,054.002c kanyaiva yamunādvīpe pāṇḍavānāṃ pitāmaham 01,054.003a jātamātraś ca yaḥ sadya iṣṭyā deham avīvṛdhat 01,054.003c vedāṃś cādhijage sāṅgān setihāsān mahāyaśāḥ 01,054.004a yaṃ nātitapasā kaś cin na vedādhyayanena ca 01,054.004c na vratair nopavāsaiś ca na prasūtyā na manyunā 01,054.005a vivyāsaikaṃ caturdhā yo vedaṃ vedavidāṃ varaḥ 01,054.005c parāvarajño brahmarṣiḥ kaviḥ satyavrataḥ śuciḥ 01,054.006a yaḥ pāṇḍuṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca viduraṃ cāpy ajījanat 01,054.006c śaṃtanoḥ saṃtatiṃ tanvan puṇyakīrtir mahāyaśāḥ 01,054.007a janamejayasya rājarṣeḥ sa tad yajñasadas tadā 01,054.007c viveśa śiṣyaiḥ sahito vedavedāṅgapāragaiḥ 01,054.008a tatra rājānam āsīnaṃ dadarśa janamejayam 01,054.008c vṛtaṃ sadasyair bahubhir devair iva puraṃdaram 01,054.009a tathā mūrdhāvasiktaiś ca nānājanapadeśvaraiḥ 01,054.009c ṛtvigbhir devakalpaiś ca kuśalair yajñasaṃstare 01,054.010a janamejayas tu rājarṣir dṛṣṭvā tam ṛṣim āgatam 01,054.010c sagaṇo 'byudyayau tūrṇaṃ prītyā bharatasattamaḥ 01,054.011a kāñcanaṃ viṣṭaraṃ tasmai sadasyānumate prabhuḥ 01,054.011c āsanaṃ kalpayām āsa yathā śakro bṛhaspateḥ 01,054.012a tatropaviṣṭaṃ varadaṃ devarṣigaṇapūjitam 01,054.012c pūjayām āsa rājendraḥ śāstradṛṣṭena karmaṇā 01,054.013a pādyam ācamanīyaṃ ca arghyaṃ gāṃ ca vidhānataḥ 01,054.013c pitāmahāya kṛṣṇāya tadarhāya nyavedayat 01,054.014a pratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ pāṇḍavāj janamejayāt 01,054.014c gāṃ caiva samanujñāya vyāsaḥ prīto 'bhavat tadā 01,054.015a tathā saṃpūjayitvā taṃ yatnena prapitāmaham 01,054.015c upopaviśya prītātmā paryapṛcchad anāmayam 01,054.016a bhagavān api taṃ dṛṣṭvā kuśalaṃ prativedya ca 01,054.016c sadasyaiḥ pūjitaḥ sarvaiḥ sadasyān abhyapūjayat 01,054.017a tatas taṃ satkṛtaṃ sarvaiḥ sadasyair janamejayaḥ 01,054.017c idaṃ paścād dvijaśreṣṭhaṃ paryapṛcchat kṛtāñjaliḥ 01,054.018a kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca bhavān pratyakṣadarśivān 01,054.018c teṣāṃ caritam icchāmi kathyamānaṃ tvayā dvija 01,054.019a kathaṃ samabhavad bhedas teṣām akliṣṭakarmaṇām 01,054.019c tac ca yuddhaṃ kathaṃ vṛttaṃ bhūtāntakaraṇaṃ mahat 01,054.020a pitāmahānāṃ sarveṣāṃ daivenāviṣṭacetasām 01,054.020c kārtsnyenaitat samācakṣva bhagavan kuśalo hy asi 01,054.021a tasya tad vacanaṃ śrutvā kṛṣṇadvaipāyanas tadā 01,054.021c śaśāsa śiṣyam āsīnaṃ vaiśaṃpāyanam antike 01,054.022a kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca yathā bhedo 'bhavat purā 01,054.022c tad asmai sarvam ācakṣva yan mattaḥ śrutavān asi 01,054.023a guror vacanam ājñāya sa tu viprarṣabhas tadā 01,054.023c ācacakṣe tataḥ sarvam itihāsaṃ purātanam 01,054.024a tasmai rājñe sadasyebhyaḥ kṣatriyebhyaś ca sarvaśaḥ 01,054.024c bhedaṃ rājyavināśaṃ ca kurupāṇḍavayos tadā 01,055.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,055.001*0471_01 pātu vaḥ kavimātaṅgo vyāsaḥ satyavatīsutaḥ 01,055.001*0471_02 yasya vāgmadagandhena vāsitaṃ bhuvanatrayam 01,055.001*0472_01 śṛṇu rājan yathā vīrā bhrātaraḥ pañca pāṇḍavāḥ 01,055.001*0472_02 virodham anvagacchanta dhārtarāṣṭrair durātmabhiḥ 01,055.001a gurave prāṅ namaskṛtya manobuddhisamādhibhiḥ 01,055.001c saṃpūjya ca dvijān sarvāṃs tathānyān viduṣo janān 01,055.002a maharṣeḥ sarvalokeṣu viśrutasyāsya dhīmataḥ 01,055.002c pravakṣyāmi mataṃ kṛtsnaṃ vyāsasyāmitatejasaḥ 01,055.003a śrotuṃ pātraṃ ca rājaṃs tvaṃ prāpyemāṃ bhāratīṃ kathām 01,055.003c guror vaktuṃ parispando mudā protsāhatīva mām 01,055.003d@031=0000 śaunaka uvāca 01,055.003d@031=0005 sūta uvāca 01,055.003d@031_0001 janamejayena rājñā vai kimarthaṃ sūtanandana 01,055.003d@031_0002 sarpasatrāntare pṛṣṭo vyāsaśiṣyo mahātapāḥ 01,055.003d@031_0003 pūrvajānāṃ kathāṃ māṃ vai tan no vada mahāmate 01,055.003d@031_0004 sarvajñaḥ sarvadarśī ca na te hy aviditaṃ kva cit 01,055.003d@031_0005 sarpasatre ca saṃpūrṇe ṛtvijaś cāgataśramāḥ 01,055.003d@031_0006 dhūmasaṃbhrāntanetrās tu daśāṣṭau suṣupus tadā 01,055.003d@031_0007 teṣu supteṣu sarveṣu rājā pārikṣitas tadā 01,055.003d@031_0008 yajñānte ṛṣibhir naiva nidrā kāryā kathaṃ cana 01,055.003d@031_0009 iti smṛtyuktavacanaṃ smṛtvā tān ṛṣisattamān 01,055.003d@031_0010 abhimantritenodakena ṛṣibhiś cābhicārakaiḥ 01,055.003d@031_0011 prokṣayām āsa teṣāṃ vai nidrāntaṃ tu cikīrṣavān 01,055.003d@031_0012 etasminn antare tatra mūrcchām āpuḥ sudīrghikām 01,055.003d@031_0013 acetanāṃś ca munayas tān dṛṣṭvā duḥkhito 'bhavat 01,055.003d@031_0014 tadā sabhāsado viprāḥ procuś ca janamejayam 01,055.003d@031_0015 dhig dhik te ceṣṭitaṃ rājan brāhmaṇān hatavān asi 01,055.003d@031_0016 brahmahatyāṣṭādaśa vai kṛtās tvayā narādhipa 01,055.003d@031_0017 cara tīrthāny anekāni paścāc chuddhim avāpsyasi 01,055.003d@031_0018 etasminn antare tatra vāg uvācāśarīriṇī 01,055.003d@031_0019 duḥkhitaṃ cintayākrāntaṃ rājānaṃ jīvayann iva 01,055.003d@031_0020 brahmahatyāvimokṣārthaṃ kṛtvā cīraṃ niḷīyutam 01,055.003d@031_0021 aṣṭādaśāratnikaṃ ca tad vāsaḥ paridhāya ca 01,055.003d@031_0022 pāṇḍavānāṃ kathā hy atra aṣṭādaśakaparvakam 01,055.003d@031_0023 śṛṇu tvaṃ bhārataṃ ca tataḥ śuddhim avāpsyasi 01,055.003d@031_0024 iti tad vacanaṃ śrutvā ṛṣibhiś cānumoditaḥ 01,055.003d@031_0025 vāsas tad uktaṃ vāsitvā vyāsaṃ satyavatīsutam 01,055.003d@031_0026 praśrayāvanato rājā papraccha pūrvajāṃ kathām 01,055.003d@031_0027 tām ahaṃ varṇayiṣyāmi śṛṇudhvaṃ bho munīśvarāḥ 01,055.004a śṛṇu rājan yathā bhedaḥ kurupāṇḍavayor abhūt 01,055.004c rājyārthe dyūtasaṃbhūto vanavāsas tathaiva ca 01,055.005a yathā ca yuddham abhavat pṛthivīkṣayakārakam 01,055.005c tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi pṛcchate bharatarṣabha 01,055.006a mṛte pitari te vīrā vanād etya svamandiram 01,055.006c nacirād iva vidvāṃso vede dhanuṣi cābhavan 01,055.007a tāṃs tathā rūpavīryaujaḥsaṃpannān paurasaṃmatān 01,055.007c nāmṛṣyan kuravo dṛṣṭvā pāṇḍavāñ śrīyaśobhṛtaḥ 01,055.008a tato duryodhanaḥ krūraḥ karṇaś ca sahasaubalaḥ 01,055.008c teṣāṃ nigrahanirvāsān vividhāṃs te samācaran 01,055.008d*0473_01 tato duryodhanaḥ krūraḥ karṇasya ca mate sthitaḥ 01,055.008d*0473_02 pāṇḍavān vividhopāyai rājyahetor apīḍayat 01,055.009a dadāv atha viṣaṃ pāpo bhīmāya dhṛtarāṣṭrajaḥ 01,055.009c jarayām āsa tad vīraḥ sahānnena vṛkodaraḥ 01,055.010a pramāṇakoṭyāṃ saṃsuptaṃ punar baddhvā vṛkodaram 01,055.010c toyeṣu bhīmaṃ gaṅgāyāḥ prakṣipya puram āvrajat 01,055.011a yadā prabuddhaḥ kaunteyas tadā saṃchidya bandhanam 01,055.011c udatiṣṭhan mahārāja bhīmaseno gatavyathaḥ 01,055.012a āśīviṣaiḥ kṛṣṇasarpaiḥ suptaṃ cainam adaṃśayat 01,055.012c sarveṣv evāṅgadeśeṣu na mamāra ca śatruhā 01,055.012d*0474_01 upāyair bahubhiḥ kṣudraiḥ saṃvṛtair vivṛtair api 01,055.012d*0474_02 pāṇḍavān pīḍayām āsa na ca kiṃ cid asādhayat 01,055.013a teṣāṃ tu viprakāreṣu teṣu teṣu mahāmatiḥ 01,055.013c mokṣaṇe pratighāte ca viduro 'vahito 'bhavat 01,055.014a svargastho jīvalokasya yathā śakraḥ sukhāvahaḥ 01,055.014c pāṇḍavānāṃ tathā nityaṃ viduro 'pi sukhāvahaḥ 01,055.015a yadā tu vividhopāyaiḥ saṃvṛtair vivṛtair api 01,055.015c nāśaknod vinihantuṃ tān daivabhāvyartharakṣitān 01,055.016a tataḥ saṃmantrya sacivair vṛṣaduḥśāsanādibhiḥ 01,055.016c dhṛtarāṣṭram anujñāpya jātuṣaṃ gṛham ādiśat 01,055.017a tatra tān vāsayām āsa pāṇḍavān amitaujasaḥ 01,055.017c adāhayac ca visrabdhān pāvakena punas tadā 01,055.018a vidurasyaiva vacanāt khanitrī vihitā tataḥ 01,055.018c mokṣayām āsa yogena te muktāḥ prādravan bhayāt 01,055.018d*0475_01 prāptā hiḍimbī bhīmena yatra jāto ghaṭotkacaḥ 01,055.019a tato mahāvane ghore hiḍimbaṃ nāma rākṣasam 01,055.019c bhīmaseno 'vadhīt kruddho bhuvi bhīmaparākramaḥ 01,055.020a atha saṃdhāya te vīrā ekacakrāṃ vrajaṃs tadā 01,055.020c brahmarūpadharā bhūtvā mātrā saha paraṃtapāḥ 01,055.021a tatra te brāhmaṇārthāya bakaṃ hatvā mahābalam 01,055.021c brāhmaṇaiḥ sahitā jagmuḥ pāñcālānāṃ puraṃ tataḥ 01,055.021d*0476_01 sutapriyaiṣī tān rājā pāṇḍavān ambikāsutaḥ 01,055.021d*0476_02 (17ab) tato vivāsayām āsa rājyabhogabubhukṣayā 01,055.021d*0476_03 te prātiṣṭhanta sahitā nagarān nāgasāhvayāt 01,055.021d*0476_04 prasthāne cābhavan mantrī kṣattā teṣāṃ mahātmanām 01,055.021d*0476_05 yena muktā jatugṛhān niśīthe prādravan vanam 01,055.021d*0476_06 tataḥ saṃprāpya kaunteyā nagaraṃ vāraṇāvatam 01,055.021d*0476_07 nyavasanta mahātmāno mātrā saha paraṃtapāḥ 01,055.021d*0476_08 dhṛtarāṣṭreṇa cājñaptā uṣitā jātuṣe gṛhe 01,055.021d*0476_09 purocanād rakṣamāṇāḥ saṃvatsaram atandritāḥ 01,055.021d*0476_10 (18ab) suruṅgāṃ kārayitvā te vidureṇa pracoditāḥ 01,055.021d*0476_11 ādīpya jātuṣaṃ veśma dagdhvā caiva purocanam 01,055.021d*0476_12 (18cd) prādravan bhayasaṃvignā mātrā saha paraṃtapāḥ 01,055.021d*0476_13 (19ab) dadṛśur dāruṇaṃ rakṣo hiḍimbaṃ vananirjhare 01,055.021d*0476_14 hatvā ca taṃ rākṣasendraṃ bhītāḥ samanubodhanāt 01,055.021d*0476_15 niśi saṃprādravan pārthā dhārtarāṣṭrabhayārditāḥ 01,055.021d*0476_16 (20ab) ekacakrāṃ tato gatvā pāṇḍavāḥ saṃśitavratāḥ 01,055.021d*0476_17 (20cd) vedādhyayanasaṃpannās te 'bhavan brahmacāriṇaḥ 01,055.021d*0476_18 te tatra prayatāḥ kālaṃ kaṃ cid ūṣur nararṣabhāḥ 01,055.021d*0476_19 mātrā sahaikacakrāyāṃ brāhmaṇasya niveśane 01,055.021d*0476_20 tatrāsasāda kṣudhitaṃ puruṣādaṃ vṛkodaraḥ 01,055.021d*0476_21 (21ab) bhīmaseno mahābāhur bakaṃ nāma mahābalam 01,055.021d*0476_22 taṃ cāpi puruṣavyāghro bāhuvīryeṇa pāṇḍavaḥ 01,055.021d*0476_23 nihatya tarasā vīro nāgarān paryasāntvayat 01,055.021d*0476_24 tatas te śuśruvuḥ kṛṣṇāṃ pañcāleṣu svayaṃvarām 01,055.021d*0476_25 śrutvā caivābhyagacchanta gatvā caivālabhanta tām 01,055.022a te tatra draupadīṃ labdhvā parisaṃvatsaroṣitāḥ 01,055.022c viditā hāstinapuraṃ pratyājagmur ariṃdamāḥ 01,055.023a ta uktā dhṛtarāṣṭreṇa rājñā śāṃtanavena ca 01,055.023c bhrātṛbhir vigrahas tāta kathaṃ vo na bhaved iti 01,055.023e asmābhiḥ khāṇḍavaprasthe yuṣmadvāso 'nucintitaḥ 01,055.024a tasmāj janapadopetaṃ suvibhaktamahāpatham 01,055.024c vāsāya khāṇḍavaprasthaṃ vrajadhvaṃ gatamanyavaḥ 01,055.025a tayos te vacanāj jagmuḥ saha sarvaiḥ suhṛjjanaiḥ 01,055.025c nagaraṃ khāṇḍavaprasthaṃ ratnāny ādāya sarvaśaḥ 01,055.026a tatra te nyavasan rājan saṃvatsaragaṇān bahūn 01,055.026c vaśe śastrapratāpena kurvanto 'nyān mahīkṣitaḥ 01,055.027a evaṃ dharmapradhānās te satyavrataparāyaṇāḥ 01,055.027c apramattotthitāḥ kṣāntāḥ pratapanto 'hitāṃs tadā 01,055.028a ajayad bhīmasenas tu diśaṃ prācīṃ mahābalaḥ 01,055.028c udīcīm arjuno vīraḥ pratīcīṃ nakulas tathā 01,055.029a dakṣiṇāṃ sahadevas tu vijigye paravīrahā 01,055.029c evaṃ cakrur imāṃ sarve vaśe kṛtsnāṃ vasuṃdharām 01,055.030a pañcabhiḥ sūryasaṃkāśaiḥ sūryeṇa ca virājatā 01,055.030c ṣaṭsūryevābabhau pṛthvī pāṇḍavaiḥ satyavikramaiḥ 01,055.031a tato nimitte kasmiṃś cid dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 01,055.031b*0477_01 sa vai saṃvatsarān daśa dve caiva tu vane vasan 01,055.031c vanaṃ prasthāpayām āsa bhrātaraṃ vai dhanaṃjayam 01,055.031c*0478_01 . . . . . . . . tejasvī satyavikramaḥ 01,055.031c*0478_02 prāṇebhyo 'pi priyataraṃ 01,055.031d*0479_01 arjunaṃ puruṣavyāghraṃ sthirātmānaṃ guṇair yutam 01,055.031d*0480_01 dhairyād dharmāc ca satyāc ca vijayāc cādhikaṃ priyam 01,055.031d*0480_02 arjuno bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ nātyavartata jātu cit 01,055.032a sa vai saṃvatsaraṃ pūrṇaṃ māsaṃ caikaṃ vane 'vasat 01,055.032b*0481_01 tīrthayātrāṃ ca kṛtavān nāgakanyām avāpya ca 01,055.032b*0481_02 atha pāṇḍyasya tanayāṃ labdhvā tābhyāṃ sahoṣitaḥ 01,055.032c tato 'gacchad dhṛṣīkeśaṃ dvāravatyāṃ kadā cana 01,055.033a labdhavāṃs tatra bībhatsur bhāryāṃ rājīvalocanām 01,055.033c anujāṃ vāsudevasya subhadrāṃ bhadrabhāṣiṇīm 01,055.034a sā śacīva mahendreṇa śrīḥ kṛṣṇeneva saṃgatā 01,055.034c subhadrā yuyuje prītā pāṇḍavenārjunena ha 01,055.035a atarpayac ca kaunteyaḥ khāṇḍave havyavāhanam 01,055.035c bībhatsur vāsudevena sahito nṛpasattama 01,055.036a nātibhāro hi pārthasya keśavenābhavat saha 01,055.036c vyavasāyasahāyasya viṣṇoḥ śatruvadheṣv iva 01,055.037a pārthāyāgnir dadau cāpi gāṇḍīvaṃ dhanur uttamam 01,055.037c iṣudhī cākṣayair bāṇai rathaṃ ca kapilakṣaṇam 01,055.038a mokṣayām āsa bībhatsur mayaṃ tatra mahāsuram 01,055.038c sa cakāra sabhāṃ divyāṃ sarvaratnasamācitām 01,055.039a tasyāṃ duryodhano mando lobhaṃ cakre sudurmatiḥ 01,055.039c tato 'kṣair vañcayitvā ca saubalena yudhiṣṭhiram 01,055.040a vanaṃ prasthāpayām āsa sapta varṣāṇi pañca ca 01,055.040c ajñātam ekaṃ rāṣṭre ca tathā varṣaṃ trayodaśam 01,055.041a tataś caturdaśe varṣe yācamānāḥ svakaṃ vasu 01,055.041c nālabhanta mahārāja tato yuddham avartata 01,055.042a tatas te sarvam utsādya hatvā duryodhanaṃ nṛpam 01,055.042c rājyaṃ vidrutabhūyiṣṭhaṃ pratyapadyanta pāṇḍavāḥ 01,055.042d*0482_01 iṣṭvā kratūṃś ca vividhān aśvamedhādikān bahūn 01,055.042d*0482_02 dhṛtarāṣṭre gate svargaṃ vidure pañcatāṃ gate 01,055.042d*0482_03 gamayitvā striyaḥ svargaṃ rājñām amitatejasām 01,055.042d*0482_04 vārṣṇeye nilayaṃ prāpte kṛṣṇadārān prarakṣya ca 01,055.042d*0482_05 mahāprasthānikaṃ kṛtvā gatāḥ svargam anuttamam 01,055.043a evam etat purāvṛttaṃ teṣām akliṣṭakarmaṇām 01,055.043c bhedo rājyavināśaś ca jayaś ca jayatāṃ vara 01,056.001 janamejaya uvāca 01,056.001a kathitaṃ vai samāsena tvayā sarvaṃ dvijottama 01,056.001c mahābhāratam ākhyānaṃ kurūṇāṃ caritaṃ mahat 01,056.002a kathāṃ tv anagha citrārthām imāṃ kathayati tvayi 01,056.002c vistaraśravaṇe jātaṃ kautūhalam atīva me 01,056.003a sa bhavān vistareṇemāṃ punar ākhyātum arhati 01,056.003c na hi tṛpyāmi pūrveṣāṃ śṛṇvānaś caritaṃ mahat 01,056.004a na tat kāraṇam alpaṃ hi dharmajñā yatra pāṇḍavāḥ 01,056.004c avadhyān sarvaśo jaghnuḥ praśasyante ca mānavaiḥ 01,056.005a kimarthaṃ te naravyāghrāḥ śaktāḥ santo hy anāgasaḥ 01,056.005c prayujyamānān saṃkleśān kṣāntavanto durātmanām 01,056.006a kathaṃ nāgāyutaprāṇo bāhuśālī vṛkodaraḥ 01,056.006b*0483_01 bhrātṝṇāṃ kleśam āyātaṃ gatavān vai paraṃtapaḥ 01,056.006c parikliśyann api krodhaṃ dhṛtavān vai dvijottama 01,056.007a kathaṃ sā draupadī kṛṣṇā kliśyamānā durātmabhiḥ 01,056.007c śaktā satī dhārtarāṣṭrān nādahad ghoracakṣuṣā 01,056.007d*0484_01 kathaṃ sā draupadī śaktā dhārtarāṣṭrāṃś ca nādahat 01,056.008a kathaṃ vyatikraman dyūte pārthau mādrīsutau tathā 01,056.008c anuvrajan naravyāghraṃ vañcyamānaṃ durātmabhiḥ 01,056.009a kathaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ suto dharmasya dharmavit 01,056.009c anarhaḥ paramaṃ kleśaṃ soḍhavān sa yudhiṣṭhiraḥ 01,056.010a kathaṃ ca bahulāḥ senāḥ pāṇḍavaḥ kṛṣṇasārathiḥ 01,056.010c asyann eko 'nayat sarvāḥ pitṛlokaṃ dhanaṃjayaḥ 01,056.011a etad ācakṣva me sarvaṃ yathāvṛttaṃ tapodhana 01,056.011c yad yac ca kṛtavantas te tatra tatra mahārathāḥ 01,056.012 vaiśaṃpāyana uvāca 01,056.012*0485_01 kṣaṇaṃ kuru mahārāja vipulo 'yam anukramaḥ 01,056.012*0485_02 puṇyākhyānasya vaktavyaḥ kṛṣṇadvaipāyaneritaḥ 01,056.012a maharṣeḥ sarvalokeṣu pūjitasya mahātmanaḥ 01,056.012c pravakṣyāmi mataṃ kṛtsnaṃ vyāsasyāmitatejasaḥ 01,056.013a idaṃ śatasahasraṃ hi ślokānāṃ puṇyakarmaṇām 01,056.013c satyavatyātmajeneha vyākhyātam amitaujasā 01,056.013d*0486_01 upākhyānaiḥ saha jñeyaṃ śrāvyaṃ bhāratam uttamam 01,056.013d*0486_02 saṃkṣepeṇa tu vakṣyāmi sarvam etan narādhipa 01,056.013d*0486_03 adhyāyānāṃ sahasre dve parvaṇāṃ śatam eva ca 01,056.013d*0486_04 ślokānāṃ tu sahasrāṇi navatiś ca daśaiva ca 01,056.013d*0486_05 tato 'ṣṭādaśabhiḥ parvaiḥ saṃgṛhītaṃ maharṣiṇā 01,056.014a ya idaṃ śrāvayed vidvān yaś cedaṃ śṛṇuyān naraḥ 01,056.014c te brahmaṇaḥ sthānam etya prāpnuyur devatulyatām 01,056.015a idaṃ hi vedaiḥ samitaṃ pavitram api cottamam 01,056.015c śrāvyāṇām uttamaṃ cedaṃ purāṇam ṛṣisaṃstutam 01,056.016a asminn arthaś ca dharmaś ca nikhilenopadiśyate 01,056.016c itihāse mahāpuṇye buddhiś ca parinaiṣṭhikī 01,056.017a akṣudrān dānaśīlāṃś ca satyaśīlān anāstikān 01,056.017c kārṣṇaṃ vedam imaṃ vidvāñ śrāvayitvārtham aśnute 01,056.018a bhrūṇahatyākṛtaṃ cāpi pāpaṃ jahyād asaṃśayam 01,056.018c itihāsam imaṃ śrutvā puruṣo 'pi sudāruṇaḥ 01,056.018d*0487_01 mucyate sarvapāpebhyo rāhuṇā candramā yathā 01,056.018d*0488_01 tatkṣaṇāj jāyate dāntaḥ śaśvac chāntiṃ niyacchati 01,056.019a jayo nāmetihāso 'yaṃ śrotavyo vijigīṣuṇā 01,056.019c mahīṃ vijayate sarvāṃ śatrūṃś cāpi parājayet 01,056.019d*0489_01 prasūte garbhiṇī putraṃ kanyā satpatim aśnute 01,056.020a idaṃ puṃsavanaṃ śreṣṭham idaṃ svastyayanaṃ mahat 01,056.020c mahiṣīyuvarājābhyāṃ śrotavyaṃ bahuśas tathā 01,056.020d*0490_01 vīraṃ janayate putraṃ kanyāṃ vā rājyabhāginīm 01,056.021a arthaśāstram idaṃ puṇyaṃ dharmaśāstram idaṃ param 01,056.021c mokṣaśāstram idaṃ proktaṃ vyāsenāmitabuddhinā 01,056.022a saṃpraty ācakṣate caiva ākhyāsyanti tathāpare 01,056.022c putrāḥ śuśrūṣavaḥ santi preṣyāś ca priyakāriṇaḥ 01,056.023a śarīreṇa kṛtaṃ pāpaṃ vācā ca manasaiva ca 01,056.023c sarvaṃ tat tyajati kṣipram idaṃ śṛṇvan naraḥ sadā 01,056.024a bhāratānāṃ mahaj janma śṛṇvatām anasūyatām 01,056.024c nāsti vyādhibhayaṃ teṣāṃ paralokabhayaṃ kutaḥ 01,056.025a dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ svargyaṃ puṇyaṃ tathaiva ca 01,056.025c kṛṣṇadvaipāyanenedaṃ kṛtaṃ puṇyacikīrṣuṇā 01,056.026a kīrtiṃ prathayatā loke pāṇḍavānāṃ mahātmanām 01,056.026c anyeṣāṃ kṣatriyāṇāṃ ca bhūridraviṇatejasām 01,056.026d*0491_01 sarvavidyāvadātānāṃ loke prathitakarmaṇām 01,056.026d*0492_01 ya idaṃ mānavo loke puṇyān vai brāhmaṇāñ śucīn 01,056.026d*0492_02 śrāvayeta mahāpuṇyaṃ tasya dharmaḥ sanātanaḥ 01,056.026d*0492_03 kurūṇāṃ prathitaṃ vaṃśaṃ kīrtayan satataṃ śuciḥ 01,056.026d*0493_01 vaṃśam āpnoti vipulaṃ loke pūjyatamo bhavet 01,056.026d*0494_01 yo 'dhīte bhārataṃ puṇyaṃ brāhmaṇo niyatavrataḥ 01,056.026d*0494_02 caturo vārṣikān māsān sarvapāpaiḥ pramucyate 01,056.026d*0494_03 vijñeyaḥ sa ca vedānāṃ pārago bhārataṃ paṭhan 01,056.026d*0494_04 devā brahmarṣayo yatra puṇyā rājarṣayas tathā 01,056.026d*0494_05 kīrtyante dhūtapāpmānaḥ kīrtyate keśavas tathā 01,056.026d*0495_01 bhagavāṃś cāpi deveśo yatra devī ca kīrtyate 01,056.026d*0495_02 anekajanano yatra kārttikeyasya saṃbhavaḥ 01,056.026d*0495_03 brāhmaṇānāṃ gavāṃ caiva māhātmyaṃ yatra kīrtyate 01,056.026d*0495_04 sarvaśrutisamūho 'yaṃ śrotavyo dharmabuddhibhiḥ 01,056.027a yathā samudro bhagavān yathā ca himavān giriḥ 01,056.027c khyātāv ubhau ratnanidhī tathā bhāratam ucyate 01,056.028a ya idaṃ śrāvayed vidvān brāhmaṇān iha parvasu 01,056.028c dhūtapāpmā jitasvargo brahmabhūyaṃ sa gacchati 01,056.029a yaś cedaṃ śrāvayec chrāddhe brāhmaṇān pādam antataḥ 01,056.029c akṣayyaṃ tasya tac chrāddham upatiṣṭhet pitṝn api 01,056.030a ahnā yad enaś cājñānāt prakaroti naraś caran 01,056.030c tan mahābhāratākhyānaṃ śrutvaiva pravilīyate 01,056.030d*0496_01 ahnā yad enaḥ kriyate indriyair manasāpi vā 01,056.030d*0496_02 jñānād ajñānato vāpi prakaroti naraś ca yat 01,056.031a bhāratānāṃ mahaj janma mahābhāratam ucyate 01,056.031c niruktam asya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate 01,056.031d@033_0001 bharatānāṃ yataś cāyam itihāso mahādbhutaḥ 01,056.031d@033_0002 mahato hy enaso martyān mocayed anukīrtitaḥ 01,056.031d@033_0003 tribhir varṣair labdhakāmaḥ kṛṣṇadvaipāyano muniḥ 01,056.031d@033_0004 nityotthitaḥ śuciḥ śakto mahābhāratam āditaḥ 01,056.031d@033_0005 tapo niyamam āsthāya kṛtam etan maharṣiṇā 01,056.031d@033_0006 tasmān niyamasaṃyuktaiḥ śrotavyaṃ brāhmaṇair idam 01,056.031d@033_0007 kṛṣṇaproktām imāṃ puṇyāṃ bhāratīm uttamāṃ kathām 01,056.031d@033_0008 śrāvayiṣyanti ye viprā ye ca śroṣyanti mānavāḥ 01,056.031d@033_0009 sarvathā vartamānā vai na te śocyāḥ kṛtākṛtaiḥ 01,056.031d@033_0010 nareṇa dharmakāmena sarvaḥ śrotavya ity api 01,056.031d@033_0011 nikhilenetihāso 'yaṃ tataḥ siddhim avāpnuyāt 01,056.031d@033_0012 na tāṃ svargagatiṃ prāpya tuṣṭiṃ prāpnoti mānavaḥ 01,056.031d@033_0013 yāṃ śrutvaiva mahāpuṇyam itihāsam upāśnute 01,056.031d@033_0014 śṛṇvañ śrāddhaḥ puṇyaśīlaḥ śrāvayaṃś cedam adbhutam 01,056.031d@033_0015 naraḥ phalam avāpnoti rājasūyāśvamedhayoḥ 01,056.031d@033_0016 yathā samudro bhagavān yathā merur mahāgiriḥ 01,056.031d@033_0017 ubhau khyātau ratnanidhī tathā bhāratam ucyate 01,056.031d@033_0018 idaṃ hi vedaiḥ samitaṃ pavitram api cottamam 01,056.031d@033_0019 śravyaṃ śrutisukhaṃ caiva pāvanaṃ śīlavardhanam 01,056.031d@033_0020 pārikṣita kathāṃ divyāṃ puṇyāya vijayāya ca 01,056.031d@033_0021 kathyamānāṃ mayā kṛtsnāṃ śṛṇu harṣakarīm imām 01,056.032a tribhir varṣaiḥ sadotthāyī kṛṣṇadvaipāyano muniḥ 01,056.032c mahābhāratam ākhyānaṃ kṛtavān idam uttamam 01,056.032d@032_0001 yas tu rājā śṛṇotīdam akhilām aśnute mahīm 01,056.032d@032_0002 prasūte garbhiṇī putraṃ kanyā cāśu pradīyate 01,056.032d@032_0003 vaṇijaḥ siddhayātrāḥ syur vīrā vijayam āpnuyuḥ 01,056.032d@032_0004 āstikāñ śrāvayen nityaṃ brāhmaṇān anasūyakān 01,056.032d@032_0005 vedavidyāvratasnātān kṣatriyāñ jayam āsthitān 01,056.032d@032_0006 svadharmanityān vaiśyāṃś ca śrāvayet kṣatrasaṃśritān 01,056.032d@032_0007 eṣa dharmaḥ purā dṛṣṭaḥ sarvavarṇeṣu bhārata 01,056.032d@032_0008 brāhmaṇāc chravaṇaṃ rājan viśeṣeṇa vidhīyate 01,056.032d@032_0009 bhūyo bhūyaḥ paṭhen nityaṃ gacchet sa paramāṃ gatim 01,056.032d@032_0010 ślokaṃ vāpy anugṛhṇīta tathārdhaṃ ślokam eva vā 01,056.032d@032_0011 api pādaṃ paṭhen nityaṃ na ca nirbhārato bhavet 01,056.032d@032_0012 iha naikāśrayaṃ janma rājarṣīṇāṃ mahātmanām 01,056.032d@032_0013 iha mantrapadaṃ yuktaṃ dharmaṃ cānekadarśanam 01,056.032d@032_0014 iha yuddhāni citrāṇi rājñāṃ vṛddhir ihaiva ca 01,056.032d@032_0015 ṛṣīṇāṃ ca kathās tāta iha gandharvarakṣasām 01,056.032d@032_0016 iha tat tat samāsādya vihito vākyavistaraḥ 01,056.032d@032_0017 tīrthānāṃ nāma puṇyānāṃ darśanaṃ caiva kīrtitam 01,056.032d@032_0018 vanānāṃ parvatānāṃ ca nadīnāṃ sāgarasya ca 01,056.032d@032_0019 deśānāṃ caiva divyānāṃ purāṇāṃ caiva kīrtanam 01,056.032d@032_0020 upacāras tathaivāgryo vīryam apratimānuṣam 01,056.032d@032_0021 iha satkārayogaś ca bhārate paramarṣiṇā 01,056.032d@032_0022 rathāśvavāraṇendrāṇāṃ kalpanā yuddhakauśalam 01,056.032d@032_0023 vākyajātir anekā ca sarvam asmin samarpitam 01,056.032d@032_0024 yathā samudro 'timahān yathā ca himavān giriḥ 01,056.032d@032_0025 khyātau ratnākarau tadvan mahābhāratam ucyate 01,056.032d@032_0026 nāprītir upapadyeta yathā prāpya triviṣṭapam 01,056.032d@032_0027 puṇyaṃ tathedam ākhyānaṃ śrutvā prītir bhavaty uta 01,056.032d@032_0028 striyaś ca śūdrāḥ śṛṇuyuḥ puraskṛtya dvijottamān 01,056.032d@032_0029 prāpnuvanti yathoktāni phalāny avikalāni ca 01,056.032d@032_0030 kulasya vṛddhaye rājann āyuṣe vijayāya ca 01,056.032d@032_0031 śṛṇu kīrtayataḥ kṛtsnam itihāsaṃ purātanam 01,056.032d@032_0032 yaś cedaṃ śrāvayet pitrye brāhmaṇān pādam antataḥ 01,056.032d@032_0033 akṣayyam annapānaṃ tat pitṝṃs tasyopatiṣṭhati 01,056.032d@032_0034 ya idaṃ śrāvayed vidvān yaś cedaṃ śṛṇuyān naraḥ 01,056.032d@032_0035 sa brahmaṇaḥ sthānam etya prāpnuyād devatulyatām 01,056.032d@032_0036 prātar yad enaḥ kurute indriyair brāhmaṇaś caran 01,056.032d@032_0037 mahābhāratam ākhyāya paścāt saṃdhyāṃ pramucyate 01,056.032d@032_0038 rātryāṃ yad enaḥ kurute indriyair brāhmaṇaś caran 01,056.032d@032_0039 mahābhāratam ākhyāya pūrvāṃ saṃdhyāṃ pramucyate 01,056.032d@032_0040 bhāratānāṃ mahaj janma mahābhāratam ucyate 01,056.032d@032_0041 niruktam asya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate 01,056.032d@032_0042 tribhir varṣair mahābhāgaḥ kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt 01,056.032d@032_0043 nityotthitaḥ sadā yogī mahābhāratam āditaḥ 01,056.033a dharme cārthe ca kāme ca mokṣe ca bharatarṣabha 01,056.033c yad ihāsti tad anyatra yan nehāsti na tat kva cit 01,056.033d*0497_01 idaṃ hi brāhmaṇair loke ākhyātaṃ brāhmaṇeṣv iha 01,056.033d@034_0001 dātuṃ bhoktuṃ tathā śrotuṃ prahartum aribhiḥ saha 01,056.033d@034_0002 sa kiṃ jānāti puruṣo bhārataṃ yena na śrutam 01,056.033d@034_0003 ya idaṃ bhārataṃ rājan vācakāya prayacchati 01,056.033d@034_0004 tena sarvā mahī dattā bhavet sāgaramekhalā 01,056.033d@034_0005 parvāṇy aṣṭādaśemāni vyāsena kathitāni vai 01,056.033d@034_0006 yady ekam api yo dadyāt tena sarvaṃ kṛtaṃ bhavet 01,057.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,057.001a rājoparicaro nāma dharmanityo mahīpatiḥ 01,057.001c babhūva mṛgayāṃ gantuṃ sa kadā cid dhṛtavrataḥ 01,057.002a sa cediviṣayaṃ ramyaṃ vasuḥ pauravanandanaḥ 01,057.002c indropadeśāj jagrāha grahaṇīyaṃ mahīpatiḥ 01,057.003a tam āśrame nyastaśastraṃ nivasantaṃ taporatim 01,057.003c devaḥ sākṣāt svayaṃ vajrī samupāyān mahīpatim 01,057.004a indratvam arho rājāyaṃ tapasety anucintya vai 01,057.004b*0498_01 tvaṃ no gatir mahārājann iti vajry avadan muhuḥ 01,057.004c taṃ sāntvena nṛpaṃ sākṣāt tapasaḥ saṃnyavartayat 01,057.005 indra uvāca 01,057.005*0499_01 devān ahaṃ pālayitā pālaya tvaṃ hi mānuṣān 01,057.005a na saṃkīryeta dharmo 'yaṃ pṛthivyāṃ pṛthivīpate 01,057.005c taṃ pāhi dharmo hi dhṛtaḥ kṛtsnaṃ dhārayate jagat 01,057.006a lokyaṃ dharmaṃ pālaya tvaṃ nityayuktaḥ samāhitaḥ 01,057.006c dharmayuktas tato lokān puṇyān āpsyasi śāśvatān 01,057.007a diviṣṭhasya bhuviṣṭhas tvaṃ sakhā bhūtvā mama priyaḥ 01,057.007c ūdhaḥ pṛthivyā yo deśas tam āvasa narādhipa 01,057.008a paśavyaś caiva puṇyaś ca susthiro dhanadhānyavān 01,057.008c svārakṣyaś caiva saumyaś ca bhogyair bhūmiguṇair yutaḥ 01,057.009a aty anyān eṣa deśo hi dhanaratnādibhir yutaḥ 01,057.009c vasupūrṇā ca vasudhā vasa cediṣu cedipa 01,057.010a dharmaśīlā janapadāḥ susaṃtoṣāś ca sādhavaḥ 01,057.010c na ca mithyāpralāpo 'tra svaireṣv api kuto 'nyathā 01,057.011a na ca pitrā vibhajyante narā guruhite ratāḥ 01,057.011c yuñjate dhuri no gāś ca kṛśāḥ saṃdhukṣayanti ca 01,057.012a sarve varṇāḥ svadharmasthāḥ sadā cediṣu mānada 01,057.012c na te 'sty aviditaṃ kiṃ cit triṣu lokeṣu yad bhavet 01,057.013a devopabhogyaṃ divyaṃ ca ākāśe sphāṭikaṃ mahat 01,057.013c ākāśagaṃ tvāṃ maddattaṃ vimānam upapatsyate 01,057.014a tvam ekaḥ sarvamartyeṣu vimānavaram āsthitaḥ 01,057.014c cariṣyasy uparistho vai devo vigrahavān iva 01,057.015a dadāmi te vaijayantīṃ mālām amlānapaṅkajām 01,057.015c dhārayiṣyati saṃgrāme yā tvāṃ śastrair avikṣatam 01,057.016a lakṣaṇaṃ caitad eveha bhavitā te narādhipa 01,057.016c indramāleti vikhyātaṃ dhanyam apratimaṃ mahat 01,057.016d*0500_01 evaṃ saṃsāntvya nṛpatiṃ tapasaḥ saṃnyavartayat 01,057.017 vaiśaṃpāyana uvāca 01,057.017a yaṣṭiṃ ca vaiṇavīṃ tasmai dadau vṛtraniṣūdanaḥ 01,057.017c iṣṭapradānam uddiśya śiṣṭānāṃ paripālinīm 01,057.017d*0501_01 prayayau devataiḥ sārdhaṃ kṛtvā kāryaṃ divaukasām 01,057.017d*0501_02 tatas tu rājā cedīnām indrābharaṇabhūṣitaḥ 01,057.017d*0501_03 indradattaṃ vimānaṃ tadāsthāya prayayau purīm 01,057.018a tasyāḥ śakrasya pūjārthaṃ bhūmau bhūmipatis tadā 01,057.018c praveśaṃ kārayām āsa gate saṃvatsare tadā 01,057.018c*0502_01 . . . . . . . . sarvotsavavaraṃ tadā 01,057.018c*0502_02 mārgaśīrṣe mahārāja 01,057.018d*0503_01 mārgaśīrṣe mahārāja paurṇamāsyāṃ mahāmaham 01,057.019a tataḥ prabhṛti cādyāpi yaṣṭyāḥ kṣitipasattamaiḥ 01,057.019c praveśaḥ kriyate rājan yathā tena pravartitaḥ 01,057.020a aparedyus tathā cāsyāḥ kriyate ucchrayo nṛpaiḥ 01,057.020c alaṃkṛtāyāḥ piṭakair gandhair mālyaiś ca bhūṣaṇaiḥ 01,057.020e mālyadāmaparikṣiptā vidhivat kriyate 'pi ca 01,057.020e*0504_01 . . . . . . . . dvātriṃśatkiṣkusaṃmitām 01,057.020e*0504_02 uddhṛtya pīṭhake cāpi dvādaśāratnikocchrite 01,057.020e*0504_03 mahārājatavāsobhiḥ parikṣipya dhvajottamam 01,057.020e*0504_04 vāsobhir annapānaiś ca pūjitair brāhmaṇarṣabhaiḥ 01,057.020e*0504_05 puṇyāhavācanaṃ kṛtvā dhvaja ucchrīyate tadā 01,057.020e*0504_06 śaṅkhabherīmṛdaṅgaiś ca 01,057.020e*0505_01 caturviṃśaty aṅgulātmā hastaḥ kiṣkur iti smṛtaḥ 01,057.020e*0506_01 . . . . . . . . dvātriṃśatkiṣkur āyatā 01,057.020e*0506_02 pīṭhe ca dvādaśāratnīr ucchrite ratnabhūṣite 01,057.020e*0506_03 vāsobhiḥ pañcavarṇais tu samālyair bhūṣitaṃ dhvajam 01,057.021a bhagavān pūjyate cātra hāsyarūpeṇa śaṃkaraḥ 01,057.021b*0507_01 māṇibhadrādayo yakṣāḥ pūjyante daivataiḥ saha 01,057.021b*0507_02 nānāvidhāni dānāni datvārthibhyaḥ suhṛjjanaiḥ 01,057.021b*0507_03 alaṃkṛtvā mālyadāmair vastrair nānāvidhais tathā 01,057.021b*0507_04 vratibhiḥ sajalaiḥ sarvaiḥ krīḍitvā nṛpaśāsanāt 01,057.021b*0507_05 sabhājayitvā rājānaṃ kṛtvā narmāśritāḥ kathāḥ 01,057.021b*0507_06 ramante nāgarāḥ sarve tathā jānapadaiḥ saha 01,057.021b*0507_07 sūtāś ca māgadhāś caiva naṭante naṭanartakaiḥ 01,057.021b*0507_08 prītyā ca naraśārdūla sarve cakrur mahotsavam 01,057.021b*0507_09 sāntaḥpuraḥ sahāmātyaḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ 01,057.021b*0507_10 mahārājatavāsāṃsi vasitvā cedirāṭ tathā 01,057.021b*0507_11 jātihiṅgulikenāktaḥ sadāro mumude tadā 01,057.021b*0507_12 evaṃ jānapadāḥ sarve cakrur indramahaṃ tadā 01,057.021b*0507_13 yathā cedipatiḥ prītaś cakārendramakhaṃ vasuḥ 01,057.021b*0508_01 reje cedipatis tatra divi devapatir yathā 01,057.021c svayam eva gṛhītena vasoḥ prītyā mahātmanaḥ 01,057.022a etāṃ pūjāṃ mahendras tu dṛṣṭvā deva kṛtāṃ śubhām 01,057.022b*0509_01 haribhir vājibhir yuktam antarikṣagataṃ ratham 01,057.022b*0509_02 āsthāya saha śacyā ca vṛto hy apsarasāṃ gaṇaiḥ 01,057.022c vasunā rājamukhyena prītimān abravīd vibhuḥ 01,057.023a ye pūjayiṣyanti narā rājānaś ca mahaṃ mama 01,057.023c kārayiṣyanti ca mudā yathā cedipatir nṛpaḥ 01,057.024a teṣāṃ śrīr vijayaś caiva sarāṣṭrāṇāṃ bhaviṣyati 01,057.024c tathā sphīto janapado muditaś ca bhaviṣyati 01,057.024d*0510_01 nirītikāni sasyāni bhavanti bahudhā nṛpa 01,057.024d*0510_02 rākṣasāś ca piśācāś ca na lumpante kathaṃ cana 01,057.025a evaṃ mahātmanā tena mahendreṇa narādhipa 01,057.025c vasuḥ prītyā maghavatā mahārājo 'bhisatkṛtaḥ 01,057.025d*0511_01 evaṃ kṛtvā mahendras tu jagāma svaṃ niveśanam 01,057.026a utsavaṃ kārayiṣyanti sadā śakrasya ye narāḥ 01,057.026c bhūmidānādibhir dānair yathā pūtā bhavanti vai 01,057.026e varadānamahāyajñais tathā śakrotsavena te 01,057.027a saṃpūjito maghavatā vasuś cedipatis tadā 01,057.027c pālayām āsa dharmeṇa cedisthaḥ pṛthivīm imām 01,057.027e indraprītyā bhūmipatiś cakārendramahaṃ vasuḥ 01,057.028a putrāś cāsya mahāvīryāḥ pañcāsann amitaujasaḥ 01,057.028c nānārājyeṣu ca sutān sa samrāḍ abhyaṣecayat 01,057.029a mahāratho magadharāḍ viśruto yo bṛhadrathaḥ 01,057.029c pratyagrahaḥ kuśāmbaś ca yam āhur maṇivāhanam 01,057.029e macchillaś ca yaduś caiva rājanyaś cāparājitaḥ 01,057.030a ete tasya sutā rājan rājarṣer bhūritejasaḥ 01,057.030c nyaveśayan nāmabhiḥ svais te deśāṃś ca purāṇi ca 01,057.030e vāsavāḥ pañca rājānaḥ pṛthagvaṃśāś ca śāśvatāḥ 01,057.031a vasantam indraprāsāde ākāśe sphāṭike ca tam 01,057.031c upatasthur mahātmānaṃ gandharvāpsaraso nṛpam 01,057.031e rājoparicarety evaṃ nāma tasyātha viśrutam 01,057.032a puropavāhinīṃ tasya nadīṃ śuktimatīṃ giriḥ 01,057.032c arautsīc cetanāyuktaḥ kāmāt kolāhalaḥ kila 01,057.033a giriṃ kolāhalaṃ taṃ tu padā vasur atāḍayat 01,057.033c niścakrāma nadī tena prahāravivareṇa sā 01,057.034a tasyāṃ nadyām ajanayan mithunaṃ parvataḥ svayam 01,057.034c tasmād vimokṣaṇāt prītā nadī rājñe nyavedayat 01,057.034d*0512_01 mahiṣī bhavitā kanyā pauṣyaḥ senāpatir bhavet 01,057.034d*0512_02 śuktimatyā vacaḥ śrutvā dṛṣṭvā tau rājasattamaḥ 01,057.035a yaḥ pumān abhavat tatra taṃ sa rājarṣisattamaḥ 01,057.035c vasur vasupradaś cakre senāpatim ariṃdamam 01,057.035e cakāra patnīṃ kanyāṃ tu dayitāṃ girikāṃ nṛpaḥ 01,057.036a vasoḥ patnī tu girikā kāmāt kāle nyavedayat 01,057.036c ṛtukālam anuprāptaṃ snātā puṃsavane śuciḥ 01,057.037a tadahaḥ pitaraś cainam ūcur jahi mṛgān iti 01,057.037c taṃ rājasattamaṃ prītās tadā matimatāṃ varam 01,057.038a sa pitṝṇāṃ niyogaṃ tam avyatikramya pārthivaḥ 01,057.038c cacāra mṛgayāṃ kāmī girikām eva saṃsmaran 01,057.038e atīva rūpasaṃpannāṃ sākṣāc chriyam ivāparām 01,057.038f*0513_01 aśokaiś campakaiś cūtais tilakair atimuktakaiḥ 01,057.038f*0513_02 puṃnāgaiḥ karṇikāraiś ca bakuḷair divyapādapaiḥ 01,057.038f*0513_03 panasair nārikelaiś ca candanaiś cārjunais tathā 01,057.038f*0513_04 etair anyair mahāvṛkṣaiḥ puṇyaiḥ svāduphalair yutam 01,057.038f*0513_05 kokilākulasaṃnādaṃ mattabhramaranāditam 01,057.038f*0513_06 vasantakāle tat paśyan vanaṃ caitrarathopamam 01,057.038f*0513_07 manmathābhiparītātmā nāpaśyad girikāṃ tadā 01,057.038f*0513_08 apaśyat kāmasaṃtaptaś caramāṇo yadṛcchayā 01,057.038f*0513_09 puṣpasaṃcchannaśākhāgraṃ pallavair upaśobhitam 01,057.038f*0513_10 aśokastabakaiś channaṃ ramaṇīyaṃ tadā nṛpaḥ 01,057.038f*0513_11 taror adhastāc chākhāyāṃ sukhāsīno narādhipaḥ 01,057.038f*0513_12 madhugandhaiś ca saṃpṛktaṃ puṣpagandhaṃ manoramam 01,057.038f*0513_13 vāyunā preryamāṇaṃ tam āghrāya mudam anvagāt 01,057.038f*0514_01 bhāryāṃ cintayamānasya manmathāgnir avardhata 01,057.039a tasya retaḥ pracaskanda carato rucire vane 01,057.039b*0515_01 tad retaś cāpi tatraiva pratijagrāha bhūmipaḥ 01,057.039c skannamātraṃ ca tad reto vṛkṣapatreṇa bhūmipaḥ 01,057.040a pratijagrāha mithyā me na skanded reta ity uta 01,057.040b*0516_01 idaṃ vṛthā pariskannaṃ reto vai na bhaved iti 01,057.040b*0517_01 aṅgulīyena śuklasya rakṣāṃ pravidadhe nṛpaḥ 01,057.040b*0517_02 aśokastabakais tāmraiḥ pallavaiś cāpy abandhayat 01,057.040b*0517_03 idaṃ vṛthaiva skannaṃ me retaḥ sa sumahān vadhaḥ 01,057.040c ṛtuś ca tasyāḥ patnyā me na moghaḥ syād iti prabhuḥ 01,057.041a saṃcintyaivaṃ tadā rājā vicārya ca punaḥ punaḥ 01,057.041c amoghatvaṃ ca vijñāya retaso rājasattamaḥ 01,057.042a śukraprasthāpane kālaṃ mahiṣyāḥ prasamīkṣya saḥ 01,057.042c abhimantryātha tac chukram ārāt tiṣṭhantam āśugam 01,057.042e sūkṣmadharmārthatattvajño jñātvā śyenaṃ tato 'bravīt 01,057.043a matpriyārtham idaṃ saumya śukraṃ mama gṛhaṃ naya 01,057.043c girikāyāḥ prayacchāśu tasyā hy ārtavam adya vai 01,057.044a gṛhītvā tat tadā śyenas tūrṇam utpatya vegavān 01,057.044c javaṃ paramam āsthāya pradudrāva vihaṃgamaḥ 01,057.045a tam apaśyad athāyāntaṃ śyenaṃ śyenas tathāparaḥ 01,057.045c abhyadravac ca taṃ sadyo dṛṣṭvaivāmiṣaśaṅkayā 01,057.046a tuṇḍayuddham athākāśe tāv ubhau saṃpracakratuḥ 01,057.046c yudhyator apatad retas tac cāpi yamunāmbhasi 01,057.047a tatrādriketi vikhyātā brahmaśāpād varāpsarāḥ 01,057.047c mīnabhāvam anuprāptā babhūva yamunācarī 01,057.048a śyenapādaparibhraṣṭaṃ tad vīryam atha vāsavam 01,057.048c jagrāha tarasopetya sādrikā matsyarūpiṇī 01,057.049a kadā cid atha matsīṃ tāṃ babandhur matsyajīvinaḥ 01,057.049c māse ca daśame prāpte tadā bharatasattama 01,057.049e ujjahrur udarāt tasyāḥ strīpumāṃsaṃ ca mānuṣam 01,057.050a āścaryabhūtaṃ matvā tad rājñas te pratyavedayan 01,057.050c kāye matsyā imau rājan saṃbhūtau mānuṣāv iti 01,057.051a tayoḥ pumāṃsaṃ jagrāha rājoparicaras tadā 01,057.051c sa matsyo nāma rājāsīd dhārmikaḥ satyasaṃgaraḥ 01,057.052a sāpsarā muktaśāpā ca kṣaṇena samapadyata 01,057.052c puroktā yā bhagavatā tiryagyonigatā śubhe 01,057.052e mānuṣau janayitvā tvaṃ śāpamokṣam avāpsyasi 01,057.053a tataḥ sā janayitvā tau viśastā matsyaghātinā 01,057.053c saṃtyajya matsyarūpaṃ sā divyaṃ rūpam avāpya ca 01,057.053e siddharṣicāraṇapathaṃ jagāmātha varāpsarāḥ 01,057.054a yā kanyā duhitā tasyā matsyā matsyasagandhinī 01,057.054c rājñā dattātha dāśāya iyaṃ tava bhavatv iti 01,057.054e rūpasattvasamāyuktā sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ 01,057.055a sā tu satyavatī nāma matsyaghātyabhisaṃśrayāt 01,057.055c āsīn matsyasagandhaiva kaṃ cit kālaṃ śucismitā 01,057.056a śuśrūṣārthaṃ pitur nāvaṃ tāṃ tu vāhayatīṃ jale 01,057.056c tīrthayātrāṃ parikrāmann apaśyad vai parāśaraḥ 01,057.057a atīva rūpasaṃpannāṃ siddhānām api kāṅkṣitām 01,057.057b*0518_01 saṃgamaṃ mama kalyāṇi kuruṣvety abhyabhāṣata 01,057.057c dṛṣṭvaiva ca sa tāṃ dhīmāṃś cakame cārudarśanām 01,057.057e vidvāṃs tāṃ vāsavīṃ kanyāṃ kāryavān munipuṃgavaḥ 01,057.057f@035_0001 saṃbhavaṃ cintayitvā tāṃ jñātvā provāca śaktijaḥ 01,057.057f@035_0002 matsyagandhā 01,057.057f@035_0002 kva karṇadhāro naur yena nīyate brūhi bhāmini 01,057.057f@035_0003 anapatyasya dāśasya sutā tatpriyakāmyayā 01,057.057f@035_0004 sahasrajanasaṃpūrṇā naur mayā vāhyate dvija 01,057.057f@035_0004 parāśaraḥ 01,057.057f@035_0005 śobhanaṃ vāsavi śubhe kiṃ cirāyasi vāhyatām 01,057.057f@035_0006 kalaśaṃ bhavitā bhadre sahasrārdhena saṃmitam 01,057.057f@035_0007 ahaṃ śeṣo bhaviṣyāmi nīyatām acireṇa nauḥ 01,057.057f@035_0007 vaiśaṃpāyanaḥ 01,057.057f@035_0008 matsyagandhā tathety uktvā nāvaṃ vāhayatī jale 01,057.057f@035_0009 matsyagandhā 01,057.057f@035_0009 vīkṣamāṇaṃ muniṃ dṛṣṭvā provācedaṃ vacas tadā 01,057.057f@035_0010 matsyagandheti mām āhur dāśarājasutāṃ janāḥ 01,057.057f@035_0011 parāśaraḥ 01,057.057f@035_0011 janma śokābhitaptāyāḥ kathaṃ jñāsyasi kathyatām 01,057.057f@035_0012 divyajñānena dṛṣṭaṃ hi dṛṣṭamātreṇa te vapuḥ 01,057.057f@035_0013 praṇayagrahaṇārthāya vakṣye vāsavi tac chṛṇu 01,057.057f@035_0014 barhiṣada iti khyātāḥ pitaraḥ somapās tu te 01,057.057f@035_0015 teṣāṃ tvaṃ mānasī kanyā acchodā nāma viśrutā 01,057.057f@035_0016 acchodaṃ nāma tad divyaṃ saro yasmāt samutthitam 01,057.057f@035_0017 tvayā na dṛṣṭapūrvās tu pitaras te kadā cana 01,057.057f@035_0018 saṃbhūtā manasā teṣāṃ pitṝn svān nābhijānatī 01,057.057f@035_0019 sā tv anyaṃ pitaraṃ vavre svān atikramya tān pitṝn 01,057.057f@035_0020 nāmnā vasur iti khyātaṃ manuputraṃ mahīśvaram 01,057.057f@035_0021 adrikāpsarasā yuktaṃ vimāne divi viṣṭhitam 01,057.057f@035_0022 sā tena vyabhicāreṇa manasā kāmacāriṇī 01,057.057f@035_0023 pitaraṃ prārthayitvānyaṃ yogād bhraṣṭā papāta sā 01,057.057f@035_0024 apaśyat patamānā sā vimānatrayam antikāt 01,057.057f@035_0025 trasareṇupramāṇāṃs tāṃs tatrāpaśyat svakān pitṝn 01,057.057f@035_0026 susūkṣmān aparivyaktān aṅgair aṅgeṣv ivāhitān 01,057.057f@035_0027 trāteti tān uvācārtā patantī sā hy adhomukhī 01,057.057f@035_0028 tair uktā sā tu mā bhaiṣīs tena sā saṃsthitā divi 01,057.057f@035_0029 tataḥ prasādayām āsa svān pitṝn dīnayā girā 01,057.057f@035_0030 tām ūcuḥ pitaraḥ kanyāṃ bhraṣṭaiśvaryāṃ vyatikramāt 01,057.057f@035_0031 bhraṣṭaiśvaryā svadoṣeṇa patasi tvaṃ śucismite 01,057.057f@035_0032 yair ārabhante karmāṇi śarīrair iha devatāḥ 01,057.057f@035_0033 tair eva tatkarmaphalaṃ prāpnuvanti sma devatāḥ 01,057.057f@035_0034 manuṣyās tv anyadehena śubhāśubham iti sthitiḥ 01,057.057f@035_0035 sadyaḥ phalanti karmāṇi devatve pretya mānuṣe 01,057.057f@035_0036 tasmāt tvaṃ patase putri pretya tvaṃ prāpsyase phalam 01,057.057f@035_0037 pitṛhīnā tu kanyā tvaṃ vasor hi tvaṃ samāgatā 01,057.057f@035_0038 matsyayonau samutpannā sutā rājño bhaviṣyasi 01,057.057f@035_0039 adrikā matsyarūpābhūd gaṅgāyamunasaṃgame 01,057.057f@035_0040 parāśarasya dāyādaṃ tvaṃ putraṃ janayiṣyasi 01,057.057f@035_0041 yo vedam ekaṃ brahmarṣiś caturdhā vibhajiṣyati 01,057.057f@035_0042 mahābhiṣaksutasyaiva śaṃtanoḥ kīrtivardhanam 01,057.057f@035_0043 jyeṣṭhaṃ citrāṅgadaṃ vīraṃ citravīraṃ ca viśrutam 01,057.057f@035_0044 etān utpādya putrāṃs tvaṃ punar evāgamiṣyasi 01,057.057f@035_0045 vyatikramāt pitṝṇāṃ ca prāpsyase janma kutsitam 01,057.057f@035_0046 asyaiva rājñas tvaṃ kanyā hy adrikāyāṃ bhaviṣyasi 01,057.057f@035_0047 aṣṭāviṃśe bhavitrī tvaṃ dvāpare matsyayonijā 01,057.057f@035_0048 evam uktā purā tais tvaṃ jātā satyavatī śubhā 01,057.057f@035_0049 adrikety abhivikhyātā brahmaśāpād varāpsarāḥ 01,057.057f@035_0050 mīnabhāvam anuprāptā tvāṃ janitvā gatā divam 01,057.057f@035_0051 tasyāṃ jātāsi sā kanyā rājño vīryeṇa caiva hi 01,057.057f@035_0052 tasmād vāsavi bhadraṃ te yāce vaṃśakaraṃ sutam 01,057.057f@035_0052 vaiśaṃpāyanaḥ 01,057.057f@035_0053 vismayāviṣṭasarvāṅgī jātismaraṇatāṃ gatā 01,057.058a sābravīt paśya bhagavan pārāvāre ṛṣīn sthitān 01,057.058c āvayor dṛśyator ebhiḥ kathaṃ nu syāt samāgamaḥ 01,057.059a evaṃ tayokto bhagavān nīhāram asṛjat prabhuḥ 01,057.059c yena deśaḥ sa sarvas tu tamobhūta ivābhavat 01,057.060a dṛṣṭvā sṛṣṭaṃ tu nīhāraṃ tatas taṃ paramarṣiṇā 01,057.060c vismitā cābravīt kanyā vrīḍitā ca manasvinī 01,057.061a viddhi māṃ bhagavan kanyāṃ sadā pitṛvaśānugām 01,057.061c tvatsaṃyogāc ca duṣyeta kanyābhāvo mamānagha 01,057.062a kanyātve dūṣite cāpi kathaṃ śakṣye dvijottama 01,057.062c gantuṃ gṛhaṃ gṛhe cāhaṃ dhīman na sthātum utsahe 01,057.062e etat saṃcintya bhagavan vidhatsva yad anantaram 01,057.063a evam uktavatīṃ tāṃ tu prītimān ṛṣisattamaḥ 01,057.063c uvāca matpriyaṃ kṛtvā kanyaiva tvaṃ bhaviṣyasi 01,057.064a vṛṇīṣva ca varaṃ bhīru yaṃ tvam icchasi bhāmini 01,057.064c vṛthā hi na prasādo me bhūtapūrvaḥ śucismite 01,057.065a evam uktā varaṃ vavre gātrasaugandhyam uttamam 01,057.065c sa cāsyai bhagavān prādān manasaḥ kāṅkṣitaṃ prabhuḥ 01,057.066a tato labdhavarā prītā strībhāvaguṇabhūṣitā 01,057.066b*0519_01 lajjānatamukhī bhūtvā muner abhyāśam āgatā 01,057.066c jagāma saha saṃsargam ṛṣiṇādbhutakarmaṇā 01,057.067a tena gandhavatīty eva nāmāsyāḥ prathitaṃ bhuvi 01,057.067c tasyās tu yojanād gandham ājighranti narā bhuvi 01,057.068a tato yojanagandheti tasyā nāma pariśrutam 01,057.068b@036_0001 tato ramye vanoddeśe divyāstaraṇasaṃvṛtam 01,057.068b@036_0002 vīrāsanam upāsthāya yogī dhyānaparo 'bhavat 01,057.068b@036_0003 śvetapaṭṭagṛhe ramye paryaṅke sottaracchade 01,057.068b@036_0004 tūṣṇīṃbhūtāṃ tadā kanyāṃ jvalantīṃ yogatejasā 01,057.068b@036_0005 dṛṣṭvā tāṃ tu samādhāya vicārya ca punaḥ punaḥ 01,057.068b@036_0006 sa cintayām āsa muniḥ kiṃ kṛtaṃ sukṛtaṃ bhavet 01,057.068b@036_0007 śiṣṭānāṃ tu samācāraḥ śiṣṭācāra iti smṛtaḥ 01,057.068b@036_0008 śrutismṛtivido viprā dharmajñā jñāninaḥ smṛtāḥ 01,057.068b@036_0009 dharmajñair vihito dharmaḥ śrautaḥ smārto dvidhā dvijaiḥ 01,057.068b@036_0010 dānāgnihotram ijyā ca śrautasyaitad dhi lakṣaṇam 01,057.068b@036_0011 smārto varṇāśramācāro yamaiś ca niyamair yutaḥ 01,057.068b@036_0012 dharme tu dhāraṇe dhātur mahattve cāpi paṭhyate 01,057.068b@036_0013 tatreṣṭaphalabhāgdharma ācāryair upadiśyate 01,057.068b@036_0014 aniṣṭaphalabhāk ceti tair adharmo bhaviṣyati 01,057.068b@036_0015 tasmād iṣṭaphalārthāya dharmam eva samācaret 01,057.068b@036_0016 brāhmo daivas tathaivārṣaḥ prājāpatyaś ca dhārmikaḥ 01,057.068b@036_0017 vivāhā brāhmaṇānāṃ tu gāndharvo naiva dhārmikaḥ 01,057.068b@036_0018 trivarṇetarajātīnāṃ gāndharvāsurarākṣasāḥ 01,057.068b@036_0019 paiśāco naiva kartavyaḥ piśācaś cāṣṭamo 'dhamaḥ 01,057.068b@036_0020 sāmarṣāṃ vyaṅgitāṃ kanyāṃ mātuḥ svakulajāṃ tathā 01,057.068b@036_0021 vṛddhāṃ pravrājitāṃ vandhyāṃ patitāṃ ca rajasvalām 01,057.068b@036_0022 apasmārakule jātāṃ piṅgalāṃ kuṣṭhinīṃ vraṇīm 01,057.068b@036_0023 na cāsnātāṃ striyaṃ gacched iti dharmānuśāsanam 01,057.068b@036_0024 pitā pitāmaho bhrātā mātā mātula eva ca 01,057.068b@036_0025 upādhyāyartvijaiś caiva kanyādāne prabhūttamāḥ 01,057.068b@036_0026 etair dattāṃ niṣeveta nādattām ādadīta ca 01,057.068b@036_0027 ity eva ṛṣayaḥ prāhur vivāhe dharmavittamāḥ 01,057.068b@036_0028 asyā nāsti pitā bhrātā mātā mātula eva ca 01,057.068b@036_0029 gāndharveṇa vivāhena na spṛśāmi yadṛcchayā 01,057.068b@036_0030 kriyāhīnaṃ tu gāndharvaṃ na kartavyam anāpadi 01,057.068b@036_0031 yady asyāṃ jāyate putro vedavyāso bhaved ṛṣiḥ 01,057.068b@036_0032 kriyāhīnaḥ kathaṃ vipro bhaved ṛṣir udāradhīḥ 01,057.068b@036_0033 evaṃ cintayato bhāvaṃ maharṣer bhāvitātmanaḥ 01,057.068b@036_0034 jñātvā caivābhyavartanta pitaro barhiṣas tadā 01,057.068b@036_0035 tasmin kṣaṇe brahmaputro vasiṣṭho 'pi sameyivān 01,057.068b@036_0036 pitṛgaṇāḥ 01,057.068b@036_0036 pūrvaṃ svāgatam ity uktvā vasiṣṭhaḥ pratyabhāṣata 01,057.068b@036_0037 asmākaṃ mānasīṃ kanyām asmacchāpena vāsavīm 01,057.068b@036_0038 yadi cecchasi putrārthaṃ kanyāṃ gṛhṇīṣva māciram 01,057.068b@036_0038 vaiśaṃpāyanaḥ 01,057.068b@036_0039 pitṝṇāṃ vacanaṃ śrutvā vasiṣṭhaḥ pratyuvāca ha 01,057.068b@036_0040 maharṣīṇāṃ vacaḥ satyaṃ purāṇe 'pi mayā śrutam 01,057.068b@036_0041 parāśaro brahmacārī prajārthī mama vaṃśadhṛt 01,057.068b@036_0042 evaṃ saṃbhāṣamāṇe tu vasiṣṭhe pitṛbhiḥ saha 01,057.068b@036_0043 ṛṣayo 'bhyāgamaṃs tatra naimiṣāraṇyavāsinaḥ 01,057.068b@036_0044 vivāhaṃ draṣṭum icchantaḥ śaktiputrasya dhīmataḥ 01,057.068b@036_0045 arundhatī mahābhāgā adṛśyantyā sahaiva sā 01,057.068b@036_0046 viśvakarmakṛtāṃ divyāṃ parṇaśālāṃ praviśya sā 01,057.068b@036_0047 vaivāhikāṃs tu saṃbhārān saṃkalpya ca yathākramam 01,057.068b@036_0048 arundhatī satyavatīṃ vadhūṃ saṃgṛhya pāṇinā 01,057.068b@036_0049 bhadrāsane pratiṣṭhāpya indrāṇīṃ samakārayat 01,057.068b@036_0050 āpūryamāṇapakṣe tu vaiśākhyāṃ somadaivate 01,057.068b@036_0051 śubhagrahe trayodaśyāṃ muhūrte maitra āgate 01,057.068b@036_0052 vivāhakāla ity uktvā vasiṣṭho munibhiḥ saha 01,057.068b@036_0053 yamunādvīpam āsādya śiṣyaiś ca munipatnibhiḥ 01,057.068b@036_0054 sthaṇḍilaṃ caturasraṃ ca gomayenopalipya ca 01,057.068b@036_0055 akṣataiḥ phalapuṣpaiś ca svastikair ārdrapallavaiḥ 01,057.068b@036_0056 jalapūrṇaghaṭaiś caiva sarvataḥ pariśobhitam 01,057.068b@036_0057 tasya madhye pratiṣṭhāpya bṛsyāṃ munivaraṃ tadā 01,057.068b@036_0058 siddhārthayavakalkaiś ca snātaṃ sarvauṣadhair api 01,057.068b@036_0059 kṛtvārjunāni vastrāṇi paridhāpya mahāmunim 01,057.068b@036_0060 vācayitvā tu puṇyāham akṣatais tu samarcitaḥ 01,057.068b@036_0061 gandhānuliptaḥ sragvī ca sapratodo vadhūgṛhe 01,057.068b@036_0062 apadātis tato gatvā vadhūjñātibhir arcitaḥ 01,057.068b@036_0063 snātām ahatasaṃvītāṃ gandhaliptāṃ sragujjvalām 01,057.068b@036_0064 vadhūṃ maṅgalasaṃyuktām iṣuhastāṃ samīkṣya ca 01,057.068b@036_0065 uvāca vacanaṃ kāle kālajñaḥ sarvadharmavit 01,057.068b@036_0066 pratigraho dātṛvaśaḥ śrutam evaṃ mayā purā 01,057.068b@036_0067 vaiśaṃpāyanaḥ 01,057.068b@036_0067 yathā vakṣyanti pitaras tat kariṣyāmahe vayam 01,057.068b@036_0068 tad dharmiṣṭhaṃ yaśasyaṃ ca vacanaṃ satyavādinaḥ 01,057.068b@036_0069 śrutvā tu pitaraḥ sarve niḥsaṅgā niṣparigrahāḥ 01,057.068b@036_0070 vasuṃ paramadharmiṣṭham āhūyedaṃ vaco 'bruvan 01,057.068b@036_0071 matsyayonau samutpannā tava putrī viśeṣataḥ 01,057.068b@036_0072 vasuḥ 01,057.068b@036_0072 parāśarāya munaye dātum arhasi dharmataḥ 01,057.068b@036_0073 satyaṃ mama sutā sā hi dāśarājena dhīmatā 01,057.068b@036_0074 ahaṃ prabhuḥ pradāne tu prajāpālaḥ prajārthinām 01,057.068b@036_0074 pitaraḥ 01,057.068b@036_0075 nirāśiṣo vayaṃ sarve niḥsaṅgā niṣparigrahāḥ 01,057.068b@036_0076 kanyādānena saṃbandho dakṣiṇābandha ucyate 01,057.068b@036_0077 karmabhūmis tu mānuṣyaṃ bhogabhūmis triviṣṭapam 01,057.068b@036_0078 iha puṇyakṛto yānti svargalokaṃ na saṃśayaḥ 01,057.068b@036_0079 iha loke duṣkṛtino narakaṃ yānti nirghṛṇāḥ 01,057.068b@036_0080 dakṣiṇābandha ity ukte ubhe sukṛtaduṣkṛte 01,057.068b@036_0081 dakṣiṇābandhasaṃyuktā yoginaḥ prapatanti te 01,057.068b@036_0082 tasmān no mānasīṃ kanyāṃ yogād bhraṣṭāṃ viśāṃ pate 01,057.068b@036_0083 sutātvaṃ tava saṃprāptāṃ satīṃ bhikṣāṃ dadasva vai 01,057.068b@036_0083 vaiśaṃpāyanaḥ 01,057.068b@036_0084 ity uktvā pitaraḥ sarve kṣaṇād antarhitās tadā 01,057.068b@036_0085 yājñavalkyaṃ samāhūya vivāhācāryam ity uta 01,057.068b@036_0086 vasuṃ cāpi samāhūya vasiṣṭho munibhiḥ saha 01,057.068b@036_0087 vasuḥ 01,057.068b@036_0087 vivāhaṃ kārayām āsa śrutidṛṣṭena karmaṇā 01,057.068b@036_0088 parāśara mahāprājña tava dāsyāmy ahaṃ sutām 01,057.068b@036_0089 pratīccha caināṃ bhadraṃ te pāṇiṃ gṛhṇīṣva pāṇinā 01,057.068b@036_0089 vaiśaṃpāyanaḥ 01,057.068b@036_0090 vasos tu vacanaṃ śrutvā yājñavalkyamate sthitaḥ 01,057.068b@036_0091 kṛtakautukamaṅgalyaḥ pāṇinā pāṇim aspṛśat 01,057.068b@036_0092 prabhūtājyena haviṣā hutvā mantrair hutāśanam 01,057.068b@036_0093 trir agniṃ tu parikramya samabhyarcya hutāśanam 01,057.068b@036_0094 maharṣīn yājñavalkyādīn dakṣiṇābhiḥ pratarpya ca 01,057.068b@036_0095 labdhānujño 'bhivādyāśu pradakṣiṇam athākarot 01,057.068b@036_0096 parāśare kṛtodvāhe devāḥ sarṣigaṇās tadā 01,057.068b@036_0097 hṛṣṭā jagmuḥ kṣaṇād eva vedavyāso bhavatv iti 01,057.068c parāśaro 'pi bhagavāñ jagāma svaṃ niveśanam 01,057.069a iti satyavatī hṛṣṭā labdhvā varam anuttamam 01,057.069c parāśareṇa saṃyuktā sadyo garbhaṃ suṣāva sā 01,057.069e jajñe ca yamunādvīpe pārāśaryaḥ sa vīryavān 01,057.069f@037_0001 jātamātraḥ sa vavṛdhe saptavarṣo 'bhavat tadā 01,057.069f@037_0002 snātvābhivādya pitaraṃ tasthau vyāsaḥ samāhitaḥ 01,057.069f@037_0003 svastīti vacanaṃ coktvā dadau kalaśam uttamam 01,057.069f@037_0004 gṛhītvā kalaśaṃ pārśve tasthau vyāsaḥ samāhitaḥ 01,057.069f@037_0005 tato dāśabhayāt patnī snātvā kanyā babhūva sā 01,057.069f@037_0006 abhivādya muneḥ pādau putraṃ jagrāha pāṇinā 01,057.069f@037_0007 spṛṣṭamātre tu nirbhartsya mātaraṃ vākyam abravīt 01,057.069f@037_0008 mama pitrā tu saṃsparśān mātas tvam abhavaḥ śuciḥ 01,057.069f@037_0009 vaiśaṃpāyanaḥ 01,057.069f@037_0009 adya dāśasutā kanyā na spṛśer mām anindite 01,057.069f@037_0010 vyāsasya vacanaṃ śrutvā bāṣpapūrṇamukhī tadā 01,057.069f@037_0011 manuṣyabhāvāt sā yoṣit patitā munipādayoḥ 01,057.069f@037_0012 mahāprasādo bhagavān putraṃ provāca dharmavit 01,057.069f@037_0013 mā tvam evaṃvidhaṃ kārṣīr naitad dharmyaṃ mataṃ hi naḥ 01,057.069f@037_0014 na dūṣyau mātāpitarau tathā pūrvopakāriṇau 01,057.069f@037_0015 dhāraṇād duḥkhasahanāt tayor mātā garīyasī 01,057.069f@037_0016 bījakṣetrasamāyoge sasyaṃ jāyeta laukikam 01,057.069f@037_0017 jāyate ca sutas tadvat puruṣastrīsamāgame 01,057.069f@037_0018 mṛgīṇāṃ pakṣiṇāṃ caiva apsarāṇāṃ tathaiva ca 01,057.069f@037_0019 śūdrayonyāṃ ca jāyante munayo vedapāragāḥ 01,057.069f@037_0020 ṛṣyaśṛṅgo mṛgīputraḥ kaṇvo barhisutas tathā 01,057.069f@037_0021 agastyaś ca vasiṣṭhaś ca urvaśyāṃ janitāv ubhau 01,057.069f@037_0022 somaśravās tu sarpyāṃ tu aśvināv aśvisaṃbhavau 01,057.069f@037_0023 skandaḥ skannena śuklena jātaḥ śaravaṇe purā 01,057.069f@037_0024 evam eva ca devānām ṛṣīṇāṃ caiva saṃbhavaḥ 01,057.069f@037_0025 lokavādapravṛttir hi na mīmāṃsyā budhaiḥ sadā 01,057.069f@037_0026 vedavyāsa iti proktaḥ purāṇe ca svayaṃbhuvā 01,057.069f@037_0027 dharmanetā maharṣīṇāṃ manuṣyāṇāṃ tvam eva ca 01,057.069f@037_0028 tasmāt putra na dūṣyeta vāsavī yogacāriṇī 01,057.069f@037_0029 matprītyarthaṃ mahāprājña sasnehaṃ vaktum arhasi 01,057.069f@037_0030 prajāhitārthaṃ saṃbhūto viṣṇor bhāgo mahān ṛṣiḥ 01,057.069f@037_0031 vaiśaṃpāyanaḥ 01,057.069f@037_0031 tasmāt svamātaraṃ snehāt prabravīhi tapodhana 01,057.069f@037_0032 guror vacanam ājñāya vyāsaḥ prīto 'bhavat tadā 01,057.069f@037_0033 cintayitvā lokavṛttaṃ mātur aṅkam athāviśat 01,057.069f@037_0034 putrasparśāt tu lokeṣu nānyat sukham atīva hi 01,057.069f@037_0035 vyāsaṃ kamalapatrākṣaṃ pariṣvajyāśrvavartayat 01,057.069f@037_0036 stanyāsāraiḥ klidyamānā putram āghrāya mūrdhani 01,057.069f@037_0036 vāsavī 01,057.069f@037_0037 putralābhāt paraṃ loke nāstīha prasavārthinām 01,057.069f@037_0038 durlabhaṃ ceti manye 'haṃ mayā prāptaṃ mahat tapaḥ 01,057.069f@037_0039 mahatā tapasā tāta mahāyogabalena ca 01,057.069f@037_0040 mayā tvaṃ hi mahāprājña labdho 'mṛtam ivāmaraiḥ 01,057.069f@037_0041 tasmāt tvaṃ mām ṛṣeḥ putra tyaktuṃ nārhasi sāṃpratam 01,057.069f@037_0041 vaiśaṃpāyanaḥ 01,057.069f@037_0042 evam uktas tataḥ snehād vyāso mātaram abravīt 01,057.069f@037_0043 tvayā spṛṣṭaḥ pariṣvakto mūrdhni cāghrāyito muhuḥ 01,057.069f@037_0044 etāvan mātrayā prītā bhaviṣyethā nṛpātmaje 01,057.070a sa mātaram upasthāya tapasy eva mano dadhe 01,057.070c smṛto 'haṃ darśayiṣyāmi kṛtyeṣv iti ca so 'bravīt 01,057.070d@038_0001 tataḥ kanyām anujñāya punaḥ kanyā bhavatv iti 01,057.070d@038_0002 parāśaro 'pi bhagavān putreṇa sahito yayau 01,057.070d@038_0003 gatvāśramapadaṃ puṇyam adṛśyantyāḥ parāśaraḥ 01,057.070d@038_0004 jātakarmādisaṃskāraṃ kārayām āsa dharmataḥ 01,057.070d@038_0005 kṛtopanayano vyāso yājñavalkyena bhārata 01,057.070d@038_0006 vedān adhijage sāṅgān oṃkāreṇa trimātrayā 01,057.070d@038_0007 gurave dakṣiṇāṃ dattvā tapaḥ kartuṃ pracakrame 01,057.071a evaṃ dvaipāyano jajñe satyavatyāṃ parāśarāt 01,057.071c dvīpe nyastaḥ sa yad bālas tasmād dvaipāyano 'bhavat 01,057.072a pādāpasāriṇaṃ dharmaṃ vidvān sa tu yuge yuge 01,057.072c āyuḥ śaktiṃ ca martyānāṃ yugānugam avekṣya ca 01,057.073a brahmaṇo brāhmaṇānāṃ ca tathānugrahakāmyayā 01,057.073b*0520_01 tataḥ sa maharṣir vidvāñ śiṣyān āhūya dharmataḥ 01,057.073c vivyāsa vedān yasmāc ca tasmād vyāsa iti smṛtaḥ 01,057.074a vedān adhyāpayām āsa mahābhāratapañcamān 01,057.074c sumantuṃ jaiminiṃ pailaṃ śukaṃ caiva svam ātmajam 01,057.075a prabhur variṣṭho varado vaiśaṃpāyanam eva ca 01,057.075c saṃhitās taiḥ pṛthaktvena bhāratasya prakāśitāḥ 01,057.075d@039_0001 tataḥ satyavatī hṛṣṭā jagāma svaṃ niveśanam 01,057.075d@039_0002 tasyās tu yojanād gandham ājighranti narā bhuvi 01,057.075d@039_0003 dāśarājaḥ 01,057.075d@039_0003 dāśarājas tu tad gandham ājighran prītim āvahat 01,057.075d@039_0004 tvām āhur matsyagandheti kathaṃ bāle sugandhatā 01,057.075d@039_0005 apāsya matsyagandhatvaṃ kena dattā sugandhatā 01,057.075d@039_0005 satyavatī 01,057.075d@039_0006 śakteḥ putro mahāprājñaḥ parāśara iti śrutaḥ 01,057.075d@039_0007 nāvaṃ vāhayamānāyā mama dṛṣṭvā sugarhitam 01,057.075d@039_0008 apāsya matsyagandhatvaṃ yojanād gandhatāṃ dadau 01,057.075d@039_0009 ṛṣeḥ prasādaṃ dṛṣṭvā tu janāḥ prītim upāgaman 01,057.075d@039_0010 evaṃ labdho mayā gandho na roṣaṃ kartum arhasi 01,057.075d@039_0010 vaiśaṃpāyanaḥ 01,057.075d@039_0011 dāśarājas tu tad vākyaṃ praśaśaṃsa nananda ca 01,057.075d@039_0012 etat pavitraṃ puṇyaṃ ca vyāsasaṃbhavam uttamam 01,057.075d@039_0013 itihāsam imaṃ śrutvā prajāvanto bhavanti ca 01,057.076a tathā bhīṣmaḥ śāṃtanavo gaṅgāyām amitadyutiḥ 01,057.076c vasuvīryāt samabhavan mahāvīryo mahāyaśāḥ 01,057.076d*0521_01 vedārthavic ca bhagavān ṛṣir vipro mahāyaśāḥ 01,057.077a śūle protaḥ purāṇarṣir acoraś coraśaṅkayā 01,057.077c aṇīmāṇḍavya iti vai vikhyātaḥ sumahāyaśāḥ 01,057.078a sa dharmam āhūya purā maharṣir idam uktavān 01,057.078c iṣīkayā mayā bālyād ekā viddhā śakuntikā 01,057.079a tat kilbiṣaṃ smare dharma nānyat pāpam ahaṃ smare 01,057.079c tan me sahasrasamitaṃ kasmān nehājayat tapaḥ 01,057.080a garīyān brāhmaṇavadhaḥ sarvabhūtavadhād yataḥ 01,057.080c tasmāt tvaṃ kilbiṣād asmāc chūdrayonau janiṣyasi 01,057.081a tena śāpena dharmo 'pi śūdrayonāv ajāyata 01,057.081c vidvān vidurarūpeṇa dhārmī tanur akilbiṣī 01,057.082a saṃjayo munikalpas tu jajñe sūto gavalgaṇāt 01,057.082c sūryāc ca kuntikanyāyāṃ jajñe karṇo mahārathaḥ 01,057.082e sahajaṃ kavacaṃ bibhrat kuṇḍaloddyotitānanaḥ 01,057.083a anugrahārthaṃ lokānāṃ viṣṇur lokanamaskṛtaḥ 01,057.083c vasudevāt tu devakyāṃ prādurbhūto mahāyaśāḥ 01,057.084a anādinidhano devaḥ sa kartā jagataḥ prabhuḥ 01,057.084b*0522_01 āder ādiḥ samastānāṃ sa kartā na kṛtaḥ prabhuḥ 01,057.084c avyaktam akṣaraṃ brahma pradhānaṃ nirguṇātmakam 01,057.085a ātmānam avyayaṃ caiva prakṛtiṃ prabhavaṃ param 01,057.085c puruṣaṃ viśvakarmāṇaṃ sattvayogaṃ dhruvākṣaram 01,057.086a anantam acalaṃ devaṃ haṃsaṃ nārāyaṇaṃ prabhum 01,057.086c dhātāram ajaraṃ nityaṃ tam āhuḥ param avyayam 01,057.086d*0523_01 kaivalyaṃ nirguṇaṃ viśvam anādim ajam avyayam 01,057.087a puruṣaḥ sa vibhuḥ kartā sarvabhūtapitāmahaḥ 01,057.087c dharmasaṃvardhanārthāya prajajñe 'ndhakavṛṣṇiṣu 01,057.088a astrajñau tu mahāvīryau sarvaśastraviśāradau 01,057.088b*0524_01 yad āpnoti yad ādatte yac cāti viṣayāṇi ca 01,057.088b*0524_02 yac cāsya satato bhāvas tasmād ātmeti kīrtyate 01,057.088c sātyakiḥ kṛtavarmā ca nārāyaṇam anuvratau 01,057.088e satyakād dhṛdikāc caiva jajñāte 'straviśāradau 01,057.088f*0525_01 hṛdikaḥ kṛtavarmā ca yuyudhānas tu sātyakiḥ 01,057.089a bharadvājasya ca skannaṃ droṇyāṃ śukram avardhata 01,057.089c maharṣer ugratapasas tasmād droṇo vyajāyata 01,057.090a gautamān mithunaṃ jajñe śarastambāc charadvataḥ 01,057.090c aśvatthāmnaś ca jananī kṛpaś caiva mahābalaḥ 01,057.090e aśvatthāmā tato jajñe droṇād astrabhṛtāṃ varaḥ 01,057.090f*0526_01 dhṛṣṭadyumnavināśāya sṛṣṭo dhātrā mahātmanā 01,057.091a tathaiva dhṛṣṭadyumno 'pi sākṣād agnisamadyutiḥ 01,057.091c vaitāne karmaṇi tate pāvakāt samajāyata 01,057.091e vīro droṇavināśāya dhanuṣā saha vīryavān 01,057.092a tathaiva vedyāṃ kṛṣṇāpi jajñe tejasvinī śubhā 01,057.092c vibhrājamānā vapuṣā bibhratī rūpam uttamam 01,057.093a prahrādaśiṣyo nagnajit subalaś cābhavat tataḥ 01,057.093c tasya prajā dharmahantrī jajñe devaprakopanāt 01,057.094a gāndhārarājaputro 'bhūc chakuniḥ saubalas tathā 01,057.094c duryodhanasya mātā ca jajñāte 'rthavidāv ubhau 01,057.095a kṛṣṇadvaipāyanāj jajñe dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ 01,057.095c kṣetre vicitravīryasya pāṇḍuś caiva mahābalaḥ 01,057.095d*0527_01 dharmārthakuśalo dhīmān medhāvī dhūtakalmaṣaḥ 01,057.095d*0527_02 viduraḥ śūdrayonau tu jajñe dvaipāyanād api 01,057.096a pāṇḍos tu jajñire pañca putrā devasamāḥ pṛthak 01,057.096c dvayoḥ striyor guṇajyeṣṭhas teṣām āsīd yudhiṣṭhiraḥ 01,057.097a dharmād yudhiṣṭhiro jajñe mārutāt tu vṛkodaraḥ 01,057.097c indrād dhanaṃjayaḥ śrīmān sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 01,057.098a jajñāte rūpasaṃpannāv aśvibhyāṃ tu yamāv ubhau 01,057.098c nakulaḥ sahadevaś ca guruśuśrūṣaṇe ratau 01,057.099a tathā putraśataṃ jajñe dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ 01,057.099c duryodhanaprabhṛtayo yuyutsuḥ karaṇas tathā 01,057.099d*0528_01 tato duḥśāsanaś caiva duḥsahaś cāpi bhārata 01,057.099d*0528_02 durmarṣaṇo vikarṇaś ca citraseno viviṃśatiḥ 01,057.099d*0528_03 jayaḥ satyavrataś caiva purumitraś ca bhārata 01,057.099d*0528_04 vaiśyāputro yuyutsuś ca ekādaśa mahārathāḥ 01,057.100a abhimanyuḥ subhadrāyām arjunād abhyajāyata 01,057.100c svasrīyo vāsudevasya pautraḥ pāṇḍor mahātmanaḥ 01,057.101a pāṇḍavebhyo 'pi pañcabhyaḥ kṛṣṇāyāṃ pañca jajñire 01,057.101c kumārā rūpasaṃpannāḥ sarvaśastraviśāradāḥ 01,057.102a prativindhyo yudhiṣṭhirāt sutasomo vṛkodarāt 01,057.102c arjunāc chrutakīrtis tu śatānīkas tu nākuliḥ 01,057.103a tathaiva sahadevāc ca śrutasenaḥ pratāpavān 01,057.103c hiḍimbāyāṃ ca bhīmena vane jajñe ghaṭotkacaḥ 01,057.104a śikhaṇḍī drupadāj jajñe kanyā putratvam āgatā 01,057.104c yāṃ yakṣaḥ puruṣaṃ cakre sthūṇaḥ priyacikīrṣayā 01,057.105a kurūṇāṃ vigrahe tasmin samāgacchan bahūny atha 01,057.105c rājñāṃ śatasahasrāṇi yotsyamānāni saṃyuge 01,057.106a teṣām aparimeyāni nāmadheyāni sarvaśaḥ 01,057.106c na śakyaṃ parisaṃkhyātuṃ varṣāṇām ayutair api 01,057.106e ete tu kīrtitā mukhyā yair ākhyānam idaṃ tatam 01,058.001 janamejaya uvāca 01,058.001a ya ete kīrtitā brahman ye cānye nānukīrtitāḥ 01,058.001c samyak tāñ śrotum icchāmi rājñaś cānyān suvarcasaḥ 01,058.002a yadartham iha saṃbhūtā devakalpā mahārathāḥ 01,058.002c bhuvi tan me mahābhāga samyag ākhyātum arhasi 01,058.003 vaiśaṃpāyana uvāca 01,058.003a rahasyaṃ khalv idaṃ rājan devānām iti naḥ śrutam 01,058.003c tat tu te kathayiṣyāmi namaskṛtvā svayaṃbhuve 01,058.004a triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivīṃ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ purā 01,058.004c jāmadagnyas tapas tepe mahendre parvatottame 01,058.005a tadā niḥkṣatriye loke bhārgaveṇa kṛte sati 01,058.005c brāhmaṇān kṣatriyā rājan garbhārthinyo 'bhicakramuḥ 01,058.006a tābhiḥ saha samāpetur brāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥ 01,058.006c ṛtāv ṛtau naravyāghra na kāmān nānṛtau tathā 01,058.007a tebhyas tu lebhire garbhān kṣatriyās tāḥ sahasraśaḥ 01,058.007c tataḥ suṣuvire rājan kṣatriyān vīryasaṃmatān 01,058.007e kumārāṃś ca kumārīś ca punaḥ kṣatrābhivṛddhaye 01,058.008a evaṃ tad brāhmaṇaiḥ kṣatraṃ kṣatriyāsu tapasvibhiḥ 01,058.008b@040_0001 pranaṣṭam uddhṛtaṃ rājan yathā proktaṃ svayaṃbhuvā 01,058.008b@040_0002 sarveṣām eva varṇānāṃ pranaṣṭānāṃ mahīpate 01,058.008b@040_0003 brāhmaṇā eva kurvanti nityam eva yuge yuge 01,058.008c jātam ṛdhyata dharmeṇa sudīrgheṇāyuṣānvitam 01,058.008d*0529_01 kṣatraṃ tadā mahīpāla svadharmaṃ paripāṭhanāt 01,058.008e catvāro 'pi tadā varṇā babhūvur brāhmaṇottarāḥ 01,058.009a abhyagacchann ṛtau nārīṃ na kāmān nānṛtau tathā 01,058.009c tathaivānyāni bhūtāni tiryagyonigatāny api 01,058.009e ṛtau dārāṃś ca gacchanti tadā sma bharatarṣabha 01,058.010a tato 'vardhanta dharmeṇa sahasraśatajīvinaḥ 01,058.010c tāḥ prajāḥ pṛthivīpāla dharmavrataparāyaṇāḥ 01,058.010e ādhibhir vyādhibhiś caiva vimuktāḥ sarvaśo narāḥ 01,058.011a athemāṃ sāgarāpāṅgāṃ gāṃ gajendragatākhilām 01,058.011c adhyatiṣṭhat punaḥ kṣatraṃ saśailavanakānanām 01,058.012a praśāsati punaḥ kṣatre dharmeṇemāṃ vasuṃdharām 01,058.012c brāhmaṇādyās tadā varṇā lebhire mudam uttamām 01,058.013a kāmakrodhodbhavān doṣān nirasya ca narādhipāḥ 01,058.013c daṇḍaṃ daṇḍyeṣu dharmeṇa praṇayanto 'nvapālayan 01,058.014a tathā dharmapare kṣatre sahasrākṣaḥ śatakratuḥ 01,058.014c svādu deśe ca kāle ca vavarṣāpyāyayan prajāḥ 01,058.015a na bāla eva mriyate tadā kaś cin narādhipa 01,058.015c na ca striyaṃ prajānāti kaś cid aprāptayauvanaḥ 01,058.016a evam āyuṣmatībhis tu prajābhir bharatarṣabha 01,058.016c iyaṃ sāgaraparyantā samāpūryata medinī 01,058.017a ījire ca mahāyajñaiḥ kṣatriyā bahudakṣiṇaiḥ 01,058.017c sāṅgopaniṣadān vedān viprāś cādhīyate tadā 01,058.018a na ca vikrīṇate brahma brāhmaṇāḥ sma tadā nṛpa 01,058.018c na ca śūdrasamābhyāśe vedān uccārayanty uta 01,058.019a kārayantaḥ kṛṣiṃ gobhis tathā vaiśyāḥ kṣitāv iha 01,058.019c na gām ayuñjanta dhuri kṛśāṅgāś cāpy ajīvayan 01,058.020a phenapāṃś ca tathā vatsān na duhanti sma mānavāḥ 01,058.020c na kūṭamānair vaṇijaḥ paṇyaṃ vikrīṇate tadā 01,058.021a karmāṇi ca naravyāghra dharmopetāni mānavāḥ 01,058.021c dharmam evānupaśyantaś cakrur dharmaparāyaṇāḥ 01,058.022a svakarmaniratāś cāsan sarve varṇā narādhipa 01,058.022b*0530_01 dharmam evānuvartante na paśyanti sma kilbiṣam 01,058.022b*0530_02 babhūvuḥ karmasu sveṣu samyak sarvāḥ prajāḥ sthitāḥ 01,058.022c evaṃ tadā naravyāghra dharmo na hrasate kva cit 01,058.023a kāle gāvaḥ prasūyante nāryaś ca bharatarṣabha 01,058.023c phalanty ṛtuṣu vṛkṣāś ca puṣpāṇi ca phalāni ca 01,058.024a evaṃ kṛtayuge samyag vartamāne tadā nṛpa 01,058.024c āpūryata mahī kṛtsnā prāṇibhir bahubhir bhṛśam 01,058.025a tataḥ samudite loke mānuṣe bharatarṣabha 01,058.025c asurā jajñire kṣetre rājñāṃ manujapuṃgava 01,058.026a ādityair hi tadā daityā bahuśo nirjitā yudhi 01,058.026c aiśvaryād bhraṃśitāś cāpi saṃbabhūvuḥ kṣitāv iha 01,058.027a iha devatvam icchanto mānuṣeṣu manasvinaḥ 01,058.027c jajñire bhuvi bhūteṣu teṣu teṣv asurā vibho 01,058.028a goṣv aśveṣu ca rājendra kharoṣṭramahiṣeṣu ca 01,058.028c kravyādeṣu ca bhūteṣu gajeṣu ca mṛgeṣu ca 01,058.029a jātair iha mahīpāla jāyamānaiś ca tair mahī 01,058.029c na śaśākātmanātmānam iyaṃ dhārayituṃ dharā 01,058.030a atha jātā mahīpālāḥ ke cid balasamanvitāḥ 01,058.030c diteḥ putrā danoś caiva tasmāl lokād iha cyutāḥ 01,058.031a vīryavanto 'valiptās te nānārūpadharā mahīm 01,058.031c imāṃ sāgaraparyantāṃ parīyur arimardanāḥ 01,058.032a brāhmaṇān kṣatriyān vaiśyāñ śūdrāṃś caivāpy apīḍayan 01,058.032c anyāni caiva bhūtāni pīḍayām āsur ojasā 01,058.033a trāsayanto vinighnantas tāṃs tān bhūtagaṇāṃś ca te 01,058.033c viceruḥ sarvato rājan mahīṃ śatasahasraśaḥ 01,058.034a āśramasthān maharṣīṃś ca dharṣayantas tatas tataḥ 01,058.034c abrahmaṇyā vīryamadā mattā madabalena ca 01,058.035a evaṃ vīryabalotsiktair bhūr iyaṃ tair mahāsuraiḥ 01,058.035c pīḍyamānā mahīpāla brahmāṇam upacakrame 01,058.036a na hīmāṃ pavano rājan na nāgā na nagā mahīm 01,058.036c tadā dhārayituṃ śekur ākrāntāṃ dānavair balāt 01,058.037a tato mahī mahīpāla bhārārtā bhayapīḍitā 01,058.037c jagāma śaraṇaṃ devaṃ sarvabhūtapitāmaham 01,058.038a sā saṃvṛtaṃ mahābhāgair devadvijamaharṣibhiḥ 01,058.038c dadarśa devaṃ brahmāṇaṃ lokakartāram avyayam 01,058.039a gandharvair apsarobhiś ca bandikarmasu niṣṭhitaiḥ 01,058.039c vandyamānaṃ mudopetair vavande cainam etya sā 01,058.040a atha vijñāpayām āsa bhūmis taṃ śaraṇārthinī 01,058.040c saṃnidhau lokapālānāṃ sarveṣām eva bhārata 01,058.041a tat pradhānātmanas tasya bhūmeḥ kṛtyaṃ svayaṃbhuvaḥ 01,058.041c pūrvam evābhavad rājan viditaṃ parameṣṭhinaḥ 01,058.042a sraṣṭā hi jagataḥ kasmān na saṃbudhyeta bhārata 01,058.042c surāsurāṇāṃ lokānām aśeṣeṇa manogatam 01,058.043a tam uvāca mahārāja bhūmiṃ bhūmipatir vibhuḥ 01,058.043c prabhavaḥ sarvabhūtānām īśaḥ śaṃbhuḥ prajāpatiḥ 01,058.044a yadartham asi saṃprāptā matsakāśaṃ vasuṃdhare 01,058.044c tadarthaṃ saṃniyokṣyāmi sarvān eva divaukasaḥ 01,058.044d*0531_01 uttiṣṭha gaccha vasudhe svasthānam iti sāgamat 01,058.045a ity uktvā sa mahīṃ devo brahmā rājan visṛjya ca 01,058.045c ādideśa tadā sarvān vibudhān bhūtakṛt svayam 01,058.046a asyā bhūmer nirasituṃ bhāraṃ bhāgaiḥ pṛthak pṛthak 01,058.046c asyām eva prasūyadhvaṃ virodhāyeti cābravīt 01,058.047a tathaiva ca samānīya gandharvāpsarasāṃ gaṇān 01,058.047c uvāca bhagavān sarvān idaṃ vacanam uttamam 01,058.047e svair aṃśaiḥ saṃprasūyadhvaṃ yatheṣṭaṃ mānuṣeṣv iti 01,058.048a atha śakrādayaḥ sarve śrutvā suraguror vacaḥ 01,058.048c tathyam arthyaṃ ca pathyaṃ ca tasya te jagṛhus tadā 01,058.049a atha te sarvaśo 'ṃśaiḥ svair gantuṃ bhūmiṃ kṛtakṣaṇāḥ 01,058.049c nārāyaṇam amitraghnaṃ vaikuṇṭham upacakramuḥ 01,058.050a yaḥ sa cakragadāpāṇiḥ pītavāsāsitaprabhaḥ 01,058.050c padmanābhaḥ surārighnaḥ pṛthucārvañcitekṣaṇaḥ 01,058.050d*0532_01 prajāpatipatir devaḥ suranātho mahābalaḥ 01,058.050d*0532_02 śrīvatsāṅko hṛṣīkeśaḥ sarvadaivatapūjitaḥ 01,058.050d*0533_01 so 'pi janma manuṣyeṣu lebhe suravaro hariḥ 01,058.051a taṃ bhuvaḥ śodhanāyendra uvāca puruṣottamam 01,058.051c aṃśenāvatarasveti tathety āha ca taṃ hariḥ 01,059.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,059.001a atha nārāyaṇenendraś cakāra saha saṃvidam 01,059.001c avatartuṃ mahīṃ svargād aṃśataḥ sahitaḥ suraiḥ 01,059.002a ādiśya ca svayaṃ śakraḥ sarvān eva divaukasaḥ 01,059.002c nirjagāma punas tasmāt kṣayān nārāyaṇasya ha 01,059.003a te 'marārivināśāya sarvalokahitāya ca 01,059.003c avateruḥ krameṇemāṃ mahīṃ svargād divaukasaḥ 01,059.004a tato brahmarṣivaṃśeṣu pārthivarṣikuleṣu ca 01,059.004c jajñire rājaśārdūla yathākāmaṃ divaukasaḥ 01,059.005a dānavān rākṣasāṃś caiva gandharvān pannagāṃs tathā 01,059.005c puruṣādāni cānyāni jaghnuḥ sattvāny anekaśaḥ 01,059.006a dānavā rākṣasāś caiva gandharvāḥ pannagās tathā 01,059.006c na tān balasthān bālye 'pi jaghnur bharatasattama 01,059.007 janamejaya uvāca 01,059.007*0534_01 dānavānāṃ ca ye mukhyāḥ tathā bhujagarakṣasām 01,059.007a devadānavasaṃghānāṃ gandharvāpsarasāṃ tathā 01,059.007c mānavānāṃ ca sarveṣāṃ tathā vai yakṣarakṣasām 01,059.008a śrotum icchāmi tattvena saṃbhavaṃ kṛtsnam āditaḥ 01,059.008c prāṇināṃ caiva sarveṣāṃ sarvaśaḥ sarvavid dhyasi 01,059.009 vaiśaṃpāyana uvāca 01,059.009a hanta te kathayiṣyāmi namaskṛtvā svayaṃbhuve 01,059.009c surādīnām ahaṃ samyag lokānāṃ prabhavāpyayam 01,059.009d*0535_01 prāṇināṃ caiva sarveṣāṃ sarvaśaḥ prabhavāpyayam 01,059.010a brahmaṇo mānasāḥ putrā viditāḥ ṣaṇ maharṣayaḥ 01,059.010c marīcir atryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ 01,059.011a marīceḥ kaśyapaḥ putraḥ kaśyapāt tu imāḥ prajāḥ 01,059.011c prajajñire mahābhāgā dakṣakanyās trayodaśa 01,059.012a aditir ditir danuḥ kālā anāyuḥ siṃhikā muniḥ 01,059.012c krodhā prāvā ariṣṭā ca vinatā kapilā tathā 01,059.013a kadrūś ca manujavyāghra dakṣakanyaiva bhārata 01,059.013c etāsāṃ vīryasaṃpannaṃ putrapautram anantakam 01,059.014a adityāṃ dvādaśādityāḥ saṃbhūtā bhuvaneśvarāḥ 01,059.014c ye rājan nāmatas tāṃs te kīrtayiṣyāmi bhārata 01,059.015a dhātā mitro 'ryamā śakro varuṇaś cāṃśa eva ca 01,059.015c bhago vivasvān pūṣā ca savitā daśamas tathā 01,059.016a ekādaśas tathā tvaṣṭā viṣṇur dvādaśa ucyate 01,059.016c jaghanyajaḥ sa sarveṣām ādityānāṃ guṇādhikaḥ 01,059.017a eka eva diteḥ putro hiraṇyakaśipuḥ smṛtaḥ 01,059.017c nāmnā khyātās tu tasyeme putrāḥ pañca mahātmanaḥ 01,059.018a prahrādaḥ pūrvajas teṣāṃ saṃhrādas tadanantaram 01,059.018c anuhrādas tṛtīyo 'bhūt tasmāc ca śibibāṣkalau 01,059.019a prahrādasya trayaḥ putrāḥ khyātāḥ sarvatra bhārata 01,059.019c virocanaś ca kumbhaś ca nikumbhaś ceti viśrutāḥ 01,059.020a virocanasya putro 'bhūd balir ekaḥ pratāpavān 01,059.020c baleś ca prathitaḥ putro bāṇo nāma mahāsuraḥ 01,059.020d*0536_01 rudrasyānucaraḥ śrīmān mahākāleti yaṃ viduḥ 01,059.021a catvāriṃśad danoḥ putrāḥ khyātāḥ sarvatra bhārata 01,059.021c teṣāṃ prathamajo rājā vipracittir mahāyaśāḥ 01,059.022a śambaro namuciś caiva pulomā ceti viśrutaḥ 01,059.022c asilomā ca keśī ca durjayaś caiva dānavaḥ 01,059.023a ayaḥśirā aśvaśirā ayaḥśaṅkuś ca vīryavān 01,059.023c tathā gaganamūrdhā ca vegavān ketumāṃś ca yaḥ 01,059.024a svarbhānur aśvo 'śvapatir vṛṣaparvājakas tathā 01,059.024c aśvagrīvaś ca sūkṣmaś ca tuhuṇḍaś ca mahāsuraḥ 01,059.025a isṛpā ekacakraś ca virūpākṣo harāharau 01,059.025c nicandraś ca nikumbhaś ca kupathaḥ kāpathas tathā 01,059.026a śarabhaḥ śalabhaś caiva sūryācandramasau tathā 01,059.026c iti khyātā danor vaṃśe dānavāḥ parikīrtitāḥ 01,059.026e anyau tu khalu devānāṃ sūryācandramasau smṛtau 01,059.026f*0537_01 anyau dānavamukhyānāṃ sūryācandramasau tathā 01,059.027a ime ca vaṃśe prathitāḥ sattvavanto mahābalāḥ 01,059.027c danuputrā mahārāja daśa dānavapuṅgavāḥ 01,059.028a ekākṣo mṛtapā vīraḥ pralambanarakāv api 01,059.028c vātāpiḥ śatrutapanaḥ śaṭhaś caiva mahāsuraḥ 01,059.029a gaviṣṭhaś ca danāyuś ca dīrghajihvaś ca dānavaḥ 01,059.029c asaṃkhyeyāḥ smṛtās teṣāṃ putrāḥ pautrāś ca bhārata 01,059.030a siṃhikā suṣuve putraṃ rāhuṃ candrārkamardanam 01,059.030c sucandraṃ candrahantāraṃ tathā candravimardanam 01,059.031a krūrasvabhāvaṃ krūrāyāḥ putrapautram anantakam 01,059.031c gaṇaḥ krodhavaśo nāma krūrakarmārimardanaḥ 01,059.032a anāyuṣaḥ punaḥ putrāś catvāro 'surapuṃgavāḥ 01,059.032c vikṣaro balavīrau ca vṛtraś caiva mahāsuraḥ 01,059.033a kālāyāḥ prathitāḥ putrāḥ kālakalpāḥ prahāriṇaḥ 01,059.033c bhuvi khyātā mahāvīryā dānaveṣu paraṃtapāḥ 01,059.034a vināśanaś ca krodhaś ca hantā krodhasya cāparaḥ 01,059.034c krodhaśatrus tathaivānyaḥ kāleyā iti viśrutāḥ 01,059.035a asurāṇām upādhyāyaḥ śukras tv ṛṣisuto 'bhavat 01,059.035c khyātāś cośanasaḥ putrāś catvāro 'surayājakāḥ 01,059.036a tvaṣṭāvaras tathātriś ca dvāv anyau mantrakarmiṇau 01,059.036c tejasā sūryasaṃkāśā brahmalokaprabhāvanāḥ 01,059.037a ity eṣa vaṃśaprabhavaḥ kathitas te tarasvinām 01,059.037c asurāṇāṃ surāṇāṃ ca purāṇe saṃśruto mayā 01,059.038a eteṣāṃ yad apatyaṃ tu na śakyaṃ tad aśeṣataḥ 01,059.038c prasaṃkhyātuṃ mahīpāla guṇabhūtam anantakam 01,059.039a tārkṣyaś cāriṣṭanemiś ca tathaiva garuḍāruṇau 01,059.039c āruṇir vāruṇiś caiva vainateyā iti smṛtāḥ 01,059.040a śeṣo 'nanto vāsukiś ca takṣakaś ca bhujaṃgamaḥ 01,059.040c kūrmaś ca kulikaś caiva kādraveyā mahābalāḥ 01,059.041a bhīmasenograsenau ca suparṇo varuṇas tathā 01,059.041c gopatir dhṛtarāṣṭraś ca sūryavarcāś ca saptamaḥ 01,059.041d*0538_01 anetro varhaparṇaś ca tathā kāśīpatiś ca saḥ 01,059.042a patravān arkaparṇaś ca prayutaś caiva viśrutaḥ 01,059.042c bhīmaś citrarathaś caiva vikhyātaḥ sarvavid vaśī 01,059.043a tathā śāliśirā rājan pradyumnaś ca caturdaśaḥ 01,059.043c kaliḥ pañcadaśaś caiva nāradaś caiva ṣoḍaśaḥ 01,059.043e ity ete devagandharvā mauneyāḥ parikīrtitāḥ 01,059.044a atas tu bhūtāny anyāni kīrtayiṣyāmi bhārata 01,059.044c anavadyām anuvaśām anūnām aruṇāṃ priyām 01,059.044e anūpāṃ subhagāṃ bhāsīm iti prāvā vyajāyata 01,059.045a siddhaḥ pūrṇaś ca barhī ca pūrṇāśaś ca mahāyaśāḥ 01,059.045c brahmacārī ratiguṇaḥ suparṇaś caiva saptamaḥ 01,059.046a viśvāvasuś ca bhānuś ca sucandro daśamas tathā 01,059.046c ity ete devagandharvāḥ prāveyāḥ parikīrtitāḥ 01,059.047a imaṃ tv apsarasāṃ vaṃśaṃ viditaṃ puṇyalakṣaṇam 01,059.047c prāvāsūta mahābhāgā devī devarṣitaḥ purā 01,059.047d*0539_01 menakā sahajanyā ca pārṣṇinā puñjakas tathā 01,059.047d*0539_02 ghṛtasthalā ghṛtācī ca viśvāsī corvaśī tathā 01,059.048a alambusā miśrakeṣī vidyutparṇā tulānaghā 01,059.048c aruṇā rakṣitā caiva rambhā tadvan manoramā 01,059.049a asitā ca subāhuś ca suvratā subhujā tathā 01,059.049c supriyā cātibāhuś ca vikhyātau ca hahāhuhū 01,059.049e tumburuś ceti catvāraḥ smṛtā gandharvasattamāḥ 01,059.049f*0540_01 jānībāhuś ca vikhyātā hāhāhūhūḥ punas tathā 01,059.050a amṛtaṃ brāhmaṇā gāvo gandharvāpsarasas tathā 01,059.050c apatyaṃ kapilāyās tu purāṇe parikīrtitam 01,059.051a iti te sarvabhūtānāṃ saṃbhavaḥ kathito mayā 01,059.051c yathāvat parisaṃkhyāto gandharvāpsarasāṃ tathā 01,059.052a bhujagānāṃ suparṇānāṃ rudrāṇāṃ marutāṃ tathā 01,059.052c gavāṃ ca brāhmaṇānāṃ ca śrīmatāṃ puṇyakarmaṇām 01,059.053a āyuṣyaś caiva puṇyaś ca dhanyaḥ śrutisukhāvahaḥ 01,059.053c śrotavyaś caiva satataṃ śrāvyaś caivānasūyatā 01,059.054a imaṃ tu vaṃśaṃ niyamena yaḥ paṭhen; mahātmanāṃ brāhmaṇadevasaṃnidhau 01,059.054c apatyalābhaṃ labhate sa puṣkalaṃ; śriyaṃ yaśaḥ pretya ca śobhanāṃ gatim 01,060.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,060.001a brahmaṇo mānasāḥ putrā viditāḥ ṣaṇ maharṣayaḥ 01,060.001c ekādaśa sutāḥ sthāṇoḥ khyātāḥ paramamānasāḥ 01,060.002a mṛgavyādhaś ca śarvaś ca nirṛtiś ca mahāyaśāḥ 01,060.002c ajaikapād ahirbudhnyaḥ pinākī ca paraṃtapaḥ 01,060.003a dahano 'theśvaraś caiva kapālī ca mahādyutiḥ 01,060.003c sthāṇur bhavaś ca bhagavān rudrā ekādaśa smṛtāḥ 01,060.004a marīcir aṅgirā atriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ 01,060.004c ṣaḍ ete brahmaṇaḥ putrā vīryavanto maharṣayaḥ 01,060.005a trayas tv aṅgirasaḥ putrā loke sarvatra viśrutāḥ 01,060.005c bṛhaspatir utathyaś ca saṃvartaś ca dhṛtavratāḥ 01,060.006a atres tu bahavaḥ putrāḥ śrūyante manujādhipa 01,060.006c sarve vedavidaḥ siddhāḥ śāntātmāno maharṣayaḥ 01,060.007a rākṣasās tu pulastyasya vānarāḥ kiṃnarās tathā 01,060.007b*0541_01 yakṣāś ca manujavyāghra putrās tasya ca dhīmataḥ 01,060.007c pulahasya mṛgāḥ siṃhā vyāghrāḥ kiṃpuruṣās tathā 01,060.007d*0542_01 pulahasya sutā rājañ śarabhāś ca prakīrtitāḥ 01,060.007d*0542_02 siṃhāḥ kiṃpuruṣā vyāghrā ṛkṣā īhāmṛgās tathā 01,060.008a kratoḥ kratusamāḥ putrāḥ pataṃgasahacāriṇaḥ 01,060.008c viśrutās triṣu lokeṣu satyavrataparāyaṇāḥ 01,060.009a dakṣas tv ajāyatāṅguṣṭhād dakṣiṇād bhagavān ṛṣiḥ 01,060.009c brahmaṇaḥ pṛthivīpāla putraḥ putravatāṃ varaḥ 01,060.010a vāmād ajāyatāṅguṣṭhād bhāryā tasya mahātmanaḥ 01,060.010c tasyāṃ pañcāśataṃ kanyāḥ sa evājanayan muniḥ 01,060.011a tāḥ sarvās tv anavadyāṅgyaḥ kanyāḥ kamalalocanāḥ 01,060.011c putrikāḥ sthāpayām āsa naṣṭaputraḥ prajāpatiḥ 01,060.012a dadau sa daśa dharmāya saptaviṃśatim indave 01,060.012c divyena vidhinā rājan kaśyapāya trayodaśa 01,060.013a nāmato dharmapatnyas tāḥ kīrtyamānā nibodha me 01,060.013c kīrtir lakṣmīr dhṛtir medhā puṣṭiḥ śraddhā kriyā tathā 01,060.014a buddhir lajjā matiś caiva patnyo dharmasya tā daśa 01,060.014c dvārāṇy etāni dharmasya vihitāni svayaṃbhuvā 01,060.015a saptaviṃśati somasya patnyo loke pariśrutāḥ 01,060.015c kālasya nayane yuktāḥ somapatnyaḥ śubhavratāḥ 01,060.015e sarvā nakṣatrayoginyo lokayātrāvidhau sthitāḥ 01,060.016a pitāmaho munir devas tasya putraḥ prajāpatiḥ 01,060.016c tasyāṣṭau vasavaḥ putrās teṣāṃ vakṣyāmi vistaram 01,060.017a dharo dhruvaś ca somaś ca ahaś caivānilo 'nalaḥ 01,060.017c pratyūṣaś ca prabhāsaś ca vasavo 'ṣṭāv iti smṛtāḥ 01,060.018a dhūmrāyāś ca dharaḥ putro brahmavidyo dhruvas tathā 01,060.018c candramās tu manasvinyāḥ śvasāyāḥ śvasanas tathā 01,060.019a ratāyāś cāpy ahaḥ putraḥ śāṇḍilyāś ca hutāśanaḥ 01,060.019c pratyūṣaś ca prabhāsaś ca prabhātāyāḥ sutau smṛtau 01,060.020a dharasya putro draviṇo hutahavyavahas tathā 01,060.020b*0543_01 āpasya putro vaitaṇḍyaḥ śramaśrānto munis tathā 01,060.020c dhruvasya putro bhagavān kālo lokaprakālanaḥ 01,060.021a somasya tu suto varcā varcasvī yena jāyate 01,060.021c manoharāyāḥ śiśiraḥ prāṇo 'tha ramaṇas tathā 01,060.022a ahnaḥ sutaḥ smṛto jyotiḥ śramaḥ śāntas tathā muniḥ 01,060.022c agneḥ putraḥ kumāras tu śrīmāñ śaravaṇālayaḥ 01,060.023a tasya śākho viśākhaś ca naigameśaś ca pṛṣṭhajaḥ 01,060.023c kṛttikābhyupapatteś ca kārttikeya iti smṛtaḥ 01,060.024a anilasya śivā bhāryā tasyāḥ putraḥ purojavaḥ 01,060.024b*0544_01 viśvakarmā mahābhāgo tasya putro manojavaḥ 01,060.024c avijñātagatiś caiva dvau putrāv anilasya tu 01,060.025a pratyūṣasya viduḥ putram ṛṣiṃ nāmnātha devalam 01,060.025c dvau putrau devalasyāpi kṣamāvantau manīṣiṇau 01,060.025d*0545_01 śaṅkhaś ca likhitaś caiva sarvaśāstraviśāradau 01,060.026a bṛhaspates tu bhaginī varastrī brahmacāriṇī 01,060.026c yogasiddhā jagat sarvam asaktaṃ vicaraty uta 01,060.026e prabhāsasya tu bhāryā sā vasūnām aṣṭamasya ha 01,060.026f*0546_01 prāsūta viśvakarmāṇaṃ sarvaśilpavatāṃ varam 01,060.027a viśvakarmā mahābhāgo jajñe śilpaprajāpatiḥ 01,060.027c kartā śilpasahasrāṇāṃ tridaśānāṃ ca vardhakiḥ 01,060.028a bhūṣaṇānāṃ ca sarveṣāṃ kartā śilpavatāṃ varaḥ 01,060.028c yo divyāni vimānāni devatānāṃ cakāra ha 01,060.029a manuṣyāś copajīvanti yasya śilpaṃ mahātmanaḥ 01,060.029c pūjayanti ca yaṃ nityaṃ viśvakarmāṇam avyayam 01,060.030a stanaṃ tu dakṣiṇaṃ bhittvā brahmaṇo naravigrahaḥ 01,060.030c niḥsṛto bhagavān dharmaḥ sarvalokasukhāvahaḥ 01,060.031a trayas tasya varāḥ putrāḥ sarvabhūtamanoharāḥ 01,060.031c śamaḥ kāmaś ca harṣaś ca tejasā lokadhāriṇaḥ 01,060.032a kāmasya tu ratir bhāryā śamasya prāptir aṅganā 01,060.032c nandī tu bhāryā harṣasya yatra lokāḥ pratiṣṭhitāḥ 01,060.033a marīceḥ kaśyapaḥ putraḥ kaśyapasya surāsurāḥ 01,060.033c jajñire nṛpaśārdūla lokānāṃ prabhavas tu saḥ 01,060.034a tvāṣṭrī tu savitur bhāryā vaḍavārūpadhāriṇī 01,060.034c asūyata mahābhāgā sāntarikṣe 'śvināv ubhau 01,060.035a dvādaśaivāditeḥ putrāḥ śakramukhyā narādhipa 01,060.035c teṣām avarajo viṣṇur yatra lokāḥ pratiṣṭhitāḥ 01,060.036a trayas triṃśata ity ete devās teṣām ahaṃ tava 01,060.036c anvayaṃ saṃpravakṣyāmi pakṣaiś ca kulato gaṇān 01,060.037a rudrāṇām aparaḥ pakṣaḥ sādhyānāṃ marutāṃ tathā 01,060.037c vasūnāṃ bhārgavaṃ vidyād viśvedevāṃs tathaiva ca 01,060.038a vainateyas tu garuḍo balavān aruṇas tathā 01,060.038c bṛhaspatiś ca bhagavān ādityeṣv eva gaṇyate 01,060.039a aśvibhyāṃ guhyakān viddhi sarvauṣadhyas tathā paśūn 01,060.039c eṣa devagaṇo rājan kīrtitas te 'nupūrvaśaḥ 01,060.039e yaṃ kīrtayitvā manujaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate 01,060.040a brahmaṇo hṛdayaṃ bhittvā niḥsṛto bhagavān bhṛguḥ 01,060.040c bhṛgoḥ putraḥ kavir vidvāñ śukraḥ kavisuto grahaḥ 01,060.041a trailokyaprāṇayātrārthe varṣāvarṣe bhayābhaye 01,060.041c svayaṃbhuvā niyuktaḥ san bhuvanaṃ paridhāvati 01,060.042a yogācāryo mahābuddhir daityānām abhavad guruḥ 01,060.042c surāṇāṃ cāpi medhāvī brahmacārī yatavrataḥ 01,060.042d*0547_01 ṣaṇḍāmārkau prathamataḥ prathitāv ugratejasau 01,060.043a tasmin niyukte vibhunā yogakṣemāya bhārgave 01,060.043c anyam utpādayām āsa putraṃ bhṛgur aninditam 01,060.044a cyavanaṃ dīptatapasaṃ dharmātmānaṃ manīṣiṇam 01,060.044c yaḥ sa roṣāc cyuto garbhān mātur mokṣāya bhārata 01,060.044d*0548_01 āsīt tasya sukanyā vai bhāryā cāpi mahātmanaḥ 01,060.045a āruṣī tu manoḥ kanyā tasya patnī manīṣiṇaḥ 01,060.045c aurvas tasyāṃ samabhavad ūruṃ bhittvā mahāyaśāḥ 01,060.045e mahātapā mahātejā bāla eva guṇair yutaḥ 01,060.046a ṛcīkas tasya putras tu jamadagnis tato 'bhavat 01,060.046c jamadagnes tu catvāra āsan putrā mahātmanaḥ 01,060.047a rāmas teṣāṃ jaghanyo 'bhūd ajaghanyair guṇair yutaḥ 01,060.047c sarvaśastrāstrakuśalaḥ kṣatriyāntakaro vaśī 01,060.048a aurvasyāsīt putraśataṃ jamadagnipurogamam 01,060.048c teṣāṃ putrasahasrāṇi babhūvur bhṛguvistaraḥ 01,060.049a dvau putrau brahmaṇas tv anyau yayos tiṣṭhati lakṣaṇam 01,060.049c loke dhātā vidhātā ca yau sthitau manunā saha 01,060.050a tayor eva svasā devī lakṣmīḥ padmagṛhā śubhā 01,060.050c tasyās tu mānasāḥ putrās turagā vyomacāriṇaḥ 01,060.051a varuṇasya bhāryā jyeṣṭhā tu śukrād devī vyajāyata 01,060.051c tasyāḥ putraṃ balaṃ viddhi surāṃ ca suranandinīm 01,060.052a prajānām annakāmānām anyonyaparibhakṣaṇāt 01,060.052c adharmas tatra saṃjātaḥ sarvabhūtavināśanaḥ 01,060.053a tasyāpi nirṛtir bhāryā nairṛtā yena rākṣasāḥ 01,060.053c ghorās tasyās trayaḥ putrāḥ pāpakarmaratāḥ sadā 01,060.053e bhayo mahābhayaś caiva mṛtyur bhūtāntakas tathā 01,060.053f*0549_01 na tasya bhāryā putro vā kaś cid asty antako hi saḥ 01,060.054a kākīṃ śyenīṃ ca bhāsīṃ ca dhṛtarāṣṭrīṃ tathā śukīm 01,060.054c tāmrā tu suṣuve devī pañcaitā lokaviśrutāḥ 01,060.054d*0550_01 bhāryā garutmataś caiva bhāsī krauñcī śukī tathā 01,060.054d*0550_02 caturthī dhṛtarāṣṭrī ca tāsv apatyān nibodha me 01,060.055a ulūkān suṣuve kākī śyenī śyenān vyajāyata 01,060.055c bhāsī bhāsān ajanayad gṛdhrāṃś caiva janādhipa 01,060.056a dhṛtarāṣṭrī tu haṃsāṃś ca kalahaṃsāṃś ca sarvaśaḥ 01,060.056c cakravākāṃś ca bhadraṃ te prajajñe sā tu bhāminī 01,060.057a śukī vijajñe dharmajña śukān eva manasvinī 01,060.057c kalyāṇaguṇasaṃpannā sarvalakṣaṇapūjitā 01,060.058a nava krodhavaśā nārīḥ prajajñe 'py ātmasaṃbhavāḥ 01,060.058c mṛgīṃ ca mṛgamandāṃ ca hariṃ bhadramanām api 01,060.059a mātaṅgīm atha śārdūlīṃ śvetāṃ surabhim eva ca 01,060.059c sarvalakṣaṇasaṃpannāṃ surasāṃ ca yaśasvinīm 01,060.060a apatyaṃ tu mṛgāḥ sarve mṛgyā naravarātmaja 01,060.060c ṛkṣāś ca mṛgamandāyāḥ sṛmarāś camarā api 01,060.061a tatas tv airāvataṃ nāgaṃ jajñe bhadramanā sutam 01,060.061c airāvataḥ sutas tasyā devanāgo mahāgajaḥ 01,060.062a haryāś ca harayo 'patyaṃ vānarāś ca tarasvinaḥ 01,060.062c golāṅgūlāṃś ca bhadraṃ te haryāḥ putrān pracakṣate 01,060.063a prajajñe tv atha śārdūlī siṃhān vyāghrāṃś ca bhārata 01,060.063c dvīpinaś ca mahābhāga sarvān eva na saṃśayaḥ 01,060.064a mātaṅgyās tv atha mātaṅgā apatyāni narādhipa 01,060.064c diśāgajaṃ tu śvetākhyaṃ śvetājanayad āśugam 01,060.065a tathā duhitarau rājan surabhir vai vyajāyata 01,060.065c rohiṇīṃ caiva bhadraṃ te gandharvīṃ ca yaśasvinīm 01,060.065d*0551_01 vimalām api bhadraṃ te amalām api bhārata 01,060.065e rohiṇyāṃ jajñire gāvo gandharvyāṃ vājinaḥ sutāḥ 01,060.066a surasājanayan nāgān rājan kadrūś ca pannagān 01,060.066b*0552_01 irāyāṃ kanyakā jātās tisraḥ kamalalocanāḥ 01,060.066b*0552_02 vanaspatīnāṃ vṛkṣāṇāṃ vīrudhāṃ caiva mātaraḥ 01,060.066b*0552_03 latāruhe ca dve prokte vīrudhā eva tāḥ smṛtāḥ 01,060.066b*0552_04 gṛhṇanti ye 'pi tāḥ puṣpaṃ phalāni tarasā pṛthak 01,060.066b*0552_05 tato sutās te vijñeyās tān evāhur vanaspatīn 01,060.066b*0552_06 puṣpaiḥ phalagrahān vṛkṣān ruhāyāḥ prasavaṃ viduḥ 01,060.066b*0552_07 latāgulmāni vallyaś ca tvaksāratṛṇajātayaḥ 01,060.066b*0552_08 vīrudho yāḥ prajās tasyās tatra vaṃśaḥ samāpyate 01,060.066c sapta piṇḍaphalān vṛkṣān analāpi vyajāyata 01,060.066e analāyāḥ śukī putrī kadrvās tu surasā sutā 01,060.067a aruṇasya bhāryā śyenī tu vīryavantau mahābalau 01,060.067c saṃpātiṃ janayām āsa tathaiva ca jaṭāyuṣam 01,060.067d*0553_01 kadrūr nāgam anantaṃ ca prajajñe dharaṇīdharam 01,060.067e dvau putrau vinatāyās tu vikhyātau garuḍāruṇau 01,060.068a ity eṣa sarvabhūtānāṃ mahatāṃ manujādhipa 01,060.068c prabhavaḥ kīrtitaḥ samyaṅ mayā matimatāṃ vara 01,060.069a yaṃ śrutvā puruṣaḥ samyak pūto bhavati pāpmanaḥ 01,060.069c sarvajñatāṃ ca labhate gatim agryāṃ ca vindati 01,061.001 janamejaya uvāca 01,061.001a devānāṃ dānavānāṃ ca yakṣāṇām atha rakṣasām 01,061.001b*0554_01 siṃhavyāghramṛgāṇāṃ ca pannagānāṃ patatriṇām 01,061.001c anyeṣāṃ caiva bhūtānāṃ sarveṣāṃ bhagavann aham 01,061.002a śrotum icchāmi tattvena mānuṣeṣu mahātmanām 01,061.002c janma karma ca bhūtānām eteṣām anupūrvaśaḥ 01,061.003 vaiśaṃpāyana uvāca 01,061.003a mānuṣeṣu manuṣyendra saṃbhūtā ye divaukasaḥ 01,061.003c prathamaṃ dānavāṃś caiva tāṃs te vakṣyāmi sarvaśaḥ 01,061.004a vipracittir iti khyāto ya āsīd dānavarṣabhaḥ 01,061.004c jarāsaṃdha iti khyātaḥ sa āsīn manujarṣabhaḥ 01,061.005a diteḥ putras tu yo rājan hiraṇyakaśipuḥ smṛtaḥ 01,061.005c sa jajñe mānuṣe loke śiśupālo nararṣabhaḥ 01,061.006a saṃhrāda iti vikhyātaḥ prahrādasyānujas tu yaḥ 01,061.006c sa śalya iti vikhyāto jajñe bāhlīkapuṃgavaḥ 01,061.007a anuhrādas tu tejasvī yo 'bhūt khyāto jaghanyajaḥ 01,061.007c dhṛṣṭaketur iti khyātaḥ sa āsīn manujeśvaraḥ 01,061.008a yas tu rājañ śibir nāma daiteyaḥ parikīrtitaḥ 01,061.008c druma ity abhivikhyātaḥ sa āsīd bhuvi pārthivaḥ 01,061.009a bāṣkalo nāma yas teṣām āsīd asurasattamaḥ 01,061.009c bhagadatta iti khyātaḥ sa āsīn manujeśvaraḥ 01,061.010a ayaḥśirā aśvaśirā ayaḥśaṅkuś ca vīryavān 01,061.010c tathā gaganamūrdhā ca vegavāṃś cātra pañcamaḥ 01,061.011a pañcaite jajñire rājan vīryavanto mahāsurāḥ 01,061.011c kekayeṣu mahātmānaḥ pārthivarṣabhasattamāḥ 01,061.012a ketumān iti vikhyāto yas tato 'nyaḥ pratāpavān 01,061.012c amitaujā iti khyātaḥ pṛthivyāṃ so 'bhavann nṛpaḥ 01,061.013a svarbhānur iti vikhyātaḥ śrīmān yas tu mahāsuraḥ 01,061.013c ugrasena iti khyāta ugrakarmā narādhipaḥ 01,061.014a yas tv aśva iti vikhyātaḥ śrīmān āsīn mahāsuraḥ 01,061.014c aśoko nāma rājāsīn mahāvīryaparākramaḥ 01,061.015a tasmād avarajo yas tu rājann aśvapatiḥ smṛtaḥ 01,061.015c daiteyaḥ so 'bhavad rājā hārdikyo manujarṣabhaḥ 01,061.016a vṛṣaparveti vikhyātaḥ śrīmān yas tu mahāsuraḥ 01,061.016c dīrghaprajña iti khyātaḥ pṛthivyāṃ so 'bhavan nṛpaḥ 01,061.017a ajakas tv anujo rājan ya āsīd vṛṣaparvaṇaḥ 01,061.017c sa malla iti vikhyātaḥ pṛthivyām abhavan nṛpaḥ 01,061.018a aśvagrīva iti khyātaḥ sattvavān yo mahāsuraḥ 01,061.018c rocamāna iti khyātaḥ pṛthivyāṃ so 'bhavan nṛpaḥ 01,061.019a sūkṣmas tu matimān rājan kīrtimān yaḥ prakīrtitaḥ 01,061.019c bṛhanta iti vikhyātaḥ kṣitāv āsīt sa pārthivaḥ 01,061.020a tuhuṇḍa iti vikhyāto ya āsīd asurottamaḥ 01,061.020c senābindur iti khyātaḥ sa babhūva narādhipaḥ 01,061.021a isṛpā nāma yas teṣām asurāṇāṃ balādhikaḥ 01,061.021c pāpajin nāma rājāsīd bhuvi vikhyātavikramaḥ 01,061.022a ekacakra iti khyāta āsīd yas tu mahāsuraḥ 01,061.022c prativindhya iti khyāto babhūva prathitaḥ kṣitau 01,061.023a virūpākṣas tu daiteyaś citrayodhī mahāsuraḥ 01,061.023c citravarmeti vikhyātaḥ kṣitāv āsīt sa pārthivaḥ 01,061.024a haras tv ariharo vīra āsīd yo dānavottamaḥ 01,061.024c suvāstur iti vikhyātaḥ sa jajñe manujarṣabhaḥ 01,061.025a aharas tu mahātejāḥ śatrupakṣakṣayaṃkaraḥ 01,061.025c bāhlīko nāma rājā sa babhūva prathitaḥ kṣitau 01,061.026a nicandraś candravaktraś ca ya āsīd asurottamaḥ 01,061.026c muñjakeśa iti khyātaḥ śrīmān āsīt sa pārthivaḥ 01,061.027a nikumbhas tv ajitaḥ saṃkhye mahāmatir ajāyata 01,061.027c bhūmau bhūmipatiḥ śreṣṭho devādhipa iti smṛtaḥ 01,061.028a śarabho nāma yas teṣāṃ daiteyānāṃ mahāsuraḥ 01,061.028c pauravo nāma rājarṣiḥ sa babhūva nareṣv iha 01,061.028d*0555_01 kāpathas tu mahāvīryaḥ śrīmān rājan mahāsuraḥ 01,061.028d*0555_02 supārśva iti vikhyātaḥ kṣitau jajñe mahīpatiḥ 01,061.028d*0555_03 krathas tu rājan rājarṣiḥ kṣitau jajñe mahāsuraḥ 01,061.028d*0555_04 pārvateya iti khyātaḥ kāñcanācalasaṃnibhaḥ 01,061.029a dvitīyaḥ śalabhas teṣām asurāṇāṃ babhūva yaḥ 01,061.029c prahrādo nāma bāhlīkaḥ sa babhūva narādhipaḥ 01,061.030a candras tu ditijaśreṣṭho loke tārādhipopamaḥ 01,061.030b*0556_01 candravarmeti vikhyātaḥ kāmbojānāṃ narādhipaḥ 01,061.030b*0556_02 arka ity abhivikhyāto yas tu dānavapuṃgavaḥ 01,061.030c ṛṣiko nāma rājarṣir babhūva nṛpasattamaḥ 01,061.031a mṛtapā iti vikhyāto ya āsīd asurottamaḥ 01,061.031c paścimānūpakaṃ viddhi taṃ nṛpaṃ nṛpasattama 01,061.032a gaviṣṭhas tu mahātejā yaḥ prakhyāto mahāsuraḥ 01,061.032c drumasena iti khyātaḥ pṛthivyāṃ so 'bhavan nṛpaḥ 01,061.033a mayūra iti vikhyātaḥ śrīmān yas tu mahāsuraḥ 01,061.033c sa viśva iti vikhyāto babhūva pṛthivīpatiḥ 01,061.034a suparṇa iti vikhyātas tasmād avarajas tu yaḥ 01,061.034c kālakīrtir iti khyātaḥ pṛthivyāṃ so 'bhavan nṛpaḥ 01,061.035a candrahanteti yas teṣāṃ kīrtitaḥ pravaro 'suraḥ 01,061.035c śunako nāma rājarṣiḥ sa babhūva narādhipaḥ 01,061.036a vināśanas tu candrasya ya ākhyāto mahāsuraḥ 01,061.036c jānakir nāma rājarṣiḥ sa babhūva narādhipaḥ 01,061.037a dīrghajihvas tu kauravya ya ukto dānavarṣabhaḥ 01,061.037c kāśirāja iti khyātaḥ pṛthivyāṃ pṛthivīpatiḥ 01,061.038a grahaṃ tu suṣuve yaṃ taṃ siṃhī candrārkamardanam 01,061.038c krātha ity abhivikhyātaḥ so 'bhavan manujādhipaḥ 01,061.039a anāyuṣas tu putrāṇāṃ caturṇāṃ pravaro 'suraḥ 01,061.039c vikṣaro nāma tejasvī vasumitro 'bhavan nṛpaḥ 01,061.040a dvitīyo vikṣarādyas tu narādhipa mahāsuraḥ 01,061.040c pāṃsurāṣṭrādhipa iti viśrutaḥ so 'bhavan nṛpaḥ 01,061.041a balavīra iti khyāto yas tv āsīd asurottamaḥ 01,061.041c pauṇḍramatsyaka ity eva sa babhūva narādhipaḥ 01,061.042a vṛtra ity abhivikhyāto yas tu rājan mahāsuraḥ 01,061.042c maṇimān nāma rājarṣiḥ sa babhūva narādhipaḥ 01,061.043a krodhahanteti yas tasya babhūvāvarajo 'suraḥ 01,061.043c daṇḍa ity abhivikhyātaḥ sa āsīn nṛpatiḥ kṣitau 01,061.044a krodhavardhana ity eva yas tv anyaḥ parikīrtitaḥ 01,061.044c daṇḍadhāra iti khyātaḥ so 'bhavan manujeśvaraḥ 01,061.045a kālakāyās tu ye putrās teṣām aṣṭau narādhipāḥ 01,061.045c jajñire rājaśārdūla śārdūlasamavikramāḥ 01,061.046a magadheṣu jayatsenaḥ śrīmān āsīt sa pārthivaḥ 01,061.046c aṣṭānāṃ pravaras teṣāṃ kāleyānāṃ mahāsuraḥ 01,061.047a dvitīyas tu tatas teṣāṃ śrīmān harihayopamaḥ 01,061.047c aparājita ity eva sa babhūva narādhipaḥ 01,061.048a tṛtīyas tu mahārāja mahābāhur mahāsuraḥ 01,061.048c niṣādādhipatir jajñe bhuvi bhīmaparākramaḥ 01,061.049a teṣām anyatamo yas tu caturthaḥ parikīrtitaḥ 01,061.049c śreṇimān iti vikhyātaḥ kṣitau rājarṣisattamaḥ 01,061.050a pañcamas tu babhūvaiṣāṃ pravaro yo mahāsuraḥ 01,061.050c mahaujā iti vikhyāto babhūveha paraṃtapaḥ 01,061.051a ṣaṣṭhas tu matimān yo vai teṣām āsīn mahāsuraḥ 01,061.051c abhīrur iti vikhyātaḥ kṣitau rājarṣisattamaḥ 01,061.051d*0557_01 saptamas tu babhūvaiṣāṃ pravaro yo mahāsuraḥ 01,061.052a samudrasenaś ca nṛpas teṣām evābhavad gaṇāt 01,061.052c viśrutaḥ sāgarāntāyāṃ kṣitau dharmārthatattvavit 01,061.053a bṛhan nāmāṣṭamas teṣāṃ kāleyānāṃ paraṃtapaḥ 01,061.053c babhūva rājan dharmātmā sarvabhūtahite rataḥ 01,061.053d*0558_01 kupathas tv atha vikhyāto dānavānāṃ mahābalaḥ 01,061.053d*0558_02 pārvatīya iti khyātaḥ kāñcanācalasaṃnibhaḥ 01,061.053d*0558_03 krathanas tu mahāvīryaḥ śrīmān rājan mahāsuraḥ 01,061.053d*0558_04 supārśva iti vikhyātaḥ kṣitau jajñe mahīpatiḥ 01,061.053d*0558_05 asurāṇāṃ tu yaḥ sūryaḥ śrīmān rājan mahāsuraḥ 01,061.053d*0558_06 darado nāma bāhlīko varaḥ sarvamahīkṣitām 01,061.054a gaṇaḥ krodhavaśo nāma yas te rājan prakīrtitaḥ 01,061.054c tataḥ saṃjajñire vīrāḥ kṣitāv iha narādhipāḥ 01,061.055a nandikaḥ karṇaveṣṭaś ca siddhārthaḥ kīṭakas tathā 01,061.055c suvīraś ca subāhuś ca mahāvīro 'tha bāhlikaḥ 01,061.056a krodho vicityaḥ surasaḥ śrīmān nīlaś ca bhūmipaḥ 01,061.056c vīradhāmā ca kauravya bhūmipālaś ca nāmataḥ 01,061.057a dantavaktraś ca nāmāsīd durjayaś caiva nāmataḥ 01,061.057c rukmī ca nṛpaśārdūlo rājā ca janamejayaḥ 01,061.058a āṣāḍho vāyuvegaś ca bhūritejās tathaiva ca 01,061.058c ekalavyaḥ sumitraś ca vāṭadhāno 'tha gomukhaḥ 01,061.059a kārūṣakāś ca rājānaḥ kṣemadhūrtis tathaiva ca 01,061.059c śrutāyur uddhavaś caiva bṛhatsenas tathaiva ca 01,061.060a kṣemogratīrthaḥ kuharaḥ kaliṅgeṣu narādhipaḥ 01,061.060c matimāṃś ca manuṣyendra īśvaraś ceti viśrutaḥ 01,061.061a gaṇāt krodhavaśād evaṃ rājapūgo 'bhavat kṣitau 01,061.061c jātaḥ purā mahārāja mahākīrtir mahābalaḥ 01,061.061d*0559_01 kālanemir iti khyāto dānavānāṃ mahābalaḥ 01,061.061d*0559_02 sa kaṃsa iti vikhyāta ugrasenasuto balī 01,061.062a yas tv āsīd devako nāma devarājasamadyutiḥ 01,061.062c sa gandharvapatir mukhyaḥ kṣitau jajñe narādhipaḥ 01,061.063a bṛhaspater bṛhatkīrter devarṣer viddhi bhārata 01,061.063c aṃśād droṇaṃ samutpannaṃ bhāradvājam ayonijam 01,061.064a dhanvināṃ nṛpaśārdūla yaḥ sa sarvāstravittamaḥ 01,061.064c bṛhatkīrtir mahātejāḥ saṃjajñe manujeṣv iha 01,061.065a dhanurvede ca vede ca yaṃ taṃ vedavido viduḥ 01,061.065c variṣṭham indrakarmāṇaṃ droṇaṃ svakulavardhanam 01,061.066a mahādevāntakābhyāṃ ca kāmāt krodhāc ca bhārata 01,061.066c ekatvam upapannānāṃ jajñe śūraḥ paraṃtapaḥ 01,061.067a aśvatthāmā mahāvīryaḥ śatrupakṣakṣayaṃkaraḥ 01,061.067c vīraḥ kamalapatrākṣaḥ kṣitāv āsīn narādhipa 01,061.068a jajñire vasavas tv aṣṭau gaṅgāyāṃ śaṃtanoḥ sutāḥ 01,061.068c vasiṣṭhasya ca śāpena niyogād vāsavasya ca 01,061.069a teṣām avarajo bhīṣmaḥ kurūṇām abhayaṃkaraḥ 01,061.069c matimān vedavid vāgmī śatrupakṣakṣayaṃkaraḥ 01,061.070a jāmadagnyena rāmeṇa yaḥ sa sarvavidāṃ varaḥ 01,061.070c ayudhyata mahātejā bhārgaveṇa mahātmanā 01,061.071a yas tu rājan kṛpo nāma brahmarṣir abhavat kṣitau 01,061.071c rudrāṇāṃ taṃ gaṇād viddhi saṃbhūtam atipauruṣam 01,061.072a śakunir nāma yas tv āsīd rājā loke mahārathaḥ 01,061.072c dvāparaṃ viddhi taṃ rājan saṃbhūtam arimardanam 01,061.073a sātyakiḥ satyasaṃdhas tu yo 'sau vṛṣṇikulodvahaḥ 01,061.073c pakṣāt sa jajñe marutāṃ devānām arimardanaḥ 01,061.074a drupadaś cāpi rājarṣis tata evābhavad gaṇāt 01,061.074c mānuṣe nṛpa loke 'smin sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 01,061.075a tataś ca kṛtavarmāṇaṃ viddhi rājañ janādhipam 01,061.075c jātam apratikarmāṇaṃ kṣatriyarṣabhasattamam 01,061.076a marutāṃ tu gaṇād viddhi saṃjātam arimardanam 01,061.076c virāṭaṃ nāma rājarṣiṃ pararāṣṭrapratāpanam 01,061.077a ariṣṭāyās tu yaḥ putro haṃsa ity abhiviśrutaḥ 01,061.077c sa gandharvapatir jajñe kuruvaṃśavivardhanaḥ 01,061.078a dhṛtarāṣṭra iti khyātaḥ kṛṣṇadvaipāyanād api 01,061.078c dīrghabāhur mahātejāḥ prajñācakṣur narādhipaḥ 01,061.078e mātur doṣād ṛṣeḥ kopād andha eva vyajāyata 01,061.078f*0560_01 tasyaivāvarajo bhrātā mahāsattvo mahābalaḥ 01,061.078f*0560_02 sa pāṇḍur iti vikhyātaḥ satyadharmarataḥ śuciḥ 01,061.078f*0561_01 marutāṃ tu gaṇād vīraḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 01,061.078f*0561_02 pāṇḍur jajñe mahābhāga tava pūrvapitāmahaḥ 01,061.079a atres tu sumahābhāgaṃ putraṃ putravatāṃ varam 01,061.079c viduraṃ viddhi loke 'smiñ jātaṃ buddhimatāṃ varam 01,061.080a kaler aṃśāt tu saṃjajñe bhuvi duryodhano nṛpaḥ 01,061.080c durbuddhir durmatiś caiva kurūṇām ayaśaskaraḥ 01,061.081a jagato yaḥ sa sarvasya vidviṣṭaḥ kalipūruṣaḥ 01,061.081c yaḥ sarvāṃ ghātayām āsa pṛthivīṃ puruṣādhamaḥ 01,061.081e yena vairaṃ samuddīptaṃ bhūtāntakaraṇaṃ mahat 01,061.082a paulastyā bhrātaraḥ sarve jajñire manujeṣv iha 01,061.082c śataṃ duḥśāsanādīnāṃ sarveṣāṃ krūrakarmaṇām 01,061.083a durmukho duḥsahaś caiva ye cānye nānuśabditāḥ 01,061.083c duryodhanasahāyās te paulastyā bharatarṣabha 01,061.083d@041_0001 janamejaya uvāca 01,061.083d@041_0001 vaiśyāputro yuyutsuś ca dhārtarāṣṭraḥ śatādhikaḥ 01,061.083d@041_0002 jyeṣṭhānujyeṣṭhatāṃ caiva nāmadheyāni vā vibho 01,061.083d@041_0003 vaiśaṃpāyana uvāca 01,061.083d@041_0003 dhṛtarāṣṭrasya putrāṇām ānupūrvyeṇa kīrtaya 01,061.083d@041_0004 duryodhano yuyutsuś ca rājan duḥśāsanas tathā 01,061.083d@041_0005 duḥsaho duḥśalaś caiva durmukhaś ca tathāparaḥ 01,061.083d@041_0006 viviṃśatir vikarṇaś ca jalasaṃdhaḥ sulocanaḥ 01,061.083d@041_0007 vindānuvindau durdharṣaḥ subāhur duṣpradharṣaṇaḥ 01,061.083d@041_0008 durmarṣaṇo durmukhaś ca duṣkarṇaḥ karṇa eva ca 01,061.083d@041_0009 citropacitrau citrākṣaś cārucitrāṅgadaś ca ha 01,061.083d@041_0010 durmado duṣpraharṣaś ca vivitsur vikaṭaḥ samaḥ 01,061.083d@041_0011 ūrṇanābhaḥ sunābhaś ca tathā nandopanandakau 01,061.083d@041_0012 senāpatiḥ suṣeṇaś ca kuṇḍodaramahodarau 01,061.083d@041_0013 citrabāhuś citravarmā suvarmā durvimocanaḥ 01,061.083d@041_0014 ayobāhur mahābāhuś citracāpasukuṇḍalau 01,061.083d@041_0015 bhīmavego bhīmabalo balākī balavardhanaḥ 01,061.083d@041_0016 ugrāyudho bhīmaśaraḥ kanakāyur dṛḍhāyudhaḥ 01,061.083d@041_0017 dṛḍhavarmā dṛḍhakṣatraḥ somakīrtir anūdaraḥ 01,061.083d@041_0018 jarāsaṃdho dṛḍhasaṃdhaḥ satyasaṃdhaḥ sahasravāk 01,061.083d@041_0019 ugraśravā ugrasenaḥ senānīr duṣparājayaḥ 01,061.083d@041_0020 aparājitaḥ paṇḍitako viśālākṣo durādharaḥ 01,061.083d@041_0021 dṛḍhahastaḥ suhastaś ca vātavegasuvarcasau 01,061.083d@041_0022 ādityaketur bahvāśī nāgadantograyāyinau 01,061.083d@041_0023 kavacī niṣaṅgī pāśī daṇḍadhāro dhanurgrahaḥ 01,061.083d@041_0024 ugro bhīmaratho vīro vīrabāhur alolupaḥ 01,061.083d@041_0025 abhayo raudrakarmā ca tathā dṛḍharathaś ca yaḥ 01,061.083d@041_0026 anādhṛṣyaḥ kuṇḍabhedī virāvī dīrghalocanaḥ 01,061.083d@041_0027 dīrghabāhur mahābāhur vyūḍhoruḥ kanakadhvajaḥ 01,061.083d@041_0028 kuṇḍāśī virajāś caiva duḥśalā ca śatādhikā 01,061.083d@041_0029 vaiśyāputro yuyutsuś ca dhārtarāṣṭraḥ śatādhikaḥ 01,061.083d@041_0030 etad ekaśataṃ rājan kanyā caikā prakīrtitā 01,061.083d@041_0031 nāmadheyānupūrvyā ca jyeṣṭhānujyeṣṭhatāṃ viduḥ 01,061.083d@041_0032 sarve tv atirathāḥ śūrāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ 01,061.083d@041_0033 sarve vedavidaś caiva rājaśāstre ca pāragāḥ 01,061.083d@041_0034 sarve saṃsargavidyāsu vidyābhijanaśobhinaḥ 01,061.083d@041_0035 sarveṣām anurūpāś ca kṛtā dārā mahīpate 01,061.083d@041_0036 duḥśalāṃ caiva samaye sindhurājāya kauravaḥ 01,061.083d@041_0037 jayadrathāya pradadau saubalānumate tadā 01,061.084a dharmasyāṃśaṃ tu rājānaṃ viddhi rājan yudhiṣṭhiram 01,061.084c bhīmasenaṃ tu vātasya devarājasya cārjunam 01,061.085a aśvinos tu tathaivāṃśau rūpeṇāpratimau bhuvi 01,061.085c nakulaḥ sahadevaś ca sarvalokamanoharau 01,061.086a yaḥ suvarcā iti khyātaḥ somaputraḥ pratāpavān 01,061.086c abhimanyur bṛhatkīrtir arjunasya suto 'bhavat 01,061.086d@042_0001 yasyāvataraṇe rājan surān somo 'bravīd vacaḥ 01,061.086d@042_0002 nāhaṃ dadyāṃ priyaṃ putraṃ preyāṃsam api jīvitāt 01,061.086d@042_0003 samayaḥ kriyatām eṣa na śakyam ativartitum 01,061.086d@042_0004 surakāryaṃ hi naḥ kāryam asurāṇāṃ kṣitau vadhaḥ 01,061.086d@042_0005 tatra yāsyatyayaṃ varcā na ca sthāsyati me ciram 01,061.086d@042_0006 aindrir naras tu bhavitā yasya nārāyaṇaḥ sakhā 01,061.086d@042_0007 so 'rjunety abhivikhyātaḥ pāṇḍoḥ putraḥ pratāpavān 01,061.086d@042_0008 tasyāyaṃ bhavitā putro bālo bhuvi mahārathaḥ 01,061.086d@042_0009 tatra ṣoḍaśa varṣāṇi sthāsyaty amarasattamāḥ 01,061.086d@042_0010 asya ṣoḍaśavarṣasya sa saṃgrāmo bhaviṣyati 01,061.086d@042_0011 yatrāṃśā vaḥ kariṣyanti karma dānavasūdanam 01,061.086d@042_0012 naranārāyaṇābhyāṃ tu sa saṃgrāmo vinākṛtaḥ 01,061.086d@042_0013 cakravyūhaṃ samāsthāya yodhayiṣyanti cāsurāḥ 01,061.086d@042_0014 vimukhāñ śātravān sarvān kārayiṣyati me sutaḥ 01,061.086d@042_0015 bālaḥ praviśya taṃ vyūham abhedyaṃ vicariṣyati 01,061.086d@042_0016 mahārathānāṃ vīrāṇāṃ kadanaṃ ca kariṣyati 01,061.086d@042_0017 sarveṣāṃ caiva śatrūṇāṃ caturthāṃśaṃ nayiṣyati 01,061.086d@042_0018 dinārdhena mahābāhuḥ pretarājapuraṃ prati 01,061.086d@042_0019 tato mahārathair vīraiḥ sametya bahubhī raṇe 01,061.086d@042_0020 dinakṣaye mahābāhur mayā bhūyaḥ sameṣyati 01,061.086d@042_0021 ekaṃ vaṃśakaraṃ vīraṃ putraṃ vai janayiṣyati 01,061.086d@042_0022 pranaṣṭaṃ bhārataṃ vaṃśaṃ sa bhūyo dhārayiṣyati 01,061.086d@042_0023 etat somavacaḥ śrutvā tathāstv iti divaukasaḥ 01,061.086d@042_0024 pratyūcuḥ sahitāḥ sarve tārādhipam apūjayan 01,061.086d@042_0025 evaṃ te kathitaṃ rājaṃs tava janma pituḥ pituḥ 01,061.087a agner aṃśaṃ tu viddhi tvaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ mahāratham 01,061.087c śikhaṇḍinam atho rājan strīpuṃsaṃ viddhi rākṣasam 01,061.088a draupadeyāś ca ye pañca babhūvur bharatarṣabha 01,061.088c viśvedevagaṇān rājaṃs tān viddhi bharatarṣabha 01,061.088d*0562_01 bhīmasenād rākṣasendro guhyakebhyas tv ajāyata 01,061.088d*0562_02 jayasya parirakṣārthaṃ sa hi sṛṣṭo mahātmanā 01,061.088d*0563_01 sarveṣāṃ devatābhāgaṃ dattvā viddhi mahīpate 01,061.088d@043_0001 prativindhyaḥ sutasomaḥ śrutakīrtis tathāparaḥ 01,061.088d@043_0002 nākuliś ca śatānīkaḥ śrutasenaś ca vīryavān 01,061.088d@043_0003 śūro nāma yaduśreṣṭho vasudevapitābhavat 01,061.088d@043_0004 tasya kanyā pṛthā nāma rūpeṇāsadṛśī bhuvi 01,061.088d@043_0005 pituḥ svasrīyaputrāya so 'napatyāya vīryavān 01,061.088d@043_0006 agram agre pratijñāya svasyāpatyasya vai tadā 01,061.088d@043_0007 agrajāteti tāṃ kanyāṃ śūro 'nugrahakāṅkṣayā 01,061.088d@043_0008 adadat kuntibhojāya sa tāṃ duhitaraṃ tadā 01,061.088d@043_0009 sā niyuktā pitur gehe brāhmaṇātithipūjane 01,061.088d@043_0010 ugraṃ paryacarad ghoraṃ brāhmaṇaṃ saṃśitavratam 01,061.088d@043_0011 nigūḍhaniścayaṃ dharme yaṃ taṃ durvāsasaṃ viduḥ 01,061.088d@043_0012 tam ugraṃ śaṃsitātmānaṃ sarvayatnair atoṣayat 01,061.088d@043_0013 tuṣṭo 'bhicārasaṃyuktam ācacakṣe yathāvidhi 01,061.088d@043_0014 uvāca caināṃ bhagavān prīto 'smi subhage tava 01,061.088d@043_0015 yaṃ yaṃ devaṃ tvam etena mantreṇāvāhayiṣyasi 01,061.088d@043_0016 tasya tasya prasādāt tvaṃ devi putrāñ janiṣyasi 01,061.088d@043_0017 evam uktā ca sā bālā tadā kautūhalānvitā 01,061.088d@043_0018 kanyā satī devam arkam ājuhāva yaśasvinī 01,061.088d@043_0019 prakāśakarmā tapanas tasyāṃ garbhaṃ dadhau tadā 01,061.088d@043_0020 ajījanat sutaṃ cāsyāṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam 01,061.088d@043_0021 sakuṇḍalaṃ sakavacaṃ devagarbhaṃ śriyānvitam 01,061.088d@043_0022 divākarasamaṃ dīptyā cārusarvāṅgabhūṣaṇam 01,061.088d@043_0023 nigūhayantī jātaṃ vai bandhupakṣabhayāt tadā 01,061.088d@043_0024 utsasarja jale kuntī taṃ kumāraṃ yaśasvinam 01,061.088d@043_0025 tam utsṛṣṭaṃ jale garbhaṃ rādhābhartā mahāyaśāḥ 01,061.088d@043_0026 rādhāyāḥ kalpayām āsa putraṃ so 'dhirathas tadā 01,061.088d@043_0027 cakratur nāmadheyaṃ ca tasya bālasya tāv ubhau 01,061.088d@043_0028 dampatī vasuṣeṇeti dikṣu sarvāsu viśrutam 01,061.088d@043_0029 sa vardhamāno balavān sarvāstreṣūttamo 'bhavat 01,061.088d@043_0030 ā pṛṣṭhatāpāc ca tadā jajāpa japatāṃ varaḥ 01,061.088d@043_0031 yasmin kāle japann āste dhīmān satyaparākramaḥ 01,061.088d@043_0032 nādeyaṃ brāhmaṇeṣv āsīt tasmin kāle mahātmanaḥ 01,061.088d@043_0033 tam indro brāhmaṇo bhūtvā putrārthe bhūtabhāvanaḥ 01,061.088d@043_0034 yayāce kuṇḍale vīraṃ kavacaṃ ca sahāṅgajam 01,061.088d@043_0035 utkṛtya karṇo hy adadat kuṇḍale kavacaṃ ca tat 01,061.088d@043_0036 śaktiṃ śakro 'dadat tasmai vismitaś cedam abravīt 01,061.088d@043_0037 devāsuramanuṣyāṇāṃ gandharvoragarakṣasām 01,061.088d@043_0038 yasmin kṣepsyasi durdharṣa sa eko na bhaviṣyati 01,061.088d@043_0039 purā nāma tu tasyāsīd vasuṣeṇeti viśrutam 01,061.088d@043_0040 tato vaikartanaḥ karṇaḥ karmaṇā tena so 'bhavat 01,061.089a āmuktakavacaḥ karṇo yas tu jajñe mahārathaḥ 01,061.089b*0564_01 karṇa ity abhivikhyātaḥ pṛthāyāḥ prathamaḥ sutaḥ 01,061.089b*0564_02 sa tu sūtakule vīro vavṛdhe rājasattama 01,061.089b*0564_03 karṇaṃ naravaraśreṣṭhaṃ śreṣṭhaṃ sarvadhanuṣmatām 01,061.089b*0564_04 duryodhanasya sacivaṃ mantriṇaṃ śakuneḥ samam 01,061.089c divākarasya taṃ viddhi devasyāṃśam anuttamam 01,061.090a yas tu nārāyaṇo nāma devadevaḥ sanātanaḥ 01,061.090b*0565_01 vaśitā sarvabhūtānāṃ saṃhartā cāparājitaḥ 01,061.090c tasyāṃśo mānuṣeṣv āsīd vāsudevaḥ pratāpavān 01,061.091a śeṣasyāṃśas tu nāgasya baladevo mahābalaḥ 01,061.091c sanatkumāraṃ pradyumnaṃ viddhi rājan mahaujasam 01,061.092a evam anye manuṣyendra bahavo 'ṃśā divaukasām 01,061.092c jajñire vasudevasya kule kulavivardhanāḥ 01,061.093a gaṇas tv apsarasāṃ yo vai mayā rājan prakīrtitaḥ 01,061.093c tasya bhāgaḥ kṣitau jajñe niyogād vāsavasya ca 01,061.094a tāni ṣoḍaśa devīnāṃ sahasrāṇi narādhipa 01,061.094c babhūvur mānuṣe loke nārāyaṇaparigrahaḥ 01,061.095a śriyas tu bhāgaḥ saṃjajñe ratyarthaṃ pṛthivītale 01,061.095b*0566_01 bhīṣmakasya kule sādhvī rukmiṇī nāma nāmataḥ 01,061.095b*0566_02 draupadī tv atha saṃjajñe śacībhāgād aninditā 01,061.095c drupadasya kule kanyā vedimadhyād aninditā 01,061.096a nātihrasvā na mahatī nīlotpalasugandhinī 01,061.096c padmāyatākṣī suśroṇī asitāyatamūrdhajā 01,061.097a sarvalakṣaṇasaṃpannā vaiḍūryamaṇisaṃnibhā 01,061.097c pañcānāṃ puruṣendrāṇāṃ cittapramathinī rahaḥ 01,061.098a siddhir dhṛtiś ca ye devyau pañcānāṃ mātarau tu te 01,061.098c kuntī mādrī ca jajñāte matis tu subalātmajā 01,061.099a iti devāsurāṇāṃ te gandharvāpsarasāṃ tathā 01,061.099c aṃśāvataraṇaṃ rājan rākṣasānāṃ ca kīrtitam 01,061.100a ye pṛthivyāṃ samudbhūtā rājāno yuddhadurmadāḥ 01,061.100c mahātmāno yadūnāṃ ca ye jātā vipule kule 01,061.100d*0567_01 ye ca yasmin kule jātā rājāno bhūritejasaḥ 01,061.100d*0568_01 brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā mayā te parikīrtitāḥ 01,061.100d*0569_01 ete tu mukhyāḥ kathitā mayā te rājasattama 01,061.101a dhanyaṃ yaśasyaṃ putrīyam āyuṣyaṃ vijayāvaham 01,061.101c idam aṃśāvataraṇaṃ śrotavyam anasūyatā 01,061.102a aṃśāvataraṇaṃ śrutvā devagandharvarakṣasām 01,061.102c prabhavāpyayavit prājño na kṛcchreṣv avasīdati 01,062.001 janamejaya uvāca 01,062.001a tvattaḥ śrutam idaṃ brahman devadānavarakṣasām 01,062.001c aṃśāvataraṇaṃ samyag gandharvāpsarasāṃ tathā 01,062.002*0570_01 dharmārthakāmasahitaṃ rājarṣīṇāṃ prakīrtitam 01,062.002*0570_02 pavitraṃ kīrtyamānaṃ me nibodhedaṃ manīṣiṇām 01,062.002*0571=00 janamejayaḥ 01,062.002*0571_01 bhagavan vistareṇeha bharatasya mahātmanaḥ 01,062.002*0571_02 janma karma ca śuśrūṣus tan me śaṃsitum arhasi 01,062.002a imaṃ tu bhūya icchāmi kurūṇāṃ vaṃśam āditaḥ 01,062.002c kathyamānaṃ tvayā vipra viprarṣigaṇasaṃnidhau 01,062.003 vaiśaṃpāyana uvāca 01,062.003a pauravāṇāṃ vaṃśakaro duḥṣanto nāma vīryavān 01,062.003c pṛthivyāś caturantāyā goptā bharatasattama 01,062.004a caturbhāgaṃ bhuvaḥ kṛtsnaṃ sa bhuṅkte manujeśvaraḥ 01,062.004c samudrāvaraṇāṃś cāpi deśān sa samitiṃjayaḥ 01,062.005a āmlecchāṭavikān sarvān sa bhuṅkte ripumardanaḥ 01,062.005c ratnākarasamudrāntāṃś cāturvarṇyajanāvṛtān 01,062.006a na varṇasaṃkarakaro nākṛṣyakarakṛjjanaḥ 01,062.006c na pāpakṛt kaś cid āsīt tasmin rājani śāsati 01,062.007a dharmyāṃ ratiṃ sevamānā dharmārthāv abhipedire 01,062.007c tadā narā naravyāghra tasmiñ janapadeśvare 01,062.008a nāsīc corabhayaṃ tāta na kṣudhābhayam aṇv api 01,062.008c nāsīd vyādhibhayaṃ cāpi tasmiñ janapadeśvare 01,062.009a svair dharmai remire varṇā daive karmaṇi niḥspṛhāḥ 01,062.009c tam āśritya mahīpālam āsaṃś caivākutobhayāḥ 01,062.010a kālavarṣī ca parjanyaḥ sasyāni phalavanti ca 01,062.010c sarvaratnasamṛddhā ca mahī vasumatī tadā 01,062.010d*0572_01 svakarmaniratā viprā nānṛtaṃ teṣu vidyate 01,062.011a sa cādbhutamahāvīryo vajrasaṃhanano yuvā 01,062.011c udyamya mandaraṃ dorbhyāṃ haret savanakānanam 01,062.012a dhanuṣy atha gadāyuddhe tsarupraharaṇeṣu ca 01,062.012c nāgapṛṣṭhe 'śvapṛṣṭhe ca babhūva pariniṣṭhitaḥ 01,062.013a bale viṣṇusamaś cāsīt tejasā bhāskaropamaḥ 01,062.013c akṣubdhatve 'rṇavasamaḥ sahiṣṇutve dharāsamaḥ 01,062.014a saṃmataḥ sa mahīpālaḥ prasannapurarāṣṭravān 01,062.014c bhūyo dharmaparair bhāvair viditaṃ janam āvasat 01,063.000*0573=00 janamejaya uvāca 01,063.000*0573_01 saṃbhavaṃ bharatasyāhaṃ caritaṃ ca mahāmateḥ 01,063.000*0573_02 śakuntalāyāś cotpattiṃ śrotum icchāmi tattvataḥ 01,063.000*0573_03 duṣyantena ca vīreṇa yathā prāptā śakuntalā 01,063.000*0573_04 taṃ vai puruṣasiṃhasya bhagavan vistaraṃ tv aham 01,063.000*0573_05 śrotum icchāmi tattvajña sarvaṃ matimatāṃ vara 01,063.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,063.001a sa kadā cin mahābāhuḥ prabhūtabalavāhanaḥ 01,063.001c vanaṃ jagāma gahanaṃ hayanāgaśatair vṛtaḥ 01,063.002a khaḍgaśaktidharair vīrair gadāmusalapāṇibhiḥ 01,063.002c prāsatomarahastaiś ca yayau yodhaśatair vṛtaḥ 01,063.003a siṃhanādaiś ca yodhānāṃ śaṅkhadundubhinisvanaiḥ 01,063.003c rathanemisvanaiś cāpi sanāgavarabṛṃhitaiḥ 01,063.003d*0574_01 nānāyudhadharaiś cāpi nānāveṣadharais tathā 01,063.004a heṣitasvanamiśraiś ca kṣveḍitāsphoṭitasvanaiḥ 01,063.004c āsīt kilakilāśabdas tasmin gacchati pārthive 01,063.005a prāsādavaraśṛṅgasthāḥ parayā nṛpaśobhayā 01,063.005c dadṛśus taṃ striyas tatra śūram ātmayaśaskaram 01,063.006a śakropamam amitraghnaṃ paravāraṇavāraṇam 01,063.006b*0575_01 balena caturaṅgeṇa vṛtaḥ paramavalgunā 01,063.006c paśyantaḥ strīgaṇās tatra śastrapāṇiṃ sma menire 01,063.007a ayaṃ sa puruṣavyāghro raṇe 'dbhutaparākramaḥ 01,063.007c yasya bāhubalaṃ prāpya na bhavanty asuhṛdgaṇāḥ 01,063.008a iti vāco bruvantyas tāḥ striyaḥ premṇā narādhipam 01,063.008c tuṣṭuvuḥ puṣpavṛṣṭīś ca sasṛjus tasya mūrdhani 01,063.009a tatra tatra ca viprendraiḥ stūyamānaḥ samantataḥ 01,063.009c niryayau parayā prītyā vanaṃ mṛgajighāṃsayā 01,063.009d*0576_01 taṃ devarājapratimaṃ mattavāraṇadhūrgatam 01,063.009d*0576_02 dvijakṣatriyaviṭśūdrā niryāntam anujagmire 01,063.009d*0576_03 dadṛśur vardhamānās te āśīrbhiś ca jayena ca 01,063.010a sudūram anujagmus taṃ paurajānapadās tadā 01,063.010c nyavartanta tataḥ paścād anujñātā nṛpeṇa ha 01,063.011a suparṇapratimenātha rathena vasudhādhipaḥ 01,063.011c mahīm āpūrayām āsa ghoṣeṇa tridivaṃ tathā 01,063.012a sa gacchan dadṛśe dhīmān nandanapratimaṃ vanam 01,063.012c bilvārkakhadirākīrṇaṃ kapitthadhavasaṃkulam 01,063.013a viṣamaṃ parvataprasthair aśmabhiś ca samāvṛtam 01,063.013c nirjalaṃ nirmanuṣyaṃ ca bahuyojanam āyatam 01,063.013e mṛgasaṃghair vṛtaṃ ghorair anyaiś cāpi vanecaraiḥ 01,063.014a tad vanaṃ manujavyāghraḥ sabhṛtyabalavāhanaḥ 01,063.014c loḍayām āsa duḥṣantaḥ sūdayan vividhān mṛgān 01,063.015a bāṇagocarasaṃprāptāṃs tatra vyāghragaṇān bahūn 01,063.015c pātayām āsa duḥṣanto nirbibheda ca sāyakaiḥ 01,063.016a dūrasthān sāyakaiḥ kāṃś cid abhinat sa nararṣabhaḥ 01,063.016c abhyāśam āgatāṃś cānyān khaḍgena nirakṛntata 01,063.017a kāṃś cid eṇān sa nirjaghne śaktyā śaktimatāṃ varaḥ 01,063.017c gadāmaṇḍalatattvajñaś cacārāmitavikramaḥ 01,063.018a tomarair asibhiś cāpi gadāmusalakarpaṇaiḥ 01,063.018c cacāra sa vinighnan vai vanyāṃs tatra mṛgadvijān 01,063.019a rājñā cādbhutavīryeṇa yodhaiś ca samarapriyaiḥ 01,063.019c loḍyamānaṃ mahāraṇyaṃ tatyajuś ca mahāmṛgāḥ 01,063.020a tatra vidrutasaṃghāni hatayūthapatīni ca 01,063.020c mṛgayūthāny athautsukyāc chabdaṃ cakrus tatas tataḥ 01,063.021a śuṣkāṃ cāpi nadīṃ gatvā jalanairāśyakarśitāḥ 01,063.021c vyāyāmaklāntahṛdayāḥ patanti sma vicetasaḥ 01,063.022a kṣutpipāsāparītāś ca śrāntāś ca patitā bhuvi 01,063.022c ke cit tatra naravyāghrair abhakṣyanta bubhukṣitaiḥ 01,063.023a ke cid agnim athotpādya samidhya ca vanecarāḥ 01,063.023c bhakṣayanti sma māṃsāni prakuṭya vidhivat tadā 01,063.024a tatra ke cid gajā mattā balinaḥ śastravikṣatāḥ 01,063.024c saṃkocyāgrakarān bhītāḥ pradravanti sma vegitāḥ 01,063.025a śakṛnmūtraṃ sṛjantaś ca kṣarantaḥ śoṇitaṃ bahu 01,063.025c vanyā gajavarās tatra mamṛdur manujān bahūn 01,063.026a tad vanaṃ balameghena śaradhāreṇa saṃvṛtam 01,063.026c vyarocan mahiṣākīrṇaṃ rājñā hatamahāmṛgam 01,064.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,064.001a tato mṛgasahasrāṇi hatvā vipulavāhanaḥ 01,064.001b*0577_01 tato meghaghanaprakhyaṃ siddhacāraṇasevitam 01,064.001b*0577_02 vanam ālokayām āsa nagarād yojanadvaye 01,064.001b*0577_03 mṛgān anucaran vanyāñ śrameṇa paripīḍitaḥ 01,064.001b*0577_04 mṛgān anucaraṃś caiva vegenāśvān acodayat 01,064.001c rājā mṛgaprasaṅgena vanam anyad viveśa ha 01,064.002a eka evottamabalaḥ kṣutpipāsāsamanvitaḥ 01,064.002c sa vanasyāntam āsādya mahad īriṇam āsadat 01,064.003a tac cāpy atītya nṛpatir uttamāśramasaṃyutam 01,064.003c manaḥprahlādajananaṃ dṛṣṭikāntam atīva ca 01,064.003e śītamārutasaṃyuktaṃ jagāmānyan mahad vanam 01,064.004a puṣpitaiḥ pādapaiḥ kīrṇam atīva sukhaśādvalam 01,064.004c vipulaṃ madhurārāvair nāditaṃ vihagais tathā 01,064.004d*0578_01 puṃskokilaninādaiś ca jhillīkagaṇanāditam 01,064.005a pravṛddhaviṭapair vṛkṣaiḥ sukhacchāyaiḥ samāvṛtam 01,064.005c ṣaṭpadāghūrṇitalataṃ lakṣmyā paramayā yutam 01,064.006a nāpuṣpaḥ pādapaḥ kaś cin nāphalo nāpi kaṇṭakī 01,064.006c ṣaṭpadair vāpy anākīrṇas tasmin vai kānane 'bhavat 01,064.007a vihagair nāditaṃ puṣpair alaṃkṛtam atīva ca 01,064.007c sarvartukusumair vṛkṣair atīva sukhaśādvalam 01,064.007e manoramaṃ maheṣvāso viveśa vanam uttamam 01,064.008a mārutāgalitās tatra drumāḥ kusumaśālinaḥ 01,064.008c puṣpavṛṣṭiṃ vicitrāṃ sma vyasṛjaṃs te punaḥ punaḥ 01,064.009a divaspṛśo 'tha saṃghuṣṭāḥ pakṣibhir madhurasvaraiḥ 01,064.009c virejuḥ pādapās tatra vicitrakusumāmbarāḥ 01,064.010a teṣāṃ tatra pravāleṣu puṣpabhārāvanāmiṣu 01,064.010c ruvanti rāvaṃ vihagāḥ ṣaṭpadaiḥ sahitā mṛdu 01,064.011a tatra pradeśāṃś ca bahūn kusumotkaramaṇḍitān 01,064.011c latāgṛhaparikṣiptān manasaḥ prītivardhanān 01,064.011e saṃpaśyan sa mahātejā babhūva muditas tadā 01,064.012a parasparāśliṣṭaśākhaiḥ pādapaiḥ kusumācitaiḥ 01,064.012c aśobhata vanaṃ tat tair mahendradhvajasaṃnibhaiḥ 01,064.012d*0579_01 siddhacāraṇasaṃghaiś ca gandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ 01,064.012d*0579_02 sevitaṃ vanam atyarthaṃ mattavāraṇakiṃnaraiḥ 01,064.013a sukhaśītaḥ sugandhī ca puṣpareṇuvaho 'nilaḥ 01,064.013c parikrāman vane vṛkṣān upaitīva riraṃsayā 01,064.014a evaṃguṇasamāyuktaṃ dadarśa sa vanaṃ nṛpaḥ 01,064.014c nadīkacchodbhavaṃ kāntam ucchritadhvajasaṃnibham 01,064.015a prekṣamāṇo vanaṃ tat tu suprahṛṣṭavihaṃgamam 01,064.015c āśramapravaraṃ ramyaṃ dadarśa ca manoramam 01,064.016a nānāvṛkṣasamākīrṇaṃ saṃprajvalitapāvakam 01,064.016b*0580_01 taṃ tadāpratimaṃ śrīmān āśramaṃ pratyapūjayat 01,064.016c yatibhir vālakhilyaiś ca vṛtaṃ munigaṇānvitam 01,064.017a agnyāgāraiś ca bahubhiḥ puṣpasaṃstarasaṃstṛtam 01,064.017c mahākacchair bṛhadbhiś ca vibhrājitam atīva ca 01,064.018a mālinīm abhito rājan nadīṃ puṇyāṃ sukhodakām 01,064.018c naikapakṣigaṇākīrṇāṃ tapovanamanoramām 01,064.018e tatra vyālamṛgān saumyān paśyan prītim avāpa saḥ 01,064.019a taṃ cāpy atirathaḥ śrīmān āśramaṃ pratyapadyata 01,064.019c devalokapratīkāśaṃ sarvataḥ sumanoharam 01,064.020a nadīm āśramasaṃśliṣṭāṃ puṇyatoyāṃ dadarśa saḥ 01,064.020c sarvaprāṇabhṛtāṃ tatra jananīm iva viṣṭhitām 01,064.021a sacakravākapulināṃ puṣpaphenapravāhinīm 01,064.021c sakiṃnaragaṇāvāsāṃ vānararkṣaniṣevitām 01,064.022a puṇyasvādhyāyasaṃghuṣṭāṃ pulinair upaśobhitām 01,064.022c mattavāraṇaśārdūlabhujagendraniṣevitām 01,064.022d*0581_01 tasyās tīre bhagavataḥ kāśyapasya mahātmanaḥ 01,064.022d*0581_02 āśramapravaraṃ puṇyaṃ maharṣigaṇasevitam 01,064.023a nadīm āśramasaṃbaddhāṃ dṛṣṭvāśramapadaṃ tathā 01,064.023c cakārābhipraveśāya matiṃ sa nṛpatis tadā 01,064.024a alaṃkṛtaṃ dvīpavatyā mālinyā ramyatīrayā 01,064.024c naranārāyaṇasthānaṃ gaṅgayevopaśobhitam 01,064.024e mattabarhiṇasaṃghuṣṭaṃ praviveśa mahad vanam 01,064.025a tat sa caitrarathaprakhyaṃ samupetya nareśvaraḥ 01,064.025c atīva guṇasaṃpannam anirdeśyaṃ ca varcasā 01,064.025e maharṣiṃ kāśyapaṃ draṣṭum atha kaṇvaṃ tapodhanam 01,064.026a rathinīm aśvasaṃbādhāṃ padātigaṇasaṃkulām 01,064.026c avasthāpya vanadvāri senām idam uvāca saḥ 01,064.027a muniṃ virajasaṃ draṣṭuṃ gamiṣyāmi tapodhanam 01,064.027c kāśyapaṃ sthīyatām atra yāvadāgamanaṃ mama 01,064.028a tad vanaṃ nandanaprakhyam āsādya manujeśvaraḥ 01,064.028c kṣutpipāse jahau rājā harṣaṃ cāvāpa puṣkalam 01,064.029a sāmātyo rājaliṅgāni so 'panīya narādhipaḥ 01,064.029c purohitasahāyaś ca jagāmāśramam uttamam 01,064.029e didṛkṣus tatra tam ṛṣiṃ taporāśim athāvyayam 01,064.030a brahmalokapratīkāśam āśramaṃ so 'bhivīkṣya ca 01,064.030c ṣaṭpadodgītasaṃghuṣṭaṃ nānādvija gaṇāyutam 01,064.030d*0582_01 tathaiva sāmagītaiś ca sāmavidbhir udāhṛtaiḥ 01,064.030d*0582_02 tābhir ṛksāmagītābhir atharvaśirasānvitam 01,064.030d*0582_03 amitābhir uktābhi(sic) suśruve sa nṛpas tadā 01,064.030d*0583_01 vismayotphullanayano rājā tatra babhūva ha 01,064.031a ṛco bahvṛcamukhyaiś ca preryamāṇāḥ padakramaiḥ 01,064.031b*0584_01 kratvarthāṃś ca prakāśadbhir yajurbhir nirmalasvaraiḥ 01,064.031b*0584_02 jaṭāvarṇavibhāgajñair ucyamānāny anekaśaḥ 01,064.031c śuśrāva manujavyāghro vitateṣv iha karmasu 01,064.032a yajñavidyāṅgavidbhiś ca kramadbhiś ca kramān api 01,064.032b*0585_01 madhuraiḥ sāmagītaiś ca ṛṣibhir niyatavrataiḥ 01,064.032b*0585_02 bhāruṇḍasāmagītābhir atharvaśirasodgataiḥ 01,064.032c amitātmabhiḥ suniyataiḥ śuśubhe sa tadāśramaḥ 01,064.033a atharvavedapravarāḥ pūgayājñika saṃmatāḥ 01,064.033c saṃhitām īrayanti sma padakramayutāṃ tu te 01,064.034a śabdasaṃskārasaṃyuktaṃ bruvadbhiś cāparair dvijaiḥ 01,064.034c nāditaḥ sa babhau śrīmān brahmaloka ivāśramaḥ 01,064.035a yajñasaṃskāravidbhiś ca kramaśikṣā viśāradaiḥ 01,064.035c nyāyatattvārthavijñānasaṃpannair vedapāragaiḥ 01,064.036a nānāvākyasamāhārasamavāyaviśāradaiḥ 01,064.036c viśeṣakāryavidbhiś ca mokṣadharmaparāyaṇaiḥ 01,064.037a sthāpanākṣepasiddhāntaparamārthajñatāṃ gataiḥ 01,064.037b*0586_01 śabdacchandoniruktajñaiḥ kālajñānaviśāradaiḥ 01,064.037b*0586_02 dravyakarmaguṇajñaiś ca kāryakāraṇavedibhiḥ 01,064.037b*0586_03 jalpavādavitaṇḍajñair vyāsagranthasamāśritaiḥ 01,064.037b*0586_04 nānāśāstreṣu mukhyaiś ca śuśrāva svanam īritam 01,064.037c lokāyatikamukhyaiś ca samantād anunāditam 01,064.038a tatra tatra ca viprendrān niyatān saṃśitavratān 01,064.038c japahomaparān siddhān dadarśa paravīrahā 01,064.039a āsanāni vicitrāṇi puṣpavanti mahīpatiḥ 01,064.039c prayatnopahitāni sma dṛṣṭvā vismayam āgamat 01,064.040a devatāyatanānāṃ ca pūjāṃ prekṣya kṛtāṃ dvijaiḥ 01,064.040c brahmalokastham ātmānaṃ mene sa nṛpasattamaḥ 01,064.041a sa kāśyapatapoguptam āśramapravaraṃ śubham 01,064.041c nātṛpyat prekṣamāṇo vai tapodhanagaṇair yutam 01,064.042a sa kāśyapasyāyatanaṃ mahāvratair; vṛtaṃ samantād ṛṣibhis tapodhanaiḥ 01,064.042c viveśa sāmātyapurohito 'rihā; viviktam atyarthamanoharaṃ śivam 01,065.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,065.001a tato gacchan mahābāhur eko 'mātyān visṛjya tān 01,065.001c nāpaśyad āśrame tasmiṃs tam ṛṣiṃ saṃśitavratam 01,065.002a so 'paśyamānas tam ṛṣiṃ śūnyaṃ dṛṣṭvā tam āśramam 01,065.002c uvāca ka ihety uccair vanaṃ saṃnādayann iva 01,065.003a śrutvātha tasya taṃ śabdaṃ kanyā śrīr iva rūpiṇī 01,065.003c niścakrāmāśramāt tasmāt tāpasīveṣadhāriṇī 01,065.003d*0587_01 suvratābhyāgataṃ taṃ tu pūjyaṃ prāptam atheśvaram 01,065.003d*0587_02 rūpayauvanasaṃpannā śīlācāravatī śubhā 01,065.003d*0587_03 sā tam āyatapadmākṣaṃ vyūḍhoraskaṃ susaṃhitam 01,065.003d*0587_04 siṃhaskandhaṃ dīrghabhujaṃ sarvalakṣaṇapūjitam 01,065.003d*0587_05 spaṣṭaṃ madhurayā vācā sābravīj janamejaya 01,065.004a sā taṃ dṛṣṭvaiva rājānaṃ duḥṣantam asitekṣaṇā 01,065.004c svāgataṃ ta iti kṣipram uvāca pratipūjya ca 01,065.005a āsanenārcayitvā ca pādyenārghyeṇa caiva hi 01,065.005c papracchānāmayaṃ rājan kuśalaṃ ca narādhipam 01,065.006a yathāvad arcayitvā sā pṛṣṭvā cānāmayaṃ tadā 01,065.006c uvāca smayamāneva kiṃ kāryaṃ kriyatām iti 01,065.006d*0588_01 āśramasyābhigamane kiṃ tvaṃ kāryaṃ cikīrṣasi 01,065.006d*0588_02 kas tvam adyeha saṃprāpto maharṣer āśramaṃ śubham 01,065.007a tām abravīt tato rājā kanyāṃ madhurabhāṣiṇīm 01,065.007c dṛṣṭvā sarvānavadyāṅgīṃ yathāvat pratipūjitaḥ 01,065.007d*0589=00 duḥṣantaḥ 01,065.007d*0589_01 rājarṣer asmi putro 'ham ililasya mahīpateḥ 01,065.007d*0589_02 duḥṣanta iti me nāma satyaṃ puṣkaralocane 01,065.007d*0590_01 svāgataṃ te mahārāja phalamūlodakaṃ ca naḥ 01,065.007d*0590_02 parigṛhyopabhuṅkṣva tvaṃ kiṃ ca te karavāṇy aham 01,065.008a āgato 'haṃ mahābhāgam ṛṣiṃ kaṇvam upāsitum 01,065.008c kva gato bhagavān bhadre tan mamācakṣva śobhane 01,065.008d*0591_01 dvijaśreṣṭha namo bhadre muniḥ kaṇvaḥ pratāpavān 01,065.009 śakuntalovāca 01,065.009a gataḥ pitā me bhagavān phalāny āhartum āśramāt 01,065.009c muhūrtaṃ saṃpratīkṣasva drakṣyasy enam ihāgatam 01,065.010 vaiśaṃpāyana uvāca 01,065.010a apaśyamānas tam ṛṣiṃ tayā coktas tathā nṛpaḥ 01,065.010c tāṃ ca dṛṣṭvā varārohāṃ śrīmatīṃ cāruhāsinīm 01,065.011a vibhrājamānāṃ vapuṣā tapasā ca damena ca 01,065.011c rūpayauvanasaṃpannām ity uvāca mahīpatiḥ 01,065.012a kāsi kasyāsi suśroṇi kimarthaṃ cāgatā vanam 01,065.012c evaṃrūpaguṇopetā kutas tvam asi śobhane 01,065.013a darśanād eva hi śubhe tvayā me 'pahṛtaṃ manaḥ 01,065.013c icchāmi tvām ahaṃ jñātuṃ tan mamācakṣva śobhane 01,065.013d*0592_01 sthito 'smy amitasaubhāgye vivakṣuś cāsmi kiṃ cana 01,065.013d*0592_02 śṛṇu me nāganāsoru vacanaṃ mattakāśini 01,065.013d*0592_03 rājarṣer anvaye jātaḥ pūror asmi viśeṣataḥ 01,065.013d*0592_04 vṛṇe tvām adya suśroṇi duḥṣanto varavarṇini 01,065.013d*0592_05 na me 'nyatra kṣatriyāyā mano jātu pravartate 01,065.013d*0592_06 ṛṣiputrīṣu cānyāsu nāvarṇāsv aparāsu ca 01,065.013d*0592_07 evaṃ praṇihitātmānaṃ viddhi māṃ kalabhāṣiṇi 01,065.013d*0592_08 tasya me tvayi bhāvo 'sti kṣatriyā hy asi kā vada 01,065.013d*0592_09 na hi me bhīru viprāyāṃ manaḥ prasahate gatim 01,065.013d*0592_10 bhaje tvām āyatāpāṅge bhaktaṃ bhajitum arhasi 01,065.013d*0592_11 bhuṅkṣa rājyaṃ viśālākṣi buddhiṃ mā tv anyathā kṛthāḥ 01,065.014a evam uktā tadā kanyā tena rājñā tadāśrame 01,065.014c uvāca hasatī vākyam idaṃ sumadhurākṣaram 01,065.015a kaṇvaṣyāhaṃ bhagavato duḥṣanta duhitā matā 01,065.015b*0593_01 tām uvāca tato rājā kanyāṃ rājīvalocanām 01,065.015c tapasvino dhṛtimato dharmajñasya yaśasvinaḥ 01,065.015d*0594_01 asvatantrāsmi rājendra kāśyapo me guruḥ pitā 01,065.015d*0594_02 tam eva prārthaya svārthaṃ nāyuktaṃ kartum arhasi 01,065.016 duḥṣanta uvāca 01,065.016a ūrdhvaretā mahābhāgo bhagavāṃl lokapūjitaḥ 01,065.016c caled dhi vṛttād dharmo 'pi na calet saṃśitavrataḥ 01,065.017a kathaṃ tvaṃ tasya duhitā saṃbhūtā varavarṇinī 01,065.017c saṃśayo me mahān atra taṃ me chettum ihārhasi 01,065.018 śakuntalovāca 01,065.018a yathāyam āgamo mahyaṃ yathā cedam abhūt purā 01,065.018b*0595_01 anyathā santam ātmānam anyathā satsu bhāṣate 01,065.018b*0595_02 sa pāpenāvṛto mūrkhas tena ātmāpahārakaḥ 01,065.018c śṛṇu rājan yathātattvaṃ yathāsmi duhitā muneḥ 01,065.019a ṛṣiḥ kaś cid ihāgamya mama janmābhyacodayat 01,065.019b*0596_01 ūrdhvaretā yathāsi tvaṃ kutas teyaṃ śakuntalā 01,065.019b*0596_02 putrī tvattaḥ kathaṃ jātā tat tvaṃ me brūhi kāśyapa 01,065.019c tasmai provāca bhagavān yathā tac chṛṇu pārthiva 01,065.020a tapyamānaḥ kila purā viśvāmitro mahat tapaḥ 01,065.020c subhṛśaṃ tāpayām āsa śakraṃ suragaṇeśvaram 01,065.021a tapasā dīptavīryo 'yaṃ sthānān māṃ cyāvayed iti 01,065.021c bhītaḥ puraṃdaras tasmān menakām idam abravīt 01,065.022a guṇair divyair apsarasāṃ menake tvaṃ viśiṣyase 01,065.022c śreyo me kuru kalyāṇi yat tvāṃ vakṣyāmi tac chṛṇu 01,065.023a asāv ādityasaṃkāśo viśvāmitro mahātapāḥ 01,065.023c tapyamānas tapo ghoraṃ mama kampayate manaḥ 01,065.023d*0597_01 tapas tasya mahāghoraṃ brahmacaryaṃ ca saṃśritam 01,065.024a menake tava bhāro 'yaṃ viśvāmitraḥ sumadhyame 01,065.024c saṃśitātmā sudurdharṣa ugre tapasi vartate 01,065.025a sa māṃ na cyāvayet sthānāt taṃ vai gatvā pralobhaya 01,065.025c cara tasya tapovighnaṃ kuru me priyam uttamam 01,065.026a rūpayauvanamādhuryaceṣṭitasmitabhāṣitaiḥ 01,065.026c lobhayitvā varārohe tapasaḥ saṃnivartaya 01,065.027 menakovāca 01,065.027a mahātejāḥ sa bhagavān sadaiva ca mahātapāḥ 01,065.027c kopanaś ca tathā hy enaṃ jānāti bhagavān api 01,065.028a tejasas tapasaś caiva kopasya ca mahātmanaḥ 01,065.028c tvam apy udvijase yasya nodvijeyam ahaṃ katham 01,065.029a mahābhāgaṃ vasiṣṭhaṃ yaḥ putrair iṣṭair vyayojayat 01,065.029c kṣatre jātaś ca yaḥ pūrvam abhavad brāhmaṇo balāt 01,065.030a śaucārthaṃ yo nadīṃ cakre durgamāṃ bahubhir jalaiḥ 01,065.030c yāṃ tāṃ puṇyatamāṃ loke kauśikīti vidur janāḥ 01,065.031a babhāra yatrāsya purā kāle durge mahātmanaḥ 01,065.031c dārān mataṅgo dharmātmā rājarṣir vyādhatāṃ gataḥ 01,065.032a atītakāle durbhikṣe yatraitya punar āśramam 01,065.032c muniḥ pāreti nadyā vai nāma cakre tadā prabhuḥ 01,065.033a mataṅgaṃ yājayāṃ cakre yatra prītamanāḥ svayam 01,065.033c tvaṃ ca somaṃ bhayād yasya gataḥ pātuṃ śureśvara 01,065.034a ati nakṣatravaṃśāṃś ca kruddho nakṣatrasaṃpadā 01,065.034c prati śravaṇapūrvāṇi nakṣatrāṇi sasarja yaḥ 01,065.034d*0598_01 guruśāpahatasyāpi triśaṅkoḥ śaraṇaṃ dadau 01,065.034d*0599_01 brahmarṣiśāpaṃ rājarṣiḥ kathaṃ mokṣyati kauśikaḥ 01,065.034d*0599_02 avamatya tadā devair yajñāṅgaṃ tadvināśitam 01,065.034d*0599_03 anyāni ca mahātejā yajñāṅgāny asṛjat prabhuḥ 01,065.034d*0599_04 nināya ca tadā svargaṃ triśaṅkuṃ sa mahātapāḥ 01,065.035a etāni yasya karmāṇi tasyāhaṃ bhṛśam udvije 01,065.035c yathā māṃ na dahet kruddhas tathājñāpaya māṃ vibho 01,065.036a tejasā nirdahel lokān kampayed dharaṇīṃ padā 01,065.036c saṃkṣipec ca mahāmeruṃ tūrṇam āvartayet tathā 01,065.036c*0600_01 saṃśoṣec ca mahodadhim | saṃkṣipec ca mahānadriṃ 01,065.037a tādṛśaṃ tapasā yuktaṃ pradīptam iva pāvakam 01,065.037c katham asmadvidhā bālā jitendriyam abhispṛśet 01,065.038a hutāśanamukhaṃ dīptaṃ sūryacandrākṣitārakam 01,065.038c kālajihvaṃ suraśreṣṭha katham asmadvidhā spṛśet 01,065.039a yamaś ca somaś ca maharṣayaś ca; sādhyā viśve vālakhilyāś ca sarve 01,065.039c ete 'pi yasyodvijante prabhāvāt; kasmāt tasmān mādṛśī nodvijeta 01,065.040a tvayaivam uktā ca kathaṃ samīpam; ṛṣer na gaccheyam ahaṃ surendra 01,065.040c rakṣāṃ tu me cintaya devarāja; yathā tvadarthaṃ rakṣitāhaṃ careyam 01,065.041a kāmaṃ tu me mārutas tatra vāsaḥ; prakrīḍitāyā vivṛṇotu deva 01,065.041c bhavec ca me manmathas tatra kārye; sahāyabhūtas tava devaprasādāt 01,065.042a vanāc ca vāyuḥ surabhiḥ pravāyet; tasmin kāle tam ṛṣiṃ lobhayantyāḥ 01,065.042c tathety uktvā vihite caiva tasmiṃs; tato yayau sāśramaṃ kauśikasya 01,066.001 śakuntalovāca 01,066.001a evam uktas tayā śakraḥ saṃdideśa sadāgatim 01,066.001c prātiṣṭhata tadā kāle menakā vāyunā saha 01,066.002a athāpaśyad varārohā tapasā dagdhakilbiṣam 01,066.002c viśvāmitraṃ tapasyantaṃ menakā bhīrur āśrame 01,066.003a abhivādya tataḥ sā taṃ prākrīḍad ṛṣisaṃnidhau 01,066.003c apovāha ca vāso 'syā mārutaḥ śaśisaṃnibham 01,066.004a sāgacchat tvaritā bhūmiṃ vāsas tad abhiliṅgatī 01,066.004c utsmayantīva savrīḍaṃ mārutaṃ varavarṇinī 01,066.004d*0601_01 paśyatas tatra tasyarṣer apy agnisamatejasaḥ 01,066.004d*0601_02 viśvāmitras tatas tāṃ tu viṣamasthām aninditām 01,066.005a gṛddhāṃ vāsasi saṃbhrāntāṃ menakāṃ munisattamaḥ 01,066.005c anirdeśyavayorūpām apaśyad vivṛtāṃ tadā 01,066.006a tasyā rūpaguṇaṃ dṛṣṭvā sa tu viprarṣabhas tadā 01,066.006c cakāra bhāvaṃ saṃsarge tayā kāmavaśaṃ gataḥ 01,066.007a nyamantrayata cāpy enāṃ sā cāpy aicchad aninditā 01,066.007c tau tatra suciraṃ kālaṃ vane vyaharatām ubhau 01,066.007e ramamāṇau yathākāmaṃ yathaikadivasaṃ tathā 01,066.007f*0602_01 evaṃ varṣasahasrāṇām atītaṃ nābhyacintayat 01,066.007f*0602_02 kāmakrodhāv ajitavān munir nityaṃ kṣamānvitaḥ 01,066.007f*0602_03 cirārjitasya tapasaḥ kṣayaṃ sa kṛtavān ṛṣiḥ 01,066.007f*0602_04 tapasaḥ saṃkṣayād eva munir mohaṃ viveśa saḥ 01,066.007f*0602_05 mohābhibhūtaḥ krodhātmā grasan mūlaphalaṃ muniḥ 01,066.007f*0602_06 pādair jalaravaṃ kṛtvā antardvīpe kuṭīṃ gataḥ 01,066.007f*0602_07 menakā gantukāmā vai śuśrāva jalanisvanam 01,066.007f*0602_08 tapasā dīptavīryo 'sāv ākāśād eti yāti ca 01,066.007f*0602_09 adya saṃjñāṃ vijānāmi yena kena tapaḥkṣayam 01,066.007f*0602_10 hanta niryāmi cety uktvā ṛtusnātā tu menakā 01,066.007f*0602_11 kāmarāgābhibhūtasya muneḥ pārśvaṃ jagāma sā 01,066.008a janayām āsa sa munir menakāyāṃ śakuntalām 01,066.008c prasthe himavato ramye mālinīm abhito nadīm 01,066.008d*0603_01 devagarbhopamāṃ balāṃ sarvābharaṇabhūṣitām 01,066.008d*0603_02 śayānāṃ śayane ramye menakā vākyam abravīt 01,066.008d*0603_03 maharṣer ugratapasas tejas tvam avināśinī 01,066.008d*0603_04 tasmāt svargaṃ gamiṣyāmi devakāryārtham āgatā 01,066.009a jātam utsṛjya taṃ garbhaṃ menakā mālinīm anu 01,066.009c kṛtakāryā tatas tūrṇam agacchac chakrasaṃsadam 01,066.010a taṃ vane vijane garbhaṃ siṃhavyāghrasamākule 01,066.010c dṛṣṭvā śayānaṃ śakunāḥ samantāt paryavārayan 01,066.011a nemāṃ hiṃsyur vane bālāṃ kravyādā māṃsagṛddhinaḥ 01,066.011c paryarakṣanta tāṃ tatra śakuntā menakātmajām 01,066.012a upaspraṣṭuṃ gataś cāham apaśyaṃ śayitām imām 01,066.012b*0604_01 māṃ dṛṣṭvaivābhyapadyanta pādayoḥ patitā dvijāḥ 01,066.012b*0604_02 abruvañ śakunāḥ sarve kalaṃ madhurabhāṣiṇaḥ 01,066.012b*0604_03 viśvāmitrasutāṃ brahman nyāsabhūtāṃ bharasva vai 01,066.012b*0604_04 kāmakrodhāv ajitavān sakhā te kauśikīṃ gataḥ 01,066.012b*0604_05 tasmāt poṣaya putrīṃ te dayāvann iti te 'bruvan 01,066.012b*0604_06 sarvabhūtarutajño 'haṃ dayāvān sarvajantuṣu 01,066.012c nirjane vipine 'raṇye śakuntaiḥ parivāritām 01,066.012e ānayitvā tataś caināṃ duhitṛtve nyayojayam 01,066.013a śarīrakṛt prāṇadātā yasya cānnāni bhuñjate 01,066.013c krameṇa te trayo 'py uktāḥ pitaro dharmaniścaye 01,066.014a nirjane ca vane yasmāc chakuntaiḥ parirakṣitā 01,066.014c śakuntaleti nāmāsyāḥ kṛtaṃ cāpi tato mayā 01,066.015a evaṃ duhitaraṃ viddhi mama saumya śakuntalām 01,066.015c śakuntalā ca pitaraṃ manyate mām aninditā 01,066.016a etad ācaṣṭa pṛṣṭaḥ san mama janma maharṣaye 01,066.016c sutāṃ kaṇvasya mām evaṃ viddhi tvaṃ manujādhipa 01,066.017a kaṇvaṃ hi pitaraṃ manye pitaraṃ svam ajānatī 01,066.017c iti te kathitaṃ rājan yathāvṛttaṃ śrutaṃ mayā 01,067.001 duḥṣanta uvāca 01,067.001a suvyaktaṃ rājaputrī tvaṃ yathā kalyāṇi bhāṣase 01,067.001c bhāryā me bhava suśroṇi brūhi kiṃ karavāṇi te 01,067.002a suvarṇamālā vāsāṃsi kuṇḍale parihāṭake 01,067.002c nānāpattanaje śubhre maṇiratne ca śobhane 01,067.003a āharāmi tavādyāhaṃ niṣkādīny ajināni ca 01,067.003c sarvaṃ rājyaṃ tavādyāstu bhāryā me bhava śobhane 01,067.004a gāndharveṇa ca māṃ bhīru vivāhenaihi sundari 01,067.004c vivāhānāṃ hi rambhoru gāndharvaḥ śreṣṭha ucyate 01,067.005 śakuntalovāca 01,067.005a phalāhāro gato rājan pitā me ita āśramāt 01,067.005c taṃ muhūrtaṃ pratīkṣasva sa māṃ tubhyaṃ pradāsyati 01,067.005d*0605=07 duḥṣantaḥ 01,067.005d*0605_01 pitā hi me prabhur nityaṃ daivataṃ paramaṃ mama 01,067.005d*0605_02 yasya māṃ dāsyati pitā sa me bhartā bhaviṣyati 01,067.005d*0605_03 pitā rakṣati kaumāre bhartā rakṣati yauvane 01,067.005d*0605_04 putras tu sthavire bhāve na strī svātantryam arhati 01,067.005d*0605_05 amanyamānā rājendra pitaraṃ me tapasvinam 01,067.005d*0605_06 adharmeṇa hi dharmiṣṭha kathaṃ varam upāsmahe 01,067.005d*0605_07 mā maivaṃ vada suśroṇi taporāśiṃ dayātmakam 01,067.005d*0605_08 manyupraharaṇā viprā na viprāḥ śastrapāṇayaḥ 01,067.005d*0605_09 agnir dahati tejobhiḥ sūryo dahati raśmibhiḥ 01,067.005d*0605_10 rājā dahati daṇḍena brāhmaṇo manyunā dahet 01,067.005d*0605_11 krodhito manyunā hanti vajrapāṇir ivāsurān 01,067.005d*0605_12 jānāmi bhadre tam ṛṣiṃ tasya manyur na vidyate 01,067.005d*0606_01 manyunā ghnanti te śatrūn vajreṇendra ivāsurān 01,067.006 duḥṣanta uvāca 01,067.006a icchāmi tvāṃ varārohe bhajamānām anindite 01,067.006c tvadarthaṃ māṃ sthitaṃ viddhi tvadgataṃ hi mano mama 01,067.007a ātmano bandhur ātmaiva gatir ātmaiva cātmanaḥ 01,067.007b*0607_01 ātmano mitram ātmaiva tathā cātmātmanaḥ pitā 01,067.007c ātmanaivātmano dānaṃ kartum arhasi dharmataḥ 01,067.008a aṣṭāv eva samāsena vivāhā dharmataḥ smṛtāḥ 01,067.008c brāhmo daivas tathaivārṣaḥ prājāpatyas tathāsuraḥ 01,067.009a gāndharvo rākṣasaś caiva paiśācaś cāṣṭamaḥ smṛtaḥ 01,067.009c teṣāṃ dharmān yathāpūrvaṃ manuḥ svāyaṃbhuvo 'bravīt 01,067.010a praśastāṃś caturaḥ pūrvān brāhmaṇasyopadhāraya 01,067.010c ṣaḍ ānupūrvyā kṣatrasya viddhi dharmyān anindite 01,067.011a rājñāṃ tu rākṣaso 'py ukto viṭśūdreṣv āsuraḥ smṛtaḥ 01,067.011c pañcānāṃ tu trayo dharmyā dvāv adharmyau smṛtāv iha 01,067.012a paiśācaś cāsuraś caiva na kartavyau kathaṃ cana 01,067.012c anena vidhinā kāryo dharmasyaiṣā gatiḥ smṛtā 01,067.013a gāndharvarākṣasau kṣatre dharmyau tau mā viśaṅkithāḥ 01,067.013c pṛthag vā yadi vā miśrau kartavyau nātra saṃśayaḥ 01,067.014a sā tvaṃ mama sakāmasya sakāmā varavarṇini 01,067.014b@044_0001 tvayaivaṃ kā samā nārī na gandharvī tathāpsarāḥ 01,067.014b@044_0002 na miśrakeśī rambhā vā na ghṛtācī na menakā 01,067.014b@044_0003 cārvaṅgī vasukeśī ca yathā tvaṃ mattakāśini 01,067.014b@044_0004 kambugrīvā ca suśroṇī mṛgākṣī sustanīti ca 01,067.014b@044_0005 nigūḍhagulphā raktauṣṭhī suraktanakhapaddhatiḥ 01,067.014b@044_0006 īṣac ca gadgadāṃ vācaṃ rambhoru tvaṃ śucismite 01,067.014b@044_0007 yau tau jātau susaṃśliṣṭau madhye hāravilakṣitau 01,067.014b@044_0008 anarhaṃ dhārayan nityam amalaṃ vā cīravalkalam 01,067.014b@044_0009 idaṃ śailakuśākīrṇaṃ pallavair upasevitam 01,067.014b@044_0010 siṃhaśārdūlasaṃyuktaṃ mṛgapakṣisamākulam 01,067.014b@044_0011 vanaṃ kaṇṭakitaṃ ghoraṃ nirmanuṣyam abhūtavat 01,067.014b@044_0012 arhase harmyaprāsādān sauvarṇān maṇikuṭṭimān 01,067.014b@044_0013 svāstīrṇatalpamuditān kārtasvaravibhūṣitān 01,067.014b@044_0014 idaṃ nārhasi kalyāṇi kṛpaṇatvaṃ varānane 01,067.014b@044_0015 mumūrṣuṃ madanāśliṣṭaṃ trāhi māṃ śubhacāriṇam 01,067.014b@044_0016 na smṛtiṃ vābhijānāmi na diśaṃ gatacāpalaḥ 01,067.014b@044_0017 ardhanālīkanārācaśaktitomaramudgarāḥ 01,067.014b@044_0018 patanti sma śarīraṃ me pādam ūruśirāṃsi ca 01,067.014b@044_0019 punaḥ prarohate devi vanaṃ paraśunā hatam 01,067.014b@044_0020 kāmāgninā susaṃdīptaṃ tapaty eva mamāṅgakam 01,067.014b@044_0021 hṛdi prauḍhe sutīkṣṇāgre manye bhaiṣajyam īdṛśam 01,067.014b@044_0022 premṇā saṃbhāṣaṇaṃ sparśaṃ smṛtir dṛṣṭiḥ kathām api 01,067.014b@044_0023 vinānyauṣadhakāminyaḥ prajāpatir athābravīt 01,067.014b@044_0024 evam etan mahābhāge supriye smitabhāṣiṇi 01,067.014c gāndharveṇa vivāhena bhāryā bhavitum arhasi 01,067.015 śakuntalovāca 01,067.015a yadi dharmapathas tv eṣa yadi cātmā prabhur mama 01,067.015c pradāne pauravaśreṣṭha śṛṇu me samayaṃ prabho 01,067.016a satyaṃ me pratijānīhi yat tvāṃ vakṣyāmy ahaṃ rahaḥ 01,067.016b*0608_01 brāhmīṃ me pratijānīhi pratijñāṃ rājasattama 01,067.016c mama jāyeta yaḥ putraḥ sa bhavet tvadanantaram 01,067.017a yuvarājo mahārāja satyam etad bravīhi me 01,067.017c yady etad evaṃ duḥṣanta astu me saṃgamas tvayā 01,067.017d*0609=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,067.017d*0609=03 śakuntalā 01,067.017d*0609_01 tasyās tu sarvaṃ saṃśrutya yathoktaṃ sa viśāṃ patiḥ 01,067.017d*0609_02 duḥṣantaḥ punar evāha yad yad icchasi tad vada 01,067.017d*0609_03 khyāto lokapravādo 'yaṃ vivāha iti śāstrataḥ 01,067.017d*0609_04 vaivāhikīṃ kriyāṃ santaḥ praśaṃsanti prajāhitām 01,067.017d*0609_05 lokapravādaśāntyarthaṃ vivāhaṃ vidhinā kuru 01,067.017d*0609_06 santy atra yajñapātrāṇi darbhāḥ sumanaso 'kṣatāḥ 01,067.017d*0609_07 yathā yukto vivāhaḥ syāt tathā yuktā prajā bhavet 01,067.017d*0609_08 tasmād ājyaṃ havir lājāḥ sikatā brāhmaṇās tava 01,067.017d*0609_09 vaivāhikāni cānyāni samastānīha pārthiva 01,067.017d*0609_10 duruktam api rājendra kṣantavyaṃ dharmakāraṇāt 01,067.018 vaiśaṃpāyana uvāca 01,067.018a evam astv iti tāṃ rājā pratyuvācāvicārayan 01,067.018b*0610_01 purohitaṃ samāhūya vacanaṃ cedam abravīt 01,067.018b*0610_02 rājaputryā yad uktaṃ vai na vṛthā kartum utsahe 01,067.018b*0610_03 kriyāhīno hi na bhaven mama putro mahādyutiḥ 01,067.018b*0610_04 tathā kuruṣva śāstroktaṃ vivāhaṃ mā ciraṃ kuru 01,067.018b*0610_05 evam ukto nṛpatinā dvijaḥ paramayantritaḥ 01,067.018b*0610_06 śobhanaṃ rājarājeti vidhinā kṛtavān dvijaḥ 01,067.018b*0610_07 śāsanād vipramukhyasya kṛtakautukamaṅgalaḥ 01,067.018c api ca tvāṃ nayiṣyāmi nagaraṃ svaṃ śucismite 01,067.018e yathā tvam arhā suśroṇi satyam etad bravīmi te 01,067.019a evam uktvā sa rājarṣis tām aninditagāminīm 01,067.019c jagrāha vidhivat pāṇāv uvāsa ca tayā saha 01,067.020a viśvāsya caināṃ sa prāyād abravīc ca punaḥ punaḥ 01,067.020c preṣayiṣye tavārthāya vāhinīṃ caturaṅgiṇīm 01,067.020d*0611_01 traividyavṛddhaiḥ sahitāṃ nānārājajanaiḥ saha 01,067.020d*0611_02 śibikāsahasraiḥ sahitā vanam āyānti bāndhavāḥ 01,067.020d*0611_03 mūkāś caiva kirātāś ca kubjā vāmanakaiḥ saha 01,067.020d*0611_04 sahitā kañcukivarair vāhinī sūtamāgadhaiḥ 01,067.020d*0611_05 śaṅkhadundubhinirghoṣair vanaṃ ca samupaiṣyati 01,067.020e tayā tvām ānayiṣyāmi nivāsaṃ svaṃ śucismite 01,067.020f*0612=03 vaiśaṃpāyanaḥ 01,067.020f*0612_01 anyathā tvāṃ na neṣyāmi svaniveśam asatkṛtām 01,067.020f*0612_02 sarvamaṅgalasatkārair ahaṃ satyaṃ bravīmi te 01,067.020f*0612_03 evam uktvā sa rājarṣis tām aninditagāminīm 01,067.020f*0612_04 pariṣvajya ca bāhubhyāṃ smitapūrvam udaikṣata 01,067.020f*0612_05 pradakṣiṇīkṛtāṃ devīṃ punas tāṃ pariṣasvaje 01,067.020f*0612_06 śakuntalā sāśrumukhī papāta nṛpapādayoḥ 01,067.020f*0612_07 tāṃ devīṃ punar utthāpya mā śuceti punaḥ punaḥ 01,067.020f*0612_08 śapeyaṃ sukṛtenaiva prāpayiṣye nṛpātmaje 01,067.021a iti tasyāḥ pratiśrutya sa nṛpo janamejaya 01,067.021c manasā cintayan prāyāt kāśyapaṃ prati pārthivaḥ 01,067.022a bhagavāṃs tapasā yuktaḥ śrutvā kiṃ nu kariṣyati 01,067.022b*0613_01 taṃ na prasādyāgato 'haṃ prasīdeti dvijottamam 01,067.022c evaṃ saṃcintayann eva praviveśa svakaṃ puram 01,067.023a muhūrtayāte tasmiṃs tu kaṇvo 'py āśramam āgamat 01,067.023c śakuntalā ca pitaraṃ hriyā nopajagāma tam 01,067.023d@045_0001 śaṅkiteva ca viprarṣim upacakrāma sā śanaiḥ 01,067.023d@045_0002 tato 'sya bhāraṃ jagrāha āsanaṃ cāpy akalpayat 01,067.023d@045_0003 prākṣālayac ca sā pādau kāśyapasya mahātmanaḥ 01,067.023d@045_0004 na cainaṃ lajjayāśaknod akṣibhyām abhivīkṣitum 01,067.023d@045_0005 śakuntalā ca savrīḍā tam ṛṣiṃ nābhyabhāṣata 01,067.023d@045_0006 tasmāt svadharmāt skhalitā bhītā sā bharatarṣabha 01,067.023d@045_0007 abhavad doṣadarśitvād brahmacāriṇy ayantritā 01,067.023d@045_0008 sa tadā vrīḍitāṃ dṛṣṭvā ṛṣis tāṃ pratyabhāṣata 01,067.023d@045_0008 kaṇvaḥ 01,067.023d@045_0009 savrīḍaiva ca dīrghāyuḥ pureva bhavitā na ca 01,067.023d@045_0010 vaiśaṃpāyanaḥ 01,067.023d@045_0010 vṛttaṃ kathaya rambhoru mā trāsaṃ ca prakalpaya 01,067.023d@045_0011 tataḥ prakṣālya pādau sā viśrāntaṃ punar abravīt 01,067.023d@045_0012 nidhāya kāmaṃ tasyarṣeḥ kandāni ca phalāni ca 01,067.023d@045_0013 tataḥ saṃvāhya pādau sā viśrāntaṃ vedimadhyamā 01,067.023d@045_0014 śakuntalā pauravāṇāṃ duḥṣantaṃ jagmuṣī patim 01,067.023d@045_0015 tataḥ kṛcchrād atiśubhā savrīḍā śrīmatī tadā 01,067.023d@045_0016 sagadgadam uvācedaṃ kāśyapaṃ sā śucismitā 01,067.023d@045_0016 śakuntalā 01,067.023d@045_0017 rājā tātājagāmeha duḥṣanta ililātmajaḥ 01,067.023d@045_0018 mayā patir vṛto yo 'sau daivayogād ihāgataḥ 01,067.023d@045_0019 tasya tāta prasīda tvaṃ bhartā me sumahāyaśāḥ 01,067.023d@045_0020 ataḥ sarvaṃ tu yad vṛttaṃ divyajñānena paśyasi 01,067.023d@045_0021 abhayaṃ kṣatriyakule prasādaṃ kartum arhasi 01,067.024a vijñāyātha ca tāṃ kaṇvo divyajñāno mahātapāḥ 01,067.024b*0614_01 tato dharmiṣṭhatāṃ matvā dharme cāskhalitaṃ manaḥ 01,067.024c uvāca bhagavān prītaḥ paśyan divyena cakṣuṣā 01,067.024c*0615_01 . . . . . . . . sadvṛttaḥ sa mahāyaśāḥ 01,067.024c*0615_02 evam etan mayā jñātaṃ 01,067.025a tvayādya rājānvayayā mām anādṛtya yatkṛtaḥ 01,067.025c puṃsā saha samāyogo na sa dharmopaghātakaḥ 01,067.025d*0616_01 na bhayaṃ vidyate bhadre mā śucaḥ sukṛtaṃ kṛtam 01,067.026a kṣatriyasya hi gāndharvo vivāhaḥ śreṣṭha ucyate 01,067.026c sakāmāyāḥ sakāmena nirmantro rahasi smṛtaḥ 01,067.026d*0617_01 kiṃ punar vidhivat kṛtvā suprajās tvaṃ bhaviṣyasi 01,067.027a dharmātmā ca mahātmā ca duḥṣantaḥ puruṣottamaḥ 01,067.027c abhyagacchaḥ patiṃ yaṃ tvaṃ bhajamānaṃ śakuntale 01,067.028a mahātmā janitā loke putras tava mahābalaḥ 01,067.028c ya imāṃ sāgarāpāṅgāṃ kṛtsnāṃ bhokṣyati medinīm 01,067.029a paraṃ cābhiprayātasya cakraṃ tasya mahātmanaḥ 01,067.029c bhaviṣyaty apratihataṃ satataṃ cakravartinaḥ 01,067.030a tataḥ prakṣālya pādau sā viśrāntaṃ munim abravīt 01,067.030c vinidhāya tato bhāraṃ saṃnidhāya phalāni ca 01,067.031a mayā patir vṛto yo 'sau duḥṣantaḥ puruṣottamaḥ 01,067.031b*0618_01 mama caiva patir dṛṣṭo devatānāṃ samakṣataḥ 01,067.031c tasmai sasacivāya tvaṃ prasādaṃ kartum arhasi 01,067.032 kaṇva uvāca 01,067.032a prasanna eva tasyāhaṃ tvatkṛte varavarṇini 01,067.032b*0619_01 ṛtavo bahavas te vai gatā vyarthāḥ śucismite 01,067.032b*0619_02 sārthakaṃ sāṃprataṃ hy etan na ca pāpo 'sti te 'naghe 01,067.032c gṛhāṇa ca varaṃ mattas tatkṛte yad abhīpsitam 01,067.033 vaiśaṃpāyana uvāca 01,067.033*0620_01 ity evam uktvā sahasā praṇidhāya manasvinī 01,067.033a tato dharmiṣṭhatāṃ vavre rājyāc cāskhalanaṃ tathā 01,067.033c śakuntalā pauravāṇāṃ duḥṣantahitakāmyayā 01,067.033d*0621=03 kaṇvaḥ 01,067.033d*0621=05 vaiśaṃpāyanaḥ 01,067.033d*0621_01 evam astv iti tāṃ prāha kaṇvo dharmabhṛtāṃ varaḥ 01,067.033d*0621_02 pasparśa cāpi pāṇibhyāṃ sutāṃ śrīm iva rūpiṇīm 01,067.033d*0621_03 adya prabhṛti devi tvaṃ duḥṣantasya mahātmanaḥ 01,067.033d*0621_04 pativratānāṃ yad vṛttis tāṃ vṛttim anupālaya 01,067.033d*0621_05 ity evam uktvā dharmātmā tāṃ viśudhyartham aspṛśat 01,067.033d*0621_06 spṛṣṭamātre śarīre tu paraṃ harṣam avāpa sā 01,068.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,068.001a pratijñāya tu duḥṣante pratiyāte śakuntalā 01,068.001b*0622_01 āśrame nyavasat tatra kāśyapasya mahātmanaḥ 01,068.001b*0623_01 garbhaś ca vavṛdhe tasyāṃ rājaputryāṃ mahātmanaḥ 01,068.001b*0623_02 śakuntalā cintayantī rājānaṃ kāryagauravāt 01,068.001b*0623_03 divārātram anidraiva snānabhojanavarjitā 01,068.001b*0623_04 rājapreṣaṇikā viprāś caturaṅgabalānvitāḥ 01,068.001b*0623_05 adya śvo vā paraśvo vā samāyāntīti niścitā 01,068.001b*0623_06 dinān pakṣān ṛtūn māsān ayanāni ca sarvaśaḥ 01,068.001b*0623_07 gaṇyamānāni varṣāṇi vyatīyus trīṇi bhārata 01,068.001b*0623_08 triṣu varṣeṣu pūrṇeṣu ṛṣer vacanagauravāt 01,068.001b*0623_09 ṛṣipatnyaḥ subahuśo hetumad vākyam abruvan 01,068.001b*0623_10 śṛṇu bhadre lokavṛttaṃ śrutvā yad rocate tava 01,068.001b*0623_11 tat kuruṣva hitaṃ devi nāvamānyaṃ guror vacaḥ 01,068.001b*0623_12 devānāṃ daivataṃ viṣṇur viprāṇām agnir eva ca 01,068.001b*0623_13 nārīṇāṃ daivataṃ bhartā lokānāṃ brāhmaṇo guruḥ 01,068.001b*0623_14 sūtikāle prasūyeti bhagavāṃs te pitābravīt 01,068.001b*0623_15 kariṣyāmīti kartavyaṃ tadā te sukṛtaṃ bhavet 01,068.001b*0623_16 patnīnāṃ vacanaṃ śrutvā sādhu sādhv ity acintayat 01,068.001c garbhaṃ suṣāva vāmoruḥ kumāram amitaujasam 01,068.002a triṣu varṣeṣu pūrṇeṣu diptānalasamadyutim 01,068.002c rūpaudāryaguṇopetaṃ dauḥṣantiṃ janamejaya 01,068.002d*0624_01 jāte tasminn antarikṣāt puṣpavṛṣṭiḥ papāta ha 01,068.002d*0624_02 devadundubhayo nedur nanṛtuś cāpsarogaṇāḥ 01,068.002d*0624_03 gāyadbhir madhuraṃ tatra devaiḥ śakro 'bhyuvāca ha 01,068.002d*0624_04 śakuntale tava sutaś cakravartī bhaviṣyati 01,068.002d*0624_05 balaṃ tejaś ca rūpaṃ ca na samaṃ bhuvi kena cit 01,068.002d*0624_06 āhartā vājimedhasya śatasaṃkhyasya pauravaḥ 01,068.002d*0624_07 anekair api sāhasrai rājasūyādibhir makhaiḥ 01,068.002d*0624_08 svārthaṃ brāhmaṇasāt kṛtvā dakṣiṇām amitāṃ dadat 01,068.002d*0624_09 devatānāṃ vacaḥ śrutvā kaṇvāśramanivāsinaḥ 01,068.002d*0624_10 sabhājayantaḥ kaṇvasya sutāṃ sarve maharṣayaḥ 01,068.002d*0624_11 śakuntalā ca tac chrutvā paraṃ harṣam avāpa sā 01,068.002d*0624_12 dvijān āhūya munibhiḥ satkṛtya ca mahāyaśāḥ 01,068.003a jātakarmādisaṃskāraṃ kaṇvaḥ puṇyakṛtāṃ varaḥ 01,068.003c tasyātha kārayām āsa vardhamānasya dhīmataḥ 01,068.003d*0625_01 yathāvidhi yathānyāyaṃ kriyāḥ sarvās tv akārayat 01,068.004a dantaiḥ śuklaiḥ śikharibhiḥ siṃhasaṃhanano yuvā 01,068.004c cakrāṅkitakaraḥ śrīmān mahāmūrdhā mahābalaḥ 01,068.004c*0626_01 . . . . . . . . svayaṃ viṣṇur ivāparaḥ 01,068.004c*0626_02 catuṣkiṣkur mahātejāḥ 01,068.004e kumāro devagarbhābhaḥ sa tatrāśu vyavardhata 01,068.004f*0627_01 ṛṣer bhayāt tu duḥṣantaḥ smaran naivāhvayat tadā 01,068.004f*0627_02 gate kāle tu mahati na sasmāra tapovanam 01,068.005a ṣaḍvarṣa eva bālaḥ sa kaṇvāśramapadaṃ prati 01,068.005c vyāghrān siṃhān varāhāṃś ca gajāṃś ca mahiṣāṃs tathā 01,068.005d*0628_01 ṛkṣāṃś cāpi dvipān anyān vyālān āśramapīḍakān 01,068.005d*0628_02 balād bhujābhyāṃ saṃgṛhya balavān saṃniyamya ca 01,068.006a baddhvā vṛkṣeṣu balavān āśramasya samantataḥ 01,068.006c ārohan damayaṃś caiva krīḍaṃś ca paridhāvati 01,068.006d*0629_01 vanaṃ ca loḍayām āsa siṃhavyāghragaṇair vṛtam 01,068.006d*0629_02 tataś ca rākṣasān sarvān piśācāṃś ca ripūn raṇe 01,068.006d*0629_03 muṣṭiyuddhena tān hatvā ṛṣīn ārādhayat tadā 01,068.006d*0629_04 kaś cid ditisutas taṃ tu hantukāmo mahābalaḥ 01,068.006d*0629_05 vadhyamānāṃs tu daiteyān amarṣī taṃ samabhyayāt 01,068.006d*0629_06 tam āgataṃ prahasyaiva bāhubhyāṃ parigṛhya ca 01,068.006d*0629_07 dṛḍhaṃ cābadhya bāhubhyāṃ pīḍayām āsa taṃ tadā 01,068.006d*0629_08 mardito na śaśākāsmān mocituṃ balavattayā 01,068.006d*0629_09 prākrośad bhairavaṃ tatra dvārebhyo niḥsṛtaṃ tv asṛk 01,068.006d*0629_10 tena śabdena vitrastā mṛgāḥ siṃhādayo gaṇāḥ 01,068.006d*0629_11 susruvuś ca śakṛnmūtram āśramasthāś ca susruvuḥ 01,068.006d*0629_12 nirasuṃ jānubhiḥ kṛtvā visasarja ca so 'patat 01,068.006d*0629_13 tad dṛṣṭvā vismayaṃ jagmuḥ kumārasya viceṣṭitam 01,068.006d*0629_14 nityakālaṃ vadhyamānā daiteyā rākṣasaiḥ saha 01,068.006d*0629_15 kumārasya bhayād eva naiva jagmus tadāśramam 01,068.007a tato 'sya nāma cakrus te kaṇvāśramanivāsinaḥ 01,068.007b*0630_01 kaṇvena sahitā dṛṣṭvā karma sarve 'timānuṣam 01,068.007c astv ayaṃ sarvadamanaḥ sarvaṃ hi damayaty ayam 01,068.008a sa sarvadamano nāma kumāraḥ samapadyata 01,068.008c vikrameṇaujasā caiva balena ca samanvitaḥ 01,068.008d*0631_01 apreṣayati duḥṣante mahiṣyās tanayasya ca 01,068.008d*0631_02 pāṇḍubhāvaparītāṅgīṃ cintayā samabhiplutām 01,068.008d*0631_03 lambālakāṃ kṛśāṃ dīnāṃ tathā malinavāsasam 01,068.008d*0631_04 śakuntalāṃ ca saṃprekṣya pradadhyau sa munis tadā 01,068.008d*0631_05 śāstrāṇi sarvavedāś ca dvādaśābdasya cābhavan 01,068.009a taṃ kumāram ṛṣir dṛṣṭvā karma cāsyātimānuṣam 01,068.009c samayo yauvarājyāyety abravīc ca śakuntalām 01,068.009d@046=0002 kaṇvaḥ 01,068.009d@046=0016 vaiśaṃpāyanaḥ 01,068.009d@046=0025 vaiśaṃpāyanaḥ 01,068.009d@046=0033 vaiśaṃpāyanaḥ 01,068.009d@046=0039 śakuntalā 01,068.009d@046=0048 vaiśaṃpāyanaḥ 01,068.009d@046=0051 kaṇvaḥ 01,068.009d@046=0057 vaiśaṃpāyanaḥ 01,068.009d@046_0001 śakuntalāṃ samāhūya kaṇvo vacanam abravīt 01,068.009d@046_0002 śṛṇu bhadre mama sute mama vākyaṃ śucismite 01,068.009d@046_0003 pativratānāṃ nārīṇāṃ viśiṣṭam iti cocyate 01,068.009d@046_0004 patiśuśrūṣaṇaṃ pūrvaṃ manovākkāyaceṣṭitaiḥ 01,068.009d@046_0005 anujñātā mayā pūrvaṃ pūjayaitad vrataṃ tava 01,068.009d@046_0006 etenaiva ca vṛttena puṇyāṃl lokān avāpya ca 01,068.009d@046_0007 tasyānte mānuṣe loke viśiṣṭāṃ lapsyase śriyam 01,068.009d@046_0008 tasmād bhadre 'dya yātavyaṃ samīpaṃ pauravasya ha 01,068.009d@046_0009 svayaṃ nāyāti matvā te gataṃ kālaṃ śucismite 01,068.009d@046_0010 gatvārādhaya rājānaṃ duḥṣantaṃ hitakāmyayā 01,068.009d@046_0011 dauḥṣantiṃ yauvarājyasthaṃ dṛṣṭvā prītim avāpsyasi 01,068.009d@046_0012 devatānāṃ gurūṇāṃ ca kṣatriyāṇāṃ ca bhāmini 01,068.009d@046_0013 bhartṝṇāṃ ca viśeṣeṇa hitaṃ saṃgamanaṃ satām 01,068.009d@046_0014 tasmāt putri kumāreṇa gantavyaṃ matpriyepsayā 01,068.009d@046_0015 prativākyaṃ na dadyās tvaṃ śāpitā mama pādayoḥ 01,068.009d@046_0016 evam uktvā sutāṃ tatra pautraṃ kaṇvo 'bhyabhāṣata 01,068.009d@046_0017 pariṣvajya ca bāhubhyāṃ mūrdhny upāghrāya pauravam 01,068.009d@046_0018 somavaṃśodbhavo rājā duḥṣanta iti viśrutaḥ 01,068.009d@046_0019 tasyāgramahiṣī caiṣā tava mātā śucivratā 01,068.009d@046_0020 gantukāmā bhartṛpārśvaṃ tvayā saha sumadhyamā 01,068.009d@046_0021 gatvābhivādya rājānaṃ yauvarājyam avāpsyasi 01,068.009d@046_0022 sa pitā tava rājendras tasya tvaṃ vaśago bhava 01,068.009d@046_0023 pitṛpaitāmahaṃ rājyam ātiṣṭhasva svabhāvataḥ 01,068.009d@046_0024 tasmin kāle svarājyastho mām anusmara paurava 01,068.009d@046_0025 abhivādya muneḥ pādau pauravo vākyam abravīt 01,068.009d@046_0026 tvaṃ pitā mama viprarṣe tvaṃ mātā tvaṃ gatiś ca me 01,068.009d@046_0027 na cānyaṃ pitaraṃ manye tvām ṛte tu mahātapaḥ 01,068.009d@046_0028 tava śuśrūṣaṇaṃ puṇyam iha loke paratra ca 01,068.009d@046_0029 śakuntalā bhartṛkāmā svayaṃ yātu yatheṣṭataḥ 01,068.009d@046_0030 ahaṃ śuśrūṣaṇaparaḥ pādamūle vasāmi vaḥ 01,068.009d@046_0031 krīḍāṃ vyālamṛgaiḥ sārdhaṃ kariṣye na purā yathā 01,068.009d@046_0032 tvac chāsanaparo nityaṃ svādhyāyaṃ ca karomy aham 01,068.009d@046_0033 evam uktvā tu saṃśliṣya pādau kaṇvasya tiṣṭhati 01,068.009d@046_0034 tasya tad vacanaṃ śrutvā praruroda śakuntalā 01,068.009d@046_0035 snehāt pituś ca putrasya harṣaśokasamanvitā 01,068.009d@046_0036 niśāmya rudatīm ārtāṃ dauḥṣantir vākyam abravīt 01,068.009d@046_0037 śrutvā bhagavato vākyaṃ kiṃ rodiṣi śakuntale 01,068.009d@046_0038 gantavyaṃ kālya utthāya bhartṛprītis tavāsti cet 01,068.009d@046_0039 ekas tu kurute pāpaṃ phalaṃ bhuṅkte mahājanaḥ 01,068.009d@046_0040 bhoktāras tatra mucyante kartā doṣeṇa lipyate 01,068.009d@046_0041 mayā nivārito nityaṃ na karoṣi vaco mama 01,068.009d@046_0042 niḥsṛtān kuñjarān nityaṃ bāhubhyāṃ saṃpramathya vai 01,068.009d@046_0043 vanaṃ ca loḍayan nityaṃ siṃhavyāghragaṇair yutam 01,068.009d@046_0044 evaṃvidhāni cānyāni kṛtvā vai purunandana 01,068.009d@046_0045 ruṣito bhagavāṃs tāta tasmād āvāṃ vivāsitau 01,068.009d@046_0046 ahaṃ na gacche duḥṣantaṃ nāsmi putrahitaiṣiṇī 01,068.009d@046_0047 pādamūle vasiṣyāmi maharṣer bhāvitātmanaḥ 01,068.009d@046_0048 evam uktvā tu rudatī papāta munipādayoḥ 01,068.009d@046_0049 evaṃ vilapatīṃ kaṇvaś cānunīya ca hetubhiḥ 01,068.009d@046_0050 punaḥ provāca bhagavān ānṛśaṃsyād dhitaṃ vacaḥ 01,068.009d@046_0051 śakuntale śṛṇuṣvedaṃ hitaṃ pathyaṃ ca bhāmini 01,068.009d@046_0052 pativratābhāvaguṇān hitvā sādhyaṃ na kiṃcana 01,068.009d@046_0053 pativratānāṃ devā vai tuṣṭāḥ sarvavarapradāḥ 01,068.009d@046_0054 prasādaṃ ca kariṣyanti āpadarthe ca bhāmini 01,068.009d@046_0055 patiprasādāt puṇyagatiṃ prāpnuvanti na cāśubham 01,068.009d@046_0056 tasmād gatvā tu rājānam ārādhaya śucismite 01,068.009d@046_0057 śakuntalāṃ tathoktvā vai śākuntalam athābravīt 01,068.009d@046_0058 dauhitro mama pautras tvam ililasya mahātmanaḥ 01,068.009d@046_0059 śṛṇuṣva vacanaṃ satyaṃ prabravīmi tavānagha 01,068.009d@046_0060 manasā bhartṛkāmā vai vāgbhir uktvā pṛthagvidham 01,068.009d@046_0061 gantuṃ necchati kalyāṇī tasmāt tāta vahasva vai 01,068.009d@046_0062 śaktas tvaṃ pratigantuṃ ca munibhiḥ saha paurava 01,068.010a tasya tad balam ājñāya kaṇvaḥ śiṣyān uvāca ha 01,068.010c śakuntalām imāṃ śīghraṃ sahaputrām ito ''śramāt 01,068.010e bhartre prāpayatādyaiva sarvalakṣaṇapūjitām 01,068.011a nārīṇāṃ ciravāso hi bāndhaveṣu na rocate 01,068.011c kīrticāritradharmaghnas tasmān nayata māciram 01,068.011d@047=0000 vaiśaṃpāyanaḥ 01,068.011d@047_0001 dharmābhipūjitaṃ putraṃ kāśyapena niśāmya tu 01,068.011d@047_0002 kāśyapāt prāpya cānujñāṃ mumude ca śakuntalā 01,068.011d@047_0003 kaṇvasya vacanaṃ śrutvā pratigaccheti cāsakṛt 01,068.011d@047_0004 tathety uktvā tu kaṇvaṃ ca mātaraṃ pauravo 'bravīt 01,068.011d@047_0005 kiṃ cirāyasi mātas tvaṃ gamiṣyāmo nṛpālayam 01,068.011d@047_0006 evam uktvā tu tāṃ devīṃ duḥṣantasya mahātmanaḥ 01,068.011d@047_0007 abhivādya muneḥ pādau gantum aicchat sa pauravaḥ 01,068.011d@047_0008 śakuntalā ca pitaram abhivādya kṛtāñjaliḥ 01,068.011d@047_0009 pradakṣiṇīkṛtya tadā pitaraṃ vākyam abravīt 01,068.011d@047_0010 ajñānān me pitā ceti duruktaṃ vāpi cānṛtam 01,068.011d@047_0011 akāryaṃ vāpy aniṣṭaṃ vā kṣantum arhati tad bhavān 01,068.011d@047_0012 evam ukto nataśirā munir novāca kiṃ cana 01,068.011d@047_0013 manuṣyabhāvāt kaṇvo 'pi munir aśrūṇy avartayat 01,068.011d@047_0014 abbhakṣān vāyubhakṣāṃś ca śīrṇaparṇāśanān munīn 01,068.011d@047_0015 phalamūlāśino dāntān kṛśān dhamanisaṃtatān 01,068.011d@047_0016 vratino jaṭilān muṇḍān valkalājinasaṃvṛtān 01,068.011d@047_0017 samāhūya muniḥ kaṇvaḥ kāruṇyād idam abravīt 01,068.011d@047_0018 mayā tu lālitā nityaṃ mama putrī yaśasvinī 01,068.011d@047_0019 vane jātā vivṛddhā ca na ca jānāti kiṃ cana 01,068.011d@047_0020 āśrameṇa pathā sarvair nīyatāṃ kṣatriyālayam 01,068.011d@047_0021 dvitīyayojane viprāḥ pratiṣṭhānaṃ pratiṣṭhitam 01,068.011d@047_0022 pratiṣṭhāne pure rājā śākuntalapitāmahaḥ 01,068.011d@047_0023 adhyuvāsa ciraṃ kālam urvaśyā sahitaḥ purā 01,068.011d@047_0024 anūpajāṅgalayutaṃ dhanadhānyasamākulam 01,068.011d@047_0025 pratiṣṭhitaṃ puravaraṃ gaṅgāyāmunasaṅgame 01,068.011d@047_0026 tatra saṃgamam āsādya snātvā hutahutāśanāḥ 01,068.011d@047_0027 śākamūlaphalāhārā nivartadhvaṃ mahātapāḥ 01,068.011d@047_0028 anyathā tu bhaved viprā adhvano gamane śramaḥ 01,068.012a tathety uktvā tu te sarve prātiṣṭhantāmitaujasaḥ 01,068.012c śakuntalāṃ puraskṛtya saputrāṃ gajasāhvayam 01,068.013a gṛhītvāmaragarbhābhaṃ putraṃ kamalalocanam 01,068.013c ājagāma tataḥ śubhrā duḥṣantaviditād vanāt 01,068.013d@048=0031 ṛṣayaḥ 01,068.013d@048=0034 vaiśaṃpāyanaḥ 01,068.013d@048=0041 nāgarāḥ 01,068.013d@048=0043 vaiśaṃpāyanaḥ 01,068.013d@048=0065 vaiśaṃpāyanaḥ 01,068.013d@048_0001 śakuntalāṃ samādāya munayo dharmavatsalāḥ 01,068.013d@048_0002 te vanāni nadīḥ śailān giriprasravaṇāni ca 01,068.013d@048_0003 kandarāṇi nitambāṃś ca rāṣṭrāṇi nagarāṇi ca 01,068.013d@048_0004 āśramāṇi ca puṇyāni gatvā caiva gataśramāḥ 01,068.013d@048_0005 śanair madhyāhnavelāyāṃ pratiṣṭhānaṃ samāyayuḥ 01,068.013d@048_0006 tāṃ purīṃ puruhūtena ailasyārthe vinirmitām 01,068.013d@048_0007 parighāṭṭālakair mukhyair upatalpaśatair api 01,068.013d@048_0008 śataghnīśatayantraiś ca guptām anyair durāsadām 01,068.013d@048_0009 harmyaprāsādasaṃbādhāṃ nānāpaṇyavibhūṣitām 01,068.013d@048_0010 maṇṭapaiḥ sasabhai ramyaiḥ prapābhiś ca samāvṛtām 01,068.013d@048_0011 rājamārgeṇa mahatā suvibhaktena śobhitām 01,068.013d@048_0012 kailāsaśikharākārair gopuraiḥ samalaṅkṛtām 01,068.013d@048_0013 dvāratoraṇaniryūhair maṅgalair upaśobhitām 01,068.013d@048_0014 udyānāmravaṇopetāṃ mahatīṃ sālamekhalām 01,068.013d@048_0015 sarvapuṣkariṇībhiś ca udyānaiś ca samāvṛtām 01,068.013d@048_0016 varṇāśramaiḥ svadharmasthair nityotsavasamāhitaiḥ 01,068.013d@048_0017 dhanadhānyasamṛddhaiś ca saṃtuṣṭai ratnapūjitaiḥ 01,068.013d@048_0018 kratuyuktaiś ca vidvadbhir agnihotraparaiḥ sadā 01,068.013d@048_0019 varjitākāryakaraṇair dānaśīlair dayāparaiḥ 01,068.013d@048_0020 adharmabhīrubhiḥ sarvaiḥ svargalokajigīṣubhiḥ 01,068.013d@048_0021 evaṃvidhajanopetam indralokam ivāparam 01,068.013d@048_0022 tasmin nagaramadhye tu rājaveśmapratiṣṭhitam 01,068.013d@048_0023 indrasadmapratīkāśaṃ saṃpūrṇaṃ vittasaṃcayaiḥ 01,068.013d@048_0024 tasya madhye sabhā divyā nānāratnavicitritā 01,068.013d@048_0025 tasyāṃ sabhāyāṃ rājarṣiḥ sarvālaṃkārabhūṣitaḥ 01,068.013d@048_0026 brāhmaṇaiḥ kṣatriyaiś cāpi mantribhiś cāpi saṃvṛtaḥ 01,068.013d@048_0027 saṃstūyamāno rājendraḥ sūtamāgadhabandibhiḥ 01,068.013d@048_0028 kāryārthibhiḥ samabhyetya kṛtvā kāryaṃ gateṣu saḥ 01,068.013d@048_0029 sukhāsīno 'bhavad rājā tasmin kāle maharṣayaḥ 01,068.013d@048_0030 śakuntānāṃ svanaṃ śrutvā nimittajñās tv alakṣayan 01,068.013d@048_0031 śakuntale nimittāni śobhanāni bhavanti naḥ 01,068.013d@048_0032 kāryasiddhiṃ vadanty ete dhruvaṃ rājñī bhaviṣyasi 01,068.013d@048_0033 asmiṃs tu divase putro yuvarājo bhaviṣyati 01,068.013d@048_0034 vardhamānapuradvāraṃ tūryaghoṣanināditam 01,068.013d@048_0035 śakuntalāṃ puraskṛtya viviśus te maharṣayaḥ 01,068.013d@048_0036 praviśantaṃ nṛpasutaṃ praśaśaṃsuś ca prekṣakāḥ 01,068.013d@048_0037 vardhamānapuradvāraṃ praviśann eva pauravaḥ 01,068.013d@048_0038 indralokastham ātmānaṃ mene harṣasamanvitaḥ 01,068.013d@048_0039 tato vai nāgarāḥ sarve samāhūya parasparam 01,068.013d@048_0040 draṣṭukāmā nṛpasutaṃ samapadyanta bhārata 01,068.013d@048_0041 devateva janasyāgre bhrājate śrīr ivāgatā 01,068.013d@048_0042 jayanteneva paulomī indralokād ihāgatā 01,068.013d@048_0043 iti bruvantas te sarve maharṣīn idam abruvan 01,068.013d@048_0044 abhivādayantaḥ sahitā maharṣīn devavarcasaḥ 01,068.013d@048_0045 adya naḥ saphalaṃ janma kṛtārthāś ca tato vayam 01,068.013d@048_0046 evaṃ ye sma prapaśyāmo maharṣīn sūryavarcasaḥ 01,068.013d@048_0047 ity uktvā sahitāḥ ke cid anvagacchanta pauravam 01,068.013d@048_0048 haimavatyāḥ sutam iva kumāraṃ puṣkarekṣaṇam 01,068.013d@048_0049 ye ke cid abruvan mūḍhāḥ śākuntaladidṛkṣavaḥ 01,068.013d@048_0050 kṛṣṇājinena saṃchannān draṣṭuṃ necchanti tāpasān 01,068.013d@048_0051 piśācā iva dṛśyante nāgarāṇāṃ virūpiṇaḥ 01,068.013d@048_0052 vinā saṃdhyāṃ piśācās te praviśanti purottamam 01,068.013d@048_0053 kṣutpipāsārditān dīnān valkalājinavāsasaḥ 01,068.013d@048_0054 tvagasthibhūtān nirmāṃsān dhamanīsaṃtatān api 01,068.013d@048_0055 piṅgalākṣān piṅgajaṭān dīrghadantān nirūdarān 01,068.013d@048_0056 viśīrṣakān ūrdhvahastān dṛṣṭvā hāsyanti nāgarāḥ 01,068.013d@048_0057 evam uktavatāṃ teṣāṃ giraṃ śrutvā maharṣayaḥ 01,068.013d@048_0058 anyonyaṃ te samāhūya idaṃ vacanam abruvan 01,068.013d@048_0059 uktaṃ bhagavatā vākyaṃ na kṛtaṃ satyavādinā 01,068.013d@048_0060 purapraveśanaṃ nātra kartavyam iti śāsanam 01,068.013d@048_0061 kiṃ kāraṇaṃ pravekṣyāmo nagaraṃ durjanair vṛtam 01,068.013d@048_0062 tyaktasaṃgasya ca muner nagare kiṃ prayojanam 01,068.013d@048_0063 tasmād gamiṣyāma vayaṃ gaṅgāyāmunasaṃgamam 01,068.013d@048_0064 evam uktvā munigaṇāḥ pratijagmur yathāgatam 01,068.013d@048_0065 gatān munigaṇān dṛṣṭvā putraṃ saṃgṛhya pāṇinā 01,068.013d@048_0066 mātāpitṛbhyāṃ virahād yathā śocanti dārakāḥ 01,068.013d@048_0067 tathā śokaparītāṅgī dhṛtim ālambya duḥkhitā 01,068.013d@048_0068 gateṣu teṣu vipreṣu rājamārgeṇa bhāminī 01,068.013d@048_0069 putreṇaiva sahāyena sā jagāma śanaiḥ śanaiḥ 01,068.013d@048_0070 adṛṣṭapūrvān paśyan vai rājamārgeṇa pauravaḥ 01,068.013d@048_0071 harmyaprāsādacaityāṃś ca sabhā divyā vicitritāḥ 01,068.013d@048_0072 kautūhalasamāviṣṭo dṛṣṭvā vismayam āgataḥ 01,068.013d@048_0073 sarve bruvanti tāṃ dṛṣṭvā padmahīnām iva śriyam 01,068.013d@048_0074 gatena haṃsīsadṛśīṃ kokilena svare samām 01,068.013d@048_0075 mukhena candrasadṛśīṃ śriyā padmālayāsamām 01,068.013d@048_0076 smitena kundasadṛśīṃ padmagarbhasamatvacam 01,068.013d@048_0077 padmapatraviśālākṣīṃ taptajāmbūnadaprabhām 01,068.013d@048_0078 karāntamitamadhyāṃ tāṃ sukeśīṃ saṃhatastanīm 01,068.013d@048_0079 jaghanaṃ suviśālaṃ vai ūrū karikaropamau 01,068.013d@048_0080 raktatuṅganakhau pādau dharaṇyāṃ supratiṣṭhitau 01,068.013d@048_0081 evaṃrūpasamāyuktā svargalokād ihāgatā 01,068.013d@048_0082 iti sma sarve 'manyanta duḥṣantanagare janāḥ 01,068.013d@048_0083 punaḥ punar avocaṃs te śākuntalaguṇān api 01,068.013d@048_0084 siṃhekṣaṇaḥ siṃhadaṃṣṭraḥ siṃhaskandho mahābhujaḥ 01,068.013d@048_0085 siṃhoraskaḥ siṃhabalaḥ siṃhavikrāntagāmy ayam 01,068.013d@048_0086 pṛthvaṃsaḥ pṛthuvakṣāś ca chatrākāraśirā mahān 01,068.013d@048_0087 pāṇipādatale rakto raktāsyo dundubhisvanaḥ 01,068.013d@048_0088 rājalakṣaṇayuktaś ca rājaśrīś cāsya dṛśyate 01,068.013d@048_0089 ākāreṇa ca rūpeṇa śarīreṇāpi tejasā 01,068.013d@048_0090 duḥṣantena samo hy eṣa kasya putro bhaviṣyati 01,068.013d@048_0091 evaṃ bruvantas te sarve praśaśaṃsuḥ sahasraśaḥ 01,068.013d@048_0092 yuktivādān avocanta sarvāḥ prāṇabhṛtaḥ striyaḥ 01,068.013d@048_0093 bāndhavā iva sasnehā anujagmuḥ śakuntalām 01,068.013d@048_0094 paurāṇāṃ tad vacaḥ śrutvā tūṣṇīṃbhūtā śakuntalā 01,068.013d@048_0095 veśmadvāraṃ samāsādya vihvalantī nṛpātmajā 01,068.013d@048_0096 cintayām āsa sahasā kāryagauravakāraṇāt 01,068.013d@048_0097 lajjayā ca parītāṅgī rājan rājasamakṣataḥ 01,068.013d@048_0098 aghṛṇā kiṃ nu vakṣyāmi duḥṣantaṃ mama kāraṇāt 01,068.013d@048_0099 evam uktvā tu kṛpaṇā cintayantī śakuntalā 01,068.014a abhisṛtya ca rājānaṃ viditā sā praveśitā 01,068.014c saha tenaiva putreṇa taruṇādityavarcasā 01,068.014d*0632_01 nivedayitvā te sarve āśramaṃ punar āgatāḥ 01,068.014d*0633_01 siṃhāsanasthaṃ rājānaṃ mahendrasadṛśadyutim 01,068.014d*0633_02 śakuntalā nataśirāḥ paraṃ harṣam avāpya ca 01,068.015a pūjayitvā yathānyāyam abravīt taṃ śakuntalā 01,068.015b*0634=09 śakuntalā 01,068.015b*0634_01 abhivādaya rājānaṃ pitaraṃ te dṛḍhavratam 01,068.015b*0634_02 evam uktvā sutaṃ tatra lajjānatamukhī sthitā 01,068.015b*0634_03 stambham āliṅgya rājānaṃ prasīdasvety uvāca sā 01,068.015b*0634_04 śākuntalo 'pi rājānam abhivādya kṛtāñjaliḥ 01,068.015b*0634_05 harṣeṇotphullanayano rājānaṃ cānvavaikṣata 01,068.015b*0634_06 duḥṣanto dharmabuddhyā tu cintayann eva so 'bravīt 01,068.015b*0634_07 kim āgamanakāryaṃ te brūhi tvaṃ varavarṇini 01,068.015b*0634_08 kariṣyāmi na saṃdehaḥ saputrāyā viśeṣataḥ 01,068.015b*0634_09 prasīdasva mahārāja vakṣyāmi puruṣottama 01,068.015c ayaṃ putras tvayā rājan yauvarājye 'bhiṣicyatām 01,068.016a tvayā hy ayaṃ suto rājan mayy utpannaḥ suropamaḥ 01,068.016c yathāsamayam etasmin vartasva puruṣottama 01,068.017a yathā samāgame pūrvaṃ kṛtaḥ sa samayas tvayā 01,068.017c taṃ smarasva mahābhāga kaṇvāśramapadaṃ prati 01,068.017d*0635=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,068.017d*0635_01 tasyopabhogasaktasya strīṣu cānyāsu bhārata 01,068.017d*0635_02 śakuntalā saputrā ca manasy antaradhīyata 01,068.017d*0636_01 sa dhārayan manasy enāṃ saputrāṃ sasmitāṃ tadā 01,068.017d*0636_02 tadopagṛhya manasā ciraṃ sukham avāpa saḥ 01,068.018a so 'tha śrutvaiva tad vākyaṃ tasyā rājā smarann api 01,068.018c abravīn na smarāmīti kasya tvaṃ duṣṭatāpasi 01,068.018d*0637_01 maithunaṃ ca vṛthā nāhaṃ gaccheyam iti me matiḥ 01,068.018d*0637_02 nābhijānāmi kalyāṇi tvayā saha samāgamam 01,068.019a dharmakāmārthasaṃbandhaṃ na smarāmi tvayā saha 01,068.019c gaccha vā tiṣṭha vā kāmaṃ yad vāpīcchasi tat kuru 01,068.020a saivam uktā varārohā vrīḍiteva manasvinī 01,068.020c visaṃjñeva ca duḥkhena tasthau sthāṇur ivācalā 01,068.021a saṃrambhāmarṣatāmrākṣī sphuramāṇoṣṭhasaṃpuṭā 01,068.021c kaṭākṣair nirdahantīva tiryag rājānam aikṣata 01,068.022a ākāraṃ gūhamānā ca manyunābhisamīritā 01,068.022c tapasā saṃbhṛtaṃ tejo dhārayām āsa vai tadā 01,068.023a sā muhūrtam iva dhyātvā duḥkhāmarṣasamanvitā 01,068.023c bhartāram abhisaṃprekṣya kruddhā vacanam abravīt 01,068.024a jānann api mahārāja kasmād evaṃ prabhāṣase 01,068.024c na jānāmīti niḥsaṅgaṃ yathānyaḥ prākṛtas tathā 01,068.025a atra te hṛdayaṃ veda satyasyaivānṛtasya ca 01,068.025c kalyāṇa bata sākṣī tvaṃ mātmānam avamanyathāḥ 01,068.026a yo 'nyathā santam ātmānam anyathā pratipadyate 01,068.026c kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ coreṇātmāpahāriṇā 01,068.027a eko 'ham asmīti ca manyase tvaṃ; na hṛcchayaṃ vetsi muniṃ purāṇam 01,068.027c yo veditā karmaṇaḥ pāpakasya; tasyāntike tvaṃ vṛjinaṃ karoṣi 01,068.027d*0638_01 dharma eva hi sādhūnāṃ sarveṣāṃ hitakāraṇam 01,068.027d*0638_02 nityaṃ mithyāvihīnānāṃ na ca duḥkhāvaho bhavet 01,068.028a manyate pāpakaṃ kṛtvā na kaś cid vetti mām iti 01,068.028c vidanti cainaṃ devāś ca svaś caivāntarapūruṣaḥ 01,068.029a ādityacandrāv anilānalau ca; dyaur bhūmir āpo hṛdayaṃ yamaś ca 01,068.029c ahaś ca rātriś ca ubhe ca saṃdhye; dharmaś ca jānāti narasya vṛttam 01,068.030a yamo vaivasvatas tasya niryātayati duṣkṛtam 01,068.030c hṛdi sthitaḥ karmasākṣī kṣetrajño yasya tuṣyati 01,068.031a na tu tuṣyati yasyaiṣa puruṣasya durātmanaḥ 01,068.031c taṃ yamaḥ pāpakarmāṇaṃ niryātayati duṣkṛtam 01,068.032a avamanyātmanātmānam anyathā pratipadyate 01,068.032c devā na tasya śreyāṃso yasyātmāpi na kāraṇam 01,068.033a svayaṃ prāpteti mām evaṃ māvamaṃsthāḥ pativratām 01,068.033c arghyārhāṃ nārcayasi māṃ svayaṃ bhāryām upasthitām 01,068.034a kimarthaṃ māṃ prākṛtavad upaprekṣasi saṃsadi 01,068.034c na khalv aham idaṃ śūnye raumi kiṃ na śṛṇoṣi me 01,068.035a yadi me yācamānāyā vacanaṃ na kariṣyasi 01,068.035c duḥṣanta śatadhā mūrdhā tatas te 'dya phaliṣyati 01,068.036a bhāryāṃ patiḥ saṃpraviśya sa yasmāj jāyate punaḥ 01,068.036c jāyāyā iti jāyātvaṃ purāṇāḥ kavayo viduḥ 01,068.037a yad āgamavataḥ puṃsas tad apatyaṃ prajāyate 01,068.037c tat tārayati saṃtatyā pūrvapretān pitāmahān 01,068.038a pun nāmno narakād yasmāt pitaraṃ trāyate sutaḥ 01,068.038c tasmāt putra iti proktaḥ svayam eva svayambhuvā 01,068.038d*0639_01 putreṇa lokāñ jayati putreṇānantyam aśnute 01,068.038d*0639_02 atha putrasya putreṇa modante prapitāmahāḥ 01,068.039a sā bhāryā yā gṛhe dakṣā sā bhāryā yā prajāvatī 01,068.039c sā bhāryā yā patiprāṇā sā bhāryā yā pativratā 01,068.040a ardhaṃ bhāryā manuṣyasya bhāryā śreṣṭhatamaḥ sakhā 01,068.040a*0640_01 . . . . . . . . . śarīraṃ procyate budhaiḥ 01,068.040a*0640_02 bhāryā śreṣṭhatamā loke . . . . . . . . 01,068.040c bhāryā mūlaṃ trivargasya bhāryā mitraṃ mariṣyataḥ 01,068.041a bhāryāvantaḥ kriyāvantaḥ sabhāryā gṛhamedhinaḥ 01,068.041c bhāryāvantaḥ pramodante bhāryāvantaḥ śriyānvitāḥ 01,068.041d@049_0001 brahmā surāsuraguruḥ so 'pi śaktiṃ purākarot 01,068.041d@049_0002 prakṛtiṃ svāṃ praviśyāśu brahmāṇḍam abhavat tataḥ 01,068.041d@049_0003 bhartavyā rakṣaṇīyā ca bhāryā hi patinā sadā 01,068.041d@049_0004 dharmārthakāmasaṃsiddhau bhāryā bhartuḥ sahāyinī 01,068.041d@049_0005 yadā bhartā ca bhāryā ca parasparavaśānugau 01,068.041d@049_0006 tadā dharmārthakāmānāṃ trayāṇām api saṃgamaḥ 01,068.041d@049_0007 kathaṃ bhāryām ṛte dharmaḥ kathaṃ vā puruṣaḥ prabho 01,068.041d@049_0008 prāpnoti kāmam arthaṃ vāpy asyāṃ tritayam āhitam 01,068.041d@049_0009 tathaiva bhartāram ṛte bhāryā dharmādisādhane 01,068.041d@049_0010 na samarthā trivargo 'yaṃ daṃpatyoḥ samupāśritaḥ 01,068.041d@049_0011 devatātithibhṛtyānām atithīnāṃ ca pūjanam 01,068.041d@049_0012 na pumbhiḥ śakyate kartum ṛte bhāryāṃ kathaṃ cana 01,068.041d@049_0013 prāpto 'pi cārtho manujair ānīto 'pi nijaṃ gṛham 01,068.041d@049_0014 nāśam eti vinā bhāryāṃ kubhāryāsaṃgraheṇa vā 01,068.041d@049_0015 kāmas tu naiva tasyāsti pratyakṣeṇopadṛśyate 01,068.042a sakhāyaḥ pravivikteṣu bhavanty etāḥ priyaṃvadāḥ 01,068.042c pitaro dharmakāryeṣu bhavanty ārtasya mātaraḥ 01,068.043a kāntāreṣv api viśrāmo narasyādhvanikasya vai 01,068.043c yaḥ sadāraḥ sa viśvāsyas tasmād dārāḥ parā gatiḥ 01,068.044a saṃsarantam api pretaṃ viṣameṣv ekapātinam 01,068.044c bhāryaivānveti bhartāraṃ satataṃ yā pativratā 01,068.045a prathamaṃ saṃsthitā bhāryā patiṃ pretya pratīkṣate 01,068.045c pūrvaṃ mṛtaṃ ca bhartāraṃ paścāt sādhvy anugacchati 01,068.046a etasmāt kāraṇād rājan pāṇigrahaṇam iṣyate 01,068.046c yad āpnoti patir bhāryām iha loke paratra ca 01,068.046d*0641_01 poṣaṇārthaṃ śarīrasya pātheyaṃ svargatasya vai 01,068.047a ātmātmanaiva janitaḥ putra ity ucyate budhaiḥ 01,068.047c tasmād bhāryāṃ naraḥ paśyen mātṛvat putramātaram 01,068.047d*0642_01 antarātmaiva sarvasya putro nāmocyate sadā 01,068.047d*0642_02 gatī rūpaṃ ca ceṣṭā ca āvartā lakṣaṇāni ca 01,068.047d*0642_03 pitṝṇāṃ yāni dṛśyante putrāṇāṃ santi tāni ca 01,068.047d*0642_04 teṣāṃ śīlaguṇācārāḥ saṃparkāc ca śubhāśubhāt 01,068.048a bhāryāyāṃ janitaṃ putram ādarśe svam ivānanam 01,068.048c hlādate janitā preṣkya svargaṃ prāpyeva puṇyakṛt 01,068.048d*0643_01 pativratārūpadharāḥ parabījasya saṃgrahāt 01,068.048d*0643_02 kulaṃ vināśya bhartṝṇāṃ narakaṃ yānti dāruṇam 01,068.048d*0643_03 pareṇa janitāḥ putrāḥ svabhāryāyāṃ yatheṣṭataḥ 01,068.048d*0643_04 mama putrā iti matās te putrā api śatravaḥ 01,068.048d*0643_05 dviṣanti pratikurvanti na te vacanakāriṇaḥ 01,068.048d*0643_06 dveṣṭi tāṃś ca pitā cāpi svabīje na tathā nṛpa 01,068.048d*0643_07 na dveṣṭi pitaraṃ putro janitāram athāpi vā 01,068.048d*0643_08 na dveṣṭi janitā putraṃ tasmād ātmā suto bhavet 01,068.049a dahyamānā manoduḥkhair vyādhibhiś cāturā narāḥ 01,068.049c hlādante sveṣu dāreṣu gharmārtāḥ salileṣv iva 01,068.049d*0644_01 vipravāsakṛśā dīnā narā malinavāsasaḥ 01,068.049d*0644_02 te 'pi svadārāṃs tuṣyanti daridrā dhanalābhavat 01,068.050a susaṃrabdho 'pi rāmāṇāṃ na brūyād apriyaṃ budhaḥ 01,068.050c ratiṃ prītiṃ ca dharmaṃ ca tāsv āyattam avekṣya ca 01,068.050d*0645_01 ātmano 'rdham iti śrautaṃ sā rakṣati dhanaṃ prajā 01,068.050d*0645_02 śarīraṃ lokayātrāṃ vai dharmaṃ svargam ṛṣīn pitṝn 01,068.051a ātmano janmanaḥ kṣetraṃ puṇyaṃ rāmāḥ sanātanam 01,068.051c ṛṣīṇām api kā śaktiḥ sraṣṭuṃ rāmām ṛte prajāḥ 01,068.051d*0646_01 devānām api kā śaktiḥ kartuṃ saṃbhavam ātmanaḥ 01,068.051d*0646_02 paṇḍitasyāpi lokeṣu strīṣu sṛṣṭiḥ pratiṣṭhitā 01,068.051d*0646_03 ṛṣibhyo ṛṣayaḥ ke cic caṇḍālīṣv api jajñire 01,068.052a paripatya yadā sūnur dharaṇīreṇuguṇṭhitaḥ 01,068.052c pitur āśliṣyate 'ṅgāni kim ivāsty adhikaṃ tataḥ 01,068.053a sa tvaṃ svayam anuprāptaṃ sābhilāṣam imaṃ sutam 01,068.053c prekṣamāṇaṃ ca kākṣeṇa kimartham avamanyase 01,068.054a aṇḍāni bibhrati svāni na bhindanti pipīlikāḥ 01,068.054c na bharethāḥ kathaṃ nu tvaṃ dharmajñaḥ san svam ātmajam 01,068.054d*0647_01 mamāṇḍānīti vardhante kokilāṇḍāni vāyasāḥ 01,068.054d*0647_02 kiṃ punas tvaṃ na manyethāḥ sarvajñaḥ putram īdṛśam 01,068.054d*0647_03 malayāc candanaṃ jātam atiśītaṃ vadanti vai 01,068.054d*0647_04 śiśor āliṅganaṃ tasmāc candanād adhikaṃ bhavet 01,068.055a na vāsasāṃ na rāmāṇāṃ nāpāṃ sparśas tathā sukhaḥ 01,068.055c śiśor āliṅgyamānasya sparśaḥ sūnor yathā sukhaḥ 01,068.056a brāhmaṇo dvipadāṃ śreṣṭho gaur variṣṭhā catuṣpadām 01,068.056c gurur garīyasāṃ śreṣṭhaḥ putraḥ sparśavatāṃ varaḥ 01,068.057a spṛśatu tvāṃ samāśliṣya putro 'yaṃ priyadarśanaḥ 01,068.057b@050_0001 aputrasya jagac chūnyam aputrasya gṛheṇa kim 01,068.057b@050_0002 putreṇa lokāñ jayati śrutir eṣā sanātanī 01,068.057b@050_0003 nāsti putrasamaḥ sneho nāsti putrasamaṃ sukham 01,068.057b@050_0004 nāsti putrasamā prītiḥ nāsti putrasamā gatiḥ 01,068.057b@050_0005 anṛtaṃ vakti loko 'yaṃ candanaṃ kila śītalam 01,068.057b@050_0006 putragātrapariṣvaṅgaś candanād api śītalaḥ 01,068.057c putrasparśāt sukhataraḥ sparśo loke na vidyate 01,068.058a triṣu varṣeṣu pūrṇeṣu prajātāham ariṃdama 01,068.058b*0648_01 adyāyaṃ manniyogāt tu tavāhvānaṃ pratīkṣate 01,068.058c imaṃ kumāraṃ rājendra tava śokapraṇāśanam 01,068.059a āhartā vājimedhasya śatasaṃkhyasya paurava 01,068.059b*0649_01 rājasūyādikān anyān kratūn amitadakṣiṇān 01,068.059c iti vāg antarikṣe māṃ sūtake 'bhyavadat purā 01,068.060a nanu nāmāṅkam āropya snehād grāmāntaraṃ gatāḥ 01,068.060a*0650_01 . . . . . . . . mūrdhny upāghrāya putrakam 01,068.060a*0650_02 evaṃ hi putreṇānye 'pi . . . . . . . . 01,068.060c mūrdhni putrān upāghrāya pratinandanti mānavāḥ 01,068.061a vedeṣv api vadantīmaṃ mantravādaṃ dvijātayaḥ 01,068.061c jātakarmaṇi putrāṇāṃ tavāpi viditaṃ tathā 01,068.062a aṅgād aṅgāt saṃbhavasi hṛdayād abhijāyase 01,068.062c ātmā vai putranāmāsi sa jīva śaradaḥ śatam 01,068.062d*0651_01 upajighranti pitaro mantreṇānena mūrdhani 01,068.063a poṣo hi tvadadhīno me saṃtānam api cākṣayam 01,068.063c tasmāt tvaṃ jīva me vatsa susukhī śaradāṃ śatam 01,068.063d*0652_01 eko bhūtvā dvidhā bhūta iti vādaḥ pradṛśyate 01,068.064a tvadaṅgebhyaḥ prasūto 'yaṃ puruṣāt puruṣo 'paraḥ 01,068.064c sarasīvāmale ''tmānaṃ dvitīyaṃ paśya me sutam 01,068.064d*0653_01 sarasīvāmale somaṃ prekṣātmānaṃ tvam ātmani 01,068.065a yathā hy āhavanīyo 'gnir gārhapatyāt praṇīyate 01,068.065c tathā tvattaḥ prasūto 'yaṃ tvam ekaḥ san dvidhā kṛtaḥ 01,068.066a mṛgāpakṛṣṭena hi te mṛgayāṃ paridhāvatā 01,068.066c aham āsāditā rājan kumārī pitur āśrame 01,068.067a urvaśī pūrvacittiś ca sahajanyā ca menakā 01,068.067c viśvācī ca ghṛtācī ca ṣaḍ evāpsarasāṃ varāḥ 01,068.068a tāsāṃ māṃ menakā nāma brahmayonir varāpsarāḥ 01,068.068c divaḥ saṃprāpya jagatīṃ viśvāmitrād ajījanat 01,068.068d*0654_01 śrīmān ṛṣir dharmaparo vaiśvānara ivāparaḥ 01,068.068d*0654_02 brahmayoniḥ kuśo nāma viśvāmitrapitāmahaḥ 01,068.068d*0654_03 kuśasya putro balavān kuśanābhaś ca dhārmikaḥ 01,068.068d*0654_04 gādhis tasya suto rājā viśvāmitras tu gādhijaḥ 01,068.068d*0654_05 evaṃvidhaḥ pitā rājan mātā me menakāpsarāḥ 01,068.069a sā māṃ himavataḥ pṛṣṭhe suṣuve menakāpsarāḥ 01,068.069c avakīrya ca māṃ yātā parātmajam ivāsatī 01,068.069d@051_0001 pakṣiṇaḥ puṇyavantas te sahitā dharmatas tadā 01,068.069d@051_0002 pakṣais tair abhiguptā ca tasmād asmi śakuntalā 01,068.069d@051_0003 tato 'ham ṛṣiṇā dṛṣṭā kāśyapena mahātmanā 01,068.069d@051_0004 jalārtham agnihotrasya gataṃ dṛṣṭvā tu pakṣiṇaḥ 01,068.069d@051_0005 nyāsabhūtām iva muneḥ pradadur māṃ dayāvataḥ 01,068.069d@051_0006 kaṇvas tv ālokya māṃ prīto hasantīti havirbhujaḥ 01,068.069d@051_0007 sa māraṇim ivādāya svam āśramam upāgamat 01,068.069d@051_0008 sā vai saṃbhāvitā rājann anukrośān maharṣiṇā 01,068.069d@051_0009 tenaiva svasutevāhaṃ rājan vai varavarṇinī 01,068.069d@051_0010 viśvāmitrasutā cāhaṃ vardhitā muninā nṛpa 01,068.069d@051_0011 yauvane vartamānāṃ ca dṛṣṭavān asi māṃ nṛpa 01,068.069d@051_0012 āśrame parṇaśālāyāṃ kumārīṃ vijane vane 01,068.069d@051_0013 dhātrā pracoditāṃ śūnye pitrā virahitāṃ mithaḥ 01,068.069d@051_0014 vāgbhis tvaṃ sūnṛtābhir mām apatyārtham acūcudaḥ 01,068.069d@051_0015 akārṣīs tv āśrame vāsaṃ dharmakāmārthaniścitam 01,068.069d@051_0016 gāndharveṇa vivāhena vidhinā pāṇim agrahīḥ 01,068.069d@051_0017 sāhaṃ kulaṃ ca śīlaṃ ca satyavāditvam ātmanaḥ 01,068.069d@051_0018 svadharmaṃ ca puraskṛtya tvām adya śaraṇaṃ gatā 01,068.069d@051_0019 tasmān nārhasi saṃśrutya tatheti vitathaṃ vacaḥ 01,068.069d@051_0020 svadharmaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā parityaktum upasthitām 01,068.069d@051_0021 tvannāthāṃ lokanāthas tvaṃ nārhasi tvam anāgasam 01,068.070a kiṃ nu karmāśubhaṃ pūrvaṃ kṛtavaty asmi janmani 01,068.070c yad ahaṃ bāndhavais tyaktā bālye saṃprati ca tvayā 01,068.070d*0655_01 saṃgatā rājaśārdūla pūrvakarmāvasādinī 01,068.071a kāmaṃ tvayā parityaktā gamiṣyāmy aham āśramam 01,068.071c imaṃ tu bālaṃ saṃtyaktuṃ nārhasy ātmajam ātmanā 01,068.072 duḥṣanta uvāca 01,068.072a na putram abhijānāmi tvayi jātaṃ śakuntale 01,068.072c asatyavacanā nāryaḥ kas te śraddhāsyate vacaḥ 01,068.073a menakā niranukrośā bandhakī jananī tava 01,068.073c yayā himavataḥ pṛṣṭhe nirmālyeva praveritā 01,068.074a sa cāpi niranukrośaḥ kṣatrayoniḥ pitā tava 01,068.074c viśvāmitro brāhmaṇatve lubdhaḥ kāmaparāyaṇaḥ 01,068.074d*0656_01 suṣāva suranārī māṃ viśvāmitrād yatheṣṭataḥ 01,068.074d*0656_02 aho jānāmi te janma kutsitaṃ kulaṭe janaiḥ 01,068.075a menakāpsarasāṃ śreṣṭhā maharṣīṇāṃ ca te pitā 01,068.075c tayor apatyaṃ kasmāt tvaṃ puṃścalīvābhidhāsyasi 01,068.075d*0657_01 jātiś cāpi nikṛṣṭā te kulīneti vijalpase 01,068.075d*0657_02 janayitvā tvam utsṛṣṭā kokileva parair bhṛtā 01,068.075d*0657_03 ariṣṭair iva durbuddhiḥ kaṇvo vardhayitā pitā 01,068.075d*0657_04 aśraddheyam idaṃ vākyaṃ yat tvaṃ jalpasi tāpasi 01,068.075d*0657_05 bruvantī rājasāṃnidhye gamyatāṃ yatra cecchasi 01,068.075d*0657_06 suvarṇamaṇimuktāni vastrāṇy ābharaṇāni ca 01,068.075d*0657_07 yad ihecchasi bhogārthaṃ tāpasi pratigṛhyatām 01,068.076a aśraddheyam idaṃ vākyaṃ kathayantī na lajjase 01,068.076c viśeṣato matsakāśe duṣṭatāpasi gamyatām 01,068.077a kva maharṣiḥ sadaivograḥ sāpsarā kva ca menakā 01,068.077c kva ca tvam evaṃ kṛpaṇā tāpasīveṣadhāriṇī 01,068.078a atikāyaś ca putras te bālo 'pi balavān ayam 01,068.078c katham alpena kālena śālaskandha ivodgataḥ 01,068.079a sunikṛṣṭā ca yonis te puṃścalī pratibhāsi me 01,068.079c yadṛcchayā kāmarāgāj jātā menakayā hy asi 01,068.080a sarvam etat parokṣaṃ me yat tvaṃ vadasi tāpasi 01,068.080b*0658_01 sarvā vāmāḥ striyo loke sarvāḥ kāmaparāyaṇāḥ 01,068.080b*0658_02 sarvāḥ striyaḥ paravaśāḥ sarvāḥ krodhasamākulāḥ 01,068.080b*0658_03 asatyoktāḥ striyaḥ sarvā na kaṇvaṃ vaktum arhasi 01,068.080c nāhaṃ tvām abhijānāmi yatheṣṭaṃ gamyatāṃ tvayā 01,069.001 śakuntalovāca 01,069.001a rājan sarṣapamātrāṇi paracchidrāṇi paśyasi 01,069.001c ātmano bilvamātrāṇi paśyann api na paśyasi 01,069.002a menakā tridaśeṣv eva tridaśāś cānu menakām 01,069.002c mamaivodricyate janma duḥṣanta tava janmataḥ 01,069.003a kṣitāv aṭasi rājaṃs tvam antarikṣe carāmy aham 01,069.003c āvayor antaraṃ paśya merusarṣapayor iva 01,069.004a mahendrasya kuberasya yamasya varuṇasya ca 01,069.004c bhavanāny anusaṃyāmi prabhāvaṃ paśya me nṛpa 01,069.004d*0659_01 purā naravaraḥ putra urvaśyāṃ janitas tadā 01,069.004d*0659_02 āyur nāma mahārāja tava pūrvapitāmahaḥ 01,069.004d*0659_03 maharṣayaś ca bahavaḥ kṣatriyāś ca paraṃtapa 01,069.004d*0659_04 apsarassu mṛgīṇāṃ ca mātṛdoṣo na vidyate 01,069.005a satyaś cāpi pravādo 'yaṃ yaṃ pravakṣyāmi te 'nagha 01,069.005c nidarśanārthaṃ na dveṣāt tac chrutvā kṣantum arhasi 01,069.005d*0660_01 pāṃsupātena hṛṣyanti kuñjarā madaśālinaḥ 01,069.006a virūpo yāvad ādarśe nātmanaḥ paśyate mukham 01,069.006c manyate tāvad ātmānam anyebhyo rūpavattaram 01,069.007a yadā tu mukham ādarśe vikṛtaṃ so 'bhivīkṣate 01,069.007c tadetaraṃ vijānāti ātmānaṃ netaraṃ janam 01,069.008a atīva rūpasaṃpanno na kiṃ cid avamanyate 01,069.008c atīva jalpan durvāco bhavatīha viheṭhakaḥ 01,069.009a mūrkho hi jalpatāṃ puṃsāṃ śrutvā vācaḥ śubhāśubhāḥ 01,069.009c aśubhaṃ vākyam ādatte purīṣam iva sūkaraḥ 01,069.010a prājñas tu jalpatāṃ puṃsāṃ śrutvā vācaḥ śubhāśubhāḥ 01,069.010c guṇavad vākyam ādatte haṃsaḥ kṣīram ivāmbhasaḥ 01,069.010d*0661_01 ātmano duṣṭabhāvatvāj jānan nīco 'prasannadhīḥ 01,069.010d*0661_02 pareṣām api jānāti svakarmasadṛśān guṇān 01,069.010d*0661_03 dahyamānās tu tīvreṇa nīcāḥ parayaśo 'gninā 01,069.010d*0661_04 aśaktās tāṃ gatiṃ gantuṃ tato nindāṃ prakurvate 01,069.011a anyān parivadan sādhur yathā hi paritapyate 01,069.011c tathā parivadann anyāṃs tuṣṭo bhavati durjanaḥ 01,069.011d*0662_01 apavādaratā mūrkhā bhavantīha viśeṣataḥ 01,069.011d*0662_02 nāpavādaratāḥ santo bhavanti sma viśeṣataḥ 01,069.012a abhivādya yathā vṛddhān santo gacchanti nirvṛtim 01,069.012c evaṃ sajjanam ākruśya mūrkho bhavati nirvṛtaḥ 01,069.013a sukhaṃ jīvanty adoṣajñā mūrkhā doṣānudarśinaḥ 01,069.013c yatra vācyāḥ paraiḥ santaḥ parān āhus tathāvidhān 01,069.014a ato hāsyataraṃ loke kiṃ cid anyan na vidyate 01,069.014c yatra durjana ity āha durjanaḥ sajjanaṃ svayam 01,069.014d*0663_01 dāruṇāl lokasaṃkleśād duḥkham āpnoty asaṃśayam 01,069.015a satyadharmacyutāt puṃsaḥ kruddhād āśīviṣād iva 01,069.015c anāstiko 'py udvijate janaḥ kiṃ punar āstikaḥ 01,069.016a svayam utpādya vai putraṃ sadṛśaṃ yo 'vamanyate 01,069.016c tasya devāḥ śriyaṃ ghnanti na ca lokān upāśnute 01,069.016d*0664_01 abhavye 'py anṛte 'śuddhe nāstike pāpakarmaṇi 01,069.016d*0664_02 durācāre kalir bhūyān na kalir dharmacāriṣu 01,069.017a kulavaṃśapratiṣṭhāṃ hi pitaraḥ putram abruvan 01,069.017c uttamaṃ sarvadharmāṇāṃ tasmāt putraṃ na saṃtyajet 01,069.018a svapatnīprabhavān pañca labdhān krītān vivardhitān 01,069.018c kṛtān anyāsu cotpannān putrān vai manur abravīt 01,069.018d*0665_01 tatra ṣaḍ bandhudāyādāḥ ṣaḍ adāyādabāndhavāḥ 01,069.019a dharmakīrtyāvahā nṝṇāṃ manasaḥ prītivardhanāḥ 01,069.019c trāyante narakāj jātāḥ putrā dharmaplavāḥ pitṝn 01,069.020a sa tvaṃ nṛpatiśārdūla na putraṃ tyaktum arhasi 01,069.020b*0666_01 tasmāt putraṃ ca satyaṃ ca pālayasva mahīpate 01,069.020b*0666_02 ubhayaṃ pālayan hy etan nānṛtaṃ vaktum arhasi 01,069.020c ātmānaṃ satyadharmau ca pālayāno mahīpate 01,069.020e narendrasiṃha kapaṭaṃ na voḍhuṃ tvam ihārhasi 01,069.021a varaṃ kūpaśatād vāpī varaṃ vāpīśatāt kratuḥ 01,069.021b*0667_01 varaṃ saraśatād yajñaḥ varaṃ yajñāt suputrakaḥ 01,069.021c varaṃ kratuśatāt putraḥ satyaṃ putraśatād varam 01,069.022a aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam 01,069.022c aśvamedhasahasrād dhi satyam eva viśiṣyate 01,069.023a sarvavedādhigamanaṃ sarvatīrthāvagāhanam 01,069.023c satyaṃ ca vadato rājan samaṃ vā syān na vā samam 01,069.024a nāsti satyāt paro dharmo na satyād vidyate param 01,069.024c na hi tīvrataraṃ kiṃ cid anṛtād iha vidyate 01,069.025a rājan satyaṃ paraṃ brahma satyaṃ ca samayaḥ paraḥ 01,069.025c mā tyākṣīḥ samayaṃ rājan satyaṃ saṃgatam astu te 01,069.025d*0668_01 yaḥ pāpaṃ na vijānāti karma kṛtvā narādhipa 01,069.025d*0668_02 na hi tādṛk paraṃ pāpam anṛtād iha vidyate 01,069.025d*0668_03 yasya te hṛdayaṃ veda satyasyaivānṛtasya ca 01,069.025d*0668_04 kalyāṇaṃ sākṣiṇaṃ tasmāt kartum arhasi dharmataḥ 01,069.025d*0668_05 yo na kāmān na ca krodhān na mohād abhivartate 01,069.025d*0668_06 amitraṃ vāpi mitraṃ vā sa vai uttamapūruṣaḥ 01,069.026a anṛte cet prasaṅgas te śraddadhāsi na cet svayam 01,069.026c ātmano hanta gacchāmi tvādṛśe nāsti saṃgatam 01,069.026d*0669_01 putratve śaṅkamānasya buddhir jñāpakadīpinī 01,069.026d*0669_02 gatiḥ svaraḥ smṛtiḥ sattvaṃ śīlaṃ vidyā ca vikramaḥ 01,069.026d*0669_03 dhṛṣṇuprakṛtibhāvau ca āvartā romarājayaḥ 01,069.026d*0669_04 samā yasya yadi syus te tasya putro na saṃśayaḥ 01,069.026d*0669_05 sādṛśyenoddhṛtaṃ bimbaṃ tava dehād viśāṃpate 01,069.026d*0669_06 tāteti bhāṣamāṇaṃ vai mā sma rājan vṛthā kṛthāḥ 01,069.026d*0669_07 ṛte 'pi gardabhakṣīrāt payaḥ pāsyati me sutaḥ 01,069.027a ṛte 'pi tvayi duḥṣanta śailarājāvataṃsakām 01,069.027c caturantām imām urvīṃ putro me pālayiṣyati 01,069.027d*0670_01 evam ukto mahendreṇa bhaviṣyati ca nānyathā 01,069.027d*0670_02 sākṣitve bahavo 'py uktā devadūtādayo matāḥ 01,069.027d*0670_03 na bruvanti tathā satyam utāho vānṛtaṃ kila 01,069.027d*0670_04 asākṣiṇī mandabhāgyā gamiṣyāmi yathāgatam 01,069.028 vaiśaṃpāyana uvāca 01,069.028a etāvad uktvā vacanaṃ prātiṣṭhata śakuntalā 01,069.028b*0671_01 tasyāḥ krodhasamuttho 'gniḥ sadhūmo mūrdhny adṛśyata 01,069.028b*0671_02 saṃniyamyātmano 'ṅgeṣu tataḥ krodhāgnim ātmajam 01,069.028b*0671_03 prasthitaivānavadyāṅgī saha putreṇa vai vanam 01,069.028c athāntarikṣe duḥṣantaṃ vāg uvācāśarīriṇī 01,069.028e ṛtvikpurohitācāryair mantribhiś cāvṛtaṃ tadā 01,069.029a bhastrā mātā pituḥ putro yena jātaḥ sa eva saḥ 01,069.029c bharasva putraṃ duḥṣanta māvamaṃsthāḥ śakuntalām 01,069.029c*0672_01 . . . . . . . . satyam āha śakuntalā 01,069.029c*0672_02 sarvebhyo hy aṅgam aṅgebhyaḥ sākṣād utpadyate sutaḥ 01,069.029c*0672_03 ātmā caiva suto nāma tenaiva tava paurava 01,069.029c*0672_04 āhitaṃ hy ātmanātmānaṃ parirakṣa imaṃ sutam 01,069.029c*0672_05 ananyāṃ tvaṃ pratīkṣasva 01,069.029d*0673_01 striyaḥ pavitram atulam etad duḥṣanta dharmataḥ 01,069.029d*0673_02 māsi māsi rajo hy āsāṃ duritāny apakarṣati 01,069.029d*0673_03 tataḥ sarvāṇi bhūtāni vyājahrus taṃ samantataḥ 01,069.029d*0673_04 āhitas tvattanor eṣa 01,069.030a retodhāḥ putra unnayati naradeva yamakṣayāt 01,069.030c tvaṃ cāsya dhātā garbhasya satyam āha śakuntalā 01,069.030d*0674_01 patir jāyāṃ praviśati sa tasyāṃ jāyate punaḥ 01,069.030d*0674_02 anyonyaprakṛtir hy eṣā 01,069.031a jāyā janayate putram ātmano 'ṅgaṃ dvidhā kṛtam 01,069.031c tasmād bharasva duḥṣanta putraṃ śākuntalaṃ nṛpa 01,069.032a abhūtir eṣā kas tyajyāj jīvañ jīvantam ātmajam 01,069.032c śākuntalaṃ mahātmānaṃ dauḥṣantiṃ bhara paurava 01,069.033a bhartavyo 'yaṃ tvayā yasmād asmākaṃ vacanād api 01,069.033c tasmād bhavatv ayaṃ nāmnā bharato nāma te sutaḥ 01,069.033d*0675=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,069.033d*0675_01 evam uktvā tato devā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ 01,069.033d*0675_02 pativrateti saṃhṛṣṭāḥ puṣpavṛṣṭiṃ vavarṣire 01,069.034a tac chrutvā pauravo rājā vyāhṛtaṃ vai divaukasām 01,069.034b*0676_01 siṃhāsanāt samutthāya praṇamya ca divaukasaḥ 01,069.034c purohitam amātyāṃś ca saṃprahṛṣṭo 'bravīd idam 01,069.035a śṛṇvantv etad bhavanto 'sya devadūtasya bhāṣitam 01,069.035b*0677_01 śṛṇvantu devatānāṃ ca maharṣīṇāṃ ca bhāṣitam 01,069.035c aham apy evam evainaṃ jānāmi svayam ātmajam 01,069.036a yady ahaṃ vacanād eva gṛhṇīyām imam ātmajam 01,069.036c bhaved dhi śaṅkā lokasya naivaṃ śuddho bhaved ayam 01,069.037a taṃ viśodhya tadā rājā devadūtena bhārata 01,069.037c hṛṣṭaḥ pramuditaś cāpi pratijagrāha taṃ sutam 01,069.037d*0678_01 tatas tasya tadā rājā pitṛkāryāṇi sarvaśaḥ 01,069.037d*0678_02 kārayām āsa muditaḥ prītimān ātmajasya ha 01,069.038a mūrdhni cainam upāghrāya sasnehaṃ pariṣasvaje 01,069.038c sabhājyamāno vipraiś ca stūyamānaś ca bandibhiḥ 01,069.038e sa mudaṃ paramāṃ lebhe putrasaṃsparśajāṃ nṛpaḥ 01,069.039a tāṃ caiva bhāryāṃ dharmajñaḥ pūjayām āsa dharmataḥ 01,069.039c abravīc caiva tāṃ rājā sāntvapūrvam idaṃ vacaḥ 01,069.040a kṛto lokaparokṣo 'yaṃ saṃbandho vai tvayā saha 01,069.040b*0679_01 lokasyāyaṃ parokṣas tu saṃbandho nau purābhavat 01,069.040b*0679_02 kṛto lokasamakṣo 'dya saṃbandho vai punaḥ kṛtaḥ 01,069.040b*0680_01 tasmād etan mayā tv adya tannimittaṃ prabhāṣitam 01,069.040c tasmād etan mayā devi tvacchuddhyarthaṃ vicāritam 01,069.040d*0681_01 brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś caiva pṛthagvidhāḥ 01,069.040d*0681_02 tvāṃ devi pūjayiṣyanti nirviśaṅkaṃ pativratām 01,069.041a manyate caiva lokas te strībhāvān mayi saṃgatam 01,069.041c putraś cāyaṃ vṛto rājye mayā tasmād vicāritam 01,069.042a yac ca kopitayātyarthaṃ tvayokto 'smy apriyaṃ priye 01,069.042c praṇayinyā viśālākṣi tat kṣāntaṃ te mayā śubhe 01,069.042d*0682_01 anṛtaṃ vāpy aniṣṭaṃ vā duruktaṃ vāpi duṣkṛtam 01,069.042d*0682_02 tvayāpy evaṃ viśālākṣi kṣantavyaṃ mama durvacaḥ 01,069.042d*0682_03 kṣamyāḥ patikṛtaṃ nāryaḥ pātivratyaṃ vrajanti yāḥ 01,069.043a tām evam uktvā rājarṣir duḥṣanto mahiṣīṃ priyām 01,069.043a*0683_01 . . . . . . . . tām aninditagāminīm 01,069.043a*0683_02 antaḥpuraṃ praveśyaiva . . . . . . . . 01,069.043c vāsobhir annapānaiś ca pūjayām āsa bhārata 01,069.043d*0684_01 sa mātaram upasthāya rathantaryām abhāṣata 01,069.043d*0684_02 mama putro vane jātas tava śokapraṇāśanaḥ 01,069.043d*0684_03 ṛṇād adya vimukto 'haṃ tava pautreṇa śobhane 01,069.043d*0684_04 viśvāmitrasutā ceyaṃ kaṇvena ca vivardhitā 01,069.043d*0684_05 snuṣā tava mahābhāge prasīdasva śakuntalām 01,069.043d*0684_06 putrasya vacanaṃ śrutvā pautraṃ sā pariṣasvaje 01,069.043d*0684_07 pādayoḥ patitāṃ tatra rathantaryā śakuntalām 01,069.043d*0684_08 pariṣvajya ca bāhubhyāṃ harṣād aśrūṇy avartayat 01,069.043d*0684_09 uvāca vacanaṃ satyaṃ lakṣaye lakṣaṇāni ca 01,069.043d*0684_10 tava putro viśālākṣi cakravartī bhaviṣyati 01,069.043d*0684_11 tava bhartā viśālākṣi trailokyavijayī bhavet 01,069.043d*0684_12 divyān bhogān anuprāptā bhava tvaṃ varavarṇini 01,069.043d*0684_13 evam uktā rathantaryā paraṃ harṣam avāpa sā 01,069.043d*0684_14 śakuntalāṃ tato rājā śāstroktenaiva karmaṇā 01,069.043d*0684_15 tato 'gramahiṣīṃ kṛtvā sarvābharaṇabhūṣitām 01,069.043d*0684_16 brāhmaṇebhyo dhanaṃ dattvā sainikānāṃ ca bhūpatiḥ 01,069.044a duḥṣantaś ca tato rājā putraṃ śākuntalaṃ tadā 01,069.044c bharataṃ nāmataḥ kṛtvā yauvarājye 'bhyaṣecayat 01,069.044d*0685_01 tataś cirāya rājyaṃ tat kṛtvā rājany upeyuṣi 01,069.044d*0685_02 kāladharmaṃ sa bharatas tato rājyam avāptavān 01,069.044d*0686_01 bharate bhāram āveśya kṛtakṛtyo 'bhavan nṛpaḥ 01,069.044d*0686_02 tato varṣaśataṃ pūrṇaṃ rājyaṃ kṛtvā tv asau nṛpaḥ 01,069.044d*0686_03 kṛtvā dānāni duḥṣantaḥ svargalokam upeyivān 01,069.044d*0686_04 dauḥṣantir bharato rājyaṃ yathānyāyam avāpa saḥ 01,069.045a tasya tat prathitaṃ cakraṃ prāvartata mahātmanaḥ 01,069.045c bhāsvaraṃ divyam ajitaṃ lokasaṃnādanaṃ mahat 01,069.046a sa vijitya mahīpālāṃś cakāra vaśavartinaḥ 01,069.046c cacāra ca satāṃ dharmaṃ prāpa cānuttamaṃ yaśaḥ 01,069.047a sa rājā cakravarty āsīt sārvabhaumaḥ pratāpavān 01,069.047c īje ca bahubhir yajñair yathā śakro marutpatiḥ 01,069.048a yājayām āsa taṃ kaṇvo dakṣavad bhūridakṣiṇam 01,069.048c śrīmān govitataṃ nāma vājimedham avāpa saḥ 01,069.048e yasmin sahasraṃ padmānāṃ kaṇvāya bharato dadau 01,069.049a bharatād bhāratī kīrtir yenedaṃ bhārataṃ kulam 01,069.049c apare ye ca pūrve ca bhāratā iti viśrutāḥ 01,069.050a bharatasyānvavāye hi devakalpā mahaujasaḥ 01,069.050c babhūvur brahmakalpāś ca bahavo rājasattamāḥ 01,069.051a yeṣām aparimeyāni nāmadheyāni sarvaśaḥ 01,069.051c teṣāṃ tu te yathāmukhyaṃ kīrtayiṣyāmi bhārata 01,069.051e mahābhāgān devakalpān satyārjavaparāyaṇān 01,069.051f*0687_01 ya idaṃ śṛṇuyān nityaṃ śākuntalam anuttamam 01,069.051f*0687_02 sa putravān bhaved rājan duḥṣantavad iti dhruvam 01,069.051f*0687_03 tasmāc chrotavyam etad vai śrāvayec ca prayatnataḥ 01,069.051f*0687_04 śrī[ḥ] kīrtir viśadā nṝṇāṃ dvaipāyanavaco yathā 01,070.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,070.001a prajāpates tu dakṣasya manor vaivasvatasya ca 01,070.001c bharatasya kuroḥ pūror ajamīḍhasya cānvaye 01,070.002a yādavānām imaṃ vaṃśaṃ pauravāṇāṃ ca sarvaśaḥ 01,070.002c tathaiva bhāratānāṃ ca puṇyaṃ svastyayanaṃ mahat 01,070.002e dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ kīrtayiṣyāmi te 'nagha 01,070.003a tejobhir uditāḥ sarve maharṣisamatejasaḥ 01,070.003c daśa pracetasaḥ putrāḥ santaḥ pūrvajanāḥ smṛtāḥ 01,070.003e meghajenāgninā ye te pūrvaṃ dagdhā mahaujasaḥ 01,070.004a tebhyaḥ prācetaso jajñe dakṣo dakṣād imāḥ prajāḥ 01,070.004c saṃbhūtāḥ puruṣavyāghra sa hi lokapitāmahaḥ 01,070.005a vīriṇyā saha saṃgamya dakṣaḥ prācetaso muniḥ 01,070.005c ātmatulyān ajanayat sahasraṃ saṃśitavratān 01,070.006a sahasrasaṃkhyān samitān sutān dakṣasya nāradaḥ 01,070.006c mokṣam adhyāpayām āsa sāṃkhyajñānam anuttamam 01,070.006d*0688_01 nāśārthaṃ yojayām āsa digantajñānakarmasu 01,070.007a tataḥ pañcāśataṃ kanyāḥ putrikā abhisaṃdadhe 01,070.007c prajāpatiḥ prajā dakṣaḥ sisṛkṣur janamejaya 01,070.008a dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa 01,070.008c kālasya nayane yuktāḥ saptaviṃśatim indave 01,070.009a trayodaśānāṃ patnīnāṃ yā tu dākṣāyaṇī varā 01,070.009c mārīcaḥ kaśyapas tasyām ādityān samajījanat 01,070.009e indrādīn vīryasaṃpannān vivasvantam athāpi ca 01,070.010a vivasvataḥ suto jajñe yamo vaivasvataḥ prabhuḥ 01,070.010c mārtaṇḍaś ca yamasyāpi putro rājann ajāyata 01,070.011a mārtaṇḍasya manur dhīmān ajāyata sutaḥ prabhuḥ 01,070.011b*0689_01 yamaś cāpi suto jajñe khyātas tasyānujaḥ prabhuḥ 01,070.011b*0689_02 dharmātmā sa manur dhīmān yatra vaṃśaḥ pratiṣṭhitaḥ 01,070.011c manor vaṃśo mānavānāṃ tato 'yaṃ prathito 'bhavat 01,070.011e brahmakṣatrādayas tasmān manor jātās tu mānavāḥ 01,070.012a tatrābhavat tadā rājan brahma kṣatreṇa saṃgatam 01,070.012c brāhmaṇā mānavās teṣāṃ sāṅgaṃ vedam adīdharan 01,070.013a venaṃ dhṛṣṇuṃ nariṣyantaṃ nābhāgekṣvākum eva ca 01,070.013c karūṣam atha śaryātiṃ tathaivātrāṣṭamīm ilām 01,070.014a pṛṣadhranavamān āhuḥ kṣatradharmaparāyaṇān 01,070.014c nābhāgāriṣṭadaśamān manoḥ putrān mahābalān 01,070.015a pañcāśataṃ manoḥ putrās tathaivānye 'bhavan kṣitau 01,070.015c anyonyabhedāt te sarve vineśur iti naḥ śrutam 01,070.016a purūravās tato vidvān ilāyāṃ samapadyata 01,070.016c sā vai tasyābhavan mātā pitā ceti hi naḥ śrutam 01,070.017a trayodaśa samudrasya dvīpān aśnan purūravāḥ 01,070.017c amānuṣair vṛtaḥ sattvair mānuṣaḥ san mahāyaśāḥ 01,070.017d*0690_01 tutoṣa naiva ratnānāṃ lobhād iti ca naḥ śrutam 01,070.018a vipraiḥ sa vigrahaṃ cakre vīryonmattaḥ purūravāḥ 01,070.018c jahāra ca sa viprāṇāṃ ratnāny utkrośatām api 01,070.019a sanatkumāras taṃ rājan brahmalokād upetya ha 01,070.019c anudarśayāṃ tataś cakre pratyagṛhṇān na cāpy asau 01,070.020a tato maharṣibhiḥ kruddhaiḥ śaptaḥ sadyo vyanaśyata 01,070.020c lobhānvito madabalān naṣṭasaṃjño narādhipaḥ 01,070.021a sa hi gandharvalokastha urvaśyā sahito virāṭ 01,070.021c ānināya kriyārthe 'gnīn yathāvad vihitāṃs tridhā 01,070.022a ṣaṭ putrā jajñire 'thailād āyur dhīmān amāvasuḥ 01,070.022c dṛḍhāyuś ca vanāyuś ca śrutāyuś corvaśīsutāḥ 01,070.023a nahuṣaṃ vṛddhaśarmāṇaṃ rajiṃ rambham anenasam 01,070.023c svarbhānavīsutān etān āyoḥ putrān pracakṣate 01,070.024a āyuṣo nahuṣaḥ putro dhīmān satyaparākramaḥ 01,070.024c rājyaṃ śaśāsa sumahad dharmeṇa pṛthivīpatiḥ 01,070.025a pitṝn devān ṛṣīn viprān gandharvoragarākṣasān 01,070.025c nahuṣaḥ pālayām āsa brahmakṣatram atho viśaḥ 01,070.026a sa hatvā dasyusaṃghātān ṛṣīn karam adāpayat 01,070.026c paśuvac caiva tān pṛṣṭhe vāhayām āsa vīryavān 01,070.027a kārayām āsa cendratvam abhibhūya divaukasaḥ 01,070.027c tejasā tapasā caiva vikrameṇaujasā tathā 01,070.027d*0691_01 viśiṣṭo nahuṣaḥ śaptaḥ sadyo hy ajagaro 'bhavat 01,070.028a yatiṃ yayātiṃ saṃyātim āyātiṃ pāñcam uddhavam 01,070.028c nahuṣo janayām āsa ṣaṭ putrān priyavāsasi 01,070.028d*0692_01 yatis tu yogam āsthāya brahmabhūto 'bhavan muniḥ 01,070.029a yayātir nāhuṣaḥ samrāḍ āsīt satyaparākramaḥ 01,070.029c sa pālayām āsa mahīm īje ca vividhaiḥ savaiḥ 01,070.030a atiśaktyā pitṝn arcan devāṃś ca prayataḥ sadā 01,070.030c anvagṛhṇāt prajāḥ sarvā yayātir aparājitaḥ 01,070.031a tasya putrā maheṣvāsāḥ sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ 01,070.031c devayānyāṃ mahārāja śarmiṣṭhāyāṃ ca jajñire 01,070.032a devayānyām ajāyetāṃ yadus turvasur eva ca 01,070.032c druhyuś cānuś ca pūruś ca śarmiṣṭhāyāṃ prajajñire 01,070.033a sa śāśvatīḥ samā rājan prajā dharmeṇa pālayan 01,070.033c jarām ārchan mahāghorāṃ nāhuṣo rūpanāśinīm 01,070.034a jarābhibhūtaḥ putrān sa rājā vacanam abravīt 01,070.034c yaduṃ pūruṃ turvasuṃ ca druhyuṃ cānuṃ ca bhārata 01,070.035a yauvanena caran kāmān yuvā yuvatibhiḥ saha 01,070.035c vihartum aham icchāmi sāhyaṃ kuruta putrakāḥ 01,070.036a taṃ putro devayāneyaḥ pūrvajo yadur abravīt 01,070.036c kiṃ kāryaṃ bhavataḥ kāryam asmābhir yauvanena ca 01,070.037a yayātir abravīt taṃ vai jarā me pratigṛhyatām 01,070.037c yauvanena tvadīyena careyaṃ viṣayān aham 01,070.038a yajato dīrghasatrair me śāpāc cośanaso muneḥ 01,070.038c kāmārthaḥ parihīṇo me tapye 'haṃ tena putrakāḥ 01,070.039a māmakena śarīreṇa rājyam ekaḥ praśāstu vaḥ 01,070.039c ahaṃ tanvābhinavayā yuvā kāmān avāpnuyām 01,070.040a na te tasya pratyagṛhṇan yaduprabhṛtayo jarām 01,070.040c tam abravīt tataḥ pūruḥ kanīyān satyavikramaḥ 01,070.041a rājaṃś carābhinavayā tanvā yauvanagocaraḥ 01,070.041c ahaṃ jarāṃ samāsthāya rājye sthāsyāmi te ''jñayā 01,070.042a evam uktaḥ sa rājarṣis tapovīryasamāśrayāt 01,070.042c saṃcārayām āsa jarāṃ tadā putre mahātmani 01,070.043a pauraveṇātha vayasā rājā yauvanam āsthitaḥ 01,070.043c yāyātenāpi vayasā rājyaṃ pūrur akārayat 01,070.044a tato varṣasahasrānte yayātir aparājitaḥ 01,070.044b*0693_01 sthitaḥ sa nṛpaśārdūlaḥ śārdūlasamavikramaḥ 01,070.044b*0693_02 yayātir api patnībhyāṃ dīrghakālaṃ vihṛtya ca 01,070.044b*0693_03 viśvācyā sahito reme punaś caitrarathe vane 01,070.044b*0693_04 nādhyagacchat tadā tṛptiṃ kāmānāṃ sa mahāyaśāḥ 01,070.044b*0693_05 avetya manasā rājann imāṃ gāthāṃ tadā jagau 01,070.044b*0693_06 na jātu kāmaḥ kāmānām upabhogena śāmyati 01,070.044b*0693_07 haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate 01,070.044b*0693_08 pṛthivī ratnasaṃpūrṇā hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ 01,070.044b*0693_09 nālam ekasya tat sarvam iti matvā śamaṃ vrajet 01,070.044b*0693_10 yadā na kurute pāpaṃ sarvabhūteṣu karhi cit 01,070.044b*0693_11 karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā 01,070.044b*0693_12 yadā cāyaṃ na bibheti yadā cāsmān na bibhyati 01,070.044b*0693_13 yadā necchati na dveṣṭi brahma saṃpadyate tadā 01,070.044b*0693_14 ity avekṣya mahāprājñaḥ kāmānāṃ phalgutāṃ nṛpa 01,070.044b*0693_15 samādhāya mano buddhyā pratyagṛhṇāj jarāṃ sutāt 01,070.044b*0693_16 dattvā ca yauvanaṃ rājā pūruṃ rājye 'bhiṣicya ca 01,070.044c atṛpta eva kāmānāṃ pūruṃ putram uvāca ha 01,070.045a tvayā dāyādavān asmi tvaṃ me vaṃśakaraḥ sutaḥ 01,070.045c pauravo vaṃśa iti te khyātiṃ loke gamiṣyati 01,070.046a tataḥ sa nṛpaśārdūlaḥ pūruṃ rājye 'bhiṣicya ca 01,070.046b*0694_01 tapaḥ sucaritaṃ kṛtvā bhṛgutuṅge mahātapāḥ 01,070.046c kālena mahatā paścāt kāladharmam upeyivān 01,070.046d*0695_01 pārayitvā tv anaśanaṃ sadāraḥ svargam āptavān 01,071.001 janamejaya uvāca 01,071.001a yayātiḥ pūrvako 'smākaṃ daśamo yaḥ prajāpateḥ 01,071.001c kathaṃ sa śukratanayāṃ lebhe paramadurlabhām 01,071.002a etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vistareṇa dvijottama 01,071.002b*0696_01 varṇasaṃkarajo dharmaḥ kathaṃ taṃ nāspṛśat tadā 01,071.002b*0696_02 jarāsaṃcāraṇaṃ cāpi anyadeheṣu naḥ śrutam 01,071.002c ānupūrvyā ca me śaṃsa pūror vaṃśakarān pṛthak 01,071.003 vaiśaṃpāyana uvāca 01,071.003a yayātir āsīd rājarṣir devarājasamadyutiḥ 01,071.003c taṃ śukravṛṣaparvāṇau vavrāte vai yathā purā 01,071.004a tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi pṛcchato janamejaya 01,071.004c devayānyāś ca saṃyogaṃ yayāter nāhuṣasya ca 01,071.005a surāṇām asurāṇāṃ ca samajāyata vai mithaḥ 01,071.005c aiśvaryaṃ prati saṃgharṣas trailokye sacarācare 01,071.006a jigīṣayā tato devā vavrire ''ṅgirasaṃ munim 01,071.006c paurohityena yājyārthe kāvyaṃ tūśanasaṃ pare 01,071.006e brāhmaṇau tāv ubhau nityam anyonyaspardhinau bhṛśam 01,071.007a tatra devā nijaghnur yān dānavān yudhi saṃgatān 01,071.007c tān punar jīvayām āsa kāvyo vidyābalāśrayāt 01,071.007e tatas te punar utthāya yodhayāṃ cakrire surān 01,071.008a asurās tu nijaghnur yān surān samaramūrdhani 01,071.008c na tān saṃjīvayām āsa bṛhaspatir udāradhīḥ 01,071.009a na hi veda sa tāṃ vidyāṃ yāṃ kāvyo veda vīryavān 01,071.009c saṃjīvanīṃ tato devā viṣādam agaman param 01,071.010a te tu devā bhayodvignāḥ kāvyād uśanasas tadā 01,071.010c ūcuḥ kacam upāgamya jyeṣṭhaṃ putraṃ bṛhaspateḥ 01,071.011a bhajamānān bhajasvāsmān kuru naḥ sāhyam uttamam 01,071.011c yāsau vidyā nivasati brāhmaṇe 'mitatejasi 01,071.011e śukre tām āhara kṣipraṃ bhāgabhāṅ no bhaviṣyasi 01,071.012a vṛṣaparvasamīpe sa śakyo draṣṭuṃ tvayā dvijaḥ 01,071.012c rakṣate dānavāṃs tatra na sa rakṣaty adānavān 01,071.013a tam ārādhayituṃ śakto bhavān pūrvavayāḥ kavim 01,071.013c devayānīṃ ca dayitāṃ sutāṃ tasya mahātmanaḥ 01,071.014a tvam ārādhayituṃ śakto nānyaḥ kaś cana vidyate 01,071.014c śīladākṣiṇyamādhuryair ācāreṇa damena ca 01,071.014e devayānyāṃ hi tuṣṭāyāṃ vidyāṃ tāṃ prāpsyasi dhruvam 01,071.015a tathety uktvā tataḥ prāyād bṛhaspatisutaḥ kacaḥ 01,071.015c tadābhipūjito devaiḥ samīpaṃ vṛṣaparvaṇaḥ 01,071.016a sa gatvā tvarito rājan devaiḥ saṃpreṣitaḥ kacaḥ 01,071.016c asurendrapure śukraṃ dṛṣṭvā vākyam uvāca ha 01,071.017a ṛṣer aṅgirasaḥ pautraṃ putraṃ sākṣād bṛhaspateḥ 01,071.017c nāmnā kaca iti khyātaṃ śiṣyaṃ gṛhṇātu māṃ bhavān 01,071.018a brahmacaryaṃ cariṣyāmi tvayy ahaṃ paramaṃ gurau 01,071.018c anumanyasva māṃ brahman sahasraṃ parivatsarān 01,071.019 śukra uvāca 01,071.019a kaca susvāgataṃ te 'stu pratigṛhṇāmi te vacaḥ 01,071.019c arcayiṣye 'ham arcyaṃ tvām arcito 'stu bṛhaspatiḥ 01,071.020 vaiśaṃpāyana uvāca 01,071.020a kacas tu taṃ tathety uktvā pratijagrāha tad vratam 01,071.020c ādiṣṭaṃ kaviputreṇa śukreṇośanasā svayam 01,071.021a vratasya vratakālaṃ sa yathoktaṃ pratyagṛhṇata 01,071.021c ārādhayann upādhyāyaṃ devayānīṃ ca bhārata 01,071.022a nityam ārādhayiṣyaṃs tāṃ yuvā yauvanago ''mukhe 01,071.022c gāyan nṛtyan vādayaṃś ca devayānīm atoṣayat 01,071.023a saṃśīlayan devayānīṃ kanyāṃ saṃprāptayauvanām 01,071.023c puṣpaiḥ phalaiḥ preṣaṇaiś ca toṣayām āsa bhārata 01,071.023d*0697_01 tataḥ sahasraṃ gurugāḥ saṃrakṣan vanyam āharat 01,071.024a devayāny api taṃ vipraṃ niyamavratacāriṇam 01,071.024c anugāyamānā lalanā rahaḥ paryacarat tadā 01,071.024d*0698_01 gāyantaṃ caiva śuklaṃ ca dātāraṃ priyavādinam 01,071.024d*0698_02 nāryo naraṃ kāmayante rūpiṇaṃ sragviṇaṃ tathā 01,071.025a pañca varṣaśatāny evaṃ kacasya carato vratam 01,071.025c tatrātīyur atho buddhvā dānavās taṃ tataḥ kacam 01,071.026a gā rakṣantaṃ vane dṛṣṭvā rahasy ekam amarṣitāḥ 01,071.026c jaghnur bṛhaspater dveṣād vidyārakṣārtham eva ca 01,071.026e hatvā śālāvṛkebhyaś ca prāyacchaṃs tilaśaḥ kṛtam 01,071.027a tato gāvo nivṛttās tā agopāḥ svaṃ niveśanam 01,071.027c tā dṛṣṭvā rahitā gās tu kacenābhyāgatā vanāt 01,071.027e uvāca vacanaṃ kāle devayāny atha bhārata 01,071.028a ahutaṃ cāgnihotraṃ te sūryaś cāstaṃ gataḥ prabho 01,071.028c agopāś cāgatā gāvaḥ kacas tāta na dṛśyate 01,071.029a vyaktaṃ hato mṛto vāpi kacas tāta bhaviṣyati 01,071.029c taṃ vinā na ca jīveyaṃ kacaṃ satyaṃ bravīmi te 01,071.030 śukra uvāca 01,071.030a ayam ehīti śabdena mṛtaṃ saṃjīvayāmy aham 01,071.031 vaiśaṃpāyana uvāca 01,071.031a tataḥ saṃjīvanīṃ vidyāṃ prayujya kacam āhvayat 01,071.031c āhūtaḥ prādurabhavat kaco 'riṣṭo 'tha vidyayā 01,071.031d*0699a_01 kasmāc cirāyito 'sīti pṛṣṭas tām āha bhārgavīm 01,071.031d*0700_00 kacaḥ 01,071.031d*0700_01 samidhaś ca kuśādīni kāṣṭhabhāraṃ ca bhāmini 01,071.031d*0700_02 gṛhītvā śramabhārārto vaṭavṛkṣaṃ samāśritaḥ 01,071.031d*0700_03 gāvaś ca sahitāḥ sarvā vṛkṣacchāyām upāśritāḥ 01,071.031d*0700_04 asurās tatra māṃ dṛṣṭvā kas tvam ity abhyacodayan 01,071.031d*0700_05 bṛhaspatisutaś cāhaṃ kaca ity abhiviśrutaḥ 01,071.031d*0700_06 ity uktamātre māṃ hatvā peśīkṛtvā tu dānavāḥ 01,071.031d*0700_07 dattvā śālāvṛkebhyas tu sukhaṃ jagmuḥ svam ālayam 01,071.031d*0700_08 āhūto vidyayā bhadre bhārgaveṇa mahātmanā 01,071.031d*0700_09 tvatsamīpam ihāyātaḥ kathaṃ cit samajīvitaḥ 01,071.031e hato 'ham iti cācakhyau pṛṣṭo brāhmaṇakanyayā 01,071.031f*0699_01 bhittvā bhittvā śarīrāṇi vṛkāṇāṃ sa viniṣpatat 01,071.032a sa punar devayānyoktaḥ puṣpāhāro yadṛcchayā 01,071.032c vanaṃ yayau tato vipro dadṛśur dānavāś ca tam 01,071.032d*0701_01 punas taṃ peṣayitvā tu samudrāmbhasy amiśrayan 01,071.032d*0701_02 ciraṃ gataṃ punaḥ kanyā pitre taṃ saṃnyavedayat 01,071.032d*0701_03 vipreṇa punar āhūto vidyayā gurudehajaḥ 01,071.032d*0701_04 punar āvṛtya tad vṛttaṃ nyavedayata tat tathā 01,071.032d*0702_01 bhedayitvā śarīrāṇi matsyādīnāṃ sa nirgataḥ 01,071.032d*0703_01 devayānyā punas tatra kadā cid vanyam āhara 01,071.032d*0703_02 ukto 'gacchad vanaṃ taṃ tu dadṛśur dānavāḥ punaḥ 01,071.033a tato dvitīyaṃ hatvā taṃ dagdhvā kṛtvā ca cūrṇaśaḥ 01,071.033b*0704_01 saṃgṛhya pūrayitvā ca surayā samaloḍya ca 01,071.033c prāyacchan brāhmaṇāyaiva surāyām asurās tadā 01,071.033d*0705_01 apibat surayā sārdhaṃ kacabhasma bhṛgūdvahaḥ 01,071.033d*0705_02 sā sāyaṃtanavelāyām agopā gāḥ samāgatāḥ 01,071.034a devayāny atha bhūyo 'pi vākyaṃ pitaram abravīt 01,071.034b*0706=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,071.034b*0706_01 śrutvā putrīvacaḥ kāvyo mantreṇāhūtavān kacam 01,071.034b*0706_02 jñātvā bahiṣṭham ajñātvā svakukṣisthaṃ kacaṃ nṛpa 01,071.034c puṣpāhāraḥ preṣaṇakṛt kacas tāta na dṛśyate 01,071.035 śukra uvāca 01,071.035*0707_01 vidyayotthāpyamāno 'pi nābhyeti karavāṇi kim 01,071.035a bṛhaspateḥ sutaḥ putri kacaḥ pretagatiṃ gataḥ 01,071.035c vidyayā jīvito 'py evaṃ hanyate karavāṇi kim 01,071.036a maivaṃ śuco mā ruda devayāni; na tvādṛśī martyam anupraśocet 01,071.036b*0708_01 yasyās tava brahma ca brāhmaṇāś ca 01,071.036b*0708_02 sendrā devā vasavo 'thāśvinau ca 01,071.036c surāś ca viśve ca jagac ca sarvam; upasthitāṃ vaikṛtim ānamanti 01,071.036d*0709_01 aśakyo 'sau jīvayituṃ dvijātiḥ 01,071.036d*0709_02 saṃjīvito vadhyate caiva bhūyaḥ 01,071.037 devayāny uvāca 01,071.037a yasyāṅgirā vṛddhatamaḥ pitāmaho; bṛhaspatiś cāpi pitā tapodhanaḥ 01,071.037c ṛṣeḥ putraṃ tam atho vāpi pautraṃ; kathaṃ na śoceyam ahaṃ na rudyām 01,071.038a sa brahmacārī ca tapodhanaś ca; sadotthitaḥ karmasu caiva dakṣaḥ 01,071.038c kacasya mārgaṃ pratipatsye na bhokṣye; priyo hi me tāta kaco 'bhirūpaḥ 01,071.039 śukra uvāca 01,071.039a asaṃśayaṃ mām asurā dviṣanti; ye me śiṣyaṃ nāgasaṃ sūdayanti 01,071.039c abrāhmaṇaṃ kartum icchanti raudrās; te māṃ yathā prastutaṃ dānavair hi 01,071.039e apy asya pāpasya bhaved ihāntaḥ; kaṃ brahmahatyā na dahed apīndram 01,071.040 vaiśaṃpāyana uvāca 01,071.040a saṃcodito devayānyā maharṣiḥ punar āhvayat 01,071.040c saṃrambheṇaiva kāvyo hi bṛhaspatisutaṃ kacam 01,071.040d*0710_01 sa pīḍito devayānyā maharṣiḥ 01,071.040d*0710_02 samārabhat saṃrambhāc caiva kāvyaḥ 01,071.040d*0711_01 kaco 'pi rājan sumahānubhāvo 01,071.040d*0711_02 vidyābalāl labdhamatir mahātmā 01,071.040d*0712=00 vaiśaṃpāyana uvāca 01,071.040d*0712_01 akārayām āsa tadā devayānyāḥ kṛte vibhuḥ 01,071.041a guror bhīto vidyayā copahūtaḥ; śanair vācaṃ jaṭhare vyājahāra 01,071.041b*0713=00 kacaḥ 01,071.041b*0713_01 prasīda bhagavan mahyaṃ kaco 'ham abhivādaye 01,071.041b*0713_02 yathā bahumataḥ putras tathā manyatu māṃ bhavān 01,071.041c tam abravīt kena pathopanīto; mamodare tiṣṭhasi brūhi vipra 01,071.041d*0714_01 asmin muhūrte hy asurān vināśya 01,071.041d*0714_02 gacchāmi devān aham adya vipra 01,071.042 kaca uvāca 01,071.042a bhavatprasādān na jahāti māṃ smṛtiḥ; smare ca sarvaṃ yac ca yathā ca vṛttam 01,071.042c na tv evaṃ syāt tapaso vyayo me; tataḥ kleśaṃ ghoram imaṃ sahāmi 01,071.043a asuraiḥ surāyāṃ bhavato 'smi datto; hatvā dagdhvā cūrṇayitvā ca kāvya 01,071.043c brāhmīṃ māyām āsurī caiva māyā; tvayi sthite katham evātivartet 01,071.044 śukra uvāca 01,071.044a kiṃ te priyaṃ karavāṇy adya vatse; vadhena me jīvitaṃ syāt kacasya 01,071.044c nānyatra kukṣer mama bhedanena; dṛśyet kaco madgato devayāni 01,071.045 devayāny uvāca 01,071.045a dvau māṃ śokāv agnikalpau dahetāṃ; kacasya nāśas tava caivopaghātaḥ 01,071.045c kacasya nāśe mama nāsti śarma; tavopaghāte jīvituṃ nāsmi śaktā 01,071.046 śukra uvāca 01,071.046a saṃsiddharūpo 'si bṛhaspateḥ suta; yat tvāṃ bhaktaṃ bhajate devayānī 01,071.046c vidyām imāṃ prāpnuhi jīvanīṃ tvaṃ; na ced indraḥ kacarūpī tvam adya 01,071.047a na nivartet punar jīvan kaś cid anyo mamodarāt 01,071.047c brāhmaṇaṃ varjayitvaikaṃ tasmād vidyām avāpnuhi 01,071.048a putro bhūtvā bhāvaya bhāvito mām; asmād dehād upaniṣkramya tāta 01,071.048c samīkṣethā dharmavatīm avekṣāṃ; guroḥ sakāśāt prāpya vidyāṃ savidyaḥ 01,071.049 vaiśaṃpāyana uvāca 01,071.049a guroḥ sakāśāt samavāpya vidyāṃ; bhittvā kukṣiṃ nirvicakrāma vipraḥ 01,071.049c kaco 'bhirūpo dakṣiṇaṃ brāhmaṇasya; śuklātyaye paurṇamāsyām ivenduḥ 01,071.050a dṛṣṭvā ca taṃ patitaṃ brahmarāśim; utthāpayām āsa mṛtaṃ kaco 'pi 01,071.050c vidyāṃ siddhāṃ tām avāpyābhivādya; tataḥ kacas taṃ gurum ity uvāca 01,071.050d*0715_01 yaḥ śrotrayor amṛtaṃ saṃniṣiñced 01,071.050d*0715_02 vidyām avidyasya yathā mamāyam 01,071.050d*0715_03 taṃ manye 'haṃ pitaraṃ mātaraṃ ca 01,071.050d*0715_04 tasmai na druhyet kṛtam asya jānan 01,071.051a ṛtasya dātāram anuttamasya; nidhiṃ nidhīnāṃ caturanvayānām 01,071.051c ye nādriyante gurum arcanīyaṃ; pāpāṃl lokāṃs te vrajanty apratiṣṭhān 01,071.052 vaiśaṃpāyana uvāca 01,071.052*0716_01 śṛṇvatsu bhūteṣv idam āha kāvyaḥ 01,071.052*0716_02 samutthito brahmarāśiḥ purāṇaḥ 01,071.052a surāpānād vañcanāṃ prāpayitvā; saṃjñānāśaṃ caiva tathātighoram 01,071.052c dṛṣṭvā kacaṃ cāpi tathābhirūpaṃ; pītaṃ tadā surayā mohitena 01,071.053a samanyur utthāya mahānubhāvas; tadośanā viprahitaṃ cikīrṣuḥ 01,071.053c kāvyaḥ svayaṃ vākyam idaṃ jagāda; surāpānaṃ prati vai jātaśaṅkaḥ 01,071.054a yo brāhmaṇo 'dya prabhṛtīha kaś cin; mohāt surāṃ pāsyati mandabuddhiḥ 01,071.054c apetadharmo brahmahā caiva sa syād; asmiṃl loke garhitaḥ syāt pare ca 01,071.055a mayā cemāṃ vipradharmoktisīmāṃ; maryādāṃ vai sthāpitāṃ sarvaloke 01,071.055c santo viprāḥ śuśruvāṃso gurūṇāṃ; devā lokāś copaśṛṇvantu sarve 01,071.055d*0717_01 brahmahatyāsamaṃ tasya pāpaṃ syād brāhmaṇasya tu 01,071.055d*0717_02 yaḥ pāsyati surāṃ mohān narakaṃ cāpi yāsyati 01,071.056a itīdam uktvā sa mahānubhāvas; taponidhīnāṃ nidhir aprameyaḥ 01,071.056c tān dānavān daivavimūḍhabuddhīn; idaṃ samāhūya vaco 'bhyuvāca 01,071.057a ācakṣe vo dānavā bāliśāḥ stha; siddhaḥ kaco vatsyati matsakāśe 01,071.057c saṃjīvanīṃ prāpya vidyāṃ mahārthāṃ; tulyaprabhāvo brahmaṇā brahmabhūtaḥ 01,071.057d*0718_01 yo 'kārṣīd duṣkaraṃ karma devānāṃ kāraṇāt kacaḥ 01,071.057d*0718_02 na tatkīrtir jarāṃ gacched yājñīyaś ca bhaviṣyati 01,071.057d*0719_01 etāvad uktvā vacanaṃ virarāma sa bhārgavaḥ 01,071.057d*0719_02 dānavā vismayāviṣṭāḥ prayayuḥ svaṃ niveśanam 01,071.058a guror uṣya sakāśe tu daśa varṣaśatāni saḥ 01,071.058c anujñātaḥ kaco gantum iyeṣa tridaśālayam 01,072.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,072.001a samāvṛttavrataṃ taṃ tu visṛṣṭaṃ guruṇā tadā 01,072.001c prasthitaṃ tridaśāvāsaṃ devayāny abravīd idam 01,072.002a ṛṣer aṅgirasaḥ pautra vṛttenābhijanena ca 01,072.002c bhrājase vidyayā caiva tapasā ca damena ca 01,072.003a ṛṣir yathāṅgirā mānyaḥ pitur mama mahāyaśāḥ 01,072.003c tathā mānyaś ca pūjyaś ca bhūyo mama bṛhaspatiḥ 01,072.004a evaṃ jñātvā vijānīhi yad bravīmi tapodhana 01,072.004c vratasthe niyamopete yathā vartāmy ahaṃ tvayi 01,072.005a sa samāvṛttavidyo māṃ bhaktāṃ bhajitum arhasi 01,072.005c gṛhāṇa pāṇiṃ vidhivan mama mantrapuraskṛtam 01,072.006 kaca uvāca 01,072.006a pūjyo mānyaś ca bhagavān yathā tava pitā mama 01,072.006c tathā tvam anavadyāṅgi pūjanīyatarā mama 01,072.007a ātmaprāṇaiḥ priyatamā bhārgavasya mahātmanaḥ 01,072.007c tvaṃ bhadre dharmataḥ pūjyā guruputrī sadā mama 01,072.007d*0720_01 guror garīyasī vṛttyā tasmād gurutarā mama 01,072.007d*0720_02 na mām arhasi kalyāṇi vaktum evaṃ śucismite 01,072.008a yathā mama gurur nityaṃ mānyaḥ śukraḥ pitā tava 01,072.008c devayāni tathaiva tvaṃ naivaṃ māṃ vaktum arhasi 01,072.009 devayāny uvāca 01,072.009a guruputrasya putro vai na tu tvam asi me pituḥ 01,072.009c tasmān mānyaś ca pūjyaś ca mamāpi tvaṃ dvijottama 01,072.010a asurair hanyamāne ca kaca tvayi punaḥ punaḥ 01,072.010c tadā prabhṛti yā prītis tāṃ tvam eva smarasva me 01,072.011a sauhārde cānurāge ca vettha me bhaktim uttamām 01,072.011c na mām arhasi dharmajña tyaktuṃ bhaktām anāgasam 01,072.012 kaca uvāca 01,072.012a aniyojye niyoge māṃ niyunakṣi śubhavrate 01,072.012c prasīda subhru tvaṃ mahyaṃ guror gurutarī śubhe 01,072.013a yatroṣitaṃ viśālākṣi tvayā candranibhānane 01,072.013c tatrāham uṣito bhadre kukṣau kāvyasya bhāmini 01,072.014a bhaginī dharmato me tvaṃ maivaṃ vocaḥ śubhānane 01,072.014c sukham asmy uṣito bhadre na manyur vidyate mama 01,072.015a āpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi śivam āśaṃsa me pathi 01,072.015c avirodhena dharmasya smartavyo 'smi kathāntare 01,072.015e apramattotthitā nityam ārādhaya guruṃ mama 01,072.016 devayāny uvāca 01,072.016*0721_01 dharmakārye niyuñjānā kanyā saṃprāptayauvanā 01,072.016a yadi māṃ dharmakāmārthe pratyākhyāsyasi coditaḥ 01,072.016c tataḥ kaca na te vidyā siddhim eṣā gamiṣyati 01,072.017 kaca uvāca 01,072.017a guruputrīti kṛtvāhaṃ pratyācakṣe na doṣataḥ 01,072.017c guruṇā cābhyanujñātaḥ kāmam evaṃ śapasva mām 01,072.018a ārṣaṃ dharmaṃ bruvāṇo 'haṃ devayāni yathā tvayā 01,072.018c śapto nārho 'smi śāpasya kāmato 'dya na dharmataḥ 01,072.019a tasmād bhavatyā yaḥ kāmo na tathā sa bhaviṣyati 01,072.019c ṛṣiputro na te kaś cij jātu pāṇiṃ grahīṣyati 01,072.020a phaliṣyati na te vidyā yat tvaṃ mām āttha tat tathā 01,072.020c adhyāpayiṣyāmi tu yaṃ tasya vidyā phaliṣyati 01,072.021 vaiśaṃpāyana uvāca 01,072.021a evam uktvā dvijaśreṣṭho devayānīṃ kacas tadā 01,072.021c tridaśeśālayaṃ śīghraṃ jagāma dvijasattamaḥ 01,072.022a tam āgatam abhiprekṣya devā indrapurogamāḥ 01,072.022c bṛhaspatiṃ sabhājyedaṃ kacam āhur mudānvitāḥ 01,072.023a yat tvam asmaddhitaṃ karma cakartha paramādbhutam 01,072.023c na te yaśaḥ praṇaśitā bhāgabhāṅ no bhaviṣyasi 01,073.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,073.001a kṛtavidye kace prāpte hṛṣṭarūpā divaukasaḥ 01,073.001c kacād adhītya tāṃ vidyāṃ kṛtārthā bharatarṣabha 01,073.002a sarva eva samāgamya śatakratum athābruvan 01,073.002c kālas te vikramasyādya jahi śatrūn puraṃdara 01,073.003a evam uktas tu sahitais tridaśair maghavāṃs tadā 01,073.003c tathety uktvopacakrāma so 'paśyata vane striyaḥ 01,073.004a krīḍantīnāṃ tu kanyānāṃ vane caitrarathopame 01,073.004c vāyubhūtaḥ sa vastrāṇi sarvāṇy eva vyamiśrayat 01,073.005a tato jalāt samuttīrya kanyās tāḥ sahitās tadā 01,073.005c vastrāṇi jagṛhus tāni yathāsannāny anekaśaḥ 01,073.006a tatra vāso devayānyāḥ śarmiṣṭhā jagṛhe tadā 01,073.006c vyatimiśram ajānantī duhitā vṛṣaparvaṇaḥ 01,073.007a tatas tayor mithas tatra virodhaḥ samajāyata 01,073.007c devayānyāś ca rājendra śarmiṣṭhāyāś ca tatkṛte 01,073.008 devayāny uvāca 01,073.008a kasmād gṛhṇāsi me vastraṃ śiṣyā bhūtvā mamāsuri 01,073.008c samudācārahīnāyā na te śreyo bhaviṣyati 01,073.009 śarmiṣṭhovāca 01,073.009a āsīnaṃ ca śayānaṃ ca pitā te pitaraṃ mama 01,073.009c stauti vandati cābhīkṣṇaṃ nīcaiḥ sthitvā vinītavat 01,073.010a yācatas tvaṃ hi duhitā stuvataḥ pratigṛhṇataḥ 01,073.010c sutāhaṃ stūyamānasya dadato 'pratigṛhṇataḥ 01,073.010d*0722_01 ādhūnvasva vidhūnvasva druhya kupya ca yācaki 01,073.011a anāyudhā sāyudhāyā riktā kṣubhyasi bhikṣuki 01,073.011b*0723_01 ādhūnvanyā vidhūnvanyā havyaṃ kavyaṃ ca yācake 01,073.011c lapsyase pratiyoddhāraṃ na hi tvāṃ gaṇayāmy aham 01,073.011d*0724_01 pratikūlaṃ vadasi ced itaḥ prabhṛti yācaki 01,073.011d*0724_02 ākṛṣya mama dāsībhiḥ prasthāsyāmi bahir bahiḥ 01,073.012 vaiśaṃpāyana uvāca 01,073.012a samucchrayaṃ devayānīṃ gatāṃ saktāṃ ca vāsasi 01,073.012b*0725_01 hṛtvā tadvyasane divye gṛhītvā jaṭhare ruṣā 01,073.012c śarmiṣṭhā prākṣipat kūpe tataḥ svapuram āvrajat 01,073.012d*0726_01 tṛṇavīrutsamācchanne svapuraṃ prayayau tadā 01,073.013a hateyam iti vijñāya śarmiṣṭhā pāpaniścayā 01,073.013c anavekṣya yayau veśma krodhavegaparāyaṇā 01,073.013d*0727_01 praviśya svagṛhaṃ svasthā dharmam āsuram āsthitā 01,073.014a atha taṃ deśam abhyāgād yayātir nahuṣātmajaḥ 01,073.014c śrāntayugyaḥ śrāntahayo mṛgalipsuḥ pipāsitaḥ 01,073.015a sa nāhuṣaḥ prekṣamāṇa udapānaṃ gatodakam 01,073.015c dadarśa kanyāṃ tāṃ tatra dīptām agniśikhām iva 01,073.015d*0728_01 tāṃ dṛṣṭvā rūpasaṃpannāṃ sarvābharaṇabhūṣitām 01,073.015d*0728_02 sarvalakṣaṇasaṃpannām apṛcchat sa narādhipaḥ 01,073.016a tām apṛcchat sa dṛṣṭvaiva kanyām amaravarṇinīm 01,073.016c sāntvayitvā nṛpaśreṣṭhaḥ sāmnā paramavalgunā 01,073.017a kā tvaṃ tāmranakhī śyāmā sumṛṣṭamaṇikuṇḍalā 01,073.017c dīrghaṃ dhyāyasi cātyarthaṃ kasmāc chvasiṣi cāturā 01,073.018a kathaṃ ca patitāsy asmin kūpe vīruttṛṇāvṛte 01,073.018c duhitā caiva kasya tvaṃ vada sarvaṃ sumadhyame 01,073.019 devayāny uvāca 01,073.019a yo 'sau devair hatān daityān utthāpayati vidyayā 01,073.019c tasya śukrasya kanyāhaṃ sa māṃ nūnaṃ na budhyate 01,073.019d*0729=03 yayātiḥ 01,073.019d*0729=05 devayānī 01,073.019d*0729_01 pṛcchase māṃ kas tvam asi rūpavīryabalānvitaḥ 01,073.019d*0729_02 brūhy atrāgamanaṃ kiṃ vā śrotum icchāmi tattvataḥ 01,073.019d*0729_03 yayātir nāhuṣo 'haṃ tu śrānto 'dya mṛgakāṅkṣayā 01,073.019d*0729_04 kva cid atrāgato bhadre dṛṣṭavān asmi tvām iha 01,073.020a eṣa me dakṣiṇo rājan pāṇis tāmranakhāṅguliḥ 01,073.020c samuddhara gṛhītvā māṃ kulīnas tvaṃ hi me mataḥ 01,073.021a jānāmi hi tvāṃ saṃśāntaṃ vīryavantaṃ yaśasvinam 01,073.021c tasmān māṃ patitām asmāt kūpād uddhartum arhasi 01,073.022 vaiśaṃpāyana uvāca 01,073.022a tām atha brāhmaṇīṃ strīṃ ca vijñāya nahuṣātmajaḥ 01,073.022c gṛhītvā dakṣiṇe pāṇāv ujjahāra tato 'vaṭāt 01,073.023a uddhṛtya caināṃ tarasā tasmāt kūpān narādhipaḥ 01,073.023b*0730=00 yayātiḥ 01,073.023b*0730=09 devayānī 01,073.023b*0730_01 gaccha bhadre yathākāmaṃ na bhayaṃ vidyate tava 01,073.023b*0730_02 ity ucyamānā nṛpatiṃ devayānīdam uttaram 01,073.023b*0730_03 uvāca mām upādāya gaccha śīghraṃ priyo 'si me 01,073.023b*0730_04 gṛhītāhaṃ tvayā pāṇau tasmād bhartā bhaviṣyasi 01,073.023b*0730_05 ity evam ukto nṛpatir āha kṣatrakulodbhavaḥ 01,073.023b*0730_06 tvaṃ bhadre brāhmaṇī tasmān mayā nārhasi saṃgamam 01,073.023b*0730_07 sarvalokaguruḥ kāvyas tvaṃ tasya duhitāsi vai 01,073.023b*0730_08 tasmād api bhayaṃ me 'dya tasmāt kalyāṇi nārhasi 01,073.023b*0730_09 yadi madvacanān nādya māṃ necchasi narādhipa 01,073.023b*0730_10 tvām eva varaye pitrā paścāj jñāsyasi gaccha hi 01,073.023c āmantrayitvā suśroṇīṃ yayātiḥ svapuraṃ yayau 01,073.023d*0731_01 gate tu nāhuṣe tasmin devayāny apy aninditā 01,073.023d*0732=07 dhātrī 01,073.023d*0732_01 kva cid ārtā ca rudatī vṛkṣam āśritya tiṣṭhatī 01,073.023d*0732_02 tataś cirāyamāṇāyāṃ duhitary āha bhārgavaḥ 01,073.023d*0732_03 dhātri tvam ānaya kṣipraṃ devayānīṃ śucismitām 01,073.023d*0732_04 ity uktamātre sā dhātrī tvaritānayituṃ gatā 01,073.023d*0732_05 yatra yatra sakhībhiḥ sā gatā padam amārgata 01,073.023d*0732_06 sā dadarśa tathā dīnāṃ śramārtāṃ rudatīṃ sthitām 01,073.023d*0732_07 vṛttaṃ te kim idaṃ bhadre śīghraṃ vada pitāhvayat 01,073.023d*0732_08 evam uktāha dhātrīṃ tāṃ śarmiṣṭhāvṛjinaṃ kṛtam 01,073.023d*0733_01 saṃsmṛtyovāca dhātrīṃ tāṃ duhituḥ snehaviklavaḥ 01,073.023d*0734_01 aśrubhiḥ snāpayantīṃ tāṃ pīnonnatakucāv ubhau 01,073.023d*0734_02 vṛkṣamūlam upāśritya devatām iva tadvane 01,073.023d*0735_01 uvāca śokasaṃtaptā ghūrṇikām āgatāṃ puraḥ 01,073.024 devayāny uvāca 01,073.024a tvaritaṃ ghūrṇike gaccha sarvam ācakṣva me pituḥ 01,073.024c nedānīṃ hi pravekyāmi nagaraṃ vṛṣaparvaṇaḥ 01,073.025 vaiśaṃpāyana uvāca 01,073.025a sā tu vai tvaritaṃ gatvā ghūrṇikāsuramandiram 01,073.025c dṛṣṭvā kāvyam uvācedaṃ saṃbhramāviṣṭacetanā 01,073.025d*0736_01 tvaritaṃ ghūrṇikā gatvā praviveśa purottamam 01,073.025d*0736_02 dvijapravaram āsādya vacanaṃ cedam abravīt 01,073.026a ācakṣe te mahāprājña devayānī vane hatā 01,073.026c śarmiṣṭhayā mahābhāga duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ 01,073.027a śrutvā duhitaraṃ kāvyas tatra śarmiṣṭhayā hatām 01,073.027b*0737_01 tvaramāṇo 'numārgaṃ sa niścakrāma purottamāt 01,073.027c tvarayā niryayau duḥkhān mārgamāṇaḥ sutāṃ vane 01,073.028a dṛṣṭvā duhitaraṃ kāvyo devayānīṃ tato vane 01,073.028c bāhubhyāṃ saṃpariṣvajya duḥkhito vākyam abravīt 01,073.029a ātmadoṣair niyacchanti sarve duḥkhasukhe janāḥ 01,073.029c manye duścaritaṃ te 'sti yasyeyaṃ niṣkṛtiḥ kṛtā 01,073.030 devayāny uvāca 01,073.030a niṣkṛtir me 'stu vā māstu śṛṇuṣvāvahito mama 01,073.030c śarmiṣṭhayā yad uktāsmi duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ 01,073.030e satyaṃ kilaitat sā prāha daityānām asi gāyanaḥ 01,073.031a evaṃ hi me kathayati śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī 01,073.031b*0738_01 evaṃ mām āha śarmiṣṭhā śiṣyā tava mahāmune 01,073.031c vacanaṃ tīkṣṇaparuṣaṃ krodharaktekṣaṇā bhṛśam 01,073.032a stuvato duhitā hi tvaṃ yācataḥ pratigṛhṇataḥ 01,073.032c sutāhaṃ stūyamānasya dadato 'pratigṛhṇataḥ 01,073.033a iti mām āha śarmiṣṭhā duhitā vṛṣaparvaṇaḥ 01,073.033c krodhasaṃraktanayanā darpapūrṇā punaḥ punaḥ 01,073.034a yady ahaṃ stuvatas tāta duhitā pratigṛhṇataḥ 01,073.034c prasādayiṣye śarmiṣṭhām ity uktā hi sakhī mayā 01,073.034d*0739_01 uktāpy evaṃ bhṛśaṃ kruddhā māṃ gṛhya vijane vane 01,073.034d*0739_02 kūpe prakṣepayām āsa prakṣipyaiva gṛhaṃ yayau 01,073.034d*0740_01 amṛtāṃ māṃ mṛtāṃ matvā kūpe 'tīva nirūdake 01,073.034d*0740_02 anāvṛttāṃ nirīkṣyaiva hṛṣṭā svabhavanaṃ yayau 01,073.035 śukra uvāca 01,073.035a stuvato duhitā na tvaṃ bhadre na pratigṛhṇataḥ 01,073.035c astotuḥ stūyamānasya duhitā devayāny asi 01,073.036a vṛṣaparvaiva tad veda śakro rājā ca nāhuṣaḥ 01,073.036c acintyaṃ brahma nirdvandvam aiśvaraṃ hi balaṃ mama 01,073.036c*0741_01 . . . . . . . . ahaṃ na vedmi na cāpare 01,073.036c*0741_02 gāyan nāhaṃ tad eveha 01,073.036c*0742_01 . . . . . . . . na stotā na ca vanditā 01,073.036c*0742_02 mama vidyā hi nirdvandvā 01,073.036d*0743_01 dainyaṃ śāṭhyaṃ ca jaihmyaṃ ca nāsti me tattvataḥ śubhe 01,073.036d*0744=05 vaiśaṃpāyana uvāca 01,073.036d*0744_01 yac ca kiṃ cit sarvagataṃ bhūmau vā yadi vā divi 01,073.036d*0744_02 tasyāham īśvaro nityaṃ tuṣṭenoktaḥ svayaṃbhuvā 01,073.036d*0744_03 ahaṃ jalaṃ vimuñcāmi prajānāṃ hitakāmyayā 01,073.036d*0744_04 puṣṇāmy auṣadhayaḥ sarvā iti satyaṃ bravīmi te 01,073.036d*0744_05 evaṃ viṣādam āpannāṃ manyunā saṃprapīḍitām 01,073.036d*0744_06 vacanair madhuraiḥ ślakṣṇaiḥ sāntvayām āsa tāṃ pitā 01,074.001 śukra uvāca 01,074.001a yaḥ pareṣāṃ naro nityam ativādāṃs titikṣati 01,074.001c devayāni vijānīhi tena sarvam idaṃ jitam 01,074.002a yaḥ samutpatitaṃ krodhaṃ nigṛhṇāti hayaṃ yathā 01,074.002c sa yantety ucyate sadbhir na yo raśmiṣu lambate 01,074.003a yaḥ samutpatitaṃ krodham akrodhena nirasyati 01,074.003c devayāni vijānīhi tena sarvam idaṃ jitam 01,074.004a yaḥ samutpatitaṃ krodhaṃ kṣamayeha nirasyati 01,074.004c yathoragas tvacaṃ jīrṇāṃ sa vai puruṣa ucyate 01,074.005a yaḥ saṃdhārayate manyuṃ yo 'tivādāṃs titikṣati 01,074.005c yaś ca tapto na tapati dṛḍhaṃ so 'rthasya bhājanam 01,074.006a yo yajed apariśrānto māsi māsi śataṃ samāḥ 01,074.006c na krudhyed yaś ca sarvasya tayor akrodhano 'dhikaḥ 01,074.006d*0745_01 tasmād akrodhanaḥ śreṣṭhaḥ kāmakrodhau na pūjitau 01,074.006d*0745_02 kruddhasya niṣphalāny eva dānayajñatapāṃsi ca 01,074.006d*0745_03 tasmād akrodhane yajñas tapo dānaṃ mahat phalam 01,074.006d*0745_04 na pūto na tapasvī ca na yajvā na ca dharmakṛt 01,074.006d*0745_05 krodhasya yo vaśaṃ gacchet tasya lokadvayaṃ na ca 01,074.006d*0745_06 putrabhṛtyasuhṛnmitrabhāryā dharmaś ca satyataḥ 01,074.006d*0745_07 tasyaitāny apayāsyanti krodhaśīlasya niścitam 01,074.007a yat kumārāḥ kumāryaś ca vairaṃ kuryur acetasaḥ 01,074.007c na tat prājño 'nukurvīta vidus te na balābalam 01,074.008 devayāny uvāca 01,074.008a vedāhaṃ tāta bālāpi dharmāṇāṃ yad ihāntaram 01,074.008c akrodhe cātivāde ca veda cāpi balābalam 01,074.008d*0746_01 svavṛttim ananuṣṭhāya dharmam utsṛjya tattvataḥ 01,074.009a śiṣyasyāśiṣyavṛtter hi na kṣantavyaṃ bubhūṣatā 01,074.009b*0747_01 śiṣye cācāryavṛttiṃ hi visṛjya vipathaṃ gate 01,074.009c tasmāt saṃkīrṇavṛtteṣu vāso mama na rocate 01,074.009d*0748_01 dahyamānās tu tīvreṇa nīcāḥ parayaśo 'gninā 01,074.009d*0748_02 aśaktās tāṃ gatiṃ gantuṃ tato nindāṃ prakurvate 01,074.010a pumāṃso ye hi nindanti vṛttenābhijanena ca 01,074.010c na teṣu nivaset prājñaḥ śreyorthī pāpabuddhiṣu 01,074.011a ye tv enam abhijānanti vṛttenābhijanena ca 01,074.011c teṣu sādhuṣu vastavyaṃ sa vāsaḥ śreṣṭha ucyate 01,074.011d*0749_01 suyantritā narā nityaṃ vihīnā vā dhanair narāḥ 01,074.011d*0749_02 durvṛttāḥ pāpakarmāṇaś caṇḍālā dhanino 'pi vā 01,074.011d*0749_03 na hi jātyā ca caṇḍālāḥ svakarmavihitair vinā 01,074.011d*0749_04 dhanābhijanavidyāsu saktāś caṇḍāladharmiṇaḥ 01,074.011d*0749_05 akāraṇād vidviṣanti parivādaṃ vadanti ca 01,074.011d*0749_06 na tatrāsya nivāso 'sti pāpibhiḥ pāpatāṃ vrajet 01,074.011d*0749_07 sukṛte duṣkṛte vāpi yatra sajjati yo naraḥ 01,074.011d*0749_08 dhruvaṃ ratir bhavet tatra tasmāt teṣāṃ na rocaye 01,074.012a vāg duruktaṃ mahāghoraṃ duhitur vṛṣaparvaṇaḥ 01,074.012c na hy ato duṣkarataraṃ manye lokeṣv api triṣu 01,074.012d*0751_01 niḥsaṃśayo viśeṣeṇa puruṣaṃ marmakṛntanam 01,074.012d*0751_02 suhṛnmitrajanās teṣu sauhṛdaṃ na ca kurvate 01,074.012e yaḥ sapatnaśriyaṃ dīptāṃ hīnaśrīḥ paryupāsate 01,074.012f*0750_10 mama mathnāti hṛdayam agnikāma ivāraṇim 01,074.012f*0752_01 maraṇaṃ śobhanaṃ tasya iti vidvajjanā viduḥ 01,074.012f*0753_01 avamānam avāpnoti śanair nīceṣu saṃgataḥ 01,074.012f*0753_02 ativādā vaktrato niḥsaranti 01,074.012f*0753_03 yair āhataḥ śocati rātryahāni 01,074.012f*0753_04 parasya vai marmasu ye patanti 01,074.012f*0753_05 tān paṇḍito nāvasṛjet pareṣu 01,074.012f*0753_06 śanair duḥkhaṃ śastraviṣāgnijātaṃ 01,074.012f*0753_07 rohen na saṃrohati vāgvraṇaṃ tu 01,074.012f*0753_08 saṃrohati śanair viddhaṃ vanaṃ paraśunā hatam 01,074.012f*0753_09 vācā duruktaṃ bībhatsaṃ na saṃrohati vākkṣatam 01,075.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,075.001a tataḥ kāvyo bhṛguśreṣṭhaḥ samanyur upagamya ha 01,075.001b*0754_01 praviśyāntaḥpuraṃ śukro vandito vṛṣaparvaṇā 01,075.001b*0755_01 sa praviśyāsane śukraḥ saṃdaṣṭoṣṭhapuṭo ruṣā 01,075.001c vṛṣaparvāṇam āsīnam ity uvācāvicārayan 01,075.002a nādharmaś carito rājan sadyaḥ phalati gaur iva 01,075.002b*0756_01 śanair āvartyamāno hi kartur mūlāni kṛntati 01,075.002c putreṣu vā naptṛṣu vā na ced ātmani paśyati 01,075.002e phalaty eva dhruvaṃ pāpaṃ gurubhuktam ivodare 01,075.002f*0757_01 adhīyānaṃ hi taṃ rājan kṣamāvantaṃ jitendriyam 01,075.003a yad aghātayathā vipraṃ kacam āṅgirasaṃ tadā 01,075.003c apāpaśīlaṃ dharmajñaṃ śuśrūṣuṃ madgṛhe ratam 01,075.003d*0758_01 śarmiṣṭhayā devayānī krūram uktā bahu prabho 01,075.003d*0758_02 viprakṛtya ca saṃrambhāt kūpe kṣiptā manasvinī 01,075.003d*0758_03 sā na kalpeta vāsāya tayā hi rahitaḥ katham 01,075.003d*0758_04 vaseyam iha tasmāt te tyajāmi viṣayaṃ nṛpa 01,075.004a vadhād anarhatas tasya vadhāc ca duhitur mama 01,075.004c vṛṣaparvan nibodhedaṃ tyakṣyāmi tvāṃ sabāndhavam 01,075.004d*0759_01 mā śocīr vṛṣaparvas tvaṃ mā krudhyasva viśāṃ pate 01,075.004e sthātuṃ tvadviṣaye rājan na śakṣyāmi tvayā saha 01,075.004f*0760=02 vṛṣaparvā 01,075.004f*0760_01 asyā gatir gatir mahyaṃ priyam asyāḥ priyaṃ mama 01,075.004f*0760_02 yadi brahman ghātayāmi yadi copadiśāmy aham 01,075.004f*0760_03 śarmiṣṭhayā devayānīṃ tena gacchāmy asadgatim 01,075.005a aho mām abhijānāsi daitya mithyāpralāpinam 01,075.005c yathemam ātmano doṣaṃ na niyacchasy upekṣase 01,075.006 vṛṣaparvovāca 01,075.006a nādharmaṃ na mṛṣāvādaṃ tvayi jānāmi bhārgava 01,075.006c tvayi dharmaś ca satyaṃ ca tat prasīdatu no bhavān 01,075.007a yady asmān apahāya tvam ito gacchasi bhārgava 01,075.007c samudraṃ saṃpravekṣyāmo nānyad asti parāyaṇam 01,075.007c*0761_01 . . . . . . . . pūrvaṃ madbāndhavaiḥ saha 01,075.007c*0761_02 pātālam atha vā cāgniṃ 01,075.007d*0762_01 yady eva devān gacches tvaṃ māṃ ca tyaktvā gṛhādhipa 01,075.007d*0762_02 sarvatyāgaṃ tataḥ kṛtvā praviśāmi hutāśanam 01,075.008 śukra uvāca 01,075.008a samudraṃ praviśadhvaṃ vā diśo vā dravatāsurāḥ 01,075.008c duhitur nāpriyaṃ soḍhuṃ śakto 'haṃ dayitā hi me 01,075.009a prasādyatāṃ devayānī jīvitaṃ hy atra me sthitam 01,075.009b*0763_01 prasannā devayānī cet priyaṃ nānyataraṃ mama 01,075.009c yogakṣemakaras te 'ham indrasyeva bṛhaspatiḥ 01,075.010 vṛṣaparvovāca 01,075.010a yat kiṃ cid asurendrāṇāṃ vidyate vasu bhārgava 01,075.010c bhuvi hastigavāśvaṃ vā tasya tvaṃ mama ceśvaraḥ 01,075.011 śukra uvāca 01,075.011a yat kiṃ cid asti draviṇaṃ daityendrāṇāṃ mahāsura 01,075.011c tasyeśvaro 'smi yadi te devayānī prasādyatām 01,075.011d*0764=00 vaiśaṃpāyana uvāca 01,075.011d*0764_01 tatas tu tvaritaṃ śukras tena rājñā samaṃ yayau 01,075.011d*0764_02 uvāca caināṃ subhage pratipannaṃ vacas tava 01,075.011d*0765=00 vaiśaṃpāyana uvāca 01,075.011d*0765_01 evam uktas tathety āha vṛṣaparvā mahākaviḥ 01,075.011d*0765_02 devayānyantikaṃ gatvā tam arthaṃ prāha bhārgavaḥ 01,075.011d*0766=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,075.011d*0766_01 śukrasya vacanaṃ śrutvā vṛṣaparvā sabāndhavaḥ 01,075.011d*0766_02 devayānīṃ prasīdeti papāta bhuvi pādayoḥ 01,075.012 devayāny uvāca 01,075.012a yadi tvam īśvaras tāta rājño vittasya bhārgava 01,075.012c nābhijānāmi tat te 'haṃ rājā tu vadatu svayam 01,075.013 vṛṣaparvovāca 01,075.013*0767_01 stutyo vandyaś ca satataṃ mayā tātaś ca te śubhe 01,075.013a yaṃ kāmam abhikāmāsi devayāni śucismite 01,075.013c tat te 'haṃ saṃpradāsyāmi yadi ced api durlabham 01,075.014 devayāny uvāca 01,075.014a dāsīṃ kanyāsahasreṇa śarmiṣṭhām abhikāmaye 01,075.014c anu māṃ tatra gacchet sā yatra dāsyati me pitā 01,075.015 vṛṣaparvovāca 01,075.015a uttiṣṭha he saṃgrahītri śarmiṣṭhāṃ śīghram ānaya 01,075.015c yaṃ ca kāmayate kāmaṃ devayānī karotu tam 01,075.015d*0768_01 tyajed ekaṃ kulasyārthe grāmasyārthe kulaṃ tyajet 01,075.015d*0768_02 grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet 01,075.016 vaiśaṃpāyana uvāca 01,075.016a tato dhātrī tatra gatvā śarmiṣṭhāṃ vākyam abravīt 01,075.016c uttiṣṭha bhadre śarmiṣṭhe jñātīnāṃ sukham āvaha 01,075.017a tyajati brāhmaṇaḥ śiṣyān devayānyā pracoditaḥ 01,075.017c sā yaṃ kāmayate kāmaṃ sa kāryo 'dya tvayānaghe 01,075.018 śarmiṣṭhovāca 01,075.018a sā yaṃ kāmayate kāmaṃ karavāṇy aham adya tam 01,075.018b*0769_01 yady evam āhvayec chukro devayānīkṛte hi mām 01,075.018c mā tv evāpagamac chukro devayānī ca matkṛte 01,075.019 vaiśaṃpāyana uvāca 01,075.019a tataḥ kanyāsahasreṇa vṛtā śibikayā tadā 01,075.019c pitur niyogāt tvaritā niścakrāma purottamāt 01,075.020 śarmiṣṭhovāca 01,075.020a ahaṃ kanyāsahasreṇa dāsī te paricārikā 01,075.020b*0770_01 caṇḍāle 'pi niyuṅkṣvādya śirasā dhārayāmi tam 01,075.020b*0770_02 guruṃ vā sparśayāmy adya dāsīnāṃ dharmam uttamam 01,075.020c anu tvāṃ tatra yāsyāmi yatra dāsyati te pitā 01,075.021 devayāny uvāca 01,075.021a stuvato duhitā te 'haṃ bandinaḥ pratigṛhṇataḥ 01,075.021c stūyamānasya duhitā kathaṃ dāsī bhaviṣyasi 01,075.022 śarmiṣṭhovāca 01,075.022a yena kena cid ārtānāṃ jñātīnāṃ sukham āvahet 01,075.022b*0771_01 sarvam āhṛtya kartavyam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 01,075.022b*0771_02 evaṃ kṛtvā kariṣyāmi yan māṃ vakṣyasi śobhane 01,075.022c atas tvām anuyāsyāmi yatra dāsyati te pitā 01,075.023 vaiśaṃpāyana uvāca 01,075.023a pratiśrute dāsabhāve duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ 01,075.023c devayānī nṛpaśreṣṭha pitaraṃ vākyam abravīt 01,075.024a praviśāmi puraṃ tāta tuṣṭāsmi dvijasattama 01,075.024c amoghaṃ tava vijñānam asti vidyābalaṃ ca te 01,075.025a evam ukto duhitrā sa dvijaśreṣṭho mahāyaśāḥ 01,075.025c praviveśa puraṃ hṛṣṭaḥ pūjitaḥ sarvadānavaiḥ 01,076.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,076.001a atha dīrghasya kālasya devayānī nṛpottama 01,076.001c vanaṃ tad eva niryātā krīḍārthaṃ varavarṇinī 01,076.002a tena dāsīsahasreṇa sārdhaṃ śarmiṣṭhayā tadā 01,076.002c tam eva deśaṃ saṃprāptā yathākāmaṃ cacāra sā 01,076.002e tābhiḥ sakhībhiḥ sahitā sarvābhir muditā bhṛśam 01,076.003a krīḍantyo 'bhiratāḥ sarvāḥ pibantyo madhumādhavīm 01,076.003c khādantyo vividhān bhakṣyān vidaśantyaḥ phalāni ca 01,076.004a punaś ca nāhuṣo rājā mṛgalipsur yadṛcchayā 01,076.004c tam eva deśaṃ saṃprāpto jalārthī śramakarśitaḥ 01,076.005a dadṛśe devayānīṃ ca śarmiṣṭhāṃ tāś ca yoṣitaḥ 01,076.005c pibantīr lalamānāś ca divyābharaṇabhūṣitāḥ 01,076.005d*0772_01 āsanapravare divye sarvaratnavibhūṣite 01,076.006a upaviṣṭāṃ ca dadṛśe devayānīṃ śucismitām 01,076.006c rūpeṇāpratimāṃ tāsāṃ strīṇāṃ madhye varāṅganām 01,076.006d*0773_01 āsanāc ca tataḥ kiṃ cid vihīnāṃ hemabhūṣitām 01,076.006d*0773_02 asurendrasutāṃ cāpi śarmiṣṭhāṃ cāruhāsinīm 01,076.006e śarmiṣṭhayā sevyamānāṃ pādasaṃvāhanādibhiḥ 01,076.006f*0774_01 gāyantyaś caiva nṛtyantyo vādayantyaś ca bhārata 01,076.006f*0774_02 dṛṣṭvā yayātiṃ lalanā lajjayāvanatāḥ sthitāḥ 01,076.007 yayātir uvāca 01,076.007a dvābhyāṃ kanyāsahasrābhyāṃ dve kanye parivārite 01,076.007c gotre ca nāmanī caiva dvayoḥ pṛcchāmi vām aham 01,076.008 devayāny uvāca 01,076.008a ākhyāsyāmy aham ādatsva vacanaṃ me narādhipa 01,076.008c śukro nāmāsuraguruḥ sutāṃ jānīhi tasya mām 01,076.009a iyaṃ ca me sakhī dāsī yatrāhaṃ tatra gāminī 01,076.009c duhitā dānavendrasya śarmiṣṭhā vṛṣaparvaṇaḥ 01,076.010 yayātir uvāca 01,076.010a kathaṃ nu te sakhī dāsī kanyeyaṃ varavarṇinī 01,076.010c asurendrasutā subhru paraṃ kautūhalaṃ hi me 01,076.010d*0775_01 naiva devī na gandharvī na yakṣī na ca kiṃnarī 01,076.010d*0775_02 evaṃrūpā mayā nārī dṛṣṭapūrvā mahītale 01,076.010d*0775_03 śrīr ivāyatapadmākṣī sarvalakṣaṇaśobhitā 01,076.010d*0776_01 daivenopahatā subhrūr utāho tapasāpi vā 01,076.010d*0776_02 anyathaiṣānavadyāṅgī dāsī neha bhaviṣyati 01,076.010d*0777_01 asyā rūpeṇa te rūpaṃ na kiṃ cit sadṛśaṃ bhavet 01,076.010d*0777_02 purā duścariteneyaṃ tava dāsī bhavaty aho 01,076.011 devayāny uvāca 01,076.011a sarva eva naravyāghra vidhānam anuvartate 01,076.011c vidhānavihitaṃ matvā mā vicitrāḥ kathāḥ kṛthāḥ 01,076.012a rājavad rūpaveṣau te brāhmīṃ vācaṃ bibharṣi ca 01,076.012c kiṃnāmā tvaṃ kutaś cāsi kasya putraś ca śaṃsa me 01,076.013 yayātir uvāca 01,076.013a brahmacaryeṇa kṛtsno me vedaḥ śrutipathaṃ gataḥ 01,076.013c rājāhaṃ rājaputraś ca yayātir iti viśrutaḥ 01,076.014 devayāny uvāca 01,076.014a kenāsy arthena nṛpate imaṃ deśam upāgataḥ 01,076.014c jighṛkṣur vārijaṃ kiṃ cid atha vā mṛgalipsayā 01,076.015 yayātir uvāca 01,076.015a mṛgalipsur ahaṃ bhadre pānīyārtham upāgataḥ 01,076.015c bahu cāpy anuyukto 'smi tan mānujñātum arhasi 01,076.016 devayāny uvāca 01,076.016a dvābhyāṃ kanyāsahasrābhyāṃ dāsyā śarmiṣṭhayā saha 01,076.016c tvadadhīnāsmi bhadraṃ te sakhā bhartā ca me bhava 01,076.016d*0778=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,076.016d*0778_01 asurendrasutām īkṣya tasyāṃ saktena cetasā 01,076.016d*0778_02 śarmiṣṭhā mahiṣī mahyam iti matvā vaco 'bravīt 01,076.017 yayātir uvāca 01,076.017a viddhy auśanasi bhadraṃ te na tvām arho 'smi bhāmini 01,076.017c avivāhyā hi rājāno devayāni pitus tava 01,076.017d*0779_01 caturṇām api varṇānāṃ vivāhaṃ brāhmaṇo 'rhati 01,076.017d*0779_02 kṣatriyādyāḥ kramādhastān nottarottarakāriṇaḥ 01,076.017d*0779_03 kāmāt krodhād atho lobhād yat kiṃ cit kurute naraḥ 01,076.017d*0779_04 devayāni vijānīhi sa gacchen narakaṃ dhruvam 01,076.017d*0780_01 parabhāryā svasā jyeṣṭhā sagotrā patitā snuṣā 01,076.017d*0780_02 aparā bhikṣukāsvasthā agamyāḥ kīrtitā budhaiḥ 01,076.018 devayāny uvāca 01,076.018a saṃsṛṣṭaṃ brahmaṇā kṣatraṃ kṣatraṃ ca brahmasaṃhitam 01,076.018b*0781_01 tayor apy anyatā nāsti ekāntaratamau hi tau 01,076.018c ṛṣiś ca ṛṣiputraś ca nāhuṣāṅga vahasva mām 01,076.019 yayātir uvāca 01,076.019a ekadehodbhavā varṇāś catvāro 'pi varāṅgane 01,076.019c pṛthagdharmāḥ pṛthakśaucās teṣāṃ tu brāhmaṇo varaḥ 01,076.020 devayāny uvāca 01,076.020a pāṇidharmo nāhuṣāyaṃ na pumbhiḥ sevitaḥ purā 01,076.020c taṃ me tvam agrahīr agre vṛṇomi tvām ahaṃ tataḥ 01,076.021a kathaṃ nu me manasvinyāḥ pāṇim anyaḥ pumān spṛśet 01,076.021c gṛhītam ṛṣiputreṇa svayaṃ vāpy ṛṣiṇā tvayā 01,076.022 yayātir uvāca 01,076.022a kruddhād āśīviṣāt sarpāj jvalanāt sarvatomukhāt 01,076.022c durādharṣataro vipraḥ puruṣeṇa vijānatā 01,076.023 devayāny uvāca 01,076.023a katham āśīviṣāt sarpāj jvalanāt sarvatomukhāt 01,076.023c durādharṣataro vipra ity āttha puruṣarṣabha 01,076.024 yayātir uvāca 01,076.024a ekam āśīviṣo hanti śastreṇaikaś ca vadhyate 01,076.024c hanti vipraḥ sarāṣṭrāṇi purāṇy api hi kopitaḥ 01,076.024d*0782_01 kva cid āśīviṣo hanyāc chastram anyaṃ nikṛntati 01,076.024d*0782_02 yadṛcchayāgnir dahati manasā hanti vai dvijaḥ 01,076.025a durādharṣataro vipras tasmād bhīru mato mama 01,076.025c ato 'dattāṃ ca pitrā tvāṃ bhadre na vivahāmy aham 01,076.026 devayāny uvāca 01,076.026a dattāṃ vahasva pitrā māṃ tvaṃ hi rājan vṛto mayā 01,076.026c ayācato bhayaṃ nāsti dattāṃ ca pratigṛhṇataḥ 01,076.026d*0783_01 tiṣṭha rājan muhūrtaṃ tvaṃ preṣayiṣyāmy ahaṃ pituḥ 01,076.026d*0783_02 gaccha tvaṃ dhātrike śīghraṃ brahmakalpam ihānaya 01,076.026d*0783_03 svayaṃvare vṛtaṃ śīghraṃ nivedaya ca nāhuṣam 01,076.027 vaiśaṃpāyana uvāca 01,076.027a tvaritaṃ devayānyātha preṣitaṃ pitur ātmanaḥ 01,076.027b*0784_01 sarvaṃ nivedayām āsa dhātrī tasmai yathātatham 01,076.027c śrutvaiva ca sa rājānaṃ darśayām āsa bhārgavaḥ 01,076.027d*0785=05 śukraḥ 01,076.027d*0785=07 vaiśaṃpāyanaḥ 01,076.027d*0785_01 tato dhātreyikā gatvā śīghraṃ tūśanasaṃ prati 01,076.027d*0785_02 dṛṣṭvā cainaṃ yathānyāyam abhivādyedam abravīt 01,076.027d*0785_03 devayānyā vṛto bhartā nāhuṣaḥ pṛthivīpatiḥ 01,076.027d*0785_04 tatrānujñāṃ kuruṣvādya brahman satyaparāyaṇa 01,076.027d*0785_05 gaccha gacchāgrato bhadre gacchāmi sahitas tvayā 01,076.027d*0785_06 kariṣyāmi vacas tasyāḥ pṛṣṭvā rājānam acyutam 01,076.027d*0785_07 prādurāsīt tadā śukraḥ prajvalann iva tejasā 01,076.027d*0785_08 brāhmaṇaḥ sarvabhūtāni tejorāśiḥ prakāśayan 01,076.028a dṛṣṭvaiva cāgataṃ śukraṃ yayātiḥ pṛthivīpatiḥ 01,076.028c vavande brāhmaṇaṃ kāvyaṃ prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ 01,076.029 devayāny uvāca 01,076.029a rājāyaṃ nāhuṣas tāta durge me pāṇim agrahīt 01,076.029b*0786_01 nānyapūrvagṛhītaṃ me tenāham abhayā kṛtā 01,076.029c namas te dehi mām asmai nānyaṃ loke patiṃ vṛṇe 01,076.030 śukra uvāca 01,076.030*0787_01 anyo dharmaḥ priyas tv anyo vṛtas te nāhuṣaḥ patiḥ 01,076.030*0787_02 kacaśāpāt tvayā pūrvaṃ nānyad bhavitum arhati 01,076.030a vṛto 'nayā patir vīra sutayā tvaṃ mameṣṭayā 01,076.030b*0788_01 svayaṃgrahe mahān doṣo brāhmaṇyāṃ varṇasaṃkarāt 01,076.030c gṛhāṇemāṃ mayā dattāṃ mahiṣīṃ nahuṣātmaja 01,076.031 yayātir uvāca 01,076.031a adharmo na spṛśed evaṃ mahān mām iha bhārgava 01,076.031c varṇasaṃkarajo brahmann iti tvāṃ pravṛṇomy aham 01,076.032 śukra uvāca 01,076.032a adharmāt tvāṃ vimuñcāmi varayasva yathepṣitam 01,076.032c asmin vivāhe mā glāsīr ahaṃ pāpaṃ nudāmi te 01,076.033a vahasva bhāryāṃ dharmeṇa devayānīṃ sumadhyamām 01,076.033c anayā saha saṃprītim atulāṃ samavāpsyasi 01,076.034a iyaṃ cāpi kumārī te śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī 01,076.034c saṃpūjyā satataṃ rājan mā caināṃ śayane hvayeḥ 01,076.034d*0789_01 iyaṃ kumārī śarmiṣṭhā duhitā vṛṣaparvaṇaḥ 01,076.034d*0789_02 tāṃ pūjayethā mā caināṃ śayane vai samāhvaya 01,076.034d*0789_03 rahasy enāṃ samāhūya na vader na ca saṃspṛśeḥ 01,076.034d*0789_04 vahasva bhāryāṃ bhadraṃ te yathākāmam avāpsyasi 01,076.035 vaiśaṃpāyana uvāca 01,076.035*0790_01 gāndharveṇa vivāhena devayānī vṛtā tadā 01,076.035a evam ukto yayātis tu śukraṃ kṛtvā pradakṣiṇam 01,076.035b*0791_01 śāstroktavidhinā rājan vivāham akaroc chubham 01,076.035b*0791_02 labdhvā śukrān mahad vittaṃ devayānīṃ tathottamām 01,076.035b*0791_03 dvisahasreṇa kanyānāṃ tathā śarmiṣṭhayā saha 01,076.035b*0791_04 saṃpūjitaś ca śukreṇa daityaiś ca nṛpasattamaḥ 01,076.035b*0792_01 vivāhaṃ vidhivat kṛtvā pradakṣiṇam athākarot 01,076.035c jagāma svapuraṃ hṛṣṭo anujñāto mahātmanā 01,077.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,077.001a yayātiḥ svapuraṃ prāpya mahendrapurasaṃnibham 01,077.001c praviśyāntaḥpuraṃ tatra devayānīṃ nyaveśayat 01,077.002a devayānyāś cānumate tāṃ sutāṃ vṛṣaparvaṇaḥ 01,077.002c aśokavanikābhyāśe gṛhaṃ kṛtvā nyaveśayat 01,077.003a vṛtāṃ dāsīsahasreṇa śarmiṣṭhām āsurāyaṇīm 01,077.003c vāsobhir annapānaiś ca saṃvibhajya susatkṛtām 01,077.004a devayānyā tu sahitaḥ sa nṛpo nahuṣātmajaḥ 01,077.004b*0793_01 prītyā paramayā yukto mumude śāśvatīḥ samāḥ 01,077.004b*0793_02 aśokavanikābhyāśe devayānī samāgatā 01,077.004b*0793_03 śarmiṣṭhayā sā krīḍitvā ramaṇīye manorame 01,077.004b*0793_04 tatraiva tāṃ tu nirdiśya saha rājñā yayau gṛham 01,077.004b*0793_05 evam eva bahuprītyā mumude bahukālataḥ 01,077.004c vijahāra bahūn abdān devavan mudito bhṛśam 01,077.005a ṛtukāle tu saṃprāpte devayānī varāṅganā 01,077.005c lebhe garbhaṃ prathamataḥ kumāraṃ ca vyajāyata 01,077.006a gate varṣasahasre tu śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī 01,077.006c dadarśa yauvanaṃ prāptā ṛtuṃ sā cānvacintayat 01,077.006d*0794_01 śuddhā snātā tu śarmiṣṭhā sarvālaṃkārabhūṣitā 01,077.006d*0794_02 aśokaśākhām ālambya suphullaiḥ stabakair vṛtām 01,077.006d*0794_03 ādarśe mukham udvīkṣya bhartṛdarśanalālasā 01,077.006d*0794_04 śokamohasamāviṣṭā vacanaṃ cedam abravīt 01,077.006d*0794_05 aśoka śokāpanuda śokopahatacetasam 01,077.006d*0794_06 tvannāmānaṃ kuru kṣipraṃ priyasaṃdarśanād dhi mām 01,077.006d*0794_07 evam uktavatī sā tu śarmiṣṭhā punar abravīt 01,077.007a ṛtukālaś ca saṃprāpto na ca me 'sti patir vṛtaḥ 01,077.007c kiṃ prāptaṃ kiṃ nu kartavyaṃ kiṃ vā kṛtvā kṛtaṃ bhavet 01,077.008a devayānī prajātāsau vṛthāhaṃ prāptayauvanā 01,077.008b*0795_01 devayānī puṇyakṛtā tasyā bhartā hi nāhuṣaḥ 01,077.008c yathā tayā vṛto bhartā tathaivāhaṃ vṛṇomi tam 01,077.009a rājñā putraphalaṃ deyam iti me niścitā matiḥ 01,077.009c apīdānīṃ sa dharmātmā iyān me darśanaṃ rahaḥ 01,077.009d*0796=02 vaiśaṃpāyanaḥ 01,077.009d*0796_01 keśe baddhvā tu rājānaṃ yāce 'haṃ sadṛśaṃ patim 01,077.009d*0796_02 gṛhe mudā devayānīputram īkṣya punaḥ punaḥ 01,077.009d*0796_03 krīḍann antaḥpure tasyāḥ kva cit kṣaṇam avāpa saḥ 01,077.010a atha niṣkramya rājāsau tasmin kāle yadṛcchayā 01,077.010c aśokavanikābhyāśe śarmiṣṭhāṃ prāpya viṣṭhitaḥ 01,077.011a tam ekaṃ rahite dṛṣṭvā śarmiṣṭhā cāruhāsinī 01,077.011c pratyudgamyāñjaliṃ kṛtvā rājānaṃ vākyam abravīt 01,077.012a somasyendrasya viṣṇor vā yamasya varuṇasya vā 01,077.012c tava vā nāhuṣa kule kaḥ striyaṃ spraṣṭum arhati 01,077.013a rūpābhijanaśīlair hi tvaṃ rājan vettha māṃ sadā 01,077.013c sā tvāṃ yāce prasādyāham ṛtuṃ dehi narādhipa 01,077.014 yayātir uvāca 01,077.014a vedmi tvāṃ śīlasaṃpannāṃ daityakanyām aninditām 01,077.014c rūpe ca te na paśyāmi sūcyagram api ninditam 01,077.014d*0797_01 tadā prabhṛti tvāṃ dṛṣṭvā smarāmy aniśam uttame 01,077.015a abravīd uśanā kāvyo devayānīṃ yadāvaham 01,077.015c neyam āhvayitavyā te śayane vārṣaparvaṇī 01,077.015d*0798_01 devayānyāḥ priyaṃ kṛtvā śarmiṣṭhām api poṣaya 01,077.016 śarmiṣṭhovāca 01,077.016a na narmayuktaṃ vacanaṃ hinasti; na strīṣu rājan na vivāhakāle 01,077.016c prāṇātyaye sarvadhanāpahāre; pañcānṛtāny āhur apātakāni 01,077.017a pṛṣṭaṃ tu sākṣye pravadantam anyathā; vadanti mithyopahitaṃ narendra 01,077.017c ekārthatāyāṃ tu samāhitāyāṃ; mithyā vadantam anṛtaṃ hinasti 01,077.017d*0799_01 anṛtaṃ nānṛtaṃ strīṣu parihāsavivāhayoḥ 01,077.017d*0799_02 ātmaprāṇārthaghāteṣu tad evottamatāṃ vrajet 01,077.017d*0800_01 dharmasūkṣmārthatattvajñā evam āhur manīṣiṇaḥ 01,077.018 yayātir uvāca 01,077.018*0801_01 yathā vadasi kalyāṇi mamāpy etad dhi kāṅkṣitam 01,077.018*0801_02 brāhmaṇasya tu tad vākyaṃ hṛdi me parivartate 01,077.018a rājā pramāṇaṃ bhūtānāṃ sa naśyeta mṛṣā vadan 01,077.018c arthakṛcchram api prāpya na mithyā kartum utsahe 01,077.019 śarmiṣṭhovāca 01,077.019a samāv etau matau rājan patiḥ sakhyāś ca yaḥ patiḥ 01,077.019c samaṃ vivāham ity āhuḥ sakhyā me 'si patir vṛtaḥ 01,077.020 yayātir uvāca 01,077.020a dātavyaṃ yācamānebhya iti me vratam āhitam 01,077.020c tvaṃ ca yācasi māṃ kāmaṃ brūhi kiṃ karavāṇi te 01,077.020d*0802_01 dhanaṃ vā yadi vā kāmaṃ rājyaṃ vāpi śucismite 01,077.021 śarmiṣṭhovāca 01,077.021a adharmāt trāhi māṃ rājan dharmaṃ ca pratipādaya 01,077.021b*0803_01 nānyaṃ vṛṇe putrakāmā putrāt parataraṃ na ca 01,077.021c tvatto 'patyavatī loke careyaṃ dharmam uttamam 01,077.021d*0804_01 putrārthaṃ bhartṛpoṣārthaṃ striyaḥ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā 01,077.021d*0804_02 apatiś cāpi yā kanyā anapatyā ca yā bhavet 01,077.021d*0804_03 tasyā janma vṛthā loke gatis tasyā na vidyate 01,077.022a traya evādhanā rājan bhāryā dāsas tathā sutaḥ 01,077.022c yat te samadhigacchanti yasya te tasya tad dhanam 01,077.022d*0805_01 saha dattāsmi kāvyena devayānyā maharṣiṇā 01,077.022d*0805_02 pūjyā poṣayitavyeti na mṛṣā kartum arhasi 01,077.022d*0805_03 suvarṇamaṇimuktāni vastrāṇy ābharaṇāni ca 01,077.022d*0805_04 yācatāṃ hi dadāsi tvaṃ gogrāmādīni yāni ca 01,077.022d*0805_05 bāhiraṃ dānam ity uktaṃ na śarīrāśrayaṃ nṛpa 01,077.022d*0805_06 duṣkaraṃ putradānaṃ ca ātmadānaṃ ca duṣkaram 01,077.022d*0805_07 śarīradānāt tat sarvaṃ dattaṃ bhavati māriṣa 01,077.022d*0805_08 yasya yasya yathākāmaṃ tasya tasya dadāmy aham 01,077.022d*0805_09 ity uktvā nagare rājaṃs trikālaṃ ghoṣitaṃ tvayā 01,077.022d*0805_10 anṛtaṃ tvayoktaṃ rājendra vṛthā ghoṣitam eva ca 01,077.022d*0805_11 tat satyaṃ kuru rājendra yathā vaiśravaṇas tathā 01,077.023a devayānyā bhujiṣyāsmi vaśyā ca tava bhārgavī 01,077.023c sā cāhaṃ ca tvayā rājan bharaṇīye bhajasva mām 01,077.024 vaiśaṃpāyana uvāca 01,077.024a evam uktas tu rājā sa tathyam ity eva jajñivān 01,077.024b*0806_01 kāvyasya devayānyāś ca bhīto dharmabhayād api 01,077.024c pūjayām āsa śarmiṣṭhāṃ dharmaṃ ca pratyapādayat 01,077.024d*0807_01 ṛtvikpurohitācāryair mantribhiś caiva saṃvṛtaḥ 01,077.024d*0807_02 kṛtvā vivāhaṃ vidhivad datvā brāhmaṇadakṣiṇām 01,077.024d*0807_03 puṇye nakṣatrasaṃyoge muhūrte dvijapūjite 01,077.025a samāgamya ca śarmiṣṭhāṃ yathākāmam avāpya ca 01,077.025c anyonyam abhisaṃpūjya jagmatus tau yathāgatam 01,077.026a tasmin samāgame subhrūḥ śarmiṣṭhā cāruhāsinī 01,077.026c lebhe garbhaṃ prathamatas tasmān nṛpatisattamāt 01,077.027a prajajñe ca tataḥ kāle rājan rājīvalocanā 01,077.027c kumāraṃ devagarbhābhaṃ rājīvanibhalocanam 01,078.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,078.001*0808=03 yayātiḥ 01,078.001*0808=07 vaiśaṃpāyanaḥ 01,078.001*0808_01 tasmin nakṣatrasaṃyoge śukle puṇyarkṣagendunā 01,078.001*0808_02 sa rājā mumude samrāṭ tayā śarmiṣṭhayā saha 01,078.001*0808_03 prajānāṃ śrīr ivāgryā me śarmiṣṭhā hy abhavad vadhūḥ 01,078.001*0808_04 pannagīvograrūpā vai devayānī mamāpy abhūt 01,078.001*0808_05 parjanya iva sasyānāṃ devānām amṛtaṃ yathā 01,078.001*0808_06 tadvan mamāpi saṃbhūtā śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī 01,078.001*0808_07 ity evaṃ manasā dhyātvā devayānīm avarjayat 01,078.001a śrutvā kumāraṃ jātaṃ tu devayānī śucismitā 01,078.001c cintayām āsa duḥkhārtā śarmiṣṭhāṃ prati bhārata 01,078.002a abhigamya ca śarmiṣṭhāṃ devayāny abravīd idam 01,078.002c kim idaṃ vṛjinaṃ subhru kṛtaṃ te kāmalubdhayā 01,078.003 śarmiṣṭhovāca 01,078.003a ṛṣir abhyāgataḥ kaś cid dharmātmā vedapāragaḥ 01,078.003c sa mayā varadaḥ kāmaṃ yācito dharmasaṃhitam 01,078.003d*0809_01 apatyārthe sa tu mayā vṛto vai cāruhāsini 01,078.004a nāham anyāyataḥ kāmam ācarāmi śucismite 01,078.004c tasmād ṛṣer mamāpatyam iti satyaṃ bravīmi te 01,078.005 devayāny uvāca 01,078.005a śobhanaṃ bhīru satyaṃ ced atha sa jñāyate dvijaḥ 01,078.005c gotranāmābhijanato vettum icchāmi taṃ dvijam 01,078.006 śarmiṣṭhovāca 01,078.006a ojasā tejasā caiva dīpyamānaṃ raviṃ yathā 01,078.006c taṃ dṛṣṭvā mama saṃpraṣṭuṃ śaktir nāsīc chucismite 01,078.007 devayāny uvāca 01,078.007a yady etad evaṃ śarmiṣṭhe na manyur vidyate mama 01,078.007c apatyaṃ yadi te labdhaṃ jyeṣṭhāc chreṣṭhāc ca vai dvijāt 01,078.008 vaiśaṃpāyana uvāca 01,078.008a anyonyam evam uktvā ca saṃprahasya ca te mithaḥ 01,078.008c jagāma bhārgavī veśma tathyam ity eva jajñuṣī 01,078.009a yayātir devayānyāṃ tu putrāv ajanayan nṛpaḥ 01,078.009c yaduṃ ca turvasuṃ caiva śakraviṣṇū ivāparau 01,078.009d*0810_01 tasmin kāle tu rājarṣir yayātiḥ pṛthivīpatiḥ 01,078.009d*0810_02 mādhvīkarasaṃyuktāṃ madirāṃ madavardhinīm 01,078.009d*0810_03 pāyayām āsa śukrasya tanayāṃ raktapiñjarām 01,078.009d*0810_04 pītvā pītvā ca madirāṃ devayānī mumoha sā 01,078.009d*0810_05 rudatī gāyamānā sā nṛtyantī ca muhur muhuḥ 01,078.009d*0810_06 bahu pralapatī devī rājānam idam abravīt 01,078.009d*0810_07 rājavad rūpaveṣau te kimarthaṃ tvam ihāgataḥ 01,078.009d*0810_08 kena kāryeṇa saṃprāpto nirjanaṃ gahanaṃ vanam 01,078.009d*0810_09 dvijaśreṣṭha nṛpaśreṣṭho yayātiś cogradarśanaḥ 01,078.009d*0810_10 tasmād itaḥ palāyasva hitam icchasi ced dvija 01,078.009d*0810_11 ity evaṃ pralapantīṃ tāṃ devayānīṃ tu nāhuṣaḥ 01,078.009d*0810_12 bhartsayām āsa vacanair apāpāṃ pāpavardhinīm 01,078.009d*0810_13 tato varṣavarān mūkān paṅgūn vṛddhān sapaṇḍakān 01,078.009d*0810_14 rakṣaṇe devayānyāḥ sa poṣaṇe ca śaśāsa tān 01,078.009d*0810_15 tatas tu nāhuṣo rājā śarmiṣṭhāṃ prāpya buddhimān 01,078.009d*0810_16 reme ca suciraṃ kālaṃ tayā śarmiṣṭhayā saha 01,078.010a tasmād eva tu rājarṣeḥ śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī 01,078.010c druhyuṃ cānuṃ ca pūruṃ ca trīn kumārān ajījanat 01,078.010d*0811_01 śarmiṣṭhākāmuko rājā yadāsīt tadratākulaḥ 01,078.010d*0811_02 madirāvivaśāṃ kṛtvā reme śarmiṣṭhayānvaham 01,078.011a tataḥ kāle tu kasmiṃś cid devayānī śucismitā 01,078.011c yayātisahitā rājan nirjagāma mahāvanam 01,078.012a dadarśa ca tadā tatra kumārān devarūpiṇaḥ 01,078.012c krīḍamānān suviśrabdhān vismitā cedam abravīt 01,078.013a kasyaite dārakā rājan devaputropamāḥ śubhāḥ 01,078.013c varcasā rūpataś caiva sadṛśā me matās tava 01,078.014a evaṃ pṛṣṭvā tu rājānaṃ kumārān paryapṛcchata 01,078.014a*0812_01 . . . . . . . . paśyantam avanītalam 01,078.014a*0812_02 jñātvā tu tatkṛtaṃ śāpaṃ . . . . . . . . 01,078.014b*0813_01 tasmin kāle tu tac chrutvā dhātrī teṣāṃ vaco 'bravīt 01,078.014b*0813_02 kiṃ na brūta kumārā vaḥ pitaraṃ vai dvijarṣabham 01,078.014c kiṃnāmadheyagotro vaḥ putrakā brāhmaṇaḥ pitā 01,078.014d*0814_01 prabrūta tattvataḥ kṣipraṃ kaś cāsau kva ca vartate 01,078.014e vibrūta me yathātathyaṃ śrotum icchāmi taṃ hy aham 01,078.014f*0815_01 evam uktāḥ kumārās te devayānyā sumadhyayā 01,078.015a te 'darśayan pradeśinyā tam eva nṛpasattamam 01,078.015c śarmiṣṭhāṃ mātaraṃ caiva tasyācakhyuś ca dārakāḥ 01,078.015d*0816_01 ṛṣiś ca brāhmaṇaś caiva dvijātiś caiva naḥ pitā 01,078.015d*0816_02 śarmiṣṭhā nānṛtaṃ brūyād devayāni kṣamasva vai 01,078.015d*0816_03 tayā rahaḥ pṛcchyamānās tathyam ūcuś ca dārakāḥ 01,078.016a ity uktvā sahitās te tu rājānam upacakramuḥ 01,078.016c nābhyanandata tān rājā devayānyās tadāntike 01,078.016e rudantas te 'tha śarmiṣṭhām abhyayur bālakās tataḥ 01,078.016f*0817_01 nātidūrāc ca rājānam avātiṣṭhad avāṅmukhī 01,078.017a dṛṣṭvā tu teṣāṃ bālānāṃ praṇayaṃ pārthivaṃ prati 01,078.017c buddhvā ca tattvato devī śarmiṣṭhām idam abravīt 01,078.017d*0818_01 śrutvā tu teṣāṃ bālānāṃ savrīḍa iva pārthivaḥ 01,078.017d*0818_02 prativaktum aśakto 'bhūt tūṣṇīṃbhūto 'bhavan nṛpaḥ 01,078.017d*0818_03 gṛhītvā tu kare roṣāc charmiṣṭhāṃ punar abravīt 01,078.017d*0819=00 devayāny uvāca 01,078.017d*0819_01 abhyāgacchati māṃ kaś cid ṛṣir ity evam abravīt 01,078.017d*0819_02 yayātim eva nūnaṃ tvaṃ protsāhayasi bhāmini 01,078.017d*0819_03 pūrvam eva mayā proktaṃ tvayā tu vṛjinaṃ kṛtam 01,078.018a madadhīnā satī kasmād akārṣīr vipriyaṃ mama 01,078.018c tam evāsuradharmaṃ tvam āsthitā na bibheṣi kim 01,078.019 śarmiṣṭhovāca 01,078.019a yad uktam ṛṣir ity eva tat satyaṃ cāruhāsini 01,078.019c nyāyato dharmataś caiva carantī na bibhemi te 01,078.020a yadā tvayā vṛto rājā vṛta eva tadā mayā 01,078.020c sakhībhartā hi dharmeṇa bhartā bhavati śobhane 01,078.021a pūjyāsi mama mānyā ca jyeṣṭhā śreṣṭhā ca brāhmaṇī 01,078.021c tvatto 'pi me pūjyatamo rājarṣiḥ kiṃ na vettha tat 01,078.021d*0820_01 tava pitrā me guruṇā sahadatte ubhe śubhe 01,078.021d*0820_02 tato bhartā ca pūjyaś ca poṣyāṃ poṣayatīha mām 01,078.022 vaiśaṃpāyana uvāca 01,078.022a śrutvā tasyās tato vākyaṃ devayāny abravīd idam 01,078.022c rājan nādyeha vatsyāmi vipriyaṃ me kṛtaṃ tvayā 01,078.022d*0821_01 ramasveha yathākāmaṃ devyā śarmiṣṭhayā saha 01,078.022d*0821_02 pratijajvāla kopena devayānī tadā bhṛśam 01,078.022d*0821_03 nirdahantīva savrīḍāṃ śarmiṣṭhāṃ samudīkṣya ca 01,078.022d*0821_04 apavidhya ca sarvāṇi bhūṣaṇāny asitekṣaṇā 01,078.023a sahasotpatitāṃ śyāmāṃ dṛṣṭvā tāṃ sāśrulocanām 01,078.023c tvaritaṃ sakāśaṃ kāvyasya prasthitāṃ vyathitas tadā 01,078.024a anuvavrāja saṃbhrāntaḥ pṛṣṭhataḥ sāntvayan nṛpaḥ 01,078.024c nyavartata na caiva sma krodhasaṃraktalocanā 01,078.025a avibruvantī kiṃ cit tu rājānaṃ cārulocanā 01,078.025c acirād iva saṃprāptā kāvyasyośanaso 'ntikam 01,078.026a sā tu dṛṣṭvaiva pitaram abhivādyāgrataḥ sthitā 01,078.026c anantaraṃ yayātis tu pūjayām āsa bhārgavam 01,078.027 devayāny uvāca 01,078.027a adharmeṇa jito dharmaḥ pravṛttam adharottaram 01,078.027c śarmiṣṭhayātivṛttāsmi duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ 01,078.028a trayo 'syāṃ janitāḥ putrā rājñānena yayātinā 01,078.028c durbhagāyā mama dvau tu putrau tāta bravīmi te 01,078.029a dharmajña iti vikhyāta eṣa rājā bhṛgūdvaha 01,078.029c atikrāntaś ca maryādāṃ kāvyaitat kathayāmi te 01,078.030 śukra uvāca 01,078.030a dharmajñaḥ san mahārāja yo 'dharmam akṛthāḥ priyam 01,078.030c tasmāj jarā tvām acirād dharṣayiṣyati durjayā 01,078.031 yayātir uvāca 01,078.031a ṛtuṃ vai yācamānāyā bhagavan nānyacetasā 01,078.031c duhitur dānavendrasya dharmyam etat kṛtaṃ mayā 01,078.032a ṛtuṃ vai yācamānāyā na dadāti pumān vṛtaḥ 01,078.032c bhrūṇahety ucyate brahman sa iha brahmavādibhiḥ 01,078.033a abhikāmāṃ striyaṃ yas tu gamyāṃ rahasi yācitaḥ 01,078.033c nopaiti sa ca dharmeṣu bhrūṇahety ucyate budhaiḥ 01,078.033d*0822_01 yad yad yācati māṃ kaś cit tat tad deyam iti vratam 01,078.033d*0822_02 tvayāpi sā ca dattā me nānyaṃ nātham ihecchati 01,078.033d*0822_03 matvaitan mama dharmaṃ tu kṛtaṃ brahman kṣamasva mām 01,078.034a ity etāni samīkṣyāhaṃ kāraṇāni bhṛgūdvaha 01,078.034c adharmabhayasaṃvignaḥ śarmiṣṭhām upajagmivān 01,078.035 śukra uvāca 01,078.035a nanv ahaṃ pratyavekṣyas te madadhīno 'si pārthiva 01,078.035c mithyācārasya dharmeṣu cauryaṃ bhavati nāhuṣa 01,078.036 vaiśaṃpāyana uvāca 01,078.036a kruddhenośanasā śapto yayātir nāhuṣas tadā 01,078.036c pūrvaṃ vayaḥ parityajya jarāṃ sadyo 'nvapadyata 01,078.037 yayātir uvāca 01,078.037a atṛpto yauvanasyāhaṃ devayānyāṃ bhṛgūdvaha 01,078.037c prasādaṃ kuru me brahmañ jareyaṃ mā viśeta mām 01,078.038 śukra uvāca 01,078.038a nāhaṃ mṛṣā bravīmy etaj jarāṃ prāpto 'si bhūmipa 01,078.038c jarāṃ tv etāṃ tvam anyasmai saṃkrāmaya yadīcchasi 01,078.039 yayātir uvāca 01,078.039a rājyabhāk sa bhaved brahman puṇyabhāk kīrtibhāk tathā 01,078.039c yo me dadyād vayaḥ putras tad bhavān anumanyatām 01,078.040 śukra uvāca 01,078.040*0823_01 putro jyeṣṭhaḥ kaniṣṭho vā yo dadāti vayas tava 01,078.040a saṃkrāmayiṣyasi jarāṃ yatheṣṭaṃ nahuṣātmaja 01,078.040c mām anudhyāya bhāvena na ca pāpam avāpsyasi 01,078.041a vayo dāsyati te putro yaḥ sa rājā bhaviṣyati 01,078.041c āyuṣmān kīrtimāṃś caiva bahvapatyas tathaiva ca 01,079.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,079.001a jarāṃ prāpya yayātis tu svapuraṃ prāpya caiva ha 01,079.001c putraṃ jyeṣṭhaṃ variṣṭhaṃ ca yadum ity abravīd vacaḥ 01,079.002a jarā valī ca māṃ tāta palitāni ca paryaguḥ 01,079.002c kāvyasyośanasaḥ śāpān na ca tṛpto 'smi yauvane 01,079.003a tvaṃ yado pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha 01,079.003c yauvanena tvadīyena careyaṃ viṣayān aham 01,079.004a pūrṇe varṣasahasre tu punas te yauvanaṃ tv aham 01,079.004c dattvā svaṃ pratipatsyāmi pāpmānaṃ jarayā saha 01,079.005 yadur uvāca 01,079.005*0824_01 jarāyāṃ bahavo doṣāḥ pānabhojanakāritāḥ 01,079.005*0824_02 tasmān na grahīṣye rājann iti me rocate manaḥ 01,079.005a sitaśmaśruśirā dīno jarayā śithilīkṛtaḥ 01,079.005c valīsaṃtatagātraś ca durdarśo durbalaḥ kṛśaḥ 01,079.006a aśaktaḥ kāryakaraṇe paribhūtaḥ sa yauvanaiḥ 01,079.006c sahopajīvibhiś caiva tāṃ jarāṃ nābhikāmaye 01,079.006c*0825_01 . . . . . . . . bhāryāputrasuhṛjjanaiḥ 01,079.006c*0825_02 surūpanāśinīṃ ghorāṃ 01,079.006d*0826_01 santi te bahavaḥ putrā mattaḥ priyatarā nṛpa 01,079.006d*0826_02 jarāṃ grahītuṃ dharmajña tasmād anyaṃ vṛṇīṣva vai 01,079.007 yayātir uvāca 01,079.007a yat tvaṃ me hṛdayāj jāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi 01,079.007c tasmād arājyabhāk tāta prajā te vai bhaviṣyati 01,079.007d*0827_01 pratyākhyātas tu rājā sa turvaśuṃ pratyabhāṣata 01,079.008a turvaso pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha 01,079.008c yauvanena careyaṃ vai viṣayāṃs tava putraka 01,079.009a pūrṇe varṣasahasre tu punar dāsyāmi yauvanam 01,079.009c svaṃ caiva pratipatsyāmi pāpmānaṃ jarayā saha 01,079.010 turvasur uvāca 01,079.010a na kāmaye jarāṃ tāta kāmabhogapraṇāśinīm 01,079.010c balarūpāntakaraṇīṃ buddhiprāṇavināśinīm 01,079.011 yayātir uvāca 01,079.011a yat tvaṃ me hṛdayāj jāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi 01,079.011b*0828_01 turvaśo tvaṃ priyaṃ kāmaṃ naitat saṃpatsyate kva cit 01,079.011c tasmāt prajā samucchedaṃ turvaso tava yāsyati 01,079.012a saṃkīrṇācāradharmeṣu pratilomacareṣu ca 01,079.012c piśitāśiṣu cāntyeṣu mūḍha rājā bhaviṣyasi 01,079.013a gurudāraprasakteṣu tiryagyonigateṣu ca 01,079.013c paśudharmiṣu pāpeṣu mleccheṣu prabhaviṣyasi 01,079.014 vaiśaṃpāyana uvāca 01,079.014a evaṃ sa turvasuṃ śaptvā yayātiḥ sutam ātmanaḥ 01,079.014c śarmiṣṭhāyāḥ sutaṃ druhyum idaṃ vacanam abravīt 01,079.015a druhyo tvaṃ pratipadyasva varṇarūpavināśinīm 01,079.015c jarāṃ varṣasahasraṃ me yauvanaṃ svaṃ dadasva ca 01,079.016a pūrṇe varṣasahasre tu pratidāsyāmi yauvanam 01,079.016c svaṃ cādāsyāmi bhūyo 'haṃ pāpmānaṃ jarayā saha 01,079.017 druhyur uvāca 01,079.017a na gajaṃ na rathaṃ nāśvaṃ jīrṇo bhuṅkte na ca striyam 01,079.017c vāgbhaṅgaś cāsya bhavati taj jarāṃ nābhikāmaye 01,079.018 yayātir uvāca 01,079.018a yat tvaṃ me hṛdayāj jāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi 01,079.018c tasmād druhyo priyaḥ kāmo na te saṃpatsyate kva cit 01,079.018d*0829_01 yatrāśvarathamukhyānām aśvānāṃ syād gataṃ na ca 01,079.018d*0829_02 hastināṃ pīṭhakānāṃ ca gardabhānāṃ tathaiva ca 01,079.018d*0829_03 bastānāṃ ca gavāṃ caiva śibikāyās tathaiva ca 01,079.019a uḍupaplavasaṃtāro yatra nityaṃ bhaviṣyati 01,079.019c arājā bhojaśabdaṃ tvaṃ tatrāvāpsyasi sānvayaḥ 01,079.020a ano tvaṃ pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha 01,079.020c ekaṃ varṣasahasraṃ tu careyaṃ yauvanena te 01,079.021 anur uvāca 01,079.021a jīrṇaḥ śiśuvad ādatte 'kāle 'nnam aśucir yathā 01,079.021c na juhoti ca kāle 'gniṃ tāṃ jarāṃ nābhikāmaye 01,079.022 yayātir uvāca 01,079.022a yat tvaṃ me hṛdayāj jāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi 01,079.022c jarādoṣas tvayokto 'yaṃ tasmāt tvaṃ pratipatsyase 01,079.023a prajāś ca yauvanaprāptā vinaśiṣyanty ano tava 01,079.023c agnipraskandanaparas tvaṃ cāpy evaṃ bhaviṣyasi 01,079.023d*0830=00 druhyuḥ 01,079.023d*0830=04 yayātiḥ 01,079.023d*0830=12 anuḥ 01,079.023d*0830=14 yayātiḥ 01,079.023d*0830=20 vaiśaṃpāyanaḥ 01,079.023d*0830_01(cf. 21ab) jīrṇaḥ śiśuvad ādatte 'kāle 'nnam aśucir yathā 01,079.023d*0830_02(21c) na juhoti ca kāle 'gniṃ na budhyati ca kālataḥ 01,079.023d*0830_03(21d) na ca kṛtyaṃ karoty eṣa tāṃ jarāṃ nābhikāmaye 01,079.023d*0830_04(22ab) yo me tvaṃ hṛdayāj jāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi 01,079.023d*0830_05(22cd) jarādoṣas tvayokto 'yaṃ tasmāt tvaṃ nābhipadyase 01,079.023d*0830_06(23ab) prajāś ca yauvanaṃ prāptā vinaśiṣyanty atas tava 01,079.023d*0830_07(23cd) agnipraskandanaparas tvaṃ cāpy evaṃ bhaviṣyasi 01,079.023d*0830_08(20ab) ano tvaṃ pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha 01,079.023d*0830_09(20cd) ekaṃ varṣasahasraṃ vai careyaṃ tava rūpadhṛk 01,079.023d*0830_10 pūrṇe varṣasahasre tu punas te yauvanaṃ tv aham 01,079.023d*0830_11 dattvā ca pratipatsye vai pātmānaṃ jarayā saha 01,079.023d*0830_12(17ab) na hastinaṃ naro nāśvaṃ jīrṇo bhuṅkte na pīṭhakam 01,079.023d*0830_13(17cd) vāg durbhagāsya bhavati tāṃ jarāṃ naiva kāmaye 01,079.023d*0830_14(18ab) yo me tvaṃ hṛdayāj jāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi 01,079.023d*0830_15 {hastyaśvarathayugyānām adhvā na syāt kadā cana 01,079.023d*0830_16(*829) { hastināṃ pīṭhakānāṃ vā gardabhānāṃ tathaiva ca 01,079.023d*0830_17 {uṣṭrāṇāṃ ca gavāṃ caiva śibikāyās tathaiva ca 01,079.023d*0830_18 yad vānyad vāhanaṃ kiṃ cid devo hanyāt kva cit kva cit 01,079.023d*0830_19 arājā tava jātaś ca bhaviṣyati ca durmate 01,079.023d*0830_20 pratyākhyātaś caturbhiś ca śaptvā tān yadyadicchayā 01,079.023d*0830_21 pūroḥ sakāśam agamaj jñātvā pūrum alaṅghinam 01,079.023d*0831_01 evaṃ bruvantaṃ śaptvātha yayātiḥ sutam ātmanaḥ 01,079.023d*0831_02 śarmiṣṭhāyāḥ sutaṃ cānum idaṃ vacanam abravīt 01,079.023d*0832_01 anuṃ putram athāhūya rājā vacanam abravīt 01,079.024a pūro tvaṃ me priyaḥ putras tvaṃ varīyān bhaviṣyasi 01,079.024c jarā valī ca me tāta palitāni ca paryaguḥ 01,079.024e kāvyasyośanasaḥ śāpān na ca tṛpto 'smi yauvane 01,079.025a pūro tvaṃ pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha 01,079.025c kaṃ cit kālaṃ careyaṃ vai viṣayān vayasā tava 01,079.026a pūrṇe varṣasahasre tu pratidāsyāmi yauvanam 01,079.026c svaṃ caiva pratipatsyāmi pāpmānaṃ jarayā saha 01,079.027 vaiśaṃpāyana uvāca 01,079.027a evam uktaḥ pratyuvāca pūruḥ pitaram añjasā 01,079.027c yathāttha māṃ mahārāja tat kariṣyāmi te vacaḥ 01,079.027d*0833_01 guror vai vacanaṃ puṇyaṃ svargyam āyuṣkaraṃ nṛṇām 01,079.027d*0833_02 guruprasādāt trailokyam anvaśāsac chatakratuḥ 01,079.027d*0833_03 guror anumataṃ prāpya sarvān kāmān avāpnuyāt 01,079.028a pratipatsyāmi te rājan pāpmānaṃ jarayā saha 01,079.028b*0834_01 yāvad icchasi vā jīvaṃ tāvat tāṃ dhārayāmy aham 01,079.028c gṛhāṇa yauvanaṃ mattaś cara kāmān yathepsitān 01,079.029a jarayāhaṃ praticchanno vayorūpadharas tava 01,079.029c yauvanaṃ bhavate dattvā cariṣyāmi yathāttha mām 01,079.030 yayātir uvāca 01,079.030a pūro prīto 'smi te vatsa prītaś cedaṃ dadāmi te 01,079.030c sarvakāmasamṛddhā te prajā rājye bhaviṣyati 01,079.030d*0835_01 dharme cārthe ca kāme ca khyātiṃ loke gamiṣyati 01,079.030d*0836_01 evam uktvā yayātis tu kāvyaṃ smṛtvā mahātapāḥ 01,079.030d*0836_02 saṃkrāmayām āsa jarāṃ tadā pūrau mahātmani 01,080.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,080.001a pauraveṇātha vayasā yayātir nahuṣātmajaḥ 01,080.001b*0837_01 rūpayauvanasaṃpannaḥ kumāra iva so 'bhavat 01,080.001c prītiyukto nṛpaśreṣṭhaś cacāra viṣayān priyān 01,080.002a yathākāmaṃ yathotsāhaṃ yathākālaṃ yathāsukham 01,080.002c dharmāviruddhān rājendro yathārhati sa eva hi 01,080.003a devān atarpayad yajñaiḥ śrāddhais tadvat pitṝn api 01,080.003c dīnān anugrahair iṣṭaiḥ kāmaiś ca dvijasattamān 01,080.004a atithīn annapānaiś ca viśaś ca paripālanaiḥ 01,080.004c ānṛśaṃsyena śūdrāṃś ca dasyūn saṃnigraheṇa ca 01,080.005a dharmeṇa ca prajāḥ sarvā yathāvad anurañjayan 01,080.005c yayātiḥ pālayām āsa sākṣād indra ivāparaḥ 01,080.006a sa rājā siṃhavikrānto yuvā viṣayagocaraḥ 01,080.006c avirodhena dharmasya cacāra sukham uttamam 01,080.007a sa saṃprāpya śubhān kāmāṃs tṛptaḥ khinnaś ca pārthivaḥ 01,080.007c kālaṃ varṣasahasrāntaṃ sasmāra manujādhipaḥ 01,080.008a parisaṃkhyāya kālajñaḥ kalāḥ kāṣṭhāś ca vīryavān 01,080.008b*0838_01 yauvanaṃ prāpya rājarṣiḥ sahasraparivatsarān 01,080.008b*0838_02 viśvācyā sahito reme vyabhrājan nandane vane 01,080.008b*0838_03 alakāyāṃ sa kālaṃ tu meruśṛṅge tathottare 01,080.008b*0838_04 yadā sa paśyate kālaṃ dharmātmā taṃ mahīpatiḥ 01,080.008c pūrṇaṃ matvā tataḥ kālaṃ pūruṃ putram uvāca ha 01,080.009a yathākāmaṃ yathotsāhaṃ yathākālam ariṃdama 01,080.009c sevitā viṣayāḥ putra yauvanena mayā tava 01,080.009d*0839_01 tejasā tava satputra pūrṇaṃ yauvanam uttamam 01,080.009d*0840_01 na jātu kāmaḥ kāmānām upabhogena śāmyati 01,080.009d*0840_02 haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate 01,080.009d*0840_03 yat pṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ 01,080.009d*0840_04 ekasyāpi na paryāptaṃ tasmāt tṛṣṇāṃ parityajet 01,080.009d*0840_05 yā dustyajā durmatibhir yā na jīryati jīryataḥ 01,080.009d*0840_06 yo 'sau prāṇāntiko rogas tāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham 01,080.009d*0840_07 pūrṇaṃ varṣasahasraṃ me viṣayāsaktacetasaḥ 01,080.009d*0840_08 tathāpy anudinaṃ tṛṣṇā mamaiteṣv abhijāyate 01,080.009d*0840_09 tasmād enām ahaṃ tyaktvā brahmaṇy ādhāya mānasam 01,080.009d*0840_10 nirdvandvo nirmamo bhūtvā cariṣyāmi mṛgaiḥ saha 01,080.010a pūro prīto 'smi bhadraṃ te gṛhāṇedaṃ svayauvanam 01,080.010c rājyaṃ caiva gṛhāṇedaṃ tvaṃ hi me priyakṛt sutaḥ 01,080.010c*0841_01 . . . . . . . . yāvad icchasi yauvanam 01,080.010c*0841_02 tāvad dīrghāyuṣaṃ bhuṅkṣva 01,080.010c*0842_01 . . . . . . . . mayā dattaṃ tu sānvayam 01,080.010c*0842_02 yāvad icchasi tāvac ca yauvanena samanvitam 01,080.010c*0842_03 bhuṅkṣva rājyaṃ sudīrghāyuḥ 01,080.011a pratipede jarāṃ rājā yayātir nāhuṣas tadā 01,080.011c yauvanaṃ pratipede ca pūruḥ svaṃ punar ātmanaḥ 01,080.012a abhiṣektukāmaṃ nṛpatiṃ pūruṃ putraṃ kanīyasam 01,080.012c brāhmaṇapramukhā varṇā idaṃ vacanam abruvan 01,080.013a kathaṃ śukrasya naptāraṃ devayānyāḥ sutaṃ prabho 01,080.013c jyeṣṭhaṃ yadum atikramya rājyaṃ pūroḥ pradāsyasi 01,080.014a yadur jyeṣṭhas tava suto jātas tam anu turvasuḥ 01,080.014c śarmiṣṭhāyāḥ suto druhyus tato 'nuḥ pūrur eva ca 01,080.015a kathaṃ jyeṣṭhān atikramya kanīyān rājyam arhati 01,080.015c etat saṃbodhayāmas tvāṃ dharmaṃ tvam anupālaya 01,080.015d*0843_01 dharmaṃ collaṅghayan rājā prajānāṃ duḥkham āvahet 01,080.016 yayātir uvāca 01,080.016a brāhmaṇapramukhā varṇāḥ sarve śṛṇvantu me vacaḥ 01,080.016c jyeṣṭhaṃ prati yathā rājyaṃ na deyaṃ me kathaṃ cana 01,080.017a mama jyeṣṭhena yadunā niyogo nānupālitaḥ 01,080.017c pratikūlaḥ pitur yaś ca na sa putraḥ satāṃ mataḥ 01,080.018a mātāpitror vacanakṛd dhitaḥ pathyaś ca yaḥ sutaḥ 01,080.018c sa putraḥ putravad yaś ca vartate pitṛmātṛṣu 01,080.018d*0844_01 aputrī tu naraḥ svargād duḥkhaṃ narakam āviśet 01,080.018d*0845_01 pud iti narakasyākhyā duḥkhaṃ hi narakaṃ viduḥ 01,080.018d*0845_02 putas trāṇāt tataḥ putram ihecchanti paratra ca 01,080.018d*0845_03 ātmanaḥ sadṛśaḥ putraḥ pitṛdevarṣipūjane 01,080.018d*0845_04 yo bahūnāṃ guṇataraḥ sa putro jyeṣṭha ucyate 01,080.018d*0845_05 jyeṣṭhāṃśahāro guṇakṛd iha loke paratra ca 01,080.018d*0845_06 śreyān putraguṇopetaḥ sa putro netaro vṛthā 01,080.018d*0845_07 vadanti dharmaṃ dharmajñāḥ pitṝṇāṃ putrakāraṇāt 01,080.018d*0846_01 mūko 'ndhabadhiraḥ śvitrī svadharmaṃ nānutiṣṭhati 01,080.018d*0846_02 coraḥ kilbiṣakaḥ putro jyeṣṭho na jyeṣṭha ucyate 01,080.019a yadunāham avajñātas tathā turvasunāpi ca 01,080.019c druhyunā cānunā caiva mayy avajñā kṛtā bhṛśam 01,080.020a pūruṇā me kṛtaṃ vākyaṃ mānitaś ca viśeṣataḥ 01,080.020c kanīyān mama dāyādo jarā yena dhṛtā mama 01,080.020d*0847_01 vedoktaṃ saṃbhavaṃ mahyam anena hṛdayodbhavam 01,080.020d*0847_02 tasya jātam idaṃ kṛtsnam ātmā putra iti śrutiḥ 01,080.020e mama kāmaḥ sa ca kṛtaḥ pūruṇā putrarūpiṇā 01,080.021a śukreṇa ca varo dattaḥ kāvyenośanasā svayam 01,080.021c putro yas tvānuvarteta sa rājā pṛthivīpatiḥ 01,080.021d*0848_01 yo vānuvartī putrāṇāṃ sa putro dāyabhāg bhavet 01,080.021e bhavato 'nunayāmy evaṃ pūrū rājye 'bhiṣicyatām 01,080.022 prakṛtaya ūcuḥ 01,080.022a yaḥ putro guṇasaṃpanno mātāpitror hitaḥ sadā 01,080.022c sarvam arhati kalyāṇaṃ kanīyān api sa prabho 01,080.022d*0849_01 vedadharmārthaśāstreṣu munibhiḥ kathitaṃ purā 01,080.023a arhaḥ pūrur idaṃ rājyaṃ yaḥ sutaḥ priyakṛt tava 01,080.023c varadānena śukrasya na śakyaṃ vaktum uttaram 01,080.024 vaiśaṃpāyana uvāca 01,080.024a paurajānapadais tuṣṭair ity ukto nāhuṣas tadā 01,080.024c abhyaṣiñcat tataḥ pūruṃ rājye sve sutam ātmajam 01,080.024d*0850_01 yaduṃ ca turvasuṃ cobhau druhyuṃ caiva sahānujam 01,080.024d*0850_02 anteṣu sa vinikṣipya nāhuṣaḥ svātmajān sutān 01,080.025a dattvā ca pūrave rājyaṃ vanavāsāya dīkṣitaḥ 01,080.025c purāt sa niryayau rājā brāhmaṇais tāpasaiḥ saha 01,080.025d*0851_01 devayānyā ca sahitaḥ śarmiṣṭhayā ca bhārata 01,080.025d*0851_02 akarot sa vane rājā sabhāryas tapa uttamam 01,080.026a yados tu yādavā jātās turvasor yavanāḥ sutāḥ 01,080.026c druhyor api sutā bhojā anos tu mlecchajātayaḥ 01,080.027a pūros tu pauravo vaṃśo yatra jāto 'si pārthiva 01,080.027c idaṃ varṣasahasrāya rājyaṃ kārayituṃ vaśī 01,081.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,081.001a evaṃ sa nāhuṣo rājā yayātiḥ putram īpsitam 01,081.001c rājye 'bhiṣicya mudito vānaprastho 'bhavan muniḥ 01,081.002a uṣitvā ca vane vāsaṃ brāhmaṇaiḥ saha saṃśritaḥ 01,081.002c phalamūlāśano dānto yathā svargam ito gataḥ 01,081.003a sa gataḥ suravāsaṃ taṃ nivasan muditaḥ sukham 01,081.003c kālasya nātimahataḥ punaḥ śakreṇa pātitaḥ 01,081.003d*0852=02 janamejayaḥ 01,081.003d*0852_01 sādhubhiḥ saṃgatiṃ labdhvā punaḥ svargam upeyivān 01,081.003d*0852_02 svargataś ca punar brahman nivasan devaveśmani 01,081.003d*0852_03 kālena nātimahatā śakreṇa cyāvitaḥ katham 01,081.004a nipatan pracyutaḥ svargād aprāpto medinītalam 01,081.004c sthita āsīd antarikṣe sa tadeti śrutaṃ mayā 01,081.005a tata eva punaś cāpi gataḥ svargam iti śrutiḥ 01,081.005c rājñā vasumatā sārdham aṣṭakena ca vīryavān 01,081.005e pratardanena śibinā sametya kila saṃsadi 01,081.006 janamejaya uvāca 01,081.006a karmaṇā kena sa divaṃ punaḥ prāpto mahīpatiḥ 01,081.006c sarvam etad aśeṣeṇa śrotum icchāmi tattvataḥ 01,081.006e kathyamānaṃ tvayā vipra viprarṣigaṇasaṃnidhau 01,081.007a devarājasamo hy āsīd yayātiḥ pṛthivīpatiḥ 01,081.007c vardhanaḥ kuruvaṃśasya vibhāvasusamadyutiḥ 01,081.008a tasya vistīrṇayaśasaḥ satyakīrter mahātmanaḥ 01,081.008c caritaṃ śrotum icchāmi divi ceha ca sarvaśaḥ 01,081.009 vaiśaṃpāyana uvāca 01,081.009a hanta te kathayiṣyāmi yayāter uttarāṃ kathām 01,081.009c divi ceha ca puṇyārthāṃ sarvapāpapraṇāśinīm 01,081.010a yayātir nāhuṣo rājā pūruṃ putraṃ kanīyasam 01,081.010c rājye 'bhiṣicya muditaḥ pravavrāja vanaṃ tadā 01,081.011a anteṣu sa vinikṣipya putrān yadupurogamān 01,081.011c phalamūlāśano rājā vane saṃnyavasac ciram 01,081.012a saṃśitātmā jitakrodhas tarpayan pitṛdevatāḥ 01,081.012c agnīṃś ca vidhivaj juhvan vānaprasthavidhānataḥ 01,081.013a atithīn pūjayām āsa vanyena haviṣā vibhuḥ 01,081.013c śiloñchavṛttim āsthāya śeṣānnakṛtabhojanaḥ 01,081.014a pūrṇaṃ varṣasahasraṃ sa evaṃvṛttir abhūn nṛpaḥ 01,081.014c abbhakṣaḥ śaradas triṃśad āsīn niyatavāṅmanāḥ 01,081.015a tataś ca vāyubhakṣo 'bhūt saṃvatsaram atandritaḥ 01,081.015c pañcāgnimadhye ca tapas tepe saṃvatsaraṃ nṛpaḥ 01,081.016a ekapādasthitaś cāsīt ṣaṇ māsān anilāśanaḥ 01,081.016b*0853_01 evam eva tathābdānāṃ paryāyeṇa gataṃ tadā 01,081.016c puṇyakīrtis tataḥ svargaṃ jagāmāvṛtya rodasī 01,082.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,082.001a svargataḥ sa tu rājendro nivasan devasadmani 01,082.001c pūjitas tridaśaiḥ sādhyair marudbhir vasubhis tathā 01,082.002a devalokād brahmalokaṃ saṃcaran puṇyakṛd vaśī 01,082.002b*0854_01 pūjitas tridaśaiḥ sādhyair yayātir atidhārmikaḥ 01,082.002c avasat pṛthivīpālo dīrghakālam iti śrutiḥ 01,082.003a sa kadā cin nṛpaśreṣṭho yayātiḥ śakram āgamat 01,082.003b*0855_01 kathayitvā kathās tāta śakreṇa saha pauravaḥ 01,082.003c kathānte tatra śakreṇa pṛṣṭaḥ sa pṛthivīpatiḥ 01,082.004 śakra uvāca 01,082.004a yadā sa pūrus tava rūpeṇa rājañ; jarāṃ gṛhītvā pracacāra bhūmau 01,082.004c tadā rājyaṃ saṃpradāyaiva tasmai; tvayā kim uktaḥ kathayeha satyam 01,082.005 yayātir uvāca 01,082.005a gaṅgāyamunayor madhye kṛtsno 'yaṃ viṣayas tava 01,082.005c madhye pṛthivyās tvaṃ rājā bhrātaro 'ntyādhipās tava 01,082.005d*0856=16 indraḥ 01,082.005d*0856_01 na ca kuryān naro dainyaṃ śāṭhyaṃ krodhaṃ tathaiva ca 01,082.005d*0856_02 jaihmyaṃ ca matsaraṃ vairaṃ sarvatraitan na kārayet 01,082.005d*0856_03 mātaraṃ pitaraṃ caiva vidvāṃsaṃ ca tapodhanam 01,082.005d*0856_04 kṣamāvantaṃ ca devendra nāvamanyeta buddhimān 01,082.005d*0856_05 śaktas tu kṣamate nityam aśaktaḥ krośate naraḥ 01,082.005d*0856_06 durjanaḥ sajjanaṃ dveṣṭi durbalo balavattaram 01,082.005d*0856_07 rūpavantam arūpī ca dhanavantaṃ ca nirdhanaḥ 01,082.005d*0856_08 akarmī karmiṇaṃ dveṣṭi dhārmikaṃ cāpy adhārmikaḥ 01,082.005d*0856_09 nirguṇo guṇavantaṃ ca śakraitat kalilakṣaṇam 01,082.005d*0856_10 viparītaṃ ca devendra eteṣu kṛtalakṣaṇam 01,082.005d*0856_11 brāhmaṇo vātha rājā vā vaiśyo vā śūdra eva vā 01,082.005d*0856_12 praśasteṣu praśastāraḥ praśasyante yaśasvinaḥ 01,082.005d*0856_13 tasmāt praśaste devendra naraḥ saktamanā bhavet 01,082.005d*0856_14 alokajñā hy apraśastā bhrātaras te hy abuddhayaḥ 01,082.005d*0856_15 antādhipatayaḥ sarve hy abhavan mama śāsanāt 01,082.005d*0856_16 tvaṃ hi vai dharmado rājan kathyase dharmam uttamam 01,082.005d*0856_17 kathayasva punar me 'dya lokavṛttāntam uttamam 01,082.006a akrodhanaḥ krodhanebhyo viśiṣṭas; tathā titikṣur atitikṣor viśiṣṭaḥ 01,082.006c amānuṣebhyo mānuṣāś ca pradhānā; vidvāṃs tathaivāviduṣaḥ pradhānaḥ 01,082.007a ākruśyamāno nākrośen manyur eva titikṣataḥ 01,082.007c ākroṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati 01,082.008a nāruṃtudaḥ syān na nṛśaṃsavādī; na hīnataḥ param abhyādadīta 01,082.008c yayāsya vācā para udvijeta; na tāṃ vaded ruśatīṃ pāpalokyām 01,082.009a aruṃtudaṃ puruṣaṃ rūkṣavācaṃ; vākkaṇṭakair vitudantaṃ manuṣyān 01,082.009c vidyād alakṣmīkatamaṃ janānāṃ; mukhe nibaddhāṃ nirṛtiṃ vahantam 01,082.010a sadbhiḥ purastād abhipūjitaḥ syāt; sadbhis tathā pṛṣṭhato rakṣitaḥ syāt 01,082.010c sadāsatām ativādāṃs titikṣet; satāṃ vṛttaṃ cādadītāryavṛttaḥ 01,082.011a vāksāyakā vadanān niṣpatanti; yair āhataḥ śocati rātryahāni 01,082.011c parasya vā marmasu ye patanti; tān paṇḍito nāvasṛjet pareṣu 01,082.012a na hīdṛśaṃ saṃvananaṃ triṣu lokeṣu vidyate 01,082.012c yathā maitrī ca bhūteṣu dānaṃ ca madhurā ca vāk 01,082.013a tasmāt sāntvaṃ sadā vācyaṃ na vācyaṃ paruṣaṃ kva cit 01,082.013c pūjyān saṃpūjayed dadyān na ca yācet kadā cana 01,083.001 indra uvāca 01,083.001a sarvāṇi karmāṇi samāpya rājan; gṛhān parityajya vanaṃ gato 'si 01,083.001c tat tvāṃ pṛcchāmi nahuṣasya putra; kenāsi tulyas tapasā yayāte 01,083.002 yayātir uvāca 01,083.002a nāhaṃ devamanuṣyeṣu na gandharvamaharṣiṣu 01,083.002c ātmanas tapasā tulyaṃ kaṃ cit paśyāmi vāsava 01,083.003 indra uvāca 01,083.003a yadāvamaṃsthāḥ sadṛśaḥ śreyasaś ca; pāpīyasaś cāviditaprabhāvaḥ 01,083.003c tasmāl lokā antavantas taveme; kṣīṇe puṇye patitāsy adya rājan 01,083.004 yayātir uvāca 01,083.004a surarṣigandharvanarāvamānāt; kṣayaṃ gatā me yadi śakra lokāḥ 01,083.004c iccheyaṃ vai suralokād vihīnaḥ; satāṃ madhye patituṃ devarāja 01,083.005 indra uvāca 01,083.005a satāṃ sakāśe patitāsi rājaṃś; cyutaḥ pratiṣṭhāṃ yatra labdhāsi bhūyaḥ 01,083.005c evaṃ viditvā tu punar yayāte; na te 'vamānyāḥ sadṛśaḥ śreyasaś ca 01,083.006 vaiśaṃpāyana uvāca 01,083.006a tataḥ prahāyāmararājajuṣṭān; puṇyāṃl lokān patamānaṃ yayātim 01,083.006c saṃprekṣya rājarṣivaro 'ṣṭakas tam; uvāca saddharmavidhānagoptā 01,083.007a kas tvaṃ yuvā vāsavatulyarūpaḥ; svatejasā dīpyamāno yathāgniḥ 01,083.007c patasy udīrṇāmbudharāndhakārāt; khāt khecarāṇāṃ pravaro yathārkaḥ 01,083.008a dṛṣṭvā ca tvāṃ sūryapathāt patantaṃ; vaiśvānarārkadyutim aprameyam 01,083.008c kiṃ nu svid etat patatīti sarve; vitarkayantaḥ parimohitāḥ smaḥ 01,083.009a dṛṣṭvā ca tvāṃ viṣṭhitaṃ devamārge; śakrārkaviṣṇupratimaprabhāvam 01,083.009c abhyudgatās tvāṃ vayam adya sarve; tattvaṃ pāte tava jijñāsamānāḥ 01,083.010a na cāpi tvāṃ dhṛṣṇumaḥ praṣṭum agre; na ca tvam asmān pṛcchasi ye vayaṃ smaḥ 01,083.010c tat tvāṃ pṛcchāmaḥ spṛhaṇīyarūpaṃ; kasya tvaṃ vā kiṃnimittaṃ tvam āgāḥ 01,083.011a bhayaṃ tu te vyetu viṣādamohau; tyajāśu devendrasamānarūpa 01,083.011c tvāṃ vartamānaṃ hi satāṃ sakāśe; nālaṃ prasoḍhuṃ balahāpi śakraḥ 01,083.012a santaḥ pratiṣṭhā hi sukhacyutānāṃ; satāṃ sadaivāmararājakalpa 01,083.012c te saṃgatāḥ sthāvarajaṅgameśāḥ; pratiṣṭhitas tvaṃ sadṛśeṣu satsu 01,083.013a prabhur agniḥ pratapane bhūmir āvapane prabhuḥ 01,083.013c prabhuḥ sūryaḥ prakāśitve satāṃ cābhyāgataḥ prabhuḥ 01,084.001 yayātir uvāca 01,084.001a ahaṃ yayātir nahuṣasya putraḥ; pūroḥ pitā sarvabhūtāvamānāt 01,084.001c prabhraṃśitaḥ surasiddharṣilokāt; paricyutaḥ prapatāmy alpapuṇyaḥ 01,084.002a ahaṃ hi pūrvo vayasā bhavadbhyas; tenābhivādaṃ bhavatāṃ na prayuñje 01,084.002c yo vidyayā tapasā janmanā vā; vṛddhaḥ sa pūjyo bhavati dvijānām 01,084.003 aṣṭaka uvāca 01,084.003a avādīś ced vayasā yaḥ sa vṛddha; iti rājan nābhyavadaḥ kathaṃ cit 01,084.003c yo vai vidvān vayasā san sma vṛddhaḥ; sa eva pūjyo bhavati dvijānām 01,084.004 yayātir uvāca 01,084.004a pratikūlaṃ karmaṇāṃ pāpam āhus; tad vartate 'pravaṇe pāpalokyam 01,084.004c santo 'satāṃ nānuvartanti caitad; yathā ātmaiṣām anukūlavādī 01,084.005a abhūd dhanaṃ me vipulaṃ mahad vai; viceṣṭamāno nādhigantā tad asmi 01,084.005c evaṃ pradhāryātmahite niviṣṭo; yo vartate sa vijānāti jīvan 01,084.005d*0857_01 mahādhano yo yajate suyajñair 01,084.005d*0857_02 yaḥ sarvavidyāsu vinītabuddhiḥ 01,084.005d*0857_03 vedān adhītya tapasā yojya dehaṃ 01,084.005d*0857_04 divaṃ samāyāt puruṣo vītamohaḥ 01,084.005d*0857_05 na jātu hṛṣyen mahatā dhanena 01,084.005d*0857_06 vedān adhīyīta nāhaṃkṛtaḥ syāt 01,084.006a nānābhāvā bahavo jīvaloke; daivādhīnā naṣṭaceṣṭādhikārāḥ 01,084.006c tat tat prāpya na vihanyeta dhīro; diṣṭaṃ balīya iti matvātmabuddhyā 01,084.007a sukhaṃ hi jantur yadi vāpi duḥkhaṃ; daivādhīnaṃ vindati nātmaśaktyā 01,084.007c tasmād diṣṭaṃ balavan manyamāno; na saṃjvaren nāpi hṛṣyet kadā cit 01,084.008a duḥkhe na tapyen na sukhena hṛṣyet; samena varteta sadaiva dhīraḥ 01,084.008c diṣṭaṃ balīya iti manyamāno; na saṃjvaren nāpi hṛṣyet kadā cit 01,084.008d*0858_01 dṛṣṭo hi me parataś cāpi lokaḥ 01,084.008d*0858_02 prāptā bhogāḥ sarvato nāsti niṣṭhā 01,084.009a bhaye na muhyāmy aṣṭakāhaṃ kadā cit; saṃtāpo me mānaso nāsti kaś cit 01,084.009c dhātā yathā māṃ vidadhāti loke; dhruvaṃ tathāhaṃ bhaviteti matvā 01,084.010a saṃsvedajā aṇḍajā udbhidāś ca; sarīsṛpāḥ kṛmayo 'thāpsu matsyāḥ 01,084.010c tathāśmānas tṛṇakāṣṭhaṃ ca sarvaṃ; diṣṭakṣaye svāṃ prakṛtiṃ bhajante 01,084.011a anityatāṃ sukhaduḥkhasya buddhvā; kasmāt saṃtāpam aṣṭakāhaṃ bhajeyam 01,084.011c kiṃ kuryāṃ vai kiṃ ca kṛtvā na tapye; tasmāt saṃtāpaṃ varjayāmy apramattaḥ 01,084.011d*0859=00 vaiśaṃpāyana uvāca 01,084.011d*0859_01 evaṃ bruvāṇaṃ nṛpatiṃ yayātim 01,084.011d*0859_02 athāṣṭakaḥ punar evānvapṛcchat 01,084.011d*0860_01 mātāmahaṃ sarvaguṇopapannaṃ 01,084.011d*0860_02 tatra sthitaṃ svargaloke yathāvat 01,084.012 aṣṭaka uvāca 01,084.012a ye ye lokāḥ pārthivendra pradhānās; tvayā bhuktā yaṃ ca kālaṃ yathā ca 01,084.012c tan me rājan brūhi sarvaṃ yathāvat; kṣetrajñavad bhāṣase tvaṃ hi dharmān 01,084.013 yayātir uvāca 01,084.013a rājāham āsam iha sārvabhaumas; tato lokān mahato ajayaṃ vai 01,084.013c tatrāvasaṃ varṣasahasramātraṃ; tato lokaṃ param asmy abhyupetaḥ 01,084.014a tataḥ purīṃ puruhūtasya ramyāṃ; sahasradvārāṃ śatayojanāyatām 01,084.014c adhyāvasaṃ varṣasahasramātraṃ; tato lokaṃ param asmy abhyupetaḥ 01,084.015a tato divyam ajaraṃ prāpya lokaṃ; prajāpater lokapater durāpam 01,084.015c tatrāvasaṃ varṣasahasramātraṃ; tato lokaṃ param asmy abhyupetaḥ 01,084.016a devasya devasya niveśane ca; vijitya lokān avasaṃ yatheṣṭam 01,084.016c saṃpūjyamānas tridaśaiḥ samastais; tulyaprabhāvadyutir īśvarāṇām 01,084.017a tathāvasaṃ nandane kāmarūpī; saṃvatsarāṇām ayutaṃ śatānām 01,084.017c sahāpsarobhir viharan puṇyagandhān; paśyan nagān puṣpitāṃś cārurūpān 01,084.018a tatrasthaṃ māṃ devasukheṣu saktaṃ; kāle 'tīte mahati tato 'timātram 01,084.018c dūto devānām abravīd ugrarūpo; dhvaṃsety uccais triḥ plutena svareṇa 01,084.019a etāvan me viditaṃ rājasiṃha; tato bhraṣṭo 'haṃ nandanāt kṣīṇapuṇyaḥ 01,084.019c vāco 'śrauṣaṃ cāntarikṣe surāṇām; anukrośāc chocatāṃ mānavendra 01,084.020a aho kaṣṭaṃ kṣīṇapuṇyo yayātiḥ; pataty asau puṇyakṛt puṇyakīrtiḥ 01,084.020c tān abruvaṃ patamānas tato 'haṃ; satāṃ madhye nipateyaṃ kathaṃ nu 01,084.021a tair ākhyātā bhavatāṃ yajñabhūmiḥ; samīkṣya caināṃ tvaritam upāgato 'smi 01,084.021c havirgandhaṃ deśikaṃ yajñabhūmer; dhūmāpāṅgaṃ pratigṛhya pratītaḥ 01,085.001 aṣṭaka uvāca 01,085.001a yadāvaso nandane kāmarūpī; saṃvatsarāṇām ayutaṃ śatānām 01,085.001c kiṃ kāraṇaṃ kārtayugapradhāna; hitvā tattvaṃ vasudhām anvapadyaḥ 01,085.002 yayātir uvāca 01,085.002a jñātiḥ suhṛt svajano yo yatheha; kṣīṇe vitte tyajyate mānavair hi 01,085.002c tathā tatra kṣīṇapuṇyaṃ manuṣyaṃ; tyajanti sadyaḥ seśvarā devasaṃghāḥ 01,085.003 aṣṭaka uvāca 01,085.003a kathaṃ tasmin kṣīṇapuṇyā bhavanti; saṃmuhyate me 'tra mano 'timātram 01,085.003c kiṃviśiṣṭāḥ kasya dhāmopayānti; tad vai brūhi kṣetravit tvaṃ mato me 01,085.004 yayātir uvāca 01,085.004a imaṃ bhaumaṃ narakaṃ te patanti; lālapyamānā naradeva sarve 01,085.004c te kaṅkagomāyubalāśanārthaṃ; kṣīṇā vivṛddhiṃ bahudhā vrajanti 01,085.005a tasmād etad varjanīyaṃ nareṇa; duṣṭaṃ loke garhaṇīyaṃ ca karma 01,085.005c ākhyātaṃ te pārthiva sarvam etad; bhūyaś cedānīṃ vada kiṃ te vadāmi 01,085.006 aṣṭaka uvāca 01,085.006a yadā tu tān vitudante vayāṃsi; tathā gṛdhrāḥ śitikaṇṭhāḥ pataṃgāḥ 01,085.006c kathaṃ bhavanti katham ābhavanti; na bhaumam anyaṃ narakaṃ śṛṇomi 01,085.007 yayātir uvāca 01,085.007a ūrdhvaṃ dehāt karmaṇo jṛmbhamāṇād; vyaktaṃ pṛthivyām anusaṃcaranti 01,085.007c imaṃ bhaumaṃ narakaṃ te patanti; nāvekṣante varṣapūgān anekān 01,085.008a ṣaṣṭiṃ sahasrāṇi patanti vyomni; tathā aśītiṃ parivatsarāṇi 01,085.008c tān vai tudanti prapatataḥ prapātaṃ; bhīmā bhaumā rākṣasās tīkṣṇadaṃṣṭrāḥ 01,085.009 aṣṭaka uvāca 01,085.009a yad enasas te patatas tudanti; bhīmā bhaumā rākṣasās tīkṣṇadaṃṣṭrāḥ 01,085.009c kathaṃ bhavanti katham ābhavanti; kathaṃbhūtā garbhabhūtā bhavanti 01,085.010 yayātir uvāca 01,085.010a asraṃ retaḥ puṣpaphalānupṛktam; anveti tad vai puruṣeṇa sṛṣṭam 01,085.010c sa vai tasyā raja āpadyate vai; sa garbhabhūtaḥ samupaiti tatra 01,085.011a vanaspatīṃś cauṣadhīś cāviśanti; apo vāyuṃ pṛthivīṃ cāntarikṣam 01,085.011c catuṣpadaṃ dvipadaṃ cāpi sarvam; evaṃbhūtā garbhabhūtā bhavanti 01,085.012 aṣṭaka uvāca 01,085.012a anyad vapur vidadhātīha garbha; utāho svit svena kāmena yāti 01,085.012c āpadyamāno narayonim etām; ācakṣva me saṃśayāt prabravīmi 01,085.013a śarīradehādisamucchrayaṃ ca; cakṣuḥśrotre labhate kena saṃjñām 01,085.013c etat tattvaṃ sarvam ācakṣva pṛṣṭaḥ; kṣetrajñaṃ tvāṃ tāta manyāma sarve 01,085.014 yayātir uvāca 01,085.014a vāyuḥ samutkarṣati garbhayonim; ṛtau retaḥ puṣparasānupṛktam 01,085.014c sa tatra tanmātrakṛtādhikāraḥ; krameṇa saṃvardhayatīha garbham 01,085.015a sa jāyamāno vigṛhītagātraḥ; ṣaḍjñānaniṣṭhāyatano manuṣyaḥ 01,085.015c sa śrotrābhyāṃ vedayatīha śabdaṃ; sarvaṃ rūpaṃ paśyati cakṣuṣā ca 01,085.016a ghrāṇena gandhaṃ jihvayātho rasaṃ ca; tvacā sparśaṃ manasā veda bhāvam 01,085.016c ity aṣṭakehopacitiṃ ca viddhi; mahātmanaḥ prāṇabhṛtaḥ śarīre 01,085.017 aṣṭaka uvāca 01,085.017a yaḥ saṃsthitaḥ puruṣo dahyate vā; nikhanyate vāpi nighṛṣyate vā 01,085.017c abhāvabhūtaḥ sa vināśam etya; kenātmānaṃ cetayate purastāt 01,085.018 yayātir uvāca 01,085.018a hitvā so 'sūn suptavan niṣṭanitvā; purodhāya sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca 01,085.018c anyāṃ yoniṃ pavanāgrānusārī; hitvā dehaṃ bhajate rājasiṃha 01,085.019a puṇyāṃ yoniṃ puṇyakṛto vrajanti; pāpāṃ yoniṃ pāpakṛto vrajanti 01,085.019c kīṭāḥ pataṃgāś ca bhavanti pāpā; na me vivakṣāsti mahānubhāva 01,085.020a catuṣpadā dvipadāḥ ṣaṭpadāś ca; tathābhūtā garbhabhūtā bhavanti 01,085.020c ākhyātam etan nikhilena sarvaṃ; bhūyas tu kiṃ pṛcchasi rājasiṃha 01,085.021 aṣṭaka uvāca 01,085.021a kiṃ svit kṛtvā labhate tāta lokān; martyaḥ śreṣṭhāṃs tapasā vidyayā vā 01,085.021c tan me pṛṣṭaḥ śaṃsa sarvaṃ yathāvac; chubhāṃl lokān yena gacchet krameṇa 01,085.022 yayātir uvāca 01,085.022a tapaś ca dānaṃ ca śamo damaś ca; hrīr ārjavaṃ sarvabhūtānukampā 01,085.022b*0861_01 svargasya lokasya vadanti santo 01,085.022b*0861_02 dvārāṇi saptaiva mahānti puṃsām 01,085.022c naśyanti mānena tamo 'bhibhūtāḥ; puṃsaḥ sadaiveti vadanti santaḥ 01,085.023a adhīyānaḥ paṇḍitaṃ manyamāno; yo vidyayā hanti yaśaḥ pareṣām 01,085.023c tasyāntavantaś ca bhavanti lokā; na cāsya tad brahma phalaṃ dadāti 01,085.024a catvāri karmāṇy abhayaṃkarāṇi; bhayaṃ prayacchanty ayathākṛtāni 01,085.024c mānāgnihotram uta mānamaunaṃ; mānenādhītam uta mānayajñaḥ 01,085.025a na mānyamāno mudam ādadīta; na saṃtāpaṃ prāpnuyāc cāvamānāt 01,085.025c santaḥ sataḥ pūjayantīha loke; nāsādhavaḥ sādhubuddhiṃ labhante 01,085.026a iti dadyād iti yajed ity adhīyīta me vratam 01,085.026c ity asminn abhayāny āhus tāni varjyāni nityaśaḥ 01,085.027a yenāśrayaṃ vedayante purāṇaṃ; manīṣiṇo mānasamānabhaktam 01,085.027c tan niḥśreyas taijasaṃ rūpam etya; parāṃ śāntiṃ prāpnuyuḥ pretya ceha 01,086.001 aṣṭaka uvāca 01,086.001a caran gṛhasthaḥ katham eti devān; kathaṃ bhikṣuḥ katham ācāryakarmā 01,086.001c vānaprasthaḥ satpathe saṃniviṣṭo; bahūny asmin saṃprati vedayanti 01,086.002 yayātir uvāca 01,086.002a āhūtādhyāyī gurukarmasvacodyaḥ; pūrvotthāyī caramaṃ copaśāyī 01,086.002c mṛdur dānto dhṛtimān apramattaḥ; svādhyāyaśīlaḥ sidhyati brahmacārī 01,086.003a dharmāgataṃ prāpya dhanaṃ yajeta; dadyāt sadaivātithīn bhojayec ca 01,086.003c anādadānaś ca parair adattaṃ; saiṣā gṛhasthopaniṣat purāṇī 01,086.004a svavīryajīvī vṛjinān nivṛtto; dātā parebhyo na paropatāpī 01,086.004c tādṛṅ muniḥ siddhim upaiti mukhyāṃ; vasann araṇye niyatāhāraceṣṭaḥ 01,086.005a aśilpajīvī nagṛhaś ca nityaṃ; jitendriyaḥ sarvato vipramuktaḥ 01,086.005c anokasārī laghur alpacāraś; caran deśān ekacaraḥ sa bhikṣuḥ 01,086.006a rātryā yayā cābhijitāś ca lokā; bhavanti kāmā vijitāḥ sukhāś ca 01,086.006c tām eva rātriṃ prayateta vidvān; araṇyasaṃstho bhavituṃ yatātmā 01,086.007a daśaiva pūrvān daśa cāparāṃs tu; jñātīn sahātmānam athaikaviṃśam 01,086.007c araṇyavāsī sukṛte dadhāti; vimucyāraṇye svaśarīradhātūn 01,086.008 aṣṭaka uvāca 01,086.008a kati svid eva munayo maunāni kati cāpy uta 01,086.008c bhavantīti tad ācakṣva śrotum icchāmahe vayam 01,086.009 yayātir uvāca 01,086.009a araṇye vasato yasya grāmo bhavati pṛṣṭhataḥ 01,086.009c grāme vā vasato 'raṇyaṃ sa muniḥ syāj janādhipa 01,086.010 aṣṭaka uvāca 01,086.010a kathaṃ svid vasato 'raṇye grāmo bhavati pṛṣṭhataḥ 01,086.010c grāme vā vasato 'raṇyaṃ kathaṃ bhavati pṛṣṭhataḥ 01,086.011 yayātir uvāca 01,086.011a na grāmyam upayuñjīta ya āraṇyo munir bhavet 01,086.011c tathāsya vasato 'raṇye grāmo bhavati pṛṣṭhataḥ 01,086.012a anagnir aniketaś ca agotracaraṇo muniḥ 01,086.012c kaupīnācchādanaṃ yāvat tāvad icchec ca cīvaram 01,086.013a yāvat prāṇābhisaṃdhānaṃ tāvad icchec ca bhojanam 01,086.013c tathāsya vasato grāme 'raṇyaṃ bhavati pṛṣṭhataḥ 01,086.014a yas tu kāmān parityajya tyaktakarmā jitendriyaḥ 01,086.014c ātiṣṭheta munir maunaṃ sa loke siddhim āpnuyāt 01,086.015a dhautadantaṃ kṛttanakhaṃ sadā snātam alaṃkṛtam 01,086.015c asitaṃ sitakarmasthaṃ kas taṃ nārcitum arhati 01,086.016a tapasā karśitaḥ kṣāmaḥ kṣīṇamāṃsāsthiśoṇitaḥ 01,086.016c yadā bhavati nirdvandvo munir maunaṃ samāsthitaḥ 01,086.016e atha lokam imaṃ jitvā lokaṃ vijayate param 01,086.017a āsyena tu yadāhāraṃ govan mṛgayate muniḥ 01,086.017c athāsya lokaḥ pūrvo yaḥ so 'mṛtatvāya kalpate 01,086.017d*0862=04 aṣṭakaḥ 01,086.017d*0862=06 yayātiḥ 01,086.017d*0862_01 sāmānyadharmaḥ sarveṣāṃ krodhalobhau druhākṣame 01,086.017d*0862_02 vihāya matsaraṃ stainyaṃ darpaṃ dambhaṃ ca paiśunam 01,086.017d*0862_03 krodhaṃ lobhaṃ mamatvaṃ ca yasya nāsti sa dharmavit 01,086.017d*0862_04 nityasnāyī brahmacārī gṛhastho vanago muniḥ 01,086.017d*0862_05 nādharmam aśanāt prāpyet kathaṃ brūhīha pṛcchataḥ 01,086.017d*0862_06 aṣṭau grāsā muner bhakṣyāḥ ṣoḍaśāraṇyavāsinaḥ 01,086.017d*0862_07 dvātriṃśataṃ gṛhasthasya amitaṃ brahmacāriṇaḥ 01,086.017d*0862_08 ity evaṃ kāraṇaṃ jñeyam aṣṭakaitac chubhāśubham 01,087.001 aṣṭaka uvāca 01,087.001a kataras tv etayoḥ pūrvaṃ devānām eti sātmyatām 01,087.001c ubhayor dhāvato rājan sūryācandramasor iva 01,087.002 yayātir uvāca 01,087.002a aniketo gṛhastheṣu kāmavṛtteṣu saṃyataḥ 01,087.002c grāma eva vasan bhikṣus tayoḥ pūrvataraṃ gataḥ 01,087.003a aprāpya dīrgham āyus tu yaḥ prāpto vikṛtiṃ caret 01,087.003c tapyeta yadi tat kṛtvā caret so 'nyat tatas tapaḥ 01,087.003d*0863_01 pāpānāṃ karmaṇāṃ nityaṃ bibhiyād yas tu mānavaḥ 01,087.003d*0863_02 sukham apy ācaran nityaṃ so 'tyantaṃ sukham edhate 01,087.004a yad vai nṛśaṃsaṃ tad apathyam āhur; yaḥ sevate dharmam anarthabuddhiḥ 01,087.004c asvo 'py anīśaś ca tathaiva rājaṃs; tadārjavaṃ sa samādhis tadāryam 01,087.005 aṣṭaka uvāca 01,087.005a kenāsi dūtaḥ prahito 'dya rājan; yuvā sragvī darśanīyaḥ suvarcāḥ 01,087.005c kuta āgataḥ katarasyāṃ diśi tvam; utāho svit pārthivaṃ sthānam asti 01,087.006 yayātir uvāca 01,087.006a imaṃ bhaumaṃ narakaṃ kṣīṇapuṇyaḥ; praveṣṭum urvīṃ gaganād viprakīrṇaḥ 01,087.006b*0864_01 vidvāṃś caivaṃ matimān āryabuddhir 01,087.006b*0864_02 mamābhavat karmalokyaṃ ca sarvam 01,087.006c uktvāhaṃ vaḥ prapatiṣyāmy anantaraṃ; tvaranti māṃ brāhmaṇā lokapālāḥ 01,087.007a satāṃ sakāśe tu vṛtaḥ prapātas; te saṃgatā guṇavantaś ca sarve 01,087.007c śakrāc ca labdho hi varo mayaiṣa; patiṣyatā bhūmitale narendra 01,087.008 aṣṭaka uvāca 01,087.008a pṛcchāmi tvāṃ mā prapata prapātaṃ; yadi lokāḥ pārthiva santi me 'tra 01,087.008c yady antarikṣe yadi vā divi śritāḥ; kṣetrajñaṃ tvāṃ tasya dharmasya manye 01,087.009 yayātir uvāca 01,087.009a yāvat pṛthivyāṃ vihitaṃ gavāśvaṃ; sahāraṇyaiḥ paśubhiḥ parvataiś ca 01,087.009c tāval lokā divi te saṃsthitā vai; tathā vijānīhi narendrasiṃha 01,087.010 aṣṭaka uvāca 01,087.010a tāṃs te dadāmi mā prapata prapātaṃ; ye me lokā divi rājendra santi 01,087.010c yady antarikṣe yadi vā divi śritās; tān ākrama kṣipram amitrasāha 01,087.011 yayātir uvāca 01,087.011a nāsmadvidho 'brāhmaṇo brahmavic ca; pratigrahe vartate rājamukhya 01,087.011c yathā pradeyaṃ satataṃ dvijebhyas; tathādadaṃ pūrvam ahaṃ narendra 01,087.012a nābrāhmaṇaḥ kṛpaṇo jātu jīved; yā cāpi syād brāhmaṇī vīrapatnī 01,087.012c so 'haṃ yadaivākṛtapūrvaṃ careyaṃ; vivitsamānaḥ kim u tatra sādhu 01,087.013 pratardana uvāca 01,087.013a pṛcchāmi tvāṃ spṛhaṇīyarūpa; pratardano 'haṃ yadi me santi lokāḥ 01,087.013c yady antarikṣe yadi vā divi śritāḥ; kṣetrajñaṃ tvāṃ tasya dharmasya manye 01,087.014 yayātir uvāca 01,087.014a santi lokā bahavas te narendra; apy ekaikaḥ sapta saptāpy ahāni 01,087.014c madhucyuto ghṛtapṛktā viśokās; te nāntavantaḥ pratipālayanti 01,087.015 pratardana uvāca 01,087.015a tāṃs te dadāmi mā prapata prapātaṃ; ye me lokās tava te vai bhavantu 01,087.015c yady antarikṣe yadi vā divi śritās; tān ākrama kṣipram apetamohaḥ 01,087.016 yayātir uvāca 01,087.016a na tulyatejāḥ sukṛtaṃ kāmayeta; yogakṣemaṃ pārthiva pārthivaḥ san 01,087.016c daivādeśād āpadaṃ prāpya vidvāṃś; caren nṛśaṃsaṃ na hi jātu rājā 01,087.017a dharmyaṃ mārgaṃ cetayāno yaśasyaṃ; kuryān nṛpo dharmam avekṣamāṇaḥ 01,087.017c na madvidho dharmabuddhiḥ prajānan; kuryād evaṃ kṛpaṇaṃ māṃ yathāttha 01,087.017d*0865_01 dharmādharmau suviniścitya samyak 01,087.017d*0865_02 kāryākāryeṣv apramattaś cared yaḥ 01,087.017d*0865_03 sa vai dhīmān satyasaṃdhaḥ kṛtātmā 01,087.017d*0865_04 rājā bhavel lokapālo mahimnā 01,087.017d*0865_05 yadā bhavet saṃśayo dharmakārye 01,087.017d*0865_06 kāmārthe vā yatra vindanti samyak 01,087.017d*0865_07 kāryaṃ tatra prathamaṃ dharmakāryaṃ 01,087.017d*0865_08 yan no viruddhyād arthakāmau sa dharmaḥ 01,087.018a kuryām apūrvaṃ na kṛtaṃ yad anyair; vivitsamānaḥ kim u tatra sādhu 01,087.018c bruvāṇam evaṃ nṛpatiṃ yayātiṃ; nṛpottamo vasumanābravīt tam 01,088.001 vasumanā uvāca 01,088.001a pṛcchāmi tvāṃ vasumanā rauśadaśvir; yady asti loko divi mahyaṃ narendra 01,088.001c yady antarikṣe prathito mahātman; kṣetrajñaṃ tvāṃ tasya dharmasya manye 01,088.002 yayātir uvāca 01,088.002a yad antarikṣaṃ pṛthivī diśaś ca; yat tejasā tapate bhānumāṃś ca 01,088.002c lokās tāvanto divi saṃsthitā vai; te nāntavantaḥ pratipālayanti 01,088.003 vasumanā uvāca 01,088.003a tāṃs te dadāmi pata mā prapātaṃ; ye me lokās tava te vai bhavantu 01,088.003c krīṇīṣvaināṃs tṛṇakenāpi rājan; pratigrahas te yadi samyak praduṣṭaḥ 01,088.004 yayātir uvāca 01,088.004a na mithyāhaṃ vikrayaṃ vai smarāmi; vṛthā gṛhītaṃ śiśukāc chaṅkamānaḥ 01,088.004c kuryāṃ na caivākṛtapūrvam anyair; vivitsamānaḥ kim u tatra sādhu 01,088.005 vasumanā uvāca 01,088.005a tāṃs tvaṃ lokān pratipadyasva rājan; mayā dattān yadi neṣṭaḥ krayas te 01,088.005c ahaṃ na tān vai pratigantā narendra; sarve lokās tava te vai bhavantu 01,088.006 śibir uvāca 01,088.006a pṛcchāmi tvāṃ śibir auśīnaro 'haṃ; mamāpi lokā yadi santīha tāta 01,088.006c yady antarikṣe yadi vā divi śritāḥ; kṣetrajñaṃ tvāṃ tasya dharmasya manye 01,088.007 yayātir uvāca 01,088.007a na tvaṃ vācā hṛdayenāpi vidvan; parīpsamānān nāvamaṃsthā narendra 01,088.007c tenānantā divi lokāḥ śritās te; vidyudrūpāḥ svanavanto mahāntaḥ 01,088.008 śibir uvāca 01,088.008a tāṃs tvaṃ lokān pratipadyasva rājan; mayā dattān yadi neṣṭaḥ krayas te 01,088.008c na cāhaṃ tān pratipatsyeha dattvā; yatra gatvā tvam upāsse ha lokān 01,088.009 yayātir uvāca 01,088.009a yathā tvam indrapratimaprabhāvas; te cāpy anantā naradeva lokāḥ 01,088.009c tathādya loke na rame 'nyadatte; tasmāc chibe nābhinandāmi dāyam 01,088.010 aṣṭaka uvāca 01,088.010a na ced ekaikaśo rājaṃl lokān naḥ pratinandasi 01,088.010c sarve pradāya bhavate gantāro narakaṃ vayam 01,088.011 yayātir uvāca 01,088.011a yad arhāya dadadhvaṃ tat santaḥ satyānṛśaṃsyataḥ 01,088.011c ahaṃ tu nābhidhṛṣṇomi yatkṛtaṃ na mayā purā 01,088.011d*0866_01 alipsamānasya tu me yad uktaṃ 01,088.011d*0866_02 na tat tathāstīha narendrasiṃha 01,088.011d*0866_03 asya pradānasya yad etad uktaṃ 01,088.011d*0866_04 tasyaiva dānasya phalaṃ bhaviṣyati 01,088.012 aṣṭaka uvāca 01,088.012a kasyaite pratidṛśyante rathāḥ pañca hiraṇmayāḥ 01,088.012c uccaiḥ santaḥ prakāśante jvalanto 'gniśikhā iva 01,088.012d@052=0000 vaiśaṃpāyanaḥ 01,088.012d@052=0017 vasumanāḥ 01,088.012d@052=0019 mādhavī 01,088.012d@052=0023 vaiśaṃpāyanaḥ 01,088.012d@052=0026 mādhavī 01,088.012d@052=0030 yayātiḥ 01,088.012d@052=0042 vaiśaṃpāyanaḥ 01,088.012d@052_0001 aśvamedhe mahāyajñe svayaṃbhuvihite purā 01,088.012d@052_0002 hayasya yāni cāṅgāni saṃnikṛtya yathākramam 01,088.012d@052_0003 hotādhvaryur athodgātā brahmaṇā saha bhārata 01,088.012d@052_0004 agnau prāsyanti vidhivat samastāḥ ṣoḍaśartvijaḥ 01,088.012d@052_0005 dhūmagandhaṃ ca pāpiṣṭhā ye jighranti narā bhuvi 01,088.012d@052_0006 vimuktapāpāḥ pūtās te tatkṣaṇenābhavan narāḥ 01,088.012d@052_0007 etasminn antare caiva mādhavī sā tapodhanā 01,088.012d@052_0008 mṛgacarmaparītāṅgī paridhāya mṛgatvacam 01,088.012d@052_0009 mṛgaiḥ paricarantī sā mṛgāhāraviceṣṭitā 01,088.012d@052_0010 yajñavāṭaṃ mṛgagaṇaiḥ praviśya bhṛśavismitā 01,088.012d@052_0011 āghrāyantī dhūmagandhaṃ mṛgair eva cacāra sā 01,088.012d@052_0012 yajñavāṭam aṭantī sā putrāṃs tān aparājitān 01,088.012d@052_0013 paśyantī yajñamāhātmyaṃ mudaṃ lebhe ca mādhavī 01,088.012d@052_0014 asaṃspṛśantaṃ vasudhāṃ yayātiṃ nāhuṣaṃ tadā 01,088.012d@052_0015 diviṣṭhaṃ prāptam ājñāya vavande pitaraṃ tadā 01,088.012d@052_0016 tadā vasumanāpṛcchan mātaraṃ vai tapasvinīm 01,088.012d@052_0017 bhavatyā yat kṛtam idaṃ vandanaṃ pādayor iha 01,088.012d@052_0018 ko 'yaṃ devopamo rājā yābhivandasi me vada 01,088.012d@052_0019 śṛṇudhvaṃ sahitāḥ putrā nāhuṣo 'yaṃ pitā mama 01,088.012d@052_0020 yayātir mama putrāṇāṃ mātāmaha iti smṛtaḥ 01,088.012d@052_0021 pūruṃ me bhrātaraṃ rājye samāveśya divaṃ gataḥ 01,088.012d@052_0022 kena vā kāraṇenaivam iha prāpto mahāyaśāḥ 01,088.012d@052_0023 tasyās tad vacanaṃ śrutvā svargād bhraṣṭeti cābravīt 01,088.012d@052_0024 sā putrasya vacaḥ śrutvā saṃbhramāviṣṭacetanā 01,088.012d@052_0025 mādhavī pitaraṃ prāha dauhitraparivāritam 01,088.012d@052_0026 tapasā nirjitāṃl lokān pratigṛhṇīṣva māmakān 01,088.012d@052_0027 putrāṇām iva pautrāṇāṃ dharmād adhigataṃ dhanam 01,088.012d@052_0028 svārtham eva vadantīha ṛṣayo dharmapāṭhakāḥ 01,088.012d@052_0029 tasmād dānena tapasā cāsmākaṃ divam āvraja 01,088.012d@052_0030 yadi dharmaphalaṃ hy etac chobhanaṃ bhavitā tava 01,088.012d@052_0031 duhitrā caiva dauhitrais tārito 'haṃ mahātmabhiḥ 01,088.012d@052_0032 tasmāt pavitraṃ dauhitram adya prabhṛti paitṛke 01,088.012d@052_0033 trīṇi śrāddhe pavitrāṇi dauhitraḥ kutapas tilāḥ 01,088.012d@052_0034 trīṇi cātra praśaṃsanti śaucam akrodham atvarām 01,088.012d@052_0035 bhoktāraḥ pariveṣṭāraḥ śrāvitāraḥ pavitrakāḥ 01,088.012d@052_0036 divasasyāṣṭame bhāge mandībhavati bhāskare 01,088.012d@052_0037 sa kālaḥ kutapo nāma pitṝṇāṃ dattam akṣayam 01,088.012d@052_0038 tilāḥ piśācād rakṣanti darbhā rakṣanti rākṣasāt 01,088.012d@052_0039 rakṣanti śrotriyāḥ paṅktiṃ yatibhir bhuktam akṣayam 01,088.012d@052_0040 labdhvā pātraṃ tu vidvāṃsaṃ śrotriyaṃ suvrataṃ śucim 01,088.012d@052_0041 sa kālaḥ kālato dattaṃ nānyathā kāla iṣyate 01,088.012d@052_0042 evam uktvā yayātis tu punaḥ provāca buddhimān 01,088.012d@052_0043 sarve hy avabhṛthasnātās tvaradhvaṃ kāryagauravāt 01,088.013 yayātir uvāca 01,088.013a yuṣmān ete hi vakṣyanti rathāḥ pañca hiraṇmayāḥ 01,088.013c uccaiḥ santaḥ prakāśante jvalanto 'gniśikhā iva 01,088.014 aṣṭaka uvāca 01,088.014a ātiṣṭhasva rathaṃ rājan vikramasva vihāyasā 01,088.014c vayam apy anuyāsyāmo yadā kālo bhaviṣyati 01,088.015 yayātir uvāca 01,088.015a sarvair idānīṃ gantavyaṃ sahasvargajito vayam 01,088.015c eṣa no virajāḥ panthā dṛśyate devasadmanaḥ 01,088.016 vaiśaṃpāyana uvāca 01,088.016a te 'dhiruhya rathān sarve prayātā nṛpasattamāḥ 01,088.016c ākramanto divaṃ bhābhir dharmeṇāvṛtya rodasī 01,088.016d*0867_01 aṣṭakaś ca śibiś caiva kāśeyaś ca pratardanaḥ 01,088.016d*0867_02 aikṣvākavo vasumanāś catvāro bhūmipās tadā 01,088.016d*0867_03 sarve tv avabhṛthasnātāḥ svargatāḥ sādhavaḥ saha 01,088.017 aṣṭaka uvāca 01,088.017a ahaṃ manye pūrvam eko 'smi gantā; sakhā cendraḥ sarvathā me mahātmā 01,088.017c kasmād evaṃ śibir auśīnaro 'yam; eko 'tyagāt sarvavegena vāhān 01,088.018 yayātir uvāca 01,088.018a adadād devayānāya yāvad vittam avindata 01,088.018c uśīnarasya putro 'yaṃ tasmāc chreṣṭho hi naḥ śibiḥ 01,088.019a dānaṃ tapaḥ satyam athāpi dharmo; hrīḥ śrīḥ kṣamā saumya tathā titikṣā 01,088.019c rājann etāny apratimasya rājñaḥ; śibeḥ sthitāny anṛśaṃsasya buddhyā 01,088.019e evaṃvṛtto hrīniṣedhaś ca yasmāt; tasmāc chibir atyagād vai rathena 01,088.020 vaiśaṃpāyana uvāca 01,088.020a athāṣṭakaḥ punar evānvapṛcchan; mātāmahaṃ kautukād indrakalpam 01,088.020c pṛcchāmi tvāṃ nṛpate brūhi satyaṃ; kutaś ca kasyāsi sutaś ca kasya 01,088.020e kṛtaṃ tvayā yad dhi na tasya kartā; loke tvad anyaḥ kṣatriyo brāhmaṇo vā 01,088.021 yayātir uvāca 01,088.021a yayātir asmi nahuṣasya putraḥ; pūroḥ pitā sārvabhaumas tv ihāsam 01,088.021c guhyam arthaṃ māmakebhyo bravīmi; mātāmaho 'haṃ bhavatāṃ prakāśaḥ 01,088.022a sarvām imāṃ pṛthivīṃ nirjigāya; prasthe baddhvā hy adadaṃ brāhmaṇebhyaḥ 01,088.022c medhyān aśvān ekaśaphān surūpāṃs; tadā devāḥ puṇyabhājo bhavanti 01,088.023a adām ahaṃ pṛthivīṃ brāhmaṇebhyaḥ; pūrṇām imām akhilāṃ vāhanasya 01,088.023c gobhiḥ suvarṇena dhanaiś ca mukhyais; tatrāsan gāḥ śatam arbudāni 01,088.024a satyena me dyauś ca vasuṃdharā ca; tathaivāgnir jvalate mānuṣeṣu 01,088.024c na me vṛthā vyāhṛtam eva vākyaṃ; satyaṃ hi santaḥ pratipūjayanti 01,088.024d*0868_01 sādhv aṣṭaka prabravīmīha satyaṃ 01,088.024d*0868_02 pratardanaṃ caupadaśviṃ tathaiva 01,088.024e sarve ca devā munayaś ca lokāḥ; satyena pūjyā iti me manogatam 01,088.025a yo naḥ svargajitaḥ sarvān yathāvṛttaṃ nivedayet 01,088.025c anasūyur dvijāgrebhyaḥ sa labhen naḥ salokatām 01,088.026 vaiśaṃpāyana uvāca 01,088.026a evaṃ rājā sa mahātmā hy atīva; svair dauhitrais tārito 'mitrasāhaḥ 01,088.026c tyaktvā mahīṃ paramodārakarmā; svargaṃ gataḥ karmabhir vyāpya pṛthvīm 01,088.026d*0869_01 yataḥ sarvaṃ vistarato yathāvad 01,088.026d*0869_02 ākhyātaṃ te caritaṃ nāhuṣasya 01,088.026d*0869_03 vaṃśo yasya prathitaḥ kauraveyo 01,088.026d*0869_04 yasmiñ jātas tvaṃ manujendrakarmā 01,088.026d*0869_05 etat puṇyatamaṃ rājan yayāteś caritaṃ mahat 01,088.026d*0869_06 yac chrutvā śrāvayitvā ca svargaṃ yātīha mānavaḥ 01,089.001 janamejaya uvāca 01,089.001a bhagavañ śrotum icchāmi pūror vaṃśakarān nṛpān 01,089.001c yadvīryā yādṛśāś caiva yāvanto yatparākramāḥ 01,089.001d*0870_01 putraṃ yayāteḥ prabrūhi pūruṃ dharmabhṛtāṃ varam 01,089.001d*0870_02 ānupūrvyeṇa ye cānye pūror vaṃśavivardhanāḥ 01,089.001d*0870_03 vistareṇa punar brūhi dauḥṣanter janamejayāt 01,089.001d*0870_04 saṃbabhūva yathā rājā bharato dvijasattama 01,089.002a na hy asmiñ śīlahīno vā nirvīryo vā narādhipaḥ 01,089.002c prajāvirahito vāpi bhūtapūrvaḥ kadā cana 01,089.003a teṣāṃ prathitavṛttānāṃ rājñāṃ vijñānaśālinām 01,089.003c caritaṃ śrotum icchāmi vistareṇa tapodhana 01,089.004 vaiśaṃpāyana uvāca 01,089.004a hanta te kathayiṣyāmi yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 01,089.004c pūror vaṃśadharān vīrāñ śakrapratimatejasaḥ 01,089.004d*0871_01 pūrur nṛpatiśārdūlo yathaivāsya pitā nṛpaḥ 01,089.004d*0871_02 dharmanityaḥ sthito rājye śakravīryaparākramaḥ 01,089.004d*0872_01 bhūridraviṇavikrāntān sarvalakṣaṇapūjitān 01,089.005a pravīreśvararaudrāśvās trayaḥ putrā mahārathāḥ 01,089.005c pūroḥ pauṣṭyām ajāyanta pravīras tatra vaṃśakṛt 01,089.006a manasyur abhavat tasmāc chūraḥ śyenīsutaḥ prabhuḥ 01,089.006c pṛthivyāś caturantāyā goptā rājīvalocanaḥ 01,089.007a subhrūḥ saṃhanano vāgmī sauvīrītanayās trayaḥ 01,089.007c manasyor abhavan putrāḥ śūrāḥ sarve mahārathāḥ 01,089.007d*0873_01 anvagbhānuprabhṛtayo miśrakeśyāṃ manasvinaḥ 01,089.007d*0874_01 sunvantaṃ vasunābhaṃ ca garbharamyau yaśasvinau 01,089.007d*0874_02 śūrān abhayadān rājā janayām āsa vīryavān 01,089.007d*0874_03 yavīyān sunvataḥ putro rathaṃtaryām ajāyata 01,089.007d*0874_04 śūraś ca dṛḍhadhanvā ca vapuṣmān sa nṛpottamaḥ 01,089.007d*0874_05 rudrāśvaṃ pṛṣadaśvaṃ ca rathāśvaṃ ca gayaṃ manum 01,089.007d*0874_06 yavīyāñ janayām āsa gandharvyāṃ bhīmavikramān 01,089.008a raudrāśvasya maheṣvāsā daśāpsarasi sūnavaḥ 01,089.008c yajvāno jajñire śūrāḥ prajāvanto bahuśrutāḥ 01,089.008e sarve sarvāstravidvāṃsaḥ sarve dharmaparāyaṇāḥ 01,089.009a ṛcepur atha kakṣepuḥ kṛkaṇepuś ca vīryavān 01,089.009c sthaṇḍilepur vanepuś ca sthalepuś ca mahārathaḥ 01,089.010a tejepur balavān dhīmān satyepuś cendravikramaḥ 01,089.010c dharmepuḥ saṃnatepuś ca daśamo devavikramaḥ 01,089.010d*0875_01 anādhṛṣṭir abhūt teṣāṃ vidvān arcepur ekarāṭ 01,089.010d*0875_02 ṛcepur atha vikrānto devānām iva vāsavaḥ 01,089.010e anādhṛṣṭisutās tāta rājasūyāśvamedhinaḥ 01,089.011a matināras tato rājā vidvāṃś carceputo 'bhavat 01,089.011c matinārasutā rājaṃś catvāro 'mitavikramāḥ 01,089.011e taṃsur mahān atiratho druhyuś cāpratimadyutiḥ 01,089.011f*0876_01 etān vai suṣuve sādhvī antinārād yaśasvinī 01,089.012a teṣāṃ taṃsur mahāvīryaḥ pauravaṃ vaṃśam udvahan 01,089.012c ājahāra yaśo dīptaṃ jigāya ca vasuṃdharām 01,089.013a ilinaṃ tu sutaṃ taṃsur janayām āsa vīryavān 01,089.013c so 'pi kṛtsnām imāṃ bhūmiṃ vijigye jayatāṃ varaḥ 01,089.014a rathaṃtaryāṃ sutān pañca pañcabhūtopamāṃs tataḥ 01,089.014c ilino janayām āsa duḥṣantaprabhṛtīn nṛpa 01,089.015a duḥṣantaṃ śūrabhīmau ca prapūrvaṃ vasum eva ca 01,089.015c teṣāṃ jyeṣṭho 'bhavad rājā duḥṣanto janamejaya 01,089.016a duḥṣantād bharato jajñe vidvāñ śākuntalo nṛpaḥ 01,089.016b*0877_01 duḥṣantāl lakṣmaṇāyāṃ tu jajñe vai janamejayaḥ 01,089.016b*0877_02 śakuntalāyāṃ bharato dauḥṣantir abhavat sutaḥ 01,089.016c tasmād bharatavaṃśasya vipratasthe mahad yaśaḥ 01,089.016d*0878_01 so 'śvamedhaśatair īje yamunām anu tīragaḥ 01,089.016d*0878_02 triṃśatā ca sarasvatyāṃ gaṅgām anu catuḥśataiḥ 01,089.016d*0878_03 dauḥṣantir bharato yajñair īje śākuntalo nṛpaḥ 01,089.017a bharatas tisṛṣu strīṣu nava putrān ajījanat 01,089.017c nābhyanandanta tān rājā nānurūpā mamety uta 01,089.017d*0879_01 tatas tān mātaraḥ kruddhāḥ putrān ninyur yamakṣayam 01,089.018a tato mahadbhiḥ kratubhir ījāno bharatas tadā 01,089.018c lebhe putraṃ bharadvājād bhumanyuṃ nāma bhārata 01,089.018d*0880_01 dharme praṇihitātmānaṃ matvā taṃ puruṣottamam 01,089.019a tataḥ putriṇam ātmānaṃ jñātvā pauravanandanaḥ 01,089.019c bhumanyuṃ bharataśreṣṭha yauvarājye 'bhyaṣecayat 01,089.020a tatas tasya mahīndrasya vitathaḥ putrako 'bhavat 01,089.020c tataḥ sa vitatho nāma bhumanyor abhavat sutaḥ 01,089.021a suhotraś ca suhotā ca suhaviḥ suyajus tathā 01,089.021c puṣkariṇyām ṛcīkasya bhumanyor abhavan sutāḥ 01,089.021d*0881_01 catvāro bhārate vaṃśe suhotras tatra vaṃśabhāk 01,089.022a teṣāṃ jyeṣṭhaḥ suhotras tu rājyam āpa mahīkṣitām 01,089.022c rājasūyāśvamedhādyaiḥ so 'yajad bahubhiḥ savaiḥ 01,089.023a suhotraḥ pṛthivīṃ sarvāṃ bubhuje sāgarāmbarām 01,089.023c pūrṇāṃ hastigavāśvasya bahuratnasamākulām 01,089.024a mamajjeva mahī tasya bhūribhārāvapīḍitā 01,089.024c hastyaśvarathasaṃpūrṇā manuṣyakalilā bhṛśam 01,089.025a suhotre rājani tadā dharmataḥ śāsati prajāḥ 01,089.025c caityayūpāṅkitā cāsīd bhūmiḥ śatasahasraśaḥ 01,089.025e pravṛddhajanasasyā ca sahadevā vyarocata 01,089.026a aikṣvākī janayām āsa suhotrāt pṛthivīpateḥ 01,089.026c ajamīḍhaṃ sumīḍhaṃ ca purumīḍhaṃ ca bhārata 01,089.026d*0882_01 ajamīḍhas tu rājendra dharmanityo yaśassu ca 01,089.027a ajamīḍho varas teṣāṃ tasmin vaṃśaḥ pratiṣṭhitaḥ 01,089.027b*0883_01 aikṣvākyāṃ janayad rājñām ajamīḍho yaśasvinaḥ 01,089.027c ṣaṭ putrān so 'py ajanayat tisṛṣu strīṣu bhārata 01,089.028a ṛkṣaṃ dhūminy atho nīlī duḥṣantaparameṣṭhinau 01,089.028c keśiny ajanayaj jahnum ubhau ca janarūpiṇau 01,089.028d*0884_01 viduḥ saṃvaraṇaṃ śūram ṛkṣād rāthaṃtarīsutam 01,089.029a tatheme sarvapāñcālā duḥṣantaparameṣṭhinoḥ 01,089.029c anvayāḥ kuśikā rājañ jahnor amitatejasaḥ 01,089.030a janarūpiṇayor jyeṣṭham ṛkṣam āhur janādhipam 01,089.030c ṛkṣāt saṃvaraṇo jajñe rājan vaṃśakaras tava 01,089.031a ārkṣe saṃvaraṇe rājan praśāsati vasuṃdharām 01,089.031c saṃkṣayaḥ sumahān āsīt prajānām iti śuśrumaḥ 01,089.032a vyaśīryata tato rāṣṭraṃ kṣayair nānāvidhais tathā 01,089.032c kṣunmṛtyubhyām anāvṛṣṭyā vyādhibhiś ca samāhatam 01,089.032d*0885_01 anvakīryanta bharatāḥ sapatnaiś ca mahābalaiḥ 01,089.032e abhyaghnan bhāratāṃś caiva sapatnānāṃ balāni ca 01,089.033a cālayan vasudhāṃ caiva balena caturaṅgiṇā 01,089.033c abhyayāt taṃ ca pāñcālyo vijitya tarasā mahīm 01,089.033e akṣauhiṇībhir daśabhiḥ sa enaṃ samare 'jayat 01,089.034a tataḥ sadāraḥ sāmātyaḥ saputraḥ sasuhṛjjanaḥ 01,089.034c rājā saṃvaraṇas tasmāt palāyata mahābhayāt 01,089.034d*0886_01 te pratīcīṃ parābhūtāḥ prapannā bhāratā diśam 01,089.035a sindhor nadasya mahato nikuñje nyavasat tadā 01,089.035c nadīviṣayaparyante parvatasya samīpataḥ 01,089.035e tatrāvasan bahūn kālān bhāratā durgamāśritāḥ 01,089.036a teṣāṃ nivasatāṃ tatra sahasraṃ parivatsarān 01,089.036c athābhyagacchad bharatān vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ 01,089.037a tam āgataṃ prayatnena pratyudgamyābhivādya ca 01,089.037c arghyam abhyāharaṃs tasmai te sarve bhāratās tadā 01,089.037e nivedya sarvam ṛṣaye satkāreṇa suvarcase 01,089.038a taṃ samām aṣṭamīm uṣṭaṃ rājā vavre svayaṃ tadā 01,089.038c purohito bhavān no 'stu rājyāya prayatāmahe 01,089.038e om ity evaṃ vasiṣṭho 'pi bhāratān pratyapadyata 01,089.039a athābhyaṣiñcat sāmrājye sarvakṣatrasya pauravam 01,089.039c viṣāṇabhūtaṃ sarvasyāṃ pṛthivyām iti naḥ śrutam 01,089.040a bharatādhyuṣitaṃ pūrvaṃ so 'dhyatiṣṭhat purottamam 01,089.040c punar balibhṛtaś caiva cakre sarvamahīkṣitaḥ 01,089.041a tataḥ sa pṛthivīṃ prāpya punar īje mahābalaḥ 01,089.041c ājamīḍho mahāyajñair bahubhir bhūridakṣiṇaiḥ 01,089.042a tataḥ saṃvaraṇāt saurī suṣuve tapatī kurum 01,089.042c rājatve taṃ prajāḥ sarvā dharmajña iti vavrire 01,089.042d*0887_01 mahimnā tasya kuravo lebhire pratyayaṃ bhṛśam 01,089.043a tasya nāmnābhivikhyātaṃ pṛthivyāṃ kurujāṅgalam 01,089.043c kurukṣetraṃ sa tapasā puṇyaṃ cakre mahātapāḥ 01,089.044a aśvavantam abhiṣvantaṃ tathā citrarathaṃ munim 01,089.044c janamejayaṃ ca vikhyātaṃ putrāṃś cāsyānuśuśrumaḥ 01,089.044e pañcaitān vāhinī putrān vyajāyata manasvinī 01,089.045a abhiṣvataḥ parikṣit tu śabalāśvaś ca vīryavān 01,089.045c abhirājo virājaś ca śalmalaś ca mahābalaḥ 01,089.046a uccaiḥśravā bhadrakāro jitāriś cāṣṭamaḥ smṛtaḥ 01,089.046b*0888_01 śabalāśvādayaḥ sapta tathaivānye mahābalāḥ 01,089.046c eteṣām anvavāye tu khyātās te karmajair guṇaiḥ 01,089.047a janamejayādayaḥ sapta tathaivānye mahābalāḥ 01,089.047c parikṣito 'bhavan putrāḥ sarve dharmārthakovidāḥ 01,089.048a kakṣasenograsenau ca citrasenaś ca vīryavān 01,089.048c indrasenaḥ suṣeṇaś ca bhīmasenaś ca nāmataḥ 01,089.048d*0889_01 aśvasenaś ca balavān kīrtitāḥ sapta nāmataḥ 01,089.049a janamejayasya tanayā bhuvi khyātā mahābalāḥ 01,089.049c dhṛtarāṣṭraḥ prathamajaḥ pāṇḍur bāhlīka eva ca 01,089.050a niṣadhaś ca mahātejās tathā jāmbūnado balī 01,089.050c kuṇḍodaraḥ padātiś ca vasātiś cāṣṭamaḥ smṛtaḥ 01,089.050e sarve dharmārthakuśalāḥ sarve bhūtahite ratāḥ 01,089.051a dhṛtarāṣṭro 'tha rājāsīt tasya putro 'tha kuṇḍikaḥ 01,089.051c hastī vitarkaḥ krāthaś ca kuṇḍalaś cāpi pañcamaḥ 01,089.051d*0890_01 bhīmasenān maheṣvāsaḥ pratīpaḥ samapadyata 01,089.051d*0891_01 atirājaś ca nahuṣas tathā śakrapuraṃjayau 01,089.051d*0891_02 tato dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ paryaśravasa ucyate 01,089.051d*0891_03 ṛṣiṃ puṇyakṛtāṃ śreṣṭhaṃ tam eva paramaṃ viduḥ 01,089.051d*0892_01 dhārtarāṣṭrasutān āhus trīn etān prathitān bhuvi 01,089.051d*0892_02 pratīpaṃ dharmanetraṃ ca sunetraṃ caiva bhārata 01,089.051d*0892_03 pratīpaḥ prathitas teṣāṃ babhūvāpratimo bhuvi 01,089.051e haviḥśravās tathendrābhaḥ sumanyuś cāparājitaḥ 01,089.052a pratīpasya trayaḥ putrā jajñire bharatarṣabha 01,089.052c devāpiḥ śaṃtanuś caiva bāhlīkaś ca mahārathaḥ 01,089.053a devāpis tu pravavrāja teṣāṃ dharmaparīpsayā 01,089.053c śaṃtanuś ca mahīṃ lebhe bāhlīkaś ca mahārathaḥ 01,089.054a bharatasyānvaye jātāḥ sattvavanto mahārathāḥ 01,089.054c devarṣikalpā nṛpate bahavo rājasattamāḥ 01,089.055a evaṃvidhāś cāpy apare devakalpā mahārathāḥ 01,089.055c jātā manor anvavāye ailavaṃśavivardhanāḥ 01,089.055d*0893_01 bharatasya mahat karma prathitaṃ sarvarājasu 01,089.055d*0893_02 aśvamedhasahasreṇa rājasūyaśatena ca 01,089.055d*0893_03 iṣṭavān sa mahārāja dauḥṣantir bharataḥ purā 01,089.055d*0893_04 cakravartir adīnātmā jetā yuddhe 'jitaḥ paraiḥ 01,089.055d*0894_01 gaṅgātīraṃ samāgamya dīkṣito janamejaya 01,089.055d*0894_02 aśvamedhasahasrāṇi vājapeyaśatāni ca 01,089.055d*0894_03 punar īje mahāyajñaiḥ samāptavaradakṣiṇaiḥ 01,089.055d*0894_04 agniṣṭomātirātrāṇām ukthānāṃ somavat punaḥ 01,089.055d*0894_05 vājapeyeṣṭisatrāṇāṃ sahasraiś ca susaṃbhṛtaiḥ 01,089.055d*0894_06 iṣṭvā śākuntalo rājā tarpayitvā dvijān dhanaiḥ 01,089.055d*0894_07 punaḥ sahasraṃ padmānāṃ kaṇvāya bharato dadau 01,089.055d*0894_08 jāmbūnadasya śuddhasya kanakasya mahāyaśāḥ 01,089.055d*0894_09 yasya yūpāḥ śatavyāmāḥ pariṇāhe 'tha kāñcanāḥ 01,089.055d*0894_10 sahasravyāmam udvṛddhāḥ sendrair devaiḥ samucchritāḥ 01,089.055d*0894_11 svalaṃkṛtā bhrājamānāḥ sarvaratnair manoramaiḥ 01,089.055d*0894_12 hiraṇyaṃ dviradān aśvān mahiṣoṣṭrān ajāvikān 01,089.055d*0894_13 dāsīdāsaṃ dhanaṃ dhānyaṃ savatsā gāḥ payasvinīḥ 01,089.055d*0894_14 bhūmiṃ yūpasahasrāṅkāṃ kaṇvāya bahudakṣiṇām 01,089.055d*0894_15 bahūnāṃ brahmakalpānāṃ dhanaṃ dattvā kratūn bahūn 01,089.055d*0894_16 grāmān gṛhāṇi kṣetrāṇi koṭiśo 'yutaśas tathā 01,089.055d*0895_01 kṛtvā paitāmahe loke vāsaṃ cakre mahārathaḥ 01,090.001 janamejaya uvāca 01,090.001a śrutas tvatto mayā vipra pūrveṣāṃ saṃbhavo mahān 01,090.001c udārāś cāpi vaṃśe 'smin rājāno me pariśrutāḥ 01,090.002a kiṃ tu laghvarthasaṃyuktaṃ priyākhyānaṃ na mām ati 01,090.002c prīṇāty ato bhavān bhūyo vistareṇa bravītu me 01,090.003a etām eva kathāṃ divyām ā prajāpatito manoḥ 01,090.003c teṣām ājananaṃ puṇyaṃ kasya na prītim āvahet 01,090.004a saddharmaguṇamāhātmyair abhivardhitam uttamam 01,090.004c viṣṭabhya lokāṃs trīn eṣāṃ yaśaḥ sphītam avasthitam 01,090.005a guṇaprabhāvavīryaujaḥsattvotsāhavatām aham 01,090.005c na tṛpyāmi kathāṃ śṛṇvann amṛtāsvādasaṃmitām 01,090.006 vaiśaṃpāyana uvāca 01,090.006a śṛṇu rājan purā samyaṅ mayā dvaipāyanāc chrutam 01,090.006c procyamānam idaṃ kṛtsnaṃ svavaṃśajananaṃ śubham 01,090.006d*0896_01 pūror vaṃśam ahaṃ dhanyaṃ rājñām amitatejasām 01,090.006d*0896_02 pravakṣyāmi pitṝṇāṃ te teṣāṃ nāmāni me śṛṇu 01,090.007*0897_01 avyaktaprabhavo brahmā śāśvato nitya (!) avyayaḥ 01,090.007*0897_02 tasmān marīciḥ saṃjajñe dakṣaś caiva prajāpatiḥ 01,090.007*0897_03 marīceḥ kaśyapaḥ putro dakṣasya duhitāditiḥ 01,090.007A dakṣasyāditiḥ 01,090.007B aditer vivasvān 01,090.007C vivasvato manuḥ 01,090.007D manor ilā 01,090.007E ilāyāḥ purūravāḥ 01,090.007F purūravasa āyuḥ 01,090.007G āyuṣo nahuṣaḥ 01,090.007H nahuṣasya yayātiḥ 01,090.007H*0898_01 aṅguṣṭhād dakṣam asṛjac cakṣurbhyāṃ ca marīcinam 01,090.008A yayāter dve bhārye babhūvatuḥ 01,090.008B uśanaso duhitā devayānī vṛṣaparvaṇaś ca duhitā śarmiṣṭhā nāma 01,090.008C atrānuvaṃśo bhavati 01,090.009a yaduṃ ca turvasuṃ caiva devayānī vyajāyata 01,090.009c druhyuṃ cānuṃ ca pūruṃ ca śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī 01,090.010A tatra yador yādavāḥ 01,090.010B pūroḥ pauravāḥ 01,090.011A pūror bhāryā kausalyā nāma 01,090.011B tasyām asya jajñe janamejayo nāma 01,090.011C yas trīn aśvamedhān ājahāra 01,090.011D viśvajitā ceṣṭvā vanaṃ praviveśa 01,090.012A janamejayaḥ khalv anantāṃ nāmopayeme mādhavīm 01,090.012B tasyām asya jajñe prācinvān 01,090.012C yaḥ prācīṃ diśaṃ jigāya yāvat sūryodayāt 01,090.012D tatas tasya prācinvatvam 01,090.013A prācinvān khalv aśmakīm upayeme 01,090.013B tasyām asya jajñe saṃyātiḥ 01,090.014A saṃyātiḥ khalu dṛṣadvato duhitaraṃ varāṅgīṃ nāmopayeme 01,090.014B tasyām asya jajñe ahaṃpātiḥ 01,090.015A ahaṃpātis tu khalu kṛtavīryaduhitaram upayeme bhānumatīṃ nāma 01,090.015B tasyām asya jajñe sārvabhaumaḥ 01,090.016A sārvabhaumaḥ khalu jitvājahāra kaikeyīṃ sunandāṃ nāma 01,090.016B tasyām asya jajñe jayatsenaḥ 01,090.017A jayatsenaḥ khalu vaidarbhīm upayeme suṣuvāṃ nāma 01,090.017B tasyām asya jajñe arācīnaḥ 01,090.018A arācīno 'pi vaidarbhīm evāparām upayeme maryādāṃ nāma 01,090.018B tasyām asya jajñe mahābhaumaḥ 01,090.018B*0899_01 tasyām asya jajñe arihaḥ | arihaḥ khalvāṅgīm upayeme | 01,090.019A mahābhaumaḥ khalu prāsenajitīm upayeme suyajñāṃ nāma 01,090.019B tasyām asya jajñe ayutanāyī 01,090.019C yaḥ puruṣamedhānām ayutam ānayat 01,090.019D tad asyāyutanāyitvam 01,090.020A ayutanāyī khalu pṛthuśravaso duhitaram upayeme bhāsāṃ nāma 01,090.020B tasyām asya jajñe akrodhanaḥ 01,090.021A akrodhanaḥ khalu kāliṅgīṃ karaṇḍuṃ nāmopayeme 01,090.021B tasyām asya jajñe devātithiḥ 01,090.022A devātithiḥ khalu vaidehīm upayeme maryādāṃ nāma 01,090.022B tasyām asya jajñe ṛcaḥ 01,090.023A ṛcaḥ khalv āṅgeyīm upayeme sudevāṃ nāma 01,090.023B tasyāṃ putram ajanayad ṛkṣam 01,090.024A ṛkṣaḥ khalu takṣakaduhitaram upayeme jvālāṃ nāma 01,090.024B tasyāṃ putraṃ matināraṃ nāmotpādayām āsa 01,090.025A matināraḥ khalu sarasvatyāṃ dvādaśavārṣikaṃ satram ājahāra 01,090.026A nivṛtte ca satre sarasvaty abhigamya taṃ bhartāraṃ varayām āsa 01,090.026B tasyāṃ putram ajanayat taṃsuṃ nāma 01,090.027A atrānuvaṃśo bhavati 01,090.028a taṃsuṃ sarasvatī putraṃ matinārād ajījanat 01,090.028c ilinaṃ janayām āsa kālindyāṃ taṃsur ātmajam 01,090.029A ilinas tu rathaṃtaryāṃ duḥṣantādyān pañca putrān ajanayat 01,090.029A*0900_01 janamejayam utpādayām āsa | janamejayas tu khalu lakṣmaṇāṃ 01,090.029A*0900_02 nāma bhāgīrathīm upayeme | tasyāṃ 01,090.029A*0901_01 duḥṣantas tu khalu lakṣaṇāṃ nāma bhāgīrathīm upayeme | 01,090.029A*0901_02 tasyām asya jajñe janamejayaḥ | 01,090.030A duḥṣantaḥ khalu viśvāmitraduhitaraṃ śakuntalāṃ nāmopayeme 01,090.030B tasyām asya jajñe bharataḥ 01,090.030C tatra ślokau bhavataḥ 01,090.031a mātā bhastrā pituḥ putro yena jātaḥ sa eva saḥ 01,090.031c bharasva putraṃ duḥṣanta māvamaṃsthāḥ śakuntalām 01,090.032a retodhāḥ putra unnayati naradeva yamakṣayāt 01,090.032c tvaṃ cāsya dhātā garbhasya satyam āha śakuntalā 01,090.033A tato 'sya bharatatvam 01,090.034A bharataḥ khalu kāśeyīm upayeme sārvasenīṃ sunandāṃ nāma 01,090.034B tasyām asya jajñe bhumanyuḥ 01,090.035A bhumanyuḥ khalu dāśārhīm upayeme jayāṃ nāma 01,090.035B tasyām asya jajñe suhotraḥ 01,090.036A suhotraḥ khalv ikṣvākukanyām upayeme suvarṇāṃ nāma 01,090.036B tasyām asya jajñe hastī 01,090.036C ya idaṃ hāstinapuraṃ māpayām āsa 01,090.036D etad asya hāstinapuratvam 01,090.037A hastī khalu traigartīm upayeme yaśodharāṃ nāma 01,090.037B tasyām asya jajñe vikuṇṭhanaḥ 01,090.038A vikuṇṭhanaḥ khalu dāśārhīm upayeme sudevāṃ nāma 01,090.038B tasyām asya jajñe 'jamīḍhaḥ 01,090.039A ajamīḍhasya caturviṃśaṃ putraśataṃ babhūva kaikeyyāṃ nāgāyāṃ gāndhāryāṃ vimalāyām ṛkṣāyāṃ ceti 01,090.039B pṛthak pṛthag vaṃśakarā nṛpatayaḥ 01,090.039C tatra vaṃśakaraḥ saṃvaraṇaḥ 01,090.040A saṃvaraṇaḥ khalu vaivasvatīṃ tapatīṃ nāmopayeme 01,090.040B tasyām asya jajñe kuruḥ 01,090.041A kuruḥ khalu dāśārhīm upayeme śubhāṅgīṃ nāma 01,090.041B tasyām asya jajñe viḍūrathaḥ 01,090.042A viḍūrathas tu māgadhīm upayeme saṃpriyāṃ nāma 01,090.042B tasyām asya jajñe 'rugvān nāma 01,090.043A arugvān khalu māgadhīm upayeme 'mṛtāṃ nāma 01,090.043B tasyām asya jajñe parikṣit 01,090.044A parikṣit khalu bāhudām upayeme suyaśāṃ nāma 01,090.044B tasyām asya jajñe bhīmasenaḥ 01,090.045A bhīmasenaḥ khalu kaikeyīm upayeme sukumārīṃ nāma 01,090.045B tasyām asya jajñe paryaśravāḥ 01,090.045C yam āhuḥ pratīpaṃ nāma 01,090.046A pratīpaḥ khalu śaibyām upayeme sunandāṃ nāma 01,090.046B tasyāṃ putrān utpādayām āsa devāpiṃ śaṃtanuṃ bāhlīkaṃ ceti 01,090.047A devāpiḥ khalu bāla evāraṇyaṃ praviveśa 01,090.047B śaṃtanus tu mahīpālo 'bhavat 01,090.047C atrānuvaṃśo bhavati 01,090.048a yaṃ yaṃ karābhyāṃ spṛśati jīrṇaṃ sa sukham aśnute 01,090.048c punar yuvā ca bhavati tasmāt taṃ śaṃtanuṃ viduḥ 01,090.049A tad asya śaṃtanutvam 01,090.050A śaṃtanuḥ khalu gaṅgāṃ bhāgīrathīm upayeme 01,090.050B tasyām asya jajñe devavrataḥ 01,090.050C yam āhur bhīṣma iti 01,090.051A bhīṣmaḥ khalu pituḥ priyacikīrṣayā satyavatīm udavahan mātaram 01,090.051B yām āhur gandhakālīti 01,090.052A tasyāṃ kānīno garbhaḥ parāśarād dvaipāyanaḥ 01,090.052B tasyām eva śaṃtanor dvau putrau babhūvatuḥ 01,090.052C citrāṅgado vicitravīryaś ca 01,090.053A tayor aprāptayauvana eva citrāṅgado gandharveṇa hataḥ 01,090.053B vicitravīryas tu rājā samabhavat 01,090.054A vicitravīryaḥ khalu kausalyātmaje 'mbikāmbālike kāśirājaduhitarāv upayeme 01,090.055A vicitravīryas tv anapatya eva videhatvaṃ prāptaḥ 01,090.056A tataḥ satyavatī cintayām āsa 01,090.056B dauḥṣanto vaṃśa ucchidyate iti 01,090.057A sā dvaipāyanam ṛṣiṃ cintayām āsa 01,090.058A sa tasyāḥ purataḥ sthitaḥ kiṃ karavāṇīti 01,090.059A sā tam uvāca 01,090.059B bhrātā tavānapatya eva svaryāto vicitravīryaḥ 01,090.059C sādhv apatyaṃ tasyotpādayeti 01,090.060A sa param ity uktvā trīn putrān utpādayām āsa dhṛtarāṣṭraṃ pāṇḍuṃ viduraṃ ceti 01,090.061A tatra dhṛtarāṣṭrasya rājñaḥ putraśataṃ babhūva gāndhāryāṃ varadānād dvaipāyanasya 01,090.062A teṣāṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāṃ catvāraḥ pradhānā babhūvur duryodhano duḥśāsano vikarṇaś citrasena iti 01,090.063A pāṇḍos tu dve bhārye babhūvatuḥ kuntī mādrī cety ubhe strīratne 01,090.064A atha pāṇḍur mṛgayāṃ caran maithunagatam ṛṣim apaśyan mṛgyāṃ vartamānam 01,090.064B tathaivāplutam anāsāditakāmarasam atṛptaṃ bāṇenābhijaghāna 01,090.065A sa bāṇaviddha uvāca pāṇḍum 01,090.065B caratā dharmam imaṃ yena tvayābhijñena kāmarasasyāham anavāptakāmaraso 'bhihatas tasmāt tvam apy etām avasthām āsādyānavāptakāmarasaḥ pañcatvam āpsyasi kṣipram eveti 01,090.065B*0902_01 yo 'kṛtārthaṃ hi māṃ krūra bāṇenāhan mṛgavratam 01,090.065B*0902_02 tvām apy etādṛśo bhāvaḥ kṣipram evāgamiṣyati 01,090.066A sa vivarṇarūpaḥ pāṇḍuḥ śāpaṃ pariharamāṇo nopāsarpata bhārye 01,090.067A vākyaṃ covāca 01,090.067B svacāpalyād idaṃ prāptavān aham 01,090.067C śṛṇomi ca nānapatyasya lokā santīti 01,090.068A sā tvaṃ madarthe putrān utpādayeti kuntīm uvāca 01,090.069A sā tatra putrān utpādayām āsa dharmād yudhiṣṭhiraṃ mārutād bhīmasenaṃ śakrād arjunam iti 01,090.070A sa tāṃ hṛṣṭarūpaḥ pāṇḍur uvāca 01,090.070B iyaṃ te sapatnyanapatyā 01,090.070C sādhv asyām apatyam utpādyatām iti 01,090.071A sa evam astv ity uktaḥ kuntyā 01,090.072A tato mādryām aśvibhyāṃ nakulasahadevāv utpāditau 01,090.073A mādrīṃ khalv alaṃkṛtāṃ dṛṣṭvā pāṇḍur bhāvaṃ cakre 01,090.074A sa tāṃ spṛṣṭvaiva videhatvaṃ prāptaḥ 01,090.075A tatrainaṃ citāsthaṃ mādrī samanvāruroha 01,090.076A uvāca kuntīm 01,090.076B yamayor āryayāpramattayā bhavitavyam iti 01,090.077A tatas te pañca pāṇḍavāḥ kuntyā sahitā hāstinapuram ānīya tāpasair bhīṣmasya vidurasya ca niveditāḥ 01,090.077A*0903_01 sarvavarṇānāṃ ca nivedyāntarhitās tāpasā babhūvuḥ prekṣamāṇānām 01,090.077A*0903_02 eva teṣām | tac ca vākyam upaśrutya bhagavatām antarikṣāt puṣpavṛṣṭiḥ 01,090.077A*0903_03 papāta devadundubhayaś ca praṇeduḥ | pratigṛhītāś ca pāṇḍavāḥ 01,090.077A*0903_04 pitur nidhanam āvedayan | tasyaurdhvadehikaṃ nyāyataḥ kṛtavantaḥ | tāṃs tatra 01,090.077A*0903_05 nivasataḥ pāṇḍavān bālyāt prabhṛti duryodhano nāmarṣayat | pāpācāro 01,090.077A*0903_06 rākṣasīṃ buddhim āśrito 'nekair upāyair uddhartuṃ ca vyavasito bhāvitvāc 01,090.077A*0903_07 cārthasya na śakitāḥ samuddhartum | tataś ca dhṛtarāṣṭreṇa vyājena 01,090.077A*0903_08 vāraṇāvatam anu prahitā gamanam arocayan | 01,090.078A tatrāpi jatugṛhe dagdhuṃ samārabdhā na śakitā viduramantritena 01,090.079A tataś ca hiḍimbam antarā hatvā ekacakrāṃ gatāḥ 01,090.080A tasyām apy ekacakrāyāṃ bakaṃ nāma rākṣasaṃ hatvā pāñcālanagaram abhigatāḥ 01,090.081A tasmād draupadīṃ bhāryām avindan svaviṣayaṃ cājagmuḥ kuśalinaḥ 01,090.082A putrāṃś cotpādayām āsuḥ 01,090.082B prativindhyaṃ yudhiṣṭhiraḥ 01,090.082C sutasomaṃ vṛkodaraḥ 01,090.082D śrutakīrtim arjunaḥ 01,090.082E śatānīkaṃ nakulaḥ 01,090.082F śrutakarmāṇaṃ sahadeva iti 01,090.083A yudhiṣṭhiras tu govāsanasya śaibyasya devikāṃ nāma kanyāṃ svayaṃvare lebhe 01,090.083B tasyāṃ putraṃ janayām āsa yaudheyaṃ nāma 01,090.084A bhīmaseno 'pi kāśyāṃ baladharāṃ nāmopayeme vīryaśulkām 01,090.084B tasyāṃ putraṃ sarvagaṃ nāmotpādayām āsa 01,090.085A arjunaḥ khalu dvāravatīṃ gatvā bhaginīṃ vāsudevasya subhadrāṃ nāma bhāryām udavahat 01,090.085B tasyāṃ putram abhimanyuṃ nāma janayām āsa 01,090.085B*0904_01 so 'rjunas tu nāgakanyāyām ulūpyām irāvantaṃ nāma putraṃ 01,090.085B*0904_02 janayām āsa | maṇalūrapatikanyāyāṃ citrāṅgadāyām arjunaḥ putram 01,090.085B*0904_03 utpādayām āsa babhruvāhanaṃ nāma | 01,090.086A nakulas tu caidyāṃ kareṇuvatīṃ nāma bhāryām udavahat 01,090.086B tasyāṃ putraṃ niramitraṃ nāmājanayat 01,090.087A sahadevo 'pi mādrīm eva svayaṃvare vijayāṃ nāmopayeme 01,090.087B tasyāṃ putram ajanayat suhotraṃ nāma 01,090.088A bhīmasenas tu pūrvam eva hiḍimbāyāṃ rākṣasyāṃ ghaṭotkacaṃ nāma putraṃ janayām āsa 01,090.089A ity ete ekādaśa pāṇḍavānāṃ putrāḥ 01,090.089A*0905_01 ity eta ekādaśa pāṇḍavānāṃ 01,090.089A*0905_02 putrā mayā te kathitā narendra 01,090.089A*0905_03 teṣām abhūd vaṃśakaro mahātmā 01,090.089A*0905_04 vīraḥ subhadrātanayo 'bhimanyuḥ 01,090.090A virāṭasya duhitaram uttarāṃ nāmābhimanyur upayeme 01,090.090B tasyām asya parāsur garbho 'jāyata 01,090.091A tam utsaṅgena pratijagrāha pṛthā niyogāt puruṣottamasya vāsudevasya 01,090.091B ṣāṇmāsikaṃ garbham aham enaṃ jīvayiṣyāmīti 01,090.091B*0906_01 sa bhagavatā vāsudevenāsaṃjātabalavīryaparākramo 'kālajāto 'strāgninā 01,090.091B*0906_02 dagdhas tejasā svena saṃjīvitaḥ | 01,090.091B*0907_01 vāsudeva uvāca | ahaṃ jīvayāmi kumāram anantavīryam | 01,090.091B*0907_02 jāta evāyam abhimanyoḥ | satyena ceyaṃ pṛthivī dhārayatv iti | 01,090.091B*0907_03 vāsudevasya pādasparśāt sajīvo 'jāyata | 01,090.092A saṃjīvayitvā cainam uvāca 01,090.092B parikṣīṇe kule jāto bhavatv ayaṃ parikṣin nāmeti 01,090.092B*0908_01 parikṣīṇe kule jāta uttarāyāṃ paraṃtapaḥ 01,090.092B*0908_02 parikṣid abhavat tasmāt saubhadrāt tu yaśasvinaḥ 01,090.093A parikṣit tu khalu mādravatīṃ nāmopayeme 01,090.093B tasyām asya janamejayaḥ 01,090.094A janamejayāt tu vapuṣṭamāyāṃ dvau putrau śatānīkaḥ śaṅkuś ca 01,090.095A śatānīkas tu khalu vaidehīm upayeme 01,090.095B tasyām asya jajñe putro 'śvamedhadattaḥ 01,090.096a ity eṣa pūror vaṃśas tu pāṇḍavānāṃ ca kīrtitaḥ 01,090.096c pūror vaṃśam imaṃ śrutvā sarvapāpaiḥ pramucyate 01,090.096d*0909_01 itihāsam imaṃ puṇyam aśeṣataḥ śrāvayiṣyanti ye brāhmaṇāḥ 01,090.096d*0909_02 śroṣyanti vā niyatātmāno vimatsarā maitrā devaparās te 'pi 01,090.096d*0909_03 svargajitaḥ puṇyalokā bhavanti satataṃ devabrāhmaṇamanuṣyāṇāṃ 01,090.096d*0909_04 mānyāḥ saṃpūjyāś ca | paraṃ hīdaṃ bhārataṃ bhagavatā vyāsena proktaṃ 01,090.096d*0909_05 pāvanaṃ ye brāhmaṇādayo varṇāḥ śraddadhānā vimatsarā maitrā vedavratasaṃpannāḥ 01,090.096d*0909_06 śroṣyanti te 'pi svargajitaḥ sukṛtino 'śocyāḥ kṛtākṛte 01,090.096d*0909_07 bhavanti | bhavati cātra ślokaḥ 01,090.096d*0909_08 idaṃ hi vedaiḥ samitaṃ pavitram api cottamam 01,090.096d*0909_09 dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ śrotavyaṃ niyatātmabhiḥ 01,091.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,091.001a ikṣvākuvaṃśaprabhavo rājāsīt pṛthivīpatiḥ 01,091.001c mahābhiṣa iti khyātaḥ satyavāk satyavikramaḥ 01,091.002a so 'śvamedhasahasreṇa vājapeyaśatena ca 01,091.002c toṣayām āsa devendraṃ svargaṃ lebhe tataḥ prabhuḥ 01,091.002d*0910_01 yauvanaṃ cānusaṃprāptaṃ kumāraṃ vadatāṃ varam 01,091.002d*0910_02 saṃsmaraṃś cākṣayāṃl lokān viditāṃś ca svakarmaṇā 01,091.003a tataḥ kadā cid brahmāṇam upāsāṃ cakrire surāḥ 01,091.003c tatra rājarṣayo āsan sa ca rājā mahābhiṣaḥ 01,091.004a atha gaṅgā saricchreṣṭhā samupāyāt pitāmaham 01,091.004c tasyā vāsaḥ samuddhūtaṃ mārutena śaśiprabham 01,091.005a tato 'bhavan suragaṇāḥ sahasāvāṅmukhās tadā 01,091.005c mahābhiṣas tu rājarṣir aśaṅko dṛṣṭavān nadīm 01,091.006a apadhyāto bhagavatā brahmaṇā sa mahābhiṣaḥ 01,091.006c uktaś ca jāto martyeṣu punar lokān avāpsyasi 01,091.006d*0911_01 manuṣyeṣu ciraṃ sthitvā lokān prāpsyasi śobhanān 01,091.006d*0911_02 yayā hṛtamanāś cāsi gaṅgayā tvaṃ sudurmate 01,091.006d*0911_03 sā te vai mānuṣe loke vipriyāṇy ācariṣyati 01,091.006d*0911_04 yadā te bhavitā manyus tadā śāpād vimokṣyase 01,091.007a sa cintayitvā nṛpatir nṛpān sarvāṃs tapodhanān 01,091.007c pratīpaṃ rocayām āsa pitaraṃ bhūrivarcasam 01,091.008a mahābhiṣaṃ tu taṃ dṛṣṭvā nadī dhairyāc cyutaṃ nṛpam 01,091.008c tam eva manasādhyāyam upāvartat saridvarā 01,091.008d*0912_01 bhāvaṃ manasi vai kṛtvā jagāma nṛpatiṃ patim 01,091.009a sā tu vidhvastavapuṣaḥ kaśmalābhihataujasaḥ 01,091.009c dadarśa pathi gacchantī vasūn devān divaukasaḥ 01,091.010a tathārūpāṃś ca tān dṛṣṭvā papraccha saritāṃ varā 01,091.010c kim idaṃ naṣṭarūpāḥ stha kaccit kṣemaṃ divaukasām 01,091.010d*0913_01 sukhāni na prasannāni vivarṇāni kṛtāni kim 01,091.010d*0914_01 kimarthaṃ manujā bhūmau nipatiṣyanti duḥkhitāḥ 01,091.011a tām ūcur vasavo devāḥ śaptāḥ smo vai mahānadi 01,091.011c alpe 'parādhe saṃrambhād vasiṣṭhena mahātmanā 01,091.012a vimūḍhā hi vayaṃ sarve pracchannam ṛṣisattamam 01,091.012c saṃdhyāṃ vasiṣṭham āsīnaṃ tam atyabhisṛtāḥ purā 01,091.013a tena kopād vayaṃ śaptā yonau saṃbhavateti ha 01,091.013c na śakyam anyathā kartuṃ yad uktaṃ brahmavādinā 01,091.014a tvaṃ tasmān mānuṣī bhūtvā sūṣva putrān vasūn bhuvi 01,091.014c na mānuṣīṇāṃ jaṭharaṃ praviśemāśubhaṃ vayam 01,091.015a ity uktā tān vasūn gaṅgā tathety uktvābravīd idam 01,091.015c martyeṣu puruṣaśreṣṭhaḥ ko vaḥ kartā bhaviṣyati 01,091.015d*0915_01 ity uktā gaṅgayā te ca tām ūcur vasavas tadā 01,091.016 vasava ūcuḥ 01,091.016a pratīpasya suto rājā śaṃtanur nāma dhārmikaḥ 01,091.016c bhavitā mānuṣe loke sa naḥ kartā bhaviṣyati 01,091.017 gaṅgovāca 01,091.017a mamāpy evaṃ mataṃ devā yathāvadata mānaghāḥ 01,091.017c priyaṃ tasya kariṣyāmi yuṣmākaṃ caitad īpśitam 01,091.018 vasava ūcuḥ 01,091.018a jātān kumārān svān apsu prakṣeptuṃ vai tvam arhasi 01,091.018c yathā nacirakālaṃ no niṣkṛtiḥ syāt trilokage 01,091.019 gaṅgovāca 01,091.019a evam etat kariṣyāmi putras tasya vidhīyatām 01,091.019c nāsya moghaḥ saṃgamaḥ syāt putrahetor mayā saha 01,091.020 vasava ūcuḥ 01,091.020a turīyārdhaṃ pradāsyāmo vīryasyaikaikaśo vayam 01,091.020c tena vīryeṇa putras te bhavitā tasya cepsitaḥ 01,091.021a na saṃpatsyati martyeṣu punas tasya tu saṃtatiḥ 01,091.021c tasmād aputraḥ putras te bhaviṣyati sa vīryavān 01,091.022 vaiśaṃpāyana uvāca 01,091.022a evaṃ te samayaṃ kṛtvā gaṅgayā vasavaḥ saha 01,091.022c jagmuḥ prahṛṣṭamanaso yathāsaṃkalpam añjasā 01,091.022d*0916_01 sā tu vidhvastavapuṣaṃ kaśmalābhihataṃ nṛpa 01,092.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,092.001a tataḥ pratīpo rājā sa sarvabhūtahite rataḥ 01,092.001c niṣasāda samā bahvīr gaṅgātīragato japan 01,092.002a tasya rūpaguṇopetā gaṅgā śrīr iva rūpiṇī 01,092.002c uttīrya salilāt tasmāl lobhanīyatamākṛtiḥ 01,092.003a adhīyānasya rājarṣer divyarūpā manasvinī 01,092.003c dakṣiṇaṃ śālasaṃkāśam ūruṃ bheje śubhānanā 01,092.004a pratīpas tu mahīpālas tām uvāca manasvinīm 01,092.004b*0917_01 vākyaṃ vākyavidāṃ śreṣṭho dharmaniścayatattvavit 01,092.004c karavāṇi kiṃ te kalyāṇi priyaṃ yat te 'bhikāṅkṣitam 01,092.005 stry uvāca 01,092.005a tvām ahaṃ kāmaye rājan kuruśreṣṭha bhajasva mām 01,092.005c tyāgaḥ kāmavatīnāṃ hi strīṇāṃ sadbhir vigarhitaḥ 01,092.006 pratīpa uvāca 01,092.006a nāhaṃ parastriyaṃ kāmād gaccheyaṃ varavarṇini 01,092.006c na cāsavarṇāṃ kalyāṇi dharmyaṃ tad viddhi me vratam 01,092.006d*0918_01 yaḥ svadārān parityajya pārakyāṃ sevate svayam 01,092.006d*0918_02 sa saṃsārān na mucyeta yāvad ābhūtasaṃplavam 01,092.007 stry uvāca 01,092.007a nāśreyasy asmi nāgamyā na vaktavyā ca karhi cit 01,092.007c bhaja māṃ bhajamānāṃ tvaṃ rājan kanyāṃ varastriyam 01,092.008 pratīpa uvāca 01,092.008a mayātivṛttam etat te yan māṃ codayasi priyam 01,092.008c anyathā pratipannaṃ māṃ nāśayed dharmaviplavaḥ 01,092.009a prāpya dakṣiṇam ūruṃ me tvam āśliṣṭā varāṅgane 01,092.009c apatyānāṃ snuṣāṇāṃ ca bhīru viddhy etad āsanam 01,092.010a savyataḥ kāminībhāgas tvayā sa ca vivarjitaḥ 01,092.010c tasmād ahaṃ nācariṣye tvayi kāmaṃ varāṅgane 01,092.011a snuṣā me bhava kalyāṇi putrārthe tvāṃ vṛṇomy aham 01,092.011c snuṣāpakṣaṃ hi vāmoru tvam āgamya samāśritā 01,092.012 stry uvāca 01,092.012a evam apy astu dharmajña saṃyujyeyaṃ sutena te 01,092.012c tvadbhaktyaiva bhajiṣyāmi prakhyātaṃ bhārataṃ kulam 01,092.013a pṛthivyāṃ pārthivā ye ca teṣāṃ yūyaṃ parāyaṇam 01,092.013c guṇā na hi mayā śakyā vaktuṃ varṣaśatair api 01,092.013e kulasya ye vaḥ prasthitās tatsādhutvam anuttamam 01,092.014a sa me nābhijanajñaḥ syād ācareyaṃ ca yad vibho 01,092.014c tat sarvam eva putras te na mīmāṃseta karhi cit 01,092.015a evaṃ vasantī putre te vardhayiṣyāmy ahaṃ priyam 01,092.015c putraiḥ puṇyaiḥ priyaiś cāpi svargaṃ prāpsyati te sutaḥ 01,092.016 vaiśaṃpāyana uvāca 01,092.016a tathety uktvā tu sā rājaṃs tatraivāntaradhīyata 01,092.016b*0919_01 adṛśyā rājasiṃhasya paśyataḥ sābhavat tadā 01,092.016c putrajanma pratīkṣaṃs tu sa rājā tad adhārayat 01,092.017a etasminn eva kāle tu pratīpaḥ kṣatriyarṣabhaḥ 01,092.017c tapas tepe sutasyārthe sabhāryaḥ kurunandana 01,092.017d*0920_01 pratīpasya tu bhāryāyāṃ garbhaḥ śrīmān avardhata 01,092.017d*0920_02 śriyā paramayā yuktaḥ śaracchukle yathā śaśī 01,092.017d*0920_03 tatas tu daśame māsi prājāyata raviprabham 01,092.017d*0920_04 kumāraṃ devagarbhābhaṃ pratīpamahiṣī tadā 01,092.018a tayoḥ samabhavat putro vṛddhayoḥ sa mahābhiṣaḥ 01,092.018c śāntasya jajñe saṃtānas tasmād āsīt sa śaṃtanuḥ 01,092.018d*0921_01 tasya jātasya kṛtyāni pratīpo 'kārayat prabhuḥ 01,092.018d*0921_02 jātakarmādi vipreṇa vedoktaiḥ karmabhis tadā 01,092.018d*0921_03 nāmakarma ca viprās tu cakruḥ paramasatkṛtam 01,092.018d*0921_04 śaṃtanor avanīpāla vedoktaiḥ karmabhis tadā 01,092.018d*0921_05 tataḥ saṃvardhito rājā śaṃtanur lokadhārmikaḥ 01,092.018d*0921_06 sa tu lebhe parāṃ niṣṭhāṃ prāpya dharmabhṛtāṃ varaḥ 01,092.018d*0921_07 dhanurvede ca vede ca gatiṃ sa paramāṃ gataḥ 01,092.018d*0921_08 yauvanaṃ cāpi saṃprāptaḥ kumāro vadatāṃ varaḥ 01,092.018d*0922_01 dṛṣṭvā tu yauvanasthaṃ taṃ tatprītyā rājasattama 01,092.018d*0923_01 yauvarājye 'bhiṣicyainaṃ śaṃtanuṃ rājasattamaḥ 01,092.018d*0924_01 babhūva karmakṛd rājā śaṃtanur bharatarṣabha 01,092.019a saṃsmaraṃś cākṣayāṃl lokān vijitān svena karmaṇā 01,092.019b*0925_01 mahābhiṣaḥ sa saṃjajñe kṣetre tasya mahātmanaḥ 01,092.019c puṇyakarmakṛd evāsīc chaṃtanuḥ kurusattama 01,092.020a pratīpaḥ śaṃtanuṃ putraṃ yauvanasthaṃ tato 'nvaśāt 01,092.020c purā māṃ strī samabhyāgāc chaṃtano bhūtaye tava 01,092.021a tvām āvrajed yadi rahaḥ sā putra varavarṇinī 01,092.021c kāmayānābhirūpāḍhyā divyā strī putrakāmyayā 01,092.021e sā tvayā nānuyoktavyā kāsi kasyāsi vāṅgane 01,092.022a yac ca kuryān na tat kāryaṃ praṣṭavyā sā tvayānagha 01,092.022c manniyogād bhajantīṃ tāṃ bhajethā ity uvāca tam 01,092.023a evaṃ saṃdiśya tanayaṃ pratīpaḥ śaṃtanuṃ tadā 01,092.023c sve ca rājye 'bhiṣicyainaṃ vanaṃ rājā viveśa ha 01,092.024a sa rājā śaṃtanur dhīmān khyātaḥ pṛthvyāṃ dhanurdharaḥ 01,092.024b@053_0001 babhūva sarvalokasya satyavāg iti saṃmataḥ 01,092.024b@053_0002 pīnaskandho mahābāhur mattavāraṇavikramaḥ 01,092.024b@053_0003 anvitaḥ paripūrṇārthaiḥ sarvair nṛpatilakṣaṇaiḥ 01,092.024b@053_0004 amātyasaṃpadopetaḥ kṣatradharmaviśeṣavit 01,092.024b@053_0005 vaśe cakre mahīm eko vijitya vasudhādhipān 01,092.024b@053_0006 vedān āgamayat kṛtsnān rājadharmāṃś ca sarvaśaḥ 01,092.024b@053_0007 īje ca bahubhiḥ satraiḥ kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ 01,092.024b@053_0008 tarpayām āsa viprāṃś ca vedādhyayanakovidān 01,092.024b@053_0009 ratnair uccāvacair gobhir grāmair aśvair dhanair api 01,092.024b@053_0010 vayorūpeṇa saṃpannaḥ pauruṣeṇa balena ca 01,092.024b@053_0011 aiśvaryeṇa pratāpena vikrameṇa dhanena ca 01,092.024b@053_0012 vartamānaṃ ca satyena sarvadharmaviśāradam 01,092.024b@053_0013 taṃ mahīpaṃ mahīpālā rājarājam akurvata 01,092.024b@053_0014 vītaśokabhayābādhāḥ sukhasvapnaprabodhanāḥ 01,092.024b@053_0015 śriyā bharataśārdūla samapadyanta bhūmipāḥ 01,092.024b@053_0016 śaṃtanupramukhair guptaṃ rāṣṭrādhipatibhir jagat 01,092.024b@053_0017 niyamaiḥ sarvavarṇānāṃ brahmottaram avartata 01,092.024b@053_0018 brāhmaṇābhimukhaṃ kṣatraṃ kṣatriyābhimukhā viśaḥ 01,092.024b@053_0019 brahmakṣatrānulomāś ca śūdrāḥ paryacaran viśaḥ 01,092.024b@053_0020 evaṃ paśuvarāhāṇāṃ tathaiva mṛgapakṣiṇām 01,092.024b@053_0021 śaṃtanāv atha rājyasthe nāvartata vṛthā vadhaḥ 01,092.024b@053_0022 asukhānām anāthānāṃ tiryagyoniṣu vartatām 01,092.024b@053_0023 sa eva rājā sarveṣāṃ bhūtānām abhavat pitā 01,092.024b@053_0024 sa hastināmni dharmātmā viharan kurunandanaḥ 01,092.024b@053_0025 tejasā sūryakalpo 'bhūd vāyunā ca samo bale 01,092.024b@053_0026 antakapratimaḥ kope kṣamayā pṛthivīsamaḥ 01,092.024b@053_0027 babhūva rājā sumatiḥ prajānāṃ satyavikramaḥ 01,092.024b@053_0028 sa vaneṣu ca ramyeṣu śailaprasravaṇeṣu ca 01,092.024c babhūva mṛgayāśīlaḥ satataṃ vanagocaraḥ 01,092.024d*0926_01 sa vaneṣu vāraṇyeṣu śailapraśravaṇeṣu ca 01,092.025a sa mṛgān mahiṣāṃś caiva vinighnan rājasattamaḥ 01,092.025b*0927_01 nadīm anvacarad rājā śaṃtanuḥ parayā mudā 01,092.025c gaṅgām anucacāraikaḥ siddhacāraṇasevitām 01,092.026a sa kadā cin mahārāja dadarśa paramastriyam 01,092.026b*0928_01 sā ca śaṃtanum abhyāgād alakṣmīm apakarṣatī 01,092.026c jājvalyamānāṃ vapuṣā sākṣāt padmām iva śriyam 01,092.027a sarvānavadyāṃ sudatīṃ divyābharaṇabhūṣitām 01,092.027c sūkṣmāmbaradharām ekāṃ padmodarasamaprabhām 01,092.027d*0929_01 snātamātrām adhovastrāṃ gaṅgātīraruhe vane 01,092.027d*0929_02 prakīrṇakeśīṃ pāṇibhyāṃ saṃspṛśantīṃ śiroruhān 01,092.027d*0930_01 rūpeṇa vayasā kāntyā śarīrāvayavais tathā 01,092.027d*0930_02 hāvabhāvavilāsaiś ca locanāñcalavikriyaiḥ 01,092.027d*0930_03 śroṇībhareṇa madhyena stanābhyām urasā dṛśā 01,092.027d*0930_04 kabarībhareṇa pādābhyām iṅgitena smitena ca 01,092.027d*0930_05 kokilālāpasaṃlāpair nyakkurvantīṃ trilokagām 01,092.027d*0930_06 vāṇīṃ ca girijāṃ lakṣmīṃ yoṣito 'nyāḥ surāṅganāḥ 01,092.027d*0931_01 snehāt kāṅkṣeṇa rājānaṃ vīkṣamāṇāṃ vilāsinīm 01,092.028a tāṃ dṛṣṭvā hṛṣṭaromābhūd vismito rūpasaṃpadā 01,092.028b*0932_01 rūpeṇāti ca sā rājan sarvarājanyayoṣitaḥ 01,092.028b*0932_02 adhaś cakāra rūpeṇa sarvarājanyayoṣitaḥ 01,092.028b*0932_03 tām uvāca tato rājā kāminīṃ tu manoramām 01,092.028c pibann iva ca netrābhyāṃ nātṛpyata narādhipaḥ 01,092.029a sā ca dṛṣṭvaiva rājānaṃ vicarantaṃ mahādyutim 01,092.029c snehād āgatasauhārdā nātṛpyata vilāsinī 01,092.029d*0933_01 gaṅgā kāṅkṣeṇa rājānaṃ prekṣamāṇā vilāsinī 01,092.029d*0934_01 cañcūryatāgratas tasya kiṃnarīvāpsaropamā 01,092.029d*0934_02 dṛṣṭvā prahṛṣṭarūpo 'bhūd darśanād eva śaṃtanuḥ 01,092.029d*0934_03 rūpeṇātītya tiṣṭhantīṃ sarvā rājanyayoṣitaḥ 01,092.030a tām uvāca tato rājā sāntvayañ ślakṣṇayā girā 01,092.030c devī vā dānavī vā tvaṃ gandharvī yadi vāpsarāḥ 01,092.031a yakṣī vā pannagī vāpi mānuṣī vā sumadhyame 01,092.031c yā vā tvaṃ suragarbhābhe bhāryā me bhava śobhane 01,092.031d*0935_01 tvadgatā hi mama prāṇā vasu yan me 'sti kiṃ cana 01,092.032a etac chrutvā vaco rājñaḥ sasmitaṃ mṛdu valgu ca 01,092.032b*0936_01 yaśasvinī ca sāgacchac chaṃtanor bhūtaye tadā 01,092.032b*0936_02 sā ca dṛṣṭvā nṛpaśreṣṭhaṃ carantī tīram āśritam 01,092.032b*0937_01 prajārthinī rājaputraṃ śaṃtanuṃ pṛthivīpatim 01,092.032b*0937_02 pratīpavacanaṃ cāpi saṃsmṛtyaiva svayaṃ nṛpam 01,092.032b*0937_03 kālo 'yam iti matvā sā vasūnāṃ śāpacoditā 01,092.032b*0938_01 abravīc chaṃtanuṃ gaṅgā bhaja māṃ tvaṃ narādhipa 01,092.032c vasūnāṃ samayaṃ smṛtvā abhyagacchad aninditā 01,092.033a uvāca caiva rājñaḥ sā hlādayantī mano girā 01,092.033c bhaviṣyāmi mahīpāla mahiṣī te vaśānugā 01,092.033d*0939_01 jñāto 'si mahyaṃ pitrā te bhartā me tvaṃ bhava prabho 01,092.033d*0940_01 nanu tvaṃ vā dvitīyo vā jñātum iccheḥ kathaṃ cana 01,092.034a yat tu kuryām ahaṃ rājañ śubhaṃ vā yadi vāśubham 01,092.034c na tad vārayitavyāsmi na vaktavyā tathāpriyam 01,092.035a evaṃ hi vartamāne 'haṃ tvayi vatsyāmi pārthiva 01,092.035c vāritā vipriyaṃ coktā tyajeyaṃ tvām asaṃśayam 01,092.035d*0941_01 eṣa me samayo rājan bhaja māṃ tvaṃ yathepsitam 01,092.035d*0941_02 anunītāsmi te pitrā bhartā me tvaṃ bhava prabho 01,092.036a tatheti rājñā sā tūktā tadā bharatasattama 01,092.036c praharṣam atulaṃ lebhe prāpya taṃ pārthivottamam 01,092.036d*0942_01 pratijñāya tu tat tasyās tatheti manujādhipaḥ 01,092.036d*0942_02 ratham āropya tāṃ devīṃ jagāma sa tayā saha 01,092.036d*0942_03 sā ca śaṃtanum abhyāgāt sākṣāl lakṣmīr ivāparā 01,092.037a āsādya śaṃtanus tāṃ ca bubhuje kāmato vaśī 01,092.037a*0943_01 . . . . . . . . gāndharveṇa vidhānataḥ 01,092.037a*0943_02 vivāhitāṃ ca rājñena . . . . . . . . 01,092.037c na praṣṭavyeti manvāno na sa tāṃ kiṃ cid ūcivān 01,092.038a sa tasyāḥ śīlavṛttena rūpaudāryaguṇena ca 01,092.038c upacāreṇa ca rahas tutoṣa jagatīpatiḥ 01,092.038d*0944_01 sa rājā paramaprītaḥ paramastrīpralālitaḥ 01,092.039a divyarūpā hi sā devī gaṅgā tripathagā nadī 01,092.039c mānuṣaṃ vigrahaṃ śrīmat kṛtvā sā varavarṇinī 01,092.040a bhāgyopanatakāmasya bhāryevopasthitābhavat 01,092.040c śaṃtano rājasiṃhasya devarājasamadyuteḥ 01,092.041a saṃbhogasnehacāturyair hāvalāsyair manoharaiḥ 01,092.041c rājānaṃ ramayām āsa yathā reme tathaiva saḥ 01,092.042a sa rājā ratisaktatvād uttamastrīguṇair hṛtaḥ 01,092.042c saṃvatsarān ṛtūn māsān na bubodha bahūn gatān 01,092.043a ramamāṇas tayā sārdhaṃ yathākāmaṃ janeśvaraḥ 01,092.043b*0945_01 diviṣṭhān mānuṣāṃś caiva bhogān bhuṅkte sma vai nṛpaḥ 01,092.043b*0945_02 āsādya śaṃtanuḥ śrīmān mumude ca paraṃtapaḥ 01,092.043b*0945_03 ṛtukāle ca sā devī divyaṃ garbham adhārayat 01,092.043c aṣṭāv ajanayat putrāṃs tasyām amaravarṇinaḥ 01,092.044a jātaṃ jātaṃ ca sā putraṃ kṣipaty ambhasi bhārata 01,092.044b*0946_01 sūtake kaṇṭham ākramya tān nināya yamakṣayam 01,092.044c prīṇāmi tvāham ity uktvā gaṅgāsrotasy amajjayat 01,092.045a tasya tan na priyaṃ rājñaḥ śaṃtanor abhavat tadā 01,092.045c na ca tāṃ kiṃ canovāca tyāgād bhīto mahīpatiḥ 01,092.045d*0947_01 amīmāṃsyā karmayonir āgamaś ceti śaṃtanuḥ 01,092.045d*0947_02 smaran pitṛvacaś caiva nāpṛcchat putrakilbiṣam 01,092.045d*0947_03 jātaṃ jātaṃ ca vai hanti sā strī sapta varān sutān 01,092.045d*0947_04 śaṃtanur dharmabhaṅgāc ca nāpṛcchat tāṃ kathaṃ cana 01,092.045d*0947_05 aṣṭamaṃ tu jighāṃsantyā cukṣubhe śaṃtanor dhṛtiḥ 01,092.046a atha tām aṣṭame putre jāte prahasitām iva 01,092.046c uvāca rājā duḥkhārtaḥ parīpsan putram ātmanaḥ 01,092.046d*0948_01 ārabhantīṃ tadā dṛṣṭvā tāṃ sa kauravanandanaḥ 01,092.046d*0948_02 abravīd bharataśreṣṭho vākyaṃ paramaduḥkhitaḥ 01,092.047a mā vadhīḥ kāsi kasyāsi kiṃ hiṃsasi sutān iti 01,092.047c putraghni sumahat pāpaṃ mā prāpas tiṣṭha garhite 01,092.048 stry uvāca 01,092.048a putrakāma na te hanmi putraṃ putravatāṃ vara 01,092.048c jīrṇas tu mama vāso 'yaṃ yathā sa samayaḥ kṛtaḥ 01,092.049a ahaṃ gaṅgā jahnusutā maharṣigaṇasevitā 01,092.049c devakāryārthasiddhyartham uṣiṭāhaṃ tvayā saha 01,092.050a aṣṭeme vasavo devā mahābhāgā mahaujasaḥ 01,092.050c vasiṣṭhaśāpadoṣeṇa mānuṣatvam upāgatāḥ 01,092.051a teṣāṃ janayitā nānyas tvad ṛte bhuvi vidyate 01,092.051c madvidhā mānuṣī dhātrī na caivāstīha kā cana 01,092.052a tasmāt tajjananīhetor mānuṣatvam upāgatā 01,092.052b*0949_01 vasavas te sutā jātā rājaṃl lokasya kīrtaye 01,092.052c janayitvā vasūn aṣṭau jitā lokās tvayākṣayāḥ 01,092.053a devānāṃ samayas tv eṣa vasūnāṃ saṃśruto mayā 01,092.053c jātaṃ jātaṃ mokṣayiṣye janmato mānuṣād iti 01,092.054a tat te śāpād vinirmuktā āpavasya mahātmanaḥ 01,092.054c svasti te 'stu gamiṣyāmi putraṃ pāhi mahāvratam 01,092.054d*0950_01 ayaṃ tava sutas teṣāṃ vīryeṇa kulanandanaḥ 01,092.054d*0950_02 saṃbhūto 'ti janān anyān bhaviṣyati na saṃśayaḥ 01,092.055a eṣa paryāyavāso me vasūnāṃ saṃnidhau kṛtaḥ 01,092.055c matprasūtaṃ vijānīhi gaṅgādattam imaṃ sutam 01,092.055d*0951_01 tasmād devavrataś caiva gaṅgādattaś ca vīryavān 01,092.055d*0951_02 dvināmā śaṃtanoḥ putraḥ śaṃtanor adhiko guṇaiḥ 01,092.055d*0951_03 teṣāṃ lokān avāpnoti vasūnāṃ vasudhādhipa 01,093.001 śaṃtanur uvāca 01,093.001a āpavo nāma ko nv eṣa vasūnāṃ kiṃ ca duṣkṛtam 01,093.001b*0952_01 śaśāpa yasmāt kalyāṇi sa vasūṃś cārudarśane 01,093.001c yasyābhiśāpāt te sarve mānuṣīṃ tanum āgatāḥ 01,093.002a anena ca kumāreṇa gaṅgādattena kiṃ kṛtam 01,093.002c yasya caiva kṛtenāyaṃ mānuṣeṣu nivatsyati 01,093.003a īśānāḥ sarvalokasya vasavas te ca vai katham 01,093.003c mānuṣeṣūdapadyanta tan mamācakṣva jāhnavi 01,093.004 vaiśaṃpāyana uvāca 01,093.004a saivam uktā tato gaṅgā rājānam idam abravīt 01,093.004c bhartāraṃ jāhnavī devī śaṃtanuṃ puruṣarṣabham 01,093.005a yaṃ lebhe varuṇaḥ putraṃ purā bharatasattama 01,093.005c vasiṣṭho nāma sa muniḥ khyāta āpava ity uta 01,093.006a tasyāśramapadaṃ puṇyaṃ mṛgapakṣigaṇānvitam 01,093.006c meroḥ pārśve nagendrasya sarvartukusumāvṛtam 01,093.007a sa vāruṇis tapas tepe tasmin bharatasattama 01,093.007c vane puṇyakṛtāṃ śreṣṭhaḥ svādumūlaphalodake 01,093.008a dakṣasya duhitā yā tu surabhīty atigarvitā 01,093.008c gāṃ prajātā tu sā devī kaśyapād bharatarṣabha 01,093.009a anugrahārthaṃ jagataḥ sarvakāmadughāṃ varām 01,093.009c tāṃ lebhe gāṃ tu dharmātmā homadhenuṃ sa vāruṇiḥ 01,093.010a sā tasmiṃs tāpasāraṇye vasantī munisevite 01,093.010c cacāra ramye dharmye ca gaur apetabhayā tadā 01,093.011a atha tad vanam ājagmuḥ kadā cid bharatarṣabha 01,093.011c pṛthvādyā vasavaḥ sarve devadevarṣisevitam 01,093.012a te sadārā vanaṃ tac ca vyacaranta samantataḥ 01,093.012c remire ramaṇīyeṣu parvateṣu vaneṣu ca 01,093.013a tatraikasya tu bhāryā vai vasor vāsavavikrama 01,093.013c sā carantī vane tasmin gāṃ dadarśa sumadhyamā 01,093.013e yā sā vasiṣṭhasya muneḥ sarvakāmadhug uttamā 01,093.014a sā vismayasamāviṣṭā śīladraviṇasaṃpadā 01,093.014c dive vai darśayām āsa tāṃ gāṃ govṛṣabhekṣaṇa 01,093.014d*0953_01 ṣaḍunnatāṃ supārśvoruṃ pṛthupañcasamāyatām 01,093.014d*0953_02 aṣṭāyataśirogrīvāṃ pṛthus tāṃ samapadyata 01,093.015a svāpīnāṃ ca sudogdhrīṃ ca suvāladhimukhāṃ śubhām 01,093.015c upapannāṃ guṇaiḥ sarvaiḥ śīlenānuttamena ca 01,093.016a evaṃguṇasamāyuktāṃ vasave vasunandinī 01,093.016c darśayām āsa rājendra purā pauravanandana 01,093.017a dyaus tadā tāṃ tu dṛṣṭvaiva gāṃ gajendrendravikrama 01,093.017b*0954_01 uvāca rājaṃs tāṃ devīṃ nṛpottama sumadhyamāṃ 01,093.017c uvāca rājaṃs tāṃ devīṃ tasyā rūpaguṇān vadan 01,093.018a eṣā gaur uttamā devi vāruṇer asitekṣaṇe 01,093.018c ṛṣes tasya varārohe yasyedaṃ vanam uttamam 01,093.019a asyāḥ kṣīraṃ piben martyaḥ svādu yo vai sumadhyame 01,093.019c daśa varṣasahasrāṇi sa jīvet sthirayauvanaḥ 01,093.020a etac chrutvā tu sā devī nṛpottama sumadhyamā 01,093.020c tam uvācānavadyāṅgī bhartāraṃ dīptatejasam 01,093.021a asti me mānuṣe loke naradevātmajā sakhī 01,093.021c nāmnā jinavatī nāma rūpayauvanaśālinī 01,093.022a uśīnarasya rājarṣeḥ satyasaṃdhasya dhīmataḥ 01,093.022c duhitā prathitā loke mānuṣe rūpasaṃpadā 01,093.023a tasyā hetor mahābhāga savatsāṃ gāṃ mamepsitām 01,093.023c ānayasvāmaraśreṣṭha tvaritaṃ puṇyavardhana 01,093.024a yāvad asyāḥ payaḥ pītvā sā sakhī mama mānada 01,093.024c mānuṣeṣu bhavatv ekā jarārogavivarjitā 01,093.025a etan mama mahābhāga kartum arhasy anindita 01,093.025c priyaṃ priyataraṃ hy asmān nāsti me 'nyat kathaṃ cana 01,093.026a etac chrutvā vacas tasyā devyāḥ priyacikīrṣayā 01,093.026c pṛthvādyair bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ dyaus tadā tāṃ jahāra gām 01,093.027a tayā kamalapatrākṣyā niyukto dyaus tadā nṛpa 01,093.027c ṛṣes tasya tapas tīvraṃ na śaśāka nirīkṣitum 01,093.027e hṛtā gauḥ sā tadā tena prapātas tu na tarkitaḥ 01,093.028a athāśramapadaṃ prāptaḥ phalāny ādāya vāruṇiḥ 01,093.028c na cāpaśyata gāṃ tatra savatsāṃ kānanottame 01,093.029a tataḥ sa mṛgayām āsa vane tasmiṃs tapodhanaḥ 01,093.029c nādhyagacchac ca mṛgayaṃs tāṃ gāṃ munir udāradhīḥ 01,093.030a jñātvā tathāpanītāṃ tāṃ vasubhir divyadarśanaḥ 01,093.030c yayau krodhavaśaṃ sadyaḥ śaśāpa ca vasūṃs tadā 01,093.031a yasmān me vasavo jahrur gāṃ vai dogdhrīṃ suvāladhim 01,093.031c tasmāt sarve janiṣyanti mānuṣeṣu na saṃśayaḥ 01,093.032a evaṃ śaśāpa bhagavān vasūṃs tān munisattamaḥ 01,093.032c vaśaṃ kopasya saṃprāpta āpavo bharatarṣabha 01,093.033a śaptvā ca tān mahābhāgas tapasy eva mano dadhe 01,093.033c evaṃ sa śaptavān rājan vasūn aṣṭau tapodhanaḥ 01,093.033e mahāprabhāvo brahmarṣir devān roṣasamanvitaḥ 01,093.033f*0955_01 evaṃ śaptās tatas tena muninā yāmunena vai 01,093.033f*0955_02 aṣṭau samastā vasavo mune roṣeṇa sattama 01,093.034a athāśramapadaṃ prāpya taṃ sma bhūyo mahātmanaḥ 01,093.034c śaptāḥ sma iti jānanta ṛṣiṃ tam upacakramuḥ 01,093.035a prasādayantas tam ṛṣiṃ vasavaḥ pārthivarṣabha 01,093.035c na lebhire ca tasmāt te prasādam ṛṣisattamāt 01,093.035d*0956_01 cakāra ca na teṣāṃ vai prasādaṃ bhagavān ṛṣiḥ 01,093.035e āpavāt puruṣavyāghra sarvadharmaviśāradāt 01,093.036a uvāca ca sa dharmātmā sapta yūyaṃ dharādayaḥ 01,093.036c anu saṃvatsarāc chāpamokṣaṃ vai samavāpsyatha 01,093.037a ayaṃ tu yatkṛte yūyaṃ mayā śaptāḥ sa vatsyati 01,093.037c dyaus tadā mānuṣe loke dīrghakālaṃ svakarmaṇā 01,093.038a nānṛtaṃ tac cikīrṣāmi yuṣmān kruddho yad abruvam 01,093.038b*0957_01 prajā hy anṛtavākyena hiṃsyām apy ātmanas tathā 01,093.038c na prajāsyati cāpy eṣa mānuṣeṣu mahāmanāḥ 01,093.039a bhaviṣyati ca dharmātmā sarvaśāstraviśāradaḥ 01,093.039c pituḥ priyahite yuktaḥ strībhogān varjayiṣyati 01,093.039e evam uktvā vasūn sarvāñ jagāma bhagavān ṛṣiḥ 01,093.040a tato mām upajagmus te samastā vasavas tadā 01,093.040c ayācanta ca māṃ rājan varaṃ sa ca mayā kṛtaḥ 01,093.040e jātāñ jātān prakṣipāsmān svayaṃ gaṅge tvam ambhasi 01,093.041a evaṃ teṣām ahaṃ samyak śaptānāṃ rājasattama 01,093.041c mokṣārthaṃ mānuṣāl lokād yathāvat kṛtavaty aham 01,093.042a ayaṃ śāpād ṛṣes tasya eka eva nṛpottama 01,093.042c dyau rājan mānuṣe loke ciraṃ vatsyati bhārata 01,093.042d*0958_01 ayaṃ kumāraḥ putras te vivṛddhaḥ punar eṣyati 01,093.042d*0958_02 ahaṃ ca te bhaviṣyāmi āhvānopagatā nṛpa 01,093.043a etad ākhyāya sā devī tatraivāntaradhīyata 01,093.043c ādāya ca kumāraṃ taṃ jagāmātha yathepsitam 01,093.043d*0959_01 tasmād devavrataś caiva gaṅgādattaś ca so 'bhavat 01,093.044a sa tu devavrato nāma gāṅgeya iti cābhavat 01,093.044c dvināmā śaṃtanoḥ putraḥ śaṃtanor adhiko guṇaiḥ 01,093.045a śaṃtanuś cāpi śokārto jagāma svapuraṃ tataḥ 01,093.045b*0960_01 tasya kīrtiṃ ca vṛttiṃ ca mahato nṛpasadguṇān 01,093.045c tasyāhaṃ kīrtayiṣyāmi śaṃtanor amitān guṇān 01,093.046a mahābhāgyaṃ ca nṛpater bhāratasya yaśasvinaḥ 01,093.046c yasyetihāso dyutimān mahābhāratam ucyate 01,094.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,094.001a sa evaṃ śaṃtanur dhīmān devarājarṣisatkṛtaḥ 01,094.001c dharmātmā sarvalokeṣu satyavāg iti viśrutaḥ 01,094.001d*0961_01 śaṃtanoḥ kīrtayiṣyāmi sarvān eva guṇān aham 01,094.002a damo dānaṃ kṣamā buddhir hrīr dhṛtis teja uttamam 01,094.002c nityāny āsan mahāsattve śaṃtanau puruṣarṣabhe 01,094.003a evaṃ sa guṇasaṃpanno dharmārthakuśalo nṛpaḥ 01,094.003c āsīd bharatavaṃśasya goptā sādhujanasya ca 01,094.004a kambugrīvaḥ pṛthuvyaṃso mattavāraṇavikramaḥ 01,094.004b*0962_01 anvitaḥ paripūrṇārthaiḥ sarvair nṛpatilakṣaṇaiḥ 01,094.004b*0962_02 tasya kīrtimato vṛttam avekṣya satataṃ narāḥ 01,094.004c dharma eva paraḥ kāmād arthāc ceti vyavasthitaḥ 01,094.005a etāny āsan mahāsattve śaṃtanau bharatarṣabha 01,094.005c na cāsya sadṛśaḥ kaś cit kṣatriyo dharmato 'bhavat 01,094.006a vartamānaṃ hi dharme sve sarvadharmavidāṃ varam 01,094.006c taṃ mahīpā mahīpālaṃ rājarājye 'bhyaṣecayan 01,094.007a vītaśokabhayābādhāḥ sukhasvapnavibodhanāḥ 01,094.007c prati bhāratagoptāraṃ samapadyanta bhūmipāḥ 01,094.007d*0963_01 tena kīrtimatā śiṣṭāḥ śakrapratimatejasā 01,094.007d*0963_02 yajñadānatapaḥśīlāḥ samapadyanta pārthivāḥ 01,094.008a śaṃtanupramukhair gupte loke nṛpatibhis tadā 01,094.008c niyamāt sarvavarṇānāṃ brahmottaram avartata 01,094.009a brahma paryacarat kṣatraṃ viśaḥ kṣatram anuvratāḥ 01,094.009c brahmakṣatrānuraktāś ca śūdrāḥ paryacaran viśaḥ 01,094.010a sa hāstinapure ramye kurūṇāṃ puṭabhedane 01,094.010c vasan sāgaraparyantām anvaśād vai vasuṃdharām 01,094.011a sa devarājasadṛśo dharmajñaḥ satyavāg ṛjuḥ 01,094.011c dānadharmatapoyogāc chriyā paramayā yutaḥ 01,094.012a arāgadveṣasaṃyuktaḥ somavat priyadarśanaḥ 01,094.012c tejasā sūryasaṃkāśo vāyuvegasamo jave 01,094.012e antakapratimaḥ kope kṣamayā pṛthivīsamaḥ 01,094.013a vadhaḥ paśuvarāhāṇāṃ tathaiva mṛgapakṣiṇām 01,094.013c śaṃtanau pṛthivīpāle nāvartata vṛthā nṛpa 01,094.014a dharmabrahmottare rājye śaṃtanur vinayātmavān 01,094.014c samaṃ śaśāsa bhūtāni kāmarāgavivarjitaḥ 01,094.014d*0964_01 cakoranetras tāmrāsyaḥ siṃharṣabhagatir yuvā 01,094.014d*0964_02 guṇair anupamair yuktaḥ samastair abhikāmikaiḥ 01,094.014d*0964_03 gambhīraḥ sattvasaṃpannaḥ pūrṇacandranibhānanaḥ 01,094.015a devarṣipitṛyajñārtham ārabhyanta tadā kriyāḥ 01,094.015c na cādharmeṇa keṣāṃ cit prāṇinām abhavad vadhaḥ 01,094.016a asukhānām anāthānāṃ tiryagyoniṣu vartatām 01,094.016c sa eva rājā bhūtānāṃ sarveṣām abhavat pitā 01,094.017a tasmin kurupatiśreṣṭhe rājarājeśvare sati 01,094.017c śritā vāg abhavat satyaṃ dānadharmāśritaṃ manaḥ 01,094.017d*0965_01 yajñārthaṃ paśavaḥ sṛṣṭāḥ saṃtānārthaṃ ca maithunam 01,094.018a sa samāḥ ṣoḍaśāṣṭau ca catasro 'ṣṭau tathāparāḥ 01,094.018c ratim aprāpnuvan strīṣu babhūva vanagocaraḥ 01,094.018d*0966_01 tapasā karṣitogreṇa japadhyānarataḥ sadā 01,094.019a tathārūpas tathācāras tathāvṛttas tathāśrutaḥ 01,094.019c gāṅgeyas tasya putro 'bhūn nāmnā devavrato vasuḥ 01,094.020a sarvāstreṣu sa niṣṇātaḥ pārthiveṣv itareṣu ca 01,094.020c mahābalo mahāsattvo mahāvīryo mahārathaḥ 01,094.021a sa kadā cin mṛgaṃ viddhvā gaṅgām anusaran nadīm 01,094.021c bhāgīrathīm alpajalāṃ śaṃtanur dṛṣṭavān nṛpaḥ 01,094.022a tāṃ dṛṣṭvā cintayām āsa śaṃtanuḥ puruṣarṣabhaḥ 01,094.022c syandate kiṃ nv iyaṃ nādya saricchreṣṭhā yathā purā 01,094.023a tato nimittam anvicchan dadarśa sa mahāmanāḥ 01,094.023c kumāraṃ rūpasaṃpannaṃ bṛhantaṃ cārudarśanam 01,094.024a divyam astraṃ vikurvāṇaṃ yathā devaṃ puraṃdaram 01,094.024c kṛtsnāṃ gaṅgāṃ samāvṛtya śarais tīkṣṇair avasthitam 01,094.025a tāṃ śarair āvṛtāṃ dṛṣṭvā nadīṃ gaṅgāṃ tadantike 01,094.025c abhavad vismito rājā karma dṛṣṭvātimānuṣam 01,094.026a jātamātraṃ purā dṛṣṭaṃ taṃ putraṃ śaṃtanus tadā 01,094.026c nopalebhe smṛtiṃ dhīmān abhijñātuṃ tam ātmajam 01,094.026d*0967_01 na smṛtiḥ śaṃtanor āsīd abhijñātuṃ svam ātmajam 01,094.027a sa tu taṃ pitaraṃ dṛṣṭvā mohayām āsa māyayā 01,094.027c saṃmohya tu tataḥ kṣipraṃ tatraivāntaradhīyata 01,094.028a tad adbhutaṃ tadā dṛṣṭvā tatra rājā sa śaṃtanuḥ 01,094.028c śaṅkamānaḥ sutaṃ gaṅgām abravīd darśayeti ha 01,094.028d*0968_01 śaṅkamānaḥ sutaṃ prāpya gaṅgā vacanam abravīt 01,094.029a darśayām āsa taṃ gaṅgā bibhratī rūpam uttamam 01,094.029c gṛhītvā dakṣiṇe pāṇau taṃ kumāram alaṃkṛtam 01,094.030a alaṃkṛtām ābharaṇair arajombaradhāriṇīm 01,094.030c dṛṣṭapūrvām api satīṃ nābhyajānāt sa śaṃtanuḥ 01,094.031 gaṅgovāca 01,094.031a yaṃ putram aṣṭamaṃ rājaṃs tvaṃ purā mayy ajāyithāḥ 01,094.031c sa te 'yaṃ puruṣavyāghra nayasvainaṃ gṛhāntikam 01,094.031c*0969_01 . . . . . . . . sarvāstravid anuttamaḥ 01,094.031c*0969_02 gṛhāṇemaṃ mahārāja mayā saṃvardhitaṃ sutam 01,094.031c*0969_03 ādāya puruṣavyāghra 01,094.032a vedān adhijage sāṅgān vasiṣṭhād eva vīryavān 01,094.032b*0970_01 sa khilān sopaniṣadān sāṅgopāṅgān yathāvidhi 01,094.032c kṛtāstraḥ parameṣvāso devarājasamo yudhi 01,094.033a surāṇāṃ saṃmato nityam asurāṇāṃ ca bhārata 01,094.033c uśanā veda yac chāstram ayaṃ tad veda sarvaśaḥ 01,094.034a tathaivāṅgirasaḥ putraḥ surāsuranamaskṛtaḥ 01,094.034c yad veda śāstraṃ tac cāpi kṛtsnam asmin pratiṣṭhitam 01,094.034e tava putre mahābāhau sāṅgopāṅgaṃ mahātmani 01,094.035a ṛṣiḥ parair anādhṛṣyo jāmadagnyaḥ pratāpavān 01,094.035b*0971_01 sarvaśāstrārthatattvajñaḥ smṛtimān pratibhānavān 01,094.035c yad astraṃ veda rāmaś ca tad apy asmin pratiṣṭhitam 01,094.036a maheṣvāsam imaṃ rājan rājadharmārthakovidam 01,094.036c mayā dattaṃ nijaṃ putraṃ vīraṃ vīra gṛhān naya 01,094.037 vaiśaṃpāyana uvāca 01,094.037a tayaivaṃ samanujñātaḥ putram ādāya śaṃtanuḥ 01,094.037c bhrājamānaṃ yathādityam āyayau svapuraṃ prati 01,094.037d*0972_01 ity uktvā sā mahābhāgā tatraivāntaradhīyata 01,094.038a pauravaḥ svapuraṃ gatvā puraṃdarapuropamam 01,094.038c sarvakāmasamṛddhārthaṃ mene ātmānam ātmanā 01,094.038e pauraveṣu tataḥ putraṃ yauvarājye 'bhyaṣecayat 01,094.038e*0973_01 . . . . . . . . rājyārtham abhayapradam 01,094.038e*0973_02 guṇavantaṃ mahātmānaṃ 01,094.039a pauravāñ śaṃtanoḥ putraḥ pitaraṃ ca mahāyaśāḥ 01,094.039c rāṣṭraṃ ca rañjayām āsa vṛttena bharatarṣabha 01,094.039d*0974_01 tathāvṛttasamācāras tathādharmas tathāśrutaḥ 01,094.039d*0974_02 putro devavrato nāma śaṃtanor adhiko guṇaiḥ 01,094.039d*0974_03 sarvāstreṣv abhyanujñātaḥ pārthiveṣv itareṣu ca 01,094.039d*0974_04 guṇair viśiṣṭo bahubhiḥ putro devavrato 'bhavat 01,094.040a sa tathā saha putreṇa ramamāṇo mahīpatiḥ 01,094.040c vartayām āsa varṣāṇi catvāry amitavikramaḥ 01,094.041a sa kadā cid vanaṃ yāto yamunām abhito nadīm 01,094.041c mahīpatir anirdeśyam ājighrad gandham uttamam 01,094.042a tasya prabhavam anvicchan vicacāra samantataḥ 01,094.042c sa dadarśa tadā kanyāṃ dāśānāṃ devarūpiṇīm 01,094.043a tām apṛcchat sa dṛṣṭvaiva kanyām asitalocanām 01,094.043c kasya tvam asi kā cāsi kiṃ ca bhīru cikīrṣasi 01,094.044a sābravīd dāśakanyāsmi dharmārthaṃ vāhaye tarīm 01,094.044c pitur niyogād bhadraṃ te dāśarājño mahātmanaḥ 01,094.045a rūpamādhuryagandhais tāṃ saṃyuktāṃ devarūpiṇīm 01,094.045c samīkṣya rājā dāśeyīṃ kāmayām āsa śaṃtanuḥ 01,094.046a sa gatvā pitaraṃ tasyā varayām āsa tāṃ tadā 01,094.046c paryapṛcchat tatas tasyāḥ pitaraṃ cātmakāraṇāt 01,094.046d*0975_01 icchāmi dāśadattāṃ me sutāṃ bhāryām aninditām 01,094.047a sa ca taṃ pratyuvācedaṃ dāśarājo mahīpatim 01,094.047c jātamātraiva me deyā varāya varavarṇinī 01,094.047e hṛdi kāmas tu me kaś cit taṃ nibodha janeśvara 01,094.048a yadīmāṃ dharmapatnīṃ tvaṃ mattaḥ prārthayase 'nagha 01,094.048c satyavāg asi satyena samayaṃ kuru me tataḥ 01,094.049a samayena pradadyāṃ te kanyām aham imāṃ nṛpa 01,094.049c na hi me tvatsamaḥ kaś cid varo jātu bhaviṣyati 01,094.050 śaṃtanur uvāca 01,094.050a śrutvā tava varaṃ dāśa vyavasyeyam ahaṃ na vā 01,094.050c dātavyaṃ cet pradāsyāmi na tv adeyaṃ kathaṃ cana 01,094.051 dāśa uvāca 01,094.051a asyāṃ jāyeta yaḥ putraḥ sa rājā pṛthivīpatiḥ 01,094.051c tvad ūrdhvam abhiṣektavyo nānyaḥ kaś cana pārthiva 01,094.052 vaiśaṃpāyana uvāca 01,094.052a nākāmayata taṃ dātuṃ varaṃ dāśāya śaṃtanuḥ 01,094.052c śarīrajena tīvreṇa dahyamāno 'pi bhārata 01,094.053a sa cintayann eva tadā dāśakanyāṃ mahīpatiḥ 01,094.053c pratyayād dhāstinapuraṃ śokopahatacetanaḥ 01,094.054a tataḥ kadā cic chocantaṃ śaṃtanuṃ dhyānam āsthitam 01,094.054c putro devavrato 'bhyetya pitaraṃ vākyam abravīt 01,094.055a sarvato bhavataḥ kṣemaṃ vidheyāḥ sarvapārthivāḥ 01,094.055b*0976_01 sa kasmād rājaśārdūla śocaṃs tu paridahyase 01,094.055c tat kimartham ihābhīkṣṇaṃ pariśocasi duḥkhitaḥ 01,094.055e dhyāyann iva ca kiṃ rājan nābhibhāṣasi kiṃ cana 01,094.055f*0977_01 na cāśvena viniryāsi vivarṇo hariṇaḥ kṛśaḥ 01,094.055f*0977_02 vyādhim icchāmi te jñātuṃ pratikuryāṃ hi tatra vai 01,094.055f*0978=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,094.055f*0978_01 sa taṃ kāmam avācyaṃ vai dāśakanyāṃ pratīdṛśam 01,094.055f*0978_02 vivṛtaṃ nāśakat tasmai pitā putrāya śaṃsitum 01,094.056a evam uktaḥ sa putreṇa śaṃtanuḥ pratyabhāṣata 01,094.056c asaṃśayaṃ dhyānaparaṃ yathā māttha tathāsmy uta 01,094.057a apatyaṃ nas tvam evaikaḥ kule mahati bhārata 01,094.057b*0979_01 śastranityaś ca satataṃ pauruṣe dhury avasthitaḥ 01,094.057c anityatā ca martyānām ataḥ śocāmi putraka 01,094.058a kathaṃ cit tava gāṅgeya vipattau nāsti naḥ kulam 01,094.058c asaṃśayaṃ tvam evaikaḥ śatād api varaḥ sutaḥ 01,094.059a na cāpy ahaṃ vṛthā bhūyo dārān kartum ihotsahe 01,094.059c saṃtānasyāvināśāya kāmaye bhadram astu te 01,094.059e anapatyataikaputratvam ity āhur dharmavādinaḥ 01,094.059f*0980_01 cakṣur ekaṃ ca putraṃ ca asti nāsti ca bhārata 01,094.059f*0980_02 cakṣurnāśe tanor nāśaḥ putranāśe kulakṣayaḥ 01,094.060a agnihotraṃ trayo vedā yajñāś ca sahadakṣiṇāḥ 01,094.060c sarvāṇy etāny apatyasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm 01,094.061a evam eva manuṣyeṣu syāc ca sarvaprajāsv api 01,094.061c yad apatyaṃ mahāprājña tatra me nāsti saṃśayaḥ 01,094.061d*0981_01 apatyenānṛṇo loke pitṝṇāṃ nāsti saṃśayaḥ 01,094.061e eṣā trayī purāṇānām uttamānāṃ ca śāśvatī 01,094.061f*0982_01 apatyaṃ karma vidyā ca trīṇi jyotīṃṣi bhārata 01,094.061f*0982_02 yad idaṃ kāraṇaṃ tāta sarvam ākhyātam añjasā 01,094.062a tvaṃ ca śūraḥ sadāmarṣī śastranityaś ca bhārata 01,094.062c nānyatra śastrāt tasmāt te nidhanaṃ vidyate 'nagha 01,094.063a so 'smi saṃśayam āpannas tvayi śānte kathaṃ bhavet 01,094.063c iti te kāraṇaṃ tāta duḥkhasyoktam aśeṣataḥ 01,094.064a tatas tat kāraṇaṃ jñātvā kṛtsnaṃ caivam aśeṣataḥ 01,094.064c devavrato mahābuddhiḥ prayayāv anucintayan 01,094.064d@054=0008 sūtaḥ 01,094.064d@054=0014 vaiśaṃpāyanaḥ 01,094.064d@054_0001 apatyaphalasaṃyuktam etac chrutvā pitur vacaḥ 01,094.064d@054_0002 sūtaṃ bhūyo 'pi saṃtapta āhvayām āsa vai pituḥ 01,094.064d@054_0003 sūtas tu kurumukhyasya upayātas tadājñayā 01,094.064d@054_0004 tam uvāca mahāprājño bhīṣmo vai sārathiṃ pituḥ 01,094.064d@054_0005 tvaṃ sārathe pitur mahyaṃ sakhāsi rathadhūrgataḥ 01,094.064d@054_0006 abhijānāsi yadi vai kasyāṃ bhāvo nṛpasya tu 01,094.064d@054_0007 etad ācakṣva me pṛṣṭaḥ kariṣye na tadanyathā 01,094.064d@054_0008 dāśakanyā naraśreṣṭha tatra bhāvaḥ pitur gataḥ 01,094.064d@054_0009 vṛtaḥ sa naradevena tadā vacanam abravīt 01,094.064d@054_0010 yo 'syāṃ pumān bhaved garbhaḥ sa rājā tvadanantaram 01,094.064d@054_0011 nākāmayata taṃ dātuṃ pitā tava varaṃ tadā 01,094.064d@054_0012 sa cāpi niścayas tasya na ca dadyām ato 'nyathā 01,094.064d@054_0013 evaṃ te kathitaṃ vīra kuruṣva yad anantaram 01,094.064d@054_0014 tataḥ sa pitur ājñāya mataṃ samyag avekṣya ca 01,094.064d@054_0015 jñātvā vimanasaṃ putraḥ prayayau yamunāṃ prati 01,094.065a abhyagacchat tadaivāśu vṛddhāmātyaṃ pitur hitam 01,094.065c tam apṛcchat tadābhyetya pitus tac chokakāraṇam 01,094.066a tasmai sa kurumukhyāya yathāvat paripṛcchate 01,094.066c varaṃ śaśaṃsa kanyāṃ tām uddiśya bharatarṣabha 01,094.067a tato devavrato vṛddhaiḥ kṣatriyaiḥ sahitas tadā 01,094.067c abhigamya dāśarājānaṃ kanyāṃ vavre pituḥ svayam 01,094.068a taṃ dāśaḥ pratijagrāha vidhivat pratipūjya ca 01,094.068c abravīc cainam āsīnaṃ rājasaṃsadi bhārata 01,094.068d*0983=00 uccaiḥśravāḥ 01,094.068d*0983_01 rājyaśulkā pradātavyā kanyeyaṃ yācatāṃ vara 01,094.068d*0983_02 apatyaṃ yad bhaved asyāḥ sa rājāstu pituḥ param 01,094.069a tvam eva nāthaḥ paryāptaḥ śaṃtanoḥ puruṣarṣabha 01,094.069c putraḥ putravatāṃ śreṣṭhaḥ kiṃ nu vakṣyāmi te vacaḥ 01,094.069d*0984_01 kumārikāyāḥ śulkena kiṃ cid vakṣyāmi bhārata 01,094.070a ko hi saṃbandhakaṃ ślāghyam īpsitaṃ yaunam īdṛśam 01,094.070c atikrāman na tapyeta sākṣād api śatakratuḥ 01,094.071a apatyaṃ caitad āryasya yo yuṣmākaṃ samo guṇaiḥ 01,094.071c yasya śukrāt satyavatī prādurbhūtā yaśasvinī 01,094.072a tena me bahuśas tāta pitā te parikīrtitaḥ 01,094.072c arhaḥ satyavatīṃ voḍhuṃ sarvarājasu bhārata 01,094.073a asito hy api devarṣiḥ pratyākhyātaḥ purā mayā 01,094.073c satyavatyā bhṛśaṃ hy arthī sa āsīd ṛṣisattamaḥ 01,094.074a kanyāpitṛtvāt kiṃ cit tu vakṣyāmi bharatarṣabha 01,094.074c balavat sapatnatām atra doṣaṃ paśyāmi kevalam 01,094.074d*0985_01 bhūyāṃsaṃ tvayi paśyāmi taṃ doṣam aparājita 01,094.075a yasya hi tvaṃ sapatnaḥ syā gandharvasyāsurasya vā 01,094.075c na sa jātu sukhaṃ jīvet tvayi kruddhe paraṃtapa 01,094.076a etāvān atra doṣo hi nānyaḥ kaś cana pārthiva 01,094.076c etaj jānīhi bhadraṃ te dānādāne paraṃtapa 01,094.077a evam uktas tu gāṅgeyas tadyuktaṃ pratyabhāṣata 01,094.077c śṛṇvatāṃ bhūmipālānāṃ pitur arthāya bhārata 01,094.078a idaṃ me matam ādatsva satyaṃ satyavatāṃ vara 01,094.078c naiva jāto na vājāta īdṛśaṃ vaktum utsahet 01,094.079a evam etat kariṣyāmi yathā tvam anubhāṣase 01,094.079c yo 'syāṃ janiṣyate putraḥ sa no rājā bhaviṣyati 01,094.080a ity uktaḥ punar evātha taṃ dāśaḥ pratyabhāṣata 01,094.080c cikīrṣur duṣkaraṃ karma rājyārthe bharatarṣabha 01,094.081a tvam eva nāthaḥ paryāptaḥ śaṃtanor amitadyuteḥ 01,094.081c kanyāyāś caiva dharmātman prabhur dānāya ceśvaraḥ 01,094.082a idaṃ tu vacanaṃ saumya kāryaṃ caiva nibodha me 01,094.082c kaumārikāṇāṃ śīlena vakṣyāmy aham ariṃdama 01,094.083a yat tvayā satyavatyarthe satyadharmaparāyaṇa 01,094.083c rājamadhye pratijñātam anurūpaṃ tavaiva tat 01,094.084a nānyathā tan mahābāho saṃśayo 'tra na kaś cana 01,094.084b*0986_01 nāsti tasyānyathā bhāvas tvatto ripunibarhaṇaḥ 01,094.084b*0986_02 vidyate puruṣavyāghra tvayi satyaṃ mahāvrata 01,094.084c tavāpatyaṃ bhaved yat tu tatra naḥ saṃśayo mahān 01,094.085a tasya tan matam ājñāya satyadharmaparāyaṇaḥ 01,094.085c pratyajānāt tadā rājan pituḥ priyacikīrṣayā 01,094.086 devavrata uvāca 01,094.086a dāśarāja nibodhedaṃ vacanaṃ me nṛpottama 01,094.086b*0987_01 ṛṣayo vātha vā devā bhūtāny antarhitāni ca 01,094.086b*0987_02 yāni tānīha śṛṇvantu nāsti vaktāsya matsamaḥ 01,094.086b*0987_03 idaṃ vacanam ādhatsva satyena mama jalpataḥ 01,094.086c śṛṇvatāṃ bhūmipālānāṃ yad bravīmi pituḥ kṛte 01,094.087a rājyaṃ tāvat pūrvam eva mayā tyaktaṃ narādhipa 01,094.087c apatyahetor api ca karomy eṣa viniścayam 01,094.088a adya prabhṛti me dāśa brahmacaryaṃ bhaviṣyati 01,094.088c aputrasyāpi me lokā bhaviṣyanty akṣayā divi 01,094.088d*0988_01 na hi janmaprabhṛty uktaṃ mayā kiṃ cid ihānṛtam 01,094.088d*0988_02 yāvat prāṇā dhriyante vai mama dehaṃ samāśritāḥ 01,094.088d*0988_03 tāvan na janayiṣyāmi pitre kanyāṃ prayaccha me 01,094.088d*0988_04 parityajāmy ahaṃ rājyaṃ maithunaṃ cāpi sarvaśaḥ 01,094.088d*0988_05 ūrdhvaretā bhaviṣyāmi dāśa satyaṃ bravīmi te 01,094.089 vaiśaṃpāyana uvāca 01,094.089a tasya tad vacanaṃ śrutvā saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ 01,094.089c dadānīty eva taṃ dāśo dharmātmā pratyabhāṣata 01,094.090a tato 'ntarikṣe 'psaraso devāḥ sarṣigaṇās tathā 01,094.090b*0989_01 taṃ dṛṣṭvā duṣkaraṃ karma praśaśaṃsuś ca pārthivāḥ 01,094.090c abhyavarṣanta kusumair bhīṣmo 'yam iti cābruvan 01,094.091a tataḥ sa pitur arthāya tām uvāca yaśasvinīm 01,094.091c adhiroha rathaṃ mātar gacchāvaḥ svagṛhān iti 01,094.092a evam uktvā tu bhīṣmas tāṃ ratham āropya bhāminīm 01,094.092c āgamya hāstinapuraṃ śaṃtanoḥ saṃnyavedayat 01,094.093a tasya tad duṣkaraṃ karma praśaśaṃsur narādhipāḥ 01,094.093c sametāś ca pṛthak caiva bhīṣmo 'yam iti cābruvan 01,094.094a tad dṛṣṭvā duṣkaraṃ karma kṛtaṃ bhīṣmeṇa śaṃtanuḥ 01,094.094b*0990_01 babhūva duḥkhito rājā cirarātrāya bhārata 01,094.094b*0990_02 sa tena karmaṇā sūnoḥ prītas tasmai varaṃ dadau 01,094.094c svacchandamaraṇaṃ tasmai dadau tuṣṭaḥ pitā svayam 01,094.094d*0991_01 na te prabhavitā mṛtyur yāvad icchasi jīvitum 01,094.094d*0992_01 tvatto hy anujñāṃ saṃprāpya mṛtyuḥ prabhavitānagha 01,094.094d*0993_01 svena kāmena kartāsi nākāmas tvaṃ kathaṃ cana 01,095.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,095.001*0994_01 cedirājasutāṃ jñātvā dāśarājena poṣitām 01,095.001*0994_02 vivāhaṃ kārayām āsa śāstradṛṣṭena karmaṇā 01,095.001a tato vivāhe nirvṛtte sa rājā śaṃtanur nṛpaḥ 01,095.001c tāṃ kanyāṃ rūpasaṃpannāṃ svagṛhe saṃnyaveśayat 01,095.002a tataḥ śāṃtanavo dhīmān satyavatyām ajāyata 01,095.002c vīraś citrāṅgado nāma vīryeṇa manujān ati 01,095.003a athāparaṃ maheṣvāsaṃ satyavatyāṃ punaḥ prabhuḥ 01,095.003c vicitravīryaṃ rājānaṃ janayām āsa vīryavān 01,095.004a aprāptavati tasmiṃś ca yauvanaṃ bharatarṣabha 01,095.004c sa rājā śaṃtanur dhīmān kāladharmam upeyivān 01,095.005a svargate śaṃtanau bhīṣmaś citrāṅgadam ariṃdamam 01,095.005c sthāpayām āsa vai rājye satyavatyā mate sthitaḥ 01,095.006a sa tu citrāṅgadaḥ śauryāt sarvāṃś cikṣepa pārthivān 01,095.006c manuṣyaṃ na hi mene sa kaṃ cit sadṛśam ātmanaḥ 01,095.007a taṃ kṣipantaṃ surāṃś caiva manuṣyān asurāṃs tathā 01,095.007c gandharvarājo balavāṃs tulyanāmābhyayāt tadā 01,095.007d*0995_01 tvaṃ vai sadṛśanāmāsi yuddhaṃ dehi nṛpātmaja 01,095.007d*0995_02 nāma vānyat pragṛhṇīṣva yadi yuddhaṃ na dāsyasi 01,095.007d*0995_03 tvayāhaṃ yuddham icchāmi tvatsakāśāt tu nāmataḥ 01,095.007d*0995_04 āgato 'smi vṛthābhāṣyo na gacchen nāmato mayā 01,095.007d*0995_05 ity uktvā garjamānau tau hiraṇyātīram āśritau 01,095.007e tenāsya sumahad yuddhaṃ kurukṣetre babhūva ha 01,095.008a tayor balavatos tatra gandharvakurumukhyayoḥ 01,095.008c nadyās tīre hiraṇvatyāḥ samās tisro 'bhavad raṇaḥ 01,095.009a tasmin vimarde tumule śastravṛṣṭisamākule 01,095.009c māyādhiko 'vadhīd vīraṃ gandharvaḥ kurusattamam 01,095.010a citrāṅgadaṃ kuruśreṣṭhaṃ vicitraśarakārmukam 01,095.010c antāya kṛtvā gandharvo divam ācakrame tataḥ 01,095.011a tasmin nṛpatiśārdūle nihate bhūrivarcasi 01,095.011c bhīṣmaḥ śāṃtanavo rājan pretakāryāṇy akārayat 01,095.012a vicitravīryaṃ ca tadā bālam aprāptayauvanam 01,095.012c kururājye mahābāhur abhyaṣiñcad anantaram 01,095.013a vicitravīryas tu tadā bhīṣmasya vacane sthitaḥ 01,095.013c anvaśāsan mahārāja pitṛpaitāmahaṃ padam 01,095.014a sa dharmaśāstrakuśalo bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ nṛpaḥ 01,095.014c pūjayām āsa dharmeṇa sa cainaṃ pratyapālayat 01,096.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,096.001a hate citrāṅgade bhīṣmo bāle bhrātari cānagha 01,096.001c pālayām āsa tad rājyaṃ satyavatyā mate sthitaḥ 01,096.001d*0996_01 tathā vicitravīryaṃ tu vartamānaṃ sukhe 'tule 01,096.002a saṃprāptayauvanaṃ paśyan bhrātaraṃ dhīmatāṃ varam 01,096.002c bhīṣmo vicitravīryasya vivāhāyākaron matim 01,096.003a atha kāśipater bhīṣmaḥ kanyās tisro 'psaraḥsamāḥ 01,096.003c śuśrāva sahitā rājan vṛṇvatīr vai svayaṃ varam 01,096.004a tataḥ sa rathināṃ śreṣṭho rathenaikena varmabhṛt 01,096.004c jagāmānumate mātuḥ purīṃ vārāṇasīṃ prati 01,096.005a tatra rājñaḥ samuditān sarvataḥ samupāgatān 01,096.005c dadarśa kanyās tāś caiva bhīṣmaḥ śaṃtanunandanaḥ 01,096.005d*0997_01 tāsāṃ kāmena saṃmattāḥ sahitāḥ kāśikosalāḥ 01,096.005d*0997_02 vaṅgāḥ puṇḍrāḥ kaliṅgāś ca te jagmus tāṃ purīṃ prati 01,096.006a kīrtyamāneṣu rājñāṃ tu nāmasv atha sahasraśaḥ 01,096.006b*0998=09 vaiśaṃpāyanaḥ 01,096.006b*0998_01 ekākinaṃ tadā bhīṣmaṃ vṛddhaṃ śāṃtanunandanam 01,096.006b*0998_02 sodvegā iva taṃ dṛṣṭvā kanyāḥ paramaśobhanāḥ 01,096.006b*0998_03 apākrāmanta tāḥ sarvā vṛddha ity eva cintayā 01,096.006b*0998_04 vṛddhaḥ paramadharmātmā valīpalitadhāraṇaḥ 01,096.006b*0998_05 kiṃkāraṇam ihāyāto nirlajjo bharatarṣabhaḥ 01,096.006b*0998_06 mithyāpratijño lokeṣu kiṃ vadiṣyati bhārata 01,096.006b*0998_07 brahmacārīti bhīṣmo hi vṛthaiva prathito bhuvi 01,096.006b*0998_08 ity evaṃ prabruvantas te hasanti sma nṛpādhamāḥ 01,096.006b*0998_09 kṣatriyāṇāṃ vacaḥ śrutvā bhīṣmaś cukrodha bhārata 01,096.006c bhīṣmaḥ svayaṃ tadā rājan varayām āsa tāḥ prabhuḥ 01,096.007a uvāca ca mahīpālān rājañ jaladaniḥsvanaḥ 01,096.007c ratham āropya tāḥ kanyā bhīṣmaḥ praharatāṃ varaḥ 01,096.008a āhūya dānaṃ kanyānāṃ guṇavadbhyaḥ smṛtaṃ budhaiḥ 01,096.008c alaṃkṛtya yathāśakti pradāya ca dhanāny api 01,096.009a prayacchanty apare kanyāṃ mithunena gavām api 01,096.009c vittena kathitenānye balenānye 'numānya ca 01,096.010a pramattām upayānty anye svayam anye ca vindate 01,096.010b*0999_01 ārṣaṃ vidhiṃ puraskṛtya dārān vindanti cāpare 01,096.010c aṣṭamaṃ tam atho vitta vivāhaṃ kavibhiḥ smṛtam 01,096.011a svayaṃvaraṃ tu rājanyāḥ praśaṃsanty upayānti ca 01,096.011c pramathya tu hṛtām āhur jyāyasīṃ dharmavādinaḥ 01,096.012a tā imāḥ pṛthivīpālā jihīrṣāmi balād itaḥ 01,096.012c te yatadhvaṃ paraṃ śaktyā vijayāyetarāya vā 01,096.012e sthito 'haṃ pṛthivīpālā yuddhāya kṛtaniścayaḥ 01,096.013a evam uktvā mahīpālān kāśirājaṃ ca vīryavān 01,096.013c sarvāḥ kanyāḥ sa kauravyo ratham āropayat svakam 01,096.013e āmantrya ca sa tān prāyāc chīghraṃ kanyāḥ pragṛhya tāḥ 01,096.014a tatas te pārthivāḥ sarve samutpetur amarṣitāḥ 01,096.014c saṃspṛśantaḥ svakān bāhūn daśanto daśanacchadān 01,096.015a teṣām ābharaṇāny āśu tvaritānāṃ vimuñcatām 01,096.015c āmuñcatāṃ ca varmāṇi saṃbhramaḥ sumahān abhūt 01,096.016a tārāṇām iva saṃpāto babhūva janamejaya 01,096.016c bhūṣaṇānāṃ ca śubhrāṇāṃ kavacānāṃ ca sarvaśaḥ 01,096.017a savarmabhir bhūṣaṇais te drāg bhrājadbhir itas tataḥ 01,096.017c sakrodhāmarṣajihmabhrūsakaṣāyadṛśas tathā 01,096.018a sūtopakḷptān rucirān sadaśvodyatadhūrgatān 01,096.018c rathān āsthāya te vīrāḥ sarvapraharaṇānvitāḥ 01,096.018e prayāntam ekaṃ kauravyam anusasrur udāyudhāḥ 01,096.019a tataḥ samabhavad yuddhaṃ teṣāṃ tasya ca bhārata 01,096.019c ekasya ca bahūnāṃ ca tumulaṃ lomaharṣaṇam 01,096.020a te tv iṣūn daśasāhasrāṃs tasmai yugapad ākṣipan 01,096.020c aprāptāṃś caiva tān āśu bhīṣmaḥ sarvāṃs tadācchinat 01,096.020d*1000_01 ācchinac charavarṣeṇa mahatā lomavāhinā 01,096.021a tatas te pārthivāḥ sarve sarvataḥ parivārayan 01,096.021c vavarṣuḥ śaravarṣeṇa varṣeṇevādrim ambudāḥ 01,096.022a sa tad bāṇamayaṃ varṣaṃ śarair āvārya sarvataḥ 01,096.022c tataḥ sarvān mahīpālān pratyavidhyat tribhis tribhiḥ 01,096.022d*1001_01 ekaikas tu tato bhīṣmaṃ rājan vivyādha pañcabhiḥ 01,096.022d*1001_02 sa ca tān prativivyādha dvābhyāṃ dvābhyāṃ parākramī 01,096.022d*1001_03 tad yuddham āsīt tumulaṃ ghoraṃ devāsuropamam 01,096.022d*1001_04 asyatāṃ lokavīrāṇāṃ śaraśaktisamākulam 01,096.022d*1001_05 sa dhanūṃṣi dhvajāgrāṇi varmāṇi ca śirāṃsi ca 01,096.022d*1001_06 ciccheda samare bhīṣmaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 01,096.023a tasyāti puruṣān anyāṃl lāghavaṃ rathacāriṇaḥ 01,096.023c rakṣaṇaṃ cātmanaḥ saṃkhye śatravo 'py abhyapūjayan 01,096.023d*1002_01 akṣataḥ kṣapayitvānyān asaṃkhyeyaparākramaḥ 01,096.023d*1002_02 ānināya sa kāśyasya sutāḥ sāgaragāsutaḥ 01,096.024a tān vinirjitya tu raṇe sarvaśastraviśāradaḥ 01,096.024c kanyābhiḥ sahitaḥ prāyād bhārato bhāratān prati 01,096.025a tatas taṃ pṛṣṭhato rājañ śālvarājo mahārathaḥ 01,096.025c abhyāhanad ameyātmā bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ raṇe 01,096.026a vāraṇaṃ jaghane nighnan dantābhyām aparo yathā 01,096.026c vāśitām anusaṃprāpto yūthapo balināṃ varaḥ 01,096.027a strīkāma tiṣṭha tiṣṭheti bhīṣmam āha sa pārthivaḥ 01,096.027c śālvarājo mahābāhur amarṣeṇābhicoditaḥ 01,096.028a tataḥ sa puruṣavyāghro bhīṣmaḥ parabalārdanaḥ 01,096.028b*1003_01 sālvarājaṃ susaṃkraddho nyavartata paraṃtapaḥ 01,096.028c tadvākyākulitaḥ krodhād vidhūmo 'gnir iva jvalan 01,096.028d*1004_01 vitateṣu dhanuṣpāṇir vikuñcitalalāṭabhṛt 01,096.028d*1005_01 dahan yathā kṛṣṇagatiḥ kakṣaṃ vāteritaḥ prabhuḥ 01,096.029a kṣatradharmaṃ samāsthāya vyapetabhayasaṃbhramaḥ 01,096.029c nivartayām āsa rathaṃ śālvaṃ prati mahārathaḥ 01,096.030a nivartamānaṃ taṃ dṛṣṭvā rājānaḥ sarva eva te 01,096.030c prekṣakāḥ samapadyanta bhīṣmaśālvasamāgame 01,096.031a tau vṛṣāv iva nardantau balinau vāśitāntare 01,096.031c anyonyam abhivartetāṃ balavikramaśālinau 01,096.031d*1006_01 tataḥ kruddhaḥ śāṃtanavo dṛṣṭvā taṃ nṛpam āgatam 01,096.031d*1006_02 sālveśvaraṃ sa rājānaṃ hayān kruddho 'bhyacodayat 01,096.031d*1006_03 saṃspṛśaṃś ca dhanuḥśreṣṭhaṃ sajyaṃ kṛtvā nararṣabhaḥ 01,096.031d*1006_04 samavasthāya durdharṣaḥ saśaraḥ saśarāsanaḥ 01,096.031d*1006_05 abhyadravat sālvapatiṃ yuddhāya kurupuṃgavaḥ 01,096.031d*1006_06 kavacī baddhanistriṃśas talabaddhaḥ pratāpavān 01,096.031d*1006_07 tiṣṭha tiṣṭheti rājānaṃ sālvaṃ śāṃtanavo 'bravīt 01,096.031d*1006_08 kanyārthaṃ vai tataḥ sālvaṃ prāvartata mahābalaḥ 01,096.031d*1006_09 tatas tu yuddham abhavat tadā rājan svayaṃvare 01,096.031d*1006_10 bhīṣmasya caiva rājarṣeḥ sālvasyāpi tathaiva ca 01,096.031d*1007_01 āyodha naṃ mahāghoram indralekhāriṇor iva 01,096.031d*1007_02 bhīrūṇāṃ bhītijanakaṃ śūrāṇāṃ harṣavardhanam 01,096.031d*1007_03 surāṇāṃ vismayakaraṃ duṣṭānāṃ prītivardhanam 01,096.031d*1007_04 adṛṣṭam aśrutaṃ kaiś cit sarvalokabhayaṃkaram 01,096.032a tato bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ śaraiḥ śatasahasraśaḥ 01,096.032c śālvarājo naraśreṣṭhaḥ samavākirad āśugaiḥ 01,096.032d*1008_01 vivyādha ca tadā bhīṣmaṃ vāmapārśve stanāntare 01,096.032d*1008_02 tvaramāṇas tvarākāle kṣatriyarṣabhasattamaḥ 01,096.033a pūrvam abhyarditaṃ dṛṣṭvā bhīṣmaṃ śālvena te nṛpāḥ 01,096.033c vismitāḥ samapadyanta sādhu sādhv iti cābruvan 01,096.034a lāghavaṃ tasya te dṛṣṭvā saṃyuge sarvapārthivāḥ 01,096.034c apūjayanta saṃhṛṣṭā vāgbhiḥ śālvaṃ narādhipāḥ 01,096.035a kṣatriyāṇāṃ tadā vācaḥ śrutvā parapuraṃjayaḥ 01,096.035c kruddhaḥ śāṃtanavo bhīṣmas tiṣṭha tiṣṭhety abhāṣata 01,096.036a sārathiṃ cābravīt kruddho yāhi yatraiṣa pārthivaḥ 01,096.036c yāvad enaṃ nihanmy adya bhujaṃgam iva pakṣirāṭ 01,096.036d*1009_01 tadvacaḥ sārathiḥ śrutvā yatra śālvas tato yayau 01,096.036d*1010_01 na bhetavyaṃ tvayā sūta tasmāt sālvanṛpātmajāt 01,096.036d*1010_02 paśyatas te vadhiṣyāmi sālveśaṃ paśya me balam 01,096.036d*1010_03 patet tvayi śaraḥ kaś cin nāhaṃ sālvasya śaṃtanuḥ 01,096.037a tato 'straṃ vāruṇaṃ samyag yojayām āsa kauravaḥ 01,096.037c tenāśvāṃś caturo 'mṛdnāc chālvarājño narādhipa 01,096.038a astrair astrāṇi saṃvārya śālvarājñaḥ sa kauravaḥ 01,096.038c bhīṣmo nṛpatiśārdūla nyavadhīt tasya sārathim 01,096.038d*1011_01 ardhacandreṇa bāṇena dhanuś ciccheda jahnujaḥ 01,096.038e astreṇa cāpy athaikena nyavadhīt turagottamān 01,096.038f*1012_01 sālvas tu viratho rājan hatāśvo hatasārathiḥ 01,096.038f*1012_02 nikṣipya ca dhanuḥ śrīmān bhūmau tiṣṭhad avāṅmukhaḥ 01,096.039a kanyāhetor naraśreṣṭha bhīṣmaḥ śāṃtanavas tadā 01,096.039c jitvā visarjayām āsa jīvantaṃ nṛpasattamam 01,096.039e tataḥ śālvaḥ svanagaraṃ prayayau bharatarṣabha 01,096.039f*1013_01 svarājyam anvaśāc caiva dharmeṇa nṛpatis tadā 01,096.040a rājāno ye ca tatrāsan svayaṃvaradidṛkṣavaḥ 01,096.040c svāny eva te 'pi rāṣṭrāṇi jagmuḥ parapuraṃjaya 01,096.040d*1014_01 te vanāni ca ramyāṇi śailāṃś ca saritas tathā 01,096.040d*1014_02 atikramya ca rājānaḥ svaṃ svaṃ rājyaṃ pracakramuḥ 01,096.040d*1014_03 bhīṣmaḥ svayaṃvare kanyā vijitya kurusattamaḥ 01,096.041a evaṃ vijitya tāḥ kanyā bhīṣmaḥ praharatāṃ varaḥ 01,096.041b*1015_01 nihatyājau nṛpān kāṃś cit kaś cid vidrāvya sainikān 01,096.041b*1015_02 yaśaḥ kīrtiṃ balaṃ dhairyaṃ nṛpāṇām apahṛtya ca 01,096.041c prayayau hāstinapuraṃ yatra rājā sa kauravaḥ 01,096.041c*1016_01 . . . . . . . . bhīṣmaḥ śāṃtanavas tadā 01,096.041c*1016_02 atikramya ca rājānaḥ svaṃ svaṃ rājyaṃ pracakramuḥ 01,096.041c*1016_03 kurukṣetraṃ puṇyatamaṃ 01,096.041d*1017_01 vicitravīryo dharmātmā praśāsti vasudhām imām 01,096.041d*1017_02 yathā pitāsya kauravyaḥ śaṃtanur nṛpasattamaḥ 01,096.042a so 'cireṇaiva kālena atyakrāman narādhipa 01,096.042c vanāni saritaś caiva śailāṃś ca vividhadrumān 01,096.043a akṣataḥ kṣapayitvārīn saṃkhye 'saṃkhyeyavikramaḥ 01,096.043c ānayām āsa kāśyasya sutāḥ sāgaragāsutaḥ 01,096.044a snuṣā iva sa dharmātmā bhaginya iva cānujāḥ 01,096.044c yathā duhitaraś caiva pratigṛhya yayau kurūn 01,096.044d*1018_01 āninye sa mahābāhur bhrātuḥ priyacikīrṣayā 01,096.045a tāḥ sarvā guṇasaṃpannā bhrātā bhrātre yavīyase 01,096.045c bhīṣmo vicitravīryāya pradadau vikramāhṛtāḥ 01,096.046a satāṃ dharmeṇa dharmajñaḥ kṛtvā karmātimānuṣam 01,096.046c bhrātur vicitravīryasya vivāhāyopacakrame 01,096.046e satyavatyā saha mithaḥ kṛtvā niścayam ātmavān 01,096.047a vivāhaṃ kārayiṣyantaṃ bhīṣmaṃ kāśipateḥ sutā 01,096.047c jyeṣṭhā tāsām idaṃ vākyam abravīd dha satī tadā 01,096.048a mayā saubhapatiḥ pūrvaṃ manasābhivṛtaḥ patiḥ 01,096.048c tena cāsmi vṛtā pūrvam eṣa kāmaś ca me pituḥ 01,096.049a mayā varayitavyo 'bhūc chālvas tasmin svayaṃvare 01,096.049c etad vijñāya dharmajña tatas tvaṃ dharmam ācara 01,096.050a evam uktas tayā bhīṣmaḥ kanyayā viprasaṃsadi 01,096.050c cintām abhyagamad vīro yuktāṃ tasyaiva karmaṇaḥ 01,096.050d*1019_01 anyāsaktā tv iyaṃ kanyā jyeṣṭhā kṣātre mayā jitā 01,096.050d*1019_02 vācā dattā manodattā kṛtamaṅgalavācanā 01,096.050d*1019_03 nirdiṣṭā tu parasyaiva sā tyājyā paracintanī 01,096.050d*1019_04 ity uktvā cānumānyaiva bhrātaraṃ svavaśānugam 01,096.051a sa viniścitya dharmajño brāhmaṇair vedapāragaiḥ 01,096.051c anujajñe tadā jyeṣṭām ambāṃ kāśipateḥ sutām 01,096.052a ambikāmbālike bhārye prādād bhrātre yavīyase 01,096.052c bhīṣmo vicitravīryāya vidhidṛṣṭena karmaṇā 01,096.053a tayoḥ pāṇiṃ gṛhītvā sa rūpayauvanadarpitaḥ 01,096.053c vicitravīryo dharmātmā kāmātmā samapadyata 01,096.053e@055=0003 vicitravīryaḥ 01,096.053e@055=0005 bhīṣmaḥ 01,096.053e@055=0014 vaiśaṃpāyanaḥ 01,096.053e@055=0061 ambā 01,096.053e@055=0066 vaiśaṃpāyanaḥ 01,096.053e@055=0072 ambā 01,096.053e@055=0082 yajñasenaḥ 01,096.053e@055=0090 vaiśaṃpāyanaḥ 01,096.053e@055=0094 ambā 01,096.053e@055=0098 vaiśaṃpāyanaḥ 01,096.053e@055=0123 vaiśaṃpāyanaḥ 01,096.053e@055_0001 nainām aicchat kathaṃ cana 01,096.053e@055_0002 ambām anyasya kīrtyantīm abravīc cārudarśanām 01,096.053e@055_0003 pratyakṣaphala evaiṣa kāmo 'sādhur nirarthakaḥ 01,096.053e@055_0004 paratantropabhoge mām ārya nāyoktum arhasi 01,096.053e@055_0005 pratiṣṭhitaḥ śaṃtanor vai tāta yasya tvam anvayaḥ 01,096.053e@055_0006 akāmavṛtto dharmātman sādhu manye mataṃ tava 01,096.053e@055_0007 ity uktvāmbāṃ samālokya vidhivad vākyam abravīt 01,096.053e@055_0008 visṛṣṭā hy asi gaccha tvaṃ yathākāmam anindite 01,096.053e@055_0009 nāniyojye samartho 'haṃ niyoktuṃ bhrātaraṃ priyam 01,096.053e@055_0010 anyabhāvagatāṃ cāpi ko nārīṃ vāsayed gṛhe 01,096.053e@055_0011 atas tvāṃ na niyokṣyāmi anyakāmāsi gamyatām 01,096.053e@055_0012 aham apy ūrdhvaretā vai nivṛtto dārakarmaṇi 01,096.053e@055_0013 na saṃbandhas tad āvābhyāṃ bhavitā vai kathaṃ cana 01,096.053e@055_0014 ity uktā sā gatā tatra sakhībhiḥ parivāritā 01,096.053e@055_0015 nirdiṣṭā hi śanai rājan sālvarājapuraṃ prati 01,096.053e@055_0016 athāmbā sālvam āgamya sābravīn manasā vṛtā 01,096.053e@055_0017 purā nirdiṣṭabhāvā tvām āgatāsmi varānana 01,096.053e@055_0018 devavrataṃ samutsṛjya sānujaṃ bharatarṣabham 01,096.053e@055_0019 pratigṛhṇīṣva bhadraṃ te vidhivan māṃ samudyatām 01,096.053e@055_0020 tayaivam uktaḥ sālvo 'pi prahasann idam abravīt 01,096.053e@055_0021 nirjitāsīha bhīṣmeṇa māṃ vinirjitya rājasu 01,096.053e@055_0022 anyena nirjitāṃ bhadre visṛṣṭāṃ tena cālayāt 01,096.053e@055_0023 na gṛhṇāmi varārohe tatra caiva tu gamyatām 01,096.053e@055_0024 ity uktā sā samāgamya bhīṣmaṃ punar athābravīt 01,096.053e@055_0025 ambābravīt tato bhīṣmaṃ tvayāhaṃ sahasā hṛtā 01,096.053e@055_0026 kṣatradharmam avekṣasva tvaṃ bhartā mama dharmataḥ 01,096.053e@055_0027 yāṃ yaḥ svayaṃvare kanyāṃ nirjayec chauryasaṃpadā 01,096.053e@055_0028 rājñaḥ sarvān vinirjitya sa tām udvāhayed dhruvam 01,096.053e@055_0029 atas tvam eva bhartā me tvayāhaṃ nirjitā yataḥ 01,096.053e@055_0030 tasmād vahasva māṃ bhīṣma nirjitāṃ saṃsadi tvayā 01,096.053e@055_0031 ūrdhvaretā hy aham iti pratyuvāca punaḥ punaḥ 01,096.053e@055_0032 bhīṣmaṃ sā cābravīd ambā yathājaiṣīs tathā kuru 01,096.053e@055_0033 evam anvagamad bhīṣmaṃ ṣaṭ samāḥ puṣkarekṣaṇā 01,096.053e@055_0034 ūrdhvaretās tv ahaṃ bhadre vivāhavimukho 'bhavam 01,096.053e@055_0035 tam eva sālvaṃ gaccha tvaṃ yaḥ purā manasā vṛtaḥ 01,096.053e@055_0036 anyasaktaṃ kimarthaṃ tvam ātmānam avadaḥ purā 01,096.053e@055_0037 anyasaktāṃ vadhūṃ kanyāṃ vāsayet svagṛhe na hi 01,096.053e@055_0038 nāham udvāhayiṣye tvāṃ mama bhrātre yavīyase 01,096.053e@055_0039 vicitravīryāya śubhe yatheṣṭaṃ gamyatām iti 01,096.053e@055_0040 bhūyaḥ sālvaṃ samabhyetya rājan gṛhṇīṣva mām iti 01,096.053e@055_0041 nāhaṃ gṛhṇāmy anyajitām iti sālvanirākṛtā 01,096.053e@055_0042 ūrdhvaretās tv aham iti bhīṣmeṇa ca nirākṛtā 01,096.053e@055_0043 ambā bhīṣmaṃ punaḥ sālvaṃ bhīṣmaṃ sālvaṃ punaḥ punaḥ 01,096.053e@055_0044 gamanāgamanenaivam anaiṣīt ṣaṭ samā nṛpa 01,096.053e@055_0045 aśrubhir bhūmim ukṣantī śocantī sā manasvinī 01,096.053e@055_0046 pīnonnatakucadvandvā viśālajaghanekṣaṇā 01,096.053e@055_0047 śroṇībharālasagamā rākācandranibhānanā 01,096.053e@055_0048 varṣatkādambinīmūrdhni sphurantī cañcaleva sā 01,096.053e@055_0049 sā tato dvādaśa samā bāhudāmabhito nadīm 01,096.053e@055_0050 pārśve himavato ramye tapo ghoraṃ samādade 01,096.053e@055_0051 saṃkṣiptakaraṇā tatra tapa āsthāya suvratā 01,096.053e@055_0052 pādāṅguṣṭhena sātiṣṭhad akampanta tataḥ surāḥ 01,096.053e@055_0053 tasyās tat tu tapo dṛṣṭvā surāṇāṃ kṣobhakārakam 01,096.053e@055_0054 vismitaś caiva hṛṣṭaś ca tasyānugrahabuddhimān 01,096.053e@055_0055 anantaseno bhagavān kumāro varadaḥ prabhuḥ 01,096.053e@055_0056 mānayan rājaputrīṃ tāṃ dadau tasyai śubhāṃ srajam 01,096.053e@055_0057 eṣā puṣkariṇī divyā yathāvat samupasthitā 01,096.053e@055_0058 ambe tvacchokaśamanī mālā bhuvi bhaviṣyati 01,096.053e@055_0059 etāṃ caiva mayā dattāṃ mālāṃ yo dhārayiṣyati 01,096.053e@055_0060 so 'sya bhīṣmasya nidhane kāraṇaṃ vai bhaviṣyati 01,096.053e@055_0061 anyapūrveti māṃ sālvo nābhinandati bāliśaḥ 01,096.053e@055_0062 sāhaṃ dharmāc ca kāmāc ca vihīnā śokadhāriṇī 01,096.053e@055_0063 apatiḥ kṣatriyān sarvān ākrandāmi samantataḥ 01,096.053e@055_0064 iyaṃ vaḥ kṣatriyā mālā yā bhīṣmaṃ nihaniṣyati 01,096.053e@055_0065 ahaṃ ca bhāryā tasya syāṃ yo bhīṣmaṃ ghātayiṣyati 01,096.053e@055_0066 tasyāś caṅkramyamāṇāyāḥ samāḥ pañca gatāḥ parāḥ 01,096.053e@055_0067 nābhavac charaṇaṃ kaś cit kṣatriyo bhīṣmajād bhayāt 01,096.053e@055_0068 agacchat somakaṃ sāmbā pāñcāleṣu yaśasvinam 01,096.053e@055_0069 satyasaṃdhaṃ maheṣvāsaṃ satyadharmaparāyaṇam 01,096.053e@055_0070 sā sabhādvāram āgamya pāñcālair abhirakṣitam 01,096.053e@055_0071 pāñcālarājam ākrandat pragṛhya subhujā bhujau 01,096.053e@055_0072 bhīṣmeṇa hanyamānāṃ māṃ majjantīm iva ca hrade 01,096.053e@055_0073 yajñasenābhidhāveha pāṇim ālambya ceśvara 01,096.053e@055_0074 tena me sarvadharmāś ca ratibhogāś ca kevalāḥ 01,096.053e@055_0075 ubhau ca lokau kīrtiś ca samūlau saphalau hṛtau 01,096.053e@055_0076 krośanty evaṃ na vindāmi rājanyaṃ śaraṇaṃ kva cit 01,096.053e@055_0077 kiṃ nu niḥkṣatriyo loko yatrānātho 'vasīdati 01,096.053e@055_0078 samāgamya tu rājāno mayoktā rājasattamāḥ 01,096.053e@055_0079 ikṣvākūṇāṃ tu ye vṛddhāḥ pāñcālānāṃ ca ye varāḥ 01,096.053e@055_0080 tvatprasādād vivāhe 'smin mā dharmo mā parājayet 01,096.053e@055_0081 prasīda yajñaseneha gatir me bhava somaka 01,096.053e@055_0082 jānāmi tvāṃ bodhayāmi rājaputri viśeṣataḥ 01,096.053e@055_0083 yathāśakti yathādharmaṃ balaṃ saṃdhārayāmy aham 01,096.053e@055_0084 anyasmāt pārthivād yat te bhayaṃ syāt pārthivātmaje 01,096.053e@055_0085 tasyāpanayane hetuṃ saṃvidhātum ahaṃ prabhuḥ 01,096.053e@055_0086 na hi śāṃtanavasyāhaṃ mahāstrasya prahāriṇaḥ 01,096.053e@055_0087 īśvaraḥ kṣatriyāṇāṃ hi balaṃ dharmo 'nuvartate 01,096.053e@055_0088 sā sādhu vraja kalyāṇi na māṃ bhīṣmo dahed balāt 01,096.053e@055_0089 na hi bhīṣmād ahaṃ dharmaṃ śakto dātuṃ kathaṃ cana 01,096.053e@055_0090 ity uktā srajam āsajya dvāri rājño vyapādravat 01,096.053e@055_0091 vyudastāṃ sarvalokeṣu tapasā saṃśitavratām 01,096.053e@055_0092 tām anvagacchad drupadaḥ sāntvaṃ jalpan punaḥ punaḥ 01,096.053e@055_0093 srajaṃ gṛhāṇa kalyāṇi na no vairaṃ prasañjaya 01,096.053e@055_0094 evam eva tvayā kāryam iti sma pratikāṅkṣate 01,096.053e@055_0095 na tu tasyānyathā bhāvo daivam etad amānuṣam 01,096.053e@055_0096 yaś caināṃ srajam ādāya svayaṃ vai pratimokṣate 01,096.053e@055_0097 sa bhīṣmaṃ samare hantā mama dharmapraṇāśanam 01,096.053e@055_0098 tāṃ srajaṃ drupado rājā kaṃ cit kālaṃ rarakṣa saḥ 01,096.053e@055_0099 tato visrambham āsthāya tūṣṇīm etām upaikṣata 01,096.053e@055_0100 tāṃ śikhaṇḍiny abadhnāt tu bālā pitur avajñayā 01,096.053e@055_0101 tāṃ pitā tv atyajac chīghraṃ trasto bhīṣmasya kilbiṣāt 01,096.053e@055_0102 iṣīkaṃ brāhmaṇaṃ bhītā sābhyagacchat tapasvinam 01,096.053e@055_0103 gaṅgādvāri tapasyantaṃ tuṣṭihetos tapasvinī 01,096.053e@055_0104 upacārābhituṣṭas tām abravīd ṛṣisattamaḥ 01,096.053e@055_0105 gaṅgādvāre vibhajanaṃ bhavitā nacirād iva 01,096.053e@055_0106 tatra gandharvarājānaṃ tumburuṃ priyadarśanam 01,096.053e@055_0107 ārādhayitum īhasva samyak paricarasva tam 01,096.053e@055_0108 aham apy atra sācivyaṃ kartāsmi tava śobhane 01,096.053e@055_0109 taṃ tadācara bhadraṃ te sa te śreyo vidhāsyati 01,096.053e@055_0110 tato vibhajanaṃ tatra gandharvāṇām avartata 01,096.053e@055_0111 tatra dvāv avaśiṣyetāṃ gandharvāv amitaujasau 01,096.053e@055_0112 tayor ekaḥ samīkṣyaināṃ strībubhūṣur uvāca ha 01,096.053e@055_0113 idaṃ gṛhṇīṣva puṃliṅgaṃ vṛṇe strīliṅgam eva te 01,096.053e@055_0114 niyamaṃ cakratus tatra strī pumāṃś caiva tāv ubhau 01,096.053e@055_0115 tataḥ pumān samabhavac chikhaṇḍī paravīrahā 01,096.053e@055_0116 strī bhūtvā hy apacakrāma sa gandharvo mudānvitaḥ 01,096.053e@055_0117 labdhvā tu mahatīṃ prītiṃ yājñasenir mahāyaśāḥ 01,096.053e@055_0118 tato budbudakaṃ gatvā punar astrāṇi so 'karot 01,096.053e@055_0119 tatra cāstrāṇi divyāni kṛtvā sa sumahādyutiḥ 01,096.053e@055_0120 svadeśam abhisaṃpede pāñcālaṃ kurunandana 01,096.053e@055_0121 so 'bhivādya pituḥ pādau maheṣvāsaḥ kṛtāñjaliḥ 01,096.053e@055_0122 uvāca bhavatā bhīṣmān na bhetavyaṃ kathaṃ cana 01,096.053e@055_0123 ambāyāṃ nirgatāyāṃ tu bhīṣmaḥ śāṃtanavas tadā 01,096.053e@055_0124 nyāyena kārayām āsa rājño vaivāhikīṃ kriyām 01,096.053e@055_0125 ambikāmbālike caiva pariṇīyāgnisaṃnidhau 01,096.054a te cāpi bṛhatī śyāme nīlakuñcitamūrdhaje 01,096.054c raktatuṅganakhopete pīnaśroṇipayodhare 01,096.055a ātmanaḥ pratirūpo 'sau labdhaḥ patir iti sthite 01,096.055c vicitravīryaṃ kalyāṇaṃ pūjayām āsatus tu te 01,096.055d*1020_01 anyonyaṃ prītisakte ca ekabhāvāv iva sthite 01,096.056a sa cāśvirūpasadṛśo devasattvaparākramaḥ 01,096.056c sarvāsām eva nārīṇāṃ cittapramathano 'bhavat 01,096.057a tābhyāṃ saha samāḥ sapta viharan pṛthivīpatiḥ 01,096.057c vicitravīryas taruṇo yakṣmāṇaṃ samapadyata 01,096.058a suhṛdāṃ yatamānānām āptaiḥ saha cikitsakaiḥ 01,096.058c jagāmāstam ivādityaḥ kauravyo yamasādanam 01,096.058d*1021_01 dharmātmā sa tu gāṅgeyaś cintāśokaparāyaṇaḥ 01,096.059a pretakāryāṇi sarvāṇi tasya samyag akārayat 01,096.059c rājño vicitravīryasya satyavatyā mate sthitaḥ 01,096.059e ṛtvigbhiḥ sahito bhīṣmaḥ sarvaiś ca kurupuṃgavaiḥ 01,097.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,097.001a tataḥ satyavatī dīnā kṛpaṇā putragṛddhinī 01,097.001c putrasya kṛtvā kāryāṇi snuṣābhyāṃ saha bhārata 01,097.001d*1022_01 samāśvāsya snuṣe te ca bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam 01,097.001d*1023_01 mātā satyavatī bhīṣmam uvāca vadatāṃ varam 01,097.002a dharmaṃ ca pitṛvaṃśaṃ ca mātṛvaṃśaṃ ca māninī 01,097.002c prasamīkṣya mahābhāgā gāṅgeyaṃ vākyam abravīt 01,097.002d*1024_01 duḥkhārditā tu śokena majjantīva ca sāgare 01,097.003a śaṃtanor dharmanityasya kauravyasya yaśasvinaḥ 01,097.003c tvayi piṇḍaś ca kīrtiś ca saṃtānaṃ ca pratiṣṭhitam 01,097.003d*1025_01 bhrātā vicitravīryas te bhūtānām antam eyivān 01,097.004a yathā karma śubhaṃ kṛtvā svargopagamanaṃ dhruvam 01,097.004c yathā cāyur dhruvaṃ satye tvayi dharmas tathā dhruvaḥ 01,097.005a vettha dharmāṃś ca dharmajña samāsenetareṇa ca 01,097.005c vividhās tvaṃ śrutīr vettha vettha vedāṃś ca sarvaśaḥ 01,097.006a vyavasthānaṃ ca te dharme kulācāraṃ ca lakṣaye 01,097.006c pratipattiṃ ca kṛcchreṣu śukrāṅgirasayor iva 01,097.007a tasmāt subhṛśam āśvasya tvayi dharmabhṛtāṃ vara 01,097.007c kārye tvāṃ viniyokṣyāmi tac chrutvā kartum arhasi 01,097.008a mama putras tava bhrātā vīryavān supriyaś ca te 01,097.008c bāla eva gataḥ svargam aputraḥ puruṣarṣabha 01,097.009a ime mahiṣyau bhrātus te kāśirājasute śubhe 01,097.009c rūpayauvanasaṃpanne putrakāme ca bhārata 01,097.009d*1026_01 dharmyam etat paraṃ jñātvā 01,097.010a tayor utpādayāpatyaṃ saṃtānāya kulasya naḥ 01,097.010a*1027_01 . . . . . . . . saṃtānakulavardhanam 01,097.010c manniyogān mahābhāga dharmaṃ kartum ihārhasi 01,097.011a rājye caivābhiṣicyasva bhāratān anuśādhi ca 01,097.011c dārāṃś ca kuru dharmeṇa mā nimajjīḥ pitāmahān 01,097.011d*1028_01 agnihotraṃ trayo vedāḥ saṃtānam api cākṣayam 01,097.011d*1028_02 eṣā trayī tu saṃproktā svargamokṣaphalapradā 01,097.012a tathocyamāno mātrā ca suhṛdbhiś ca paraṃtapaḥ 01,097.012c pratyuvāca sa dharmātmā dharmyam evottaraṃ vacaḥ 01,097.013a asaṃśayaṃ paro dharmas tvayā mātar udāhṛtaḥ 01,097.013c tvam apatyaṃ prati ca me pratijñāṃ vettha vai parām 01,097.013d*1029_01 rājyārthe nābhiṣicyeyaṃ nopeyāṃ jātu maithunam 01,097.013d*1029_02 bhavatyā matam ājñāya kṛtam etad vrataṃ mayā 01,097.014a jānāsi ca yathāvṛttaṃ śulkahetos tvadantare 01,097.014c sa satyavati satyaṃ te pratijānāmy ahaṃ punaḥ 01,097.015a parityajeyaṃ trailokyaṃ rājyaṃ deveṣu vā punaḥ 01,097.015c yad vāpy adhikam etābhyāṃ na tu satyaṃ kathaṃ cana 01,097.016a tyajec ca pṛthivī gandham āpaś ca rasam ātmanaḥ 01,097.016c jyotis tathā tyajed rūpaṃ vāyuḥ sparśaguṇaṃ tyajet 01,097.017a prabhāṃ samutsṛjed arko dhūmaketus tathoṣṇatām 01,097.017c tyajec chabdaṃ tathākāśaḥ somaḥ śītāṃśutāṃ tyajet 01,097.018a vikramaṃ vṛtrahā jahyād dharmaṃ jahyāc ca dharmarāṭ 01,097.018c na tv ahaṃ satyam utsraṣṭuṃ vyavaseyaṃ kathaṃ cana 01,097.018d*1030_01 tan na jātv anyathā kāryaṃ lokānām api saṃkṣaye 01,097.018d*1030_02 amaratvasya vā hetos trailokyasadanasya vā 01,097.019a evam uktā tu putreṇa bhūridraviṇatejasā 01,097.019c mātā satyavatī bhīṣmam uvāca tadanantaram 01,097.020a jānāmi te sthitiṃ satye parāṃ satyaparākrama 01,097.020c icchan sṛjethās trīṃl lokān anyāṃs tvaṃ svena tejasā 01,097.021a jānāmi caiva satyaṃ tan madarthaṃ yad abhāṣathāḥ 01,097.021c āpaddharmam avekṣasva vaha paitāmahīṃ dhuram 01,097.022a yathā te kulatantuś ca dharmaś ca na parābhavet 01,097.022c suhṛdaś ca prahṛṣyeraṃs tathā kuru paraṃtapa 01,097.022d*1031_01 ātmanaś ca hitaṃ tāta priyaṃ ca mama bhārata 01,097.023a lālapyamānāṃ tām evaṃ kṛpaṇāṃ putragṛddhinīm 01,097.023c dharmād apetaṃ bruvatīṃ bhīṣmo bhūyo 'bravīd idam 01,097.024a rājñi dharmān avekṣasva mā naḥ sarvān vyanīnaśaḥ 01,097.024c satyāc cyutiḥ kṣatriyasya na dharmeṣu praśasyate 01,097.025a śaṃtanor api saṃtānaṃ yathā syād akṣayaṃ bhuvi 01,097.025c tat te dharmaṃ pravakṣyāmi kṣātraṃ rājñi sanātanam 01,097.026a śrutvā taṃ pratipadyethāḥ prājñaiḥ saha purohitaiḥ 01,097.026c āpaddharmārthakuśalair lokatantram avekṣya ca 01,098.001 bhīṣma uvāca 01,098.001a jāmadagnyena rāmeṇa pitur vadham amṛṣyatā 01,098.001b*1032_01 rājā paraśuhastena 01,098.001c kruddhena ca mahābhāge haihayādhipatir hataḥ 01,098.001c*1033_01 . . . . . . . . hehayasya mahātmanaḥ 01,098.001e śatāni daśa bāhūnāṃ nikṛttāny arjunasya vai 01,098.002a punaś ca dhanur ādāya mahāstrāṇi pramuñcatā 01,098.002c nirdagdhaṃ kṣatram asakṛd rathena jayatā mahīm 01,098.003a evam uccāvacair astrair bhārgaveṇa mahātmanā 01,098.003c triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī kṛtā niḥkṣatriyā purā 01,098.003d*1034_01 evaṃ niḥkṣatriye loke kṛte tena maharṣiṇā 01,098.004a tataḥ saṃbhūya sarvābhiḥ kṣatriyābhiḥ samantataḥ 01,098.004c utpāditāny apatyāni brāhmaṇair niyatātmabhiḥ 01,098.005a pāṇigrāhasya tanaya iti vedeṣu niścitam 01,098.005c dharmaṃ manasi saṃsthāpya brāhmaṇāṃs tāḥ samabhyayuḥ 01,098.005e loke 'py ācarito dṛṣṭaḥ kṣatriyāṇāṃ punarbhavaḥ 01,098.005f*1035_01 tataḥ punaḥ samuditaṃ kṣatraṃ samabhavat tadā 01,098.005f*1035_02 imaṃ caivātra vakṣye 'ham itihāsaṃ purātanam 01,098.006a athotathya iti khyāta āsīd dhīmān ṛṣiḥ purā 01,098.006c mamatā nāma tasyāsīd bhāryā paramasaṃmatā 01,098.007a utathyasya yavīyāṃs tu purodhās tridivaukasām 01,098.007c bṛhaspatir bṛhattejā mamatāṃ so 'nvapadyata 01,098.008a uvāca mamatā taṃ tu devaraṃ vadatāṃ varam 01,098.008c antarvatnī ahaṃ bhrātrā jyeṣṭhenāramyatām iti 01,098.009a ayaṃ ca me mahābhāga kukṣāv eva bṛhaspate 01,098.009c autathyo vedam atraiva ṣaḍaṅgaṃ pratyadhīyata 01,098.010a amogharetās tvaṃ cāpi nūnaṃ bhavitum arhasi 01,098.010c tasmād evaṃgate 'dya tvam upāramitum arhasi 01,098.011a evam uktas tayā samyag bṛhattejā bṛhaspatiḥ 01,098.011c kāmātmānaṃ tadātmānaṃ na śaśāka niyacchitum 01,098.012a saṃbabhūva tataḥ kāmī tayā sārdham akāmayā 01,098.012c utsṛjantaṃ tu taṃ retaḥ sa garbhastho 'bhyabhāṣata 01,098.013a bhos tāta kanyasa vade dvayor nāsty atra saṃbhavaḥ 01,098.013c amoghaśukraś ca bhavān pūrvaṃ cāham ihāgataḥ 01,098.013d*1036_01 amogharetāś ca bhavān na pīḍāṃ kartum arhati 01,098.013d*1036_02 aśrutvaiva tu tad vākyaṃ garbhasthasya bṛhaspatiḥ 01,098.013d*1036_03 jagāma maithunāyaiva mamatāṃ cārulocanām 01,098.013d*1036_04 śukrotsargaṃ tato buddhvā tasyā garbhagato muniḥ 01,098.013d*1036_05 padbhyām ārodhayan mārgaṃ śukrasya ca bṛhaspateḥ 01,098.013d*1036_06 sthānam aprāptam atha tac chukraṃ pratihataṃ tadā 01,098.013d*1036_07 papāta sahasā bhūmau tataḥ kruddho bṛhaspatiḥ 01,098.014a śaśāpa taṃ tataḥ kruddha evam ukto bṛhaspatiḥ 01,098.014c utathyaputraṃ garbhasthaṃ nirbhartsya bhagavān ṛṣiḥ 01,098.015a yasmāt tvam īdṛśe kāle sarvabhūtepsite sati 01,098.015c evam āttha vacas tasmāt tamo dīrghaṃ pravekṣyasi 01,098.016a sa vai dīrghatamā nāma śāpād ṛṣir ajāyata 01,098.016c bṛhaspater bṛhatkīrter bṛhaspatir ivaujasā 01,098.016d*1037_01 jātyandho vedavit prājñaḥ patnīṃ lebhe svavidyayā 01,098.016d*1037_02 taruṇīṃ rūpasaṃpannāṃ pradveṣīṃ nāma brāhmaṇīm 01,098.017a sa putrāñ janayām āsa gautamādīn mahāyaśāḥ 01,098.017c ṛṣer utathyasya tadā saṃtānakulavṛddhaye 01,098.017d*1038_01 dharmātmā ca mahātmā ca vedavedāṅgapāragaḥ 01,098.017d*1038_02 godharmaṃ saurabheyāc ca so 'dhītya nikhilaṃ muniḥ 01,098.017d*1038_03 prāvartata tathā kartuṃ śraddhāvāṃs tam aśaṅkayā 01,098.017d*1038_04 tato vitathamaryādaṃ taṃ dṛṣṭvā munisattamāḥ 01,098.017d*1038_05 kruddhā mohābhibhūtās te sarve tatrāśramaukasaḥ 01,098.017d*1038_06 aho 'yaṃ bhinnamaryādo nāśrame vastum arhati 01,098.017d*1038_07 tasmād enaṃ vayaṃ sarve pāpātmānaṃ tyajāmahe 01,098.017d*1038_08 ity anyonyaṃ samābhāṣya te dīrghatamasaṃ munim 01,098.017d@056=0003 patnī 01,098.017d@056=0006 bhīṣmaḥ 01,098.017d@056=0009 patnī 01,098.017d@056=0011 dīrghatamāḥ 01,098.017d@056=0018 bhīṣmaḥ 01,098.017d@056_0001 putralābhāc ca sā patnī na tutoṣa patiṃ tadā 01,098.017d@056_0002 pradviṣantīṃ patir bhāryāṃ kiṃ māṃ dveṣṭīti cābravīt 01,098.017d@056_0003 patir bhāryānubharaṇād bhartā ceti prakīrtyate 01,098.017d@056_0004 ahaṃ tvāṃ bharaṇaṃ kṛtvā jātyandhaṃ sasutā sadā 01,098.017d@056_0005 nityakālaṃ śrameṇārtā na bhareyaṃ mahātapaḥ 01,098.017d@056_0006 tasyās tad vacanaṃ śrutvā ṛṣiḥ kopasamanvitaḥ 01,098.017d@056_0007 pratyuvāca tataḥ patnīṃ pradveṣīṃ sasutāṃ tadā 01,098.017d@056_0008 nīyatāṃ kṣatriyakule dhanārthī tvaṃ bhaviṣyasi 01,098.017d@056_0009 tvayā dattaṃ dhanaṃ vipra neccheyaṃ duḥkhakārakam 01,098.017d@056_0010 yatheṣṭaṃ kuru viprendra na bhareyaṃ yathā purā 01,098.017d@056_0011 adya prabhṛti maryādā mayā loke pratiṣṭhitā 01,098.017d@056_0012 eka eva patir nāryā yāvajjīvaṃ parāyaṇam 01,098.017d@056_0013 mṛte jīvati vā tasmin nāparaṃ prāpnuyān naram 01,098.017d@056_0014 abhigamya paraṃ nārī patiṣyati na saṃśayaḥ 01,098.017d@056_0015 apatīnāṃ tu nārīṇām adya prabhṛti pātakam 01,098.017d@056_0016 yady asti ced dhanaṃ sarvaṃ vṛthābhogā bhavantu tāḥ 01,098.017d@056_0017 akīrtiḥ parivādaś ca nityakālaṃ bhavantu vai 01,098.017d@056_0018 tasya tad vacanaṃ śrutvā brāhmaṇī bhṛśakopitā 01,098.017d@056_0019 gaṅgām ānīyatām eṣa putrā ity evam abravīt 01,098.018a lobhamohābhibhūtās te putrās taṃ gautamādayaḥ 01,098.018c kāṣṭhe samudge prakṣipya gaṅgāyāṃ samavāsṛjan 01,098.019a na syād andhaś ca vṛddhaś ca bhartavyo 'yam iti sma te 01,098.019b*1039_01 karmaṇy atha tataḥ krūre teṣāṃ buddhir ajāyata 01,098.019c cintayitvā tataḥ krūrāḥ pratijagmur atho gṛhān 01,098.020a so 'nusrotas tadā rājan plavamāna ṛṣis tataḥ 01,098.020c jagāma subahūn deśān andhas tenoḍupena ha 01,098.021a taṃ tu rājā balir nāma sarvadharmaviśāradaḥ 01,098.021c apaśyan majjanagataḥ srotasābhyāśam āgatam 01,098.022a jagrāha cainaṃ dharmātmā baliḥ satyaparākramaḥ 01,098.022c jñātvā cainaṃ sa vavre 'tha putrārthaṃ manujarṣabha 01,098.022d*1040_01 taṃ pūjayitvā rājarṣir viśrāntaṃ munim abravīt 01,098.023a saṃtānārthaṃ mahābhāga bhāryāsu mama mānada 01,098.023c putrān dharmārthakuśalān utpādayitum arhasi 01,098.024a evam uktaḥ sa tejasvī taṃ tathety uktavān ṛṣiḥ 01,098.024c tasmai sa rājā svāṃ bhāryāṃ sudeṣṇāṃ prāhiṇot tadā 01,098.025a andhaṃ vṛddhaṃ ca taṃ matvā na sā devī jagāma ha 01,098.025c svāṃ tu dhātreyikāṃ tasmai vṛddhāya prāhiṇot tadā 01,098.026a tasyāṃ kākṣīvadādīn sa śūdrayonāv ṛṣir vaśī 01,098.026c janayām āsa dharmātmā putrān ekādaśaiva tu 01,098.027a kākṣīvadādīn putrāṃs tān dṛṣṭvā sarvān adhīyataḥ 01,098.027b*1041_01 mudā ca tān balī rājā dṛṣṭvā kakṣīvadādikān 01,098.027c uvāca tam ṛṣiṃ rājā mamaita iti vīryavān 01,098.028a nety uvāca maharṣis taṃ mamaivaita iti bruvan 01,098.028c śūdrayonau mayā hīme jātāḥ kākṣīvadādayaḥ 01,098.029a andhaṃ vṛddhaṃ ca māṃ matvā sudeṣṇā mahiṣī tava 01,098.029c avamanya dadau mūḍhā śūdrāṃ dhātreyikāṃ hi me 01,098.030a tataḥ prasādayām āsa punas tam ṛṣisattamam 01,098.030c baliḥ sudeṣṇāṃ bhāryāṃ ca tasmai tāṃ prāhiṇot punaḥ 01,098.031a tāṃ sa dīrghatamāṅgeṣu spṛṣṭvā devīm athābravīt 01,098.031c bhaviṣyati kumāras te tejasvī satyavāg iti 01,098.032a tatrāṅgo nāma rājarṣiḥ sudeṣṇāyām ajāyata 01,098.032b*1042_01 aṅgo vaṅgaḥ kaliṅgaś ca puṇḍraḥ suhmaś ca te sutāḥ 01,098.032b*1042_02 teṣāṃ deśāḥ samākhyātāḥ svanāmakathitā bhuvi 01,098.032b*1042_03 aṅgasyāṅgo 'bhavad deśo vaṅgo vaṅgasya ca smṛtaḥ 01,098.032b*1042_04 kaliṅgaviṣayaś caiva kaliṅgasya ca sa smṛtaḥ 01,098.032b*1042_05 puṇḍrasya puṇḍrāḥ prakhyātāḥ suhmāḥ suhmasya ca smṛtāḥ 01,098.032b*1042_06 evaṃ baleḥ purā vaṃśaḥ prakhyāto vai maharṣijaḥ 01,098.032c evam anye maheṣvāsā brāhmaṇaiḥ kṣatriyā bhuvi 01,098.033a jātāḥ paramadharmajñā vīryavanto mahābalāḥ 01,098.033c etac chrutvā tvam apy atra mātaḥ kuru yathepsitam 01,099.001 bhīṣma uvāca 01,099.001a punar bharatavaṃśasya hetuṃ saṃtānavṛddhaye 01,099.001c vakṣyāmi niyataṃ mātas tan me nigadataḥ śṛṇu 01,099.002a brāhmaṇo guṇavān kaś cid dhanenopanimantryatām 01,099.002c vicitravīryakṣetreṣu yaḥ samutpādayet prajāḥ 01,099.003 vaiśaṃpāyana uvāca 01,099.003a tataḥ satyavatī bhīṣmaṃ vācā saṃsajjamānayā 01,099.003c vihasantīva savrīḍam idaṃ vacanam abravīt 01,099.003d@057=0003 satyavatī 01,099.003d@057=0013 bhīṣmaḥ 01,099.003d@057=0027 satyavatī 01,099.003d@057=0031 bhīṣmaḥ 01,099.003d@057=0037 vaiśaṃpāyanaḥ 01,099.003d@057_0001 bhīṣmasya tu vacaḥ śrutvā dharmyaṃ hetvarthasaṃhitam 01,099.003d@057_0002 mātā satyavatī bhīṣmaṃ punar evābhyabhāṣata 01,099.003d@057_0003 aucathyam adhikṛtyedam aṅgaṃ ca yad udāhṛtam 01,099.003d@057_0004 paurāṇī śrutir ity eṣā prāptakālam idaṃ kuru 01,099.003d@057_0005 tvaṃ hi putra kulasyāsya jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaś ca bhārata 01,099.003d@057_0006 yathā ca te pitur vākyaṃ mama kāryaṃ tavānagha 01,099.003d@057_0007 mama putras tava bhrātā yavīyān supriyaś ca te 01,099.003d@057_0008 bāla eva gataḥ svargaṃ bhārato bharatarṣabha 01,099.003d@057_0009 ime mahiṣyau tasyeha kāśirājasute ubhe 01,099.003d@057_0010 rūpayauvanasaṃpanne putrakāme ca bhārata 01,099.003d@057_0011 dharmam etat paraṃ jñātvā saṃtānāya kulasya ca 01,099.003d@057_0012 ābhyāṃ mama niyogāt tu dharmaṃ caritum arhasi 01,099.003d@057_0013 asaṃśayaṃ paro dharmas tvayā mātaḥ prakīrtitaḥ 01,099.003d@057_0014 tvam apy etāṃ pratijñāṃ tu vettha yā paramā mayi 01,099.003d@057_0015 jānīṣe yat tadā vṛttaṃ śulkahetos tvadantare 01,099.003d@057_0016 tat satyavati satyaṃ vai punar eva bravīmi te 01,099.003d@057_0017 tan na jātv anyathā kāryaṃ lokānām api saṃkṣaye 01,099.003d@057_0018 parityajeyaṃ trailokyaṃ rājyaṃ deveṣu vā punaḥ 01,099.003d@057_0019 yad vābhyadhikam etābhyāṃ na tu satyaṃ parityaje 01,099.003d@057_0020 tyajec ca pṛthivī gandham āpaś ca rasam uttamam 01,099.003d@057_0021 jyotiś ca paramaṃ rūpaṃ vāyuḥ sparśaguṇaṃ tyajet 01,099.003d@057_0022 tyajec ca ghoṣam ākāśaḥ somaḥ śītatvam utsṛjet 01,099.003d@057_0023 prabhāṃ samutsṛjed arko dhūmaketur athoṣṇatām 01,099.003d@057_0024 vṛtrahā vikramaṃ jahyād dharmaṃ jahyāc ca dharmarāṭ 01,099.003d@057_0025 amaratvasya vā hetos trailokyasadanasya vā 01,099.003d@057_0026 utsṛjeyam ahaṃ prāṇān na tu satyaṃ kathaṃ cana 01,099.003d@057_0027 jānāmi tvayi dharmajña satyaṃ satyavatāṃ vara 01,099.003d@057_0028 icchaṃs tvam iha lokāṃs trīn sṛjer anyān ariṃdama 01,099.003d@057_0029 yathā tu vaḥ kulaṃ caiva dharmaś ca na parābhavet 01,099.003d@057_0030 suhṛdaś ca suhṛṣṭāḥ syus tathā tvaṃ kartum arhasi 01,099.003d@057_0031 tvam eva kulavṛddhāsi gauravaṃ tu paraṃ tvayi 01,099.003d@057_0032 sopāyaṃ kulasaṃtāne vaktum arhasi naḥ param 01,099.003d@057_0033 striyo hi paramaṃ guhyaṃ dhārayanti kule kule 01,099.003d@057_0034 puruṣāṃś cāpi māyābhir bahvībhir upagṛhṇate 01,099.003d@057_0035 sā satyavati saṃpaśya dharmaṃ satyaparāyaṇe 01,099.003d@057_0036 yathā na jahyāṃ satyaṃ ca na sīdec ca kulaṃ hi naḥ 01,099.004a satyam etan mahābāho yathā vadasi bhārata 01,099.004c viśvāsāt te pravakṣyāmi saṃtānāya kulasya ca 01,099.004d*1043=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,099.004d*1043_01 evam uktvā tato bhīṣmaṃ taṃ mātā pratyabhāṣata 01,099.004d*1043_02 rocate me vacas tubhyaṃ mamāpi vacanaṃ śṛṇu 01,099.004e na te śakyam anākhyātum āpad dhīyaṃ tathāvidhā 01,099.005a tvam eva naḥ kule dharmas tvaṃ satyaṃ tvaṃ parā gatiḥ 01,099.005b*1044_01 yat tvaṃ vakṣyasi tat kāryam asmābhir iti me matiḥ 01,099.005b*1045_01 yan me bālye purā vṛttaṃ kumāryās tac chṛṇuṣva me 01,099.005c tasmān niśamya vākyaṃ me kuruṣva yad anantaram 01,099.005d*1046_01 śṛṇu bhīṣma vaco mahyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam 01,099.005d*1046_02 na ca visrambhakathitaṃ bhavān sūcitum arhati 01,099.005d*1046_03 yas tu rājā vasur nāma śrutas te bharatarṣabha 01,099.005d*1046_04 tasya śuklād ahaṃ matsyā dhṛtā kukṣau purā kila 01,099.005d*1046_05 mātaraṃ me jalād dhṛtvā dāśaḥ paramadharmavit 01,099.005d*1046_06 māṃ tu svagṛham ānīya duhitṛtve hy akalpayat 01,099.006a dharmayuktasya dharmātman pitur āsīt tarī mama 01,099.006c sā kadā cid ahaṃ tatra gatā prathamayauvane 01,099.006d*1047_01 atārayaṃ janaṃ tatra pāragāminam añjasā 01,099.007a atha dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ paramarṣiḥ parāśaraḥ 01,099.007c ājagāma tarīṃ dhīmāṃs tariṣyan yamunāṃ nadīm 01,099.008a sa tāryamāṇo yamunāṃ mām upetyābravīt tadā 01,099.008c sāntvapūrvaṃ muniśreṣṭhaḥ kāmārto madhuraṃ bahu 01,099.008d*1048_01 uktvā janmakulaṃ mahyaṃ nāsi dāśasuteti ca 01,099.009a tam ahaṃ śāpabhītā ca pitur bhītā ca bhārata 01,099.009c varair asulabhair uktā na pratyākhyātum utsahe 01,099.009d*1049_01 prekṣya tāṃs tu mahābhāgān pare pāre ṛṣīn sthitān 01,099.009d*1049_02 yamunātīravinyastān pradīptān iva pāvakān 01,099.009d*1049_03 purastād aruṇaś caiva taruṇaḥ saṃprakāśate 01,099.009d*1049_04 yenaiṣā tāmravastreva dyauḥ kṛtā pravijṛmbhitā 01,099.009d*1049_05 uktamātro mayā tatra nīhāram asṛjat prabhuḥ 01,099.009d*1049_06 parāśaraḥ satyadhṛtir dvīpe ca yamunāmbhasi 01,099.010a abhibhūya sa māṃ bālāṃ tejasā vaśam ānayat 01,099.010c tamasā lokam āvṛtya naugatām eva bhārata 01,099.011a matsyagandho mahān āsīt purā mama jugupsitaḥ 01,099.011c tam apāsya śubhaṃ gandham imaṃ prādāt sa me muniḥ 01,099.011d*1050_01 kanyātvaṃ ca dadau prītaḥ punar vidvāṃs tapodhanaḥ 01,099.011d*1050_02 tasya vīryam ahaṃ dṛṣṭvā tathā yuktaṃ mahātmanaḥ 01,099.011d*1050_03 vismitā vyathitā caiva prādām ātmānam eva ca 01,099.011d*1050_04 vasiṣṭhena samānītā yājñavalkyādayo dvijāḥ 01,099.011d*1050_05 kṛtvā vivāhaṃ me sarve pratijagmur yathāgatam 01,099.011d*1050_06 tatas tadā mahātmā sa kanyāyāṃ mayi bhārata 01,099.011d*1050_07 prahṛṣṭo 'janayat putraṃ dvīpa eva parāśaraḥ 01,099.011d*1051_01 himaṃ caivāsṛjad dhīmān dvīpaṃ ca yamunāmbhasi 01,099.011d*1052_01 tataḥ pitā vasuś caiva pitaraś ca tapodhanāḥ 01,099.012a tato mām āha sa munir garbham utsṛjya māmakam 01,099.012c dvīpe 'syā eva saritaḥ kanyaiva tvaṃ bhaviṣyasi 01,099.012d*1053_01 evam uktvā gataḥ so 'tha ṛṣiḥ paramadharmavit 01,099.012d*1053_02 mamāpi prasavo jātas tatkṣaṇād eva bhārata 01,099.013a pārāśaryo mahāyogī sa babhūva mahān ṛṣiḥ 01,099.013c kanyāputro mama purā dvaipāyana iti smṛtaḥ 01,099.014a yo vyasya vedāṃś caturas tapasā bhagavān ṛṣiḥ 01,099.014c loke vyāsatvam āpede kārṣṇyāt kṛṣṇatvam eva ca 01,099.015a satyavādī śamaparas tapasvī dagdhakilbiṣaḥ 01,099.015b*1054_01 sadyotpannaḥ sa tu mahān saha pitrā tato gataḥ 01,099.015c sa niyukto mayā vyaktaṃ tvayā ca amitadyute 01,099.015e bhrātuḥ kṣetreṣu kalyāṇam apatyaṃ janayiṣyati 01,099.016a sa hi mām uktavāṃs tatra smareḥ kṛtyeṣu mām iti 01,099.016c taṃ smariṣye mahābāho yadi bhīṣma tvam icchasi 01,099.016d*1055_01 tava cānumate kāmam ābhyām utpādayet prajāḥ 01,099.017a tava hy anumate bhīṣma niyataṃ sa mahātapāḥ 01,099.017c vicitravīryakṣetreṣu putrān utpādayiṣyati 01,099.018*1056_01 ity uktamātre bhīṣmas tu mūrdhny añjalikṛto 'hṛṣat 01,099.018*1057_01 sarvavit sarvakartā ca yady etat tat karoti ca 01,099.018a maharṣeḥ kīrtane tasya bhīṣmaḥ prāñjalir abravīt 01,099.018b*1058_01 deśakālau tu jānāmi kriyatām arthasiddhaye 01,099.018c dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca trīn etān yo 'nupaśyati 01,099.019a artham arthānubandhaṃ ca dharmaṃ dharmānubandhanam 01,099.019c kāmaṃ kāmānubandhaṃ ca viparītān pṛthak pṛthak 01,099.019d*1059_01 śubhaṃ śubhānubaṃdhaṃ ca tāṃś caiva trividhān punaḥ 01,099.019e yo vicintya dhiyā samyag vyavasyati sa buddhimān 01,099.019f*1060_01 punaḥ punar yo vicintya dhiyā samyag vyavasyati 01,099.019f*1060_02 sa buddhimān manuṣyeṣu sa naraḥ kṛtsnakarmakṛt 01,099.020a tad idaṃ dharmayuktaṃ ca hitaṃ caiva kulasya naḥ 01,099.020c uktaṃ bhavatyā yac chreyaḥ paramaṃ rocate mama 01,099.021a tatas tasmin pratijñāte bhīṣmeṇa kurunandana 01,099.021c kṛṣṇadvaipāyanaṃ kālī cintayām āsa vai munim 01,099.021d*1061_01 tasyāḥ sa cintitaṃ jñātvā satyavatyā mahātapāḥ 01,099.022a sa vedān vibruvan dhīmān mātur vijñāya cintitam 01,099.022c prādurbabhūvāviditaḥ kṣaṇena kurunandana 01,099.023a tasmai pūjāṃ tadā dattvā sutāya vidhipūrvakam 01,099.023c pariṣvajya ca bāhubhyāṃ prasnavair abhiṣicya ca 01,099.023e mumoca bāṣpaṃ dāśeyī putraṃ dṛṣṭvā cirasya tam 01,099.024a tām adbhiḥ pariṣicyārtāṃ maharṣir abhivādya ca 01,099.024c mātaraṃ pūrvajaḥ putro vyāso vacanam abravīt 01,099.025a bhavatyā yad abhipretaṃ tad ahaṃ kartum āgataḥ 01,099.025c śādhi māṃ dharmatattvajñe karavāṇi priyaṃ tava 01,099.026a tasmai pūjāṃ tato 'kārṣīt purodhāḥ paramarṣaye 01,099.026c sa ca tāṃ pratijagrāha vidhivan mantrapūrvakam 01,099.026d*1062_01 pūjito mantrapūrvaṃ tu vidhivat prītim āpa saḥ 01,099.027a tam āsanagataṃ mātā pṛṣṭvā kuśalam avyayam 01,099.027b*1063_01 ācacakṣe krameṇāsmai tadartham abhicintitam 01,099.027c satyavaty abhivīkṣyainam uvācedam anantaram 01,099.028a mātāpitroḥ prajāyante putrāḥ sādhāraṇāḥ kave 01,099.028c teṣāṃ pitā yathā svāmī tathā mātā na saṃśayaḥ 01,099.029a vidhātṛvihitaḥ sa tvaṃ yathā me prathamaḥ sutaḥ 01,099.029c vicitravīryo brahmarṣe tathā me 'varajaḥ sutaḥ 01,099.030a yathaiva pitṛto bhīṣmas tathā tvam api mātṛtaḥ 01,099.030c bhrātā vicitravīryasya yathā vā putra manyase 01,099.031a ayaṃ śāṃtanavaḥ satyaṃ pālayan satyavikramaḥ 01,099.031c buddhiṃ na kurute 'patye tathā rājyānuśāsane 01,099.032a sa tvaṃ vyapekṣayā bhrātuḥ saṃtānāya kulasya ca 01,099.032c bhīṣmasya cāsya vacanān niyogāc ca mamānagha 01,099.033a anukrośāc ca bhūtānāṃ sarveṣāṃ rakṣaṇāya ca 01,099.033c ānṛśaṃsyena yad brūyāṃ tac chrutvā kartum arhasi 01,099.034a yavīyasas tava bhrātur bhārye surasutopame 01,099.034c rūpayauvanasaṃpanne putrakāme ca dharmataḥ 01,099.035a tayor utpādayāpatyaṃ samartho hy asi putraka 01,099.035c anurūpaṃ kulasyāsya saṃtatyāḥ prasavasya ca 01,099.036 vyāsa uvāca 01,099.036a vettha dharmaṃ satyavati paraṃ cāparam eva ca 01,099.036c yathā ca tava dharmajñe dharme praṇihitā matiḥ 01,099.037a tasmād ahaṃ tvanniyogād dharmam uddiśya kāraṇam 01,099.037c īpsitaṃ te kariṣyāmi dṛṣṭaṃ hy etat purātanam 01,099.038a bhrātuḥ putrān pradāsyāmi mitrāvaruṇayoḥ samān 01,099.038c vrataṃ caretāṃ te devyau nirdiṣṭam iha yan mayā 01,099.039a saṃvatsaraṃ yathānyāyaṃ tataḥ śuddhe bhaviṣyataḥ 01,099.039c na hi mām avratopetā upeyāt kā cid aṅganā 01,099.039d*1064_01 na hi mām arhataḥ prāptum aśuddhe kosalātmaje 01,099.039f*1065_01 evaṃ satyavatī dharmaṃ paramaṃ jñātum arhasi 01,099.040 satyavaty uvāca 01,099.040a yathā sadyaḥ prapadyeta devī garbhaṃ tathā kuru 01,099.040c arājakeṣu rāṣṭreṣu nāsti vṛṣṭir na devatāḥ 01,099.040c*1066_01 . . . . . . . . prajānāthā vinaśyati 01,099.040c*1066_02 naśyanti ca kriyāḥ sarvāḥ 01,099.041a katham arājakaṃ rāṣṭraṃ śakyaṃ dhārayituṃ prabho 01,099.041c tasmād garbhaṃ samādhatsva bhīṣmas taṃ vardhayiṣyati 01,099.042 vyāsa uvāca 01,099.042a yadi putraḥ pradātavyo mayā kṣipram akālikam 01,099.042c virūpatāṃ me sahatām etad asyāḥ paraṃ vratam 01,099.043a yadi me sahate gandhaṃ rūpaṃ veṣaṃ tathā vapuḥ 01,099.043c adyaiva garbhaṃ kausalyā viśiṣṭaṃ pratipadyatām 01,099.043d*1067_01 tasya cāpi śataṃ putrā bhavitāro na saṃśayaḥ 01,099.043d*1067_02 goptāraḥ kuruvaṃśasya bhavatyāḥ śokanāśanāḥ 01,099.044 vaiśaṃpāyana uvāca 01,099.044*1068_01 evam uktvā mahātejā vyāsaḥ satyavatīṃ tadā 01,099.044*1069_01 śayane tv atha kausalyā śucivastrā svalaṃkṛtā 01,099.044a samāgamanam ākāṅkṣann iti so 'ntarhito muniḥ 01,099.044c tato 'bhigamya sā devī snuṣāṃ rahasi saṃgatām 01,099.044e dharmyam arthasamāyuktam uvāca vacanaṃ hitam 01,099.045a kausalye dharmatantraṃ yad bravīmi tvāṃ nibodha me 01,099.045c bharatānāṃ samucchedo vyaktaṃ madbhāgyasaṃkṣayāt 01,099.046a vyathitāṃ māṃ ca saṃprekṣya pitṛvaṃśaṃ ca pīḍitam 01,099.046c bhīṣmo buddhim adān me 'tra dharmasya ca vivṛddhaye 01,099.046d*1070_01 ahaṃ tvām adya vakṣyāmi buddhyā niścitya bhāmini 01,099.046d*1070_02 śrutvā tu tadvacaḥ subhru kartum arhasi nānyathā 01,099.047a sā ca buddhis tavādhīnā putri jñātaṃ mayeti ha 01,099.047c naṣṭaṃ ca bhārataṃ vaṃśaṃ punar eva samuddhara 01,099.047d*1071_01 garbhaṃ dhāraya kalyāṇi devarasya mahātmanaḥ 01,099.048a putraṃ janaya suśroṇi devarājasamaprabham 01,099.048c sa hi rājyadhuraṃ gurvīm udvakṣyati kulasya naḥ 01,099.048d*1072_01 evam uktvā tu sā devī snuṣāṃ satyavatī tadā 01,099.049a sā dharmato 'nunīyaināṃ kathaṃ cid dharmacāriṇīm 01,099.049c bhojayām āsa viprāṃś ca devarṣīn atithīṃs tathā 01,100.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,100.001a tataḥ satyavatī kāle vadhūṃ snātām ṛtau tadā 01,100.001c saṃveśayantī śayane śanakair vākyam abravīt 01,100.002a kausalye devaras te 'sti so 'dya tvānupravekṣyati 01,100.002c apramattā pratīkṣainaṃ niśīthe āgamiṣyati 01,100.003a śvaśrvās tad vacanaṃ śrutvā śayānā śayane śubhe 01,100.003c sācintayat tadā bhīṣmam anyāṃś ca kurupuṃgavān 01,100.003d*1073_01 tataḥ suptajanaprāye niśīthe bhagavān ṛṣiḥ 01,100.004a tato 'mbikāyāṃ prathamaṃ niyuktaḥ satyavāg ṛṣiḥ 01,100.004c dīpyamāneṣu dīpeṣu śayanaṃ praviveśa ha 01,100.004d*1074_01 satyavatyā niyuktas tu satyavāg ṛṣisattamaḥ 01,100.004d*1074_02 jagāma tasyāḥ śayanaṃ vipule tapasi sthitaḥ 01,100.005a tasya kṛṣṇasya kapilā jaṭā dīpte ca locane 01,100.005c babhrūṇi caiva śmaśrūṇi dṛṣṭvā devī nyamīlayat 01,100.005d*1075_01 taṃ samīkṣya tu kausalyā duṣprekṣyam atathocitā 01,100.005d*1075_02 virūpam iti vitrastā saṃkucyāsīn nimīlitā 01,100.005d*1075_03 virūpo hi jaṭī cāpi durvarṇaḥ puruṣaḥ kṛśaḥ 01,100.005d*1075_04 sugandhetaragandhaś ca sarvathā duṣpradharṣaṇaḥ 01,100.006a saṃbabhūva tayā rātrau mātuḥ priyacikīrṣayā 01,100.006c bhayāt kāśisutā taṃ tu nāśaknod abhivīkṣitum 01,100.007a tato niṣkrāntam āsādya mātā putram athābravīt 01,100.007c apy asyāṃ guṇavān putra rājaputro bhaviṣyati 01,100.007d*1076_01 ity uktaḥ so 'bravīn mātaḥ kumāro mātṛdoṣataḥ 01,100.007d*1076_02 andho nāgāyutaprāṇo bhaviṣyaty ambikodarāt 01,100.008a niśamya tad vaco mātur vyāsaḥ paramabuddhimān 01,100.008c provācātīndriyajñāno vidhinā saṃpracoditaḥ 01,100.009a nāgāyutasamaprāṇo vidvān rājarṣisattamaḥ 01,100.009c mahābhāgo mahāvīryo mahābuddhir bhaviṣyati 01,100.010a tasya cāpi śataṃ putrā bhaviṣyanti mahābalāḥ 01,100.010c kiṃ tu mātuḥ sa vaiguṇyād andha eva bhaviṣyati 01,100.011a tasya tad vacanaṃ śrutvā mātā putram athābravīt 01,100.011b*1077_01 alabdhalābhaḥ putro 'yaṃ yady andho vai bhaviṣyati 01,100.011b*1077_02 asya vaṃśasya goptāraṃ satāṃ śokavināśanam 01,100.011b*1077_03 tasmād avarajaṃ putraṃ janayānyaṃ narādhipam 01,100.011b*1077_04 bhrātur bhāryāparā ceyaṃ rūpayauvanaśālinī 01,100.011b*1077_05 asyām utpādayāpatyaṃ manniyogād guṇādhikam 01,100.011c nāndhaḥ kurūṇāṃ nṛpatir anurūpas tapodhana 01,100.012a jñātivaṃśasya goptāraṃ pitṝṇāṃ vaṃśavardhanam 01,100.012c dvitīyaṃ kuruvaṃśasya rājānaṃ dātum arhasi 01,100.013a sa tatheti pratijñāya niścakrāma mahātapāḥ 01,100.013c sāpi kālena kausalyā suṣuve 'ndhaṃ tam ātmajam 01,100.013d*1078_01 ambālikāṃ samādhāya tasyāṃ satyavatī sutam 01,100.013d*1078_02 bhūyo niyojayām āsa saṃtānāya kulasya vai 01,100.013d*1078_03 viṣaṇṇāmbālikā sādhvī niṣaṇṇā śayanottame 01,100.013d*1078_04 ko nv eṣyatīti dhyāyantī niyatā saṃpratīkṣate 01,100.013d*1079_01 dhṛtarāṣṭra yatas tena dhṛtarāṣṭras tato 'bhavat 01,100.014a punar eva tu sā devī paribhāṣya snuṣāṃ tataḥ 01,100.014c ṛṣim āvāhayat satyā yathāpūrvam aninditā 01,100.015a tatas tenaiva vidhinā maharṣis tām apadyata 01,100.015c ambālikām athābhyāgād ṛṣiṃ dṛṣṭvā ca sāpi tam 01,100.015e viṣaṇṇā pāṇḍusaṃkāśā samapadyata bhārata 01,100.016a tāṃ bhītāṃ pāṇḍusaṃkāśāṃ viṣaṇṇāṃ prekṣya pārthiva 01,100.016c vyāsaḥ satyavatīputra idaṃ vacanam abravīt 01,100.017a yasmāt pāṇḍutvam āpannā virūpaṃ prekṣya mām api 01,100.017c tasmād eṣa sutas tubhyaṃ pāṇḍur eva bhaviṣyati 01,100.018a nāma cāsya tad eveha bhaviṣyati śubhānane 01,100.018c ity uktvā sa nirākrāmad bhagavān ṛṣisattamaḥ 01,100.019a tato niṣkrāntam ālokya satyā putram abhāṣata 01,100.019b*1080_01 apy asya guṇavān putra rājaputro bhaviṣyati 01,100.019b*1081_01 kumāro brūhi me putra asty atra bhavitā śubhaḥ 01,100.019c śaśaṃsa sa punar mātre tasya bālasya pāṇḍutām 01,100.019d*1082_01 tam uvāca tato mātā apy atra bhavitā śubhaḥ 01,100.019d*1082_02 kumāro brūhi me tattvam ṛṣis tāṃ pratyuvāca ha 01,100.019d*1083_01 bhaviṣyati suvikrāntaḥ kumāro dikṣu viśrutaḥ 01,100.019d*1083_02 pāṇḍutvaṃ varṇatas tasya mātṛdoṣād bhaviṣyati 01,100.020a taṃ mātā punar evānyam ekaṃ putram ayācata 01,100.020c tatheti ca maharṣis tāṃ mātaraṃ pratyabhāṣata 01,100.021a tataḥ kumāraṃ sā devī prāptakālam ajījanat 01,100.021c pāṇḍuṃ lakṣaṇasaṃpannaṃ dīpyamānam iva śriyā 01,100.021e tasya putrā maheṣvāsā jajñire pañca pāṇḍavāḥ 01,100.021f*1084_01(21ef) tasya putrā maheṣvāsā janiṣyantīha pañca vai 01,100.021f*1084_02 ity uktvā mātaraṃ tatra so 'bhivādya jagāma ha 01,100.021f*1084_03 munau yāte 'mbikā putraṃ mahābhāgam asūyata 01,100.021f*1084_04 dhṛtarāṣṭraṃ mahāprājñaṃ prajñācakṣuṣam īśvaram 01,100.021f*1084_05(21ab) anujāmbālikā tatra putraṃ kāle vyajāyata 01,100.021f*1084_06(21cd) pāṇḍuṃ lakṣaṇasaṃpannaṃ dīpyamānaṃ śriyāvṛtam 01,100.021f*1084_07 tayor janmakriyāḥ sarvā yathāvad anupūrvaśaḥ 01,100.021f*1084_08 kārayām āsa vai bhīṣmo brāhmaṇair vedapāragaiḥ 01,100.021f*1084_09 andhaṃ dṛṣṭvāmbikāputraṃ jātaṃ satyavatī sutam 01,100.021f*1084_10(20ab) kausalyārthe samāhūya putram anyam ayācata 01,100.021f*1084_11 andho 'yam anyam icchāmi kausalyātanayaṃ śubham 01,100.021f*1084_12(20cd) evam ukto maharṣis tāṃ mātaraṃ pratyabhāṣata 01,100.021f*1084_13 niyatā yadi kausalyā bhaviṣyati punaḥ śubhā 01,100.021f*1084_14 bhaviṣyati kumāro 'syāṃ dharmaśāstrārthatattvavit 01,100.021f*1084_15 tāṃ samādhāya vai bhūyaḥ snuṣāṃ satyavatī tadā 01,100.022a ṛtukāle tato jyeṣṭhāṃ vadhūṃ tasmai nyayojayat 01,100.022c sā tu rūpaṃ ca gandhaṃ ca maharṣeḥ pravicintya tam 01,100.022e nākarod vacanaṃ devyā bhayāt surasutopamā 01,100.023a tataḥ svair bhūṣaṇair dāsīṃ bhūṣayitvāpsaropamām 01,100.023c preṣayām āsa kṛṣṇāya tataḥ kāśipateḥ sutā 01,100.024a dāsī ṛṣim anuprāptaṃ pratyudgamyābhivādya ca 01,100.024c saṃviveśābhyanujñātā satkṛtyopacacāra ha 01,100.024d*1085_01 upacāreṇa śīlena rūpayauvanasaṃpadā 01,100.024d*1086_01 vāgbhāvopapradānena gātrasaṃsparśanena ca 01,100.025a kāmopabhogena tu sa tasyāṃ tuṣṭim agād ṛṣiḥ 01,100.025c tayā sahoṣito rātriṃ maharṣiḥ prīyamāṇayā 01,100.026a uttiṣṭhann abravīd enām abhujiṣyā bhaviṣyasi 01,100.026c ayaṃ ca te śubhe garbhaḥ śrīmān udaram āgataḥ 01,100.026e dharmātmā bhavitā loke sarvabuddhimatāṃ varaḥ 01,100.027a sa jajñe viduro nāma kṛṣṇadvaipāyanātmajaḥ 01,100.027c dhṛtarāṣṭrasya ca bhrātā pāṇḍoś cāmitabuddhimān 01,100.028a dharmo vidurarūpeṇa śāpāt tasya mahātmanaḥ 01,100.028c māṇḍavyasyārthatattvajñaḥ kāmakrodhavivarjitaḥ 01,100.028d*1087_01 kṛṣṇadvaipāyano 'py etat satyavatyai nyavedayat 01,100.028d*1087_02 pralambham ātmanaś caiva śūdrāyāḥ putrajanma ca 01,100.029a sa dharmasyānṛṇo bhūtvā punar mātrā sametya ca 01,100.029c tasyai garbhaṃ samāvedya tatraivāntaradhīyata 01,100.030a evaṃ vicitravīryasya kṣetre dvaipāyanād api 01,100.030c jajñire devagarbhābhāḥ kuruvaṃśavivardhanāḥ 01,100.030d*1088_01 teṣu triṣu kumāreṣu jāteṣu kurujāṅgalam 01,100.030d*1088_02 kuravo 'tha kurukṣetraṃ sarvaṃ trayam avardhata 01,100.030d*1088_03 gandhavatyā tathaivokto dharmarūpaṃ sutaṃ prati 01,100.030d*1088_04 nāham asmi punar yoktuṃ śakto mātaḥ sutaṃ prati 01,101.001 janamejaya uvāca 01,101.001a kiṃ kṛtaṃ karma dharmeṇa yena śāpam upeyivān 01,101.001c kasya śāpāc ca brahmarṣe śūdrayonāv ajāyata 01,101.002 vaiśaṃpāyana uvāca 01,101.002a babhūva brāhmaṇaḥ kaś cin māṇḍavya iti viśrutaḥ 01,101.002c dhṛtimān sarvadharmajñaḥ satye tapasi ca sthitaḥ 01,101.002d*1089_01 sa tīrthayātrāṃ vicarañ jagāma ca yadṛcchayā 01,101.002d*1089_02 saṃnikṛṣṭāni tīrthāni grāmāṇāṃ yāni kāni cit 01,101.002d*1089_03 tatrāśramapadaṃ kṛtvā vasati sma mahāmuniḥ 01,101.003a sa āśramapadadvāri vṛkṣamūle mahātapāḥ 01,101.003c ūrdhvabāhur mahāyogī tasthau maunavratānvitaḥ 01,101.004a tasya kālena mahatā tasmiṃs tapasi tiṣṭhataḥ 01,101.004c tam āśramapadaṃ prāptā dasyavo loptrahāriṇaḥ 01,101.004e anusāryamāṇā bahubhī rakṣibhir bharatarṣabha 01,101.004f*1090_01 tām eva vasatiṃ jagmus tadgrāmāl loptrahāriṇaḥ 01,101.005a te tasyāvasathe loptraṃ nidadhuḥ kurusattama 01,101.005c nidhāya ca bhayāl līnās tatraivānvāgate bale 01,101.006a teṣu līneṣv atho śīghraṃ tatas tad rakṣiṇāṃ balam 01,101.006b*1091_01 tataḥ śīghrataraṃ rājaṃs tadā rājabalaṃ mahat 01,101.006b*1091_02 yasminn āvasathe śete sa muniḥ saṃśitavrataḥ 01,101.006c ājagāma tato 'paśyaṃs tam ṛṣiṃ taskarānugāḥ 01,101.007a tam apṛcchaṃs tato rājaṃs tathāvṛttaṃ tapodhanam 01,101.007c katareṇa pathā yātā dasyavo dvijasattama 01,101.007e tena gacchāmahe brahman pathā śīghrataraṃ vayam 01,101.008a tathā tu rakṣiṇāṃ teṣāṃ bruvatāṃ sa tapodhanaḥ 01,101.008c na kiṃ cid vacanaṃ rājann avadat sādhv asādhu vā 01,101.009a tatas te rājapuruṣā vicinvānās tadāśramam 01,101.009c dadṛśus tatra saṃlīnāṃs tāṃś corān dravyam eva ca 01,101.010a tataḥ śaṅkā samabhavad rakṣiṇāṃ taṃ muniṃ prati 01,101.010c saṃyamyainaṃ tato rājñe dasyūṃś caiva nyavedayan 01,101.011a taṃ rājā saha taiś corair anvaśād vadhyatām iti 01,101.011c sa vadhyaghātair ajñātaḥ śūle proto mahātapāḥ 01,101.012a tatas te śūlam āropya taṃ muniṃ rakṣiṇas tadā 01,101.012c pratijagmur mahīpālaṃ dhanāny ādāya tāny atha 01,101.013a śūlasthaḥ sa tu dharmātmā kālena mahatā tataḥ 01,101.013c nirāhāro 'pi viprarṣir maraṇaṃ nābhyupāgamat 01,101.013e dhārayām āsa ca prāṇān ṛṣīṃś ca samupānayat 01,101.014a śūlāgre tapyamānena tapas tena mahātmanā 01,101.014c saṃtāpaṃ paramaṃ jagmur munayo 'tha paraṃtapa 01,101.014d*1092_01 duḥkhitā ṛṣayas tatra āśramasthāś ca taṃ tadā 01,101.015a te rātrau śakunā bhūtvā saṃnyavartanta sarvataḥ 01,101.015c darśayanto yathāśakti tam apṛcchan dvijottamam 01,101.015d*1093_01 bhagavan kena doṣeṇa gantāsi dvijasattama 01,101.015e śrotum icchāmahe brahman kiṃ pāpaṃ kṛtavān asi 01,101.015f*1094_01 yeneha samanuprāptaṃ śūle duḥkhabhayaṃ mahat 01,101.015f*1095_01 tat te dvijavaraśreṣṭha saṃśayaḥ sumahān iha 01,101.015f*1095_02 īdṛśasya dvijaśreṣṭha ugre tapasi vartataḥ 01,101.016a tataḥ sa muniśārdūlas tān uvāca tapodhanān 01,101.016c doṣataḥ kaṃ gamiṣyāmi na hi me 'nyo 'parādhyati 01,101.016d*1096_01 taṃ dṛṣṭvā rakṣiṇas tatra tathā bahutithe 'hani 01,101.016d*1096_02 nyavedayaṃs tathā rājñe yathā vṛttaṃ narādhipa 01,101.016d*1097_01 śrutvā ca vacanaṃ teṣāṃ śūlastham ṛṣisattamam 01,101.017a rājā ca tam ṛṣiṃ śrutvā niṣkramya saha mantribhiḥ 01,101.017c prasādayām āsa tadā śūlastham ṛṣisattamam 01,101.018a yan mayāpakṛtaṃ mohād ajñānād ṛṣisattama 01,101.018c prasādaye tvāṃ tatrāhaṃ na me tvaṃ kroddhum arhasi 01,101.019a evam uktas tato rājñā prasādam akaron muniḥ 01,101.019c kṛtaprasādo rājā taṃ tataḥ samavatārayat 01,101.020a avatārya ca śūlāgrāt tac chūlaṃ niścakarṣa ha 01,101.020c aśaknuvaṃś ca niṣkraṣṭuṃ śūlaṃ mūle sa cicchide 01,101.021a sa tathāntargatenaiva śūlena vyacaran muniḥ 01,101.021b*1098_01 kaṇṭhapārśvāntarasthena śaṅkunā munir ācarat 01,101.021b*1098_02 puṣpabhājanadhārī syād iti cintāparo 'bhavat 01,101.021c sa tena tapasā lokān vijigye durlabhān paraiḥ 01,101.021e aṇīmāṇḍavya iti ca tato lokeṣu kathyate 01,101.022a sa gatvā sadanaṃ vipro dharmasya paramārthavit 01,101.022c āsanasthaṃ tato dharmaṃ dṛṣṭvopālabhata prabhuḥ 01,101.023a kiṃ nu tad duṣkṛtaṃ karma mayā kṛtam ajānatā 01,101.023c yasyeyaṃ phalanirvṛttir īdṛśy āsāditā mayā 01,101.023e śīghram ācakṣva me tattvaṃ paśya me tapaso balam 01,101.024 dharma uvāca 01,101.024a pataṃgakānāṃ puccheṣu tvayeṣīkā praveśitā 01,101.024c karmaṇas tasya te prāptaṃ phalam etat tapodhana 01,101.024d*1099_01 svalpam eva yathā dattaṃ dānaṃ bahuguṇaṃ bhavet 01,101.024d*1099_02 adharma evaṃ viprarṣe bahuduḥkhaphalapradaḥ 01,101.024d*1100=00 āṇimāṇḍavyaḥ 01,101.024d*1100_01 kasmin kāle mayā tat tu kṛtaṃ brūhi yathātatham 01,101.024d*1100_02 tenokto dharmarājo 'tha bālabhāve tvayā kṛtam 01,101.025 aṇīmāṇḍavya uvāca 01,101.025a alpe 'parādhe vipulo mama daṇḍas tvayā kṛtaḥ 01,101.025c śūdrayonāv ato dharma mānuṣaḥ saṃbhaviṣyasi 01,101.025d*1101_01 bālo hi dvādaśād varṣāj janmano yat kariṣyati 01,101.025d*1101_02 na bhaviṣyaty adharmo 'tra na prajñāsyati vai diśaḥ 01,101.026a maryādāṃ sthāpayāmy adya loke dharmaphalodayām 01,101.026c ā caturdaśamād varṣān na bhaviṣyati pātakam 01,101.026e pareṇa kurvatām evaṃ doṣa eva bhaviṣyati 01,101.027 vaiśaṃpāyana uvāca 01,101.027a etena tv aparādhena śāpāt tasya mahātmanaḥ 01,101.027c dharmo vidurarūpeṇa śūdrayonāv ajāyata 01,101.028a dharme cārthe ca kuśalo lobhakrodhavivarjitaḥ 01,101.028c dīrghadarśī śamaparaḥ kurūṇāṃ ca hite rataḥ 01,101.028d*1102=00 vaiśaṃpāyana uvāca 01,101.028d*1102_01 sarvato balavān dharmas tato 'pi brāhmaṇo mahān 01,101.028d*1102_02 itīha kathayām āsa bhagavān bādarāyaṇaḥ 01,102.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,102.001*1103_01 dhṛtarāṣṭre ca pāṇḍau ca vidure ca mahātmani 01,102.001a teṣu triṣu kumāreṣu jāteṣu kurujāṅgalam 01,102.001c kuravo 'tha kurukṣetraṃ trayam etad avardhata 01,102.002a ūrdhvasasyābhavad bhūmiḥ sasyāni phalavanti ca 01,102.002c yathartuvarṣī parjanyo bahupuṣpaphalā drumāḥ 01,102.003a vāhanāni prahṛṣṭāni muditā mṛgapakṣiṇaḥ 01,102.003c gandhavanti ca mālyāni rasavanti phalāni ca 01,102.004a vaṇigbhiś cāvakīryanta nagarāṇy atha śilpibhiḥ 01,102.004c śūrāś ca kṛtavidyāś ca santaś ca sukhino 'bhavan 01,102.005a nābhavan dasyavaḥ ke cin nādharmarucayo janāḥ 01,102.005c pradeśeṣv api rāṣṭrāṇāṃ kṛtaṃ yugam avartata 01,102.006a dānakriyādharmaśīlā yajñavrataparāyaṇāḥ 01,102.006c anyonyaprītisaṃyuktā vyavardhanta prajās tadā 01,102.007a mānakrodhavihīnāś ca janā lobhavivarjitāḥ 01,102.007c anyonyam abhyavardhanta dharmottaram avartata 01,102.008a tan mahodadhivat pūrṇaṃ nagaraṃ vai vyarocata 01,102.008c dvāratoraṇaniryūhair yuktam abhracayopamaiḥ 01,102.008e prāsādaśatasaṃbādhaṃ mahendrapurasaṃnibham 01,102.009a nadīṣu vanakhaṇḍeṣu vāpīpalvalasānuṣu 01,102.009c kānaneṣu ca ramyeṣu vijahrur muditā janāḥ 01,102.010a uttaraiḥ kurubhiḥ sārdhaṃ dakṣiṇāḥ kuravas tadā 01,102.010c vispardhamānā vyacaraṃs tathā siddharṣicāraṇaiḥ 01,102.010e nābhavat kṛpaṇaḥ kaś cin nābhavan vidhavāḥ striyaḥ 01,102.011a tasmiñ janapade ramye bahavaḥ kurubhiḥ kṛtāḥ 01,102.011c kūpārāmasabhāvāpyo brāhmaṇāvasathās tathā 01,102.011d*1104_01 babhūvuḥ sarvarddhiyutās tasmin rāṣṭre sadotsavāḥ 01,102.011d*1105_01 svāhākāraiḥ svadhābhiś ca saṃnivāsaḥ kurūṣitaḥ 01,102.011e bhīṣmeṇa śāstrato rājan sarvataḥ parirakṣite 01,102.012a babhūva ramaṇīyaś ca caityayūpaśatāṅkitaḥ 01,102.012c sa deśaḥ pararāṣṭrāṇi pratigṛhyābhivardhitaḥ 01,102.012e bhīṣmeṇa vihitaṃ rāṣṭre dharmacakram avartata 01,102.013a kriyamāṇeṣu kṛtyeṣu kumārāṇāṃ mahātmanām 01,102.013c paurajānapadāḥ sarve babhūvuḥ satatotsavāḥ 01,102.014a gṛheṣu kurumukhyānāṃ paurāṇāṃ ca narādhipa 01,102.014c dīyatāṃ bhujyatāṃ ceti vāco 'śrūyanta sarvaśaḥ 01,102.015a dhṛtarāṣṭraś ca pāṇḍuś ca viduraś ca mahāmatiḥ 01,102.015c janmaprabhṛti bhīṣmeṇa putravat paripālitāḥ 01,102.015d*1106_01 vaidikādhyayane yukto nītiśāstreṣu pāragaḥ 01,102.015d*1106_02 bhīṣmeṇa rājā kauravyo dhṛtarāṣṭro 'bhiṣecitaḥ 01,102.015d*1106_03(cf.17) dhanurvede 'śvapṛṣṭhe ca gadāyuddhe 'sicarmaṇi 01,102.015d*1106_04(cf.17) tathaiva gajaśikṣāyām astreṣu vividheṣu ca 01,102.015d*1106_05 arthadharmapradhānāsu vidyāsu vividhāsu ca 01,102.015d*1106_06 gataḥ pāraṃ yadā pāṇḍus tadā senāpatiḥ kṛtaḥ 01,102.015d*1106_07(23) dhṛtarāṣṭras tv acakṣuṣṭvād rājyaṃ na pratyapadyata 01,102.015d*1106_08(23) avaratvāc ca viduraḥ pāṇḍuś cāsīn mahīpatiḥ 01,102.015d*1106_09 amātyo manujendrasya bāla eva yaśasvinaḥ 01,102.015d*1106_10 praṇetā sarvadharmāṇāṃ bhīṣmeṇa viduraḥ kṛtaḥ 01,102.015d*1106_11 sarvaśāstrārthatattvajño buddhimedhāpaṭur yuvā 01,102.015d*1106_12 bhāvenāgamayuktena sarvaṃ vedayate jagat 01,102.015d*1106_13(21) pranaṣṭaḥ śaṃtanor vaṃśaḥ bhīṣmeṇa punar uddhṛtaḥ 01,102.015d*1106_14(21) tato nirvacanaṃ satsu tad idaṃ paripaṭhyate 01,102.015d*1106_15(22) kausalyā vīrasūḥ strīṇāṃ deśānāṃ kurujāṅgalam 01,102.015d*1106_16(22) bhīṣmo dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ purāṇāṃ gajasāhvayam 01,102.015d*1106_17 te trayaḥ kālayogena kumārā janamejaya 01,102.015d*1106_18 avardhanta mahātmāno nandayantaḥ suhṛjjanam 01,102.016a saṃskāraiḥ saṃskṛtās te tu vratādhyayanasaṃyutāḥ 01,102.016c śramavyāyāmakuśalāḥ samapadyanta yauvanam 01,102.017a dhanurvede 'śvapṛṣṭhe ca gadāyuddhe 'sicarmaṇi 01,102.017c tathaiva gajaśikṣāyāṃ nītiśāstre ca pāragāḥ 01,102.018a itihāsapurāṇeṣu nānāśikṣāsu cābhibho 01,102.018c vedavedāṅgatattvajñāḥ sarvatra kṛtaniśramāḥ 01,102.019a pāṇḍur dhanuṣi vikrānto narebhyo 'bhyadhiko 'bhavat 01,102.019c aty anyān balavān āsīd dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ 01,102.020a triṣu lokeṣu na tv āsīt kaś cid vidurasaṃmitaḥ 01,102.020c dharmanityas tato rājan dharme ca paramaṃ gataḥ 01,102.020d*1107_01 atha śuśrāva viprebhyo yādavasya mahīpateḥ 01,102.020d*1107_02 rūpayauvanasaṃpannāṃ sutāṃ sāgaragāsutaḥ 01,102.020d*1107_03 subalasya ca kalyāṇīṃ gāndhārādhipateḥ sutām 01,102.020d*1107_04 sutāṃ ca madrarājasya rūpeṇāpratimāṃ bhuvi 01,102.021a pranaṣṭaṃ śaṃtanor vaṃśaṃ samīkṣya punar uddhṛtam 01,102.021c tato nirvacanaṃ loke sarvarāṣṭreṣv avartata 01,102.022a vīrasūnāṃ kāśisute deśānāṃ kurujāṅgalam 01,102.022c sarvadharmavidāṃ bhīṣmaḥ purāṇāṃ gajasāhvayam 01,102.023a dhṛtarāṣṭras tv acakṣuṣṭvād rājyaṃ na pratyapadyata 01,102.023c karaṇatvāc ca viduraḥ pāṇḍur āsīn mahīpatiḥ 01,102.023d*1108_01 kadā cid atha gāṅgeyaḥ sarvanītiviśāradaḥ 01,102.023d*1108_02 viduraṃ dharmatattvajñaṃ vākyam āha yathocitam 01,102.023d*1109_01 tataḥ kāle bahutithe bhīṣmo viduram abravīt 01,103.001 bhīṣma uvāca 01,103.001a guṇaiḥ samuditaṃ samyag idaṃ naḥ prathitaṃ kulam 01,103.001c aty anyān pṛthivīpālān pṛthivyām adhirājyabhāk 01,103.002a rakṣitaṃ rājabhiḥ pūrvair dharmavidbhir mahātmabhiḥ 01,103.002c notsādam agamac cedaṃ kadā cid iha naḥ kulam 01,103.003a mayā ca satyavatyā ca kṛṣṇena ca mahātmanā 01,103.003c samavasthāpitaṃ bhūyo yuṣmāsu kulatantuṣu 01,103.004a vardhate tad idaṃ putra kulaṃ sāgaravad yathā 01,103.004c tathā mayā vidhātavyaṃ tvayā caiva viśeṣataḥ 01,103.005a śrūyate yādavī kanyā anurūpā kulasya naḥ 01,103.005c subalasyātmajā caiva tathā madreśvarasya ca 01,103.006a kulīnā rūpavatyaś ca nāthavatyaś ca sarvaśaḥ 01,103.006c ucitāś caiva saṃbandhe te 'smākaṃ kṣatriyarṣabhāḥ 01,103.007a manye varayitavyās tā ity ahaṃ dhīmatāṃ vara 01,103.007c saṃtānārthaṃ kulasyāsya yad vā vidura manyase 01,103.008 vidura uvāca 01,103.008a bhavān pitā bhavān mātā bhavān naḥ paramo guruḥ 01,103.008c tasmāt svayaṃ kulasyāsya vicārya kuru yad dhitam 01,103.009 vaiśaṃpāyana uvāca 01,103.009a atha śuśrāva viprebhyo gāndhārīṃ subalātmajām 01,103.009c ārādhya varadaṃ devaṃ bhaganetraharaṃ haram 01,103.009e gāndhārī kila putrāṇāṃ śataṃ lebhe varaṃ śubhā 01,103.010a iti śrutvā ca tattvena bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ 01,103.010c tato gāndhārarājasya preṣayām āsa bhārata 01,103.011a acakṣur iti tatrāsīt subalasya vicāraṇā 01,103.011c kulaṃ khyātiṃ ca vṛttaṃ ca buddhyā tu prasamīkṣya saḥ 01,103.011e dadau tāṃ dhṛtarāṣṭrāya gāndhārīṃ dharmacāriṇīm 01,103.012a gāndhārī tv api śuśrāva dhṛtarāṣṭram acakṣuṣam 01,103.012c ātmānaṃ ditsitaṃ cāsmai pitrā mātrā ca bhārata 01,103.013a tataḥ sā paṭṭam ādāya kṛtvā bahuguṇaṃ śubhā 01,103.013c babandha netre sve rājan pativrataparāyaṇā 01,103.013e nātyaśnīyāṃ patim aham ity evaṃ kṛtaniścayā 01,103.014a tato gāndhārarājasya putraḥ śakunir abhyayāt 01,103.014c svasāraṃ parayā lakṣmyā yuktām ādāya kauravān 01,103.014d*1110_01 tāṃ tadā dhṛtarāṣṭrāya dadau paramasatkṛtām 01,103.014d*1110_02 bhīṣmasyānumate caiva vivāhaṃ samakārayat 01,103.014d*1111_01 tato vivāhaṃ cakre 'syā nakṣatre sarvasaṃmate 01,103.014d*1111_02 saubalas tu mahārājā śakuniḥ priyadarśanaḥ 01,103.015a dattvā sa bhaginīṃ vīro yathārhaṃ ca paricchadam 01,103.015c punar āyāt svanagaraṃ bhīṣmeṇa pratipūjitaḥ 01,103.016a gāndhāry api varārohā śīlācāraviceṣṭitaiḥ 01,103.016c tuṣṭiṃ kurūṇāṃ sarveṣāṃ janayām āsa bhārata 01,103.016d*1112_01 gāndhārī sā patiṃ dṛṣṭvā prajñācakṣuṣam īśvaram 01,103.016d*1112_02 aticārād bhṛśaṃ bhītā bhartuḥ sā samacintayat 01,103.016d*1112_03 sā dṛṣṭivinivṛttāpi bhartuś ca samatāṃ yayau 01,103.016d*1112_04 na hi sūkṣme 'py atīcāre bhartuḥ sā vavṛte tadā 01,103.017a vṛttenārādhya tān sarvān pativrataparāyaṇā 01,103.017c vācāpi puruṣān anyān suvratā nānvakīrtayat 01,103.017d*1113_01 tasyāḥ sahodarāḥ kanyāḥ punar eva dadau daśa 01,103.017d*1113_02 gāndhārarājaḥ subalo bhīṣmeṇa varitas tadā 01,103.017d*1113_03 satyavratāṃ satyasenāṃ sudeṣṇāṃ ca susaṃhitām 01,103.017d*1113_04 tejaḥśravāṃ suśravāṃ ca tathaiva nikṛtiṃ śubhām 01,103.017d*1113_05 śaṃbhuvāṃ ca daśārṇāṃ ca gāndhārīr daśa viśrutāḥ 01,103.017d*1113_06 ekāhnā pratijagrāha dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ 01,103.017d*1113_07 tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo dhanuṣkrītās tatas tataḥ 01,103.017d*1113_08 adadād dhṛtarāṣṭrāya rājaputrīḥ paraḥ śatam 01,104.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,104.001a śūro nāma yaduśreṣṭho vasudevapitābhavat 01,104.001c tasya kanyā pṛthā nāma rūpeṇāsadṛśī bhuvi 01,104.002a paitṛṣvaseyāya sa tām anapatyāya vīryavān 01,104.002c agryam agre pratijñāya svasyāpatyasya vīryavān 01,104.003a agrajāteti tāṃ kanyām agryānugrahakāṅkṣiṇe 01,104.003c pradadau kuntibhojāya sakhā sakhye mahātmane 01,104.004a sā niyuktā pitur gehe devatātithipūjane 01,104.004c ugraṃ paryacarad ghoraṃ brāhmaṇaṃ saṃśitavratam 01,104.005a nigūḍhaniścayaṃ dharme yaṃ taṃ durvāsasaṃ viduḥ 01,104.005c tam ugraṃ saṃśitātmānaṃ sarvayatnair atoṣayat 01,104.005d*1114_01 dadhyājyakādibhir nityaṃ vyañjanaiḥ pratyahaṃ śubhā 01,104.005d*1114_02 sahasrasaṃkhyair yogīndraṃ samupācarad uttamā 01,104.005d*1114_03 durvāsā vatsarasyānte dadau mantram anuttamam 01,104.006a tasyai sa pradadau mantram āpaddharmānvavekṣayā 01,104.006c abhicārābhisaṃyuktam abravīc caiva tāṃ muniḥ 01,104.006d*1115_01 abhicārāyutaṃ tasyā ācaṣṭa bhagavān ṛṣiḥ 01,104.007a yaṃ yaṃ devaṃ tvam etena mantreṇāvāhayiṣyasi 01,104.007c tasya tasya prasādena putras tava bhaviṣyati 01,104.008a tathoktā sā tu vipreṇa tena kautūhalāt tadā 01,104.008b*1116_01 raves tasya parīkṣārthaṃ kuntī kanyāpi bhāskaram 01,104.008c kanyā satī devam arkam ājuhāva yaśasvinī 01,104.008d*1117_01 tato ghanāntaraṃ kṛtvā svamārgaṃ tapanas tadā 01,104.008d*1117_02 upatasthe sa tāṃ kanyāṃ pṛthāṃ pṛthulalocanām 01,104.008d*1118_01 avatīrya svamārgāc ca divyamūrtidharaḥ svayam 01,104.009a sā dadarśa tam āyāntaṃ bhāskaraṃ lokabhāvanam 01,104.009c vismitā cānavadyāṅgī dṛṣṭvā tan mahad adbhutam 01,104.009d@058=0003 kunty uvāca 01,104.009d@058=0007 sūrya uvāca 01,104.009d@058=0011 vaiśaṃpāyana uvāca 01,104.009d@058_0001 tāṃ samāsādya devas tu vivasvān idam abravīt 01,104.009d@058_0002 ayam asmy asitāpāṅge brūhi kiṃ karavāṇi te 01,104.009d@058_0003 kaś cin me brahmavit prādād varaṃ vidyāṃ ca śatruhan 01,104.009d@058_0004 yad vijijñāsayāhvānaṃ kṛtavaty asmi te vibho 01,104.009d@058_0005 tad asminn aparādhe tvāṃ śirasābhiprasādaye 01,104.009d@058_0006 yoṣito hi sadā rakṣyāḥ svaparāddhāpi nityadā 01,104.009d@058_0007 vedāhaṃ sarvam evaitad yad durvāsā dadau tava 01,104.009d@058_0008 saṃtyajyobhe mānabhaye kriyatāṃ saṃgamo mayā 01,104.009d@058_0009 amoghaṃ darśanaṃ mahyam āhūtaś cāsmi te śubhe 01,104.009d@058_0010 vṛthāhvānād dhi te bhīru doṣo hi syād asaṃśayam 01,104.009d@058_0011 saivam uktā bahuvidhaṃ sāntvaṃ krūraṃ vivasvatā 01,104.009d@058_0012 sā tu naicchad varārohā kanyāham iti pārthiva 01,104.009d@058_0013 bandhupakṣabhayād bhītā lajjayā ca tapasvinī 01,104.009d@058_0014 tām arkaḥ punar evedam abravīd bharatarṣabha 01,104.009d@058_0015 matprasādān na te rājñi bhavitā doṣa ity uta 01,104.009d@058_0016 evam uktvā tu bhagavān kuntibhojasutāṃ tadā 01,104.009d@059=0002 sūryaḥ 01,104.009d@059=0010 vaiśaṃpāyanaḥ 01,104.009d@059=0012 sūryaḥ 01,104.009d@059=0016 kuntī 01,104.009d@059=0018 sūryaḥ 01,104.009d@059=0020 vaiśaṃpāyanaḥ 01,104.009d@059_0001 sābravīd bhagavan kas tvaṃ prādurbhūto mamāgrataḥ 01,104.009d@059_0002 āhūtopasthitaṃ bhadre ṛṣimantreṇa coditam 01,104.009d@059_0003 viddhi māṃ putralābhāya devam arkaṃ śucismite 01,104.009d@059_0004 putras te nirmitaḥ subhru śṛṇu yādṛk śubhānane 01,104.009d@059_0005 āditye kuṇḍale bibhrat kavacaṃ caiva māmakam 01,104.009d@059_0006 śastrāstrāṇām abhedyaṃ ca bhaviṣyati śucismite 01,104.009d@059_0007 nāsya kiṃ cid adeyaṃ ca brāhmaṇebhyo bhaviṣyati 01,104.009d@059_0008 codyamāno mayā cāpi na kṣamaṃ cintayiṣyati 01,104.009d@059_0009 dāsyate sa hi viprebhyo mānī caiva bhaviṣyati 01,104.009d@059_0010 evam uktā tataḥ kuntī gopatiṃ pratyuvāca ha 01,104.009d@059_0011 kanyā pitṛvaśā cāhaṃ puruṣārtho na caiva me 01,104.009d@059_0012 yady evaṃ manyase bhīru kim āhvayasi bhāskaram 01,104.009d@059_0013 yadi mām avajānāsi ṛṣiḥ sa na bhaviṣyati 01,104.009d@059_0014 mantradānena yasya tvam avalepena darpitā 01,104.009d@059_0015 kulaṃ ca te 'dya dhakṣyāmi krodhadīptena cakṣuṣā 01,104.009d@059_0016 prasīda bhagavan mahyam avalepo hi nāsti me 01,104.009d@059_0017 mamaiva parihāryaṃ syāt kanyābhāvasya dūṣaṇam 01,104.009d@059_0018 vyapayātu bhayaṃ te 'dya kumāraṃ prasamīkṣyase 01,104.009d@059_0019 mayā tvaṃ cāpy anujñātā punaḥ kanyā bhaviṣyasi 01,104.009d@059_0020 evam uktā tataḥ kuntī saṃprahṛṣṭatanūruhā 01,104.009d@059_0021 saṃgatā ca tataḥ subhrūr ādityena mahātmanā 01,104.010a prakāśakarmā tapanas tasyāṃ garbhaṃ dadhau tataḥ 01,104.010c ajījanat tato vīraṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam 01,104.010e āmuktakavacaḥ śrīmān devagarbhaḥ śriyāvṛtaḥ 01,104.011a sahajaṃ kavacaṃ bibhrat kuṇḍaloddyotitānanaḥ 01,104.011c ajāyata sutaḥ karṇaḥ sarvalokeṣu viśrutaḥ 01,104.011d*1119_01 mañjūṣāṃ ratnasaṃpūrṇāṃ karṇanāmābhisaṃjñitām 01,104.012a prādāc ca tasyāḥ kanyātvaṃ punaḥ sa paramadyutiḥ 01,104.012c dattvā ca dadatāṃ śreṣṭho divam ācakrame tataḥ 01,104.012d*1120_01 dṛṣṭvā kumāraṃ jātaṃ sā vārṣṇeyī dīnamānasā 01,104.012d*1120_02 ekāgrā cintayām āsa kiṃ kṛtvā sukṛtaṃ bhavet 01,104.013a gūhamānāpacāraṃ taṃ bandhupakṣabhayāt tadā 01,104.013c utsasarja jale kuntī taṃ kumāraṃ salakṣaṇam 01,104.014a tam utsṛṣṭaṃ tadā garbhaṃ rādhābhartā mahāyaśāḥ 01,104.014c putratve kalpayām āsa sabhāryaḥ sūtanandanaḥ 01,104.015a nāmadheyaṃ ca cakrāte tasya bālasya tāv ubhau 01,104.015c vasunā saha jāto 'yaṃ vasuṣeṇo bhavatv iti 01,104.016a sa vardhamāno balavān sarvāstreṣūdyato 'bhavat 01,104.016b*1121_01 loke caiva hi vikhyātaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 01,104.016c ā pṛṣṭhatāpād ādityam upatasthe sa vīryavān 01,104.017a yasmin kāle japann āste sa vīraḥ satyasaṃgaraḥ 01,104.017c nādeyaṃ brāhmaṇeṣv āsīt tasmin kāle mahātmanaḥ 01,104.017d@060=0007 karṇaḥ 01,104.017d@060=0011 sūryaḥ 01,104.017d@060=0013 vaiśaṃpāyanaḥ 01,104.017d@060_0001 tataḥ kāle tu kasmiṃś cit svapnānte karṇam abravīt 01,104.017d@060_0002 ādityo brāhmaṇo bhūtvā śṛṇu vīra vaco mama 01,104.017d@060_0003 prabhātāyāṃ rajanyāṃ tvām āgamiṣyati vāsavaḥ 01,104.017d@060_0004 na tasya bhikṣā dātavyā viprarūpī bhaviṣyati 01,104.017d@060_0005 niścayo 'syāpahartuṃ te kavacaṃ kuṇḍale tathā 01,104.017d@060_0006 atas tvāṃ bodhayāmy eṣa smartāsi vacanaṃ mama 01,104.017d@060_0007 śakro māṃ viprarūpeṇa yadi vai yācate dvija 01,104.017d@060_0008 kathaṃ tasmai na dāsyāmi yathā cāsmy avabodhitaḥ 01,104.017d@060_0009 viprāḥ pūjyās tu devānāṃ satataṃ priyam icchatām 01,104.017d@060_0010 taṃ devadevaṃ jānan vai na śaknomy avamantraṇe 01,104.017d@060_0011 yady evaṃ śṛṇu me vīra varaṃ te so 'pi dāsyati 01,104.017d@060_0012 śaktiṃ tvam api yācethāḥ sarvaśatruvighātinīm 01,104.017d@060_0013 evam uktvā dvijaḥ svapne tatraivāntaradhīyata 01,104.017d@060_0014 karṇaḥ prabuddhas taṃ svapnaṃ cintayāno 'bhavat tadā 01,104.018a tam indro brāhmaṇo bhūtvā bhikṣārthaṃ bhūtabhāvanaḥ 01,104.018c kuṇḍale prārthayām āsa kavacaṃ ca mahādyutiḥ 01,104.018d*1122_01 evam uktas tadā karṇo brāhmaṇena mahātmanaḥ 01,104.018d*1123_01 karṇaḥ[tu] kuṇḍale bhittvā prāyacchat sa kṛtāñjaliḥ 01,104.019a utkṛtya vimanāḥ svāṅgāt kavacaṃ rudhirasravam 01,104.019c karṇas tu kuṇḍale chittvā prāyacchat sa kṛtāñjaliḥ 01,104.019d*1124_01 pratigṛhya tu deveśas tuṣṭas tenāsya karmaṇā 01,104.019d*1125=05 karṇaḥ 01,104.019d*1125_01 aho sāhasam ity āha manasā vāsavo hasan 01,104.019d*1125_02 devadānavayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām 01,104.019d*1125_03 na taṃ paśyāmi yo hy etat karma kartā bhaviṣyati 01,104.019d*1125_04 prīto 'smi karmaṇā tena varaṃ vṛṇu yad icchasi 01,104.019d*1125_05 icchāmi bhagavaddattāṃ śaktiṃ śatrunibarhaṇīm 01,104.019d*1126_01 amoghām apratihatāṃ tvattaḥ suragaṇeśvara 01,104.020a śaktiṃ tasmai dadau śakraḥ vismito vākyam abravīt 01,104.020c devāsuramanuṣyāṇāṃ gandharvoragarakṣasām 01,104.020e yasmai kṣepsyasi ruṣṭaḥ san so 'nayā na bhaviṣyati 01,104.020f*1127_01 hatvaikaṃ samare śatruṃ tato mām āgamiṣyati 01,104.020f*1128_01 ity uktvāntardadhe śakro varaṃ dattvā tu tasya vai 01,104.021a purā nāma tu tasyāsīd vasuṣeṇa iti śrutam 01,104.021c tato vaikartanaḥ karṇaḥ karmaṇā tena so 'bhavat 01,105.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,105.001a rūpasattvaguṇopetā dharmārāmā mahāvratā 01,105.001c duhitā kuntibhojasya kṛte pitrā svayaṃvare 01,105.001d*1129_01 tāṃ tu tejasvinīṃ kanyāṃ rūpayauvanaśālinīm 01,105.001d*1129_02 nāvṛṇvan pārthivāḥ ke cid atīva strīguṇair yutām 01,105.001d*1129_03 tataḥ sā kuntibhojena rājñāhūya narādhipān 01,105.001d*1129_04 pitrā svayaṃvare dattā duhitā rājasattama 01,105.001d*1129_05 tataḥ sā raṅgamadhyasthaṃ teṣāṃ rājñāṃ manasvinī 01,105.001d*1129_06 dadarśa rājaśārdūlaṃ pāṇḍuṃ bharatasattamam 01,105.002a siṃhadaṃṣṭraṃ gajaskandham ṛṣabhākṣaṃ mahābalam 01,105.002b*1130_01 patiṃ vavre maheṣvāsaṃ pāṇḍuṃ kuntī yaśasvinī 01,105.002b*1131_01 ādityam iva sarveṣāṃ rājñāṃ pracchādya vai prabhāḥ 01,105.002b*1131_02 tiṣṭhantaṃ rājasamitau puraṃdaram ivāparam 01,105.002b*1131_03 taṃ dṛṣṭvā sānavadyāṅgī kuntibhojasutā śubhā 01,105.002b*1131_04 pāṇḍuṃ naravaraṃ raṅge hṛdayenākulābhavat 01,105.002b*1131_05 tataḥ kāmaparītāṅgī sakṛt pracalamānasā 01,105.002b*1131_06 vrīḍamānā srajaṃ kuntī rājñaḥ skandhe samāsṛjat 01,105.002b*1131_07 taṃ niśamya vṛtaṃ pāṇḍuṃ kuntyā sarve narādhipāḥ 01,105.002b*1131_08 yathāgataṃ samājagmur gajair aśvai rathais tathā 01,105.002b*1131_09 tatas tasyāḥ pitā rājann udvāham akarot prabhuḥ 01,105.002c bhūmipālasahasrāṇāṃ madhye pāṇḍum avindata 01,105.003a sa tayā kuntibhojasya duhitrā kurunandanaḥ 01,105.003c yuyuje 'mitasaubhāgyaḥ paulomyā maghavān iva 01,105.004a yātvā devavratenāpi madrāṇāṃ puṭabhedanam 01,105.004c viśrutā triṣu lokeṣu mādrī madrapateḥ sutā 01,105.005a sarvarājasu vikhyātā rūpeṇāsadṛśī bhuvi 01,105.005c pāṇḍor arthe parikrītā dhanena mahatā tadā 01,105.005e vivāhaṃ kārayām āsa bhīṣmaḥ pāṇḍor mahātmanaḥ 01,105.006a siṃhoraskaṃ gajaskandham ṛṣabhākṣaṃ manasvinam 01,105.006c pāṇḍuṃ dṛṣṭvā naravyāghraṃ vyasmayanta narā bhuvi 01,105.007a kṛtodvāhas tataḥ pāṇḍur balotsāhasamanvitaḥ 01,105.007b*1132_01 goptā bharatavaṃśasya śrīmān sarvāstrakovidaḥ 01,105.007c jigīṣamāṇo vasudhāṃ yayau śatrūn anekaśaḥ 01,105.007d@061=0008 vaiśaṃpāyana uvāca 01,105.007d@061_0001 kuntyāḥ pāṇḍoś ca rājendra kuntibhojo mahīpatiḥ 01,105.007d@061_0002 kṛtvodvāhaṃ tadā taṃ tu nānāvasubhir arcitam 01,105.007d@061_0003 svapuraṃ preṣayām āsa sa rājā kurusattamam 01,105.007d@061_0004 tato balena mahatā nānādhvajapatākinā 01,105.007d@061_0005 stūyamānaḥ sa cāśībhir brāhmaṇaiś ca maharṣibhiḥ 01,105.007d@061_0006 saṃprāpya nagaraṃ rājā pāṇḍuḥ kauravanandanaḥ 01,105.007d@061_0007 nyaveśayata tāṃ bhāryāṃ kuntīṃ svabhavane prabhuḥ 01,105.007d@061_0008 tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo rājñaḥ pāṇḍor yaśasvinaḥ 01,105.007d@061_0009 vivāhasyāparasyārthe cakāra matimān matim 01,105.007d@061_0010 so 'mātyaiḥ sthaviraiḥ sārdhaṃ brāhmaṇaiś ca maharṣibhiḥ 01,105.007d@061_0011 balena caturaṅgena yayau madrapateḥ puram 01,105.007d@061_0012 tam āgatam abhiśrutya bhīṣmaṃ bāhlīkapuṅgavaḥ 01,105.007d@061_0013 pratyudgamyārcayitvā ca puraṃ prāveśayan nṛpaḥ 01,105.007d@061_0014 dattvā tasyāsanaṃ śubhraṃ pādyam arghyaṃ tathaiva ca 01,105.007d@061_0015 madhuparkaṃ ca madreśaḥ papracchāgamane 'rthitām 01,105.007d@061_0016 taṃ bhīṣmaḥ pratyuvācedaṃ madrarājaṃ kurūdvahaḥ 01,105.007d@061_0017 āgataṃ māṃ vijānīhi varārthinam ariṃdama 01,105.007d@061_0018 śrūyate bhavataḥ sādhvī svasā mādrī yaśasvinī 01,105.007d@061_0019 tām ahaṃ varayiṣyāmi pāṇḍor arthe yaśasvinīm 01,105.007d@061_0020 yuktarūpo hi saṃbandhe tvaṃ no rājan vayaṃ tava 01,105.007d@061_0021 etat saṃcintya madreśa gṛhāṇāsmān yathāvidhi 01,105.007d@061_0022 tam evaṃvādinaṃ bhīṣmaṃ pratyabhāṣata madrapaḥ 01,105.007d@061_0023 na hi me 'nyo varas tvattaḥ śreyān iti matir mama 01,105.007d@061_0024 pūrvaiḥ pravartitaṃ kiṃ cit kule 'smin nṛpasattamaiḥ 01,105.007d@061_0025 sādhu vā yadi vāsādhu tan nātikrāntum utsahe 01,105.007d@061_0026 vyaktaṃ tad bhavataś cāpi viditaṃ nātra saṃśayaḥ 01,105.007d@061_0027 na ca yuktaṃ tathā vaktuṃ bhavān dehīti sattama 01,105.007d@061_0028 kuladharmaḥ sa no vīra pramāṇaṃ paramaṃ ca tat 01,105.007d@061_0029 tena tvāṃ na bravīmy etad asaṃdigdhaṃ vaco 'rihan 01,105.007d@061_0030 taṃ bhīṣmaḥ pratyuvācedaṃ madrarājaṃ mahāmatiḥ 01,105.007d@061_0031 dharma eṣa paro rājan svayam uktaḥ svayaṃbhuvā 01,105.007d@061_0032 nātra kaś cana doṣo 'sti pūrvair vidhir ayaṃ kṛtaḥ 01,105.007d@061_0033 viditeyaṃ ca te śalya maryādā sādhusaṃmatā 01,105.007d@061_0034 ity uktvā sa mahātejāḥ śātakumbhaṃ kṛtākṛtam 01,105.007d@061_0035 ratnāni ca vicitrāṇi śalyāyādāt sahasraśaḥ 01,105.007d@061_0036 gajān aśvān rathāṃś caiva vāsāṃsy ābharaṇāni ca 01,105.007d@061_0037 maṇimuktāpravālaṃ ca gāṅgeyo vyasṛjac chubham 01,105.007d@061_0038 tat pragṛhya dhanaṃ sarvaṃ śalyaḥ saṃprītamānasaḥ 01,105.007d@061_0039 dadau tāṃ samalaṃkṛtya svasāraṃ kauravarṣabhe 01,105.007d@061_0040 sa tāṃ mādrīm upādāya bhīṣmaḥ sāgaragāsutaḥ 01,105.007d@061_0041 ājagāma puraṃ dhīmān praviṣṭo gajasāhvayam 01,105.007d@061_0042 tata iṣṭe 'hani prāpte muhūrte sādhusaṃmate 01,105.007d@061_0043 jagrāha vidhivat pāṇiṃ mādryāḥ pāṇḍur narādhipaḥ 01,105.007d@061_0044 tato vivāhe nirvṛtte sa rājā kurunandanaḥ 01,105.007d@061_0045 sthāpayām āsa tāṃ bhāryāṃ śubhe veśmani bhāvinīm 01,105.007d@061_0046 sa tābhyāṃ vyacarat sārdhaṃ bhāryābhyāṃ rājasattamaḥ 01,105.007d@061_0047 kuntyā mādryā ca rājendro yathākāmaṃ yathāsukham 01,105.007d@061_0048 tataḥ sa kauravo rājā vihṛtya tridaśā niśāḥ 01,105.007d@061_0049 jigīṣayā mahīṃ pāṇḍur niścakrāma purāt prabho 01,105.007d@061_0050 sa bhīṣmapramukhān vṛddhān abhivādya praṇamya ca 01,105.007d@061_0051 dhṛtarāṣṭraṃ ca kauravyaṃ tathānyān kurusattamān 01,105.007d@061_0052 āmantrya prayayau rājā taiś caivābhyanumoditaḥ 01,105.007d@061_0053 maṅgalācārayuktābhir āśīrbhiś cābhinanditaḥ 01,105.007d@061_0054 gajavājirathaughena balena mahatāgamat 01,105.007d@061_0055 sa rājā devarājābho vijigīṣur vasuṃdharām 01,105.007d@061_0056 hṛṣṭapuṣṭabalaḥ prāyāt pāṇḍuḥ śatrūn anekaśaḥ 01,105.008a pūrvam āgaskṛto gatvā daśārṇāḥ samare jitāḥ 01,105.008c pāṇḍunā narasiṃhena kauravāṇāṃ yaśobhṛtā 01,105.009a tataḥ senām upādāya pāṇḍur nānāvidhadhvajām 01,105.009c prabhūtahastyaśvarathāṃ padātigaṇasaṃkulām 01,105.010a āgaskṛt sarvavīrāṇāṃ vairī sarvamahībhṛtām 01,105.010c goptā magadharāṣṭrasya dārvo rājagṛhe hataḥ 01,105.011a tataḥ kośaṃ samādāya vāhanāni balāni ca 01,105.011c pāṇḍunā mithilāṃ gatvā videhāḥ samare jitāḥ 01,105.012a tathā kāśiṣu suhmeṣu puṇḍreṣu bharatarṣabha 01,105.012c svabāhubalavīryeṇa kurūṇām akarod yaśaḥ 01,105.013a taṃ śaraughamahājvālam astrārciṣam ariṃdamam 01,105.013c pāṇḍupāvakam āsādya vyadahyanta narādhipāḥ 01,105.014a te sasenāḥ sasenena vidhvaṃsitabalā nṛpāḥ 01,105.014c pāṇḍunā vaśagāḥ kṛtvā karakarmasu yojitāḥ 01,105.015a tena te nirjitāḥ sarve pṛthivyāṃ sarvapārthivāḥ 01,105.015c tam ekaṃ menire śūraṃ deveṣv iva puraṃdaram 01,105.016a taṃ kṛtāñjalayaḥ sarve praṇatā vasudhādhipāḥ 01,105.016c upājagmur dhanaṃ gṛhya ratnāni vividhāni ca 01,105.017a maṇimuktāpravālaṃ ca suvarṇaṃ rajataṃ tathā 01,105.017c goratnāny aśvaratnāni ratharatnāni kuñjarān 01,105.018a kharoṣṭramahiṣāṃś caiva yac ca kiṃ cid ajāvikam 01,105.018c tat sarvaṃ pratijagrāha rājā nāgapurādhipaḥ 01,105.019a tad ādāya yayau pāṇḍuḥ punar muditavāhanaḥ 01,105.019c harṣayiṣyan svarāṣṭrāṇi puraṃ ca gajasāhvayam 01,105.020a śaṃtano rājasiṃhasya bharatasya ca dhīmataḥ 01,105.020c pranaṣṭaḥ kīrtijaḥ śabdaḥ pāṇḍunā punar uddhṛtaḥ 01,105.021a ye purā kururāṣṭrāṇi jahruḥ kurudhanāni ca 01,105.021c te nāgapurasiṃhena pāṇḍunā karadāḥ kṛtāḥ 01,105.022a ity abhāṣanta rājāno rājāmātyāś ca saṃgatāḥ 01,105.022b*1133_01 abhyanandanta vai pāṇḍum āśīrvādaiḥ pṛthagvidhaiḥ 01,105.022c pratītamanaso hṛṣṭāḥ paurajānapadaiḥ saha 01,105.023a pratyudyayus taṃ saṃprāptaṃ sarve bhīṣmapurogamāḥ 01,105.023c te nadūram ivādhvānaṃ gatvā nāgapurālayāḥ 01,105.023e āvṛtaṃ dadṛśur lokaṃ hṛṣṭā bahuvidhair janaiḥ 01,105.024a nānāyānasamānītai ratnair uccāvacais tathā 01,105.024c hastyaśvaratharatnaiś ca gobhir uṣṭrair athāvikaiḥ 01,105.024e nāntaṃ dadṛśur āsādya bhīṣmeṇa saha kauravāḥ 01,105.025a so 'bhivādya pituḥ pādau kausalyānandavardhanaḥ 01,105.025c yathārhaṃ mānayām āsa paurajānapadān api 01,105.026a pramṛdya pararāṣṭrāṇi kṛtārthaṃ punarāgatam 01,105.026c putram āsādya bhīṣmas tu harṣād aśrūṇy avartayat 01,105.027a sa tūryaśatasaṃghānāṃ bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ 01,105.027c harṣayan sarvaśaḥ paurān viveśa gajasāhvayam 01,106.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,106.001a dhṛtarāṣṭrābhyanujñātaḥ svabāhuvijitaṃ dhanam 01,106.001c bhīṣmāya satyavatyai ca mātre copajahāra saḥ 01,106.002a vidurāya ca vai pāṇḍuḥ preṣayām āsa tad dhanam 01,106.002c suhṛdaś cāpi dharmātmā dhanena samatarpayat 01,106.003a tataḥ satyavatīṃ bhīṣmaḥ kausalyāṃ ca yaśasvinīm 01,106.003c śubhaiḥ pāṇḍujitai ratnais toṣayām āsa bhārata 01,106.004a nananda mātā kausalyā tam apratimatejasam 01,106.004c jayantam iva paulomī pariṣvajya nararṣabham 01,106.005a tasya vīrasya vikrāntaiḥ sahasraśatadakṣiṇaiḥ 01,106.005a*1134_01 . . . . . . . . pāṇḍor bāhuvinirjitaiḥ 01,106.005a*1134_02 asaṃkhyeyair dhanai rājā . . . . . . . . 01,106.005c aśvamedhaśatair īje dhṛtarāṣṭro mahāmakhaiḥ 01,106.006a saṃprayuktaś ca kuntyā ca mādryā ca bharatarṣabha 01,106.006c jitatandrīs tadā pāṇḍur babhūva vanagocaraḥ 01,106.007a hitvā prāsādanilayaṃ śubhāni śayanāni ca 01,106.007c araṇyanityaḥ satataṃ babhūva mṛgayāparaḥ 01,106.008a sa caran dakṣiṇaṃ pārśvaṃ ramyaṃ himavato gireḥ 01,106.008c uvāsa giripṛṣṭheṣu mahāśālavaneṣu ca 01,106.009a rarāja kuntyā mādryā ca pāṇḍuḥ saha vane vasan 01,106.009c kareṇvor iva madhyasthaḥ śrīmān pauraṃdaro gajaḥ 01,106.010a bhārataṃ saha bhāryābhyāṃ bāṇakhaḍgadhanurdharam 01,106.010c vicitrakavacaṃ vīraṃ paramāstravidaṃ nṛpam 01,106.010e devo 'yam ity amanyanta carantaṃ vanavāsinaḥ 01,106.011a tasya kāmāṃś ca bhogāṃś ca narā nityam atandritāḥ 01,106.011c upajahrur vanānteṣu dhṛtarāṣṭreṇa coditāḥ 01,106.012a atha pāraśavīṃ kanyāṃ devakasya mahīpateḥ 01,106.012c rūpayauvanasaṃpannāṃ sa śuśrāvāpagāsutaḥ 01,106.013a tatas tu varayitvā tām ānāyya puruṣarṣabhaḥ 01,106.013c vivāhaṃ kārayām āsa vidurasya mahāmateḥ 01,106.014a tasyāṃ cotpādayām āsa viduraḥ kurunandanaḥ 01,106.014c putrān vinayasaṃpannān ātmanaḥ sadṛśān guṇaiḥ 01,107.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,107.001a tataḥ putraśataṃ jajñe gāndhāryāṃ janamejaya 01,107.001c dhṛtarāṣṭrasya vaiśyāyām ekaś cāpi śatāt paraḥ 01,107.002a pāṇḍoḥ kuntyāṃ ca mādryāṃ ca pañca putrā mahārathāḥ 01,107.002c devebhyaḥ samapadyanta saṃtānāya kulasya vai 01,107.003 janamejaya uvāca 01,107.003a kathaṃ putraśataṃ jajñe gāndhāryāṃ dvijasattama 01,107.003c kiyatā caiva kālena teṣām āyuś ca kiṃ param 01,107.004a kathaṃ caikaḥ sa vaiśyāyāṃ dhṛtarāṣṭrasuto 'bhavat 01,107.004c kathaṃ ca sadṛśīṃ bhāryāṃ gāndhārīṃ dharmacāriṇīm 01,107.004e ānukūlye vartamānāṃ dhṛtarāṣṭro 'tyavartata 01,107.005a kathaṃ ca śaptasya sataḥ pāṇḍos tena mahātmanā 01,107.005c samutpannā daivatebhyaḥ pañca putrā mahārathāḥ 01,107.006a etad vidvan yathāvṛttaṃ vistareṇa tapodhana 01,107.006c kathayasva na me tṛptiḥ kathyamāneṣu bandhuṣu 01,107.007 vaiśaṃpāyana uvāca 01,107.007a kṣucchramābhipariglānaṃ dvaipāyanam upasthitam 01,107.007c toṣayām āsa gāndhārī vyāsas tasyai varaṃ dadau 01,107.008a sā vavre sadṛśaṃ bhartuḥ putrāṇāṃ śatam ātmanaḥ 01,107.008c tataḥ kālena sā garbhaṃ dhṛtarāṣṭrād athāgrahīt 01,107.008d*1135_01 gāndhāryām āhite garbhe pāṇḍur ambālikāsutaḥ 01,107.008d*1135_02 agacchat paramaṃ duḥkham apatyārtham ariṃdama 01,107.008d*1135_03 garbhiṇyām atha gāndhāryāṃ pāṇḍuḥ paramaduḥkhitaḥ 01,107.008d*1135_04 mṛgābhiśāpād ātmānaṃ śocann uparatakriyaḥ 01,107.008d*1135_05 sa gatvā tapasā siddhiṃ viśvāmitro yathā bhuvi 01,107.008d*1135_06 dehanyāse kṛtamanā idaṃ vacanam abravīt 01,107.009a saṃvatsaradvayaṃ taṃ tu gāndhārī garbham āhitam 01,107.009c aprajā dhārayām āsa tatas tāṃ duḥkham āviśat 01,107.010a śrutvā kuntīsutaṃ jātaṃ bālārkasamatejasam 01,107.010c udarasyātmanaḥ sthairyam upalabhyānvacintayat 01,107.011a ajñātaṃ dhṛtarāṣṭrasya yatnena mahatā tataḥ 01,107.011c sodaraṃ pātayām āsa gāndhārī duḥkhamūrcchitā 01,107.012a tato jajñe māṃsapeśī lohāṣṭhīleva saṃhatā 01,107.012c dvivarṣasaṃbhṛtāṃ kukṣau tām utsraṣṭuṃ pracakrame 01,107.013a atha dvaipāyano jñātvā tvaritaḥ samupāgamat 01,107.013c tāṃ sa māṃsamayīṃ peśīṃ dadarśa japatāṃ varaḥ 01,107.014a tato 'bravīt saubaleyīṃ kim idaṃ te cikīrṣitam 01,107.014c sā cātmano mataṃ satyaṃ śaśaṃsa paramarṣaye 01,107.015a jyeṣṭhaṃ kuntīsutaṃ jātaṃ śrutvā ravisamaprabham 01,107.015c duḥkhena parameṇedam udaraṃ pātitaṃ mayā 01,107.016a śataṃ ca kila putrāṇāṃ vitīrṇaṃ me tvayā purā 01,107.016c iyaṃ ca me māṃsapeśī jātā putraśatāya vai 01,107.017 vyāsa uvāca 01,107.017a evam etat saubaleyi naitaj jātv anyathā bhavet 01,107.017c vitathaṃ noktapūrvaṃ me svaireṣv api kuto 'nyathā 01,107.018a ghṛtapūrṇaṃ kuṇḍaśataṃ kṣipram eva vidhīyatām 01,107.018b*1136_01 svanugupteṣu deśeṣu rakṣā caiva vidhīyatām 01,107.018c śītābhir adbhir aṣṭhīlām imāṃ ca pariṣiñcata 01,107.019 vaiśaṃpāyana uvāca 01,107.019a sā sicyamānā aṣṭhīlā abhavac chatadhā tadā 01,107.019c aṅguṣṭhaparvamātrāṇāṃ garbhāṇāṃ pṛthag eva tu 01,107.020a ekādhikaśataṃ pūrṇaṃ yathāyogaṃ viśāṃ pate 01,107.020b*1137_01 tataḥ kuṇḍaśataṃ tatra ānāyya tu mahān ṛṣiḥ 01,107.020c māṃsapeśyās tadā rājan kramaśaḥ kālaparyayāt 01,107.021a tatas tāṃs teṣu kuṇḍeṣu garbhān avadadhe tadā 01,107.021c svanugupteṣu deśeṣu rakṣāṃ ca vyadadhāt tataḥ 01,107.021d*1138_01 śaśāsa caiva kṛṣṇo vai garbhāṇāṃ rakṣaṇaṃ tadā 01,107.022a śaśāsa caiva bhagavān kālenaitāvatā punaḥ 01,107.022c vighaṭṭanīyāny etāni kuṇḍānīti sma saubalīm 01,107.022d*1139_01 ahnottarā kumārās te kuṇḍebhyas tu samutthitāḥ 01,107.023a ity uktvā bhagavān vyāsas tathā pratividhāya ca 01,107.023c jagāma tapase dhīmān himavantaṃ śiloccayam 01,107.023d*1140_01 evaṃ saṃdiśya kauravya kṛṣṇadvaipāyanas tadā 01,107.023d*1140_02 jagāma parvatāyaiva tapase saṃśitavrataḥ 01,107.024a jajñe krameṇa caitena teṣāṃ duryodhano nṛpaḥ 01,107.024c janmatas tu pramāṇena jyeṣṭho rājā yudhiṣṭhiraḥ 01,107.024d*1141_01 tadākhyātaṃ tu bhīṣmāya vidurāya ca dhīmate 01,107.024d*1142_01 yasminn ahani durdharṣo jajñe duryodhanas tadā 01,107.024d*1142_02 tasminn eva mahābāhur jajñe bhīmo 'pi vīryavān 01,107.024d*1142_03 sa jātamātra evātha dhṛtarāṣṭrasuto nṛpa 01,107.024d*1142_04 rāsabhārāvasadṛśaṃ rurāva ca nanāda ca 01,107.024d*1142_05 taṃ kharāḥ pratyabhāṣanta gṛdhragomāyuvāyasāḥ 01,107.024d*1142_06 vātāś ca pravavuś cāpi digdāhaś cābhavat tadā 01,107.025a jātamātre sute tasmin dhṛtarāṣṭro 'bravīd idam 01,107.025b*1143_01 duryodhane jātamātre dikṣu sarvāsu bhārata 01,107.025b*1143_02 kravyādāḥ prāṇadan ghorāḥ śivāś cāśivanisvanāḥ 01,107.025b*1143_03 vavarṣa rudhiraṃ devo bhayam āvedayan mahat 01,107.025b*1143_04 etasminn antare rājā dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 01,107.025c samānīya bahūn viprān bhīṣmaṃ viduram eva ca 01,107.025d*1144_01 anyāṃś ca suhṛdo rājan kurūn sarvāṃs tathaiva ca 01,107.026a yudhiṣṭhiro rājaputro jyeṣṭho naḥ kulavardhanaḥ 01,107.026c prāptaḥ svaguṇato rājyaṃ na tasmin vācyam asti naḥ 01,107.027a ayaṃ tv anantaras tasmād api rājā bhaviṣyati 01,107.027c etad dhi brūta me satyaṃ yad atra bhavitā dhruvam 01,107.027d*1145_01 asmiñ jāte nimittāni śaṃsanti hy aśivaṃ mahat 01,107.027d*1145_02 ato bravīmi vidura drutaṃ māṃ bhayam āviśat 01,107.028a vākyasyaitasya nidhane dikṣu sarvāsu bhārata 01,107.028c kravyādāḥ prāṇadan ghorāḥ śivāś cāśivaśaṃsinaḥ 01,107.029a lakṣayitvā nimittāni tāni ghorāṇi sarvaśaḥ 01,107.029c te 'bruvan brāhmaṇā rājan viduraś ca mahāmatiḥ 01,107.029d*1146_01 yathemāni nimittāni ghorāṇi manujādhipa 01,107.029d*1146_02 utthitāni sute jāte jyeṣṭhe te puruṣarṣabha 01,107.029d*1147_01 eṣa duryodhano rājā śyāmaḥ piṅgalalocanaḥ 01,107.029d*1147_02 na kevalaṃ kulasyāntaṃ kṣatriyāntaṃ kariṣyati 01,107.030a vyaktaṃ kulāntakaraṇo bhavitaiṣa sutas tava 01,107.030c tasya śāntiḥ parityāge puṣṭyā tv apanayo mahān 01,107.031a śatam ekonam apy astu putrāṇāṃ te mahīpate 01,107.031b*1148_01 tyajainam ekaṃ śāntiṃ cet kulasyecchasi bhārata 01,107.031c ekena kuru vai kṣemaṃ lokasya ca kulasya ca 01,107.032a tyajed ekaṃ kulasyārthe grāmasyārthe kulaṃ tyajet 01,107.032c grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet 01,107.033a sa tathā vidureṇoktas taiś ca sarvair dvijottamaiḥ 01,107.033c na cakāra tathā rājā putrasnehasamanvitaḥ 01,107.034a tataḥ putraśataṃ sarvaṃ dhṛtarāṣṭrasya pārthiva 01,107.034c māsamātreṇa saṃjajñe kanyā caikā śatādhikā 01,107.035a gāndhāryāṃ kliśyamānāyām udareṇa vivardhatā 01,107.035c dhṛtarāṣṭraṃ mahābāhuṃ vaiśyā paryacarat kila 01,107.036a tasmin saṃvatsare rājan dhṛtarāṣṭrān mahāyaśāḥ 01,107.036c jajñe dhīmāṃs tatas tasyāṃ yuyutsuḥ karaṇo nṛpa 01,107.037a evaṃ putraśataṃ jajñe dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ 01,107.037c mahārathānāṃ vīrāṇāṃ kanyā caikātha duḥśalā 01,107.037d*1149_01 yuyutsuś ca mahātejā vaiśyāputraḥ pratāpavān 01,107.037d*1150_01 dhṛtarāṣṭrasya rājendra yathā te kathitaṃ mayā 01,107.037d@063=0000 janamejaya uvāca 01,107.037d@063=0011 vaiśaṃpāyana uvāca 01,107.037d@063=0031 vyāsa uvāca 01,107.037d@063=0034 vaiśaṃpāyana uvāca 01,107.037d@063_0001 dhṛtarāṣṭrasya putrāṇām āditaḥ kathitaṃ tvayā 01,107.037d@063_0002 ṛṣeḥ prasādāt tu śataṃ na ca kanyā prakīrtitā 01,107.037d@063_0003 vaiśyāputro yuyutsuś ca kanyā caikā śatādhikā 01,107.037d@063_0004 gāndhārarājaduhitā śataputreti cānagha 01,107.037d@063_0005 uktā maharṣiṇā tena vyāsenāmitatejasā 01,107.037d@063_0006 kathaṃ tv idānīṃ bhagavan kanyāṃ jātāṃ bravīṣi me 01,107.037d@063_0007 yadi bhāgaśataṃ peśī kṛtā tena maharṣiṇā 01,107.037d@063_0008 na prajāsyati ced bhūyaḥ saubaleyī kathaṃ cana 01,107.037d@063_0009 kathaṃ tu saṃbhavas tasyā duḥśalāyā vadasva me 01,107.037d@063_0010 yathārham iha viprarṣe paraṃ me 'tra kutūhalam 01,107.037d@063_0011 sādhv ayaṃ praśna uddiṣṭaḥ pāṇḍaveya bravīmi te 01,107.037d@063_0012 tāṃ māṃsapeśīṃ bhagavān svayam eva mahātapāḥ 01,107.037d@063_0013 śītābhir adbhir āsicya bhāgaṃ bhāgam akalpayat 01,107.037d@063_0014 yo yathā kalpito bhāgas taṃ taṃ dhātryā tadā nṛpa 01,107.037d@063_0015 ghṛtapūrṇeṣu kuṇḍeṣu ekaikaṃ prākṣipat tadā 01,107.037d@063_0016 etasmin nantare sādhvī gāndhārī sudṛḍhavratā 01,107.037d@063_0017 duhitṛsnehasaṃyogam anudhyāya varāṅganā 01,107.037d@063_0018 manasācintayad devī etat putraśataṃ mama 01,107.037d@063_0019 bhaviṣyati na saṃdeho na bravīty anyathā muniḥ 01,107.037d@063_0020 mameyaṃ paramā tuṣṭir duhitā me bhaved yadi 01,107.037d@063_0021 ekā śatādhikā bālā bhaviṣyati kanīyasī 01,107.037d@063_0022 tato dauhitrajāl lokād abāhyo 'sau patir mama 01,107.037d@063_0023 adhikā kila nārīṇāṃ prītir jāmātṛjā bhavet 01,107.037d@063_0024 yadi nāma mamāpi syād duhitaikā śatādhikā 01,107.037d@063_0025 kṛtakṛtyā bhaveyaṃ vai putradauhitrasaṃvṛtā 01,107.037d@063_0026 yadi satyaṃ tapas taptaṃ dattaṃ vāpy athavā hutam 01,107.037d@063_0027 guravas toṣitā vāpi tathāstu duhitā mama 01,107.037d@063_0028 etasminn eva kāle tu kṛṣṇadvaipāyanaḥ svayam 01,107.037d@063_0029 vibhajya tāṃ tadā peśīṃ bhagavān ṛṣisattamaḥ 01,107.037d@063_0030 gaṇayitvā śataṃ pūrṇam aṃśānām āha saubalīm 01,107.037d@063_0031 pūrṇaṃ putraśataṃ tv etan na mithyā vāg udāhṛtā 01,107.037d@063_0032 daivayogād ayaṃ bhāga ekaḥ śiṣṭaḥ śatāt paraḥ 01,107.037d@063_0033 eṣā te subhage kanyā bhaviṣyati yathepsitā 01,107.037d@063_0034 tato 'nyaṃ ghṛtakumbhaṃ tu samānāyya mahātapāḥ 01,107.037d@063_0035 taṃ cāpi prākṣipat tatra kanyābhāgaṃ tapodhanaḥ 01,107.037d@063_0036 etat te kathitaṃ rājan duḥśalājanma bhārata 01,107.037d@063_0037 brūhi rājendra kiṃ bhūyo vartayiṣyāmi te 'nagha 01,108.001 janamejaya uvāca 01,108.001a jyeṣṭhānujyeṣṭhatāṃ teṣāṃ nāmadheyāni cābhibho 01,108.001c dhṛtarāṣṭrasya putrāṇām ānupūrvyeṇa kīrtaya 01,108.002 vaiśaṃpāyana uvāca 01,108.002a duryodhano yuyutsuś ca rājan duḥśāsanas tathā 01,108.002c duḥsaho duḥśalaś caiva jalasaṃdhaḥ samaḥ sahaḥ 01,108.003a vindānuvindau durdharṣaḥ subāhur duṣpradharṣaṇaḥ 01,108.003c durmarṣaṇo durmukhaś ca duṣkarṇaḥ karṇa eva ca 01,108.004a viviṃśatir vikarṇaś ca jalasaṃdhaḥ sulocanaḥ 01,108.004c citropacitrau citrākṣaś cārucitraḥ śarāsanaḥ 01,108.005a durmado duṣpragāhaś ca vivitsur vikaṭaḥ samaḥ 01,108.005c ūrṇanābhaḥ sunābhaś ca tathā nandopanandakau 01,108.006a senāpatiḥ suṣeṇaś ca kuṇḍodaramahodarau 01,108.006b*1151_01 citradhvajaś citrarathaś citrabāhur amitrajit 01,108.006c citrabāṇaś citravarmā suvarmā durvimocanaḥ 01,108.007a ayobāhur mahābāhuś citrāṅgaś citrakuṇḍalaḥ 01,108.007c bhīmavego bhīmabalo balākī balavardhanaḥ 01,108.008a ugrāyudho bhīmakarmā kanakāyur dṛḍhāyudhaḥ 01,108.008b*1152_01 citrāyudho niṣaṅgī ca pāśī vṛndārakas tathā 01,108.008c dṛḍhavarmā dṛḍhakṣatraḥ somakīrtir anūdaraḥ 01,108.009a dṛḍhasaṃdho jarāsaṃdhaḥ satyasaṃdhaḥ sadaḥsuvāk 01,108.009c ugraśravā aśvasenaḥ senānīr duṣparājayaḥ 01,108.010a aparājitaḥ paṇḍitako viśālākṣo durāvaraḥ 01,108.010b*1153_01 ajitaś ca jayantaś ca jayatseno 'tha durjayaḥ 01,108.010c dṛḍhahastaḥ suhastaś ca vātavegasuvarcasau 01,108.011a ādityaketur bahvāśī nāgadantograyāyinau 01,108.011c kavacī niṣaṅgī pāśī ca daṇḍadhāro dhanurgrahaḥ 01,108.012a ugro bhīmaratho vīro vīrabāhur alolupaḥ 01,108.012b*1154_01 bhīmakarmā subāhuś ca bhīmavikrānta eva ca 01,108.012c abhayo raudrakarmā ca tathā dṛḍharathas trayaḥ 01,108.013a anādhṛṣyaḥ kuṇḍabhedī virāvī dīrghalocanaḥ 01,108.013b*1155_01 pramathaś ca pramāthī ca dīrghālātaś ca vīryavān 01,108.013b*1156_01 dīrghadhvajo dīrghabhuja adīrgho dīrgha eva ca 01,108.013c dīrghabāhur mahābāhur vyūḍhoruḥ kanakadhvajaḥ 01,108.013d*1157_01 mahākuṇḍaś ca kuṇḍaś ca kuṇḍajaś citrajas tathā 01,108.014a kuṇḍāśī virajāś caiva duḥśalā ca śatādhikā 01,108.014c etad ekaśataṃ rājan kanyā caikā prakīrtitā 01,108.015a nāmadheyānupūrvyeṇa viddhi janmakramaṃ nṛpa 01,108.015c sarve tv atirathāḥ śūrāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ 01,108.016a sarve vedavidaś caiva rājaśāstreṣu kovidāḥ 01,108.016c sarve saṃsargavidyāsu vidyābhijanaśobhinaḥ 01,108.017a sarveṣām anurūpāś ca kṛtā dārā mahīpate 01,108.017c dhṛtarāṣṭreṇa samaye samīkṣya vidhivat tadā 01,108.018a duḥśalāṃ samaye rājā sindhurājāya bhārata 01,108.018c jayadrathāya pradadau saubalānumate tadā 01,108.018d*1158_01 iti putraśataṃ rājan yuyutsuś ca śatādhikaḥ 01,108.018d*1158_02 kanyakā duḥśalā caiva yathāvat kīrtitaṃ mayā 01,109.001 janamejaya uvāca 01,109.001a kathito dhārtarāṣṭrāṇām ārṣaḥ saṃbhava uttamaḥ 01,109.001c amānuṣo mānuṣāṇāṃ bhavatā brahmavittama 01,109.002a nāmadheyāni cāpy eṣāṃ kathyamānāni bhāgaśaḥ 01,109.002c tvattaḥ śrutāni me brahman pāṇḍavānāṃ tu kīrtaya 01,109.003a te hi sarve mahātmāno devarājaparākramāḥ 01,109.003c tvayaivāṃśāvataraṇe devabhāgāḥ prakīrtitāḥ 01,109.004a tasmād icchāmy ahaṃ śrotum atimānuṣakarmaṇām 01,109.004c teṣām ājananaṃ sarvaṃ vaiśaṃpāyana kīrtaya 01,109.005 vaiśaṃpāyana uvāca 01,109.005a rājā pāṇḍur mahāraṇye mṛgavyālaniṣevite 01,109.005c vane maithunakālasthaṃ dadarśa mṛgayūthapam 01,109.006a tatas tāṃ ca mṛgīṃ taṃ ca rukmapuṅkhaiḥ supatribhiḥ 01,109.006c nirbibheda śarais tīkṣṇaiḥ pāṇḍuḥ pañcabhir āśugaiḥ 01,109.007a sa ca rājan mahātejā ṛṣiputras tapodhanaḥ 01,109.007c bhāryayā saha tejasvī mṛgarūpeṇa saṃgataḥ 01,109.007d*1159_01 mṛgo ṛṣir mṛgī bhāryā ubhau tau tapasānvitau 01,109.007d*1159_02 remāte vipine bhūtvā niraṅkuśaratekṣaṇau 01,109.008a saṃsaktas tu tayā mṛgyā mānuṣīm īrayan giram 01,109.008c kṣaṇena patito bhūmau vilalāpākulendriyaḥ 01,109.009 mṛga uvāca 01,109.009a kāmamanyuparītāpi buddhyaṅgarahitāpi ca 01,109.009c varjayanti nṛśaṃsāni pāpeṣv abhiratā narāḥ 01,109.010a na vidhiṃ grasate prajñā prajñāṃ tu grasate vidhiḥ 01,109.010c vidhiparyāgatān arthān prajñā na pratipadyate 01,109.011a śaśvaddharmātmanāṃ mukhye kule jātasya bhārata 01,109.011c kāmalobhābhibhūtasya kathaṃ te calitā matiḥ 01,109.012 pāṇḍur uvāca 01,109.012a śatrūṇāṃ yā vadhe vṛttiḥ sā mṛgāṇāṃ vadhe smṛtā 01,109.012c rājñāṃ mṛga na māṃ mohāt tvaṃ garhayitum arhasi 01,109.013a acchadmanāmāyayā ca mṛgāṇāṃ vadha iṣyate 01,109.013c sa eva dharmo rājñāṃ tu tad vidvān kiṃ nu garhase 01,109.014a agastyaḥ satram āsīnaś cacāra mṛgayām ṛṣiḥ 01,109.014c āraṇyān sarvadaivatyān mṛgān prokṣya mahāvane 01,109.015a pramāṇadṛṣṭadharmeṇa katham asmān vigarhase 01,109.015c agastyasyābhicāreṇa yuṣmākaṃ vai vapā hutā 01,109.016 mṛga uvāca 01,109.016a na ripūn vai samuddiśya vimuñcanti purā śarān 01,109.016b*1160_01 na ripūṇāṃ samādhānaṃ parīpsante purātanāḥ 01,109.016c randhra eṣāṃ viśeṣeṇa vadhakālaḥ praśasyate 01,109.017 pāṇḍur uvāca 01,109.017a pramattam apramattaṃ vā vivṛtaṃ ghnanti caujasā 01,109.017c upāyair iṣubhis tīkṣṇaiḥ kasmān mṛga vigarhase 01,109.017d*1161_01 maithunasthaṃ mahārāja yat tvaṃ hanyā(t) hy akāraṇe 01,109.018 mṛga uvāca 01,109.018a nāhaṃ ghnantaṃ mṛgān rājan vigarhe ātmakāraṇāt 01,109.018c maithunaṃ tu pratīkṣyaṃ me syāt tvayehānṛśaṃsataḥ 01,109.019a sarvabhūtahite kāle sarvabhūtepsite tathā 01,109.019c ko hi vidvān mṛgaṃ hanyāc carantaṃ maithunaṃ vane 01,109.019d*1162_01 asyāṃ mṛgyāṃ ca rājendra harṣān maithunam ācaram 01,109.019e puruṣārthaphalaṃ kāntaṃ yat tvayā vitathaṃ kṛtam 01,109.020a pauravāṇām ṛṣīṇāṃ ca teṣām akliṣṭakarmaṇām 01,109.020c vaṃśe jātasya kauravya nānurūpam idaṃ tava 01,109.021a nṛśaṃsaṃ karma sumahat sarvalokavigarhitam 01,109.021c asvargyam ayaśasyaṃ ca adharmiṣṭhaṃ ca bhārata 01,109.022a strībhogānāṃ viśeṣajñaḥ śāstradharmārthatattvavit 01,109.022c nārhas tvaṃ surasaṃkāśa kartum asvargyam īdṛśam 01,109.023a tvayā nṛśaṃsakartāraḥ pāpācārāś ca mānavāḥ 01,109.023c nigrāhyāḥ pārthivaśreṣṭha trivargaparivarjitāḥ 01,109.024a kiṃ kṛtaṃ te naraśreṣṭha nighnato mām anāgasam 01,109.024c muniṃ mūlaphalāhāraṃ mṛgaveṣadharaṃ nṛpa 01,109.024e vasamānam araṇyeṣu nityaṃ śamaparāyaṇam 01,109.025a tvayāhaṃ hiṃsito yasmāt tasmāt tvām apy asaṃśayam 01,109.025c dvayor nṛśaṃsakartāram avaśaṃ kāmamohitam 01,109.025e jīvitāntakaro bhāva evam evāgamiṣyati 01,109.026a ahaṃ hi kiṃdamo nāma tapasāpratimo muniḥ 01,109.026c vyapatrapan manuṣyāṇāṃ mṛgyāṃ maithunam ācaram 01,109.027a mṛgo bhūtvā mṛgaiḥ sārdhaṃ carāmi gahane vane 01,109.027b*1163_01 gajāśvamahiṣādīnāṃ lajjā nāsti catuṣpadām 01,109.027b*1163_02 lajjāśaṅkābhītihīnaṃ maithunaṃ paramaṃ sukham 01,109.027b*1163_03 tat sukhaṃ dvipadāṃ nāsti vidyate tac catuṣpadām 01,109.027b*1163_04 nṛpāṇāṃ mṛgayā dharmas tatrāpi na vadhaḥ smṛtaḥ 01,109.027b*1163_05 maithunāsaktacittasya mṛgadvandvasya bhūmipa 01,109.027c na tu te brahmahatyeyaṃ bhaviṣyaty avijānataḥ 01,109.027e mṛgarūpadharaṃ hatvā mām evaṃ kāmamohitam 01,109.028a asya tu tvaṃ phalaṃ mūḍha prāpsyasīdṛśam eva hi 01,109.028c priyayā saha saṃvāsaṃ prāpya kāmavimohitaḥ 01,109.028e tvam apy asyām avasthāyāṃ pretalokaṃ gamiṣyasi 01,109.029a antakāle ca saṃvāsaṃ yayā gantāsi kāntayā 01,109.029c pretarājavaśaṃ prāptaṃ sarvabhūtaduratyayam 01,109.029e bhaktyā matimatāṃ śreṣṭha saiva tvām anuyāsyati 01,109.030a vartamānaḥ sukhe duḥkhaṃ yathāhaṃ prāpitas tvayā 01,109.030c tathā sukhaṃ tvāṃ saṃprāptaṃ duḥkham abhyāgamiṣyati 01,109.031 vaiśaṃpāyana uvāca 01,109.031a evam uktvā suduḥkhārto jīvitāt sa vyayujyata 01,109.031c mṛgaḥ pāṇḍuś ca śokārtaḥ kṣaṇena samapadyata 01,110.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,110.001a taṃ vyatītam atikramya rājā svam iva bāndhavam 01,110.001c sabhāryaḥ śokaduḥkhārtaḥ paryadevayad āturaḥ 01,110.002 pāṇḍur uvāca 01,110.002a satām api kule jātāḥ karmaṇā bata durgatim 01,110.002c prāpnuvanty akṛtātmānaḥ kāmajālavimohitāḥ 01,110.003a śaśvad dharmātmanā jāto bāla eva pitā mama 01,110.003c jīvitāntam anuprāptaḥ kāmātmaiveti naḥ śrutam 01,110.004a tasya kāmātmanaḥ kṣetre rājñaḥ saṃyatavāg ṛṣiḥ 01,110.004c kṛṣṇadvaipāyanaḥ sākṣād bhagavān mām ajījanat 01,110.005a tasyādya vyasane buddhiḥ saṃjāteyaṃ mamādhamā 01,110.005c tyaktasya devair anayān mṛgayāyāṃ durātmanaḥ 01,110.006a mokṣam eva vyavasyāmi bandho hi vyasanaṃ mahat 01,110.006c suvṛttim anuvartiṣye tām ahaṃ pitur avyayām 01,110.006e atīva tapasātmānaṃ yojayiṣyāmy asaṃśayam 01,110.007a tasmād eko 'ham ekāham ekaikasmin vanaspatau 01,110.007c caran bhaikṣaṃ munir muṇḍaś cariṣyāmi mahīm imām 01,110.008a pāṃsunā samavacchannaḥ śūnyāgārapratiśrayaḥ 01,110.008c vṛkṣamūlaniketo vā tyaktasarvapriyāpriyaḥ 01,110.009a na śocan na prahṛṣyaṃś ca tulyanindātmasaṃstutiḥ 01,110.009c nirāśīr nirnamaskāro nirdvandvo niṣparigrahaḥ 01,110.010a na cāpy avahasan kaṃ cin na kurvan bhrukuṭīṃ kva cit 01,110.010c prasannavadano nityaṃ sarvabhūtahite rataḥ 01,110.011a jaṅgamājaṅgamaṃ sarvam avihiṃsaṃś caturvidham 01,110.011c svāsu prajāsv iva sadā samaḥ prāṇabhṛtāṃ prati 01,110.012a ekakālaṃ caran bhaikṣaṃ kulāni dve ca pañca ca 01,110.012c asaṃbhave vā bhaikṣasya carann anaśanāny api 01,110.013a alpam alpaṃ yathābhojyaṃ pūrvalābhena jātu cit 01,110.013c nityaṃ nāticaraṃl lābhe alābhe sapta pūrayan 01,110.013d*1164_01 alābhe yadi vā lābhe samadarśī mahātapāḥ 01,110.014a vāsyaikaṃ takṣato bāhuṃ candanenaikam ukṣataḥ 01,110.014c nākalyāṇaṃ na kalyāṇaṃ pradhyāyann ubhayos tayoḥ 01,110.015a na jijīviṣuvat kiṃ cin na mumūrṣuvad ācaran 01,110.015c maraṇaṃ jīvitaṃ caiva nābhinandan na ca dviṣan 01,110.016a yāḥ kāś cij jīvatā śakyāḥ kartum abhyudayakriyāḥ 01,110.016c tāḥ sarvāḥ samatikramya nimeṣādiṣv avasthitaḥ 01,110.017a tāsu sarvāsv avasthāsu tyaktasarvendriyakriyaḥ 01,110.017c saṃparityaktadharmātmā sunirṇiktātmakalmaṣaḥ 01,110.018a nirmuktaḥ sarvapāpebhyo vyatītaḥ sarvavāgurāḥ 01,110.018c na vaśe kasya cit tiṣṭhan sadharmā mātariśvanaḥ 01,110.019a etayā satataṃ vṛttyā carann evaṃprakārayā 01,110.019c dehaṃ saṃdhārayiṣyāmi nirbhayaṃ mārgam āsthitaḥ 01,110.020a nāhaṃ śvācarite mārge avīryakṛpaṇocite 01,110.020c svadharmāt satatāpete rameyaṃ vīryavarjitaḥ 01,110.021a satkṛto 'saktṛto vāpi yo 'nyāṃ kṛpaṇacakṣuṣā 01,110.021c upaiti vṛttiṃ kāmātmā sa śunāṃ vartate pathi 01,110.022 vaiśaṃpāyana uvāca 01,110.022a evam uktvā suduḥkhārto niḥśvāsaparamo nṛpaḥ 01,110.022c avekṣamāṇaḥ kuntīṃ ca mādrīṃ ca samabhāṣata 01,110.023a kausalyā viduraḥ kṣattā rājā ca saha bandhubhiḥ 01,110.023c āryā satyavatī bhīṣmas te ca rājapurohitāḥ 01,110.024a brāhmaṇāś ca mahātmānaḥ somapāḥ saṃśitavratāḥ 01,110.024c pauravṛddhāś ca ye tatra nivasanty asmadāśrayāḥ 01,110.024e prasādya sarve vaktavyāḥ pāṇḍuḥ pravrajito vanam 01,110.025a niśamya vacanaṃ bhartur vanavāse dhṛtātmanaḥ 01,110.025c tatsamaṃ vacanaṃ kuntī mādrī ca samabhāṣatām 01,110.026a anye 'pi hy āśramāḥ santi ye śakyā bharatarṣabha 01,110.026b*1165_01 āvābhyāṃ saha saṃvastuṃ dharmam āśritya cintitaḥ 01,110.026c āvābhyāṃ dharmapatnībhyāṃ saha taptvā tapo mahat 01,110.026d*1166_01 śarīrasya vimokṣāya dharmaṃ prāpya mahāphalam 01,110.026e tvam eva bhavitā sārthaḥ svargasyāpi na saṃśayaḥ 01,110.027a praṇidhāyendriyagrāmaṃ bhartṛlokaparāyaṇe 01,110.027c tyaktakāmasukhe hy āvāṃ tapsyāvo vipulaṃ tapaḥ 01,110.028a yadi āvāṃ mahāprājña tyakṣyasi tvaṃ viśāṃ pate 01,110.028c adyaivāvāṃ prahāsyāvo jītivaṃ nātra saṃśayaḥ 01,110.029 pāṇḍur uvāca 01,110.029a yadi vyavasitaṃ hy etad yuvayor dharmasaṃhitam 01,110.029c svavṛttim anuvartiṣye tām ahaṃ pitur avyayām 01,110.030a tyaktagrāmyasukhācāras tapyamāno mahat tapaḥ 01,110.030c valkalī phalamūlāśī cariṣyāmi mahāvane 01,110.031a agniṃ juhvann ubhau kālāv ubhau kālāv upaspṛśan 01,110.031c kṛśaḥ parimitāhāraś cīracarmajaṭādharaḥ 01,110.032a śītavātātapasahaḥ kṣutpipāsāśramānvitaḥ 01,110.032c tapasā duścareṇedaṃ śarīram upaśoṣayan 01,110.033a ekāntaśīlī vimṛśan pakvāpakvena vartayan 01,110.033c pitṝn devāṃś ca vanyena vāgbhir adbhiś ca tarpayan 01,110.034a vānaprasthajanasyāpi darśanaṃ kulavāsinām 01,110.034c nāpriyāṇy ācarañ jātu kiṃ punar grāmavāsinām 01,110.035a evam āraṇyaśāstrāṇām ugram ugrataraṃ vidhim 01,110.035c kāṅkṣamāṇo 'ham āsiṣye dehasyāsya samāpanāt 01,110.036 vaiśaṃpāyana uvāca 01,110.036a ity evam uktvā bhārye te rājā kauravavaṃśajaḥ 01,110.036c tataś cūḍāmaṇiṃ niṣkam aṅgade kuṇḍalāni ca 01,110.036d*1167_01 mukuṭaṃ hārasūtraṃ ca kaṭibandhaṃ tathaiva ca 01,110.036e vāsāṃsi ca mahārhāṇi strīṇām ābharaṇāni ca 01,110.036f*1168_01 vāhanāni ca mukhyāni śastrāṇi kavacāni ca 01,110.036f*1168_02 hemabhāṇḍāni divyāni paryaṅkāstaraṇāni ca 01,110.036f*1168_03 maṇimuktāpravālāni vasūni vividhāni ca 01,110.036f*1168_04 āsanāni ca mukhyāni bahūni vividhāni ca 01,110.037a pradāya sarvaṃ viprebhyaḥ pāṇḍuḥ punar abhāṣata 01,110.037c gatvā nāgapuraṃ vācyaṃ pāṇḍuḥ pravrajito vanam 01,110.038a arthaṃ kāmaṃ sukhaṃ caiva ratiṃ ca paramātmikām 01,110.038c pratasthe sarvam utsṛjya sabhāryaḥ kurupuṃgavaḥ 01,110.039a tatas tasyānuyātrāṇi te caiva paricārakāḥ 01,110.039c śrutvā bharatasiṃhasya vividhāḥ karuṇā giraḥ 01,110.039e bhīmam ārtasvaraṃ kṛtvā hāheti paricukruśuḥ 01,110.040a uṣṇam aśru vimuñcantas taṃ vihāya mahīpatim 01,110.040c yayur nāgapuraṃ tūrṇaṃ sarvam ādāya tadvacaḥ 01,110.040d*1169_01 te gatvā nagaraṃ rājñe yathāvṛttaṃ mahātmane 01,110.040d*1169_02 kathayāṃ cakrire sarvaṃ dhanaṃ ca vividhaṃ daduḥ 01,110.041a śrutvā ca tebhyas tat sarvaṃ yathāvṛttaṃ mahāvane 01,110.041c dhṛtarāṣṭro naraśreṣṭhaḥ pāṇḍum evānvaśocata 01,110.041d*1170_01 na śayyāsanabhogeṣu ratiṃ vindati karhi cit 01,110.041d*1170_02 bhrātṛśokasamāviṣṭas tam evārthaṃ vicintayan 01,110.042a rājaputras tu kauravyaḥ pāṇḍur mūlaphalāśanaḥ 01,110.042c jagāma saha bhāryābhyāṃ tato nāgasabhaṃ girim 01,110.043a sa caitraratham āsādya vāriṣeṇam atītya ca 01,110.043c himavantam atikramya prayayau gandhamādanam 01,110.044a rakṣyamāṇo mahābhūtaiḥ siddhaiś ca paramarṣibhiḥ 01,110.044c uvāsa sa tadā rājā sameṣu viṣameṣu ca 01,110.045a indradyumnasaraḥ prāpya haṃsakūṭam atītya ca 01,110.045c śataśṛṅge mahārāja tāpasaḥ samapadyata 01,111.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,111.001a tatrāpi tapasi śreṣṭhe vartamānaḥ sa vīryavān 01,111.001c siddhacāraṇasaṃghānāṃ babhūva priyadarśanaḥ 01,111.002a śuśrūṣur anahaṃvādī saṃyatātmā jitendriyaḥ 01,111.002c svargaṃ gantuṃ parākrāntaḥ svena vīryeṇa bhārata 01,111.003a keṣāṃ cid abhavad bhrātā keṣāṃ cid abhavat sakhā 01,111.003c ṛṣayas tv apare cainaṃ putravat paryapālayan 01,111.004a sa tu kālena mahatā prāpya niṣkalmaṣaṃ tapaḥ 01,111.004c brahmarṣisadṛśaḥ pāṇḍur babhūva bharatarṣabha 01,111.004d*1171=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,111.004d*1171=05 ṛṣayaḥ 01,111.004d*1171=08 vaiśaṃpāyanaḥ 01,111.004d*1171_01 amāvāsyāṃ tu sahitā ṛṣayaḥ saśitavratāḥ 01,111.004d*1171_02 brahmāṇaṃ draṣṭukāmās te saṃpratasthur maharṣayaḥ 01,111.004d*1171_03 saṃprasthitān ṛṣīn dṛṣṭvā pāṇḍur vacanam abravīt 01,111.004d*1171_04 bhavantaḥ kva gamiṣyanti brūta me vadatāṃ varāḥ 01,111.004d*1171_05 samavāyo mahān adya brahmaloke mahātmanām 01,111.004d*1171_06 devānāṃ ca ṛṣīṇāṃ ca pitṝṇāṃ ca mahātmanām 01,111.004d*1171_07 vayaṃ tatra gamiṣyāmo draṣṭukāmāḥ svayaṃbhuvam 01,111.004d*1171_08 pāṇḍum utthāya sahasā gantukāmaṃ maharṣibhiḥ 01,111.004d*1172_01 tac chrutvā vacanaṃ teṣāṃ pāṇḍur vacanam abravīt 01,111.004d*1172_02 aham apy āgamiṣyāmi yatra yūyaṃ gamiṣyatha 01,111.005a svargapāraṃ titīrṣan sa śataśṛṅgād udaṅmukhaḥ 01,111.005c pratasthe saha patnībhyām abruvaṃs tatra tāpasāḥ 01,111.005e upary upari gacchantaḥ śailarājam udaṅmukhāḥ 01,111.006a dṛṣṭavanto girer asya durgān deśān bahūn vayam 01,111.006b*1173_01 vimānaśatasaṃbādhāṃ gītasvananināditām 01,111.006b*1174_01 yakṣarākṣasaguptāni gandharvacaritāni ca 01,111.006c ākrīḍabhūtān devānāṃ gandharvāpsarasāṃ tathā 01,111.007a udyānāni kuberasya samāni viṣamāṇi ca 01,111.007c mahānadīnitambāṃś ca durgāṃś ca girigahvarān 01,111.008a santi nityahimā deśā nirvṛkṣamṛgapakṣiṇaḥ 01,111.008c santi ke cin mahāvarṣā durgāḥ ke cid durāsadāḥ 01,111.009a atikrāmen na pakṣī yān kuta evetare mṛgāḥ 01,111.009c vāyur eko 'tigād yatra siddhāś ca paramarṣayaḥ 01,111.010a gacchantyau śailarāje 'smin rājaputryau kathaṃ tv ime 01,111.010c na sīdetām aduḥkhārhe mā gamo bharatarṣabha 01,111.010d*1175_01 aprajasya mahābhāga na svargaṃ gantum arhasi 01,111.010d*1176_01 aprajātvaṃ manuṣyendra sādhu mā puṣkarekṣaṇa 01,111.011 pāṇḍur uvāca 01,111.011a aprajasya mahābhāgā na dvāraṃ paricakṣate 01,111.011c svarge tenābhitapto 'ham aprajas tad bravīmi vaḥ 01,111.011d*1177_01 so 'ham ugreṇa tapasā sabhāryas tyaktajīvitaḥ 01,111.011d*1177_02 anapatyo 'pi vindeyaṃ svargam ugreṇa karmaṇā 01,111.012a ṛṇaiś caturbhiḥ saṃyuktā jāyante manujā bhuvi 01,111.012c pitṛdevarṣimanujadeyaiḥ śatasahasraśaḥ 01,111.013a etāni tu yathākālaṃ yo na budhyati mānavaḥ 01,111.013c na tasya lokāḥ santīti dharmavidbhiḥ pratiṣṭhitam 01,111.014a yajñaiś ca devān prīṇāti svādhyāyatapasā munīn 01,111.014c putraiḥ śrāddhaiḥ pitṝṃś cāpi ānṛśaṃsyena mānavān 01,111.015a ṛṣidevamanuṣyāṇāṃ parimukto 'smi dharmataḥ 01,111.015b*1178_01 trayāṇām itareṣāṃ tu nāśa ātmani naśyati 01,111.015b*1179_01 pitryād ṛṇād anirmukta idānīm asmi tāpasāḥ 01,111.015c pitryād ṛṇād anirmuktas tena tapye tapodhanāḥ 01,111.016a dehanāśe dhruvo nāśaḥ pitṝṇām eṣa niścayaḥ 01,111.016b*1180_01 pitṝṇām ṛṇanāśād dhi na prajā nāśam ṛcchati 01,111.016c iha tasmāt prajāhetoḥ prajāyante narottamāḥ 01,111.017a yathaivāhaṃ pituḥ kṣetre sṛṣṭas tena mahātmanā 01,111.017c tathaivāsmin mama kṣetre kathaṃ vai saṃbhavet prajā 01,111.018 tāpasā ūcuḥ 01,111.018a asti vai tava dharmātman vidma devopamaṃ śubham 01,111.018c apatyam anaghaṃ rājan vayaṃ divyena cakṣuṣā 01,111.019a daivadiṣṭaṃ naravyāghra karmaṇehopapādaya 01,111.019c akliṣṭaṃ phalam avyagro vindate buddhimān naraḥ 01,111.020a tasmin dṛṣṭe phale tāta prayatnaṃ kartum arhasi 01,111.020c apatyaṃ guṇasaṃpannaṃ labdhvā prītim avāpsyasi 01,111.021 vaiśaṃpāyana uvāca 01,111.021a tac chrutvā tāpasavacaḥ pāṇḍuś cintāparo 'bhavat 01,111.021c ātmano mṛgaśāpena jānann upahatāṃ kriyām 01,111.021d*1181=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,111.021d*1181_01 sa samānīya kuntīṃ ca mādrīṃ ca bharatarṣabha 01,111.021d*1181_02 ācaṣṭa putralābhasya vyuṣṭiṃ sarvakriyādhikām 01,111.021d*1181_03 uttamād avarāḥ puṃsaḥ kāṅkṣante putram āpadi 01,111.021d*1181_04 apatyaṃ dharmaphaladaṃ śreṣṭhād icchanti sādhavaḥ 01,111.021d*1181_05 anunīya tu te samyaṅ mahābrāhmaṇasaṃsadi 01,111.021d*1181_06 brāhmaṇaṃ guṇavantaṃ vai cintayām āsa dharmavit 01,111.022a so 'bravīd vijane kuntīṃ dharmapatnīṃ yaśasvinīm 01,111.022c apatyotpādane yogam āpadi prasamarthayan 01,111.023a apatyaṃ nāma lokeṣu pratiṣṭhā dharmasaṃhitā 01,111.023c iti kunti vidur dhīrāḥ śāśvataṃ dharmam āditaḥ 01,111.024a iṣṭaṃ dattaṃ tapas taptaṃ niyamaś ca svanuṣṭhitaḥ 01,111.024c sarvam evānapatyasya na pāvanam ihocyate 01,111.025a so 'ham evaṃ viditvaitat prapaśyāmi śucismite 01,111.025c anapatyaḥ śubhāṃl lokān nāvāpsyāmīti cintayan 01,111.026a mṛgābhiśāpān naṣṭaṃ me prajanaṃ hy akṛtātmanaḥ 01,111.026c nṛśaṃsakāriṇo bhīru yathaivopahataṃ tathā 01,111.027a ime vai bandhudāyādāḥ ṣaṭ putrā dharmadarśane 01,111.027c ṣaḍ evābandhudāyādāḥ putrās tāñ śṛṇu me pṛthe 01,111.028a svayaṃjātaḥ praṇītaś ca parikrītaś ca yaḥ sutaḥ 01,111.028a*1182_01 . . . . . . . . tatsamaṃ putrikāsutaḥ 01,111.028a*1182_02 svayaṃjātaḥ kṣatriyaś ca . . . . . . . . 01,111.028c paunarbhavaś ca kānīnaḥ svairiṇyāṃ yaś ca jāyate 01,111.029a dattaḥ krītaḥ kṛtrimaś ca upagacchet svayaṃ ca yaḥ 01,111.029c sahoḍho jātaretāś ca hīnayonidhṛtaś ca yaḥ 01,111.030a pūrvapūrvatamābhāve matvā lipseta vai sutam 01,111.030c uttamād avarāḥ puṃsaḥ kāṅkṣante putram āpadi 01,111.031a apatyaṃ dharmaphaladaṃ śreṣṭhaṃ vindanti sādhavaḥ 01,111.031c ātmaśukrād api pṛthe manuḥ svāyambhuvo 'bravīt 01,111.032a tasmāt praheṣyāmy adya tvāṃ hīnaḥ prajananāt svayam 01,111.032c sadṛśāc chreyaso vā tvaṃ viddhy apatyaṃ yaśasvini 01,111.032d*1183_01 yā hi te bhaginī sādhvī śrutasenā yaśasvinī 01,111.032d*1183_02 uvāha yāṃ tu kaikeyaḥ śāradaṇḍāyanir mahān 01,111.033a śṛṇu kunti kathāṃ cemāṃ śāradaṇḍāyanīṃ prati 01,111.033c yā vīrapatnī gurubhir niyuktāpatyajanmani 01,111.034a puṣpeṇa prayatā snātā niśi kunti catuṣpathe 01,111.034b*1184_01 apatyārthe prajālābhe anvagacchac chubhavratā 01,111.034c varayitvā dvijaṃ siddhaṃ hutvā puṃsavane 'nalam 01,111.035a karmaṇy avasite tasmin sā tenaiva sahāvasat 01,111.035c tatra trīñ janayām āsa durjayādīn mahārathān 01,111.036a tathā tvam api kalyāṇi brāhmaṇāt tapasādhikāt 01,111.036c manniyogād yata kṣipram apatyotpādanaṃ prati 01,112.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,112.001a evam uktā mahārāja kuntī pāṇḍum abhāṣata 01,112.001c kurūṇām ṛṣabhaṃ vīraṃ tadā bhūmipatiṃ patim 01,112.002a na mām arhasi dharmajña vaktum evaṃ kathaṃ cana 01,112.002c dharmapatnīm abhiratāṃ tvayi rājīvalocana 01,112.003a tvam eva tu mahābāho mayy apatyāni bhārata 01,112.003c vīra vīryopapannāni dharmato janayiṣyasi 01,112.004a svargaṃ manujaśārdūla gaccheyaṃ sahitā tvayā 01,112.004c apatyāya ca māṃ gaccha tvam eva kurunandana 01,112.005a na hy ahaṃ manasāpy anyaṃ gaccheyaṃ tvad ṛte naram 01,112.005c tvattaḥ prativiśiṣṭaś ca ko 'nyo 'sti bhuvi mānavaḥ 01,112.006a imāṃ ca tāvad dharmyāṃ tvaṃ paurāṇīṃ śṛṇu me kathām 01,112.006c pariśrutāṃ viśālākṣa kīrtayiṣyāmi yām aham 01,112.007a vyuṣitāśva iti khyāto babhūva kila pārthivaḥ 01,112.007c purā paramadharmiṣṭhaḥ pūror vaṃśavivardhanaḥ 01,112.008a tasmiṃś ca yajamāne vai dharmātmani mahātmani 01,112.008c upāgamaṃs tato devāḥ sendrāḥ saha maharṣibhiḥ 01,112.009a amādyad indraḥ somena dakṣiṇābhir dvijātayaḥ 01,112.009c vyuṣitāśvasya rājarṣes tato yajñe mahātmanaḥ 01,112.009d*1185_01 devā brahmarṣayaś caiva cakruḥ karma svayaṃ tadā 01,112.010a vyuṣitāśvas tato rājann ati martyān vyarocata 01,112.010c sarvabhūtāny ati yathā tapanaḥ śiśirātyaye 01,112.011a sa vijitya gṛhītvā ca nṛpatīn rājasattamaḥ 01,112.011c prācyān udīcyān madhyāṃś ca dakṣiṇātyān akālayat 01,112.012a aśvamedhe mahāyajñe vyuṣitāśvaḥ pratāpavān 01,112.012c babhūva sa hi rājendro daśanāgabalānvitaḥ 01,112.013a apy atra gāthāṃ gāyanti ye purāṇavido janāḥ 01,112.013b*1186_01 vyuṣitāśve yaśovṛddhe manuṣyendre kurūttama 01,112.013b*1187_01 aprameyam aparyantaṃ vyuṣitāśvo dhanaṃ dadau 01,112.013c vyuṣitāśvaḥ samudrāntāṃ vijityemāṃ vasuṃdharām 01,112.013e apālayat sarvavarṇān pitā putrān ivaurasān 01,112.014a yajamāno mahāyajñair brāhmaṇebhyo dadau dhanam 01,112.014c anantaratnāny ādāya ājahāra mahākratūn 01,112.014e suṣāva ca bahūn somān somasaṃsthās tatāna ca 01,112.015a āsīt kākṣīvatī cāsya bhāryā paramasaṃmatā 01,112.015c bhadrā nāma manuṣyendra rūpeṇāsadṛśī bhuvi 01,112.016a kāmayām āsatus tau tu parasparam iti śrutiḥ 01,112.016c sa tasyāṃ kāmasaṃmatto yakṣmāṇaṃ samapadyata 01,112.017a tenācireṇa kālena jagāmāstam ivāṃśumān 01,112.017c tasmin prete manuṣyendre bhāryāsya bhṛśaduḥkhitā 01,112.018a aputrā puruṣavyāghra vilalāpeti naḥ śrutam 01,112.018c bhadrā paramaduḥkhārtā tan nibodha narādhipa 01,112.019a nārī paramadharmajña sarvā putravinākṛtā 01,112.019c patiṃ vinā jīvati yā na sā jīvati duḥkhitā 01,112.020a patiṃ vinā mṛtaṃ śreyo nāryāḥ kṣatriyapuṃgava 01,112.020c tvadgatiṃ gantum icchāmi prasīdasva nayasva mām 01,112.021a tvayā hīnā kṣaṇam api nāhaṃ jīvitum utsahe 01,112.021c prasādaṃ kuru me rājann itas tūrṇaṃ nayasva mām 01,112.022a pṛṣṭhato 'nugamiṣyāmi sameṣu viṣameṣu ca 01,112.022c tvām ahaṃ naraśārdūla gacchantam anivartinam 01,112.023a chāyevānapagā rājan satataṃ vaśavartinī 01,112.023c bhaviṣyāmi naravyāghra nityaṃ priyahite ratā 01,112.024a adya prabhṛti māṃ rājan kaṣṭā hṛdayaśoṣaṇāḥ 01,112.024c ādhayo 'bhibhaviṣyanti tvad ṛte puṣkarekṣaṇa 01,112.025a abhāgyayā mayā nūnaṃ viyuktāḥ sahacāriṇaḥ 01,112.025c saṃyogā viprayuktā vā pūrvadeheṣu pārthiva 01,112.025d*1188_01 tena me viprayogo 'yam upapannas tvayā saha 01,112.025d*1188_02 viprayuktā tu yā patyā muhūrtam api jīvati 01,112.025d*1188_03 duḥkhaṃ jīvati sā pāpā narakastheva pārthiva 01,112.026a tad idaṃ karmabhiḥ pāpaiḥ pūrvadeheṣu saṃcitam 01,112.026c duḥkhaṃ mām anusaṃprāptaṃ rājaṃs tvadviprayogajam 01,112.027a adya prabhṛty ahaṃ rājan kuśaprastaraśāyinī 01,112.027c bhaviṣyāmy asukhāviṣṭā tvaddarśanaparāyaṇā 01,112.028a darśayasva naravyāghra sādhu mām asukhānvitām 01,112.028c dīnām anāthāṃ kṛpaṇāṃ vilapantīṃ nareśvara 01,112.029a evaṃ bahuvidhaṃ tasyāṃ vilapantyāṃ punaḥ punaḥ 01,112.029c taṃ śavaṃ saṃpariṣvajya vāk kilāntarhitābravīt 01,112.030a uttiṣṭha bhadre gaccha tvaṃ dadānīha varaṃ tava 01,112.030c janayiṣyāmy apatyāni tvayy ahaṃ cāruhāsini 01,112.031a ātmīye ca varārohe śayanīye caturdaśīm 01,112.031c aṣṭamīṃ vā ṛtusnātā saṃviśethā mayā saha 01,112.032a evam uktā tu sā devī tathā cakre pativratā 01,112.032c yathoktam eva tad vākyaṃ bhadrā putrārthinī tadā 01,112.033a sā tena suṣuve devī śavena manujādhipa 01,112.033c trīñ śālvāṃś caturo madrān sutān bharatasattama 01,112.034a tathā tvam api mayy eva manasā bharatarṣabha 01,112.034c śakto janayituṃ putrāṃs tapoyogabalānvayāt 01,113.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,113.001a evam uktas tayā rājā tāṃ devīṃ punar abravīt 01,113.001c dharmavid dharmasaṃyuktam idaṃ vacanam uttamam 01,113.002a evam etat purā kunti vyuṣitāśvaś cakāra ha 01,113.002c yathā tvayoktaṃ kalyāṇi sa hy āsīd amaropamaḥ 01,113.003a atha tv imaṃ pravakṣyāmi dharmaṃ tv etaṃ nibodha me 01,113.003c purāṇam ṛṣibhir dṛṣṭaṃ dharmavidbhir mahātmabhiḥ 01,113.004a anāvṛtāḥ kila purā striya āsan varānane 01,113.004c kāmacāravihāriṇyaḥ svatantrāś cārulocane 01,113.005a tāsāṃ vyuccaramāṇānāṃ kaumārāt subhage patīn 01,113.005c nādharmo 'bhūd varārohe sa hi dharmaḥ purābhavat 01,113.006a taṃ caiva dharmaṃ paurāṇaṃ tiryagyonigatāḥ prajāḥ 01,113.006c adyāpy anuvidhīyante kāmadveṣavivarjitāḥ 01,113.006e purāṇadṛṣṭo dharmo 'yaṃ pūjyate ca maharṣibhiḥ 01,113.007a uttareṣu ca rambhoru kuruṣv adyāpi vartate 01,113.007c strīṇām anugrahakaraḥ sa hi dharmaḥ sanātanaḥ 01,113.007d*1189_01 nāgnis tṛpyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahodadhiḥ 01,113.007d*1189_02 nāntakaḥ sarvabhūtānāṃ na puṃsāṃ vāmalocanāḥ 01,113.007d*1189_03 evaṃ tṛṣṇā tu nārīṇāṃ puruṣaṃ puruṣaṃ prati 01,113.007d*1189_04 agamyāgamanaṃ strīṇāṃ nāsti nityaṃ śucismite 01,113.007d*1189_05 putraṃ vā kila pautraṃ vā kāsāṃ cid bhrātaraṃ tathā 01,113.007d*1189_06 rahasīha naraṃ dṛṣṭvā yonir utklidyate tataḥ 01,113.007d*1189_07 etat svābhāvikaṃ strīṇāṃ na nimittakṛtaṃ śubhe 01,113.008a asmiṃs tu loke nacirān maryādeyaṃ śucismite 01,113.008c sthāpitā yena yasmāc ca tan me vistarataḥ śṛṇu 01,113.009a babhūvoddālako nāma maharṣir iti naḥ śrutam 01,113.009c śvetaketur iti khyātaḥ putras tasyābhavan muniḥ 01,113.010a maryādeyaṃ kṛtā tena mānuṣeṣv iti naḥ śrutam 01,113.010c kopāt kamalapatrākṣi yadarthaṃ tan nibodha me 01,113.010d@064=0015 uddālakaḥ 01,113.010d@064=0021 brāhmaṇaḥ 01,113.010d@064=0025 pāṇḍuḥ 01,113.010d@064_0001 śvetaketoḥ pitā devi tapa ugraṃ samāsthitaḥ 01,113.010d@064_0002 grīṣme pañcatapā bhūtvā varṣāsv ākāśago 'bhavat 01,113.010d@064_0003 śiśire salilasthāyī saha patnyā mahātapāḥ 01,113.010d@064_0004 uddālakaṃ tapasyantaṃ niyamena samāhitam 01,113.010d@064_0005 tasya putraḥ śvetaketuḥ paricaryāṃ cakāra ha 01,113.010d@064_0006 abhyāgacchad dvijaḥ kaś cid valīpalitasaṃtataḥ 01,113.010d@064_0007 taṃ dṛṣṭvaiva muniḥ prītaḥ pūjayām āsa śāstrataḥ 01,113.010d@064_0008 svāgatena ca pādyena mṛduvākyaiś ca bhārata 01,113.010d@064_0009 śākamūlaphalādyaiś ca vanyair anyair apūjayat 01,113.010d@064_0010 kṣutpipāsāśramair ārtaḥ pūjitas tu maharṣiṇā 01,113.010d@064_0011 viśrānto munim āsādya paryapṛcchad dvijas tadā 01,113.010d@064_0012 uddālaka maharṣe tvaṃ satyaṃ me brūhi mānṛtam 01,113.010d@064_0013 ṛṣiputraḥ kumāro 'yaṃ darśanīyo viśeṣataḥ 01,113.010d@064_0014 tava putram imaṃ manye kṛtakṛtyo 'si tad vada 01,113.010d@064_0015 mama patnī mahāprājña kuśikasya sutā matā 01,113.010d@064_0016 mām evānugatā patnī mama nityam anuvratā 01,113.010d@064_0017 arundhatīva patnīnāṃ tapasā karśitastanī 01,113.010d@064_0018 tasyāṃ jātaḥ śvetaketur mama putro mahātapāḥ 01,113.010d@064_0019 vedavedāṅgavid vipra macchāsanaparāyaṇaḥ 01,113.010d@064_0020 lokajñaḥ sarvalokeṣu viśrutaḥ satyavāg ghṛṇī 01,113.010d@064_0021 apūrvī bhāryayā cārthī vṛddho 'haṃ mandacākṣuṣaḥ 01,113.010d@064_0022 pitryād ṛṇād anirmuktaḥ pūrvam evākṛtastriyaḥ 01,113.010d@064_0023 prajāraṇī tu patnī te kulaśīlasamādhinī 01,113.010d@064_0024 sadṛśī mama gotreṇa vahāmy enāṃ kṣamasva vai 01,113.010d@064_0025 ity uktvā mṛgaśāvākṣīṃ cīrakṛṣṇājināmbarām 01,113.010d@064_0026 yaṣṭyādhāraḥ srastagātro mandacakṣur abuddhimān 01,113.010d@064_0027 svavyāpārām akṣamāṃ tām acittām ātmani dvijaḥ 01,113.011a śvetaketoḥ kila purā samakṣaṃ mātaraṃ pituḥ 01,113.011c jagrāha brāhmaṇaḥ pāṇau gacchāva iti cābravīt 01,113.012a ṛṣiputras tataḥ kopaṃ cakārāmarṣitas tadā 01,113.012c mātaraṃ tāṃ tathā dṛṣṭvā nīyamānāṃ balād iva 01,113.012d@065_0001 tapasā dīptavīryo hi śvetaketur na cakṣame 01,113.012d@065_0002 saṃgṛhya mātaraṃ haste śvetaketur abhāṣata 01,113.012d@065_0003 durbrāhmaṇa vimuñca tvaṃ mātaraṃ me pativratām 01,113.012d@065_0004 ayaṃ pitā me brahmarṣiḥ kṣamāvān brahmavittamaḥ 01,113.012d@065_0005 śāpānugrahayoḥ śaktas tūṣṇīṃbhūto mahāvrataḥ 01,113.012d@065_0006 tasya patnī damopetā mama mātā viśeṣataḥ 01,113.012d@065_0007 pativratāṃ tapovṛddhāṃ sādhvācārair alaṃkṛtām 01,113.012d@065_0008 apradānena te brahman mātṛbhūtāṃ vimuñca me 01,113.012d@065_0009 evam uktvā tu yācantaṃ vimuñceti muhur muhuḥ 01,113.012d@065_0010 pratyavocad dvijo rājann apragalbham idaṃ vacaḥ 01,113.012d@065_0011 apatyārthī śvetaketo vṛddho 'haṃ mandacākṣuṣaḥ 01,113.012d@065_0012 pitā te ṛṇanirmuktas tvayā putreṇa kāśyapa 01,113.012d@065_0013 ṛṇād aham anirmukto vṛddho 'haṃ vigataspṛhaḥ 01,113.012d@065_0014 mama ko dāsyati sutāṃ kanyāṃ saṃprāptayauvanām 01,113.012d@065_0015 prajāraṇīm imāṃ patnīṃ vimuñca tvaṃ mahātapaḥ 01,113.012d@065_0016 ekayā prajayā pitror mātaraṃ te dadāmy aham 01,113.012d@065_0017 evam uktaḥ śvetaketur lajjayā krodham eyivān 01,113.013a kruddhaṃ taṃ tu pitā dṛṣṭvā śvetaketum uvāca ha 01,113.013b*1190_01 saṃgṛhya mātaraṃ haste 01,113.013c mā tāta kopaṃ kārṣīs tvam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 01,113.014a anāvṛtā hi sarveṣāṃ varṇānām aṅganā bhuvi 01,113.014c yathā gāvaḥ sthitās tāta sve sve varṇe tathā prajāḥ 01,113.014d*1191_01 tathaiva ca kuṭumbeṣu na pramādyanti karhi cit 01,113.014d*1191_02 ṛtukāle tu saṃprāpte bhartāraṃ na jahus tadā 01,113.015a ṛṣiputro 'tha taṃ dharmaṃ śvetaketur na cakṣame 01,113.015c cakāra caiva maryādām imāṃ strīpuṃsayor bhuvi 01,113.016a mānuṣeṣu mahābhāge na tv evānyeṣu jantuṣu 01,113.016c tadā prabhṛti maryādā sthiteyam iti naḥ śrutam 01,113.017a vyuccarantyāḥ patiṃ nāryā adya prabhṛti pātakam 01,113.017c bhrūṇahatyākṛtaṃ pāpaṃ bhaviṣyaty asukhāvaham 01,113.017d*1192_01 adyāpy anuvidhīyante kāmadveṣavivarjitāḥ 01,113.017d*1192_02 uttareṣu mahābhāge kuruṣv evaṃ yaśasvinī 01,113.018a bhāryāṃ tathā vyuccarataḥ kaumārīṃ brahmacāriṇīm 01,113.018c pativratām etad eva bhavitā pātakaṃ bhuvi 01,113.019a patyā niyuktā yā caiva patny apatyārtham eva ca 01,113.019c na kariṣyati tasyāś ca bhaviṣyaty etad eva hi 01,113.020a iti tena purā bhīru maryādā sthāpitā balāt 01,113.020c uddālakasya putreṇa dharmyā vai śvetaketunā 01,113.020d*1193_01 tena bhūyas tato dṛṣṭaṃ yasminn arthe nibodha tat 01,113.020d*1193_02 niyuktā patinā bhāryā yady apatyasya kāraṇāt 01,113.020d*1193_03 na kuryāt tat tadā bhīru sainaḥ sumahad āpnuyāt 01,113.021a saudāsena ca rambhoru niyuktāpatyajanmani 01,113.021c madayantī jagāmarṣiṃ vasiṣṭham iti naḥ śrutam 01,113.022a tasmāl lebhe ca sā putram aśmakaṃ nāma bhāminī 01,113.022c bhāryā kalmāṣapādasya bhartuḥ priyacikīrṣayā 01,113.023a asmākam api te janma viditaṃ kamalekṣaṇe 01,113.023c kṛṣṇadvaipāyanād bhīru kurūṇāṃ vaṃśavṛddhaye 01,113.024a ata etāni sarvāṇi kāraṇāni samīkṣya vai 01,113.024c mamaitad vacanaṃ dharmyaṃ kartum arhasy anindite 01,113.025a ṛtāv ṛtau rājaputri striyā bhartā yatavrate 01,113.025c nātivartavya ity evaṃ dharmaṃ dharmavido viduḥ 01,113.026a śeṣeṣv anyeṣu kāleṣu svātantryaṃ strī kilārhati 01,113.026c dharmam etaṃ janāḥ santaḥ purāṇaṃ paricakṣate 01,113.027a bhartā bhāryāṃ rājaputri dharmyaṃ vādharmyam eva vā 01,113.027c yad brūyāt tat tathā kāryam iti dharmavido viduḥ 01,113.028a viśeṣataḥ putragṛddhī hīnaḥ prajananāt svayam 01,113.028c yathāham anavadyāṅgi putradarśanalālasaḥ 01,113.029a tathā raktāṅgulitalaḥ padmapatranibhaḥ śubhe 01,113.029c prasādārthaṃ mayā te 'yaṃ śirasy abhyudyato 'ñjaliḥ 01,113.030a manniyogāt sukeśānte dvijātes tapasādhikāt 01,113.030c putrān guṇasamāyuktān utpādayitum arhasi 01,113.030e tvatkṛte 'haṃ pṛthuśroṇi gaccheyaṃ putriṇāṃ gatim 01,113.030f*1194_01 tat kuruṣva mahābhāge vacanaṃ dharmasaṃmatam 01,113.031a evam uktā tataḥ kuntī pāṇḍuṃ parapuraṃjayam 01,113.031c pratyuvāca varārohā bhartuḥ priyahite ratā 01,113.031d*1195_01 adharmaḥ sumahān eṣa strīṇāṃ bharatasattama 01,113.031d*1195_02 yat prasādayate bhartā prasādyaḥ kṣatriyarṣabha 01,113.031d*1195_03 śṛṇu cedaṃ mahābāho mama prītikaraṃ vacaḥ 01,113.032a pitṛveśmany ahaṃ bālā niyuktātithipūjane 01,113.032c ugraṃ paryacaraṃ tatra brāhmaṇaṃ saṃśitavratam 01,113.033a nigūḍhaniścayaṃ dharme yaṃ taṃ durvāsasaṃ viduḥ 01,113.033c tam ahaṃ saṃśitātmānaṃ sarvayatnair atoṣayam 01,113.034a sa me 'bhicārasaṃyuktam ācaṣṭa bhagavān varam 01,113.034c mantragrāmaṃ ca me prādād abravīc caiva mām idam 01,113.035a yaṃ yaṃ devaṃ tvam etena mantreṇāvāhayiṣyasi 01,113.035c akāmo vā sakāmo vā sa te vaśam upaiṣyati 01,113.035d*1196_01 tasya tasya prasādāt te rājñi putro bhaviṣyati 01,113.036a ity uktāhaṃ tadā tena pitṛveśmani bhārata 01,113.036c brāhmaṇena vacas tathyaṃ tasya kālo 'yam āgataḥ 01,113.037a anujñātā tvayā devam āhvayeyam ahaṃ nṛpa 01,113.037c tena mantreṇa rājarṣe yathā syān nau prajā vibho 01,113.037d*1197=03 kuntī 01,113.037d*1197_01 yāṃ me vidyāṃ mahārāja adadāt sa mahāyaśāḥ 01,113.037d*1197_02 tayāhūtaḥ suraḥ putraṃ pradāsyati suropamam 01,113.037d*1197_03 anapatyakṛtaṃ yas te śokaṃ vīra vineṣyati 01,113.037d*1197_04 apatyakāma evaṃ syān mamāpatyaṃ bhaved iti 01,113.037d*1197_05 vipraṃ vā guṇasaṃpannaṃ sarvabhūtahite ratam 01,113.037d*1197_06 anujānīhi bhadraṃ te daivataṃ hi patiḥ striyaḥ 01,113.037d*1197_07 yaṃ tvaṃ vakṣyasi dharmajña devaṃ brāhmaṇam eva ca 01,113.037d*1197_08 yathoddiṣṭaṃ tvayā vīra tat kartāsmi mahābhuja 01,113.037d*1197_09 devāt putraphalaṃ sadyo viprāt kālāntare bhavet 01,113.038a āvāhayāmi kaṃ devaṃ brūhi tattvavidāṃ vara 01,113.038c tvatto 'nujñāpratīkṣāṃ māṃ viddhy asmin karmaṇi sthitām 01,113.038d*1198=00 pāṇḍuḥ 01,113.038d*1198=06 vaiśaṃpāyanaḥ 01,113.038d*1198_01 dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi tvaṃ no dhātrī kulasya hi 01,113.038d*1198_02 namo maharṣaye tasmai yena datto varas tava 01,113.038d*1198_03 na cādharmeṇa dharmajñe śakyāḥ pālayituṃ prajāḥ 01,113.038d*1198_04 tasmāt tvaṃ putralābhāya saṃtānāya mamaiva ca 01,113.038d*1198_05 pravaraṃ sarvadevānāṃ dharmam āvāhayābale 01,113.038d*1198_06 pāṇḍunā samanujñātā bhāratena yaśasvinā 01,113.038d*1198_07 matiṃ cakre mahārāja dharmasyāvāhane tadā 01,113.039 pāṇḍur uvāca 01,113.039a adyaiva tvaṃ varārohe prayatasva yathāvidhi 01,113.039c dharmam āvāhaya śubhe sa hi deveṣu puṇyabhāk 01,113.040a adharmeṇa na no dharmaḥ saṃyujyeta kathaṃ cana 01,113.040b@066=0039 bhīṣma uvāca 01,113.040b@066_0001 yathāsau nīyate daṇḍaḥ satataṃ pāpakāriṣu 01,113.040b@066_0002 daṇḍasya nayanāt sā hi daṇḍanītir ihocyate 01,113.040b@066_0003 bhūyaṃ sa bhagavān dhyātvā ciraṃ śūladharaḥ prabhuḥ 01,113.040b@066_0004 asṛjat sarvaśāstrāṇi mahādevo maheśvaraḥ 01,113.040b@066_0005 daṇḍanīteḥ prayogārthaṃ pramāṇāni ca sarvaśaḥ 01,113.040b@066_0006 vidyāś catasraḥ kūṭasthās tāsāṃ bhedavikalpanā 01,113.040b@066_0007 aṅgāni vedāś catvāro mīmāṃsā nyāyavistaraḥ 01,113.040b@066_0008 purāṇaṃ dharmaśāstraṃ ca vidyā hy etāś caturdaśa 01,113.040b@066_0009 āyurvedo dhanurvedo gāndharvaś ceti niścayaḥ 01,113.040b@066_0010 arthaśāstraṃ caturthaṃ tu vidyā hy aṣṭādaśaiva tu 01,113.040b@066_0011 daśa cāṣṭau ca vikhyātā etā dharmasya saṃhitāḥ 01,113.040b@066_0012 etāsām eva vidyānāṃ vyāsam āha maheśvaraḥ 01,113.040b@066_0013 śatāni trīṇi śāstrāṇām āha tantrāṇi saptatiḥ 01,113.040b@066_0014 vyāsa eva tu vidyānāṃ mahādevena kīrtitaḥ 01,113.040b@066_0015 tantraṃ pāśupataṃ nāma pāñcarātraṃ ca viśrutam 01,113.040b@066_0016 yogaśāstraṃ ca sāṃkhyaṃ ca tantraṃ lokāyataṃ tathā 01,113.040b@066_0017 tantraṃ brahmalulā nāma tarkavidyā divaukasām 01,113.040b@066_0018 sukhaduḥkhārthajijñāsākārakaś ceti viśrutam 01,113.040b@066_0019 tarkavidyās tathā cāṣṭau saśloko nava vistaraḥ 01,113.040b@066_0020 daśa cāṣṭau ca vijñeyāḥ paurāṇāṃ yajñasaṃhitāḥ 01,113.040b@066_0021 purāṇasya praṇītāś ca tāvad eveha saṃhitā 01,113.040b@066_0022 dharmaśāstrāṇi tadvācaḥ ekārthā nīti nānyathā 01,113.040b@066_0023 ekārthāni purāṇāni vedāś caikārthasaṃhitāḥ 01,113.040b@066_0024 nānārthāni ca sarvāṇi tataḥ śāstrāṇi śaṃkaraḥ 01,113.040b@066_0025 provāca bhagavān devaḥ kālajñānāni yāni ca 01,113.040b@066_0026 catuḥṣaṣṭipramāṇānām āyurvedaṃ ca sottaram 01,113.040b@066_0027 aṣṭādaśavikalpāntāṃ daṇḍanītiṃ ca śāśvatīm 01,113.040b@066_0028 gāndharvam itihāsaṃ ca nānāvistaram uktavān 01,113.040b@066_0029 ity etāḥ śāṃkaraproktā vidyāḥ śabdārthasaṃhitāḥ 01,113.040b@066_0030 punar bhedasahasraṃ ca tāsām eva tu vistaraḥ 01,113.040b@066_0031 ṛṣibhir devagandharvaiḥ savikalpaḥ savistaraḥ 01,113.040b@066_0032 śaśvad abhyasyate loke veda eva ca sarvaśaḥ 01,113.040b@066_0033 vidyāś catasraḥ saṃkṣiptāḥ vedavādāś ca te smṛtāḥ 01,113.040b@066_0034 etāsāṃ pārago yaś ca sa cokto vedapāragaḥ 01,113.040b@066_0035 vidānāṃ pārago rudro viṣṇur indro bṛhaspatiḥ 01,113.040b@066_0036 śakraḥ svāyaṃbhuvaś caiva manuḥ paramadharmavit 01,113.040b@066_0037 brahmā ca paramo devaḥ sadā sarvaiḥ surāsuraiḥ 01,113.040b@066_0038 sarvasyānugrahaś caiva vyāso vai vedapāragaḥ 01,113.040b@066_0039 ahaṃ śāṃtanavo bhīṣmaḥ prasādān mādhavasya ca 01,113.040b@066_0040 śaṃkarasya prasādāc ca brahmaṇaś ca kurūdvaha 01,113.040b@066_0041 vedapāraga ity ukto yājñavalkyaś ca sarvaśaḥ 01,113.040b@066_0042 kalpe kalpe mahābhāgair ṛṣibhis tattvadarśibhiḥ 01,113.040b@066_0043 ṛṣiputrair ṛṣigaṇair bhidyate ''śramikair api 01,113.040b@066_0044 śivena brahmaṇā caiva viṣṇunā ca vikalpitāḥ 01,113.040b@066_0045 ādikalpe punaś caiva bhidyante sādhubhiḥ punaḥ 01,113.040b@066_0046 idānīm api vidvadbhiḥ bhidyante ca vikalpakaiḥ 01,113.040b@066_0047 pūrvajanmānusāreṇa bahudheyaṃ sarasvatī 01,113.040c lokaś cāyaṃ varārohe dharmo 'yam iti maṃsyate 01,113.041a dhārmikaś ca kurūṇāṃ sa bhaviṣyati na saṃśayaḥ 01,113.041c dattasyāpi ca dharmeṇa nādharme raṃsyate manaḥ 01,113.041d*1199_01 dharmādikaṃ hi dharmajñe dharmāntaṃ dharmamadhyamam 01,113.041d*1199_02 apatyam iṣṭaṃ lokeṣu yaśaḥkīrtivivardhanam 01,113.042a tasmād dharmaṃ puraskṛtya niyatā tvaṃ śucismite 01,113.042c upacārābhicārābhyāṃ dharmam ārādhayasva vai 01,113.043 vaiśaṃpāyana uvāca 01,113.043a sā tathoktā tathety uktvā tena bhartrā varāṅganā 01,113.043c abhivādyābhyanujñātā pradakṣiṇam avartata 01,114.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,114.001a saṃvatsarāhite garbhe gāndhāryā janamejaya 01,114.001c āhvayām āsa vai kuntī garbhārthaṃ dharmam acyutam 01,114.002a sā baliṃ tvaritā devī dharmāyopajahāra ha 01,114.002b*1200_01 jānatī dharmam agryaṃ vai mantrair vaśam upānayat 01,114.002b*1200_02 āhūto niyamāt kuntyā sarvabhūtanamaskṛtaḥ 01,114.002b*1200_03 dadṛśe bhagavān dharmaḥ saṃtānārthāya pāṇḍave 01,114.002b*1200_04 tasmin bahumṛge 'raṇye śataśṛṅge nagottame 01,114.002b*1200_05 pāṇḍor arthe mahābhāgā kuntī dharmam upāgamat 01,114.002b*1200_06 ṛtukāle śucisnātā śuklavastrā yaśasvinī 01,114.002b*1200_07 śayyāṃ jagrāha suśroṇī saha dharmeṇa suvratā 01,114.002c jajāpa japyaṃ vidhivad dattaṃ durvāsasā purā 01,114.002d*1201_01 ājagāma tato devo dharmo mantrabalāt tataḥ 01,114.002d*1201_02 vimāne sūryasaṃkāśe kuntī yatra japasthitā 01,114.002d*1201_03 vihasya tāṃ tato brūyāḥ kunti kiṃ te dadāmy aham 01,114.002d*1201_04 sā taṃ vihasyamānāpi putraṃ dehy abravīd idam 01,114.003a saṃgamya sā tu dharmeṇa yogamūrtidhareṇa vai 01,114.003c lebhe putraṃ varārohā sarvaprāṇabhṛtāṃ varam 01,114.004a aindre candrasamāyukte muhūrte 'bhijite 'ṣṭame 01,114.004c divā madhyagate sūrye tithau puṇye 'bhipūjite 01,114.005a samṛddhayaśasaṃ kuntī suṣāva samaye sutam 01,114.005c jātamātre sute tasmin vāg uvācāśarīriṇī 01,114.006a eṣa dharmabhṛtāṃ śreṣṭho bhaviṣyati na saṃśayaḥ 01,114.006b*1202_01 vikrāntaḥ satyavāk caiva rājā pṛthvyāṃ bhaviṣyati 01,114.006c yudhiṣṭhira iti khyātaḥ pāṇḍoḥ prathamajaḥ sutaḥ 01,114.007a bhavitā prathito rājā triṣu lokeṣu viśrutaḥ 01,114.007c yaśasā tejasā caiva vṛttena ca samanvitaḥ 01,114.008a dhārmikaṃ taṃ sutaṃ labdhvā pāṇḍus tāṃ punar abravīt 01,114.008c prāhuḥ kṣatraṃ balajyeṣṭhaṃ balajyeṣṭhaṃ sutaṃ vṛṇu 01,114.008d*1203_01 prāhuḥ putrā bahutarāḥ kartavyāḥ karmaviddvijāḥ 01,114.008d*1204_01 tataḥ kuntīm abhikramya śaśāsātīva bhārata 01,114.008d*1204_02 vāyum āvāhayasveti sa devo balavattaraḥ 01,114.008d*1204_03 aśvamedhaḥ kratuśreṣṭho jyotiḥśreṣṭho divākaraḥ 01,114.008d*1204_04 brāhmaṇo dvipadāṃ śreṣṭho devaśreṣṭhaś ca mārutaḥ 01,114.008d*1204_05 mārutaṃ marutāṃ śreṣṭhaṃ sarvaprāṇibhir īḍitam 01,114.008d*1204_06 āvāhaya tvaṃ niyamāt putrārthaṃ varavarṇini 01,114.008d*1204_07 sa no yaṃ dāsyati sutaṃ sa prāṇabalavān nṛṣu 01,114.008d*1204_08 bhaviṣyati varārohe balajyeṣṭhā hi bhūmipāḥ 01,114.009a tatas tathoktā patyā tu vāyum evājuhāva sā 01,114.009b*1205_01 tatas tām āgato vāyur mṛgārūḍho mahābalaḥ 01,114.009b*1205_02 kiṃ te kunti dadāmy adya brūhi yat te hṛdi sthitam 01,114.009b*1205_03 sā salajjā vihasyāha putraṃ dehi surottama 01,114.009b*1205_04 balavantaṃ mahākāyaṃ sarvadarpaprabhañjanam 01,114.009b*1206_01 dvitīyenopahāreṇa tenoktavidhinā punaḥ 01,114.009b*1206_02 tair eva niyamaiḥ sthitvā mantragrāmam udairayat 01,114.009b*1206_03 ājagāma tato vāyuḥ kiṃ karomīti cābravīt 01,114.009b*1206_04 lajjānvitā tataḥ kuntī putram aicchan mahābalam 01,114.009b*1206_05 tathāstv iti ca tāṃ vāyuḥ samālabhya divaṃ gataḥ 01,114.009c tasmāj jajñe mahābāhur bhīmo bhīmaparākramaḥ 01,114.010a tam apy atibalaṃ jātaṃ vāg abhyavadad acyutam 01,114.010c sarveṣāṃ balināṃ śreṣṭho jāto 'yam iti bhārata 01,114.010d*1207_01 jātamātre kumāre tu sarvalokasya pārthivāḥ 01,114.010d*1207_02 mūtraṃ prasusruvuḥ sarve vyathitāś ca prapedire 01,114.010d*1207_03 vāhanāni vyaśīryanta vimuñcanty aśrubindavaḥ 01,114.010d*1207_04 yathānilaḥ samuddhūtaḥ samarthaḥ kampane bhuvaḥ 01,114.010d*1207_05 tathā manyuparītāṅgo bhīmo bhīmaparākramaḥ 01,114.011a idam atyadbhutaṃ cāsīj jātamātre vṛkodare 01,114.011c yad aṅkāt patito mātuḥ śilāṃ gātrair acūrṇayat 01,114.011d*1208=00 janamejaya uvāca 01,114.011d*1208=05 vaiśaṃpāyana uvāca 01,114.011d*1208_01 kathaṃ sa vajrasaṃghātaḥ kumāro nyapatad girau 01,114.011d*1208_02 kathaṃ tu tena patatā śilā gātrair vicūrṇitā 01,114.011d*1208_03 etad icchāmi bhagavaṃs tvattaḥ śrotuṃ dvijottama 01,114.011d*1208_04 yathāvad iha viprarṣe paraṃ me 'tra kutūhalam 01,114.011d*1208_05 sādhv ayaṃ praśnam uddiṣṭaḥ pāṇḍaveya bravīmi te 01,114.011d*1209_01 kuntī tu saha putreṇa yātvā suruciraṃ saraḥ 01,114.011d*1209_02 snātvā tu sutam ādāya daśame 'hani yādavī 01,114.011d*1209_03 daivatāny arcayiṣyantī nirjagāmāśramāt pṛthā 01,114.011d*1209_04 śailābhyāśena gacchantyās tadā bharatasattama 01,114.011d*1209_05 niścakrāma mahāvyāghro jighāṃsur girigahvarāt 01,114.011d*1209_06 tam āpatantaṃ śārdūlaṃ vikṛṣya dhanur uttamam 01,114.011d*1209_07 nirbibheda śaraiḥ pāṇḍus tribhis tridaśavikramaḥ 01,114.011d*1209_08 nādena mahatā tāṃ tu pūrayantaṃ girer guhām 01,114.011d*1209_09 dṛṣṭvā śailam upāroḍhum aicchat kuntī bhayāt tadā 01,114.011d*1209_10 trāsāt tasyāḥ sutas tv aṅkāt papāta bharatarṣabha 01,114.011d*1209_11 parvatasyoparisthāyām adhastād apatac chiśuḥ 01,114.011d*1209_12 sa śilāṃ cūrṇayām āsa vajravad vajricoditaḥ 01,114.011d*1209_13 putrasnehāt tataḥ pāṇḍur abhyadhāvad gires taṭam 01,114.012a kuntī vyāghrabhayodvignā sahasotpatitā kila 01,114.012c nānvabudhyata saṃsuptam utsaṅge sve vṛkodaram 01,114.013a tataḥ sa vajrasaṃghātaḥ kumāro 'bhyapatad girau 01,114.013c patatā tena śatadhā śilā gātrair vicūrṇitā 01,114.013e tāṃ śilāṃ cūrṇitāṃ dṛṣṭvā pāṇḍur vismayam āgamat 01,114.013f*1210_01 sa tu janmani bhīmasya vinadantaṃ mahāsvanam 01,114.013f*1210_02 dadarśa giriśṛṅgasthaṃ vyāghraṃ vyāghraparākramaḥ 01,114.013f*1210_03 dārasaṃrakṣaṇārthāya putrasaṃrakṣaṇāya ca 01,114.013f*1210_04 sadā bāṇadhanuṣpāṇir abhavat kurunandanaḥ 01,114.013f*1210_05 maghe candramasā yukte siṃhe cābhyudite gurau 01,114.013f*1210_06 divā madhyagate sūrye tithau puṇye trayodaśīm 01,114.013f*1210_07 maitre muhūrte sā kuntī suṣuve bhīmam acyutam 01,114.014a yasminn ahani bhīmas tu jajñe bharatasattama 01,114.014c duryodhano 'pi tatraiva prajajñe vasudhādhipa 01,114.015a jāte vṛkodare pāṇḍur idaṃ bhūyo 'nvacintayat 01,114.015c kathaṃ nu me varaḥ putro lokaśreṣṭho bhaved iti 01,114.016a daive puruṣakāre ca loko 'yaṃ hi pratiṣṭhitaḥ 01,114.016c tatra daivaṃ tu vidhinā kālayuktena labhyate 01,114.017a indro hi rājā devānāṃ pradhāna iti naḥ śrutam 01,114.017c aprameyabalotsāho vīryavān amitadyutiḥ 01,114.018a taṃ toṣayitvā tapasā putraṃ lapsye mahābalam 01,114.018c yaṃ dāsyati sa me putraṃ sa varīyān bhaviṣyati 01,114.018d*1211_01 amānuṣān mānuṣāṃś ca sa saṃgrāme haniṣyati 01,114.018e karmaṇā manasā vācā tasmāt tapsye mahat tapaḥ 01,114.019a tataḥ pāṇḍur mahātejā mantrayitvā maharṣibhiḥ 01,114.019c dideśa kuntyāḥ kauravyo vrataṃ sāṃvatsaraṃ śubham 01,114.020a ātmanā ca mahābāhur ekapādasthito 'bhavat 01,114.020c ugraṃ sa tapa ātasthe parameṇa samādhinā 01,114.021a ārirādhayiṣur devaṃ tridaśānāṃ tam īśvaram 01,114.021c sūryeṇa saha dharmātmā paryavartata bhārata 01,114.022a taṃ tu kālena mahatā vāsavaḥ pratyabhāṣata 01,114.022c putraṃ tava pradāsyāmi triṣu lokeṣu viśrutam 01,114.023a devānāṃ brāhmaṇānāṃ ca suhṛdāṃ cārthasādhakam 01,114.023b*1212_01 durhṛdāṃ śokajananaṃ sarvabāndhavanandanam 01,114.023c sutaṃ te 'gryaṃ pradāsyāmi sarvāmitravināśanam 01,114.024a ity uktaḥ kauravo rājā vāsavena mahātmanā 01,114.024b*1213_01 kuntīṃ rājasutāṃ pāṇḍur apatyārthe 'bhyacodayat 01,114.024b*1213_02 dharmaṃ balaṃ ca niścitya yathā syād iti bhārata 01,114.024c uvāca kuntīṃ dharmātmā devarājavacaḥ smaran 01,114.024d*1214_01 udarkas tava kalyāṇi tuṣṭo devagaṇeśvaraḥ 01,114.024d*1214_02 dātum icchati te putraṃ yathā saṃkalpitaṃ hṛdā 01,114.024d*1214_03 atimānuṣakarmāṇaṃ yaśasvinam ariṃdamam 01,114.025a nītimantaṃ mahātmānam ādityasamatejasam 01,114.025c durādharṣaṃ kriyāvantam atīvādbhutadarśanam 01,114.026a putraṃ janaya suśroṇi dhāma kṣatriyatejasām 01,114.026c labdhaḥ prasādo devendrāt tam āhvaya śucismite 01,114.026d*1215=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,114.026d*1215_01 jāteṣu dhṛtarāṣṭrasya kumāreṣu mahātmasu 01,114.027a evam uktā tataḥ śakram ājuhāva yaśasvinī 01,114.027b*1216_01 tataḥ paryacarat tena balinā bhagavān api 01,114.027c athājagāma devendro janayām āsa cārjunam 01,114.027d*1217_01 uttarābhyāṃ tu pūrvābhyāṃ phalgunībhyāṃ tato divā 01,114.027d*1217_02 jātas tu phālgune māsi tenāsau phalgunaḥ smṛtaḥ 01,114.028a jātamātre kumāre tu vāg uvācāśarīriṇī 01,114.028a*1218_01 . . . . . . . . sarvabhūtapraharṣiṇī 01,114.028a*1218_02 sūtake vartamānāṃ tāṃ . . . . . . . . 01,114.028c mahāgambhīranirghoṣā nabho nādayatī tadā 01,114.028d*1219_01 śṛṇvatāṃ sarvabhūtānāṃ teṣāṃ cāśramavāsinām 01,114.028d*1219_02 kuntīm ābhāṣya vispaṣṭam uvācedaṃ śucismitām 01,114.029a kārtavīryasamaḥ kunti śibitulyaparākramaḥ 01,114.029b*1220_01 eṣa vīryavatāṃ śreṣṭho bhaviṣyaty aparājitaḥ 01,114.029b*1220_02 tathā divyāni cāstrāṇi nikhilāny āhariṣyati 01,114.029c eṣa śakra ivājeyo yaśas te prathayiṣyati 01,114.030a adityā viṣṇunā prītir yathābhūd abhivardhitā 01,114.030c tathā viṣṇusamaḥ prītiṃ vardhayiṣyati te 'rjunaḥ 01,114.031a eṣa madrān vaśe kṛtvā kurūṃś ca saha kekayaiḥ 01,114.031c cedikāśikarūṣāṃś ca kurulakṣma sudhāsyati 01,114.031d*1221_01 etasya bhujavīryeṇa trāsitāḥ sarvaśatravaḥ 01,114.031d*1221_02 nivātakavacāḥ sarve prahāsyanti ca jīvitam 01,114.031d*1221_03 hiraṇyapuram ārujya nihaniṣyati saṃyuge 01,114.031d*1221_04 pulomāyās tu tanayān kālakeyāṃś ca sarvaśaḥ 01,114.031d*1221_05 gatvottarāṃ diśaṃ vīro vijitya yudhi pārthivān 01,114.031d*1221_06 dhanaratnaugham amitam ānayiṣyati pāṇḍavaḥ 01,114.032a etasya bhujavīryeṇa khāṇḍave havyavāhanaḥ 01,114.032c medasā sarvabhūtānāṃ tṛptiṃ yāsyati vai parām 01,114.033a grāmaṇīś ca mahīpālān eṣa jitvā mahābalaḥ 01,114.033c bhrātṛbhiḥ sahito vīras trīn medhān āhariṣyati 01,114.034a jāmadagnyasamaḥ kunti viṣṇutulyaparākramaḥ 01,114.034c eṣa vīryavatāṃ śreṣṭho bhaviṣyaty aparājitaḥ 01,114.034d*1222_01 eṣa yuddhe mahādevaṃ toṣayiṣyati śaṃkaram 01,114.034d*1222_02 astraṃ pāśupataṃ nāma tasmāt tuṣṭād avāpsyati 01,114.034d*1222_03 nivātakavacā nāma daityā vibudhavidviṣaḥ 01,114.034d*1222_04 śakrājñayā mahābāhus tān vadhiṣyati te sutaḥ 01,114.035a tathā divyāni cāstrāṇi nikhilāny āhariṣyati 01,114.035c vipranaṣṭāṃ śriyaṃ cāyam āhartā puruṣarṣabhaḥ 01,114.036a etām atyadbhutāṃ vācaṃ kuntīputrasya sūtake 01,114.036c uktavān vāyur ākāśe kuntī śuśrāva cāsya tām 01,114.037a vācam uccāritām uccais tāṃ niśamya tapasvinām 01,114.037c babhūva paramo harṣaḥ śataśṛṅganivāsinām 01,114.038a tathā devaṛṣīṇāṃ ca sendrāṇāṃ ca divaukasām 01,114.038c ākāśe dundubhīnāṃ ca babhūva tumulaḥ svanaḥ 01,114.039a udatiṣṭhan mahāghoṣaḥ puṣpavṛṣṭibhir āvṛtaḥ 01,114.039c samavetya ca devānāṃ gaṇāḥ pārtham apūjayan 01,114.040a kādraveyā vainateyā gandharvāpsarasas tathā 01,114.040c prajānāṃ patayaḥ sarve sapta caiva maharṣayaḥ 01,114.041a bharadvājaḥ kaśyapo gautamaś ca; viśvāmitro jamadagnir vasiṣṭhaḥ 01,114.041c yaś codito bhāskare 'bhūt pranaṣṭe; so 'py atrātrir bhagavān ājagāma 01,114.042a marīcir aṅgirāś caiva pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ 01,114.042c dakṣaḥ prajāpatiś caiva gandharvāpsarasas tathā 01,114.043a divyamālyāmbaradharāḥ sarvālaṃkārabhūṣitāḥ 01,114.043b*1223_01 te ca prakāśā martyeṣu sarvopaskārasaṃbhṛtāḥ 01,114.043c upagāyanti bībhatsum upanṛtyanti cāpsarāḥ 01,114.043d*1224_01 tathā maharṣayaś cāpi jepus tatra samantataḥ 01,114.043d*1225_01 tato gandharvatūryeṣu praṇadatsu vihāyasi 01,114.043e gandharvaiḥ sahitaḥ śrīmān prāgāyata ca tumburuḥ 01,114.044a bhīmasenograsenau ca ūrṇāyur anaghas tathā 01,114.044c gopatir dhṛtarāṣṭraś ca sūryavarcāś ca saptamaḥ 01,114.045a yugapas tṛṇapaḥ kārṣṇir nandiś citrarathas tathā 01,114.045c trayodaśaḥ śāliśirāḥ parjanyaś ca caturdaśaḥ 01,114.046a kaliḥ pañcadaśaś cātra nāradaś caiva ṣoḍaśaḥ 01,114.046c sad vā bṛhad vā bṛhakaḥ karālaś ca mahāyaśāḥ 01,114.047a brahmacārī bahuguṇaḥ suparṇaś ceti viśrutaḥ 01,114.047c viśvāvasur bhumanyuś ca sucandro daśamas tathā 01,114.048a gītamādhuryasaṃpannau vikhyātau ca hahāhuhū 01,114.048c ity ete devagandharvā jagus tatra nararṣabham 01,114.049a tathaivāpsaraso hṛṣṭāḥ sarvālaṃkārabhūṣitāḥ 01,114.049c nanṛtur vai mahābhāgā jaguś cāyatalocanāḥ 01,114.050a anūnā cānavadyā ca priyamukhyā guṇāvarā 01,114.050c adrikā ca tathā sācī miśrakeśī alambusā 01,114.051a marīciḥ śicukā caiva vidyutparṇā tilottamā 01,114.051c agnikā lakṣaṇā kṣemā devī rambhā manoramā 01,114.051d*1226_01 urvaśī caiva rājendra nanṛtur gītanisvanaiḥ 01,114.052a asitā ca subāhuś ca supriyā suvapus tathā 01,114.052c puṇḍarīkā sugandhā ca surathā ca pramāthinī 01,114.053a kāmyā śāradvatī caiva nanṛtus tatra saṃghaśaḥ 01,114.053c menakā sahajanyā ca parṇikā puñjikasthalā 01,114.054a kratusthalā ghṛtācī ca viśvācī pūrvacitty api 01,114.054c umlocety abhivikhyātā pramloceti ca tā daśa 01,114.054e urvaśy ekādaśīty etā jagur āyatalocanāḥ 01,114.055a dhātāryamā ca mitraś ca varuṇo 'ṃśo bhagas tathā 01,114.055c indro vivasvān pūṣā ca tvaṣṭā ca savitā tathā 01,114.056a parjanyaś caiva viṣṇuś ca ādityāḥ pāvakārciṣaḥ 01,114.056b*1227_01 ity ete dvādaśādityā jvalantaḥ sūryavarcasaḥ 01,114.056c mahimānaṃ pāṇḍavasya vardhayanto 'mbare sthitāḥ 01,114.057a mṛgavyādhaś ca śarvaś ca nirṛtiś ca mahāyaśāḥ 01,114.057c ajaikapād ahirbudhnyaḥ pinākī ca paraṃtapaḥ 01,114.058a dahano 'theśvaraś caiva kapālī ca viśāṃ pate 01,114.058c sthāṇur bhavaś ca bhagavān rudrās tatrāvatasthire 01,114.059a aśvinau vasavaś cāṣṭau marutaś ca mahābalāḥ 01,114.059b*1228_01 nāsatyaś caiva dasraś ca smṛtau dvāv aśvināv iti 01,114.059b*1228_02 tau cāśvinau tathā sādhyās tasyāsañ janmani sthitāḥ 01,114.059b*1228_03 kratur dakṣas tapaḥ satyaḥ kālaḥ kāmo dhuris tathā 01,114.059b*1228_04 kurumān madhumāṃś caiva rocamānaś ca tejasā 01,114.059c viśvedevās tathā sādhyās tatrāsan parisaṃsthitāḥ 01,114.060a karkoṭako 'tha śeṣaś ca vāsukiś ca bhujaṃgamaḥ 01,114.060c kacchapaś cāpakuṇḍaś ca takṣakaś ca mahoragaḥ 01,114.061a āyayus tejasā yuktā mahākrodhā mahābalāḥ 01,114.061c ete cānye ca bahavas tatra nāgā vyavasthitāḥ 01,114.061d*1229_01 mahān pitāmahas tv enaṃ vastreṇārajasā tadā 01,114.061d*1229_02 pratijagrāha naptāraṃ rājarṣiparivāritaḥ 01,114.061d*1229_03 sagareṇāmbarīṣeṇa nahuṣeṇa yayātinā 01,114.061d*1229_04 dhīmatā dhundhumāreṇa rājñoparicareṇa ha 01,114.061d*1229_05 mucukundena māndhātrā śibināriṣṭaneminā 01,114.061d*1229_06 bharatena dilīpena sarvaiś ca janamejaya 01,114.061d*1229_07 pūruḥ sārdhaṃ nṛpatibhir jagrāha kurupuṃgavam 01,114.061d*1229_08 anye ca bahavas tatra samāsan rājasattamāḥ 01,114.061d*1229_09 ete cānye ca bahavo naralokādhipās tathā 01,114.061d*1229_10 devalokād ihāgamya praikṣanta bharatarṣabham 01,114.061d*1229_11 vidyotamānaṃ vapuṣā bhāsayantaṃ diśo daśa 01,114.061d*1229_12 lakṣaṇair vyañjitair yuktaṃ sarvair māhātmyasūcakaiḥ 01,114.061d*1230_01 tāṃś ca devagaṇān sarvāṃs tapaḥsiddhā maharṣayaḥ 01,114.061d*1230_02 vimānagiryagragatān dadṛśur netare janāḥ 01,114.062a tārkṣyaś cāriṣṭanemiś ca garuḍaś cāsitadhvajaḥ 01,114.062c aruṇaś cāruṇiś caiva vainateyā vyavasthitāḥ 01,114.063a tad dṛṣṭvā mahad āścaryaṃ vismitā munisattamāḥ 01,114.063c adhikāṃ sma tato vṛttim avartan pāṇḍavān prati 01,114.063d*1231_01 pāṇḍuḥ prītena manasā devatādīn apūjayat 01,114.063d*1231_02 pāṇḍunā pūjitā devāḥ pratyūcur nṛpasattamam 01,114.063d*1231_03 prādurbhūto hy ayaṃ dharmo devatānāṃ prasādajaḥ 01,114.063d*1231_04 mātariśvā hy ayaṃ bhīmo balavān arimardanaḥ 01,114.063d*1231_05 sākṣād indraḥ svayaṃ jātaḥ prasādāc ca śatakratoḥ 01,114.063d*1231_06 pitṛtvād devatānāṃ hi nāsti puṇyataras tvayā 01,114.063d*1231_07 pitṝṇām ṛṇamukto 'si svargaṃ prāpsyasi puṇyabhāk 01,114.063d*1231_08 ity uktvā devatāḥ sarvā viprajagmur yathāgatam 01,114.064a pāṇḍus tu punar evaināṃ putralobhān mahāyaśāḥ 01,114.064c prāhiṇod darśanīyāṅgīṃ kuntī tv enam athābravīt 01,114.065a nātaś caturthaṃ prasavam āpatsv api vadanty uta 01,114.065c ataḥ paraṃ cāriṇī syāt pañcame bandhakī bhavet 01,114.066a sa tvaṃ vidvan dharmam imaṃ buddhigamyaṃ kathaṃ nu mām 01,114.066c apatyārthaṃ samutkramya pramādād iva bhāṣase 01,114.066d*1232=00 pāṇḍuḥ 01,114.066d*1232_01 evam etad dharmaśāstraṃ yathā vadasi tat tathā 01,115.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,115.001a kuntīputreṣu jāteṣu dhṛtarāṣṭrātmajeṣu ca 01,115.001c madrarājasutā pāṇḍuṃ raho vacanam abravīt 01,115.002a na me 'sti tvayi saṃtāpo viguṇe 'pi paraṃtapa 01,115.002b*1233_01 na tāpo yauvanasthāyī parābhavaṃ kathaṃ ca naḥ 01,115.002c nāvaratve varārhāyāḥ sthitvā cānagha nityadā 01,115.003a gāndhāryāś caiva nṛpate jātaṃ putraśataṃ tathā 01,115.003c śrutvā na me tathā duḥkham abhavat kurunandana 01,115.004a idaṃ tu me mahad duḥkhaṃ tulyatāyām aputratā 01,115.004c diṣṭyā tv idānīṃ bhartur me kuntyām apy asti saṃtatiḥ 01,115.005a yadi tv apatyasaṃtānaṃ kuntirājasutā mayi 01,115.005c kuryād anugraho me syāt tava cāpi hitaṃ bhavet 01,115.006a stambho hi me sapatnītvād vaktuṃ kuntisutāṃ prati 01,115.006c yadi tu tvaṃ prasanno me svayam enāṃ pracodaya 01,115.007 pāṇḍur uvāca 01,115.007a mamāpy eṣa sadā mādri hṛdy arthaḥ parivartate 01,115.007c na tu tvāṃ prasahe vaktum iṣṭāniṣṭavivakṣayā 01,115.008a tava tv idaṃ mataṃ jñātvā prayatiṣyāmy ataḥ param 01,115.008c manye dhruvaṃ mayoktā sā vaco me pratipatsyate 01,115.009 vaiśaṃpāyana uvāca 01,115.009a tataḥ kuntīṃ punaḥ pāṇḍur vivikta idam abravīt 01,115.009b*1234_01 anugṛhṇīṣva kalyāṇi madrarājasutām api 01,115.009c kulasya mama saṃtānaṃ lokasya ca kuru priyam 01,115.010a mama cāpiṇḍanāśāya pūrveṣām api cātmanaḥ 01,115.010c matpriyārthaṃ ca kalyāṇi kuru kalyāṇam uttamam 01,115.010d*1235_01 kulasya piṇḍavṛddhiś ca kulasya kulasaṃtatiḥ 01,115.010d*1235_02 mama ceṣṭasya nirvṛttis tava cāpi paraṃ yaśaḥ 01,115.011a yaśaso 'rthāya caiva tvaṃ kuru karma suduṣkaram 01,115.011c prāpyādhipatyam indreṇa yajñair iṣṭaṃ yaśorthinā 01,115.012a tathā mantravido viprās tapas taptvā suduṣkaram 01,115.012c gurūn abhyupagacchanti yaśaso 'rthāya bhāmini 01,115.013a tathā rājarṣayaḥ sarve brāhmaṇāś ca tapodhanāḥ 01,115.013c cakrur uccāvacaṃ karma yaśaso 'rthāya duṣkaram 01,115.013d*1236_01 tathā rājarṣayo dhīrā manuvainyādayaḥ pṛthak 01,115.013d*1236_02 yaśo 'rthaṃ dharmayuktāni cakruḥ karmāṇi śobhane 01,115.014a sā tvaṃ mādrīṃ plaveneva tārayemām anindite 01,115.014c apatyasaṃvibhāgena parāṃ kīrtim avāpnuhi 01,115.014d*1237_01 dharmaṃ vai dharmaśāstroktaṃ yathā vadasi tat tathā 01,115.014d*1237_02 tasmād anugrahaṃ mādryāḥ kuruṣva varavarṇini 01,115.015a evam uktābravīn mādrīṃ sakṛc cintaya daivatam 01,115.015c tasmāt te bhavitāpatyam anurūpam asaṃśayam 01,115.015d*1238_01 kuntyā mantre kṛte tasmin vidhidṛṣṭena karmaṇā 01,115.015d*1238_02 tato rājasutā snātā śayane saṃviveśa ha 01,115.016a tato mādrī vicāryaiva jagāma manasāśvinau 01,115.016c tāv āgamya sutau tasyāṃ janayām āsatur yamau 01,115.017a nakulaṃ sahadevaṃ ca rūpeṇāpratimau bhuvi 01,115.017c tathaiva tāv api yamau vāg uvācāśarīriṇī 01,115.017d*1239_01 karmato bhaktitaś caiva balato 'pi nayais tathā 01,115.018a rūpasattvaguṇopetāv etāv anyāñ janān ati 01,115.018c bhāsatas tejasātyarthaṃ rūpadraviṇasaṃpadā 01,115.019a nāmāni cakrire teṣāṃ śataśṛṅganivāsinaḥ 01,115.019c bhaktyā ca karmaṇā caiva tathāśīrbhir viśāṃ pate 01,115.020a jyeṣṭhaṃ yudhiṣṭhirety āhur bhīmaseneti madhyamam 01,115.020c arjuneti tṛtīyaṃ ca kuntīputrān akalpayan 01,115.021a pūrvajaṃ nakulety evaṃ sahadeveti cāparam 01,115.021c mādrīputrāv akathayaṃs te viprāḥ prītamānasāḥ 01,115.021e anusaṃvatsaraṃ jātā api te kurusattamāḥ 01,115.021f*1240_01 pāṇḍuputrā vyarājanta pañca saṃvatsarā iva 01,115.021f*1241_01 anvavartanta pārthāś ca mādrīputrau tathaiva ca 01,115.021f*1242_01 mahāsattvā mahāvīryā mahābalaparākramāḥ 01,115.021f*1242_02 pāṇḍur dṛṣṭvā sutāṃs tāṃs tu devarūpān mahaujasaḥ 01,115.021f*1242_03 mudaṃ paramikāṃ lebhe nananda ca narādhipaḥ 01,115.021f*1242_04 ṛṣīṇām api sarveṣāṃ śataśṛṅganivāsinām 01,115.021f*1242_05 priyā babhūvus tāsāṃ ca tathaiva muniyoṣitām 01,115.022a kuntīm atha punaḥ pāṇḍur mādryarthe samacodayat 01,115.022c tam uvāca pṛthā rājan rahasy uktā satī sadā 01,115.023a uktā sakṛd dvandvam eṣā lebhe tenāsmi vañcitā 01,115.023c bibhemy asyāḥ paribhavān nārīṇāṃ gatir īdṛśī 01,115.024a nājñāsiṣam ahaṃ mūḍhā dvandvāhvāne phaladvayam 01,115.024c tasmān nāhaṃ niyoktavyā tvayaiṣo 'stu varo mama 01,115.025a evaṃ pāṇḍoḥ sutāḥ pañca devadattā mahābalāḥ 01,115.025c saṃbhūtāḥ kīrtimantas te kuruvaṃśavivardhanāḥ 01,115.025d*1243_01 devaujasaḥ sattvavantaḥ sarvaśāstraviśāradāḥ 01,115.025d*1243_02 divyasaṃhananāḥ sarve sarve bhāsvaramūrtayaḥ 01,115.026a śubhalakṣaṇasaṃpannāḥ somavat priyadarśanāḥ 01,115.026c siṃhadarpā maheṣvāsāḥ siṃhavikrāntagāminaḥ 01,115.026d*1244_01 siṃhoraskāḥ siṃhasattvāḥ siṃhākṣāḥ siṃhavikramāḥ 01,115.026e siṃhagrīvā manuṣyendrā vavṛdhur devavikramāḥ 01,115.027a vivardhamānās te tatra puṇye haimavate girau 01,115.027c vismayaṃ janayām āsur maharṣīṇāṃ sameyuṣām 01,115.028a te ca pañca śataṃ caiva kuruvaṃśavivardhanāḥ 01,115.028c sarve vavṛdhur alpena kālenāpsv iva nīrajāḥ 01,115.028d@067=0047 vaiśaṃpāyanaḥ 01,115.028d@067_0001 jātamātrān upādāya śataśṛṅganivāsinaḥ 01,115.028d@067_0002 pāṇḍoḥ putrān amanyanta tāpasāḥ svān ivātmajān 01,115.028d@067_0003 tatas tu vṛṣṇayaḥ sarve vasudevapurogamāḥ 01,115.028d@067_0004 pāṇḍuḥ śāpabhayād bhītaḥ śataśṛṅgam upeyivān 01,115.028d@067_0005 tatraiva munibhiḥ sārdhaṃ tāpaso 'bhūt tapaś caran 01,115.028d@067_0006 śākamūlaphalāhāras tapasvī niyatendriyaḥ 01,115.028d@067_0007 yogadhyānaparo rājā babhūveti ca vādakāḥ 01,115.028d@067_0008 prabruvanti sma bahavas tac chrutvā śokakarśitāḥ 01,115.028d@067_0009 pāṇḍoḥ prītisamāyuktāḥ kadā śroṣyāma satkathāḥ 01,115.028d@067_0010 ity evaṃ kathayantas te vṛṣṇayaḥ saha bāndhavaiḥ 01,115.028d@067_0011 pāṇḍoḥ putrāgamaṃ śrutvā sarve harṣasamanvitāḥ 01,115.028d@067_0012 sabhājayantas te 'nyonyaṃ vasudevaṃ vaco 'bruvan 01,115.028d@067_0013 na bhaveran kriyāhīnāḥ pāṇḍoḥ putrā mahābalāḥ 01,115.028d@067_0014 pāṇḍoḥ priyahitānveṣī preṣaya tvaṃ purohitam 01,115.028d@067_0015 vasudevas tathety uktvā visasarja purohitam 01,115.028d@067_0016 yuktāni ca kumārāṇāṃ pāribarhāṇy anekaśaḥ 01,115.028d@067_0017 kuntīṃ mādrīṃ ca saṃdiśya dāsadāsīparicchadam 01,115.028d@067_0018 gāvo hiraṇyaṃ rūpyaṃ ca preṣayām āsa bhārata 01,115.028d@067_0019 tāni sarvāṇi saṃgṛhya prayayau sa purohitaḥ 01,115.028d@067_0020 tam āgataṃ dvijaśreṣṭhaṃ kāśyapaṃ vai purohitam 01,115.028d@067_0021 pūjayām āsa vidhivat pāṇḍuḥ parapuraṃjayaḥ 01,115.028d@067_0022 pṛthā mādrī ca saṃhṛṣṭe vasudevaṃ praśaṃsatām 01,115.028d@067_0023 tataḥ pāṇḍuḥ kriyāḥ sarvāḥ pāṇḍavānām akārayat 01,115.028d@067_0024 garbhādhānādikṛtyāni caulopanayanāni ca 01,115.028d@067_0025 kāśyapaḥ kṛtavān sarvam upākarma ca bhārata 01,115.028d@067_0026 caulopanayanād ūrdhvaṃ vṛṣabhākṣā yaśasvinaḥ 01,115.028d@067_0027 vaidikādhyayane sarve samapadyanta pāragāḥ 01,115.028d@067_0028 śaryāteḥ pṛṣataḥ putraḥ śuko nāma paraṃtapaḥ 01,115.028d@067_0029 yena sāgaraparyantā dhanuṣā nirjitā mahī 01,115.028d@067_0030 aśvamedhaśatair iṣṭvā sa mahātmā mahāmakhaiḥ 01,115.028d@067_0031 ārādhya devatāḥ sarvāḥ pitṝn api mahāmatiḥ 01,115.028d@067_0032 śataśṛṅge tapas tepe śākamūlaphalāśanaḥ 01,115.028d@067_0033 tenopakaraṇaśreṣṭhaiḥ śikṣayā copabṛṃhitāḥ 01,115.028d@067_0034 tatprasādād dhanurvede samapadyanta pāragāḥ 01,115.028d@067_0035 gadāyāṃ pārago bhīmas tomareṣu yudhiṣṭhiraḥ 01,115.028d@067_0036 asicarmaṇi niṣṇātau yamau sattvavatāṃ varau 01,115.028d@067_0037 dhanurvede gataḥ pāraṃ savyasācī paraṃtapaḥ 01,115.028d@067_0038 śukena samanujñāto matsamo 'yam iti prabho 01,115.028d@067_0039 anujñāya tato rājā śaktiṃ khaḍgaṃ tathā śarān 01,115.028d@067_0040 dhanuś ca dadatāṃ śreṣṭhas tālamātraṃ mahāprabham 01,115.028d@067_0041 vipāṭhakṣuranārācān gṛdhrapakṣān alaṃkṛtān 01,115.028d@067_0042 dadau pārthāya saṃhṛṣṭo mahoragasamaprabhān 01,115.028d@067_0043 avāpya sarvaśastrāṇi mudito vāsavātmajaḥ 01,115.028d@067_0044 mene sarvān mahīpālān aparyāptān svatejasā 01,115.028d@067_0045 ekavarṣāntarās tv evaṃ parasparam ariṃdamāḥ 01,115.028d@067_0046 anvavardhanta pārthāś ca mādrīputrau tathaiva ca 01,115.028d@067_0047 pāṇḍavānāṃ tathāyus tvaṃ śṛṇu kauravanandana 01,115.028d@067_0048 jagāma hāstinapuraṃ ṣoḍaśābdo yudhiṣṭhiraḥ 01,115.028d@067_0049 bhīmasenaḥ pañcadaśe bībhatsur vai caturdaśe 01,115.028d@067_0050 trayodaśābdau ca yamau jagmatur nāgasāhvayam 01,115.028d@067_0051 tatra trayodaśābdāni dhārtarāṣṭraiḥ sahoṣitāḥ 01,115.028d@067_0052 ṣaṭ ca māsāñ jatugṛhān muktā jāto ghaṭotkacaḥ 01,115.028d@067_0053 ṣaṇmāsān ekacakrāyāṃ varṣaṃ pāñcālake gṛhe 01,115.028d@067_0054 dhārtarāṣṭraiḥ sahoṣitvā pañca varṣāṇi bhārata 01,115.028d@067_0055 indraprasthe 'vasaṃs tatra trīṇi varṣāṇi viṃśatim 01,115.028d@067_0056 dvādaśābdān athaikaṃ ca vibhramadyūtanirjitāḥ 01,115.028d@067_0057 bhuṅktvā ṣaṭtriṃśataṃ rājyaṃ sāgarāntāṃ vasuṃdharām 01,115.028d@067_0058 māsaiḥ ṣaḍbhir mahātmānaḥ sarve kṛṣṇaparāyaṇāḥ 01,115.028d@067_0059 rājye parikṣitaṃ sthāpya iṣṭāṃ gatim avāpnuvan 01,115.028d@067_0060 evaṃ yudhiṣṭhirasyāpi āyur aṣṭottaraṃ śatam 01,115.028d@067_0061 arjunāt keśavo jyeṣṭhas tribhir māsair mahābhujaḥ 01,115.028d@067_0062 kṛṣṇāt saṃkarṣaṇo jyeṣṭhas tribhir māsair mahābalaḥ 01,116.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,116.001a darśanīyāṃs tataḥ putrān pāṇḍuḥ pañca mahāvane 01,116.001c tān paśyan parvate reme svabāhubalapālitān 01,116.002a supuṣpitavane kāle kadā cin madhumādhave 01,116.002b*1245_01 pūrṇe caturdaśe varṣe phalgunasya ca dhīmataḥ 01,116.002b*1245_02 tadā uttaraphalgunyāṃ pravṛtte svastivācane 01,116.002b*1245_03 rakṣaṇe vismṛtā kuntī vyagrā brāhmaṇabhojane 01,116.002b*1245_04 purohitena saha sā brāhmaṇān paryaveṣayat 01,116.002b*1245_05 tasmin kāle samāhūya mādrīṃ madanamohitaḥ 01,116.002c bhūtasaṃmohane rājā sabhāryo vyacarad vanam 01,116.003a palāśais tilakaiś cūtaiś campakaiḥ pāribhadrakaiḥ 01,116.003c anyaiś ca bahubhir vṛkṣaiḥ phalapuṣpasamṛddhibhiḥ 01,116.003d*1246_01 karṇikārair aśokaiś ca keśarair atimuktakaiḥ 01,116.003d*1247_01 tadā kurabakaiś caiva mattabhramarakūjitaiḥ 01,116.003d*1247_02 cūtair mañjiribhiś caiva pārijātavanair api 01,116.003d*1248_01 parapuṣṭopasaṃghuṣṭasaṃgītaiḥ ṣaṭpadair api 01,116.003d*1249_01 jambūdumbarasaihuṇḍair vaṭair āmrātakair dhavaiḥ 01,116.003d*1249_02 nīpārjunakadambaiś ca badarair nāgakesaraiḥ 01,116.003d*1249_03 tamālair bilvakais tālaiḥ panasair vanakiṃśukaiḥ 01,116.003d*1249_04 mattabhramarasaṃgītakokilasvanamiśritam 01,116.003d*1250_01 hintālakadalīśālaiḥ panasair vanakiṃśukaiḥ 01,116.003d*1251_01 bakulais tilakais tālaiḥ panasair vanakiṃśukaiḥ 01,116.004a jalasthānaiś ca vividhaiḥ padminībhiś ca śobhitam 01,116.004b*1252_01 nānāvihaṃgasaṃghuṣṭaṃ parapuṣṭanināditam 01,116.004b*1253_01 samīkṣya ca tatas tatra ramyaṃ kusumitaṃ drumam 01,116.004c pāṇḍor vanaṃ tu saṃprekṣya prajajñe hṛdi manmathaḥ 01,116.004d*1254_01 mattabhramarasaṃgītaṃ kokilasvanamiśritam 01,116.004d*1254_02 gāyamānais tu gandharvaiḥ purā nāgapure yathā 01,116.005a prahṛṣṭamanasaṃ tatra viharantaṃ yathāmaram 01,116.005c taṃ mādry anujagāmaikā vasanaṃ bibhratī śubham 01,116.006a samīkṣamāṇaḥ sa tu tāṃ vayaḥsthāṃ tanuvāsasam 01,116.006c tasya kāmaḥ pravavṛdhe gahane 'gnir ivotthitaḥ 01,116.007a rahasy ātmasamāṃ dṛṣṭvā rājā rājīvalocanām 01,116.007c na śaśāka niyantuṃ taṃ kāmaṃ kāmabalātkṛtaḥ 01,116.007d*1255_01 atha so 'ṣṭādaśe varṣe ṛtau mādrīm alaṃkṛtām 01,116.007d*1255_02 ājuhāva tataḥ pāṇḍuḥ parītātmā yaśasvinīm 01,116.008a tata enāṃ balād rājā nijagrāha rahogatām 01,116.008c vāryamāṇas tayā devyā visphurantyā yathābalam 01,116.009a sa tu kāmaparītātmā taṃ śāpaṃ nānvabudhyata 01,116.009c mādrīṃ maithunadharmeṇa gacchamāno balād iva 01,116.010a jīvitāntāya kauravyo manmathasya vaśaṃ gataḥ 01,116.010c śāpajaṃ bhayam utsṛjya jagāmaiva balāt priyām 01,116.011a tasya kāmātmano buddhiḥ sākṣāt kālena mohitā 01,116.011c saṃpramathyendriyagrāmaṃ pranaṣṭā saha cetasā 01,116.012a sa tayā saha saṃgamya bhāryayā kurunandana 01,116.012c pāṇḍuḥ paramadharmātmā yuyuje kāladharmaṇā 01,116.012d*1256_01 kṣaṇenābhyapatad rājā rājadhānīṃ yamasya vai 01,116.013a tato mādrī samāliṅgya rājānaṃ gatacetasam 01,116.013c mumoca duḥkhajaṃ śabdaṃ punaḥ punar atīva ha 01,116.013d*1257_01 taṃ śrutvā karuṇaṃ śabdaṃ sahasotpatitaṃ tadā 01,116.014a saha putrais tataḥ kuntī mādrīputrau ca pāṇḍavau 01,116.014c ājagmuḥ sahitās tatra yatra rājā tathāgataḥ 01,116.015a tato mādry abravīd rājann ārtā kuntīm idaṃ vacaḥ 01,116.015c ekaiva tvam ihāgaccha tiṣṭhantv atraiva dārakāḥ 01,116.016a tac chrutvā vacanaṃ tasyās tatraivāvārya dārakān 01,116.016c hatāham iti vikruśya sahasopajagāma ha 01,116.017a dṛṣṭvā pāṇḍuṃ ca mādrīṃ ca śayānau dharaṇītale 01,116.017c kuntī śokaparītāṅgī vilalāpa suduḥkhitā 01,116.018a rakṣyamāṇo mayā nityaṃ vīraḥ satatam ātmavān 01,116.018c kathaṃ tvam abhyatikrāntaḥ śāpaṃ jānan vanaukasaḥ 01,116.019a nanu nāma tvayā mādri rakṣitavyo janādhipaḥ 01,116.019c sā kathaṃ lobhitavatī vijane tvaṃ narādhipam 01,116.019d*1258=00 mādrī 01,116.019d*1258_01 vidhinā coditasyāsya māṃ dṛṣṭvā vijane vane 01,116.019d*1258_02 acintayitvā tac chāpaṃ praharṣaḥ samajāyata 01,116.020a kathaṃ dīnasya satataṃ tvām āsādya rahogatām 01,116.020c taṃ vicintayataḥ śāpaṃ praharṣaḥ samajāyata 01,116.021a dhanyā tvam asi bāhlīki matto bhāgyatarā tathā 01,116.021c dṛṣṭavaty asi yad vaktraṃ prahṛṣṭasya mahīpateḥ 01,116.022 mādry uvāca 01,116.022a vilobhyamānena mayā vāryamāṇena cāsakṛt 01,116.022c ātmā na vārito 'nena satyaṃ diṣṭaṃ cikīrṣuṇā 01,116.022d@068=0000 vaiśaṃpāyanaḥ 01,116.022d@068=0019 kuntī 01,116.022d@068=0032 vaiśaṃpāyanaḥ 01,116.022d@068=0037 yudhiṣṭhiraḥ 01,116.022d@068=0045 bhīmaḥ 01,116.022d@068=0052 vaiśaṃpāyanaḥ 01,116.022d@068=0053 arjunaḥ 01,116.022d@068=0057 vaiśaṃpāyanaḥ 01,116.022d@068=0058 yamau 01,116.022d@068=0061 vaiśaṃpāyanaḥ 01,116.022d@068_0001 tasyās tad vacanaṃ śrutvā kuntī śokāgnidīpitā 01,116.022d@068_0002 papāta sahasā bhūmau chinnamūla iva drumaḥ 01,116.022d@068_0003 niśceṣṭā patitā bhūmau mohe na tu cacāla sā 01,116.022d@068_0004 tasmin kṣaṇe kṛtasnānam amalāmbarasaṃvṛtam 01,116.022d@068_0005 alaṃkārakṛtaṃ pāṇḍuṃ śayānaṃ śayane śubhe 01,116.022d@068_0006 kuntīm utthāpya mādrī tu mohenāviṣṭacetanām 01,116.022d@068_0007 ehy ehīti ca tāṃ kuntīṃ darśayām āsa kauravam 01,116.022d@068_0008 pādayoḥ patitā kuntī punar utthāya bhūmipam 01,116.022d@068_0009 raktacandanadigdhāṅgaṃ mahārajatavāsasam 01,116.022d@068_0010 sasmitena tu vaktreṇa gadantam iva bhāratīm 01,116.022d@068_0011 parirabhya tadā mohād vilalāpākulendriyā 01,116.022d@068_0012 mādrī cāpi samāliṅgya rājānaṃ vilalāpa sā 01,116.022d@068_0013 taṃ tathāśāyinaṃ pāṇḍum ṛṣayaḥ saha cāraṇaiḥ 01,116.022d@068_0014 abhyetya sahitāḥ sarve śokād aśrūṇy avartayan 01,116.022d@068_0015 astaṃ gatam ivādityaṃ saṃśuṣkam iva sāgaram 01,116.022d@068_0016 dṛṣṭvā pāṇḍuṃ naravyāghraṃ śocanti sma maharṣayaḥ 01,116.022d@068_0017 samānaśokā ṛṣayaḥ pāṇḍavāś ca bubhūvire 01,116.022d@068_0018 te samāśvāsite viprair vilepatur anindite 01,116.022d@068_0019 hā rājan kasya nau hitvā gacchasi tridaśālayam 01,116.022d@068_0020 hā rājan mama mandāyāḥ kathaṃ mādrīṃ sametya vai 01,116.022d@068_0021 nidhanaṃ prāptavān rājan madbhāgyaparisaṃkṣayāt 01,116.022d@068_0022 yudhiṣṭhiraṃ bhīmasenam arjunaṃ ca yamāv ubhau 01,116.022d@068_0023 kasmāt putrān priyān hitvā prayāto 'si viśāṃ pate 01,116.022d@068_0024 nūnaṃ tvāṃ tridaśā devāḥ pratinandanti bhārata 01,116.022d@068_0025 yathā hi tapa ugraṃ te caritaṃ viprasaṃsadi 01,116.022d@068_0026 āvābhyāṃ sahito rājan gamiṣyasi divaṃ śubham 01,116.022d@068_0027 ājamīḍhājamīḍhānāṃ karmaṇā caritāṃ gatim 01,116.022d@068_0028 nanu nāma sahāvābhyāṃ gamiṣyāmīti nas tvayā 01,116.022d@068_0029 pratijñātaṃ kuruśreṣṭha yadāsi vanam āgataḥ 01,116.022d@068_0030 āvābhyāṃ tv eva sahito gamiṣyasi viśāṃ pate 01,116.022d@068_0031 muhūrtaṃ kṣamyatāṃ rājann ārokṣyāvaś citāṃ tava 01,116.022d@068_0032 vilapitvā bhṛśaṃ tv evaṃ niḥsaṃjñe patite bhuvi 01,116.022d@068_0033 yathā viddhe hate mṛgyau lubdhair vanagate tathā 01,116.022d@068_0034 yudhiṣṭhiramukhāḥ sarve pāṇḍavā vedapāragāḥ 01,116.022d@068_0035 te 'py āgatya pitur mūle niḥsaṃjñāḥ patitā bhuvi 01,116.022d@068_0036 pāṇḍoḥ pādau pariṣvajya vilapanti sma pāṇḍavāḥ 01,116.022d@068_0037 hā vinaṣṭāḥ sma tāteti hā vināthā bhavāmahe 01,116.022d@068_0038 tvadvihīnā mahāprājña kathaṃ vartāma bālakāḥ 01,116.022d@068_0039 lokanāthasya putrāḥ smo na sanāthā bhavāmahe 01,116.022d@068_0040 kṣaṇenaiva mahārāja aho lokasya citratā 01,116.022d@068_0041 nāsmadvidhā rājaputrā adhanyāḥ santi bhārata 01,116.022d@068_0042 tvadvināśāc ca rājendra rājyapraskhalanāt tathā 01,116.022d@068_0043 bāndhavānām athājñānāt prāptāḥ sma vyasanaṃ vayam 01,116.022d@068_0044 kiṃ kariṣyāmahe rājan kartavyaṃ naḥ prasīdatām 01,116.022d@068_0045 hitvā rājyaṃ ca bhogāṃś ca śataśṛṅganivāsinā 01,116.022d@068_0046 tvayā labdhāḥ sma rājendra mahatā tapasā vayam 01,116.022d@068_0047 hitvā mānaṃ vanaṃ gatvā svayam āhṛtya bhakṣaṇam 01,116.022d@068_0048 śākamūlaphalair vanyair bharaṇaṃ vai tvayā kṛtam 01,116.022d@068_0049 putrān utpādya pitaro yam icchanti mahātmanaḥ 01,116.022d@068_0050 trivargaphalam icchantas tasya kālo 'yam āgataḥ 01,116.022d@068_0051 abhuktvaiva phalaṃ rājan gantuṃ nārhasi bhārata 01,116.022d@068_0052 ity evam uktvā pitaraṃ bhīmo 'pi vilalāpa ha 01,116.022d@068_0053 praṇaṣṭaṃ bhārataṃ vaṃśaṃ pāṇḍunā punar uddhṛtam 01,116.022d@068_0054 tasmiṃs tapovanagate naṣṭaṃ rājyaṃ sarāṣṭrakam 01,116.022d@068_0055 punar nistāritaṃ kṣatraṃ pāṇḍuputrair mahātmabhiḥ 01,116.022d@068_0056 etac chrutvā tu moditvā gantum arhasi kaurava 01,116.022d@068_0057 ity evam uktvā pitaraṃ vilalāpa dhanaṃjayaḥ 01,116.022d@068_0058 duḥsaṃcayaṃ tapaḥ kṛtvā labdhvā nau bharatarṣabha 01,116.022d@068_0059 putralābhasya mahataḥ śuśrūṣādiphalaṃ tvayā 01,116.022d@068_0060 na cāvāptaṃ kiṃ cid eva rājyaṃ pitrā yathā purā 01,116.022d@068_0061 evam uktvā yamau cāpi vilepatur athāturau 01,116.023 kunty uvāca 01,116.023a ahaṃ jyeṣṭhā dharmapatnī jyeṣṭhaṃ dharmaphalaṃ mama 01,116.023c avaśyaṃ bhāvino bhāvān mā māṃ mādri nivartaya 01,116.024a anveṣyāmīha bhartāram ahaṃ pretavaśaṃ gatam 01,116.024c uttiṣṭha tvaṃ visṛjyainam imān rakṣasva dārakān 01,116.024d*1259=02 vaiśaṃpāyanaḥ 01,116.024d*1259_01 avāpya putrāṃl labdhātmā vīrapatnītvam arthaye 01,116.024d*1259_02 madrarājasutā kuntīm idaṃ vacanam abravīt 01,116.025 mādry uvāca 01,116.025a aham evānuyāsyāmi bhartāram apalāyinam 01,116.025c na hi tṛptāsmi kāmānāṃ taj jyeṣṭhā anumanyatām 01,116.026a māṃ cābhigamya kṣīṇo 'yaṃ kāmād bharatasattamaḥ 01,116.026c tam ucchindyām asya kāmaṃ kathaṃ nu yamasādane 01,116.026d*1260_01 mama hetor gato rājā divaṃ rājarṣisattamaḥ 01,116.026d*1260_02 na caiva tādṛśī buddhir bāndhavāś ca na tādṛśāḥ 01,116.026d*1260_03 na cotsahe dhārayituṃ prāṇān bhartṛvinākṛtā 01,116.026d*1260_04 tasmāt tam anuyāsyāmi yāntaṃ vaivasvatakṣayam 01,116.027a na cāpy ahaṃ vartayantī nirviśeṣaṃ suteṣu te 01,116.027c vṛttim ārye cariṣyāmi spṛśed enas tathā hi mām 01,116.027d*1261_01 tvaṃ tu matsutayor nityaṃ tvatsuteṣu samā sadā 01,116.028a tasmān me sutayoḥ kunti vartitavyaṃ svaputravat 01,116.028c māṃ hi kāmayamāno 'yaṃ rājā pretavaśaṃ gataḥ 01,116.028d*1262_01 anveṣyāmi ca bhartāraṃ vrajantaṃ yamasādanam 01,116.029a rājñaḥ śarīreṇa saha mamāpīdaṃ kalevaram 01,116.029c dagdhavyaṃ supraticchannam etad ārye priyaṃ kuru 01,116.030a dārakeṣv apramattā ca bhavethāś ca hitā mama 01,116.030c ato 'nyan na prapaśyāmi saṃdeṣṭavyaṃ hi kiṃ cana 01,116.030d*1263_01 tasyās tad vacanaṃ śrutvā kuntī śokāgnidīpitā 01,116.030d*1263_02 papāta sahasā bhūmau chinnamūla iva drumaḥ 01,116.030d*1263_03 niśceṣṭā patitā bhūmau mohenaiva cacāla sā 01,116.030d*1263_04 tasmin kṣaṇe kṛtasnānaṃ mahad ambarasaṃvṛtam 01,116.030d*1263_05 alaṃkārakṛtaṃ pāṇḍuṃ śayānaṃ śayane śubhe 01,116.030d*1263_06 kuntīm utthāpya mādrī tu mohenāviṣṭacetanām 01,116.030d*1263_07 ehy ehi kunti mā rodīḥ darśayāmi svakautukam 01,116.030d*1263_08 pādayoḥ patitā kuntī punar utthāya bhūmipam 01,116.030d*1263_09 raktacandanadigdhāṅgaṃ mahārajatavāsasam 01,116.030d@069=0000 vaiśaṃpāyanaḥ 01,116.030d@069=0016 kuntī 01,116.030d@069=0020 mādrī 01,116.030d@069=0028 vaiśaṃpāyanaḥ 01,116.030d@069_0001 ṛṣayas tān samāśvāsya pāṇḍavān satyavikramān 01,116.030d@069_0002 ūcuḥ kuntīṃ ca mādrīṃ ca samāśvāsya tapasvinaḥ 01,116.030d@069_0003 subhage bālaputre tu na martavyaṃ kathaṃ cana 01,116.030d@069_0004 pāṇḍavāṃś cāpi neṣyāmaḥ kururāṣṭraṃ paraṃtapān 01,116.030d@069_0005 adharmeṣv arthajāteṣu dhṛtarāṣṭraś ca lobhavān 01,116.030d@069_0006 sa kadācin na varteta pāṇḍaveṣu yathāvidhi 01,116.030d@069_0007 kuntyāḥś ca vṛṣṇayo nāthāḥ kuntibhojas tathaiva ca 01,116.030d@069_0008 mādryāś ca balināṃ śreṣṭhaḥ śalyo bhrātā mahārathaḥ 01,116.030d@069_0009 bhartrā tu maraṇaṃ sārdhaṃ phalavan nātra saṃśayaḥ 01,116.030d@069_0010 yuvābhyāṃ duṣkaraṃ caitad vadanti dvijapuṃgavāḥ 01,116.030d@069_0011 mṛte bhartari sādhvī strī brahmacarye vyavasthitā 01,116.030d@069_0012 yamaiś ca niyamaiḥ śrāntā manovākkāyajaiḥ śubhaiḥ 01,116.030d@069_0013 bhartāraṃ cintayantī sā bhartāraṃ nistarec chubhā 01,116.030d@069_0014 tāritaś cāpi bhartā syād ātmā putrais tathaiva ca 01,116.030d@069_0015 tasmāj jīvitam evaitad yuvayor vidma śobhanam 01,116.030d@069_0016 yathā pāṇḍos tu nirdeśas tathā vipragaṇasya ca 01,116.030d@069_0017 ājñā śirasi nikṣiptā kariṣyāmi ca tat tathā 01,116.030d@069_0018 yad āhur bhagavanto hi tan manye śobhanaṃ param 01,116.030d@069_0019 bhartuś ca mama putrāṇāṃ mama caiva na saṃśayaḥ 01,116.030d@069_0020 kuntī samarthā putrāṇāṃ yogakṣemasya dhāraṇe 01,116.030d@069_0021 assyā hi na samā buddhyā yady api syād arundhatī 01,116.030d@069_0022 kuntyāś ca vṛṣṇayo nāthā kuntibhojas tathaiva ca 01,116.030d@069_0023 nāhaṃ tvam iva putrāṇāṃ samarthā dhāraṇe tathā 01,116.030d@069_0024 sāhaṃ bhartāram anviṣye saṃtṛptā na tv ahaṃ tathā 01,116.030d@069_0025 bhartṛlokasya tu jyeṣṭhā devī mām anumanyatām 01,116.030d@069_0026 dharmajñasya kṛtajñasya satyasaṃdhasya dhīmataḥ 01,116.030d@069_0027 pādau paricariṣyāmi tathāryādyanumanyatām 01,116.030d@069_0028 evam uktvā mahārāja madrarājasutā śubhā 01,116.030d@069_0029 dadau kuntyai yamau mādrī śirasābhipraṇamya ca 01,116.030d@069_0030 abhivādya maharṣīn sā pariṣvajya ca pāṇḍavān 01,116.030d@069_0031 mūrdhny upāghrāya bahuśaḥ pārthān ātmasutau tathā 01,116.030d@069_0032 haste yudhiṣṭhiraṃ gṛhya mādrī vākyam abhāṣata 01,116.030d@069_0033 kuntī mātā ahaṃ dhātrī yuṣmākaṃ tu pitā mṛtaḥ 01,116.030d@069_0034 yudhiṣṭhiraḥ pitā jyeṣṭhaś caturṇāṃ dharmataḥ sadā 01,116.030d@069_0035 vṛddhādyupāsanāsaktāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ 01,116.030d@069_0036 tādṛśā na vinaśyanti naiva yānti parābhavam 01,116.030d@069_0037 tasmāt sarve kurudhvaṃ vai guruvṛttim atandritāḥ 01,116.030d@069_0038 ṛṣīṇāṃ ca pṛthāyāś ca namaskṛtya punaḥ punaḥ 01,116.030d@069_0039 āyāsakṛpaṇā mādrī pratyuvāca pṛthāṃ tataḥ 01,116.030d@069_0040 dhanyā tvam asi vārṣṇeyi nāsti strī sadṛśī tvayā 01,116.030d@069_0041 vīryaṃ tejaś ca yogaṃ ca māhātmyaṃ ca yaśasvinām 01,116.030d@069_0042 kunti drakṣyasi putrāṇāṃ pañcānām amitaujasām 01,116.030d@069_0043 ṛṣīṇāṃ saṃnidhau yaiṣā mayā vāg abhyudīritā 01,116.030d@069_0044 didṛkṣamāṇayā svargaṃ na mamaiṣā vṛthā bhavet 01,116.030d@069_0045 āryā cāpy abhivādyā ca mama pūjyā ca sarvataḥ 01,116.030d@069_0046 jyeṣṭhā variṣṭhā tvaṃ devi bhūṣitā svaguṇaiḥ śubhaiḥ 01,116.030d@069_0047 abhyanujñātum icchāmi tvayā yādavanandini 01,116.030d@069_0048 dharmaṃ svargaṃ ca kīrtiṃ ca tvatkṛte 'ham avāpnuyām 01,116.030d@069_0049 yathā tathā vidhatsveha mā ca kārṣīr vicāraṇām 01,116.030d@069_0050 bāṣpasaṃdigdhayā vācā kunty uvāca yaśasvinī 01,116.030d@069_0051 anujñātāsi kalyāṇi tridive saṃgamo 'stu te 01,116.030d@069_0052 bhartrā saha viśālākṣi kṣipram adyaiva bhāmini 01,116.030d@069_0053 saṃgatā svargaloke tvaṃ ramethāḥ śāśvatīḥ samāḥ 01,116.030d@069_0054 tataḥ purohitaḥ snātvā pretakarmaṇi pāragaḥ 01,116.030d@069_0055 hiraṇyaśakalān ājyaṃ tilān dadhi ca taṇḍulān 01,116.030d@069_0056 udakumbhaṃ saparaśuṃ samanīya tapasvibhiḥ 01,116.030d@069_0057 aśvamedhāgnim āhṛtya yathānyāyaṃ samantataḥ 01,116.030d@069_0058 kāśyapaḥ kārayām āsa pāṇḍoḥ pretasya tāṃ kriyām 01,116.030d@069_0059 purohitoktavidhinā pāṇḍoḥ putro yudhiṣṭhiraḥ 01,116.030d@069_0060 tenāgninādahat pāṇḍuṃ kṛtvā cāpi kriyās tadā 01,116.030d@069_0061 rudan śokābhisaṃtaptaḥ papāta bhuvi pāṇḍavaḥ 01,116.030d@069_0062 ṛṣīn putrān pṛthāṃ caiva visṛjya ca nṛpātmajān 01,116.031 vaiśaṃpāyana uvāca 01,116.031a ity uktvā taṃ citāgnisthaṃ dharmapatnī nararṣabham 01,116.031c madrarājātmajā tūrṇam anvārohad yaśasvinī 01,116.031d*1264_01 āhatāmbarasaṃvīto bhrātṛbhiḥ sahito 'naghaḥ 01,116.031d*1264_02 udakaṃ kṛtavāṃs tatra purohitamate sthitaḥ 01,116.031d*1264_03 arhatas tasya kṛtyāni śataśṛṅganivāsinaḥ 01,116.031d*1264_04 tāpasā vidhivac cakruś cāraṇā ṛṣibhiḥ saha 01,116.031d*1265_01 tāpasā vidhivat karma kārayām āsur ātmajaiḥ 01,117.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,117.001a pāṇḍor avabhṛthaṃ kṛtvā devakalpā maharṣayaḥ 01,117.001c tato mantram akurvanta te sametya tapasvinaḥ 01,117.002a hitvā rājyaṃ ca rāṣṭraṃ ca sa mahātmā mahātapāḥ 01,117.002c asmin sthāne tapas taptuṃ tāpasāñ śaraṇaṃ gataḥ 01,117.003a sa jātamātrān putrāṃś ca dārāṃś ca bhavatām iha 01,117.003c pradāyopanidhiṃ rājā pāṇḍuḥ svargam ito gataḥ 01,117.003d*1266_01 tasyemān ātmajān dehaṃ bhāryāṃ ca sumahātmanaḥ 01,117.003d*1266_02 svarāṣṭraṃ gṛhya gacchāmo dharma eṣa hi naḥ smṛtaḥ 01,117.003d*1267_01 tasmāt kṛtyaṃ parīkṣadhvam iti hovāca dharmavit 01,117.003d*1267_02 śukaḥ paramakalyāṇo girā samabhibhāṣata 01,117.004a te parasparam āmantrya sarvabhūtahite ratāḥ 01,117.004b*1268_01 dharmaṃ caiva puraskṛtya śreṣṭhāṃ matim akurvata 01,117.004b*1268_02 kurukṣetram itaḥ kuntīṃ tāṃ saputrāṃ nayāmahe 01,117.004c pāṇḍoḥ putrān puraskṛtya nagaraṃ nāgasāhvayam 01,117.005a udāramanasaḥ siddhā gamane cakrire manaḥ 01,117.005c bhīṣmāya pāṇḍavān dātuṃ dhṛtarāṣṭrāya caiva hi 01,117.006a tasminn eva kṣaṇe sarve tān ādāya pratasthire 01,117.006c pāṇḍor dārāṃś ca putrāṃś ca śarīraṃ caiva tāpasāḥ 01,117.006d*1269_01 ādāya prasthitāḥ sarve śataśṛṅgān nagottamāt 01,117.007a sukhinī sā purā bhūtvā satataṃ putravatsalā 01,117.007c prapannā dīrgham adhvānaṃ saṃkṣiptaṃ tad amanyata 01,117.008a sā nadīrgheṇa kālena saṃprāptā kurujāṅgalam 01,117.008c vardhamānapuradvāram āsasāda yaśasvinī 01,117.008d*1270_01 dvāriṇaṃ tāpasā ūcū rājānaṃ ca prakāśaya 01,117.008d*1270_02 te tu gatvā kṣaṇenaiva sabhāyāṃ viniveditāḥ 01,117.009a taṃ cāraṇasahasrāṇāṃ munīnām āgamaṃ tadā 01,117.009c śrutvā nāgapure nṝṇāṃ vismayaḥ samajāyata 01,117.010a muhūrtodita āditye sarve dharmapuraskṛtāḥ 01,117.010c sadārās tāpasān draṣṭuṃ niryayuḥ puravāsinaḥ 01,117.011a strīsaṃghāḥ kṣatrasaṃghāś ca yānasaṃghān samāsthitāḥ 01,117.011c brāhmaṇaiḥ saha nirjagmur brāhmaṇānāṃ ca yoṣitaḥ 01,117.012a tathā viṭśūdrasaṃghānāṃ mahān vyatikaro 'bhavat 01,117.012c na kaś cid akarod īrṣyām abhavan dharmabuddhayaḥ 01,117.013a tathā bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ somadatto 'tha bāhlikaḥ 01,117.013c prajñācakṣuś ca rājarṣiḥ kṣattā ca viduraḥ svayam 01,117.014a sā ca satyavatī devī kausalyā ca yaśasvinī 01,117.014c rājadāraiḥ parivṛtā gāndhārī ca viniryayau 01,117.015a dhṛtarāṣṭrasya dāyādā duryodhanapurogamāḥ 01,117.015c bhūṣitā bhūṣaṇaiś citraiḥ śatasaṃkhyā viniryayuḥ 01,117.016a tān maharṣigaṇān sarvāñ śirobhir abhivādya ca 01,117.016b*1271_01 svāgataṃ vacanaṃ coktvā pāṇḍor bhavanam āviśan 01,117.016c upopaviviśuḥ sarve kauravyāḥ sapurohitāḥ 01,117.017a tathaiva śirasā bhūmāv abhivādya praṇamya ca 01,117.017c upopaviviśuḥ sarve paurajānapadā api 01,117.018a tam akūjam ivājñāya janaughaṃ sarvaśas tadā 01,117.018b*1272_01 pūjayitvā yathānyāyaṃ pādyenārghyeṇa ca prabho 01,117.018c bhīṣmo rājyaṃ ca rāṣṭraṃ ca maharṣibhyo nyavedayat 01,117.019a teṣām atho vṛddhatamaḥ pratyutthāya jaṭājinī 01,117.019c maharṣimatam ājñāya maharṣir idam abravīt 01,117.020a yaḥ sa kauravyadāyādaḥ pāṇḍur nāma narādhipaḥ 01,117.020c kāmabhogān parityajya śataśṛṅgam ito gataḥ 01,117.020d*1273_01 kāmabhogān parityajya tapasvī saṃbabhūva ha 01,117.020d*1273_02 sa yathoktaṃ tapas tepe tatra mūlaphalāśanaḥ 01,117.020d*1273_03 patnībhyāṃ saha dharmātmā kaṃ cit kālam atandritaḥ 01,117.020d*1273_04 tena vṛttasamācārais tapasā ca tapasvinaḥ 01,117.020d*1273_05 toṣitās tāpasās tatra śataśṛṅganivāsinaḥ 01,117.020d*1273_06 svargalokaṃ gantukāmaṃ tāpasā vinivārya tam 01,117.020d*1273_07 udyataṃ saha patnībhyāṃ viprā vacanam abruvan 01,117.020d*1273_08 anapatyasya rājendra puṇyalokā na santi te 01,117.020d*1273_09 tasmād dharmaṃ ca vāyuṃ ca mahendraṃ ca tathāśvinau 01,117.020d*1273_10 ārādhayasva rājendra patnībhyāṃ saha devatāḥ 01,117.020d*1273_11 tṛptāḥ putrān prayacchanti ṛṇamukto bhaviṣyasi 01,117.020d*1273_12 tapasā divyacakṣuṣṭvāt paśyāmas te tathā sutān 01,117.020d*1273_13 asmākaṃ vacanaṃ śrutvā devān ārādhayat tadā 01,117.020d*1274_01 kuntī saṃpreṣayām āsa devaranyāyadharmataḥ 01,117.020d*1274_02 svānām anyatamair nāryaḥ puṇyair ākhyāyikair api 01,117.020d*1274_03 muner mantraprabhāveṇa śaṃkarāṃśābhiyoginaḥ 01,117.020d*1274_04 āhūya dharmaṃ vāyuṃ ca mahendraṃ ca tathāśvinau 01,117.020d*1274_05 asūta putrān kuntī ca mādrī ca dvau sutāv api 01,117.021a brahmacaryavratasthasya tasya divyena hetunā 01,117.021c sākṣād dharmād ayaṃ putras tasya jāto yudhiṣṭhiraḥ 01,117.022a tathemaṃ balināṃ śreṣṭhaṃ tasya rājño mahātmanaḥ 01,117.022c mātariśvā dadau putraṃ bhīmaṃ nāma mahābalam 01,117.023a puruhūtād ayaṃ jajñe kuntyāṃ satyaparākramaḥ 01,117.023c yasya kīritr maheṣvāsān sarvān abhibhaviṣyati 01,117.023d*1275_01 asmiñ jāte maheṣvāse devāḥ sendrās tathābruvan 01,117.023d*1275_02 matprasādād ayaṃ jātaḥ kuntyāṃ satyaparākramaḥ 01,117.023d*1275_03 ajeyo yudhi jetārīn devatādīn na saṃśayaḥ 01,117.023d*1276_01 sa laṅghayitvā hariṇā bhuvo bhārān niyojitaḥ 01,117.023d*1276_02 naro mām āviśat kunti viṣṇor ardhaṃ naraṃ viduḥ 01,117.023d*1276_03 so 'haṃ tvām āviśaṃ bhadre jāto 'haṃ phalgunāhvayaḥ 01,117.023d*1276_04 tasmād ajayyo bhuvane caturdaśabhir apy asau 01,117.023d*1277_01 yudhiṣṭhiro rājasūyaṃ bhrātṛvīryād avāpsyati 01,117.023d*1277_02 indrasya vacanaṃ śrutvā pāṇḍuḥ prītim avāpa saḥ 01,117.023d*1277_03 eṣa jetā manuṣyāṃś ca sarvān gandharvarākṣasān 01,117.023d*1277_04 eṣa duryodhanaṃ kīrtyā bhāratāṃś ca vijeṣyati 01,117.023d*1277_05 vīrasyaikasya vikrāntair dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 01,117.023d*1277_06 yakṣyate rājasūyādyair dharma evāparaḥ sadā 01,117.023d*1278_01 vijitya nṛpatīn sarvān kṛtvā ca karadān prabhuḥ 01,117.023d*1278_02 svayaṃ bhokṣyati dharmātmā pṛthivīṃ sāgarāmbarām 01,117.023d*1279_01 surāsuroragāṃś caiva vīryād ekaratho jayet 01,117.023d*1280_01 ajātaśatrur dharmātmā pṛthvaiśvaryābhipūjitaḥ 01,117.024a yau tu mādrī maheṣvāsāv asūta kurusattamau 01,117.024c aśvibhyāṃ manujavyāghrāv imau tāv api tiṣṭhataḥ 01,117.024d*1281_01 nakulaḥ sahadevaś ca tāv apy amitatejasau 01,117.024d*1281_02 pāṇḍavau naraśārdūlāv imāv apy aparājitau 01,117.025a caratā dharmanityena vanavāsaṃ yaśasvinā 01,117.025c eṣa paitāmaho vaṃśaḥ pāṇḍunā punar uddhṛtaḥ 01,117.026a putrāṇāṃ janma vṛddhiṃ ca vaidikādhyayanāni ca 01,117.026c paśyataḥ satataṃ pāṇḍoḥ śaśvat prītir avardhata 01,117.027a vartamānaḥ satāṃ vṛtte putralābham avāpya ca 01,117.027c pitṛlokaṃ gataḥ pāṇḍur itaḥ saptadaśe 'hani 01,117.028a taṃ citāgatam ājñāya vaiśvānaramukhe hutam 01,117.028c praviṣṭā pāvakaṃ mādrī hitvā jīvitam ātmanaḥ 01,117.029a sā gatā saha tenaiva patilokam anuvratā 01,117.029c tasyās tasya ca yat kāryaṃ kriyatāṃ tadanantaram 01,117.029d*1282_01 bhīṣmaṃ ca dhṛtarāṣṭraṃ ca viduraṃ ca mahāmatim 01,117.029d*1283_01 pṛthāṃ ca śaraṇaṃ prāptāṃ pāṇḍavāṃś ca yaśasvinaḥ 01,117.029d*1283_02 yathāvad anugṛhṇantāṃ dharmo hy eṣa sanātanaḥ 01,117.029d*1284_01 eteṣāṃ bharaṇaṃ bhīṣma mahān dharmas tathaiva ca 01,117.029d*1284_02 kṣattuś ca dhṛtarāṣṭrasya gāndhāryāś ca viśeṣataḥ 01,117.029d*1285_01 ime śarīre ca tayoḥ pṛthāṃ ca śaraṇāgatām 01,117.029d*1285_02 tasya putrāṃś ca dharmajñān sarvān satkartum arhatha 01,117.030a ime tayoḥ śarīre dve sutāś ceme tayor varāḥ 01,117.030c kriyābhir anugṛhyantāṃ saha mātrā paraṃtapāḥ 01,117.031a pretakārye ca nirvṛtte pitṛmedhaṃ mahāyaśāḥ 01,117.031c labhatāṃ sarvadharmajñaḥ pāṇḍuḥ kurukulodvahaḥ 01,117.032a evam uktvā kurūn sarvān kurūṇām eva paśyatām 01,117.032c kṣaṇenāntarhitāḥ sarve cāraṇā guhyakaiḥ saha 01,117.033a gandharvanagarākāraṃ tatraivāntarhitaṃ punaḥ 01,117.033c ṛṣisiddhagaṇaṃ dṛṣṭvā vismayaṃ te paraṃ yayuḥ 01,117.033d*1286_01 kauravāḥ sahasotpatya sādhu sādhv iti vismitāḥ 01,118.000*1287=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,118.000*1287_01 kuravaś ca tadā sarve pāṇḍoḥ śrutvā tathā vidhim 01,118.000*1287_02 bhīṣmaprabhṛtayo mātrā jagṛhus tān sutān saha 01,118.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 01,118.001a pāṇḍor vidura sarvāṇi pretakāryāṇi kāraya 01,118.001c rājavad rājasiṃhasya mādryāś caiva viśeṣataḥ 01,118.002a paśūn vāsāṃsi ratnāni dhanāni vividhāni ca 01,118.002c pāṇḍoḥ prayaccha mādryāś ca yebhyo yāvac ca vāñchitam 01,118.003a yathā ca kuntī satkāraṃ kuryān mādryās tathā kuru 01,118.003c yathā na vāyur nādityaḥ paśyetāṃ tāṃ susaṃvṛtām 01,118.004a na śocyaḥ pāṇḍur anaghaḥ praśasyaḥ sa narādhipaḥ 01,118.004c yasya pañca sutā vīrā jātāḥ surasutopamāḥ 01,118.004d*1288_01 sa pāṇḍuś ca na śocyaḥ syāt pravaraḥ puṇyakarmaṇām 01,118.005 vaiśaṃpāyana uvāca 01,118.005a viduras taṃ tathety uktvā bhīṣmeṇa saha bhārata 01,118.005c pāṇḍuṃ saṃskārayām āsa deśe paramasaṃvṛte 01,118.006a tatas tu nagarāt tūrṇam ājyahomapuraskṛtāḥ 01,118.006c nirhṛtāḥ pāvakā dīptāḥ pāṇḍo rājapurohitaiḥ 01,118.006d*1289_01 palāśavṛntakāṣṭhaiś ca kuśamuñjakabalvajaiḥ 01,118.006d*1289_02 sūtroktena vidhānena śarīre cakrur añjasā 01,118.006d*1289_03 atha darbhe tayor bhūpa kṛtvā pratikṛtī tayoḥ 01,118.006d*1289_04 śibikāyām athāropya śobhitāyām alaṃkṛtaiḥ 01,118.007a athainam ārtavair gandhair mālyaiś ca vividhair varaiḥ 01,118.007c śibikāṃ samalaṃcakrur vāsasācchādya sarvaśaḥ 01,118.007d*1290_01 muktāpravālamāṇikyahemasragbhir alaṃkṛtām 01,118.008a tāṃ tathā śobhitāṃ mālyair vāsobhiś ca mahādhanaiḥ 01,118.008b*1291_01 darpaṇāśokapunnāgamallikājāticampakaiḥ 01,118.008b*1291_02 nālikeraphalaiḥ puṣpaiḥ pūgīphalasunārcitaiḥ 01,118.008c amātyā jñātayaś caiva suhṛdaś copatasthire 01,118.009a nṛsiṃhaṃ narayuktena paramālaṃkṛtena tam 01,118.009c avahan yānamukhyena saha mādryā susaṃvṛtam 01,118.010a pāṇḍureṇātapatreṇa cāmaravyajanena ca 01,118.010c sarvavāditranādaiś ca samalaṃcakrire tataḥ 01,118.011a ratnāni cāpy upādāya bahūni śataśo narāḥ 01,118.011c pradaduḥ kāṅkṣamāṇebhyaḥ pāṇḍos tatraurdhvadehikam 01,118.012a atha chatrāṇi śubhrāṇi pāṇḍurāṇi bṛhanti ca 01,118.012c ājahruḥ kauravasyārthe vāsāṃsi rucirāṇi ca 01,118.013a yājakaiḥ śuklavāsobhir hūyamānā hutāśanāḥ 01,118.013c agacchann agratas tasya dīpyamānāḥ svalaṃkṛtāḥ 01,118.014a brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś caiva sahasraśaḥ 01,118.014c rudantaḥ śokasaṃtaptā anujagmur narādhipam 01,118.014c*1292_01 rudantaś ca tathā striyaḥ 01,118.014c*1292_02 vikīrṇamūrdhajāḥ sarve mūrdhni vinyastapāṇayaḥ 01,118.014c*1292_03 urastāḍaṃ rudantyaś ca striyaḥ sarvā anuvratāḥ 01,118.014c*1292_04 ekavastradharāḥ sarve nirābharaṇabhūṣitāḥ 01,118.014c*1292_05 noṣṇīṣiṇo mahārāja nirānandā bhṛśāturāḥ 01,118.014c*1292_06 puruṣāś ca striyaḥ sarvā 01,118.015a ayam asmān apāhāya duḥkhe cādhāya śāśvate 01,118.015c kṛtvānāthān paro nāthaḥ kva yāsyati narādhipaḥ 01,118.015d*1293_01 anidhāya sutān rājye vane jātān yaśasvinaḥ 01,118.015d*1293_02 a . . putrasaṃpattiṃ kva yāsyasi mahīpate 01,118.016a krośantaḥ pāṇḍavāḥ sarve bhīṣmo vidura eva ca 01,118.016b*1294_01 bāhlīkaḥ somadattaś ca tathā bhūriśravā nṛpaḥ 01,118.016b*1294_02 anyonyaṃ vai samāśliṣya anujagmuḥ sahasraśaḥ 01,118.016c ramaṇīye vanoddeśe gaṅgātīre same śubhe 01,118.017a nyāsayām āsur atha tāṃ śibikāṃ satyavādinaḥ 01,118.017c sabhāryasya nṛsiṃhasya pāṇḍor akliṣṭakarmaṇaḥ 01,118.017d*1295_01 āchidya vāsasaṃvītaṃ deśaśuddhiṃ vitenire 01,118.018a tatas tasya śarīraṃ tat sarvagandhaniṣevitam 01,118.018c śucikālīyakādigdhaṃ mukhyasnānādhivāsitam 01,118.018e paryaṣiñcaj jalenāśu śātakumbhamayair ghaṭaiḥ 01,118.019a candanena ca mukhyena śuklena samalepayan 01,118.019c kālāguruvimiśreṇa tathā tuṅgarasena ca 01,118.020a athainaṃ deśajaiḥ śuklair vāsobhiḥ samayojayan 01,118.020c ācchannaḥ sa tu vāsobhir jīvann iva nararṣabhaḥ 01,118.020e śuśubhe puruṣavyāghro mahārhaśayanocitaḥ 01,118.020f*1296_01 hayamedhāgninā sarve yājakāḥ sapurohitāḥ 01,118.020f*1296_02 vedoktena vidhānena kriyāś cakruḥ samantrakam 01,118.021a yājakair abhyanujñātaṃ pretakarmaṇi niṣṭhitaiḥ 01,118.021c ghṛtāvasiktaṃ rājānaṃ saha mādryā svalaṃkṛtam 01,118.022a tuṅgapadmakamiśreṇa candanena sugandhinā 01,118.022b*1297_01 saralaṃ devadāruṃ ca gugguluṃ lākṣayā saha 01,118.022b*1297_02 raktacandanakāṣṭhaiś ca hariberair uśīrajaiḥ 01,118.022c anyaiś ca vividhair gandhair analpaiḥ samadāhayan 01,118.022d*1298_01 ghṛtāplutais tathā vastraiḥ prāvāraiś ca mahādhanaiḥ 01,118.022d*1298_02 ghṛtapūrṇais tathā kumbhai rājānaṃ samadāhayan 01,118.023a tatas tayoḥ śarīre te dṛṣṭvā mohavaśaṃ gatā 01,118.023c hāhā putreti kausalyā papāta sahasā bhuvi 01,118.024a tāṃ prekṣya patitām ārtāṃ paurajānapado janaḥ 01,118.024c ruroda sasvanaṃ sarvo rājabhaktyā kṛpānvitaḥ 01,118.025a klāntānīvārtanādena sarvāṇi ca vicukruśuḥ 01,118.025c mānuṣaiḥ saha bhūtāni tiryagyonigatāny api 01,118.025d*1299_01 sarvāṇi sahaduḥkhāni ruruduḥ saha tair janaiḥ 01,118.026a tathā bhīṣmaḥ śāṃtanavo viduraś ca mahāmatiḥ 01,118.026c sarvaśaḥ kauravāś caiva prāṇadan bhṛśaduḥkhitāḥ 01,118.026d*1300_01 cukruśuḥ pāṇḍavāḥ sarve dhṛtarāṣṭraś ca bhārata 01,118.027a tato bhīṣmo 'tha viduro rājā ca saha bandhubhiḥ 01,118.027c udakaṃ cakrire tasya sarvāś ca kuruyoṣitaḥ 01,118.027d*1301_01 cukruśuḥ pāṇḍavāḥ sarve bhīṣmaḥ śāṃtanavas tathā 01,118.027d*1301_02 viduro jñātayaś caiva cakruś cāpy udakakriyām 01,118.027d*1302_01 ekakuṇḍe pṛthak caiva piṇḍāṃś caiva pṛthak pṛthak 01,118.027d*1302_02 dadur dharmodakaṃ sarve sarvāś ca kuruyoṣitaḥ 01,118.028a kṛtodakāṃs tān ādāya pāṇḍavāñ śokakarśitān 01,118.028c sarvāḥ prakṛtayo rājañ śocantyaḥ paryavārayan 01,118.029a yathaiva pāṇḍavā bhūmau suṣupuḥ saha bāndhavaiḥ 01,118.029c tathaiva nāgarā rājañ śiśyire brāhmaṇādayaḥ 01,118.030a tad anānandam asvastham ākumāram ahṛṣṭavat 01,118.030c babhūva pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ nagaraṃ dvādaśa kṣapāḥ 01,119.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,119.001a tataḥ kṣattā ca rājā ca bhīṣmaś ca saha bandhubhiḥ 01,119.001c daduḥ śrāddhaṃ tadā pāṇḍoḥ svadhāmṛtamayaṃ tadā 01,119.001d*1303_01 purohitasahāyās te yathānyāyam akurvata 01,119.001d*1304_01 ekapāke pṛthak caiva svaśākhoktavidhānataḥ 01,119.002a kurūṃś ca vipramukhyāṃś ca bhojayitvā sahasraśaḥ 01,119.002c ratnaughān dvijamukhyebhyo dattvā grāmavarān api 01,119.003a kṛtaśaucāṃs tatas tāṃs tu pāṇḍavān bharatarṣabhān 01,119.003c ādāya viviśuḥ paurāḥ puraṃ vāraṇasāhvayam 01,119.004a satataṃ smānvatapyanta tam eva bharatarṣabham 01,119.004c paurajānapadāḥ sarve mṛtaṃ svam iva bāndhavam 01,119.005a śrāddhāvasāne tu tadā dṛṣṭvā taṃ duḥkhitaṃ janam 01,119.005c saṃmūḍhāṃ duḥkhaśokārtāṃ vyāso mātaram abravīt 01,119.006a atikrāntasukhāḥ kālāḥ pratyupasthitadāruṇāḥ 01,119.006c śvaḥ śvaḥ pāpīyadivasāḥ pṛthivī gatayauvanā 01,119.007a bahumāyāsamākīrṇo nānādoṣasamākulaḥ 01,119.007c luptadharmakriyācāro ghoraḥ kālo bhaviṣyati 01,119.007d*1305_01 kurūṇām anayāc cāpi pṛthivī na bhaviṣyati 01,119.007d@070_0001 tataḥ putrāś ca pautrāś ca rājānaḥ sarva eva hi 01,119.007d@070_0002 pāṇḍavāḥ kauravāś caiva rājyaiśvaryamadānvitāḥ 01,119.007d@070_0003 pṛthvīnimittam anyonyaṃ ghātayiṣyanti nirghṛṇāḥ 01,119.007d@070_0004 kurupāṇḍavayor arthaḥ pṛthivīkṣayakāraṇaḥ 01,119.007d@070_0005 anyonyaṃ ghoram āsādya kariṣyanti mahīm imām 01,119.007d@070_0006 rudhiraughanimagnāṃ ca bālavṛddhāvaśeṣitām 01,119.007d@070_0007 ghoram enam adṛṣṭvaiva kālaṃ sarvakṣayāvaham 01,119.007d@070_0008 dṛṣṭvānandasukhaṃ prītyā dṛṣṭyā mātaḥ śṛṇuṣva ha 01,119.008a gaccha tvaṃ tyāgam āsthāya yuktā vasa tapovane 01,119.008c mā drakṣyasi kulasyāsya ghoraṃ saṃkṣayam ātmanaḥ 01,119.009a tatheti samanujñāya sā praviśyābravīt snuṣām 01,119.009c ambike tava putrasya durnayāt kila bhāratāḥ 01,119.009e sānubandhā vinaṅkṣyanti pautrāś caiveti naḥ śrutam 01,119.010a tat kausalyām imām ārtāṃ putraśokābhipīḍitām 01,119.010c vanam ādāya bhadraṃ te gacchāvo yadi manyase 01,119.011a tathety ukte ambikayā bhīṣmam āmantrya suvratā 01,119.011c vanaṃ yayau satyavatī snuṣābhyāṃ saha bhārata 01,119.012a tāḥ sughoraṃ tapaḥ kṛtvā devyo bharatasattama 01,119.012c dehaṃ tyaktvā mahārāja gatim iṣṭāṃ yayus tadā 01,119.013a avāpnuvanta vedoktān saṃskārān pāṇḍavās tadā 01,119.013c avardhanta ca bhogāṃs te bhuñjānāḥ pitṛveśmani 01,119.014a dhārtarāṣṭraiś ca sahitāḥ krīḍantaḥ pitṛveśmani 01,119.014c bālakrīḍāsu sarvāsu viśiṣṭāḥ pāṇḍavābhavan 01,119.015a jave lakṣyābhiharaṇe bhojye pāṃsuvikarṣaṇe 01,119.015c dhārtarāṣṭrān bhīmasenaḥ sarvān sa parimardati 01,119.016a harṣād etān krīḍamānān gṛhya kākanilīyane 01,119.016c śiraḥsu ca nigṛhyainān yodhayām āsa pāṇḍavaḥ 01,119.017a śatam ekottaraṃ teṣāṃ kumārāṇāṃ mahaujasām 01,119.017c eka eva vimṛdnāti nātikṛcchrād vṛkodaraḥ 01,119.018a pādeṣu ca nigṛhyainān vinihatya balād balī 01,119.018c cakarṣa krośato bhūmau ghṛṣṭajānuśirokṣikān 01,119.019a daśa bālāñ jale krīḍan bhujābhyāṃ parigṛhya saḥ 01,119.019c āste sma salile magnaḥ pramṛtāṃś ca vimuñcati 01,119.020a phalāni vṛkṣam āruhya pracinvanti ca te yadā 01,119.020c tadā pādaprahāreṇa bhīmaḥ kampayate drumam 01,119.020d*1306_01 pragṛhya vṛkṣamūlaṃ ca pāṇibhyāṃ kampayan drumam 01,119.020d*1306_02 agraśākhāgrasaṃlīnān pātayām āsa bhūtale 01,119.020d*1306_03 bhagnapādorupṛṣṭhāś ca bhinnamastakapārśvakāḥ 01,119.021a prahāravegābhihatād drumād vyāghūrṇitās tataḥ 01,119.021c saphalāḥ prapatanti sma drutaṃ srastāḥ kumārakāḥ 01,119.021d*1307_01 ke cid bhagnaśiroraskāḥ ke cid bhagnakaṭītaṭāḥ 01,119.021d*1307_02 nipetur bhrātaraḥ sarve bhīmasenabhujārditāḥ 01,119.022a na te niyuddhe na jave na yogyāsu kadā cana 01,119.022c kumārā uttaraṃ cakruḥ spardhamānā vṛkodaram 01,119.023a evaṃ sa dhārtarāṣṭrāṇāṃ spardhamāno vṛkodaraḥ 01,119.023c apriye 'tiṣṭhad atyantaṃ bālyān na drohacetasā 01,119.024a tato balam atikhyātaṃ dhārtarāṣṭraḥ pratāpavān 01,119.024c bhīmasenasya taj jñātvā duṣṭabhāvam adarśayat 01,119.025a tasya dharmād apetasya pāpāni paripaśyataḥ 01,119.025c mohād aiśvaryalobhāc ca pāpā matir ajāyata 01,119.026a ayaṃ balavatāṃ śreṣṭhaḥ kuntīputro vṛkodaraḥ 01,119.026c madhyamaḥ pāṇḍuputrāṇāṃ nikṛtyā saṃnihanyatām 01,119.026d*1308_01 prāṇavān vikramī caiva śauryeṇa mahatānvitaḥ 01,119.026d*1308_02 spardhate cāpi sahitān asmān eko vṛkodaraḥ 01,119.026d*1308_03 taṃ tu suptaṃ purodyāne gaṅgāyāṃ prakṣipāmahe 01,119.027a atha tasmād avarajaṃ jyeṣṭhaṃ caiva yudhiṣṭhiram 01,119.027c prasahya bandhane baddhvā praśāsiṣye vasuṃdharām 01,119.028a evaṃ sa niścayaṃ pāpaḥ kṛtvā duryodhanas tadā 01,119.028c nityam evāntaraprekṣī bhīmasyāsīn mahātmanaḥ 01,119.029a tato jalavihārārthaṃ kārayām āsa bhārata 01,119.029c celakambalaveśmāni vicitrāṇi mahānti ca 01,119.029d*1309_01 sarvakāmaiḥ supūrṇāni patākocchrayavanti ca 01,119.029d*1310_01 tatra saṃjanayām āsa nānāgārāṇy anekaśaḥ 01,119.029d*1310_02 udakakrīḍanaṃ nāma kārayām āsa bhārata 01,119.030a pramāṇakoṭyām uddeśaṃ sthalaṃ kiṃ cid upetya ca 01,119.030b@071_0001 bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca peyaṃ ca coṣyaṃ lehyam athāpi ca 01,119.030b@071_0002 upāhṛtaṃ narais tatra kuśalaiḥ sūdakarmaṇi 01,119.030b@071_0003 nyavedayaṃs tat puruṣā dhārtarāṣṭrāya vai tadā 01,119.030b@071_0004 tato duryodhanas tatra pāṇḍavān āha durmatiḥ 01,119.030b@071_0005 gaṅgāṃ caivānuyāsyāma udyānavanaśobhitām 01,119.030b@071_0006 sahitā bhrātaraḥ sarve jalakrīḍām avāpnumaḥ 01,119.030b@071_0007 evam astv iti taṃ cāpi pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ 01,119.030b@071_0008 te rathair nagarākārair deśajaiś ca gajottamaiḥ 01,119.030b@071_0009 niryayur nagarāc chūrāḥ kauravāḥ pāṇḍavaiḥ saha 01,119.030b@071_0010 udyānavanam āsādya visṛjya ca mahājanam 01,119.030b@071_0011 viśanti sma tadā vīrāḥ siṃhā iva girer guhām 01,119.030b@071_0012 udyānam abhipaśyanto bhrātaraḥ sarva eva te 01,119.030b@071_0013 upasthānagṛhaiḥ śubhrair valabhībhiś ca śobhitam 01,119.030b@071_0014 gavākṣakais tathā jālair jalaiḥ sāṃcārikair api 01,119.030b@071_0015 saṃmārjitaṃ saudhakāraiś citrakāraiś ca citritam 01,119.030b@071_0016 dīrghikābhiś ca pūrṇābhis tathā puṣkariṇībhir hi (!) 01,119.030b@071_0017 jalaṃ tac chuśubhe channaṃ phullair jalaruhais tathā 01,119.030b@071_0018 upacchannā vasumatī tathā puṣpair yathartukaiḥ 01,119.030b@071_0019 tatropaviṣṭās te sarve pāṇḍavāḥ kauravāś ca ha 01,119.030b@071_0020 upacchannān bahūn kāmāṃs te bhuñjanti tatas tataḥ 01,119.030b@071_0021 athodyānavare tasmiṃs tathā krīḍāgatāś ca te 01,119.030b@071_0022 parasparasya vaktrebhyo dadur bhakṣyāṃs tatas tataḥ 01,119.030b@071_0023 tato duryodhanaḥ pāpas tadbhakṣye kālakūṭakam 01,119.030b@071_0024 viṣaṃ prakṣepayām āsa bhīmasenajighāṃsayā 01,119.030b@071_0025 svayam utthāya caivātha hṛdayena kṣuropamaḥ 01,119.030b@071_0026 sa vācāmṛtakalpaś ca bhrātṛvac ca suhṛd yathā 01,119.030b@071_0027 svayaṃ prakṣipate bhakṣyaṃ vaktre bhīmasya pāpakṛt 01,119.030b@071_0028 pratīcchitaṃ ca bhīmena taṃ vai doṣam ajānatā 01,119.030b@071_0029 tato duryodhanas tatra hṛdayena hasann iva 01,119.030b@071_0030 kṛtakṛtyam ivātmānaṃ manyate puruṣādhamaḥ 01,119.030b@071_0031 tatas te sahitāḥ sarve jalakrīḍām akurvata 01,119.030b@071_0032 pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāś ca tadā muditamānasāḥ 01,119.030c krīḍāvasāne sarve te śucivastrāḥ svalaṃkṛtāḥ 01,119.030e sarvakāmasamṛddhaṃ tad annaṃ bubhujire śanaiḥ 01,119.031a divasānte pariśrāntā vihṛtya ca kurūdvahāḥ 01,119.031c vihārāvasatheṣv eva vīrā vāsam arocayan 01,119.032a khinnas tu balavān bhīmo vyāyāmābhyadhikas tadā 01,119.032c vāhayitvā kumārāṃs tāñ jalakrīḍāgatān vibhuḥ 01,119.032e pramāṇakoṭyāṃ vāsārthī suṣvāpāruhya tat sthalam 01,119.033a śītaṃ vāsaṃ samāsādya śrānto madavimohitaḥ 01,119.033c niśceṣṭaḥ pāṇḍavo rājan suṣvāpa mṛtakalpavat 01,119.034a tato baddhvā latāpāśair bhīmaṃ duryodhanaḥ śanaiḥ 01,119.034b*1311_01 pramāṇakoṭyāṃ saṃsuptaṃ gaṅgāyāṃ balināṃ varam 01,119.034c gambhīraṃ bhīmavegaṃ ca sthalāj jalam apātayat 01,119.034d*1312_01 sa niḥsaṃjño jalasyāntam atha vai pāṇḍavo 'viśat 01,119.034d*1312_02 ākrāman nāgabhavane tadā nāgakumārakān 01,119.034d*1312_03 tataḥ sametya bahubhis tadā nāgair mahāviṣaiḥ 01,119.034d*1312_04 adṛśyata bhṛśaṃ bhīmo mahādaṃṣṭrair viṣolbaṇaiḥ 01,119.034d*1312_05 tato 'sya daśyamānasya tad viṣaṃ kālakūṭakam 01,119.034d*1312_06 hataṃ sarpaviṣeṇaiva sthāvaraṃ jaṅgamena tu 01,119.035a tataḥ prabuddhaḥ kaunteyaḥ sarvaṃ saṃchidya bandhanam 01,119.035c udatiṣṭhaj jalād bhūyo bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ 01,119.035d*1313_01 sa vimukto mahātejā nājñāsīt tena tat kṛtam 01,119.035d*1313_02 punar nidrāvaśaṃ prāptas tatraiva prāsvapad balī 01,119.035d*1313_03 atha rātryāṃ vyatītāyām uttasthuḥ kurupāṇḍavāḥ 01,119.035d*1313_04 duryodhanas tu kaunteyaṃ dṛṣṭvā nirvedam abhyagāt 01,119.035d*1314_01 samāsādya tataḥ kāṃś cin mamarda ca śirāṃsi ca 01,119.035d*1314_02 śirobhiḥ śirasā vīraḥ kṛtavān yuddham adbhutam 01,119.035d*1315_01 tathānyadivase suptaṃ sarpair ghorānanaiḥ punaḥ 01,119.035d*1315_02 kupitaiś ca mahākāyais tīkṣṇadaṃṣṭrair mahāviṣaiḥ 01,119.036a suptaṃ cāpi punaḥ sarpais tīkṣṇadaṃṣṭrair mahāviṣaiḥ 01,119.036c kupitair daṃśayām āsa sarveṣv evāṅgamarmasu 01,119.037a daṃṣṭrāś ca daṃṣṭriṇāṃ teṣāṃ marmasv api nipātitāḥ 01,119.037c tvacaṃ naivāsya bibhiduḥ sāratvāt pṛthuvakṣasaḥ 01,119.038a pratibuddhas tu bhīmas tān sarvān sarpān apothayat 01,119.038b@072=0027 vaiśaṃpāyana uvāca 01,119.038b@072=0059 vidura uvāca 01,119.038b@072=0063 vaiśaṃpāyana uvāca 01,119.038b@072_0001 hatāvaśeṣā bhīmena sarpā vāsukim abhyayuḥ 01,119.038b@072_0002 ūcuś ca sarparājānaṃ vāsukiṃ vāsavopamam 01,119.038b@072_0003 ayaṃ naro vai nāgendra apsu baddhvā praveśitaḥ 01,119.038b@072_0004 yathā ca no matir vīra viṣapīto bhaviṣyati 01,119.038b@072_0005 niśceṣṭo 'smān anuprāptaḥ sa ca daṣṭo 'nvabudhyata 01,119.038b@072_0006 sasaṃjñaś cāpi saṃvṛttaś chittvā bandhanam āśu naḥ 01,119.038b@072_0007 pothayantaṃ mahābāhuṃ taṃ vai tvaṃ jñātum arhasi 01,119.038b@072_0008 tato vāsukir abhyetya nāgair anugatas tadā 01,119.038b@072_0009 paśyati sma mahābāhuṃ bhīmaṃ bhīmaparākramam 01,119.038b@072_0010 āryakeṇa ca dṛṣṭaḥ sa pṛthāyā āryakeṇa ca 01,119.038b@072_0011 tadā dauhitradauhitraḥ pariṣvaktaḥ supīḍitam 01,119.038b@072_0012 suprītaś cābhavat tasya vāsukiḥ sumahāyaśāḥ 01,119.038b@072_0013 abravīt taṃ ca nāgendraḥ kim asya kriyatāṃ priyam 01,119.038b@072_0014 dhanaugho ratnanicayo vasu cāsya pradīyatām 01,119.038b@072_0015 evam uktas tadā nāgo vāsukiṃ pratyabhāṣata 01,119.038b@072_0016 yadi nāgendra tuṣṭo 'si kim asya dhanasaṃcayaiḥ 01,119.038b@072_0017 rasaṃ pibet kumāro 'yaṃ tvayi prīte mahābalaḥ 01,119.038b@072_0018 balaṃ nāgasahasrasya tasmin kuṇḍe pratiṣṭhitam 01,119.038b@072_0019 yāvat pibati bālo 'yaṃ tāvad asmai pradīyatām 01,119.038b@072_0020 evam astv iti taṃ nāgaṃ vāsukiḥ pratyabhāṣata 01,119.038b@072_0021 tato bhīmas tadā nāgaiḥ kṛtasvastyayanaḥ śuciḥ 01,119.038b@072_0022 prāṅmukhaś copaviṣṭaḥ san rasaṃ pibati pāṇḍavaḥ 01,119.038b@072_0023 ekocchvāsāt tataḥ kuṇḍaṃ pibati sma mahābalaḥ 01,119.038b@072_0024 evam aṣṭau sa kuṇḍāni hy apibat pāṇḍunandanaḥ 01,119.038b@072_0025 tatas tu śayane divye nāgadatte mahābhujaḥ 01,119.038b@072_0026 aśeta bhīmasenas tu yathāsukham ariṃdamaḥ 01,119.038b@072_0027 tatas te kauravāḥ sarve vinā bhīmaṃ ca pāṇḍavāḥ 01,119.038b@072_0028 vṛttakrīḍāvihārās tu pratasthur gajasāhvayam 01,119.038b@072_0029 rathair gajais tathā cāśvair yānaiś cānyair anekaśaḥ 01,119.038b@072_0030 bruvanto bhīmasenas tu yāto hy agrata eva naḥ 01,119.038b@072_0031 tato duryodhanaḥ pāpas tatrāpaśyan vṛkodaram 01,119.038b@072_0032 bhrātṛbhiḥ sahito hṛṣṭo nagaraṃ praviveśa ha 01,119.038b@072_0033 yudhiṣṭhiras tu dharmātmā avindan pāpam ātmani 01,119.038b@072_0034 svenānumānena paraṃ sādhuṃ samanupaśyati 01,119.038b@072_0035 so 'bhyupetya tadā pārtho mātaraṃ bhrātṛvatsalaḥ 01,119.038b@072_0036 abhivādyābravīt kuntīm amba bhīma ihāgataḥ 01,119.038b@072_0037 kva gato bhavitā mātar neha paśyāmi taṃ śubhe 01,119.038b@072_0038 udyānāni vanaṃ caiva vicitāni samantataḥ 01,119.038b@072_0039 tadarthaṃ na ca taṃ vīraṃ dṛṣṭavanto vṛkodaram 01,119.038b@072_0040 manyamānās tataḥ sarve yāto naḥ pūrvam eva saḥ 01,119.038b@072_0041 āgatāḥ sma mahābhāge vyākulenāntarātmanā 01,119.038b@072_0042 ihāgamya kva nu gatas tvayā vā preṣitaḥ kva nu 01,119.038b@072_0043 kathayasva mahābāhuṃ bhīmasenaṃ yaśasvini 01,119.038b@072_0044 na hi me śudhyate bhāvas taṃ vīraṃ prati śobhane 01,119.038b@072_0045 yataḥ prasuptaṃ manye 'haṃ bhīmaṃ neti hatas tu saḥ 01,119.038b@072_0046 ity uktā ca tataḥ kuntī dharmarājena dhīmatā 01,119.038b@072_0047 hā heti kṛtvā saṃbhrāntā pratyuvāca yudhiṣṭhiram 01,119.038b@072_0048 na putra bhīmaṃ paśyāmi na mām abhyeti sa prabho 01,119.038b@072_0049 śīghram anveṣaṇe yatnaṃ kuru tasyānujaiḥ saha 01,119.038b@072_0050 ity uktvā tanayaṃ jyeṣṭhaṃ hṛdayena vidūyatā 01,119.038b@072_0051 kṣattāram ānāyya tadā kuntī vacanam abravīt 01,119.038b@072_0052 kva gato bhagavan kṣattar bhīmaseno na dṛśyate 01,119.038b@072_0053 udyānān nirgatāḥ sarve bhrātaro bhrātṛbhiḥ saha 01,119.038b@072_0054 tatraikas tu mahābāhur bhīmo nābhyeti mām iha 01,119.038b@072_0055 na ca prīṇayate cakṣuḥ sadā duryodhanasya saḥ 01,119.038b@072_0056 krūro 'sau durmatiḥ kṣudro rājyalubdho 'napatrapaḥ 01,119.038b@072_0057 nihanyād api taṃ vīraṃ jātamanyuḥ suyodhanaḥ 01,119.038b@072_0058 tena me vyākulaṃ cittaṃ hṛdayaṃ dahyatīva ca 01,119.038b@072_0059 maivaṃ vadasva kalyāṇi śeṣasaṃrakṣaṇaṃ kuru 01,119.038b@072_0060 pratyādiṣṭo hi duṣṭātmā śeṣe 'pi praharet tava 01,119.038b@072_0061 dīrghāyuṣas tava sutā yathovāca mahāmuniḥ 01,119.038b@072_0062 āgamiṣyati te putraḥ prītiṃ cotpādayiṣyati 01,119.038b@072_0063 evam uktvā yayau vidvān viduraḥ svaṃ niveśanam 01,119.038b@072_0064 kuntī cintāparā bhūtvā sahāsīnā sutair gṛhe 01,119.038b@072_0065 tato 'ṣṭame tu divase pratyabudhyata pāṇḍavaḥ 01,119.038b@072_0066 tasmiṃs tadā rase jīrṇe so 'prameyabalo balī 01,119.038b@072_0067 taṃ dṛṣṭvā pratibuddhaṃ tu pāṇḍavaṃ te bhujaṃgamāḥ 01,119.038b@072_0068 sāntvayām āsur avyagrā vacanaṃ cedam abruvan 01,119.038b@072_0069 yas te pīto mahābāho raso 'yaṃ vīryasaṃbhṛtaḥ 01,119.038b@072_0070 tasmān nāgāyutabalo raṇe 'dhṛṣyo bhaviṣyasi 01,119.038b@072_0071 gacchādya ca tvaṃ svagṛhaṃ snāto divyair imair jalaiḥ 01,119.038b@072_0072 bhrātaras te nu tapyanti tvāṃ vinā kurupuṃgava 01,119.038b@072_0073 tataḥ snāto mahābāhuḥ śuciḥ śuklāmbarasrajaḥ 01,119.038b@072_0074 tato nāgasya bhavane kṛtakautukamaṅgalaḥ 01,119.038b@072_0075 oṣadhībhir viṣaghnībhiḥ surabhībhir viśeṣataḥ 01,119.038b@072_0076 bhuktavān paramānnaṃ ca nāgair dattaṃ mahābalaḥ 01,119.038b@072_0077 pūjito bhujagair vīra āśīrbhiś cābhinanditaḥ 01,119.038b@072_0078 divyābharaṇasaṃchanno nāgān āmantrya pāṇḍavaḥ 01,119.038b@072_0079 udatiṣṭhat prahṛṣṭātmā nāgalokād ariṃdamaḥ 01,119.038b@072_0080 utkṣiptaḥ sa tu nāgena jalāj jalaruhekṣaṇaḥ 01,119.038b@072_0081 tasminn eva vanoddeśe sthāpitaḥ kurunandanaḥ 01,119.038b@072_0082 te cāntardadhire nāgāḥ pāṇḍavasyaiva paśyataḥ 01,119.038b@072_0083 tata utthāya kaunteyo bhīmaseno mahābalaḥ 01,119.038b@072_0084 ājagāma mahābāhur mātur antikam añjasā 01,119.038b@072_0085 tato 'bhivādya jananīṃ jyeṣṭhaṃ bhrātaram eva ca 01,119.038b@072_0086 kanīyasaḥ samāghrāya śiraḥsv arivimardanaḥ 01,119.038b@072_0087 taiś cāpi saṃpariṣvaktaḥ saha mātrā nararṣabhaiḥ 01,119.038b@072_0088 anyonyagatasauhārdād diṣṭyā diṣṭyeti cābruvan 01,119.038b@072_0089 tatas tat sarvam ācaṣṭa duryodhanaviceṣṭitam 01,119.038b@072_0090 bhrātṝṇāṃ bhīmasenaś ca mahābalaparākramaḥ 01,119.038b@072_0091 nāgaloke ca yad vṛttaṃ guṇadoṣam aśeṣataḥ 01,119.038b@072_0092 tac ca sarvam aśeṣeṇa kathayām āsa pāṇḍavaḥ 01,119.038b@072_0093 tato yudhiṣṭhiro rājā bhīmam āha vaco 'rthavat 01,119.038b@072_0094 tūṣṇīṃ bhava na te jalpyam idaṃ kāryaṃ kathaṃ cana 01,119.038b@072_0095 evam uktvā mahābāhur dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 01,119.038b@072_0096 bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvair apramatto 'bhavat tadā 01,119.038c sārathiṃ cāsya dayitam apahastena jaghnivān 01,119.038d*1316_01 dharmātmā viduras teṣāṃ pārthānāṃ pradadau matim 01,119.038d*1317_01 tāḍitas tena sūto 'pi yayau sa yamasādanam 01,119.038d*1318_01 tathānyadivase rājan hantukāmo 'tyamarṣaṇaḥ 01,119.038d*1318_02 valalena sahāmantrya saubalasya mate sthitaḥ 01,119.039a bhojane bhīmasenasya punaḥ prākṣepayad viṣam 01,119.039c kālakūṭaṃ navaṃ tīkṣṇaṃ saṃbhṛtaṃ lomaharṣaṇam 01,119.040a vaiśyāputras tadācaṣṭa pārthānāṃ hitakāmyayā 01,119.040c tac cāpi bhuktvājarayad avikāro vṛkodaraḥ 01,119.041a vikāraṃ na hy ajanayat sutīkṣṇam api tad viṣam 01,119.041c bhīmasaṃhanano bhīmas tad apy ajarayat tataḥ 01,119.041d*1319_01 tato 'nyadivase rājan hantukāmo vṛkodaram 01,119.041d*1319_02 saubalena sahāyena dhārtarāṣṭro 'bhyacintayat 01,119.041d*1319_03 cintayan nālabhan nidrāṃ divārātrim atandritaḥ 01,119.042a evaṃ duryodhanaḥ karṇaḥ śakuniś cāpi saubalaḥ 01,119.042c anekair abhyupāyais tāñ jighāṃsanti sma pāṇḍavān 01,119.042d*1320_01 na jajñire tu tad vṛttaṃ pāṇḍavā mandacetasaḥ 01,119.043a pāṇḍavāś cāpi tat sarvaṃ pratyajānann ariṃdamāḥ 01,119.043c udbhāvanam akurvanto vidurasya mate sthitāḥ 01,119.043d*1321_01 kumārān krīḍamānāṃs tān dṛṣṭvā rājātidurmadān 01,119.043d*1321_02 guruśikṣārtham anvicchan gautamaṃ tān nyavedayat 01,119.043d*1321_03 śarastambasamudbhūtaṃ vedaśāstrārthapāragam 01,119.043d*1322_01 rājñā niveditās tasmai te ca sarve hy adhiṣṭhitāḥ 01,119.043d*1323_01 adhijagmuś ca kuravo dhanurvedaṃ kṛpāt tu te 01,119.043d@073=0000 vaiśaṃpāyanaḥ 01,119.043d@073=0107 viduraḥ 01,119.043d@073=0111 vaiśaṃpāyanaḥ 01,119.043d@073_0001 tatas te mantrayām āsur duryodhanapurogamāḥ 01,119.043d@073_0002 prāṇahā vikramī cāpi śaurye ca mahati sthitaḥ 01,119.043d@073_0003 spardhate cāpi satatam asmān eko vṛkodaraḥ 01,119.043d@073_0004 taṃ tu suptaṃ purodyāne jalaśūle kṣipāmahe 01,119.043d@073_0005 tato jalavihārārthaṃ kārayām āsa bhārata 01,119.043d@073_0006 celakambalaveśmāni citrāṇi ca śubhāni ca 01,119.043d@073_0007 tatra saṃskārayām āsur nānāgārāṇy anekaśaḥ 01,119.043d@073_0008 udakakrīḍanārthāni kārayām āsa bhārata 01,119.043d@073_0009 pramāṇakoṭyām uddeśe sthale kṛtvā paricchadam 01,119.043d@073_0010 bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca peyaṃ ca coṣyaṃ lehyaṃ tathaiva ca 01,119.043d@073_0011 upārjitaṃ narais tatra tathā sūdakṛtaṃ ca tat 01,119.043d@073_0012 nyavedayanta puruṣā dhārtarāṣṭrasya tat tathā 01,119.043d@073_0013 tato duryodhanas tv āha pāṇḍavāṃs tu sudurmatiḥ 01,119.043d@073_0014 gaṅgāṃ vai mānayāmo 'dya udyānavanaśobhitām 01,119.043d@073_0015 sahitā bhrātaraḥ sarve jalakrīḍām avāpnumaḥ 01,119.043d@073_0016 evam astv iti taṃ cāpi pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ 01,119.043d@073_0017 te rathair nagarākārair deśajaiś ca hayottamaiḥ 01,119.043d@073_0018 niryayur nagarād vīrāḥ kuravaḥ pāṇḍavaiḥ saha 01,119.043d@073_0019 udyānavanam āsādya saṃprasṛjya ca vāhanam 01,119.043d@073_0020 prāviśaṃs tu mahāvīryāḥ siṃhā iva girer guhām 01,119.043d@073_0021 udyānaṃ smātha paśyanti bhrātaraḥ sarva eva te 01,119.043d@073_0022 upasthānagṛhaiḥ śuddhair valabhībhiś ca śobhitam 01,119.043d@073_0023 gavākṣakais tathā jālair jalasaṃsārakair api 01,119.043d@073_0024 sūpasthitaṃ sudhākāraiś citrakāraiś ca śilpibhiḥ 01,119.043d@073_0025 dīrghikābhiś ca puṇyābhis tathā kāraṇḍakair api 01,119.043d@073_0026 jalaṃ tu śuśubhe channaṃ phullair jalaruhais tathā 01,119.043d@073_0027 upakīrṇā vasumatī tathā puṣpair yathartukaiḥ 01,119.043d@073_0028 upaviṣṭās tadā sarve pāṇḍavāḥ kuravas tathā 01,119.043d@073_0029 upapannān bahūn kāmāṃs te 'tha bhuktvā tatas tataḥ 01,119.043d@073_0030 athodyānavane tasmiṃs tathā krīḍāgatāś ca te 01,119.043d@073_0031 parasparasya vaktreṣu dadur bhakṣyāṃs tatas tataḥ 01,119.043d@073_0032 tato duryodhanaḥ pāpas tadbhakṣye kālakūṭakam 01,119.043d@073_0033 viṣaṃ prakṣepayām āsa bhīmasenajighāṃsayā 01,119.043d@073_0034 svayam utthāya caivātha hṛdayena kṣuropamaḥ 01,119.043d@073_0035 satkṛtya bhrātṛvat tatra vācā cāmṛtakalpayā 01,119.043d@073_0036 prākṣipad vai svayaṃ bhakṣyaṃ vaktre bhīmasya pāpakṛt 01,119.043d@073_0037 prabhakṣitaṃ ca bhīmena hy asya doṣam ajānatā 01,119.043d@073_0038 tato duryodhanas tatra hṛdayena hasann iva 01,119.043d@073_0039 kṛtakṛtyam ivātmānaṃ mene sa puruṣādhamaḥ 01,119.043d@073_0040 tatas te sahitāḥ sarve jalakrīḍām akurvata 01,119.043d@073_0041 divasānte pariśrāntā vihṛtya kurunandanāḥ 01,119.043d@073_0042 vihārāyataneṣv eva vīrā vāsam arocayan 01,119.043d@073_0043 bhīmas tu balavān bhuktvā vyāyāmābhyadhikaṃ jale 01,119.043d@073_0044 vāhayitvā kumārāṃs tāñ jale krīḍāṃ mahābalaḥ 01,119.043d@073_0045 pramāṇakoṭyāṃ vāsārthī suṣvāpāruhya tat sthalam 01,119.043d@073_0046 sa hi tat sthalam āsādya śrāntaś cāpsu viśeṣataḥ 01,119.043d@073_0047 śrameṇa ca parītāṅgaḥ suṣvāpa mṛtakalpavat 01,119.043d@073_0048 tato baddhvā latāpāśair bhīmaṃ duryodhanaḥ svayam 01,119.043d@073_0049 śūlāny apsu nikhānyāśu sthalāj jalam apātayat 01,119.043d@073_0050 saśeṣatvān na saṃprāpto jale śūlāni pāṇḍavaḥ 01,119.043d@073_0051 papāta yatra tatrāsya śūlaṃ nāsīd yadṛcchayā 01,119.043d@073_0052 sa niḥsaṃjño jalasyāntam avāg vai pāṇḍavo 'viśat 01,119.043d@073_0053 ākramya nāgabhavane tathā nāgakumārakān 01,119.043d@073_0054 tataḥ sametya bahubhis tadā nāgair mahāviṣaiḥ 01,119.043d@073_0055 daśyate pāṇḍavas tatra viṣadigdho mahāviṣaiḥ 01,119.043d@073_0056 tato 'sya daśyamānasya tad viṣaṃ kālakūṭakam 01,119.043d@073_0057 hataṃ sarpaviṣeṇāśu sthāvaraṃ jaṅgamena tu 01,119.043d@073_0058 tataḥ prabuddhaḥ kaunteyaḥ sa tat saṃchidya bandhanam 01,119.043d@073_0059 pothayām āsa tān sarvān kāṃś cit prāṇair vyayojayat 01,119.043d@073_0060 te hanyamānāḥ pārthena sarpā vāsukim abhyayuḥ 01,119.043d@073_0061 ūcuś ca sarparājānaṃ vāsukiṃ vāsavopamam 01,119.043d@073_0062 ayaṃ naro vai nāgendra hy apsu baddhvā praveśitaḥ 01,119.043d@073_0063 yathā ca no matir vīra viṣapīto bhaviṣyati 01,119.043d@073_0064 viniviṣṭo 'ntaraṃ prāptaḥ sa ca daṣṭo hy anekaśaḥ 01,119.043d@073_0065 sasaṃjñaś cāpi saṃvṛttaś chittvā bandhanam āśu naḥ 01,119.043d@073_0066 pothayāno mahābāhus taṃ vai tvaṃ jñātum arhasi 01,119.043d@073_0067 tato vāsukir abhyetya nāgair anugatas tadā 01,119.043d@073_0068 paśyati sma mahānāgo bhīmaṃ bhīmaparākramam 01,119.043d@073_0069 āryakeṇa ca dṛṣṭaḥ san pṛthāyāś cāryakeṇa tu 01,119.043d@073_0070 tato dṛṣṭaś ca tenāpi pariṣvaktaś ca pāṇḍavaḥ 01,119.043d@073_0071 suprītaś cābhavat tasya vāsukiḥ sumahāyaśāḥ 01,119.043d@073_0072 abravīt taṃ ca nāgendraḥ kim asya kriyatām iti 01,119.043d@073_0073 priyaṃ dhanaughaṃ ratnāni yāvad asya pradīyatām 01,119.043d@073_0074 evam uktas tadā nāgo vāsukiṃ pratyabhāṣata 01,119.043d@073_0075 yadi nāgendra prīto 'si kim asya dhanasaṃcayaiḥ 01,119.043d@073_0076 rasaṃ pibet kumāro 'yaṃ tvayi prīte mahābalaḥ 01,119.043d@073_0077 balaṃ nāgasahasrasya kuṇḍe cāsmin pratiṣṭhitam 01,119.043d@073_0078 yāvat pibati bālo 'yaṃ tāvad asmai pradīyatām 01,119.043d@073_0079 evam astv iti taṃ nāgaṃ vāsukiḥ pratyabhāṣata 01,119.043d@073_0080 tato bhīmas tadā nāgaiḥ kṛtasvastyayanaḥ śuciḥ 01,119.043d@073_0081 prāṅmukhaś copaviṣṭaḥ san rasaṃ pibati pāṇḍavaḥ 01,119.043d@073_0082 ekocchvāsāt tadā kuṇḍaṃ pibati sma mahābalaḥ 01,119.043d@073_0083 evam aṣṭau tu kuṇḍāni so 'pibat pāṇḍunandanaḥ 01,119.043d@073_0084 tatas tu śayane divye nāgadatte mahābhujaḥ 01,119.043d@073_0085 śete sma ca tadā bhīmo divasāny aṣṭa caiva tu 01,119.043d@073_0086 duryodhano 'pi pāpātmā bhīmam āśīviṣahrade 01,119.043d@073_0087 prakṣipya kṛtakṛtyaṃ sma ātmānaṃ manyate tadā 01,119.043d@073_0088 prabhātāyāṃ rajanyāṃ tu vanāt praviviśuḥ puram 01,119.043d@073_0089 vadanto bhīmasenas tu yāto hy agrata eva saḥ 01,119.043d@073_0090 yudhiṣṭhiras tu dharmātmā cintayan pāpam ātmani 01,119.043d@073_0091 svenānumānena paraṃ tadā taṃ smānupaśyati 01,119.043d@073_0092 upagamya tataḥ pārthā mātaraṃ mātṛvatsalāḥ 01,119.043d@073_0093 abhivādyābruvaṃs te vai amba bhīma ihāgataḥ 01,119.043d@073_0094 neti smāha tadā kuntī tatas te vyathitābhavan 01,119.043d@073_0095 drutaṃ gatvā purodyānaṃ vicinvanti sma pāṇḍavāḥ 01,119.043d@073_0096 bhīma bhīmeti te vācaṃ nityam uccair udīrayan 01,119.043d@073_0097 vicinvanto 'tha te sarve na sma paśyanti bhrātaram 01,119.043d@073_0098 āgatāḥ svagṛhaṃ bhūya idam ūcuḥ pṛthāṃ tadā 01,119.043d@073_0099 na dṛśyate mahābāhur amba bhīmo vane citaḥ 01,119.043d@073_0100 vicitāni ca sarvāṇi udyānāni nadīs tathā 01,119.043d@073_0101 tato viduram ānāyya kuntī sā svaniveśanam 01,119.043d@073_0102 uvāca kṣattar balavān bhīmaseno na dṛśyate 01,119.043d@073_0103 udyānān nirgatāḥ sarve bhrātaro bhrātṛbhiḥ saha 01,119.043d@073_0104 tatra hy eko mahābāhur bhīmo nābhyeti mām iha 01,119.043d@073_0105 na ca prīṇayate cakṣuḥ sadā duryodhanasya tu 01,119.043d@073_0106 tataḥ prasuptaṃ manye 'haṃ pāpena nihataṃ sutam 01,119.043d@073_0107 mā maivaṃ vada kalyāṇi śeṣasaṃrakṣaṇaṃ kuru 01,119.043d@073_0108 pratyādiṣṭo hi pāpātmā śeṣeṣu prahareta ha 01,119.043d@073_0109 dīrghāyuṣaḥ sutās tubhyaṃ tathā hy ṛṣir abhāṣata 01,119.043d@073_0110 āgamiṣyati te putraḥ prītiṃ te vardhayiṣyati 01,119.043d@073_0111 evam uktā tadā kuntī niḥśvasantī muhur muhuḥ 01,119.043d@073_0112 śayyāparā mahābhāgā putraiḥ parivṛtā tadā 01,119.043d@073_0113 tato 'ṣṭame 'tha divase pratyabudhyata pāṇḍavaḥ 01,119.043d@073_0114 tasmiṃs tadā rase jīrṇe hy aprameyabalo balī 01,119.043d@073_0115 oṣadhībhir viṣaghnībhiḥ surabhībhir vibhūṣitaḥ 01,119.043d@073_0116 bhuktvā tu paramānnaṃ ca nāgair dattaṃ mahābhujaḥ 01,119.043d@073_0117 utkṣipya ca tadā nāgair jalāj jalaruhekṣaṇaḥ 01,119.043d@073_0118 tasminn eva vanoddeśe sthāpitaḥ pāṇḍunandanaḥ 01,119.043d@073_0119 antardadhuś ca te nāgāḥ pāṇḍavasyaiva paśyataḥ 01,119.043d@073_0120 tata utthāya bhīmas tu ājagāma svakaṃ gṛham 01,119.043d@073_0121 abhivādya pariṣvaktaḥ samāghrātaś ca mūrdhani 01,119.043d@073_0122 praṇamya dharmaputrāya sasvaje phalgunaṃ tataḥ 01,119.043d@073_0123 abhivāditaś ca tair vīraiḥ sasvaje ca yamāv api 01,119.043d@073_0124 tac ca sarvaṃ yathāvṛttam ākhyāti sma vṛkodaraḥ 01,119.043d@073_0125 yadā tv avagamaṃs te vai pāṇḍavās tasya karma tat 01,119.043d@073_0126 na tv eva bahulaṃ cakruḥ prayatā mantrarakṣaṇe 01,119.043d@073_0127 dharmātmā viduras teṣāṃ pradadau matimān matim 01,119.043d@073_0128 duryodhano 'pi taṃ dṛṣṭvā pāṇḍavaṃ punar āgatam 01,119.043d@073_0129 niḥśvasaṃś cintayaṃś caiva ahany ahani tapyate 01,119.043d@073_0130 evaṃ duryodhanaḥ pāpaḥ śakuniś cāpi saubalaḥ 01,119.043d@073_0131 anekair abhyupāyais tāñ jighāṃsanti sma pāṇḍavān 01,119.043d@073_0132 pāṇḍavāś cāpi tat sarvaṃ pratyajānann ariṃdamāḥ 01,119.043d@073_0133 udbhāvanam akurvanto vidurasya mate sthitāḥ 01,119.043d@073_0134 adhijagmuś ca kuravo dhanurvedaṃ kṛpāt tu te 01,120.001 janamejaya uvāca 01,120.001a kṛpasyāpi mahābrahman saṃbhavaṃ vaktum arhasi 01,120.001c śarastambhāt kathaṃ jajñe kathaṃ cāstrāṇy avāptavān 01,120.002 vaiśaṃpāyana uvāca 01,120.002a maharṣer gautamasyāsīc charadvān nāma nāmataḥ 01,120.002c putraḥ kila mahārāja jātaḥ saha śarair vibho 01,120.003a na tasya vedādhyayane tathā buddhir ajāyata 01,120.003c yathāsya buddhir abhavad dhanurvede paraṃtapa 01,120.004a adhijagmur yathā vedāṃs tapasā brahmavādinaḥ 01,120.004c tathā sa tapasopetaḥ sarvāṇy astrāṇy avāpa ha 01,120.005a dhanurvedaparatvāc ca tapasā vipulena ca 01,120.005c bhṛśaṃ saṃtāpayām āsa devarājaṃ sa gautamaḥ 01,120.006a tato jālapadīṃ nāma devakanyāṃ sureśvaraḥ 01,120.006c prāhiṇot tapaso vighnaṃ kuru tasyeti kaurava 01,120.007a sābhigamyāśramapadaṃ ramaṇīyaṃ śaradvataḥ 01,120.007c dhanurbāṇadharaṃ bālā lobhayām āsa gautamam 01,120.008a tām ekavasanāṃ dṛṣṭvā gautamo 'psarasaṃ vane 01,120.008c loke 'pratimasaṃsthānām utphullanayano 'bhavat 01,120.009a dhanuś ca hi śarāś cāsya karābhyāṃ prāpatan bhuvi 01,120.009c vepathuś cāsya tāṃ dṛṣṭvā śarīre samajāyata 01,120.010a sa tu jñānagarīyastvāt tapasaś ca samanvayāt 01,120.010c avatasthe mahāprājño dhairyeṇa parameṇa ha 01,120.011a yas tv asya sahasā rājan vikāraḥ samapadyata 01,120.011c tena susrāva reto 'sya sa ca tan nāvabudhyata 01,120.012a sa vihāyāśramaṃ taṃ ca tāṃ caivāpsarasaṃ muniḥ 01,120.012c jagāma retas tat tasya śarastambe papāta ha 01,120.013a śarastambe ca patitaṃ dvidhā tad abhavan nṛpa 01,120.013c tasyātha mithunaṃ jajñe gautamasya śaradvataḥ 01,120.013d*1324_01 maharṣer gautamasyāsya āśramasya samīpataḥ 01,120.014a mṛgayāṃ carato rājñaḥ śaṃtanos tu yadṛcchayā 01,120.014c kaś cit senācaro 'raṇye mithunaṃ tad apaśyata 01,120.015a dhanuś ca saśaraṃ dṛṣṭvā tathā kṛṣṇājināni ca 01,120.015c vyavasya brāhmaṇāpatyaṃ dhanurvedāntagasya tat 01,120.015e sa rājñe darśayām āsa mithunaṃ saśaraṃ tadā 01,120.016a sa tad ādāya mithunaṃ rājātha kṛpayānvitaḥ 01,120.016c ājagāma gṛhān eva mama putrāv iti bruvan 01,120.017a tataḥ saṃvardhayām āsa saṃskāraiś cāpy ayojayat 01,120.017b*1325_01 prātipeyo naraśreṣṭho mithunaṃ gautamasya tam 01,120.017c gautamo 'pi tadāpetya dhanurvedaparo 'bhavat 01,120.018a kṛpayā yan mayā bālāv imau saṃvardhitāv iti 01,120.018c tasmāt tayor nāma cakre tad eva sa mahīpatiḥ 01,120.018d*1326_01 tasmāt kṛpa iti khyātaḥ kṛpī kanyā ca sābhavat 01,120.019a nihitau gautamas tatra tapasā tāv avindata 01,120.019c āgamya cāsmai gotrādi sarvam ākhyātavāṃs tadā 01,120.020a caturvidhaṃ dhanurvedam astrāṇi vividhāni ca 01,120.020c nikhilenāsya tat sarvaṃ guhyam ākhyātavāṃs tadā 01,120.020d*1327_01 kṛpaś ca saptarātreṇa dhanurvedaparo 'bhavat 01,120.020e so 'cireṇaiva kālena paramācāryatāṃ gataḥ 01,120.020f*1328_01 kṛpam āhūya gāṅgeyas tava śiṣyā iti bruvan 01,120.020f*1328_02 pautrān parisamādāya kṛpayārādhayat tadā 01,120.021a tato 'dhijagmuḥ sarve te dhanurvedaṃ mahārathāḥ 01,120.021c dhṛtarāṣṭrātmajāś caiva pāṇḍavāś ca mahābalāḥ 01,120.021e vṛṣṇayaś ca nṛpāś cānye nānādeśasamāgatāḥ 01,120.021f*1329_01 kṛpam ācāryam āsādya paramāstrajñatāṃ gatāḥ 01,121.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,121.001a viśeṣārthī tato bhīṣmaḥ pautrāṇāṃ vinayepsayā 01,121.001c iṣvastrajñān paryapṛcchad ācāryān vīryasaṃmatān 01,121.002a nālpadhīr nāmahābhāgas tathānānāstrakovidaḥ 01,121.002c nādevasattvo vinayet kurūn astre mahābalān 01,121.002d*1330_01 iti saṃcintya gāṅgeyas tadā bharatasattamaḥ 01,121.002d*1330_02 droṇāya vedaviduṣe bhāradvājāya dhīmate 01,121.002d*1330_03 pāṇḍavān kauravāṃś caiva dadau śiṣyān nararṣabha 01,121.002d*1330_04 śāstrataḥ pūjitaś caiva samyak tena mahātmanā 01,121.002d*1330_05 sa bhīṣmeṇa mahābhāgas tuṣṭo 'straviduṣāṃ varaḥ 01,121.002d*1330_06 pratijagrāha tān sarvāñ śiṣyatvena mahāyaśāḥ 01,121.002d*1330_07 śikṣayām āsa ca droṇo dhanurvedam aśeṣataḥ 01,121.002d*1330_08 te 'cireṇaiva kālena sarvaśastraviśāradāḥ 01,121.002d*1330_09 babhūvuḥ kauravā rājan pāṇḍavāś cāmitaujasaḥ 01,121.002d*1331=00 janamejaya uvāca 01,121.002d*1331=05 vaiśaṃpāyana uvāca 01,121.002d*1331_01 kathaṃ samabhavad droṇaḥ kathaṃ cāstrāṇy avāptavān 01,121.002d*1331_02 kathaṃ cāgāt kurūn brahman kasya putraḥ sa vīryavān 01,121.002d*1331_03 kathaṃ cāsya suto jātaḥ so 'śvatthāmāstravittamaḥ 01,121.002d*1331_04 etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vistareṇa prakīrtaya 01,121.002d*1331_05 gaṅgādvāraṃ prati mahān babhūva bhagavān ṛṣiḥ 01,121.002d*1331_06 bharadvāja iti khyātaḥ satataṃ saṃśitavrataḥ 01,121.002d*1331_07 so 'bhiṣektuṃ tato gaṅgāṃ pūrvam evāgaman nadīm 01,121.003a maharṣis tu bharadvājo havirdhāne caran purā 01,121.003c dadarśāpsarasaṃ sākṣād ghṛtācīm āplutām ṛṣiḥ 01,121.003d*1332_01 rūpayauvanasaṃpannāṃ madadṛptāṃ madālasām 01,121.004a tasyā vāyuḥ samuddhūto vasanaṃ vyapakarṣata 01,121.004b*1333_01 tad guhyadarśanād asyā rāgo 'jāyata cetasi 01,121.004c tato 'sya retaś caskanda tad ṛṣir droṇa ādadhe 01,121.004d*1334_01 vyapakṛṣṭāmbarāṃ dṛṣṭvā tām ṛṣiś cakame tataḥ 01,121.004d*1334_02 tatra saṃsaktamanaso bharadvājasya dhīmataḥ 01,121.004d*1335_01 ramyaguhyasthalāṃ nṛpa 01,121.004d*1335_02 pīnottuṅgakucāṃ dṛṣṭvā 01,121.005a tasmin samabhavad droṇaḥ kalaśe tasya dhīmataḥ 01,121.005c adhyagīṣṭa sa vedāṃś ca vedāṅgāni ca sarvaśaḥ 01,121.005d*1336_01 agner astram upādāya yad ṛṣir veda kāśyapaḥ 01,121.005d*1336_02 adhyagacchad bharadvājas tad astraṃ devakāritam 01,121.006a agniveśyaṃ mahābhāgaṃ bharadvājaḥ pratāpavān 01,121.006c pratyapādayad āgneyam astraṃ dharmabhṛtāṃ varaḥ 01,121.007a agniṣṭuj jātaḥ sa munis tato bharatasattama 01,121.007a*1337_01 . . . . . . . . bhrātā bhrātaram antike 01,121.007a*1337_02 agniveśyas tadā droṇaṃ . . . . . . . . 01,121.007c bhāradvājaṃ tadāgneyaṃ mahāstraṃ pratyapādayat 01,121.007d*1338_01 sa vai yukto gurur iha yadīcchet kṛpaṇaḥ sukham 01,121.007d*1338_02 bhīṣmo 'py alapad evaṃ sa bhāradvājaparīpsayā 01,121.008a bharadvājasakhā cāsīt pṛṣato nāma pārthivaḥ 01,121.008c tasyāpi drupado nāma tadā samabhavat sutaḥ 01,121.009a sa nityam āśramaṃ gatvā droṇena saha pārṣataḥ 01,121.009c cikrīḍādhyayanaṃ caiva cakāra kṣatriyarṣabhaḥ 01,121.010a tato vyatīte pṛṣate sa rājā drupado 'bhavat 01,121.010c pāñcāleṣu mahābāhur uttareṣu nareśvaraḥ 01,121.011a bharadvājo 'pi bhagavān āruroha divaṃ tadā 01,121.011b*1339_01 tatraiva ca vasan droṇas tapas tepe mahātapāḥ 01,121.011b*1339_02 vedavedāṅgavidvān sa tapasā dagdhakilbiṣaḥ 01,121.011c tataḥ pitṛniyuktātmā putralobhān mahāyaśāḥ 01,121.011e śāradvatīṃ tato droṇaḥ kṛpīṃ bhāryām avindata 01,121.012a agnihotre ca dharme ca dame ca satataṃ ratā 01,121.012c alabhad gautamī putram aśvatthāmānam eva ca 01,121.013a sa jātamātro vyanadad yathaivoccaiḥśravā hayaḥ 01,121.013c tac chrutvāntarhitaṃ bhūtam antarikṣastham abravīt 01,121.014a aśvasyevāsya yat sthāma nadataḥ pradiśo gatam 01,121.014c aśvatthāmaiva bālo 'yaṃ tasmān nāmnā bhaviṣyati 01,121.015a sutena tena suprīto bhāradvājas tato 'bhavat 01,121.015c tatraiva ca vasan dhīmān dhanurvedaparo 'bhavat 01,121.016a sa śuśrāva mahātmānaṃ jāmadagnyaṃ paraṃtapam 01,121.016b*1340_01 sarvajñānavidaṃ vipraṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam 01,121.016c brāhmaṇebhyas tadā rājan ditsantaṃ vasu sarvaśaḥ 01,121.016d*1341_01 sa rāmasya dhanurvedaṃ divyāny astrāṇi caiva ha 01,121.016d*1341_02 śrutvā teṣu manaś cakre nītiśāstre tathaiva ca 01,121.016d*1341_03 tataḥ sa vratibhiḥ śiṣyais tapoyuktair mahātapāḥ 01,121.016d*1341_04 vṛtaḥ prāyān mahābāhur mahendraṃ parvatottamam 01,121.016d*1341_05 tato mahendram āsādya bhāradvājo mahātapāḥ 01,121.016d*1341_06 kṣāntaṃ dāntam amitraghnam apaśyad bhṛgunandanam 01,121.016d*1341_07 tato droṇo vṛtaḥ śiṣyair upagamya bhṛgūdvaham 01,121.016d*1341_08 ācakhyāv ātmano nāma janma cāṅgirasaḥ kule 01,121.016d*1341_09 nivedya śirasā bhūmau pādau caivābhyavādayat 01,121.016d*1341_10 tatas taṃ sarvam utsṛjya vanaṃ jigamiṣuṃ tadā 01,121.016d*1342_01 śastrāstreṣu ca niṣṇātaṃ śrutvā tatra samāgatam 01,121.016d*1343_01 tam abravīn mahātmā sa sarvakṣatriyamardanaḥ 01,121.016d*1343_02 svāgataṃ te dvijaśreṣṭha yad icchasi vadasva me 01,121.016d*1343_03 evam uktas tu rāmeṇa bhāradvājo 'bravīd vacaḥ 01,121.017a vanaṃ tu prasthitaṃ rāmaṃ bhāradvājas tadābravīt 01,121.017b*1344_01 bharadvājāt samutpannaṃ tathā tvaṃ mām ayonijam 01,121.017c āgataṃ vittakāmaṃ māṃ viddhi droṇaṃ dvijarṣabham 01,121.017d*1345_01 rāmaṃ praharatāṃ śreṣṭhaṃ ditsantaṃ vividhaṃ vasu 01,121.017d*1345_02 ahaṃ dhanam anantaṃ hi prārthaye vipulavrata 01,121.018 rāma uvāca 01,121.018a hiraṇyaṃ mama yac cānyad vasu kiṃ cana vidyate 01,121.018c brāhmaṇebhyo mayā dattaṃ sarvam eva tapodhana 01,121.019a tathaiveyaṃ dharā devī sāgarāntā sapattanā 01,121.019c kaśyapāya mayā dattā kṛtsnā nagaramālinī 01,121.020a śarīramātram evādya mayedam avaśeṣitam 01,121.020c astrāṇi ca mahārhāṇi śastrāṇi vividhāni ca 01,121.020d*1346_01 astrāṇi vā śarīraṃ vā varayaitan mayodyatam 01,121.020e vṛṇīṣva kiṃ prayacchāmi tubhyaṃ droṇa vadāśu tat 01,121.021 droṇa uvāca 01,121.021a astrāṇi me samagrāṇi sasaṃhārāṇi bhārgava 01,121.021c saprayogarahasyāni dātum arhasy aśeṣataḥ 01,121.021d*1347_01 etad vasu vasūnāṃ hi sarveṣāṃ viprasattama 01,121.021d@074=0003 rāma uvāca 01,121.021d@074_0001 prayaccha bhagavan mahyaṃ varam etan mayā vṛtam 01,121.021d@074_0002 kṛtārthaṃ ca bhaviṣyāmi varaṃ labdhvā dvijottama 01,121.021d@074_0003 pratigṛhṇīṣva viprendra droṇa matto yadīcchasi 01,121.021d@074_0004 varaṃ tava dadāmy adya yad uktaṃ te dvijottama 01,121.021d@074_0005 gṛhāṇāstrāṇi divyāni dhanurvedaṃ ca māmakam 01,121.021d@074_0006 saputrasya dadāmy etat tava droṇa mahad varam 01,121.021d@074_0007 kṛtārtho gaccha viprendra gaccha caiva yathāgatam 01,121.021d@074_0008 kṛtāstraś caiva śūraś ca sarvaśāstraviśāradaḥ 01,121.021d@074_0009 aśvatthāmeti vikhyāto bhaviṣyati mahārathaḥ 01,121.022 vaiśaṃpāyana uvāca 01,121.022a tathety uktvā tatas tasmai prādād astrāṇi bhārgavaḥ 01,121.022c sarahasyavrataṃ caiva dhanurvedam aśeṣataḥ 01,121.023a pratigṛhya tu tat sarvaṃ kṛtāstro dvijasattamaḥ 01,121.023c priyaṃ sakhāyaṃ suprīto jagāma drupadaṃ prati 01,122.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,122.001a tato drupadam āsādya bhāradvājaḥ pratāpavān 01,122.001c abravīt pārṣataṃ rājan sakhāyaṃ viddhi mām iti 01,122.001d*1348_01 ity evam uktaḥ sakhyā sa prītipūrvaṃ janeśvaraḥ 01,122.001d*1348_02 bhāradvājena pāñcālyo nāmṛṣyata vaco 'sya tat 01,122.001d*1348_03 sa krodhāmarṣajihmabhrūḥ kaṣāyīkṛtalocanaḥ 01,122.001d*1348_04 aiśvaryamadasaṃpanno droṇaṃ rājābravīd idam 01,122.002 drupada uvāca 01,122.002a akṛteyaṃ tava prajñā brahman nātisamañjasī 01,122.002c yan māṃ bravīṣi prasabhaṃ sakhā te 'ham iti dvija 01,122.003a na hi rājñām udīrṇānām evaṃ bhūtair naraiḥ kva cit 01,122.003c sakhyaṃ bhavati mandātmañ śriyā hīnair dhanacyutaiḥ 01,122.004a sauhṛdāny api jīryante kālena parijīryatām 01,122.004c sauhṛdaṃ me tvayā hy āsīt pūrvaṃ sāmarthyabandhanam 01,122.005a na sakhyam ajaraṃ loke jātu dṛśyeta karhi cit 01,122.005c kāmo vainaṃ viharati krodhaś cainaṃ pravṛścati 01,122.005d*1349_01 kālena saṃviharati kālenaiva praṇaśyati 01,122.006a maivaṃ jīrṇam upāsiṣṭhāḥ sakhyaṃ navam upākuru 01,122.006c āsīt sakhyaṃ dvijaśreṣṭha tvayā me 'rthanibandhanam 01,122.007a na daridro vasumato nāvidvān viduṣaḥ sakhā 01,122.007c śūrasya na sakhā klībaḥ sakhipūrvaṃ kim iṣyate 01,122.008a yayor eva samaṃ vittaṃ yayor eva samaṃ kulam 01,122.008c tayoḥ sakhyaṃ vivāhaś ca na tu puṣṭavipuṣṭayoḥ 01,122.009a nāśrotriyaḥ śrotriyasya nārathī rathinaḥ sakhā 01,122.009c nārājñā saṃgataṃ rājñaḥ sakhipūrvaṃ kim iṣyate 01,122.009d*1350_01 tvadvidhair madvidhānāṃ hi vihīnārthair na jātu cit 01,122.009d*1351_01 sakhyaṃ bhavati mandātman sakhipūrvaṃ kim iṣyate 01,122.009d*1352_01 evam eva kṛtaprajña na rājñā vipra te kva cit 01,122.009d*1352_02 naiva tīrṇam upātiṣṭha sakhyaṃ navam upākṛdhi 01,122.009d*1352_03 sakhā rājñaḥ kathaṃ vipra tvadvidhaś ca bhaviṣyati 01,122.010 vaiśaṃpāyana uvāca 01,122.010a drupadenaivam uktas tu bhāradvājaḥ pratāpavān 01,122.010c muhūrtaṃ cintayām āsa manyunābhipariplutaḥ 01,122.011a sa viniścitya manasā pāñcālaṃ prati buddhimān 01,122.011b*1353_01 tāṃ pratijñāṃ pratijñāya yāṃ kartā na cirād api 01,122.011b*1354_01 śiṣyaiḥ parivṛtaḥ śrīmān putreṇānugatas tadā 01,122.011c jagāma kurumukhyānāṃ nagaraṃ nāgasāhvayam 01,122.011d*1355_01 droṇaḥ samuditān dṛṣṭvā kurūn vṛttiparīpsayā 01,122.011d*1355_02 ājagāma mahātejā vipro nāgapuraṃ prati 01,122.011d*1355_03 sa tathoktas tadā tena sadāraḥ prādravat kurūn 01,122.011d*1356_01 syālasyaiva gṛhaṃ droṇaḥ sadāraḥ pratyupasthitaḥ 01,122.011d*1356_02 aśvatthāmnā ca putreṇa mahābalavatā saha 01,122.011d*1357_01 sa nāgapuram āgamya gautamasya niveśane 01,122.011d*1357_02 bhāradvājo 'vasat tatra pracchannaṃ dvijasattamaḥ 01,122.011d*1357_03 tato 'sya tanujaḥ pārthān kṛpasyānantaraṃ prabhuḥ 01,122.011d*1357_04 astrāṇi śikṣayām āsa nābudhyanta ca taṃ janāḥ 01,122.011d*1357_05 evaṃ sa tatra gūḍhātmā kaṃ cit kālam uvāsa ha 01,122.012a kumārās tv atha niṣkramya sametā gajasāhvayāt 01,122.012c krīḍanto vīṭayā tatra vīrāḥ paryacaran mudā 01,122.012d*1358_01 teṣāṃ saṃkrīḍamānānām udapāne 'ṅgulīyakam 01,122.013a papāta kūpe sā vīṭā teṣāṃ vai krīḍatāṃ tadā 01,122.013b*1359_01 tatas te yatnam ātiṣṭhan vīṭām uddhartum ādṛtāḥ 01,122.013b*1360_01 tat tv ambunā praticchannaṃ tārārūpam ivāmbare 01,122.013b*1360_02 dṛṣṭvā te vai kumārāś ca taṃ yatnāt paryavārayan 01,122.013c na ca te pratyapadyanta karma vīṭopalabdhaye 01,122.013d*1361_01 tato 'nyonyam avaikṣanta vrīḍayāvanatānanāḥ 01,122.013d*1361_02 tasyā yogam avindanto bhṛśaṃ cotkaṇṭhitābhavan 01,122.013d*1362_01 te 'paśyan brāhmaṇaṃ śyāmam āpannaṃ palitaṃ kṛśam 01,122.013d*1362_02 kṛtyavantam adūrastham agnihotrapuraskṛtam 01,122.013d*1363_01 te taṃ dṛṣṭvā mahātmānam upagamya kumārakāḥ 01,122.013d*1363_02 bhagnotsāhakriyātmāno brāhmaṇaṃ paryavārayan 01,122.014a atha droṇaḥ kumārāṃs tān dṛṣṭvā kṛtyavatas tadā 01,122.014c prahasya mandaṃ paiśalyād abhyabhāṣata vīryavān 01,122.014d*1364_01 sa tān kṛtyavato dṛṣṭvā kumārāṃs tu vicetasaḥ 01,122.014d*1364_02 brāhmaṇaḥ prahasan mandaṃ kauśalenābhyabhāṣata 01,122.015a aho nu dhig balaṃ kṣātraṃ dhig etāṃ vaḥ kṛtāstratām 01,122.015c bharatasyānvaye jātā ye vīṭāṃ nādhigacchata 01,122.015d*1365_01 vīṭāṃ ca mudrikāṃ caiva hy aham etad api dvayam 01,122.015d*1365_02 uddhareyam iṣīkābhir bhojanaṃ me pradīyatām 01,122.015d*1365_03 evam uktvā kumārāṃs tān droṇaḥ svāṅguliveṣṭanam 01,122.015d*1365_04 kūpe nirudake tasminn apātayad ariṃdamaḥ 01,122.015d*1365_05 tato 'bravīt tadā droṇaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 01,122.015d*1365_06 kṛpasyānumate brahman bhikṣām āpnuhi śāśvatīm 01,122.015d*1365_07 evam uktaḥ pratyuvāca prahasya bharatān idam 01,122.016a eṣa muṣṭir iṣīkāṇāṃ mayāstreṇābhimantritaḥ 01,122.016c asya vīryaṃ nirīkṣadhvaṃ yad anyasya na vidyate 01,122.017a vetsyāmīṣīkayā vīṭāṃ tām iṣīkām athānyayā 01,122.017b*1366_01 tām apīṣīkayā caiva anyām apy anyayā punaḥ 01,122.017c tām anyayā samāyogo vīṭāyā grahaṇe mama 01,122.017d*1367_01 tato yathoktaṃ droṇena tat sarvaṃ kṛtam añjasā 01,122.018a tad apaśyan kumārās te vismayotphullalocanāḥ 01,122.018c aveṣkya coddhṛtāṃ vīṭāṃ vīṭāveddhāram abruvan 01,122.018d*1368_01 mudrikām api viprarṣe śīghram etāṃ samuddhara 01,122.018d*1368_02 tataḥ sa śaram ādāya dhanur droṇo mahāyaśāḥ 01,122.018d*1368_03 śareṇa viddhvā mudrāṃ tām ūrdhvam āvāhayat prabhuḥ 01,122.018d*1368_04 sa śaraṃ samupādāya kūpād aṅguliveṣṭanam 01,122.018d*1368_05 dadau tataḥ kumārāṇāṃ vismitānām avismitaḥ 01,122.018d*1368_06 mudrikām uddhṛtāṃ dṛṣṭvā tam āhus te kumārakāḥ 01,122.019a abhivādayāmahe brahman naitad anyeṣu vidyate 01,122.019c ko 'si kaṃ tvābhijānīmo vayaṃ kiṃ karavāmahe 01,122.019d*1369_01 evam uktas tato droṇaḥ pratyuvāca kumārakān 01,122.020 droṇa uvāca 01,122.020a ācakṣadhvaṃ ca bhīṣmāya rūpeṇa ca guṇaiś ca mām 01,122.020c sa eva sumahābuddhiḥ sāṃprataṃ pratipatsyate 01,122.021 vaiśaṃpāyana uvāca 01,122.021a tathety uktvā tu te sarve bhīṣmam ūcuḥ pitāmaham 01,122.021c brāhmaṇasya vacas tathyaṃ tac ca karmaviśeṣavat 01,122.022a bhīṣmaḥ śrutvā kumārāṇāṃ droṇaṃ taṃ pratyajānata 01,122.022c yuktarūpaḥ sa hi gurur ity evam anucintya ca 01,122.023a athainam ānīya tadā svayam eva susatkṛtam 01,122.023b*1370_01 arhaṇīyena kāmaiś ca yathānyāyam apūjayat 01,122.023c paripapraccha nipuṇaṃ bhīṣmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 01,122.023e hetum āgamane tasya droṇaḥ sarvaṃ nyavedayat 01,122.024a maharṣer agniveśyasya sakāśam aham acyuta 01,122.024c astrārtham agamaṃ pūrvaṃ dhanurvedajighṛkṣayā 01,122.025a brahmacārī vinītātmā jaṭilo bahulāḥ samāḥ 01,122.025c avasaṃ tatra suciraṃ dhanurvedacikīrṣayā 01,122.026a pāñcālarājaputras tu yajñaseno mahābalaḥ 01,122.026c mayā sahākarod vidyāṃ guroḥ śrāmyan samāhitaḥ 01,122.027a sa me tatra sakhā cāsīd upakārī priyaś ca me 01,122.027c tenāhaṃ saha saṃgamya ratavān suciraṃ bata 01,122.027e bālyāt prabhṛti kauravya sahādhyayanam eva ca 01,122.028a sa samāsādya māṃ tatra priyakārī priyaṃvadaḥ 01,122.028c abravīd iti māṃ bhīṣma vacanaṃ prītivardhanam 01,122.029a ahaṃ priyatamaḥ putraḥ pitur droṇa mahātmanaḥ 01,122.029c abhiṣekṣyati māṃ rājye sa pāñcālyo yadā tadā 01,122.029d*1371_01 bhaviṣyati ca te bhojyaṃ sakhyuḥ sakhi dhanaṃ yathā 01,122.030a tvadbhojyaṃ bhavitā rājyaṃ sakhe satyena te śape 01,122.030c mama bhogāś ca vittaṃ ca tvadadhīnaṃ sukhāni ca 01,122.030d*1372_01 mama rājyaṃ mahābhāga tvayā bhoktavyam icchatā 01,122.031a evam uktaḥ pravavrāja kṛtāstro 'haṃ dhanepsayā 01,122.031b@075_0001 tac ca vākyam ahaṃ nityaṃ manasādhārayaṃ tadā 01,122.031b@075_0002 so 'haṃ pitṛniyogena putralobhād yaśasvinīm 01,122.031b@075_0003 nātikeśīṃ mahāprajñām upayeme mahāvratām 01,122.031b@075_0004 agnihotre ca satye ca dame ca satataṃ ratām 01,122.031b@075_0005 alabhad gautamī putram aśvatthāmānam aurasam 01,122.031b@075_0006 bhīmavikramakarmāṇam ādityasamatejasam 01,122.031b@075_0007 putreṇa tena prīto 'haṃ bharadvājo yathā mayā 01,122.031b@075_0008 gokṣīraṃ pibato dṛṣṭvā dhaninas tatra putrakān 01,122.031b@075_0009 aśvatthāmārudad bālas tan me saṃdehayad diśaḥ 01,122.031b@075_0010 na snātako 'vasīdeta vartamānaḥ svakarmasu 01,122.031b@075_0011 iti saṃcintya manasā taṃ deśaṃ bahuśo bhraman 01,122.031b@075_0012 viśuddham icchan gāṅgeya dharmopetaṃ pratigraham 01,122.031b@075_0013 antād antaṃ parikramya nādhyagacchaṃ payasvinīm 01,122.031b@075_0014 atha piṣṭodakenainaṃ lobhayanti kumārakāḥ 01,122.031b@075_0015 pītvā piṣṭarasaṃ bālaḥ kṣīraṃ pītaṃ mayāpi ca 01,122.031b@075_0016 nanartotthāya kauravya hṛṣṭo bālyād vimohitaḥ 01,122.031b@075_0017 taṃ dṛṣṭvā nṛtyamānaṃ tu bālaiḥ parivṛtaṃ sutam 01,122.031b@075_0018 hāsyatām upasaṃprāptaṃ kaśmalaṃ tatra me 'bhavat 01,122.031b@075_0019 droṇaṃ dhig astv adhaninaṃ yo dhanaṃ nādhigacchati 01,122.031b@075_0020 piṣṭodakaṃ suto yasya pītvā kṣīrasya tṛṣṇayā 01,122.031b@075_0021 nṛtyati sma mudāviṣṭaḥ kṣīraṃ pītaṃ mayāpy uta 01,122.031b@075_0022 iti saṃbhāṣatāṃ vācaṃ śrutvā me buddhir acyavat 01,122.031b@075_0023 ātmānaṃ cātmanā garhan manasedaṃ vyacintayam 01,122.031b@075_0024 api cāhaṃ purā viprair varjito garhito bhṛśam 01,122.031b@075_0025 paropasevāṃ pāpiṣṭhāṃ na ca kuryāṃ dhanepsayā 01,122.031b@075_0026 iti matvā priyaṃ putraṃ bhīṣmādāya tato hy aham 01,122.031b@075_0027 pūrvasnehānurāgitvāt sadāraḥ saumakiṃ gataḥ 01,122.031c abhiṣiktaṃ ca śrutvainaṃ kṛtārtho 'smīti cintayan 01,122.032a priyaṃ sakhāyaṃ suprīto rājyasthaṃ punar āvrajam 01,122.032c saṃsmaran saṃgamaṃ caiva vacanaṃ caiva tasya tat 01,122.033a tato drupadam āgamya sakhipūrvam ahaṃ prabho 01,122.033c abruvaṃ puruṣavyāghra sakhāyaṃ viddhi mām iti 01,122.034a upasthitaṃ tu drupadaḥ sakhivac cābhisaṃgatam 01,122.034c sa māṃ nirākāram iva prahasann idam abravīt 01,122.035a akṛteyaṃ tava prajñā brahman nātisamañjasī 01,122.035c yad āttha māṃ tvaṃ prasabhaṃ sakhā te 'ham iti dvija 01,122.035d*1373_01(Cf. 4) saṃgatānīha jīryanti kālena parijīryataḥ 01,122.035d*1373_02(Cf. 4) sauhṛdaṃ me tvayā hy āsīt pūrvaṃ sāmarthyabandhanam 01,122.035d*1373_03(=9ab) nāśrotriyaḥ śrotriyasya nārathī rathinaḥ sakhā 01,122.035d*1373_04 sāmyād dhi sakhyaṃ bhavati vaiṣamyān nopapadyate 01,122.035d*1373_05(Cf. 5) na sakhyam ajaraṃ loke vidyate jātu kasya cit 01,122.035d*1373_06(Cf. 5) kālo vainaṃ viharati krodho vainaṃ haraty uta 01,122.035d*1373_07(6) maivaṃ jīrṇam upāssva tvaṃ sakhyaṃ bhavad upākṛdhi 01,122.035d*1373_08(6) āsīt sakhyaṃ dvijaśreṣṭha tvayā me 'rthanibandhanam 01,122.035d*1373_09(7) na hy anāḍhyaḥ sakhāḍhyasya nāvidvān viduṣaḥ sakhā 01,122.035d*1373_10(7) na śūrasya sakhā klībaḥ sakhipūrvaṃ kim iṣyate 01,122.035d*1374_01 nārājā pārthivasyāpi sakhipūrvaṃ kim iṣyate 01,122.036a na hi rājñām udīrṇānām evaṃbhūtair naraiḥ kva cit 01,122.036c sakhyaṃ bhavati mandātmañ śriyā hīnair dhanacyutaiḥ 01,122.036d*1375_01 ahaṃ tvayā na jānāmi rājyārthe saṃvidaṃ kṛtām 01,122.036d*1375_02 ekarātraṃ tu te brahman kāmaṃ dāsyāmi bhojanam 01,122.036d*1375_03 evam uktas tv ahaṃ tena sadāraḥ prasthitas tadā 01,122.036d*1375_04 tāṃ pratijñāṃ pratijñāya yāṃ kartāsmy acirād iva 01,122.036d*1376_01 ādatsvainaṃ dvijaśreṣṭha sauhārdaṃ hy arthabandhanam 01,122.037a nāśrotriyaḥ śrotriyasya nārathī rathinaḥ sakhā 01,122.037c nārājā pārthivasyāpi sakhipūrvaṃ kim iṣyate 01,122.038a drupadenaivam ukto 'haṃ manyunābhipariplutaḥ 01,122.038c abhyāgacchaṃ kurūn bhīṣma śiṣyair arthī guṇānvitaiḥ 01,122.038d*1377=03 vaiśaṃpāyana uvāca 01,122.038d*1377=04 bhīṣma uvāca 01,122.038d*1377_01 tato 'haṃ bhavataḥ kāmaṃ saṃvardhayitum āgataḥ 01,122.038d*1377_02 idaṃ nāgapuraṃ ramyaṃ brūhi kiṃ karavāṇi te 01,122.038d*1377_03 evam uktas tadā bhīṣmo bhāradvājam abhāṣata 01,122.038d*1377_04 apajyaṃ kriyatāṃ cāpaṃ sādhv astraṃ pratipādaya 01,122.038d*1377_05 bhuṅkṣva bhogān bhṛśaṃ prītaḥ pūjyamānaḥ kurukṣaye 01,122.038d*1377_06 kurūṇām asti yad vittaṃ rājyaṃ cedaṃ sarāṣṭrakam 01,122.038d*1377_07 tvam eva paramo rājā sarve ca kuravas tava 01,122.038d*1377_08 yac ca te prārthitaṃ brahman kṛtaṃ tad iti cintyatām 01,122.038d*1377_09 diṣṭyā prāpto 'si viprarṣe mahān me 'nugrahaḥ kṛtaḥ 01,122.038d*1378_01 droṇas tathokto bhīṣmeṇa pūjito vasatiṃ nayan 01,122.038d*1378_02 kurūṇāṃ saphalaṃ karma droṇaprāptau tadābhavat 01,122.038d*1378_03 astraṃ caturvidhaṃ kṛtsnaṃ kumārān pratyapādayat 01,122.038d*1378_04 tatra kṣatrasya loke 'smin rājaputrā mahābalāḥ 01,122.038d*1379=00 vaiśaṃpāyana uvāca 01,122.038d*1379_01 tataḥ saṃpūjito droṇo bhīṣmeṇa dvipadāṃ varaḥ 01,122.038d*1379_02 viśaśrāma mahātejāḥ pūjitaḥ kuruveśmani 01,122.038d*1379_03 viśrānte 'tha gurau tasmin pautrān ādāya kauravān 01,122.038d*1379_04 śiṣyatvena dadau bhīṣmo vasūni vividhāni ca 01,122.038d*1379_05 gṛhaṃ ca suparicchannaṃ dhanadhānyasamākulam 01,122.038d*1379_06 bhāradvājāya suprītaḥ pratyapādayata prabhuḥ 01,122.039a pratijagrāha taṃ bhīṣmo guruṃ pāṇḍusutaiḥ saha 01,122.039c pautrān ādāya tān sarvān vasūni vividhāni ca 01,122.040a śiṣyā iti dadau rājan droṇāya vidhipūrvakam 01,122.040c sa ca śiṣyān maheṣvāsaḥ pratijagrāha kauravān 01,122.040d*1380_01 pāṇḍavān dhārtarāṣṭrāṃś ca droṇo muditamānasaḥ 01,122.041a pratigṛhya ca tān sarvān droṇo vacanam abravīt 01,122.041c rahasy ekaḥ pratītātmā kṛtopasadanāṃs tadā 01,122.042a kāryaṃ me kāṅkṣitaṃ kiṃ cid dhṛdi saṃparivartate 01,122.042c kṛtāstrais tat pradeyaṃ me tad ṛtaṃ vadatānaghāḥ 01,122.043a tac chrutvā kauraveyās te tūṣṇīm āsan viśāṃ pate 01,122.043c arjunas tu tataḥ sarvaṃ pratijajñe paraṃtapaḥ 01,122.044a tato 'rjunaṃ mūrdhni tadā samāghrāya punaḥ punaḥ 01,122.044c prītipūrvaṃ pariṣvajya praruroda mudā tadā 01,122.044d*1381_01 aśvatthāmānam āhūya droṇo vacanam abravīt 01,122.044d*1381_02 sakhāyaṃ viddhi te pārthaṃ mayā dattaṃ pragṛhyatām 01,122.044d*1381_03 sādhu sādhv iti taṃ pārthaḥ pariṣvajyedam abravīt 01,122.044d*1381_04 adya prabhṛti viprendra paravān asmi dharmataḥ 01,122.044d*1381_05 śiṣyo 'haṃ tvatprasādena jīvāmi dvijasattama 01,122.044d*1381_06 ity uktvā tu tadā pārthaḥ pādau jagrāha pāṇḍavaḥ 01,122.045a tato droṇaḥ pāṇḍuputrān astrāṇi vividhāni ca 01,122.045c grāhayām āsa divyāni mānuṣāṇi ca vīryavān 01,122.046a rājaputrās tathaivānye sametya bharatarṣabha 01,122.046c abhijagmus tato droṇam astrārthe dvijasattamam 01,122.046e vṛṣṇayaś cāndhakāś caiva nānādeśyāś ca pārthivāḥ 01,122.047a sūtaputraś ca rādheyo guruṃ droṇam iyāt tadā 01,122.047c spardhamānas tu pārthena sūtaputro 'tyamarṣaṇaḥ 01,122.047e duryodhanam upāśritya pāṇḍavān atyamanyata 01,122.047f@076_0001 abhyayāt sa tato droṇaṃ dhanurvedacikīrṣayā 01,122.047f@076_0002 śikṣābhujabalodyogais teṣu sarveṣu pāṇḍavaḥ 01,122.047f@076_0003 astravidyānurāgāc ca viśiṣṭo 'bhavad arjunaḥ 01,122.047f@076_0004 tulyeṣv astraprayogeṣu lāghave sauṣṭhaveṣu ca 01,122.047f@076_0005 sarveṣām eva śiṣyāṇāṃ babhūvābhyadhiko 'rjunaḥ 01,122.047f@076_0006 aindrim apratimaṃ droṇa upadeśeṣv amanyata 01,122.047f@076_0007 evaṃ sarvakumārāṇām iṣvastraṃ pratyapādayat 01,122.047f@076_0008 kamaṇḍaluṃ ca sarveṣāṃ prāyacchac cirakāraṇāt 01,122.047f@076_0009 putrāya ca dadau kumbham avilambanakāraṇāt 01,122.047f@076_0010 yāvat te nopagacchanti tāvad asmai parāṃ kriyām 01,122.047f@076_0011 droṇa ācaṣṭa putrāya tat karma jiṣṇur auhata 01,122.047f@076_0012 tataḥ sa vāruṇāstreṇa pūrayitvā kamaṇḍalum 01,122.047f@076_0013 samam ācāryaputreṇa gurum abhyeti phālgunaḥ 01,122.047f@076_0014 ācāryaputrāt tasmāt tu viśeṣopacaye pṛthak 01,122.047f@076_0015 na vyahīyata medhāvī pārtho 'straviduṣāṃ varaḥ 01,123.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,123.001a arjunas tu paraṃ yatnam ātasthe gurupūjane 01,123.001c astre ca paramaṃ yogaṃ priyo droṇasya cābhavat 01,123.001d*1382_01 taṃ dṛṣṭvā nityam udyuktam iṣvastraṃ prati phālgunam 01,123.001d*1383_01 tato droṇo 'bravīd enaṃ rājña eva niveśane 01,123.002a droṇena tu tadāhūya rahasy ukto 'nnasādhakaḥ 01,123.002c andhakāre 'rjunāyānnaṃ na deyaṃ te kathaṃ cana 01,123.002d*1384_01 na cākhyeyam idaṃ cāpi madvākyaṃ vijaye tvayā 01,123.003a tataḥ kadā cid bhuñjāne pravavau vāyur arjune 01,123.003c tena tatra pradīpaḥ sa dīpyamāno nivāpitaḥ 01,123.004a bhuṅkta evārjuno bhaktaṃ na cāsyāsyād vyamuhyata 01,123.004c hastas tejasvino nityam annagrahaṇakāraṇāt 01,123.004e tad abhyāsakṛtaṃ matvā rātrāv abhyasta pāṇḍavaḥ 01,123.004f*1385_01 yogyāṃ cakre mahābāhur dhanuṣā pāṇḍunandanaḥ 01,123.005a tasya jyātalanirghoṣaṃ droṇaḥ śuśrāva bhārata 01,123.005c upetya cainam utthāya pariṣvajyedam abravīt 01,123.006a prayatiṣye tathā kartuṃ yathā nānyo dhanurdharaḥ 01,123.006b@077_0001 astravān nānviyeṣāstraṃ yathā tvaṃ nādya kaś cana 01,123.006b@077_0002 dhanurgrahe 'pi me śiṣyo bhaviṣyasi viśeṣavān 01,123.006b@077_0003 etad hṛdi tadā jiṣṇor vavṛdhe droṇaśāsanam 01,123.006b@077_0004 paramaṃ cākarod yatnaṃ dhanurvede paraṃtapaḥ 01,123.006b@077_0005 arjuno naraśārdūlaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 01,123.006b@077_0006 sarvakriyābhyanujñānāt tathā śiṣyān samānayat 01,123.006b@077_0007 duryodhanaṃ citrasenaṃ duḥśāsanaviviṃśatī 01,123.006b@077_0008 arjunaṃ ca samānīya aśvatthāmānam eva ca 01,123.006b@077_0009 śiśukaṃ mṛṇmayaṃ kṛtvā droṇo gaṅgājale tataḥ 01,123.006b@077_0010 śiṣyāṇāṃ paśyatāṃ caiva kṣipati sma mahābhujaḥ 01,123.006b@077_0011 cakṣuṣī vāsasā caiva baddhvā prādāc charāsanam 01,123.006b@077_0012 śiśukaṃ vidhyatemaṃ vai jalasthaṃ baddhacakṣuṣaḥ 01,123.006b@077_0013 tatkṣaṇenaiva bībhatsur āvāpair daśabhir vaśī 01,123.006b@077_0014 pañcakair anuvivyādha magnaṃ śiśukam ambhasi 01,123.006b@077_0015 tasya dṛṣṭvā kriyāḥ sarvā droṇo 'manyata pāṇḍavam 01,123.006b@077_0016 viśiṣṭaṃ sarvaśiṣyebhyaḥ prītimāṃś cābhavat tadā 01,123.006b@077_0017 athābravīn mahātmānaṃ bhāradvājo mahāratham 01,123.006b@077_0018 astraṃ viśiṣṭam anyeṣu yan na vidyeta pāṇḍava 01,123.006b@077_0019 sasaṃhāraprayogaṃ ca tvam adhīṣva vrataṃ cara 01,123.006b@077_0020 astraṃ brahmaśiro nāma dahed yatpṛthivīm api 01,123.006b@077_0021 yāvan mantraprayogo 'pi viniyoge bhaviṣyati 01,123.006b@077_0022 tāvān eva tu saṃhāre kartavya iti cāntataḥ 01,123.006b@077_0023 na mānuṣe prayoktavyaṃ brahmaṇo 'straṃ kathaṃ cana 01,123.006b@077_0024 bādhate mānuṣāñ śatrūn yadā vāmānuṣaḥ kva cit 01,123.006b@077_0025 tasmād etat prayoktavyaṃ brāhmam astraṃ sanātanam 01,123.006b@077_0026 tathetyeva ca bībhatsur uvāca ca kṛtāñjaliḥ 01,123.006b@077_0027 cakāra ca tathā sarvaṃ yathoktaṃ manujarṣabha 01,123.006b@077_0028 avāptāstraṃ tu bībhatsum anujñāya mahāmatiḥ 01,123.006b@077_0029 uvāca paramaprīto matsamo 'sīti pāṇḍavam 01,123.006c tvatsamo bhavitā loke satyam etad bravīmi te 01,123.007a tato droṇo 'rjunaṃ bhūyo ratheṣu ca gajeṣu ca 01,123.007c aśveṣu bhūmāv api ca raṇaśikṣām aśikṣayat 01,123.007d*1386_01 astreṣu samyak cāreṣu droṇaśiṣyo vyacārayat 01,123.008a gadāyuddhe 'sicaryāyāṃ tomaraprāsaśaktiṣu 01,123.008c droṇaḥ saṃkīrṇayuddheṣu śikṣayām āsa pāṇḍavam 01,123.009a tasya tat kauśalaṃ dṛṣṭvā dhanurvedajighṛkṣavaḥ 01,123.009c rājāno rājaputrāś ca samājagmuḥ sahasraśaḥ 01,123.009d*1387_01 tān sarvāñ śikṣayām āsa droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 01,123.010a tato niṣādarājasya hiraṇyadhanuṣaḥ sutaḥ 01,123.010c ekalavyo mahārāja droṇam abhyājagāma ha 01,123.011a na sa taṃ pratijagrāha naiṣādir iti cintayan 01,123.011c śiṣyaṃ dhanuṣi dharmajñas teṣām evānvavekṣayā 01,123.011d*1388_01 śiṣyo 'si mama naiṣāde prayogo balavattaraḥ 01,123.011d*1388_02 nivartasva gṛhān eva anujñāto 'si nityaśaḥ 01,123.012a sa tu droṇasya śirasā pādau gṛhya paraṃtapaḥ 01,123.012c araṇyam anusaṃprāptaḥ kṛtvā droṇaṃ mahīmayam 01,123.013a tasminn ācāryavṛttiṃ ca paramām āsthitas tadā 01,123.013c iṣvastre yogam ātasthe paraṃ niyamam āsthitaḥ 01,123.014a parayā śraddhayā yukto yogena parameṇa ca 01,123.014c vimokṣādānasaṃdhāne laghutvaṃ param āpa saḥ 01,123.014d*1389_01 lāghavaṃ cāstrayogaṃ ca nacirāt pratyapadyata 01,123.015a atha droṇābhyanujñātāḥ kadā cit kurupāṇḍavāḥ 01,123.015c rathair viniryayuḥ sarve mṛgayām arimardanāḥ 01,123.016a tatropakaraṇaṃ gṛhya naraḥ kaś cid yadṛcchayā 01,123.016c rājann anujagāmaikaḥ śvānam ādāya pāṇḍavān 01,123.017a teṣāṃ vicaratāṃ tatra tat tat karma cikīrṣatām 01,123.017c śvā caran sa vane mūḍho naiṣādiṃ prati jagmivān 01,123.017d*1390_01 tasya rorūyamāṇasya naṣṭasya vijane vane 01,123.017d*1390_02 śabdaṃ śuśrāva naiṣādiḥ śunas tasya tu māriṣa 01,123.018a sa kṛṣṇaṃ maladigdhāṅgaṃ kṛṣṇājinadharaṃ vane 01,123.018c naiṣādiṃ śvā samālakṣya bhaṣaṃs tasthau tadantike 01,123.019a tadā tasyātha bhaṣataḥ śunaḥ sapta śarān mukhe 01,123.019c lāghavaṃ darśayann astre mumoca yugapad yathā 01,123.019d*1391_01 vegamajjana . . . . . . . . ḷaṃ vanaiḥ 01,123.019d*1391_02 āyāmapariṇāmābhyāṃ babhus te tu śarāṅkurāḥ 01,123.019d*1391_03 samapramāṇibhir jihmā kṣiprair vyābhaṣataḥ śaraiḥ 01,123.019d*1391_04 yathā śailaṃ śilotthābhiḥ saptārcibhir ariṃdamaiḥ 01,123.020a sa tu śvā śarapūrṇāsyaḥ pāṇḍavān ājagāma ha 01,123.020c taṃ dṛṣṭvā pāṇḍavā vīrā vismayaṃ paramaṃ yayuḥ 01,123.021a lāghavaṃ śabdavedhitvaṃ dṛṣṭvā tat paramaṃ tadā 01,123.021c prekṣya taṃ vrīḍitāś cāsan praśaśaṃsuś ca sarvaśaḥ 01,123.021d*1392_01 śvānaṃ tu pāṇḍavā dṛṣṭvā vismayotphullalocanāḥ 01,123.022a taṃ tato 'nveṣamāṇās te vane vananivāsinam 01,123.022c dadṛśuḥ pāṇḍavā rājann asyantam aniśaṃ śarān 01,123.023a na cainam abhyajānaṃs te tadā vikṛtadarśanam 01,123.023c athainaṃ paripapracchuḥ ko bhavān kasya vety uta 01,123.023d*1393_01 sa śrutvā vacanaṃ teṣāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām 01,123.024 ekalavya uvāca 01,123.024a niṣādādhipater vīrā hiraṇyadhanuṣaḥ sutam 01,123.024c droṇaśiṣyaṃ ca māṃ vitta dhanurvedakṛtaśramam 01,123.025 vaiśaṃpāyana uvāca 01,123.025a te tam ājñāya tattvena punar āgamya pāṇḍavāḥ 01,123.025c yathāvṛttaṃ ca te sarvaṃ droṇāyācakhyur adbhutam 01,123.026a kaunteyas tv arjuno rājann ekalavyam anusmaran 01,123.026c raho droṇaṃ samāgamya praṇayād idam abravīt 01,123.027a nanv ahaṃ parirabhyaikaḥ prītipūrvam idaṃ vacaḥ 01,123.027c bhavatokto na me śiṣyas tvadviśiṣṭo bhaviṣyati 01,123.028a atha kasmān madviśiṣṭo lokād api ca vīryavān 01,123.028c asty anyo bhavataḥ śiṣyo niṣādādhipateḥ sutaḥ 01,123.029a muhūrtam iva taṃ droṇaś cintayitvā viniścayam 01,123.029c savyasācinam ādāya naiṣādiṃ prati jagmivān 01,123.030a dadarśa maladigdhāṅgaṃ jaṭilaṃ cīravāsasam 01,123.030c ekalavyaṃ dhanuṣpāṇim asyantam aniśaṃ śarān 01,123.031a ekalavyas tu taṃ dṛṣṭvā droṇam āyāntam antikāt 01,123.031c abhigamyopasaṃgṛhya jagāma śirasā mahīm 01,123.032a pūjayitvā tato droṇaṃ vidhivat sa niṣādajaḥ 01,123.032c nivedya śiṣyam ātmānaṃ tasthau prāñjalir agrataḥ 01,123.033a tato droṇo 'bravīd rājann ekalavyam idaṃ vacaḥ 01,123.033c yadi śiṣyo 'si me tūrṇaṃ vetanaṃ saṃpradīyatām 01,123.034a ekalavyas tu tac chrutvā prīyamāṇo 'bravīd idam 01,123.034c kiṃ prayacchāmi bhagavann ājñāpayatu māṃ guruḥ 01,123.035a na hi kiṃ cid adeyaṃ me gurave brahmavittama 01,123.035c tam abravīt tvayāṅguṣṭho dakṣiṇo dīyatāṃ mama 01,123.035d*1394_01 yady avaśyaṃ tvayā deyam ekalavya prayaccha me 01,123.035d*1394_02 ekāṅguṣṭhaṃ dakṣiṇasya hastasyeti mataṃ mama 01,123.035d*1395_01 bāḍham ity eva naiṣādiś chittvāṅguṣṭhau dadau tataḥ 01,123.036a ekalavyas tu tac chrutvā vaco droṇasya dāruṇam 01,123.036c pratijñām ātmano rakṣan satye ca nirataḥ sadā 01,123.037a tathaiva hṛṣṭavadanas tathaivādīnamānasaḥ 01,123.037c chittvāvicārya taṃ prādād droṇāyāṅguṣṭham ātmanaḥ 01,123.037d*1396_01 aviṣaṇṇaś ca tau prādāc chittvā droṇasya vetanam 01,123.037d*1397_01 satyasaṃdhaṃ ca naiṣādiṃ dṛṣṭvā prīto 'bravīd idam 01,123.037d*1398_01 manīṣitaṃ tvayā vīra guror dattaṃ mamojasā 01,123.037d*1399_01 evaṃ kartavyam iti vai ekalavyam abhāṣata 01,123.038a tataḥ paraṃ tu naiṣādir aṅgulībhir vyakarṣata 01,123.038c na tathā sa tu śīghro 'bhūd yathā pūrvaṃ narādhipa 01,123.039a tato 'rjunaḥ prītamanā babhūva vigatajvaraḥ 01,123.039c droṇaś ca satyavāg āsīn nānyo 'bhyabhavad arjunam 01,123.039d*1400_01 evaṃ vṛttaṃ dṛṣṭavān no 'tha karma 01,123.039d*1400_02 prajñānityaṃ khecarāś cocur etau 01,123.039d*1400_03 droṇaṃ pārthaṃ cātra dhī . . . . 01,123.039d*1400_04 . . . tyā gacchatāṃ svaṃ niveśanam 01,123.039d*1401=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,123.039d*1401_01 droṇas tataḥ parāṃ pūjāṃ kuruṣu prāpnuvan dhanam 01,123.039d*1401_02 catuṣpādaṃ kṛtsnam astraṃ kumārān pratyavedayat 01,123.039d*1401_03 pārthivasya tu kṣatrasya rājaputrā mahābalāḥ 01,123.039d*1401_04 anujagmus tato droṇaṃ kuruṣv astracikīrṣayā 01,123.039d*1402_01 yudhiṣṭhiro rathaśreṣṭhas tomareṣv adhiko 'bhavat 01,123.040a droṇasya tu tadā śiṣyau gadāyogyāṃ viśeṣataḥ 01,123.040c duryodhanaś ca bhīmaś ca kurūṇām abhyagacchatām 01,123.041a aśvatthāmā rahasyeṣu sarveṣv abhyadhiko 'bhavat 01,123.041c tathāti puruṣān anyān tsārukau yamajāv ubhau 01,123.041c*1403_01 sa rādheyo mahābalaḥ 01,123.041c*1404_01 tomareṣv adhiko 'bhavat 01,123.041c*1404_02 arjuno jayatāṃ śreṣṭhaḥ 01,123.041e yudhiṣṭhiro rathaśreṣṭhaḥ sarvatra tu dhanaṃjayaḥ 01,123.042a prathitaḥ sāgarāntāyāṃ rathayūthapayūthapaḥ 01,123.042c buddhiyogabalotsāhaiḥ sarvāstreṣu ca pāṇḍavaḥ 01,123.043a astre gurvanurāge ca viśiṣṭo 'bhavad arjunaḥ 01,123.043c tulyeṣv astropadeśeṣu sauṣṭhavena ca vīryavān 01,123.043e ekaḥ sarvakumārāṇāṃ babhūvātiratho 'rjunaḥ 01,123.044a prāṇādhikaṃ bhīmasenaṃ kṛtavidyaṃ dhanaṃjayam 01,123.044c dhārtarāṣṭrā durātmāno nāmṛṣyanta narādhipa 01,123.045a tāṃs tu sarvān samānīya sarvavidyāsu niṣṭhitān 01,123.045c droṇaḥ praharaṇajñāne jijñāsuḥ puruṣarṣabha 01,123.046a kṛtrimaṃ bhāsam āropya vṛkṣāgre śilpibhiḥ kṛtam 01,123.046c avijñātaṃ kumārāṇāṃ lakṣyabhūtam upādiśat 01,123.047 droṇa uvāca 01,123.047a śīghraṃ bhavantaḥ sarve vai dhanūṃṣy ādāya satvarāḥ 01,123.047c bhāsam etaṃ samuddiśya tiṣṭhantāṃ saṃhiteṣavaḥ 01,123.048a madvākyasamakālaṃ ca śiro 'sya vinipātyatām 01,123.048c ekaikaśo niyokṣyāmi tathā kuruta putrakāḥ 01,123.049 vaiśaṃpāyana uvāca 01,123.049a tato yudhiṣṭhiraṃ pūrvam uvācāṅgirasāṃ varaḥ 01,123.049c saṃdhatsva bāṇaṃ durdharṣa madvākyānte vimuñca ca 01,123.050a tato yudhiṣṭhiraḥ pūrvaṃ dhanur gṛhya mahāravam 01,123.050c tasthau bhāsaṃ samuddiśya guruvākyapracoditaḥ 01,123.051a tato vitatadhanvānaṃ droṇas taṃ kurunandanam 01,123.051c sa muhūrtād uvācedaṃ vacanaṃ bharatarṣabha 01,123.052a paśyasy enaṃ drumāgrasthaṃ bhāsaṃ naravarātmaja 01,123.052c paśyāmīty evam ācāryaṃ pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ 01,123.053a sa muhūrtād iva punar droṇas taṃ pratyabhāṣata 01,123.053c atha vṛkṣam imaṃ māṃ vā bhrātṝn vāpi prapaśyasi 01,123.054a tam uvāca sa kaunteyaḥ paśyāmy enaṃ vanaspatim 01,123.054c bhavantaṃ ca tathā bhrātṝn bhāsaṃ ceti punaḥ punaḥ 01,123.055a tam uvācāpasarpeti droṇo 'prītamanā iva 01,123.055c naitac chakyaṃ tvayā veddhuṃ lakṣyam ity eva kutsayan 01,123.056a tato duryodhanādīṃs tān dhārtarāṣṭrān mahāyaśāḥ 01,123.056c tenaiva kramayogena jijñāsuḥ paryapṛcchata 01,123.057a anyāṃś ca śiṣyān bhīmādīn rājñaś caivānyadeśajān 01,123.057c tathā ca sarve sarvaṃ tat paśyāma iti kutsitāḥ 01,123.058a tato dhanaṃjayaṃ droṇaḥ smayamāno 'bhyabhāṣata 01,123.058c tvayedānīṃ prahartavyam etal lakṣyaṃ niśamyatām 01,123.059a madvākyasamakālaṃ te moktavyo 'tra bhavec charaḥ 01,123.059c vitatya kārmukaṃ putra tiṣṭha tāvan muhūrtakam 01,123.060a evam uktaḥ savyasācī maṇḍalīkṛtakārmukaḥ 01,123.060c tasthau lakṣyaṃ samuddiśya guruvākyapracoditaḥ 01,123.061a muhūrtād iva taṃ droṇas tathaiva samabhāṣata 01,123.061c paśyasy enaṃ sthitaṃ bhāsaṃ drumaṃ mām api vety uta 01,123.062a paśyāmy enaṃ bhāsam iti droṇaṃ pārtho 'bhyabhāṣata 01,123.062c na tu vṛkṣaṃ bhavantaṃ vā paśyāmīti ca bhārata 01,123.063a tataḥ prītamanā droṇo muhūrtād iva taṃ punaḥ 01,123.063c pratyabhāṣata durdharṣaḥ pāṇḍavānāṃ ratharṣabham 01,123.064a bhāsaṃ paśyasi yady enaṃ tathā brūhi punar vacaḥ 01,123.064c śiraḥ paśyāmi bhāsasya na gātram iti so 'bravīt 01,123.065a arjunenaivam uktas tu droṇo hṛṣṭatanūruhaḥ 01,123.065c muñcasvety abravīt pārthaṃ sa mumocāvicārayan 01,123.066a tatas tasya nagasthasya kṣureṇa niśitena ha 01,123.066c śira utkṛtya tarasā pātayām āsa pāṇḍavaḥ 01,123.067a tasmin karmaṇi saṃsiddhe paryaśvajata phalgunam 01,123.067c mene ca drupadaṃ saṃkhye sānubandhaṃ parājitam 01,123.068a kasya cit tv atha kālasya saśiṣyo 'ṅgirasāṃ varaḥ 01,123.068c jagāma gaṅgām abhito majjituṃ bharatarṣabha 01,123.069a avagāḍham atho droṇaṃ salile salilecaraḥ 01,123.069c grāho jagrāha balavāñ jaṅghānte kālacoditaḥ 01,123.070a sa samartho 'pi mokṣāya śiṣyān sarvān acodayat 01,123.070c grāhaṃ hatvā mokṣayadhvaṃ mām iti tvarayann iva 01,123.071a tadvākyasamakālaṃ tu bībhatsur niśitaiḥ śaraiḥ 01,123.071c āvāpaiḥ pañcabhir grāhaṃ magnam ambhasy atāḍayat 01,123.071e itare tu visaṃmūḍhās tatra tatra prapedire 01,123.072a taṃ ca dṛṣṭvā kriyopetaṃ droṇo 'manyata pāṇḍavam 01,123.072c viśiṣṭaṃ sarvaśiṣyebhyaḥ prītimāṃś cābhavat tadā 01,123.073a sa pārthabāṇair bahudhā khaṇḍaśaḥ parikalpitaḥ 01,123.073c grāhaḥ pañcatvam āpede jaṅghāṃ tyaktvā mahātmanaḥ 01,123.074a athābravīn mahātmānaṃ bhāradvājo mahāratham 01,123.074c gṛhāṇedaṃ mahābāho viśiṣṭam atidurdharam 01,123.074e astraṃ brahmaśiro nāma saprayoganivartanam 01,123.075a na ca te mānuṣeṣv etat prayoktavyaṃ kathaṃ cana 01,123.075c jagad vinirdahed etad alpatejasi pātitam 01,123.076a asāmānyam idaṃ tāta lokeṣv astraṃ nigadyate 01,123.076c tad dhārayethāḥ prayataḥ śṛṇu cedaṃ vaco mama 01,123.077a bādhetāmānuṣaḥ śatrur yadā tvāṃ vīra kaś cana 01,123.077c tadvadhāya prayuñjīthās tadāstram idam āhave 01,123.078a tatheti tat pratiśrutya bībhatsuḥ sa kṛtāñjaliḥ 01,123.078c jagrāha paramāstraṃ tad āha cainaṃ punar guruḥ 01,123.078e bhavitā tvatsamo nānyaḥ pumāṃl loke dhanurdharaḥ 01,124.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,124.001a kṛtāstrān dhārtarāṣṭrāṃś ca pāṇḍuputrāṃś ca bhārata 01,124.001c dṛṣṭvā droṇo 'bravīd rājan dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram 01,124.002a kṛpasya somadattasya bāhlīkasya ca dhīmataḥ 01,124.002c gāṅgeyasya ca sāṃnidhye vyāsasya vidurasya ca 01,124.002d*1405_01 trayāṇām iva lokānāṃ prajāpatim iva sthitam 01,124.003a rājan saṃprāptavidyās te kumarāḥ kurusattama 01,124.003c te darśayeyuḥ svāṃ śikṣāṃ rājann anumate tava 01,124.004a tato 'bravīn mahārājaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā 01,124.004c bhāradvāja mahat karma kṛtaṃ te dvijasattama 01,124.005a yadā tu manyase kālaṃ yasmin deśe yathā yathā 01,124.005c tathā tathā vidhānāya svayam ājñāpayasva mām 01,124.006a spṛhayāmy adya nirvedāt puruṣāṇāṃ sacakṣuṣām 01,124.006c astrahetoḥ parākrāntān ye me drakṣyanti putrakān 01,124.007a kṣattar yad gurur ācāryo bravīti kuru tat tathā 01,124.007c na hīdṛśaṃ priyaṃ manye bhavitā dharmavatsala 01,124.008a tato rājānam āmantrya vidurānugato bahiḥ 01,124.008c bhāradvājo mahāprājño māpayām āsa medinīm 01,124.008d*1406_01 prekṣyāgāraṃ suvipulaṃ śāstradṛṣṭyā yathāvidhi 01,124.008e samām avṛkṣāṃ nirgulmām udakpravaṇasaṃsthitām 01,124.009a tasyāṃ bhūmau baliṃ cakre tithau nakṣatrapūjite 01,124.009c avaghuṣṭaṃ pure cāpi tadarthaṃ vadatāṃ vara 01,124.010a raṅgabhūmau suvipulaṃ śāstradṛṣṭaṃ yathāvidhi 01,124.010c prekṣāgāraṃ suvihitaṃ cakrus tatra ca śilpinaḥ 01,124.010e rājñaḥ sarvāyudhopetaṃ strīṇāṃ caiva nararṣabha 01,124.010f*1407_01 manasyamañcān vipulān akarod darśanepsayā 01,124.011a mañcāṃś ca kārayām āsus tatra jānapadā janāḥ 01,124.011c vipulān ucchrayopetāñ śibikāś ca mahādhanāḥ 01,124.012a tasmiṃs tato 'hani prāpte rājā sasacivas tadā 01,124.012b*1408_01 sāntaḥpuraḥ sahāmātyo vyāsasyānumate tadā 01,124.012c bhīṣmaṃ pramukhataḥ kṛtvā kṛpaṃ cācāryasattamam 01,124.012d*1409_01 bāhlīkaṃ somadattaṃ ca bhūriśravasam eva ca 01,124.012d*1409_02 kurūn anyāṃś ca sacivān ādāya nagarād bahiḥ 01,124.012d*1409_03 raṅgabhūmiṃ samāsādya brāhmaṇaiḥ sahito nṛpaḥ 01,124.013a muktājālaparikṣiptaṃ vaiḍūryamaṇibhūṣitam 01,124.013c śātakumbhamayaṃ divyaṃ prekṣāgāram upāgamat 01,124.014a gāndhārī ca mahābhāgā kuntī ca jayatāṃ vara 01,124.014c striyaś ca sarvā yā rājñaḥ sapreṣyāḥ saparicchadāḥ 01,124.014e harṣād āruruhur mañcān meruṃ devastriyo yathā 01,124.015a brāhmaṇakṣatriyādyaṃ ca cāturvarṇyaṃ purād drutam 01,124.015c darśanepsu samabhyāgāt kumārāṇāṃ kṛtāstratām 01,124.015d*1410_01 kṣaṇenaikasthatāṃ tatra darśanepsu jagāma ha 01,124.016a pravāditaiś ca vāditrair janakautūhalena ca 01,124.016c mahārṇava iva kṣubdhaḥ samājaḥ so 'bhavat tadā 01,124.017a tataḥ śuklāmbaradharaḥ śuklayajñopavītavān 01,124.017c śuklakeśaḥ sitaśmaśruḥ śuklamālyānulepanaḥ 01,124.018a raṅgamadhyaṃ tadācāryaḥ saputraḥ praviveśa ha 01,124.018c nabho jaladharair hīnaṃ sāṅgāraka ivāṃśumān 01,124.019a sa yathāsamayaṃ cakre baliṃ balavatāṃ varaḥ 01,124.019c brāhmaṇāṃś cātra mantrajñān vācayām āsa maṅgalam 01,124.019d*1411_01 suvarṇamaṇiratnāni vastrāṇi vividhāni ca 01,124.019d*1411_02 pradadau dakṣiṇāṃ rājā droṇasya ca kṛpasya ca 01,124.020a atha puṇyāhaghoṣasya puṇyasya tadanantaram 01,124.020c viviśur vividhaṃ gṛhya śastropakaraṇaṃ narāḥ 01,124.021a tato baddhatanutrāṇā baddhakakṣyā mahābalāḥ 01,124.021c baddhatūṇāḥ sadhanuṣo viviśur bharatarṣabhāḥ 01,124.022a anujyeṣṭhaṃ ca te tatra yudhiṣṭhirapurogamāḥ 01,124.022b*1412_01 raṅgamadhye sthitaṃ droṇam abhivādya nararṣabhāḥ 01,124.022b*1412_02 cakruḥ pūjāṃ yathānyāyaṃ droṇasya ca kṛpasya ca 01,124.022b*1412_03 āśīrbhiś ca prayuktābhiḥ sarve saṃhṛṣṭamānasāḥ 01,124.022b*1412_04 abhivādya punaḥ śastrān balipuṣpaiḥ samarcitān 01,124.022b*1412_05 raktacandanasaṃmiśraiḥ svayam arcanta kauravāḥ 01,124.022b*1412_06 raktacandanadigdhāś ca raktamālyānudhāriṇaḥ 01,124.022b*1412_07 sarve raktapatākāś ca sarve raktāntalocanāḥ 01,124.022b*1412_08 droṇena samanujñātāḥ gṛhya śastraṃ paraṃtapāḥ 01,124.022b*1412_09 dhanūṃṣi pūrvaṃ saṃgṛhya taptakāñcanabhūṣitāḥ 01,124.022b*1412_10 sajjāni vividhākārāḥ śaraiḥ saṃdhāya kauravāḥ 01,124.022b*1412_11 jyāghoṣatalaghoṣaṃ ca kṛtvā bhūtāny apūjayan 01,124.022b*1413_01 śastramārgān yathotsṛṣṭāṃś ceruḥ sarve nararṣabhāḥ 01,124.022c cakrur astraṃ mahāvīryāḥ kumārāḥ paramādbhutam 01,124.022d*1414_01 keṣāṃ cit tarumūleṣu śarā nipatitā nṛpa 01,124.022d*1414_02 keṣāṃ cit puṣpamukuṭe nipatanti sma sāyakāḥ 01,124.022d*1414_03 ke cil lakṣyāṇi vividhair bāṇair āhatalakṣaṇaiḥ 01,124.022d*1414_04 vivyadhur lāghavotsṛṣṭair gurūṇi ca laghūni ca 01,124.023a ke cic charākṣepabhayāc chirāṃsy avananāmire 01,124.023c manujā dhṛṣṭam apare vīkṣāṃ cakruḥ savismayāḥ 01,124.024a te sma lakṣyāṇi vividhur bāṇair nāmāṅkaśobhitaiḥ 01,124.024c vividhair lāghavotsṛṣṭair uhyanto vājibhir drutam 01,124.025a tat kumārabalaṃ tatra gṛhītaśarakārmukam 01,124.025c gandharvanagarākāraṃ prekṣya te vismitābhavan 01,124.026a sahasā cukruśus tatra narāḥ śatasahasraśaḥ 01,124.026c vismayotphullanayanāḥ sādhu sādhv iti bhārata 01,124.027a kṛtvā dhanuṣi te mārgān rathacaryāsu cāsakṛt 01,124.027c gajapṛṣṭhe 'śvapṛṣṭhe ca niyuddhe ca mahābalāḥ 01,124.028a gṛhītakhaḍgacarmāṇas tato bhūyaḥ prahāriṇaḥ 01,124.028c tsarumārgān yathoddiṣṭāṃś ceruḥ sarvāsu bhūmiṣu 01,124.029a lāghavaṃ sauṣṭhavaṃ śobhāṃ sthiratvaṃ dṛḍhamuṣṭitām 01,124.029c dadṛśus tatra sarveṣāṃ prayoge khaḍgacarmaṇām 01,124.030a atha tau nityasaṃhṛṣṭau suyodhanavṛkodarau 01,124.030c avatīrṇau gadāhastāv ekaśṛṅgāv ivācalau 01,124.031a baddhakakṣyau mahābāhū pauruṣe paryavasthitau 01,124.031c bṛṃhantau vāśitāhetoḥ samadāv iva kuñjarau 01,124.032a tau pradakṣiṇasavyāni maṇḍalāni mahābalau 01,124.032c ceratur nirmalagadau samadāv iva govṛṣau 01,124.033a viduro dhṛtarāṣṭrāya gāndhāryai pāṇḍavāraṇiḥ 01,124.033c nyavedayetāṃ tat sarvaṃ kumārāṇāṃ viceṣṭitam 01,125.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,125.001a kururāje ca raṅgasthe bhīme ca balināṃ vare 01,125.001c pakṣapātakṛtasnehaḥ sa dvidhevābhavaj janaḥ 01,125.002a hā vīra kururājeti hā bhīmeti ca nardatām 01,125.002c puruṣāṇāṃ suvipulāḥ praṇādāḥ sahasotthitāḥ 01,125.003a tataḥ kṣubdhārṇavanibhaṃ raṅgam ālokya buddhimān 01,125.003c bhāradvājaḥ priyaṃ putram aśvatthāmānam abravīt 01,125.004a vārayaitau mahāvīryau kṛtayogyāv ubhāv api 01,125.004c mā bhūd raṅgaprakopo 'yaṃ bhīmaduryodhanodbhavaḥ 01,125.004d*1415_01 tata utthāya vegena aśvatthāmā nyavārayat 01,125.004d*1415_02 guror ājñā bhīma iti gāndhāre guruśāsanam 01,125.004d*1415_03 alaṃ yogyākṛtaṃ vegam alaṃ sāhasam ity uta 01,125.005a tatas tāv udyatagadau guruputreṇa vāritau 01,125.005c yugāntānilasaṃkṣubdhau mahāvegāv ivārṇavau 01,125.006a tato raṅgāṅgaṇagato droṇo vacanam abravīt 01,125.006c nivārya vāditragaṇaṃ mahāmeghanibhasvanam 01,125.007a yo me putrāt priyataraḥ sarvāstraviduṣāṃ varaḥ 01,125.007c aindrir indrānujasamaḥ sa pārtho dṛśyatām iti 01,125.008a ācāryavacanenātha kṛtasvastyayano yuvā 01,125.008c baddhagodhāṅgulitrāṇaḥ pūrṇatūṇaḥ sakārmukaḥ 01,125.009a kāñcanaṃ kavacaṃ bibhrat pratyadṛśyata phalgunaḥ 01,125.009c sārkaḥ sendrāyudhataḍit sasaṃdhya iva toyadaḥ 01,125.010a tataḥ sarvasya raṅgasya samutpiñjo 'bhavan mahān 01,125.010c prāvādyanta ca vādyāni saśaṅkhāni samantataḥ 01,125.011a eṣa kuntīsutaḥ śrīmān eṣa pāṇḍavamadhyamaḥ 01,125.011c eṣa putro mahendrasya kurūṇām eṣa rakṣitā 01,125.012a eṣo 'straviduṣāṃ śreṣṭha eṣa dharmabhṛtāṃ varaḥ 01,125.012c eṣa śīlavatāṃ cāpi śīlajñānanidhiḥ paraḥ 01,125.012d*1416_01 eṣa kaṃsavimardasya sākṣāt prāṇasamaḥ sakhā 01,125.012d*1416_02 eṣa yat pratijānāti tasya pāraṃ gamiṣyati 01,125.013a ity evam atulā vācaḥ śṛṇvantyāḥ prekṣakeritāḥ 01,125.013c kuntyāḥ prasnavasaṃmiśrair asraiḥ klinnam uro 'bhavat 01,125.014a tena śabdena mahatā pūrṇaśrutir athābravīt 01,125.014c dhṛtarāṣṭro naraśreṣṭho viduraṃ hṛṣṭamānasaḥ 01,125.015a kṣattaḥ kṣubdhārṇavanibhaḥ kim eṣa sumahāsvanaḥ 01,125.015c sahasaivotthito raṅge bhindann iva nabhastalam 01,125.016 vidura uvāca 01,125.016a eṣa pārtho mahārāja phalgunaḥ pāṇḍunandanaḥ 01,125.016c avatīrṇaḥ sakavacas tatraiṣa sumahāsvanaḥ 01,125.017 dhṛtarāṣṭra uvāca 01,125.017a dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi rakṣito 'smi mahāmate 01,125.017c pṛthāraṇisamudbhūtais tribhiḥ pāṇḍavavahnibhiḥ 01,125.018 vaiśaṃpāyana uvāca 01,125.018a tasmin samudite raṅge kathaṃ cit paryavasthite 01,125.018c darśayām āsa bībhatsur ācāryād astralāghavam 01,125.019a āgneyenāsṛjad vahniṃ vāruṇenāsṛjat payaḥ 01,125.019c vāyavyenāsṛjad vāyuṃ pārjanyenāsṛjad ghanān 01,125.020a bhaumena prāviśad bhūmiṃ pārvatenāsṛjad girīn 01,125.020c antardhānena cāstreṇa punar antarhito 'bhavat 01,125.021a kṣaṇāt prāṃśuḥ kṣaṇād dhrasvaḥ kṣaṇāc ca rathadhūrgataḥ 01,125.021c kṣaṇena rathamadhyasthaḥ kṣaṇenāvāpatan mahīm 01,125.022a sukumāraṃ ca sūkṣmaṃ ca guruṃ cāpi gurupriyaḥ 01,125.022c sauṣṭhavenābhisaṃyuktaḥ so 'vidhyad vividhaiḥ śaraiḥ 01,125.023a bhramataś ca varāhasya lohasya pramukhe samam 01,125.023c pañca bāṇān asaṃsaktān sa mumocaikabāṇavat 01,125.024a gavye viṣāṇakośe ca cale rajjvavalambite 01,125.024c nicakhāna mahāvīryaḥ sāyakān ekaviṃśatim 01,125.025a ity evamādi sumahat khaḍge dhanuṣi cābhavat 01,125.025c gadāyāṃ śastrakuśalo darśanāni vyadarśayat 01,125.025d*1417_01 cakratomarapāśānāṃ bhiṇḍipālaparaśvadhām 01,125.025d*1417_02 anyeṣāṃ cāpi śikṣāṇāṃ darśayām āsa lāghavam 01,125.026a tataḥ samāptabhūyiṣṭhe tasmin karmaṇi bhārata 01,125.026c mandībhūte samāje ca vāditrasya ca nisvane 01,125.027a dvāradeśāt samudbhūto māhātmya balasūcakaḥ 01,125.027c vajraniṣpeṣasadṛśaḥ śuśruve bhujanisvanaḥ 01,125.027d*1418_01 sa śabdaḥ sumahān āsīt pūrayann iva rodasī 01,125.028a dīryante kiṃ nu girayaḥ kiṃ svid bhūmir vidīryate 01,125.028c kiṃ svid āpūryate vyoma jalabhāraghanair ghanaiḥ 01,125.029a raṅgasyaivaṃ matir abhūt kṣaṇena vasudhādhipa 01,125.029c dvāraṃ cābhimukhāḥ sarve babhūvuḥ prekṣakās tadā 01,125.030a pañcabhir bhrātṛbhiḥ pārthair droṇaḥ parivṛto babhau 01,125.030c pañcatāreṇa saṃyuktaḥ sāvitreṇeva candramāḥ 01,125.031a aśvatthāmnā ca sahitaṃ bhrātṝṇāṃ śatam ūrjitam 01,125.031c duryodhanam amitraghnam utthitaṃ paryavārayat 01,125.032a sa tais tadā bhrātṛbhir udyatāyudhair; vṛto gadāpāṇir avasthitaiḥ sthitaḥ 01,125.032c babhau yathā dānavasaṃkṣaye purā; puraṃdaro devagaṇaiḥ samāvṛtaḥ 01,126.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,126.001*1419_01 etasminn eva kāle tu tasmiñ janasamāgame 01,126.001a datte 'vakāśe puruṣair vismayotphullalocanaiḥ 01,126.001c viveśa raṅgaṃ vistīrṇaṃ karṇaḥ parapuraṃjayaḥ 01,126.002a sahajaṃ kavacaṃ bibhrat kuṇḍaloddyotitānanaḥ 01,126.002c sadhanur baddhanistriṃśaḥ pādacārīva parvataḥ 01,126.003a kanyāgarbhaḥ pṛthuyaśāḥ pṛthāyāḥ pṛthulocanaḥ 01,126.003c tīkṣṇāṃśor bhāskarasyāṃśaḥ karṇo 'rigaṇasūdanaḥ 01,126.004a siṃharṣabhagajendrāṇāṃ tulyavīryaparākramaḥ 01,126.004c dīptikāntidyutiguṇaiḥ sūryendujvalanopamaḥ 01,126.005a prāṃśuḥ kanakatālābhaḥ siṃhasaṃhanano yuvā 01,126.005c asaṃkhyeyaguṇaḥ śrīmān bhāskarasyātmasaṃbhavaḥ 01,126.006a sa nirīkṣya mahābāhuḥ sarvato raṅgamaṇḍalam 01,126.006c praṇāmaṃ droṇakṛpayor nātyādṛtam ivākarot 01,126.007a sa sāmājajanaḥ sarvo niścalaḥ sthiralocanaḥ 01,126.007c ko 'yam ity āgatakṣobhaḥ kautūhalaparo 'bhavat 01,126.008a so 'bravīn meghadhīreṇa svareṇa vadatāṃ varaḥ 01,126.008c bhrātā bhrātaram ajñātaṃ sāvitraḥ pākaśāsanim 01,126.009a pārtha yat te kṛtaṃ karma viśeṣavad ahaṃ tataḥ 01,126.009c kariṣye paśyatāṃ nṝṇāṃ mātmanā vismayaṃ gamaḥ 01,126.010a asamāpte tatas tasya vacane vadatāṃ vara 01,126.010c yantrotkṣipta iva kṣipram uttasthau sarvato janaḥ 01,126.011a prītiś ca puruṣavyāghra duryodhanam athāspṛśat 01,126.011c hrīś ca krodhaś ca bībhatsuṃ kṣaṇenānvaviśac ca ha 01,126.012a tato droṇābhyanujñātaḥ karṇaḥ priyaraṇaḥ sadā 01,126.012c yat kṛtaṃ tatra pārthena tac cakāra mahābalaḥ 01,126.013a atha duryodhanas tatra bhrātṛbhiḥ saha bhārata 01,126.013c karṇaṃ pariṣvajya mudā tato vacanam abravīt 01,126.014a svāgataṃ te mahābāho diṣṭyā prāpto 'si mānada 01,126.014c ahaṃ ca kururājyaṃ ca yatheṣṭam upabhujyatām 01,126.015 karṇa uvāca 01,126.015a kṛtaṃ sarveṇa me 'nyena sakhitvaṃ ca tvayā vṛṇe 01,126.015c dvandvayuddhaṃ ca pārthena kartum icchāmi bhārata 01,126.015d*1420_01 evam uktas tu karṇena rājā duryodhanas tadā 01,126.015d*1420_02 karṇaṃ dīrghāñcitabhujaṃ pariṣvajyedam abravīt 01,126.016 duryodhana uvāca 01,126.016a bhuṅkṣva bhogān mayā sārdhaṃ bandhūnāṃ priyakṛd bhava 01,126.016c durhṛdāṃ kuru sarveṣāṃ mūrdhni pādam ariṃdama 01,126.017 vaiśaṃpāyana uvāca 01,126.017a tataḥ kṣiptam ivātmānaṃ matvā pārtho 'bhyabhāṣata 01,126.017c karṇaṃ bhrātṛsamūhasya madhye 'calam iva sthitam 01,126.018a anāhūtopasṛptānām anāhūtopajalpinām 01,126.018c ye lokās tān hataḥ karṇa mayā tvaṃ pratipatsyase 01,126.019 karṇa uvāca 01,126.019a raṅgo 'yaṃ sarvasāmānyaḥ kim atra tava phalguna 01,126.019c vīryaśreṣṭhāś ca rājanyā balaṃ dharmo 'nuvartate 01,126.019d*1421_01 vāgvīryā brāhmaṇāḥ proktā vaiśyāś ca dhanavīryataḥ 01,126.019d*1421_02 karmavīryāḥ smṛtāḥ śūdrā brahmaṇā parameṣṭhinā 01,126.020a kiṃ kṣepair durbalāśvāsaiḥ śaraiḥ kathaya bhārata 01,126.020c guroḥ samakṣaṃ yāvat te harāmy adya śiraḥ śaraiḥ 01,126.021 vaiśaṃpāyana uvāca 01,126.021a tato droṇābhyanujñātaḥ pārthaḥ parapuraṃjayaḥ 01,126.021c bhrātṛbhis tvarayāśliṣṭo raṇāyopajagāma tam 01,126.022a tato duryodhanenāpi sabhrātrā samarodyataḥ 01,126.022c pariṣvaktaḥ sthitaḥ karṇaḥ pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ 01,126.023a tataḥ savidyutstanitaiḥ sendrāyudhapurojavaiḥ 01,126.023c āvṛtaṃ gaganaṃ meghair balākāpaṅktihāsibhiḥ 01,126.024a tataḥ snehād dharihayaṃ dṛṣṭvā raṅgāvalokinam 01,126.024c bhāskaro 'py anayan nāśaṃ samīpopagatān ghanān 01,126.025a meghacchāyopagūḍhas tu tato 'dṛśyata pāṇḍavaḥ 01,126.025c sūryātapaparikṣiptaḥ karṇo 'pi samadṛśyata 01,126.026a dhārtarāṣṭrā yataḥ karṇas tasmin deśe vyavasthitāḥ 01,126.026c bhāradvājaḥ kṛpo bhīṣmo yataḥ pārthas tato 'bhavan 01,126.027a dvidhā raṅgaḥ samabhavat strīṇāṃ dvaidham ajāyata 01,126.027c kuntibhojasutā mohaṃ vijñātārthā jagāma ha 01,126.028a tāṃ tathā mohasaṃpannāṃ viduraḥ sarvadharmavit 01,126.028c kuntīm āśvāsayām āsa prokṣyādbhiś candanokṣitaiḥ 01,126.029a tataḥ pratyāgataprāṇā tāv ubhāv api daṃśitau 01,126.029c putrau dṛṣṭvā susaṃtaptā nānvapadyata kiṃ cana 01,126.030a tāv udyatamahācāpau kṛpaḥ śāradvato 'bravīt 01,126.030c dvandvayuddhasamācāre kuśalaḥ sarvadharmavit 01,126.031a ayaṃ pṛthāyās tanayaḥ kanīyān pāṇḍunandanaḥ 01,126.031c kauravo bhavatā sārdhaṃ dvandvayuddhaṃ kariṣyati 01,126.032a tvam apy evaṃ mahābāho mātaraṃ pitaraṃ kulam 01,126.032c kathayasva narendrāṇāṃ yeṣāṃ tvaṃ kulavardhanaḥ 01,126.032e tato viditvā pārthas tvāṃ pratiyotsyati vā na vā 01,126.032f*1422_01 vṛthākulasamācārair na yudhyante nṛpātmajāḥ 01,126.033a evam uktasya karṇasya vrīḍāvanatam ānanam 01,126.033c babhau varṣāmbubhiḥ klinnaṃ padmam āgalitaṃ yathā 01,126.034 duryodhana uvāca 01,126.034a ācārya trividhā yonī rājñāṃ śāstraviniścaye 01,126.034c tatkulīnaś ca śūraś ca senāṃ yaś ca prakarṣati 01,126.034d*1423_01 adbhyo 'gnir brahmataḥ kṣatram aśmano loham utthitam 01,126.034d*1423_02 teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati 01,126.035a yady ayaṃ phalguno yuddhe nārājñā yoddhum icchati 01,126.035c tasmād eṣo 'ṅgaviṣaye mayā rājye 'bhiṣicyate 01,126.035d*1424_01 tato rājānam āmantrya gāṅgeyaṃ ca pitāmaham 01,126.035d*1424_02 abhiṣekasya saṃbhārān samānīya dvijātibhiḥ 01,126.035d*1424_03 gosahasrāyutaṃ dattvā yuktānāṃ puṇyakarmaṇām 01,126.035d*1424_04 arho 'yam aṅgarājyasya iti vācya dvijātibhiḥ 01,126.036 vaiśaṃpāyana uvāca 01,126.036a tatas tasmin kṣaṇe karṇaḥ salājakusumair ghaṭaiḥ 01,126.036c kāñcanaiḥ kāñcane pīṭhe mantravidbhir mahārathaḥ 01,126.036e abhiṣikto 'ṅgarājye sa śriyā yukto mahābalaḥ 01,126.036f*1425_01 samaulihārakeyūraiḥ sahastābharaṇāṅgadaiḥ 01,126.036f*1425_02 rājaliṅgais tathānyaiś ca bhūṣito bhūṣaṇaiḥ śubhaiḥ 01,126.037a sacchatravālavyajano jayaśabdāntareṇa ca 01,126.037c uvāca kauravaṃ rājā rājānaṃ taṃ vṛṣas tadā 01,126.037d*1426_01 sabhājyamāno vipraiś ca pradattvā hy amitaṃ vasu 01,126.038a asya rājyapradānasya sadṛśaṃ kiṃ dadāni te 01,126.038c prabrūhi rājaśārdūla kartā hy asmi tathā nṛpa 01,126.038e atyantaṃ sakhyam icchāmīty āha taṃ sa suyodhanaḥ 01,126.039a evam uktas tataḥ karṇas tatheti pratyabhāṣata 01,126.039b*1427=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,126.039b*1427_01 aṅgarājasya yuktāṃś ca dattvā rājaparicchadān 01,126.039c harṣāc cobhau samāśliṣya parāṃ mudam avāpatuḥ 01,127.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,127.001a tataḥ srastottarapaṭaḥ saprasvedaḥ savepathuḥ 01,127.001c viveśādhiratho raṅgaṃ yaṣṭiprāṇo hvayann iva 01,127.002a tam ālokya dhanus tyaktvā pitṛgauravayantritaḥ 01,127.002c karṇo 'bhiṣekārdraśirāḥ śirasā samavandata 01,127.003a tataḥ pādāv avacchādya paṭāntena sasaṃbhramaḥ 01,127.003c putreti paripūrṇārtham abravīd rathasārathiḥ 01,127.004a pariṣvajya ca tasyātha mūrdhānaṃ snehaviklavaḥ 01,127.004c aṅgarājyābhiṣekārdram aśrubhiḥ siṣice punaḥ 01,127.005a taṃ dṛṣṭvā sūtaputro 'yam iti niścitya pāṇḍavaḥ 01,127.005c bhīmasenas tadā vākyam abravīt prahasann iva 01,127.006a na tvam arhasi pārthena sūtaputra raṇe vadham 01,127.006c kulasya sadṛśas tūrṇaṃ pratodo gṛhyatāṃ tvayā 01,127.007a aṅgarājyaṃ ca nārhas tvam upabhoktuṃ narādhama 01,127.007c śvā hutāśasamīpasthaṃ puroḍāśam ivādhvare 01,127.008a evam uktas tataḥ karṇaḥ kiṃ cit prasphuritādharaḥ 01,127.008c gaganasthaṃ viniḥśvasya divākaram udaikṣata 01,127.009a tato duryodhanaḥ kopād utpapāta mahābalaḥ 01,127.009c bhrātṛpadmavanāt tasmān madotkaṭa iva dvipaḥ 01,127.010a so 'bravīd bhīmakarmāṇaṃ bhīmasenam avasthitam 01,127.010c vṛkodara na yuktaṃ te vacanaṃ vaktum īdṛśam 01,127.011a kṣatriyāṇāṃ balaṃ jyeṣṭhaṃ yoddhavyaṃ kṣatrabandhunā 01,127.011c śūrāṇāṃ ca nadīnāṃ ca prabhavā durvidāḥ kila 01,127.012a salilād utthito vahnir yena vyāptaṃ carācaram 01,127.012c dadhīcasyāsthito vajraṃ kṛtaṃ dānavasūdanam 01,127.013a āgneyaḥ kṛttikāputro raudro gāṅgeya ity api 01,127.013c śrūyate bhagavān devaḥ sarvaguhyamayo guhaḥ 01,127.014a kṣatriyābhyaś ca ye jātā brāhmaṇās te ca viśrutāḥ 01,127.014b*1428_01 viśvāmitraprabhṛtayaḥ prāptā brahmatvam avyayam 01,127.014b*1429_01 jātān āhuḥ kṣatriyāsu brāhmaṇaiḥ kṣatrasaṃkṣaye 01,127.014c ācāryaḥ kalaśāj jātaḥ śarastambād guruḥ kṛpaḥ 01,127.014c*1430_01 droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 01,127.014c*1430_02 gautamasyānvavāye ca 01,127.014e bhavatāṃ ca yathā janma tad apy āgamitaṃ nṛpaiḥ 01,127.015a sakuṇḍalaṃ sakavacaṃ divyalakṣaṇalakṣitam 01,127.015c katham ādityasaṃkāśaṃ mṛgī vyāghraṃ janiṣyati 01,127.015c*1431_01 sūto 'muṃ janayiṣyati 01,127.015c*1431_02 evaṃ kṣatraguṇair yuktaṃ śaraṃ samitiśobhanam 01,127.016a pṛthivīrājyam arho 'yaṃ nāṅgarājyaṃ nareśvaraḥ 01,127.016c anena bāhuvīryeṇa mayā cājñānuvartinā 01,127.017a yasya vā manujasyedaṃ na kṣāntaṃ madviceṣṭitam 01,127.017c ratham āruhya padbhyāṃ vā vināmayatu kārmukam 01,127.018a tataḥ sarvasya raṅgasya hāhākāro mahān abhūt 01,127.018c sādhuvādānusaṃbaddhaḥ sūryaś cāstam upāgamat 01,127.019a tato duryodhanaḥ karṇam ālambyātha kare nṛpa 01,127.019c dīpikāgnikṛtālokas tasmād raṅgād viniryayau 01,127.020a pāṇḍavāś ca sahadroṇāḥ sakṛpāś ca viśāṃ pate 01,127.020c bhīṣmeṇa sahitāḥ sarve yayuḥ svaṃ svaṃ niveśanam 01,127.021a arjuneti janaḥ kaś cit kaś cit karṇeti bhārata 01,127.021c kaś cid duryodhanety evaṃ bruvantaḥ prasthitās tadā 01,127.022a kuntyāś ca pratyabhijñāya divyalakṣaṇasūcitam 01,127.022c putram aṅgeśvaraṃ snehāc channā prītir avardhata 01,127.023a duryodhanasyāpi tadā karṇam āsādya pārthiva 01,127.023c bhayam arjunasāṃjātaṃ kṣipram antaradhīyata 01,127.024a sa cāpi vīraḥ kṛtaśastraniśramaḥ; pareṇa sāmnābhyavadat suyodhanam 01,127.024c yudhiṣṭhirasyāpy abhavat tadā matir; na karṇatulyo 'sti dhanurdharaḥ kṣitau 01,128.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,128.001*1432_01 tataḥ śiṣyān samānīya droṇaḥ sarvān aśeṣataḥ 01,128.001*1433_01 pāṇḍavān dhārtarāṣṭrāṃś ca kṛtāstrān prasamīkṣya saḥ 01,128.001*1433_02 gurvarthaṃ dakṣiṇākāle prāpte 'manyata vai guruḥ 01,128.001*1434_01 kṛtāstrāṃś ca tataḥ śiṣyāṃś codayām āsa vai guruḥ 01,128.001a tataḥ śiṣyān samānīya ācāryārtham acodayat 01,128.001b*1435_01 astraśikṣām anujñātān gaṅgādvāram upāgatān 01,128.001b*1435_02 bhāradvājas tatas tāṃs tu sarvān evābhyabhāṣata 01,128.001b*1435_03 icchāmi dattāṃ sahitair mahyaṃ paramadakṣiṇām 01,128.001b*1435_04 evam uktās tatas te vai śiṣyā droṇam upāgaman 01,128.001b*1435_05 bhagavan kiṃ prayacchāma ājñāpayatu no guruḥ 01,128.001c droṇaḥ sarvān aśeṣeṇa dakṣiṇārthaṃ mahīpate 01,128.002a pāñcālarājaṃ drupadaṃ gṛhītvā raṇamūrdhani 01,128.002c paryānayata bhadraṃ vaḥ sā syāt paramadakṣiṇā 01,128.003a tathety uktvā tu te sarve rathais tūrṇaṃ prahāriṇaḥ 01,128.003c ācāryadhanadānārthaṃ droṇena sahitā yayuḥ 01,128.004a tato 'bhijagmuḥ pāñcālān nighnantas te nararṣabhāḥ 01,128.004b@078=0116 arjunaḥ 01,128.004b@078=0118 vaiśaṃpāyanaḥ 01,128.004b@078_0001 duryodhanaś ca karṇaś ca yuyutsuś ca mahābalaḥ 01,128.004b@078_0002 duḥśāsano vikarṇaś ca jalasaṃdhaḥ sulocanaḥ 01,128.004b@078_0003 ete cānye ca bahavaḥ kumārā bahuvikramāḥ 01,128.004b@078_0004 ahaṃ pūrvam ahaṃ pūrvam ity evaṃ kṣatriyarṣabhāḥ 01,128.004b@078_0005 tato rathapadātyoghāḥ kuñjarāḥ sādibhiḥ saha 01,128.004b@078_0006 praviśya nagaraṃ sarve rājamārgam upāyayuḥ 01,128.004b@078_0007 tasmin kāle tu pāñcālaḥ śrutvā dṛṣṭvā mahad balam 01,128.004b@078_0008 bhrātṛbhiḥ sahito rājā tvarayā niryayau gṛhāt 01,128.004b@078_0009 tatas tu kṛtasaṃnāhā yajñasenasahodarāḥ 01,128.004b@078_0010 śaravarṣāṇi muñcantaḥ praṇeduḥ sarvatodiśam 01,128.004b@078_0011 tato rathena śubhreṇa samāsādya tu kauravān 01,128.004b@078_0012 yajñasenaḥ śarān ghorān vavarṣa yudhi durjayaḥ 01,128.004b@078_0013 pūrvam eva tu saṃmantrya pārtho droṇam athābravīt 01,128.004b@078_0014 darpotsekaḥ kumārāṇām avāryo dvijasattama 01,128.004b@078_0015 eṣāṃ parākramasyānte vayaṃ kuryāma sāhasam 01,128.004b@078_0016 kumārair aśakyaḥ pāñcālo grahītuṃ raṇamūrdhani 01,128.004b@078_0017 evam uktvā tu kaunteyo bhrātṛbhiḥ sahito 'naghaḥ 01,128.004b@078_0018 ardhakrośe tu nagarād atiṣṭhad bahir eva saḥ 01,128.004b@078_0019 drupadaḥ kauravān dṛṣṭvā pradhāvata samantataḥ 01,128.004b@078_0020 śarajālena mahatā mohayan kauravīṃ camūm 01,128.004b@078_0021 tam udyantaṃ rathenaikam āśukāriṇam āhave 01,128.004b@078_0022 anekam iva saṃtrāsān menire sarvakauravāḥ 01,128.004b@078_0023 drupadasya śarā ghorā viceruḥ sarvatodiśam 01,128.004b@078_0024 tataḥ śaṅkhāś ca bheryaś ca mṛdaṅgāś ca sahasraśaḥ 01,128.004b@078_0025 prāvādyanta mahārāja pāñcālānāṃ niveśane 01,128.004b@078_0026 siṃhanādaś ca saṃjajñe pāñcālānāṃ mahātmanām 01,128.004b@078_0027 dhanurjyātalaśabdaś ca saṃspṛśan gaganaṃ mahat 01,128.004b@078_0028 duḥśāsano vikarṇaś ca subāhur dīrghalocanaḥ 01,128.004b@078_0029 duryodhanaś ca saṃkruddhaḥ śaravarṣair avākiran 01,128.004b@078_0030 so 'tividdho maheṣvāsaḥ pārṣato yudhi durjayaḥ 01,128.004b@078_0031 vyadhamat tāny anīkāni tatkṣaṇād eva bhārata 01,128.004b@078_0032 duryodhanaṃ vikarṇaṃ ca karṇaṃ cāpi mahābalam 01,128.004b@078_0033 nānānṛpasutān vīrān sainyāni vividhāni ca 01,128.004b@078_0034 alātacakravat sarvāṃś caran bāṇair atarpayat 01,128.004b@078_0035 tatas tu nāgarāḥ sarve musalair yaṣṭipāṇayaḥ 01,128.004b@078_0036 abhyavarṣanta kauravyān varṣamāṇā ghanā iva 01,128.004b@078_0037 sabālavṛddhāḥ kāmpilyāḥ kauravān abhyayus tadā 01,128.004b@078_0038 śrutvā tu tumulaṃ yuddhaṃ nāgarāṇāṃ ca bhārata 01,128.004b@078_0039 dravanti sma nadanti sma krośantaḥ pāṇḍavān prati 01,128.004b@078_0040 pāṇḍavās tu svanaṃ śrutvā ārtānāṃ romaharṣaṇam 01,128.004b@078_0041 abhivādya tato droṇaṃ rathān āruhya pāṇḍavāḥ 01,128.004b@078_0042 yudhiṣṭhiraṃ nivāryāśu mā yuddham iti pāṇḍava 01,128.004b@078_0043 mādreyau cakrarakṣau tu phalgunas tu tadākarot 01,128.004b@078_0044 senāgrago bhīmaseno gadāpāṇir nadasthitaḥ 01,128.004b@078_0045 tadā śaṅkhadhvaniṃ kṛtvā bhrātṛbhiḥ sahito 'naghaḥ 01,128.004b@078_0046 āyāj javena kaunteyo rathaghoṣeṇa nādayan 01,128.004b@078_0047 pāñcālānāṃ tataḥ senām uddhūtārṇavaniḥsvanām 01,128.004b@078_0048 bhīmaseno mahābāhur daṇḍapāṇir ivāntakaḥ 01,128.004b@078_0049 praviveśa mahāsenāṃ sāgaraṃ makaro yathā 01,128.004b@078_0050 svayam abhyadravad bhīmo nāgānīkaṃ gadādharaḥ 01,128.004b@078_0051 suyuddhakuśalaḥ pārtho bāhuvīryeṇa cātulaḥ 01,128.004b@078_0052 ahanat kuñjarānīkaṃ gadayā kālarūpadhṛk 01,128.004b@078_0053 te gajā girisaṃkāśāḥ kṣaranto rudhiraṃ bahu 01,128.004b@078_0054 bhīmasenasya gadayā bhinnamastakapiṇḍakāḥ 01,128.004b@078_0055 patanti dviradā bhūmau vajraghātād ivācalāḥ 01,128.004b@078_0056 gajān aśvān rathāṃś caiva pātayām āsa pāṇḍavaḥ 01,128.004b@078_0057 padātīn nāgarāṃś caiva nāvadhīd arjunāgrajaḥ 01,128.004b@078_0058 gopāla iva daṇḍena yathā paśugaṇān vane 01,128.004b@078_0059 kālayan rathanāgāśvān saṃcacāra vṛkodaraḥ 01,128.004b@078_0060 bhāradvājapriyaṃ kartum udyataḥ phalgunas tadā 01,128.004b@078_0061 pārṣataṃ śarajālena kṣipraṃ pracchādya pāṇḍavaḥ 01,128.004b@078_0062 hayaughāṃś ca gajaughāṃś ca rathaughāṃś ca samantataḥ 01,128.004b@078_0063 pātayan samare rājan yugāntāgnir iva jvalan 01,128.004b@078_0064 tatas te hanyamānā vai pāñcālāḥ sṛñjayās tathā 01,128.004b@078_0065 śarair nānāvidhais tūrṇaṃ pārthaṃ pracchādya sarvaśaḥ 01,128.004b@078_0066 siṃhanādaravān kṛtvā samayudhyanta pāṇḍavam 01,128.004b@078_0067 tad yuddham abhavad ghoraṃ sumahādbhutadarśanam 01,128.004b@078_0068 siṃhanādasvanaṃ śrutvā nāmṛṣyata dhanaṃjayaḥ 01,128.004b@078_0069 tataḥ kirīṭī sahasā pāñcālaṃ samabhidravat 01,128.004b@078_0070 chādayann iṣujālena mahatā mohayann iva 01,128.004b@078_0071 śīghram abhyasyato bāṇān saṃdadhānasya cāniśam 01,128.004b@078_0072 nāntaraṃ dadṛśe kiṃ cit kaunteyasya yaśasvinaḥ 01,128.004b@078_0073 na diśo nāntarikṣaṃ ca tadā naiva ca medinī 01,128.004b@078_0074 nādṛśyata mahārāja tatra kiṃ cana saṃyuge 01,128.004b@078_0075 bāṇāndhakāre balinā kṛte gāṇḍīvadhanvinā 01,128.004b@078_0076 pāñcālānāṃ kurūṇāṃ ca sādhu sādhv iti niḥsvanaḥ 01,128.004b@078_0077 tatas tūryaninādaś ca śaṅkhānāṃ ca mahāsvanaḥ 01,128.004b@078_0078 siṃhanādaś ca saṃjajñe sādhuśabdena miśritaḥ 01,128.004b@078_0079 tataḥ pāñcālarājas tu tathā satyajitā saha 01,128.004b@078_0080 tvaramāṇo 'bhidudrāva mahendraṃ śambaro yathā 01,128.004b@078_0081 mahatā śaravarṣeṇa pārthaḥ pāñcālam āvṛṇot 01,128.004b@078_0082 tato halahalāśabda āsīt pāñcālake bale 01,128.004b@078_0083 jighṛkṣati mahāsiṃhe gajānām iva yūthapam 01,128.004b@078_0084 dṛṣṭvā pārthaṃ tadāyāntaṃ satyajit satyavikramaḥ 01,128.004b@078_0085 pāñcālaṃ vai pariprepsur dhanaṃjayam abhidravat 01,128.004b@078_0086 tatas tv arjunapāñcālau yuddhāya samupāgatau 01,128.004b@078_0087 vyakṣobhayetāṃ tau sene indravairocanāv iva 01,128.004b@078_0088 tataḥ satyajitaṃ pārtho daśabhir marmabhedibhiḥ 01,128.004b@078_0089 vivyādha balavad rājaṃs tad adbhutam ivābhavat 01,128.004b@078_0090 tataḥ śaraśataiḥ pārthaṃ pāñcālaḥ śīghram ardayat 01,128.004b@078_0091 pārthas tu śaravarṣeṇa chādyamāno mahārathaḥ 01,128.004b@078_0092 vegaṃ cakre mahāvego dhanurjyām avamṛjya ca 01,128.004b@078_0093 tataḥ satyajitaś cāpaṃ chittvā rājānam abhyayāt 01,128.004b@078_0094 athānyad dhanur ādāya satyajid vegavattaram 01,128.004b@078_0095 sāśvaṃ sasūtaṃ sarathaṃ pārthaṃ vivyādha satvaraḥ 01,128.004b@078_0096 sa taṃ na mamṛṣe pārthaḥ pāñcālenārdito mṛdhe 01,128.004b@078_0097 tatas tasya vināśārthaṃ satvaraṃ vyasṛjac charān 01,128.004b@078_0098 hayān dhvajaṃ dhanur muṣṭim ubhau tau pārṣṇisārathī 01,128.004b@078_0099 sa tathā bhidyamāneṣu kārmukeṣu punaḥ punaḥ 01,128.004b@078_0100 hayeṣu vinikṛtteṣu vimukho 'bhavad āhave 01,128.004b@078_0101 sa satyajitam ālokya tathā vimukham āhave 01,128.004b@078_0102 vegena mahatā rājann abhyadhāvata pārṣatam 01,128.004b@078_0103 tadā cakre mahad yuddham arjuno jayatāṃ varaḥ 01,128.004b@078_0104 tasya pārtho dhvajaṃ chatraṃ dhanuś corvyām apātayat 01,128.004b@078_0105 pañcabhis tasya vivyādha hayān sūtaṃ ca sāyakaiḥ 01,128.004b@078_0106 tata utsṛjya tac cāpam ādadānaṃ śarāvaram 01,128.004b@078_0107 khaḍgam udgṛhya kaunteyaḥ siṃhanādam athākarot 01,128.004b@078_0108 pāñcālasya rathasyeṣām āplutya sahasānadat 01,128.004b@078_0109 pāñcālaratham āsthāya avitrasto dhanaṃjayaḥ 01,128.004b@078_0110 vikṣobhyāmbhonidhiṃ tārkṣyas taṃ nāgam iva so 'grahīt 01,128.004b@078_0111 tatas tu sarve pāñcālā vidravanti diśo daśa 01,128.004b@078_0112 darśayan sarvasainyānāṃ bāhvor balam athātmanaḥ 01,128.004b@078_0113 siṃhanādasvanaṃ kṛtvā nirjagāma dhanaṃjayaḥ 01,128.004b@078_0114 āyāntam arjunaṃ dṛṣṭvā kumārāḥ sahitās tadā 01,128.004b@078_0115 mamṛdus tasya nagaraṃ drupadasya mahātmanaḥ 01,128.004b@078_0116 saṃbandhī kuruvīrāṇāṃ drupado rājasattamaḥ 01,128.004b@078_0117 mā vadhīs tad balaṃ bhīma gurudānaṃ pradīyatām 01,128.004b@078_0118 bhīmasenas tadā rājann arjunena nivāritaḥ 01,128.004b@078_0119 atṛpto yuddhadharmeṣu nyavartata mahārathaḥ 01,128.004c mamṛdus tasya nagaraṃ drupadasya mahaujasaḥ 01,128.005a te yajñasenaṃ drupadaṃ gṛhītvā raṇamūrdhani 01,128.005c upājahruḥ sahāmātyaṃ droṇāya bharatarṣabhāḥ 01,128.006a bhagnadarpaṃ hṛtadhanaṃ tathā ca vaśam āgatam 01,128.006c sa vairaṃ manasā dhyātvā droṇo drupadam abravīt 01,128.007a pramṛdya tarasā rāṣṭraṃ puraṃ te mṛditaṃ mayā 01,128.007c prāpya jīvan ripuvaśaṃ sakhipūrvaṃ kim iṣyate 01,128.008a evam uktvā prahasyainaṃ niścitya punar abravīt 01,128.008c mā bhaiḥ prāṇabhayād rājan kṣamiṇo brāhmaṇā vayam 01,128.009a āśrame krīḍitaṃ yat tu tvayā bālye mayā saha 01,128.009c tena saṃvardhitaḥ snehas tvayā me kṣatriyarṣabha 01,128.010a prārthayeyaṃ tvayā sakhyaṃ punar eva nararṣabha 01,128.010c varaṃ dadāmi te rājan rājyasyārdham avāpnuhi 01,128.011a arājā kila no rājñāṃ sakhā bhavitum arhati 01,128.011c ataḥ prayatitaṃ rājye yajñasena mayā tava 01,128.012a rājāsi dakṣiṇe kūle bhāgīrathyāham uttare 01,128.012c sakhāyaṃ māṃ vijānīhi pāñcāla yadi manyase 01,128.013 drupada uvāca 01,128.013a anāścaryam idaṃ brahman vikrānteṣu mahātmasu 01,128.013c prīye tvayāhaṃ tvattaś ca prītim icchāmi śāśvatīm 01,128.014 vaiśaṃpāyana uvāca 01,128.014a evam uktas tu taṃ droṇo mokṣayām āsa bhārata 01,128.014c satkṛtya cainaṃ prītātmā rājyārdhaṃ pratyapādayat 01,128.015a mākandīm atha gaṅgāyās tīre janapadāyutām 01,128.015c so 'dhyāvasad dīnamanāḥ kāmpilyaṃ ca purottamam 01,128.015e dakṣiṇāṃś caiva pāñcālān yāvac carmaṇvatī nadī 01,128.016a droṇena vairaṃ drupadaḥ saṃsmaran na śaśāma ha 01,128.016c kṣātreṇa ca balenāsya nāpaśyat sa parājayam 01,128.017a hīnaṃ viditvā cātmānaṃ brāhmaṇena balena ca 01,128.017c putrajanma parīpsan vai sa rājā tad adhārayat 01,128.017e ahicchatraṃ ca viṣayaṃ droṇaḥ samabhipadyata 01,128.018a evaṃ rājann ahicchatrā purī janapadāyutā 01,128.018c yudhi nirjitya pārthena droṇāya pratipāditā 01,128.018d@079=0000 vaiśaṃpāyanaḥ 01,128.018d@079=0100 pṛṣatī 01,128.018d@079=0102 yājaḥ 01,128.018d@079=0104 vaiśaṃpāyanaḥ 01,128.018d@079=0148 janamejayaḥ 01,128.018d@079=0152 vaiśaṃpāyanaḥ 01,128.018d@079=0191 vaiśaṃpāyanaḥ 01,128.018d@079_0001 droṇena vairaṃ drupado na suṣvāpa smaraṃs tadā 01,128.018d@079_0002 kṣātreṇa ca balenāsya nāśaśaṃse parājayam 01,128.018d@079_0003 hīnaṃ viditvā cātmānaṃ brāhmaṇena balena ca 01,128.018d@079_0004 drupadas tv amarṣān nṛpatiḥ karmasiddhyai dvijottamam 01,128.018d@079_0005 anvicchan paricakrāma brāhmaṇāvasathān bahūn 01,128.018d@079_0006 nāsti śreṣṭhaṃ mamāpatyaṃ dhig bandhūn iti cābravīt 01,128.018d@079_0007 niśvāsaparamo hy āsīd droṇāpriyacikīrṣayā 01,128.018d@079_0008 na santi mama mitrāṇi loke 'smin nāsti vīryavān 01,128.018d@079_0009 putrajanma parīpsan vai pṛthivīm anviyād imām 01,128.018d@079_0010 prabhāvaśikṣāvinayād droṇasyāstrabalena ca 01,128.018d@079_0011 kartuṃ prayatamāno 'pi na śaśāka parājayam 01,128.018d@079_0012 abhitaḥ so 'tha kalmāṣīṃ gaṅgākūle paribhraman 01,128.018d@079_0013 brāhmaṇāvasathaṃ puṇyam āsasāda mahīpatiḥ 01,128.018d@079_0014 tatra nāsnātakaḥ kaś cin na cāsīd avrato dvijaḥ 01,128.018d@079_0015 tathaiva tau mahābhāgau so 'paśyac chaṃsitavratau 01,128.018d@079_0016 yājopayājau brahmarṣī śrāmyantau pṛṣatātmajaḥ 01,128.018d@079_0017 saṃhitādhyayane yuktau gotrataś cāpi kāśyapau 01,128.018d@079_0018 araṇye yuktarūpau tau brāhmaṇāv ṛṣisattamau 01,128.018d@079_0019 sa upāmantrayām āsa sarvakāmair atandritaḥ 01,128.018d@079_0020 buddhvā tayor balaṃ buddhiṃ kanīyāṃsam upahvare 01,128.018d@079_0021 prapede chandayan kāmair upayājaṃ dhṛtavratam 01,128.018d@079_0022 guruśuśrūṣaṇe yuktaḥ priyakṛt sarvakāmadaḥ 01,128.018d@079_0023 pādyenāsanadānena tathārghyeṇa phalaiś ca tam 01,128.018d@079_0024 arcayitvā yathānyāyam upayājo 'bravīt tataḥ 01,128.018d@079_0025 kena kāryaviśeṣeṇa tvam asmān abhikāṅkṣase 01,128.018d@079_0026 kutaś cāyaṃ samudyogas tad bravītu bhavān iti 01,128.018d@079_0027 sa buddhvā prītisaṃyuktam ṛṣīṇām uttamaṃ tadā 01,128.018d@079_0028 uvāca chandayan kāmair drupadaḥ sa tapasvinam 01,128.018d@079_0029 yena me karmaṇā brahman putraḥ syād droṇamṛtyave 01,128.018d@079_0030 arjunasya tathā bhāryā bhaved yā varavarṇinī 01,128.018d@079_0031 upayāja carasvaitat pradāsyāmy arbudaṃ gavām 01,128.018d@079_0032 evam uktas tu tenarṣiḥ pratyuvāca punaś ca tam 01,128.018d@079_0033 nāhaṃ phalārthī drupada yo 'rthī syāt tatra gamyatām 01,128.018d@079_0034 pratyākhyātas tu tenaivaṃ sa vai sajjanasaṃnidhau 01,128.018d@079_0035 ārādhayiṣyan drupadaḥ sa taṃ paryacarat tataḥ 01,128.018d@079_0036 tataḥ saṃvatsarasyānte drupadaṃ dvijasattamaḥ 01,128.018d@079_0037 upayājo 'bravīd vākyaṃ kāle madhurayā girā 01,128.018d@079_0038 jyeṣṭho bhrātā mamāgṛhṇād vicaran vananirjhare 01,128.018d@079_0039 aparijñātaśaucāyāṃ bhūmau nipatitaṃ phalam 01,128.018d@079_0040 tad apaśyam ahaṃ bhrātur asāṃpratam anuvrajan 01,128.018d@079_0041 vimarśaṃ ca phalādāne nāyaṃ kuryāt kathaṃ cana 01,128.018d@079_0042 yo nāpaśyat phalaṃ dṛṣṭvā doṣāṃs tasyānubandhikān 01,128.018d@079_0043 vivinakti na śaucārthaṃ so 'nyatrāpi kathaṃ bhavet 01,128.018d@079_0044 saṃhitādhyayanasyānte pañca yajñān nirūpya ca 01,128.018d@079_0045 bhaikṣam uñchena sahitaṃ bhuñjānas tat tadā tataḥ 01,128.018d@079_0046 kīrtayaty eva rājarṣe bhojanasya rasaṃ punaḥ 01,128.018d@079_0047 saṃhitādhyayanaṃ kurvan vane gurukule vasan 01,128.018d@079_0048 bhaikṣam ucchiṣṭam anyeṣāṃ bhuṅkte sma satataṃ tadā 01,128.018d@079_0049 kīrtayan guṇam annānām atha prīto muhur muhuḥ 01,128.018d@079_0050 evaṃ phalārthinaṃ tasmān manye 'haṃ tarkacakṣuṣā 01,128.018d@079_0051 taṃ vai gaccheha nṛpate sa tvāṃ saṃyājayiṣyati 01,128.018d@079_0052 jugupsamāno nṛpatiḥ phalānāṃ kaluṣāṃ gatim 01,128.018d@079_0053 upayājavacaḥ śrutvā drupadaḥ sarvadharmavit 01,128.018d@079_0054 bhṛśaṃ saṃpūjya pūjārham ṛṣiṃ yājam uvāca ha 01,128.018d@079_0055 goyutāni dadāmy aṣṭau yāja yājaya māṃ vibho 01,128.018d@079_0056 droṇavairāntare taptaṃ viṣaṇṇaṃ śaraṇāgatam 01,128.018d@079_0057 brahmabandhupraṇihitaṃ na kṣatraṃ kṣatriyo jayet 01,128.018d@079_0058 tasmād droṇabhayārtaṃ māṃ bhavāṃs trātum ihārhati 01,128.018d@079_0059 bhāradvājāgninā dagdhaṃ saṃhlādayitum arhasi 01,128.018d@079_0060 sa hi brahmavidāṃ śreṣṭhaḥ kṣatrāstre cāpy anuttamaḥ 01,128.018d@079_0061 tato droṇas tu mā jaiṣīt sakhivigrahakāraṇāt 01,128.018d@079_0062 kṣatriyo nāsti tulyo 'sya pṛthivyāṃ kaś cid agraṇīḥ 01,128.018d@079_0063 bhāratācāryamukhyasya bhāradvājasya dhīmataḥ 01,128.018d@079_0064 droṇasya śarajālāni ripudehaharāṇi ca 01,128.018d@079_0065 ṣaḍaratni dhanuś cāsya khaḍgam apratimaṃ mahat 01,128.018d@079_0066 sa hi brāhmaṇavegena kṣatravegam asaṃśayam 01,128.018d@079_0067 pratihatya caraty eva bhāradvājo mahāmanāḥ 01,128.018d@079_0068 kārtavīryasamo hy eṣa khaṭvāṅgapratimo 'pi vā 01,128.018d@079_0069 sahitaṃ kṣatravegena brāhmaṃ vegaṃ hi sāṃpratam 01,128.018d@079_0070 upapannaṃ hi manye 'haṃ bhāradvājaṃ yaśasvinam 01,128.018d@079_0071 kṣatracchedaparāyattaṃ jāmadagnyam ivodyatam 01,128.018d@079_0072 neṣavas taṃ parākuryur na ca prāsā na cāsayaḥ 01,128.018d@079_0073 brāhmaṃ tasya haret tejo mantrāhutihutaṃ yathā 01,128.018d@079_0074 tasya hy astrabalaṃ ghoram aprasahyaṃ parair bhuvi 01,128.018d@079_0075 śatrūn sametya jayati kṣatradharmapuraskṛtam 01,128.018d@079_0076 brahmakṣatre ca sahite brahmatejo viśiṣyate 01,128.018d@079_0077 so 'haṃ kṣatrabalād dhīno brahmatejaḥ prapedivān 01,128.018d@079_0078 droṇād viśiṣṭam āsādya bhavantaṃ brahmavittamam 01,128.018d@079_0079 droṇāntakam ahaṃ putraṃ labheyaṃ yudhi durjayam 01,128.018d@079_0080 droṇamṛtyur yathā me 'dya putro jāyeta vīryavān 01,128.018d@079_0081 tat karma kuru me yāja nirvapāmy arbudaṃ gavām 01,128.018d@079_0082 tathety uktvā tu taṃ yājo yājyārthaṃ vākyam abravīt 01,128.018d@079_0083 mā bhais tvaṃ saṃpradātāsmi karmaṇā bhavataḥ sutam 01,128.018d@079_0084 kṣipram uttiṣṭha cāvyagraḥ saṃbhārāṃś copakalpaya 01,128.018d@079_0085 evam uktvā pratijñāya karma cāsyādade muniḥ 01,128.018d@079_0086 yājo droṇavināśāya yājayām āsa taṃ nṛpam 01,128.018d@079_0087 gurvarthaṃ yājayan karma yājasyāpi samīpagaḥ 01,128.018d@079_0088 tatas tasya narendrasya upayājo mahātapāḥ 01,128.018d@079_0089 ācakhyau karma vaitānaṃ tadā putraphalāya vai 01,128.018d@079_0090 sa ca putro mahāvīryo mahātejā mahābalaḥ 01,128.018d@079_0091 iṣyate yadvidho rājan bhavitā sa tathāvidhaḥ 01,128.018d@079_0092 bhāradvājasya hantāraṃ so 'bhisaṃdhāya bhūmipaḥ 01,128.018d@079_0093 ājahre taṃ tathā yajñaṃ drupadaḥ karmasiddhaye 01,128.018d@079_0094 brāhmaṇo dvipadāṃ śreṣṭho juhāva ca yathāvidhi 01,128.018d@079_0095 kaukilīṃ nāma tāṃ tasya cakre vai putragṛddhinaḥ 01,128.018d@079_0096 sautrāmaṇīṃ tu taṃ patnīṃ tataḥ kāle 'bhyayāt tadā 01,128.018d@079_0097 yājas tu havanasyānte devīm āhvāpayat tadā 01,128.018d@079_0098 praihi vai rājñi pṛṣati mithunaṃ tvām upasthitam 01,128.018d@079_0099 kumāraś ca kumārī ca pitṛvaṃśavivṛddhaye 01,128.018d@079_0100 nāliptaṃ vai mama mukhaṃ puṇyān gandhān bibharmi ca 01,128.018d@079_0101 na patnī te 'smi sūtyarthaṃ tiṣṭha yāja mama priye 01,128.018d@079_0102 yājena śrapitaṃ havyam upayājena mantritam 01,128.018d@079_0103 kathaṃ kāmaṃ na saṃdadhyāt pṛṣati praihi tiṣṭha vā 01,128.018d@079_0104 evam ukte tu yājena hute haviṣi saṃskṛte 01,128.018d@079_0105 uttasthau pāvakāt tasmāt kumāro devasaṃmitaḥ 01,128.018d@079_0106 jvālārūpo ghoravarṇaḥ kirīṭī varma dhārayan 01,128.018d@079_0107 vīraḥ sakhaḍgaḥ saśaro dhanuṣmān vinadan muhuḥ 01,128.018d@079_0108 so 'dhyārohad rathavaraṃ tena ca prayayau tadā 01,128.018d@079_0109 jātamātre kumāre ca vāk kilāntarhitābravīt 01,128.018d@079_0110 eṣa śiṣyaś ca mṛtyuś ca bhāradvājasya jāyate 01,128.018d@079_0111 tataḥ praṇeduḥ pāñcālāḥ prahṛṣṭāḥ sādhu sādhv iti 01,128.018d@079_0112 bhayāpaho rājaputraḥ pāñcālānāṃ yaśaskaraḥ 01,128.018d@079_0113 rājñaḥ śokāpaho jāta eṣa droṇavadhāya hi 01,128.018d@079_0114 ity avocan mahad bhūtam adṛśyaṃ khecaraṃ tadā 01,128.018d@079_0115 dvitīyāyāṃ ca hotrāyāṃ hute haviṣi mantrite 01,128.018d@079_0116 kumārī caiva pāñcālī vedimadhyāt samutthitā 01,128.018d@079_0117 pratyākhyāte pṛṣatyā ca yājake bharatarṣabha 01,128.018d@079_0118 punaḥ kumārī pāñcālī subhagā vedimadhyamā 01,128.018d@079_0119 antarvedyāṃ samudbhūtā kanyā sā sumanoharā 01,128.018d@079_0120 śyāmā padmapalāśākṣī nīlakuñcitamūrdhajā 01,128.018d@079_0121 mānuṣaṃ vigrahaṃ kṛtvā sākṣād amaravarṇinī 01,128.018d@079_0122 nīlotpalasamo gandho yasyāḥ krośāt pravāyati 01,128.018d@079_0123 yā bibharti paraṃ rūpaṃ yasyā nāsty upamā bhuvi 01,128.018d@079_0124 devadānavayakṣāṇām īpsitā devavarṇinī 01,128.018d@079_0125 tāṃ cāpi jātāṃ suśroṇīṃ vāg uvācāśarīriṇī 01,128.018d@079_0126 sarvayoṣidvarā kṛṣṇā kṣayaṃ kṣatraṃ ninīṣati 01,128.018d@079_0127 surakāryam iyaṃ kāle kariṣyati sumadhyamā 01,128.018d@079_0128 asyā hetoḥ kṣatriyāṇāṃ mahad utpatsyate bhayam 01,128.018d@079_0129 tac chrutvā sarvapāñcālāḥ praṇeduḥ siṃhasaṃghavat 01,128.018d@079_0130 na cainān harṣasaṃpūrṇān iyaṃ sehe vasuṃdharā 01,128.018d@079_0131 tathā tu mithunaṃ jajñe drupadasya mahātmanaḥ 01,128.018d@079_0132 kumāraś ca kumārī ca manojñau bharatarṣabha 01,128.018d@079_0133 śriyā paramayā yuktau kṣātreṇa vapuṣā tadā 01,128.018d@079_0134 tau dṛṣṭvā pṛṣatī rājan prapede sā sutārthinī 01,128.018d@079_0135 na vai mad anyāṃ jananīṃ jānīyātām imāv iti 01,128.018d@079_0136 tathety uvāca tāṃ yājo rājñaḥ priyacikīrṣayā 01,128.018d@079_0137 tayos tu nāmanī cakrur dvijāḥ saṃpūrṇamānasāḥ 01,128.018d@079_0138 dhṛṣṭatvād apradhṛṣyatvāt dharmād dyumnabhavād api 01,128.018d@079_0139 dhṛṣṭadyumnaḥ kumāro 'yaṃ drupadasya bhavatv iti 01,128.018d@079_0140 kṛṣṇety evābruvan kṛṣṇāṃ kṛṣṇābhūt sā hi varṇataḥ 01,128.018d@079_0141 tathā tan mithunaṃ jajñe drupadasya mahāmakhe 01,128.018d@079_0142 vaidikādhyayane pāraṃ dhṛṣṭadyumno gatas tadā 01,128.018d@079_0143 dhṛṣṭadyumnaṃ tu pañcālyam ānīya drupadātmajam 01,128.018d@079_0144 upākarod astrahetor bhāradvājaḥ pratāpavān 01,128.018d@079_0145 amokṣaṇīyaṃ daivaṃ hi bhāvitatvān mahāmatiḥ 01,128.018d@079_0146 tathā tat kṛtavān droṇa ātmakīrtyartharakṣaṇāt 01,128.018d@079_0147 sarvāstrāṇi tu sa kṣipram āptavān dṛṣṭamātrayā 01,128.018d@079_0148 drupadasyāpi brahmarṣe śrotum icchāmi saṃbhavam 01,128.018d@079_0149 kathaṃ cāpi samutpannaḥ katham astrāṇy avāptavān 01,128.018d@079_0150 etad icchāmi bhagavaṃs tvattaḥ śrotuṃ dvijottama 01,128.018d@079_0151 kautuhalaṃ janmasu me kathyamāneṣv atīva hi 01,128.018d@079_0152 rājā babhūva pāñcālaḥ putrārthī putrakāraṇāt 01,128.018d@079_0153 vanaṃ gatvā mahārājas tapas tepe sudāruṇam 01,128.018d@079_0154 ārādhayan prayatnena tasyāpatyasya kāraṇāt 01,128.018d@079_0155 tasya saṃtapyamānasya vane mṛgagaṇāyute 01,128.018d@079_0156 kālas tu sumahān rājan pratyayāt sutakāraṇāt 01,128.018d@079_0157 sa tu rājā mahāvīryas tapas tīvraṃ samādade 01,128.018d@079_0158 kiṃ cit kālaṃ vāyubhakṣo nirāhāras tathaiva ca 01,128.018d@079_0159 tasyaivaṃ tu mahābāho vartamānasya bhārata 01,128.018d@079_0160 kālas tatra mahān rājan pratyayān nṛpasattama 01,128.018d@079_0161 tataḥ prāpte mahārāja vasante kāmadīpane 01,128.018d@079_0162 phullāśokavane kāle prāṇināṃ sumanohare 01,128.018d@079_0163 nadyās tīram atho gatvā gaṅgāyāḥ padmalocanaḥ 01,128.018d@079_0164 niyamasthaḥ sa rājāsīt tadā bharatasattama 01,128.018d@079_0165 tato nāticirāt kālād vanaṃ tan manujeśvara 01,128.018d@079_0166 saṃprāptā sahasā rājan menaketi pariśrutā 01,128.018d@079_0167 nadyās tīre carantī vai krīḍantī ca punaḥ punaḥ 01,128.018d@079_0168 puṣpadrumān prabhañjānā rājño darśanam āgamat 01,128.018d@079_0169 na dadarśa tu sā rājaṃs tathā sthānagataṃ nṛpam 01,128.018d@079_0170 dṛṣṭvā cāpsarasaṃ tāṃ tu śuklaṃ rājño 'patad bhuvi 01,128.018d@079_0171 tac ca rājā tu rājendra lajjayā nṛpatiḥ svayam 01,128.018d@079_0172 padbhyām ākramatāyuṣmaṃs tatas tu drupado 'bhavat 01,128.018d@079_0173 tatas tu tasya tapasā rājarṣer bhāvitātmanaḥ 01,128.018d@079_0174 putraḥ samabhavat tv ārdrāt pādāntasyāntareṇa tu 01,128.018d@079_0175 te tasya ṛṣayaḥ sarve samāgamya tapodhanāḥ 01,128.018d@079_0176 nāma cakrar hi vidvāṃso drupado 'stv iti bhūmipa 01,128.018d@079_0177 sa tasyaivāśrame rājan bharadvājasya bhārata 01,128.018d@079_0178 vavṛdhe ca sukhaṃ tatra kāmaiḥ sarvair nṛpottama 01,128.018d@079_0179 pāñcālo 'pi hi rājendra svarājyaṃ gatavān prabhuḥ 01,128.018d@079_0180 bharadvājasya śikṣārthaṃ sutaṃ dattvā mahātmanaḥ 01,128.018d@079_0181 sa kumāras tato rājan droṇena sahito vane 01,128.018d@079_0182 vedāṃś cādhijage sāṅgān dhanurvedaṃ ca bhārata 01,128.018d@079_0183 parayā sa mudā yukto vicacāra vane sukham 01,128.018d@079_0184 tasyaivaṃ vartamānasya vane vanacaraiḥ saha 01,128.018d@079_0185 kālān nāticirād rājan pitā svargam upeyivān 01,128.018d@079_0186 sa samāgamya pāñcālaiḥ pāñcāleṣv abhiṣecitaḥ 01,128.018d@079_0187 prāptaś ca rājyaṃ rājendra suhṛdāṃ prītivardhanaḥ 01,128.018d@079_0188 rājyaṃ rarakṣa dharmeṇa yathā cendras triviṣṭape 01,128.018d@079_0189 etan mayā te rājendra yathāvat parikīrtitam 01,128.018d@079_0190 drupadasya janma rājarṣe dhṛṣṭadyumnasya caiva hi 01,128.018d@079_0191 dhṛtarāṣṭras tu rājendra yadā pauravanandanaḥ 01,128.018d@079_0192 yudhiṣṭhiram ajānād vai samarthaṃ rājyadhāraṇe 01,128.018d@079_0193 yauvarājye 'bhiṣekārtham amantrayata mantribhiḥ 01,128.018d@079_0194 te tu buddhvānvatapyanta dhṛtarāṣṭrātmajās tadā 01,128.018d@080=0000 vaiśaṃpāyana uvāca 01,128.018d@080_0001 tataḥ saṃvatsarasyānte yauvarājyāya pārthiva 01,128.018d@080_0002 sthāpito dhṛtarāṣṭreṇa pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ 01,128.018d@080_0003 dhṛtisthairyasahiṣṇutvād ānṛśaṃsyāt tathārjavāt 01,128.018d@080_0004 bhṛtyānām anukampāc ca tathaiva sthirasauhṛdāt 01,128.018d@080_0005 tato 'dīrgheṇa kālena kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 01,128.018d@080_0006 pitur antardadhe kīrtiṃ śīlavṛttasamādhibhiḥ 01,128.018d@080_0007 asiyuddhe gadāyuddhe rathayuddhe ca pāṇḍavaḥ 01,128.018d@080_0008 saṃkarṣaṇād aśikṣad vai śaśvac chikṣāṃ vṛkodaraḥ 01,128.018d@080_0009 samāptaśikṣo bhīmas tu dyumatsenasamo bale 01,128.018d@080_0010 parākrameṇa saṃpanno bhrātṝṇām acarad vaśe 01,128.018d@080_0011 pragāḍhadṛḍhamuṣṭitve lāghave vedhane tathā 01,128.018d@080_0012 kṣuranārācabhallānāṃ vipāṭhānāṃ ca tattvavit 01,128.018d@080_0013 ṛjuvakraviśālānāṃ prayoktā phālguno 'bhavat 01,128.018d@080_0014 lāghave sauṣṭhave caiva nānyaḥ kaś cana vidyate 01,128.018d@080_0015 bībhatsusadṛśo loke iti droṇo vyavasthitaḥ 01,128.018d@080_0016 tato 'bravīd guḍākeśaṃ droṇaḥ kauravasaṃsadi 01,128.018d@080_0017 agastyasya dhanurvede śiṣyo mama guruḥ purā 01,128.018d@080_0018 agniveśya iti khyātas tasya śiṣyo 'smi bhārata 01,128.018d@080_0019 tīrthāt tīrthaṃ gamayitum aham etat samudyataḥ 01,128.018d@080_0020 tapasā yan mayā prāptam amogham aniśaprabham 01,128.018d@080_0021 astraṃ brahmaśiro nāma yad dahet pṛthivīm api 01,128.018d@080_0022 dadatā guruṇā coktaṃ na manuṣyeṣv idaṃ tvayā 01,128.018d@080_0023 bhāradvāja vimoktavyam alpavīryeṣv api prabho 01,128.018d@080_0024 yat tvayāptam idaṃ vīra divyaṃ nānyo 'rhati tv idam 01,128.018d@080_0025 samayas tu tvayā rakṣyo munisṛṣṭo viśāṃ pate 01,128.018d@080_0026 ācāryadakṣiṇāṃ dehi jñātigrāmasya paśyataḥ 01,128.018d@080_0027 dadānīti pratijñāte phālgunenābravīd guruḥ 01,128.018d@080_0028 yuddhe 'haṃ pratiyoddhavyo yudhyamānas tvayānagha 01,128.018d@080_0029 tatheti ca pratijñāya droṇāya kurupuṃgavaḥ 01,128.018d@080_0030 upasaṃgṛhya caraṇau sa prāyād uttarāṃ diśam 01,128.018d@080_0031 svabhāvād agamac chabdo mahīṃ sāgaramekhalām 01,128.018d@080_0032 arjunasya samo loke nāsti kaś cid dhanurdharaḥ 01,128.018d@080_0033 gadāyuddhe 'siyuddhe ca rathayuddhe ca pāṇḍavaḥ 01,128.018d@080_0034 pāragaś ca dhanuryuddhe babhūvātha dhanaṃjayaḥ 01,128.018d@080_0035 nītimān sakalāṃ nītiṃ vibudhādhipates tadā 01,128.018d@080_0036 avāpya sahadevo 'pi bhrātṝṇāṃ vavṛte vaśe 01,128.018d@080_0037 droṇenaiva vinītaś ca bhrātṝṇāṃ nakulaḥ priyaḥ 01,128.018d@080_0038 citrayodhī samājñāto babhūvātirathoditaḥ 01,128.018d@080_0039 trivarṣakṛtayajñas tu gandharvāṇām upaplave 01,128.018d@080_0040 arjunapramukhaiḥ pārthaiḥ sauvīraḥ samare hataḥ 01,128.018d@080_0041 na śaśāka vaśe kartuṃ yaṃ pāṇḍur api vīryavān 01,128.018d@080_0042 so 'rjunena vaśaṃ nīto rājāsīd yavanādhipaḥ 01,128.018d@080_0043 atīva balasaṃpannaḥ sadā mānī kurūn prati 01,128.018d@080_0044 vittalo nāma sauvīraḥ śastaḥ pārthena dhīmatā 01,128.018d@080_0045 dattamitram iti khyātaṃ saṃgrāmakṛtaniścayam 01,128.018d@080_0046 sumitraṃ nāma sauvīram arjuno 'damayac charaiḥ 01,128.018d@080_0047 bhīmasenasahāyaś ca rathino marudhanvasu 01,128.018d@080_0048 arjunaḥ samare prācyān sarvān ekaratho 'jayat 01,128.018d@080_0049 tathaivaikaratho gatvā dakṣiṇām ajayad diśam 01,128.018d@080_0050 dhanaughaṃ prāpayām āsa kururāṣṭraṃ dhanaṃjayaḥ 01,128.018d@080_0051 evaṃ sarve mahātmānaḥ pāṇḍavā manujottamāḥ 01,128.018d@080_0052 pararāṣṭrāṇi nirjitya svarāṣṭraṃ vavṛdhuḥ purā 01,128.018d@080_0053 tato balam abhikhyātaṃ vijñāya dṛḍhadhanvinām 01,128.018d@080_0054 dūṣitaḥ sahasā bhāvo dhṛtarāṣṭrasya pāṇḍuṣu 01,128.018d@080_0055 sa cintāparamo rājā na nidrām alabhan niśi 01,128.018d@081=0000 vaiśaṃpāyana uvāca 01,128.018d@081=0005 dhṛtarāṣṭra uvāca 01,128.018d@081=0008 vaiśaṃpāyana uvāca 01,128.018d@081=0009 kaṇika uvāca 01,128.018d@081=0049 dhṛtarāṣṭra uvāca 01,128.018d@081=0051 kaṇika uvāca 01,128.018d@081=0057 jambuka uvāca 01,128.018d@081=0062 kaṇika uvāca 01,128.018d@081=0070 vyāghra uvāca 01,128.018d@081=0072 jambuka uvāca 01,128.018d@081=0076 vyāghra uvāca 01,128.018d@081=0081 jambuka uvāca 01,128.018d@081=0095 nakula uvāca 01,128.018d@081=0098 kaṇika uvāca 01,128.018d@081=0191 vaiśaṃpāyana uvāca 01,128.018d@081=0193 vaiśaṃpāyana uvāca 01,128.018d@081=0225 janamejaya uvāca 01,128.018d@081=0229 vaiśaṃpāyana uvāca 01,128.018d@081_0001 śrutvā pāṇḍusutān vīrān balodriktān mahaujasaḥ 01,128.018d@081_0002 dhṛtarāṣṭro mahīpālaś cintām agamad āturaḥ 01,128.018d@081_0003 tata āhūya mantrajñaṃ rājaśāstrārthavittamam 01,128.018d@081_0004 kaṇikaṃ mantriṇāṃ śreṣṭhaṃ dhṛtarāṣṭro 'bravīd vacaḥ 01,128.018d@081_0005 utsiktāḥ pāṇḍavā nityaṃ tebhyo 'sūye dvijottama 01,128.018d@081_0006 tatra me niścitatamaṃ saṃdhivigrahakāraṇam 01,128.018d@081_0007 kaṇika matam ācakṣva kariṣye 'haṃ vacas tava 01,128.018d@081_0008 sa prasannamanās tena paripṛṣṭo dvijottamaḥ 01,128.018d@081_0009 uvāca vacanaṃ tīkṣṇaṃ rājaśāstranidarśanam 01,128.018d@081_0010 śṛṇu rājann idaṃ tatra procyamānaṃ mayānagha 01,128.018d@081_0011 na me 'bhyasūyā kartavyā śrutvaitat kurusattama 01,128.018d@081_0012 nityam udyatadaṇḍaḥ syān nityaṃ vivṛtapauruṣaḥ 01,128.018d@081_0013 acchidraś chidradarśī syāt pareṣāṃ vivarānugaḥ 01,128.018d@081_0014 nityam udyatadaṇḍād dhi bhṛśam udvijate janaḥ 01,128.018d@081_0015 tasmāt sarvāṇi kāryāṇi daṇḍenaiva vidhārayet 01,128.018d@081_0016 nāsya cchidraṃ paraḥ paśyec chidreṇa param anviyāt 01,128.018d@081_0017 gūhet kūrma ivāṅgāni rakṣed vivaram ātmanaḥ 01,128.018d@081_0018 nāsamyak kṛtakārī syād upakramya kadā cana 01,128.018d@081_0019 kaṇṭako hy api duśchinna āsrāvaṃ janayec ciram 01,128.018d@081_0020 vadham eva praśaṃsanti śatrūṇām apakāriṇām 01,128.018d@081_0021 suvidīrṇaṃ suvikrāntaṃ suyuddhaṃ supalāyitam 01,128.018d@081_0022 āpady āpadi kāle ca kurvīta na vicārayet 01,128.018d@081_0023 nāvajñeyo ripus tāta durbalo 'pi kathaṃ cana 01,128.018d@081_0024 alpo 'py agnir vanaṃ kṛtsnaṃ dahaty āśrayasaṃśrayāt 01,128.018d@081_0025 andhaḥ syād andhavelāyāṃ bādhiryam api cāśrayet 01,128.018d@081_0026 kuryāt tṛṇamayaṃ cāpaṃ śayīta mṛgaśāyikām 01,128.018d@081_0027 sāntvādibhir upāyais tu hanyāc chatruṃ vaśe sthitam 01,128.018d@081_0028 dayā tasmin na kartavyā śaraṇāgata ity uta 01,128.018d@081_0029 nirudvigno hi bhavati na hatāj jāyate bhayam 01,128.018d@081_0030 hanyād amitraṃ dānena tathā pūrvāpakāriṇam 01,128.018d@081_0031 hanyāt trīn pañca sapteti parapakṣasya sarvaśaḥ 01,128.018d@081_0032 mūlam evāditaś chindyāt parapakṣasya nityaśaḥ 01,128.018d@081_0033 tataḥ sahāyāṃs tatpakṣān sarvāṃś ca tadanantaram 01,128.018d@081_0034 chinnamūle hy adhiṣṭhāne sarve tajjīvino hatāḥ 01,128.018d@081_0035 kathaṃ nu śākhās tiṣṭheraṃś chinnamūle vanaspatau 01,128.018d@081_0036 ekāgraḥ syād avivṛto nityaṃ vivaradarśakaḥ 01,128.018d@081_0037 rājan rājyaṃ sapatneṣu nityodvignaḥ samācaret 01,128.018d@081_0038 agnyādhānena yajñena kāṣāyeṇa jaṭājinaiḥ 01,128.018d@081_0039 lokān viśvāsayitvā ca tato lumped yathā vṛkaḥ 01,128.018d@081_0040 aṅkuśaṃ śaucam ity āhur arthānām upadhāraṇe 01,128.018d@081_0041 ānāmya phalinīṃ śākhāṃ pakvaṃ pakvaṃ praśātayet 01,128.018d@081_0042 phalārtho 'yaṃ samārambho loke puṃsāṃ vipaścitām 01,128.018d@081_0043 vahed amitraṃ skandhena yādat kālasya paryayaḥ 01,128.018d@081_0044 tataḥ paryāgate kāle bhindyād ghaṭam ivāśmani 01,128.018d@081_0045 amitro na vimoktavyaḥ kṛpaṇaṃ bahv api bruvan 01,128.018d@081_0046 kṛpā tasmin na kartavyā hanyād evāpakāriṇam 01,128.018d@081_0047 hanyād amitraṃ sāntvena tathā dānena vā punaḥ 01,128.018d@081_0048 tathaiva bhedadaṇḍābhyāṃ sarvopāyaiḥ praśātayet 01,128.018d@081_0049 kathaṃ sāntvena dānena bhedair daṇḍena vā punaḥ 01,128.018d@081_0050 amitraḥ śakyate hantuṃ tan me brūhi yathātatham 01,128.018d@081_0051 śṛṇu rājan yathā vṛttaṃ vane nivasataḥ purā 01,128.018d@081_0052 jambukasya mahārāja nītiśāstrārthadarśinaḥ 01,128.018d@081_0053 atha kaś cit kṛtaprajñaḥ śṛgālaḥ svārthapaṇḍitaḥ 01,128.018d@081_0054 sakhibhir nyavasat sārdhaṃ vyāghrākhuvṛkababhṛbhīḥ 01,128.018d@081_0055 te 'paśyan vipine tasmin balinaṃ mṛgayūthapam 01,128.018d@081_0056 aśaktā grahaṇe tasya tato mantram amantrayan 01,128.018d@081_0057 asakṛd yatito hy eṣa hantuṃ vyāghra vane tvayā 01,128.018d@081_0058 yuvā vai javasaṃpanno buddhiśālī na śakyate 01,128.018d@081_0059 mūṣiko 'sya śayānasya caraṇau bhakṣayatv ayam 01,128.018d@081_0060 athainaṃ bhakṣitaiḥ pādair vyāghro gṛhṇātu vai tataḥ 01,128.018d@081_0061 tato vai bhakṣayiṣyāmaḥ sarve muditamānasāḥ 01,128.018d@081_0062 jambukasya tu tad vākyaṃ tathā cakruḥ samāhitāḥ 01,128.018d@081_0063 mūṣikābhakṣitaiḥ pādair mṛgaṃ vyāghro 'vadhīt tadā 01,128.018d@081_0064 dṛṣṭvā viceṣṭamānaṃ tu bhūmau mṛgakalevaram 01,128.018d@081_0065 snātvāgacchata bhadraṃ vo rakṣāmīty āha jambukaḥ 01,128.018d@081_0066 śṛgālavacanāt te 'pi gatāḥ sarve nadīṃ tataḥ 01,128.018d@081_0067 sa cintāparamo bhūtvā tasthau tatraiva jambukaḥ 01,128.018d@081_0068 athājagāma pūrvaṃ tu snātvā vyāghro mahābalaḥ 01,128.018d@081_0069 dadarśa jambukaṃ caiva cintākulitamānasam 01,128.018d@081_0070 kiṃ śocasi mahāprājña tvaṃ no buddhimatāṃ varaḥ 01,128.018d@081_0071 aśitvā piśitāny adya vihariṣyāmahe vayam 01,128.018d@081_0072 śṛṇu me tvaṃ mahābāho yad vākyaṃ mūṣiko 'bravīt 01,128.018d@081_0073 dhig balaṃ mṛgarājasya mayādyāyaṃ mṛgo hataḥ 01,128.018d@081_0074 madbāhubalam āśritya tṛptim adya gamiṣyati 01,128.018d@081_0075 garjamānasya tasyaivam ato bhakṣyaṃ na rocaye 01,128.018d@081_0076 bravīti yadi sa hy evaṃ kāle hy asmin prabodhitaḥ 01,128.018d@081_0077 svabāhubalam āśritya haniṣye 'haṃ vanecarān 01,128.018d@081_0078 khādiṣye tatra māṃsāni ity uktvā prasthito vanam 01,128.018d@081_0079 etasminn eva kāle tu mūṣiko 'pyājagāma ha 01,128.018d@081_0080 tam āgatam abhiprekṣya śṛgālo 'py abravīd vacaḥ 01,128.018d@081_0081 śṛṇu mūṣika bhadraṃ te nakulo yad ihābravīt 01,128.018d@081_0082 mṛgamāṃsaṃ na khādeyaṃ garam etan na rocate 01,128.018d@081_0083 mūṣikaṃ bhakṣayiṣyāmi tad bhavān anumanyatām 01,128.018d@081_0084 tac chrutvā mūṣiko vākyaṃ saṃtrastaḥ prādravad bhayāt 01,128.018d@081_0085 tataḥ snātvā sa vai tatra ājagāma vṛko nṛpa 01,128.018d@081_0086 tam āgatam idaṃ vākyam abravīj jambukas tadā 01,128.018d@081_0087 mṛgarājo hi saṃkruddho na te sādhu bhaviṣyati 01,128.018d@081_0088 sakalatras tv ihāyāti kuruṣva yad anantaram 01,128.018d@081_0089 evaṃ saṃcoditas tena jambukena tadā vṛkaḥ 01,128.018d@081_0090 vṛkāvalumpanaṃ kṛtvā prayātaḥ piśitāśanaḥ 01,128.018d@081_0091 etasminn eva kāle tu nakulo 'py ājagāma ha 01,128.018d@081_0092 tam uvāca mahārāja nakulaṃ jambuko vane 01,128.018d@081_0093 svabāhubalam āśritya nirjitās te 'nyato gatāḥ 01,128.018d@081_0094 mama dattvā niyuddhaṃ tvaṃ bhuṅkṣva māṃsaṃ yathepsitam 01,128.018d@081_0095 mṛgarājo vṛkaś caiva buddhimān api mūṣikaḥ 01,128.018d@081_0096 nirjitā yat tvayā vīrās tasmād vīrataro bhavān 01,128.018d@081_0097 na tvayābhyutsahe yoddhum ity uktvā so 'py upāgamat 01,128.018d@081_0098 evaṃ teṣu prayāteṣu jambuko hṛṣṭamānasaḥ 01,128.018d@081_0099 khādati sma tadā māṃsam ekaḥ san mantraniścayāt 01,128.018d@081_0100 evaṃ samācaran nityaṃ sukham edhati bhūmipaḥ 01,128.018d@081_0101 bhayena bhedayed bhīruṃ śūram añjalikarmaṇā 01,128.018d@081_0102 lubdham arthapradānena samaṃ nyūnaṃ tathaujasā 01,128.018d@081_0103 evaṃ te kathitaṃ rājañ śṛṇu cāpy aparaṃ tathā 01,128.018d@081_0104 putraḥ sakhā vā bhrātā vā pitā vā yadi vā guruḥ 01,128.018d@081_0105 ripusthāneṣu vartantaḥ kartavyā bhūtivardhanāḥ 01,128.018d@081_0106 śapathenāpy ariṃ hanyād arthadānena vā punaḥ 01,128.018d@081_0107 viṣeṇa māyayā vāpi nopekṣeta kathaṃ cana 01,128.018d@081_0108 ubhau cet saṃśayopetau śraddhāvāṃs tatra vardhate 01,128.018d@081_0109 guror apy avaliptasya kāryākāryam ajānataḥ 01,128.018d@081_0110 utpathapratipannasya nyāyyaṃ bhavati śāsanam 01,128.018d@081_0111 kruddho 'py akruddharūpaḥ syāt smitapūrvābhibhāṣitā 01,128.018d@081_0112 na cāpy anyam apadhvaṃset kadā cit kopasaṃyutaḥ 01,128.018d@081_0113 prahariṣyan priyaṃ brūyāt praharann api bhārata 01,128.018d@081_0114 prahṛtya ca kṛpāyīta śoceta ca rudeta ca 01,128.018d@081_0115 āśvāsayec cāpi paraṃ sāntvadharmārthavṛttibhiḥ 01,128.018d@081_0116 athāsya praharet kāle yadā vicalite pathi 01,128.018d@081_0117 api ghorāparādhasya dharmam āśritya tiṣṭhataḥ 01,128.018d@081_0118 sa hi pracchādyate doṣaḥ śailo meghair ivāsitaiḥ 01,128.018d@081_0119 yaḥ syād anuprāptavadhas tasyāgāraṃ pradīpayet 01,128.018d@081_0120 adhanān dāmbhikāṃś corān viṣye sve na vāsayet 01,128.018d@081_0121 pratyutthānāsanādyena saṃpradānena kena cit 01,128.018d@081_0122 prativiśrabdhaghātī syāt tīkṣṇadaṃṣṭro nimagnakaḥ 01,128.018d@081_0123 aśaṅkitebhyaḥ śaṅketa śaṅkitebhyaś ca sarvaśaḥ 01,128.018d@081_0124 aśaṅkyād bhayam utpannam api mūlaṃ nikṛntati 01,128.018d@081_0125 na viśvased aviśvaste viśvaste nātiviśvaset 01,128.018d@081_0126 viśvāsād bhayam utpannaṃ mūlāny api nikṛntati 01,128.018d@081_0127 cāraḥ suvihitaḥ kārya ātmanaś ca parasya ca 01,128.018d@081_0128 pāṣaṇḍāṃs tāpasādīṃś ca pararāṣṭreṣu yojayet 01,128.018d@081_0129 udyāneṣu vihāreṣu devatāyataneṣu ca 01,128.018d@081_0130 pānāgāreṣu rathyāsu sarvatīrtheṣu cāpy atha 01,128.018d@081_0131 catvareṣu ca dyūteṣu parvateṣu vaneṣu ca 01,128.018d@081_0132 samavāyeṣu sarveṣu saritsu ca vicārayet 01,128.018d@081_0133 vācā bhṛśaṃ vinītaḥ syād hṛdayena tathā kṣuraḥ 01,128.018d@081_0134 ślakṣṇapūrvābhibhāṣī syāt sṛṣṭo raudreṇa karmaṇā 01,128.018d@081_0135 añjaliṃ śapathaṃ sāntvaṃ śirasā pādavandanam 01,128.018d@081_0136 āśākaraṇam ity ekaṃ kartavyaṃ bhūtim icchatā 01,128.018d@081_0137 supuṣpitaḥ syād aphalaḥ phalavān syād durāruhaḥ 01,128.018d@081_0138 āmaḥ syāt pakvasaṃkāśo na ca jīryeta karhi cit 01,128.018d@081_0139 trivarge trividhā pīḍā anubandhās tathaiva ca 01,128.018d@081_0140 anubandhāḥ śubhā jñeyāḥ pīḍās tu parivarjayet 01,128.018d@081_0141 dharmaṃ vicarataḥ pīḍā sāpi dvābhyāṃ niyacchati 01,128.018d@081_0142 arthaḥ syād arthalubdhasya kāmasyātipravartinaḥ 01,128.018d@081_0143 agarvitātmā yuktaś ca sāntvayukto 'nasūyitā 01,128.018d@081_0144 avekṣitārthaḥ śuddhātmā mantrayīta dvijaiḥ saha 01,128.018d@081_0145 karmaṇā yena teneha mṛdunā dāruṇena vā 01,128.018d@081_0146 uddhared dīnam ātmānaṃ samartho dharmam ācaret 01,128.018d@081_0147 na saṃśayam anārūḍho naro bhadrāṇi paśyati 01,128.018d@081_0148 saṃśayaṃ punar āruhya yadi jīvati paśyati 01,128.018d@081_0149 yasya buddhiḥ paribhavet tam atītena sāntvayet 01,128.018d@081_0150 anāgatena durbuddhiṃ pratyutpannena paṇḍitam 01,128.018d@081_0151 yo 'riṇā saha saṃdhāya śayīta kṛtakṛtyavat 01,128.018d@081_0152 sa vṛkṣāgre yathā suptaḥ patitaḥ pratibudhyate 01,128.018d@081_0153 mantrasaṃvaraṇe yatnaḥ sadā kāryo 'nasūyatā 01,128.018d@081_0154 ākāraś cātmano rakṣyaś cāreṇāpy anupālitaḥ 01,128.018d@081_0155 nācchitvā paramarmāṇi nākṛtvā karma dāruṇam 01,128.018d@081_0156 nāhatvā matsyaghātīva prāpnoti mahatīṃ śriyam 01,128.018d@081_0157 karśitaṃ vyādhitaṃ klinnam apānīyam aghāsakam 01,128.018d@081_0158 pariviśvastamandaṃ ca prahartavyam arer balam 01,128.018d@081_0159 nārthiko 'rthinam abhyeti kṛtārthe nāsti saṃgatam 01,128.018d@081_0160 tasmāt sarvāṇi kāryāṇi sāvaśeṣāṇi kārayet 01,128.018d@081_0161 saṃgrahe vigrahe caiva yatnaḥ kāryo 'nasūyatā 01,128.018d@081_0162 utsāhaś cāpi yatnena kartavyo bhūtim icchatā 01,128.018d@081_0163 nāsya kṛtyāni budhyeran mitrāṇi ripavas tathā 01,128.018d@081_0164 ārabdhāny eva paśyeran suparyavasitāni ca 01,128.018d@081_0165 bhītavat saṃvidhātavyaṃ yāvad bhayam anāgatam 01,128.018d@081_0166 āgataṃ tu bhayaṃ dṛṣṭvā prahartavyam abhītavat 01,128.018d@081_0167 daṇḍenopanataṃ śatrum anugṛhṇāti yo naraḥ 01,128.018d@081_0168 sa mṛtyum upagṛhyāste garbham aśvatarī yathā 01,128.018d@081_0169 anāgataṃ hi budhyeta yac ca kāryaṃ puraḥ sthitam 01,128.018d@081_0170 na tu buddhikṣayāt kiṃ cid atikrāmet prayojanam 01,128.018d@081_0171 utsāhaś cāpi yatnena kartavyo bhūtim icchatā 01,128.018d@081_0172 vibhajya deśakālau ca daivaṃ dharmādayas trayaḥ 01,128.018d@081_0173 naiḥśreyasau tu tau jñeyau deśakālāv iti sthitiḥ 01,128.018d@081_0174 tālavat kurute mūlaṃ bālaḥ śatrur upekṣitaḥ 01,128.018d@081_0175 gahane 'gnir ivotsṛṣṭaḥ kṣipraṃ saṃjāyate mahān 01,128.018d@081_0176 agniṃ stokam ivātmānaṃ saṃdhukṣayati yo naraḥ 01,128.018d@081_0177 sa vardhamāno grasate mahāntam api saṃcayam 01,128.018d@081_0178 āśāṃ kālavatīṃ kuryāt kālaṃ vighnena yojayet 01,128.018d@081_0179 vighnaṃ nimittato brūyān nimittaṃ cāpi hetutaḥ 01,128.018d@081_0180 kṣuro bhūtvā haret prāṇān niśitaḥ kālasādhanaḥ 01,128.018d@081_0181 praticchanno lomavāhī dviṣatāṃ parikartanaḥ 01,128.018d@081_0182 pāṇḍaveṣu yathānyāyam anyeṣu ca kurūdvaha 01,128.018d@081_0183 vartamāno na majjes tvaṃ tathā kṛtyaṃ samācara 01,128.018d@081_0184 sarvakalyāṇasaṃpanno viśiṣṭa iti niścayaḥ 01,128.018d@081_0185 tasmāt tvaṃ pāṇḍuputrebhyo rakṣātmānaṃ narādhipa 01,128.018d@081_0186 bhrātṛbhyo balino yasmāt pāṇḍuputrā narādhipa 01,128.018d@081_0187 bravīmi tasmād vispaṣṭaṃ yat kartavyam ariṃdama 01,128.018d@081_0188 saputraḥ śṛṇu tad rājañ śrutvā ca bhava yatnavān 01,128.018d@081_0189 yathā bhayaṃ na pāṇḍubhyas tathā kuru narādhipa 01,128.018d@081_0190 paścāttāpo yathā na syāt tathā nītir vidhīyatām 01,128.018d@081_0191 evam uktvā saṃpratasthe kaṇikaḥ svagṛhaṃ tataḥ 01,128.018d@081_0192 dhṛtarāṣṭro 'pi kauravyaḥ śokārtaḥ samapadyata 01,128.018d@081_0193 tataḥ subalaputras tu rājā duryodhanaś ca ha 01,128.018d@081_0194 duḥśāsanaś ca karṇaś ca duṣṭaṃ mantram amantrayan 01,128.018d@081_0195 te kauravyam anujñāpya dhṛtarāṣṭraṃ narādhipam 01,128.018d@081_0196 dahane tu saputrāyāḥ kuntyā buddhim akārayan 01,128.018d@081_0197 teṣām iṅgitabhāvajño viduras tattvadarśivān 01,128.018d@081_0198 ākāreṇaiva taṃ mantraṃ bubudhe duṣṭacetasām 01,128.018d@081_0199 tato viditavedyātmā pāṇḍavānāṃ hite rataḥ 01,128.018d@081_0200 palāyane matiṃ cakre kuntyāḥ putraiḥ sahānaghaḥ 01,128.018d@081_0201 tato vātasahāṃ nāvaṃ yantrayuktāṃ patākinīm 01,128.018d@081_0202 ūrmikṣamāṃ dṛḍhāṃ kṛtvā kuntīm idam uvāca ha 01,128.018d@081_0203 eṣa jātaḥ kulasyāsya kīrtivaṃśapraṇāśanaḥ 01,128.018d@081_0204 dhṛtarāṣṭraḥ parītātmā dharmaṃ tyajati śāśvatam 01,128.018d@081_0205 iyaṃ vāripathe yuktā taraṅgapavanakṣamā 01,128.018d@081_0206 naur yayā mṛtyupāśāt tvaṃ saputrā mokṣyase śubhe 01,128.018d@081_0207 tac chrutvā vyathitā kuntī putraiḥ saha yaśasvinī 01,128.018d@081_0208 nāvam āruhya gaṅgāyāṃ prayayau bharatarṣabha 01,128.018d@081_0209 tato viduravākyena nāvaṃ vikṣipya pāṇḍavāḥ 01,128.018d@081_0210 dhanaṃ cādāya tair dattam ariṣṭaṃ prāviśan vanam 01,128.018d@081_0211 niṣādī pañcaputrā tu jātuṣe tatra veśmani 01,128.018d@081_0212 kāraṇābhyāgatā dagdhā saha putrair anāgasā 01,128.018d@081_0213 sa ca mlecchādhamaḥ pāpo dagdhas tatra purocanaḥ 01,128.018d@081_0214 vañcitāś ca durātmāno dhārtarāṣṭrāḥ sahānugāḥ 01,128.018d@081_0215 avijñātā mahātmāno janānām akṣatās tathā 01,128.018d@081_0216 jananyā saha kaunteyā muktā viduramantritāt 01,128.018d@081_0217 tatas tasmin pure lokā nagare vāraṇāvate 01,128.018d@081_0218 dṛṣṭvā jatugṛhaṃ dagdham anvaśocanta duḥkhitāḥ 01,128.018d@081_0219 preṣayām āsū rājñe ca yathāvṛttaṃ niveditum 01,128.018d@081_0220 saṃvṛttas te mahān kāmaḥ pāṇḍavān dagdhavān asi 01,128.018d@081_0221 sakāmo bhava kauravya bhuṅkṣva rājyaṃ saputrakaḥ 01,128.018d@081_0222 tac chrutvā dhṛtarāṣṭraś ca saha putreṇa śocayan 01,128.018d@081_0223 pretakāryāṇi ca tathā cakāra saha bāndhavaiḥ 01,128.018d@081_0224 pāṇḍavānāṃ tathā kṣattā bhīṣmaś ca kurusattamaḥ 01,128.018d@081_0225 punar vistaraśaḥ śrotum icchāmi dvijasattama 01,128.018d@081_0226 dāhaṃ jatugṛhasyaivaṃ pāṇḍavānāṃ ca mokṣaṇam 01,128.018d@081_0227 sunṛśaṃsam idaṃ karma teṣāṃ krūropasaṃhitam 01,128.018d@081_0228 kīrtayasva yathāvṛttaṃ paraṃ kautūhalaṃ mama 01,128.018d@081_0229 śṛṇu vistaraśo rājan bruvato me paraṃtapa 01,128.018d@081_0230 dāhaṃ jatugṛhasyaitat pāṇḍavānāṃ ca mokṣaṇam 01,129.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,129.001a prāṇādhikaṃ bhīmasenaṃ kṛtavidyaṃ dhanaṃjayam 01,129.001c duryodhano lakṣayitva paryatapyata durmatiḥ 01,129.002a tato vaikartanaḥ karṇaḥ śakuniś cāpi saubalaḥ 01,129.002c anekair abhyupāyais tāñ jighāṃsanti sma pāṇḍavān 01,129.003a pāṇḍavāś cāpi tat sarvaṃ pratyajānann ariṃdamāḥ 01,129.003c udbhāvanam akurvanto vidurasya mate sthitāḥ 01,129.004a guṇaiḥ samuditān dṛṣṭvā paurāḥ pāṇḍusutāṃs tadā 01,129.004b*1436_01 kathayāṃ cakrire teṣāṃ guṇān saṃsatsu bhārata 01,129.004b*1436_02 rājyaprāptiṃ ca saṃprāptaṃ jyeṣṭhaṃ pāṇḍusutaṃ tadā 01,129.004c kathayanti sma saṃbhūya catvareṣu sabhāsu ca 01,129.005a prajñācakṣur acakṣuṣṭvād dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ 01,129.005c rājyam aprāptavān pūrvaṃ sa kathaṃ nṛpatir bhavet 01,129.006a tathā bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ satyasaṃdho mahāvrataḥ 01,129.006c pratyākhyāya purā rājyaṃ nādya jātu grahīṣyati 01,129.006d*1437_01 viduraḥ karaṇatvāc ca pāṇḍavas tv abhiṣicyatām 01,129.007a te vayaṃ pāṇḍavaṃ jyeṣṭhaṃ taruṇaṃ vṛddhaśīlinam 01,129.007c abhiṣiñcāma sādhv adya satyaṃ karuṇavedinam 01,129.007d*1438_01 sa hi vṛddhān amātyāṃś ca jñātīṃś cāpi mahāyaśāḥ 01,129.007d*1438_02 satkṛtya nityaṃ pūjārhān pāṇḍavaḥ pūjayiṣyati 01,129.008a sa hi bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca dharmavit 01,129.008c saputraṃ vividhair bhogair yojayiṣyati pūjayan 01,129.009a teṣāṃ duryodhanaḥ śrutvā tāni vākyāni bhāṣatām 01,129.009c yudhiṣṭhirānuraktānāṃ paryatapyata durmatiḥ 01,129.010a sa tapyamāno duṣṭātmā teṣāṃ vāco na cakṣame 01,129.010c īrṣyayā cābhisaṃtapto dhṛtarāṣṭram upāgamat 01,129.011a tato virahitaṃ dṛṣṭvā pitaraṃ pratipūjya saḥ 01,129.011c paurānurāgasaṃtaptaḥ paścād idam abhāṣata 01,129.012a śrutā me jalpatāṃ tāta paurāṇām aśivā giraḥ 01,129.012b*1439_01 teṣāṃ śrutvā tu vākyāni paritapsyāmi bhārata 01,129.012b*1439_02 yudhiṣṭhirānuraktānāṃ paurāṇām aśivāni ca 01,129.012b*1440_01 āgato 'haṃ mahāprājña pādamūlaṃ vacaḥ śṛṇu 01,129.012c tvām anādṛtya bhīṣmaṃ ca patim icchanti pāṇḍavam 01,129.013a matam etac ca bhīṣmasya na sa rājyaṃ bubhūṣati 01,129.013c asmākaṃ tu parāṃ pīḍāṃ cikīrṣanti pure janāḥ 01,129.014a pitṛtaḥ prāptavān rājyaṃ pāṇḍur ātmaguṇaiḥ purā 01,129.014c tvam apy aguṇasaṃyogāt prāptaṃ rājyaṃ na labdhavān 01,129.015a sa eṣa pāṇḍor dāyādyaṃ yadi prāpnoti pāṇḍavaḥ 01,129.015c tasya putro dhruvaṃ prāptas tasya tasyeti cāparaḥ 01,129.016a te vayaṃ rājavaṃśena hīnāḥ saha sutair api 01,129.016c avajñātā bhaviṣyāmo lokasya jagatīpate 01,129.017a satataṃ nirayaṃ prāptāḥ parapiṇḍopajīvinaḥ 01,129.017c na bhavema yathā rājaṃs tathā śīghraṃ vidhīyatām 01,129.017d*1441_01 atha tvam api rājendra rājavaṃśo bhaviṣyasi 01,129.018a abhaviṣyaḥ sthiro rājye yadi hi tvaṃ purā nṛpa 01,129.018c dhruvaṃ prāpsyāma ca vayaṃ rājyam apy avaśe jane 01,129.018d*1442_01 yadi tvaṃ ca mahārāja rājavaṃśāc cariṣyasi 01,129.018d*1442_02 vayaṃ caiva yatiṣyāmo hy agādhe niraye 'śucau 01,129.018d*1443_01 sa tathā kuru kauravya rakṣyā vaṃśyā yathā vayam 01,129.018d*1443_02 saṃprāpnuma svayaṃ rājyaṃ mantrayasva sahānugaiḥ 01,129.018d@083=0000 vaiśaṃpāyanaḥ 01,129.018d@083=0000 vaiśaṃpāyanaḥ 01,129.018d@083=0003 dhṛtarāṣṭraḥ 01,129.018d@083=0018 duryodhanaḥ 01,129.018d@083_0001 dhṛtarāṣṭras tu putrasya śrutvā vacanam īdṛśam 01,129.018d@083_0001 prāṇādhikaṃ bhīmasenaṃ kṛtavidyaṃ dhanaṃjayam 01,129.018d@083_0002 muhūrtam iva saṃcintya duryodhanam athābravīt 01,129.018d@083_0002 duryodhano lakṣayitvā paryatapyata durmatiḥ 01,129.018d@083_0003 tathā vaikartanaḥ karṇaḥ śakuniś cāpi saubalaḥ 01,129.018d@083_0003 dharmavṛttaḥ sadā pāṇḍuḥ suvṛtto mayi gauravāt 01,129.018d@083_0004 sarveṣu jñātiṣu tathā madīyeṣu viśeṣataḥ 01,129.018d@083_0004 anekair apy upāyais te jighāṃsanti sma pāṇḍavān 01,129.018d@083_0005 nātra kiṃ cana jānāti bhojanāni cikīrṣati 01,129.018d@083_0005 pāṇḍavāś cāpi tat sarvaṃ praticakrur yathābalam 01,129.018d@083_0006 udbhāvanam akurvāṇā vidurasya mate sthitāḥ 01,129.018d@083_0006 nivedayati dharmastho mayi dharmabhṛtāṃ varaḥ 01,129.018d@083_0007 guṇaiḥ samuditān dṛṣṭvā paurāḥ pāṇḍusutāṃs tadā 01,129.018d@083_0007 tasya putro yathā pāṇḍus tadā dharmaparaḥ sadā 01,129.018d@083_0008 kathayāṃ cakrire teṣāṃ guṇān saṃsatsu bhārata 01,129.018d@083_0008 guṇavāṃl lokavikhyāto nagare ca pratiṣṭhitaḥ 01,129.018d@083_0009 sa kathaṃ śakyate 'smābhir apakraṣṭuṃ nararṣabha 01,129.018d@083_0009 rājyaprāptiṃ ca saṃprāptaṃ jyeṣṭhaṃ pāṇḍusutaṃ tadā 01,129.018d@083_0010 kathayanti sma saṃbhūya catvareṣu sabhāsu ca 01,129.018d@083_0010 rājyam eṣa hi naḥ prāptaḥ sasahāyo viśeṣataḥ 01,129.018d@083_0011 bhrātṛbhiḥ pāṇḍunāmātyaṃ balaṃ ca satataṃ dhṛtam 01,129.018d@083_0011 prajñācakṣur acakṣuṣmān dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ 01,129.018d@083_0012 rājyaṃ ca prāptavān pūrvaṃ sa kathaṃ nṛpatir bhavet 01,129.018d@083_0012 dhṛtāḥ putrāś ca pautrāś ca teṣām api viśeṣataḥ 01,129.018d@083_0013 te tathā satkṛtās tāta viṣaye pāṇḍunā narāḥ 01,129.018d@083_0013 tathā bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ satyasaṃdho jitendriyaḥ 01,129.018d@083_0014 kathaṃ yudhiṣṭhirasyārthe na no hanyuḥ sabāndhavān 01,129.018d@083_0014 pratyākhyāya tadā rājyaṃ nādya jātu grahīṣyati 01,129.018d@083_0015 te vayaṃ pāṇḍavaśreṣṭhaṃ taruṇaṃ vṛddhaśīlinam 01,129.018d@083_0015 naite viṣayam iccheyur dharmatyāge viśeṣataḥ 01,129.018d@083_0016 abhiṣiñcāma sādhv atra satyaṃ karuṇavedinam 01,129.018d@083_0016 te vayaṃ kauraveyāṇām eteṣāṃ ca mahātmanām 01,129.018d@083_0017 sa hi bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca buddhimān 01,129.018d@083_0017 kathaṃ na vācyatāṃ tāta gacchema jagatas tathā 01,129.018d@083_0018 saputraṃ vividhair bhogair yojayiṣyati pūjayan 01,129.018d@083_0018 madhyasthaḥ satataṃ bhīṣmo droṇaputro mayi sthitaḥ 01,129.018d@083_0019 yataḥ putras tato droṇo bhavitā nātra saṃśayaḥ 01,129.018d@083_0019 teṣāṃ duryodhanaḥ śrutvā tāni vākyāni bhārata 01,129.018d@083_0020 yudhiṣṭhirānuraktānāṃ paryatapyata durmatiḥ 01,129.018d@083_0020 kṛpaḥ śāradvataś caiva yata eva vayaṃ tataḥ 01,129.018d@083_0021 saṃtapyamāno duṣṭātmā teṣāṃ vāco na cakṣame 01,129.018d@083_0021 bhāgineyaṃ tato drauṇiṃ na tyakṣyati kathaṃ cana 01,129.018d@083_0022 kṣattārthabaddhas tv asmāsu pracchannas tu yataḥ pare 01,129.018d@083_0022 īrṣyayā cāpi saṃtapto dhṛtarāṣṭram upāgamat 01,129.018d@083_0023 na tv ekaḥ sa samartho 'smān pāṇḍavārthe pravādhitum 01,129.018d@083_0023 tato virahitaṃ dṛṣṭvā pitaraṃ pratipūjya ca 01,129.018d@083_0024 suvisrabdhān pāṇḍusutān saha mātrā vivāsaya 01,129.018d@083_0024 dṛṣṭvā pāṇḍoḥ purāvṛttaṃ paścād idam uvāca ha 01,129.018d@083_0025 śrutā me jalpatāṃ vācaḥ paurāṇām aśivā giraḥ 01,129.018d@083_0025 vāraṇāvatam adyaiva nātra doṣo bhaviṣyati 01,129.018d@083_0026 āgato 'haṃ mahāprājña pādamūlaṃ vacaḥ śṛṇu 01,129.018d@083_0026 vinidrākaraṇaṃ ghoraṃ hṛdi śalyam ivārpitam 01,129.018d@083_0027 śokapāvakam udbhūtaṃ karmaṇā tena nāśaya 01,129.018d@083_0027 tvām anādṛtya bhīṣmaṃ ca patim icchanti pāṇḍavam 01,129.018d@083_0028 saumye matiś ca bhīṣmasya na ca rājyaṃ bubhūṣati 01,129.018d@083_0029 tasya putro dhruvaṃ prāptas tasya tasyeti cāparaḥ 01,129.018d@083_0030 te vayaṃ rājavaṃśena hīnāḥ saha sutair api 01,129.018d@083_0031 avijñātā bhaviṣyāmo lokasya jagatīpate 01,129.018d@083_0032 satataṃ nirayaṃ prāptāḥ parapiṇḍopajīvinaḥ 01,129.018d@083_0033 na bhavema yathā rājaṃs tathā śīghraṃ vidhīyatām 01,129.018d@083_0034 atha tvam api rājendra rājavaṃśo bhaviṣyasi 01,129.018d@083_0035 yadi hi tvaṃ purā rājye bhavān āsthāpito nṛpaḥ 01,129.018d@083_0036 dhruvaṃ lapsyāmahe rājyaṃ vayam apy avaśena te 01,129.018d@083_0037 sa tathā kuru kauravya rakṣyā vaṃśyā yathā vayam 01,129.018d@083_0038 saṃprāpnumaḥ svayaṃ rājyaṃ mantrayasva sahānugaiḥ 01,130.000@082=0022 duryodhanaḥ 01,130.000@082=0036 vaiśaṃpāyanaḥ 01,130.000@082_0001 dhṛtarāṣṭras tu vacanaṃ śrutvā sumahad apriyam 01,130.000@082_0002 uvāca matimān vākyaṃ duryodhanam ariṃdamam 01,130.000@082_0003 jātyandhaś cāpy ahaṃ tāta pāṇḍunā pūjito bhṛśam 01,130.000@082_0004 rājāno yady api śreṣṭhā dharmahetor bhavanti hi 01,130.000@082_0005 prajñācakṣur anetratvād aśakto rāṣṭragopane 01,130.000@082_0006 na cāndhaḥ paracakrāṇi prativyūhati saṃgare 01,130.000@082_0007 arthaśāstraṃ mayādhītaṃ sāṅgā vedāś ca putraka 01,130.000@082_0008 dhārtarāṣṭra svayaṃ rājñā yoddhavyaṃ dharmakāṅkṣiṇā 01,130.000@082_0009 raṇe ca mṛtyuḥ svargāya rājanyasya vidhīyate 01,130.000@082_0010 putrasaṃkrāmitaśrīr vā vāsāya vanam āśrayet 01,130.000@082_0011 jyeṣṭho 'yam iti rājye ca sthāpito vikalo 'pi san 01,130.000@082_0012 nirjitya pararāṣṭrāṇi pāṇḍur mahyaṃ nyavedayat 01,130.000@082_0013 kuladharmasthāpanāya jyeṣṭho 'haṃ jyeṣṭhabhāṅ na ca 01,130.000@082_0014 bahūnāṃ bhrātṛṇāṃ (!) madhye śreṣṭho jyeṣṭho hi śreyasā 01,130.000@082_0015 kanīyān api sa jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ śreyān kulasya vai 01,130.000@082_0016 tasmāj jyeṣṭhaś ca śreṣṭhaś ca pāṇḍur dharmabhṛtāṃ varaḥ 01,130.000@082_0017 tasya putrā guṇaiḥ khyātā arthe ca kṛtaniścayāḥ 01,130.000@082_0018 kṛtāstrā labdhalakṣāś ca pāṇḍuputrā mahārathāḥ 01,130.000@082_0019 dharme ca nītiśāstre ca tathā ca niratāḥ sadā 01,130.000@082_0020 paurajānapadānāṃ ca prītir eṣu viśeṣataḥ 01,130.000@082_0021 kathaṃ nāmotsahe vatsa nagarāc ca vivāsitum 01,130.000@082_0022 paurajānapadaiḥ sārdhaṃ viprā jalpanti nityaśaḥ 01,130.000@082_0023 prajñācakṣur anetratvād aśakto rājyarakṣaṇe 01,130.000@082_0024 te vayaṃ pāṇḍavaśreṣṭhaṃ taruṇaṃ vṛddhaśīlinam 01,130.000@082_0025 rājānam abhiṣiñcāmaḥ satyaṃ karuṇavedinam 01,130.000@082_0026 sa hi vṛddhān amātyāṃś ca jñātīṃś cāpi mahāyaśāḥ 01,130.000@082_0027 satkṛtya nityaṃ pūjārhān pāṇḍavaḥ pūjayiṣyati 01,130.000@082_0028 pitāmahaṃ śāṃtanavaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca dharmataḥ 01,130.000@082_0029 saputraṃ vividhair bhogair vāsayiṣyati mānitaḥ 01,130.000@082_0030 ity evaṃ vilapanti sma vadanti ca janā muhuḥ 01,130.000@082_0031 rājan duḥkhaśatāviṣṭāḥ paurāḥ śatasahasraśaḥ 01,130.000@082_0032 teṣāṃ śrutvā tu vākyāni paurāṇām aśivāni ca 01,130.000@082_0033 yudhiṣṭhirānuraktānāṃ paritapsyāmi bhārata 01,130.000@082_0034 dhṛtarāṣṭras tu putrasya śrutvā vākyam uvāca ha 01,130.000@082_0035 yathā na vācyatāṃ putra gacchema ca tathā kuru 01,130.000@082_0036 evaṃ tasya vacaḥ śrutvā praviśya ca gṛhaṃ mahat 01,130.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,130.001*1444_01 evaṃ śrutvā tu putrasya prajñācakṣur narādhipaḥ 01,130.001*1444_02 kaṇikasya ca vākyāni tāni śrutvā sa sarvaśaḥ 01,130.001*1444_03 dhṛtarāṣṭro dvidhācittaḥ śokārtaḥ samapadyata 01,130.001*1444_04 duryodhanaś ca karṇaś ca śakuniḥ saubalas tathā 01,130.001*1444_05 duḥśāsanacaturthās te mantrayām āsur ekataḥ 01,130.001*1444_06 tato duryodhano rājā dhṛtarāṣṭram abhāṣata 01,130.001*1444_07 pāṇḍavebhyo bhayaṃ naḥ syāt tān vivāsayatāṃ bhavān 01,130.001*1444_08 nipuṇenābhyupāyena nagaraṃ vāraṇāvatam 01,130.001a dhṛtarāṣṭras tu putrasya śrutvā vacanam īdṛśam 01,130.001c muhūrtam iva saṃcintya duryodhanam athābravīt 01,130.002a dharmanityaḥ sadā pāṇḍur mamāsīt priyakṛd dhitaḥ 01,130.002c sarveṣu jñātiṣu tathā mayi tv āsīd viśeṣataḥ 01,130.003a nāsya kiṃ cin na jānāmi bhojanādi cikīrṣitam 01,130.003c nivedayati nityaṃ hi mama rājyaṃ dhṛtavrataḥ 01,130.004a tasya putro yathā pāṇḍus tathā dharmaparāyaṇaḥ 01,130.004c guṇavāṃl lokavikhyātaḥ paurāṇāṃ ca susaṃmataḥ 01,130.004d*1445_01 sa tathā vartamāno 'sau dharmasūnur yathānujaḥ 01,130.005a sa kathaṃ śakyam asmābhir apakraṣṭuṃ balād itaḥ 01,130.005c pitṛpaitāmahād rājyāt sasahāyo viśeṣataḥ 01,130.006a bhṛtā hi pāṇḍunāmātyā balaṃ ca satataṃ bhṛtam 01,130.006c bhṛtāḥ putrāś ca pautrāś ca teṣām api viśeṣataḥ 01,130.007a te purā satkṛtās tāta pāṇḍunā pauravā janāḥ 01,130.007c kathaṃ yudhiṣṭhirasyārthe na no hanyuḥ sabāndhavān 01,130.008 duryodhana uvāca 01,130.008a evam etan mayā tāta bhāvitaṃ doṣam ātmani 01,130.008c dṛṣṭvā prakṛtayaḥ sarvā arthamānena yojitāḥ 01,130.009a dhruvam asmatsahāyās te bhaviṣyanti pradhānataḥ 01,130.009c arthavargaḥ sahāmātyo matsaṃstho 'dya mahīpate 01,130.010a sa bhavān pāṇḍavān āśu vivāsayitum arhati 01,130.010c mṛdunaivābhyupāyena nagaraṃ vāraṇāvatam 01,130.011a yadā pratiṣṭhitaṃ rājyaṃ mayi rājan bhaviṣyati 01,130.011c tadā kuntī sahāpatyā punar eṣyati bhārata 01,130.012 dhṛtarāṣṭra uvāca 01,130.012a duryodhana mamāpy etad dhṛdi saṃparivartate 01,130.012c abhiprāyasya pāpatvān naitat tu vivṛṇomy aham 01,130.013a na ca bhīṣmo na ca droṇo na kṣattā na ca gautamaḥ 01,130.013c vivāsyamānān kaunteyān anumaṃsyanti karhi cit 01,130.014a samā hi kauraveyāṇāṃ vayam ete ca putraka 01,130.014c naite viṣamam iccheyur dharmayuktā manasvinaḥ 01,130.015a te vayaṃ kauraveyāṇām eteṣāṃ ca mahātmanām 01,130.015c kathaṃ na vadhyatāṃ tāta gacchema jagatas tathā 01,130.016 duryodhana uvāca 01,130.016a madhyasthaḥ satataṃ bhīṣmo droṇaputro mayi sthitaḥ 01,130.016c yataḥ putras tato droṇo bhavitā nātra sāṃśayaḥ 01,130.017a kṛpaḥ śāradvataś caiva yata ete trayas tataḥ 01,130.017c droṇaṃ ca bhāgineyaṃ ca na sa tyakṣyati karhi cit 01,130.018a kṣattārthabaddhas tv asmākaṃ pracchannaṃ tu yataḥ pare 01,130.018c na caikaḥ sa samartho 'smān pāṇḍavārthe prabādhitum 01,130.019a sa viśrabdhaḥ pāṇḍuputrān saha mātrā vivāsaya 01,130.019c vāraṇāvatam adyaiva nātra doṣo bhaviṣyati 01,130.020a vinidrakaraṇaṃ ghoraṃ hṛdi śalyam ivārpitam 01,130.020c śokapāvakam udbhūtaṃ karmaṇaitena nāśaya 01,131.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,131.001a tato duryodhano rājā sarvās tāḥ prakṛtīḥ śanaiḥ 01,131.001c arthamānapradānābhyāṃ saṃjahāra sahānujaḥ 01,131.001d*1446_01 yuyutsum apanīyaikaṃ dhārtarāṣṭrāḥ sahodarāḥ 01,131.002a dhṛtarāṣṭraprayuktās tu ke cit kuśalamantriṇaḥ 01,131.002c kathayāṃ cakrire ramyaṃ nagaraṃ vāraṇāvatam 01,131.003a ayaṃ samājaḥ sumahān ramaṇīyatamo bhuvi 01,131.003c upasthitaḥ paśupater nagare vāraṇāvate 01,131.004a sarvaratnasamākīrṇe puṃsāṃ deśe manorame 01,131.004c ity evaṃ dhṛtarāṣṭrasya vacanāc cakrire kathāḥ 01,131.005a kathyamāne tathā ramye nagare vāraṇāvate 01,131.005c gamane pāṇḍuputrāṇāṃ jajñe tatra matir nṛpa 01,131.006a yadā tv amanyata nṛpo jātakautūhalā iti 01,131.006c uvācainān atha tadā pāṇḍavān ambikāsutaḥ 01,131.006d*1447_01 adhītāni ca śāstrāṇi yuṣmābhir iha kṛtsnaśaḥ 01,131.006d*1447_02 astrāṇi ca tathā droṇād gautamāc ca śaradvataḥ 01,131.006d*1447_03 so 'ham evaṃgate tāta cintayāmi samantataḥ 01,131.006d*1447_04 rakṣaṇe vyavahāre ca rājyasya satataṃ hitāḥ 01,131.007a mameme puruṣā nityaṃ kathayanti punaḥ punaḥ 01,131.007c ramaṇīyataraṃ loke nagaraṃ vāraṇāvatam 01,131.008a te tāta yadi manyadhvam utsavaṃ vāraṇāvate 01,131.008c sagaṇāḥ sānuyātrāś ca viharadhvaṃ yathāmarāḥ 01,131.009a brāhmaṇebhyaś ca ratnāni gāyanebhyaś ca sarvaśaḥ 01,131.009c prayacchadhvaṃ yathākāmaṃ devā iva suvarcasaḥ 01,131.010a kaṃ cit kālaṃ vihṛtyaivam anubhūya parāṃ mudam 01,131.010c idaṃ vai hāstinapuraṃ sukhinaḥ punar eṣyatha 01,131.010d*1448_01 nivasadhvaṃ ca tatraiva saṃrakṣaṇaparāyaṇāḥ 01,131.010d*1448_02 vailakṣaṇyaṃ hi tatraiva bhaviṣyati paraṃtapāḥ 01,131.010d*1449_01 nagaraṃ punar evedam upayāsyatha pāṇḍavāḥ 01,131.011a dhṛtarāṣṭrasya taṃ kāmam anubuddhvā yudhiṣṭhiraḥ 01,131.011c ātmanaś cāsahāyatvaṃ tatheti pratyuvāca tam 01,131.012a tato bhīṣmaṃ mahāprājñaṃ viduraṃ ca mahāmatim 01,131.012c droṇaṃ ca bāhlikaṃ caiva somadattaṃ ca kauravam 01,131.013a kṛpam ācāryaputraṃ ca gāndhārīṃ ca yaśasvinīm 01,131.013a*1450_01 . . . . . . . . bhūriśravasam eva ca 01,131.013a*1450_02 mānyān anyān amātyāṃś ca brāhmaṇāṃś ca tapodhanān 01,131.013a*1450_03 purohitāṃś ca paurāṃś ca . . . . . . . . 01,131.013b*1451_01 sarvamātṝr upaspṛṣṭvā (sic) vidurasya ca yoṣitaḥ 01,131.013c yudhiṣṭhiraḥ śanair dīnam uvācedaṃ vacas tadā 01,131.014a ramaṇīye janākīrṇe nagare vāraṇāvate 01,131.014c sagaṇās tāta vatsyāmo dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt 01,131.015a prasannamanasaḥ sarve puṇyā vāco vimuñcata 01,131.015c āśīrbhir vardhitān asmān na pāpaṃ prasahiṣyati 01,131.016a evam uktās tu te sarve pāṇḍuputreṇa kauravāḥ 01,131.016c prasannavadanā bhūtvā te 'bhyavartanta pāṇḍavān 01,131.017a svasty astu vaḥ pathi sadā bhūtebhyaś caiva sarvaśaḥ 01,131.017c mā ca vo 'stv aśubhaṃ kiṃ cit sarvataḥ pāṇḍunandanāḥ 01,131.018a tataḥ kṛtasvastyayanā rājyalābhāya pāṇḍavāḥ 01,131.018c kṛtvā sarvāṇi kāryāṇi prayayur vāraṇāvatam 01,132.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,132.001a evam ukteṣu rājñā tu pāṇḍaveṣu mahātmasu 01,132.001c duryodhanaḥ paraṃ harṣam ājagāma durātmavān 01,132.001d*1452_01 tataḥ subalaputraś ca karṇo duryodhanas tathā 01,132.001d*1452_02 dāhane sahaputrāyāḥ kuntyā matim akurvata 01,132.001d*1452_03 mantrayitvā sa taiḥ sārdhaṃ durātmā dhṛtarāṣṭrajaḥ 01,132.002a sa purocanam ekāntam ānīya bharatarṣabha 01,132.002c gṛhītvā dakṣiṇe pāṇau sacivaṃ vākyam abravīt 01,132.003a mameyaṃ vasusaṃpūrṇā purocana vasuṃdharā 01,132.003c yatheyaṃ mama tadvat te sa tāṃ rakṣitum arhasi 01,132.004a na hi me kaś cid anyo 'sti vaiśvāsikataras tvayā 01,132.004c sahāyo yena saṃdhāya mantrayeyaṃ yathā tvayā 01,132.005a saṃrakṣa tāta mantraṃ ca sapatnāṃś ca mamoddhara 01,132.005c nipuṇenābhyupāyena yad bravīmi tathā kuru 01,132.006a pāṇḍavā dhṛtarāṣṭreṇa preṣitā vāraṇāvatam 01,132.006c utsave vihariṣyanti dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt 01,132.007a sa tvaṃ rāsabhayuktena syandanenāśugāminā 01,132.007c vāraṇāvatam adyaiva yathā yāsi tathā kuru 01,132.008a tatra gatvā catuḥśālaṃ gṛhaṃ paramasaṃvṛtam 01,132.008c āyudhāgāram āśritya kārayethā mahādhanam 01,132.009a śaṇasarjarasādīni yāni dravyāṇi kāni cit 01,132.009c āgneyāny uta santīha tāni sarvāṇi dāpaya 01,132.009d*1453_01 balvajena ca saṃmiśraṃ madhūcchiṣṭena caiva hi 01,132.010a sarpiṣā ca satailena lākṣayā cāpy analpayā 01,132.010c mṛttikāṃ miśrayitvā tvaṃ lepaṃ kuḍyeṣu dāpayeḥ 01,132.010d*1454_01 yathājñaptaṃ nṛpatinā kauraveṇa yaśasvinā 01,132.010d*1454_02 eṣāṃ tu pāṇḍaveyānāṃ gṛhaṃ raudram akārayat 01,132.011a śaṇān vaṃśaṃ ghṛtaṃ dāru yantrāṇi vividhāni ca 01,132.011c tasmin veśmani sarvāṇi nikṣipethāḥ samantataḥ 01,132.012a yathā ca tvāṃ na śaṅkeran parīkṣanto 'pi pāṇḍavāḥ 01,132.012c āgneyam iti tat kāryam iti cānye ca mānavāḥ 01,132.013a veśmany evaṃ kṛte tatra kṛtvā tān paramārcitān 01,132.013c vāsayeḥ pāṇḍaveyāṃś ca kuntīṃ ca sasuhṛjjanām 01,132.014a tatrāsanāni mukhyāni yānāni śayanāni ca 01,132.014c vidhātavyāni pāṇḍūnāṃ yathā tuṣyeta me pitā 01,132.015a yathā rameran viśrabdhā nagare vāraṇāvate 01,132.015c tathā sarvaṃ vidhātavyaṃ yāvat kālasya paryayaḥ 01,132.016a jñātvā tu tān suviśvastāñ śayānān akutobhayān 01,132.016c agnis tatas tvayā deyo dvāratas tasya veśmanaḥ 01,132.017a dagdhān evaṃ svake gehe dagdhā iti tato janāḥ 01,132.017c jñātayo vā vadiṣyanti pāṇḍavārthāya karhi cit 01,132.018a tat tatheti pratijñāya kauravāya purocanaḥ 01,132.018c prāyād rāsabhayuktena nagaraṃ vāraṇāvatam 01,132.019a sa gatvā tvarito rājan duryodhanamate sthitaḥ 01,132.019c yathoktaṃ rājaputreṇa sarvaṃ cakre purocanaḥ 01,133.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,133.001a pāṇḍavās tu rathān yuktvā sadaśvair anilopamaiḥ 01,133.001c ārohamāṇā bhīṣmasya pādau jagṛhur ārtavat 01,133.002a rājñaś ca dhṛtarāṣṭrasya droṇasya ca mahātmanaḥ 01,133.002c anyeṣāṃ caiva vṛddhānāṃ vidurasya kṛpasya ca 01,133.003a evaṃ sarvān kurūn vṛddhān abhivādya yatavratāḥ 01,133.003c samāliṅgya samānāṃś ca bālaiś cāpy abhivāditāḥ 01,133.004a sarvā mātṝs tathāpṛṣṭvā kṛtvā caiva pradakṣiṇam 01,133.004a*1455_01 . . . . . . . . yathārham amitaujasaḥ 01,133.004a*1455_02 śocantaḥ pāṇḍavāḥ sarve . . . . . . . . 01,133.004c sarvāḥ prakṛtayaś caiva prayayur vāraṇāvatam 01,133.005a viduraś ca mahāprājñas tathānye kurupuṃgavāḥ 01,133.005c paurāś ca puruṣavyāghrān anvayuḥ śokakarśitāḥ 01,133.006a tatra kec cid bruvanti sma brāhmaṇā nirbhayās tadā 01,133.006c śocamānāḥ pāṇḍuputrān atīva bharatarṣabha 01,133.007a viṣamaṃ paśyate rājā sarvathā tamasāvṛtaḥ 01,133.007c dhṛtarāṣṭraḥ sudurbuddhir na ca dharmaṃ prapaśyati 01,133.008a na hi pāpam apāpātmā rocayiṣyati pāṇḍavaḥ 01,133.008c bhīmo vā balināṃ śreṣṭhaḥ kaunteyo vā dhanaṃjayaḥ 01,133.008e kuta eva mahāprājñau mādrīputrau kariṣyataḥ 01,133.009a tad rājyaṃ pitṛtaḥ prāptaṃ dhṛtarāṣṭro na mṛṣyate 01,133.009c adharmam akhilaṃ kiṃ nu bhīṣmo 'yam anumanyate 01,133.009e vivāsyamānān asthāne kaunteyān bharatarṣabhān 01,133.010a piteva hi nṛpo 'smākam abhūc chāṃtanavaḥ purā 01,133.010c vicitravīryo rājarṣiḥ pāṇḍuś ca kurunandanaḥ 01,133.011a sa tasmin puruṣavyāghre diṣṭabhāvaṃ gate sati 01,133.011c rājaputrān imān bālān dhṛtarāṣṭro na mṛṣyate 01,133.012a vayam etad amṛṣyantaḥ sarva eva purottamāt 01,133.012c gṛhān vihāya gacchāmo yatra yāti yudhiṣṭhiraḥ 01,133.013a tāṃs tathāvādinaḥ paurān duḥkhitān duḥkhakarśitaḥ 01,133.013c uvāca paramaprīto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 01,133.014a pitā mānyo guruḥ śreṣṭho yad āha pṛthivīpatiḥ 01,133.014c aśaṅkamānais tat kāryam asmābhir iti no vratam 01,133.015a bhavantaḥ suhṛdo 'smākam asmān kṛtvā pradakṣiṇam 01,133.015c āśīrbhir abhinandyāsmān nivartadhvaṃ yathāgṛham 01,133.016a yadā tu kāryam asmākaṃ bhavadbhir upapatsyate 01,133.016c tadā kariṣyatha mama priyāṇi ca hitāni ca 01,133.017a te tatheti pratijñāya kṛtvā caitān pradakṣiṇam 01,133.017c āśīrbhir abhinandyaināñ jagmur nagaram eva hi 01,133.018a paureṣu tu nivṛtteṣu viduraḥ sarvadharmavit 01,133.018c bodhayan pāṇḍavaśreṣṭham idaṃ vacanam abravīt 01,133.018e prājñaḥ prājñaṃ pralāpajñaḥ samyag dharmārthadarśivān 01,133.018f*1456_01 prājñaś ca vipralāpajñaḥ samyag dharmārthatattvavit 01,133.018f*1457_01 prājñaṃ prājñaḥ pralāpajñaḥ pralāpajñaṃ vaco 'bravīt (!) 01,133.018f*1458_01 yo jānāti paraprajñāṃ nītiśāstrānusāriṇīm 01,133.019a vijñāyedaṃ tathā kuryād āpadaṃ nistared yathā 01,133.019c alohaṃ niśitaṃ śastraṃ śarīraparikartanam 01,133.019e yo vetti na tam āghnanti pratighātavidaṃ dviṣaḥ 01,133.020a kakṣaghnaḥ śiśiraghnaś ca mahākakṣe bilaukasaḥ 01,133.020c na dahed iti cātmānaṃ yo rakṣati sa jīvati 01,133.021a nācakṣur vetti panthānaṃ nācakṣur vindate diśaḥ 01,133.021c nādhṛtir bhūtim āpnoti budhyasvaivaṃ prabodhitaḥ 01,133.022a anāptair dattam ādatte naraḥ śastram alohajam 01,133.022c śvāvic charaṇam āsādya pramucyeta hutāśanāt 01,133.023a caran mārgān vijānāti nakṣatrair vindate diśaḥ 01,133.023c ātmanā cātmanaḥ pañca pīḍayan nānupīḍyate 01,133.023d*1459_01 evam uktaḥ pratyuvāca dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 01,133.023d*1459_02 viduraṃ viduṣāṃ śreṣṭhaṃ jñātam ity eva pāṇḍavaḥ 01,133.024a anuśiṣṭvānugatvā ca kṛtvā cainān pradakṣiṇam 01,133.024b*1460_01 abhivādya tataḥ kuntīṃ rudan pāṇḍum acintayat 01,133.024c pāṇḍavān abhyanujñāya viduraḥ prayayau gṛhān 01,133.025a nivṛtte vidure caiva bhīṣme paurajane tathā 01,133.025c ajātaśatrum āmantrya kuntī vacanam abravīt 01,133.026a kṣattā yad abravīd vākyaṃ janamadhye 'bruvann iva 01,133.026c tvayā ca tat tathety ukto jānīmo na ca tad vayam 01,133.027a yadi tac chakyam asmābhiḥ śrotuṃ na ca sadoṣavat 01,133.027c śrotum icchāmi tat sarvaṃ saṃvādaṃ tava tasya ca 01,133.028 yudhiṣṭhira uvāca 01,133.028a viṣād agneś ca boddhavyam iti māṃ viduro 'bravīt 01,133.028c panthāś ca vo nāviditaḥ kaś cit syād iti cābravīt 01,133.029a jitendriyaś ca vasudhāṃ prāpsyasīti ca mābravīt 01,133.029c vijñātam iti tat sarvam ity ukto viduro mayā 01,133.030 vaiśaṃpāyana uvāca 01,133.030a aṣṭame 'hani rohiṇyāṃ prayātāḥ phalgunasya te 01,133.030c vāraṇāvatam āsādya dadṛśur nāgaraṃ janam 01,134.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,134.001a tataḥ sarvāḥ prakṛtayo nagarād vāraṇāvatāt 01,134.001c sarvamaṅgalasaṃyuktā yathāśāstram atandritāḥ 01,134.002a śrutvāgatān pāṇḍuputrān nānāyānaiḥ sahasraśaḥ 01,134.002c abhijagmur naraśreṣṭhāñ śrutvaiva parayā mudā 01,134.003a te samāsādya kaunteyān vāraṇāvatakā janāḥ 01,134.003c kṛtvā jayāśiṣaḥ sarve parivāryopatasthire 01,134.004a tair vṛtaḥ puruṣavyāghro dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 01,134.004c vibabhau devasaṃkāśo vajrapāṇir ivāmaraiḥ 01,134.005a satkṛtās te tu pauraiś ca paurān satkṛtya cānaghāḥ 01,134.005c alaṃkṛtaṃ janākīrṇaṃ viviśur vāraṇāvatam 01,134.006a te praviśya puraṃ vīrās tūrṇaṃ jagmur atho gṛhān 01,134.006c brāhmaṇānāṃ mahīpāla ratānāṃ sveṣu karmasu 01,134.007a nagarādhikṛtānāṃ ca gṛhāṇi rathināṃ tathā 01,134.007c upatasthur naraśreṣṭhā vaiśyaśūdragṛhān api 01,134.008a arcitāś ca naraiḥ pauraiḥ pāṇḍavā bharatarṣabhāḥ 01,134.008c jagmur āvasathaṃ paścāt purocanapuraskṛtāḥ 01,134.009a tebhyo bhakṣyānnapānāni śayanāni śubhāni ca 01,134.009c āsanāni ca mukhyāni pradadau sa purocanaḥ 01,134.010a tatra te satkṛtās tena sumahārhaparicchadāḥ 01,134.010c upāsyamānāḥ puruṣair ūṣuḥ puranivāsibhiḥ 01,134.011a daśarātroṣitānāṃ tu tatra teṣāṃ purocanaḥ 01,134.011c nivedayām āsa gṛhaṃ śivākhyam aśivaṃ tadā 01,134.012a tatra te puruṣavyāghrā viviśuḥ saparicchadāḥ 01,134.012c purocanasya vacanāt kailāsam iva guhyakāḥ 01,134.013a tat tv agāram abhiprekṣya sarvadharmaviśāradaḥ 01,134.013c uvācāgneyam ity evaṃ bhīmasenaṃ yudhiṣṭhiraḥ 01,134.013e jighran somya vasāgandhaṃ sarpir jatuvimiśritam 01,134.014a kṛtaṃ hi vyaktam āgneyam idaṃ veśma paraṃtapa 01,134.014b*1461_01 mṛd eṣā vyaktam āgneyair dravyair miśrasya veśmanaḥ 01,134.014c śaṇasarjarasaṃ vyaktam ānītaṃ gṛhakarmaṇi 01,134.014e muñjabalvajavaṃśādi dravyaṃ sarvaṃ ghṛtokṣitam 01,134.014f*1462_01 śaṇabalvajakārpāsavaṃśadārukaṭāny api 01,134.014f*1462_02 āgneyāny atra kṣiptāni parito veśmanas tathā 01,134.015a śilpibhiḥ sukṛtaṃ hy āptair vinītair veśmakarmaṇi 01,134.015c viśvastaṃ mām ayaṃ pāpo dagdhukāmaḥ purocanaḥ 01,134.015d*1463_01 tathā hi vartate mandaḥ suyodhanavaśe sthitaḥ 01,134.016a imāṃ tu tāṃ mahābuddhir viduro dṛṣṭavāṃs tadā 01,134.016c āpadaṃ tena māṃ pārtha sa saṃbodhitavān purā 01,134.016d*1464_01 āgneyaṃ ruciraṃ veśma kāritaṃ dṛśyate śubham 01,134.016d*1465_01 asmākaṃ bhāgadheyena vidureṇa mahātmanā 01,134.017a te vayaṃ bodhitās tena buddhavanto 'śivaṃ gṛham 01,134.017a*1466_01 . . . . . . . . nityam asmaddhitaiṣiṇā 01,134.017a*1466_02 pitrā kanīyasā snehāt . . . . . . . . 01,134.017c ācāryaiḥ sukṛtaṃ gūḍhair duryodhanavaśānugaiḥ 01,134.018 bhīma uvāca 01,134.018a yad idaṃ gṛham āgneyaṃ vihitaṃ manyate bhavān 01,134.018b*1467_01 purocanam imaṃ dagdhvā gamyate vāraṇāvatān 01,134.018c tatraiva sādhu gacchāmo yatra pūrvoṣitā vayam 01,134.018d@084_0001 darśayitvā pṛthag gantuṃ na kāryaṃ pratibhāti me 01,134.018d@084_0002 aśubhaṃ vā śubhaṃ vāpi tair vasāma sahaiva tu 01,134.018d@084_0003 adya prabhṛti cāsmāsu gateṣu bhayavihvalaḥ 01,134.018d@084_0004 rūḍhamūlo bhaved rājye dhārtarāṣṭro janeśvaraḥ 01,134.018d@084_0005 tadīyaṃ ca bhaved rājyaṃ tadīyāḥ syuḥ prajā imāḥ 01,134.018d@084_0006 tasmāt sahaiva vatsyāmo galanyastapadā vayam 01,134.018d@084_0007 asmākaṃ kālam āsādya rājyam ācchidya śatrutaḥ 01,134.018d@084_0008 ardhaṃ paitṛkam asmākaṃ sukhaṃ bhokṣyāma śāśvatam 01,134.018d@084_0009 dhṛtarāṣṭravaco 'smābhiḥ kimartham anumanyate 01,134.018d@084_0010 tebhyo bhītyānyathā gantuṃ daurbalyaṃ te kuto nṛpa 01,134.018d@084_0011 āpatsu rakṣitāsmākaṃ viduro 'sti mahāmatiḥ 01,134.018d@084_0012 madhyastha eva gāṅgeyo rājyabhogaparāṅmukhaḥ 01,134.018d@084_0013 bāhlikapramukhā vṛddhā madhyasthā eva sarvadā 01,134.018d@084_0014 asmadīyo bhaved droṇaḥ phalgunapremasaṃyutaḥ 01,134.018d@084_0015 tasmāt sahaiva vastavyaṃ na gantavyaṃ pṛthaṅ nṛpa 01,134.018d@084_0016 athavāsmāsu te kuryuḥ kim aśaktāḥ parākramaiḥ 01,134.018d@084_0017 kṣudrāḥ kapaṭino dhūrtā jāgratsu manujeśvara 01,134.018d@084_0018 kiṃ na kuryuḥ purā mahyaṃ kiṃ na dattaṃ purā viṣam 01,134.018d@084_0019 āśīviṣair mahāghoraiḥ sarpais taiḥ kiṃ na daṃśitaḥ 01,134.018d@084_0020 pramāṇakoṭyāṃ saṃnahya nidrāparavaśe mayi 01,134.018d@084_0021 sarpair dṛṣṭiviṣair ghorair gaṅgāyāṃ śūlasaṃtatau 01,134.018d@084_0022 kiṃ tair na pātito bhūpa tadā kiṃ mṛtavāhanam 01,134.018d@084_0023 āpatsu ca sughorāsu duṣprayuktāsu pāpibhiḥ 01,134.018d@084_0024 asmān arakṣad yo devo jagad yasya vaśe sthitam 01,134.018d@084_0025 carācarātmakaṃ so 'dya yātaḥ kva nu nṛpottama 01,134.018d@084_0026 yāvat soḍhavyam asmābhis tāvat soḍhāsmi yatnataḥ 01,134.018d@084_0027 yadā na rakṣyate 'smābhis tadā paśyāma no hitam 01,134.018d@084_0028 kiṃ draṣṭavyaṃ tadāsmābhir vigṛhya tarasā balāt 01,134.018d@084_0029 sāntvavādena dānena bhedenāpi yatāmahe 01,134.018d@084_0030 ardharājyasya saṃprāptyai tato daṇḍaḥ praśasyate 01,134.018d@084_0031 tasmāt sahaiva vastavyaṃ tanmanorpitaśalyavat 01,134.018d@084_0032 darśayitvā pṛthag vāpi na gantavyaṃ subhītavat 01,134.019 yudhiṣṭhira uvāca 01,134.019a iha yattair nirākārair vastavyam iti rocaye 01,134.019b*1468_01 iti kiṃ tv ayam etāvān kim ataḥ param āpatat 01,134.019b*1468_02 vicārayanto jāgrantaḥ prāṇibhir hitakāṅkṣibhiḥ 01,134.019b*1468_03 ihaiva vastavyam iti manmano rocate 'nuja 01,134.019c naṣṭair iva vicinvadbhir gatim iṣṭāṃ dhruvām itaḥ 01,134.019d*1469_01 itaḥ paraṃ te kiṃ kuryur jijñāsadbhir abhītavat 01,134.020a yadi vindeta cākāram asmākaṃ hi purocanaḥ 01,134.020c śīghrakārī tato bhūtvā prasahyāpi daheta naḥ 01,134.021a nāyaṃ bibhety upakrośād adharmād vā purocanaḥ 01,134.021c tathā hi vartate mandaḥ suyodhanamate sthitaḥ 01,134.022a api ceha pradagdheṣu bhīṣmo 'smāsu pitāmahaḥ 01,134.022c kopaṃ kuryāt kimarthaṃ vā kauravān kopayeta saḥ 01,134.022d*1470_01 athavāpīha dagdheṣu bhīṣmo 'smākaṃ pitāmahaḥ 01,134.022e dharma ity eva kupyeta tathānye kurupuṃgavāḥ 01,134.022f*1471_01 upapannaṃ tu dagdheṣu kulavaṃśānukīrtitāḥ 01,134.022f*1471_02 kupyeran yadi dharmajñās tathānye kurupuṃgavāḥ 01,134.023a vayaṃ tu yadi dāhasya bibhyataḥ pradravema hi 01,134.023c spaśair no ghātayet sārvān rājyalubdhaḥ suyodhanaḥ 01,134.024a apadasthān pade tiṣṭhann apakṣān pakṣasaṃsthitaḥ 01,134.024c hīnakośān mahākośaḥ prayogair ghātayed dhruvam 01,134.025a tad asmābhir imaṃ pāpaṃ taṃ ca pāpaṃ suyodhanam 01,134.025c vañcayadbhir nivastavyaṃ channavāsaṃ kva cit kva cit 01,134.026a te vayaṃ mṛgayāśīlāś carāma vasudhām imām 01,134.026c tathā no viditā mārgā bhaviṣyanti palāyatām 01,134.027a bhaumaṃ ca bilam adyaiva karavāma susaṃvṛtam 01,134.027c gūḍhocchvasān na nas tatra hutāśaḥ saṃpradhakṣyati 01,134.028a vasato 'tra yathā cāsmān na budhyeta purocanaḥ 01,134.028c pauro vāpi janaḥ kaś cit tathā kāryam atandritaiḥ 01,135.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,135.001a vidurasya suhṛt kaś cit khanakaḥ kuśalaḥ kva cit 01,135.001c vivikte pāṇḍavān rājann idaṃ vacanam abravīt 01,135.002a prahito vidureṇāsmi khanakaḥ kuśalo bhṛśam 01,135.002c pāṇḍavānāṃ priyaṃ kāryam iti kiṃ karavāṇi vaḥ 01,135.003a pracchannaṃ vidureṇoktaḥ śreyas tvam iha pāṇḍavān 01,135.003c pratipādaya viśvāsād iti kiṃ karavāṇi vaḥ 01,135.004a kṛṣṇapakṣe caturdaśyāṃ rātrāv asya purocanaḥ 01,135.004c bhavanasya tava dvāri pradāsyati hutāśanam 01,135.005a mātrā saha pradagdhavyāḥ pāṇḍavāḥ puruṣarṣabhāḥ 01,135.005c iti vyavasitaṃ pārtha dhārtarāṣṭrasya me śrutam 01,135.006a kiṃ cic ca vidureṇokto mlecchavācāsi pāṇḍava 01,135.006c tvayā ca tat tathety uktam etad viśvāsakāraṇam 01,135.007a uvāca taṃ satyadhṛtiḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 01,135.007c abhijānāmi saumya tvāṃ suhṛdaṃ vidurasya vai 01,135.008a śucim āptaṃ priyaṃ caiva sadā ca dṛḍhabhaktikam 01,135.008c na vidyate kaveḥ kiṃ cid abhijñānaprayojanam 01,135.009a yathā naḥ sa tathā nas tvaṃ nirviśeṣā vayaṃ tvayi 01,135.009c bhavataḥ sma yathā tasya pālayāsmān yathā kaviḥ 01,135.010a idaṃ śaraṇam āgneyaṃ madartham iti me matiḥ 01,135.010c purocanena vihitaṃ dhārtarāṣṭrasya śāsanāt 01,135.011a sa pāpaḥ kośavāṃś caiva sasahāyaś ca durmatiḥ 01,135.011c asmān api ca duṣṭātmā nityakālaṃ prabādhate 01,135.012a sa bhavān mokṣayatv asmān yatnenāsmād dhutāśanāt 01,135.012c asmāsv iha hi dagdheṣu sakāmaḥ syāt suyodhanaḥ 01,135.013a samṛddham āyudhāgāram idaṃ tasya durātmanaḥ 01,135.013c vaprānte niṣpratīkāram āśliṣyedaṃ kṛtaṃ mahat 01,135.014a idaṃ tad aśubhaṃ nūnaṃ tasya karma cikīrṣitam 01,135.014c prāg eva viduro veda tenāsmān anvabodhayat 01,135.015a seyam āpad anuprāptā kṣattā yāṃ dṛṣṭavān purā 01,135.015c purocanasyāviditān asmāṃs tvaṃ vipramocaya 01,135.016a sa tatheti pratiśrutya khanako yatnam āsthitaḥ 01,135.016c parikhām utkiran nāma cakāra sumahad bilam 01,135.017a cakre ca veśmanas tasya madhye nātimahan mukham 01,135.017c kapāṭayuktam ajñātaṃ samaṃ bhūmyā ca bhārata 01,135.018a purocanabhayāc caiva vyadadhāt saṃvṛtaṃ mukham 01,135.018b*1472_01 sa vai svargād ihāyātaḥ indrasyātipriyaṃkaraḥ 01,135.018b*1472_02 pāṇḍavānāṃ hitaṃ kartum indreṇa preṣitas tadā 01,135.018b*1472_03 nityamṛdbhakṣaṇaparo dinair daśabhir eva ca 01,135.018b*1472_04 kṛtvā bilaṃ ca sumahat punaḥ svargam ito gataḥ 01,135.018b*1472_05 sarvam indre nivedyātha punaḥ svargāt samāgataḥ 01,135.018c sa tatra ca gṛhadvāri vasaty aśubhadhīḥ sadā 01,135.019a tatra te sāyudhāḥ sarve vasanti sma kṣapāṃ nṛpa 01,135.019c divā caranti mṛgayāṃ pāṇḍaveyā vanād vanam 01,135.020a viśvastavad aviśvastā vañcayantaḥ purocanam 01,135.020c atuṣṭās tuṣṭavad rājann ūṣuḥ paramaduḥkhitāḥ 01,135.021a na cainān anvabudhyanta narā nagaravāsinaḥ 01,135.021c anyatra vidurāmātyāt tasmāt khanakasattamāt 01,136.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,136.001a tāṃs tu dṛṣṭvā sumanasaḥ parisaṃvatsaroṣitān 01,136.001c viśvastān iva saṃlakṣya harṣaṃ cakre purocanaḥ 01,136.001d*1473_01 sa tu saṃcintayām āsa prahṛṣṭenāntarātmanā 01,136.001d*1473_02 prāptakālam idaṃ manye pāṇḍavānāṃ vināśane 01,136.001d*1473_03 tad asyāntargataṃ bhāvaṃ vijñāya kurupuṃgavaḥ 01,136.001d*1473_04 cintayām āsa matimān dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 01,136.002a purocane tathā hṛṣṭe kaunteyo 'tha yudhiṣṭhiraḥ 01,136.002c bhīmasenārjunau caiva yamau covāca dharmavit 01,136.003a asmān ayaṃ suviśvastān vetti pāpaḥ purocanaḥ 01,136.003c vañcito 'yaṃ nṛśaṃsātmā kālaṃ manye palāyane 01,136.004a āyudhāgāram ādīpya dagdhvā caiva purocanam 01,136.004c ṣaṭ prāṇino nidhāyeha dravāmo 'nabhilakṣitāḥ 01,136.005a atha dānāpadeśena kuntī brāhmaṇabhojanam 01,136.005c cakre niśi mahad rājann ājagmus tatra yoṣitaḥ 01,136.006a tā vihṛtya yathākāmaṃ bhuktvā pītvā ca bhārata 01,136.006c jagmur niśi gṛhān eva samanujñāpya mādhavīm 01,136.006d*1474_01 purocanapraṇihitā pṛthāṃ sma kila sevate 01,136.006d*1474_02 niṣādī duṣṭahṛdayā nityam antaracāriṇī 01,136.007a niṣādī pañcaputrā tu tasmin bhojye yadṛcchayā 01,136.007b*1475_01 purābhyāsakṛtasnehā sakhī kuntyāḥ samā sutaiḥ 01,136.007b*1475_02 ānīya madhumūlāni phalāni vividhāni ca 01,136.007c annārthinī samabhyāgāt saputrā kālacoditā 01,136.007d*1476_01 pāpā ca pañcaputrā sā pṛthāyāḥ sakhimāninī 01,136.008a sā pītvā madirāṃ mattā saputrā madavihvalā 01,136.008c saha sarvaiḥ sutai rājaṃs tasminn eva niveśane 01,136.008e suṣvāpa vigatajñānā mṛtakalpā narādhipa 01,136.009a atha pravāte tumule niśi supte jane vibho 01,136.009c tad upādīpayad bhīmaḥ śete yatra purocanaḥ 01,136.009d*1477_01 tato jatugṛhadvāraṃ dīpayām āsa pāṇḍavaḥ 01,136.009d*1477_02 samantato dadau paścād agniṃ tatra niveśane 01,136.009d*1477_03 jñātvā tu tad gṛhaṃ sarvam ādīptaṃ pāṇḍunandanāḥ 01,136.009d*1477_04 suraṅgāṃ (!) viviśus tūrṇaṃ mātrā sārdham ariṃdamāḥ 01,136.009d*1478_01 pūrvam eva bilaṃ śodhya bhīmaseno mahāmatiḥ 01,136.009d*1478_02 pāṇḍavaiḥ sahitāṃ kuntīṃ prāveśayata tad bilam 01,136.009d*1478_03 dattvāgniṃ sahasā bhīmo nirjagāma bilena saḥ 01,136.009d*1479_01 gṛhe tatparitaḥ sudhīḥ 01,136.009d*1479_02 gṛhasthaṃ dravyasaṃjātaṃ 01,136.010a tataḥ pratāpaḥ sumahāñ śabdaś caiva vibhāvasoḥ 01,136.010c prādurāsīt tadā tena bubudhe sa janavrajaḥ 01,136.010d*1480_01 tad avekṣya gṛhaṃ dīptam āhuḥ paurāḥ kṛśānanāḥ 01,136.011 paurā ūcuḥ 01,136.011a duryodhanaprayuktena pāpenākṛtabuddhinā 01,136.011c gṛham ātmavināśāya kāritaṃ dāhitaṃ ca yat 01,136.011d*1481_01 aho dhik pāṇḍavāḥ sarve dahyanta iti cukruśuḥ 01,136.011d*1481_02 cakruś ca paramaṃ yatnaṃ narās teṣāṃ pramokṣaṇe 01,136.011d*1481_03 tatas te jātuṣaṃ veśma dadṛśū romaharṣaṇam 01,136.011d*1481_04 pāṇḍavānāṃ vināśāya vihitaṃ krūrakarmaṇā 01,136.011d*1482_01 purocanena pāpena duryodhanahitepsayā 01,136.012a aho dhig dhṛtarāṣṭrasya buddhir nātisamañjasī 01,136.012c yaḥ śucīn pāṇḍavān bālān dāhayām āsa mantriṇā 01,136.013a diṣṭyā tv idānīṃ pāpātmā dagdho 'yam atidurmatiḥ 01,136.013c anāgasaḥ suviśvastān yo dadāha narottamān 01,136.014 vaiśaṃpāyana uvāca 01,136.014a evaṃ te vilapanti sma vāraṇāvatakā janāḥ 01,136.014c parivārya gṛhaṃ tac ca tasthū rātrau samantataḥ 01,136.015a pāṇḍavāś cāpi te rājan mātrā saha suduḥkhitāḥ 01,136.015c bilena tena nirgatya jagmur gūḍham alakṣitāḥ 01,136.016a tena nidroparodhena sādhvasena ca pāṇḍavāḥ 01,136.016c na śekuḥ sahasā gantuṃ saha mātrā paraṃtapāḥ 01,136.017a bhīmasenas tu rājendra bhīmavegaparākramaḥ 01,136.017c jagāma bhrātṝn ādāya sarvān mātaram eva ca 01,136.018a skandham āropya jananīṃ yamāv aṅkena vīryavān 01,136.018c pārthau gṛhītvā pāṇibhyāṃ bhrātarau sumahābalau 01,136.018d*1483_01 bilena yojanaṃ dūraṃ gatvā siddhapade śubhe 01,136.018d*1483_02 niścerur vaṭamūle te nidrāmudritalocanāḥ 01,136.018d*1483_03 bilān nirgatya sahasā bhrātṝn mātaram eva ca 01,136.018d*1483_04 gaṅgātīravanaṃ prāpya vahan prāyāt sa mārutiḥ 01,136.019a tarasā pādapān bhañjan mahīṃ padbhyāṃ vidārayan 01,136.019c sa jagāmāśu tejasvī vātaraṃhā vṛkodaraḥ 01,136.019d*1484_01 avyaktavanamārgaḥ san bhañjan gulmalatāgurūn 01,136.019d@085=0000 vaiśaṃpāyana uvāca 01,136.019d@085_0001 etasminn eva kāle tu yathāsaṃpraty ayaṃ kaviḥ 01,136.019d@085_0002 viduraḥ preṣayām āsa tadvanaṃ puruṣaṃ śucim 01,136.019d@085_0003 sa gatvā tu yathoddeśaṃ pāṇḍavān dadṛśe vane 01,136.019d@085_0004 jananyā saha kauravya māpayānān nadījalam 01,136.019d@085_0005 viditaṃ tan mahābuddher vidurasya mahātmanaḥ 01,136.019d@085_0006 tatas tasyāpi cāreṇa ceṣṭitaṃ pāpacetasaḥ 01,136.019d@085_0007 tataḥ saṃpreṣito vidvān vidureṇa naras tadā 01,136.019d@085_0008 pārthānāṃ darśayām āsa manomārutagāminīm 01,136.019d@085_0009 sarvavātasahāṃ nāvaṃ yantrayuktāṃ patākinīm 01,136.019d@085_0010 śive bhāgīrathītīre narair visrambhibhiḥ kṛtām 01,136.019d@085_0011 tataḥ punar athovāca jñāpakaṃ pūrvacoditam 01,136.019d@085_0012 yudhiṣṭhira nibodhedaṃ saṃjñārthaṃ vacanaṃ kaveḥ 01,136.019d@085_0013 kakṣaghnaḥ śiśiraghnaś ca mahākakṣe bilaukasaḥ 01,136.019d@085_0014 na hantīty evam ātmānaṃ yo rakṣati sa jīvati 01,136.019d@085_0015 tena māṃ preṣitaṃ viddhi viśvastaṃ saṃjñayānayā 01,136.019d@085_0016 bhūyaś caivāha māṃ kṣattā viduraḥ sarvato 'rthavit 01,136.019d@085_0017 karṇaṃ duryodhanaṃ caiva bhrātṛbhiḥ sahitaṃ raṇe 01,136.019d@085_0018 śakuniṃ caiva kaunteya vijetāsi na saṃśayaḥ 01,136.019d@085_0019 iyaṃ vāripathe yuktā naur apsu sukhagāminī 01,136.019d@085_0020 mocayiṣyati vaḥ sarvān asmād deśān na saṃśayaḥ 01,136.019d@085_0021 atha tān vyathitān dṛṣṭvā saha mātrā narottamān 01,136.019d@085_0022 nāvam āropya gaṅgāyāṃ prasthitān abravīt punaḥ 01,136.019d@085_0023 viduro mūrdhny upāghrāya pariṣvajya ca vo muhuḥ 01,136.019d@085_0024 ariṣṭaṃ gacchatāvyagrāḥ panthānam iti cābravīt 01,136.019d@085_0025 ity uktvā sa tu tān vīrān pumān viduracoditaḥ 01,136.019d@085_0026 tārayām āsa rājendra gaṅgāṃ nāvā nararṣabhān 01,136.019d@085_0027 tārayitvā tato gaṅgāṃ pāraṃ prāptāṃś ca sarvaśaḥ 01,136.019d@085_0028 jayāśiṣaḥ prayujyātha yathāgatam agād dhi saḥ 01,136.019d@085_0029 pāṇḍavāś ca mahātmānaḥ pratisaṃdiśya vai kaveḥ 01,136.019d@085_0030 gaṅgām uttīrya vegena jagmur gūḍham alakṣitāḥ 01,137.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,137.001a atha rātryāṃ vyatītāyām aśeṣo nāgaro janaḥ 01,137.001c tatrājagāma tvarito didṛkṣuḥ pāṇḍunandanān 01,137.002a nirvāpayanto jvalanaṃ te janā dadṛśus tataḥ 01,137.002c jātuṣaṃ tad gṛhaṃ dagdham amātyaṃ ca purocanam 01,137.003a nūnaṃ duryodhanenedaṃ vihitaṃ pāpakarmaṇā 01,137.003c pāṇḍavānāṃ vināśāya ity evaṃ cukruṣur janāḥ 01,137.004a vidite dhṛtarāṣṭrasya dhārtarāṣṭro na saṃśayaḥ 01,137.004c dagdhavān pāṇḍudāyādān na hy enaṃ pratiṣiddhavān 01,137.005a nūnaṃ śāṃtanavo bhīṣmo na dharmam anuvartate 01,137.005c droṇaś ca viduraś caiva kṛpaś cānye ca kauravāḥ 01,137.005d*1485_01 nāvekṣante hataṃ dharmaṃ dharmajñā apy aho vidhe 01,137.005d*1485_02 śrutavanto 'pi vidvāṃso dhanavad vaśagā aho 01,137.005d*1485_03 sādhūn anāthān dharmiṣṭhān satyavrataparāyaṇān 01,137.005d*1485_04 nāvekṣante mahānto 'pi daivaṃ teṣāṃ parāyaṇam 01,137.006a te vayaṃ dhṛtarāṣṭrasya preṣayāmo durātmanaḥ 01,137.006c saṃvṛttas te paraḥ kāmaḥ pāṇḍavān dagdhavān asi 01,137.007a tato vyapohamānās te pāṇḍavārthe hutāśanam 01,137.007c niṣādīṃ dadṛśur dagdhāṃ pañcaputrām anāgasam 01,137.007d*1486_01 itaḥ paśyata kuntīyaṃ dagdhā śete yaśasvinī 01,137.007d*1486_02 putraiḥ sahaiva vārṣṇeyī hanta paśyata nāgarāḥ 01,137.008a khanakena tu tenaiva veśma śodhayatā bilam 01,137.008c pāṃsubhiḥ pratyapihitaṃ puruṣais tair alakṣitam 01,137.008d*1487_01 ity eva sarve śocantaḥ pṛthak caiva tathābruvan 01,137.009a tatas te preṣayām āsur dhṛtarāṣṭrasya nāgarāḥ 01,137.009c pāṇḍavān agninā dagdhān amātyaṃ ca purocanam 01,137.010a śrutvā tu dhṛtarāṣṭras tad rājā sumahad apriyam 01,137.010c vināśaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ vilalāpa suduḥkhitaḥ 01,137.010d*1488_01 antarhṛṣṭamanāś cāsau bahirduḥkhasamākulaḥ 01,137.010d*1488_02 antaḥ śīto bahiś coṣṇo grīṣme 'gādhahrado yathā 01,137.011a adya pāṇḍur mṛto rājā bhrātā mama sudurlabhaḥ 01,137.011c teṣu vīreṣu dagdheṣu mātrā saha viśeṣataḥ 01,137.012a gacchantu puruṣāḥ śīghraṃ nagaraṃ vāraṇāvatam 01,137.012c satkārayantu tān vīrān kuntirājasutāṃ ca tām 01,137.013a kārayantu ca kulyāni śubhrāṇi ca mahānti ca 01,137.013c ye ca tatra mṛtās teṣāṃ suhṛdo 'rcantu tān api 01,137.013d*1489_01 mama dagdhā mahātmānaḥ kulavaṃśavivardhanāḥ 01,137.014a evaṃgate mayā śakyaṃ yad yat kārayituṃ hitam 01,137.014c pāṇḍavānāṃ ca kuntyāś ca tat sarvaṃ kriyatāṃ dhanaiḥ 01,137.014d*1490=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,137.014d*1490_01 sametās tu tataḥ sarve bhīṣmeṇa saha kauravāḥ 01,137.014d*1490_02 dhṛtarāṣṭraḥ saputraś ca gaṅgām abhimukhā yayuḥ 01,137.014d*1490_03 ekavastrā nirānandā nirābharaṇaveṣṭanāḥ 01,137.014d*1490_04 udakaṃ kartukāmā vai pāṇḍavānāṃ mahātmanām 01,137.014d*1491_01 saputrabāndhavāmātyās tyaktamaṅgalavāhanāḥ 01,137.014d*1491_02 acchatrāś cāntarā rājan gaṅgām abhimukhā yayuḥ 01,137.015a evam uktvā tataś cakre jñātibhiḥ parivāritaḥ 01,137.015c udakaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 01,137.016a cukruśuḥ kauravāḥ sarve bhṛśaṃ śokaparāyaṇāḥ 01,137.016b*1492_01 hā yudhiṣṭhira kauravya hā bhīma iti cāpare 01,137.016b*1492_02 hā phālguneti cāpy anye hā yamāv iti cāpare 01,137.016b*1492_03 kuntīm ārtāś ca śocanta udakaṃ cakrire janāḥ 01,137.016b*1492_04 anye paurajanāś caivam anvaśocanta pāṇḍavān 01,137.016b*1493_01 aho rūpaṃ tu lāvaṇyam atha vidyābalaṃ muhuḥ 01,137.016b*1493_02 aucityam athavā prema kiṃ kiṃ śocāmahe vayam 01,137.016b*1493_03 ity evaṃ bahu bhāṣanto rurudur nāgarā bhṛśam 01,137.016c viduras tv alpaśaś cakre śokaṃ veda paraṃ hi saḥ 01,137.016d@086=0040 vaiśaṃpāyanaḥ 01,137.016d@086=0047 bhīṣmaḥ 01,137.016d@086=0051 vaiśaṃpāyanaḥ 01,137.016d@086=0053 viduraḥ 01,137.016d@086_0001 tataḥ pravyathito bhīṣmaḥ pāṇḍurājasutān mṛtān 01,137.016d@086_0002 mātrā saheti tāñ śrutvā vilalāpa ruroda ca 01,137.016d@086_0003 hā yudhiṣṭhira hā bhīma hā dhanaṃjaya hā yamau 01,137.016d@086_0004 hā pṛthe saha putrais tvam ekarātreṇa svargatā 01,137.016d@086_0005 mātrā saha kumārās te sarve tatraiva saṃsthitāḥ 01,137.016d@086_0006 na hi tau notsaheyātāṃ bhīmasenadhanaṃjayau 01,137.016d@086_0007 tarasā vegitātmānau nirbhettum api mandiram 01,137.016d@086_0008 parāsutvaṃ na paśyāmi pṛthāyāḥ saha pāṇḍavaiḥ 01,137.016d@086_0009 sarvathā vikṛtaṃ tat tu yadi te nidhanaṃ gatāḥ 01,137.016d@086_0010 dharmarājaḥ sa nirdiṣṭo nanu viprair yudhiṣṭhiraḥ 01,137.016d@086_0011 pṛthivyāṃ caratāṃ śreṣṭho bhavitā sa dhanaṃjayaḥ 01,137.016d@086_0012 satyavrato dharmadattaḥ satyavāk śubhalakṣaṇaḥ 01,137.016d@086_0013 kathaṃ kālavaśaṃ prāptaḥ pāṇḍaveyo yudhiṣṭhiraḥ 01,137.016d@086_0014 ātmānam upamāṃ kṛtvā pareṣāṃ vartate tu yaḥ 01,137.016d@086_0015 saha mātrā tu kauravyaḥ kathaṃ kālavaśaṃ gataḥ 01,137.016d@086_0016 paripālitaś ciraṃ kālaṃ phalakāle yathā drumaḥ 01,137.016d@086_0017 bhagnaḥ syād vāyuvegena tathā rājā yudhiṣṭhiraḥ 01,137.016d@086_0018 yauvarājyābhiṣiktena pitur yenāhṛtaṃ yaśaḥ 01,137.016d@086_0019 ātmanaś ca pituś caiva satyadharmāryavṛttibhiḥ 01,137.016d@086_0020 sa brahmaṇyaḥ paraprekṣī hṛdi śokaṃ nidhāya me 01,137.016d@086_0021 kālena sa hi saṃbhagno dhik kṛtāntam anarthadam 01,137.016d@086_0022 yac ca sā vanavāsena kleśitā duḥkhabhāginī 01,137.016d@086_0023 putragṛdhnutayā kuntī na bhartāraṃ mṛtā tv anu 01,137.016d@086_0024 alpakālaṃ kule jātā bhartuḥ prītim avāpa yā 01,137.016d@086_0025 dagdhādya saha putraiḥ sā asaṃpūrṇamanorathā 01,137.016d@086_0026 etac ca cintayānasya bahudhā vyathitaṃ manaḥ 01,137.016d@086_0027 avadhūya ca me dehaṃ hṛdaye 'gnir na dīryate 01,137.016d@086_0028 pīnaskandhaś cārubāhur merukūṭasamo yuvā 01,137.016d@086_0029 mṛto bhīma iti śrutvā mano na śraddadhāti me 01,137.016d@086_0030 atityāgī ca yogī ca kṣiprahasto dṛḍhāyudhaḥ 01,137.016d@086_0031 pravṛttimāṃl labdhalakṣyo rathayānaviśāradaḥ 01,137.016d@086_0032 dūrapātī tv asaṃbhrānto mahāvīryo mahāstravit 01,137.016d@086_0033 adīnātmā naravyāghraḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām 01,137.016d@086_0034 yena prācyās tu sauvīrā dākṣiṇātyāś ca nirjitāḥ 01,137.016d@086_0035 khyāpitaṃ yena śūreṇa triṣu lokeṣu pauruṣam 01,137.016d@086_0036 yasmiñ jāte viśokābhūt kuntī pāṇḍuś ca vīryavān 01,137.016d@086_0037 puraṃdarasamo jiṣṇuḥ kathaṃ kālavaśaṃ gataḥ 01,137.016d@086_0038 kathaṃ tau vṛṣabhaskandhau siṃhavikrāntagāminau 01,137.016d@086_0039 martyadharmam anuprāptau yamāv arinibarhaṇau 01,137.016d@086_0040 tasya vikranditaṃ śrutvā udakaṃ ca prasiñcataḥ 01,137.016d@086_0041 deśakālaṃ samājñāya viduraḥ pratyabhāṣata 01,137.016d@086_0042 mā śocas tvaṃ naravyāghra jahi śokaṃ mahāvrata 01,137.016d@086_0043 na teṣāṃ vidyate pāpaṃ prāptakālaṃ kṛtaṃ mayā 01,137.016d@086_0044 tac ca tebhyaḥ sa udakaṃ vipraṣiñcatu bhārata 01,137.016d@086_0045 so 'bravīt kiṃ cid uccārya kauravāṇām aśṛṇvatām 01,137.016d@086_0046 kṣattāram anusaṃgṛhya bāṣpotpīḍakalasvaraḥ 01,137.016d@086_0047 kathaṃ te tāta jīvanti pāṇḍoḥ putrā mahārathāḥ 01,137.016d@086_0048 katham asmatkṛte pakṣaḥ pāṇḍor na hi nipātitaḥ 01,137.016d@086_0049 kathaṃ matpramukhāḥ sarve pramuktā mahato bhayāt 01,137.016d@086_0050 jananī garuḍeneva kumārās te samuddhṛtāḥ 01,137.016d@086_0051 evam uktas tu kauravyaḥ kauravāṇām aśṛṇvatām 01,137.016d@086_0052 ācacakṣe sa dharmātmā bhīṣmāyādbhutakarmaṇe 01,137.016d@086_0053 dhṛtarāṣṭrasya śakuneḥ rājño duryodhanasya ca 01,137.016d@086_0054 vināśe pāṇḍuputrāṇāṃ kṛto mativiniścayaḥ 01,137.016d@086_0055 tatrāham api ca jñātvā tasya pāpasya niścayam 01,137.016d@086_0056 taṃ jighāṃsur ahaṃ cāpi teṣām anumate sthitaḥ 01,137.016d@086_0057 tato jatugṛhaṃ gatvā dahane 'smin niyojite 01,137.016d@086_0058 pṛthāyāś ca saputrāyā dhārtarāṣṭrasya śāsanāt 01,137.016d@086_0059 tataḥ khanakam āhūya suraṅgāṃ vai bile tadā 01,137.016d@086_0060 saguhāṃ kārayitvā te kuntyā pāṇḍusutās tadā 01,137.016d@086_0061 niṣkrāmitā mayā pūrvaṃ mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ 01,137.016d@086_0062 tatas tu nāvam āropya sahaputrāṃ pṛthām aham 01,137.016d@086_0063 dattvābhayaṃ saputrāyai kuntyai gṛham adāhayam 01,137.016d@086_0064 tasmāt te mā sma bhūd duḥkhaṃ muktāḥ pāpāt tu pāṇḍavāḥ 01,137.016d@086_0065 nirgatāḥ pāṇḍavā rājan mātrā saha paraṃtapāḥ 01,137.016d@086_0066 agnidāhān mahāghorān mayā tasmād upāyataḥ 01,137.016d@086_0067 mā sma śokam imaṃ kārṣīr jīvanty eva ca pāṇḍavāḥ 01,137.016d@086_0068 pracchannā vicariṣyanti yāvat kālasya paryayaḥ 01,137.016d@086_0069 tasmin yudhiṣṭhiraṃ kāle drakṣyanti bhuvi mānavāḥ 01,137.016d@086_0070 vimalaṃ kṛṣṇapakṣānte jagaccandram ivoditam 01,137.016d@086_0071 na tasya nāśaṃ paśyāmi yasya bhrātā dhanaṃjayaḥ 01,137.016d@086_0072 bhīmasenaś ca durdharṣo mādrīputrau ca bhārata 01,137.017a pāṇḍavāś cāpi nirgatya nagarād vāraṇāvatāt 01,137.017b*1494_01 nadīṃ gaṅgām anuprāptā mātṛṣaṣṭhā mahābalāḥ 01,137.017b*1494_02 dāśānāṃ bhujavegena nadyāḥ srotojavena ca 01,137.017b*1494_03 vāyunā cānukūlena tūrṇaṃ pāram avāpnuvan 01,137.017c javena prayayū rājan dakṣiṇāṃ diśam āśritāḥ 01,137.018a vijñāya niśi panthānaṃ nakṣatrair dakṣiṇāmukhāḥ 01,137.018c yatamānā vanaṃ rājan gahanaṃ pratipedire 01,137.019a tataḥ śrāntāḥ pipāsārtā nidrāndhāḥ pāṇḍunandanāḥ 01,137.019c punar ūcur mahāvīryaṃ bhīmasenam idaṃ vacaḥ 01,137.020a itaḥ kaṣṭataraṃ kiṃ nu yad vayaṃ gahane vane 01,137.020c diśaś ca na prajānīmo gantuṃ caiva na śaknumaḥ 01,137.021a taṃ ca pāpaṃ na jānīmo yadi dagdhaḥ purocanaḥ 01,137.021c kathaṃ nu vipramucyema bhayād asmād alakṣitāḥ 01,137.022a punar asmān upādāya tathaiva vraja bhārata 01,137.022c tvaṃ hi no balavān eko yathā satatagas tathā 01,137.023a ity ukto dharmarājena bhīmaseno mahābalaḥ 01,137.023c ādāya kuntīṃ bhrātṝṃś ca jagāmāśu mahābalaḥ 01,138.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,138.001a tena vikramatā tūrṇam ūruvegasamīritam 01,138.001b*1495_01 vanaṃ savṛkṣaviṭapaṃ vyāghūrṇitam ivābhavat 01,138.001c pravavāv anilo rājañ śuciśukrāgame yathā 01,138.001d*1496_01 āvarjitalatāvṛkṣaṃ mārgaṃ cakre mahābalaḥ 01,138.002a sa mṛdnan puṣpitāṃś caiva phalitāṃś ca vanaspatīn 01,138.002c ārujan dārugulmāṃś ca pathas tasya samīpajān 01,138.002d*1497_01 sa roṣita iva kruddho vane bhañjan mahādrumān 01,138.002d*1497_02 triḥprasrutamadaḥ śuṣmī ṣaṣṭivarṣī mataṅgarāṭ 01,138.003a tathā vṛkṣān bhañjamāno jagāmāmitavikramaḥ 01,138.003b*1498_01 tasya kakṣadvayodbhūtapavanadhvanir utthitaḥ 01,138.003b*1498_02 gumbhitāśeṣadigbhāgaḥ śuśruve 'tibhayaṃkaraḥ 01,138.003c tasya vegena pāṇḍūnāṃ mūrccheva samajāyata 01,138.004a asakṛc cāpi saṃtīrya dūrapāraṃ bhujaplavaiḥ 01,138.004b*1499_01 uttatāra nadīṃ gaṅgāṃ vihaṃgāsaṃgavāgminīm 01,138.004b*1500_01 mātaraṃ ca vahan bhrātṝn aśrameṇa samīrajaḥ 01,138.004c pathi pracchannam āsedur dhārtarāṣṭrabhayāt tadā 01,138.005a kṛcchreṇa mātaraṃ tv ekāṃ sukumārīṃ yaśasvinīm 01,138.005c avahat tatra pṛṣṭhena rodhaḥsu viṣameṣu ca 01,138.006a āgamaṃs te vanoddeśam alpamūlaphalodakam 01,138.006c krūrapakṣimṛgaṃ ghoraṃ sāyāhne bharatarṣabhāḥ 01,138.007a ghorā samabhavat saṃdhyā dāruṇā mṛgapakṣiṇaḥ 01,138.007c aprakāśā diśaḥ sarvā vātair āsann anārtavaiḥ 01,138.007d*1501_01 śīrṇaparṇaphalai rājan bahugulmakṣupair drumaiḥ 01,138.007d*1501_02 bhagnāvabhugnabhūyiṣṭhair nānādrumasamākulaiḥ 01,138.008a te śrameṇa ca kauravyās tṛṣṇayā ca prapīḍitāḥ 01,138.008c nāśaknuvaṃs tadā gantuṃ nidrayā ca pravṛddhayā 01,138.008d*1502_01 atīva gahanaṃ ghoraṃ durvijñeyapathaṃ kva cit 01,138.008d*1503_01 nyaviśanta hi te sarve nirāsvāde mahāvane 01,138.008d*1503_02 tatas tṛṣāparikṣāmā kuntī putrān athābravīt 01,138.008d*1503_03 mātā satī pāṇḍavānāṃ pañcānāṃ madhyataḥ sthitā 01,138.008d*1503_04 tṛṣṇayā hi parītāsmi putrān bhṛśam athābravīt 01,138.008d*1503_05 tac chrutvā bhīmasenasya mātṛsnehāt prajalpitam 01,138.008d*1503_06 kāruṇyena manas taptaṃ gamanāyopacakrame 01,138.008d*1504_01 rātryām eva gatās tūrṇaṃ caturviṃśatiyojanam 01,138.008d*1505_01 itaḥ param ahaṃ śaktā na gantuṃ ca padāt padam 01,138.008d*1505_02 śayiṣye vṛkṣamūle 'tra dhārtarāṣṭrā harantu mām 01,138.008d*1505_03 śṛṇu bhīma vaco mahyaṃ tava bāhubalāt puraḥ 01,138.008d*1505_04 sthātuṃ na śaktāḥ kauravyāḥ kiṃ bibheṣi vṛthā suta 01,138.008d*1506_01 anye 'rayo na me santi bhīmasenād ṛte bhuvi 01,138.008d*1506_02 dhārtarāṣṭrād vṛthā bhīro na māṃ svaptum ihecchasi 01,138.008d*1506_03 bhīmapṛṣṭhasthitā cetthaṃ dūyamānena cetasā 01,138.008d*1506_04 sāśrudhvani rudantī sā nidrāvaśam upāgatā 01,138.009a tato bhīmo vanaṃ ghoraṃ praviśya vijanaṃ mahat 01,138.009c nyagrodhaṃ vipulacchāyaṃ ramaṇīyam upādravat 01,138.010a tatra nikṣipya tān sarvān uvāca bharatarṣabhaḥ 01,138.010c pānīyaṃ mṛgayāmīha viśramadhvam iti prabho 01,138.011a ete ruvanti madhuraṃ sārasā jalacāriṇaḥ 01,138.011c dhruvam atra jalasthāyo mahān iti matir mama 01,138.012a anujñātaḥ sa gaccheti bhrātrā jyeṣṭhena bhārata 01,138.012c jagāma tatra yatra sma ruvanti jalacāriṇaḥ 01,138.013a sa tatra pītvā pānīyaṃ snātvā ca bharatarṣabha 01,138.013b*1507_01 teṣām arthe ca jagrāha bhrātṝṇāṃ bhrātṛvatsalaḥ 01,138.013b*1508_01 paṅkajānām anekaiś ca patrair baddhvā jalāśayān 01,138.013c uttarīyeṇa pānīyam ājahāra tadā nṛpa 01,138.014a gavyūtimātrād āgatya tvarito mātaraṃ prati 01,138.014b*1509_01 śokaduḥkhaparītātmā niśaśvāsorago yathā 01,138.014b*1510_01 bhātṝṃś ca mātaraṃ caiva jalaṃ śītam apāyayat 01,138.014b*1510_02 pītodakās te sarve 'pi pariśramavaśāt punaḥ 01,138.014b*1510_03 nidrāpahṛtadhairyāś ca suṣupur bhṛśavihvalāḥ 01,138.014c sa suptāṃ mātaraṃ dṛṣṭvā bhrātṝṃś ca vasudhātale 01,138.014d*1511_01 mahāraudre vane ghore vṛkṣamūle suśītale 01,138.014d*1511_02 vikṣiptakarapādāṃś ca dīrghocchvāsamahāravān 01,138.014d*1511_03 ūrdhvavaktrān mahākāyān pañcendrān iva bhūtale 01,138.014d*1511_04 ajñātavṛkṣanilayapretarākṣasasādhvasān 01,138.014e bhṛśaṃ duḥkhaparītātmā vilalāpa vṛkodaraḥ 01,138.014f*1512_01 ataḥ kaṣṭataraṃ kiṃ nu draṣṭavyaṃ hi bhaviṣyati 01,138.014f*1512_02 yat paśyāmi mahīsuptān bhrātṝn adya sumandabhāk 01,138.015a śayaneṣu parārdhyeṣu ye purā vāraṇāvate 01,138.015c nādhijagmus tadā nidrāṃ te 'dya suptā mahītale 01,138.016a svasāraṃ vasudevasya śatrusaṃghāvamardinaḥ 01,138.016c kuntibhojasutāṃ kuntīṃ sarvalakṣaṇapūjitām 01,138.017a snuṣāṃ vicitravīryasya bhāryāṃ pāṇḍor mahātmanaḥ 01,138.017c prāsādaśayanāṃ nityaṃ puṇḍarīkāntaraprabhām 01,138.018a sukumāratarāṃ strīṇāṃ mahārhaśayanocitām 01,138.018c śayānāṃ paśyatādyeha pṛthivyām atathocitām 01,138.019a dharmād indrāc ca vāyoś ca suṣuve yā sutān imān 01,138.019c seyaṃ bhūmau pariśrāntā śete hy adyātathocitā 01,138.020a kiṃ nu duḥkhataraṃ śakyaṃ mayā draṣṭum ataḥ param 01,138.020c yo 'ham adya naravyāghrān suptān paśyāmi bhūtale 01,138.021a triṣu lokeṣu yad rājyaṃ dharmavidyo 'rhate nṛpaḥ 01,138.021c so 'yaṃ bhūmau pariśrāntaḥ śete prākṛtavat katham 01,138.022a ayaṃ nīlāmbudaśyāmo nareṣv apratimo bhuvi 01,138.022c śete prākṛtavad bhūmāv ato duḥkhataraṃ nu kim 01,138.022d*1513_01 imau nīlotpalaśyāmau nareṣv apratimau bhuvi 01,138.023a aśvināv iva devānāṃ yāv imau rūpasaṃpadā 01,138.023c tau prākṛtavad adyemau prasuptau dharaṇītale 01,138.024a jñātayo yasya naiva syur viṣamāḥ kulapāṃsanāḥ 01,138.024c sa jīvet susukhaṃ loke grāme druma ivaikajaḥ 01,138.025a eko vṛkṣo hi yo grāme bhavet parṇaphalānvitaḥ 01,138.025c caityo bhavati nirjñātir arcanīyaḥ supūjitaḥ 01,138.026a yeṣāṃ ca bahavaḥ śūrā jñātayo dharmasaṃśritāḥ 01,138.026c te jīvanti sukhaṃ loke bhavanti ca nirāmayāḥ 01,138.027a balavantaḥ samṛddhārthā mitrabāndhavanandanāḥ 01,138.027c jīvanty anyonyam āśritya drumāḥ kānanajā iva 01,138.028a vayaṃ tu dhṛtarāṣṭreṇa saputreṇa durātmanā 01,138.028b*1514_01 rājyalubdhena mūrkheṇa durmantrisahitena ca 01,138.028b*1514_02 duṣṭenādharmaśīlena svārthaniṣṭhaikabuddhinā 01,138.028c vivāsitā na dagdhāś ca kathaṃ cit tasya śāsanāt 01,138.029a tasmān muktā vayaṃ dāhād imaṃ vṛkṣam upāśritāḥ 01,138.029c kāṃ diśaṃ pratipatsyāmaḥ prāptāḥ kleśam anuttamam 01,138.029d*1515_01 sakāmo bhava durbuddhe dhārtarāṣṭrālpadarśana 01,138.029d*1515_02 nūnaṃ devāḥ prasannās te nānujñāṃ me yudhiṣṭhiraḥ 01,138.029d*1515_03 prayacchati vadhe tubhyaṃ tena jīvasi durmate 01,138.029d*1515_04 nanv adya sasutāmātyaṃ sakarṇānujasaubalam 01,138.029d*1515_05 gatvā krodhasamāviṣṭaḥ preṣayiṣye yamakṣayam 01,138.029d*1515_06 kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ yat te na krudhyate nṛpaḥ 01,138.029d*1515_07 dharmātmā pāṇḍavaśreṣṭhaḥ pāpācāra yudhiṣṭhiraḥ 01,138.029d*1515_08 evam uktvā mahābāhuḥ krodhasaṃdīptamānasaḥ 01,138.029d*1515_09 karaṃ kareṇa niṣpiṣya niḥśvasan dīnamānasaḥ 01,138.029d*1515_10 punar dīnamanā bhūtvā śāntārcir iva pāvakaḥ 01,138.029d*1515_11 bhrātṝn mahītale suptān avaikṣata vṛkodaraḥ 01,138.029d*1515_12 viśvastān iva saṃviṣṭān pṛthagjanasamān iva 01,138.030a nātidūre ca nagaraṃ vanād asmād dhi lakṣaye 01,138.030c jāgartavye svapantīme hanta jāgarmy ahaṃ svayam 01,138.031a pāsyantīme jalaṃ paścāt pratibuddhā jitaklamāḥ 01,138.031c iti bhīmo vyavasyaiva jajāgāra svayaṃ tadā 01,139.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,139.001a tatra teṣu śayāneṣu hiḍimbo nāma rākṣasaḥ 01,139.001c avidūre vanāt tasmāc chālavṛkṣam upāśritaḥ 01,139.002a krūro mānuṣamāṃsādo mahāvīryo mahābalaḥ 01,139.002b*1516_01 prāvṛḍjaladharaśyāmaḥ piṅgākṣo dāruṇākṛtiḥ 01,139.002b*1516_02 daṃṣṭrākarālavadanaḥ piśitepsuḥ kṣudhārditaḥ 01,139.002b*1516_03 lambasphig lambajaṭharo raktaśmaśruśiroruhaḥ 01,139.002b*1516_04 mahāvṛkṣagalaskandhaḥ śaṅkukarṇo vibhīṣaṇaḥ 01,139.002b*1516_05 yadṛcchayā tān apaśyat pāṇḍuputrān mahārathān 01,139.002c virūparūpaḥ piṅgākṣaḥ karālo ghoradarśanaḥ 01,139.002e piśitepsuḥ kṣudhārtas tān apaśyata yadṛcchayā 01,139.003a ūrdhvāṅguliḥ sa kaṇḍūyan dhunvan rūkṣāñ śiroruhān 01,139.003c jṛmbhamāṇo mahāvaktraḥ punaḥ punar avekṣya ca 01,139.004a duṣṭo mānuṣamāṃsādo mahākāyo mahābalaḥ 01,139.004c āghrāya mānuṣaṃ gandhaṃ bhaginīm idam abravīt 01,139.005a upapannaś cirasyādya bhakṣo mama manaḥpriyaḥ 01,139.005c snehasravān prasravati jihvā paryeti me mukham 01,139.006a aṣṭau daṃṣṭrāḥ sutīkṣṇāgrāś cirasyāpātaduḥsahāḥ 01,139.006c deheṣu majjayiṣyāmi snigdheṣu piśiteṣu ca 01,139.007a ākramya mānuṣaṃ kaṇṭham ācchidya dhamanīm api 01,139.007c uṣṇaṃ navaṃ prapāsyāmi phenilaṃ rudhiraṃ bahu 01,139.008a gaccha jānīhi ke tv ete śerate vanam āśritāḥ 01,139.008c mānuṣo balavān gandho ghrāṇaṃ tarpayatīva me 01,139.009a hatvaitān mānuṣān sarvān ānayasva mamāntikam 01,139.009c asmadviṣayasuptebhyo naitebhyo bhayam asti te 01,139.010a eṣāṃ māṃsāni saṃskṛtya mānuṣāṇāṃ yatheṣṭataḥ 01,139.010c bhakṣayiṣyāva sahitau kuru tūrṇaṃ vaco mama 01,139.010d*1517_01 bhakṣayitvā ca māṃsāni mānuṣāṇāṃ prakāmataḥ 01,139.010d*1517_02 nṛtyāva sahitāv āvāṃ dattatālāv anekaśaḥ 01,139.010d*1517_03 evam uktā hiḍimbā tu hiḍimbena tadā vane 01,139.010d*1518_01 āplutyāplutya ca tarūn agacchat pāṇḍavān prati 01,139.011a bhrātur vacanam ājñāya tvaramāṇeva rākṣasī 01,139.011c jagāma tatra yatra sma pāṇḍavā bharatarṣabha 01,139.012a dadarśa tatra gatvā sā pāṇḍavān pṛthayā saha 01,139.012c śayānān bhīmasenaṃ ca jāgrataṃ tv aparājitam 01,139.012d*1519_01 upāsyamānān bhīmena rūpayauvanaśālinā 01,139.012d*1519_02 sukumārāṃś ca pārthāṃś ca vyāyāmena ca karśitān 01,139.012d*1519_03 duḥkhena saṃprayuktāṃś ca sahajyeṣṭhān pramāthinaḥ 01,139.012d*1519_04 raudrī satī rājaputrān darśanīyapradarśanam 01,139.013a dṛṣṭvaiva bhīmasenaṃ sā śālaskandham ivodgatam 01,139.013c rākṣasī kāmayām āsa rūpeṇāpratimaṃ bhuvi 01,139.013d*1520_01 antargatena manasā cintayām āsa rākṣasī 01,139.014a ayaṃ śyāmo mahābāhuḥ siṃhaskandho mahādyutiḥ 01,139.014c kambugrīvaḥ puṣkarākṣo bhartā yukto bhaven mama 01,139.015a nāhaṃ bhrātṛvaco jātu kuryāṃ krūropasaṃhitam 01,139.015c patisneho 'tibalavān na tathā bhrātṛsauhṛdam 01,139.016a muhūrtam iva tṛptiś ca bhaved bhrātur mamaiva ca 01,139.016c hatair etair ahatvā tu modiṣye śāśvatiḥ samāḥ 01,139.016d*1521_01 hiḍimbī tu mahāraudrā tadā bharatasattama 01,139.016d*1521_02 utsṛjya rākṣasaṃ rūpaṃ mānuṣaṃ rūpam āsthitā 01,139.017a sā kāmarūpiṇī rūpaṃ kṛtvā mānuṣam uttamam 01,139.017c upatasthe mahābāhuṃ bhīmasenaṃ śanaiḥ śanaiḥ 01,139.017d*1522_01 iṅgitākārakuśalā hy upāsarpac chanaiḥ śanaiḥ 01,139.017d*1522_02 vinamyamāneva latā sarvābharaṇabhūṣitā 01,139.017d*1522_03 śanaiḥ śanaiḥ sa tāṃ bhīmaḥ samīpam upasarpatīm 01,139.017d*1522_04 vīkṣamāṇas tadāpaśyat tanvīṃ pīnapayodharām 01,139.017d*1522_05 candrānanāṃ padmanetrāṃ nīlakuñcitamūrdhajām 01,139.017d*1522_06 kṛṣṇāṃ supāṇḍurair dantair bimboṣṭhīṃ cārudarśanām 01,139.017d*1522_07 dṛṣṭvā tāṃ rūpasaṃpannāṃ bhīmo vismayam āgataḥ 01,139.017d*1522_08 upacāraguṇair yuktāṃ lālitair hāsyasaṃsthitaiḥ 01,139.017d*1522_09 samīpam upasaṃprāpya bhīmasyātha varānanā 01,139.017d*1522_10 vaco vacanavelāyām idaṃ provāca pāṇḍavam 01,139.018a vilajjamāneva latā divyābharaṇabhūṣitā 01,139.018c smitapūrvam idaṃ vākyaṃ bhīmasenam athābravīt 01,139.019a kutas tvam asi saṃprāptaḥ kaś cāsi puruṣarṣabha 01,139.019c ka ime śerate ceha puruṣā devarūpiṇaḥ 01,139.020a keyaṃ ca bṛhatī śyāmā sukumārī tavānagha 01,139.020c śete vanam idaṃ prāpya viśvastā svagṛhe yathā 01,139.021a nedaṃ jānāti gahanaṃ vanaṃ rākṣasasevitam 01,139.021c vasati hy atra pāpātmā hiḍimbo nāma rākṣasaḥ 01,139.022a tenāhaṃ preṣitā bhrātrā duṣṭabhāvena rakṣasā 01,139.022c bibhakṣayiṣatā māṃsaṃ yuṣmākam amaropama 01,139.023a sāhaṃ tvām abhisaṃprekṣya devagarbhasamaprabham 01,139.023c nānyaṃ bhartāram icchāmi satyam etad bravīmi te 01,139.024a etad vijñāya dharmajña yuktaṃ mayi samācara 01,139.024c kāmopahatacittāṅgīṃ bhajamānāṃ bhajasva mām 01,139.025a trāsye 'haṃ tvāṃ mahābāho rākṣasāt puruṣādakāt 01,139.025c vatsyāvo giridurgeṣu bhartā bhava mamānagha 01,139.025d*1523_01 icchāmi vīra bhadraṃ te mā mā prāṇān vihāsiṣuḥ 01,139.025d*1523_02 tvayā hy ahaṃ parityaktā na jīveyam ariṃdama 01,139.026a antarikṣacarā hy asmi kāmato vicarāmi ca 01,139.026c atulām āpnuhi prītiṃ tatra tatra mayā saha 01,139.026d*1524_01 eṣa jyeṣṭho mama bhrātā nānyaḥ paramako guruḥ 01,139.026d*1524_02 aniviṣṭaś ca taṃ nāhaṃ parividyāṃ kathaṃ cana 01,139.027 bhīma uvāca 01,139.027a mātaraṃ bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ kaniṣṭhān aparān imān 01,139.027c parityajeta ko nv adya prabhavann iva rākṣasi 01,139.028a ko hi suptān imān bhrātṝn dattvā rākṣasabhojanam 01,139.028c mātaraṃ ca naro gacchet kāmārta iva madvidhaḥ 01,139.028d*1525=00 rākṣasī 01,139.028d*1525=03 bhīmaḥ 01,139.028d*1525_01 ekaṃ tvāṃ mokṣayiṣyāmi saha mātrā paraṃtapa 01,139.028d*1525_02 sodarān utsṛjaitāṃs tvam āroha jaghanaṃ mama 01,139.028d*1525_03 nāhaṃ jīvitum āśaṃse bhrātṝn utsṛjya rākṣasi 01,139.028d*1525_04 yathāgataṃ vrajaikā tvaṃ vipriyaṃ me prabhāṣase 01,139.029 rākṣasy uvāca 01,139.029a yat te priyaṃ tat kariṣye sarvān etān prabodhaya 01,139.029c mokṣayiṣyāmi vaḥ kāmaṃ rākṣasāt puruṣādakāt 01,139.030 bhīma uvāca 01,139.030a sukhasuptān vane bhrātṝn mātaraṃ caiva rākṣasi 01,139.030c na bhayād bodhayiṣyāmi bhrātus tava durātmanaḥ 01,139.031a na hi me rākṣasā bhīru soḍhuṃ śaktāḥ parākramam 01,139.031c na manuṣyā na gandharvā na yakṣāś cārulocane 01,139.032a gaccha vā tiṣṭha vā bhadre yad vāpīcchasi tat kuru 01,139.032c taṃ vā preṣaya tanvaṅgi bhrātaraṃ puruṣādakam 01,140.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,140.001a tāṃ viditvā ciragatāṃ hiḍimbo rākṣaseśvaraḥ 01,140.001c avatīrya drumāt tasmād ājagāmātha pāṇḍavān 01,140.002a lohitākṣo mahābāhur ūrdhvakeśo mahābalaḥ 01,140.002c meghasaṃghātavarṣmā ca tīkṣṇadaṃṣṭrojjvalānanaḥ 01,140.002d*1526_01 talaṃ talena saṃhatya bāhū vikṣipya cāsakṛt 01,140.002d*1526_02 udvṛttanetraḥ saṃkruddho dantān danteṣu niṣpiṣan 01,140.002d*1527_01 na bibheti hiḍimbī ca preṣitā kim anāgatā 01,140.003a tam āpatantaṃ dṛṣṭvaiva tathā vikṛtadarśanam 01,140.003c hiḍimbovāca vitrastā bhīmasenam idaṃ vacaḥ 01,140.004a āpataty eṣa duṣṭātmā saṃkruddhaḥ puruṣādakaḥ 01,140.004c tvām ahaṃ bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ yad bravīmi tathā kuru 01,140.005a ahaṃ kāmagamā vīra rakṣobalasamanvitā 01,140.005c āruhemāṃ mama śroṇīṃ neṣyāmi tvāṃ vihāyasā 01,140.006a prabodhayainān saṃsuptān mātaraṃ ca paraṃtapa 01,140.006c sarvān eva gamiṣyāmi gṛhītvā vo vihāyasā 01,140.007 bhīma uvāca 01,140.007a mā bhais tvaṃ vipulaśroṇi naiṣa kaś cin mayi sthite 01,140.007b*1528_01 hiṃsituṃ śaknuyād rakṣa iti me niścitā matiḥ 01,140.007b*1529_01 etān bādhayituṃ śakto devo vā dānavo 'pi vā 01,140.007c aham enaṃ haniṣyāmi prekṣantyās te sumadhyame 01,140.008a nāyaṃ pratibalo bhīru rākṣasāpasado mama 01,140.008c soḍhuṃ yudhi parispandam athavā sarvarākṣasāḥ 01,140.009a paśya bāhū suvṛttau me hastihastanibhāv imau 01,140.009c ūrū parighasaṃkāśau saṃhataṃ cāpy uro mama 01,140.010a vikramaṃ me yathendrasya sādya drakṣyasi śobhane 01,140.010c māvamaṃsthāḥ pṛthuśroṇi matvā mām iha mānuṣam 01,140.011 hiḍimbovāca 01,140.011a nāvamanye naravyāghra tvām ahaṃ devarūpiṇam 01,140.011c dṛṣṭāpadānas tu mayā mānuṣeṣv eva rākṣasaḥ 01,140.012 vaiśaṃpāyana uvāca 01,140.012a tathā saṃjalpatas tasya bhīmasenasya bhārata 01,140.012c vācaḥ śuśrāva tāḥ kruddho rākṣasaḥ puruṣādakaḥ 01,140.013a avekṣamāṇas tasyāś ca hiḍimbo mānuṣaṃ vapuḥ 01,140.013c sragdāmapūritaśikhaṃ samagrendunibhānanam 01,140.014a subhrūnāsākṣikeśāntaṃ sukumāranakhatvacam 01,140.014c sarvābharaṇasaṃyuktaṃ susūkṣmāmbaravāsasam 01,140.015a tāṃ tathā mānuṣaṃ rūpaṃ bibhratīṃ sumanoharam 01,140.015b*1530_01 sa dadarśāgratas tasya bhīmasya puruṣādakaḥ 01,140.015c puṃskāmāṃ śaṅkamānaś ca cukrodha puruṣādakaḥ 01,140.016a saṃkruddho rākṣasas tasyā bhaginyāḥ kurusattama 01,140.016c utphālya vipule netre tatas tām idam abravīt 01,140.017a ko hi me bhoktukāmasya vighnaṃ carati durmatiḥ 01,140.017c na bibheṣi hiḍimbe kiṃ matkopād vipramohitā 01,140.018a dhik tvām asati puṃskāme mama vipriyakāriṇi 01,140.018c pūrveṣāṃ rākṣasendrāṇāṃ sarveṣām ayaśaskari 01,140.019a yān imān āśritākārṣīr apriyaṃ sumahan mama 01,140.019c eṣa tān adya vai sarvān haniṣyāmi tvayā saha 01,140.020a evam uktvā hiḍimbāṃ sa hiḍimbo lohitekṣaṇaḥ 01,140.020c vadhāyābhipapātaināṃ dantair dantān upaspṛśan 01,140.020d*1531_01 garjantam evaṃ vijane bhīmaseno 'bhivīkṣya tam 01,140.020d*1531_02 rakṣan prabodhaṃ bhrātṝṇāṃ mātuś ca paravīrahā 01,140.021a tam āpatantaṃ saṃprekṣya bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ 01,140.021c bhartsayām āsa tejasvī tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 01,141.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,141.001a bhīmasenas tu taṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ prahasann iva 01,141.001c bhaginīṃ prati saṃkruddham idaṃ vacanam abravīt 01,141.002a kiṃ te hiḍimba etair vā sukhasuptaiḥ prabodhitaiḥ 01,141.002c mām āsādaya durbuddhe tarasā tvaṃ narāśana 01,141.003a mayy eva praharaihi tvaṃ na striyaṃ hantum arhasi 01,141.003c viśeṣato 'napakṛte pareṇāpakṛte sati 01,141.004a na hīyaṃ svavaśā bālā kāmayaty adya mām iha 01,141.004c coditaiṣā hy anaṅgena śarīrāntaracāriṇā 01,141.004e bhaginī tava durbuddhe rākṣasānāṃ yaśohara 01,141.005a tvanniyogena caiveyaṃ rūpaṃ mama samīkṣya ca 01,141.005c kāmayaty adya māṃ bhīrur naiṣā dūṣayate kulam 01,141.006a anaṅgena kṛte doṣe nemāṃ tvam iha rākṣasa 01,141.006b*1532_01 hantum arhasi durbuddhe śūraś cet saṃhara smaram 01,141.006c mayi tiṣṭhati duṣṭātman na striyaṃ hantum arhasi 01,141.006d*1533_01 madarthaṃ kāmabāṇārtāṃ tvām ahaṃ hanmi rākṣasa 01,141.007a samāgaccha mayā sārdham ekenaiko narāśana 01,141.007c aham eva nayiṣyāmi tvām adya yamasādanam 01,141.008a adya te talaniṣpiṣṭaṃ śiro rākṣasa dīryatām 01,141.008b*1534_01 śatadhā bhedam āyāti pūrṇakumbha ivāśmani 01,141.008c kuñjarasyeva pādena viniṣpiṣṭaṃ balīyasaḥ 01,141.009a adya gātrāṇi kravyādāḥ śyenā gomāyavaś ca te 01,141.009c karṣantu bhuvi saṃhṛṣṭā nihatasya mayā mṛdhe 01,141.010a kṣaṇenādya kariṣye 'ham idaṃ vanam akaṇṭakam 01,141.010c purastād dūṣitaṃ nityaṃ tvayā bhakṣayatā narān 01,141.011a adya tvāṃ bhaginī pāpa kṛṣyamāṇaṃ mayā bhuvi 01,141.011c drakṣaty adripratīkāśaṃ siṃheneva mahādvipam 01,141.012a nirābādhās tvayi hate mayā rākṣasapāṃsana 01,141.012c vanam etac cariṣyanti puruṣā vanacāriṇaḥ 01,141.013 hiḍimba uvāca 01,141.013a garjitena vṛthā kiṃ te katthitena ca mānuṣa 01,141.013b*1535_01 śāradasyeva meghasya garjitaṃ niṣphalaṃ hi te 01,141.013c kṛtvaitat karmaṇā sarvaṃ katthethā mā ciraṃ kṛthāḥ 01,141.014a balinaṃ manyase yac ca ātmānam aparākramam 01,141.014c jñāsyasy adya samāgamya mayātmānaṃ balādhikam 01,141.015a na tāvad etān hiṃsiṣye svapantv ete yathāsukham 01,141.015c eṣa tvām eva durbuddhe nihanmy adyāpriyaṃvadam 01,141.016a pītvā tavāsṛg gātrebhyas tataḥ paścād imān api 01,141.016c haniṣyāmi tataḥ paścād imāṃ vipriyakāriṇīm 01,141.017 vaiśaṃpāyana uvāca 01,141.017a evam uktvā tato bāhuṃ pragṛhya puruṣādakaḥ 01,141.017c abhyadhāvata saṃkruddho bhīmasenam ariṃdamam 01,141.018a tasyābhipatatas tūrṇaṃ bhīmo bhīmaparākramaḥ 01,141.018c vegena prahṛtaṃ bāhuṃ nijagrāha hasann iva 01,141.019a nigṛhya taṃ balād bhīmo visphurantaṃ cakarṣa ha 01,141.019c tasmād deśād dhanūṃṣy aṣṭau siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā 01,141.020a tataḥ sa rākṣasaḥ kruddhaḥ pāṇḍavena balād dhṛtaḥ 01,141.020c bhīmasenaṃ samāliṅgya vyanadad bhairavaṃ ravam 01,141.021a punar bhīmo balād enaṃ vicakarṣa mahābalaḥ 01,141.021c mā śabdaḥ sukhasuptānāṃ bhrātṝṇāṃ me bhaved iti 01,141.021d*1536_01 haste gṛhītvā tad rakṣo dūram anyatra nītavān 01,141.021d*1536_02 pucche gṛhītvā tuṇḍena garuḍaḥ pannagaṃ yathā 01,141.022a anyonyaṃ tau samāsādya vicakarṣatur ojasā 01,141.022c rākṣaso bhīmasenaś ca vikramaṃ cakratuḥ param 01,141.022d*1537_01 bhaṅktvā vṛkṣān mahāśākhāṃs tāḍayām āsatuḥ krudhā 01,141.022d*1537_02 sālatālatamālāmravaṭārjunavibhītakān 01,141.022d*1537_03 nyagrodhaplakṣakharjūrapanasān aśmakaṇṭakān 01,141.022d*1537_04 etān anyān mahāvṛkṣān utkhāya tarasākhilān 01,141.022d*1537_05 utkṣipyānyonyaroṣeṇa tāḍayām āsatū raṇe 01,141.022d*1537_06 yadābhavad vanaṃ sarvaṃ nirvṛkṣaṃ vṛkṣasaṃkulam 01,141.022d*1537_07 tadā śilāś ca kuñjāṃś ca vṛkṣān kaṇṭakinas tathā 01,141.022d*1537_08 tatas tau giriśṛṅgāṇi parvatāṃś cābhralelihān 01,141.022d*1537_09 śailāṃś ca gaṇḍapāṣāṇān utkhāyādāya vairiṇau 01,141.022d*1537_10 cikṣepatur upary ājāv anyonyaṃ vijayeṣiṇau 01,141.022d*1537_11 tad vanaṃ paritaḥ pañca yojanaṃ nirmahīruham 01,141.022d*1537_12 nirlatāgulmapāṣāṇaṃ nirmṛgaṃ cakratur bhṛśam 01,141.022d*1537_13 tayor yuddhena rājendra tad vanaṃ bhīmarakṣasoḥ 01,141.022d*1537_14 muhūrtenābhavat kūrmapṛṣṭhavac chlakṣṇam avyayam 01,141.023a babhañjatur mahāvṛkṣāṃl latāś cākarṣatus tataḥ 01,141.023c mattāv iva susaṃrabdhau vāraṇau ṣaṣṭihāyanau 01,141.023d*1538_01 pādapān uddharantau tāv ūruvegena vegitau 01,141.023d*1538_02 sphoṭayantau latājālāny ūrubhyāṃ gṛhya sarvaśaḥ 01,141.023d*1538_03 vitrāsayantau tau śabdaiḥ sarvato mṛgapakṣiṇaḥ 01,141.023d*1538_04 balena balinau mattāv anyonyavadhakāṅkṣiṇau 01,141.023d*1538_05 bhīmarākṣasayor yuddhaṃ tadāvartata dāruṇam 01,141.023d*1538_06 ūrubāhuparikleśāt karṣantāv itaretaram 01,141.023d*1538_07 utkarṣantau vikarṣantau prakarṣantau parasparam 01,141.023d*1538_08 tataḥ śabdena mahatā garjantau tau parasparam 01,141.023d*1538_09 pāṣāṇasaṃghātanibhaiḥ prahārair abhijaghnatuḥ 01,141.023d*1538_10 anyonyaṃ tau samāliṅgya vikarṣantau parasparam 01,141.023d*1538_11 bāhuyuddham abhūd ghoraṃ balivāsavayor iva 01,141.023d*1538_12 yuddhasaṃrambhanirgacchat phūtkāraravanisvanam 01,141.023d*1539_01 purā devāsure yuddhe vṛtravāsavayor iva 01,141.024a tayoḥ śabdena mahatā vibuddhās te nararṣabhāḥ 01,141.024c saha mātrā tu dadṛśur hiḍimbām agrataḥ sthitām 01,142.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,142.001a prabuddhās te hiḍimbāyā rūpaṃ dṛṣṭvātimānuṣam 01,142.001c vismitāḥ puruṣavyāghrā babhūvuḥ pṛthayā saha 01,142.002a tataḥ kuntī samīkṣyaināṃ vismitā rūpasaṃpadā 01,142.002c uvāca madhuraṃ vākyaṃ sāntvapūrvam idaṃ śanaiḥ 01,142.003a kasya tvaṃ suragarbhābhe kā cāsi varavarṇini 01,142.003c kena kāryeṇa suśroṇi kutaś cāgamanaṃ tava 01,142.004a yadi vāsya vanasyāsi devatā yadi vāpsarāḥ 01,142.004c ācakṣva mama tat sarvaṃ kimarthaṃ ceha tiṣṭhasi 01,142.005 hiḍimbovāca 01,142.005a yad etat paśyasi vanaṃ nīlameghanibhaṃ mahat 01,142.005c nivāso rākṣasasyaitad dhiḍimbasya mamaiva ca 01,142.006a tasya māṃ rākṣasendrasya bhaginīṃ viddhi bhāmini 01,142.006c bhrātrā saṃpreṣitām ārye tvāṃ saputrāṃ jighāṃsatā 01,142.007a krūrabuddher ahaṃ tasya vacanād āgatā iha 01,142.007c adrākṣaṃ hemavarṇābhaṃ tava putraṃ mahaujasam 01,142.008a tato 'haṃ sarvabhūtānāṃ bhāve vicaratā śubhe 01,142.008c coditā tava putrasya manmathena vaśānugā 01,142.009a tato vṛto mayā bhartā tava putro mahābalaḥ 01,142.009c apanetuṃ ca yatito na caiva śakito mayā 01,142.010a cirāyamāṇāṃ māṃ jñātvā tataḥ sa puruṣādakaḥ 01,142.010c svayam evāgato hantum imān sarvāṃs tavātmajān 01,142.011a sa tena mama kāntena tava putreṇa dhīmatā 01,142.011c balād ito viniṣpiṣya vyapakṛṣṭo mahātmanā 01,142.012a vikarṣantau mahāvegau garjamānau parasparam 01,142.012c paśyadhvaṃ yudhi vikrāntāv etau tau nararākṣasau 01,142.012d*1540_01 yudhyantau vijayākāṅkṣī rākṣaso mandabuddhimān 01,142.012d*1540_02 na vāñche ('haṃ) jīvitaṃ bhrātuḥ kadā ye duṣṭakarmaṇaḥ 01,142.013 vaiśaṃpāyana uvāca 01,142.013a tasyāḥ śrutvaiva vacanam utpapāta yudhiṣṭhiraḥ 01,142.013c arjuno nakulaś caiva sahadevaś ca vīryavān 01,142.014a tau te dadṛśur āsaktau vikarṣantau parasparam 01,142.014c kāṅkṣamāṇau jayaṃ caiva siṃhāv iva raṇotkaṭau 01,142.015a tāv anyonyaṃ samāśliṣya vikarṣantau parasparam 01,142.015c dāvāgnidhūmasadṛśaṃ cakratuḥ pārthivaṃ rajaḥ 01,142.016a vasudhāreṇusaṃvītau vasudhādharasaṃnibhau 01,142.016c vibhrājetāṃ yathā śailau nīhāreṇābhisaṃvṛtau 01,142.016d*1541_01 te paśyanto mahad yuddhaṃ sarve vyathitacetasaḥ 01,142.017a rākṣasena tathā bhīmaṃ kliśyamānaṃ nirīkṣya tu 01,142.017b*1542_01 ciraprayuddhau tau dṛṣṭvā tvayonyavadhakāṅkṣayā 01,142.017c uvācedaṃ vacaḥ pārthaḥ prahasañ śanakair iva 01,142.018a bhīma mā bhair mahābāho na tvāṃ budhyāmahe vayam 01,142.018c sametaṃ bhīmarūpeṇa prasuptāḥ śramakarśitāḥ 01,142.019a sāhāyye 'smi sthitaḥ pārtha yodhayiṣyāmi rākṣasam 01,142.019c nakulaḥ sahadevaś ca mātaraṃ gopayiṣyataḥ 01,142.020 bhīma uvāca 01,142.020a udāsīno nirīkṣasva na kāryaḥ saṃbhramas tvayā 01,142.020c na jātv ayaṃ punar jīven madbāhvantaram āgataḥ 01,142.020d*1543_01 bhujayor antaraṃ prāpto bhīmasenasya rākṣasaḥ 01,142.020d*1543_02 amuktvā pārtha vīryeṇa mṛto mā bhūd iti dhvaniḥ 01,142.020d*1543_03 ayam asmān na no hanyāj jātu vai pārtha rākṣasaḥ 01,142.020d*1543_04 jīvantaṃ na pramokṣyāmi mā bhaiṣīr bharatarṣabha 01,142.021 arjuna uvāca 01,142.021*1544_01 pūrvarātre prabuddho 'si bhīma krūreṇa rakṣasā 01,142.021*1544_02 kṣapā vyuṣṭā na cedānīṃ samāpto 'si mahāraṇam 01,142.021a kim anena ciraṃ bhīma jīvatā pāparakṣasā 01,142.021c gantavyaṃ na ciraṃ sthātum iha śakyam ariṃdama 01,142.022a purā saṃrajyate prācī purā saṃdhyā pravartate 01,142.022c raudre muhūrte rakṣāṃsi prabalāni bhavanti ca 01,142.023a tvarasva bhīma mā krīḍa jahi rakṣo vibhīṣaṇam 01,142.023c purā vikurute māyāṃ bhujayoḥ sāram arpaya 01,142.023d*1545_01 māhātmyam ātmano vettha narāṇāṃ hitakāmyayā 01,142.023d*1545_02 rakṣo jahi yathā śakraḥ purā vṛtraṃ mahāvane 01,142.024 vaiśaṃpāyana uvāca 01,142.024a arjunenaivam uktas tu bhīmo bhīmasya rakṣasaḥ 01,142.024a*1546_01 . . . . . . . . bhīmo roṣāj jvalann iva 01,142.024a*1546_02 balam āhārayām āsa yad vāyor jagataḥ kṣaye 01,142.024a*1546_03 tatas tasyāmbudābhasya . . . . . . . . 01,142.024c utkṣipyābhrāmayad dehaṃ tūrṇaṃ guṇaśatādhikam 01,142.024d*1547_01 iti covāca saṃkruddho bhrāmayan rākṣasaṃ tu saḥ 01,142.024d*1547_02 bhīmaseno mahābāhur abhigarjan muhur muhuḥ 01,142.025 bhīma uvāca 01,142.025a vṛthāmāṃsair vṛthā puṣṭo vṛthā vṛddho vṛthāmatiḥ 01,142.025c vṛthāmaraṇam arhas tvaṃ vṛthādya na bhaviṣyasi 01,142.025d*1548_01 kṣemam adya kariṣyāmi yathā vanam akaṇṭakam 01,142.025d*1548_02 na punar mānuṣān hatvā bhakṣayiṣyasi rākṣasa 01,142.026 arjuna uvāca 01,142.026a atha vā manyase bhāraṃ tvam imaṃ rākṣasaṃ yudhi 01,142.026c karomi tava sāhāyyaṃ śīghram eva nihanyatām 01,142.027a atha vāpy aham evainaṃ haniṣyāmi vṛkodara 01,142.027c kṛtakarmā pariśrāntaḥ sādhu tāvad upārama 01,142.028 vaiśaṃpāyana uvāca 01,142.028a tasya tad vacanaṃ śrutvā bhīmaseno 'tyamarṣaṇaḥ 01,142.028c niṣpiṣyainaṃ balād bhūmau paśumāram amārayat 01,142.028d*1549_01 athainam ākṣipya balāt paśuvac cāpy amārayat 01,142.029a sa māryamāṇo bhīmena nanāda vipulaṃ svanam 01,142.029c pūrayaṃs tad vanaṃ sarvaṃ jalārdra iva dundubhiḥ 01,142.030a bhujābhyāṃ yoktrayitvā taṃ balavān pāṇḍunandanaḥ 01,142.030b*1550_01 samudbhrāmya śiraś cāsya sagrīvaṃ tad udāvahat 01,142.030b*1550_02 madhye bhittvā śiraś cāsya sugrīvaṃ tad upākṣipat 01,142.030b*1550_03 tasya niṣkarṇanayanaṃ nirjihvaṃ rudhirokṣitam 01,142.030b*1550_04 praviddhaṃ bhīmasenena śiro vidaśanaṃ babhau 01,142.030b*1550_05 prasāritabhujoddhṛṣṭo bhinnamāṃsatvagantaraḥ 01,142.030b*1550_06 kabandhabhūtas tatrāsīd adrir vajrahato yathā 01,142.030c madhye bhaṅktvā sa balavān harṣayām āsa pāṇḍavān 01,142.031a hiḍimbaṃ nihataṃ dṛṣṭvā saṃhṛṣṭās te tarasvinaḥ 01,142.031b*1551_01 hiḍimbā caiva saṃprekṣya nihataṃ rākṣasaṃ raṇe 01,142.031b*1551_02 adṛśyāś caiva ye svasthāḥ sametā bhūtavādikāḥ 01,142.031b*1551_03 pūjayanti sma saṃhṛṣṭāḥ sādhu sādhv iti pāṇḍavam 01,142.031b*1551_04 bhrātaraś cāpi saṃhṛṣṭā yudhiṣṭhirapurogamāḥ 01,142.031c apūjayan naravyāghraṃ bhīmasenam ariṃdamam 01,142.032a abhipūjya mahātmānaṃ bhīmaṃ bhīmaparākramam 01,142.032c punar evārjuno vākyam uvācedaṃ vṛkodaram 01,142.033a nadūre nagaraṃ manye vanād asmād ahaṃ prabho 01,142.033c śīghraṃ gacchāma bhadraṃ te na no vidyāt suyodhanaḥ 01,142.034a tataḥ sarve tathety uktvā saha mātrā paraṃtapāḥ 01,142.034c prayayuḥ puruṣavyāghrā hiḍimbā caiva rākṣasī 01,143.000*1552=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,143.000*1552_01 sā tato nyapatat tūrṇaṃ bhaginī tasya rakṣasaḥ 01,143.000*1552_02 abruvāṇā hiḍimbā tu rākṣasī pāṇḍavān prati 01,143.000*1552_03 abhivādya tataḥ kuntīṃ dharmarājaṃ ca pāṇḍavam 01,143.000*1552_04 abhipūjya ca tān sarvān bhīmasenam abhāṣata 01,143.000*1552_05 ahaṃ te darśanād eva manmathasya vaśaṃ gatā 01,143.000*1552_06 krūraṃ bhrātṛvaco hitvā sā tvām evānurundhatī 01,143.000*1552_07 rākṣase raudrasaṃkāśe tavāpaśyaṃ viceṣṭitam 01,143.000*1552_08 ahaṃ śuśrūṣur iccheyaṃ tava gātraṃ niṣevitum 01,143.001 bhīma uvāca 01,143.001a smaranti vairaṃ rakṣāṃsi māyām āśritya mohinīm 01,143.001c hiḍimbe vraja panthānaṃ tvaṃ vai bhrātṛniṣevitam 01,143.002 yudhiṣṭhira uvāca 01,143.002a kruddho 'pi puruṣavyāghra bhīma mā sma striyaṃ vadhīḥ 01,143.002c śarīraguptyābhyadhikaṃ dharmaṃ gopaya pāṇḍava 01,143.002d*1553_01 śaraṇāgatagūhyā tvaṃ dharmaṃ gopāya pāṇḍava 01,143.003a vadhābhiprāyam āyāntam avadhīs tvaṃ mahābalam 01,143.003c rakṣasas tasya bhaginī kiṃ naḥ kruddhā kariṣyati 01,143.004 vaiśaṃpāyana uvāca 01,143.004a hiḍimbā tu tataḥ kuntīm abhivādya kṛtāñjaliḥ 01,143.004c yudhiṣṭhiraṃ ca kaunteyam idaṃ vacanam abravīt 01,143.005a ārye jānāsi yad duḥkham iha strīṇām anaṅgajam 01,143.005c tad idaṃ mām anuprāptaṃ bhīmasenakṛtaṃ śubhe 01,143.006a soḍhaṃ tat paramaṃ duḥkhaṃ mayā kālapratīkṣayā 01,143.006c so 'yam abhyāgataḥ kālo bhavitā me sukhāya vai 01,143.007a mayā hy utsṛjya suhṛdaḥ svadharmaṃ svajanaṃ tathā 01,143.007c vṛto 'yaṃ puruṣavyāghras tava putraḥ patiḥ śubhe 01,143.008a vareṇāpi tathānena tvayā cāpi yaśasvini 01,143.008b*1554_01 tad arhasi kṛpāṃ kartuṃ mayi tvaṃ varavarṇini 01,143.008c tathā bruvantī hi tadā pratyākhyātā kriyāṃ prati 01,143.008d*1555_01 bhūmyāṃ duṣkṛtino lokān gamiṣye 'haṃ na saṃśayaḥ 01,143.009a tvaṃ māṃ mūḍheti vā matvā bhaktā vānugateti vā 01,143.009c bhartrānena mahābhāge saṃyojaya sutena te 01,143.010a tam upādāya gaccheyaṃ yatheṣṭaṃ devarūpiṇam 01,143.010c punaś caivāgamiṣyāmi viśrambhaṃ kuru me śubhe 01,143.010d*1556_01 ahaṃ hi samaye lipse prāg bhrātur apavarjanāt 01,143.010d*1556_02 tataḥ so 'bhyapatad rātrau bhīmasenajighāṃsayā 01,143.010d*1556_03 yathā yathā vikramate yathā ramati tiṣṭhati 01,143.010d*1556_04 tathā tathā samādhāya pāṇḍavaṃ kāmamohitā 01,143.010d*1556_05 na yātudhāny ahaṃ tv ārye na cāsmi rajanīcarī 01,143.010d*1556_06 īśā rakṣaḥsu sādhvy asmi rājñī sālakaṭaṅkaṭī 01,143.010d*1556_07 putreṇa tava saṃyuktā yuvatir devavarṇinī 01,143.010d*1556_08 sarvān vo 'ham upasthāsye puraskṛtya vṛkodaram 01,143.010d*1556_09 apramattā pramatteṣu śuśrūṣur anahaṃvadā 01,143.011a ahaṃ hi manasā dhyātā sarvān neṣyāmi vaḥ sadā 01,143.011c vṛjine tārayiṣyāmi durgeṣu ca nararṣabhān 01,143.012a pṛṣṭhena vo vahiṣyāmi śīghrāṃ gatim abhīpsataḥ 01,143.012c yūyaṃ prasādaṃ kuruta bhīmaseno bhajeta mām 01,143.012d*1557_01 uvāca sā tadā kuntī hiḍimbāṃ nāma rākṣasīm 01,143.013a āpadas taraṇe prāṇān dhārayed yena yena hi 01,143.013c sarvam ādṛtya kartavyaṃ tad dharmam anuvartatā 01,143.014a āpatsu yo dhārayati dharmaṃ dharmavid uttamaḥ 01,143.014c vyasanaṃ hy eva dharmasya dharmiṇām āpad ucyate 01,143.015a puṇyaṃ prāṇān dhārayati puṇyaṃ prāṇadam ucyate 01,143.015c yena yenācared dharmaṃ tasmin garhā na vidyate 01,143.015d@087=0017 vaiśaṃpāyanaḥ 01,143.015d@087_0001 mahato 'tra striyaṃ kāmād bādhitāṃ trāhi mām api 01,143.015d@087_0002 dharmārthakāmamokṣeṣu dayāṃ kurvanti sādhavaḥ 01,143.015d@087_0003 taṃ tu dharmam iti prāhur munayo dharmavatsalāḥ 01,143.015d@087_0004 divyajñānena paśyāmi atītānāgatān aham 01,143.015d@087_0005 tasmād vakṣyāmi vaḥ śreya āsannaṃ sara uttamam 01,143.015d@087_0006 adyāsādya saraḥ snātvā viśramya ca vanaspatau 01,143.015d@087_0007 śvaḥ prabhāte mahad bhūtaṃ prādurbhūtaṃ jagatpatim 01,143.015d@087_0008 vyāsaṃ kamalapatrākṣaṃ dṛṣṭvā śokaṃ vihāsyatha 01,143.015d@087_0009 dhṛtarāṣṭrād vivāsaś ca dahanaṃ vāraṇāvate 01,143.015d@087_0010 trāṇaṃ ca vidurāt tubhyaṃ viditaṃ jñānacakṣuṣā 01,143.015d@087_0011 āvāse śālihotrasya sa vo vāsaṃ vidhāsyati 01,143.015d@087_0012 varṣavātātapasahaḥ ayaṃ puṇyo vanaspatiḥ 01,143.015d@087_0013 pītamātre tu pānīye kṣutpipāse vinaśyataḥ 01,143.015d@087_0014 tapasā śālihotreṇa saro vṛkṣaś ca nirmitaḥ 01,143.015d@087_0015 kādambāḥ sārasā haṃsāḥ kuraryaḥ kuraraiḥ saha 01,143.015d@087_0016 ruvanti madhuraṃ gītaṃ gāndharvasvanamiśritam 01,143.015d@087_0017 tasyās tad vacanaṃ śrutvā kuntī vacanam abravīt 01,143.015d@087_0018 yudhiṣṭhiraṃ mahāprājñaṃ sarvaśāstraviśāradam 01,143.015d@087_0019 tvaṃ hi dharmabhṛtāṃ śreṣṭha mayoktaṃ śṛṇu bhārata 01,143.015d@087_0020 rākṣasy eṣā hi vākyena dharmaṃ vadati sādhu vai 01,143.015d@087_0021 bhāvena duṣṭā bhīmaṃ sā kiṃ kariṣyati rākṣasī 01,143.015d@087_0022 bhajatāṃ pāṇḍavaṃ vīram apatyārthaṃ yadīcchasi 01,143.016 yudhiṣṭhira uvāca 01,143.016a evam etad yathāttha tvaṃ hiḍimbe nātra saṃśayaḥ 01,143.016c sthātavyaṃ tu tvayā dharme yathā brūyāṃ sumadhyame 01,143.016d*1558_01 nityaṃ kṛtāhnikā snātvā kṛtaśaucā surūpiṇī 01,143.017a snātaṃ kṛtāhnikaṃ bhadre kṛtakautukamaṅgalam 01,143.017c bhīmasenaṃ bhajethās tvaṃ prāg astagamanād raveḥ 01,143.018a ahaḥsu viharānena yathākāmaṃ manojavā 01,143.018c ayaṃ tv ānayitavyas te bhīmasenaḥ sadā niśi 01,143.018d@088=0005 vaiśaṃpāyanaḥ 01,143.018d@088_0001 prāk saṃdhyāto vimoktavyo rakṣitavyaś ca nityaśaḥ 01,143.018d@088_0002 evaṃ ramasva bhīmena yāvad garbhasya vedanam 01,143.018d@088_0003 eṣa te samayo bhadre śuśrūṣyaś cāpramattayā 01,143.018d@088_0004 nityānukūlayā bhūtvā kartavyaṃ śobhanaṃ tvayā 01,143.018d@088_0005 yudhiṣṭhireṇaivam uktā kuntyā cāṅke 'dhiropitā 01,143.018d@088_0006 bhīmārjunāntaragatā yamābhyāṃ ca puraskṛtā 01,143.018d@088_0007 tiryag yudhiṣṭhire yāti hiḍimbā bhīmagāminī 01,143.018d@088_0008 śālihotrasaro ramyam āsedus te jalārthinaḥ 01,143.018d@088_0009 tat tatheti pratijñāya hiḍimbā rākṣasī tadā 01,143.018d@088_0010 vanaspatitalaṃ gatvā parimṛjya gṛhaṃ yathā 01,143.018d@088_0011 pāṇḍavānāṃ ca vāsaṃ sā kṛtvā parṇamayaṃ tathā 01,143.018d@088_0012 ātmanaś ca tathā kuntyā ekoddeśe cakāra sā 01,143.018d@088_0013 pāṇḍavās tu tataḥ snātvā śuddhāḥ saṃdhyām upāsya ca 01,143.018d@088_0014 tṛṣitāḥ kṣutpipāsārtā jalamātreṇa vartayan 01,143.018d@088_0015 śālihotras tadā jñātvā kṣudhārtān pāṇḍavāṃs tadā 01,143.018d@088_0016 manasā cintayām āsa pānīyaṃ bhojanaṃ mahat 01,143.018d@088_0017 tatas te pāṇḍavāḥ sarve viśrāntāḥ pṛthayā saha 01,143.018d@088_0018 yathā jatugṛhe vṛttaṃ rākṣasena kṛtaṃ ca yat 01,143.018d@088_0019 kṛtvā kathā bahuvidhāḥ kathānte pāṇḍunandanam 01,143.018d@088_0020 kuntī rājasutā vākyaṃ bhīmasenam athābravīt 01,143.018d@088_0021 yathā pāṇḍus tathā mānyas tava jyeṣṭho yudhiṣṭhiraḥ 01,143.018d@088_0022 ahaṃ dharmavidhānena mānyā gurutarī tava 01,143.018d@088_0023 tasmāt pāṇḍuhitārthaṃ me yuvarāja hitaṃ kuru 01,143.018d@088_0024 nikṛtā dhārtarāṣṭreṇa pāpenākṛtabuddhinā 01,143.018d@088_0025 duṣkṛtasya pratīkāraṃ na paśyāmi vṛkodara 01,143.018d@088_0026 tasmāt katipayāhena yogakṣemaṃ bhaviṣyati 01,143.018d@088_0027 kṣemaṃ durgam imaṃ vāsaṃ vasiṣyāmo yathāsukham 01,143.018d@088_0028 idam adya mahad duḥkhaṃ dharmakṛcchraṃ vṛkodara 01,143.018d@088_0029 dṛṣṭvaiva tvāṃ mahāprājña anaṅgenābhicoditā 01,143.018d@088_0030 yudhiṣṭhiraṃ ca māṃ caiva varayām āsa dharmataḥ 01,143.018d@088_0031 dharmārthaṃ dehi putraṃ tvaṃ sa naḥ śreyaḥ kariṣyati 01,143.018d@088_0032 prativākyaṃ tu necchāmi hy āvābhyāṃ vacanaṃ kuru 01,143.019 vaiśaṃpāyana uvāca 01,143.019a tatheti tat pratijñāya hiḍimbā rākṣasī tadā 01,143.019a*1559_01 . . . . . . . . bhīmaseno 'bravīd idam 01,143.019b*1560_01 śāsanaṃ te kariṣyāmi devaśāsanam ity api 01,143.019b*1560_02 samakṣaṃ bhrātṛmadhye tu bhīmaseno 'bravīd idam 01,143.019b*1561_01 śṛṇu rākṣasi satyena samayaṃ te vadāmy aham 01,143.019b*1561_02 yāvatkālena bhavati putrasyotpādanaṃ śubhe 01,143.019b*1561_03 tāvatkālaṃ gamiṣyāmi tvayā saha sumadhyame 01,143.019b*1562_01 viśeṣato matsakāśe mā prakāśaya nīcatām 01,143.019b*1562_02 uttamastrīguṇopetā bhajethā varavarṇini 01,143.019b*1563_01 gatāhani niveśeṣu bhojyaṃ rājārham ānayat 01,143.019b*1563_02 sā kadā cid vihārārthaṃ hiḍimbā kāmacāriṇī 01,143.019c bhīmasenam upādāya ūrdhvam ācakrame tataḥ 01,143.020a śailaśṛṅgeṣu ramyeṣu devatāyataneṣu ca 01,143.020c mṛgapakṣivighuṣṭeṣu ramaṇīyeṣu sarvadā 01,143.021a kṛtvā ca paramaṃ rūpaṃ sarvābharaṇabhūṣitā 01,143.021c saṃjalpantī sumadhuraṃ ramayām āsa pāṇḍavam 01,143.022a tathaiva vanadurgeṣu puṣpitadrumasānuṣu 01,143.022c saraḥsu ramaṇīyeṣu padmotpalayuteṣu ca 01,143.023a nadīdvīpapradeśeṣu vaiḍūryasikatāsu ca 01,143.023c sutīrthavanatoyāsu tathā girinadīṣu ca 01,143.023d*1564_01 kānaneṣu vicitreṣu puṣpitadrumavalliṣu 01,143.023d*1564_02 himavadgirikuñjeṣu guhāsu vividhāsu ca 01,143.023d*1564_03 praphullaśatapatreṣu saraḥsv amalavāriṣu 01,143.024a sagarasya pradeśeṣu maṇihemaciteṣu ca 01,143.024c pattaneṣu ca ramyeṣu mahāśālavaneṣu ca 01,143.025a devāraṇyeṣu puṇyeṣu tathā parvatasānuṣu 01,143.025c guhyakānāṃ nivāseṣu tāpasāyataneṣu ca 01,143.026a sarvartuphalapuṣpeṣu mānaseṣu saraḥsu ca 01,143.026c bibhratī paramaṃ rūpaṃ ramayām āsa pāṇḍavam 01,143.026d*1565=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,143.026d*1565_01 gate bhagavati vyāse pāṇḍavā vigatajvarāḥ 01,143.026d*1565_02 ūṣus tatra ca ṣaṇmāsān vaṭavṛkṣe yathāsukham 01,143.026d*1565_03 śākamūlaphalāhārās tapaḥ kurvanti pāṇḍavāḥ 01,143.026d*1565_04 anujñātā mahārāja tataḥ kamalapālikā 01,143.026d@089_0001 yathā ca sukṛtī svarge modate 'psarasā saha 01,143.026d@089_0002 sa tathā paramaprītas tayā reme mahādyutiḥ 01,143.026d@089_0003 śubhaṃ hi jaghanaṃ tasyāḥ suvarṇamaṇimekhalam 01,143.026d@089_0004 na tatarpa mudā mṛdnan bhīmaseno muhur muhuḥ 01,143.026d@089_0005 ramayantī tato bhīmaṃ tatra tatra manojavā 01,143.026d@089_0006 sā reme tena saṃharṣād atṛpyantī muhur muhuḥ 01,143.026d@089_0007 ahaḥsu vicarantī sā niśākāleṣu pāṇḍavam 01,143.026d@089_0008 ānīya vai svake gehe darśayām āsa mātaram 01,143.026d@089_0009 bhrātṛbhiḥ sahito nityaṃ svapate pāṇḍavas tadā 01,143.026d@089_0010 kuntyāḥ paricarantī sā tasyāḥ pārśve 'vasan niśām 01,143.026d@089_0011 kāmāṃś ca mukhavāsādīn ānayiṣyati bhojanam 01,143.026d@089_0012 tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyām ājagāma mahāvrataḥ 01,143.026d@089_0013 pārāśaryo mahāprājño divyadarśī mahātapāḥ 01,143.026d@089_0014 te 'bhivādya mahātmānaṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ tadā 01,143.026d@089_0015 tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve sasnuṣā caiva mādhavī 01,143.027a ramayantī tathā bhīmaṃ tatra tatra manojavā 01,143.027b*1566_01 divyābharaṇavastrāṅgī divyasraganulepanā 01,143.027b*1566_02 evaṃ bhrātṝn sapta māsān hiḍimbāvāsayad vane 01,143.027b*1566_03 pāṇḍavān bhīmasenārthaṃ rākṣasī kāmarūpiṇī 01,143.027b*1566_04 sukhaṃ sa viharan bhīmas tatkālaṃ paryaṇāmayat 01,143.027b*1566_05 tato 'labhata sā garbhaṃ rākṣasī kāmarūpiṇī 01,143.027b*1566_06 atṛptā bhīmasenena saptamāsopasaṃgatā 01,143.027c prajajñe rākṣasī putraṃ bhīmasenān mahābalam 01,143.028a virūpākṣaṃ mahāvaktraṃ śaṅkukarṇaṃ vibhīṣaṇam 01,143.028c bhīmarūpaṃ sutāmroṣṭhaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ mahābalam 01,143.029a maheṣvāsaṃ mahāvīryaṃ mahāsattvaṃ mahābhujam 01,143.029c mahājavaṃ mahākāyaṃ mahāmāyam ariṃdamam 01,143.029d*1567_01 dīrghaghoṇaṃ mahoraskaṃ vikaṭodbaddhapiṇḍikam 01,143.030a amānuṣaṃ mānuṣajaṃ bhīmavegaṃ mahābalam 01,143.030c yaḥ piśācān atīvānyān babhūvāti sa mānuṣān 01,143.031a bālo 'pi yauvanaṃ prāpto mānuṣeṣu viśāṃ pate 01,143.031c sarvāstreṣu paraṃ vīraḥ prakarṣam agamad balī 01,143.032a sadyo hi garbhaṃ rākṣasyo labhante prasavanti ca 01,143.032c kāmarūpadharāś caiva bhavanti bahurūpiṇaḥ 01,143.033a praṇamya vikacaḥ pādāv agṛhṇāt sa pitus tadā 01,143.033c mātuś ca parameṣvāsas tau ca nāmāsya cakratuḥ 01,143.034a ghaṭabhāsotkaca iti mātaraṃ so 'bhyabhāṣata 01,143.034c abhavat tena nāmāsya ghaṭotkaca iti sma ha 01,143.035a anuraktaś ca tān āsīt pāṇḍavān sa ghaṭotkacaḥ 01,143.035b*1568_01 vikīrṇakeśo ghaṭate pitror agre yatas tataḥ 01,143.035b*1568_02 purataḥ pāṇḍavānāṃ ca tena cāsau ghaṭotkacaḥ 01,143.035c teṣāṃ ca dayito nityam ātmabhūto babhūva saḥ 01,143.035d*1569=07 vaiśaṃpāyanaḥ 01,143.035d*1569_01 ghaṭotkaco mahākāyaḥ pāṇḍavān pṛthayā saha 01,143.035d*1569_02 abhivādya yathānyāyam abravīc ca prabhāṣya tān 01,143.035d*1569_03 kiṃ karomy aham āryāṇāṃ niḥśaṅkaṃ vadatānaghāḥ 01,143.035d*1569_04 taṃ bruvantaṃ bhaimaseniṃ kuntī vacanam abravīt 01,143.035d*1569_05 tvaṃ kurūṇāṃ kule jātaḥ sākṣād bhīmasamo hy asi 01,143.035d*1569_06 jyeṣṭhaḥ putro 'si pañcānāṃ sāhāyyaṃ kuru putraka 01,143.035d*1569_07 pṛthayāpy evam uktas tu praṇamyedaṃ vaco 'bravīt 01,143.035d*1569_08 yathā hi rāvaṇo loke indrajid vā mahābalaḥ 01,143.035d*1569_09 varṣmavīryasamo loke viśiṣṭaś cābhavaṃ nṛṣu 01,143.036a saṃvāsasamayo jīrṇa ity abhāṣata taṃ tataḥ 01,143.036b*1570=02 hiḍimbā 01,143.036b*1570_01 punar drakṣyasi rājyasthān ity abhāṣata tāṃ tadā 01,143.036b*1570_02 yadā me tvaṃ smareḥ kānta riraṃsū rahasi prabho 01,143.036b*1570_03 tadā tava vaśaṃ bhūya āgantāsmy āśu bhārata 01,143.036b*1570_04 ity uktvā sā jagāmāśu bhāvam āsajya pāṇḍave 01,143.036c hiḍimbā samayaṃ kṛtvā svāṃ gatiṃ pratyapadyata 01,143.036d*1571_01 tatas tu pāṇḍavāḥ sarve śālihotrāśrame tadā 01,143.036d*1571_02 pūjitās tena vanyena tam āmantrya mahāmunim 01,143.037a kṛtyakāla upasthāsye pitṝn iti ghaṭotkacaḥ 01,143.037a*1572_01 . . . . . . . . bhavatsmaraṇamātrataḥ 01,143.037a*1572_02 mahatkṛcchre vane durge . . . . . . . . 01,143.037c āmantrya rākṣasaśreṣṭhaḥ pratasthe cottarāṃ diśam 01,143.038a sa hi sṛṣṭo maghavatā śaktihetor mahātmanā 01,143.038c karṇasyāprativīryasya vināśāya mahātmanaḥ 01,144.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,144.001a te vanena vanaṃ vīrā ghnanto mṛgagaṇān bahūn 01,144.001c apakramya yayū rājaṃs tvaramāṇā mahārathāḥ 01,144.002a matsyāṃs trigartān pāñcālān kīcakān antareṇa ca 01,144.002c ramaṇīyān vanoddeśān prekṣamāṇāḥ sarāṃsi ca 01,144.003a jaṭāḥ kṛtvātmanaḥ sarve valkalājinavāsasaḥ 01,144.003c saha kuntyā mahātmāno bibhratas tāpasaṃ vapuḥ 01,144.004a kva cid vahanto jananīṃ tvaramāṇā mahārathāḥ 01,144.004b*1573_01 nityakarma prakurvanto vanyamūlaphalāśanāḥ 01,144.004c kva cic chandena gacchantas te jagmuḥ prasabhaṃ punaḥ 01,144.004d*1574_01 pathi dvaipāyanaṃ sarve dadṛśuḥ svaṃ pitāmaham 01,144.005a brāhmaṃ vedam adhīyānā vedāṅgāni ca sarvaśaḥ 01,144.005c nītiśāstraṃ ca dharmajñā dadṛśus te pitāmaham 01,144.005d*1575_01 śālihotraprasādena labdhvā prītim avāpya ca 01,144.006a te 'bhivādya mahātmānaṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ tadā 01,144.006c tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve saha mātrā paraṃtapāḥ 01,144.006d*1576=00 vyāsaḥ 01,144.006d*1576_01 tadāśramān nirgamanaṃ mayā jñātaṃ nararṣabhāḥ 01,144.006d*1576_02 ghaṭotkacasya cotpattiṃ jñātvā prītir avardhata 01,144.007 vyāsa uvāca 01,144.007a mayedaṃ manasā pūrvaṃ viditaṃ bharatarṣabhāḥ 01,144.007c yathā sthitair adharmeṇa dhārtarāṣṭrair vivāsitāḥ 01,144.007d*1577_01 vivāsitāś ca mātrā vai pāpair durmantraṇaiḥ sadā 01,144.008a tad viditvāsmi saṃprāptaś cikīrṣuḥ paramaṃ hitam 01,144.008c na viṣādo 'tra kartavyaḥ sarvam etat sukhāya vaḥ 01,144.008d*1578_01 suhṛdviyogajaṃ karma purā kṛtam ariṃdamāḥ 01,144.008d*1578_02 tasya siddhir iyaṃ prāptā mā śocata paraṃtapāḥ 01,144.008d*1578_03 samāpte duṣkṛte caiva yūyaṃ caiva na saṃśayaḥ 01,144.008d*1578_04 svarāṣṭre vihariṣyanto bhaviṣyatha sabāndhavāḥ 01,144.009a samās te caiva me sarve yūyaṃ caiva na saṃśayaḥ 01,144.009c dīnato bālataś caiva snehaṃ kurvanti bāndhavāḥ 01,144.010a tasmād abhyadhikaḥ sneho yuṣmāsu mama sāṃpratam 01,144.010c snehapūrvaṃ cikīrṣāmi hitaṃ vas tan nibodhata 01,144.011a idaṃ nagaram abhyāśe ramaṇīyaṃ nirāmayam 01,144.011c vasateha praticchannā mamāgamanakāṅkṣiṇaḥ 01,144.011d*1579_01 etad vai śālihotrasya tapasā nirmitaṃ saraḥ 01,144.011d*1579_02 ramaṇīyam idaṃ toyaṃ kṣutpipāsāśramāpaham 01,144.011d*1579_03 kāryārthinas tu ṣaṇmāsaṃ viharadhvaṃ yathāsukham 01,144.012 vaiśaṃpāyana uvāca 01,144.012a evaṃ sa tān samāśvāsya vyāsaḥ pārthān ariṃdamān 01,144.012c ekacakrām abhigataḥ kuntīm āśvāsayat prabhuḥ 01,144.012d*1580_01 snuṣe mā roda mā rodety evaṃ vyāso 'bravīd vacaḥ 01,144.012d*1581_01 punar eva ca dharmātmā idaṃ vacanam abravīt 01,144.012d*1582=00 vyāsaḥ 01,144.012d*1582_01 kuryān na kevalaṃ dharmaṃ duṣkṛtaṃ ca tathā naraḥ 01,144.012d*1582_02 sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ loke na kartā nāsti śobhane 01,144.012d*1582_03 avaśyaṃ labhate kartā phalaṃ vai puṇyapāpayoḥ 01,144.012d*1582_04 duṣkṛtasya phalenaivaṃ prāptaṃ vyasanam uttamam 01,144.012d*1582_05 tasmān mādhavi mānārhe mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ 01,144.013a jīvaputri sutas te 'yaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 01,144.013c pṛthivyāṃ pārthivān sarvān praśāsiṣyati dharmarāṭ 01,144.014a dharmeṇa jitvā pṛthivīm akhilāṃ dharmavid vaśī 01,144.014b*1583_01 pṛthivīm akhilāṃ jitvā sarvāṃ sāgaramekhalām 01,144.014b*1584_01 sthāpayitvā vaśe sarvāṃ saparvatavanāṃ śubhām 01,144.014c bhīmasenārjunabalād bhokṣyaty ayam asaṃśayaḥ 01,144.015a putrās tava ca mādryāś ca sarva eva mahārathāḥ 01,144.015c svarāṣṭre vihariṣyanti sukhaṃ sumanasas tadā 01,144.016a yakṣyanti ca naravyāghrā vijitya pṛthivīm imām 01,144.016c rājasūyāśvamedhādyaiḥ kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ 01,144.017a anugṛhya suhṛdvargaṃ dhanena ca sukhena ca 01,144.017c pitṛpaitāmahaṃ rājyam iha bhokṣyanti te sutāḥ 01,144.017d*1585_01 snuṣā kamalapatrākṣī nāmnā kamalapālikā 01,144.017d*1585_02 vaśavartinī tu bhīmasya putram eṣā janiṣyati 01,144.017d*1585_03 tena putreṇa kṛcchreṣu bhaviṣyatha ca tāritāḥ 01,144.018a evam uktvā niveśyainān brāhmaṇasya niveśane 01,144.018c abravīt pārthivaśreṣṭham ṛṣir dvaipāyanas tadā 01,144.019a iha māṃ saṃpratīkṣadhvam āgamiṣyāmy ahaṃ punaḥ 01,144.019c deśakālau viditvaiva vetsyadhvaṃ paramāṃ mudam 01,144.020a sa taiḥ prāñjalibhiḥ sarvais tathety ukto narādhipa 01,144.020c jagāma bhagavān vyāso yathākāmam ṛṣiḥ prabhuḥ 01,145.001 janamejaya uvāca 01,145.001a ekacakrāṃ gatās te tu kuntīputrā mahārathāḥ 01,145.001c ataḥ paraṃ dvijaśreṣṭha kim akurvata pāṇḍavāḥ 01,145.002 vaiśaṃpāyana uvāca 01,145.002a ekacakrāṃ gatās te tu kuntīputrā mahārathāḥ 01,145.002c ūṣur nāticiraṃ kālaṃ brāhmaṇasya niveśane 01,145.003a ramaṇīyāni paśyanto vanāni vividhāni ca 01,145.003c pārthivān api coddeśān saritaś ca sarāṃsi ca 01,145.004a cerur bhaikṣaṃ tadā te tu sarva eva viśāṃ pate 01,145.004b*1586_01 yudhiṣṭhiraṃ ca kuntīṃ ca cintayanta upāsate 01,145.004b*1586_02 bhaikṣaṃ carantas tu sadā jaṭilā brahmacāriṇaḥ 01,145.004c babhūvur nāgarāṇāṃ ca svair guṇaiḥ priyadarśanāḥ 01,145.004d*1587=00 nāgarāḥ 01,145.004d*1587_01 darśanīyā dvijāḥ śuddhā devagarbhopamāḥ śubhāḥ 01,145.004d*1587_02 bhaikṣārhā na ca rājyārhāḥ sukumārās tapasvinaḥ 01,145.004d*1587_03 sarvalakṣaṇasaṃpannā bhaikṣaṃ nārhanti nityaśaḥ 01,145.004d*1587_04 kāryārthinaś carantīti tarkayanta iti bruvan 01,145.004d*1587_05 bandhūnām āgamān nityam upacintya tu nāgarāḥ 01,145.004d*1587_06 bhojanāni ca pūrṇāni bhakṣyabhojyair akārayan 01,145.004d*1587_07 maunavratena saṃyuktā bhaikṣaṃ gṛhṇanti pāṇḍavāḥ 01,145.004d*1587_08 mātā ciragatān dṛṣṭvā śocantīti ca pāṇḍavāḥ 01,145.004d*1587_09 tvaramāṇā nivartante mātṛgauravayantritāḥ 01,145.004d*1588_01 naite yathārthato viprāḥ sukumārās tapasvinaḥ 01,145.004d*1588_02 caranti bhūmau pracchannāḥ kasmāc cit kāraṇād iha 01,145.004d*1589_01 duḥkhāśrupūrṇanayanā likhantyās te mahītalam 01,145.004d*1589_02 bhikṣitvā dvijageheṣu cintayantaś ca mātaram 01,145.005a nivedayanti sma ca te bhaikṣaṃ kuntyāḥ sadā niśi 01,145.005b*1590_01 sarvasaṃpūrṇabhaikṣānnaṃ mātrā dattaṃ pṛthak pṛthak 01,145.005c tayā vibhaktān bhāgāṃs te bhuñjate sma pṛthak pṛthak 01,145.006a ardhaṃ te bhuñjate vīrāḥ saha mātrā paraṃtapāḥ 01,145.006c ardhaṃ bhaikṣasya sarvasya bhīmo bhuṅkte mahābalaḥ 01,145.006d*1591_01 na cāśito 'sau bhavati kalyāṇānnabhṛtaḥ purā 01,145.006d*1591_02 sa vaivarṇyaṃ ca kārśyaṃ ca jagāmātṛptikāritam 01,145.006d*1592_01 ājyabindur yathā vahnau mahati jvalite yathā 01,145.006d*1592_02 tathārdhabhāgaṃ bhīmasya bhikṣānnasya nṛpottama 01,145.007a tathā tu teṣāṃ vasatāṃ tatra rājan mahātmanām 01,145.007c aticakrāma sumahān kālo 'tha bharatarṣabha 01,145.007d*1593_01 bhīmo 'pi krīḍayitvā tu mitho brāhmaṇabandhuṣu 01,145.007d*1593_02 kumbhakāreṇa saṃbandhaṃ lebhe pātraṃ bṛhat tadā 01,145.007d*1593_03 sa dadāti mahat pātraṃ bhīmāya prahasann iva 01,145.007d*1593_04 tasyādbhutaṃ karma kṛtvā mahan mṛdbhāram ādade 01,145.007d*1593_05 tasya bhāraḥ śataguṇaḥ kumbhakāram atoṣayat 01,145.007d*1593_06 cakre cakre ca mṛdbhāṇḍān satataṃ bhaikṣam āharan 01,145.007d*1593_07 tad ādāya gataṃ dṛṣṭvā hasanti prahasanti ca 01,145.007d*1593_08 bhakṣyabhojyāni vividhāny ādāya prakṣipanti ca 01,145.007d*1593_09 evam eṣa sadā bhuktvā mātre vadati vai rahaḥ 01,145.007d*1594_01 kumbhakāro 'dadāt pātraṃ mahat kṛtvā tu pātrakam 01,145.007d*1594_02 prahasan bhīmasenāya vismitas tasya karmaṇā 01,145.007d*1595_01 iti pṛṣṭaḥ sadā pauraiḥ kṣudhitaḥ kila pāṇḍavaḥ 01,145.008a tataḥ kadā cid bhaikṣāya gatās te bharatarṣabhāḥ 01,145.008c saṃgatyā bhīmasenas tu tatrāste pṛthayā saha 01,145.009a athārtijaṃ mahāśabdaṃ brāhmaṇasya niveśane 01,145.009c bhṛśam utpatitaṃ ghoraṃ kuntī śuśrāva bhārata 01,145.010a rorūyamāṇāṃs tān sarvān paridevayataś ca sā 01,145.010c kāruṇyāt sādhubhāvāc ca devī rājan na cakṣame 01,145.011a mathyamāneva duḥkhena hṛdayena pṛthā tataḥ 01,145.011c uvāca bhīmaṃ kalyāṇī kṛpānvitam idaṃ vacaḥ 01,145.012a vasāmaḥ susukhaṃ putra brāhmaṇasya niveśane 01,145.012c ajñātā dhārtarāṣṭrāṇāṃ satkṛtā vītamanyavaḥ 01,145.013a sā cintaye sadā putra brāhmaṇasyāsya kiṃ nv aham 01,145.013c priyaṃ kuryām iti gṛhe yat kuryur uṣitāḥ sukham 01,145.014a etāvān puruṣas tāta kṛtaṃ yasmin na naśyati 01,145.014c yāvac ca kuryād anyo 'sya kuryād abhyadhikaṃ tataḥ 01,145.015a tad idaṃ brāhmaṇasyāsya duḥkham āpatitaṃ dhruvam 01,145.015c tatrāsya yadi sāhāyyaṃ kuryāma sukṛtaṃ bhavet 01,145.016 bhīma uvāca 01,145.016a jñāyatām asya yad duḥkhaṃ yataś caiva samutthitam 01,145.016c vidite vyavasiṣyāmi yady api syāt suduṣkaram 01,145.017 vaiśaṃpāyana uvāca 01,145.017a tathā hi kathayantau tau bhūyaḥ śuśruvatuḥ svanam 01,145.017c ārtijaṃ tasya viprasya sabhāryasya viśāṃ pate 01,145.018a antaḥpuraṃ tatas tasya brāhmaṇasya mahātmanaḥ 01,145.018c viveśa kuntī tvaritā baddhavatseva saurabhī 01,145.019a tatas taṃ brāhmaṇaṃ tatra bhāryayā ca sutena ca 01,145.019c duhitrā caiva sahitaṃ dadarśa vikṛtānanam 01,145.020 brāhmaṇa uvāca 01,145.020a dhig idaṃ jīvitaṃ loke 'nalasāram anarthakam 01,145.020c duḥkhamūlaṃ parādhīnaṃ bhṛśam apriyabhāgi ca 01,145.021a jīvite paramaṃ duḥkhaṃ jīvite paramo jvaraḥ 01,145.021c jīvite vartamānasya dvandvānām āgamo dhruvaḥ 01,145.022a ekātmāpi hi dharmārthau kāmaṃ ca na niṣevate 01,145.022c etaiś ca viprayogo 'pi duḥkhaṃ paramakaṃ matam 01,145.023a āhuḥ ke cit paraṃ mokṣaṃ sa ca nāsti kathaṃ cana 01,145.023c arthaprāptau ca narakaḥ kṛtsna evopapadyate 01,145.024a arthepsutā paraṃ duḥkham arthaprāptau tato 'dhikam 01,145.024c jātasnehasya cārtheṣu viprayoge mahattaram 01,145.024d*1596_01 yāvanto yasya saṃyogā dravyair iṣṭair bhavanty uta 01,145.024d*1596_02 tāvanto 'sya nikhanyante hṛdaye śokaśaṅkavaḥ 01,145.024d*1596_03 tad idaṃ jīvitaṃ prāpya svalpakālaṃ mahābhayam 01,145.024d*1596_04 tyāgo 'py ayaṃ mahān prāpto bhāryayā sahitena ca 01,145.025a na hi yogaṃ prapaśyāmi yena mucyeyam āpadaḥ 01,145.025c putradāreṇa vā sārdhaṃ prādraveyām anāmayam 01,145.026a yatitaṃ vai mayā pūrvaṃ yathā tvaṃ vettha brāhmaṇi 01,145.026c yataḥ kṣemaṃ tato gantuṃ tvayā tu mama na śrutam 01,145.027a iha jātā vivṛddhāsmi pitā ceha mameti ca 01,145.027c uktavaty asi durmedhe yācyamānā mayāsakṛt 01,145.028a svargato hi pitā vṛddhas tathā mātā ciraṃ tava 01,145.028c bāndhavā bhūtapūrvāś ca tatra vāse tu kā ratiḥ 01,145.028d*1597_01 na bhojanaṃ viruddhaṃ syān na strī deśo nibandhanam 01,145.028d*1597_02 sudūram api kāryārthe vrajed garuḍahaṃsavat 01,145.029a so 'yaṃ te bandhukāmāyā aśṛṇvantyā vaco mama 01,145.029c bandhupraṇāśaḥ saṃprāpto bhṛśaṃ duḥkhakaro mama 01,145.029d*1598_01 upasthitaṃ tu kalyāṇi yatheṣṭam anubhūyatām 01,145.029d*1599=00 brāhmaṇī 01,145.029d*1599_01 mām eva preṣaya tvaṃ tu bakāya karam adya vai 01,145.029d*1600=00 dvijaḥ 01,145.029d*1600_01 tyāgo 'yaṃ mama saṃprāpto mama vā me sutasya vā 01,145.029d*1600_02 tava vā tava putryāś ca atra vāsasya tat phalam 01,145.029d*1600_03 na śṛṇoṣi vaco mahyaṃ tat phalaṃ bhuṅkṣva bhāmini 01,145.029d*1600_04 athavāhaṃ na śakṣyāmi svayaṃ martuṃ sutaṃ mama 01,145.029d*1600_05 evaṃ tyaktuṃ na śaknomi bhavatīṃ na sutām api 01,145.030a athavā madvināśo 'yaṃ na hi śakṣyāmi kaṃ cana 01,145.030c parityaktum ahaṃ bandhuṃ svayaṃ jīvan nṛśaṃsavat 01,145.031a sahadharmacarīṃ dāntāṃ nityaṃ mātṛsamāṃ mama 01,145.031c sakhāyaṃ vihitāṃ devair nityaṃ paramikāṃ gatim 01,145.032a mātrā pitrā ca vihitāṃ sadā gārhasthyabhāginīm 01,145.032c varayitvā yathānyāyaṃ mantravat pariṇīya ca 01,145.033a kulīnāṃ śīlasaṃpannām apatyajananīṃ mama 01,145.033c tvām ahaṃ jīvitasyārthe sādhvīm anapakāriṇīm 01,145.033e parityaktuṃ na śakṣyāmi bhāryāṃ nityam anuvratām 01,145.034a kuta eva parityaktuṃ sutāṃ śakṣyāmy ahaṃ svayam 01,145.034c bālām aprāptavayasam ajātavyañjanākṛtim 01,145.034d*1601_01 sutāṃ caināṃ na śakṣyāmi parityaktuṃ kathaṃ cana 01,145.034d*1602_01 prārthaye 'haṃ parāṃ prītiṃ yasmin svargaphalāni ca 01,145.034d*1602_02 dayitaṃ me kathaṃ bālam ahaṃ tyaktum ihotsahe 01,145.034d*1602_03 yasya jātasya pitaro mukhaṃ dṛṣṭvā divaṃ gatāḥ 01,145.034d*1602_04 pitṝṇām ṛṇanirmukto yasya jātasya tejasā 01,145.034d*1602_05 tam ahaṃ jyeṣṭhaputraṃ me kulanistārakaṃ bhuvi 01,145.034d*1602_06 mama piṇḍodakanidhiṃ kathaṃ tyakṣyāmi putrakam 01,145.034d*1603_01 kuta eva parityaktuṃ putrīṃ śakṣyāmy ahaṃ svayam 01,145.035a bhartur arthāya nikṣiptāṃ nyāsaṃ dhātrā mahātmanā 01,145.035c yasyāṃ dauhitrajāṃl lokān āśaṃse pitṛbhiḥ saha 01,145.035e svayam utpādya tāṃ bālāṃ katham utsraṣṭum utsahe 01,145.036a manyante ke cid adhikaṃ snehaṃ putre pitur narāḥ 01,145.036c kanyāyāṃ naiva tu punar mama tulyāv ubhau matau 01,145.037a yasmiṃl lokāḥ prasūtiś ca sthitā nityam atho sukham 01,145.037c apāpāṃ tām ahaṃ bālāṃ katham utsraṣṭum utsahe 01,145.037d*1604_01 medhāvinīm adoṣāṃ ca śuśrūṣum anahaṃkṛtām 01,145.037d*1604_02 tām imāṃ me sutāṃ bālāṃ katham utsraṣṭum utsahe 01,145.037d*1604_03 kāṅkṣamāṇāṃ ratiṃ caiva sukhāni ca bahūny api 01,145.037d*1604_04 utpādayanty apatyāni dharmakāmārthahetave 01,145.038a ātmānam api cotsṛjya tapsye pretavaśaṃ gataḥ 01,145.038b*1605_01 svayaṃ ca na parityaktuṃ śaknomy etān ahaṃ yathā 01,145.038c tyaktā hy ete mayā vyaktaṃ neha śakṣyanti jīvitum 01,145.039a eṣāṃ cānyatamatyāgo nṛśaṃso garhito budhaiḥ 01,145.039c ātmatyāge kṛte ceme mariṣyanti mayā vinā 01,145.040a sa kṛcchrām aham āpanno na śaktas tartum āpadam 01,145.040c aho dhik kāṃ gatiṃ tv adya gamiṣyāmi sabāndhavaḥ 01,145.040e sarvaiḥ saha mṛtaṃ śreyo na tu me jīvitaṃ kṣamam 01,146.001 brāhmaṇy uvāca 01,146.001a na saṃtāpas tvayā kāryaḥ prākṛteneva karhi cit 01,146.001c na hi saṃtāpakālo 'yaṃ vaidyasya tava vidyate 01,146.002a avaśyaṃ nidhanaṃ sarvair gantavyam iha mānavaiḥ 01,146.002c avaśyabhāviny arthe vai saṃtāpo neha vidyate 01,146.003a bhāryā putro 'tha duhitā sarvam ātmārtham iṣyate 01,146.003c vyathāṃ jahi subuddhyā tvaṃ svayaṃ yāsyāmi tatra vai 01,146.004a etad dhi paramaṃ nāryāḥ kāryaṃ loke sanātanam 01,146.004c prāṇān api parityajya yad bhartṛhitam ācaret 01,146.005a tac ca tatra kṛtaṃ karma tavāpīha sukhāvaham 01,146.005c bhavaty amutra cākṣayyaṃ loke 'smiṃś ca yaśaskaram 01,146.006a eṣa caiva gurur dharmo yaṃ pravakṣāmy ahaṃ tava 01,146.006c arthaś ca tava dharmaś ca bhūyān atra pradṛśyate 01,146.007a yadartham iṣyate bhāryā prāptaḥ so 'rthas tvayā mayi 01,146.007c kanyā caiva kumāraś ca kṛtāham anṛṇā tvayā 01,146.008a samarthaḥ poṣaṇe cāsi sutayo rakṣaṇe tathā 01,146.008c na tv ahaṃ sutayoḥ śaktā tathā rakṣaṇapoṣaṇe 01,146.009a mama hi tvadvihīnāyāḥ sarvakāmā na āpadaḥ 01,146.009c kathaṃ syātāṃ sutau bālau bhaveyaṃ ca kathaṃ tv aham 01,146.010a kathaṃ hi vidhavānāthā bālaputrā vinā tvayā 01,146.010c mithunaṃ jīvayiṣyāmi sthitā sādhugate pathi 01,146.011a ahaṃkṛtāvaliptaiś ca prārthyamānām imāṃ sutām 01,146.011c ayuktais tava saṃbandhe kathaṃ śakṣyāmi rakṣitum 01,146.012a utsṛṣṭam āmiṣaṃ bhūmau prārthayanti yathā khagāḥ 01,146.012c prārthayanti janāḥ sarve vīrahīnāṃ tathā striyam 01,146.013a sāhaṃ vicālyamānā vai prārthyamānā durātmabhiḥ 01,146.013c sthātuṃ pathi na śakṣyāmi sajjaneṣṭe dvijottama 01,146.013d*1606_01 strījanma garhitaṃ nātha loke duṣṭajanākule 01,146.013d*1606_02 mātāpitror vaśe kanyā ūḍhā bhartṛvaśe tathā 01,146.013d*1606_03 abhāve cānayoḥ putre svatantrā strī vigarhyate 01,146.013d*1606_04 anāthatvaṃ striyo dvāraṃ duṣṭānāṃ vivṛtaṃ hi tat 01,146.013d*1606_05 vastrakhaṇḍaṃ ghṛtāktaṃ hi yathā saṃkṛṣyate śvabhiḥ 01,146.013d*1606_06 dṛṣṭvā tathābalā nātha prārthitaiśvaryagarvitaiḥ 01,146.014a kathaṃ tava kulasyaikām imāṃ bālām asaṃskṛtām 01,146.014c pitṛpaitāmahe mārge niyoktum aham utsahe 01,146.015a kathaṃ śakṣyāmi bāle 'smin guṇān ādhātum īpṣitān 01,146.015c anāthe sarvato lupte yathā tvaṃ dharmadarśivān 01,146.015d*1607_01 ādvādaśābdaṃ bālo 'yaṃ duścaritraṃ cacāra ha 01,146.015d*1607_02 mātāpitros tu tat pāpam ity āhur dharmavādinaḥ 01,146.015d*1607_03 śikṣaye tat pitā mātā tat putraś ca caritrataḥ 01,146.016a imām api ca te bālām anāthāṃ paribhūya mām 01,146.016c anarhāḥ prārthayiṣyanti śūdrā vedaśrutiṃ yathā 01,146.017a tāṃ ced ahaṃ na ditseyaṃ tvadguṇair upabṛṃhitām 01,146.017c pramathyaināṃ hareyus te havir dhvāṅkṣā ivādhvarāt 01,146.017c*1608_01 ko 'syāḥ kartā bhaved iti 01,146.017c*1608_02 paśyantyā me haranty eva krośantyāś cāpi nistrapāḥ 01,146.017c*1608_03 anāthatvāt sutāṃ vidvan 01,146.018a saṃprekṣamāṇā putraṃ te nānurūpam ivātmanaḥ 01,146.018c anarhavaśam āpannām imāṃ cāpi sutāṃ tava 01,146.019a avajñātā ca lokasya tathātmānam ajānatī 01,146.019c avaliptair narair brahman mariṣyāmi na saṃśayaḥ 01,146.019c*1609_01 hrīyamāṇām anāgasāḥ 01,146.019c*1609_02 aśaktatvād anāthatvān 01,146.019c*1610_01 mṛte tvayi mayāvaśyaṃ sahāgamanam iṣyate 01,146.019c*1610_02 mṛte bhartari nārīṇāṃ sukhaleśaṃ na vidyate 01,146.020a tau vihīnau mayā bālau tvayā caiva mamātmajau 01,146.020c vinaśyetāṃ na saṃdeho matsyāv iva jalakṣaye 01,146.021a tritayaṃ sarvathāpy evaṃ vinaśiṣyaty asaṃśayam 01,146.021c tvayā vihīnaṃ tasmāt tvaṃ māṃ parityaktum arhasi 01,146.022a vyuṣṭir eṣā parā strīṇāṃ pūrvaṃ bhartuḥ parā gatiḥ 01,146.022c na tu brāhmaṇa putrāṇāṃ viṣaye parivartitum 01,146.022d*1611_01 haridrāñjanapuṣpādisaumaṅgalyayutā satī 01,146.022d*1611_02 maraṇaṃ yāti yā bhartus tad dattajalapāyinī 01,146.022d*1611_03 bhartṛpādārpitamanāḥ sā yāti girijāpadam 01,146.022d*1611_04 girijāyāḥ sakhī bhūtvā modate nagakanyayā 01,146.022d*1612_01 mitaṃ dadāti hi pitā mitaṃ bhrātā mitaṃ sutaḥ 01,146.022d*1612_02 amitasya hi dātāraṃ kā patiṃ nābhinandati 01,146.023a parityaktaḥ sutaś cāyaṃ duhiteyaṃ tathā mayā 01,146.023c bāndhavāś ca parityaktās tvadarthaṃ jīvitaṃ ca me 01,146.024a yajñais tapobhir niyamair dānaiś ca vividhais tathā 01,146.024c viśiṣyate striyā bhartur nityaṃ priyahite sthitiḥ 01,146.024d*1613_01 āśramāś cāgnisaṃskārā japahomavratāni ca 01,146.024d*1613_02 strīṇāṃ naite vidhātavyā vinā patim aninditam 01,146.024d*1613_03 kṣamā śaucam anāhāram etāvad viditaṃ striyāḥ 01,146.025a tad idaṃ yac cikīrṣāmi dharmyaṃ paramasaṃmatam 01,146.025c iṣṭaṃ caiva hitaṃ caiva tava caiva kulasya ca 01,146.026a iṣṭāni cāpy apatyāni dravyāṇi suhṛdaḥ priyāḥ 01,146.026c āpaddharmavimokṣāya bhāryā cāpi satāṃ matam 01,146.026d*1614_01 āpadarthe dhanaṃ rakṣed dārān rakṣed dhanair api 01,146.026d*1614_02 ātmānaṃ satataṃ rakṣed dārair api dhanair api 01,146.026d*1614_03 dṛṣṭādṛṣṭaphalārthaṃ hi bhāryā putro dhanaṃ gṛham 01,146.026d*1614_04 sarvam etad vidhātavyaṃ budhānām eṣa niścayaḥ 01,146.027a ekato vā kulaṃ kṛtsnam ātmā vā kulavardhana 01,146.027c na samaṃ sarvam eveti budhānām eṣa niścayaḥ 01,146.027d*1615_01 ubhayoḥ ko 'dhiko vidvānn ātmā caivādhikaḥ kulāt 01,146.027d*1615_02 ātmano vidyamānatvād bhuvanāni caturdaśa 01,146.027d*1615_03 vidyante dvijaśārdūla ātmā rakṣyaḥ sadā tvayā 01,146.027d*1615_04 ātmany avidyamāne cet tasya nāstīha kiṃ cana 01,146.027d*1615_05 etaj jagad idaṃ sarvam ātmanā na samaṃ kila 01,146.028a sa kuruṣva mayā kāryaṃ tārayātmānam ātmanā 01,146.028c anujānīhi mām ārya sutau me parirakṣa ca 01,146.028d*1616_01 kiṃ cānyac chṛṇu me nātha yad vakṣyāmi hitaṃ tava 01,146.028d*1616_02 śrutvāvadhāryatāṃ tan me tatas te tad dhitaṃ kuru 01,146.029a avadhyāḥ striya ity āhur dharmajñā dharmaniścaye 01,146.029c dharmajñān rākṣasān āhur na hanyāt sa ca mām api 01,146.030a niḥsaṃśayo vadhaḥ puṃsāṃ strīṇāṃ saṃśayito vadhaḥ 01,146.030c ato mām eva dharmajña prasthāpayitum arhasi 01,146.031a bhuktaṃ priyāṇy avāptāni dharmaś ca carito mayā 01,146.031b*1617_01 tvacchuśrūṣaṇasaṃbhūtā kīrtiś cāpy atulā mama 01,146.031c tvatprasūtiḥ priyā prāptā na māṃ tapsyaty ajīvitam 01,146.032a jātaputrā ca vṛddhā ca priyakāmā ca te sadā 01,146.032c samīkṣyaitad ahaṃ sarvaṃ vyavasāyaṃ karomy ataḥ 01,146.033a utsṛjyāpi ca mām ārya vetsyasy anyām api striyam 01,146.033b*1618_01 labhasva kulajāṃ kanyāṃ dharmas te bhavitā punaḥ 01,146.033b*1618_02 anāśramī na tiṣṭheta kṣaṇamātram api dvijaḥ 01,146.033c tataḥ pratiṣṭhito dharmo bhaviṣyati punas tava 01,146.034a na cāpy adharmaḥ kalyāṇa bahupatnīkatā nṛṇām 01,146.034c strīṇām adharmaḥ sumahān bhartuḥ pūrvasya laṅghane 01,146.035a etat sarvaṃ samīkṣya tvam ātmatyāgaṃ ca garhitam 01,146.035b*1619_01 kuru vākyaṃ mama vibho nānyathā mānasaṃ kuru 01,146.035c ātmānaṃ tāraya mayā kulaṃ cemau ca dārakau 01,146.036 vaiśaṃpāyana uvāca 01,146.036a evam uktas tayā bhartā tāṃ samāliṅgya bhārata 01,146.036c mumoca bāṣpaṃ śanakaiḥ sabhāryo bhṛśaduḥkhitaḥ 01,146.036d*1620_01 tato 'nantaram evāsya duhitā vaktum udyatā 01,146.036d*1621_01 maivaṃ vada sukalyāṇi tiṣṭha gehe sumadhyame 01,146.036d*1621_02 na svāṃ bhāryāṃ tyajet prājñaḥ putrān vāpi kadā cana 01,146.036d*1621_03 viśeṣataḥ striyaṃ rakṣet puruṣo buddhimān iha 01,146.036d*1621_04 tyaktvā tu puruṣo jīven na hātavyān imān sadā 01,146.036d*1621_05 na vetti dharmam arthaṃ ca kāmaṃ mokṣaṃ ca tattvataḥ 01,147.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,147.001a tayor duḥkhitayor vākyam atimātraṃ niśamya tat 01,147.001c bhṛśaṃ duḥkhaparītāṅgī kanyā tāv abhyabhāṣata 01,147.002a kim idaṃ bhṛśaduḥkhārtau roravītho anāthavat 01,147.002c mamāpi śrūyatāṃ kiṃ cic chrutvā ca kriyatāṃ kṣamam 01,147.003a dharmato 'haṃ parityājyā yuvayor nātra saṃśayaḥ 01,147.003c tyaktavyāṃ māṃ parityajya trātaṃ sarvaṃ mayaikayā 01,147.004a ity artham iṣyate 'patyaṃ tārayiṣyati mām iti 01,147.004c tasminn upasthite kāle tarataṃ plavavan mayā 01,147.005a iha vā tārayed durgād uta vā pretya tārayet 01,147.005c sarvathā tārayet putraḥ putra ity ucyate budhaiḥ 01,147.005d*1622_01 punnāmno narakāt trāṇāt tanayaḥ putra ucyate 01,147.006a ākāṅkṣante ca dauhitrān api nityaṃ pitāmahāḥ 01,147.006c tān svayaṃ vai paritrāsye rakṣantī jīvitaṃ pituḥ 01,147.007a bhrātā ca mama bālo 'yaṃ gate lokam amuṃ tvayi 01,147.007c acireṇaiva kālena vinaśyeta na saṃśayaḥ 01,147.008a tāte 'pi hi gate svargaṃ vinaṣṭe ca mamānuje 01,147.008c piṇḍaḥ pitṝṇāṃ vyucchidyet tat teṣām apriyaṃ bhavet 01,147.009a pitrā tyaktā tathā mātrā bhrātrā cāham asaṃśayam 01,147.009c duḥkhād duḥkhataraṃ prāpya mriyeyam atathocitā 01,147.010a tvayi tv aroge nirmukte mātā bhrātā ca me śiśuḥ 01,147.010c saṃtānaś caiva piṇḍaś ca pratiṣṭhāsyaty asaṃśayam 01,147.011a ātmā putraḥ sakhā bhāryā kṛcchraṃ tu duhitā kila 01,147.011c sa kṛcchrān mocayātmānaṃ māṃ ca dharmeṇa yojaya 01,147.012a anāthā kṛpaṇā bālā yatrakvacanagāminī 01,147.012c bhaviṣyāmi tvayā tāta vihīnā kṛpaṇā bata 01,147.013a athavāhaṃ kariṣyāmi kulasyāsya vimokṣaṇam 01,147.013c phalasaṃsthā bhaviṣyāmi kṛtvā karma suduṣkaram 01,147.014a athavā yāsyase tatra tyaktvā māṃ dvijasattama 01,147.014c pīḍitāhaṃ bhaviṣyāmi tad avekṣasva mām api 01,147.015a tad asmadarthaṃ dharmārthaṃ prasavārthaṃ ca sattama 01,147.015c ātmānaṃ parirakṣasva tyaktavyāṃ māṃ ca saṃtyaja 01,147.016a avaśyakaraṇīye 'rthe mā tvāṃ kālo 'tyagād ayam 01,147.016c tvayā dattena toyena bhaviṣyati hitaṃ ca me 01,147.017a kiṃ nv ataḥ paramaṃ duḥkhaṃ yad vayaṃ svargate tvayi 01,147.017c yācamānāḥ parād annaṃ paridhāvemahi śvavat 01,147.018a tvayi tv aroge nirmukte kleśād asmāt sabāndhave 01,147.018c amṛte vasatī loke bhaviṣyāmi sukhānvitā 01,147.018d*1623_01 itaḥ pradāne devāś ca pitaraś ceti naḥ śrutam 01,147.018d*1624_01 ity etad ubhayaṃ tāta niśāmya tava yad dhitam 01,147.018d*1624_02 tad vyavasya tathāmbāyā hitaṃ svasya sutasya ca 01,147.018d*1624_03 mātāpitroḥ punaḥ putrā bhavitāro guṇānvitāḥ 01,147.018d*1624_04 na tu putrasya pitarau punar jātu bhaviṣyataḥ 01,147.019a evaṃ bahuvidhaṃ tasyā niśamya paridevitam 01,147.019c pitā mātā ca sā caiva kanyā prarurudus trayaḥ 01,147.020a tataḥ praruditān sarvān niśamyātha sutas tayoḥ 01,147.020c utphullanayano bālaḥ kalam avyaktam abravīt 01,147.021a mā rodīs tāta mā mātar mā svasas tvam iti bruvan 01,147.021c prahasann iva sarvāṃs tān ekaikaṃ so 'pasarpati 01,147.022a tataḥ sa tṛṇam ādāya prahṛṣṭaḥ punar abravīt 01,147.022c anena taṃ haniṣyāmi rākṣasaṃ puruṣādakam 01,147.023a tathāpi teṣāṃ duḥkhena parītānāṃ niśamya tat 01,147.023c bālasya vākyam avyaktaṃ harṣaḥ samabhavan mahān 01,147.024a ayaṃ kāla iti jñātvā kuntī samupasṛtya tān 01,147.024c gatāsūn amṛteneva jīvayantīdam abravīt 01,148.001 kunty uvāca 01,148.001a kutomūlam idaṃ duḥkhaṃ jñātum icchāmi tattvataḥ 01,148.001c viditvā apakarṣeyaṃ śakyaṃ ced apakarṣitum 01,148.002 brāhmaṇa uvāca 01,148.002a upapannaṃ satām etad yad bravīṣi tapodhane 01,148.002c na tu duḥkham idaṃ śakyaṃ mānuṣeṇa vyapohitum 01,148.002d*1625_01 tathāpi tattvam ākhyāsye etad duḥkhasya saṃbhavam 01,148.002d*1625_02 śakyaṃ vā yadi vāśakyaṃ śṛṇu bhadre yathātatham 01,148.003a samīpe nagarasyāsya bako vasati rākṣasaḥ 01,148.003b*1626_01 ito gavyūtimātre 'sti yamunāgahvare guhā 01,148.003b*1626_02 tasyāṃ ghoraḥ sa vasati jighāṃsuḥ puruṣādakaḥ 01,148.003b*1626_03 bako nāma sa nāmnā vai duṣṭātmā rākṣasādhamaḥ 01,148.003c īśo janapadasyāsya purasya ca mahābalaḥ 01,148.003d*1627_01 pralambakaḥ kāmarūpī rākṣaso vai mahābalaḥ 01,148.003d*1627_02 tenopasṛṣṭā nagarī varṣam adya trayodaśam 01,148.004a puṣṭo mānuṣamāṃsena durbuddhiḥ puruṣādakaḥ 01,148.004c rakṣaty asurarāṇ nityam imaṃ janapadaṃ balī 01,148.005a nagaraṃ caiva deśaṃ ca rakṣobalasamanvitaḥ 01,148.005c tatkṛte paracakrāc ca bhūtebhyaś ca na no bhayam 01,148.005d@091_0001 puruṣādakena raudreṇa bhakṣyamāṇā durātmanā 01,148.005d@091_0002 anāthā nagarī nāthaṃ trātāraṃ nādhigacchati 01,148.005d@091_0003 guhāyāṃ vasatas tatra bādhate satataṃ janam 01,148.005d@091_0004 striyo bālāṃś ca vṛddhāṃś ca yūnaś cāpi durātmavān 01,148.005d@091_0005 atra mantraiś ca homaiś ca bhojanaiś ca sa rākṣasaḥ 01,148.005d@091_0006 īḍito dvijamukhyaiś ca pūjitaś ca durātmavān 01,148.005d@091_0007 yadā ca sakalān evaṃ prasūdayati rākṣasaḥ 01,148.005d@091_0008 athainaṃ brāhmaṇāḥ sarve samaye samayojayan 01,148.005d@091_0009 māsmān kāmād vadhī rakṣo dāsyāmas te sadā vayam 01,148.005d@091_0010 paryāyeṇa yathākāmam iha māṃsodanaṃ prabho 01,148.005d@091_0011 annaṃ māṃsasamāyuktaṃ tilacūrṇasamanvitam 01,148.005d@091_0012 sarpiṣā ca samāyukta vyañjanaiś ca vibhūṣitam 01,148.005d@091_0013 srajaś citrās tilān piṇḍāṃl lājāpūpasurāsavān 01,148.005d@091_0014 śṛtāśṛtān pānakumbhān sthūlamāṃsaṃ śṛtāśṛtam 01,148.005d@091_0015 sarpiḥkumbhāṃś ca vividhān anyāṃś ca vividhān bahūn 01,148.005d@091_0016 adya siddhaiḥ samāyuktais tilacūrṇaiḥ samākulān 01,148.005d@091_0017 kulāt kulāc ca puruṣaṃ balīvardau ca kālakau 01,148.005d@091_0018 prāpsyasi tvam asaṃkruddho rakṣobhāgaṃ prakalpitam 01,148.005d@091_0019 tiṣṭheha samaye 'smākam ity ayācanta taṃ dvijāḥ 01,148.005d@091_0020 bāḍham ity eva tad rakṣas tadvacaḥ pratyagṛhṇata 01,148.005d@091_0021 paracakrān na bibhyaṃś ca rakṣaṇaṃ sa karoti ca 01,148.005d@091_0022 tasmin bhāge vinirdiṣṭe cāsthitaḥ samayaṃ balī 01,148.006a vetanaṃ tasya vihitaṃ śālivāhasya bhojanam 01,148.006c mahiṣau puruṣaś caiko yas tad ādāya gacchati 01,148.007a ekaikaś caiva puruṣas tat prayacchati bhojanam 01,148.007c sa vāro bahubhir varṣair bhavaty asutaro naraiḥ 01,148.008a tadvimokṣāya ye cāpi yatante puruṣāḥ kva cit 01,148.008c saputradārāṃs tān hatvā tad rakṣo bhakṣayaty uta 01,148.009a vetrakīyagṛhe rājā nāyaṃ nayam ihāsthitaḥ 01,148.009b*1628_01 upāyaṃ taṃ na kurute yatnād api sa mandadhīḥ 01,148.009c anāmayaṃ janasyāsya yena syād adya śāśvatam 01,148.010a etadarhā vayaṃ nūnaṃ vasāmo durbalasya ye 01,148.010c viṣaye nityam udvignāḥ kurājānam upāśritāḥ 01,148.010d*1629_01 purātanasya vāsasya gṛhakṣetrādikasya ca 01,148.010d*1629_02 parityāgaṃ necchamānā vasāmo nagare tataḥ 01,148.010d*1629_03 ekacakrāpi vasatiḥ svavāco duṣparityajaḥ 01,148.010d*1629_04 dīyamāne narakare satataṃ bakarākṣase 01,148.011a brāhmaṇāḥ kasya vaktavyāḥ kasya vā chandacāriṇaḥ 01,148.011c guṇair ete hi vāsyante kāmagāḥ pakṣiṇo yathā 01,148.012a rājānaṃ prathamaṃ vindet tato bhāryāṃ tato dhanam 01,148.012b*1630_01 rājany asati loke 'smin kuto bhāryā kuto dhanam 01,148.012c trayasya saṃcaye cāsya jñātīn putrāṃś ca dhārayet 01,148.013a viparītaṃ mayā cedaṃ trayaṃ sarvam upārjitam 01,148.013c ta imām āpadaṃ prāpya bhṛśaṃ tapsyāmahe vayam 01,148.014a so 'yam asmān anuprāpto vāraḥ kulavināśanaḥ 01,148.014c bhojanaṃ puruṣaś caikaḥ pradeyaṃ vetanaṃ mayā 01,148.015a na ca me vidyate vittaṃ saṃkretuṃ puruṣaṃ kva cit 01,148.015c suhṛjjanaṃ pradātuṃ ca na śakṣyāmi kathaṃ cana 01,148.015e gatiṃ cāpi na paśyāmi tasmān mokṣāya rakṣasaḥ 01,148.016a so 'haṃ duḥkhārṇave magno mahaty asutare bhṛśam 01,148.016c sahaivaitair gamiṣyāmi bāndhavair adya rākṣasam 01,148.016e tato naḥ sahitan kṣudraḥ sarvān evopabhokṣyati 01,148.016f*1631_01 duḥkhamūlam idaṃ bhadre mayoktaṃ praśnato 'naghe 01,149.001 kunty uvāca 01,149.001a na viṣādas tvayā kāryo bhayād asmāt kathaṃ cana 01,149.001c upāyaḥ paridṛṣṭo 'tra tasmān mokṣāya rakṣasaḥ 01,149.001d*1632_01 naiva svayaṃ saputrasya gamanaṃ tatra rocaye 01,149.002a ekas tava suto bālaḥ kanyā caikā tapasvinī 01,149.002c na te tayos tathā patnyā gamanaṃ tatra rocaye 01,149.003a mama pañca sutā brahmaṃs teṣām eko gamiṣyati 01,149.003c tvadarthaṃ balim ādāya tasya pāpasya rakṣasaḥ 01,149.004 brāhmaṇa uvāca 01,149.004a nāham etat kariṣyāmi jīvitārthī kathaṃ cana 01,149.004c brāhmaṇasyātitheś caiva svārthe prāṇair viyojanam 01,149.005a na tv etad akulīnāsu nādharmiṣṭhāsu vidyate 01,149.005c yad brāhmaṇārthe visṛjed ātmānam api cātmajam 01,149.006a ātmanas tu mayā śreyo boddhavyam iti rocaye 01,149.006c brahmavadhyātmavadhyā vā śreya ātmavadho mama 01,149.006d*1633_01 brahmahatyā paraṃ pāpaṃ śreyān ātmavadho mama 01,149.007a brahmavadhyā paraṃ pāpaṃ niṣkṛtir nātra vidyate 01,149.007b*1634_01 prayoktā cānumantā ca hantā ceti trayaḥ samāḥ 01,149.007c abuddhipūrvaṃ kṛtvāpi śreya ātmavadho mama 01,149.008a na tv ahaṃ vadham ākāṅkṣe svayam evātmanaḥ śubhe 01,149.008c paraiḥ kṛte vadhe pāpaṃ na kiṃ cin mayi vidyate 01,149.009a abhisaṃdhikṛte tasmin brāhmaṇasya vadhe mayā 01,149.009c niṣkṛtiṃ na prapaśyāmi nṛśaṃsaṃ kṣudram eva ca 01,149.010a āgatasya gṛhe tyāgas tathaiva śaraṇārthinaḥ 01,149.010c yācamānasya ca vadho nṛśaṃsaṃ paramaṃ matam 01,149.011a kuryān na ninditaṃ karma na nṛśaṃsaṃ kadā cana 01,149.011c iti pūrve mahātmāna āpaddharmavido viduḥ 01,149.012a śreyāṃs tu sahadārasya vināśo 'dya mama svayam 01,149.012c brāhmaṇasya vadhaṃ nāham anumaṃsye kathaṃ cana 01,149.013 kunty uvāca 01,149.013a mamāpy eṣā matir brahman viprā rakṣyā iti sthirā 01,149.013c na cāpy aniṣṭaḥ putro me yadi putraśataṃ bhavet 01,149.014a na cāsau rākṣasaḥ śakto mama putravināśane 01,149.014c vīryavān mantrasiddhaś ca tejasvī ca suto mama 01,149.015a rākṣasāya ca tat sarvaṃ prāpayiṣyati bhojanam 01,149.015c mokṣayiṣyati cātmānam iti me niścitā matiḥ 01,149.016a samāgatāś ca vīreṇa dṛṣṭapūrvāś ca rākṣasāḥ 01,149.016c balavanto mahākāyā nihatāś cāpy anekaśaḥ 01,149.017a na tv idaṃ keṣu cid brahman vyāhartavyaṃ kathaṃ cana 01,149.017c vidyārthino hi me putrān viprakuryuḥ kutūhalāt 01,149.018a guruṇā cānanujñāto grāhayed yaṃ suto mama 01,149.018c na sa kuryāt tayā kāryaṃ vidyayeti satāṃ matam 01,149.019 vaiśaṃpāyana uvāca 01,149.019a evam uktas tu pṛthayā sa vipro bhāryayā saha 01,149.019c hṛṣṭaḥ saṃpūjayām āsa tad vākyam amṛtopamam 01,149.020a tataḥ kuntī ca vipraś ca sahitāv anilātmajam 01,149.020c tam abrūtāṃ kuruṣveti sa tathety abravīc ca tau 01,150.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,150.001a kariṣya iti bhīmena pratijñāte tu bhārata 01,150.001c ājagmus te tataḥ sarve bhaikṣam ādāya pāṇḍavāḥ 01,150.001d*1635_01 bhīmasenaṃ tato dṛṣṭvā āpūrṇavadanaṃ tadā 01,150.001d*1635_02 bubodha dharmarājas tu hṛṣitaṃ bhīmam acyutam 01,150.001d*1635_03 harṣituṃ kāraṇaṃ yat tan manasā cintayan guruḥ 01,150.001d*1635_04 sa samīkṣya tadā rājañ śrotukāmo yudhāṃ patiḥ 01,150.002a ākāreṇaiva taṃ jñātvā pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ 01,150.002c rahaḥ samupaviśyaikas tataḥ papraccha mātaram 01,150.003a kiṃ cikīrṣaty ayaṃ karma bhīmo bhīmaparākramaḥ 01,150.003c bhavaty anumate kaccid ayaṃ kartum ihecchati 01,150.004 kunty uvāca 01,150.004a mamaiva vacanād eṣa kariṣyati paraṃtapaḥ 01,150.004c brāhmaṇārthe mahat kṛtyaṃ moṣkāya nagarasya ca 01,150.004d*1636_01 bakāya kalpitaṃ putra mahāntaṃ balim uttamam 01,150.004d*1636_02 bhīmo bhunakti saṃpuṣṭam apy ekāhaṃ tapaḥsuta 01,150.005 yudhiṣṭhira uvāca 01,150.005a kim idaṃ sāhasaṃ tīkṣṇaṃ bhavatyā duṣkṛtaṃ kṛtam 01,150.005c parityāgaṃ hi putrasya na praśaṃsanti sādhavaḥ 01,150.006a kathaṃ parasutasyārthe svasutaṃ tyaktum icchasi 01,150.006c lokavṛttiviruddhaṃ vai putratyāgāt kṛtaṃ tvayā 01,150.007a yasya bāhū samāśritya sukhaṃ sarve svapāmahe 01,150.007c rājyaṃ cāpahṛtaṃ kṣudrair ājihīrṣāmahe punaḥ 01,150.008a yasya duryodhano vīryaṃ cintayann amitaujasaḥ 01,150.008c na śete vasatīḥ sarvā duḥkhāc chakuninā saha 01,150.009a yasya vīrasya vīryeṇa muktā jatugṛhād vayam 01,150.009c anyebhyaś caiva pāpebhyo nihataś ca purocanaḥ 01,150.010a yasya vīryaṃ samāśritya vasupūrṇāṃ vasuṃdharām 01,150.010b*1637_01 bhoktum icchāmahe mātaḥ niḥsapatnā mahāmanaḥ 01,150.010c imāṃ manyāmahe prāptāṃ nihatya dhṛtarāṣṭrajān 01,150.010d*1638_01 karṇaṃ duḥśāsanaṃ caiva śakuniṃ cāpi saubalam 01,150.011a tasya vyavasitas tyāgo buddhim āsthāya kāṃ tvayā 01,150.011c kaccin na duḥkhair buddhis te viplutā gatacetasaḥ 01,150.012 kunty uvāca 01,150.012a yudhiṣṭhira na saṃtāpaḥ kāryaḥ prati vṛkodaram 01,150.012c na cāyaṃ buddhidaurbalyād vyavasāyaḥ kṛto mayā 01,150.012d*1639_01 na ca śokena buddhir me viplutā gatacetanā 01,150.013a iha viprasya bhavane vayaṃ putra sukhoṣitāḥ 01,150.013b*1640_01 ajñātā dhārtarāṣṭrāṇāṃ satkṛtā vītamanyavaḥ 01,150.013c tasya pratikriyā tāta mayeyaṃ prasamīkṣitā 01,150.013e etāvān eva puruṣaḥ kṛtaṃ yasmin na naśyati 01,150.013f*1641_01 brāhmaṇārthe mahān dharmo jānatītthaṃ vṛkodare 01,150.013f*1642_01 yāvac ca kuryād anyo 'sya kuryād bahuguṇaṃ tataḥ 01,150.014a dṛṣṭvā bhīṣmasya vikrāntaṃ tadā jatugṛhe mahat 01,150.014c hiḍimbasya vadhāc caiva viśvāso me vṛkodare 01,150.015a bāhvor balaṃ hi bhīmasya nāgāyutasamaṃ mahat 01,150.015c yena yūyaṃ gajaprakhyā nirvyūḍhā vāraṇāvatāt 01,150.016a vṛkodarabalo nānyo na bhūto na bhaviṣyati 01,150.016c yo 'bhyudīyād yudhi śreṣṭham api vajradharaṃ svayam 01,150.017a jātamātraḥ purā caiṣa mamāṅkāt patito girau 01,150.017c śarīragauravāt tasya śilā gātrair vicūrṇitā 01,150.017d*1643_01 tathā hi dṛṣṭaṃ svapnaṃ tu mayā gataniśe mahat 01,150.017d*1643_02 bhuktvā bhīmo bakaṃ hatvā nāgaraiḥ parivāritaḥ 01,150.017d*1643_03 hṛṣṭaḥ punar imaṃ vāsam āyāto 'laṃkṛtaḥ śubhaiḥ 01,150.018a tad ahaṃ prajñayā smṛtvā balaṃ bhīmasya pāṇḍava 01,150.018c pratīkāraṃ ca viprasya tataḥ kṛtavatī matim 01,150.019a nedaṃ lobhān na cājñānān na ca mohād viniścitam 01,150.019c buddhipūrvaṃ tu dharmasya vyavasāyaḥ kṛto mayā 01,150.020a arthau dvāv api niṣpannau yudhiṣṭhira bhaviṣyataḥ 01,150.020c pratīkāraś ca vāsasya dharmaś ca carito mahān 01,150.021a yo brāhmaṇasya sāhāyyaṃ kuryād artheṣu karhi cit 01,150.021c kṣatriyaḥ sa śubhāṃl lokān prāpnuyād iti me śrutam 01,150.022a kṣatriyaḥ kṣatriyasyaiva kurvāṇo vadhamokṣaṇam 01,150.022c vipulāṃ kīrtim āpnoti loke 'smiṃś ca paratra ca 01,150.023a vaiśyasyaiva tu sāhāyyaṃ kurvāṇaḥ kṣatriyo yudhi 01,150.023c sa sarveṣv api lokeṣu prajā rañjayate dhruvam 01,150.024a śūdraṃ tu mokṣayan rājā śaraṇārthinam āgatam 01,150.024c prāpnotīha kule janma sadravye rājasatkṛte 01,150.025a evaṃ sa bhagavān vyāsaḥ purā kauravanandana 01,150.025c provāca sutarāṃ prājñas tasmād etac cikīrṣitam 01,150.026 yudhiṣṭhira uvāca 01,150.026a upapannam idaṃ mātas tvayā yad buddhipūrvakam 01,150.026c ārtasya brāhmaṇasyaivam anukrośād idaṃ kṛtam 01,150.026e dhruvam eṣyati bhīmo 'yaṃ nihatya puruṣādakam 01,150.026f*1644_01 sarvathā brāhmaṇasyārthe yad anukrośavaty asi 01,150.026f*1645_01 manvādimunibhiḥ proktaṃ vedavidbhir mahātmabhiḥ 01,150.026f*1645_02 gavārthe brāhmaṇasyārthe sadyaḥ prāṇān parityajet 01,150.026f*1645_03 mucyate brahmahatyāyā goptāro brāhmaṇasya ca 01,150.026f*1646_01 āgantā nagaraṃ caiva tasmāt pāpād vimucyate 01,150.027a yathā tv idaṃ na vindeyur narā nagaravāsinaḥ 01,150.027c tathāyaṃ brāhmaṇo vācyaḥ parigrāhyaś ca yatnataḥ 01,150.027d*1647=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,150.027d*1647_01 yudhiṣṭhireṇa saṃmantrya brāhmaṇārtham ariṃdama 01,150.027d*1647_02 kuntī praviśya tān sarvān sāntvayām āsa bhārata 01,151.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,151.001a tato rātryāṃ vyatītāyām annam ādāya pāṇḍavaḥ 01,151.001c bhīmaseno yayau tatra yatrāsau puruṣādakaḥ 01,151.001d@092=0000 vaiśaṃpāyanaḥ 01,151.001d@092=0003 bhīmasenaḥ 01,151.001d@092=0009 vaiśaṃpāyanaḥ 01,151.001d@092_0001 atha rātryāṃ vyatītāyāṃ bhīmaseno mahābalaḥ 01,151.001d@092_0002 brāhmaṇaṃ samupāgamya vākyaṃ cedam uvāca ha 01,151.001d@092_0003 āpadas tvāṃ mocayeyaṃ saputraṃ brāhmaṇapriya 01,151.001d@092_0004 mā bhaiṣī rākṣasāt tasmān māṃ dadātu baliṃ bhavān 01,151.001d@092_0005 iha mām āśitaṃ kartuṃ prayatasva dvijottama 01,151.001d@092_0006 athātmānaṃ pradāsyāmi tasmai ghorāya rakṣase 01,151.001d@092_0007 tvaradhvaṃ kiṃ vilambadhvaṃ mā ciraṃ kurutānaghāḥ 01,151.001d@092_0008 vyavasyeyaṃ mama prāṇair yuṣmān rakṣitum adya vai 01,151.001d@092_0009 evam uktas tu bhīmena brāhmaṇo bharatarṣabha 01,151.001d@092_0010 suhṛdāṃ tat samākhyāya dadāv annaṃ susaṃskṛtam 01,151.001d@092_0011 piśitodanam ājahrur athāsmai puravāsinaḥ 01,151.001d@092_0012 saghṛtaṃ sopadaṃśaṃ ca sūpair nānāvidhaiḥ saha 01,151.001d@092_0013 tad aśitvā bhīmaseno māṃsāni vividhāni ca 01,151.001d@092_0014 modakāni ca mukhyāni citrodanacayān bahūn 01,151.001d@092_0015 tato 'pibad dadhighaṭān subahūn droṇasaṃmitān 01,151.001d@092_0016 tasya bhuktavataḥ paurā yathāvat samupārjitam 01,151.001d@092_0017 upajahrur bhūtabhāgaṃ samṛddhamanasas tadā 01,151.001d@092_0018 tato rātryāṃ vyatītāyāṃ savyañjanadadhiplutam 01,151.001d@092_0019 samāruhyānnasaṃpūrṇaṃ śakaṭaṃ sa vṛkodaraḥ 01,151.001d@092_0020 prayayau tūryanirghoṣaiḥ pauraiś ca parivāritaḥ 01,151.001d@092_0021 ātmānam eṣo 'nnabhṛto rākṣasāya pradāsyati 01,151.001d@092_0022 taruṇo 'pratirūpaś ca dṛḍha audariko yuvā 01,151.001d@092_0023 vāgbhir evaṃprakārābhiḥ stūyamāno vṛkodaraḥ 01,151.001d@092_0024 cucoda sa balīvardau yuktau sarvāṅgakālakau 01,151.001d@092_0025 vāditrāṇāṃ praṇādena tatas taṃ puruṣādakam 01,151.001d@092_0026 abhyagacchat susaṃhṛṣṭaḥ sa tatra manujair vṛtaḥ 01,151.001d@092_0027 saṃprāpya sa ca taṃ deśam ekākī samupāyayau 01,151.001d@092_0028 puruṣādabhayād bhītas tatraivāsīj janavrajaḥ 01,151.001d@092_0029 sa gatvā dīrgham adhvānaṃ dakṣiṇām abhito diśam 01,151.001d@092_0030 yathopadiṣṭam uddeśe dadarśa viṭapadrumam 01,151.001d@092_0031 keśamajjāsthimedobhir bāhūrucaraṇair api 01,151.001d@092_0032 ārdraiḥ śuṣkaiś ca saṃkīrṇam abhito 'tha vanaspatim 01,151.001d@092_0033 gṛdhrakaṅkabalacchannaṃ gomāyugaṇasaṃkulam 01,151.001d@092_0034 ugragandham acakṣuṣyaṃ śmaśānam iva dāruṇam 01,151.001d@092_0035 taṃ praviśya mahāvṛkṣaṃ cintayām āsa vīryavān 01,151.001d@092_0036 yāvan na dṛśyate rakṣo bakas tu baladarpitaḥ 01,151.001d@092_0037 ācitaṃ vividhair bhojyair annair girinibhair idam 01,151.001d@092_0038 śakaṭaṃ sūpasaṃpūrṇaṃ yāvad drakṣyati rākṣasaḥ 01,151.001d@092_0039 tāvad eva hi bhokṣye 'haṃ durlabhaṃ vai punar bhavet 01,151.001d@092_0040 viprakīryeta sarvaṃ hi prayuddhe mayi rakṣasā 01,151.001d@092_0041 abhojyaṃ ca śavaṃ spṛṣṭvā nigṛhīte bake bhavet 01,151.001d@092_0042 sa tv evaṃ bhīmakarmā tu bhīmaseno 'bhilakṣya ca 01,151.001d@092_0043 upaviṣṭaḥ śanair annaṃ prabhuṅkte sma paraṃ varam 01,151.001d@092_0044 te tataḥ sarvato 'paśyan drumān āruhya nāgarāḥ 01,151.001d@092_0045 nārakṣo balim aśnīyād evaṃ bahu ca mānavāḥ 01,151.001d@092_0046 bhuṅkte brāhmaṇarūpeṇa bako 'yam iti cābruvan 01,151.001d@092_0047 sa taṃ hasati tejasvī tadannam upayujya ca 01,151.002a āsādya tu vanaṃ tasya rakṣasaḥ pāṇḍavo balī 01,151.002c ājuhāva tato nāmnā tadannam upayojayan 01,151.003a tataḥ sa rākṣasaḥ śrutvā bhīmasenasya tad vacaḥ 01,151.003c ājagāma susaṃkruddho yatra bhīmo vyavasthitaḥ 01,151.004a mahākāyo mahāvego dārayann iva medinīm 01,151.004b*1648_01 lohitākṣaḥ karālī ca lohitaśmaśrumūrdhajaḥ 01,151.004b*1648_02 ākarṇād bhinnavaktraś ca śaṅkukarṇo vibhīṣaṇaḥ 01,151.004c triśikhāṃ bhṛkuṭiṃ kṛtvā saṃdaśya daśanacchadam 01,151.005a bhuñjānam annaṃ taṃ dṛṣṭvā bhīmasenaṃ sa rākṣasaḥ 01,151.005c vivṛtya nayane kruddha idaṃ vacanam abravīt 01,151.006a ko 'yam annam idaṃ bhuṅkte madartham upakalpitam 01,151.006c paśyato mama durbuddhir yiyāsur yamasādanam 01,151.007a bhīmasenas tu tac chrutvā prahasann iva bhārata 01,151.007c rākṣasaṃ tam anādṛtya bhuṅkta eva parāṅmukhaḥ 01,151.008a tataḥ sa bhairavaṃ kṛtvā samudyamya karāv ubhau 01,151.008c abhyadravad bhīmasenaṃ jighāṃsuḥ puruṣādakaḥ 01,151.009a tathāpi paribhūyainaṃ nekṣamāṇo vṛkodaraḥ 01,151.009c rākṣasaṃ bhuṅkta evānnaṃ pāṇḍavaḥ paravīrahā 01,151.010a amarṣeṇa tu saṃpūrṇaḥ kuntīputrasya rākṣasaḥ 01,151.010c jaghāna pṛṣṭhaṃ pāṇibhyām ubhābhyāṃ pṛṣṭhataḥ sthitaḥ 01,151.011a tathā balavatā bhīmaḥ pāṇibhyāṃ bhṛśam āhataḥ 01,151.011c naivāvalokayām āsa rākṣasaṃ bhuṅkta eva saḥ 01,151.011d*1649_01 bhīmodaragatāḥ piṇḍāḥ sāntarālāḥ paraṃ śatam 01,151.011d*1649_02 rakṣaḥpāṇiprahāreṇa saṃśliṣṭā ekapiṇḍavat 01,151.012a tataḥ sa bhūyaḥ saṃkruddho vṛkṣam ādāya rākṣasaḥ 01,151.012c tāḍayiṣyaṃs tadā bhīmaṃ punar abhyadravad balī 01,151.013a tato bhīmaḥ śanair bhuktvā tadannaṃ puruṣarṣabhaḥ 01,151.013c vāry upaspṛśya saṃhṛṣṭas tasthau yudhi mahābalaḥ 01,151.013d*1650_01 sthitvā muhūrtaṃ viśramya vīrāsanam upāśritaḥ 01,151.013d*1650_02 bhrāmayantaṃ mahāvṛkṣam āyāntaṃ bhīmadarśanam 01,151.013d*1650_03 dṛṣṭvotthāyāhave vīraḥ siṃhanādaṃ vyanādayat 01,151.013d*1651=09 vaiśaṃpāyanaḥ 01,151.013d*1651_01 bhujavegaṃ tathā sphoṭaṃ kṣveḍitaṃ ca mahāsvanam 01,151.013d*1651_02 kṛtvāhvayata saṃkruddho bhīmaseno 'tha rākṣasam 01,151.013d*1651_03 bahukālaṃ supuṣṭaṃ te śarīraṃ rākṣasādhama 01,151.013d*1651_04 madbāhubalam āśritya na tvaṃ bhūyas tv aśiṣyasi 01,151.013d*1651_05 adya madbāhuniṣpiṣṭo gamiṣyasi yamakṣayam 01,151.013d*1651_06 adya prabhṛti svapsyanti viprakīrya nivāsinaḥ 01,151.013d*1651_07 nirudvignāḥ purasyāsya kaṇṭake sūddhṛte mayā 01,151.013d*1651_08 adya yuddhe śarīraṃ te kaṅkagomāyuvāyasāḥ 01,151.013d*1651_09 mayā hatasya khādantu vikarṣantu ca bhūtale 01,151.013d*1651_10 evam uktvā susaṃkruddhaḥ pārtho bakajighāṃsayā 01,151.013d*1651_11 upadhāvad bakaś cāpi pārthaṃ pārthivasattama 01,151.013d*1651_12 mahākāyo mahāvego dārayann iva medinīm 01,151.013d*1651_13 virūparūpaḥ piṅgākṣo bhīmasenam abhidravat 01,151.013d*1651_14 triśikhāṃ bhṛkuṭiṃ kṛtvā daṣṭvā ca daśanacchadam 01,151.013d*1651a_01 uvācāśaniśabdena dhvaninā bhīṣayann iva 01,151.013d*1651b_01 dvipaccatuṣpanmāṃsaiś ca bahubhiś caudanācalaiḥ 01,151.013d*1652_01 śakaṭānnaṃ tato bhuktvā rakṣasaḥ pāṇinā saha 01,151.013d*1652_02 gṛhṇann eva mahāvṛkṣaṃ niḥśeṣaṃ parvatopamam 01,151.013d*1652_03 bhīmaseno hasann eva bhuktvā tyaktvā ca rākṣasam 01,151.013d*1652_04 pītvā dadhighaṭān pūrṇān ghṛtakumbhāñ śataṃ śatam 01,151.013d*1653_01 tadrakṣaḥprahitaṃ vṛkṣaṃ mahāśākhaṃ vanaspatim 01,151.013d*1653_02 gṛhītvā pāṇinaikena savyenodyamya cetaram 01,151.013d*1653_03 rakṣovadanam udvīkṣya bhṛkuṭīvikaṭānanam 01,151.013d*1653_04 darśayan rakṣase dantān prajahāsāśanisvanaḥ 01,151.014a kṣiptaṃ kruddhena taṃ vṛkṣaṃ pratijagrāha vīryavān 01,151.014c savyena pāṇinā bhīmaḥ prahasann iva bhārata 01,151.015a tataḥ sa punar udyamya vṛkṣān bahuvidhān balī 01,151.015c prāhiṇod bhīmasenāya tasmai bhīmaś ca pāṇḍavaḥ 01,151.015d*1654_01 sarvān apohayad vṛkṣān svasya hastasthaśākhinā 01,151.016a tad vṛkṣayuddham abhavan mahīruhavināśanam 01,151.016c ghorarūpaṃ mahārāja bakapāṇḍavayor mahat 01,151.017a nāma viśrāvya tu bakaḥ samabhidrutya pāṇḍavam 01,151.017c bhujābhyāṃ parijagrāha bhīmasenaṃ mahābalam 01,151.018a bhīmaseno 'pi tad rakṣaḥ parirabhya mahābhujaḥ 01,151.018c visphurantaṃ mahāvegaṃ vicakarṣa balād balī 01,151.018d*1655_01 paribhrāmaṇavikṣepaparirambhāvapātanaiḥ 01,151.018d*1655_02 utsarpaṇāvasarpais tāv anyonyaṃ pratyarundhatām 01,151.018d*1655_03 utthāpanair unnayanaiś cālanaiḥ sthāpanair api 01,151.018d@093_0001 jagrāha bhīmaḥ pāṇibhyāṃ gṛhītvā cainam ākṣipat 01,151.018d@093_0002 ākṣipto bhīmasenena punar evotthito hasan 01,151.018d@093_0003 āliṅgyāpīḍya caivenaṃ nyahanad vasudhātale 01,151.018d@093_0004 bhīmo vyasarjayac cainaṃ samāśvasihi cety api 01,151.018d@093_0005 āsphoṭayām āsa balī uttiṣṭheti ca so 'bravīt 01,151.018d@093_0006 samutpatya tataḥ kruddho rūpaṃ kṛtvā mahattaram 01,151.018d@093_0007 virūpaḥ sahasā tasthau tarjayitvā vṛkodaram 01,151.018d@093_0008 ahasad bhīmaseno 'tha rākṣasaṃ bhīmadarśanam 01,151.018d@093_0009 bhīmasenas tu jagrāha grīvāyāṃ bhīmadarśanam 01,151.018d@093_0010 bhujābhyāṃ jānunaikena pṛṣṭhe samabhipīḍayat 01,151.018d@093_0011 tataḥ kruddho visṛjyainaṃ sa bhīmas tasya rakṣasaḥ 01,151.018d@093_0012 svāṃ kaṭīm īṣad utkṣipya bāhū caiva parāmṛśat 01,151.018d@093_0013 tasya bāhū samādāya tvaramāṇo vṛkodaraḥ 01,151.018d@093_0014 utkṣipya cāvadhūyainaṃ pātayan balavān bhuvi 01,151.018d@093_0015 taṃ tu vāmena pādena kruddho bhīmaparākramaḥ 01,151.018d@093_0016 urasy enaṃ samājaghne bhīmas tu patitaṃ bhuvi 01,151.018d@093_0017 sa saṃkruddhaḥ samutpatya bhīmam abhyahanad bhṛśam 01,151.018d@093_0018 vyāttānano dīptajihvo bāhum udyamya dakṣiṇam 01,151.018d@093_0019 tenābhidrutya kruddhena bhīmo mūrdhni samāhataḥ 01,151.018d@093_0020 muṣṭinā jānunā caiva vāmapārśve samāhataḥ 01,151.018d@093_0021 evaṃ nihanyamānaḥ san rākṣasena balīyasā 01,151.018d@093_0022 roṣeṇa mahatāviṣṭo bhīmo bhīmaparākramaḥ 01,151.018d@093_0023 tataḥ kruddhaḥ samutpatya bhīmo jagrāha rākṣasam 01,151.018d@093_0024 tāv anyonyaṃ pīḍayantau puruṣādavṛkodarau 01,151.018d@093_0025 mattāv iva mahānāgāv anyonyaṃ vicakarṣatuḥ 01,151.018d@093_0026 bāhuvikṣepaśabdaiś ca bhīmarākṣasayos tadā 01,151.018d@093_0027 vetrakīyapurī sarvā vitrastā samapadyata 01,151.018d@093_0028 tayor vegena mahatā tatra bhūmir akampata 01,151.018d@093_0029 pādapān vīrudhaś caiva cūrṇayām āsatuś ca tau 01,151.018d@093_0030 samāgatau ca tau vīrāv anyonyavadhakāṅkṣiṇau 01,151.018d@093_0031 aśmabhiḥ pādavegaiś ca cūrṇayām āsatus tadā 01,151.018d@093_0032 atha taṃ loḷayitvā tu bhīmaseno mahābalaḥ 01,151.018d@093_0033 agṛhṇāt parirabhyainaṃ bāhubhyāṃ bharatarṣabha 01,151.018d@093_0034 jānubhyāṃ parijagrāha bhīmaseno bakaṃ balāt 01,151.018d@093_0035 visphurantaṃ mahākāyaṃ vicakarṣa mahābalaḥ 01,151.018d@093_0036 vikṛṣyamāṇo bhīmena karṣaṃś ca yudhi pāṇḍavam 01,151.018d@093_0037 samayujyata tīvreṇa śrameṇa puruṣādakaḥ 01,151.019a sa kṛṣyamāṇo bhīmena karṣamāṇaś ca pāṇḍavam 01,151.019c samayujyata tīvreṇa śrameṇa puruṣādakaḥ 01,151.020a tayor vegena mahatā pṛthivī samakampata 01,151.020c pādapāṃś ca mahākāyāṃś cūrṇayām āsatus tadā 01,151.021a hīyamānaṃ tu tad rakṣaḥ samīkṣya bharatarṣabha 01,151.021c niṣpiṣya bhūmau pāṇibhyāṃ samājaghne vṛkodaraḥ 01,151.022a tato 'sya jānunā pṛṣṭham avapīḍya balād iva 01,151.022c bāhunā parijagrāha dakṣiṇena śirodharām 01,151.022d*1656_01 jānuny āropya tatpṛṣṭhaṃ mahāśabdaṃ babhañja ha 01,151.022d*1656_02 nikṣipya bhūmau pāṇibhyāṃ dharaṇyāṃ niṣpipeṣa ha 01,151.023a savyena ca kaṭīdeśe gṛhya vāsasi pāṇḍavaḥ 01,151.023c tad rakṣo dviguṇaṃ cakre nadantaṃ bhairavān ravān 01,151.024a tato 'sya rudhiraṃ vaktrāt prādurāsīd viśāṃ pate 01,151.024c bhajyamānasya bhīmena tasya ghorasya rakṣasaḥ 01,151.052d@094=0000 brāhmaṇa uvāca 01,151.052d@094=0015 jñānasāgara uvāca 01,151.052d@094_0001 tataḥ sā vavṛdhe bālā yājñasenī dvijottama 01,151.052d@094_0002 krameṇa yauvanaṃ prāptā manmathānaladīpikā 01,151.052d@094_0003 dṛṣṭvā tām anavadyāṅgīṃ drupado hṛṣṭamānasaḥ 01,151.052d@094_0004 yadṛcchayā saṃcarantīm āsthāne samabhāṣata 01,151.052d@094_0005 arjunāya dadāmīti hṛdayaṃ vyāvṛṇot tadā 01,151.052d@094_0006 śrutvā drupadarājasya vacanaṃ vyathitas tadā 01,151.052d@094_0007 mantrī vasuprado nāma śanair idam abhāṣata 01,151.052d@094_0008 kuntyā saha maheṣvāsāḥ pāṇḍavā rājasattama 01,151.052d@094_0009 dagdhā jatugṛhe suptā duryodhanadhiyā rahaḥ 01,151.052d@094_0010 arjunāya kathaṃ dadyāḥ pāñcālīṃ pṛṣatātmajām 01,151.052d@094_0011 tasya vākyaṃ tu nṛpatiḥ śrutvā pravyathito 'bhavat 01,151.052d@094_0012 vyathitaṃ drupadaṃ dṛṣṭvā purodhā jñānasāgaraḥ 01,151.052d@094_0013 jānāmi śakunād rājan na dagdhās tety abhāṣata 01,151.052d@094_0014 hṛṣṭo 'tha nṛpatiḥ prāha draṣṭavyās te kathaṃ dvija 01,151.052d@094_0015 svayaṃvareṇa draṣṭāsi tat kuruṣva narādhipa 01,151.052d@094_0016 tac chrutvā sarvapāñcālāḥ sādhu sādhv iti cābruvan 01,151.052d@094_0017 tataḥ saṃghoṣayām āsa duhituś ca svayaṃvaram 01,151.052d@094_0018 phālgune māsi saptamyām itaḥ saptamite 'hani 01,151.052d@094_0019 mañcāṃś ca kārayām āsa rājayogyān bahūn nṛpa 01,151.052d@094_0020 merumandarasaṃkāśān svarṇaratnaparicchadān 01,151.052d@094_0021 drupadaś ca dhanuś citraṃ durānāmaṃ kṣitīśvaraiḥ 01,151.052d@094_0022 kārayām āsa śulkārtham arjunasya didṛkṣayā 01,151.052d@094_0023 matsyayantraṃ ca kṛtavān dūre varṇapariṣkṛtam 01,151.052d@094_0024 anena dhanuṣā yo vai śareṇemaṃ jalecaram 01,151.052d@094_0025 pātayiṣyati yo jāyāṃ pāñcālīṃ svāṃ kariṣyati 01,151.052d@094_0026 itas tad utsavadinaṃ samīpe vartate dvijāḥ 01,151.052d@094_0027 rājāno rājaputrāś ca pṛthivyāṃ ye vilāsinaḥ 01,151.052d@094_0028 prayānti ca tathā viprāḥ sūtamāgadhabandinaḥ 01,151.052d@094_0029 ahaṃ tadutsavaṃ draṣṭuṃ yāmi dravyārjanāya ca 01,151.052d@094_0030 bhavatāṃ gamane buddhiḥ prayatadhvaṃ dvijottamāḥ 01,151.052d@094_0031 iti vaḥ sarvam ākhyātaṃ yathādṛṣṭaṃ yathāśrutam 01,151.052d@095=0000 brāhmaṇaḥ 01,151.052d@095=0074 vaiśaṃpāyanaḥ 01,151.052d@095_0001 śrutvā jatugṛhe vṛttaṃ brāhmaṇāḥ sapurohitāḥ 01,151.052d@095_0002 pāñcālarājaṃ drupadam idaṃ vacanam abruvan 01,151.052d@095_0003 dhārtarāṣṭrāḥ sahāmātyā mantrayitvā parasparam 01,151.052d@095_0004 pāṇḍavānāṃ vināśāya matiṃ cakruḥ suduṣkarām 01,151.052d@095_0005 duryodhanena prahitaḥ purocana iti śrutaḥ 01,151.052d@095_0006 vāraṇāvatam āsādya kṛtvā jatugṛhaṃ mahat 01,151.052d@095_0007 tasmin gṛhe suviśvastān pāṇḍavān pṛthayā saha 01,151.052d@095_0008 ardharātre mahārāja dagdhavān sa purocanaḥ 01,151.052d@095_0009 agninā tu svayam api dagdhaḥ kṣudro nṛśaṃsavat 01,151.052d@095_0010 etac chrutvā tu saṃhṛṣṭo dhṛtarāṣṭraḥ sabāndhavaḥ 01,151.052d@095_0011 śrutvā tu pāṇḍavān dagdhān dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 01,151.052d@095_0012 alpaśokaḥ prahṛṣṭātmā śaśāsa viduraṃ tadā 01,151.052d@095_0013 pāṇḍavānāṃ mahāprājña kuru piṇḍodakakriyām 01,151.052d@095_0014 etāvad uktvā karuṇo dhṛtarāṣṭras tu māriṣaḥ 01,151.052d@095_0015 adya pāṇḍur mṛtaḥ kṣattaḥ pāṇḍavānāṃ vināśane 01,151.052d@095_0016 aho vidhivaśād eva gatās te yamasādanam 01,151.052d@095_0017 ity uktvā prārudat tatra dhṛtarāṣṭraḥ sasaubalaḥ 01,151.052d@095_0018 śrutvā bhīṣmeṇa vidhivat kṛtavān aurdhvadehikam 01,151.052d@095_0019 pāṇḍavānāṃ vināśāya kṛtaṃ karma durātmanā 01,151.052d@095_0020 evaṃ kāryasya kartā tu na dṛṣṭo na śrutaḥ purā 01,151.052d@095_0021 etad vṛttaṃ mahārāja pāṇḍavān prati naḥ śrutam 01,151.052d@095_0022 śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ yajñaseno mahāmatiḥ 01,151.052d@095_0023 yathā tajjanakaḥ śoced aurasasya vināśane 01,151.052d@095_0024 tathātapyata pāñcālaḥ pāṇḍavānāṃ vināśane 01,151.052d@095_0025 samāhūya prakṛtayaḥ sahitāḥ sarvabāndhavaiḥ 01,151.052d@095_0026 kāruṇyād eva pāñcālaḥ provācedaṃ vacas tadā 01,151.052d@095_0027 aho rūpam aho dhairyam aho vīryaṃ ca śikṣitam 01,151.052d@095_0028 cintayāmi divārātram arjunaṃ prati bāndhavāḥ 01,151.052d@095_0029 bhrātṛbhiḥ sahito mātrā so 'dahyata hutāśane 01,151.052d@095_0030 kim āścaryam ito loke kālo hi duratikramaḥ 01,151.052d@095_0031 mithyāpratijño lokeṣu kiṃ vadiṣyāmi sāṃpratam 01,151.052d@095_0032 antargatena duḥkhena dahyamāno divāniśam 01,151.052d@095_0033 yājopayājau satkṛtya yācitau tu mayānaghāḥ 01,151.052d@095_0034 bhāradvājasya hantāraṃ devīṃ cāpy arjunasya vai 01,151.052d@095_0035 lokas tad veda yac caiva tathā yājena naḥ śrutam 01,151.052d@095_0036 yājena putrakāmīyaṃ hutvā cotpāditāv ubhau 01,151.052d@095_0037 dhṛṣṭadyumnaś ca kṛṣṇā ca mama tuṣṭikarāv ubhau 01,151.052d@095_0038 kiṃ kariṣyāmi te naṣṭāḥ pāṇḍavāḥ pṛthayā saha 01,151.052d@095_0039 ity evam uktvā pāñcālaḥ śuśoca paramāturaḥ 01,151.052d@095_0040 dṛṣṭvā śocantam atyarthaṃ pāñcālaṃ cedam abravīt 01,151.052d@095_0041 purodhāḥ satvasaṃpannaḥ samyag vidyāviśeṣavān 01,151.052d@095_0042 vṛddhānuśāsane yuktāḥ pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ 01,151.052d@095_0043 tādṛśā na vinaśyanti naiva yānti parābhavam 01,151.052d@095_0044 mayā dṛṣṭam idaṃ satyaṃ śṛṇu tvaṃ manujādhipa 01,151.052d@095_0045 brāhmaṇaiḥ kathitaṃ satyaṃ vedeṣu ca mayā śrutam 01,151.052d@095_0046 bṛhaspatimatenātha paulomyāpi purā śrutam 01,151.052d@095_0047 naṣṭa indro bisagranthyām upaśrutyā visarjitaḥ 01,151.052d@095_0048 upaśrutir mahārāja pāṇḍavārthe mayā śrutā 01,151.052d@095_0049 yatra vā tatra jīvanti pāṇḍavās te na saṃśayaḥ 01,151.052d@095_0050 mayā dṛṣṭāni liṅgāni ihaivaiṣyanti pāṇḍavāḥ 01,151.052d@095_0051 yan nimittam ihāyānti tac chruṇuṣva narādhipa 01,151.052d@095_0052 svayaṃvaraḥ kṣatriyāṇāṃ kanyādāne pradarśitaḥ 01,151.052d@095_0053 svayaṃvaras tu nagare ghuṣyatāṃ rājasattama 01,151.052d@095_0054 yatra vā nivasantas te pāṇḍavāḥ pṛthayā saha 01,151.052d@095_0055 dūrasthā vā samīpasthāḥ svargasthā vāpi pāṇḍavāḥ 01,151.052d@095_0056 śrutvā svayaṃvaraṃ rājan sameṣyanti na saṃśayaḥ 01,151.052d@095_0057 tasmāt svayaṃvaro rājan ghuṣyatāṃ mā ciraṃ kṛthāḥ 01,151.052d@095_0058 śrutvā purohitenoktaṃ pāñcālaḥ prītimāṃs tadā 01,151.052d@095_0059 ghoṣayām āsa nagare draupadyās tu svayaṃvaram 01,151.052d@095_0060 puṣyamāse tu rohiṇyāṃ śuklapakṣe śubhe tithau 01,151.052d@095_0061 divasaiḥ pañcasaptatyā bhaviṣyati svayaṃvaraḥ 01,151.052d@095_0062 devagandharvayakṣāś ca ṛṣayaś ca tapodhanāḥ 01,151.052d@095_0063 svayaṃvaraṃ draṣṭukāmā gacchanty eva na saṃśayaḥ 01,151.052d@095_0064 tava putrā mahātmāno darśanīyā viśeṣataḥ 01,151.052d@095_0065 yadṛcchayā tu pāñcālī gacched vā madhyamaṃ patim 01,151.052d@095_0066 ko hi jānāti lokeṣu prajāpatividhiṃ śubham 01,151.052d@095_0067 tasmāt saputrā gacchethā brāhmaṇi yadi rocate 01,151.052d@095_0068 nityakālaṃ subhikṣās te pāñcālās tu tapodhane 01,151.052d@095_0069 yajñasenas tu rājāsau brahmaṇyaḥ satyasaṃgaraḥ 01,151.052d@095_0070 brahmaṇyā nāgarāḥ sarve brāhmaṇāś cātithipriyāḥ 01,151.052d@095_0071 nityakālaṃ pradāsyanti āgantṝṇām ayācitam 01,151.052d@095_0072 ahaṃ ca tatra gacchāmi mamaibhiḥ saha śiṣyakaiḥ 01,151.052d@095_0073 ekasārthāḥ prayātāsmo brāhmaṇyā yadi rocate 01,151.052d@095_0074 etāvad uktvā vacanaṃ brāhmaṇo virarāma ha 01,152.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,152.001*1657_01 tataḥ sa bhagnapārśvāṅgo naditvā bhairavaṃ ravam 01,152.001*1657_02 śailarājapratīkāśo gatāsur abhavad bakaḥ 01,152.001a tena śabdena vitrasto janas tasyātha rakṣasaḥ 01,152.001c niṣpapāta gṛhād rājan sahaiva paricāribhiḥ 01,152.001d*1658_01 tatas tu nihataṃ dṛṣṭvā rākṣasendraṃ mahābalam 01,152.001d*1658_02 bākāḥ paramasaṃtrastā bhīmaṃ śaraṇam āyayuḥ 01,152.001d*1659_01 bakasya paricārakāḥ 01,152.001d*1659_02 ārāmodyānacaityasthāḥ kṣudradevālayāśritāḥ 01,152.001d*1659_03 bhīmaṃ dṛṣṭvā śauryarāśiṃ 01,152.002a tān bhītān vigatajñānān bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ 01,152.002c sāntvayām āsa balavān samaye ca nyaveśayat 01,152.003a na hiṃsyā mānuṣā bhūyo yuṣmābhir iha karhi cit 01,152.003c hiṃsatāṃ hi vadhaḥ śīghram evam eva bhaved iti 01,152.004a tasya tad vacanaṃ śrutvā tāni rakṣāṃsi bhārata 01,152.004c evam astv iti taṃ prāhur jagṛhuḥ samayaṃ ca tam 01,152.004d*1660_01 sagaṇas tu bakabhrātā prāṇamat pāṇḍavaṃ tadā 01,152.004d*1661_01 tatpuropavanodyānacaityārāmān visṛjya te 01,152.004d*1661_02 bibhītakakapitthārkaplakṣaśālmalikānanam 01,152.004d*1661_03 prapedire bhayatrastā bhīmasādhvasakātarāḥ 01,152.004d*1662_01 yamunātīram utsṛjya prapede pitṛkānanam 01,152.005a tataḥ prabhṛti rakṣāṃsi tatra saumyāni bhārata 01,152.005c nagare pratyadṛśyanta narair nagaravāsibhiḥ 01,152.006a tato bhimas tam ādāya gatāsuṃ puruṣādakam 01,152.006b*1663_01 niṣkarṇanetraṃ nirjihvaṃ niḥsaṃjñaṃ kaṇṭhapīḍanāt 01,152.006b*1663_02 kurvantaṃ bahudhā ceṣṭāṃ sa narādam akarṣata 01,152.006b*1663_03 sa eva rākṣaso nūnaṃ punar āyāti naḥ purīm 01,152.006b*1663_04 sabālavṛddhāḥ puruṣā iti bhītāḥ pradudruvuḥ 01,152.006b*1664_01 ācchidya bāhū pādau ca śiraś ca sa vṛkodaraḥ 01,152.006b*1664_02 dvāreṣu caturṣu kṣiptvā punar āgāt sa mārutiḥ 01,152.006c dvāradeśe vinikṣipya jagāmānupalakṣitaḥ 01,152.006d*1665_01 dṛṣṭvā bhīmabaloddhūtaṃ bakaṃ vinihataṃ tadā 01,152.006d*1665_02 jñātayo 'sya bhayodvignāḥ pratijagmus tatas tataḥ 01,152.007a tataḥ sa bhīmas taṃ hatvā gatvā brāhmaṇaveśma tat 01,152.007b*1666_01 balīvardau ca śakaṭaṃ brāhmaṇāya nyavedayat 01,152.007b*1667_01 tūṣṇīm antargṛhaṃ gacchety abhidhāya dvijottamam 01,152.007b*1667_02 mātṛbhrātṛsamakṣaṃ ca gatvā śayanam etya ca 01,152.007c ācacakṣe yathāvṛttaṃ rājñaḥ sarvam aśeṣataḥ 01,152.007d*1668_01 aśito 'smy adya janani tṛptir me daśavārṣikī 01,152.008a tato narā viniṣkrāntā nagarāt kālyam eva tu 01,152.008c dadṛśur nihataṃ bhūmau rākṣasaṃ rudhirokṣitam 01,152.009a tam adrikūṭasadṛśaṃ vinikīrṇaṃ bhayāvaham 01,152.009b*1669_01 dṛṣṭvā saṃhṛṣṭaromāṇo babhūvus tatra nāgarāḥ 01,152.009c ekacakrāṃ tato gatvā pravṛttiṃ pradaduḥ pare 01,152.010a tataḥ sahasraśo rājan narā nagaravāsinaḥ 01,152.010c tatrājagmur bakaṃ draṣṭuṃ sastrīvṛddhakumārakāḥ 01,152.010d*1670_01 dadṛśus te bakaṃ sarve viśiraḥpāṇipādakam 01,152.010d*1670_02 niḥśṛṅgavṛkṣaṃ nirgulmaṃ vinikīrṇaṃ giriṃ yathā 01,152.011a tatas te vismitāḥ sarve karma dṛṣṭvātimānuṣam 01,152.011b*1671_01 vismayotphullanayanās tarjanyāsaktanāsikāḥ 01,152.011c daivatāny arcayāṃ cakruḥ sarva eva viśāṃ pate 01,152.012a tataḥ pragaṇayām āsuḥ kasya vāro 'dya bhojane 01,152.012c jñātvā cāgamya taṃ vipraṃ papracchuḥ sarva eva tat 01,152.013a evaṃ pṛṣṭas tu bahuśo rakṣamāṇaś ca pāṇḍavān 01,152.013c uvāca nāgarān sarvān idaṃ viprarṣabhas tadā 01,152.014a ājñāpitaṃ mām aśane rudantaṃ saha bandhubhiḥ 01,152.014c dadarśa brāhmaṇaḥ kaś cin mantrasiddho mahābalaḥ 01,152.014d*1672_01 adya te rākṣaso vāraḥ pūrvedyur jñāpito mama 01,152.014d*1672_02 grāmasādhāraṇenaiva sūcakena puraukasaḥ 01,152.015a paripṛcchya sa māṃ pūrvaṃ parikleśaṃ purasya ca 01,152.015c abravīd brāhmaṇaśreṣṭha āśvāsya prahasann iva 01,152.016a prāpayiṣyāmy ahaṃ tasmai idam annaṃ durātmane 01,152.016c mannimittaṃ bhayaṃ cāpi na kāryam iti vīryavān 01,152.017a sa tadannam upādāya gato bakavanaṃ prati 01,152.017c tena nūnaṃ bhaved etat karma lokahitaṃ kṛtam 01,152.018a tatas te brāhmaṇāḥ sarve kṣatriyāś ca suvismitāḥ 01,152.018c vaiśyāḥ śūdrāś ca muditāś cakrur brahmamahaṃ tadā 01,152.019a tato jānapadāḥ sarve ājagmur nagaraṃ prati 01,152.019c tad adbhutatamaṃ draṣṭuṃ pārthās tatraiva cāvasan 01,152.019d*1673_01 śrutvā bakavadhaṃ yas tu vācakaṃ pūjayen naraḥ 01,152.019d*1673_02 tasya vaṃśe 'pi rājendra na rākṣasabhayaṃ bhavet 01,152.019d*1673_03 naśyanti śatravas tasya upasargās tathaiva ca 01,152.019d*1673_04 mahat puṇyam avāpnoti śrutvā bhīmaparākramam 01,152.019d*1674_01 vetrakīyagṛhe sarve parivārya vṛkodaram 01,152.019d*1674_02 vismayād abhyagacchanta bhīmaṃ bhīmaparākramam 01,152.019d*1674_03 na vai na saṃbhavet sarvaṃ brāhmaṇeṣu mahātmasu 01,152.019d*1674_04 iti satkṛtya taṃ paurāḥ parivavruḥ samantataḥ 01,152.019d*1674_05 ayaṃ trātā hi naḥ sarvān piteva paramārthataḥ 01,152.019d*1674_06 asya śuśrūṣavaḥ pādau paricarya upāsmahe 01,152.019d*1674_07 paśumad dadhimac cānnaṃ paraṃ bhaktam upāharan 01,152.019d*1674_08 tasmin hate te puruṣā bhītāḥ samanubodhanāḥ 01,152.019d*1674_09 tataḥ saṃprādravan pārthāḥ saha mātrā paraṃtapāḥ 01,152.019d*1674_10 āgacchann ekacakrāṃ te pāṇḍavāḥ saṃśitavratāḥ 01,152.019d*1674_11 vaidikādhyayane yuktā jaṭilā brahmacāriṇaḥ 01,152.019d*1674_12 avasaṃs te ca tatrāpi brāhmaṇasya niveśane 01,152.019d*1674_13 mātrā sahaikacakrāyāṃ dīrghakālaṃ sahoṣitāḥ 01,153.001 janamejaya uvāca 01,153.001a te tathā puruṣavyāghrā nihatya bakarākṣasam 01,153.001c ata ūrdhvaṃ tato brahman kim akurvata pāṇḍavāḥ 01,153.002 vaiśaṃpāyana uvāca 01,153.002a tatraiva nyavasan rājan nihatya bakarākṣasam 01,153.002c adhīyānāḥ paraṃ brahma brāhmaṇasya niveśane 01,153.003a tataḥ katipayāhasya brāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ 01,153.003c pratiśrayārthaṃ tad veśma brāhmaṇasyājagāma ha 01,153.004a sa samyak pūjayitvā taṃ vidvān viprarṣabhas tadā 01,153.004c dadau pratiśrayaṃ tasmai sadā sarvātithivratī 01,153.005a tatas te pāṇḍavāḥ sarve saha kuntyā nararṣabhāḥ 01,153.005c upāsāṃ cakrire vipraṃ kathayānaṃ kathās tadā 01,153.006a kathayām āsa deśān sa tīrthāni vividhāni ca 01,153.006c rājñāṃ ca vividhāś caryāḥ purāṇi vividhāni ca 01,153.007a sa tatrākathayad vipraḥ kathānte janamejaya 01,153.007c pāñcāleṣv adbhutākāraṃ yājñasenyāḥ svayaṃvaram 01,153.008a dhṛṣṭadyumnasya cotpattim utpattiṃ ca śikhaṇḍinaḥ 01,153.008c ayonijatvaṃ kṛṣṇāyā drupadasya mahāmakhe 01,153.009a tad adbhutatamaṃ śrutvā loke tasya mahātmanaḥ 01,153.009c vistareṇaiva papracchuḥ kathāṃ tāṃ puruṣarṣabhāḥ 01,153.010a kathaṃ drupadaputrasya dhṛṣṭadyumnasya pāvakāt 01,153.010c vedimadhyāc ca kṛṣṇāyāḥ saṃbhavaḥ katham adbhutaḥ 01,153.011a kathaṃ droṇān maheṣvāsāt sarvāṇy astrāṇy aśikṣata 01,153.011b*1675_01 dhṛṣṭadyumno maheṣvāsaḥ kathaṃ droṇasya mṛtyudaḥ 01,153.011c kathaṃ priyasakhāyau tau bhinnau kasya kṛtena ca 01,153.012a evaṃ taiś codito rājan sa vipraḥ puruṣarṣabhaiḥ 01,153.012c kathayām āsa tat sarvaṃ draupadīsaṃbhavaṃ tadā 01,154.001 brāhmaṇa uvāca 01,154.001a gaṅgādvāraṃ prati mahān babhūvarṣir mahātapāḥ 01,154.001c bharadvājo mahāprājñaḥ satataṃ saṃśitavrataḥ 01,154.002a so 'bhiṣektuṃ gato gaṅgāṃ pūrvam evāgatāṃ satīm 01,154.002c dadarśāpsarasaṃ tatra ghṛtācīm āplutām ṛṣiḥ 01,154.003a tasyā vāyur nadītīre vasanaṃ vyaharat tadā 01,154.003c apakṛṣṭāmbarāṃ dṛṣṭvā tām ṛṣiś cakame tataḥ 01,154.004a tasyāṃ saṃsaktamanasaḥ kaumārabrahmacāriṇaḥ 01,154.004b*1676_01 paśyato yonisaṃsthānam anyāvayavasauṣṭhavam 01,154.004c hṛṣṭasya retaś caskanda tad ṛṣir droṇa ādadhe 01,154.005a tataḥ samabhavad droṇaḥ kumāras tasya dhīmataḥ 01,154.005c adhyagīṣṭa sa vedāṃś ca vedāṅgāni ca sarvaśaḥ 01,154.006a bharadvājasya tu sakhā pṛṣato nāma pārthivaḥ 01,154.006c tasyāpi drupado nāma tadā samabhavat sutaḥ 01,154.007a sa nityam āśramaṃ gatvā droṇena saha pārṣataḥ 01,154.007c cikrīḍādhyayanaṃ caiva cakāra kṣatriyarṣabhaḥ 01,154.008a tatas tu pṛṣate 'tīte sa rājā drupado 'bhavat 01,154.008c droṇo 'pi rāmaṃ śuśrāva ditsantaṃ vasu sarvaśaḥ 01,154.009a vanaṃ tu prasthitaṃ rāmaṃ bharadvājasuto 'bravīt 01,154.009c āgataṃ vittakāmaṃ māṃ viddhi droṇaṃ dvijarṣabha 01,154.010 rāma uvāca 01,154.010a śarīramātram evādya mayedam avaśeṣitam 01,154.010c astrāṇi vā śarīraṃ vā brahmann anyataraṃ vṛṇu 01,154.011 droṇa uvāca 01,154.011a astrāṇi caiva sarvāṇi teṣāṃ saṃhāram eva ca 01,154.011c prayogaṃ caiva sarveṣāṃ dātum arhati me bhavān 01,154.012 brāhmaṇa uvāca 01,154.012a tathety uktvā tatas tasmai pradadau bhṛgunandanaḥ 01,154.012c pratigṛhya tato droṇaḥ kṛtakṛtyo 'bhavat tadā 01,154.013a saṃprahṛṣṭamanāś cāpi rāmāt paramasaṃmatam 01,154.013c brahmāstraṃ samanuprāpya nareṣv abhyadhiko 'bhavat 01,154.014a tato drupadam āsādya bhāradvājaḥ pratāpavān 01,154.014c abravīt puruṣavyāghraḥ sakhāyaṃ viddhi mām iti 01,154.015 drupada uvāca 01,154.015a nāśrotriyaḥ śrotriyasya nārathī rathinaḥ sakhā 01,154.015c nārājā pārthivasyāpi sakhipūrvaṃ kim iṣyate 01,154.015d*1677_01 yayor eva samaṃ vittaṃ yayor eva samaṃ śrutam 01,154.015d*1677_02 tayor vivāhaḥ sakhyaṃ ca na tu puṣṭavipuṣṭayoḥ 01,154.016 brāhmaṇa uvāca 01,154.016a sa viniścitya manasā pāñcālyaṃ prati buddhimān 01,154.016c jagāma kurumukhyānāṃ nagaraṃ nāgasāhvayam 01,154.017a tasmai pautrān samādāya vasūni vividhāni ca 01,154.017c prāptāya pradadau bhīṣmaḥ śiṣyān droṇāya dhīmate 01,154.018a droṇaḥ śiṣyāṃs tataḥ sarvān idaṃ vacanam abravīt 01,154.018c samānīya tadā vidvān drupadasyāsukhāya vai 01,154.018d*1678=00 droṇaḥ 01,154.018d*1678_01 guruśuśrūṣaṇaṃ caiva tathaiva gurudakṣiṇām 01,154.019a ācāryavetanaṃ kiṃ cid dhṛdi saṃparivartate 01,154.019c kṛtāstrais tat pradeyaṃ syāt tad ṛtaṃ vadatānaghāḥ 01,154.019d*1679_01 so 'rjunapramukhair uktas tathāstv iti gurus tadā 01,154.019d*1680_01 tathety uktvā ca taṃ pārthaḥ pādau jagrāha buddhimān 01,154.019d*1681_01 vidyāniṣkrayajaṃ vittaṃ kiṃ deyaṃ brūhi me guro 01,154.020a yadā ca pāṇḍavāḥ sarve kṛtāstrāḥ kṛtaniśramāḥ 01,154.020c tato droṇo 'bravīd bhūyo vetanārtham idaṃ vacaḥ 01,154.021a pārṣato drupado nāma chatravatyāṃ nareśvaraḥ 01,154.021c tasyāpakṛṣya tad rājyaṃ mama śīghraṃ pradīyatām 01,154.021d*1682_01 dhārtarāṣṭraiś ca sahitāḥ pāñcālān pāṇḍavā yayuḥ 01,154.021d*1682_02 yajñasenena saṃgamya karṇaduryodhanādayaḥ 01,154.021d*1682_03 nirjitāḥ saṃnyavartanta tathānye kṣatriyarṣabhāḥ 01,154.022a tataḥ pāṇḍusutāḥ pañca nirjitya drupadaṃ yudhi 01,154.022c droṇāya darśayām āsur baddhvā sasacivaṃ tadā 01,154.022d*1683_01 mahendra iva durdharṣo mahendra iva dānavam 01,154.022d*1683_02 mahendraputraḥ pāñcālaṃ jitavān arjunas tadā 01,154.022d*1683_03 taṃ dṛṣṭvā tu mahāvīryaṃ phalgunasyāmitaujasaḥ 01,154.022d*1683_04 vyasmayanta janāḥ sarve yajñasenasya bāndhavāḥ 01,154.022d*1683_05 nāsty arjunasamo vīrye rājaputra iti bruvan 01,154.023 droṇa uvāca 01,154.023a prārthayāmi tvayā sakhyaṃ punar eva narādhipa 01,154.023c arājā kila no rājñaḥ sakhā bhavitum arhati 01,154.024a ataḥ prayatitaṃ rājye yajñasena mayā tava 01,154.024c rājāsi dakṣiṇe kūle bhāgīrathyāham uttare 01,154.024d*1684_01 tatheti drupadenokte vacane dvijasattama 01,154.024d*1684_02 saṃpūjya drupadaṃ droṇo preṣayām āsa tattvavit 01,154.024d*1685_01 kanyākubje ca kāmpilye vasethās tvaṃ narottama 01,154.024d*1685_02 brāhmaṇaiḥ sahito rājann ahicchatre vasāmy aham 01,154.025 brāhmaṇa uvāca 01,154.025a asatkāraḥ sa sumahān muhūrtam api tasya tu 01,154.025c na vyeti hṛdayād rājño durmanāḥ sa kṛśo 'bhavat 01,154.025d*1686_01 evam ukto hi pāñcālyo bhāradvājena dhīmatā 01,154.025d*1686_02 uvācāstravidāṃ śreṣṭho droṇaṃ brāhmaṇasattamam 01,154.025d*1686_03 evaṃ bhavatu bhadraṃ te bhāradvāja mahāmate 01,154.025d*1686_04 sakhyaṃ tad eva bhavatu śaśvad yad abhimanyase 01,154.025d*1686_05 evam anyonyam uktvā tau kṛtvā sakhyam anuttamam 01,154.025d*1686_06 jagmatur droṇapāñcālyau yathāgatam ariṃdamau 01,154.025d*1687_01 niśamya tasya vacanaṃ kṛtvā manasi durmanāḥ 01,155.001 brāhmaṇa uvāca 01,155.001a amarṣī drupado rājā karmasiddhān dvijarṣabhān 01,155.001b*1688_01 droṇena vairaṃ drupado na suṣvāpa smaraṃs tadā 01,155.001c anvicchan paricakrāma brāhmaṇāvasathān bahūn 01,155.002a putrajanma parīpsan vai śokopahatacetanaḥ 01,155.002c nāsti śreṣṭhaṃ mamāpatyam iti nityam acintayat 01,155.003a jātān putrān sa nirvedād dhig bandhūn iti cābravīt 01,155.003c niḥśvāsaparamaś cāsīd droṇaṃ praticikīrṣayā 01,155.004a prabhāvaṃ vinayaṃ śikṣāṃ droṇasya caritāni ca 01,155.004c kṣātreṇa ca balenāsya cintayan nānvapadyata 01,155.004e pratikartuṃ nṛpaśreṣṭho yatamāno 'pi bhārata 01,155.005a abhitaḥ so 'tha kalmāṣīṃ gaṅgākūle paribhraman 01,155.005c brāhmaṇāvasathaṃ puṇyam āsasāda mahīpatiḥ 01,155.006a tatra nāsnātakaḥ kaś cin na cāsīd avratī dvijaḥ 01,155.006c tathaiva nāmahābhāgaḥ so 'paśyat saṃśitavratau 01,155.007a yājopayājau brahmarṣī śāmyantau pṛṣatātmajaḥ 01,155.007c saṃhitādhyayane yuktau gotrataś cāpi kāśyapau 01,155.008a tāraṇe yuktarūpau tau brāhmaṇāv ṛṣisattamau 01,155.008c sa tāv āmantrayām āsa sarvakāmair atandritaḥ 01,155.009a buddhvā tayor balaṃ buddhiṃ kanīyāṃsam upahvare 01,155.009c prapede chandayan kāmair upayājaṃ dhṛtavratam 01,155.010a pādaśuśrūṣaṇe yuktaḥ priyavāk sarvakāmadaḥ 01,155.010c arhayitvā yathānyāyam upayājam uvāca saḥ 01,155.011a yena me karmaṇā brahman putraḥ syād droṇamṛtyave 01,155.011b*1689_01 arjunasya tathā bhāryā bhaved vā varavarṇinī 01,155.011c upayāja kṛte tasmin gavāṃ dātāsmi te 'rbudam 01,155.012a yad vā te 'nyad dvijaśreṣṭha manasaḥ supriyaṃ bhavet 01,155.012c sarvaṃ tat te pradātāhaṃ na hi me 'sty atra saṃśayaḥ 01,155.013a ity ukto nāham ity evaṃ tam ṛṣiḥ pratyuvāca ha 01,155.013c ārādhayiṣyan drupadaḥ sa taṃ paryacarat punaḥ 01,155.014a tataḥ saṃvatsarasyānte drupadaṃ sa dvijottamaḥ 01,155.014c upayājo 'bravīd rājan kāle madhurayā girā 01,155.015a jyeṣṭho bhrātā mamāgṛhṇād vicaran vananirjhare 01,155.015c aparijñātaśaucāyāṃ bhūmau nipatitaṃ phalam 01,155.016a tad apaśyam ahaṃ bhrātur asāṃpratam anuvrajan 01,155.016c vimarśaṃ saṃkarādāne nāyaṃ kuryāt kathaṃ cana 01,155.017a dṛṣṭvā phalasya nāpaśyad doṣā ye 'syānubandhikāḥ 01,155.017c vivinakti na śaucaṃ yaḥ so 'nyatrāpi kathaṃ bhavet 01,155.018a saṃhitādhyayanaṃ kurvan vasan gurukule ca yaḥ 01,155.018c bhaikṣam ucchiṣṭam anyeṣāṃ bhuṅkte cāpi sadā sadā 01,155.018e kīrtayan guṇam annānām aghṛṇī ca punaḥ punaḥ 01,155.019a tam ahaṃ phalārthinaṃ manye bhrātaraṃ tarkacakṣuṣā 01,155.019c taṃ vai gacchasva nṛpate sa tvāṃ saṃyājayiṣyati 01,155.020a jugupsamāno nṛpatir manasedaṃ vicintayan 01,155.020c upayājavacaḥ śrutvā nṛpatiḥ sarvadharmavit 01,155.020e abhisaṃpūjya pūjārham ṛṣiṃ yājam uvāca ha 01,155.021a ayutāni dadāny aṣṭau gavāṃ yājaya māṃ vibho 01,155.021c droṇavairābhisaṃtaptaṃ tvaṃ hlādayitum arhasi 01,155.022a sa hi brahmavidāṃ śreṣṭho brahmāstre cāpy anuttamaḥ 01,155.022c tasmād droṇaḥ parājaiṣīn māṃ vai sa sakhivigrahe 01,155.023a kṣatriyo nāsti tulyo 'sya pṛthivyāṃ kaś cid agraṇīḥ 01,155.023c kauravācāryamukhyasya bhāradvājasya dhīmataḥ 01,155.024a droṇasya śarajālāni prāṇidehaharāṇi ca 01,155.024c ṣaḍaratni dhanuś cāsya dṛśyate 'pratimaṃ mahat 01,155.025a sa hi brāhmaṇavegena kṣātraṃ vegam asaṃśayam 01,155.025c pratihanti maheṣvāso bhāradvājo mahāmanāḥ 01,155.026a kṣatrocchedāya vihito jāmadagnya ivāsthitaḥ 01,155.026c tasya hy astrabalaṃ ghoram aprasahyaṃ narair bhuvi 01,155.027a brāhmam uccārayaṃs tejo hutāhutir ivānalaḥ 01,155.027c sametya sa dahaty ājau kṣatraṃ brahmapuraḥsaraḥ 01,155.027e brahmakṣatre ca vihite brahmatejo viśiṣyate 01,155.028a so 'haṃ kṣatrabalād dhīno brahmatejaḥ prapedivān 01,155.028c droṇād viśiṣṭam āsādya bhavantaṃ brahmavittamam 01,155.029a droṇāntakam ahaṃ putraṃ labheyaṃ yudhi durjayam 01,155.029c tat karma kuru me yāja nirvapāmy arbudaṃ gavām 01,155.030a tathety uktvā tu taṃ yājo yājyārtham upakalpayat 01,155.030c gurvartha iti cākāmam upayājam acodayat 01,155.030d*1690_01 yājas tu yajatāṃ śreṣṭho havyavāham atarpayat 01,155.030e yājo droṇavināśāya pratijajñe tathā ca saḥ 01,155.030f*1691_01 pāṇḍoḥ snuṣārthaṃ kanyā ca bhaved iti matir mama 01,155.030f*1692_01 tathety uktvā tu taṃ rājñaḥ putrakāmīyam ārabhat 01,155.031a tatas tasya narendrasya upayājo mahātapāḥ 01,155.031c ācakhyau karma vaitānaṃ tadā putraphalāya vai 01,155.031d*1693_01 yathoktaṃ kalpayām āsa rājā vipreṇa taṃ kratum 01,155.032a sa ca putro mahāvīryo mahātejā mahābalaḥ 01,155.032c iṣyate yadvidho rājan bhavitā te tathāvidhaḥ 01,155.033a bhāradvājasya hantāraṃ so 'bhisaṃdhāya bhūmipaḥ 01,155.033c ājahre tat tathā sarvaṃ drupadaḥ karmasiddhaye 01,155.034a yājas tu havanasyānte devīm āhvāpayat tadā 01,155.034c praihi māṃ rājñi pṛṣati mithunaṃ tvām upasthitam 01,155.034d*1694_01 kumāraś ca kumārī ca pativaṃśavivṛddhaye 01,155.035 devy uvāca 01,155.035a avaliptaṃ me mukhaṃ brahman puṇyān gandhān bibharmi ca 01,155.035c sutārthenoparuddhāsmi tiṣṭha yāja mama priye 01,155.035d*1695_01 rājñā caivam abhihito yājo rājñīm uvāca ha 01,155.035d*1695_02 tat sarvaṃ sahamānaś ca brahmatejonidhiḥ svayam 01,155.036 yāja uvāca 01,155.036a yājena śrapitaṃ havyam upayājena mantritam 01,155.036c kathaṃ kāmaṃ na saṃdadhyāt sā tvaṃ vipraihi tiṣṭha vā 01,155.037 brāhmaṇa uvāca 01,155.037a evam ukte tu yājena hute haviṣi saṃskṛte 01,155.037c uttasthau pāvakāt tasmāt kumāro devasaṃnibhaḥ 01,155.038a jvālāvarṇo ghorarūpaḥ kirīṭī varma cottamam 01,155.038c bibhrat sakhaḍgaḥ saśaro dhanuṣmān vinadan muhuḥ 01,155.039a so 'dhyārohad rathavaraṃ tena ca prayayau tadā 01,155.039c tataḥ praṇeduḥ pāñcālāḥ prahṛṣṭāḥ sādhu sādhv iti 01,155.039d*1696_01 harṣāviṣṭāṃs tataś caitān neyaṃ sehe vasuṃdharā 01,155.040a bhayāpaho rājaputraḥ pāñcālānāṃ yaśaskaraḥ 01,155.040c rājñaḥ śokāpaho jāta eṣa droṇavadhāya vai 01,155.040e ity uvāca mahad bhūtam adṛśyaṃ khecaraṃ tadā 01,155.041a kumārī cāpi pāñcālī vedimadhyāt samutthitā 01,155.041c subhagā darśanīyāṅgī vedimadhyā manoramā 01,155.042a śyāmā padmapalāśākṣī nīlakuñcitamūrdhajā 01,155.042b*1697_01 tāmratuṅganakhī subhrūś cārupīnapayodharā 01,155.042c mānuṣaṃ vigrahaṃ kṛtvā sākṣād amaravarṇinī 01,155.043a nīlotpalasamo gandho yasyāḥ krośāt pravāyati 01,155.043c yā bibharti paraṃ rūpaṃ yasyā nāsty upamā bhuvi 01,155.043d*1698_01 devadānavayakṣāṇām īpsitā devarūpiṇī 01,155.043d*1699_01 sadṛśī pāṇḍuputrasya arjunasyeti bhārata 01,155.043d*1699_02 ūcuḥ prahṛṣṭamanaso rājabhaktipuraskṛtāḥ 01,155.044a tāṃ cāpi jātāṃ suśroṇīṃ vāg uvācāśarīriṇī 01,155.044c sarvayoṣidvarā kṛṣṇā kṣayaṃ kṣatraṃ ninīṣati 01,155.045a surakāryam iyaṃ kāle kariṣyati sumadhyamā 01,155.045c asyā hetoḥ kṣatriyāṇāṃ mahad utpatsyate bhayam 01,155.046a tac chrutvā sarvapāñcālāḥ praṇeduḥ siṃhasaṃghavat 01,155.046b*1700_01 pāñcālarājas tāṃ dṛṣṭvā harṣād aśrūṇy avartayat 01,155.046b*1700_02 pariṣvajya sutāṃ kṛṣṇāṃ snuṣāṃ pāṇḍor iti bruvan 01,155.046b*1700_03 aṅkam āropya pāñcālīṃ rājā harṣam avāpa saḥ 01,155.046c na caitān harṣasaṃpūṇān iyaṃ sehe vasuṃdharā 01,155.047a tau dṛṣṭvā pṛṣatī yājaṃ prapede vai sutārthinī 01,155.047c na vai mad anyāṃ jananīṃ jānīyātām imāv iti 01,155.048a tathety uvāca tāṃ yājo rājñaḥ priyacikīrṣayā 01,155.048c tayoś ca nāmanī cakrur dvijāḥ saṃpūrṇamānasāḥ 01,155.049a dhṛṣṭatvād atidhṛṣṇutvād dharmād dyutsaṃbhavād api 01,155.049c dhṛṣṭadyumnaḥ kumāro 'yaṃ drupadasya bhavatv iti 01,155.050a kṛṣṇety evābruvan kṛṣṇāṃ kṛṣṇābhūt sā hi varṇataḥ 01,155.050b*1701_01 niṣaṇṇakarṣaṇād bhūme rasāc ca haviṣo 'bhavat 01,155.050c tathā tan mithunaṃ jajñe drupadasya mahāmakhe 01,155.050d*1702_01 kriyāsu caiva sarvāsu kṛtavān drupadena ha 01,155.050d*1702_02 vaidikādhyayane pāraṃ dhṛṣṭadyumno gataḥ param 01,155.050d*1703_01 dhṛṣṭadyumnas tu pāñcālān siṃhanādena nādayan 01,155.050d*1703_02 so 'dhyārohad rathavaraṃ tena saṃprayayau gṛham 01,155.050d*1703_03 kṛṣṇā ca śibikāṃ prāpya praviveśa niveśanam 01,155.051a dhṛṣṭadyumnaṃ tu pāñcālyam ānīya svaṃ viveśanam 01,155.051b*1704_01 droṇaḥ saṃpūjayām āsa sakhyuḥ putram udāradhīḥ 01,155.051b*1705_01 droṇaṃ saṃpūjya vidhivad gurur ity eva dharmataḥ 01,155.051b*1705_02 paridāya tu taṃ śiṣyaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ tu somakaḥ 01,155.051b*1705_03 aho rājñaḥ prasīdeti prābruvan priyavādinaḥ 01,155.051b*1705_04 mahāprabhāvo brahmarṣir jñātvā tasya ca saṃbhavam 01,155.051c upākarod astrahetor bhāradvājaḥ pratāpavān 01,155.052a amokṣaṇīyaṃ daivaṃ hi bhāvi matvā mahāmatiḥ 01,155.052c tathā tat kṛtavān droṇa ātmakīrty anurakṣaṇāt 01,155.052d*1706_01 sarvāstrāṇi sa tu kṣipram āptavān dṛṣṭamātrataḥ 01,156.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,156.001a etac chrutvā tu kaunteyāḥ śalyaviddhā ivābhavan 01,156.001a*1707_01 . . . . . . . . pāṇḍavā bharatarṣabha 01,156.001a*1707_02 manasā draupadīṃ jagmur anaṅgaśarapīḍitāḥ 01,156.001a*1707_03 tatas tāṃ rajanīṃ rājan . . . . . . . . 01,156.001c sarve cāsvasthamanaso babhūvus te mahārathāḥ 01,156.002a tataḥ kuntī sutān dṛṣṭvā vibhrāntān gatacetasaḥ 01,156.002c yudhiṣṭhiram uvācedaṃ vacanaṃ satyavādinī 01,156.003a cirarātroṣitāḥ smeha brāhmaṇasya niveśane 01,156.003c ramamāṇāḥ pure ramye labdhabhaikṣā yudhiṣṭhira 01,156.004a yānīha ramaṇīyāni vanāny upavanāni ca 01,156.004c sarvāṇi tāni dṛṣṭāni punaḥ punar ariṃdama 01,156.005a punar dṛṣṭāni tāny eva prīṇayanti na nas tathā 01,156.005c bhaikṣaṃ ca na tathā vīra labhyate kurunandana 01,156.006a te vayaṃ sādhu pāñcālān gacchāma yadi manyase 01,156.006c apūrvadarśanaṃ tāta ramaṇīyaṃ bhaviṣyati 01,156.007a subhikṣāś caiva pāñcālāḥ śrūyante śatrukarśana 01,156.007c yajñasenaś ca rājāsau brahmaṇya iti śuśrumaḥ 01,156.008a ekatra ciravāso hi kṣamo na ca mato mama 01,156.008c te tatra sādhu gacchāmo yadi tvaṃ putra manyase 01,156.009 yudhiṣṭhira uvāca 01,156.009a bhavatyā yan mataṃ kāryaṃ tad asmākaṃ paraṃ hitam 01,156.009c anujāṃs tu na jānāmi gaccheyur neti vā punaḥ 01,156.010 vaiśaṃpāyana uvāca 01,156.010a tataḥ kuntī bhīmasenam arjunaṃ yamajau tathā 01,156.010c uvāca gamanaṃ te ca tathety evābruvaṃs tadā 01,156.011a tata āmantrya taṃ vipraṃ kuntī rājan sutaiḥ saha 01,156.011c pratasthe nagarīṃ ramyāṃ drupadasya mahātmanaḥ 01,157.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,157.001a vasatsu teṣu pracchannaṃ pāṇḍaveṣu mahātmasu 01,157.001c ājagāmātha tān draṣṭuṃ vyāsaḥ satyavatīsutaḥ 01,157.002a tam āgatam abhiprekṣya pratyudgamya paraṃtapāḥ 01,157.002c praṇipatyābhivādyainaṃ tasthuḥ prāñjalayas tadā 01,157.003a samanujñāpya tān sarvān āsīnān munir abravīt 01,157.003c prasannaḥ pūjitaḥ pārthaiḥ prītipūrvam idaṃ vacaḥ 01,157.004a api dharmeṇa vartadhvaṃ śāstreṇa ca paraṃtapāḥ 01,157.004c api vipreṣu vaḥ pūjā pūjārheṣu na hīyate 01,157.005a atha dharmārthavad vākyam uktvā sa bhagavān ṛṣiḥ 01,157.005c vicitrāś ca kathās tās tāḥ punar evedam abravīt 01,157.006a āsīt tapovane kā cid ṛṣeḥ kanyā mahātmanaḥ 01,157.006c vilagnamadhyā suśroṇī subhrūḥ sarvaguṇānvitā 01,157.007a karmabhiḥ svakṛtaiḥ sā tu durbhagā samapadyata 01,157.007c nādhyagacchat patiṃ sā tu kanyā rūpavatī satī 01,157.008a tapas taptum athārebhe patyartham asukhā tataḥ 01,157.008c toṣayām āsa tapasā sā kilogreṇa śaṃkaram 01,157.009a tasyāḥ sa bhagavāṃs tuṣṭas tām uvāca tapasvinīm 01,157.009c varaṃ varaya bhadraṃ te varado 'smīti bhāmini 01,157.010a atheśvaram uvācedam ātmanaḥ sā vaco hitam 01,157.010c patiṃ sarvaguṇopetam icchāmīti punaḥ punaḥ 01,157.011a tām atha pratyuvācedam īśāno vadatāṃ varaḥ 01,157.011c pañca te patayo bhadre bhaviṣyantīti śaṃkaraḥ 01,157.011d*1708_01 evam uktā tataḥ kanyā devaṃ varadam abravīt 01,157.012a pratibruvantīm ekaṃ me patiṃ dehīti śaṃkaram 01,157.012c punar evābravīd deva idaṃ vacanam uttamam 01,157.013a pañcakṛtvas tvayā uktaḥ patiṃ dehīty ahaṃ punaḥ 01,157.013c deham anyaṃ gatāyās te yathoktaṃ tad bhaviṣyati 01,157.014a drupadasya kule jātā kanyā sā devarūpiṇī 01,157.014c nirdiṣṭā bhavatāṃ patnī kṛṣṇā pārṣaty aninditā 01,157.015a pāñcālanagaraṃ tasmāt praviśadhvaṃ mahābalāḥ 01,157.015c sukhinas tām anuprāpya bhaviṣyatha na saṃśayaḥ 01,157.015d*1709_01 rājyaṃ caivāgataṃ pārthā indraprasthaṃ praviśya ha 01,157.016a evam uktvā mahābhāgaḥ pāṇḍavānāṃ pitāmahaḥ 01,157.016c pārthān āmantrya kuntīṃ ca prātiṣṭhata mahātapāḥ 01,157.016d@096=0000 vaiśaṃpāyanaḥ 01,157.016d@096=0005 yudhiṣṭhiraḥ 01,157.016d@096=0009 brāhmaṇāḥ 01,157.016d@096=0039 yudhiṣṭhiraḥ 01,157.016d@096_0001 te prayātā naravyāghrā mātrā saha paraṃtapāḥ 01,157.016d@096_0002 brāhmaṇān gacchato 'paśyan pāñcālān sagaṇān bahūn 01,157.016d@096_0003 atha te brāhmaṇā ūcuḥ pāṇḍavān dharmacāriṇaḥ 01,157.016d@096_0004 kva bhavanto gamiṣyanti kuto vāgacchateti ha 01,157.016d@096_0005 prayātān ekacakrāyāḥ sodaryān devadarśinaḥ 01,157.016d@096_0006 bhavanto no 'bhijānantu sahitān mātṛcāriṇaḥ 01,157.016d@096_0007 gacchato nas tu pāñcālān drupadasya purīṃ prati 01,157.016d@096_0008 icchāmo bhavato jñātuṃ mahat kautūhalaṃ hi naḥ 01,157.016d@096_0009 ekasārthaṃ prayātāḥ sma vayam apy atra gāminaḥ 01,157.016d@096_0010 tatrāpy adbhutasaṃkāśa utsavo bhavitā mahān 01,157.016d@096_0011 tatas tu yajñasenasya drupadasya mahātmanaḥ 01,157.016d@096_0012 yāsāv ayonijā kanyā sthāsyate sā svayaṃvare 01,157.016d@096_0013 darśanīyānavadyāṅgī sukumārī yaśasvinī 01,157.016d@096_0014 dhṛṣṭadyumnasya bhaginī droṇaśatroḥ pratāpinaḥ 01,157.016d@096_0015 jāto yaḥ pāvakāc chūraḥ saśaraḥ saśarāsanaḥ 01,157.016d@096_0016 susamiddhān mahābhāgaḥ somakānāṃ mahārathaḥ 01,157.016d@096_0017 tasmin saṃjāyamāne ca vāg uvācāśarīriṇī 01,157.016d@096_0018 eṣa mṛtyuś ca śiṣyaś ca bhāradvājasya jāyate 01,157.016d@096_0019 svasā tasya tu vedyāś ca jātā tasmin mahāmakhe 01,157.016d@096_0020 strīratnam asitāpāṅgī śyāmā nīlotpalaṃ yathā 01,157.016d@096_0021 tāṃ yajñasenasya sutāṃ draupadīṃ paramastriyam 01,157.016d@096_0022 gacchāmas tatra vai draṣṭuṃ taṃ caivāsyāḥ svayaṃvaram 01,157.016d@096_0023 rājāno rājaputrāś ca yajvāno bhūridakṣiṇāḥ 01,157.016d@096_0024 svādhyāyavantaḥ śucayo mahātmāno dhṛtavratāḥ 01,157.016d@096_0025 taruṇā darśanīyāś ca balavanto durāsadāḥ 01,157.016d@096_0026 mahārathāḥ kṛtāstrāś ca sameṣyantīha bhūmipāḥ 01,157.016d@096_0027 te tatra vividhaṃ dānaṃ vijayārthe nareśvarāḥ 01,157.016d@096_0028 pradāsyanti dhanaṃ gāś ca bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca sarvaśaḥ 01,157.016d@096_0029 pratilabhya ca tat sarvaṃ dṛṣṭvā kṛṣṇāṃ svayaṃvare 01,157.016d@096_0030 yaṃ ca sā kṣatriyaṃ raṅge kumārī varayiṣyati 01,157.016d@096_0031 naṭā vaitālikāś caiva nartakāḥ sūtamāgadhāḥ 01,157.016d@096_0032 niyodhakāś ca deśebhyaḥ sameṣyanti mahābalāḥ 01,157.016d@096_0033 etat kautūhalaṃ tatra dṛṣṭvā vai pratigṛhya ca 01,157.016d@096_0034 sahāsmābhir mahātmāno mātrā saha nivartsyatha 01,157.016d@096_0035 darśanīyāṃś ca vaḥ sarvān ekarūpān avasthitān 01,157.016d@096_0036 samīkṣya kṛṣṇā varayet saṃgatyānyatamaṃ patim 01,157.016d@096_0037 ayam ekaś ca vo bhrātā darśanīyo mahābhujaḥ 01,157.016d@096_0038 niyudhyamāno vijayet saṃgatyā draviṇaṃ mahat 01,157.016d@096_0039 paramaṃ bho gamiṣyāmo draṣṭuṃ tatra svayaṃvaram 01,157.016d@096_0040 draupadīṃ yajñasenasya kanyāṃ tasyās tathotsavam 01,158.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,158.001*1710_01 gate bhagavati vyāse pāṇḍavā hṛṣṭamānasāḥ 01,158.001a te pratasthuḥ puraskṛtya mātaraṃ puruṣarṣabhāḥ 01,158.001b*1711_01 āmantrya brāhmaṇaṃ pūrvam abhivādyānumānya ca 01,158.001c samair udaṅmukhair mārgair yathoddiṣṭaṃ paraṃtapāḥ 01,158.002a te gacchantas tv ahorātraṃ tīrthaṃ somaśravāyaṇam 01,158.002a*1712_01 . . . . . . . . pāñcālanagaraṃ prati 01,158.002a*1712_02 abhyājagmur lokanadīṃ gaṅgāṃ bhāgīrathīṃ prati 01,158.002a*1712_03 candrāstamayavelāyām ardharātre samāgame 01,158.002a*1712_04 vāri caivānumajjantaḥ . . . . . . . . 01,158.002c āseduḥ puruṣavyāghrā gaṅgāyāṃ pāṇḍunandanāḥ 01,158.003a ulmukaṃ tu samudyamya teṣām agre dhanaṃjayaḥ 01,158.003c prakāśārthaṃ yayau tatra rakṣārthaṃ ca mahāyaśāḥ 01,158.004a tatra gaṅgājale ramye vivikte krīḍayan striyaḥ 01,158.004c īrṣyur gandharvarājaḥ sma jalakrīḍām upāgataḥ 01,158.005a śabdaṃ teṣāṃ sa śuśrāva nadīṃ samupasarpatām 01,158.005c tena śabdena cāviṣṭaś cukrodha balavad balī 01,158.006a sa dṛṣṭvā pāṇḍavāṃs tatra saha mātrā paraṃtapān 01,158.006c visphārayan dhanur ghoram idaṃ vacanam abravīt 01,158.007a saṃdhyā saṃrajyate ghorā pūrvarātrāgameṣu yā 01,158.007c aśītibhis truṭair hīnaṃ taṃ muhūrtaṃ pracakṣate 01,158.008a vihitaṃ kāmacārāṇāṃ yakṣagandharvarakṣasām 01,158.008c śeṣam anyan manuṣyāṇāṃ kāmacāram iha smṛtam 01,158.009a lobhāt pracāraṃ caratas tāsu velāsu vai narān 01,158.009c upakrāntā nigṛhṇīmo rākṣasaiḥ saha bāliśān 01,158.010a tato rātrau prāpnuvato jalaṃ brahmavido janāḥ 01,158.010c garhayanti narān sarvān balasthān nṛpatīn api 01,158.011a ārāt tiṣṭhata mā mahyaṃ samīpam upasarpata 01,158.011c kasmān māṃ nābhijānīta prāptaṃ bhāgīrathījalam 01,158.012a aṅgāraparṇaṃ gandharvaṃ vitta māṃ svabalāśrayam 01,158.012c ahaṃ hi mānī cerṣyuś ca kuberasya priyaḥ sakhā 01,158.013a aṅgāraparṇam iti ca khyataṃ vanam idaṃ mama 01,158.013c anu gaṅgāṃ ca vākāṃ ca citraṃ yatra vasāmy aham 01,158.014a na kuṇapāḥ śṛṅgiṇo vā na devā na ca mānuṣāḥ 01,158.014c idaṃ samupasarpanti tat kiṃ samupasarpatha 01,158.015 arjuna uvāca 01,158.015a samudre himavatpārśve nadyām asyāṃ ca durmate 01,158.015c rātrāv ahani saṃdhau ca kasya kḷptaḥ parigrahaḥ 01,158.015d*1713_01 bhukto vāpy athavābhukto rātrāv ahani khecara 01,158.015d*1713_02 na kālaniyamo hy asti gaṅgāṃ prāpya saridvarām 01,158.016a vayaṃ ca śaktisaṃpannā akāle tvām adhṛṣṇumaḥ 01,158.016c aśaktā hi kṣaṇe krūre yuṣmān arcanti mānavāḥ 01,158.017a purā himavataś caiṣā hemaśṛṅgād viniḥsṛtā 01,158.017c gaṅgā gatvā samudrāmbhaḥ saptadhā pratipadyate 01,158.017d*1714_01 gaṅgāṃ ca yamunāṃ caiva plakṣajātāṃ sarasvatīm 01,158.017d*1714_02 rathasthāṃ sarayūṃ caiva gomatīṃ gaṇḍakīṃ tathā 01,158.017d*1714_03 aparyuṣitapāpās te nadīḥ sapta pibanti ye 01,158.018a iyaṃ bhūtvā caikavaprā śucir ākāśagā punaḥ 01,158.018c deveṣu gaṅgā gandharva prāpnoty alakanandatām 01,158.018d*1715_01 vaṅkṣur bhadrā cottaragā himavatpadaniḥsṛtā 01,158.019a tathā pitṝn vaitaraṇī dustarā pāpakarmabhiḥ 01,158.019c gaṅgā bhavati gandharva yathā dvaipāyano 'bravīt 01,158.020a asaṃbādhā devanadī svargasaṃpādanī śubhā 01,158.020c katham icchasi tāṃ roddhuṃ naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ 01,158.021a anivāryam asaṃbādhaṃ tava vācā kathaṃ vayam 01,158.021c na spṛśema yathākāmaṃ puṇyaṃ bhāgīrathījalam 01,158.022 vaiśaṃpāyana uvāca 01,158.022a aṅgāraparṇas tac chrutvā kruddha ānamya kārmukam 01,158.022c mumoca sāyakān dīptān ahīn āśīviṣān iva 01,158.023a ulmukaṃ bhrāmayaṃs tūrṇaṃ pāṇḍavaś carma cottamam 01,158.023c vyapovāha śarāṃs tasya sarvān eva dhanaṃjayaḥ 01,158.024 arjuna uvāca 01,158.024a bibhīṣikaiṣā gandharva nāstrajñeṣu prayujyate 01,158.024c astrajñeṣu prayuktaiṣā phenavat pravilīyate 01,158.025a mānuṣān ati gandharvān sarvān gandharva lakṣaye 01,158.025c tasmād astreṇa divyena yotsye 'haṃ na tu māyayā 01,158.026a purāstram idam āgneyaṃ prādāt kila bṛhaspatiḥ 01,158.026c bharadvājasya gandharva guruputraḥ śatakratoḥ 01,158.027a bharadvājād agniveśyo agniveśyād gurur mama 01,158.027c sa tv idaṃ mahyam adadād droṇo brāhmaṇasattamaḥ 01,158.028 vaiśaṃpāyana uvāca 01,158.028a ity uktvā pāṇḍavaḥ kruddho gandharvāya mumoca ha 01,158.028c pradīptam astram āgneyaṃ dadāhāsya rathaṃ tu tat 01,158.029a virathaṃ viplutaṃ taṃ tu sa gandharvaṃ mahābalam 01,158.029c astratejaḥpramūḍhaṃ ca prapatantam avāṅmukham 01,158.030a śiroruheṣu jagrāha mālyavatsu dhanaṃjayaḥ 01,158.030c bhrātṝn prati cakarṣātha so 'strapātād acetasam 01,158.031a yudhiṣṭhiraṃ tasya bhāryā prapede śaraṇārthinī 01,158.031c nāmnā kumbhīnasī nāma patitrāṇam abhīpsatī 01,158.032 gandharvy uvāca 01,158.032a trāhi tvaṃ māṃ mahārāja patiṃ cemaṃ vimuñca me 01,158.032c gandharvīṃ śaraṇaṃ prāptāṃ nāmnā kumbīnasīṃ prabho 01,158.032d*1716_01 dīnaṃ vākyaṃ tu tac chrutvā yudhiṣṭhira uvāca ha 01,158.032d*1717_01 dṛṣṭvovāca mahābāhuḥ phālgunaṃ vai yudhiṣṭhiraḥ 01,158.032d*1718_01 dṛṣṭvānugrahabhāvāc ca pārthaḥ pārtham uvāca ha 01,158.033 yudhiṣṭhira uvāca 01,158.033a yuddhe jitaṃ yaśohīnaṃ strīnātham aparākramam 01,158.033c ko nu hanyād ripuṃ tvādṛṅ muñcemaṃ ripusūdana 01,158.034 arjuna uvāca 01,158.034a aṅgemaṃ pratipadyasva gaccha gandharva mā śucaḥ 01,158.034c pradiśaty abhayaṃ te 'dya kururājo yudhiṣṭhiraḥ 01,158.035 gandharva uvāca 01,158.035a jito 'haṃ pūrvakaṃ nāma muñcāmy aṅgāraparṇatām 01,158.035c na ca ślāghe balenādya na nāmnā janasaṃsadi 01,158.036a sādhv imaṃ labdhavāṃl lābhaṃ yo 'haṃ divyāstradhāriṇam 01,158.036c gāndharvyā māyayā yoddhum icchāmi vayasā varam 01,158.037a astrāgninā vicitro 'yaṃ dagdho me ratha uttamaḥ 01,158.037c so 'haṃ citraratho bhūtvā nāmnā dagdharatho 'bhavam 01,158.038a saṃbhṛtā caiva vidyeyaṃ tapaseha purā mayā 01,158.038c nivedayiṣye tām adya prāṇadāyā mahātmane 01,158.039a saṃstambhitaṃ hi tarasā jitaṃ śaraṇam āgatam 01,158.039c yo 'riṃ saṃyojayet prāṇaiḥ kalyāṇaṃ kiṃ na so 'rhati 01,158.040a cakṣuṣī nāma vidyeyaṃ yāṃ somāya dadau manuḥ 01,158.040c dadau sa viśvāvasave mahyaṃ viśvāvasur dadau 01,158.041a seyaṃ kāpuruṣaṃ prāptā gurudattā praṇaśyati 01,158.041c āgamo 'syā mayā prokto vīryaṃ pratinibodha me 01,158.042a yac cakṣuṣā draṣṭum icchet triṣu lokeṣu kiṃ cana 01,158.042c tat paśyed yādṛśaṃ cecchet tādṛṣaṃ draṣṭum arhati 01,158.043a samānapadye ṣaṇmāsān sthito vidyāṃ labhed imām 01,158.043c anuneṣyāmy ahaṃ vidyāṃ svayaṃ tubhyaṃ vrate kṛte 01,158.044a vidyayā hy anayā rājan vayaṃ nṛbhyo viśeṣitāḥ 01,158.044c aviśiṣṭāś ca devānām anubhāvapravartitāḥ 01,158.045a gandharvajānām aśvānām ahaṃ puruṣasattama 01,158.045c bhrātṛbhyas tava pañcabhyaḥ pṛthag dātā śataṃ śatam 01,158.046a devagandharvavāhās te divyagandhā manogamāḥ 01,158.046c kṣīṇāḥ kṣīṇā bhavanty ete na hīyante ca raṃhasaḥ 01,158.047a purā kṛtaṃ mahendrasya vajraṃ vṛtranibarhaṇe 01,158.047c daśadhā śatadhā caiva tac chīrṇaṃ vṛtramūrdhani 01,158.048a tato bhāgīkṛto devair vajrabhāga upāsyate 01,158.048c loke yat sādhanaṃ kiṃ cit sā vai vajratanuḥ smṛtā 01,158.049a vajrapāṇir brāhmaṇaḥ syāt kṣatraṃ vajrarathaṃ smṛtam 01,158.049c vaiśyā vai dānavajrāś ca karmavajrā yavīyasaḥ 01,158.050a vajraṃ kṣatrasya vājino avadhyā vājinaḥ smṛtāḥ 01,158.050c rathāṅgaṃ vaḍavā sūte sūtāś cāśveṣu ye matāḥ 01,158.051a kāmavarṇāḥ kāmajavāḥ kāmataḥ samupasthitāḥ 01,158.051c ime gandharvajāḥ kāmaṃ pūrayiṣyanti te hayāḥ 01,158.052 arjuna uvāca 01,158.052a yadi prītena vā dattaṃ saṃśaye jīvitasya vā 01,158.052c vidyā vittaṃ śrutaṃ vāpi na tad gandharva kāmaye 01,158.053 gandharva uvāca 01,158.053a saṃyogo vai prītikaraḥ saṃsatsu pratidṛśyate 01,158.053c jīvitasya pradānena prīto vidyāṃ dadāmi te 01,158.054a tvatto hy ahaṃ grahīṣyāmi astram āgneyam uttamam 01,158.054c tathaiva sakhyaṃ bībhatso cirāya bharatarṣabha 01,158.055 arjuna uvāca 01,158.055a tvatto 'streṇa vṛṇomy aśvān saṃyogaḥ śāśvato 'stu nau 01,158.055c sakhe tad brūhi gandharva yuṣmabhyo yad bhayaṃ tyajet 01,159.001 arjuna uvāca 01,159.001a kāraṇaṃ brūhi gandharva kiṃ tad yena sma dharṣitāḥ 01,159.001c yānto brahmavidaḥ santaḥ sarve rātrāv ariṃdama 01,159.002 gandharva uvāca 01,159.002a anagnayo 'nāhutayo na ca viprapuraskṛtāḥ 01,159.002c yūyaṃ tato dharṣitāḥ stha mayā pāṇḍavanandana 01,159.003a yakṣarākṣasagandharvāḥ piśācoragamānavāḥ 01,159.003b*1719_01 dharṣayanti naravyāghra na brāhmaṇapuraskṛtān 01,159.003b*1719_02 jānatā ca mayā tasmāt tejaś cābhijanaṃ ca vaḥ 01,159.003b*1719_03 iyam agnimatāṃ śreṣṭha dharṣituṃ vai kṛtā matiḥ 01,159.003b*1719_04 ko hi vas triṣu lokeṣu na veda bharatarṣabha 01,159.003b*1719_05 svair guṇair vistṛtaṃ śrīmad yaśo 'gryaṃ bhūrivarcasām 01,159.003c vistaraṃ kuruvaṃśasya śrīmataḥ kathayanti te 01,159.004a nāradaprabhṛtīnāṃ ca devarṣīṇāṃ mayā śrutam 01,159.004c guṇān kathayatāṃ vīra pūrveṣāṃ tava dhīmatām 01,159.005a svayaṃ cāpi mayā dṛṣṭaś caratā sāgarāmbarām 01,159.005c imāṃ vasumatīṃ kṛtsnāṃ prabhāvaḥ svakulasya te 01,159.006a vede dhanuṣi cācāryam abhijānāmi te 'rjuna 01,159.006c viśrutaṃ triṣu lokeṣu bhāradvājaṃ yaśasvinam 01,159.006d*1720_01 sarvavedavidāṃ śreṣṭhaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam 01,159.006d*1720_02 droṇam iṣvastrakuśalaṃ dhanuṣy aṅgirasāṃ varam 01,159.007a dharmaṃ vāyuṃ ca śakraṃ ca vijānāmy aśvinau tathā 01,159.007c pāṇḍuṃ ca kuruśārdūla ṣaḍ etān kulavardhanān 01,159.007e pitṝn etān ahaṃ pārtha devamānuṣasattamān 01,159.008a divyātmāno mahātmānaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varāḥ 01,159.008c bhavanto bhrātaraḥ śūrāḥ sarve sucaritavratāḥ 01,159.009a uttamāṃ tu manobuddhiṃ bhavatāṃ bhāvitātmanām 01,159.009c jānann api ca vaḥ pārtha kṛtavān iha dharṣaṇām 01,159.010a strīsakāśe ca kauravya na pumān kṣantum arhati 01,159.010c dharṣaṇām ātmanaḥ paśyan bāhudraviṇam āśritaḥ 01,159.011a naktaṃ ca balam asmākaṃ bhūya evābhivardhate 01,159.011c yatas tato māṃ kaunteya sadāraṃ manyur āviśat 01,159.012a so 'haṃ tvayeha vijitaḥ saṃkhye tāpatyavardhana 01,159.012c yena teneha vidhinā kīrtyamānaṃ nibodha me 01,159.013a brahmacaryaṃ paro dharmaḥ sa cāpi niyatas tvayi 01,159.013c yasmāt tasmād ahaṃ pārtha raṇe 'smin vijitas tvayā 01,159.014a yas tu syāt kṣatriyaḥ kaś cit kāmavṛttaḥ paraṃtapa 01,159.014c naktaṃ ca yudhi yudhyeta na sa jīvet kathaṃ cana 01,159.015a yas tu syāt kāmavṛtto 'pi rājā tāpatya saṃgare 01,159.015c jayen naktaṃcarān sarvān sa purohitadhūrgataḥ 01,159.016a tasmāt tāpatya yat kiṃ cin nṛṇāṃ śreya ihepsitam 01,159.016c tasmin karmaṇi yoktavyā dāntātmānaḥ purohitāḥ 01,159.017a vede ṣaḍaṅge niratāḥ śucayaḥ satyavādinaḥ 01,159.017c dharmātmānaḥ kṛtātmānaḥ syur nṛpāṇāṃ purohitāḥ 01,159.018a jayaś ca niyato rājñaḥ svargaś ca syād anantaram 01,159.018c yasya syād dharmavid vāgmī purodhāḥ śīlavāñ śuciḥ 01,159.019a lābhaṃ labdhum alabdhaṃ hi labdhaṃ ca parirakṣitum 01,159.019c purohitaṃ prakurvīta rājā guṇasamanvitam 01,159.020a purohitamate tiṣṭhed ya icchet pṛthivīṃ nṛpaḥ 01,159.020c prāptuṃ meruvarottaṃsāṃ sarvaśaḥ sāgarāmbarām 01,159.021a na hi kevalaśauryeṇa tāpatyābhijanena ca 01,159.021c jayed abrāhmaṇaḥ kaś cid bhūmiṃ bhūmipatiḥ kva cit 01,159.022a tasmād evaṃ vijānīhi kurūṇāṃ vaṃśavardhana 01,159.022c brāhmaṇapramukhaṃ rājyaṃ śakyaṃ pālayituṃ ciram 01,160.001 arjuna uvāca 01,160.001a tāpatya iti yad vākyam uktavān asi mām iha 01,160.001c tad ahaṃ jñātum icchāmi tāpatyārthaviniścayam 01,160.002a tapatī nāma kā caiṣā tāpatyā yatkṛte vayam 01,160.002c kaunteyā hi vayaṃ sādho tattvam icchāmi veditum 01,160.002d*1721_01 tat sarvaṃ tvam aśeṣeṇa tad brūhy aṅgāraparṇaka 01,160.003 vaiśaṃpāyana uvāca 01,160.003a evam uktaḥ sa gandharvaḥ kuntīputraṃ dhanaṃjayam 01,160.003c viśrutāṃ triṣu lokeṣu śrāvayām āsa vai kathām 01,160.004 gandharva uvāca 01,160.004a hanta te kathayiṣyāmi kathām etāṃ manoramām 01,160.004c yathāvad akhilāṃ pārtha dharmyāṃ dharmabhṛtāṃ vara 01,160.005a uktavān asmi yena tvāṃ tāpatya iti yad vacaḥ 01,160.005c tat te 'haṃ kathayiṣyāmi śṛṇuṣvaikamanā mama 01,160.006a ya eṣa divi dhiṣṇyena nākaṃ vyāpnoti tejasā 01,160.006c etasya tapatī nāma babhūvāsadṛśī sutā 01,160.007a vivasvato vai kaunteya sāvitryavarajā vibho 01,160.007c viśrutā triṣu lokeṣu tapatī tapasā yutā 01,160.008a na devī nāsurī caiva na yakṣī na ca rākṣasī 01,160.008c nāpsarā na ca gandharvī tathārūpeṇa kā cana 01,160.009a suvibhaktānavadyāṅgī svasitāyatalocanā 01,160.009c svācārā caiva sādhvī ca suveṣā caiva bhāminī 01,160.010a na tasyāḥ sadṛśaṃ kaṃ cit triṣu lokeṣu bhārata 01,160.010c bhartāraṃ savitā mene rūpaśīlakulaśrutaiḥ 01,160.011a saṃprāptayauvanāṃ paśyan deyāṃ duhitaraṃ tu tām 01,160.011b*1722_01 dvyaṣṭavarṣāṃ tu tāṃ paśyan savitā rūpaśālinīm 01,160.011c nopalebhe tataḥ śāntiṃ saṃpradānaṃ vicintayan 01,160.012a artharkṣaputraḥ kaunteya kurūṇām ṛṣabho balī 01,160.012c sūryam ārādhayām āsa nṛpaḥ saṃvaraṇaḥ sadā 01,160.013a arghyamālyopahāraiś ca śaśvac ca nṛpatir yataḥ 01,160.013c niyamair upavāsaiś ca tapobhir vividhair api 01,160.014a śuśrūṣur anahaṃvādī śuciḥ pauravanandanaḥ 01,160.014c aṃśumantaṃ samudyantaṃ pūjayām āsa bhaktimān 01,160.015a tataḥ kṛtajñaṃ dharmajñaṃ rūpeṇāsadṛśaṃ bhuvi 01,160.015c tapatyāḥ sadṛśaṃ mene sūryaḥ saṃvaraṇaṃ patim 01,160.016a dātum aicchat tataḥ kanyāṃ tasmai saṃvaraṇāya tām 01,160.016c nṛpottamāya kauravya viśrutābhijanāya vai 01,160.017a yathā hi divi dīptāṃśuḥ prabhāsayati tejasā 01,160.017c tathā bhuvi mahīpālo dīptyā saṃvaraṇo 'bhavat 01,160.018a yathārcayanti cādityam udyantaṃ brahmavādinaḥ 01,160.018c tathā saṃvaraṇaṃ pārtha brāhmaṇāvarajāḥ prajāḥ 01,160.019a sa somam ati kāntatvād ādityam ati tejasā 01,160.019c babhūva nṛpatiḥ śrīmān suhṛdāṃ durhṛdām api 01,160.020a evaṃguṇasya nṛpates tathāvṛttasya kaurava 01,160.020c tasmai dātuṃ manaś cakre tapatīṃ tapanaḥ svayam 01,160.021a sa kadā cid atho rājā śrīmān uruyaśā bhuvi 01,160.021c cacāra mṛgayāṃ pārtha parvatopavane kila 01,160.022a carato mṛgayāṃ tasya kṣutpipāsāśramānvitaḥ 01,160.022c mamāra rājñaḥ kaunteya girāv apratimo hayaḥ 01,160.023a sa mṛtāśvaś caran pārtha padbhyām eva girau nṛpaḥ 01,160.023c dadarśāsadṛśīṃ loke kanyām āyatalocanām 01,160.024a sa eka ekām āsādya kanyāṃ tām arimardanaḥ 01,160.024c tasthau nṛpatiśārdūlaḥ paśyann avicalekṣaṇaḥ 01,160.025a sa hi tāṃ tarkayām āsa rūpato nṛpatiḥ śriyam 01,160.025c punaḥ saṃtarkayām āsa raver bhraṣṭām iva prabhām 01,160.025d*1723_01 vapuṣā varcasā caiva śikhām iva vibhāvasoḥ 01,160.025d*1723_02 prasannatvena kāntyā ca candrarekhām ivāmalām 01,160.026a giriprasthe tu sā yasmin sthitā svasitalocanā 01,160.026b*1724_01 vibhrājamānā śuśubhe pratimeva hiraṇmayī 01,160.026b*1724_02 tasyā rūpeṇa sa girir veṣeṇa ca viśeṣataḥ 01,160.026c sa savṛkṣakṣupalato hiraṇmaya ivābhavat 01,160.026d*1725_01 tāṃ tu dṛṣṭvā sa cārvaṅgīṃ rājā rājīvalocanām 01,160.027a avamene ca tāṃ dṛṣṭvā sarvaprāṇabhṛtāṃ vapuḥ 01,160.027c avāptaṃ cātmano mene sa rājā cakṣuṣaḥ phalam 01,160.028a janmaprabhṛti yat kiṃ cid dṛṣṭavān sa mahīpatiḥ 01,160.028c rūpaṃ na sadṛśaṃ tasyās tarkayām āsa kiṃ cana 01,160.029a tayā baddhamanaścakṣuḥ pāśair guṇamayais tadā 01,160.029c na cacāla tato deśād bubudhe na ca kiṃ cana 01,160.030a asyā nūnaṃ viśālākṣyāḥ sadevāsuramānuṣam 01,160.030c lokaṃ nirmathya dhātredaṃ rūpam āviṣkṛtaṃ kṛtam 01,160.031a evaṃ sa tarkayām āsa rūpadraviṇasaṃpadā 01,160.031c kanyām asadṛśīṃ loke nṛpaḥ saṃvaraṇas tadā 01,160.032a tāṃ ca dṛṣṭvaiva kalyāṇīṃ kalyāṇābhijano nṛpaḥ 01,160.032c jagāma manasā cintāṃ kāmamārgaṇapīḍitaḥ 01,160.033a dahyamānaḥ sa tīvreṇa nṛpatir manmathāgninā 01,160.033c apragalbhāṃ pragalbhaḥ sa tām uvāca yaśasvinīm 01,160.034a kāsi kasyāsi rambhoru kimarthaṃ ceha tiṣṭhasi 01,160.034c kathaṃ ca nirjane 'raṇye carasy ekā śucismite 01,160.035a tvaṃ hi sarvānavadyāṅgī sarvābharaṇabhūṣitā 01,160.035c vibhūṣaṇam ivaiteṣāṃ bhūṣaṇānām abhīpsitam 01,160.036a na devīṃ nāsurīṃ caiva na yakṣīṃ na ca rākṣasīm 01,160.036c na ca bhogavatīṃ manye na gandharvīṃ na mānuṣīm 01,160.037a yā hi dṛṣṭā mayā kāś cic chrutā vāpi varāṅganāḥ 01,160.037c na tāsāṃ sadṛśīṃ manye tvām ahaṃ mattakāśini 01,160.037d*1726_01 dṛṣṭvaiva cāruvadane candrāt kāntataraṃ tava 01,160.037d*1726_02 vadanaṃ padmapatrākṣaṃ māṃ mathnātīva manmathaḥ 01,160.038a evaṃ tāṃ sa mahīpālo babhāṣe na tu sā tadā 01,160.038c kāmārtaṃ nirjane 'raṇye pratyabhāṣata kiṃ cana 01,160.039a tato lālapyamānasya pārthivasyāyatekṣaṇā 01,160.039c saudāminīva sābhreṣu tatraivāntaradhīyata 01,160.040a tām anvicchan sa nṛpatiḥ paricakrāma tat tadā 01,160.040c vanaṃ vanajapatrākṣīṃ bhramann unmattavat tadā 01,160.041a apaśyamānaḥ sa tu tāṃ bahu tatra vilapya ca 01,160.041c niśceṣṭaḥ kauravaśreṣṭho muhūrtaṃ sa vyatiṣṭhata 01,161.001 gandharva uvāca 01,161.001a atha tasyām adṛśyāyāṃ nṛpatiḥ kāmamohitaḥ 01,161.001c pātanaḥ śatrusaṃghānāṃ papāta dharaṇītale 01,161.002a tasmin nipatite bhūmāv atha sā cāruhāsinī 01,161.002c punaḥ pīnāyataśroṇī darśayām āsa taṃ nṛpam 01,161.003a athābabhāṣe kalyāṇī vācā madhurayā nṛpam 01,161.003c taṃ kurūṇāṃ kulakaraṃ kāmābhihatacetasam 01,161.003d*1727_01 uvāca madhuraṃ vākyaṃ tapatī prahasann iva 01,161.004a uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te na tvam arhasy ariṃdama 01,161.004c mohaṃ nṛpatiśārdūla gantum āviṣkṛtaḥ kṣitau 01,161.005a evam ukto 'tha nṛpatir vācā madhurayā tadā 01,161.005c dadarśa vipulaśroṇīṃ tām evābhimukhe sthitām 01,161.006a atha tām asitāpāṅgīm ābabhāṣe narādhipaḥ 01,161.006c manmathāgniparītātmā saṃdigdhākṣarayā girā 01,161.007a sādhu mām asitāpāṅge kāmārtaṃ mattakāśini 01,161.007c bhajasva bhajamānaṃ māṃ prāṇā hi prajahanti mām 01,161.008a tvadarthaṃ hi viśālākṣi mām ayaṃ niśitaiḥ śaraiḥ 01,161.008c kāmaḥ kamalagarbhābhe pratividhyan na śāmyati 01,161.009a grastam evam anākrande bhadre kāmamahāhinā 01,161.009c sā tvaṃ pīnāyataśroṇi paryāpnuhi śubhānane 01,161.010a tvayy adhīnā hi me prāṇāḥ kiṃnarodgītabhāṣiṇi 01,161.010c cārusarvānavadyāṅgi padmendusadṛśānane 01,161.011a na hy ahaṃ tvad ṛte bhīru śakṣye jīvitum ātmanā 01,161.011b*1728_01 kāmaḥ kamalapatrākṣi pratividhyati mām ayam 01,161.011c tasmāt kuru viśālākṣi mayy anukrośam aṅgane 01,161.012a bhaktaṃ mām asitāpāṅge na parityaktum arhasi 01,161.012c tvaṃ hi māṃ prītiyogena trātum arhasi bhāmini 01,161.012d*1729_01 tvaddarśanakṛtasnehaṃ manaś calati me bhṛśam 01,161.012d*1729_02 na tvāṃ dṛṣṭvā punar anyāṃ draṣṭuṃ kalyāṇi rocaye 01,161.012d*1729_03 prasīda vaśago 'haṃ te bhaktaṃ māṃ bhaja bhāvini 01,161.012d*1730_01 dṛṣṭvaiva tvāṃ varārohe manmatho bhṛśam aṅgane 01,161.012d*1730_02 antargataṃ viśālākṣi vidhyati sma patatribhiḥ 01,161.012d*1730_03 manmathāgnisamudbhūtaṃ dāhaṃ kamalalocane 01,161.012d*1730_04 prītisaṃyogayuktābhir adbhiḥ prahlādayasva me 01,161.012d*1730_05 puṣpāyudhaṃ durādharṣaṃ pracaṇḍaśarakārmukam 01,161.012d*1730_06 tvaddarśanasamudbhūtaṃ vidhyantaṃ duḥsahaiḥ śaraiḥ 01,161.012d*1730_07 upaśāmaya kalyāṇi ātmadānena bhāvini 01,161.013a gāndharveṇa ca māṃ bhīru vivāhenaihi sundari 01,161.013c vivāhānāṃ hi rambhoru gāndharvaḥ śreṣṭha ucyate 01,161.014 tapaty uvāca 01,161.014a nāham īśātmano rājan kanyā pitṛmatī hy aham 01,161.014c mayi ced asti te prītir yācasva pitaraṃ mama 01,161.015a yathā hi te mayā prāṇāḥ saṃgṛhītā nareśvara 01,161.015c darśanād eva bhūyas tvaṃ tathā prāṇān mamāharaḥ 01,161.016a na cāham īśā dehasya tasmān nṛpatisattama 01,161.016c samīpaṃ nopagacchāmi na svatantrā hi yoṣitaḥ 01,161.017a kā hi sarveṣu lokeṣu viśrutābhijanaṃ nṛpam 01,161.017c kanyā nābhilaṣen nāthaṃ bhartāraṃ bhaktavatsalam 01,161.018a tasmād evaṃgate kāle yācasva pitaraṃ mama 01,161.018c ādityaṃ praṇipātena tapasā niyamena ca 01,161.019a sa cet kāmayate dātuṃ tava mām arimardana 01,161.019c bhaviṣyāmy atha te rājan satataṃ vaśavartinī 01,161.020a ahaṃ hi tapatī nāma sāvitryavarajā sutā 01,161.020c asya lokapradīpasya savituḥ kṣatriyarṣabha 01,162.001 gandharva uvāca 01,162.001a evam uktvā tatas tūrṇaṃ jagāmordhvam aninditā 01,162.001b*1731_01 tapatī tapatīty evaṃ vilalāpāturo nṛpaḥ 01,162.001b*1731_02 prāskhalac cāsakṛd rājā punar utthāya dhāvati 01,162.001b*1731_03 dhāvamānas tu tapatīm adṛṣṭvaiva mahīpatiḥ 01,162.001c sa tu rājā punar bhūmau tatraiva nipapāta ha 01,162.001d*1732_01 anveṣamāṇaḥ sabalas taṃ rājānaṃ nṛpottamam 01,162.002a amātyaḥ sānuyātras tu taṃ dadarśa mahāvane 01,162.002c kṣitau nipatitaṃ kāle śakradhvajam ivocchritam 01,162.003a taṃ hi dṛṣṭvā maheṣvāsaṃ niraśvaṃ patitaṃ kṣitau 01,162.003c babhūva so 'sya sacivaḥ saṃpradīpta ivāgninā 01,162.004a tvarayā copasaṃgamya snehād āgatasaṃbhramaḥ 01,162.004c taṃ samutthāpayām āsa nṛpatiṃ kāmamohitam 01,162.005a bhūtalād bhūmipāleśaṃ piteva patitaṃ sutam 01,162.005c prajñayā vayasā caiva vṛddhaḥ kīrtyā damena ca 01,162.006a amātyas taṃ samutthāpya babhūva vigatajvaraḥ 01,162.006c uvāca cainaṃ kalyāṇyā vācā madhurayotthitam 01,162.006e mā bhair manujaśārdūla bhadraṃ cāstu tavānagha 01,162.007a kṣutpipāsāpariśrāntaṃ tarkayām āsa taṃ nṛpam 01,162.007c patitaṃ pātanaṃ saṃkhye śātravāṇāṃ mahītale 01,162.008a vāriṇātha suśītena śiras tasyābhyaṣecayat 01,162.008c aspṛśan mukuṭaṃ rājñaḥ puṇḍarīkasugandhinā 01,162.009a tataḥ pratyāgataprāṇas tad balaṃ balavān nṛpaḥ 01,162.009c sarvaṃ visarjayām āsa tam ekaṃ sacivaṃ vinā 01,162.010a tatas tasyājñayā rājño vipratasthe mahad balam 01,162.010c sa tu rājā giriprasthe tasmin punar upāviśat 01,162.010d*1733_01 cintayānas tu tapatīṃ tadrūpākṛṣṭamānasaḥ 01,162.010d*1733_02 unmattaka ivāsaṃjñas tadāsīd bharatarṣabhaḥ 01,162.011a tatas tasmin girivare śucir bhūtvā kṛtāñjaliḥ 01,162.011c ārirādhayiṣuḥ sūryaṃ tasthāv ūrdhvabhujaḥ kṣitau 01,162.011d*1734_01 pūjayāno dinakaraṃ bhaktiyukto mahīpatiḥ 01,162.012a jagāma manasā caiva vasiṣṭham ṛṣisattamam 01,162.012c purohitam amitraghnas tadā saṃvaraṇo nṛpaḥ 01,162.013a naktaṃdinam athaikasthe sthite tasmiñ janādhipe 01,162.013c athājagāma viprarṣis tadā dvādaśame 'hani 01,162.014a sa viditvaiva nṛpatiṃ tapatyā hṛtamānasam 01,162.014c divyena vidhinā jñātvā bhāvitātmā mahān ṛṣiḥ 01,162.015a tathā tu niyatātmānaṃ sa taṃ nṛpatisattamam 01,162.015c ābabhāṣe sa dharmātmā tasyaivārthacikīrṣayā 01,162.015d*1735_01 bhadraṃ te rājaśārdūla tapatī yācate hy aham 01,162.015d*1735_02 vivasvatas tadarthe cety uktvāgād ṛṣisattamaḥ 01,162.016a sa tasya manujendrasya paśyato bhagavān ṛṣiḥ 01,162.016c ūrdhvam ācakrame draṣṭuṃ bhāskaraṃ bhāskaradyutiḥ 01,162.016d*1736_01 yojanānāṃ tu niyutaṃ kṣaṇād gatvā tapodhanaḥ 01,162.017a sahasrāṃśuṃ tato vipraḥ kṛtāñjalir upasthitaḥ 01,162.017c vasiṣṭho 'ham iti prītyā sa cātmānaṃ nyavedayat 01,162.018a tam uvāca mahātejā vivasvān munisattamam 01,162.018c maharṣe svāgataṃ te 'stu kathayasva yathecchasi 01,162.018d*1737=00 gandharvaḥ 01,162.018d*1737=03 vasiṣṭhaḥ 01,162.018d*1737=11 sūryaḥ 01,162.018d*1737_01 yojanānāṃ catuḥṣaṣṭiṃ nimeṣāt triṃśataṃ tathā 01,162.018d*1737_02 aśvair gacchati nityaṃ yas tatpārśvastho 'bravīd idam 01,162.018d*1737_03 ajāya lokatrayabhāvanāya 01,162.018d*1737_04 bhūtātmane gopataye vṛṣāya 01,162.018d*1737_05 sūryāya sargapralayālayāya 01,162.018d*1737_06 namo mahākāruṇikottamāya 01,162.018d*1737_07 vivasvate jñānabhṛd antarātmane 01,162.018d*1737_08 jagatpradīpāya jagaddhitaiṣiṇe 01,162.018d*1737_09 svayaṃbhuve dīptasahasracakṣuṣe 01,162.018d*1737_10 surottamāyāmitatejase namaḥ 01,162.018d*1737_11 stuto 'smi varadas te 'haṃ varaṃ varaya suvrata 01,162.018d*1737_12 stutis tvayoktā bhaktānāṃ japyeyaṃ varado 'smy aham 01,162.018d*1738_01 namaḥ savitre jagadekacakṣuṣe 01,162.018d*1738_02 jagatprasūtisthitināśahetave 01,162.018d*1738_03 trayīmayāya triguṇātmadhāriṇe 01,162.018d*1738_04 viriñcinārāyaṇaśaṃkarātmane 01,162.018d*1739_01 yad icchasi mahābhāga mattaḥ pravadatāṃ vara 01,162.018d*1739_02 tat te dadyām abhipretaṃ yady api syāt sudurlabham 01,162.018d*1739_03 evam uktaḥ sa tenarṣir vasiṣṭhaḥ pratyabhāṣata 01,162.018d*1739_04 praṇipatya vivasvantaṃ bhānumantaṃ mahātapāḥ 01,163.001 vasiṣṭha uvāca 01,163.001a yaiṣā te tapatī nāma sāvitryavarajā sutā 01,163.001c tāṃ tvāṃ saṃvaraṇasyārthe varayāmi vibhāvaso 01,163.002a sa hi rājā bṛhatkīrtir dharmārthavid udāradhīḥ 01,163.002c yuktaḥ saṃvaraṇo bhartā duhitus te vihaṃgama 01,163.003 gandharva uvāca 01,163.003a ity uktaḥ savitā tena dadānīty eva niścitaḥ 01,163.003c pratyabhāṣata taṃ vipraṃ pratinandya divākaraḥ 01,163.004a varaḥ saṃvaraṇo rājñāṃ tvam ṛṣīṇāṃ varo mune 01,163.004c tapatī yoṣitāṃ śreṣṭhā kim anyatrāpavarjanāt 01,163.005a tataḥ sarvānavadyāgnīṃ tapatīṃ tapanaḥ svayam 01,163.005c dadau saṃvaraṇasyārthe vasiṣṭhāya mahātmane 01,163.005e pratijagrāha tāṃ kanyāṃ maharṣis tapatīṃ tadā 01,163.006a vasiṣṭho 'tha visṛṣṭaś ca punar evājagāma ha 01,163.006c yatra vikhyatakīrtiḥ sa kurūṇām ṛṣabho 'bhavat 01,163.007a sa rājā manmathāviṣṭas tadgatenāntarātmanā 01,163.007c dṛṣṭvā ca devakanyāṃ tāṃ tapatīṃ cāruhāsinīm 01,163.007e vasiṣṭhena sahāyāntīṃ saṃhṛṣṭo 'bhyadhikaṃ babhau 01,163.007f*1740_01 ruruce sādhikaṃ subhrūr āpatantī nabhastalāt 01,163.007f*1740_02 saudāminīva vibhraṣṭā dyotayantī svatejasā 01,163.008a kṛcchre dvādaśarātre tu tasya rājñaḥ samāpite 01,163.008c ājagāma viśuddhātmā vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ 01,163.009a tapasārādhya varadaṃ devaṃ gopatim īśvaram 01,163.009c lebhe saṃvaraṇo bhāryāṃ vasiṣṭhasyaiva tejasā 01,163.010a tatas tasmin giriśreṣṭhe devagandharvasevite 01,163.010c jagrāha vidhivat pāṇiṃ tapatyāḥ sa nararṣabhaḥ 01,163.011a vasiṣṭhenābhyanujñātas tasminn eva dharādhare 01,163.011c so 'kāmayata rājarṣir vihartuṃ saha bhāryayā 01,163.012a tataḥ pure ca rāṣṭre ca vāhaneṣu baleṣu ca 01,163.012c ādideśa mahīpālas tam eva sacivaṃ tadā 01,163.012d*1741_01 atha dattvā mahīpāle tapatīṃ tāṃ manoramām 01,163.012d*1741_02 tiṣṭha suśroṇi yāsyāmi tvam āśraya patiṃ śubhe 01,163.013a nṛpatiṃ tv abhyanujñāya vasiṣṭho 'thāpacakrame 01,163.013c so 'pi rājā girau tasmin vijahārāmaropamaḥ 01,163.014a tato dvādaśa varṣāṇi kānaneṣu jaleṣu ca 01,163.014c reme tasmin girau rājā tayaiva saha bhāryayā 01,163.015a tasya rājñaḥ pure tasmin samā dvādaśa sarvaśaḥ 01,163.015c na vavarṣa sahasrākṣo rāṣṭre caivāsya sarvaśaḥ 01,163.015d*1742_01 tatas tasyām anāvṛṣṭyāṃ pravṛttāyām ariṃdama 01,163.015d*1742_02 prajāḥ kṣayam upājagmuḥ sarvāḥ sasthāṇujaṅgamāḥ 01,163.015d*1742_03 tasmiṃs tathāvidhe kāle vartamāne sudāruṇe 01,163.015d*1742_04 nāvaśyāyaḥ papātorvyāṃ tataḥ sasyāni nāruhan 01,163.015d*1742_05 tato vibhrāntamanaso janāḥ kṣudbhayapīḍitāḥ 01,163.015d*1742_06 gṛhāṇi saṃparityajya babhramuḥ pradiśo diśaḥ 01,163.015d*1742_07 tatas tasmin pure rāṣṭre tyaktadāraparigrahāḥ 01,163.015d*1742_08 parasparam amaryādāḥ kṣudhārtā jaghnire janāḥ 01,163.016a tat kṣudhārtair nirānandaiḥ śavabhūtais tadā naraiḥ 01,163.016c abhavat pretarājasya puraṃ pretair ivāvṛtam 01,163.016d*1743_01 snāyvasthiśeṣair nirmāṃsair dhamanīsaṃtatair bhṛśam 01,163.017a tatas tat tādṛśaṃ dṛṣṭvā sa eva bhagavān ṛṣiḥ 01,163.017c abhyapadyata dharmātmā vasiṣṭho rājasattamam 01,163.018a taṃ ca pārthivaśārdūlam ānayām āsa tat puram 01,163.018c tapatyā sahitaṃ rājann uṣitaṃ dvādaśīḥ samāḥ 01,163.019a tataḥ pravṛṣṭas tatrāsīd yathāpūrvaṃ surārihā 01,163.019c tasmin nṛpatiśārdūle praviṣṭe nagaraṃ punaḥ 01,163.019d*1744_01 pravavarṣa sahasrākṣaḥ sasyāni janayan prabhuḥ 01,163.020a tataḥ sarāṣṭraṃ mumude tat puraṃ parayā mudā 01,163.020c tena pārthivamukhyena bhāvitaṃ bhāvitātmanā 01,163.021a tato dvādaśa varṣāṇi punar īje narādhipaḥ 01,163.021c patnyā tapatyā sahito yathā śakro marutpatiḥ 01,163.022a evam āsīn mahābhāgā tapatī nāma paurvikī 01,163.022c tava vaivasvatī pārtha tāpatyas tvaṃ yayā mataḥ 01,163.023a tasyāṃ saṃjanayām āsa kuruṃ saṃvaraṇo nṛpaḥ 01,163.023c tapatyāṃ tapatāṃ śreṣṭha tāpatyas tvaṃ tato 'rjuna 01,163.023d*1745_01 daśa varṣasahasrāṇi vihṛtya sa tayā saha 01,163.023d*1745_02 abhiṣicya kuruṃ rājye tapas taptvā tapodhanaḥ 01,163.023d*1745_03 ādityalokaṃ ca tato jagāma bharatarṣabha 01,163.023d*1746_01 kurūdbhavā yato yūyaṃ kauravāḥ kuravas tathā 01,163.023d*1746_02 pauravā ājamīḍhāś ca bhāratā bharatarṣabha 01,163.023d*1746_03 tāpatyam akhilaṃ proktaṃ vṛttāntaṃ tava pūrvikam 01,163.023d*1746_04 purohitamukhā yūyaṃ bhuṅkṣadhvaṃ pṛthivīm imām 01,164.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,164.001a sa gandharvavacaḥ śrutvā tat tadā bharatarṣabha 01,164.001c arjunaḥ parayā prītyā pūrṇacandra ivābabhau 01,164.002a uvāca ca maheṣvāso gandharvaṃ kurusattamaḥ 01,164.002c jātakautūhalo 'tīva vasiṣṭhasya tapobalāt 01,164.003a vasiṣṭha iti yasyaitad ṛṣer nāma tvayeritam 01,164.003c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ yathāvat tad vadasva me 01,164.004a ya eṣa gandharvapate pūrveṣāṃ naḥ purohitaḥ 01,164.004c āsīd etan mamācakṣva ka eṣa bhagavān ṛṣiḥ 01,164.004d*1747_01 subhikṣaṃ rājyaṃ labdhaṃ vai vasiṣṭhasya tapobalāt 01,164.004d*1748_01 brahmaṇo mānasaḥ putro vasiṣṭho 'rundhatīpatiḥ 01,164.005 gandharva uvāca 01,164.005a tapasā nirjitau śaśvad ajeyāv amarair api 01,164.005c kāmakrodhāv ubhau yasya caraṇau saṃvavāhatuḥ 01,164.005d*1749_01 indriyāṇāṃ vaśakaro vaśiṣṭha iti cocyate 01,164.005d*1750_01 yathā kāmaś ca krodhaś ca nirjitāv ajitau naraiḥ 01,164.005d*1750_02 jitārayo jitā lokāḥ panthānaś ca jitā divaḥ 01,164.006a yas tu nocchedanaṃ cakre kuśikānām udāradhīḥ 01,164.006c viśvāmitrāparādhena dhārayan manyum uttamam 01,164.007a putravyasanasaṃtaptaḥ śaktimān api yaḥ prabhuḥ 01,164.007c viśvāmitravināśāya na mene karma dāruṇam 01,164.008a mṛtāṃś ca punar āhartuṃ yaḥ sa putrān yamakṣayāt 01,164.008c kṛtāntaṃ nāticakrāma velām iva mahodadhiḥ 01,164.009a yaṃ prāpya vijitātmānaṃ mahātmānaṃ narādhipāḥ 01,164.009c ikṣvākavo mahīpālā lebhire pṛthivīm imām 01,164.010a purohitavaraṃ prāpya vasiṣṭham ṛṣisattamam 01,164.010c ījire kratubhiś cāpi nṛpās te kurunandana 01,164.011a sa hi tān yājayām āsa sarvān nṛpatisattamān 01,164.011c brahmarṣiḥ pāṇḍavaśreṣṭha bṛhaspatir ivāmarān 01,164.011d*1751_01 tathā vasiṣṭhena saha saudāsaḥ saṃgatas tadā 01,164.011d*1751_02 rakṣobhir viprayuktas tu viśvāmitreṇa yojitaiḥ 01,164.011d*1751_03 tathā dvijasahāyād vai na gandharvā na rākṣasāḥ 01,164.011d*1751_04 śaktāḥ prārthayituṃ vīra manasāpi mahābalāḥ 01,164.012a tasmād dharmapradhānātmā vedadharmavid īpsitaḥ 01,164.012c brāhmaṇo guṇavān kaś cit purodhāḥ pravimṛśyatām 01,164.013a kṣatriyeṇa hi jātena pṛthivīṃ jetum icchatā 01,164.013c pūrvaṃ purohitaḥ kāryaḥ pārtha rājyābhivṛddhaye 01,164.014a mahīṃ jigīṣatā rājñā brahma kāryaṃ puraḥsaram 01,164.014c tasmāt purohitaḥ kaś cid guṇavān astu vo dvijaḥ 01,164.014d*1752_01 vidvān bhavatu vo vipro dharmakāmārthatattvavit 01,165.001 arjuna uvāca 01,165.001a kiṃnimittam abhūd vairaṃ viśvāmitravasiṣṭhayoḥ 01,165.001c vasator āśrame puṇye śaṃsa naḥ sarvam eva tat 01,165.002 gandharva uvāca 01,165.002a idaṃ vāsiṣṭham ākhyānaṃ purāṇaṃ paricakṣate 01,165.002c pārtha sarveṣu lokeṣu yathāvat tan nibodha me 01,165.003a kanyakubje mahān āsīt pārthivo bharatarṣabha 01,165.003c gādhīti viśruto loke satyadharmaparāyaṇaḥ 01,165.004a tasya dharmātmanaḥ putraḥ samṛddhabalavāhanaḥ 01,165.004c viśvāmitra iti khyāto babhūva ripumardanaḥ 01,165.005a sa cacāra sahāmātyo mṛgayāṃ gahane vane 01,165.005c mṛgān vidhyan varāhāṃś ca ramyeṣu marudhanvasu 01,165.006a vyāyāmakarśitaḥ so 'tha mṛgalipsuḥ pipāsitaḥ 01,165.006c ājagāma naraśreṣṭha vasiṣṭhasyāśramaṃ prati 01,165.007a tam āgatam abhiprekṣya vasiṣṭhaḥ śreṣṭhabhāg ṛṣiḥ 01,165.007c viśvāmitraṃ naraśreṣṭhaṃ pratijagrāha pūjayā 01,165.008a pādyārghyācamanīyena svāgatena ca bhārata 01,165.008c tathaiva pratijagrāha vanyena haviṣā tathā 01,165.009a tasyātha kāmadhug dhenur vasiṣṭhasya mahātmanaḥ 01,165.009c uktā kāmān prayaccheti sā kāmān duduhe tataḥ 01,165.009d*1753_01 bāṣpāḍhyasyaudanasyaiva rāśayaḥ parvatopamāḥ 01,165.009d*1753_02 niṣṭhānnāni ca sūpāṃś ca dadhikulyās tathaiva ca 01,165.009d*1753_03 kūpāṃś ca ghṛtasaṃpūrṇān bhakṣyāṇāṃ rāśayas tathā 01,165.009d*1753_04 bhojanāni mahārhāṇi tatra tatra sahasraśaḥ 01,165.009d*1753_05 ikṣūn madhu ca lājāṃś ca maireyāṃś ca varāsavān 01,165.009d*1753_06 vastrāṇi ca mahārhāṇi kambalāni sahasraśaḥ 01,165.010a grāmyāraṇyā oṣadhīś ca duduhe paya eva ca 01,165.010c ṣaḍrasaṃ cāmṛtarasaṃ rasāyanam anuttamam 01,165.011a bhojanīyāni peyāni bhakṣyāṇi vividhāni ca 01,165.011c lehyāny amṛtakalpāni coṣyāṇi ca tathārjuna 01,165.011d*1754_01 ratnāni ca mahārhāṇi vāsāṃsi vividhāni ca 01,165.012a taiḥ kāmaiḥ sarvasaṃpūrṇaiḥ pūjitaḥ sa mahīpatiḥ 01,165.012c sāmātyaḥ sabalaś caiva tutoṣa sa bhṛśaṃ nṛpaḥ 01,165.012d*1755_01 śiro grīvā sakthinī ca sāsnāpucchamahastanāḥ 01,165.012d*1755_02 śubhāny etāni dhenūnām āyatāni pracakṣate 01,165.012d*1755_03 pṛthubhiḥ pañcabhī raṅgaiḥ samāvṛttāṃ ṣaḍāyatām 01,165.012d*1755_04 lalāṭaṃ śravaṇe caiva nayanadvitayaṃ tathā 01,165.012d*1755_05 pṛthūny etāni śasyante dhenūnāṃ pañca sūribhiḥ 01,165.012d*1755_06 maṇḍūkasyaivam ucchūne . . yasyāḥ ṣaḍāyatām 01,165.013a ṣaḍāyatāṃ supārśvoruṃ tripṛthuṃ pañca saṃvṛtām 01,165.013c maṇḍūkanetrāṃ svākārāṃ pīnodhasam aninditām 01,165.014a suvāladhiṃ śaṅkukarṇāṃ cāruśṛṅgāṃ manoramām 01,165.014c puṣṭāyataśirogrīvāṃ vismitaḥ so 'bhivīkṣya tām 01,165.014c*1756_01 supuṣṭāṅgīṃ suyonikām 01,165.014c*1756_02 saṃbhṛtobhayapārśvorūṃ dīrghavālāṃ pṛthūdarām 01,165.014c*1756_03 dṛṣṭvā gṛṣṭim ṛṣer bhūpo 01,165.015a abhinandati tāṃ nandīṃ vasiṣṭhasya payasvinīm 01,165.015c abravīc ca bhṛśaṃ tuṣṭo viśvāmitro muniṃ tadā 01,165.016a arbudena gavāṃ brahman mama rājyena vā punaḥ 01,165.016c nandinīṃ saṃprayacchasva bhuṅkṣva rājyaṃ mahāmune 01,165.017 vasiṣṭha uvāca 01,165.017a devatātithipitrartham ājyārthaṃ ca payasvinī 01,165.017c adeyā nandinīyaṃ me rājyenāpi tavānagha 01,165.018 viśvāmitra uvāca 01,165.018a kṣatriyo 'haṃ bhavān vipras tapaḥsvādhyāyasādhanaḥ 01,165.018c brāhmaṇeṣu kuto vīryaṃ praśānteṣu dhṛtātmasu 01,165.018d*1757_01 ratnaṃ hi bhagavann etad ratnahārī ca pārthivaḥ 01,165.019a arbudena gavāṃ yas tvaṃ na dadāsi mamepsitām 01,165.019c svadharmaṃ na prahāsyāmi nayiṣye te balena gām 01,165.019d*1758_01 kṣatriyo 'smi na vipro 'haṃ bāhuvīryo 'smi dharmataḥ 01,165.019d*1758_02 tasmād bhujabalenemāṃ hariṣyāmīha paśyataḥ 01,165.019d*1759_01 atra havyaṃ ca kavyaṃ ca prāṇayātrā tathaiva ca 01,165.019d*1759_02 āyattam agnihotraṃ ca ātithyaṃ ca na saṃśayaḥ 01,165.019d*1759_03 bahunā kiṃ pralāpena na dāsye kāmadohinīm 01,165.020 vasiṣṭha uvāca 01,165.020a balasthaś cāsi rājā ca bāhuvīryaś ca kṣatriyaḥ 01,165.020c yathecchasi tathā kṣipraṃ kuru tvaṃ mā vicāraya 01,165.020d*1760_01 ratnadvayaṃ brāhmaṇasya nāpahāryaṃ nṛpair bhuvi 01,165.020d*1760_02 agnihotrī ca gauḥ patnī prajāraṇir anuttamā 01,165.021 gandharva uvāca 01,165.021a evam uktas tadā pārtha viśvāmitro balād iva 01,165.021c haṃsacandrapratīkāśāṃ nandinīṃ tāṃ jahāra gām 01,165.021d*1761_01 sā tadā hriyamāṇā ca viśvāmitrabalair balāt 01,165.022a kaśādaṇḍapratihatā kālyamānā tatas tataḥ 01,165.022c hambhāyamānā kalyāṇī vasiṣṭhasyātha nandinī 01,165.023a āgamyābhimukhī pārtha tasthau bhagavadunmukhī 01,165.023c bhṛśaṃ ca tāḍyamānāpi na jagāmāśramāt tataḥ 01,165.023d*1762_01 balāni teṣāṃ nirdhūya chitvā pāśanibandhanam 01,165.023d*1763_01 āśramān naiva gacchantī humbhārāvair nanāda ca 01,165.024 vasiṣṭha uvāca 01,165.024a śṛṇomi te ravaṃ bhadre vinadantyāḥ punaḥ punaḥ 01,165.024c balād dhriyasi me nandi kṣamāvān brāhmaṇo hy aham 01,165.024c*1764_01 viśvāmitreṇa nandini | kiṃ kartavyaṃ mayā tatra 01,165.024d*1765_01 athaināṃ nandinīṃ bhūyo viśvāmitrasya sainikāḥ 01,165.024d*1765_02 sarvataḥ samakālyanta kaśāpāṣāṇapāṇayaḥ 01,165.025 gandharva uvāca 01,165.025a sā tu teṣāṃ balān nandī balānāṃ bharatarṣabha 01,165.025c viśvāmitrabhayodvignā vasiṣṭhaṃ samupāgamat 01,165.026 gaur uvāca 01,165.026a pāṣāṇadaṇḍābhihatāṃ krandantīṃ mām anāthavat 01,165.026b*1766_01 upekṣase kathaṃ brahman bhaktāṃ pādābjasevinīm 01,165.026c viśvāmitrabalair ghorair bhagavan kim upekṣase 01,165.027 gandharva uvāca 01,165.027a evaṃ tasyāṃ tadā partha dharṣitāyāṃ mahāmuniḥ 01,165.027c na cukṣubhe na dhairyāc ca vicacāla dhṛtavrataḥ 01,165.028 vasiṣṭha uvāca 01,165.028a kṣatriyāṇāṃ balaṃ tejo brāhmaṇānāṃ kṣamā balam 01,165.028c kṣamā māṃ bhajate tasmād gamyatāṃ yadi rocate 01,165.029 gaur uvāca 01,165.029a kiṃ nu tyaktāsmi bhagavan yad evaṃ māṃ prabhāṣase 01,165.029c atyaktāhaṃ tvayā brahman na śakyā nayituṃ balāt 01,165.030 vasiṣṭha uvāca 01,165.030a na tvāṃ tyajāmi kalyāṇi sthīyatāṃ yadi śakyate 01,165.030c dṛḍhena dāmnā baddhvaiṣa vatsas te hriyate balāt 01,165.030d*1767_01 yena kenāpy upāyena tvayā vatso nivāryatām 01,165.031 gandharva uvāca 01,165.031a sthīyatām iti tac chrutvā vasiṣṭhasya payasvinī 01,165.031c ūrdhvāñcitaśirogrīvā prababhau ghoradarśanā 01,165.032a krodharaktekṣaṇā sā gaur hambhāravaghanasvanā 01,165.032c viśvāmitrasya tat sainyaṃ vyadrāvayata sarvaśaḥ 01,165.033a kaśāgradaṇḍābhihatā kālyamānā tatas tataḥ 01,165.033c krodhadīptekṣaṇā krodhaṃ bhūya eva samādadhe 01,165.034a āditya iva madhyāhne krodhadīptavapur babhau 01,165.034c aṅgāravarṣaṃ muñcantī muhur vāladhito mahat 01,165.035a asṛjat pahlavān pucchāc chakṛtaḥ śabarāñ śakān 01,165.035b*1768_01 yonideśāc ca yavanāñ chakṛddeśāc chakāṃs tathā 01,165.035c mūtrataś cāsṛjac cāpi yavanān krodhamūrcchitā 01,165.035c*1769_01 barbarāṃś caiva pārśvataḥ 01,165.035c*1769_02 prāṇataḥ prāsṛjac ceyaṃ 01,165.036a puṇḍrān kirātān dramiḍān siṃhalān barbarāṃs tathā 01,165.036b*1770_01 cibukāṃś ca pulindāṃś ca cīnān hūṇān sakeralān 01,165.036c tathaiva daradān mlecchān phenataḥ sā sasarja ha 01,165.037a tair visṛṣṭair mahat sainyaṃ nānāmlecchagaṇais tadā 01,165.037c nānāvaraṇasaṃchannair nānāyudhadharais tathā 01,165.037e avākīryata saṃrabdhair viśvāmitrasya paśyataḥ 01,165.038a ekaikaś ca tadā yodhaḥ pañcabhiḥ saptabhir vṛtaḥ 01,165.038c astravarṣeṇa mahatā kālyamānaṃ balaṃ tataḥ 01,165.038e prabhagnaṃ sarvatas trastaṃ viśvāmitrasya paśyataḥ 01,165.038f*1771_01 tasya tac caturaṅgaṃ vai balaṃ paramaduḥsaham 01,165.038f*1771_02 prabhagnaṃ sarvato ghoraṃ payasvinyā vivarjitam 01,165.039a na ca prāṇair viyujyanta ke cit te sainikās tadā 01,165.039c viśvāmitrasya saṃkruddhair vāsiṣṭhair bharatarṣabha 01,165.039d*1772_01 sā gaus tat sakalaṃ sainyaṃ kālayām āsa dūrataḥ 01,165.040a viśvāmitrasya sainyaṃ tu kālyamānaṃ triyojanam 01,165.040c krośamānaṃ bhayodvignaṃ trātāraṃ nādhyagacchata 01,165.040d@097_0001 viśvāmitras tato dṛṣṭvā krodhāviṣṭaḥ sa rodasī 01,165.040d@097_0002 vavarṣa śaravarṣāṇi vasiṣṭhe munisattame 01,165.040d@097_0003 ghorarūpāṃś ca nārācān kṣurān bhallān mahāmuniḥ 01,165.040d@097_0004 viśvāmitraprayuktāṃs tān vaiṇavena vyamocayat 01,165.040d@097_0005 vasiṣṭhasya tadā dṛṣṭvā karmakauśalam āhave 01,165.040d@097_0006 viśvāmitro 'pi kopena bhūyaḥ śatrunipātanaḥ 01,165.040d@097_0007 divyāstravarṣaṃ tasmai sa prāhiṇon munaye ruṣā 01,165.040d@097_0008 āgneyaṃ vāruṇaṃ caindraṃ yāmyaṃ vāyavyam eva ca 01,165.040d@097_0009 visasarja mahābhāge vasiṣṭhe brahmaṇaḥ sute 01,165.040d@097_0010 astrāṇi sarvato jvālā visṛjantaḥ prapedire 01,165.040d@097_0011 yugāntasamaye ghorāḥ pataṃgasyeva raśmayaḥ 01,165.040d@097_0012 vasiṣṭho 'pi mahātejā brahmaśaktiprayuktayā 01,165.040d@097_0013 yaṣṭyā nivārayām āsa sarvāṇy astrāṇi sa smayan 01,165.040d@097_0014 tatas te bhasmasād bhūtāḥ patanti sma mahītale 01,165.040d@097_0015 apohya divyāny astrāṇi vasiṣṭho vākyam abravīt 01,165.040d@097_0016 nirjito 'si mahārāja durātman gādhinandana 01,165.040d@097_0017 yadi te 'sti paraṃ śauryaṃ tad darśaya mayi sthite 01,165.040d@097_0018 viśvāmitras tathā cokto vasiṣṭhena narādhipaḥ 01,165.040d@097_0019 novāca kiṃ cid vrīḍāḍhyo vidrāvitamahābalaḥ 01,165.041a dṛṣṭvā tan mahad āścaryaṃ brahmatejobhavaṃ tadā 01,165.041c viśvāmitraḥ kṣatrabhāvān nirviṇṇo vākyam abravīt 01,165.042a dhig balaṃ kṣatriyabalaṃ brahmatejobalaṃ balam 01,165.042c balābalaṃ viniścitya tapa eva paraṃ balam 01,165.043a sa rājyaṃ sphītam utsṛjya tāṃ ca dīptāṃ nṛpaśriyam 01,165.043c bhogāṃś ca pṛṣṭhataḥ kṛtvā tapasy eva mano dadhe 01,165.044a sa gatvā tapasā siddhiṃ lokān viṣṭabhya tejasā 01,165.044c tatāpa sarvān dīptaujā brāhmaṇatvam avāpa ca 01,165.044e apibac ca sutaṃ somam indreṇa saha kauśikaḥ 01,165.044f*1773_01 evaṃvīryas tu rājarṣir viprarṣiḥ saṃbabhūva ha 01,166.000*1774=00 arjunaḥ 01,166.000*1774_01 ṛṣyos tu yatkṛte vairaṃ viśvāmitravasiṣṭhayoḥ 01,166.000*1774_02 babhūva gandharvapate brūhi tat sarvam eva ca 01,166.000*1774_03 māhātmyaṃ ca vasiṣṭhasya brāhmaṇyaṃ brahmatejasaḥ 01,166.000*1774_04 viśvāmitrasya ca tathā kṣatriyasya mahātmanaḥ 01,166.000*1774_05 na śṛṇvānas tv ahaṃ tṛptim upagacchāmi khecara 01,166.000*1774_06 ākhyāhi gandharvapate vicitrāṇīha bhāṣase 01,166.000*1774_07 māhātmyaṃ ca vasiṣṭhasya viśvāmitrasya bhāṣase 01,166.001 gandharva uvāca 01,166.001a kalmāṣapāda ity asmiṃl loke rājā babhūva ha 01,166.001c ikṣvākuvaṃśajaḥ pārtha tejasāsadṛśo bhuvi 01,166.001d*1775_01 nāsti tatra mahārāja vaiśvānarasamadyuteḥ 01,166.002a sa kadā cid vanaṃ rājā mṛgayāṃ niryayau purāt 01,166.002c mṛgān vidhyan varāhāṃś ca cacāra ripumardanaḥ 01,166.002d*1776_01 tasmin vane mahāghore khaḍgāṃś ca bahuśo 'hanat 01,166.002d*1776_02 hatvā ca suciraṃ śrānto rājā nivavṛte tataḥ 01,166.002d*1777_01 akāmayat taṃ yājyārthe viśvāmitraḥ pratāpavān 01,166.003a sa tu rājā mahātmānaṃ vāsiṣṭham ṛṣisattamam 01,166.003c tṛṣārtaś ca kṣudhārtaś ca ekāyanagataḥ pathi 01,166.004a apaśyad ajitaḥ saṃkhye muniṃ pratimukhāgatam 01,166.004c śaktiṃ nāma mahābhāgaṃ vasiṣṭhakulanandanam 01,166.004e jyeṣṭhaṃ putraśatāt putraṃ vasiṣṭhasya mahātmanaḥ 01,166.005a apagaccha patho 'smākam ity evaṃ pārthivo 'bravīt 01,166.005c tathā ṛṣir uvācainaṃ sāntvayañ ślakṣṇayā girā 01,166.005d*1778_01 mama panthā mahārāja dharma eṣa sanātanaḥ 01,166.005d*1778_02 rājñā sarveṣu dharmeṣu deyaḥ panthā dvijātaye 01,166.005d*1779_01 evaṃ parasparaṃ tau tu patho 'rthaṃ vākyam ūcatuḥ 01,166.005d*1779_02 apasarpāpasarpeti vāguttaram akurvatām 01,166.006a ṛṣis tu nāpacakrāma tasmin dharmapathe sthitaḥ 01,166.006c nāpi rājā muner mānāt krodhāc cāpi jagāma ha 01,166.007a amuñcantaṃ tu panthānaṃ tam ṛṣiṃ nṛpasattamaḥ 01,166.007c jaghāna kaśayā mohāt tadā rākṣasavan munim 01,166.008a kaśāprahārābhihatas tataḥ sa munisattamaḥ 01,166.008c taṃ śaśāpa nṛpaśreṣṭhaṃ vāsiṣṭhaḥ krodhamūrcchitaḥ 01,166.009a haṃsi rākṣasavad yasmād rājāpasada tāpasam 01,166.009c tasmāt tvam adya prabhṛti puruṣādo bhaviṣyasi 01,166.010a manuṣyapiśite saktaś cariṣyasi mahīm imām 01,166.010c gaccha rājādhamety uktaḥ śaktinā vīryaśaktinā 01,166.011a tato yājyanimittaṃ tu viśvāmitravasiṣṭhayoḥ 01,166.011c vairam āsīt tadā taṃ tu viśvāmitro 'nvapadyata 01,166.012a tayor vivadator evaṃ samīpam upacakrame 01,166.012c ṛṣir ugratapāḥ pārtha viśvāmitraḥ pratāpavān 01,166.013a tataḥ sa bubudhe paścāt tam ṛṣiṃ nṛpasattamaḥ 01,166.013c ṛṣeḥ putraṃ vasiṣṭhasya vasiṣṭham iva tejasā 01,166.014a antardhāya tadātmānaṃ viśvāmitro 'pi bhārata 01,166.014c tāv ubhāv upacakrāma cikīrṣann ātmanaḥ priyam 01,166.015a sa tu śaptas tadā tena śaktinā vai nṛpottamaḥ 01,166.015b*1780_01 tasthau tatra ca rājā tu saviṣādo babhūva ha 01,166.015b*1781_01 śāpānto dvādaśe varṣe tava rājan bhaviṣyati 01,166.015b*1781_02 uktas tu śaktriṇā rājā sa tu tatraiva saṃsthitaḥ 01,166.015c jagāma śaraṇaṃ śaktiṃ prasādayitum arhayan 01,166.016a tasya bhāvaṃ viditvā sa nṛpateḥ kurunandana 01,166.016c viśvāmitras tato rakṣa ādideśa nṛpaṃ prati 01,166.017a sa śāpāt tasya viprarṣer viśvāmitrasya cājñayā 01,166.017c rākṣasaḥ kiṃkaro nāma viveśa nṛpatiṃ tadā 01,166.018a rakṣasā tu gṛhītaṃ taṃ viditvā sa munis tadā 01,166.018c viśvāmitro 'py apakrāmat tasmād deśād ariṃdama 01,166.019a tataḥ sa nṛpatir vidvān rakṣann ātmānam ātmanā 01,166.019c balavat pīḍyamāno 'pi rakṣasāntargatena ha 01,166.020a dadarśa taṃ dvijaḥ kaś cid rājānaṃ prasthitaṃ punaḥ 01,166.020c yayāce kṣudhitaś cainaṃ samāṃsaṃ bhojanaṃ tadā 01,166.021a tam uvācātha rājarṣir dvijaṃ mitrasahas tadā 01,166.021c āssva brahmaṃs tvam atraiva muhūrtam iti sāntvayan 01,166.022a nivṛttaḥ pratidāsyāmi bhojanaṃ te yathepsitam 01,166.022c ity uktvā prayayau rājā tasthau ca dvijasattamaḥ 01,166.023a antargataṃ tu tad rājñas tadā brāhmaṇabhāṣitam 01,166.023c so 'ntaḥpuraṃ praviśyātha saṃviveśa narādhipaḥ 01,166.023d*1782_01 tato rājā parikramya yathākāmaṃ yathāsukham 01,166.023d*1782_02 nivṛtto 'ntaḥpuraṃ pārtha praviveśa mahāmanāḥ 01,166.024a tato 'rdharātra utthāya sūdam ānāyya satvaram 01,166.024c uvāca rājā saṃsmṛtya brāhmaṇasya pratiśrutam 01,166.025a gacchāmuṣminn asau deśe brāhmaṇo māṃ pratīkṣate 01,166.025c annārthī tvaṃ tam annena samāṃsenopapādaya 01,166.026a evam uktas tadā sūdaḥ so 'nāsādyāmiṣaṃ kva cit 01,166.026c nivedayām āsa tadā tasmai rājñe vyathānvitaḥ 01,166.027a rājā tu rakṣasāviṣṭaḥ sūdam āha gatavyathaḥ 01,166.027c apy enaṃ naramāṃsena bhojayeti punaḥ punaḥ 01,166.028a tathety uktvā tataḥ sūdaḥ saṃsthānaṃ vadhyaghātinām 01,166.028c gatvā jahāra tvarito naramāṃsam apetabhīḥ 01,166.029a sa tat saṃskṛtya vidhivad annopahitam āśu vai 01,166.029c tasmai prādād brāhmaṇāya kṣudhitāya tapasvine 01,166.030a sa siddhacakṣuṣā dṛṣṭvā tadannaṃ dvijasattamaḥ 01,166.030c abhojyam idam ity āha krodhaparyākulekṣaṇaḥ 01,166.031a yasmād abhojyam annaṃ me dadāti sa narādhipaḥ 01,166.031c tasmāt tasyaiva mūḍhasya bhaviṣyaty atra lolupā 01,166.032a sakto mānuṣamāṃseṣu yathoktaḥ śaktinā purā 01,166.032c udvejanīyo bhūtānāṃ cariṣyati mahīm imām 01,166.033a dvir anuvyāhṛte rājñaḥ sa śāpo balavān abhūt 01,166.033c rakṣobalasamāviṣṭo visaṃjñaś cābhavat tadā 01,166.034a tataḥ sa nṛpatiśreṣṭho rākṣasopahatendriyaḥ 01,166.034c uvāca śaktiṃ taṃ dṛṣṭvā nacirād iva bhārata 01,166.035a yasmād asadṛśaḥ śāpaḥ prayukto 'yaṃ tvayā mayi 01,166.035c tasmāt tvattaḥ pravartiṣye khādituṃ mānuṣān aham 01,166.036a evam uktvā tataḥ sadyas taṃ prāṇair viprayujya saḥ 01,166.036c śaktinaṃ bhakṣayām āsa vyāghraḥ paśum ivepsitam 01,166.037a śaktinaṃ tu hataṃ dṛṣṭvā viśvāmitras tataḥ punaḥ 01,166.037c vasiṣṭhasyaiva putreṣu tad rakṣaḥ saṃdideśa ha 01,166.038a sa tāñ śatāvarān putrān vasiṣṭhasya mahātmanaḥ 01,166.038c bhakṣayām āsa saṃkruddhaḥ siṃhaḥ kṣudramṛgān iva 01,166.039a vasiṣṭho ghātitāñ śrutvā viśvāmitreṇa tān sutān 01,166.039c dhārayām āsa taṃ śokaṃ mahādrir iva medinīm 01,166.040a cakre cātmavināśāya buddhiṃ sa munisattamaḥ 01,166.040c na tv eva kuśikocchedaṃ mene matimatāṃ varaḥ 01,166.041a sa merukūṭād ātmānaṃ mumoca bhagavān ṛṣiḥ 01,166.041c śiras tasya śilāyāṃ ca tūlarāśāv ivāpatat 01,166.042a na mamāra ca pātena sa yadā tena pāṇḍava 01,166.042c tadāgnim iddhvā bhagavān saṃviveśa mahāvane 01,166.043a taṃ tadā susamiddho 'pi na dadāha hutāśanaḥ 01,166.043c dīpyamāno 'py amitraghna śīto 'gnir abhavat tataḥ 01,166.044a sa samudram abhipretya śokāviṣṭo mahāmuniḥ 01,166.044c baddhvā kaṇṭhe śilāṃ gurvīṃ nipapāta tadambhasi 01,166.045a sa samudrormivegena sthale nyasto mahāmuniḥ 01,166.045b*1783_01 na mamāra tadā vipraḥ kathaṃ cit saṃśitavrataḥ 01,166.045c jagāma sa tataḥ khinnaḥ punar evāśramaṃ prati 01,167.001 gandharva uvāca 01,167.001a tato dṛṣṭvāśramapadaṃ rahitaṃ taiḥ sutair muniḥ 01,167.001c nirjagāma suduḥkhārtaḥ punar evāśramāt tataḥ 01,167.002a so 'paśyat saritaṃ pūrṇāṃ prāvṛṭkāle navāmbhasā 01,167.002c vṛkṣān bahuvidhān pārtha vahantīṃ tīrajān bahūn 01,167.003a atha cintāṃ samāpede punaḥ pauravanandana 01,167.003c ambhasy asyā nimajjeyam iti duḥkhasamanvitaḥ 01,167.004a tataḥ pāśais tadātmānaṃ gāḍhaṃ baddhvā mahāmuniḥ 01,167.004c tasyā jale mahānadyā nimamajja suduḥkhitaḥ 01,167.005a atha chittvā nadī pāśāṃs tasyāribalamardana 01,167.005c samasthaṃ tam ṛṣiṃ kṛtvā vipāśaṃ samavāsṛjat 01,167.006a uttatāra tataḥ pāśair vimuktaḥ sa mahān ṛṣiḥ 01,167.006c vipāśeti ca nāmāsyā nadyāś cakre mahān ṛṣiḥ 01,167.006d*1784_01 sā vipāśeti vikhyātā nadī lokeṣu bhārata 01,167.006d*1784_02 ṛṣes tasya naravyāghra vacanāt tasya dhīmataḥ 01,167.006d*1784_03 uttīrya ca tato rājan duḥkhito bhagavān ṛṣiḥ 01,167.007a śoke buddhiṃ tataś cakre na caikatra vyatiṣṭhata 01,167.007c so 'gacchat parvatāṃś caiva saritaś ca sarāṃsi ca 01,167.008a tataḥ sa punar evarṣir nadīṃ haimavatīṃ tadā 01,167.008c caṇḍagrāhavatīṃ dṛṣṭvā tasyāḥ srotasy avāpatat 01,167.008d*1785_01 majjayām āsa śokārto maraṇe kṛtaniścayaḥ 01,167.009a sā tam agnisamaṃ vipram anucintya saridvarā 01,167.009c śatadhā vidrutā yasmāc chatadrur iti viśrutā 01,167.010a tataḥ sthalagataṃ dṛṣṭvā tatrāpy ātmānam ātmanā 01,167.010c martuṃ na śakyam ity uktvā punar evāśramaṃ yayau 01,167.010d*1786_01 sa gatvā vividhāñ śailān deśān bahuvidhāṃs tathā 01,167.011a vadhvādṛśyantyānugata āśramābhimukho vrajan 01,167.011c atha śuśrāva saṃgatyā vedādhyayananiḥsvanam 01,167.011e pṛṣṭhataḥ paripūrṇārthaiḥ ṣaḍbhir aṅgair alaṃkṛtam 01,167.012a anuvrajati ko nv eṣa mām ity eva ca so 'bravīt 01,167.012c ahaṃ tv adṛśyatī nāmnā taṃ snuṣā pratyabhāṣata 01,167.012e śakter bhāryā mahābhāga tapoyuktā tapasvinī 01,167.013 vasiṣṭha uvāca 01,167.013a putri kasyaiṣa sāṅgasya vedasyādhyayanasvanaḥ 01,167.013c purā sāṅgasya vedasya śakter iva mayā śrutaḥ 01,167.014 adṛśyanty uvāca 01,167.014a ayaṃ kukṣau samutpannaḥ śakter garbhaḥ sutasya te 01,167.014c samā dvādaśa tasyeha vedān abhyasato mune 01,167.015 gandharva uvāca 01,167.015a evam uktas tato hṛṣṭo vasiṣṭhaḥ śreṣṭhabhāg ṛṣiḥ 01,167.015c asti saṃtānam ity uktvā mṛtyoḥ pārtha nyavartata 01,167.016a tataḥ pratinivṛttaḥ sa tayā vadhvā sahānagha 01,167.016c kalmāṣapādam āsīnaṃ dadarśa vijane vane 01,167.017a sa tu dṛṣṭvaiva taṃ rājā kruddha utthāya bhārata 01,167.017c āviṣṭo rakṣasogreṇa iyeṣāttuṃ tataḥ sma tam 01,167.018a adṛśyantī tu taṃ dṛṣṭvā krūrakarmāṇam agrataḥ 01,167.018c bhayasaṃvignayā vācā vasiṣṭham idam abravīt 01,167.019a asau mṛtyur ivogreṇa daṇḍena bhagavann itaḥ 01,167.019c pragṛhītena kāṣṭhena rākṣaso 'bhyeti bhīṣaṇaḥ 01,167.020a taṃ nivārayituṃ śakto nānyo 'sti bhuvi kaś cana 01,167.020c tvad ṛte 'dya mahābhāga sarvavedavidāṃ vara 01,167.021a trāhi māṃ bhagavan pāpād asmād dāruṇadarśanāt 01,167.021c rakṣo attum iha hy āvāṃ nūnam etac cikīrṣati 01,168.001 vasiṣṭha uvāca 01,168.001a mā bhaiḥ putri na bhetavyaṃ rakṣasas te kathaṃ cana 01,168.001c naitad rakṣo bhayaṃ yasmāt paśyasi tvam upasthitam 01,168.002a rājā kalmāṣapādo 'yaṃ vīryavān prathito bhuvi 01,168.002c sa eṣo 'smin vanoddeśe nivasaty atibhīṣaṇaḥ 01,168.003 gandharva uvāca 01,168.003a tam āpatantaṃ saṃprekṣya vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ 01,168.003c vārayām āsa tejasvī huṃkareṇaiva bhārata 01,168.004a mantrapūtena ca punaḥ sa tam abhyukṣya vāriṇā 01,168.004c mokṣayām āsa vai ghorād rākṣasād rājasattamam 01,168.005a sa hi dvādaśa varṣāṇi vasiṣṭhasyaiva tejasā 01,168.005c grasta āsīd gṛheṇeva parvakāle divākaraḥ 01,168.006a rakṣasā vipramukto 'tha sa nṛpas tad vanaṃ mahat 01,168.006c tejasā rañjayām āsa saṃdhyābhram iva bhāskaraḥ 01,168.007a pratilabhya tataḥ saṃjñām abhivādya kṛtāñjaliḥ 01,168.007c uvāca nṛpatiḥ kāle vasiṣṭham ṛṣisattamam 01,168.008a saudāso 'haṃ mahābhāga yājyas te dvijasattama 01,168.008c asmin kāle yad iṣṭaṃ te brūhi kiṃ karavāṇi te 01,168.009 vasiṣṭha uvāca 01,168.009a vṛttam etad yathākālaṃ gaccha rājyaṃ praśādhi tat 01,168.009c brāhmaṇāṃś ca manuṣyendra māvamaṃsthāḥ kadā cana 01,168.010 rājovāca 01,168.010a nāvamaṃsyāmy ahaṃ brahman kadā cid brāhmaṇarṣabhān 01,168.010c tvan nideśe sthitaḥ śaśvat pujayiṣyāmy ahaṃ dvijān 01,168.011a ikṣvākūṇāṃ tu yenāham anṛṇaḥ syāṃ dvijottama 01,168.011c tat tvattaḥ prāptum icchāmi varaṃ vedavidāṃ vara 01,168.012a apatyāyepsitāṃ mahyaṃ mahiṣīṃ gantum arhasi 01,168.012c śīlarūpaguṇopetām ikṣvākukulavṛddhaye 01,168.013 gandharva uvāca 01,168.013a dadānīty eva taṃ tatra rājānaṃ pratyuvāca ha 01,168.013c vasiṣṭhaḥ parameṣvāsaṃ satyasaṃdho dvijottamaḥ 01,168.014a tataḥ pratiyayau kāle vasiṣṭhasahito 'nagha 01,168.014c khyātaṃ puravaraṃ lokeṣv ayodhyāṃ manujeśvaraḥ 01,168.015a taṃ prajāḥ pratimodantyaḥ sarvāḥ pratyudyayus tadā 01,168.015c vipāpmānaṃ mahātmānaṃ divaukasa iveśvaram 01,168.016a acirāt sa manuṣyendro nagarīṃ puṇyakarmaṇām 01,168.016c viveśa sahitas tena vasiṣṭhena mahātmanā 01,168.017a dadṛśus taṃ tato rājann ayodhyāvāsino janāḥ 01,168.017c puṣyeṇa sahitaṃ kāle divākaram ivoditam 01,168.018a sa hi tāṃ pūrayām āsa lakṣmyā lakṣmīvatāṃ varaḥ 01,168.018c ayodhyāṃ vyoma śītāṃśuḥ śaratkāla ivoditaḥ 01,168.019a saṃsiktamṛṣṭapanthānaṃ patākocchrayabhūṣitam 01,168.019c manaḥ prahlādayām āsā tasya tat puram uttamam 01,168.020a tuṣṭapuṣṭajanākīrṇā sā purī kurunandana 01,168.020c aśobhata tadā tena śakreṇevāmarāvatī 01,168.021a tataḥ praviṣṭe rājendre tasmin rājani tāṃ purīm 01,168.021c tasya rājño ''jñayā devī vasiṣṭham upacakrame 01,168.022a ṛtāv atha maharṣiḥ sa saṃbabhūva tayā saha 01,168.022c devyā divyena vidhinā vasiṣṭhaḥ śreṣṭhabhāg ṛṣiḥ 01,168.023a atha tasyāṃ samutpanne garbhe sa munisattamaḥ 01,168.023c rājñābhivāditas tena jagāma punar āśramam 01,168.024a dīrghakāladhṛtaṃ garbhaṃ suṣāva na tu taṃ yadā 01,168.024c sātha devy aśmanā kukṣiṃ nirbibheda tadā svakam 01,168.025a dvādaśe 'tha tato varṣe sa jajñe manujarṣabha 01,168.025c aśmako nāma rājarṣiḥ potanaṃ yo nyaveśayat 01,169.001 gandharva uvāca 01,169.001a āśramasthā tataḥ putram adṛśyantī vyajāyata 01,169.001c śakteḥ kulakaraṃ rājan dvitīyam iva śaktinam 01,169.002a jātakarmādikās tasya kriyāḥ sa munipuṃgavaḥ 01,169.002c pautrasya bharataśreṣṭha cakāra bhagavān svayam 01,169.003a parāsuś ca yatas tena vasiṣṭhaḥ sthāpitas tadā 01,169.003c garbhasthena tato loke parāśara iti smṛtaḥ 01,169.004a amanyata sa dharmātmā vasiṣṭhaṃ pitaraṃ tadā 01,169.004c janmaprabhṛti tasmiṃś ca pitarīva vyavartata 01,169.005a sa tāta iti viprarṣiṃ vasiṣṭhaṃ pratyabhāṣata 01,169.005c mātuḥ samakṣaṃ kaunteya adṛśyantyāḥ paraṃtapa 01,169.006a tāteti paripūrṇārthaṃ tasya tan madhuraṃ vacaḥ 01,169.006c adṛśyanty aśrupūrṇākṣī śṛṇvantī tam uvāca ha 01,169.007a mā tāta tāta tāteti na te tāto mahāmuniḥ 01,169.007c rakṣasā bhakṣitas tāta tava tāto vanāntare 01,169.008a manyase yaṃ tu tāteti naiṣa tātas tavānagha 01,169.008c āryas tv eṣa pitā tasya pitus tava mahātmanaḥ 01,169.009a sa evam ukto duḥkhārtaḥ satyavāg ṛṣisattamaḥ 01,169.009c sarvalokavināśāya matiṃ cakre mahāmanāḥ 01,169.010a taṃ tathā niścitātmānaṃ mahātmānaṃ mahātapāḥ 01,169.010b*1787_01 ṛṣir brahmavidāṃ śreṣṭho maitrāvaruṇir antyadhīḥ 01,169.010c vasiṣṭho vārayām āsa hetunā yena tac chṛṇu 01,169.011 vasiṣṭha uvāca 01,169.011a kṛtavīrya iti khyāto babhūva nṛpatiḥ kṣitau 01,169.011c yājyo vedavidāṃ loke bhṛgūṇāṃ pārthivarṣabhaḥ 01,169.012a sa tān agrabhujas tāta dhānyena ca dhanena ca 01,169.012c somānte tarpayām āsa vipulena viśāṃ patiḥ 01,169.013a tasmin nṛpatiśārdūle svaryāte 'tha kadā cana 01,169.013c babhūva tatkuleyānāṃ dravyakāryam upasthitam 01,169.014a te bhṛgūṇāṃ dhanaṃ jñātvā rājānaḥ sarva eva ha 01,169.014c yāciṣṇavo 'bhijagmus tāṃs tāta bhārgavasattamān 01,169.015a bhūmau tu nidadhuḥ ke cid bhṛgavo dhanam akṣayam 01,169.015c daduḥ ke cid dvijātibhyo jñātvā kṣatriyato bhayam 01,169.016a bhṛgavas tu daduḥ ke cit teṣāṃ vittaṃ yathepsitam 01,169.016c kṣatriyāṇāṃ tadā tāta kāraṇāntaradarśanāt 01,169.017a tato mahītalaṃ tāta kṣatriyeṇa yadṛcchayā 01,169.017c khanatādhigataṃ vittaṃ kena cid bhṛguveśmani 01,169.017e tad vittaṃ dadṛśuḥ sarve sametāḥ kṣatriyarṣabhāḥ 01,169.018a avamanya tataḥ kopād bhṛgūṃs tāñ śaraṇāgatān 01,169.018c nijaghnus te maheṣvāsāḥ sarvāṃs tān niśitaiḥ śaraiḥ 01,169.018e ā garbhād anukṛntantaś ceruś caiva vasuṃdharām 01,169.019a tata ucchidyamāneṣu bhṛguṣv evaṃ bhayāt tadā 01,169.019c bhṛgupatnyo giriṃ tāta himavantaṃ prapedire 01,169.020a tāsām anyatamā garbhaṃ bhayād dādhāra taijasam 01,169.020c ūruṇaikena vāmorūr bhartuḥ kulavivṛddhaye 01,169.020d*1788_01 tadgarbham upalabhyāśu brāhmaṇī yā bhayārditā 01,169.020d*1788_02 gatvaikā kathayām āsa kṣatriyāṇām upahvare 01,169.020d*1788_03 tatas te kṣatriyā jagmus taṃ garbhaṃ hantum udyatāḥ 01,169.020e dadṛśur brāhmaṇīṃ tāṃ te dīpyamānāṃ svatejasā 01,169.021a atha garbhaḥ sa bhittvoruṃ brāhmaṇyā nirjagāma ha 01,169.021c muṣṇan dṛṣṭīḥ kṣatriyāṇāṃ madhyāhna iva bhāskaraḥ 01,169.021e tataś cakṣurviyuktās te giridurgeṣu babhramuḥ 01,169.022a tatas te moghasaṃkalpā bhayārtāḥ kṣatriyarṣabhāḥ 01,169.022c brahmaṇīṃ śaraṇaṃ jagmur dṛṣṭyarthaṃ tām aninditām 01,169.023a ūcuś caināṃ mahābhāgāṃ kṣatriyās te vicetasaḥ 01,169.023c jyotiḥprahīṇā duḥkhārtāḥ śāntārciṣa ivāgnayaḥ 01,169.024a bhagavatyāḥ prasādena gacchet kṣatraṃ sacakṣuṣam 01,169.024c upāramya ca gacchema sahitāḥ pāpakarmaṇaḥ 01,169.025a saputrā tvaṃ prasādaṃ naḥ sarveṣāṃ kartum arhasi 01,169.025c punar dṛṣṭipradānena rājñaḥ saṃtrātum arhasi 01,170.001 brāhmaṇy uvāca 01,170.001a nāhaṃ gṛhṇāmi vas tāta dṛṣṭīr nāsti ruṣānvitā 01,170.001c ayaṃ tu bhārgavo nūnam ūrujaḥ kupito 'dya vaḥ 01,170.002a tena cakṣūṃṣi vas tāta nūnaṃ kopān mahātmanā 01,170.002c smaratā nihatān bandhūn ādattāni na saṃśayaḥ 01,170.003a garbhān api yadā yūyaṃ bhṛgūṇāṃ ghnata putrakāḥ 01,170.003c tadāyam ūruṇā garbho mayā varṣaśataṃ dhṛtaḥ 01,170.004a ṣaḍaṅgaś cākhilo veda imaṃ garbhastham eva hi 01,170.004c viveśa bhṛguvaṃśasya bhūyaḥ priyacikīrṣayā 01,170.005a so 'yaṃ pitṛvadhān nūnaṃ krodhād vo hantum icchati 01,170.005c tejasā yasya divyena cakṣūṃṣi muṣitāni vaḥ 01,170.006a tam imaṃ tāta yācadhvam aurvaṃ mama sutottamam 01,170.006c ayaṃ vaḥ praṇipātena tuṣṭo dṛṣṭīr vimokṣyati 01,170.007 gandharva uvāca 01,170.007a evam uktās tataḥ sarve rājānas te tam ūrujam 01,170.007c ūcuḥ prasīdeti tadā prasādaṃ ca cakāra saḥ 01,170.008a anenaiva ca vikhyāto nāmnā lokeṣu sattamaḥ 01,170.008c sa aurva iti viprarṣir ūruṃ bhittvā vyajāyata 01,170.009a cakṣūṃṣi pratilabhyātha pratijagmus tato nṛpāḥ 01,170.009c bhārgavas tu munir mene sarvalokaparābhavam 01,170.010a sa cakre tāta lokānāṃ vināśāya mahāmanāḥ 01,170.010c sarveṣām eva kārtsnyena manaḥ pravaṇam ātmanaḥ 01,170.011a icchann apacitiṃ kartuṃ bhṛgūṇāṃ bhṛgusattamaḥ 01,170.011c sarvalokavināśāya tapasā mahataidhitaḥ 01,170.012a tāpayām āsa lokān sa sadevāsuramānuṣān 01,170.012c tapasogreṇa mahatā nandayiṣyan pitāmahān 01,170.013a tatas taṃ pitaras tāta vijñāya bhṛgusattamam 01,170.013c pitṛlokād upāgamya sarva ūcur idaṃ vacaḥ 01,170.014a aurva dṛṣṭaḥ prabhāvas te tapasograsya putraka 01,170.014c prasādaṃ kuru lokānāṃ niyaccha krodham ātmanaḥ 01,170.015a nānīśair hi tadā tāta bhṛgubhir bhāvitātmabhiḥ 01,170.015c vadho 'bhyupekṣitaḥ sarvaiḥ kṣatriyāṇāṃ vihiṃsatām 01,170.016a āyuṣā hi prakṛṣṭena yadā naḥ kheda āviśat 01,170.016c tadāsmābhir vadhas tāta kṣatriyair īpsitaḥ svayam 01,170.017a nikhātaṃ tad dhi vai vittaṃ kena cid bhṛguveśmani 01,170.017c vairāyaiva tadā nyastaṃ kṣatriyān kopayiṣṇubhiḥ 01,170.017e kiṃ hi vittena naḥ kāryaṃ svargepsūnāṃ dvijarṣabha 01,170.017f*1789_01 yad asmākaṃ dhanādhyakṣaḥ prabhūtaṃ dhanam āharat 01,170.018a yadā tu mṛtyur ādātuṃ na naḥ śaknoti sarvaśaḥ 01,170.018c tadāsmābhir ayaṃ dṛṣṭa upāyas tāta saṃmataḥ 01,170.019a ātmahā ca pumāṃs tāta na lokāṃl labhate śubhān 01,170.019c tato 'smābhiḥ samīkṣyaivaṃ nātmanātmā vināśitaḥ 01,170.019d*1790_01 etasya parihārārthaṃ tvaṃ tu dharmaṃ samācara 01,170.020a na caitan naḥ priyaṃ tāta yad idaṃ kartum icchasi 01,170.020c niyacchedaṃ manaḥ pāpāt sarvalokaparābhavāt 01,170.021a na hi naḥ kṣatriyāḥ ke cin na lokāḥ sapta putraka 01,170.021c dūṣayanti tapas tejaḥ krodham utpatitaṃ jahi 01,171.001 aurva uvāca 01,171.001a uktavān asmi yāṃ krodhāt pratijñāṃ pitaras tadā 01,171.001c sarvalokavināśāya na sā me vitathā bhavet 01,171.002a vṛthāroṣapratijño hi nāhaṃ jīvitum utsahe 01,171.002c anistīrṇo hi māṃ roṣo dahed agnir ivāraṇim 01,171.003a yo hi kāraṇataḥ krodhaṃ saṃjātaṃ kṣantum arhati 01,171.003c nālaṃ sa manujaḥ samyak trivargaṃ parirakṣitum 01,171.004a aśiṣṭānāṃ niyantā hi śiṣṭānāṃ parirakṣatā 01,171.004c sthāne roṣaḥ prayuktaḥ syān nṛpaiḥ svargajigīṣubhiḥ 01,171.005a aśrauṣam aham ūrustho garbhaśayyāgatas tadā 01,171.005c ārāvaṃ mātṛvargasya bhṛgūṇāṃ kṣatriyair vadhe 01,171.006a sāmarair hi yadā lokair bhṛgūṇāṃ kṣatriyādhamaiḥ 01,171.006c āgarbhotsādanaṃ kṣāntaṃ tadā māṃ manyur āviṣat 01,171.007a āpūrṇakośāḥ kila me mātaraḥ pitaras tathā 01,171.007c bhayāt sarveṣu lokeṣu nādhijagmuḥ parāyaṇam 01,171.008a tān bhṛgūṇāṃ tadā dārān kaś cin nābhyavapadyata 01,171.008c yadā tadā dadhāreyam ūruṇaikena māṃ śubhā 01,171.009a pratiṣeddhā hi pāpasya yadā lokeṣu vidyate 01,171.009c tadā sarveṣu lokeṣu pāpakṛn nopapadyate 01,171.010a yadā tu pratiṣeddhāraṃ pāpo na labhate kva cit 01,171.010c tiṣṭhanti bahavo loke tadā pāpeṣu karmasu 01,171.011a jānann api ca yaḥ pāpaṃ śaktimān na niyacchati 01,171.011c īśaḥ san so 'pi tenaiva karmaṇā saṃprayujyate 01,171.012a rājabhiś ceśvaraiś caiva yadi vai pitaro mama 01,171.012c śaktair na śakitā trātum iṣṭaṃ matveha jīvitam 01,171.013a ata eṣām ahaṃ kruddho lokānām īśvaro 'dya san 01,171.013c bhavatāṃ tu vaco nāham alaṃ samativartitum 01,171.014a mama cāpi bhaved etad īśvarasya sato mahat 01,171.014c upekṣamāṇasya punar lokānāṃ kilbiṣād bhayam 01,171.015a yaś cāyaṃ manyujo me 'gnir lokān ādātum icchati 01,171.015c dahed eṣa ca mām eva nigṛhītaḥ svatejasā 01,171.016a bhavatāṃ ca vijānāmi sarvalokahitepsutām 01,171.016c tasmād vidadhvaṃ yac chreyo lokānāṃ mama ceśvarāḥ 01,171.017 pitara ūcuḥ 01,171.017a ya eṣa manyujas te 'gnir lokān ādātum icchati 01,171.017c apsu taṃ muñca bhadraṃ te lokā hy apsu pratiṣṭhitāḥ 01,171.017d*1791_01 kuru tāta vaco 'smākaṃ mā lokān hiṃsi cādhunā 01,171.018a āpomayāḥ sarvarasāḥ sarvam āpomayaṃ jagat 01,171.018c tasmād apsu vimuñcemaṃ krodhāgniṃ dvijasattama 01,171.019a ayaṃ tiṣṭhatu te vipra yadīcchasi mahodadhau 01,171.019c manyujo 'gnir dahann āpo lokā hy āpomayāḥ smṛtāḥ 01,171.020a evaṃ pratijñā satyeyaṃ tavānagha bhaviṣyati 01,171.020c na caiva sāmarā lokā gamiṣyanti parābhavam 01,171.021 vasiṣṭha uvāca 01,171.021a tatas taṃ krodhajaṃ tāta aurvo 'gniṃ varuṇālaye 01,171.021c utsasarja sa caivāpa upayuṅkte mahodadhau 01,171.022a mahad dhayaśiro bhūtvā yat tad vedavido viduḥ 01,171.022c tam agnim udgiran vaktrāt pibaty āpo mahodadhau 01,171.023a tasmāt tvam api bhadraṃ te na lokān hantum arhasi 01,171.023c parāśara parān dharmāñ jānañ jñānavatāṃ vara 01,172.001 gandharva uvāca 01,172.001a evam uktaḥ sa viprarṣir vasiṣṭhena mahātmanā 01,172.001c nyayacchad ātmanaḥ kopaṃ sarvalokaparābhavāt 01,172.002a īje ca sa mahātejāḥ sarvavedavidāṃ varaḥ 01,172.002c ṛṣī rākṣasasatreṇa śākteyo 'tha parāśaraḥ 01,172.003a tato vṛddhāṃś ca bālāṃś ca rākṣasān sa mahāmuniḥ 01,172.003c dadāha vitate yajñe śakter vadham anusmaran 01,172.004a na hi taṃ vārayām āsa vasiṣṭho rakṣasāṃ vadhāt 01,172.004c dvitīyām asya mā bhāṅkṣaṃ pratijñām iti niścayāt 01,172.005a trayāṇāṃ pāvakānāṃ sa satre tasmin mahāmuniḥ 01,172.005c āsīt purastād dīptānāṃ caturtha iva pāvakaḥ 01,172.006a tena yajñena śubhreṇa hūyamānena yuktitaḥ 01,172.006c tad vidīpitam ākāśaṃ sūryeṇeva ghanātyaye 01,172.007a taṃ vasiṣṭhādayaḥ sarve munayas tatra menire 01,172.007c tejasā divi dīpyantaṃ dvitīyam iva bhāskaram 01,172.008a tataḥ paramaduṣprāpam anyair ṛṣir udāradhīḥ 01,172.008c samāpipayiṣuḥ satraṃ tam atriḥ samupāgamat 01,172.009a tathā pulastyaḥ pulahaḥ kratuś caiva mahākratum 01,172.009c upājagmur amitraghna rakṣasāṃ jīvitepsayā 01,172.010a pulastyas tu vadhāt teṣāṃ rakṣasāṃ bharatarṣabha 01,172.010c uvācedaṃ vacaḥ pārtha parāśaram ariṃdamam 01,172.011a kaccit tātāpavighnaṃ te kaccin nandasi putraka 01,172.011c ajānatām adoṣāṇāṃ sarveṣāṃ rakṣasāṃ vadhāt 01,172.012a prajocchedam imaṃ mahyaṃ sarvaṃ somapasattama 01,172.012b*1792_01 naiṣa tāta dvijātīnāṃ dharmo dṛṣṭas tapasvinām 01,172.012b*1792_02 śama eva paro dharmas tam ācara parāśara 01,172.012c adharmiṣṭhaṃ variṣṭhaḥ san kuruṣe tvaṃ parāśara 01,172.012d*1793_01 śaktinaṃ cāpi dharmajña nātikrāntum ihārhasi 01,172.012d*1793_02 prajānāṃ ca mamocchedaṃ na caivaṃ kartum arhasi 01,172.012d*1793_03 śāpād dhi śakter vāsiṣṭha tat tāvad upapāditam 01,172.012d*1793_04 ātmajena saroṣeṇa śaktir nīta ito divam 01,172.012d*1793_05 na hi taṃ rākṣasaḥ kaś cic chakto bhakṣayituṃ mune 01,172.012d*1793_06 ātmanaivātmanas tena sṛṣṭo mṛtyus tadābhavat 01,172.012d*1793_07 nimittabhūtas tatrāsīd viśvāmitraḥ parāśara 01,172.012d*1794_01 vāsiṣṭhā bhakṣitāś cāsan kauśikotsṛṣṭarakṣasā 01,172.012d*1794_02 śāpaṃ na kurvanti tadā vākśastrā yat parāyaṇam 01,172.012d*1794_03 kṣamāvanto 'dahan dehaṃ deham anyaṃ vrajanti hi 01,172.012e rājā kalmāṣapādaś ca divam āroḍhum icchati 01,172.013a ye ca śaktyavarāḥ putrā vasiṣṭhasya mahāmuneḥ 01,172.013c te ca sarve mudā yuktā modante sahitāḥ suraiḥ 01,172.013e sarvam etad vasiṣṭhasya viditaṃ vai mahāmune 01,172.014a rakṣasāṃ ca samuccheda eṣa tāta tapasvinām 01,172.014c nimittabhūtas tvaṃ cātra kratau vāsiṣṭhanandana 01,172.014e sa satraṃ muñca bhadraṃ te samāptam idam astu te 01,172.015a evam uktaḥ pulastyena vasiṣṭhena ca dhīmatā 01,172.015c tadā samāpayām āsa satraṃ śāktiḥ parāśaraḥ 01,172.016a sarvarākṣasasatrāya saṃbhṛtaṃ pāvakaṃ muniḥ 01,172.016c uttare himavatpārśve utsasarja mahāvane 01,172.017a sa tatrādyāpi rakṣāṃsi vṛkṣān aśmāna eva ca 01,172.017c bhakṣayan dṛśyate vahniḥ sadā parvaṇi parvaṇi 01,173.000*1795=00 gandharvaḥ 01,173.000*1795_01 punaś caiva mahātejā viśvāmitrajighāṃsayā 01,173.000*1795_02 agniṃ saṃbhṛtavān ghoraṃ śākteyaḥ sumahātapāḥ 01,173.000*1795_03 vāsiṣṭhasaṃbhṛtaś cāgnir viśvāmitrahitaiṣiṇā 01,173.000*1795_04 tejasā vahnitulyena grastaḥ skandena dhīmatā 01,173.001 arjuna uvāca 01,173.001a rājñā kalmāṣapādena gurau brahmavidāṃ vare 01,173.001c kāraṇaṃ kiṃ puraskṛtya bhāryā vai saṃniyojitā 01,173.002a jānatā ca paraṃ dharmaṃ lokyaṃ tena mahātmanā 01,173.002c agamyāgamanaṃ kasmād vasiṣṭhena mahātmanā 01,173.002d*1796_01 adharmiṣṭhaṃ vasiṣṭhena kṛtaṃ cāpi purā sakhe 01,173.002d*1797_01 tatra me saṃśayo jātaḥ kāryākāryaviniścaye 01,173.002e kṛtaṃ tena purā sarvaṃ vaktum arhasi pṛcchataḥ 01,173.003 gandharva uvāca 01,173.003a dhanaṃjaya nibodhedaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 01,173.003c vasiṣṭhaṃ prati durdharṣaṃ tathāmitrasahaṃ nṛpam 01,173.004a kathitaṃ te mayā pūrvaṃ yathā śaptaḥ sa pārthivaḥ 01,173.004c śaktinā bharataśreṣṭha vāsiṣṭhena mahātmanā 01,173.005a sa tu śāpavaśaṃ prāptaḥ krodhaparyākulekṣaṇaḥ 01,173.005c nirjagāma purād rājā sahadāraḥ paraṃtapaḥ 01,173.006a araṇyaṃ nirjanaṃ gatvā sadāraḥ paricakrame 01,173.006c nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ nānāsattvasamākulam 01,173.007a nānāgulmalatācchannaṃ nānādrumasamāvṛtam 01,173.007c araṇyaṃ ghorasaṃnādaṃ śāpagrastaḥ paribhraman 01,173.008a sa kadā cit kṣudhāviṣṭo mṛgayan bhakṣam ātmanaḥ 01,173.008c dadarśa suparikliṣṭaḥ kasmiṃś cid vananirjhare 01,173.008e brāhmaṇīṃ brāhmaṇaṃ caiva maithunāyopasaṃgatau 01,173.009a tau samīkṣya tu vitrastāv akṛtārthau pradhāvitau 01,173.009c tayoś ca dravator vipraṃ jagṛhe nṛpatir balāt 01,173.010a dṛṣṭvā gṛhītaṃ bhartāram atha brāhmaṇy abhāṣata 01,173.010c śṛṇu rājan vaco mahyaṃ yat tvāṃ vakṣyāmi suvrata 01,173.011a ādityavaṃśaprabhavas tvaṃ hi lokapariśrutaḥ 01,173.011c apramattaḥ sthito dharme guruśuśrūṣaṇe rataḥ 01,173.011d*1798_01 vaiṣṇavo 'si mahīpāla ravivaṃśavivardhana 01,173.011d*1798_02 yena tvayā purā viṣṇus toṣitaḥ śubhakarmaṇā 01,173.011d*1798_03 ātmanaṃ tṛṇavat kṛtvā jīvitaṃ haraye 'rpitam 01,173.011d*1798_04 tadāsi rakṣitas tvaṃ vai viṣṇunā prabhaviṣṇunā 01,173.012a śāpaṃ prāpto 'si durdharṣa na pāpaṃ kartum arhasi 01,173.012c ṛtukāle tu saṃprāpte bhartrāsmy adya samāgatā 01,173.013a akṛtārthā hy ahaṃ bhartrā prasavārthaś ca me mahān 01,173.013c prasīda nṛpatiśreṣṭha bhartā me 'yaṃ visṛjyatām 01,173.014a evaṃ vikrośamānāyās tasyāḥ sa sunṛśaṃsakṛt 01,173.014c bhartāraṃ bhakṣayām āsa vyāghro mṛgam ivepsitam 01,173.015a tasyāḥ krodhābhibhūtāyā yad aśru nyapatad bhuvi 01,173.015c so 'gniḥ samabhavad dīptas taṃ ca deśaṃ vyadīpayat 01,173.016a tataḥ sā śokasaṃtaptā bhartṛvyasanaduḥkhitā 01,173.016c kalmāṣapādaṃ rājarṣim aśapad brāhmaṇī ruṣā 01,173.017a yasmān mamākṛtārthāyās tvayā kṣudra nṛśaṃsavat 01,173.017c prekṣantyā bhakṣito me 'dya prabhur bhartā mahāyaśāḥ 01,173.018a tasmāt tvam api durbuddhe macchāpaparivikṣataḥ 01,173.018c patnīm ṛtāv anuprāpya sadyas tyakṣyasi jīvitam 01,173.018d*1799_01 tena prasādyamānā sā prasādam akarot tadā 01,173.019a yasya carṣer vasiṣṭhasya tvayā putrā vināśitāḥ 01,173.019c tena saṃgamya te bhāryā tanayaṃ janayiṣyati 01,173.019e sa te vaṃśakaraḥ putro bhaviṣyati nṛpādhama 01,173.020a evaṃ śaptvā tu rājānaṃ sā tam āṅgirasī śubhā 01,173.020c tasyaiva saṃnidhau dīptaṃ praviveśa hutāśanam 01,173.021a vasiṣṭhaś ca mahābhāgaḥ sarvam etad apaśyata 01,173.021c jñānayogena mahatā tapasā ca paraṃtapa 01,173.021d*1800_01 na cāpy atra mahābāho adharmaḥ pratipadyate 01,173.021d*1800_02 brāhmaṇo yad apatyaṃ hi prārthitaḥ saṃprayacchati 01,173.021d*1800_03 yadā tu kāmato gacchet paranārīṃ naro nṛpa 01,173.021d*1800_04 tadāsya paradāroktam adharmasya phalaṃ bhavet 01,173.021d*1800_05 apakalkas tu rājendra nistīryaitad dvijottamaḥ 01,173.021d*1800_06 nānyato bharataśreṣṭha sa hi lokagurur yataḥ 01,173.022a muktaśāpaś ca rājarṣiḥ kālena mahatā tataḥ 01,173.022c ṛtukāle 'bhipatito madayantyā nivāritaḥ 01,173.023a na hi sasmāra nṛpatis taṃ śāpaṃ śāpamohitaḥ 01,173.023c devyāḥ so 'tha vacaḥ śrutvā sa tasyā nṛpasattamaḥ 01,173.023e taṃ ca śāpam anusmṛtya paryatapyad bhṛśaṃ tadā 01,173.024a etasmāt kāraṇād rājā vasiṣṭhaṃ saṃnyayojayat 01,173.024c svadāre bharataśreṣṭha śāpadoṣasamanvitaḥ 01,173.024d*1801_01 yadā kalmāṣapādas tu rākṣasatvam avāpa saḥ 01,173.024d*1801_02 tadā vasiṣṭhaḥ kuruṇā yajñārthe saṃvṛto 'bhavat 01,173.024d*1801_03 yadā kalmāṣapādas tu rākṣasatvaṃ visṛṣṭavān 01,173.024d*1801_04 tadā tenaiva rājñā tu vasiṣṭhaḥ saṃvṛto 'bhavat 01,173.024d*1801_05 evaṃ vasiṣṭho yuṣmākaṃ purodhāḥ saṃvṛto 'bhavat 01,174.001 arjuna uvāca 01,174.001a asmākam anurūpo vai yaḥ syād gandharva vedavit 01,174.001c purohitas tam ācakṣva sarvaṃ hi viditaṃ tava 01,174.002 gandharva uvāca 01,174.002a yavīyān devalasyaiṣa vane bhrātā tapasyati 01,174.002c dhaumya utkocake tīrthe taṃ vṛṇudhvaṃ yadīcchatha 01,174.003 vaiśaṃpāyana uvāca 01,174.003a tato 'rjuno 'stram āgneyaṃ pradadau tad yathāvidhi 01,174.003c gandharvāya tadā prīto vacanaṃ cedam abravīt 01,174.004a tvayy eva tāvat tiṣṭhantu hayā gandharvasattama 01,174.004c karmakāle grahīṣyāmi svasti te 'stv iti cābravīt 01,174.005a te 'nyonyam abhisaṃpūjya gandharvaḥ pāṇḍavāś ca ha 01,174.005c ramyād bhāgīrathīkacchād yathākāmaṃ pratasthire 01,174.006a tata utkocakaṃ tīrthaṃ gatvā dhaumyāśramaṃ tu te 01,174.006c taṃ vavruḥ pāṇḍavā dhaumyaṃ paurohityāya bhārata 01,174.007a tān dhaumyaḥ pratijagrāha sarvavedavidāṃ varaḥ 01,174.007c pādyena phalamūlena paurohityena caiva ha 01,174.008a te tadāśaṃsire labdhāṃ śriyaṃ rājyaṃ ca pāṇḍavāḥ 01,174.008c taṃ brāhmaṇaṃ puraskṛtya pāñcālyāś ca svayaṃvaram 01,174.009a mātṛṣaṣṭhās tu te tena guruṇā saṃgatās tadā 01,174.009c nāthavantam ivātmānaṃ menire bharatarṣabhāḥ 01,174.010a sa hi vedārthatattvajñas teṣāṃ gurur udāradhīḥ 01,174.010c tena dharmavidā pārthā yājyāḥ sarvavidā kṛtāḥ 01,174.011a vīrāṃs tu sa hi tān mene prāptarājyān svadharmataḥ 01,174.011c buddhivīryabalotsāhair yuktān devān ivāparān 01,174.012a kṛtasvastyayanās tena tatas te manujādhipāḥ 01,174.012c menire sahitā gantuṃ pāñcālyās taṃ svayaṃvaram 01,174.014b*1802_01 vedavic caiva vāgmī ca dhaumyaḥ śrīmān dvijottamaḥ 01,174.014b*1802_02 tejasā caiva buddhyā ca rūpeṇa yaśasā śriyā 01,174.014b*1802_03 mantraiś ca vividhair dhaumyas tulya āsīd bṛhaspateḥ 01,174.014b*1802_04 sa cāpi vipras tān mene svabhāvābhyadhikān bhuvi 01,175.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,175.001a tatas te naraśārdūlā bhrātaraḥ pañca pāṇḍavāḥ 01,175.001b*1803_01 brahmarūpadharāḥ pārthā jaṭilā brahmacāriṇaḥ 01,175.001c prayayur draupadīṃ draṣṭuṃ taṃ ca devamahotsavam 01,175.002a te prayātā naravyāghrā mātrā saha paraṃtapāḥ 01,175.002c brāhmaṇān dadṛśur mārge gacchataḥ sagaṇān bahūn 01,175.003a tān ūcur brāhmaṇā rājan pāṇḍavān brahmacāriṇaḥ 01,175.003c kva bhavanto gamiṣyanti kuto vāgacchateti ha 01,175.004 yudhiṣṭhira uvāca 01,175.004a āgatān ekacakrāyāḥ sodaryān devadarśinaḥ 01,175.004c bhavanto hi vijānantu sahitān mātṛcāriṇaḥ 01,175.005 brāhmaṇā ūcuḥ 01,175.005a gacchatādyaiva pāñcālān drupadasya niveśanam 01,175.005c svayaṃvaro mahāṃs tatra bhavitā sumahādhanaḥ 01,175.006a ekasārthaṃ prayātāḥ smo vayam apy atra gāminaḥ 01,175.006c tatra hy adbhutasaṃkāśo bhavitā sumahotsavaḥ 01,175.007a yajñasenasya duhitā drupadasya mahātmanaḥ 01,175.007c vedīmadhyāt samutpannā padmapatranibhekṣaṇā 01,175.008a darśanīyānavadyāṅgī sukumārī manasvinī 01,175.008c dhṛṣṭadyumnasya bhaginī droṇaśatroḥ pratāpinaḥ 01,175.009a yo jātaḥ kavacī khaḍgī saśaraḥ saśarāsanaḥ 01,175.009c susamiddhe mahābāhuḥ pāvake pāvakaprabhaḥ 01,175.009d*1804_01 yasmin saṃjāyamāne ca vāg uvācāśarīriṇī 01,175.009d*1804_02 eṣa śiṣyaś ca mṛtyuś ca bharadvājasya jāyate 01,175.010a svasā tasyānavadyāṅgī draupadī tanumadhyamā 01,175.010c nīlotpalasamo gandho yasyāḥ krośāt pravāyati 01,175.011a tāṃ yajñasenasya sutāṃ svayaṃvarakṛtakṣaṇām 01,175.011c gacchāmahe vayaṃ draṣṭuṃ taṃ ca devamahotsavam 01,175.012a rājāno rājaputrāś ca yajvāno bhūridakṣiṇāḥ 01,175.012c svādhyāyavantaḥ śucayo mahātmāno yatavratāḥ 01,175.013a taruṇā darśanīyāś ca nānādeśasamāgatāḥ 01,175.013c mahārathāḥ kṛtāstrāś ca samupaiṣyanti bhūmipāḥ 01,175.014a te tatra vividhān dāyān vijayārthaṃ nareśvarāḥ 01,175.014c pradāsyanti dhanaṃ gāś ca bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca sarvaśaḥ 01,175.015a pratigṛhya ca tat sarvaṃ dṛṣṭvā caiva svayaṃvaram 01,175.015c anubhūyotsavaṃ caiva gamiṣyāmo yathepsitam 01,175.016a naṭā vaitālikāś caiva nartakāḥ sūtamāgadhāḥ 01,175.016c niyodhakāś ca deśebhyaḥ sameṣyanti mahābalāḥ 01,175.017a evaṃ kautūhalaṃ kṛtvā dṛṣṭvā ca pratigṛhya ca 01,175.017c sahāsmābhir mahātmānaḥ punaḥ pratinivartsyatha 01,175.018a darśanīyāṃś ca vaḥ sarvān devarūpān avasthitān 01,175.018c samīkṣya kṛṣṇā varayet saṃgatyānyatamaṃ varam 01,175.019a ayaṃ bhrātā tava śrīmān darśanīyo mahābhujaḥ 01,175.019c niyudhyamāno vijayet saṃgatyā draviṇaṃ bahu 01,175.019d*1805_01 āhariṣyann ayaṃ nūnaṃ prītiṃ vo vardhayiṣyati 01,175.020 yudhiṣṭhira uvāca 01,175.020a paramaṃ bho gamiṣyāmo draṣṭuṃ devamahotsavam 01,175.020c bhavadbhiḥ sahitāḥ sarve kanyāyās taṃ svayaṃvaram 01,176.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,176.001a evam uktāḥ prayātās te pāṇḍavā janamejaya 01,176.001c rājñā dakṣiṇapāñcālān drupadenābhirakṣitān 01,176.002a tatas te taṃ mahātmānaṃ śuddhātmānam akalmaṣam 01,176.002c dadṛśuḥ pāṇḍavā rājan pathi dvaipāyanaṃ tadā 01,176.003a tasmai yathāvat satkāraṃ kṛtvā tena ca sāntvitāḥ 01,176.003c kathānte cābhyanujñātāḥ prayayur drupadakṣayam 01,176.004a paśyanto ramaṇīyāni vanāni ca sarāṃsi ca 01,176.004c tatra tatra vasantaś ca śanair jagmur mahārathāḥ 01,176.005a svādhyāyavantaḥ śucayo madhurāḥ priyavādinaḥ 01,176.005c ānupūrvyeṇa saṃprāptāḥ pāñcālān kurunandanāḥ 01,176.006a te tu dṛṣṭvā puraṃ tac ca skandhāvāraṃ ca pāṇḍavāḥ 01,176.006c kumbhakārasya śālāyāṃ niveśaṃ cakrire tadā 01,176.007a tatra bhaikṣaṃ samājahrur brāhmīṃ vṛttiṃ samāśritāḥ 01,176.007c tāṃś ca prāptāṃs tadā vīrāñ jajñire na narāḥ kva cit 01,176.007d*1806_01 yajñasenas tu pāñcālo bhīṣmadroṇakṛtāgasam 01,176.007d*1806_02 jñātvātmānaṃ tadārebhe trāṇāyātmakriyāṃ kṣamām 01,176.007d*1806_03 avāpya dhṛṣṭadyumnaṃ hi na sa droṇam acintayat 01,176.007d*1806_04 sutavairaprasaṅgāc ca bhīṣmād bhayam acintayat 01,176.007d*1807_01 kanyādānāt tu śaraṇaṃ so 'manyata mahīpatiḥ 01,176.007d*1807_02 jāmātur balasaṃyogān mene ha balavattaram 01,176.008a yajñasenasya kāmas tu pāṇḍavāya kirīṭine 01,176.008c kṛṣṇāṃ dadyām iti sadā na caitad vivṛṇoti saḥ 01,176.009a so 'nveṣamāṇaḥ kaunteyān pāñcālyo janamejaya 01,176.009b*1808_01 śaṃkareṇa varo dattaḥ prītena ca mahātmanā 01,176.009b*1808_02 sa niṣphalaḥ syān na tu me iti prāmāṇyam āgataḥ 01,176.009b*1808_03 mayā kartavyam adhunā duṣkaraṃ lakṣyavedhanam 01,176.009b*1808_04 iti niścitya manasā kāritaṃ lakṣyam uttamam 01,176.009c dṛḍhaṃ dhanur anāyamyaṃ kārayām āsa bhārata 01,176.009d*1809_01 vaiyyāghrapadyasograṃ vai sṛñjayasya mahīpateḥ 01,176.009d*1809_02 tad dhanuḥ kiṃdhuraṃ nāma devadattam upānayat 01,176.009d*1809_03 āyasī tasya jyā cāsīt pratibaddhā mahābalā 01,176.009d*1809_04 na tu jyāṃ prasahed anyāṃ tad dhanuḥpravaraṃ mahat 01,176.010a yantraṃ vaihāyasaṃ cāpi kārayām āsa kṛtrimam 01,176.010c tena yantreṇa sahitaṃ rājā lakṣyaṃ ca kāñcanam 01,176.011 drupada uvāca 01,176.011a idaṃ sajyaṃ dhanuḥ kṛtvā sajyenānena sāyakaiḥ 01,176.011c atītya lakṣyaṃ yo veddhā sa labdhā matsutām iti 01,176.012 vaiśaṃpāyana uvāca 01,176.012a iti sa drupado rājā sarvataḥ samaghoṣayat 01,176.012c tac chrutvā pārthivāḥ sarve samīyus tatra bhārata 01,176.013a ṛṣayaś ca mahātmānaḥ svayaṃvaradidṛkṣayā 01,176.013b*1810_01 yādavā vāsudevena sārdham andhakavṛṣṇayaḥ 01,176.013b*1810_02 rājāno rājaputrāś ca yuvāno mṛṣṭakuṇḍalāḥ 01,176.013b*1810_03 nānājanapadādhīśā yajvāno bhūridakṣiṇāḥ 01,176.013b*1810_04 manojñarūpalāvaṇyā mahendrasamavikramāḥ 01,176.013b*1810_05 krodhena cāgnisadṛśāḥ kṣamayā pṛthivīsamāḥ 01,176.013b*1810_06 sthairye merusamā dhīrāḥ sūryavaiśvānaropamāḥ 01,176.013b*1810_07 pṛthivyāṃ ye ca rājāna ṛṣayaś ca tapodhanāḥ 01,176.013b*1810_08 bālavṛddhān ṛte sarve mahīpālāḥ samāgatāḥ 01,176.013b*1810_09 trayastriṃśat surāḥ sarve vimānair vyomni niṣṭhitāḥ 01,176.013c duryodhanapurogāś ca sakarṇāḥ kuravo nṛpa 01,176.014a brāhmaṇāś ca mahābhāgā deśebhyaḥ samupāgaman 01,176.014c te 'bhyarcitā rājagaṇā drupadena mahātmanā 01,176.014d*1811_01 brāhmaṇair eva sahitāḥ pāṇḍavāḥ samupāviśan 01,176.014d*1811_02 vaitālikā nartakāś ca sūtamāgadhabandinaḥ 01,176.014d*1812_01 upopaviṣṭā mañceṣu draṣṭukāmāḥ svayaṃvaram 01,176.015a tataḥ paurajanāḥ sarve sāgaroddhūtaniḥsvanāḥ 01,176.015c śiśumārapuraṃ prāpya nyaviśaṃs te ca pārthivāḥ 01,176.016a prāguttareṇa nagarād bhūmibhāge same śubhe 01,176.016c samājavāṭaḥ śuśubhe bhavanaiḥ sarvato vṛtaḥ 01,176.017a prākāraparikhopeto dvāratoraṇamaṇḍitaḥ 01,176.017c vitānena vicitreṇa sarvataḥ samavastṛtaḥ 01,176.018a tūryaughaśatasaṃkīrṇaḥ parārdhyāgurudhūpitaḥ 01,176.018c candanodakasiktaś ca mālyadāmaiś ca śobhitaḥ 01,176.019a kailāsaśikharaprakhyair nabhastalavilekhibhiḥ 01,176.019c sarvataḥ saṃvṛtair naddhaḥ prāsādaiḥ sukṛtocchritaiḥ 01,176.020a suvarṇajālasaṃvītair maṇikuṭṭimabhūṣitaiḥ 01,176.020c sukhārohaṇasopānair mahāsanaparicchadaiḥ 01,176.021a agrāmyasamavacchannair agurūttamavāsitaiḥ 01,176.021c haṃsācchavarṇair bahubhir āyojanasugandhibhiḥ 01,176.022a asaṃbādhaśatadvāraiḥ śayanāsanaśobhitaiḥ 01,176.022c bahudhātupinaddhāṅgair himavacchikharair iva 01,176.023a tatra nānāprakāreṣu vimāneṣu svalaṃkṛtāḥ 01,176.023c spardhamānās tadānyonyaṃ niṣeduḥ sarvapārthivāḥ 01,176.024a tatropaviṣṭān dadṛśur mahāsattvaparākramān 01,176.024c rājasiṃhān mahābhāgān kṛṣṇāguruvibhūṣitān 01,176.025a mahāprasādān brahmaṇyān svarāṣṭraparirakṣiṇaḥ 01,176.025c priyān sarvasya lokasya sukṛtaiḥ karmabhiḥ śubhaiḥ 01,176.026a mañceṣu ca parārdhyeṣu paurajānapadā janāḥ 01,176.026c kṛṣṇādarśanatuṣṭyarthaṃ sarvataḥ samupāviśan 01,176.027a brāhmaṇais te ca sahitāḥ pāṇḍavāḥ samupāviśan 01,176.027c ṛddhiṃ pāñcālarājasya paśyantas tām anuttamām 01,176.028a tataḥ samājo vavṛdhe sa rājan divasān bahūn 01,176.028c ratnapradānabahulaḥ śobhito naṭanartakaiḥ 01,176.029a vartamāne samāje tu ramaṇīye 'hni ṣoḍaśe 01,176.029b@098_0001 maitre muhūrte tat tasyā rājadārāḥ purāvidaḥ 01,176.029b@098_0002 putravatyaḥ suvasanāḥ pratikarmopacakramuḥ 01,176.029b@098_0003 svarṇapātraṃ ca kauśeyaṃ dūrvāsiddhyarthasaṃyutam 01,176.029b@098_0004 nidhāya tailaṃ snānārthaṃ ninyur bālā haripriyāḥ 01,176.029b@098_0005 lodhrakalkahṛtābhyaṅgatailaṃ kāleyacandanam 01,176.029b@098_0006 catuṣkābhimukhīṃ ninyur abhiṣekāya yoṣitaḥ 01,176.029b@098_0007 vaiḍūryamaṇipīṭheṣu niviṣṭāṃ draupadīṃ tadā 01,176.029b@098_0008 satūryaṃ snāpayāṃ cakruḥ svarṇakumbhasthitair jalaiḥ 01,176.029b@098_0009 tāṃ nivṛttābhiṣekāṃ ca dukūladvayadhāriṇīm 01,176.029b@098_0010 ninyur maṇistambhayutāṃ vedīṃ vai supariṣkṛtām 01,176.029b@098_0011 niveśya prāṅmukhīṃ hṛṣṭāṃ vismitākṣāḥ prasādhikāḥ 01,176.029b@098_0012 kenānukāraṇenemām ity anyonyaṃ vyalokayan 01,176.029b@098_0013 dhūpoṣmaṇā ca keśānām ārdrabhāvaṃ vyapohayan 01,176.029b@098_0014 babandhur asyā dhammillaṃ mālyaiḥ surabhigandhibhiḥ 01,176.029b@098_0015 dūrvāmadhūkaracitaṃ mālyaṃ tasyā daduḥ kare 01,176.029b@098_0016 cakruś ca kṛṣṇāgaruṇā patrabhaṅgaṃ kucadvaye 01,176.029b@098_0017 reje sā cakravākāṅkā svarṇadīrghasaridvarā 01,176.029b@098_0018 alakaiḥ kuṭilais tasyā mukhaṃ vikasitaṃ babhau 01,176.029b@098_0019 āsaktabhṛṅgaṃ kusumaṃ śaśibimbaṃ jigāya tat 01,176.029b@098_0020 kālāñjanaṃ nayanayor ācārārthaṃ samādadhuḥ 01,176.029b@098_0021 bhūṣaṇai ratnakhacitair alaṃcakrur yathocitam 01,176.029b@098_0022 mātā ca tasyāḥ pṛṣatī haritālamanaḥśilām 01,176.029b@098_0023 aṅgulībhyām upādāya tilakaṃ vidadhe mukhe 01,176.029b@098_0024 alaṃkṛtāṃ vadhūṃ dṛṣṭvā yoṣito mudam āyayuḥ 01,176.029b@098_0025 mātā na mumude tasyāḥ patiḥ kīdṛg bhaviṣyati 01,176.029b@098_0026 sauvidallāḥ samāgamya drupadasyājñayā tataḥ 01,176.029b@098_0027 enām āropayām āsuḥ kariṇīṃ kuthabhūṣitām 01,176.029b@098_0028 tato 'vādyanta vādyāni maṅgalāni divi spṛśan 01,176.029b@098_0029 vilāsinījanaś cāpi pravaraṃ kariṇīśatam 01,176.029b@098_0030 māṅgalyagītaṃ gāyantyaḥ pārśvayor ubhayor yayuḥ 01,176.029b@098_0031 janāpaharaṇe yattāḥ pratihāryaḥ puro yayuḥ 01,176.029b@098_0032 kolāhalo mahān āsīt tasmin puravare tadā 01,176.029b@098_0033 dhṛṣṭadyumno yayāv agre hayam āruhya bhārata 01,176.029b@098_0034 drupado raṅgadeśe tu balena mahatā yutaḥ 01,176.029b@098_0035 tasthau vyūhya mahānīkaṃ pālitaṃ dṛḍhadhanvibhiḥ 01,176.029b@098_0036 tasyāṃ varāṅgyām āyantyāṃ mañcasthā nṛpasattamāḥ 01,176.029b@098_0037 tāṃ dṛṣṭvā manmathāviṣṭā vilāsān vidadhuḥ kila 01,176.029b@098_0038 kaś cid abhrāmayad bhūyaḥ kamalaṃ sumanoharam 01,176.029b@098_0039 lolapatraṃ calad bhṛṅgaṃ pariveṣṭitakesaram 01,176.029b@098_0040 kaś cid vilāsī galitaṃ lagnam aṅgadakoṭibhiḥ 01,176.029b@098_0041 prālambam akarod aṃse sācīkṛtamukhāmbujam 01,176.029b@098_0042 lilekha pīṭhaṃ pādena haimaṃ tiryaṅ mukhatviṣā 01,176.029b@098_0043 ketakīdalam anyo 'pi priyaṃ karṇavibhūṣaṇam 01,176.029b@098_0044 nakhāgraiḥ pāṭayām āsa kuśālekhaviśāradaiḥ 01,176.029b@098_0045 kaś cit kamalaśoṇena nakhena svastipāṇinā 01,176.029b@098_0046 ratnāṅgulīyaprabhayā vidvān akṣān avāsṛjat 01,176.029b@098_0047 yathābhā tasya vimalā svasthānāc calitā tathā 01,176.029b@098_0048 kaś cid vyāpārayām āsa kararatnāṅgulīyakam 01,176.029b@098_0049 bhūyān evaṃvidhāṃs tatra draupadī kamalekṣaṇā 01,176.029b@098_0050 nīlotpalamayaṃ deśaṃ kurvāṇevāvalokayat 01,176.029c āplutāṅgī suvasanā sarvābharaṇabhūṣitā 01,176.030a vīrakāṃsyam upādāya kāñcanaṃ samalaṃkṛtam 01,176.030c avatīrṇā tato raṅgaṃ draupadī bharatarṣabha 01,176.031a purohitaḥ somakānāṃ mantravid brāhmaṇaḥ śuciḥ 01,176.031c paristīrya juhāvāgnim ājyena vidhinā tadā 01,176.032a sa tarpayitvā jvalanaṃ brāhmaṇān svasti vācya ca 01,176.032c vārayām āsa sarvāṇi vāditrāṇi samantataḥ 01,176.033a niḥśabde tu kṛte tasmin dhṛṣṭadyumno viśāṃ pate 01,176.033b*1813_01 kṛṣṇām ādāya vidhivan meghadundubhiniḥsvanaḥ 01,176.033c raṅgamadhyagatas tatra meghagambhīrayā girā 01,176.033e vākyam uccair jagādedaṃ ślakṣṇam arthavad uttamam 01,176.034a idaṃ dhanur lakṣyam ime ca bāṇāḥ; śṛṇvantu me pārthivāḥ sarva eva 01,176.034c yantracchidreṇābhyatikramya lakṣyaṃ; samarpayadhvaṃ khagamair daśārdhaiḥ 01,176.035a etat kartā karma suduṣkaraṃ yaḥ; kulena rūpeṇa balena yuktaḥ 01,176.035c tasyādya bhāryā bhaginī mameyaṃ; kṛṣṇā bhavitrī na mṛṣā bravīmi 01,176.036a tān evam uktvā drupadasya putraḥ; paścād idaṃ draupadīm abhyuvāca 01,176.036c nāmnā ca gotreṇa ca karmaṇā ca; saṃkīrtayaṃs tān nṛpatīn sametān 01,177.001 dhṛṣṭadyumna uvāca 01,177.001a duryodhano durviṣaho durmukho duṣpradharṣaṇaḥ 01,177.001c viviṃśatir vikarṇaś ca saho duḥśāsanaḥ samaḥ 01,177.002a yuyutsur vātavegaś ca bhīmavegadharas tathā 01,177.002c ugrāyudho balākī ca kanakāyur virocanaḥ 01,177.003a sukuṇḍalaś citrasenaḥ suvarcāḥ kanakadhvajaḥ 01,177.003c nandako bāhuśālī ca kuṇḍajo vikaṭas tathā 01,177.003d*1814_01 vindaś cāpy anuvindaś ca sajīvī vikalaḥ karī 01,177.004a ete cānye ca bahavo dhārtarāṣṭrā mahābalāḥ 01,177.004c karṇena sahitā vīrās tvadarthaṃ samupāgatāḥ 01,177.004e śatasaṃkhyā mahātmānaḥ prathitāḥ kṣatriyarṣabhāḥ 01,177.005a śakuniś ca balaś caiva vṛṣako 'tha bṛhadbalaḥ 01,177.005c ete gāndhārarājasya sutāḥ sarve samāgatāḥ 01,177.006a aśvatthāmā ca bhojaś ca sarvaśastrabhṛtāṃ varau 01,177.006c samavetau mahātmānau tvadarthe samalaṃkṛtau 01,177.007a bṛhanto maṇimāṃś caiva daṇḍadhāraś ca vīryavān 01,177.007c sahadevo jayatseno meghasaṃdhiś ca māgadhaḥ 01,177.008a virāṭaḥ saha putrābhyāṃ śaṅkhenaivottareṇa ca 01,177.008c vārdhakṣemiḥ suvarcāś ca senābinduś ca pārthivaḥ 01,177.009a abhibhūḥ saha putreṇa sudāmnā ca suvarcasā 01,177.009c sumitraḥ sukumāraś ca vṛkaḥ satyadhṛtis tathā 01,177.010a sūryadhvajo rocamāno nīlaś citrāyudhas tathā 01,177.010c aṃśumāṃś cekitānaś ca śreṇimāṃś ca mahābalaḥ 01,177.011a samudrasenaputraś ca candrasenaḥ pratāpavān 01,177.011c jalasaṃdhaḥ pitāputrau sudaṇḍo daṇḍa eva ca 01,177.012a pauṇḍrako vāsudevaś ca bhagadattaś ca vīryavān 01,177.012c kaliṅgas tāmraliptaś ca pattanādhipatis tathā 01,177.013a madrarājas tathā śalyaḥ sahaputro mahārathaḥ 01,177.013c rukmāṅgadena vīreṇa tathā rukmarathena ca 01,177.014a kauravyaḥ somadattaś ca putrāś cāsya mahārathāḥ 01,177.014c samavetās trayaḥ śūrā bhūrir bhūriśravāḥ śalaḥ 01,177.015a sudakṣiṇaś ca kāmbojo dṛḍhadhanvā ca kauravaḥ 01,177.015c bṛhadbalaḥ suṣeṇaś ca śibir auśīnaras tathā 01,177.015d*1815_01 paṭaccaranihantā ca kārūṣādhipatis tathā 01,177.015d*1816_01 pāṇḍyakeralacolendrās trayas tretāgnayo yathā 01,177.015d*1816_02 āsaneṣu virājante āśām āgastyam āśritāḥ 01,177.016a saṃkarṣaṇo vāsudevo raukmiṇeyaś ca vīryavān 01,177.016c sāmbaś ca cārudeṣṇaś ca sāraṇo 'tha gadas tathā 01,177.017a akrūraḥ sātyakiś caiva uddhavaś ca mahābalaḥ 01,177.017c kṛtavarmā ca hārdikyaḥ pṛthur vipṛthur eva ca 01,177.018a viḍūrathaś ca kaṅkaś ca samīkaḥ sāramejayaḥ 01,177.018a*1817_01 . . . . . . . . ye cānye yādavās tathā 01,177.018a*1817_02 āgatās tava hetoś ca kṛṣṇe jānīhi satvaram 01,177.018a*1817_03 kṛtavarmā ca hārdikyaḥ (= 17c) 01,177.018a*1818_01 śaṅkuś ca sagaveṣaṇaḥ 01,177.018a*1818_02 āśāvaho 'niruddhaś ca 01,177.018c vīro vātapatiś caiva jhillī piṇḍārakas tathā 01,177.018e uśīnaraś ca vikrānto vṛṣṇayas te prakīrtitāḥ 01,177.019a bhagīratho bṛhatkṣatraḥ saindhavaś ca jayadrathaḥ 01,177.019c bṛhadratho bāhlikaś ca śrutāyuś ca mahārathaḥ 01,177.020a ulūkaḥ kaitavo rājā citrāṅgadaśubhāṅgadau 01,177.020c vatsarājaś ca dhṛtimān kosalādhipatis tathā 01,177.020d*1819_01 karṇaś ca saha putreṇa vṛṣasenena vīryavān 01,177.020d*1819_02 bṛhadbalaś ca balavān rājā caivātha durjayaḥ 01,177.020d*1819_03 damaghoṣātmajaś caiva śiśupālo mahābalaḥ 01,177.020d*1819_04 cedīnām adhipo vīro balavān antakopamaḥ 01,177.020d*1820_01 prācyodīcyāḥ pratīcyāś ca dākṣiṇātyāḥ kṣitīśvarāḥ 01,177.020d*1821_01 śiśupālaś ca vikrānto jarāsaṃdhas tathaiva ca 01,177.021a ete cānye ca bahavo nānājanapadeśvarāḥ 01,177.021c tvadartham āgatā bhadre kṣatriyāḥ prathitā bhuvi 01,177.022a ete vetsyanti vikrāntās tvadarthaṃ lakṣyam uttamam 01,177.022c vidhyeta ya imaṃ lakṣyaṃ varayethāḥ śubhe 'dya tam 01,178.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,178.001a te 'laṃkṛtāḥ kuṇḍalino yuvānaḥ; parasparaṃ spardhamānāḥ sametāḥ 01,178.001c astraṃ balaṃ cātmani manyamānāḥ; sarve samutpetur ahaṃkṛtena 01,178.002a rūpeṇa vīryeṇa kulena caiva; dharmeṇa caivāpi ca yauvanena 01,178.002c samṛddhadarpā madavegabhinnā; mattā yathā haimavatā gajendrāḥ 01,178.003a parasparaṃ spardhayā prekṣamāṇāḥ; saṃkalpajenāpi pariplutāṅgāḥ 01,178.003c kṛṣṇā mamaiṣety abhibhāṣamāṇā; nṛpāsanebhyaḥ sahasopatasthuḥ 01,178.004a te kṣatriyā raṅgagatāḥ sametā; jigīṣamāṇā drupadātmajāṃ tām 01,178.004c cakāśire parvatarājakanyām; umāṃ yathā devagaṇāḥ sametāḥ 01,178.005a kandarpabāṇābhinipīḍitāṅgāḥ; kṛṣṇāgatais te hṛdayair narendrāḥ 01,178.005c raṅgāvatīrṇā drupadātmajārthaṃ; dveṣyān hi cakruḥ suhṛdo 'pi tatra 01,178.006a athāyayur devagaṇā vimānai; rudrādityā vasavo 'thāśvinau ca 01,178.006c sādhyāś ca sarve marutas tathaiva; yamaṃ puraskṛtya dhaneśvaraṃ ca 01,178.007a daityāḥ suparṇāś ca mahoragāś ca; devarṣayo guhyakāś cāraṇāś ca 01,178.007c viśvāvasur nāradaparvatau ca; gandharvamukhyāś ca sahāpsarobhiḥ 01,178.008a halāyudhas tatra ca keśavaś ca; vṛṣṇyandhakāś caiva yathā pradhānāḥ 01,178.008c prekṣāṃ sma cakrur yadupuṃgavās te; sthitāś ca kṛṣṇasya mate babhūvuḥ 01,178.009a dṛṣṭvā hi tān mattagajendrarūpān; pañcābhipadmān iva vāraṇendrān 01,178.009c bhasmāvṛtāṅgān iva havyavāhān; pārthān pradadhyau sa yadupravīraḥ 01,178.010a śaśaṃsa rāmāya yudhiṣṭhiraṃ ca; bhīmaṃ ca jiṣṇuṃ ca yamau ca vīrau 01,178.010c śanaiḥ śanais tāṃś ca nirīkṣya rāmo; janārdanaṃ prītamanā dadarśa 01,178.011a anye tu nānānṛpaputrapautrāḥ; kṛṣṇāgatair netramanaḥsvabhāvaiḥ 01,178.011c vyāyacchamānā dadṛśur bhramantīṃ; saṃdaṣṭadantacchadatāmravaktrāḥ 01,178.012a tathaiva pārthāḥ pṛthubāhavas te; vīrau yamau caiva mahānubhāvau 01,178.012c tāṃ draupadīṃ prekṣya tadā sma sarve; kandarpabāṇābhihatā babhūvuḥ 01,178.012d*1822_01 devāś ca sarve sagaṇāḥ sametās 01,178.012d*1822_02 tāṃ draṣṭukāmā vasavo 'śvinau ca 01,178.012d*1822_03 rudrāś ca somo varuṇo yamaś ca 01,178.012d*1822_04 śakraṃ puraskṛtya dhaneśvaraś ca 01,178.012d*1822_05 viśvāvasur nāradaparvatau ca 01,178.012d*1822_06 devarṣayaś cāpsarasāṃ gaṇāś ca 01,178.013a devarṣigandharvasamākulaṃ tat; suparṇanāgāsurasiddhajuṣṭam 01,178.013c divyena gandhena samākulaṃ ca; divyaiś ca mālyair avakīryamāṇam 01,178.014a mahāsvanair dundubhināditaiś ca; babhūva tat saṃkulam antarikṣam 01,178.014c vimānasaṃbādham abhūt samantāt; saveṇuvīṇāpaṇavānunādam 01,178.014d*1823_01 samājavāṭopari saṃsthitānāṃ 01,178.014d*1823_02 meghaiḥ samantād iva garjamānaiḥ 01,178.015a tatas tu te rājagaṇāḥ krameṇa; kṛṣṇānimittaṃ nṛpa vikramantaḥ 01,178.015b*1824_01 sakarṇaduryodhanaśālvaśalya- 01,178.015b*1824_02 drauṇāyanikrāthasunīthavakrāḥ 01,178.015b*1824_03 kaliṅgavaṅgādhipapāṇḍyapauṇḍrā 01,178.015b*1824_04 videharājo yavanādhipaś ca 01,178.015b*1824_05 anye ca nānā nṛpaputrapautrā 01,178.015b*1824_06 rāṣṭrādhipāḥ paṅkajapatranetrāḥ 01,178.015b*1824_07 kirīṭahārāṅgadacakravālair 01,178.015b*1824_08 vibhūṣitāṅgāḥ pṛthubāhavas te 01,178.015b*1824_09 anukramaṃ vikramasattvayuktā 01,178.015b*1824_10 balena vīryeṇa ca nardamānāḥ 01,178.015c tat kārmukaṃ saṃhananopapannaṃ; sajyaṃ na śekus tarasāpi kartum 01,178.016a te vikramantaḥ sphuratā dṛḍhena; niṣkṛṣyamāṇā dhanuṣā narendrāḥ 01,178.016c viceṣṭamānā dharaṇītalasthā; dīnā adṛśyanta vibhagnacittāḥ 01,178.016d*1825_01 gataujasaḥ srastakirīṭahārā 01,178.016d*1825_02 viniḥśvasantaḥ śamayāṃ babhūvuḥ 01,178.016d*1826_01 pāñcālarājasya sutā sakhībhiḥ 01,178.016d*1826_02 dṛṣṭvā dhanuḥkṣobham udārarūpā 01,178.016d*1826_03 jahāsa rājñāṃ bahuvīryabhājāṃ 01,178.016d*1826_04 līlāvilāsāñcitalocanāntā 01,178.017a hāhākṛtaṃ tad dhanuṣā dṛḍhena; niṣpiṣṭabhagnāṅgadakuṇḍalaṃ ca 01,178.017c kṛṣṇānimittaṃ vinivṛttabhāvaṃ; rājñāṃ tadā maṇḍalam ārtam āsīt 01,178.017d*1827_01 sarvān nṛpāṃs tān prasamīkṣya karṇo 01,178.017d*1827_02 dhanurdharāṇāṃ pravaro jagāma 01,178.017d*1827_03 uddhṛtya tūrṇaṃ dhanur udyataṃ tat 01,178.017d*1827_04 sajyaṃ cakārāśu yuyoja bāṇān 01,178.017d*1827_05 dṛṣṭvā sūtaṃ menire pāṇḍuputrā 01,178.017d*1827_06 bhittvā nītaṃ lakṣyavaraṃ dharāyām 01,178.017d*1827_07 dhanurdharā rāgakṛtapratijñam 01,178.017d*1827_08 atyagnisomārkam athārkaputram 01,178.017d*1827_09 dṛṣṭvā tu taṃ draupadī vākyam uccair 01,178.017d*1827_10 jagāda nāhaṃ varayāmi sūtam 01,178.017d*1827_11 sāmarṣahāsaṃ prasamīkṣya sūryaṃ 01,178.017d*1827_12 tatyāja karṇaḥ sphuritaṃ dhanus tat 01,178.017d*1828_01 evaṃ teṣu nivṛtteṣu kṣatriyeṣu samantataḥ 01,178.017d*1828_02 cedīnām adhipo vīro balavān antakopamaḥ 01,178.017d*1828_03 damaghoṣātmajo vīraḥ śiśupālo mahāmatiḥ 01,178.017d*1828_04 dhanur ādāyamānas tu jānubhyām agaman mahīm 01,178.017d*1828_05 tato rājā mahāvīryo jarāsaṃdho mahābalaḥ 01,178.017d*1828_06 dhanuṣo 'bhyāśam āgatya tasthau girir ivācalaḥ 01,178.017d*1828_07 dhanuṣā pīḍyamānas tu jānubhyām agaman mahīm 01,178.017d*1828_08 tata utthāya rājā sa svarāṣṭrāṇy abhijagmivān 01,178.017d*1828_09 tataḥ śalyo mahāvīryo madrarājo mahābalaḥ 01,178.017d*1828_10 tad apy āropyamāṇas tu jānubhyām agaman mahīm 01,178.017d*1829_01 tāḍitaḥ sa dhanuṣkoṭyā papātorvyāṃ viyanmukhaḥ 01,178.017d*1829_02 saṃraṃbhāt krośamātre tu rājāno 'nye bhayāturāḥ 01,178.017d*1830_01 tato vaikartanaḥ karṇo vṛṣā vai sūtanandanaḥ 01,178.017d*1830_02 dhanur āropyamāṇaṃ tu romamātre 'bhyatāḍayat 01,178.017d*1831_01 kambugrīvaḥ pṛthuvyaṃso mattavāraṇavikramaḥ 01,178.017d*1831_02 mattavāraṇatāmrākṣo mattavāraṇavegavān 01,178.017d*1832_01 dhanur āropyamāṇaṃ tu sarṣamātre 'bhyatāḍayat 01,178.017d*1833_01 trailokyavijayī karṇaḥ sattve trailokyaviśrutaḥ 01,178.017d*1833_02 dhanuṣā so 'pi nirdhūta iti sarve bhayākulāḥ 01,178.017d*1833_03 evaṃ karṇe vinirdhūte dhanuṣānye nṛpottamāḥ 01,178.017d*1833_04 cakṣurbhir api nāpaśyan vinamramukhapaṅkajāḥ 01,178.017d*1833_05 dṛṣṭvā karṇaṃ vinirdhūtaṃ lokavīrā nṛpottamāḥ 01,178.017d*1833_06 nirāśā dhanuṣoddhāre draupadīsaṃgame 'pi ca 01,178.017d*1833_07 tato duryodhano rājā dhārtarāṣṭraḥ paraṃtapaḥ 01,178.017d*1833_08 mānī dṛḍhāstraḥ saṃpannaḥ sarvaiś ca nṛpalakṣaṇaiḥ 01,178.017d*1833_09 utthitaḥ sahasā tatra bhrātṛmadhye mahābalaḥ 01,178.017d*1833_10 vilokya draupadīṃ hṛṣṭo dhanuṣo 'bhyāśam āgamat 01,178.017d*1833_11 sa babhau dhanur ādāya śakraś cāpadharo yathā 01,178.017d*1833_12 sa tadāropayām āsa tilamātre hy atāḍayat 01,178.017d*1833_13 āropyamāṇas tad rājā dhanuṣā balinā tadā 01,178.017d*1833_14 mā sa utthānam apatad aṅgulyagre sa tāḍitaḥ 01,178.017d*1833_15 sa yayau tāḍitas tena vrīḍann iva narādhipaḥ 01,178.017d*1834_01 tam athāropyamāṇaṃ tu mudgamātre 'bhyatāḍayat 01,178.017d*1834_02 sa papāta mahīṃ raṅgād ardhayojanadūrataḥ 01,178.017d*1834_03 tathaivāgāt svakaṃ rājyaṃ paścād anavalokayan 01,178.017d*1834_04 tato vaikartanaḥ karṇo vṛṣā vai sūtanandanaḥ 01,178.017d*1834_05 dhanur abhyāśam āgamya tolayām āsa tad dhanuḥ 01,178.017d*1834_06 taṃ cāpy āropyamāṇaṃ tad romamātre 'bhyatāḍayat 01,178.017d*1835_01 tato variṣṭhaḥ suradānavānām 01,178.017d*1835_02 udāradhīr vṛṣṇikulapravīraḥ 01,178.017d*1835_03 jaharṣa rāmeṇa sa pīḍya hastaṃ 01,178.017d*1835_04 hastaṃ gatāṃ pāṇḍusutasya matvā 01,178.017d*1835_05 na jajñur anye nṛpavīramukhyāḥ 01,178.017d*1835_06 saṃchannarūpān atha pāṇḍuputrān 01,178.017d*1835_07 vinā hi bhīṣmaṃ ca yadupravīrau 01,178.017d*1835_08 dhaumyaṃ ca dharmaṃ sahasodarāṃś ca 01,178.018a tasmiṃs tu saṃbhrāntajane samāje; nikṣiptavādeṣu narādhipeṣu 01,178.018c kuntīsuto jiṣṇur iyeṣa kartuṃ; sajyaṃ dhanus tat saśaraṃ sa vīraḥ 01,179.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,179.001a yadā nivṛttā rājāno dhanuṣaḥ sajyakarmaṇi 01,179.001b*1836_01 tadā yudhiṣṭhiro rājā saṃjñayārjunam anvaśāt 01,179.001b*1836_02 guror iṅgitam ājñāya dharmarājasya dhīmataḥ 01,179.001c athodatiṣṭhad viprāṇāṃ madhyāj jiṣṇur udāradhīḥ 01,179.001d*1837_01 tato 'vatīrṇaṃ raṅgasya madhyaṃ pāṇḍavamadhyamam 01,179.002a udakrośan vipramukhyā vidhunvanto 'jināni ca 01,179.002c dṛṣṭvā saṃprasthitaṃ pārtham indraketusamaprabham 01,179.003a ke cid āsan vimanasaḥ ke cid āsan mudā yutāḥ 01,179.003c āhuḥ parasparaṃ ke cin nipuṇā buddhijīvinaḥ 01,179.004a yat karṇaśalyapramukhaiḥ pārthivair lokaviśrutaiḥ 01,179.004c nānataṃ balavadbhir hi dhanurvedaparāyaṇaiḥ 01,179.005a tat kathaṃ tv akṛtāstreṇa prāṇato durbalīyasā 01,179.005c baṭumātreṇa śakyaṃ hi sajyaṃ kartuṃ dhanur dvijāḥ 01,179.005d*1838_01 sajyaṃ cet kṛtavān eṣa veddhuṃ lakṣyaṃ kathaṃ bhavet 01,179.006a avahāsyā bhaviṣyanti brāhmaṇāḥ sarvarājasu 01,179.006c karmaṇy asminn asaṃsiddhe cāpalād aparīkṣite 01,179.007a yady eṣa darpād dharṣād vā yadi vā brahmacāpalāt 01,179.007c prasthito dhanur āyantuṃ vāryatāṃ sādhu mā gamat 01,179.008a nāvahāsyā bhaviṣyāmo na ca lāghavam āsthitāḥ 01,179.008c na ca vidviṣṭatāṃ loke gamiṣyāmo mahīkṣitām 01,179.008d*1839_01 ke cid āhur jayo 'smākaṃ jayo nāsti parājayaḥ 01,179.008d*1839_02 parājayo jayo vā syāt kuryāt sajyaṃ dhanur dvijāḥ 01,179.009a ke cid āhur yuvā śrīmān nāgarājakaropamaḥ 01,179.009c pīnaskandhorubāhuś ca dhairyeṇa himavān iva 01,179.009d*1840_01 siṃhakhelagatiḥ śrīmān mattanāgendravikramaḥ 01,179.010a saṃbhāvyam asmin karmedam utsāhāc cānumīyate 01,179.010c śaktir asya mahotsāhā na hy aśaktaḥ svayaṃ vrajet 01,179.011a na ca tad vidyate kiṃ cit karma lokeṣu yad bhavet 01,179.011c brāhmaṇānām asādhyaṃ ca triṣu saṃsthānacāriṣu 01,179.012a abbhakṣā vāyubhakṣāś ca phalāhārā dṛḍhavratāḥ 01,179.012c durbalā hi balīyāṃso viprā hi brahmatejasā 01,179.013a brāhmaṇo nāvamantavyaḥ sad vāsad vā samācaran 01,179.013c sukhaṃ duḥkhaṃ mahad dhrasvaṃ karma yat samupāgatam 01,179.013d*1841_01 jāmadagnyena rāmeṇa nirjitāḥ kṣatriyā bhuvi 01,179.013d*1841_02 pītaḥ samudro 'gastyena agādho brahmatejasā 01,179.013d*1841_03 tasmād bruvantu sarve 'tra baṭur eṣa dhanur mahān 01,179.013d*1841_04 āropayatu śīghraṃ vai tathety ūcur dvijarṣabhāḥ 01,179.013d*1842_01 vandhyavṛddhikṣayakaro vātāpī bhakṣitaḥ purā 01,179.013d*1842_02 sarvabhakṣakṛto vahnir bhṛguṇā ca mahātmanā 01,179.013d*1843_01 dhanurvede ca vede ca yogeṣu vividheṣu ca 01,179.013d*1843_02 na taṃ paśyāmi medinyāṃ brāhmaṇād yo 'dhiko bhavet 01,179.013d*1843_03 mantrayogabalenāpi mahatātmabalena vā 01,179.013d*1843_04 jṛmbhayeyur imaṃ lokam amuṃ vā dvijasattamāḥ 01,179.014a evaṃ teṣāṃ vilapatāṃ viprāṇāṃ vividhā giraḥ 01,179.014c arjuno dhanuṣo 'bhyāśe tasthau girir ivācalaḥ 01,179.014d*1844_01 samavartata tān sarvāñ śṛṇvan devendranandanaḥ 01,179.014d*1845_01 arjunaḥ pāṇḍavaśreṣṭho dhṛṣṭadyumnam athābravīt 01,179.014d*1845_02 etad dhanur brāhmaṇānāṃ sajyaṃ kartum alaṃ nu kim 01,179.014d*1845_03 tasya tad vacanaṃ śrutvā dhṛṣṭadyumno 'bravīd vacaḥ 01,179.014d*1845_04 brāhmaṇo vātha rājanyo vaiśyo vā śūdra eva vā 01,179.014d*1845_05 eteṣāṃ yo dhanuḥśreṣṭhaṃ sajyaṃ kuryād dvijottama 01,179.014d*1845_06 tasmai pradeyā bhaginī satyam uktaṃ mayā vacaḥ 01,179.014d*1845_07 tasya tad vacanaṃ śrutvā prayayau brāhmaṇair vṛtaḥ 01,179.014d*1845_08 tataḥ paścān mahātejāḥ pāṇḍavo raṇadurjayaḥ 01,179.015a sa tad dhanuḥ parikramya pradakṣiṇam athākarot 01,179.015c praṇamya śirasā hṛṣṭo jagṛhe ca paraṃtapaḥ 01,179.015c*1846_01 īśānaṃ varadaṃ prabhum 01,179.015c*1846_02 kṛṣṇaṃ ca manasā kṛtvā 01,179.015d*1847_01 yat pārthivai rukmasunīthavakrai 01,179.015d*1847_02 rādheyaduryodhanaśalyaśālvaiḥ 01,179.015d*1847_03 tadā dhanurvedaparair nṛsiṃhaiḥ 01,179.015d*1847_04 kṛtaṃ na sajyaṃ mahato 'pi yatnāt 01,179.015d*1847_05 tad arjuno vīryavatāṃ sadarpas 01,179.015d*1847_06 tad aindrir indrāvarajaprabhāvaḥ 01,179.016a sajyaṃ ca cakre nimiṣāntareṇa; śarāṃś ca jagrāha daśārdhasaṃkhyān 01,179.016c vivyādha lakṣyaṃ nipapāta tac ca; chidreṇa bhūmau sahasātividdham 01,179.017a tato 'ntarikṣe ca babhūva nādaḥ; samājamadhye ca mahān ninādaḥ 01,179.017c puṣpāṇi divyāni vavarṣa devaḥ; pārthasya mūrdhni dviṣatāṃ nihantuḥ 01,179.018a celāvedhāṃs tataś cakrur hāhākārāṃś ca sarvaśaḥ 01,179.018b*1848_01 nanandur nanṛtuś cātra dhūnvanto vyajanāni ca 01,179.018b*1849_01 nṛtyanto 'bhimukhā rājñāṃ darśayanto dvijāvalim 01,179.018b*1849_02 kṣveḍantaś ca hasantaś ca vidyutpiṅgajaṭādharāḥ 01,179.018c nyapataṃś cātra nabhasaḥ samantāt puṣpavṛṣṭayaḥ 01,179.019a śatāṅgāni ca tūryāṇi vādakāś cāpy avādayan 01,179.019c sūtamāgadhasaṃghāś ca astuvaṃs tatra susvanāḥ 01,179.020a taṃ dṛṣṭvā drupadaḥ prīto babhūvāriniṣūdanaḥ 01,179.020c sahasainyaś ca pārthasya sāhāyyārtham iyeṣa saḥ 01,179.021a tasmiṃs tu śabde mahati pravṛtte; yudhiṣṭhiro dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ 01,179.021c āvāsam evopajagāma śīghraṃ; sārdhaṃ yamābhyāṃ puruṣottamābhyām 01,179.022a viddhaṃ tu lakṣyaṃ prasamīkṣya kṛṣṇā; pārthaṃ ca śakrapratimaṃ nirīkṣya 01,179.022b*1850_01 cikṣepa kaṇṭhe muditārjunasya 01,179.022b*1850_02 tat paśyato 'nekajanasya devī 01,179.022b*1851_01 svabhyastarūpāpi naveva nityaṃ 01,179.022b*1851_02 vināpi hāsaṃ hasatīva kāntyā 01,179.022b*1851_03 madād ṛte 'pi skhalatīva bhāvair 01,179.022b*1851_04 vācaṃ vinā vyāharatīva dṛṣṭyā 01,179.022c ādāya śuklaṃ varamālyadāma; jagāma kuntīsutam utsmayantī 01,179.022d*1852_01 tad dāma pauṣpaṃ kṣitipālamadhye 01,179.022d*1852_02 nyastaṃ tayā tasya kaṇṭhe tadānīm 01,179.022d*1853_01 gatvā tu paścāt prasamīkṣya kṛṣṇā 01,179.022d*1853_02 pārthasya vakṣasy aviśaṅkamānā 01,179.022d*1853_03 kṣiptvā tu tat pārthivasaṃghamadhye 01,179.022d*1853_04 varāya vavre dvijavīramadhye 01,179.022d*1853_05 śacīva devendram athāgnidevaṃ 01,179.022d*1853_06 svāheva lakṣmīś ca yathāprameyam 01,179.022d*1853_07 uṣeva sūryaṃ madanaṃ ratīva 01,179.022d*1853_08 maheśvaraṃ parvatarājaputrī 01,179.022d*1853_09 rāmaṃ yathā maithilarājaputrī 01,179.022d*1853_10 bhaimī yathā rājavaraṃ nalaṃ hi 01,179.022d*1854_01 sametya tasyopari sotsasarja 01,179.022d*1854_02 samāgatānāṃ purato nṛpāṇām 01,179.022d*1854_03 vinyasya mālāṃ vinayena tasthau 01,179.022d*1854_04 vihāya rājñaḥ sahasā nṛpātmajā 01,179.023a sa tām upādāya vijitya raṅge; dvijātibhis tair abhipūjyamānaḥ 01,179.023c raṅgān nirakrāmad acintyakarmā; patnyā tayā cāpy anugamyamānaḥ 01,180.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,180.001a tasmai ditsati kanyāṃ tu brāhmaṇāya mahātmane 01,180.001c kopa āsīn mahīpānām ālokyānyonyam antikāt 01,180.002a asmān ayam atikramya tṛṇīkṛtya ca saṃgatān 01,180.002c dātum icchati viprāya draupadīṃ yoṣitāṃ varām 01,180.002d*1855_01 avajñāyeha vṛddhatvaṃ kālikā vinipātyate 01,180.002d*1856_01 avaropyeha vṛkṣaṃ tu phalakāle nipātyate 01,180.002d*1857_01 avajñāyeta pṛṣataḥ kāryaṃ tena mahātmanā 01,180.003a nihanmainaṃ durātmānaṃ yo 'yam asmān na manyate 01,180.003c na hy arhaty eṣa satkāraṃ nāpi vṛddhakramaṃ guṇaiḥ 01,180.004a hanmainaṃ saha putreṇa durācāraṃ nṛpadviṣam 01,180.004c ayaṃ hi sarvān āhūya satkṛtya ca narādhipān 01,180.004e guṇavad bhojayitvā ca tataḥ paścād vinindati 01,180.005a asmin rājasamāvāye devānām iva saṃnaye 01,180.005c kim ayaṃ sadṛśaṃ kaṃ cin nṛpatiṃ naiva dṛṣṭavān 01,180.006a na ca vipreṣv adhīkāro vidyate varaṇaṃ prati 01,180.006c svayaṃvaraḥ kṣatriyāṇām itīyaṃ prathitā śrutiḥ 01,180.007a atha vā yadi kanyeyaṃ neha kaṃ cid bubhūṣati 01,180.007c agnāv enāṃ parikṣipya yāma rāṣṭrāṇi pārthivāḥ 01,180.008a brāhmaṇo yadi vā bālyāl lobhād vā kṛtavān idam 01,180.008c vipriyaṃ pārthivendrāṇāṃ naiṣa vadhyaḥ kathaṃ cana 01,180.009a brāhmaṇārthaṃ hi no rājyaṃ jīvitaṃ ca vasūni ca 01,180.009c putrapautraṃ ca yac cānyad asmākaṃ vidyate dhanam 01,180.010a avamānabhayād etat svadharmasya ca rakṣaṇāt 01,180.010c svayaṃvarāṇāṃ cānyeṣāṃ mā bhūd evaṃvidhā gatiḥ 01,180.011a ity uktvā rājaśārdūlā hṛṣṭāḥ parighabāhavaḥ 01,180.011c drupadaṃ saṃjighṛkṣantaḥ sāyudhāḥ samupādravan 01,180.012a tān gṛhītaśarāvāpān kruddhān āpatato nṛpān 01,180.012c drupado vīkṣya saṃtrāsād brāhmaṇāñ śaraṇaṃ gataḥ 01,180.012d*1858_01 na bhayān nāpi kārpaṇyān na prāṇaparirakṣaṇāt 01,180.012d*1858_02 jagāma drupado viprāñ śamārthī pratyapadyata 01,180.013a vegenāpatatas tāṃs tu prabhinnān iva vāraṇān 01,180.013c pāṇḍuputrau mahāvīryau pratīyatur ariṃdamau 01,180.014a tataḥ samutpetur udāyudhās te; mahīkṣito baddhatalāṅgulitrāḥ 01,180.014c jighāṃsamānāḥ kururājaputrāv; amarṣayanto 'rjunabhīmasenau 01,180.015a tatas tu bhīmo 'dbhutavīryakarmā; mahābalo vajrasamānavīryaḥ 01,180.015c utpāṭya dorbhyāṃ drumam ekavīro; niṣpatrayām āsa yathā gajendraḥ 01,180.016a taṃ vṛkṣam ādāya ripupramāthī; daṇḍīva daṇḍaṃ pitṛrāja ugram 01,180.016c tasthau samīpe puruṣarṣabhasya; pārthasya pārthaḥ pṛthudīrghabāhuḥ 01,180.016d*1859=00 bhīma uvāca 01,180.016d*1859_01 re bhūbhujo yadi bhuvollasitaṃ na kiṃ cit 01,180.016d*1859_02 tat kiṃ spṛhājani sutāṃ prati pārṣatasya 01,180.016d*1859_03 jajñe spṛhātha katham āgatam āgataṃ vā 01,180.016d*1859_04 prāṇādhike dhanuṣi tat katham āgraho 'bhūt 01,180.016d*1859_05 kasya droṇo dhanuṣi na guruḥ svasti devavratāya 01,180.016d*1859_06 mandābhyāsaḥ kurupatir ayaṃ śrīsamutthair vilāsaiḥ 01,180.016d*1859_07 re karṇādyāḥ śṛṇuta madhurāṃ brāhmaṇasyāśu vāṇīṃ 01,180.016d*1859_08 rādhā yantraṃ racayatu punar viddham apy astv aviddham 01,180.016d*1860_01 tadantare dharmasuto 'pi gatvā 01,180.016d*1860_02 vijñāya kuntīṃ kuśalāṃ kṣaṇena 01,180.016d*1860_03 āgamya tasthau saha sodarābhyāṃ 01,180.016d*1860_04 puruṣarṣabhābhyāṃ saha vīramukhyaḥ 01,180.016d*1860_05 athābravīj jiṣṇur udārakarmā 01,180.016d*1860_06 mā siṃhanādān kuru pūrvajeha 01,180.016d*1860_07 mā ghoratāṃ darśaya śatrumadhye 01,180.016d*1860_08 sādhāraṇaṃ yodhaya tāvad ārya 01,180.016d*1861_01 tat prekṣya karmātimanuṣyabuddhir 01,180.016d*1861_02 jiṣṇuḥ sa hi bhrātur acintyakarmā 01,180.016d*1861_03 visiṣmiye cāpi bhayaṃ vihāya 01,180.016d*1861_04 tasthau dhanur gṛhya mahendrakarmā 01,180.017a tat prekṣya karmātimanuṣyabuddher; jiṣṇoḥ sahabhrātur acintyakarmā 01,180.017c dāmodaro bhrātaram ugravīryaṃ; halāyudhaṃ vākyam idaṃ babhāṣe 01,180.018a ya eṣa mattarṣabhatulyagāmī; mahad dhanuḥ karṣati tālamātram 01,180.018c eṣo 'rjuno nātra vicāryam asti; yady asmi saṃkarṣaṇa vāsudevaḥ 01,180.019a ya eṣa vṛkṣaṃ tarasāvarujya; rājñāṃ vikāre sahasā nivṛttaḥ 01,180.019c vṛkodaro nānya ihaitad adya; kartuṃ samartho bhuvi martyadharmā 01,180.020a yo 'sau purastāt kamalāyatākṣas; tanur mahāsiṃhagatir vinītaḥ 01,180.020c gauraḥ pralambojjvalacārughoṇo; viniḥsṛtaḥ so 'cyuta dharmarājaḥ 01,180.021a yau tau kumārāv iva kārttikeyau; dvāv aśvineyāv iti me pratarkaḥ 01,180.021c muktā hi tasmāj jatuveśmadāhān; mayā śrutāḥ pāṇḍusutāḥ pṛthā ca 01,180.022a tam abravīn nirmalatoyadābho; halāyudho 'nantarajaṃ pratītaḥ 01,180.022c prīto 'smi diṣṭyā hi pitṛṣvasā naḥ; pṛthā vimuktā saha kauravāgryaiḥ 01,180.022d*1862_01 āse kimarthaṃ puruṣottameha 01,180.022d*1862_02 yoddhuṃ samāgaccha na dharṣayeyuḥ 01,180.022d*1862_03 yathā nṛpāḥ pāṇḍavam ājimadhye 01,180.022d*1862_04 tam abravīc cakradharo halāyudhaḥ 01,180.022d*1862_05 balaṃ vijānan puruṣottamas tadā 01,180.022d*1862_06 na kāryam āryeṇa ca saṃbhramas tvayā 01,180.022d*1862_07 bhīmānujo yodhayituṃ samartha 01,180.022d*1862_08 eko hi pārthaḥ sa surāsurān bahūn 01,180.022d*1862_09 alaṃ vijetuṃ kim u mānuṣān nṛpān 01,180.022d*1862_10 sāhāyyam asmān yadi savyasācī 01,180.022d*1862_11 sa vāñchati sma prayatāma vīra 01,180.022d*1862_12 parābhavaṃ pāṇḍusutā na yānti 01,181.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,181.001a ajināni vidhunvantaḥ karakāṃś ca dvijarṣabhāḥ 01,181.001c ūcus taṃ bhīr na kartavyā vayaṃ yotsyāmahe parān 01,181.002a tān evaṃ vadato viprān arjunaḥ prahasann iva 01,181.002c uvāca prekṣakā bhūtvā yūyaṃ tiṣṭhata pārśvataḥ 01,181.003a aham enān ajihmāgraiḥ śataśo vikirañ śaraiḥ 01,181.003c vārayiṣyāmi saṃkruddhān mantrair āśīviṣān iva 01,181.004a iti tad dhanur ādāya śulkāvāptaṃ mahārathaḥ 01,181.004c bhrātrā bhīmena sahitas tasthau girir ivācalaḥ 01,181.004d*1863_01 tayos tatrābhavad yuddhaṃ vikrāntaiḥ kṣatriyarṣabhaiḥ 01,181.004d*1863_02 daityadānavasaṃghaiś ca viṣṇuvāsavayor iva 01,181.004d*1863_03 vṛkṣapātair bhīmasenaḥ śarajālair dhanaṃjayaḥ 01,181.004d*1863_04 jaghāna naramukhyāṃs tān ye tatra purataḥ sthitāḥ 01,181.004d*1863_05 pāṇinātha gṛhītena dakṣiṇena vṛkodaraḥ 01,181.004d*1863_06 jaghāna vīrān vṛkṣeṇa vāmenādbhutam ācaran 01,181.004d*1863_07 hastinā hastinaṃ jaghne rathena ratham uttamam 01,181.004d*1864_01 aśvenāśvaṃ jaghānātha nareṇa ca tathā naram 01,181.004d*1864_02 tad adbhutatamaṃ dṛṣṭvā sarve te dūrataḥ sthitāḥ 01,181.004d*1864_03 atha śalyo gadāṃ vīkṣya na vṛkṣasadṛśīm iti 01,181.004d*1864_04 niyuddham akarot tena balinā sa mahābalaḥ 01,181.005a tataḥ karṇamukhān kruddhān kṣatriyāṃs tān ruṣotthitān 01,181.005c saṃpetatur abhītau tau gajau pratigajān iva 01,181.006a ūcuś ca vācaḥ paruṣās te rājāno jighāṃsavaḥ 01,181.006c āhave hi dvijasyāpi vadho dṛṣṭo yuyutsataḥ 01,181.006d*1865_01 ity evam uktvā rājānaḥ sahasā dudruvur dvijān 01,181.007a tato vaikartanaḥ karṇo jagāmārjunam ojasā 01,181.007c yuddhārthī vāśitāhetor gajaḥ pratigajaṃ yathā 01,181.008a bhīmasenaṃ yayau śalyo madrāṇām īśvaro balī 01,181.008b*1866_01 duryodhano dharmarājaṃ śakuniṃ nakulo yayau 01,181.008b*1866_02 duḥśāsanaḥ sahadevaṃ devarūpaprahāriṇam 01,181.008b*1866_03 agacchaj jayatāṃ śreṣṭhaṃ bhasmacchannam ivānalam 01,181.008b*1866_04 na kaś cid aśvaṃ na gajaṃ rathaṃ vāpy āruroha vai 01,181.008b*1866_05 padātayaḥ sarva eva pratyayudhyanta te parān 01,181.008b*1866_06 tatra karṇo 'gamat pārtham arjunaṃ gūḍhacāriṇam 01,181.008c duryodhanādayas tv anye brāhmaṇaiḥ saha saṃgatāḥ 01,181.008e mṛdupūrvam ayatnena pratyayudhyaṃs tadāhave 01,181.009a tato 'rjunaḥ pratyavidhyad āpatantaṃ tribhiḥ śaraiḥ 01,181.009c karṇaṃ vaikartanaṃ dhīmān vikṛṣya balavad dhanuḥ 01,181.009d*1867_01 balena suvyavacchinnair avāryaṃ tam avārayat 01,181.010a teṣāṃ śarāṇāṃ vegena śitānāṃ tigmatejasām 01,181.010c vimuhyamāno rādheyo yatnāt tam anudhāvati 01,181.011a tāv ubhāv apy anirdeśyau lāghavāj jayatāṃ varau 01,181.011c ayudhyetāṃ susaṃrabdhāv anyonyavijayaiṣiṇau 01,181.012a kṛte pratikṛtaṃ paśya paśya bāhubalaṃ ca me 01,181.012c iti śūrārthavacanair ābhāṣetāṃ parasparam 01,181.013a tato 'rjunasya bhujayor vīryam apratimaṃ bhuvi 01,181.013c jñātvā vaikartanaḥ karṇaḥ saṃrabdhaḥ samayodhayat 01,181.014a arjunena prayuktāṃs tān bāṇān vegavatas tadā 01,181.014c pratihatya nanādoccaiḥ sainyās tam abhipūjayan 01,181.015 karṇa uvāca 01,181.015a tuṣyāmi te vipramukhya bhujavīryasya saṃyuge 01,181.015c aviṣādasya caivāsya śastrāstravinayasya ca 01,181.016a kiṃ tvaṃ sākṣād dhanurvedo rāmo vā viprasattama 01,181.016c atha sākṣād dharihayaḥ sākṣād vā viṣṇur acyutaḥ 01,181.017a ātmapracchādanārthaṃ vai bāhuvīryam upāśritaḥ 01,181.017c viprarūpaṃ vidhāyedaṃ tato māṃ pratiyudhyase 01,181.018a na hi mām āhave kruddham anyaḥ sākṣāc chacīpateḥ 01,181.018c pumān yodhayituṃ śaktaḥ pāṇḍavād vā kirīṭinaḥ 01,181.018d*1868_01 dagdhā jatugṛhe sarve pāṇḍavāḥ sārjunās tadā 01,181.018d*1868_02 kas tvaṃ vadārjuno vipra pinākī svayam eva vā 01,181.018d*1868_03 ahaṃ karṇo dvijaśreṣṭha sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 01,181.018d*1868_04 brāhme cāstre ca vede ca niṣṭhito guruśāsanāt 01,181.018d*1868_05 tvām āsādya mahābāho balaṃ me pratihanyate 01,181.018d*1868_06 ity uktvā cārjunam idaṃ pratyāhantum aśaknuvan 01,181.019 vaiśaṃpāyana uvāca 01,181.019a tam evaṃvādinaṃ tatra phalgunaḥ pratyabhāṣata 01,181.019b*1869_01 nyastahasto dhanuṣkoṭyāṃ mandasmitamukhāmbujaḥ 01,181.019c nāsmi karṇa dhanurvedo nāsmi rāmaḥ pratāpavān 01,181.019d*1870_01 nāhaṃ viṣṇur na śakro 'haṃ kaś cid anyo balānvitaḥ 01,181.019e brāhmaṇo 'smi yudhāṃ śreṣṭhaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 01,181.019f*1871_01 yoddhuṃ ced yudhyatāṃ vīra no cet pratinivartatām 01,181.020a brāhme pauraṃdare cāstre niṣṭhito guruśāsanāt 01,181.020c sthito 'smy adya raṇe jetuṃ tvāṃ vīrāvicalo bhava 01,181.020d*1872_01 na tvāṃ saṃyodhayed vipro na me jīvan gamiṣyasi 01,181.020d*1872_02 nirjito 'smīti vā brūhi tato vraja yathāsukham 01,181.020d*1872_03 evam uktvā tu karṇasya dhanuś ciccheda pāṇḍavaḥ 01,181.020d*1872_04 tato 'nyad dhanur ādāya saṃyoddhuṃ saṃdadhe śaram 01,181.020d*1872_05 dṛṣṭvā tad api kaunteyaś ciccheda saśaraṃ dhanuḥ 01,181.020d*1872_06 punaḥ punas tu rādheyaś chinnadhanvā mahābalaḥ 01,181.020d*1872_07 śarair atīva viddhāṅgaḥ palāyanam athākarot 01,181.020d*1872_08 punar āyān muhūrtena gṛhītvā saśaraṃ dhanuḥ 01,181.020d*1872_09 vavarṣa śaravarṣeṇa pārthaṃ vaikartanas tadā 01,181.020d*1872_10 chittvāsya śarajālāni kaunteyo 'bhyahanac charaiḥ 01,181.020d*1872_11 jñātvā sarvāñ śarān ghorān karṇo 'thāyād drutaṃ bahiḥ 01,181.020d*1873_01 tataḥ karṇavināśāya saṃdadhe śaram arjunaḥ 01,181.020d*1873_02 jito 'smīty abravīt karṇaḥ saṃjahāra tato 'rjunaḥ 01,181.020d*1874_01 acchinad dhanuṣāṃ pārthaḥ śataṃ karṇasya saṃyuge 01,181.020d*1874_02 chittvā dhanūṃṣi karṇasya karṇamarmasv atāḍayat 01,181.020d*1874_03 sa chinnadhanvā bahuśaś chinneṣudhiniṣaṅgavān 01,181.020d*1875_01 vyadhamad bāṇajālena sarvāṅgaṃ phalgunasya ca 01,181.020d*1875_02 hastāvāpaṃ ca saṃcchidya vinanāda mahāsvanam 01,181.020d*1875_03 kaunteyo 'pi bhṛśaṃ kruddho bhṛśaṃ kārmukam āhave 01,181.020d*1876_01 ardayitvā bhṛśaṃ bāṇair drāvayām āsa pāṇḍavaḥ 01,181.020d*1876_02 matvāsahyān bāṇaghātān dvijasyeva śacīpateḥ 01,181.020d*1876_03 indro 'yaṃ viprarūpeṇa viṣṇur vā śaṃkaro 'pi vā 01,181.020d*1876_04 rāmo dāśarathir vāpi rāmo vā jamadagnijaḥ 01,181.021a evam uktas tu rādheyo yuddhāt karṇo nyavartata 01,181.021c brahmaṃ tejas tadājayyaṃ manyamāno mahārathaḥ 01,181.021d*1877_01 na jayed brāhmaṇaṃ saṃkhye yuddhāt kṣatrakulodbhavaḥ 01,181.021d*1877_02 iti matvā drutaṃ karṇaḥ śibirāya jagāma ha 01,181.022a yuddhaṃ tūpeyatus tatra rājañ śalyavṛkodarau 01,181.022c balinau yugapan mattau spardhayā ca balena ca 01,181.023a anyonyam āhvayantau tau mattāv iva mahāgajau 01,181.023c muṣṭibhir jānubhiś caiva nighnantāv itaretaram 01,181.023d*1878_01 prakarṣaṇākarṣaṇayor abhyākarṣavikarṣaṇaiḥ 01,181.023d*1878_02 ācakarṣatur anyonyaṃ muṣṭibhiś cābhijaghnatuḥ 01,181.023d*1878_03 tataś caṭacaṭāśabdaḥ sughoro hy abhavat tayoḥ 01,181.023d*1878_04 pāṣāṇasaṃpātanibhaiḥ prahārair abhijaghnatuḥ 01,181.023e muhūrtaṃ tau tathānyonyaṃ samare paryakarṣatām 01,181.024a tato bhīmaḥ samutkṣipya bāhubhyāṃ śalyam āhave 01,181.024c nyavadhīd balināṃ śreṣṭho jahasur brāhmaṇās tataḥ 01,181.024d*1879_01 parirabhyotkṣipya bāhubhyāṃ madhye bhāratasattama 01,181.025a tatrāścaryaṃ bhīmasenaś cakāra puruṣarṣabhaḥ 01,181.025c yac chalyaṃ patitaṃ bhūmau nāhanad balinaṃ balī 01,181.025d@099_0001 tato rājasamūhasya paśyato vṛkṣam ārujat 01,181.025d@099_0002 tatas tu bhīmaṃ saṃjñābhir vārayām āsa dharmarāṭ 01,181.025d@099_0003 ākārajñas tato bhrātuḥ pāṇḍavo 'pi nyavartata 01,181.025d@099_0004 dharmarājaś ca kauravyaṃ duryodhanam amarṣaṇam 01,181.025d@099_0005 etasmin nantare 'vidhyad bāṇena nataparvaṇā 01,181.025d@099_0006 duryodhanam amitraghnaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 01,181.025d@099_0007 tato duryodhanaḥ kruddho daṇḍāhata ivoragaḥ 01,181.025d@099_0008 pratyayudhyata rājānaṃ yatnaṃ paramam āsthitaḥ 01,181.025d@099_0009 chittvā rājā dhanuḥ sajyaṃ dhārtarāṣṭrasya saṃyuge 01,181.025d@099_0010 abhyavarṣac charoghais taṃ sa hitvā prādravad raṇam 01,181.025d@099_0011 duḥśāsanas tu saṃkruddhaḥ sahadevena pārthiva 01,181.025d@099_0012 yuddhvā ca suciraṃ kālaṃ dhanuṣā sa mahārathaḥ 01,181.025d@099_0013 visṛjya ca dhanuḥ saṃkhye varma cādāya bhāsvaram 01,181.025d@099_0014 asim ākāśasaṃkāśam abhidudrāva pāṇḍavam 01,181.025d@099_0015 vikarṇacitrasenābhyāṃ nigṛhītaś ca kauravaḥ 01,181.025d@099_0016 duḥṣaho nakulāc cāpi apakṛṣṭaś ca kauravaiḥ 01,181.025d@099_0017 nivartantāṃ bhavanto vai kuto vipreṣu vigrahaḥ 01,181.025d@099_0018 na ceme kevalaṃ viprā na caiṣāṃ mānuṣaṃ balam 01,181.025d@099_0019 dvāv atra brāhmaṇau krūrau dvāv indrasadṛśau bale 01,181.025d@099_0020 ye vā ke vā namas tebhyo gacchāmaḥ svapuraṃ vayam 01,181.025d@099_0021 evaṃ saṃbhāṣya te vīrā vinivartanta kauravāḥ 01,181.025d@099_0022 prajahur brāhmaṇās tatra sametaṃ rājamaṇḍalam 01,181.025d@099_0023 prayātās te tatas tatra kṣatriyā raṇamūrdhani 01,181.025d@099_0024 brāhmaṇāś ca jayaṃ prāptāḥ kanyām ādāya niryayuḥ 01,181.026a pātite bhīmasenena śalye karṇe ca śaṅkite 01,181.026b*1880_01 duryodhane cāpagate tathā duḥśāsane raṇāt 01,181.026c śaṅkitāḥ sarvarājānaḥ parivavrur vṛkodaram 01,181.027a ūcuś ca sahitās tatra sādhv ime brāhmaṇarṣabhāḥ 01,181.027c vijñāyantāṃ kvajanmānaḥ kvanivāsās tathaiva ca 01,181.028a ko hi rādhāsutaṃ karmaṃ śakto yodhayituṃ raṇe 01,181.028c anyatra rāmād droṇād vā kṛpād vāpi śaradvataḥ 01,181.029a kṛṣṇād vā devakīputrāt phalgunād vā paraṃtapāt 01,181.029c ko vā duryodhanaṃ śaktaḥ pratiyodhayituṃ raṇe 01,181.030a tathaiva madrarājānaṃ śalyaṃ balavatāṃ varam 01,181.030c baladevād ṛte vīrāt pāṇḍavād vā vṛkodarāt 01,181.030d*1881_01 vīrād duryodhanād vānyaḥ śaktaḥ pātayituṃ raṇe 01,181.031a kriyatām avahāro 'smād yuddhād brāhmaṇasaṃyutāt 01,181.031b*1882_01 brāhmaṇā hi sadā rakṣyāḥ sāparādhāpi nityadā 01,181.031c athainān upalabhyeha punar yotsyāmahe vayam 01,181.031d*1883_01 tāṃs tathā vadataḥ sarvān prasamīkṣya kṣitīśvarān 01,181.031d*1883_02 aty anyān puruṣāṃś cāpi kṛtvā tat karma saṃyuge 01,181.032a tat karma bhīmasya samīkṣya kṛṣṇaḥ; kuntīsutau tau pariśaṅkamānaḥ 01,181.032c nivārayām āsa mahīpatīṃs tān; dharmeṇa labdhety anunīya sarvān 01,181.033a ta evaṃ saṃnivṛttās tu yuddhād yuddhaviśāradāḥ 01,181.033c yathāvāsaṃ yayuḥ sarve vismitā rājasattamāḥ 01,181.034a vṛtto brahmottaro raṅgaḥ pāñcālī brāhmaṇair vṛtā 01,181.034c iti bruvantaḥ prayayur ye tatrāsan samāgatāḥ 01,181.035a brāhmaṇais tu praticchannau rauravājinavāsibhiḥ 01,181.035c kṛcchreṇa jagmatus tatra bhīmasenadhanaṃjayau 01,181.036a vimuktau janasaṃbādhāc chatrubhiḥ parivikṣatau 01,181.036c kṛṣṇayānugatau tatra nṛvīrau tau virejatuḥ 01,181.036d*1884_01 paurṇamāsyāṃ ghanair muktau candrasūryāv ivoditau 01,181.037a teṣāṃ mātā bahuvidhaṃ vināśaṃ paryacintayat 01,181.037c anāgacchatsu putreṣu bhaikṣakāle 'tigacchati 01,181.038a dhārtarāṣṭrair hatā na syur vijñāya kurupuṃgavāḥ 01,181.038c māyānvitair vā rakṣobhiḥ sughorair dṛḍhavairibhiḥ 01,181.039a viparītaṃ mataṃ jātaṃ vyāsasyāpi mahātmanaḥ 01,181.039c ity evaṃ cintayām āsa sutasnehānvitā pṛthā 01,181.039d*1885_01 tataḥ suptajanaprāye durdine meghasaṃplute 01,181.040a mahaty athāparāhṇe tu ghanaiḥ sūrya ivāvṛtaḥ 01,181.040c brāhmaṇaiḥ prāviśat tatra jiṣṇur brahmapuraskṛtaḥ 01,181.040d*1886_01 sahitair brāhmaṇais tais tu vedādhyayanapaṇḍitaiḥ 01,181.040d*1886_02 āgatas tu gṛhadvāri yatra tiṣṭhati vai pṛthā 01,182.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,182.001a gatvā tu tāṃ bhārgavakarmaśālāṃ; pārthau pṛthāṃ prāpya mahānubhāvau 01,182.001c tāṃ yājñasenīṃ paramapratītau; bhikṣety athāvedayatāṃ narāgryau 01,182.001d*1887_01 prāg eva saṃpraviṣṭeṣu bhavanaṃ bhrātṛṣu triṣu 01,182.001d*1887_02 amba bhikṣeyam ānītety āhatur bhīmaphalgunau 01,182.002a kuṭīgatā sā tv anavekṣya putrān; uvāca bhuṅkteti sametya sarve 01,182.002c paścāt tu kuntī prasamīkṣya kanyāṃ; kaṣṭaṃ mayā bhāṣitam ity uvāca 01,182.003a sādharmabhītā hi vilajjamānā; tāṃ yājñasenīṃ paramapratītām 01,182.003c pāṇau gṛhītvopajagāma kuntī; yudhiṣṭhiraṃ vākyam uvāca cedam 01,182.004a iyaṃ hi kanyā drupadasya rājñas; tavānujābhyāṃ mayi saṃnisṛṣṭā 01,182.004c yathocitaṃ putra mayāpi coktaṃ; sametya bhuṅkteti nṛpa pramādāt 01,182.005a kathaṃ mayā nānṛtam uktam adya; bhavet kurūṇām ṛṣabha bravīhi 01,182.005c pāñcālarājasya sutām adharmo; na copavarteta nabhūtapūrvaḥ 01,182.006a muhūrtamātraṃ tv anucintya rājā; yudhiṣṭhiro mātaram uttamaujāḥ 01,182.006c kuntīṃ samāśvāsya kurupravīro; dhanaṃjayaṃ vākyam idaṃ babhāṣe 01,182.007a tvayā jitā pāṇḍava yājñasenī; tvayā ca toṣiṣyati rājaputrī 01,182.007c prajvālyatāṃ hūyatāṃ cāpi vahnir; gṛhāṇa pāṇiṃ vidhivat tvam asyāḥ 01,182.008 arjuna uvāca 01,182.008a mā māṃ narendra tvam adharmabhājaṃ; kṛthā na dharmo hy ayam īpsito 'nyaiḥ 01,182.008c bhavān niveśyaḥ prathamaṃ tato 'yaṃ; bhīmo mahābāhur acintyakarmā 01,182.009a ahaṃ tato nakulo 'nantaraṃ me; mādrīsutaḥ sahadevo jaghanyaḥ 01,182.009c vṛkodaro 'haṃ ca yamau ca rājann; iyaṃ ca kanyā bhavataḥ sma sarve 01,182.010a evaṃgate yat karaṇīyam atra; dharmyaṃ yaśasyaṃ kuru tat pracintya 01,182.010c pāñcālarājasya ca yat priyaṃ syāt; tad brūhi sarve sma vaśe sthitās te 01,182.011 vaiśaṃpāyana uvāca 01,182.011*1888_01 jiṣṇor vacanam ājñāya bhaktisnehasamanvitam 01,182.011*1888_02 dṛṣṭiṃ niveśayām āsuḥ pāñcālyāṃ pāṇḍunandanāḥ 01,182.011a te dṛṣṭvā tatra tiṣṭhantīṃ sarve kṛṣṇāṃ yaśasvinīm 01,182.011c saṃprekṣyānyonyam āsīnā hṛdayais tām adhārayan 01,182.012a teṣāṃ hi draupadīṃ dṛṣṭvā sarveṣām amitaujasām 01,182.012c saṃpramathyendriyagrāmaṃ prādurāsīn manobhavaḥ 01,182.013a kāmyaṃ rūpaṃ hi pāñcālyā vidhātrā vihitaṃ svayam 01,182.013b*1889_01 te manyamānāḥ kaunteyāḥ sarvabhūtamanoharām 01,182.013b*1889_02 cakamuḥ sattvasaṃpannā vidhātrā ca pracoditāḥ 01,182.013c babhūvādhikam anyābhyaḥ sarvabhūtamanoharam 01,182.014a teṣām ākārabhāvajñaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 01,182.014c dvaipāyanavacaḥ kṛtsnaṃ saṃsmaran vai nararṣabha 01,182.015a abravīt sa hi tān bhrātṝn mithobhedabhayān nṛpaḥ 01,182.015c sarveṣāṃ draupadī bhāryā bhaviṣyati hi naḥ śubhā 01,182.015d*1890_01 pratyagṛhṇaṃs tato vāṇīṃ bhrātur jyeṣṭhasya pāṇḍavāḥ 01,182.015d*1890_02 anyonyaṃ cānupaghnanto dharmārthaṃ kāmam īpsitam 01,182.015d*1891=00 janamejayaḥ 01,182.015d*1891=05 vaiśaṃpāyanaḥ 01,182.015d*1891_01 satāpi śaktena ca keśavena 01,182.015d*1891_02 sajjaṃ dhanus tan na kṛtaṃ kimartham 01,182.015d*1891_03 viddhaṃ ca lakṣyaṃ na ca kasya hetor 01,182.015d*1891_04 ācakṣva tan me dvipadāṃ variṣṭha 01,182.015d*1891_05 śaktena kṛṣṇena ca kārmukaṃ tan 01,182.015d*1891_06 nāropitaṃ jñātukāmena pārthān 01,182.015d*1891_07 pariśramād eva babhūva loke 01,182.015d*1891_08 jīvanti pārthā iti niścayo 'sya 01,182.015d*1891_09 anyān aśaktān nṛpatīn samīkṣya 01,182.015d*1891_10 svayaṃvare kārmukeṇottamena 01,182.015d*1891_11 dhanaṃjayas tad dhanur ekavīraḥ 01,182.015d*1891_12 sajyaṃ karotīty abhivīkṣya kṛṣṇaḥ 01,182.015d*1891_13 iti svayaṃ vāsudevo vicintya 01,182.015d*1891_14 pārthān vivitsan vividhair upāyaiḥ 01,182.015d*1891_15 na tad dhanuḥ sajyam iyeṣa kartuṃ 01,182.015d*1891_16 babhūvur asyeṣṭatamā hi pārthāḥ 01,183.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,183.001a bhrātur vacas tat prasamīkṣya sarve; jyeṣṭhasya pāṇḍos tanayās tadānīm 01,183.001c tam evārthaṃ dhyāyamānā manobhir; āsāṃ cakrur atha tatrāmitaujāḥ 01,183.002a vṛṣṇipravīras tu kurupravīrān; āśaṅkamānaḥ saharauhiṇeyaḥ 01,183.002c jagāma tāṃ bhārgavakarmaśālāṃ; yatrāsate te puruṣapravīrāḥ 01,183.003a tatropaviṣṭaṃ pṛthudīrghabāhuṃ; dadarśa kṛṣṇaḥ saharauhiṇeyaḥ 01,183.003c ajātaśatruṃ parivārya tāṃś ca; upopaviṣṭāñ jvalanaprakāśān 01,183.004a tato 'bravīd vāsudevo 'bhigamya; kuntīsutaṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭham 01,183.004c kṛṣṇo 'ham asmīti nipīḍya pādau; yudhiṣṭhirasyājamīḍhasya rājñaḥ 01,183.005a tathaiva tasyāpy anu rauhiṇeyas; tau cāpi hṛṣṭāḥ kuravo 'bhyanandan 01,183.005c pitṛṣvasuś cāpi yadupravīrāv; agṛhṇatāṃ bhāratamukhya pādau 01,183.006a ajātaśatruś ca kurupravīraḥ; papraccha kṛṣṇaṃ kuśalaṃ nivedya 01,183.006c kathaṃ vayaṃ vāsudeva tvayeha; gūḍhā vasanto viditāḥ sma sarve 01,183.007a tam abravīd vāsudevaḥ prahasya; gūḍho 'py agnir jñāyata eva rājan 01,183.007c taṃ vikramaṃ pāṇḍaveyānatītya; ko 'nyaḥ kartā vidyate mānuṣeṣu 01,183.008a diṣṭyā tasmāt pāvakāt saṃpramuktā; yūyaṃ sarve pāṇḍavāḥ śatrusāhāḥ 01,183.008c diṣṭyā pāpo dhṛtarāṣṭrasya putraḥ; sahāmātyo na sakāmo 'bhaviṣyat 01,183.008d*1892_01 diṣṭyā kṛṣṇā vīryam āśritya labdhā 01,183.008d*1892_02 diṣṭyā bhūyaḥ śaśvad evaṃ kṛtārthāḥ 01,183.009a bhadraṃ vo 'stu nihitaṃ yad guhāyāṃ; vivardhadhvaṃ jvalana ivedhyamānaḥ 01,183.009c mā vo vidyuḥ pārthivāḥ ke caneha; yāsyāvahe śibirāyaiva tāvat 01,183.009e so 'nujñātaḥ pāṇḍavenāvyayaśrīḥ; prāyāc chīghraṃ baladevena sārdham 01,183.009f*1893_01 tatraivāsan pāṇḍavāś cājaghanyā 01,183.009f*1893_02 mātrā sārdhaṃ kṛṣṇayā cāpi vīrāḥ 01,184.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,184.001a dhṛṣṭadyumnas tu pāñcālyaḥ pṛṣṭhataḥ kurunandanau 01,184.001c anvagacchat tadā yāntau bhārgavasya niveśanam 01,184.002a so 'jñāyamānaḥ puruṣān avadhāya samantataḥ 01,184.002c svayam ārān niviṣṭo 'bhūd bhārgavasya niveśane 01,184.002d*1894_01 jijñāsamānas tu sa tān saṃdideśa nṛpātmajaḥ 01,184.002d*1894_02 puruṣān draupadīhetor jānīdhvaṃ ke tv ime dvijāḥ 01,184.003a sāye 'tha bhīmas tu ripupramāthī; jiṣṇur yamau cāpi mahānubhāvau 01,184.003c bhaikṣaṃ caritvā tu yudhiṣṭhirāya; nivedayāṃ cakrur adīnasattvāḥ 01,184.004a tatas tu kuntī drupadātmajāṃ tām; uvāca kāle vacanaṃ vadānyā 01,184.004c ato 'gram ādāya kuruṣva bhadre; baliṃ ca viprāya ca dehi bhikṣām 01,184.005a ye cānnam icchanti dadasva tebhyaḥ; pariśritā ye parito manuṣyāḥ 01,184.005c tataś ca śeṣaṃ pravibhajya śīghram; ardhaṃ caturṇāṃ mama cātmanaś ca 01,184.006a ardhaṃ ca bhīmāya dadāhi bhadre; ya eṣa mattarṣabhatulyarūpaḥ 01,184.006c śyāmo yuvā saṃhananopapanna; eṣo hi vīro bahubhuk sadaiva 01,184.007a sā hṛṣṭarūpaiva tu rājaputrī; tasyā vacaḥ sādhv aviśaṅkamānā 01,184.007c yathāvad uktaṃ pracakāra sādhvī; te cāpi sarve 'bhyavajahrur annam 01,184.008a kuśais tu bhūmau śayanaṃ cakāra; mādrīsutaḥ sahadevas tarasvī 01,184.008c yathātmīyāny ajināni sarve; saṃstīrya vīrāḥ suṣupur dharaṇyām 01,184.009a agastyaśāstām abhito diśaṃ tu; śirāṃsi teṣāṃ kurusattamānām 01,184.009c kuntī purastāt tu babhūva teṣāṃ; kṛṣṇā tiraś caiva babhūva pattaḥ 01,184.010a aśeta bhūmau saha pāṇḍuputraiḥ; pādopadhāneva kṛtā kuśeṣu 01,184.010c na tatra duḥkhaṃ ca babhūva tasyā; na cāvamene kurupuṃgavāṃs tān 01,184.011a te tatra śūrāḥ kathayāṃ babhūvuḥ; kathā vicitrāḥ pṛtanādhikārāḥ 01,184.011c astrāṇi divyāni rathāṃś ca nāgān; khaḍgān gadāś cāpi paraśvadhāṃś ca 01,184.012a teṣāṃ kathās tāḥ parikīrtyamānāḥ; pāñcālarājasya sutas tadānīm 01,184.012c śuśrāva kṛṣṇāṃ ca tathā niṣaṇṇāṃ; te cāpi sarve dadṛśur manuṣyāḥ 01,184.013a dhṛṣṭadyumno rājaputras tu sarvaṃ; vṛttaṃ teṣāṃ kathitaṃ caiva rātrau 01,184.013c sarvaṃ rājñe drupadāyākhilena; nivedayiṣyaṃs tvarito jagāma 01,184.014a pāñcālarājas tu viṣaṇṇarūpas; tān pāṇḍavān aprativindamānaḥ 01,184.014c dhṛṣṭadyumnaṃ paryapṛcchan mahātmā; kva sā gatā kena nītā ca kṛṣṇā 01,184.015a kaccin na śūdreṇa na hīnajena; vaiśyena vā karadenopapannā 01,184.015c kaccit padaṃ mūrdhni na me nidigdhaṃ; kaccin mālā patitā na śmaśāne 01,184.016a kaccit savarṇapravaro manuṣya; udriktavarṇo 'py uta veha kaccit 01,184.016c kaccin na vāmo mama mūrdhni pādaḥ; kṛṣṇābhimarśena kṛto 'dya putra 01,184.017a kaccic ca yakṣye paramapratītaḥ; saṃyujya pārthena nararṣabheṇa 01,184.017c bravīhi tattvena mahānubhāvaḥ; ko 'sau vijetā duhitur mamādya 01,184.018a vicitravīryasya tu kaccid adya; kurupravīrasya dharanti putrāḥ 01,184.018b*1895_01 kaccit tu me yajñaphalena putra 01,184.018b*1895_02 bhāgyena tasyāś ca kulaṃ ca vā me 01,184.018c kaccit tu pārthena yavīyasādya; dhanur gṛhītaṃ nihataṃ ca lakṣyam 01,185.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,185.001a tatas tathoktaḥ parihṛṣṭarūpaḥ; pitre śaśaṃsātha sa rājaputraḥ 01,185.001c dhṛṣṭadyumnaḥ somakānāṃ prabarho; vṛttaṃ yathā yena hṛtā ca kṛṣṇā 01,185.002a yo 'sau yuvā svāyatalohitākṣaḥ; kṛṣṇājinī devasamānarūpaḥ 01,185.002c yaḥ kārmukāgryaṃ kṛtavān adhijyaṃ; lakṣyaṃ ca tat pātitavān pṛthivyām 01,185.003a asajjamānaś ca gatas tarasvī; vṛto dvijāgryair abhipūjyamānaḥ 01,185.003c cakrāma vajrīva diteḥ suteṣu; sarvaiś ca devair ṛṣibhiś ca juṣṭaḥ 01,185.003d*1896_01 śyāmo yuvā vāraṇamattagāmī 01,185.003d*1896_02 kṛtvā mahat karma suduṣkaraṃ tat 01,185.003d*1897_01 vikṣobhya vidrāvya ca pārthivāṃs tān 01,185.003d*1897_02 svatejasā duṣprativīkṣyarūpau 01,185.004a kṛṣṇā ca gṛhyājinam anvayāt taṃ; nāgaṃ yathā nāgavadhūḥ prahṛṣṭā 01,185.004b*1898_01 yaḥ sūtaputreṇa cakāra yuddhaṃ 01,185.004b*1898_02 śaṅke 'rjunaṃ taṃ tridaśeśavīryam 01,185.004c amṛṣyamāṇeṣu narādhipeṣu; kruddheṣu taṃ tatra samāpatatsu 01,185.005a tato 'paraḥ pārthivarājamadhye; pravṛddham ārujya mahīpraroham 01,185.005c prakālayann eva sa pārthivaughān; kruddho 'ntakaḥ prāṇabhṛto yathaiva 01,185.005d*1899_01 taṃ bhīmasenaṃ paritarkayāmi 01,185.005d*1899_02 yaḥ pātayām āsa raṇe tu śalyam 01,185.006a tau pārthivānāṃ miṣatāṃ narendra; kṛṣṇām upādāya gatau narāgryau 01,185.006c vibhrājamānāv iva candrasūryau; bāhyāṃ purād bhārgavakarmaśālām 01,185.007a tatropaviṣṭārcir ivānalasya; teṣāṃ janitrīti mama pratarkaḥ 01,185.007c tathāvidhair eva narapravīrair; upopaviṣṭais tribhir agnikalpaiḥ 01,185.008a tasyās tatas tāv abhivādya pādāv; uktvā ca kṛṣṇām abhivādayeti 01,185.008c sthitau ca tatraiva nivedya kṛṣṇāṃ; bhaikṣapracārāya gatā narāgryāḥ 01,185.009a teṣāṃ tu bhaikṣaṃ pratigṛhya kṛṣṇā; kṛtvā baliṃ brāhmaṇasāc ca kṛtvā 01,185.009c tāṃ caiva vṛddhāṃ pariviṣya tāṃś ca; narapravīrān svayam apy abhuṅkta 01,185.010a suptās tu te pārthiva sarva eva; kṛṣṇā tu teṣāṃ caraṇopadhānam 01,185.010c āsīt pṛthivyāṃ śayanaṃ ca teṣāṃ; darbhājināgryāstaraṇopapannam 01,185.011a te nardamānā iva kālameghāḥ; kathā vicitrāḥ kathayāṃ babhūvuḥ 01,185.011c na vaiśyaśūdraupayikīḥ kathās tā; na ca dvijāteḥ kathayanti vīrāḥ 01,185.012a niḥsaṃśayaṃ kṣatriyapuṃgavās te; yathā hi yuddhaṃ kathayanti rājan 01,185.012c āśā hi no vyaktam iyaṃ samṛddhā; muktān hi pārthāñ śṛṇumo 'gnidāhāt 01,185.013a yathā hi lakṣyaṃ nihataṃ dhanuś ca; sajyaṃ kṛtaṃ tena tathā prasahya 01,185.013c yathā ca bhāṣanti parasparaṃ te; channā dhruvaṃ te pracaranti pārthāḥ 01,185.014a tataḥ sa rājā drupadaḥ prahṛṣṭaḥ; purohitaṃ preṣayāṃ tatra cakre 01,185.014c vidyāma yuṣmān iti bhāṣamāṇo; mahātmanaḥ pāṇḍusutāḥ stha kaccit 01,185.015a gṛhītavākyo nṛpateḥ purodhā; gatvā praśaṃsām abhidhāya teṣām 01,185.015c vākyaṃ yathāvan nṛpateḥ samagram; uvāca tān sa kramavit krameṇa 01,185.016a vijñātum icchaty avanīśvaro vaḥ; pāñcālarājo drupado varārhāḥ 01,185.016c lakṣyasya veddhāram imaṃ hi dṛṣṭvā; harṣasya nāntaṃ paripaśyate saḥ 01,185.017a tad ācaḍḍhvaṃ jñātikulānupūrvīṃ; padaṃ śiraḥsu dviṣatāṃ kurudhvam 01,185.017c prahlādayadhvaṃ hṛdayaṃ mamedaṃ; pāñcālarājasya sahānugasya 01,185.018a pāṇḍur hi rājā drupadasya rājñaḥ; priyaḥ sakhā cātmasamo babhūva 01,185.018c tasyaiṣa kāmo duhitā mameyaṃ; snuṣā yadi syād iti kauravasya 01,185.019a ayaṃ ca kāmo drupadasya rājño; hṛdi sthito nityam aninditāṅgāḥ 01,185.019c yad arjuno vai pṛthudīrghabāhur; dharmeṇa vindeta sutāṃ mameti 01,185.019d*1900_01 tad vai śrutvā pāṇḍavāḥ sarva eva 01,185.019d*1900_02 rājñā yad uktaṃ drupadena vākyam 01,185.019d*1900_03 kuntyā sārdhaṃ mānayāṃ cāpi cakruḥ 01,185.019d*1900_04 purohitaṃ te puruṣapravīrāḥ 01,185.019d*1901_01 kṛtaṃ hi tat syāt sukṛtaṃ mamedaṃ 01,185.019d*1901_02 yaśaś ca puṇyaṃ ca hitaṃ tad etat 01,185.020a tathoktavākyaṃ tu purohitaṃ taṃ; sthitaṃ vinītaṃ samudīkṣya rājā 01,185.020c samīpasthaṃ bhīmam idaṃ śaśāsa; pradīyatāṃ pādyam arghyaṃ tathāsmai 01,185.021a mānyaḥ purodhā drupadasya rājñas; tasmai prayojyābhyadhikaiva pūjā 01,185.021c bhīmas tathā tat kṛtavān narendra; tāṃ caiva pūjāṃ pratisaṃgṛhītvā 01,185.022a sukhopaviṣṭaṃ tu purohitaṃ taṃ; yudhiṣṭhiro brāhmaṇam ity uvāca 01,185.022c pāñcālarājena sutā nisṛṣṭā; svadharmadṛṣṭena yathānukāmam 01,185.023a pradiṣṭaśulkā drupadena rājñā; sānena vīreṇa tathānuvṛttā 01,185.023c na tatra varṇeṣu kṛtā vivakṣā; na jīvaśilpe na kule na gotre 01,185.024a kṛtena sajyena hi kārmukeṇa; viddhena lakṣyeṇa ca saṃnisṛṣṭā 01,185.024c seyaṃ tathānena mahātmaneha; kṛṣṇā jitā pārthivasaṃghamadhye 01,185.025a naivaṃgate saumakir adya rājā; saṃtāpam arhaty asukhāya kartum 01,185.025c kāmaś ca yo 'sau drupadasya rājñaḥ; sa cāpi saṃpatsyati pārthivasya 01,185.026a aprāpyarūpāṃ hi narendrakanyām; imām ahaṃ brāhmaṇa sādhu manye 01,185.026c na tad dhanur mandabalena śakyaṃ; maurvyā samāyojayituṃ tathā hi 01,185.026e na cākṛtāstreṇa na hīnajena; lakṣyaṃ tathā pātayituṃ hi śakyam 01,185.027a tasmān na tāpaṃ duhitur nimittaṃ; pāñcālarājo 'rhati kartum adya 01,185.027c na cāpi tat pātanam anyatheha; kartuṃ viṣahyaṃ bhuvi mānavena 01,185.028a evaṃ bruvaty eva yudhiṣṭhire tu; pāñcālarājasya samīpato 'nyaḥ 01,185.028c tatrājagāmāśu naro dvitīyo; nivedayiṣyann iha siddham annam 01,186.001 dūta uvāca 01,186.001a janyārtham annaṃ drupadena rājñā; vivāhahetor upasaṃskṛtaṃ ca 01,186.001c tad āpnuvadhvaṃ kṛtasarvakāryāḥ; kṛṣṇā ca tatraiva ciraṃ na kāryam 01,186.002a ime rathāḥ kāñcanapadmacitrāḥ; sadaśvayuktā vasudhādhipārhāḥ 01,186.002c etān samāruhya paraita sarve; pāñcālarājasya niveśanaṃ tat 01,186.003 vaiśaṃpāyana uvāca 01,186.003a tataḥ prayātāḥ kurupuṃgavās te; purohitaṃ taṃ prathamaṃ prayāpya 01,186.003c āsthāya yānāni mahānti tāni; kuntī ca kṛṣṇā ca sahaiva yāte 01,186.003d*1902_01 susnāpitāḥ sākṣatalājadhānair 01,186.003d*1902_02 varair ghaṭaiś candanavāripūrṇaiḥ 01,186.003d*1902_03 strībhiḥ sugandhāmbaramālyadāmair 01,186.003d*1902_04 vibhūṣitā ābharaṇair vicitraiḥ 01,186.003d*1902_05 māṅgalyagītadhvanivādyaśabdair 01,186.003d*1902_06 manoharaiḥ puṇyavatāṃ pravṛddhaiḥ 01,186.003d*1902_07 saṃgīyamānāḥ prayayuḥ prahṛṣṭā 01,186.003d*1902_08 dīpair jvaladbhiḥ sahitāś ca vipraiḥ 01,186.003d*1903_01 sa vai tathoktas tu yudhiṣṭhireṇa 01,186.003d*1903_02 pāñcālarājasya purohitāgryaḥ 01,186.003d*1903_03sarvaṃ yathoktaṃ kurunandanena 01,186.003d*1903_04 nivedayām āsa nṛpāya gatvā 01,186.004a śrutvā tu vākyāni purohitasya; yāny uktavān bhārata dharmarājaḥ 01,186.004c jijñāsayaivātha kurūttamānāṃ; dravyāṇy anekāny upasaṃjahāra 01,186.005a phalāni mālyāni susaṃskṛtāni; carmāṇi varmāṇi tathāsanāni 01,186.005c gāś caiva rājann atha caiva rajjūr; dravyāṇi cānyāni kṛṣīnimittam 01,186.006a anyeṣu śilpeṣu ca yāny api syuḥ; sarvāṇi kḷptāny akhilena tatra 01,186.006c krīḍānimittāni ca yāni tāni; sarvāṇi tatropajahāra rājā 01,186.007a rathāśvavarmāṇi ca bhānumanti; khaḍgā mahānto 'śvarathāś ca citrāḥ 01,186.007c dhanūṃṣi cāgryāṇi śarāś ca mukhyāḥ; śaktyṛṣṭayaḥ kāñcanabhūṣitāś ca 01,186.008a prāsā bhuśuṇḍyaś ca paraśvadhāś ca; sāṃgrāmikaṃ caiva tathaiva sarvam 01,186.008c śayyāsanāny uttamasaṃskṛtāni; tathaiva cāsan vividhāni tatra 01,186.009a kuntī tu kṛṣṇāṃ parigṛhya sādhvīm; antaḥpuraṃ drupadasyāviveṣa 01,186.009c striyaś ca tāṃ kauravarājapatnīṃ; pratyarcayāṃ cakrur adīnasattvāḥ 01,186.010a tān siṃhavikrāntagatīn avekṣya; maharṣabhākṣān ajinottarīyān 01,186.010c gūḍhottarāṃsān bhujagendrabhoga;pralambabāhūn puruṣapravīrān 01,186.011a rājā ca rājñaḥ sacivāś ca sarve; putrāś ca rājñaḥ suhṛdas tathaiva 01,186.011c preṣyāś ca sarve nikhilena rājan; harṣaṃ samāpetur atīva tatra 01,186.012a te tatra vīrāḥ paramāsaneṣu; sapādapīṭheṣv aviśaṅkamānāḥ 01,186.012c yathānupūrvyā viviśur narāgryās; tadā mahārheṣu na vismayantaḥ 01,186.013a uccāvacaṃ pārthivabhojanīyaṃ; pātrīṣu jāmbūnadarājatīṣu 01,186.013c dāsāś ca dāsyaś ca sumṛṣṭaveṣāḥ; bhojāpakāś cāpy upajahrur annam 01,186.014a te tatra bhuktvā puruṣapravīrā; yathānukāmaṃ subhṛśaṃ pratītāḥ 01,186.014c utkramya sarvāṇi vasūni tatra; sāṃgrāmikāny āviviśur nṛvīrāḥ 01,186.015a tal lakṣayitvā drupadasya putro; rājā ca sarvaiḥ saha mantrimukhyaiḥ 01,186.015c samarcayām āsur upetya hṛṣṭāḥ; kuntīsutān pārthivaputrapautrān 01,187.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,187.001a tata āhūya pāñcālyo rājaputraṃ yudhiṣṭhiram 01,187.001c parigraheṇa brāhmeṇa parigṛhya mahādyutiḥ 01,187.002a paryapṛcchad adīnātmā kuntīputraṃ suvarcasam 01,187.002c kathaṃ jānīma bhavataḥ kṣatriyān brāhmaṇān uta 01,187.003a vaiśyān vā guṇasaṃpannān uta vā śūdrayonijān 01,187.003c māyām āsthāya vā siddhāṃś carataḥ sarvatodiśam 01,187.004a kṛṣṇāhetor anuprāptān divaḥ saṃdarśanārthinaḥ 01,187.004c bravītu no bhavān satyaṃ saṃdeho hy atra no mahān 01,187.005a api naḥ saṃśayasyānte manastuṣṭir ihāviśet 01,187.005c api no bhāgadheyāni śubhāni syuḥ paraṃtapa 01,187.006a kāmayā brūhi satyaṃ tvaṃ satyaṃ rājasu śobhate 01,187.006c iṣṭāpūrtena ca tathā vaktavyam anṛtaṃ na tu 01,187.007a śrutvā hy amarasaṃkāśa tava vākyam ariṃdama 01,187.007c dhruvaṃ vivāhakaraṇam āsthāsyāmi vidhānataḥ 01,187.008 yudhiṣṭhira uvāca 01,187.008a mā rājan vimanā bhūs tvaṃ pāñcālya prītir astu te 01,187.008c īpsitas te dhruvaḥ kāmaḥ saṃvṛtto 'yam asaṃśayam 01,187.009a vayaṃ hi kṣatriyā rājan pāṇḍoḥ putrā mahātmanaḥ 01,187.009c jyeṣṭhaṃ māṃ viddhi kaunteyaṃ bhīmasenārjunāv imau 01,187.009e yābhyāṃ tava sutā rājan nirjitā rājasaṃsadi 01,187.010a yamau tu tatra rājendra yatra kṛṣṇā pratiṣṭhitā 01,187.010c vyetu te mānasaṃ duḥkhaṃ kṣatriyāḥ smo nararṣabha 01,187.010e padminīva suteyaṃ te hradād anyaṃ hradaṃ gatā 01,187.011a iti tathyaṃ mahārāja sarvam etad bravīmi te 01,187.011c bhavān hi gurur asmākaṃ paramaṃ ca parāyaṇam 01,187.012 vaiśaṃpāyana uvāca 01,187.012a tataḥ sa drupado rājā harṣavyākulalocanaḥ 01,187.012c prativaktuṃ tadā yuktaṃ nāśakat taṃ yudhiṣṭhiram 01,187.013a yatnena tu sa taṃ harṣaṃ saṃnigṛhya paraṃtapaḥ 01,187.013c anurūpaṃ tato rājā pratyuvāca yudhiṣṭhiram 01,187.014a papraccha cainaṃ dharmātmā yathā te pradrutāḥ purā 01,187.014c sa tasmai sarvam ācakhyāv ānupūrvyeṇa pāṇḍavaḥ 01,187.015a tac chrutvā drupado rājā kuntīputrasya bhāṣitam 01,187.015c vigarhayām āsa tadā dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram 01,187.016a āśvāsayām āsa ca taṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 01,187.016c pratijajñe ca rājyāya drupado vadatāṃ varaḥ 01,187.017a tataḥ kuntī ca kṛṣṇā ca bhīmasenārjunāv api 01,187.017c yamau ca rājñā saṃdiṣṭau viviśur bhavanaṃ mahat 01,187.018a tatra te nyavasan rājan yajñasenena pūjitāḥ 01,187.018c pratyāśvastāṃs tato rājā saha putrair uvāca tān 01,187.019a gṛhṇātu vidhivat pāṇim adyaiva kurunandanaḥ 01,187.019c puṇye 'hani mahābāhur arjunaḥ kurutāṃ kṣaṇam 01,187.020a tatas tam abravīd rājā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 01,187.020c mamāpi dārasaṃbandhaḥ kāryas tāvad viśāṃ pate 01,187.020d*1904_01 tasmāt pūrvaṃ mayā kāryaṃ yad bhavān anumanyate 01,187.021 drupada uvāca 01,187.021a bhavān vā vidhivat pāṇiṃ gṛhṇātu duhitur mama 01,187.021c yasya vā manyase vīra tasya kṛṣṇām upādiśa 01,187.022 yudhiṣṭhira uvāca 01,187.022a sarveṣāṃ draupadī rājan mahiṣī no bhaviṣyati 01,187.022c evaṃ hi vyāhṛtaṃ pūrvaṃ mama mātrā viśāṃ pate 01,187.023a ahaṃ cāpy aniviṣṭo vai bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ 01,187.023c pārthena vijitā caiṣā ratnabhūtā ca te sutā 01,187.024a eṣa naḥ samayo rājan ratnasya sahabhojanam 01,187.024c na ca taṃ hātum icchāmaḥ samayaṃ rājasattama 01,187.024d*1905_01 akrameṇa niveśe ca dharmalopo mahān bhavet 01,187.024d*1905_02 nirjitā caiva pārthena ratnabhūtā ca te sutā 01,187.025a sarveṣāṃ dharmataḥ kṛṣṇā mahiṣī no bhaviṣyati 01,187.025c ānupūrvyeṇa sarveṣāṃ gṛhṇātu jvalane karam 01,187.026 drupada uvāca 01,187.026a ekasya bahvyo vihitā mahiṣyaḥ kurunandana 01,187.026c naikasyā bahavaḥ puṃso vidhīyante kadā cana 01,187.026d*1906_01 so 'yaṃ na loke vede vā jātu dharmaḥ praśasyate 01,187.027a lokavedaviruddhaṃ tvaṃ nādharmaṃ dhārmikaḥ śuciḥ 01,187.027c kartum arhasi kaunteya kasmāt te buddhir īdṛśī 01,187.028 yudhiṣṭhira uvāca 01,187.028a sūkṣmo dharmo mahārāja nāsya vidmo vayaṃ gatim 01,187.028c pūrveṣām ānupūrvyeṇa yātaṃ vartmānuyāmahe 01,187.028d*1907_01 lokadharmaviruddho 'yaṃ dharmo dharmabhṛtāṃ vara 01,187.029a na me vāg anṛtaṃ prāha nādharme dhīyate matiḥ 01,187.029c evaṃ caiva vadaty ambā mama caiva manogatam 01,187.029d*1908_01 āśrame rudranirdiṣṭād vyāsād etan mayā śrutam 01,187.030a eṣa dharmo dhruvo rājaṃś carainam avicārayan 01,187.030c mā ca te 'tra viśaṅkā bhūt kathaṃ cid api pārthiva 01,187.031 drupada uvāca 01,187.031a tvaṃ ca kuntī ca kaunteya dhṛṣṭadyumnaś ca me sutaḥ 01,187.031c kathayantv itikartavyaṃ śvaḥ kāle karavāmahe 01,187.032 vaiśaṃpāyana uvāca 01,187.032a te sametya tataḥ sarve kathayanti sma bhārata 01,187.032c atha dvaipāyano rājann abhyāgacchad yadṛcchayā 01,188.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,188.001a tatas te pāṇḍavāḥ sarve pāñcālyaś ca mahāyaśāḥ 01,188.001c pratyutthāya mahātmānaṃ kṛṣṇaṃ dṛṣṭvābhyapūjayan 01,188.002a pratinandya sa tān sarvān pṛṣṭvā kuśalam antataḥ 01,188.002c āsane kāñcane śubhre niṣasāda mahāmanāḥ 01,188.003a anujñātās tu te sarve kṛṣṇenāmitatejasā 01,188.003c āsaneṣu mahārheṣu niṣedur dvipadāṃ varāḥ 01,188.004a tato muhūrtān madhurāṃ vāṇīm uccārya pārṣataḥ 01,188.004c papraccha taṃ mahātmānaṃ draupadyarthe viśāṃ patiḥ 01,188.005a katham ekā bahūnāṃ syān na ca syād dharmasaṃkaraḥ 01,188.005c etan no bhagavān sarvaṃ prabravītu yathātatham 01,188.006 vyāsa uvāca 01,188.006a asmin dharme vipralambhe lokavedavirodhake 01,188.006c yasya yasya mataṃ yad yac chrotum icchāmi tasya tat 01,188.007 drupada uvāca 01,188.007a adharmo 'yaṃ mama mato viruddho lokavedayoḥ 01,188.007c na hy ekā vidyate patnī bahūnāṃ dvijasattama 01,188.008a na cāpy ācaritaḥ pūrvair ayaṃ dharmo mahātmabhiḥ 01,188.008c na ca dharmo 'py anekasthaś caritavyaḥ sanātanaḥ 01,188.009a ato nāhaṃ karomy evaṃ vyavasāyaṃ kriyāṃ prati 01,188.009c dharmasaṃdehasaṃdigdhaṃ pratibhāti hi mām idam 01,188.010 dhṛṣṭadyumna uvāca 01,188.010a yavīyasaḥ kathaṃ bhāryāṃ jyeṣṭho bhrātā dvijarṣabha 01,188.010c brahman samabhivarteta sadvṛttaḥ saṃs tapodhana 01,188.011a na tu dharmasya sūkṣmatvād gatiṃ vidmaḥ kathaṃ cana 01,188.011c adharmo dharma iti vā vyavasāyo na śakyate 01,188.012a kartum asmadvidhair brahmaṃs tato na vyavasāmy aham 01,188.012c pañcānāṃ mahiṣī kṛṣṇā bhavatv iti kathaṃ cana 01,188.013 yudhiṣṭhira uvāca 01,188.013a na me vāg anṛtaṃ prāha nādharme dhīyate matiḥ 01,188.013c vartate hi mano me 'tra naiṣo 'dharmaḥ kathaṃ cana 01,188.014a śrūyate hi purāṇe 'pi jaṭilā nāma gautamī 01,188.014b*1909_01 tasya putrī mahāprājñā gautamasya yaśasvinī 01,188.014c ṛṣīn adhyāsitavatī sapta dharmabhṛtāṃ vara 01,188.014d*1910_01 tathaiva munijā vārkṣī tapobhir bhāvitātmanaḥ 01,188.014d*1910_02 saṃgatābhūd daśa bhrātṝn ekanāmnaḥ pracetasaḥ 01,188.015a guroś ca vacanaṃ prāhur dharmaṃ dharmajñasattama 01,188.015c gurūṇāṃ caiva sarveṣāṃ janitrī paramo guruḥ 01,188.016a sā cāpy uktavatī vācaṃ bhaikṣavad bhujyatām iti 01,188.016c tasmād etad ahaṃ manye dharmaṃ dvijavarottama 01,188.017 kunty uvāca 01,188.017*1911_01 bhujyatāṃ bhrātṛbhiḥ sārdham ity arjunam acodayam 01,188.017a evam etad yathāhāyaṃ dharmacārī yudhiṣṭhiraḥ 01,188.017c anṛtān me bhayaṃ tīvraṃ mucyeyam anṛtāt katham 01,188.018 vyāsa uvāca 01,188.018a anṛtān mokṣyase bhadre dharmaś caiṣa sanātanaḥ 01,188.018c na tu vakṣyāmi sarveṣāṃ pāñcāla śṛṇu me svayam 01,188.019a yathāyaṃ vihito dharmo yataś cāyaṃ sanātanaḥ 01,188.019c yathā ca prāha kaunteyas tathā dharmo na saṃśayaḥ 01,188.020 vaiśaṃpāyana uvāca 01,188.020a tata utthāya bhagavān vyāso dvaipāyanaḥ prabhuḥ 01,188.020c kare gṛhītvā rājānaṃ rājaveśma samāviśat 01,188.021a pāṇḍavāś cāpi kuntī ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 01,188.021c vicetasas te tatraiva pratīkṣante sma tāv ubhau 01,188.022a tato dvaipāyanas tasmai narendrāya mahātmane 01,188.022c ācakhyau tad yathā dharmo bahūnām ekapatnitā 01,188.022d*1912_01 yathā devā daduś caiva rājaputryāḥ purā varam 01,188.022d*1912_02 dharmādyās tapasā tuṣṭāḥ pañcapatnītvam īśvarāḥ 01,188.022d@100=0000 vyāsaḥ 01,188.022d@100=0017 ṛṣiḥ 01,188.022d@100=0021 vyāsaḥ 01,188.022d@100=0023 nāḷāyanī 01,188.022d@100=0026 vyāsaḥ 01,188.022d@100=0057 drupadaḥ 01,188.022d@100=0059 vyāsaḥ 01,188.022d@100=0071 indrasenā 01,188.022d@100=0075 ṛṣiḥ 01,188.022d@100=0081 vyāsaḥ 01,188.022d@100=0091 nāḷāyanī 01,188.022d@100=0093 maheśvaraḥ 01,188.022d@100=0095 nāḷāyanī 01,188.022d@100=0105 maheśvaraḥ 01,188.022d@100=0107 nāḷāyanī 01,188.022d@100=0111 maheśvaraḥ 01,188.022d@100=0117 vyāsaḥ 01,188.022d@100_0001 mā bhūd rājaṃs tava tāpo manaḥsthaḥ; pañcānāṃ bhāryā duhitā mameti 01,188.022d@100_0002 mātur eṣā pārthiva prārthitā syāt; pañcānāṃ bhāryā duhitā mameti 01,188.022d@100_0003 yājopayājau dharmaratau tapobhyāṃ; tau cakratuḥ pañcapatitvam asyāḥ 01,188.022d@100_0004 sā dharmataḥ pāṇḍuputrair avāptā; bhāryā kṛṣṇā modatāṃ vai kulaṃ te 01,188.022d@100_0005 loke nānyo nāthavāṃs tvad viśiṣṭaḥ; sarvārīṇām apradhṛṣyo 'si rājan 01,188.022d@100_0006 bhūyas tu me śṛṇv idaṃ tvaṃ viśoko; yathāgamaṃ pañcapatitvam asyāḥ 01,188.022d@100_0007 eṣā nāḷāyanī pūrvaṃ maudgalyaṃ sthaviraṃ patim 01,188.022d@100_0008 ārādhayām āsa tadā kuṣṭhinaṃ tam aninditā 01,188.022d@100_0009 tvagasthibhūtaṃ kaṭukaṃ lolam īrṣyuṃ sukopanam 01,188.022d@100_0010 sugandhetaragandhāḍhyaṃ valīpalitadhāriṇam 01,188.022d@100_0011 sthaviraṃ vikṛtākāraṃ śīryamāṇanakhatvacam 01,188.022d@100_0012 ucchiṣṭam upabhuñjānā paryupāste mahāvratā 01,188.022d@100_0013 tataḥ kadā cid aṅguṣṭho bhuñjānasya vyaśīryata 01,188.022d@100_0014 annād uddhṛtya tac cānnam upāyuṅktāviśaṅkitā 01,188.022d@100_0015 tena tasyāḥ prasannena kāmavyāhāriṇā tadā 01,188.022d@100_0016 varaṃ vṛṇīṣvety asakṛd uktā vavre varaṃ tadā 01,188.022d@100_0017 nāsmi vṛddho na kaṭuko nerṣyur naivātikopanaḥ 01,188.022d@100_0018 na ca durgandhavadano na kṛśo na ca lolupaḥ 01,188.022d@100_0019 kathaṃ tvāṃ ramayāmīha kathaṃ tvāṃ vāsayāmy aham 01,188.022d@100_0020 vada kalyāṇi bhadraṃ te yathā tvaṃ manasecchasi 01,188.022d@100_0021 sā tam akliṣṭakarmāṇaṃ varadaṃ sarvakāmadam 01,188.022d@100_0022 bhartāram anavadyāṅgī prasannaṃ pratyuvāca ha 01,188.022d@100_0023 pañcabāṇātividdhāhaṃ manmathasya mahāmate 01,188.022d@100_0024 pañcadhā māṃ vibhaktātmā bhagavāṃl lokaviśrutaḥ 01,188.022d@100_0025 ramaya tvam acintyātman punaś caikatvam āsthitaḥ 01,188.022d@100_0026 tāṃ tathety abravīd dhīmān brahmarṣir vai mahātapāḥ 01,188.022d@100_0027 sa pañcadhānubhūtvā tāṃ ramayām āsa sarvaśaḥ 01,188.022d@100_0028 nāḷāyanīṃ sukeśāntāṃ mudgalaś cāruhāsinīm 01,188.022d@100_0029 āśrameṣv adhikaṃ cāpi pūjyamāno maharṣibhiḥ 01,188.022d@100_0030 vicacāra yathākāmaṃ kāmarūpavapuḥ punaḥ 01,188.022d@100_0031 yadā yayau divaṃ cāpi tatra devarṣibhiḥ saha 01,188.022d@100_0032 sudhāmṛtarasāhāraḥ suraloke cacāra ha 01,188.022d@100_0033 pūjyamānas tathā śacyā śakrasya bhavaneṣv api 01,188.022d@100_0034 mahendrasenayā sārdhaṃ paryadhāvad riraṃsayā 01,188.022d@100_0035 sūryasya ca rathaṃ divyam āruhya bhagavān prabhuḥ 01,188.022d@100_0036 paryupetya punar meruṃ merau vāsam arocayat 01,188.022d@100_0037 ākāśagaṅgām āplutya tayā saha taponidhiḥ 01,188.022d@100_0038 aṃśujāleṣu candrasya uvāsa ca yathānilaḥ 01,188.022d@100_0039 girirūpaṃ yadā dadhre sa maharṣis tadā punaḥ 01,188.022d@100_0040 tatprabhāvena sā tasya madhye jajñe mahānadī 01,188.022d@100_0041 yadā puṣpākulaḥ sālaḥ saṃjajñe bhagavān ṛṣiḥ 01,188.022d@100_0042 latātvam atha saṃpede tam evābhyanuveṣṭatī 01,188.022d@100_0043 pupoṣa ca vapur yasya tasyānugaṃ punaḥ 01,188.022d@100_0044 sā pupoṣa samaṃ bhartuḥ skandhenāpi cacāra ha 01,188.022d@100_0045 tatas tasya ca tasyāś ca tulyā prītir avardhata 01,188.022d@100_0046 tathā hi bhagavāṃs tasyāḥ prasādād ṛṣisattamaḥ 01,188.022d@100_0047 vijajñuṣī ca sā tatra daivayogena bhāminī 01,188.022d@100_0048 sa ca tāṃ tapasā devīṃ ramayām āsa yogataḥ 01,188.022d@100_0049 ekapatnī purā bhūtvā sadaivāgre yaśasvinī 01,188.022d@100_0050 arundhatīva sīteva babhūvātipativratā 01,188.022d@100_0051 damayantyāś ca mātuḥ sā viśeṣam adhikaṃ yayau 01,188.022d@100_0052 etat tathyaṃ mahārāja mā te bhūd buddhir anyathā 01,188.022d@100_0053 eṣā nāḷāyanī jajñe daivayogena kena cit 01,188.022d@100_0054 rājaṃs tavātmajā kṛṣṇā vedyāṃ tejasvinī śubhā 01,188.022d@100_0055 tasmiṃs tasyā manaḥ saktaṃ na śaśāka kadā cana 01,188.022d@100_0056 tathā praṇihito hy ātmā tasyās tasmin dvijottame 01,188.022d@100_0057 brūhi tat kāraṇaṃ yena brahmañ jātā tapasvinī 01,188.022d@100_0058 sutā mamādhvare kṛṣṇā sarvavedavidāṃ vara 01,188.022d@100_0059 śṛṇu rājan yathā hy asyā datto rudreṇa vai varaḥ 01,188.022d@100_0060 yadarthaṃ caiva saṃbhūtā tava yajñe yaśasvinī 01,188.022d@100_0061 ahaṃ te kathayiṣyāmi kṛṣṇāyāḥ paurvadehikam 01,188.022d@100_0062 indraseneti vikhyātā purā nāḷāyanī śubhā 01,188.022d@100_0063 maudgalyaṃ patim āsādya cacāra vigatajvarā 01,188.022d@100_0064 maudgalyasya maharṣeś ca ramamāṇasya vai tayā 01,188.022d@100_0065 saṃvatsaragaṇā rājan vyatīyuḥ kṣaṇavat tadā 01,188.022d@100_0066 tataḥ kadā cid dharmātmā tṛptaḥ kāmād vyarajyata 01,188.022d@100_0067 anvicchan paramaṃ brahma tyāgadharmaparo 'bhavat 01,188.022d@100_0068 utsasarja sa tāṃ vipraḥ sā tadā cāpatad bhuvi 01,188.022d@100_0069 maudgalyo rājaśārdūla tapobhir bhāvitaḥ sadā 01,188.022d@100_0070 kāmabhogāturābhyetya vacanaṃ cedam abravīt 01,188.022d@100_0071 prasīda bhagavan mahyaṃ na mām utsraṣṭum arhasi 01,188.022d@100_0072 avitṛptāsmi brahmarṣe kāmānāṃ kāmasevanāt 01,188.022d@100_0073 māro māṃ bādhate 'tyartham anugṛhṇātu māṃ bhavān 01,188.022d@100_0074 tarpayasva mamākṣāṇi guhyaṃ māṃ bādhate 'niśam 01,188.022d@100_0075 yasmāt tvaṃ mayi niḥśaṅkā hy avaktavyaṃ prabhāṣase 01,188.022d@100_0076 ācarantī tapovighnaṃ tasmāc chṛṇu vaco mama 01,188.022d@100_0077 bhaviṣyasi nṛloke tvaṃ rājaputrī yaśasvinī 01,188.022d@100_0078 pāñcālarājasya sutā drupadasya mahātmanaḥ 01,188.022d@100_0079 bhavitāras tu te tatra patayaḥ pañca viśrutāḥ 01,188.022d@100_0080 taiḥ sārdhaṃ madhurākāraiś ciraṃ ratim avāpsyasi 01,188.022d@100_0081 saivaṃ śaptā tu vimanā vanaṃ prāptā yaśasvinī 01,188.022d@100_0082 bhogair atṛptā deveśaṃ tapasārādhayat tadā 01,188.022d@100_0083 nirāśīr mārutāhārā nirāhārā tathaiva ca 01,188.022d@100_0084 anuvartamānā tv ādityaṃ tathā pañcatapābhavat 01,188.022d@100_0085 tīvreṇa tapasā tasyās tuṣṭaḥ paśupatiḥ svayam 01,188.022d@100_0086 varaṃ prādāt tadā rudraḥ sarvalokeśvaraḥ prabhuḥ 01,188.022d@100_0087 bhaviṣyati paraṃ janma mānuṣeṣu varāṅgane 01,188.022d@100_0088 bhaviṣyanti ca te bhadre patayaḥ pañca suvratāḥ 01,188.022d@100_0089 mahendravapuṣaḥ sarve mahendrasamavikramāḥ 01,188.022d@100_0090 tatrasthā ca mahat karma surāṇāṃ tvaṃ kariṣyasi 01,188.022d@100_0091 ekaḥ khalu mayā bhartā vṛtaḥ pañcāpi me katham 01,188.022d@100_0092 bhaviṣyanti mamaikasyāḥ patayas tad bravīhi me 01,188.022d@100_0093 pañcakṛtvas tvayā hy uktaḥ patiṃ dehīty ahaṃ punaḥ 01,188.022d@100_0094 pañca te patayo bhadre bhaviṣyanti sukhāvahāḥ 01,188.022d@100_0095 dharma ekaḥ patiḥ strīṇāṃ pūrvam eva prakalpitaḥ 01,188.022d@100_0096 bahupatnīkatā puṃsāṃ dharmaś ca pitṛbhiḥ kṛtaḥ 01,188.022d@100_0097 strīdharmaḥ pūrvam evāyaṃ nirmito munibhiḥ purā 01,188.022d@100_0098 sahadharmacarī bhartur ekā ekasya cocyate 01,188.022d@100_0099 eko hi bhartā nārīṇāṃ kaumāra iti laukikaḥ 01,188.022d@100_0100 āpatsu ca niyogena saṃtānārthe paraḥ smṛtaḥ 01,188.022d@100_0101 gaccheta yā tṛtīyaṃ tu tasyā niṣkṛtir ucyate 01,188.022d@100_0102 caturthe patitā dharmāt pañcame vardhakī bhavet 01,188.022d@100_0103 evaṃ gate dharmapathe na vṛṇe bahupuṃskatām 01,188.022d@100_0104 alokācaritāt tasmāt kathaṃ mucyeya saṃkarāt 01,188.022d@100_0105 anāvṛtāḥ purā nāryo hy āsañ śudhyanti cārtave 01,188.022d@100_0106 sakṛd uktaṃ tvayā naitān nādharmas te bhaviṣyati 01,188.022d@100_0107 yadi me patayaḥ pañca varam icchāmi tair mithaḥ 01,188.022d@100_0108 kaumāraṃ ca bhavet sarvaiḥ saṃgame saṃgame ca me 01,188.022d@100_0109 patiśuśrūṣayā caiva siddhiḥ prāptā purā mayā 01,188.022d@100_0110 bhogecchā ca mayā prāptā sa ca bhogaś ca me bhavet 01,188.022d@100_0111 ratiś ca bhadre siddhiś ca na bhajete parasparam 01,188.022d@100_0112 abhogā lapsyase siddhiṃ yogenāpi mahatvatām 01,188.022d@100_0113 anyadehāntare ca tvaṃ rūpabhāgyaguṇānvitā 01,188.022d@100_0114 pañcabhiḥ prāpya kaumāraṃ mahābhāgā bhaviṣyasi 01,188.022d@100_0115 gaccha gaṅgājalasthā ca naraṃ paśyasi yaṃ śubhe 01,188.022d@100_0116 tam ānaya mamābhyāśaṃ surarājaṃ śucismite 01,188.022d@100_0117 ity uktā viśvarūpeṇa rudraṃ kṛtvā pradakṣiṇam 01,188.022d@100_0118 jagāma gaṅgām uddiśya puṇyāṃ tripathagāṃ nadīm 01,189.001 vyāsa uvāca 01,189.001a purā vai naimiṣāraṇye devāḥ satram upāsate 01,189.001c tatra vaivasvato rājañ śāmitram akarot tadā 01,189.002a tato yamo dīkṣitas tatra rājan; nāmārayat kiṃ cid api prajābhyaḥ 01,189.002c tataḥ prajās tā bahulā babhūvuḥ; kālātipātān maraṇāt prahīṇāḥ 01,189.002d*1913_01 sa tatra dīkṣitas tāta yamo nāmārayat prajāḥ 01,189.002d*1913_02 prāṇino 'tha na mṛtāś ca . . . . . . . . 01,189.003a tatas tu śakro varuṇaḥ kuberaḥ; sādhyā rudrā vasavaś cāśvinau ca 01,189.003c praṇetāraṃ bhuvanasya prajāpatiṃ; samājagmus tatra devās tathānye 01,189.004a tato 'bruvaṃl lokaguruṃ sametā; bhayaṃ nas tīvraṃ mānuṣāṇāṃ vivṛddhyā 01,189.004c tasmād bhayād udvijantaḥ sukhepsavaḥ; prayāma sarve śaraṇaṃ bhavantam 01,189.005 brahmovāca 01,189.005a kiṃ vo bhayaṃ mānuṣebhyo yūyaṃ sarve yadāmarāḥ 01,189.005c mā vo martyasakāśād vai bhayaṃ bhavatu karhi cit 01,189.006 devā ūcuḥ 01,189.006a martyā hy amartyāḥ saṃvṛttā na viśeṣo 'sti kaś cana 01,189.006c aviśeṣād udvijanto viśeṣārtham ihāgatāḥ 01,189.007 brahmovāca 01,189.007a vaivasvato vyāpṛtaḥ satrahetos; tena tv ime na mriyante manuṣyāḥ 01,189.007c tasminn ekāgre kṛtasarvakārye; tata eṣāṃ bhavitaivāntakālaḥ 01,189.008a vaivasvatasyāpi tanur vibhūtā; vīryeṇa yuṣmākam uta prayuktā 01,189.008c saiṣām anto bhavitā hy antakāle; tanur hi vīryaṃ bhavitā nareṣu 01,189.009 vyāsa uvāca 01,189.009a tatas tu te pūrvajadevavākyaṃ; śrutvā devā yatra devā yajante 01,189.009c samāsīnās te sametā mahābalā; bhāgīrathyāṃ dadṛśuḥ puṇḍarīkam 01,189.010a dṛṣṭvā ca tad vismitās te babhūvus; teṣām indras tatra śūro jagāma 01,189.010c so 'paśyad yoṣām atha pāvakaprabhāṃ; yatra gaṅgā satataṃ saṃprasūtā 01,189.011a sā tatra yoṣā rudatī jalārthinī; gaṅgāṃ devīṃ vyavagāhyāvatiṣṭhat 01,189.011c tasyāśrubinduḥ patito jale vai; tat padmam āsīd atha tatra kāñcanam 01,189.012a tad adbhutaṃ prekṣya vajrī tadānīm; apṛcchat tāṃ yoṣitam antikād vai 01,189.012c kā tvaṃ kathaṃ rodiṣi kasya hetor; vākyaṃ tathyaṃ kāmayeha bravīhi 01,189.013 stry uvāca 01,189.013a tvaṃ vetsyase mām iha yāsmi śakra; yadarthaṃ cāhaṃ rodimi mandabhāgyā 01,189.013c āgaccha rājan purato 'haṃ gamiṣye; draṣṭāsi tad rodimi yatkṛte 'ham 01,189.014 vyāsa uvāca 01,189.014a tāṃ gacchantīm anvagacchat tadānīṃ; so 'paśyad ārāt taruṇaṃ darśanīyam 01,189.014c siṃhāsanasthaṃ yuvatīsahāyaṃ; krīḍantam akṣair girirājamūrdhni 01,189.015a tam abravīd devarājo mamedaṃ; tvaṃ viddhi viśvaṃ bhuvanaṃ vaśe sthitam 01,189.015c īśo 'ham asmīti samanyur abravīd; dṛṣṭvā tam akṣaiḥ subhṛśaṃ pramattam 01,189.016a kruddhaṃ tu śakraṃ prasamīkṣya devo; jahāsa śakraṃ ca śanair udaikṣata 01,189.016c saṃstambhito 'bhūd atha devarājas; tenekṣitaḥ sthāṇur ivāvatasthe 01,189.017a yadā tu paryāptam ihāsya krīḍayā; tadā devīṃ rudatīṃ tām uvāca 01,189.017c ānīyatām eṣa yato 'ham ārān; mainaṃ darpaḥ punar apy āviśeta 01,189.018a tataḥ śakraḥ spṛṣṭamātras tayā tu; srastair aṅgaiḥ patito 'bhūd dharaṇyām 01,189.018c tam abravīd bhagavān ugratejā; maivaṃ punaḥ śakra kṛthāḥ kathaṃ cit 01,189.019a vivartayainaṃ ca mahādrirājaṃ; balaṃ ca vīryaṃ ca tavāprameyam 01,189.019c vivṛtya caivāviśa madhyam asya; yatrāsate tvadvidhāḥ sūryabhāsaḥ 01,189.020a sa tad vivṛtya śikharaṃ mahāgires; tulyadyutīṃś caturo 'nyān dadarśa 01,189.020c sa tān abhiprekṣya babhūva duḥkhitaḥ; kaccin nāhaṃ bhavitā vai yatheme 01,189.021a tato devo giriśo vajrapāṇiṃ; vivṛtya netre kupito 'bhyuvāca 01,189.021c darīm etāṃ praviśa tvaṃ śatakrato; yan māṃ bālyād avamaṃsthāḥ purastāt 01,189.022a uktas tv evaṃ vibhunā devarājaḥ; pravepamāno bhṛśam evābhiṣaṅgāt 01,189.022c srastair aṅgair anileneva nunnam; aśvatthapatraṃ girirājamūrdhni 01,189.023a sa prāñjalir vinatenānanena; pravepamānaḥ sahasaivam uktaḥ 01,189.023c uvāca cedaṃ bahurūpam ugraṃ; draṣṭā śeṣasya bhagavaṃs tvaṃ bhavādya 01,189.024a tam abravīd ugradhanvā prahasya; naivaṃśīlāḥ śeṣam ihāpnuvanti 01,189.024c ete 'py evaṃ bhavitāraḥ purastāt; tasmād etāṃ darim āviśya śedhvam 01,189.025a śeṣo 'py evaṃ bhavitā vo na saṃśayo; yoniṃ sarve mānuṣīm āviśadhvam 01,189.025c tatra yūyaṃ karma kṛtvāviṣahyaṃ; bahūn anyān nidhanaṃ prāpayitvā 01,189.025d*1914_01 śastrair divyair mānuṣān yodhayitvā 01,189.025d*1914_02 śūrān sarvān āhave tān vijitya 01,189.026a āgantāraḥ punar evendralokaṃ; svakarmaṇā pūrvajitaṃ mahārham 01,189.026c sarvaṃ mayā bhāṣitam etad evaṃ; kartavyam anyad vividhārthavac ca 01,189.027 pūrvendrā ūcuḥ 01,189.027a gamiṣyāmo mānuṣaṃ devalokād; durādharo vihito yatra mokṣaḥ 01,189.027c devās tv asmān ādadhīrañ jananyāṃ; dharmo vāyur maghavān aśvinau ca 01,189.027d*1915_01 astrair divyair mānuṣān yodhayitvā 01,189.027d*1915_02 āgantāraḥ punar evendralokam 01,189.028 vyāsa uvāca 01,189.028a etac chrutvā vajrapāṇir vacas tu; devaśreṣṭhaṃ punar evedam āha 01,189.028c vīryeṇāhaṃ puruṣaṃ kāryahetor; dadyām eṣāṃ pañcamaṃ matprasūtam 01,189.028d*1916_01 viśvabhug ṛtadhāmā ca śibir indraḥ pratāpavān 01,189.028d*1916_02 śāntiś caturthas teṣāṃ vai tejasvī pañcamaḥ smṛtaḥ 01,189.029a teṣāṃ kāmaṃ bhagavān ugradhanvā; prādād iṣṭaṃ sannisargād yathoktam 01,189.029c tāṃ cāpy eṣāṃ yoṣitaṃ lokakāntāṃ; śriyaṃ bhāryāṃ vyadadhān mānuṣeṣu 01,189.030a tair eva sārdhaṃ tu tataḥ sa devo; jagāma nārāyaṇam aprameyam 01,189.030b*1917_01 anantam avyaktam ajaṃ purāṇaṃ 01,189.030b*1917_02 sanātanaṃ viśvam anantarūpam 01,189.030c sa cāpi tad vyadadhāt sarvam eva; tataḥ sarve saṃbabhūvur dharaṇyām 01,189.030d*1918_01 naraṃ tu devaṃ vibudhapradhānam 01,189.030d*1918_02 indro jiṣṇuṃ pañcamaṃ kalpayitvā 01,189.031a sa cāpi keśau harir udbabarha; śuklam ekam aparaṃ cāpi kṛṣṇam 01,189.031c tau cāpi keśau viśatāṃ yadūnāṃ; kule striyau rohiṇīṃ devakīṃ ca 01,189.031c*1919_01 yo 'sau śvetas tasya devasya keśaḥ 01,189.031e tayor eko baladevo babhūva; kṛṣṇo dvitīyaḥ keśavaḥ saṃbabhūva 01,189.031f*1920_01 keśo yo 'sau varṇataḥ kṛṣṇa uktaḥ 01,189.032a ye te pūrvaṃ śakrarūpā niruddhās; tasyāṃ daryāṃ parvatasyottarasya 01,189.032c ihaiva te pāṇḍavā vīryavantaḥ; śakrasyāṃśaḥ pāṇḍavaḥ savyasācī 01,189.033a evam ete pāṇḍavāḥ saṃbabhūvur; ye te rājan pūrvam indrā babhūvuḥ 01,189.033c lakṣmīś caiṣāṃ pūrvam evopadiṣṭā; bhāryā yaiṣā draupadī divyarūpā 01,189.034a kathaṃ hi strī karmaṇo 'nte mahītalāt; samuttiṣṭhed anyato daivayogāt 01,189.034c yasyā rūpaṃ somasūryaprakāśaṃ; gandhaś cāgryaḥ krośamātrāt pravāti 01,189.035a idaṃ cānyat prītipūrvaṃ narendra; dadāmi te varam atyadbhutaṃ ca 01,189.035c divyaṃ cakṣuḥ paśya kuntīsutāṃs tvaṃ; puṇyair divyaiḥ pūrvadehair upetān 01,189.036 vaiśaṃpāyana uvāca 01,189.036a tato vyāsaḥ paramodārakarmā; śucir vipras tapasā tasya rājñaḥ 01,189.036c cakṣur divyaṃ pradadau tān sa sarvān; rājāpaśyat pūrvadehair yathāvat 01,189.037a tato divyān hemakirīṭamālinaḥ; śakraprakhyān pāvakādityavarṇān 01,189.037c baddhāpīḍāṃś cārurūpāṃś ca yūno; vyūḍhoraskāṃs tālamātrān dadarśa 01,189.038a divyair vastrair arajobhiḥ suvarṇair; mālyaiś cāgryaiḥ śobhamānān atīva 01,189.038c sākṣāt tryakṣān vasavo vātha divyān; ādityān vā sarvaguṇopapannān 01,189.038e tān pūrvendrān evam īkṣyābhirūpān; prīto rājā drupado vismitaś ca 01,189.038e*1921_01 śakrātmajaṃ cendrarūpaṃ niśamya 01,189.039a divyāṃ māyāṃ tām avāpyāprameyāṃ; tāṃ caivāgryāṃ śriyam iva rūpiṇīṃ ca 01,189.039b*1922_01 divyāṃ sākṣāt somavahniprakāśāṃ 01,189.039c yogyāṃ teṣāṃ rūpatejoyaśobhiḥ; patnīm ṛddhāṃ dṛṣṭavān pārthivendraḥ 01,189.040a sa tad dṛṣṭvā mahad āścaryarūpaṃ; jagrāha pādau satyavatyāḥ sutasya 01,189.040c naitac citraṃ paramarṣe tvayīti; prasannacetāḥ sa uvāca cainam 01,189.041 vyāsa uvāca 01,189.041a āsīt tapovane kā cid ṛṣeḥ kanyā mahātmanaḥ 01,189.041c nādhyagacchat patiṃ sā tu kanyā rūpavatī satī 01,189.042a toṣayām āsa tapasā sā kilogreṇa śaṃkaram 01,189.042c tām uvāceśvaraḥ prīto vṛṇu kāmam iti svayam 01,189.043a saivam uktābravīt kanyā devaṃ varadam īśvaram 01,189.043c patiṃ sarvaguṇopetam icchāmīti punaḥ punaḥ 01,189.044a dadau tasyai sa deveśas taṃ varaṃ prītimāṃs tadā 01,189.044c pañca te patayaḥ śreṣṭhā bhaviṣyantīti śaṃkaraḥ 01,189.045a sā prasādayatī devam idaṃ bhūyo 'bhyabhāṣata 01,189.045c ekaṃ patiṃ guṇopetaṃ tvatto 'rhāmīti vai tadā 01,189.045e tāṃ devadevaḥ prītātmā punaḥ prāha śubhaṃ vacaḥ 01,189.046a pañcakṛtvas tvayā uktaḥ patiṃ dehīty ahaṃ punaḥ 01,189.046c tat tathā bhavitā bhadre tava tad bhadram astu te 01,189.046e deham anyaṃ gatāyās te yathoktaṃ tad bhaviṣyati 01,189.046f@102_0001 saiva nāḷāyanī bhūtvā rūpeṇāpratimā bhuvi 01,189.046f@102_0002 maudgalyaṃ patim āsādya śivād varam avāpya ca 01,189.046f@102_0003 śṛṇu guhyaṃ mahīpāla vadataḥ sāvadhānataḥ 01,189.046f@102_0004 saṃśraddhatsva vaco mahyaṃ tataḥ paśyasi pāṇḍavān 01,189.046f@102_0005 hatvā vṛtraṃ surapatis tvāṣṭraṃ svargāt sa ha cyutaḥ 01,189.046f@102_0006 brahmahatyām avāpyātha dharmādirahitas tadā 01,189.046f@102_0007 aindro dharmo yamam agād balaṃ vāyum athāviśat 01,189.046f@102_0008 vīryaṃ varaṃ jñānarūpe nāsatyāv abhijagmatuḥ 01,189.046f@102_0009 hrīś ca lakṣmīś ca kīrtiś ca saṃnatir matir eva ca 01,189.046f@102_0010 etā vinirgatā indrād vāgdevīṃ tāḥ samāśritāḥ 01,189.046f@102_0011 pūrvendravaradānāc ca maheśasyājñayā nṛpa 01,189.046f@102_0012 dharmādīn pāṇḍavān viddhi hriyād yā draupadīṃ tathā 01,189.046f@102_0013 tad ime pāṇḍavā rājan indra eko na saṃśayaḥ 01,189.046f@102_0014 ekaiva draupadī rājan paulomī te na saṃśayaḥ 01,189.046f@102_0015 śṛṇu guhyatamaṃ cānyad rahasyaṃ devanirmitam 01,189.046f@102_0016 yac chrutvā saṃśayas te 'dya śatadhā viphaliṣyati 01,189.046f@102_0017 sadyojātamukhādīni mukhāni ca maheśituḥ 01,189.046f@102_0018 pāṇḍavāḥ pañca yāni syuḥ pārvatī draupadī tv iyam 01,189.046f@102_0019 idam anyad rahasyaṃ te devaguhyaṃ sanātanam 01,189.046f@102_0020 bhavataḥ pratyayārthaṃ ca niḥsaṃśayakaraṃ mahat 01,189.046f@102_0021 catvāraś ca bhujā viṣṇoḥ śaṅkhacakrādilāñchitāḥ 01,189.046f@102_0022 dharmarājaś ca bhīmaś ca yamau ca nṛpasattama 01,189.046f@102_0023 arjunas tu svayaṃ viṣṇuḥ pāñcālī kamalāvatī 01,189.046f@102_0024 catasro mūrtayo viṣṇoḥ svayaṃ viṣṇuś ca sindhujā 01,189.046f@102_0025 caturaḥ pāṇḍavāñ jiṣṇuṃ kṛṣṇāṃ viddhi mahīśvara 01,189.046f@102_0026 caturmūrtiś caturvyūho vāsudevādibhiḥ saha 01,189.046f@102_0027 avatīrṇo mahīṃ viṣṇuḥ pāñcālī kamalā svayam 01,189.046f@102_0028 pañcāyatanasaṃjñaś ca pañcamūrtiḥ sadāśivaḥ 01,189.046f@102_0029 nivṛttādilayān pañca pāñcālīṃ viddhi bhūmipa 01,189.046f@102_0030 tasmāt te saṃśayo mā bhūt pāṇḍavebhyaḥ pradīyatām 01,189.046f@102_0031 kṛṣṇā tava sutā rājan pañcabhiḥ pūrvasaṃbhavāt 01,189.046f@102_0032 pañcāgnayaḥ pāṇḍavāḥ syuḥ svāhā kṛṣṇā prakīrtitā 01,189.047a drupadaiṣā hi sā jajñe sutā te devarūpiṇī 01,189.047c pañcānāṃ vihitā patnī kṛṣṇā pārṣaty aninditā 01,189.048a svargaśrīḥ pāṇḍavārthāya samutpannā mahāmakhe 01,189.048c seha taptvā tapo ghoraṃ duhitṛtvaṃ tavāgatā 01,189.049a saiṣā devī rucirā devajuṣṭā; pañcānām ekā svakṛtena karmaṇā 01,189.049c sṛṣṭā svayaṃ devapatnī svayambhuvā; śrutvā rājan drupadeṣṭaṃ kuruṣva 01,189.049d@101=0000 vyāsaḥ 01,189.049d@101_0001 idaṃ cāpi purāvṛttaṃ tan nibodha ca bhūmipa 01,189.049d@101_0002 kīrtyamānaṃ nṛparṣīṇāṃ pūrveṣāṃ dārakarmaṇi 01,189.049d@101_0003 nitantur nāma rājarṣir babhūva bhuvi viśrutaḥ 01,189.049d@101_0004 tasya putrā maheṣvāsā babhūvuḥ pañca bhūmipāḥ 01,189.049d@101_0005 sālveyaḥ śūrasenaś ca śrutasenaś ca vīryavān 01,189.049d@101_0006 tindusāro 'tisāraś ca kṣatriyāḥ kratuyājinaḥ 01,189.049d@101_0007 nāticakramur anyonyam anyonyasya priyaṃvadāḥ 01,189.049d@101_0008 etān naitantavān pañca śaibyā cātra svayaṃvare 01,189.049d@101_0009 avāpa sā patīn vīrān bhaumāśvī manujādhipān 01,189.049d@101_0010 vīṇeva madhurārāvā gāndhārasvaramūrcchitā 01,189.049d@101_0011 uttamā sarvanārīṇāṃ bhaumāśvī hy abhavat tadā 01,189.049d@101_0012 yasyā naitantavāḥ pañca patayaḥ kṣatriyarṣabhāḥ 01,189.049d@101_0013 babhūvuḥ pṛthivīpālāḥ sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ 01,189.049d@101_0014 teṣām ekābhavad bhāryā rājñām auśīnarī nṛpa 01,189.049d@101_0015 bhaumāśvī nāma bhadraṃ te tadā rūpaguṇānvitā 01,189.049d@101_0016 pañcabhyaḥ pañcadhā pañca dāyādān sā vyajāyata 01,189.049d@101_0017 tebhyo naitantavebhyas tu rājaśārdūla vai tadā 01,189.049d@101_0018 pṛthag ākhyābhavat teṣāṃ matsyānāṃ pañcadhā bhuvi 01,189.049d@101_0019 yathāvat kīrtyamānāṃs tāñ śṛṇu me rājasattama 01,189.049d@101_0020 sālveyāḥ śūrasenāś ca śrutasenāś ca pārthivāḥ 01,189.049d@101_0021 tindusārātisārāś ca vaṃśā eṣāṃ nṛpottama 01,189.049d@101_0022 evam ekābhavad bhāryā bhaumāśvī bhuvi viśrutā 01,190.001 drupada uvāca 01,190.001a aśrutvaivaṃ vacanaṃ te maharṣe; mayā pūrvaṃ yatitaṃ kāryam etat 01,190.001b*1923_01 śrutvā vacas tathyam idaṃ mahārthaṃ 01,190.001b*1923_02 naṣṭapramoho 'smi mahānubhāva 01,190.001c na vai śakyaṃ vihitasyāpayātuṃ; tad evedam upapannaṃ vidhānam 01,190.002a diṣṭasya granthir anivartanīyaḥ; svakarmaṇā vihitaṃ neha kiṃ cit 01,190.002c kṛtaṃ nimittaṃ hi varaikahetos; tad evedam upapannaṃ bahūnām 01,190.003a yathaiva kṛṣṇoktavatī purastān; naikān patīn me bhagavān dadātu 01,190.003c sa cāpy evaṃ varam ity abravīt tāṃ; devo hi veda paramaṃ yad atra 01,190.004a yadi vāyaṃ vihitaḥ śaṃkareṇa; dharmo 'dharmo vā nātra mamāparādhaḥ 01,190.004c gṛhṇantv ime vidhivat pāṇim asyā; yathopajoṣaṃ vihitaiṣāṃ hi kṛṣṇā 01,190.004d*1924_01 nāyaṃ vidhir mānuṣāṇāṃ vivāhe 01,190.004d*1924_02 devā hy ete draupadī cāpi lakṣmīḥ 01,190.004d*1924_03 prāk karmaṇaḥ svakṛtāt pañca bhartṝn 01,190.004d*1924_04 avāpy eṣā devadevaprasādāt 01,190.004d*1924_05 naiṣām evāyaṃ vihitaḥ sadvivāho 01,190.004d*1924_06 yad bhāryaiṣā draupadī pāṇḍavānām 01,190.004d*1925_01 anye 'py evaṃ syur manuṣyāḥ striyaś ca 01,190.004d*1925_02 na dharmaḥ syān mānavokto narendra 01,190.005 vaiśaṃpāyana uvāca 01,190.005a tato 'bravīd bhagavān dharmarājam; adya puṇyāham uta pāṇḍaveya 01,190.005c adya pauṣyaṃ yogam upaiti candramāḥ; pāṇiṃ kṛṣṇāyās tvaṃ gṛhāṇādya pūrvam 01,190.005d*1926_01 pāṇiṃ gṛhāṇa prathamaṃ tvam asyāḥ 01,190.005d*1926_02 pāñcālarājasya narendra putryāḥ 01,190.005d*1927_01 tata ājagmatus tatra tau kṛṣṇadrupadāv ubhau 01,190.005d*1927_02 kuntī saputrā yatrāste dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 01,190.005d*1927_03 tato dvaipāyanaḥ kṛṣṇo yudhiṣṭhiram athābravīt 01,190.005d*1927_04 adya puṇyamahaś candro rohiṇyā ca sameṣyati 01,190.005d*1927_05 krameṇa manujavyāghrāḥ pāṇiṃ gṛhṇantu pāṇḍavāḥ 01,190.005d*1927_06 draupadyā dharmataḥ sarve dṛṣṭam etat purānagha 01,190.006a tato rājā yajñasenaḥ saputro; janyārtha yuktaṃ bahu tat tadagryam 01,190.006c samānayām āsa sutāṃ ca kṛṣṇām; āplāvya ratnair bahubhir vibhūṣya 01,190.007a tataḥ sarve suhṛdas tatra tasya; samājagmuḥ sacivā mantriṇaś ca 01,190.007c draṣṭuṃ vivāhaṃ paramapratītā; dvijāś ca paurāś ca yathāpradhānāḥ 01,190.008a tat tasya veśmārthijanopaśobhitaṃ; vikīrṇapadmotpalabhūṣitājiram 01,190.008c mahārharatnaughavicitram ābabhau; divaṃ yathā nirmalatārakācitam 01,190.009a tatas tu te kauravarājaputrā; vibhūṣitāḥ kuṇḍalino yuvānaḥ 01,190.009c mahārhavastrā varacandanokṣitāḥ; kṛtābhiṣekāḥ kṛtamaṅgalakriyāḥ 01,190.010a purohitenāgnisamānavarcasā; sahaiva dhaumyena yathāvidhi prabho 01,190.010c krameṇa sarve viviśuś ca tat sado; maharṣabhā goṣṭham ivābhinandinaḥ 01,190.011a tataḥ samādhāya sa vedapārago; juhāva mantrair jvalitaṃ hutāśanam 01,190.011c yudhiṣṭhiraṃ cāpy upanīya mantravin; niyojayām āsa sahaiva kṛṣṇayā 01,190.012a pradakṣiṇaṃ tau pragṛhītapāṇī; samānayām āsa sa vedapāragaḥ 01,190.012b*1928_01 viprāṃs tu saṃtarpya yudhiṣṭhiro 'nnair 01,190.012b*1928_02 gobhiś ca ratnair vividhair apūrvaiḥ 01,190.012b*1928_03 jagrāha pāṇiṃ naradevaputryā 01,190.012b*1928_04 dhaumyena mantrair vidhivad dhute 'gnau 01,190.012b*1928_05 tato 'ntarikṣāt kusumāni petur 01,190.012b*1928_06 vavau ca vāyuḥ sumanojñagandhaḥ 01,190.012c tato 'bhyanujñāya tam ājiśobhinaṃ; purohito rājagṛhād viniryayau 01,190.013a krameṇa cānena narādhipātmajā; varastriyās te jagṛhus tadā karam 01,190.013c ahany ahany uttamarūpadhāriṇo; mahārathāḥ kauravavaṃśavardhanāḥ 01,190.014a idaṃ ca tatrādbhutarūpam uttamaṃ; jagāda viprarṣir atītamānuṣam 01,190.014c mahānubhāvā kila sā sumadhyamā; babhūva kanyaiva gate gate 'hani 01,190.014d*1929_01 patiśvaśuratā jyeṣṭhe patidevaratānuje 01,190.014d*1929_02 madhyameṣu ca pāñcālyāḥ tritayaṃ tritayaṃ triṣu 01,190.015a kṛte vivāhe drupado dhanaṃ dadau; mahārathebhyo bahurūpam uttamam 01,190.015c śataṃ rathānāṃ varahemabhūṣiṇāṃ; caturyujāṃ hemakhalīnamālinām 01,190.016a śataṃ gajānām abhipadmināṃ tathā; śataṃ girīṇām iva hemaśṛṅgiṇām 01,190.016b*1930_01 śataṃ daśāśvān maṇihemabhūṣaṇān 01,190.016b*1930_02 manojavān dvādaśavārṣikān yathā 01,190.016c tathaiva dāsīśatam agryayauvanaṃ; mahārhaveṣābharaṇāmbarasrajam 01,190.016d*1931_01 haimāni śayyāsanabhājanāni 01,190.016d*1931_02 dravyāṇi cānyāni mahāsanāni 01,190.017a pṛthak pṛthak caiva daśāyutānvitaṃ; dhanaṃ dadau saumakir agnisākṣikam 01,190.017c tathaiva vastrāṇi ca bhūṣaṇāni; prabhāvayuktāni mahādhanāni 01,190.018a kṛte vivāhe ca tataḥ sma pāṇḍavāḥ; prabhūtaratnām upalabhya tāṃ śriyam 01,190.018c vijahrur indrapratimā mahābalāḥ; pure tu pāñcālanṛpasya tasya ha 01,190.018d*1932_01 sarve 'py atuṣyan nṛpa pāṇḍaveyās 01,190.018d*1932_02 tasyāḥ śubhaiḥ śīlasamādhivṛttaiḥ 01,190.018d*1932_03 sā cāpy eṣāṃ yājñasenī tadānīṃ 01,190.018d*1932_04 vivardhayām āsa mudaṃ svavṛttaiḥ 01,191.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,191.001a pāṇḍavaiḥ saha saṃyogaṃ gatasya drupadasya tu 01,191.001c na babhūva bhayaṃ kiṃ cid devebhyo 'pi kathaṃ cana 01,191.001d*1933_01 evaṃ vivāhaṃ kṛtvā te vīrā drupadaveśmani 01,191.001d*1933_02 ūṣuḥ sarve yathā puṇyaṃ kṛtavanto 'ntarikṣagāḥ 01,191.002a kuntīm āsādya tā nāryo drupadasya mahātmanaḥ 01,191.002c nāma saṃkīrtayantyas tāḥ pādau jagmuḥ svamūrdhabhiḥ 01,191.003a kṛṣṇā ca kṣaumasaṃvītā kṛtakautukamaṅgalā 01,191.003c kṛtābhivādanā śvaśrvās tasthau prahvā kṛtāñjaliḥ 01,191.004a rūpalakṣaṇasaṃpannāṃ śīlācārasamanvitām 01,191.004c draupadīm avadat premṇā pṛthāśīrvacanaṃ snuṣām 01,191.005a yathendrāṇī harihaye svāhā caiva vibhāvasau 01,191.005c rohiṇī ca yathā some damayantī yathā nale 01,191.006a yathā vaiśravaṇe bhadrā vasiṣṭhe cāpy arundhatī 01,191.006b*1934_01 yathā dāśarathau sītā yathā rudre nagātmajā 01,191.006b*1935_01 lopāmudrā yathāgastye yathā rāme ca jānakī 01,191.006c yathā nārāyaṇe lakṣmīs tathā tvaṃ bhava bhartṛṣu 01,191.006c*1936_01 vāgdevī caturānane 01,191.006c*1936_02 girijā giriśe yadvad uṣā bhānau yathā sthirā 01,191.006c*1936_03 sthirā ca vallabhā ca tvaṃ 01,191.007a jīvasūr vīrasūr bhadre bahusaukhyasamanvitā 01,191.007c subhagā bhogasaṃpannā yajñapatnī svanuvratā 01,191.008a atithīn āgatān sādhūn bālān vṛddhān gurūṃs tathā 01,191.008c pūjayantyā yathānyāyaṃ śaśvad gacchantu te samāḥ 01,191.009a kurujāṅgalamukhyeṣu rāṣṭreṣu nagareṣu ca 01,191.009c anu tvam abhiṣicyasva nṛpatiṃ dharmavatsalam 01,191.010a patibhir nirjitām urvīṃ vikrameṇa mahābalaiḥ 01,191.010c kuru brāhmaṇasāt sarvām aśvamedhe mahākratau 01,191.011a pṛthivyāṃ yāni ratnāni guṇavanti gunānvite 01,191.011c tāny āpnuhi tvaṃ kalyāṇi sukhinī śaradāṃ śatam 01,191.012a yathā ca tvābhinandāmi vadhv adya kṣaumasaṃvṛtām 01,191.012c tathā bhūyo 'bhinandiṣye sūtaputrāṃ guṇānvitām 01,191.013a tatas tu kṛtadārebhyaḥ pāṇḍubhyaḥ prāhiṇod dhariḥ 01,191.013c muktāvaiḍūryacitrāṇi haimāny ābharaṇāni ca 01,191.014a vāsāṃsi ca mahārhāṇi nānādeśyāni mādhavaḥ 01,191.014c kambalājinaratnāni sparśavanti śubhāni ca 01,191.015a śayanāsanayānāni vividhāni mahānti ca 01,191.015c vaiḍūryavajracitrāṇi śataśo bhājanāni ca 01,191.016a rūpayauvanadākṣiṇyair upetāś ca svalaṃkṛtāḥ 01,191.016b*1937_01 rākāśaśāṅkavadanāḥ padminījātisaṃbhavāḥ 01,191.016b*1937_02 padmagandhāḥ padmamukhāḥ padmapatranibhekṣaṇāḥ 01,191.016b*1937_03 muktāyuktasukarṇāś ca saptabindulalāṭikāḥ 01,191.016b*1937_04 pīvarastanabhārārtāḥ śaṅkhakaṇṭhyaḥ sunāsikāḥ 01,191.016b*1937_05 kṛṣṇadīrghasukeśinyo muṣṭigrāhyasumadhyamāḥ 01,191.016b*1937_06 bhṛṅgāliromalatikā hy āvartanibhanābhikāḥ 01,191.016b*1937_07 vipulaśroṇiphalakā rambhāstambhoruyugmakāḥ 01,191.016c preṣyāḥ saṃpradadau kṛṣṇo nānādeśyāḥ sahasraśaḥ 01,191.017a gajān vinītān bhadrāṃś ca sadaśvāṃś ca svalaṃkṛtān 01,191.017c rathāṃś ca dāntān sauvarṇaiḥ śubhaiḥ paṭṭair alaṃkṛtān 01,191.018a koṭiśaś ca suvarṇaṃ sa teṣām akṛtakaṃ tathā 01,191.018c vītīkṛtam ameyātmā prāhiṇon madhusūdanaḥ 01,191.019a tat sarvaṃ pratijagrāha dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 01,191.019c mudā paramayā yukto govindapriyakāmyayā 01,192.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,192.001a tato rājñāṃ carair āptaiś cāraḥ samupanīyata 01,192.001c pāṇḍavair upasaṃpannā draupadī patibhiḥ śubhā 01,192.002a yena tad dhanur āyamya lakṣyaṃ viddhaṃ mahātmanā 01,192.002c so 'rjuno jayatāṃ śreṣṭho mahābāṇadhanurdharaḥ 01,192.003a yaḥ śalyaṃ madrarājānam utkṣipyābhrāmayad balī 01,192.003c trāsayaṃś cāpi saṃkruddho vṛkṣeṇa puruṣān raṇe 01,192.004a na cāpi saṃbhramaḥ kaś cid āsīt tatra mahātmanaḥ 01,192.004c sa bhīmo bhīmasaṃsparśaḥ śatrusenāṅgapātanaḥ 01,192.004d*1938_01 yo 'sāv atyakramīd yuddhe yudhyan duryodhanaṃ tadā 01,192.004d*1938_02 sa rājā pāṇḍavaśreṣṭhaḥ śreṣṭhabhāg buddhivardhanaḥ 01,192.004d*1938_03 duryodhanād avarajair yau yudhyetāṃ pratītavat 01,192.004d*1938_04 tau yamau vṛttasaṃpannau saṃpannabalavikramau 01,192.004d*1938_05 cāraiḥ praṇihite cāre rājāno vigatajvarāḥ 01,192.005a brahmarūpadharāñ śrutvā pāṇḍurājasutāṃs tadā 01,192.005c kaunteyān manujendrāṇāṃ vismayaḥ samajāyata 01,192.006a saputrā hi purā kuntī dagdhā jatugṛhe śrutā 01,192.006b*1939_01 sarvabhūmipatīnāṃ ca rāṣṭrāṇāṃ ca yaśasvinām 01,192.006c punarjātān iti smaitān manyante sarvapārthivāḥ 01,192.007a dhik kurvantas tadā bhīṣmaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca kauravam 01,192.007c karmaṇā sunṛśaṃsena purocanakṛtena vai 01,192.007d@103=0003 vaiśaṃpāyanaḥ 01,192.007d@103=0005 śakuniḥ 01,192.007d@103=0027 vaiśaṃpāyanaḥ 01,192.007d@103=0072 vaiśaṃpāyanaḥ 01,192.007d@103_0001 dhārmikān vṛttasaṃpannān mātuḥ priyahite ratān 01,192.007d@103_0002 yadā tān īdṛśān pārthān utsādayitum arhati 01,192.007d@103_0003 tataḥ svayaṃvare vṛtte dhārtarāṣṭrāḥ sma bhārata 01,192.007d@103_0004 mantrayante tataḥ sarve karṇasaubaladūṣitāḥ 01,192.007d@103_0005 kaś cic chatruḥ karśanīyaḥ pīḍanīyas tathā paraḥ 01,192.007d@103_0006 utsādanīyāḥ kaunteyāḥ sarve kṣatrasya me matāḥ 01,192.007d@103_0007 evaṃ parājitāḥ sarve yadi yūyaṃ gamiṣyatha 01,192.007d@103_0008 akṛtvā saṃvidaṃ kāṃ cit tad vas tapsyaty asaṃśayam 01,192.007d@103_0009 ayaṃ deśaś ca kālaś ca pāṇḍavoddharaṇāya naḥ 01,192.007d@103_0010 na ced evaṃ kariṣyadhvaṃ loke hāsyā bhaviṣyatha 01,192.007d@103_0011 yam ete saṃśritā vastuṃ kāmayante ca bhūmipam 01,192.007d@103_0012 so 'lpavīryabalo rājā drupado vai mato mama 01,192.007d@103_0013 yāvad etān na jānanti jīvato vṛṣṇipuṃgavāḥ 01,192.007d@103_0014 caidyaś ca puruṣavyāghraḥ śiśupālaḥ pratāpavān 01,192.007d@103_0015 ekībhāvaṃ gatā rājñā drupadena mahātmanā 01,192.007d@103_0016 durādharṣatarā rājan bhaviṣyanti na saṃśayaḥ 01,192.007d@103_0017 yāvat tv acalatāṃ sarve prāpnuvanti narādhipāḥ 01,192.007d@103_0018 tāvad eva vyavasyāmaḥ pāṇḍavānāṃ vadhaṃ prati 01,192.007d@103_0019 muktā jatugṛhād bhīmād āśīviṣamukhād iva 01,192.007d@103_0020 punar yad iha mucyante mahan no bhayam āviśet 01,192.007d@103_0021 teṣām ihopayātānām eṣāṃ ca puravāsinām 01,192.007d@103_0022 antare duṣkaraṃ sthātuṃ meṣayor mahator iva 01,192.007d@103_0023 haladhṛkpragṛhītāni balāni balināṃ svayam 01,192.007d@103_0024 yāvan na kurusenāyāṃ patanti patagā iva 01,192.007d@103_0025 tāvat sarvābhisāreṇa puram etad vināśyatām 01,192.007d@103_0026 etad atra paraṃ manye prāptakālaṃ nararṣabhāḥ 01,192.007d@103_0027 śakuner vacanaṃ śrutvā bhāṣamāṇasya durmateḥ 01,192.007d@103_0028 saumadattir idaṃ vākyaṃ jagāda paramaṃ tataḥ 01,192.007d@103_0029 prakṛtīḥ sapta vai jñātvā ātmanaś ca parasya ca 01,192.007d@103_0030 tathā deśaṃ ca kālaṃ ca ṣaḍvidhāṃś ca nayed guṇān 01,192.007d@103_0031 sthānaṃ vṛddhiṃ kṣayaṃ caiva bhūmiṃ mitrāṇi vikramam 01,192.007d@103_0032 samīkṣyāthābhiyuñjīta paraṃ vyasanapīḍitam 01,192.007d@103_0033 tato 'haṃ pāṇḍavān manye mitrakośasamanvitān 01,192.007d@103_0034 balasthān vikramasthāṃś ca svakṛtaiḥ prakṛtipriyān 01,192.007d@103_0035 vapuṣā bhuvi bhūtānāṃ netrāṇi ca manāṃsi ca 01,192.007d@103_0036 śrotraṃ madhurayā vācā ramayaty arjuno nṛṇām 01,192.007d@103_0037 na tu kevaladaivena prajā bhāvena bhejire 01,192.007d@103_0038 yad babhūva manaḥkāntaṃ karmaṇā sa cakāra tat 01,192.007d@103_0039 na hy ayuktaṃ na cāsaktaṃ nāmṛtaṃ na ca vipriyam 01,192.007d@103_0040 bhāṣitaṃ cārubhāṣasya jajñe pārthasya bhāratī 01,192.007d@103_0041 tān evaṃ guṇasaṃpannān saṃpannān rājalakṣaṇaiḥ 01,192.007d@103_0042 na tān paśyāmi ye śaktāḥ samucchettuṃ yathābalāt 01,192.007d@103_0043 prabhāvaśaktir vipulā mantraśaktiś ca puṣkalā 01,192.007d@103_0044 tathaivotsāhaśaktiś ca pārtheṣv abhyadhikā sadā 01,192.007d@103_0045 maulamitrabalānāṃ ca kālajño vai yudhiṣṭhiraḥ 01,192.007d@103_0046 sāmnā dānena bhedena daṇḍeneti yudhiṣṭhiraḥ 01,192.007d@103_0047 amitraṃ yatate jetuṃ na roṣeṇeti me matiḥ 01,192.007d@103_0048 parikrīya dhanaiḥ śatrūn mitrāṇi ca dhanāni ca 01,192.007d@103_0049 mūlaṃ ca sudṛḍhaṃ kṛtvā hanty arīn pāṇḍavas tataḥ 01,192.007d@103_0050 aśakyān pāṇḍavān manye devair api savāsavaiḥ 01,192.007d@103_0051 eṣām arthe sadā yuktau kṛṣṇasaṃkarṣaṇāv ubhau 01,192.007d@103_0052 śreyaś ca yadi manyadhvaṃ manmataṃ yadi vo matam 01,192.007d@103_0053 saṃvidaṃ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ kṛtvā yāma yathāgatam 01,192.007d@103_0054 gopurāṭṭālakair uccair upatalpaśatair api 01,192.007d@103_0055 guptaṃ puravaraṃ śreṣṭham etad adbhiś ca saṃvṛtam 01,192.007d@103_0056 tṛṇadhānyendhanarasais tathā yantrāyudhauṣadhaiḥ 01,192.007d@103_0057 yuktaṃ hy urukavāṭaiś ca dravyāgāratuṣādikaiḥ 01,192.007d@103_0058 bhīmocchritamahācakraṃ bṛhadaṭṭālasaṃvṛtam 01,192.007d@103_0059 dṛḍhaprākāraniryūhaṃ śataghnījālasaṃvṛtam 01,192.007d@103_0060 aiṣṭako dāravo vapro mānuṣaś ceti yaḥ smṛtaḥ 01,192.007d@103_0061 prākārakartṛbhir vīrair nṛgarbhas tatra pūjitaḥ 01,192.007d@103_0062 tad etan naragarbheṇa pāṇḍareṇa virājate 01,192.007d@103_0063 sālenānekatālena sarvataḥ saṃvṛtaṃ puram 01,192.007d@103_0064 anuraktāḥ prakṛtayo drupadasya mahātmanaḥ 01,192.007d@103_0065 dānamānārcitāḥ sarve bāhyāś cābhyantarāś ca ye 01,192.007d@103_0066 pratiruddhān imāñ jñātvā rājabhir bhīmavikramaiḥ 01,192.007d@103_0067 upayāsyanti dāśārhāḥ samudagrocchritāyudhāḥ 01,192.007d@103_0068 tasmāt saṃdhiṃ vayaṃ kṛtvā dhārtarāṣṭrasya pāṇḍavaiḥ 01,192.007d@103_0069 svarāṣṭram eva gacchāmo yady āptaṃ vacanaṃ mama 01,192.007d@103_0070 etan mama mataṃ sarvaiḥ kriyatāṃ yadi rocate 01,192.007d@103_0071 etac ca sukṛtaṃ manye kṣemaṃ cāpi mahīkṣitām 01,192.007d@103_0072 saumadatter vacaḥ śrutvā karṇo vaikartano vṛṣā 01,192.007d@103_0073 uvāca vacanaṃ kāle kālajñaḥ sarvakarmaṇām 01,192.007d@103_0074 nītipūrvam idaṃ sarvam uktaṃ vacanam arthavat 01,192.007d@103_0075 vacanaṃ nābhyasūyāmi śrūyatāṃ madvacaḥsthitiḥ 01,192.007d@103_0076 dvaidhībhāvo na gantavyaḥ sarvakarmasu mānavaiḥ 01,192.007d@103_0077 dvidhābhūtena manasā hy anyat karma na sidhyati 01,192.007d@103_0078 saṃprayāṇāsanābhyāṃ tu karśanena tathaiva ca 01,192.007d@103_0079 naitac chakyaṃ puraṃ hantum ākrando 'syāpy aśobhanaḥ 01,192.007d@103_0080 avamardanakālo 'tra mataś cintayato mama 01,192.007d@103_0081 yāvan no vṛṣṇayaḥ pārṣṇīṃ na gṛhṇanti raṇapriyāḥ 01,192.007d@103_0082 prabhavanto hṛṣṭatuṣṭāḥ svabāhubalaśālinaḥ 01,192.007d@103_0083 prākāram avamṛdnantu parighāḥ pūrayantv api 01,192.007d@103_0084 prasrāvayantu salilaṃ kriyatāṃ viṣamaṃ samam 01,192.007d@103_0085 tṛṇakāṣṭhena mahatā khātam asya prapūryatām 01,192.007d@103_0086 ghuṣyatāṃ rājasainyeṣu pareṣāṃ yo haniṣyati 01,192.007d@103_0087 nāgam aśvaṃ padātiṃ vā dānamānaṃ sa lapsyate 01,192.007d@103_0088 nāge daśa sahasrāṇi pañca cāśvapadātiṣu 01,192.007d@103_0089 rathe vai dviguṇaṃ nāgād vasu dāsyanti pārthivāḥ 01,192.007d@103_0090 yaś ca kāmasukhe sakto bālaś ca sthaviraś ca yaḥ 01,192.007d@103_0091 ayuddhamanaso ye ca te tu tiṣṭhantu bhīravaḥ 01,192.007d@103_0092 pradaraś ca na dātavyo na gantavyam acoditaiḥ 01,192.007d@103_0093 yaśo rakṣata bhadraṃ vo jeṣyāmo vai vayaṃ puram 01,192.007d@103_0094 anulomāś ca no vātāḥ sarvato mṛgapakṣiṇaḥ 01,192.007d@103_0095 agnayaś ca virājante śastrāṇi kavacāni ca 01,192.007d@103_0096 tataḥ karṇavacaḥ śrutvā dhārtarāṣṭrapriyaiṣiṇaḥ 01,192.007d@103_0097 niryayuḥ pṛthivīpālāś cālayantaḥ parān raṇe 01,192.007d@103_0098 na hi teṣāṃ manaḥsaktir indriyārtheṣu sarvaśaḥ 01,192.007d@103_0099 yathā punar arighnānāṃ prasavo yuddha eva ca 01,192.007d@103_0100 vaikartanapurovātaḥ saindhavormimahāsvanaḥ 01,192.007d@103_0101 duḥśāsanamahāmatsyo duryodhanamahāgrahaḥ 01,192.007d@103_0102 sa rājasāgaro bhīmo bhīmaghoṣapradarśanaḥ 01,192.007d@103_0103 abhidudrāva vegena puraṃ tad apasavyataḥ 01,192.007d@103_0104 tad anīkam anādhṛṣyaṃ śastrāgnivyāladīpitam 01,192.007d@103_0105 samutkūlitam ājñāya cukruśur drupadātmajāḥ 01,192.007d@103_0106 te meghasamanirghoṣair balinaḥ syandanottamaiḥ 01,192.007d@103_0107 niryayur nagaradvārāt trāsayantaḥ parān raṇe 01,192.007d@103_0108 dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca sumitraḥ priyadarśanaḥ 01,192.007d@103_0109 citraketuḥ suketuś ca dhvajasenaś ca vīryavān 01,192.007d@103_0110 putrā drupadarājasya balavanto jayaiṣiṇaḥ 01,192.007d@103_0111 drupadaś ca mahāvīryaḥ pāṇḍaroṣṇīṣaketanaḥ 01,192.007d@103_0112 pāṇḍaravyajanacchatraḥ pāṇḍaradhvajavāhanaḥ 01,192.007d@103_0113 saputragaṇamadhyasthaḥ śuśubhe rājasattamaḥ 01,192.007d@103_0114 candramā jyotiṣāṃ madhye paurṇamāsyām ivoditaḥ 01,192.007d@103_0115 athoddhūtapatākāgram ajihmagatim avyayam 01,192.007d@103_0116 drupadānīkam āyāntaṃ kurusainyam abhidravat 01,192.007d@103_0117 tayor ubhayato jajñe bhairavas tumulaḥ svanaḥ 01,192.007d@103_0118 balayoḥ saṃpraharatoḥ sravantyoḥ saritor iva 01,192.007d@103_0119 prakīrṇarathanāgāśvais tāny anīkāni sarvaśaḥ 01,192.007d@103_0120 jyotīṃṣi viprakīrṇāni sarvataḥ pracakāśire 01,192.007d@103_0121 utkṛṣṭabherīninade saṃpravṛtte mahārave 01,192.007d@103_0122 amarṣitā mahātmānaḥ pāṇḍavā niryayus tataḥ 01,192.007d@103_0123 rathān vai meghanirghoṣān yuktān paramavājibhiḥ 01,192.007d@103_0124 dhanvino dhvajinaḥ śubhrān āsthāya bharatarṣabhāḥ 01,192.007d@103_0125 tataḥ pāṇḍusutān dṛṣṭvā rathasthān āttakārmukān 01,192.007d@103_0126 nṛpāṇām abhavat kampo vepathur hṛdayeṣu ca 01,192.007d@103_0127 niryāteṣv atha pārtheṣu draupadaṃ tad balaṃ raṇe 01,192.007d@103_0128 āviśat paramo harṣaḥ pramodaś ca jayaṃ prati 01,192.007d@103_0129 sa muhūrtaṃ vyatikaraḥ sainyānām abhavad bhṛśam 01,192.007d@103_0130 tato dvandvam ayudhyanta mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam 01,192.007d@103_0131 jaghnatuḥ samare tasmin sumitrapriyadarśanau 01,192.007d@103_0132 jayadrathaś ca karṇaś ca paśyataḥ savyasācinaḥ 01,192.007d@103_0133 arjunaḥ prekṣya nihatau sumitrapriyadarśanau 01,192.007d@103_0134 jayadrathasutaṃ tatra jaghāna pitur antike 01,192.007d@103_0135 vṛṣasenād avarajaṃ subāhuṃ vai dhanaṃjayaḥ 01,192.007d@103_0136 karṇaputraṃ mahāvīryaṃ rathanīḍād apātayat 01,192.007d@103_0137 tau sutau nihatau dṛṣṭvā rājasiṃhau tarasvinau 01,192.007d@103_0138 nāmṛṣyetāṃ mahābāhū prahāram iva sadgajau 01,192.007d@103_0139 tau jagmatur asaṃbhrāntau phalgunasya rathaṃ prati 01,192.007d@103_0140 pratimuktatalatrāṇau trāyamāṇau parasparam 01,192.007d@103_0141 saṃnipātas tayor āsīt phalgunena mahāmṛdhe 01,192.007d@103_0142 vṛtraśambarayoḥ saṃkhye vajriṇeva mahāraṇe 01,192.007d@103_0143 trīn hayāñ jaghnatus tatra phalgunasya nararṣabhau 01,192.007d@103_0144 tataḥ kilikilāśabdaḥ kurūṇām abhavat tadā 01,192.007d@103_0145 tān hayān nihatān dṛṣṭvā bhīmasenaḥ pratāpavān 01,192.007d@103_0146 nimeṣāntaramātreṇa ratham aśvair ayojayat 01,192.007d@103_0147 upayātaṃ rathaṃ dṛṣṭvā duryodhanapuraḥsarau 01,192.007d@103_0148 saubalaḥ saumadattiś ca sameyātāṃ paraṃtapau 01,192.007d@103_0149 taiḥ pañcabhir adīnātmā bhīmaseno mahābalaḥ 01,192.007d@103_0150 ayudhyata balair vīrair indriyārthair iveśvaraḥ 01,192.007d@103_0151 tair niruddho na saṃtrāsaṃ jagāma samitiṃjayaḥ 01,192.007d@103_0152 pañcabhir dviradair mattair niruddha iva kesarī 01,192.007d@103_0153 tasya te yugapat pañca pañcabhir niśitaiḥ śaraiḥ 01,192.007d@103_0154 sārathiṃ vājinaś caiva ninyur vaivasvatakṣayam 01,192.007d@103_0155 hatāśvāt syandanaśreṣṭhād avaruhya mahārathaḥ 01,192.007d@103_0156 cacāra vividhān mārgān asim udyamya pāṇḍavaḥ 01,192.007d@103_0157 aśvaskandheṣu cakreṣu yugeṣv īṣāsu caiva ha 01,192.007d@103_0158 vyacarat pātayañ śatrūn suparṇa iva bhoginaḥ 01,192.007d@103_0159 vidhanuṣkaṃ vikavacaṃ virathaṃ ca samīkṣya tam 01,192.007d@103_0160 abhipetur naravyāghram arjunapramukhā rathāḥ 01,192.007d@103_0161 dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca yamau ca yudhi durjayau 01,192.007d@103_0162 tasmin dāśarathe yuddhe pravṛtte śaravṛṣṭibhiḥ 01,192.007d@103_0163 rathā dhvajāḥ patākāś ca sarvam antaradhīyata 01,192.007d@103_0164 tat pravṛttaṃ ciraṃ kālaṃ yuddhaṃ samam ivābhavat 01,192.007d@103_0165 rathenātha mahābāhur arjuno 'bhyapatat punaḥ 01,192.007d@103_0166 tam āpatantaṃ dṛṣṭvaiva mahābāhur dhanurdharaḥ 01,192.007d@103_0167 karṇo 'straviduṣāṃ śreṣṭho vārayām āsa sāyakaiḥ 01,192.007d@103_0168 sa tenābhihataḥ pārtho vāsavir vajrasaṃnibhān 01,192.007d@103_0169 trīñ śarān saṃdadhe kruddho vadhe karṇasya pāṇḍavaḥ 01,192.007d@103_0170 taiḥ śarair āhataṃ karṇaṃ dhvajayaṣṭim upāśritam 01,192.007d@103_0171 apovāha rathenāśu sūtaḥ parapuraṃjayam 01,192.007d@103_0172 tataḥ parājite karṇe dhārtarāṣṭrān mahad bhayam 01,192.007d@103_0173 viveśa samudagrāṃś ca pāñcālān prasamīkṣya ca 01,192.007d@103_0174 tat prakampitam atyarthaṃ dṛṣṭvā vai saubalo balam 01,192.007d@103_0175 girā gambhīrayā vīraḥ samāśvāsayatāsakṛt 01,192.007d@103_0176 dhārtarāṣṭrais tataḥ sarvair duryodhanapuraḥsaraiḥ 01,192.007d@103_0177 dhṛtaṃ tat punar evāsīd balaṃ pārthaprakampitam 01,192.007d@103_0178 tato duryodhanaṃ dṛṣṭvā bhīmo bhīmaparākramaḥ 01,192.007d@103_0179 akrudhyat sa mahābāhur agāraṃ jātuṣaṃ smaran 01,192.007d@103_0180 tataḥ saṃgrāmaśirasi dadarśa vipuladrumam 01,192.007d@103_0181 āyāmabhūtaṃ tiṣṭhantaṃ skandhapañcāśad unnatam 01,192.007d@103_0182 mahāskandhaṃ mahotsedhaṃ śakradhvajam ivocchritam 01,192.007d@103_0183 citramālyāmbaradharaṃ patākāśataśobhitam 01,192.007d@103_0184 sālam udyamya pāṇibhyām uddhṛtya ca raṇe balī 01,192.007d@103_0185 abhipede parān saṃkhye vajrapāṇir ivāsurān 01,192.007d@103_0186 bhīmasenabhayārtāni phalgunābhihatāni ca 01,192.007d@103_0187 na śekus tāny anīkāni dhārtarāṣṭrābhirakṣitum 01,192.007d@103_0188 tāni saṃbhrāntayodhāni śrāntavājigajāni ca 01,192.007d@103_0189 diśaḥ prākālayad bhīmo divīvābhrāṇi mārutaḥ 01,192.007d@103_0190 tān nivṛttān nirānandān hatavāraṇavājinaḥ 01,192.007d@103_0191 nānusasrur na cājaghnur nocuḥ kiṃ cic ca dāruṇam 01,192.007d@103_0192 svam eva śibiraṃ jagmuḥ kṣatriyāḥ śaravikṣatāḥ 01,192.007d@103_0193 pare 'py abhiyayur hṛṣṭāḥ puraṃ paurasukhāvahāḥ 01,192.007d@103_0194 muhūrtam abhavad vairaṃ teṣāṃ vai pāṇḍavaiḥ saha 01,192.007d@103_0195 yāvat tad yuddham abhavan mahad devāsuropamam 01,192.007d@103_0196 suvṛttaṃ cakrire sarve suprāptām abruvan vadhūm 01,192.007d@103_0197 kṛtārthaṃ drupadaṃ cocur dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam 01,192.007d@103_0198 śakuniḥ sindhurājaś ca karṇaduryodhanāv api 01,192.007d@103_0199 teṣāṃ tad abhavad duḥkhaṃ hṛdi vācā tu nābruvan 01,192.007d@103_0200 tataḥ prayātā rājānaḥ sarva eva yathāgatam 01,192.007d@103_0201 dhārtarāṣṭrā hi te sarve gatā nāgapuraṃ tadā 01,192.007d@103_0202 prāg eva purarodhāt tu pāṇḍavair aśvasādinaḥ 01,192.007d@103_0203 preṣitā gacchatāriṣṭān asmān ākhyāta śauraye 01,192.007d@103_0204 te tv adīrgheṇa kālena gatvā dvāravatīṃ purīm 01,192.007d@103_0205 ūcuḥ saṃkarṣaṇopendrau vacanaṃ vacanakṣamau 01,192.007d@103_0206 kuśalaṃ pāṇḍavāḥ sarvān āhuḥ smāndhakavṛṣṇayaḥ 01,192.007d@103_0207 ātmanaś cākṣatān āhur vimuktāñ jātuṣād gṛhāt 01,192.007d@103_0208 samāje draupadīṃ smāhur labdhāṃ rājīvalocanām 01,192.007d@103_0209 ātmanaḥ sadṛśīṃ sarve śīlavṛttasamādhibhiḥ 01,192.007d@103_0210 tac chrutvā vacanaṃ kṛṣṇas tān uvācottaraṃ vacaḥ 01,192.007d@103_0211 sarvam etad ahaṃ jāne vadhāt tasya tu rakṣasaḥ 01,192.007d@103_0212 tata udyojayām āsa keśavaś caturaṅgiṇīm 01,192.007d@103_0213 sevāṃ samupayāt tūrṇaṃ pāñcālanagaraṃ prati 01,192.007d@103_0214 tataḥ saṃkarṣaṇaś caiva keśavaś ca mahābalaḥ 01,192.007d@103_0215 yādavaiḥ saha sarvaiś ca pāṇḍavān abhijagmatuḥ 01,192.007d@103_0216 pitṛṣvasāraṃ saṃpūjya drupadaṃ ca yathāvidhi 01,192.007d@103_0217 draupadīṃ bhūṣaṇaiḥ śubhrair bhūṣayitvā mahādhanaiḥ 01,192.007d@103_0218 nyāyataḥ pūjitā rājñā drupadena mahātmanā 01,192.007d@103_0219 remire pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ pāñcālanagare tadā 01,192.008a vṛtte svayaṃvare caiva rājānaḥ sarva eva te 01,192.008c yathāgataṃ viprajagmur viditvā pāṇḍavān vṛtān 01,192.009a atha duryodhano rājā vimanā bhrātṛbhiḥ saha 01,192.009c aśvatthāmnā mātulena karṇena ca kṛpeṇa ca 01,192.010a vinivṛtto vṛtaṃ dṛṣṭvā draupadyā śvetavāhanam 01,192.010c taṃ tu duḥśāsano vrīḍan mandaṃ mandam ivābravīt 01,192.010d*1940_01 khidyacchuṣyanmukho rājā dūyamānena cetasā 01,192.011a yady asau brāhmaṇo na syād vindeta draupadīṃ na saḥ 01,192.011c na hi taṃ tattvato rājan veda kaś cid dhanaṃjayam 01,192.012a daivaṃ tu paramaṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakam 01,192.012c dhig asmatpauruṣaṃ tāta yad dharantīha pāṇḍavāḥ 01,192.012d*1941_01 baddhvā cakṣūṃṣi naḥ pārthā rājñāṃ ca drupadātmajām 01,192.012d*1941_02 udvāhya rājñāṃ tair nyastaṃ pādaṃ vāmaṃ pṛthāsutaiḥ 01,192.012d*1941_03 vimuktāḥ katham etena jatuveśmahavirbhujā 01,192.012d*1941_04 asmākaṃ pauruṣaṃ sattvaṃ buddhiś cāpi gatā kutaḥ 01,192.012d*1941_05 vayaṃ hatā mātulādya viśvasya ca purocanam 01,192.012d*1941_06 adagdhvā pāṇḍavān dagdhvā svayaṃ dagdho hutāśane 01,192.012d*1941_07 matto mātula manye 'haṃ pāṇḍavā buddhimattarāḥ 01,192.012d*1941_08 teṣāṃ nāsti bhayaṃ mṛtyor muktānāṃ jatuveśmanaḥ 01,192.013a evaṃ saṃbhāṣamāṇās te nindantaś ca purocanam 01,192.013b*1942_01 pañcaputrāṃ kirātīṃ ca viduraṃ ca mahāmatim 01,192.013c viviśur hāstinapuraṃ dīnā vigatacetasaḥ 01,192.014a trastā vigatasaṃkalpā dṛṣṭvā pārthān mahaujasaḥ 01,192.014c muktān havyavahāc cainān saṃyuktān drupadena ca 01,192.015a dhṛṣṭadyumnaṃ ca saṃcintya tathaiva ca śikhaṇḍinam 01,192.015c drupadasyātmajāṃś cānyān sarvayuddhaviśāradān 01,192.015d*1943_01 mukhāni dhārtarāṣṭrāṇāṃ dṛṣṭvā kṣattā mudānvitaḥ 01,192.015d*1943_02 vikasaddhṛnmukhāmbhojaḥ padmaṃ dṛṣṭveva bhāskaram 01,192.016a viduras tv atha tāñ śrutvā draupadyā pāṇḍavān vṛtān 01,192.016b*1944_01 sarvāṃs tu balino vīrān saṃyuktān drupadena ca 01,192.016c vrīḍitān dhārtarāṣṭrāṃś ca bhagnadarpān upāgatān 01,192.017a tataḥ prītamanāḥ kṣattā dhṛtarāṣṭraṃ viśāṃ pate 01,192.017c uvāca diṣṭyā kuravo vardhanta iti vismitaḥ 01,192.017d*1945=03 vaiśaṃpāyanaḥ 01,192.017d*1945_01 sarvāpadbhyo vimuktāś ca vimuktā rājasaṃgarāt 01,192.017d*1945_02 kṛṣṇayā saṃvṛtāś caiva vīralakṣmyā tathaiva ca 01,192.017d*1945_03 viduroktaṃ vacaḥ śrutvā sāmānyāt kauravā iti 01,192.017d*1945_04 ullalāsa sa harṣeṇa saṃtoṣabharito nṛpaḥ 01,192.017d*1945_05 praharṣaharito rājā stambhībhūta iva kṣaṇam 01,192.018a vaicitravīryas tu nṛpo niśamya vidurasya tat 01,192.018c abravīt paramaprīto diṣṭyā diṣṭyeti bhārata 01,192.019a manyate hi vṛtaṃ putraṃ jyeṣṭhaṃ drupadakanyayā 01,192.019c duryodhanam avijñānāt prajñācakṣur nareśvaraḥ 01,192.020a atha tv ājñāpayām āsa draupadyā bhūṣaṇaṃ bahu 01,192.020b*1946_01 putrāṇāṃ ca tathā sarvaṃ vicitrābharaṇaṃ varam 01,192.020c ānīyatāṃ vai kṛṣṇeti putraṃ duryodhanaṃ tadā 01,192.021a athāsya paścād vidura ācakhyau pāṇḍavān vṛtān 01,192.021b*1947_01 putrābhivṛddhisaṃtoṣaśravaṇānandanirbharam 01,192.021b*1947_02 kauravā iti sāmānyān na manyethās tavātmajān 01,192.021b*1947_03 vardhitā iti madvākyād vardhitāḥ pāṇḍunandanāḥ 01,192.021b*1947_04 kṛṣṇayā saṃvṛtāḥ pārthā vimuktā rājasaṃgarāt 01,192.021c sarvān kuśalino vīrān pūjitān drupadena ca 01,192.021d*1948_01 saṃkarṣaṇena kṛṣṇena satkṛtān pāṇḍunandanān 01,192.021d*1949_01 etac chrutvā tu vacanaṃ vidurasya narādhipaḥ 01,192.021d*1949_02 ākāracchādanārthaṃ tu diṣṭyā diṣṭyeti cābravīt 01,192.021d*1949_03 evaṃ vidura bhadraṃ te yadi jīvanti pāṇḍavāḥ 01,192.021d*1949_04 sādhvācārā tathā kuntī saṃbandho drupadena ca 01,192.021d*1949_05 anvavāye vasor jātaḥ pravaro mātsyake kule 01,192.021d*1949_06 vṛttavidyātapovṛddhaḥ pārthivānāṃ dhuraṃdharaḥ 01,192.021d*1949_07 putrāś cāsya tathā pautrāḥ sarve sucaritavratāḥ 01,192.021d*1950_01 na mamau me tanau prītis tvadvākyāmṛtasaṃbhavā 01,192.021d*1950_02 āliṅgasveti māṃ kṣattaḥ punaḥ punar abhāṣata 01,192.021d*1950_03 durbhāvagopanārthāya bāhū vistārya dūrataḥ 01,192.021d*1950_04 ehy ehi vidura prājña mām āliṅgitum arhasi 01,192.021d*1950_05 ity uktvākṛṣya viduraṃ jñātvāntarbhāvam ātmanaḥ 01,192.021d*1950_06 āliliṅge dṛḍhaṃ dorbhyāṃ nirucchvāsaṃ durātmavān 01,192.021e teṣāṃ saṃbandhinaś cānyān bahūn balasamanvitān 01,192.021f*1951_01 samāgatān pāṇḍaveyais tasminn eva svayaṃvare 01,192.022 dhṛtarāṣṭra uvāca 01,192.022a yathaiva pāṇḍoḥ putrās te tathaivābhyadhikā mama 01,192.022c seyam abhyadhikā prītir vṛddhir vidura me matā 01,192.022d*1952_01 yā prītiḥ pāṇḍuputreṣu na sānyatra mamābhibho 01,192.022d*1952_02 nityo 'yaṃ niścitaḥ kṣattaḥ satyaṃ satyena te śape 01,192.022d*1953_01 teṣāṃ saṃbandhinaś cānye bahavaḥ sumahābalāḥ 01,192.022d*1954_01 tan me putrā durātmāno vinaṣṭā iti me matiḥ 01,192.022e yat te kuśalino vīrā mitravantaś ca pāṇḍavāḥ 01,192.022f*1955_01 mitravanto 'bhavan putrā duryodhanamukhāḥ sadā 01,192.022f*1955_02 mayā śrutā yadā vahner dagdhāḥ pāṇḍusutā iti 01,192.022f*1955_03 tadādahyaṃ divārātraṃ na bhokṣye na svapāmi ca 01,192.022f*1955_04 asahāyāś ca me putrā lūnapakṣā iva dvijāḥ 01,192.022f*1955_05 tattvataḥ śṛṇu me kṣattaḥ susahāyāḥ sutā mama 01,192.022f*1955_06 adya me sthirasāmrājyam ācandrārkaṃ mamābhavat 01,192.023a ko hi drupadam āsādya mitraṃ kṣattaḥ sabāndhavam 01,192.023c na bubhūṣed bhavenārthī gataśrīr api pārthivaḥ 01,192.024 vaiśaṃpāyana uvāca 01,192.024a taṃ tathā bhāṣamāṇaṃ tu viduraḥ pratyabhāṣata 01,192.024b*1956_01 buddhir eṣā mahārāja rūḍhamūlā ca te hṛdi 01,192.024b*1956_02 karmaṇā manasā vācā sthirā yadi janeśvara 01,192.024c nityaṃ bhavatu te buddhir eṣā rājañ śataṃ samāḥ 01,192.024d*1957_01 ity uktvā prayayau rājan viduraḥ svaṃ niveśanam 01,192.024d*1958_01 ity uktvā niragāt kṣattā svagṛhāya mahāmate 01,192.025a tato duryodhanaś caiva rādheyaś ca viśāṃ pate 01,192.025c dhṛtarāṣṭram upāgamya vaco 'brūtām idaṃ tadā 01,192.026a saṃnidhau vidurasya tvāṃ vaktuṃ nṛpa na śaknuvaḥ 01,192.026c viviktam iti vakṣyāvaḥ kiṃ tavedaṃ cikīrṣitam 01,192.027a sapatnavṛddhiṃ yat tāta manyase vṛddhim ātmanaḥ 01,192.027c abhiṣṭauṣi ca yat kṣattuḥ samīpe dvipadāṃ vara 01,192.028a anyasmin nṛpa kartavye tvam anyat kuruṣe 'nagha 01,192.028c teṣāṃ balavighāto hi kartavyas tāta nityaśaḥ 01,192.029a te vayaṃ prāptakālasya cikīrṣāṃ mantrayāmahe 01,192.029c yathā no na graseyus te saputrabalabāndhavān 01,193.000*1959=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,193.000*1959_01 duryodhanenaivam uktaḥ karṇena ca viśāṃ pate 01,193.000*1959_02 putraṃ ca sūtaputraṃ ca dhṛtarāṣṭro 'bravīd idam 01,193.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 01,193.001a aham apy evam evaitac cintayāmi yathā yuvām 01,193.001c vivektuṃ nāham icchāmi tv ākāraṃ viduraṃ prati 01,193.002a atas teṣāṃ guṇān eva kīrtayāmi viśeṣataḥ 01,193.002c nāvabudhyeta viduro mamābhiprāyam iṅgitaiḥ 01,193.003a yac ca tvaṃ manyase prāptaṃ tad brūhi tvaṃ suyodhana 01,193.003c rādheya manyase tvaṃ ca yat prāptaṃ tad bravīhi me 01,193.004 duryodhana uvāca 01,193.004a adya tān kuśalair vipraiḥ sukṛtair āptakāribhiḥ 01,193.004c kuntīputrān bhedayāmo mādrīputrau ca pāṇḍavau 01,193.005a atha vā drupado rājā mahadbhir vittasaṃcayaiḥ 01,193.005c putrāś cāsya pralobhyantām amātyāś caiva sarvaśaḥ 01,193.006a parityajadhvaṃ rājānaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 01,193.006c atha tatraiva vā teṣāṃ nivāsaṃ rocayantu te 01,193.007a ihaiṣāṃ doṣavad vāsaṃ varṇayantu pṛthak pṛthak 01,193.007c te bhidyamānās tatraiva manaḥ kurvantu pāṇḍavāḥ 01,193.008a athavā kuśalāḥ ke cid upāyanipuṇā narāḥ 01,193.008c itaretarataḥ pārthān bhedayantv anurāgataḥ 01,193.009a vyutthāpayantu vā kṛṣṇāṃ bahutvāt sukaraṃ hi tat 01,193.009c athavā pāṇḍavāṃs tasyāṃ bhedayantu tataś ca tām 01,193.010a bhīmasenasya vā rājann upāyakuśalair naraiḥ 01,193.010c mṛtyur vidhīyatāṃ channaiḥ sa hi teṣāṃ balādhikaḥ 01,193.010d*1960_01 tam āśritya hi kaunteyaḥ purā cāsmān na manyate 01,193.010d*1960_02 sa hi tīkṣṇaś ca śūraś ca teṣāṃ caiva parāyaṇam 01,193.011a tasmiṃs tu nihate rājan hatotsāhā hataujasaḥ 01,193.011c yatiṣyante na rājyāya sa hi teṣāṃ vyapāśrayaḥ 01,193.012a ajeyo hy arjunaḥ saṃkhye pṛṣṭhagope vṛkodare 01,193.012c tam ṛte phalguno yuddhe rādheyasya na pādabhāk 01,193.013a te jānamānā daurbalyaṃ bhīmasenam ṛte mahat 01,193.013c asmān balavato jñātvā naśiṣyanty abalīyasaḥ 01,193.014a ihāgateṣu pārtheṣu nideśavaśavartiṣu 01,193.014c pravartiṣyāmahe rājan yathāśraddhaṃ nibarhaṇe 01,193.014d*1961_01 darpaṃ vidadhatāṃ teṣāṃ ke cid atra manasvinaḥ 01,193.014d*1961_02 drupadasyātmajā rājaṃs te bhindyantāṃ tataḥ paraiḥ 01,193.015a athavā darśanīyābhiḥ pramadābhir vilobhyatām 01,193.015c ekaikas tatra kaunteyas tataḥ kṛṣṇā virajyatām 01,193.016a preṣyatāṃ vāpi rādheyas teṣām āgamanāya vai 01,193.016c te loptrahāraiḥ saṃdhāya vadhyantām āptakāribhiḥ 01,193.017a eteṣām abhyupāyānāṃ yas te nirdoṣavān mataḥ 01,193.017c tasya prayogam ātiṣṭha purā kālo 'tivartate 01,193.018a yāvac cākṛtaviśvāsā drupade pārthivarṣabhe 01,193.018c tāvad evādya te śakyā na śakyās tu tataḥ param 01,193.019a eṣā mama matis tāta nigrahāya pravartate 01,193.019c sādhu vā yadi vāsādhu kiṃ vā rādheya manyase 01,194.001 karṇa uvāca 01,194.001a duryodhana tava prajñā na samyag iti me matiḥ 01,194.001c na hy upāyena te śakyāḥ pāṇḍavāḥ kurunandana 01,194.002a pūrvam eva hi te sūkṣmair upāyair yatitās tvayā 01,194.002c nigrahītuṃ yadā vīra śakitā na tadā tvayā 01,194.003a ihaiva vartamānās te samīpe tava pārthiva 01,194.003c ajātapakṣāḥ śiśavaḥ śakitā naiva bādhitum 01,194.004a jātapakṣā videśasthā vivṛddhāḥ sarvaśo 'dya te 01,194.004c nopāyasādhyāḥ kaunteyā mamaiṣā matir acyuta 01,194.005a na ca te vyasanair yoktuṃ śakyā diṣṭakṛtā hi te 01,194.005c śaṅkitāś cepsavaś caiva pitṛpaitāmahaṃ padam 01,194.006a paraspareṇa bhedaś ca nādhātuṃ teṣu śakyate 01,194.006c ekasyāṃ ye ratāḥ patnyāṃ na bhidyante parasparam 01,194.007a na cāpi kṛṣṇā śakyeta tebhyo bhedayituṃ paraiḥ 01,194.007c paridyūnān vṛtavatī kim utādya mṛjāvataḥ 01,194.008a īpsitaś ca guṇaḥ strīṇām ekasyā bahubhartṛtā 01,194.008c taṃ ca prāptavatī kṛṣṇā na sā bhedayituṃ sukham 01,194.009a āryavṛttaś ca pāñcālyo na sa rājā dhanapriyaḥ 01,194.009c na saṃtyakṣyati kaunteyān rājyadānair api dhruvam 01,194.010a tathāsya putro guṇavān anuraktaś ca pāṇḍavān 01,194.010c tasmān nopāyasādhyāṃs tān ahaṃ manye kathaṃ cana 01,194.010d*1962_01 pāṇḍavān bharataśreṣṭha vikramas tatra rocatām 01,194.011a idaṃ tv adya kṣamaṃ kartum asmākaṃ puruṣarṣabha 01,194.011c yāvan na kṛtamūlās te pāṇḍaveyā viśāṃ pate 01,194.011e tāvat praharaṇīyās te rocatāṃ tava vikramaḥ 01,194.012a asmatpakṣo mahān yāvad yāvat pāñcālako laghuḥ 01,194.012c tāvat praharaṇaṃ teṣāṃ kriyatāṃ mā vicāraya 01,194.013a vāhanāni prabhūtāni mitrāṇi bahulāni ca 01,194.013c yāvan na teṣāṃ gāndhāre tāvad evāśu vikrama 01,194.014a yāvac ca rājā pāñcālyo nodyame kurute manaḥ 01,194.014c saha putrair mahāvīryais tāvad evāśu vikrama 01,194.014d*1963_01 sadā ca vairī drupadaḥ satataṃ nikṛtas tvayā 01,194.014d*1963_02 yāvan na vardhate mitrai rocatāṃ tatra vikramaḥ 01,194.015a yāvann āyāti vārṣṇeyaḥ karṣan yādavavāhinīm 01,194.015c rājyārthe pāṇḍaveyānāṃ tāvad evāśu vikrama 01,194.016a vasūni vividhān bhogān rājyam eva ca kevalam 01,194.016c nātyājyam asti kṛṣṇasya pāṇḍavārthe mahīpate 01,194.017a vikrameṇa mahī prāptā bharatena mahātmanā 01,194.017c vikrameṇa ca lokāṃs trīñ jitavān pākaśāsanaḥ 01,194.018a vikramaṃ ca praśaṃsanti kṣatriyasya viśāṃ pate 01,194.018c svako hi dharmaḥ śūrāṇāṃ vikramaḥ pārthivarṣabha 01,194.019a te balena vayaṃ rājan mahatā caturaṅgiṇā 01,194.019c pramathya drupadaṃ śīghram ānayāmeha pāṇḍavān 01,194.020a na hi sāmnā na dānena na bhedena ca pāṇḍavāḥ 01,194.020c śakyāḥ sādhayituṃ tasmād vikrameṇaiva tāñ jahi 01,194.021a tān vikrameṇa jitvemām akhilāṃ bhuṅkṣva medinīm 01,194.021c nānyam atra prapaśyāmi kāryopāyaṃ janādhipa 01,194.022 vaiśaṃpāyana uvāca 01,194.022a śrutvā tu rādheyavaco dhṛtarāṣṭraḥ pratāpavān 01,194.022c abhipūjya tataḥ paścād idaṃ vacanam abravīt 01,194.023a upapannaṃ mahāprājñe kṛtāstre sūtanandane 01,194.023c tvayi vikramasaṃpannam idaṃ vacanam īdṛśam 01,194.024a bhūya eva tu bhīṣmaś ca droṇo vidura eva ca 01,194.024c yuvāṃ ca kurutāṃ buddhiṃ bhaved yā naḥ sukhodayā 01,194.025a tata ānāyya tān sarvān mantriṇaḥ sumahāyaśāḥ 01,194.025c dhṛtarāṣṭro mahārāja mantrayām āsa vai tadā 01,195.001 bhīṣma uvāca 01,195.001a na rocate vigraho me pāṇḍuputraiḥ kathaṃ cana 01,195.001c yathaiva dhṛtarāṣṭro me tathā pāṇḍur asaṃśayam 01,195.002a gāndhāryāś ca yathā putrās tathā kuntīsutā matāḥ 01,195.002c yathā ca mama te rakṣyā dhṛtarāṣṭra tathā tava 01,195.003a yathā ca mama rājñaś ca tathā duryodhanasya te 01,195.003c tathā kurūṇāṃ sarveṣām anyeṣām api bhārata 01,195.004a evaṃ gate vigrahaṃ tair na rocaye; saṃdhāya vīrair dīyatām adya bhūmiḥ 01,195.004c teṣām apīdaṃ prapitāmahānāṃ; rājyaṃ pituś caiva kurūttamānām 01,195.005a duryodhana yathā rājyaṃ tvam idaṃ tāta paśyasi 01,195.005c mama paitṛkam ity evaṃ te 'pi paśyanti pāṇḍavāḥ 01,195.006a yadi rājyaṃ na te prāptāḥ pāṇḍaveyās tapasvinaḥ 01,195.006c kuta eva tavāpīdaṃ bhāratasya ca kasya cit 01,195.007a atha dharmeṇa rājyaṃ tvaṃ prāptavān bharatarṣabha 01,195.007c te 'pi rājyam anuprāptāḥ pūrvam eveti me matiḥ 01,195.008a madhureṇaiva rājyasya teṣām ardhaṃ pradīyatām 01,195.008c etad dhi puruṣavyāghra hitaṃ sarvajanasya ca 01,195.009a ato 'nyathā cet kriyate na hitaṃ no bhaviṣyati 01,195.009c tavāpy akīrtiḥ sakalā bhaviṣyati na saṃśayaḥ 01,195.010a kīrtirakṣaṇam ātiṣṭha kīrtir hi paramaṃ balam 01,195.010a*1964_01 . . . . . . . . dharmaṃ kuru kulocitam (= 12b) 01,195.010a*1964_02 kīrtis tu paramaṃ tejo . . . . . . . . 01,195.010c naṣṭakīrter manuṣyasya jīvitaṃ hy aphalaṃ smṛtam 01,195.011a yāvat kīrtir manuṣyasya na praṇaśyati kaurava 01,195.011c tāvaj jīvati gāndhāre naṣṭakīrtis tu naśyati 01,195.012a tam imaṃ samupātiṣṭha dharmaṃ kurukulocitam 01,195.012c anurūpaṃ mahābāho pūrveṣām ātmanaḥ kuru 01,195.013a diṣṭyā dharanti te vīrā diṣṭyā jīvati sā pṛthā 01,195.013c diṣṭyā purocanaḥ pāpo nasakāmo 'tyayaṃ gataḥ 01,195.013d*1965_01 yadā prabhṛti dagdhās te kuntibhojasutāsutāḥ 01,195.014a tadā prabhṛti gāndhāre na śaknomy abhivīkṣitum 01,195.014b*1966_01 adāhayo yadā pārthān sa tv agnau jatuveśmani 01,195.014c loke prāṇabhṛtāṃ kaṃ cic chrutvā kuntīṃ tathāgatām 01,195.014d*1967_01 duḥkhaṃ na jāyate rājan bhavān sarvasya kāraṇam 01,195.015a na cāpi doṣeṇa tathā loko vaiti purocanam 01,195.015c yathā tvāṃ puruṣavyāghra loko doṣeṇa gacchati 01,195.016a tad idaṃ jīvitaṃ teṣāṃ tava kalmaṣanāśanam 01,195.016c saṃmantavyaṃ mahārāja pāṇḍavānāṃ ca darśanam 01,195.017a na cāpi teṣāṃ vīrāṇāṃ jīvatāṃ kurunandana 01,195.017c pitryo 'ṃśaḥ śakya ādātum api vajrabhṛtā svayam 01,195.018a te hi sarve sthitā dharme sarve caivaikacetasaḥ 01,195.018c adharmeṇa nirastāś ca tulye rājye viśeṣataḥ 01,195.019a yadi dharmas tvayā kāryo yadi kāryaṃ priyaṃ ca me 01,195.019c kṣemaṃ ca yadi kartavyaṃ teṣām ardhaṃ pradīyatām 01,196.001 droṇa uvāca 01,196.001a mantrāya samupānītair dhṛtarāṣṭrahitair nṛpa 01,196.001c dharmyaṃ pathyaṃ yaśasyaṃ ca vācyam ity anuśuśrumaḥ 01,196.002a mamāpy eṣā matis tāta yā bhīṣmasya mahātmanaḥ 01,196.002c saṃvibhajyās tu kaunteyā dharma eṣa sanātanaḥ 01,196.003a preṣyatāṃ drupadāyāśu naraḥ kaś cit priyaṃvadaḥ 01,196.003c bahulaṃ ratnam ādāya teṣām arthāya bhārata 01,196.004a mithaḥ kṛtyaṃ ca tasmai sa ādāya bahu gacchatu 01,196.004c vṛddhiṃ ca paramāṃ brūyāt tatsaṃyogodbhavāṃ tathā 01,196.005a saṃprīyamāṇaṃ tvāṃ brūyād rājan dūryodhanaṃ tathā 01,196.005c asakṛd drupade caiva dhṛṣṭadyumne ca bhārata 01,196.006a ucitatvaṃ priyatvaṃ ca yogasyāpi ca varṇayet 01,196.006c punaḥ punaś ca kaunteyān mādrīputrau ca sāntvayan 01,196.007a hiraṇmayāni śubhrāṇi bahūny ābharaṇāni ca 01,196.007c vacanāt tava rājendra draupadyāḥ saṃprayacchatu 01,196.008a tathā drupadaputrāṇāṃ sarveṣāṃ bharatarṣabha 01,196.008c pāṇḍavānāṃ ca sarveṣāṃ kuntyā yuktāni yāni ca 01,196.008d*1968_01 dattvā tāni mahārhāṇi pāṇḍavān saṃpraharṣaya 01,196.009a evaṃ sāntvasamāyuktaṃ drupadaṃ pāṇḍavaiḥ saha 01,196.009c uktvāthānantaraṃ brūyāt teṣām āgamanaṃ prati 01,196.009d*1969_01 saṃdhīyatāṃ yathābuddhis tattvavettṛvidāṃ varaḥ 01,196.010a anujñāteṣu vīreṣu balaṃ gacchatu śobhanam 01,196.010c duḥśāsano vikarṇaś ca pāṇḍavān ānayantv iha 01,196.011a tatas te pārthivaśreṣṭha pūjyamānāḥ sadā tvayā 01,196.011c prakṛtīnām anumate pade sthāsyanti paitṛke 01,196.012a evaṃ tava mahārāja teṣu putreṣu caiva ha 01,196.012c vṛttam aupayikaṃ manye bhīṣmeṇa saha bhārata 01,196.013 karṇa uvāca 01,196.013a yojitāv arthamānābhyāṃ sarvakāryeṣv anantarau 01,196.013c na mantrayetāṃ tvacchreyaḥ kim adbhutataraṃ tataḥ 01,196.014a duṣṭena manasā yo vai pracchannenāntarātmanā 01,196.014c brūyān niḥśreyasaṃ nāma kathaṃ kuryāt satāṃ matam 01,196.015a na mitrāṇy arthakṛcchreṣu śreyase vetarāya vā 01,196.015c vidhipūrvaṃ hi sarvasya duḥkhaṃ vā yadi vā sukham 01,196.016a kṛtaprajño 'kṛtaprajño bālo vṛddhaś ca mānavaḥ 01,196.016c sasahāyo 'sahāyaś ca sarvaṃ sarvatra vindati 01,196.017a śrūyate hi purā kaś cid ambuvīca iti śrutaḥ 01,196.017c āsīd rājagṛhe rājā māgadhānāṃ mahīkṣitām 01,196.018a sa hīnaḥ karaṇaiḥ sarvair ucchvāsaparamo nṛpaḥ 01,196.018c amātyasaṃsthaḥ kāryeṣu sarveṣv evābhavat tadā 01,196.018d*1970_01 tasyāmātyā babhūvus te anyonyasahitās tadā 01,196.019a tasyāmātyo mahākarṇir babhūvaikeśvaraḥ purā 01,196.019c sa labdhabalam ātmānaṃ manyamāno 'vamanyate 01,196.020a sa rājña upabhogyāni striyo ratnadhanāni ca 01,196.020c ādade sarvaśo mūḍha aiśvaryaṃ ca svayaṃ tadā 01,196.021a tad ādāya ca lubdhasya lābhāl lobho vyavardhata 01,196.021c tathā hi sarvam ādāya rājyam asya jihīrṣati 01,196.022a hīnasya karaṇaiḥ sarvair ucchvāsaparamasya ca 01,196.022c yatamāno 'pi tad rājyaṃ na śaśāketi naḥ śrutam 01,196.023a kim anyad vihitān nūnaṃ tasya sā puruṣendratā 01,196.023b*1971_01 yat tasya rājyaṃ sāmātyo na śaknoty abhivardhitum 01,196.023c yadi te vihitaṃ rājyaṃ bhaviṣyati viśāṃ pate 01,196.024a miṣataḥ sarvalokasya sthāsyate tvayi tad dhruvam 01,196.024c ato 'nyathā ced vihitaṃ yatamāno na lapsyase 01,196.025a evaṃ vidvann upādatsva mantriṇāṃ sādhv asādhutām 01,196.025c duṣṭānāṃ caiva boddhavyam aduṣṭānāṃ ca bhāṣitam 01,196.026 droṇa uvāca 01,196.026a vidma te bhāvadoṣeṇa yadartham idam ucyate 01,196.026c duṣṭaḥ pāṇḍavahetos tvaṃ doṣaṃ khyāpayase hi naḥ 01,196.027a hitaṃ tu paramaṃ karṇa bravīmi kuruvardhanam 01,196.027c atha tvaṃ manyase duṣṭaṃ brūhi yat paramaṃ hitam 01,196.028a ato 'nyathā cet kriyate yad bravīmi paraṃ hitam 01,196.028c kuravo vinaśiṣyanti nacireṇeti me matiḥ 01,197.001 vidura uvāca 01,197.001a rājan niḥsaṃśayaṃ śreyo vācyas tvam asi bāndhavaiḥ 01,197.001c na tv aśuśrūṣamāṇeṣu vākyaṃ saṃpratitiṣṭhati 01,197.002a hitaṃ hi tava tad vākyam uktavān kurusattamaḥ 01,197.002c bhīṣmaḥ śāṃtanavo rājan pratigṛhṇāsi tan na ca 01,197.003a tathā droṇena bahudhā bhāṣitaṃ hitam uttamam 01,197.003c tac ca rādhāsutaḥ karṇo manyate na hitaṃ tava 01,197.004a cintayaṃś ca na paśyāmi rājaṃs tava suhṛttamam 01,197.004c ābhyāṃ puruṣasiṃhābhyāṃ yo vā syāt prajñayādhikaḥ 01,197.005a imau hi vṛddhau vayasā prajñayā ca śrutena ca 01,197.005c samau ca tvayi rājendra teṣu pāṇḍusuteṣu ca 01,197.006a dharme cānavamau rājan satyatāyāṃ ca bhārata 01,197.006c rāmād dāśaratheś caiva gayāc caiva na saṃśayaḥ 01,197.007a na coktavantāv aśreyaḥ purastād api kiṃ cana 01,197.007c na cāpy apakṛtaṃ kiṃ cid anayor lakṣyate tvayi 01,197.008a tāv imau puruṣavyāghrāv anāgasi nṛpa tvayi 01,197.008c na mantrayetāṃ tvac chreyaḥ kathaṃ satyaparākramau 01,197.009a prajñāvantau naraśreṣṭhāv asmiṃl loke narādhipa 01,197.009c tvannimittam ato nemau kiṃ cij jihmaṃ vadiṣyataḥ 01,197.009d*1972_01 etadartham imau rājan mahātmānau mahādyutī 01,197.009e iti me naiṣṭhikī buddhir vartate kurunandana 01,197.010a na cārthahetor dharmajñau vakṣyataḥ pakṣasaṃśritam 01,197.010c etad dhi paramaṃ śreyo menāte tava bhārata 01,197.011a duryodhanaprabhṛtayaḥ putrā rājan yathā tava 01,197.011c tathaiva pāṇḍaveyās te putrā rājan na saṃśayaḥ 01,197.012a teṣu ced ahitaṃ kiṃ cin mantrayeyur abuddhitaḥ 01,197.012c mantriṇas te na te śreyaḥ prapaśyanti viśeṣataḥ 01,197.013a atha te hṛdaye rājan viśeṣas teṣu vartate 01,197.013c antarasthaṃ vivṛṇvānāḥ śreyaḥ kuryur na te dhruvam 01,197.014a etadartham imau rājan mahātmānau mahādyutī 01,197.014c nocatur vivṛtaṃ kiṃ cin na hy eṣa tava niścayaḥ 01,197.015a yac cāpy aśakyatāṃ teṣām āhatuḥ puruṣarṣabhau 01,197.015c tat tathā puruṣavyāghra tava tad bhadram astu te 01,197.016a kathaṃ hi pāṇḍavaḥ śrīmān savyasācī paraṃtapaḥ 01,197.016c śakyo vijetuṃ saṃgrāme rājan maghavatā api 01,197.017a bhīmaseno mahābāhur nāgāyutabalo mahān 01,197.017c kathaṃ hi yudhi śakyeta vijetum amarair api 01,197.017d*1973_01 rākṣasāṇāṃ kṣayakaro bāhuśālī mahābalaḥ 01,197.017d*1973_02 hiḍimbo nihato yena bāhuyuddhena bhārata 01,197.017d*1973_03 yo rāvaṇasamo yuddhe tathā ca bakarākṣasaḥ 01,197.017d*1973_04 sa yudhyamāno rājendra bhīmo bhīmaparākramaḥ 01,197.017d*1973_05 udyogaṃ tvatkṛtaṃ śrutvā yuddhārthaṃ pāṇḍavaiḥ saha 01,197.017d*1973_06 āgamiṣyanti sarve vai yādavāḥ śalabhā iva 01,197.018a tathaiva kṛtinau yuddhe yamau yamasutāv iva 01,197.018c kathaṃ viṣahituṃ śakyau raṇe jīvitum icchatā 01,197.019a yasmin dhṛtir anukrośaḥ kṣamā satyaṃ parākramaḥ 01,197.019c nityāni pāṇḍavaśreṣṭhe sa jīyeta kathaṃ raṇe 01,197.020a yeṣāṃ pakṣadharo rāmo yeṣāṃ mantrī janārdanaḥ 01,197.020c kiṃ nu tair ajitaṃ saṃkhye yeṣāṃ pakṣe ca sātyakiḥ 01,197.021a drupadaḥ śvaśuro yeṣāṃ yeṣāṃ śyālāś ca pārṣatāḥ 01,197.021c dhṛṣṭadyumnamukhā vīrā bhrātaro drupadātmajāḥ 01,197.021d*1974_01 caidyaś ca yeṣāṃ bhrātā ca śiśupālo mahārathaḥ 01,197.022a so 'śakyatāṃ ca vijñāya teṣām agreṇa bhārata 01,197.022c dāyādyatāṃ ca dharmeṇa samyak teṣu samācara 01,197.023a idaṃ nirdigdham ayaśaḥ purocanakṛtaṃ mahat 01,197.023c teṣām anugraheṇādya rājan prakṣālayātmanaḥ 01,197.023d*1975_01 teṣām anugrahaś cāyaṃ sarveṣāṃ caiva naḥ kule 01,197.023d*1975_02 jīvitaṃ ca paraṃ śreyaḥ kṣatrasya ca vivardhanam 01,197.024a drupado 'pi mahān rājā kṛtavairaś ca naḥ purā 01,197.024c tasya saṃgrahaṇaṃ rājan svapakṣasya vivardhanam 01,197.025a balavantaś ca dāśārhā bahavaś ca viśāṃ pate 01,197.025c yataḥ kṛṣṇas tatas te syur yataḥ kṛṣṇas tato jayaḥ 01,197.026a yac ca sāmnaiva śakyeta kāryaṃ sādhayituṃ nṛpa 01,197.026c ko daivaśaptas tat kārtuṃ vigraheṇa samācaret 01,197.027a śrutvā ca jīvataḥ pārthān paurajānapado janaḥ 01,197.027c balavad darśane gṛdhnus teṣāṃ rājan kuru priyam 01,197.028a duryodhanaś ca karṇaś ca śakuniś cāpi saubalaḥ 01,197.028c adharmayuktā duṣprajñā bālā maiṣāṃ vacaḥ kṛthāḥ 01,197.029a uktam etan mayā rājan purā guṇavatas tava 01,197.029c duryodhanāparādhena prajeyaṃ vinaśiṣyati 01,197.029d@104=0027 dhṛtarāṣṭraḥ 01,197.029d@104_0001 ajayyāḥ pāṇḍavā yuddhe hareṇa hariṇāpi vā 01,197.029d@104_0002 trailokyenāpi bhūpāla kim u taiḥ khalu mānavaiḥ 01,197.029d@104_0003 daivānukūlāḥ kaunteyā daivaṃ teṣāṃ parāyaṇam 01,197.029d@104_0004 pratyakṣam etat sarveṣāṃ muktā jatugṛhānalāt 01,197.029d@104_0005 jitvā gandharvarājānaṃ dhaumyaṃ prāpya purohitam 01,197.029d@104_0006 pāñcālanagaraṃ prāpya hatvā lakṣam amānuṣam 01,197.029d@104_0007 anamyaṃ dhanur ānāmya śirobhiḥ saha bhūbhṛtām 01,197.029d@104_0008 caidyamāgadhakarṇādyaiḥ kiṃ kṛtaṃ tatra bhūmipaiḥ 01,197.029d@104_0009 ārūḍhamūlāḥ pārthāś ca daridrā nirdhanā iti 01,197.029d@104_0010 jetuṃ śakyā na manyethā ajayyāḥ pāṇḍavāḥ suraiḥ 01,197.029d@104_0011 yāvat tiṣṭhati loke 'smin kṛṣṇo yādavavaṃśajaḥ 01,197.029d@104_0012 murāriḥ keśihantā ca līlāmānuṣavigrahaḥ 01,197.029d@104_0013 praṇatārtiharo yogī keśavaḥ kleśanāśanaḥ 01,197.029d@104_0014 bhaktānuvatsalo bhaktasvāntaveśmagṛhī tathā 01,197.029d@104_0015 catuḥsāgaraparyantāṃ kevalaṃ pṛthivīṃ na hi 01,197.029d@104_0016 dharmātmajo mahārāja tāvat trailokyam arhati 01,197.029d@104_0017 alaṃ karṇānayā buddhyā notsāhaya suyodhanam 01,197.029d@104_0018 śakune gaccha mā gādhaṃ nirayaṃ kauravaiḥ saha 01,197.029d@104_0019 pāṇḍavāś ca vayaṃ sarve bhūmipālāḥ sabāndhavāḥ 01,197.029d@104_0020 vṛṣṇyandhakapurogāś ca yādavāḥ sahakeśavāḥ 01,197.029d@104_0021 sarve saṃbhūya jīvāma saputrapaśubāndhavāḥ 01,197.029d@104_0022 bodhayadhvaṃ tathā yūyaṃ tathaiva śaradāṃ śatam 01,197.029d@104_0023 mā putravaśago bhūpa tava putraḥ sudurmatiḥ 01,197.029d@104_0024 ānīya pāṇḍavān sādhūn putrāṃś ca saha sarvaśaḥ 01,197.029d@104_0025 abhedena nirīkṣasva na bhedaṃ cakṣuṣoḥ kuru 01,197.029d@104_0026 manasā snehapūrṇena nirbhedo nakhamāṃsavat 01,197.029d@104_0027 pārthivārthe priyaṃ brūhi nāpriyaṃ sūtanandana 01,197.029d@104_0028 putra tvaṃ ca na me brūhi pārthānām ahitaṃ kva cit 01,197.029d@104_0029 duryodhanam asanmārgān nivartaya mahāmate 01,198.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 01,198.001a bhīṣmaḥ śāṃtanavo vidvān droṇaś ca bhagavān ṛṣiḥ 01,198.001c hitaṃ paramakaṃ vākyaṃ tvaṃ ca satyaṃ bravīṣi mām 01,198.002a yathaiva pāṇḍos te vīrāḥ kuntīputrā mahārathāḥ 01,198.002c tathaiva dharmataḥ sarve mama putrā na saṃśayaḥ 01,198.003a yathaiva mama putrāṇām idaṃ rājyaṃ vidhīyate 01,198.003c tathaiva pāṇḍuputrāṇām idaṃ rājyaṃ na saṃśayaḥ 01,198.004a kṣattar ānaya gacchaitān saha mātrā susatkṛtān 01,198.004c tayā ca devarūpiṇyā kṛṣṇayā saha bhārata 01,198.005a diṣṭyā jīvanti te pārthā diṣṭyā jīvati sā pṛthā 01,198.005c diṣṭyā drupadakanyāṃ ca labdhavanto mahārathāḥ 01,198.006a diṣṭyā vardhāmahe sarve diṣṭyā śāntaḥ purocanaḥ 01,198.006c diṣṭyā mama paraṃ duḥkham apanītaṃ mahādyute 01,198.006d*1976_01 tvam eva gatvā vidura tān ihānaya mācirāt 01,198.007 vaiśaṃpāyana uvāca 01,198.007*1977_01 evam uktas tataḥ kṣattā ratham āruhya śīghragam 01,198.007*1977_02 agāt katipayāhobhiḥ pāñcālān rājadharmavit 01,198.007a tato jagāma viduro dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt 01,198.007c sakāśaṃ yajñasenasya pāṇḍavānāṃ ca bhārata 01,198.007d*1978_01 samupādāya ratnāni vasūni vividhāni ca 01,198.007d*1978_02 draupadyāḥ pāṇḍavānāṃ ca yajñasenasya caiva hi 01,198.007d*1979_01 āgataṃ viduraṃ śrutvā drupado rājasattamaḥ 01,198.007d*1979_02 svaputraiḥ saha dharmātmā pūjayām āsa dharmataḥ 01,198.008a tatra gatvā sa dharmajñaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ 01,198.008c drupadaṃ nyāyato rājan saṃyuktam upatasthivān 01,198.009a sa cāpi pratijagrāha dharmeṇa viduraṃ tataḥ 01,198.009b*1980_01 cakre pūjāṃ yathānyāyaṃ vidurasya mahātmanaḥ 01,198.009c cakratuś ca yathānyāyaṃ kuśalapraśnasaṃvidam 01,198.010a dadarśa pāṇḍavāṃs tatra vāsudevaṃ ca bhārata 01,198.010c snehāt pariṣvajya sa tān papracchānāmayaṃ tataḥ 01,198.011a taiś cāpy amitabuddhiḥ sa pūjito 'tha yathākramam 01,198.011c vacanād dhṛtarāṣṭrasya snehayuktaṃ punaḥ punaḥ 01,198.011d*1981_01 pāṇḍavā vinayopetā natvāliṅgya viśāṃ pate 01,198.011d*1981_02 dṛṣṭvā muhur muhū rājan harṣād aśrūṇy avartayan 01,198.012a papracchānāmayaṃ rājaṃs tatas tān pāṇḍunandanān 01,198.012c pradadau cāpi ratnāni vividhāni vasūni ca 01,198.013a pāṇḍavānāṃ ca kuntyāś ca draupadyāś ca viśāṃ pate 01,198.013c drupadasya ca putrāṇāṃ yathā dattāni kauravaiḥ 01,198.013d*1982_01 saṃkarṣaṇaṃ vāsudevaṃ praṇamya viduras tataḥ 01,198.013d*1982_02 āsane kāñcane śubhre niṣasāda mahāmatiḥ 01,198.013d*1982_03 kṛtvā mithas tu saṃlāpaṃ mudā punar abhāṣata 01,198.013d*1982_04 bhīṣmadroṇājamīḍhaiś ca yad uktaṃ pāṇḍavān prati 01,198.013d*1982_05 avadat tatra tat sarvaṃ sarveṣām anuśṛṇvatām 01,198.014a provāca cāmitamatiḥ praśritaṃ vinayānvitaḥ 01,198.014c drupadaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ saṃnidhau keśavasya ca 01,198.015a rājañ śṛṇu sahāmātyaḥ saputraś ca vaco mama 01,198.015c dhṛtarāṣṭraḥ saputras tvāṃ sahāmātyaḥ sabāndhavaḥ 01,198.016a abravīt kuśalaṃ rājan prīyamāṇaḥ punaḥ punaḥ 01,198.016c prītimāṃs te dṛḍhaṃ cāpi saṃbandhena narādhipa 01,198.017a tathā bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ kauravaiḥ saha sarvaśaḥ 01,198.017c kuśalaṃ tvāṃ mahāprājñaḥ sarvataḥ paripṛcchati 01,198.018a bhāradvājo maheṣvāso droṇaḥ priyasakhas tava 01,198.018c samāśleṣam upetya tvāṃ kuśalaṃ paripṛcchati 01,198.019a dhṛtarāṣṭraś ca pāñcālya tvayā saṃbandham īyivān 01,198.019c kṛtārthaṃ manyate ''tmānaṃ tathā sarve 'pi kauravāḥ 01,198.019d*1983_01 tridaśaiḥ saha saṃbandho na tathā prītikṛttamaḥ 01,198.020a na tathā rājyasaṃprāptis teṣāṃ prītikarī matā 01,198.020c yathā saṃbandhakaṃ prāpya yajñasena tvayā saha 01,198.021a etad viditvā tu bhavān prasthāpayatu pāṇḍavān 01,198.021c draṣṭuṃ hi pāṇḍudāyādāṃs tvarante kuravo bhṛśam 01,198.022a viproṣitā dīrghakālam ime cāpi nararṣabhāḥ 01,198.022c utsukā nagaraṃ draṣṭuṃ bhaviṣyanti pṛthā tathā 01,198.023a kṛṣṇām api ca pāñcālīṃ sarvāḥ kuruvarastriyaḥ 01,198.023c draṣṭukāmāḥ pratīkṣante puraṃ ca viṣayaṃ ca naḥ 01,198.024a sa bhavān pāṇḍuputrāṇām ājñāpayatu māciram 01,198.024c gamanaṃ sahadārāṇām etad āgamanaṃ mama 01,198.025a visṛṣṭeṣu tvayā rājan pāṇḍaveṣu mahātmasu 01,198.025c tato 'haṃ preṣayiṣyāmi dhṛtarāṣṭrasya śīghragān 01,198.025e āgamiṣyanti kaunteyāḥ kuntī ca saha kṛṣṇayā 01,199.001 drupada uvāca 01,199.001a evam etan mahāprājña yathāttha vidurādya mām 01,199.001c mamāpi paramo harṣaḥ saṃbandhe 'smin kṛte vibho 01,199.002a gamanaṃ cāpi yuktaṃ syād gṛham eṣāṃ mahātmanām 01,199.002c na tu tāvan mayā yuktam etad vaktuṃ svayaṃ girā 01,199.003a yadā tu manyate vīraḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 01,199.003c bhīmasenārjunau caiva yamau ca puruṣarṣabhau 01,199.004a rāmakṛṣṇau ca dharmajñau tadā gacchantu pāṇḍavāḥ 01,199.004c etau hi puruṣavyāghrāv eṣāṃ priyahite ratau 01,199.005 yudhiṣṭhira uvāca 01,199.005a paravanto vayaṃ rājaṃs tvayi sarve sahānugāḥ 01,199.005c yathā vakṣyasi naḥ prītyā kariṣyāmas tathā vayam 01,199.006 vaiśaṃpāyana uvāca 01,199.006a tato 'bravīd vāsudevo gamanaṃ mama rocate 01,199.006c yathā vā manyate rājā drupadaḥ sarvadharmavit 01,199.007 drupada uvāca 01,199.007a yathaiva manyate vīro dāśārhaḥ puruṣottamaḥ 01,199.007c prāptakālaṃ mahābāhuḥ sā buddhir niścitā mama 01,199.008a yathaiva hi mahābhāgāḥ kaunteyā mama sāṃpratam 01,199.008c tathaiva vāsudevasya pāṇḍuputrā na saṃśayaḥ 01,199.009a na tad dhyāyati kaunteyo dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 01,199.009c yad eṣāṃ puruṣavyāghraḥ śreyo dhyāyati keśavaḥ 01,199.009d@105=0000 vaiśaṃpāyanaḥ 01,199.009d@105=0004 kuntī 01,199.009d@105=0013 vaiśaṃpāyanaḥ 01,199.009d@105=0015 viduraḥ 01,199.009d@105_0001 pṛthāyās tu tathā veśma praviveśa mahādyutiḥ 01,199.009d@105_0002 pādau spṛṣṭvā pṛthāyās tu śirasā ca mahīṃ gataḥ 01,199.009d@105_0003 dṛṣṭvā tu devaraṃ kuntī śuśoca ca muhur muhuḥ 01,199.009d@105_0004 vaicitravīrya te putrāḥ kathaṃ cij jīvitās tvayā 01,199.009d@105_0005 tvatprasādāj jatugṛhe trātāḥ pratyāgatās tava 01,199.009d@105_0006 kūrmaś cintayate putrān yatra vā tatra vā gataḥ 01,199.009d@105_0007 cintayā vardhayet putrān yathā kuśalinas tathā 01,199.009d@105_0008 tava putrās tu jīvanti tvaṃ trātā bharatarṣabha 01,199.009d@105_0009 yathā parabhṛtaḥ putrān ariṣṭā vardhayet sadā 01,199.009d@105_0010 tathaiva tava putrās tu mayā tāta surakṣitāḥ 01,199.009d@105_0011 duḥkhās tu bahavaḥ prāptās tathā prāṇāntikā mayā 01,199.009d@105_0012 ataḥ paraṃ na jānāmi kartavyaṃ jñātum arhasi 01,199.009d@105_0013 ity evam uktvā duḥkhārtā śuśoca paramāturā 01,199.009d@105_0014 praṇipatyābravīt kṣattā mā śoca iti bhārata 01,199.009d@105_0015 na vinaśyanti lokeṣu tava putrā mahābalāḥ 01,199.009d@105_0016 acireṇaiva kālena svarājyasthā bhavanti te 01,199.009d@105_0017 bāndhavaiḥ sahitāḥ sarvair mā śokaṃ kuru mādhavi 01,199.010 vaiśaṃpāyana uvāca 01,199.010a tatas te samanujñātā drupadena mahātmanā 01,199.010c pāṇḍavāś caiva kṛṣṇaś ca viduraś ca mahāmatiḥ 01,199.011a ādāya draupadīṃ kṛṣṇāṃ kuntīṃ caiva yaśasvinīm 01,199.011c savihāraṃ sukhaṃ jagmur nagaraṃ nāgasāhvayam 01,199.011d@106_0001 suvarṇakakṣyāgraiveyān suvarṇāṅkuśabhūṣitān 01,199.011d@106_0002 jāmbūnadapariṣkārān prabhinnakaraṭāmukhān 01,199.011d@106_0003 adhiṣṭhitān mahāmātraiḥ sarvaśastrasamanvitān 01,199.011d@106_0004 sahasraṃ pradadau rājā gajānāṃ varavarmiṇām 01,199.011d@106_0005 rathānāṃ ca sahasraṃ vai suvarṇamaṇicitritam 01,199.011d@106_0006 caturyujāṃ bhānumac ca pāñcālaḥ pradadau tadā 01,199.011d@106_0007 suvarṇaparibarhāṇāṃ varacāmaramālinām 01,199.011d@106_0008 jātyaśvānāṃ ca pañcāśat sahasraṃ pradadau nṛpaḥ 01,199.011d@106_0009 dāsīnām ayutaṃ rājā pradadau varabhūṣaṇam 01,199.011d@106_0010 tataḥ sahasraṃ dāsānāṃ pradadau varadhanvinām 01,199.011d@106_0011 haimāni śayyāsanabhājanāni; dravyāṇi cānyāni ca godhanāni 01,199.011d@106_0012 pṛthak pṛthak caiva dadau sa koṭiṃ; pāñcālarājaḥ paramaprahṛṣṭaḥ 01,199.011d@106_0013 śibikānāṃ śataṃ pūrṇaṃ vāhān pañcaśataṃ varān 01,199.011d@106_0014 evam etāni pāñcālo janyārthe pradadau dhanam 01,199.011d@106_0015 haraṇaṃ tatra pāñcālyā jñātideyaṃ tu saumakiḥ 01,199.011d@106_0016 dhṛṣṭadyumno yayau tatra bhaginīṃ gṛhya bhārata 01,199.011d@106_0017 nānadyamāno bahubhis tūryaśabdaiḥ sahasraśaḥ 01,199.012a śrutvā copasthitān vīrān dhṛtarāṣṭro 'pi kauravaḥ 01,199.012c pratigrahāya pāṇḍūnāṃ preṣayām āsa kauravān 01,199.013a vikarṇaṃ ca maheṣvāsaṃ citrasenaṃ ca bhārata 01,199.013c droṇaṃ ca parameṣvāsaṃ gautamaṃ kṛpam eva ca 01,199.014a tais te parivṛtā vīrāḥ śobhamānā mahārathāḥ 01,199.014c nagaraṃ hāstinapuraṃ śanaiḥ praviviśus tadā 01,199.014d*1984_01 pāṇḍavān āgatāñ śrutvā nāgarās tu kutūhalāt 01,199.014d*1984_02 maṇḍayāṃ cakrire tatra nagaraṃ nāgasāhvayam 01,199.014d*1984_03 muktapuṣpāvakīrṇaṃ tu jalasiktaṃ tu sarvaśaḥ 01,199.014d*1984_04 dhūpitaṃ divyadhūpena maṅgalaiś cābhisaṃvṛtam 01,199.014d*1984_05 patākocchritamālyaṃ ca puram apratimaṃ babhau 01,199.014d*1984_06 śaṅkhabherīninādaiś ca nānāvāditranisvanaiḥ 01,199.015a kautūhalena nagaraṃ dīryamāṇam ivābhavat 01,199.015c yatra te puruṣavyāghrāḥ śokaduḥkhavināśanāḥ 01,199.016a tata uccāvacā vācaḥ priyāḥ priyacikīrṣubhiḥ 01,199.016c udīritā aśṛṇvaṃs te pāṇḍavā hṛdayaṃgamāḥ 01,199.017a ayaṃ sa puruṣavyāghraḥ punar āyāti dharmavit 01,199.017c yo naḥ svān iva dāyādān dharmeṇa parirakṣati 01,199.018a adya pāṇḍur mahārājo vanād iva vanapriyaḥ 01,199.018c āgataḥ priyam asmākaṃ cikīrṣur nātra saṃśayaḥ 01,199.019a kiṃ nu nādya kṛtaṃ tāvat sarveṣāṃ naḥ paraṃ priyam 01,199.019c yan naḥ kuntīsutā vīrā bhartāraḥ punarāgatāḥ 01,199.020a yadi dattaṃ yadi hutaṃ vidyate yadi nas tapaḥ 01,199.020c tena tiṣṭhantu nagare pāṇḍavāḥ śaradāṃ śatam 01,199.021a tatas te dhṛtarāṣṭrasya bhīṣmasya ca mahātmanaḥ 01,199.021c anyeṣāṃ ca tadarhāṇāṃ cakruḥ pādābhivandanam 01,199.022a kṛtvā tu kuśalapraśnaṃ sarveṇa nagareṇa te 01,199.022c samāviśanta veśmāni dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt 01,199.022d@107=0000 vaiśaṃpāyanaḥ 01,199.022d@107_0001 duryodhanasya mahiṣī kāśirājasutā tadā 01,199.022d@107_0002 dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāṃ vadhūbhiḥ sahitā tadā 01,199.022d@107_0003 pāñcālīṃ pratijagrāha draupadīṃ śrīm ivāparām 01,199.022d@107_0004 pūjayām āsa pūjārhāṃ śacīṃ devīm ivāgatām 01,199.022d@107_0005 vavande tatra gāndhārīṃ mādhavī kṛṣṇayā saha 01,199.022d@107_0006 āśiṣaś ca prayuktvā tu pāñcālīṃ pariṣasvaje 01,199.022d@107_0007 pariṣvajya ca gāndhārī kṛṣṇāṃ kamalalocanām 01,199.022d@107_0008 putrāṇāṃ mama pāñcālī mṛtyur evety amanyata 01,199.022d@107_0009 sā cintya viduraṃ prāha yuktitaḥ subalātmajā 01,199.022d@107_0010 kuntīṃ rājasutāṃ kṣattaḥ savadhūṃ saparicchadām 01,199.022d@107_0011 pāṇḍor niveśanaṃ śīghraṃ nīyatāṃ yadi rocate 01,199.022d@107_0012 karaṇena muhūrtena nakṣatreṇa tithau śubhe 01,199.022d@107_0013 yathā sukhaṃ tathā kuntī raṃsyate svagṛhe sutaiḥ 01,199.022d@107_0014 tathety eva tadā kṣattā kārayām āsa tat tadā 01,199.022d@107_0015 pūjayām āsur atyarthaṃ bāndhavāḥ pāṇḍavāṃs tadā 01,199.022d@107_0016 nāgarāḥ śreṇimukhyāś ca pūjayanti sma pāṇḍavān 01,199.022d@107_0017 bhīṣmadroṇau tathā karṇo bāhlīkaḥ sasutas tadā 01,199.022d@107_0018 śāsanād dhṛtarāṣṭrasya akurvann atithikriyām 01,199.022d@107_0019 evaṃ viharatāṃ teṣāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām 01,199.022d@107_0020 netā sarvasya kāryasya viduro rājaśāsanāt 01,199.023a viśrāntās te mahātmānaḥ kaṃ cit kālaṃ mahābalāḥ 01,199.023c āhūtā dhṛtarāṣṭreṇa rājñā śāṃtanavena ca 01,199.024 dhṛtarāṣṭra uvāca 01,199.024a bhrātṛbhiḥ saha kaunteya nibodhedaṃ vaco mama 01,199.024b*1985_01 pāṇḍunā vardhitaṃ rājyaṃ pāṇḍunā pālitaṃ jagat 01,199.024b*1985_02 śāsanān mama kaunteya mama bhrātā mahābalaḥ 01,199.024b*1985_03 kṛtavān duṣkaraṃ karma nityam eva viśāṃ pate 01,199.024b*1985_04 tasmāt tvam api kaunteya śāsanaṃ kuru māciram 01,199.024b*1985_05 mama putrā durātmānaḥ sarve 'haṃkārasaṃyutāḥ 01,199.024b*1985_06 śāsanaṃ na kariṣyanti mama nityaṃ yudhiṣṭhira 01,199.024b*1985_07 svakāryaniratair nityam avaliptair durātmabhiḥ 01,199.024c punar vo vigraho mā bhūt khāṇḍavaprastham āviśa 01,199.025a na ca vo vasatas tatra kaś cic chaktaḥ prabādhitum 01,199.025c saṃrakṣyamāṇān pārthena tridaśān iva vajriṇā 01,199.025e ardhaṃ rājyasya saṃprāpya khāṇḍavaprastham āviśa 01,199.025f@108=0002 dhṛtarāṣṭraḥ 01,199.025f@108=0021 vaiśaṃpāyanaḥ 01,199.025f@108=0022 śrīvāsudevaḥ 01,199.025f@108=0024 vaiśaṃpāyanaḥ 01,199.025f@108=0059 vaiśaṃpāyanaḥ 01,199.025f@108_0000 keśavo yadi manyeta tat kartavyam asaṃśayam 01,199.025f@108_0001 vāsudevena saṃmantrya pāṇḍavāḥ samupāviśan 01,199.025f@108_0002 abhiṣekasya saṃbhārān kṣattar ānaya māciram 01,199.025f@108_0003 abhiṣiktaṃ kariṣyāmi adyaiva kurunandanam 01,199.025f@108_0004 brāhmaṇā naigamaśreṣṭhāḥ śreṇimukhyāś ca sarvaśaḥ 01,199.025f@108_0005 āhūyantāṃ prakṛtayo bāndhavāś ca viśeṣataḥ 01,199.025f@108_0006 puṇyāhaṃ vācyatāṃ tāta gosahasraṃ tu dīyatām 01,199.025f@108_0007 grāmamukhyāś ca viprebhyo dīyantāṃ sahadakṣiṇāḥ 01,199.025f@108_0008 aṅgade mukuṭaṃ kṣattar hastābharaṇam eva ca 01,199.025f@108_0009 muktāvalīṃ ca hāraṃ ca niṣkādīn kuṇḍalāni ca 01,199.025f@108_0010 kaṭibandhaṃ ca sūtraṃ ca tathodaranibandhanam 01,199.025f@108_0011 aṣṭottarasahasraṃ ca brāhmaṇādhiṣṭhitā gajāḥ 01,199.025f@108_0012 jāhnavīsalilaṃ śīghram ānayantāṃ purohitāḥ 01,199.025f@108_0013 abhiṣekodakaklinnaṃ sarvābharaṇabhūṣitam 01,199.025f@108_0014 aupavāhyoparigataṃ divyacāmaravījitam 01,199.025f@108_0015 suvarṇamaṇicitreṇa śvetacchatreṇa śobhitam 01,199.025f@108_0016 jayeti dvijavākyena stūyamānaṃ nṛpais tathā 01,199.025f@108_0017 dṛṣṭvā kuntīsutaṃ śreṣṭham ājamīḍhaṃ yudhiṣṭhiram 01,199.025f@108_0018 prītāḥ prītena manasā praśaṃsantu pure janāḥ 01,199.025f@108_0019 pāṇḍoḥ kṛtopakārasya rājyaṃ dattvā mamaiva ca 01,199.025f@108_0020 pratikriyā kṛtam idaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ 01,199.025f@108_0021 bhīṣmo droṇaḥ kṛpaḥ kṣattā sādhu sādhv ity abhāṣata 01,199.025f@108_0022 yuktam etan mahārāja kauravāṇāṃ yaśaskaram 01,199.025f@108_0023 śīghram adyaiva rājendra yathoktaṃ kartum arhasi 01,199.025f@108_0024 ity evam uktvā vārṣṇeyas tvarayām āsa taṃ tadā 01,199.025f@108_0025 yathoktaṃ dhṛtarāṣṭreṇa kārayām āsa kaurava 01,199.025f@108_0026 tasmin kṣaṇe mahārāja kṛṣṇadvaipāyanas tadā 01,199.025f@108_0027 āgamya kurubhiḥ sarvaiḥ pūjitaḥ sasuhṛdgaṇaiḥ 01,199.025f@108_0028 mūrdhāvasiktaiḥ sahito brāhmaṇair vedapāragaiḥ 01,199.025f@108_0029 kārayām āsa vidhivat keśavānumate tadā 01,199.025f@108_0030 kṛpo droṇaś ca bhīṣmaś ca dhaumyaś ca vyāsakeśavau 01,199.025f@108_0031 bāhlīkaḥ somadattaś ca cāturvedyapuraskṛtāḥ 01,199.025f@108_0032 abhiṣekaṃ tadā cakrur bhadrapīṭhe susaṃyatam 01,199.025f@108_0033 jitvā tu pṛthivīṃ kṛtsnāṃ vaśe kṛtvā nararṣabhān 01,199.025f@108_0034 rājasūyādibhir yajñaiḥ kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ 01,199.025f@108_0035 snātvā hy avabhṛthasnānaṃ modantāṃ bāndhavaiḥ saha 01,199.025f@108_0036 evam uktvā tu te sarve āśīrbhiḥ pratyapūjayan 01,199.025f@108_0037 mūrdhābhiṣiktaḥ kauravyaḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ 01,199.025f@108_0038 jayeti saṃstuto rājā pradadau dhanam akṣayam 01,199.025f@108_0039 sarvamūrdhāvasiktaiś ca pūjitaḥ kurunandanaḥ 01,199.025f@108_0040 aupavāhyam athāruhya divyacchatreṇa śobhitaḥ 01,199.025f@108_0041 rājñām anugato rājā mahendra iva daivataiḥ 01,199.025f@108_0042 tataḥ pradakṣiṇīkṛtya nagaraṃ nāgasāhvayam 01,199.025f@108_0043 praviveśa tadā rājā nāgaraiḥ pūjito bhṛśam 01,199.025f@108_0044 mūrdhāvasiktaṃ pāṇḍusutam abhyanandanta pāṇḍavāḥ 01,199.025f@108_0045 gāndhāriputrāḥ śocantaḥ sarve te saha bāndhavaiḥ 01,199.025f@108_0046 jñātvā śokaṃ tu putrāṇāṃ dhṛtarāṣṭro 'bravīn nṛpam 01,199.025f@108_0047 samakṣaṃ vāsudevasya kurūṇāṃ ca samakṣataḥ 01,199.025f@108_0048 abhiṣekaṃ tvayā prāptaṃ duṣprāpam akṛtātmabhiḥ 01,199.025f@108_0049 gaccha tvam adyaiva nṛpa kṛtakṛtyo 'si kaurava 01,199.025f@108_0050 āyuḥ purūravā rājan nahuṣaś ca yayātinā 01,199.025f@108_0051 tatraiva nivasanti sma khāṇḍavākhye nṛpottama 01,199.025f@108_0052 rājadhānī tu sarveṣāṃ pauravāṇāṃ mahābhuja 01,199.025f@108_0053 vināśitaṃ munigaṇair lobhān munisutasya tu 01,199.025f@108_0054 tasmāt tvaṃ khāṇḍavaprasthaṃ puraṃ rāṣṭraṃ ca vardhaya 01,199.025f@108_0055 brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca kṛtaniścayāḥ 01,199.025f@108_0056 tvadbhaktyā jantavaś cānye bhajanty eva puraṃ śubham 01,199.025f@108_0057 puraṃ rāṣṭraṃ samṛddhaṃ vai dhanadhānyaiḥ samāvṛtam 01,199.025f@108_0058 tasmād gacchasva kaunteya bhrātṛbhiḥ sahito 'nagha 01,199.025f@108_0059 rathair nāgair hayaiś cāpi sahitās tu padātibhiḥ 01,199.026 vaiśaṃpāyana uvāca 01,199.026a pratigṛhya tu tad vākyaṃ nṛpaṃ sarve praṇamya ca 01,199.026c pratasthire tato ghoraṃ vanaṃ tan manujarṣabhāḥ 01,199.026d*1986_01 pāṇḍavaiḥ sahitā gantuṃ nārhateti sa nāgarān 01,199.026d*1986_02 ghoṣayām āsa nagare dhārtarāṣṭraḥ sasaubalaḥ 01,199.026e ardhaṃ rājyasya saṃprāpya khāṇḍavaprastham āviśan 01,199.027a tatas te pāṇḍavās tatra gatvā kṛṣṇapurogamāḥ 01,199.027c maṇḍayāṃ cakrire tad vai puraṃ svargavad acyutāḥ 01,199.027d*1987_01 vāsudevo jagannāthaś cintayām āsa vāsavam 01,199.027d*1987_02 mahendraś cintito rājan viśvakarmāṇam ādiśat 01,199.027d*1987_03 viśvakarman mahāprājña adya prabhṛti tat puram 01,199.027d*1987_04 indraprastham iti khyātaṃ divyaṃ bhūmyāṃ bhaviṣyati 01,199.027d*1987_05 mahendraśāsanād gatvā viśvakarmā tu keśavam 01,199.027d*1987_06 praṇamya praṇipātārhaṃ kiṃ karomīty abhāṣata 01,199.027d*1987_07 vāsudevas tu tac chrutvā viśvakarmāṇam avyayaḥ 01,199.027d*1987_08 kuruṣva kururājasya mahendrapurasaṃnibham 01,199.027d*1987_09 indreṇa kṛtanāmānam idraprasthaṃ mahāpuram 01,199.028a tataḥ puṇye śive deśe śāntiṃ kṛtvā mahārathāḥ 01,199.028b*1988_01 svasti vācya yathānyāyam indraprasthaṃ bhavatv iti 01,199.028c nagaraṃ māpayām āsur dvaipāyanapurogamāḥ 01,199.028d*1989_01 tatas tu viśvakarmā tu cakāra puram uttamam 01,199.029a sāgarapratirūpābhiḥ parikhābhir alaṃkṛtam 01,199.029c prākāreṇa ca saṃpannaṃ divam āvṛtya tiṣṭhatā 01,199.030a pāṇḍurābhraprakāśena himarāśinibhena ca 01,199.030c śuśubhe tat puraśreṣṭhaṃ nāgair bhogavatī yathā 01,199.031a dvipakṣagaruḍaprakhyair dvārair ghorapradarśanaiḥ 01,199.031c guptam abhracayaprakhyair gopurair mandaropamaiḥ 01,199.032a vividhair atinirviddhaiḥ śastropetaiḥ susaṃvṛtaiḥ 01,199.032c śaktibhiś cāvṛtaṃ tad dhi dvijihvair iva pannagaiḥ 01,199.032e talpaiś cābhyāsikair yuktaṃ śuśubhe yodharakṣitam 01,199.033a tīkṣṇāṅkuśaśataghnībhir yantrajālaiś ca śobhitam 01,199.033c āyasaiś ca mahācakraiḥ śuśubhe tat purottamam 01,199.034a suvibhaktamahārathyaṃ devatābādhavarjitam 01,199.034c virocamānaṃ vividhaiḥ pāṇḍurair bhavanottamaiḥ 01,199.034d*1990_01 harmyaprāsādasaṃbādhaṃ nānāpaṇyavibhūṣitam 01,199.034d*1990_02 vispardhayeva prāsādā anyonyasyocchritābhavan 01,199.034d*1990_03 maṇḍapāś ca sabhāḥ śālāḥ prapāś caiva samantataḥ 01,199.035a tat triviṣṭapasaṃkāśam indraprasthaṃ vyarocata 01,199.035b@109_0001 purīṃ sarvaguṇopetāṃ nirmitāṃ viśvakarmaṇā 01,199.035b@109_0002 pauravāṇām adhipatiḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 01,199.035b@109_0003 kṛtamaṅgalasatkāro brāhmaṇair vedapāragaiḥ 01,199.035b@109_0004 dvaipāyanaṃ puraskṛtya dhaumyasyānumate sthitaḥ 01,199.035b@109_0005 bhrātṛbhiḥ sahito rājan keśavena sahābhibhūḥ 01,199.035b@109_0006 toraṇadvārasumukhāṃ dvātriṃśad dvārasaṃyutām 01,199.035b@109_0007 vardhamānapuradvārāṃ praviveśa mahādyutiḥ 01,199.035b@109_0008 śaṅkhadundubhinirghoṣāḥ śrūyante bahavo bhṛśam 01,199.035b@109_0009 jayeti brāhmaṇagiraḥ śrūyante ca sahasraśaḥ 01,199.035b@109_0010 saṃstūyamāno bahubhiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ 01,199.035b@109_0011 aupavāhyagato rājā rājamārgam atītya ca 01,199.035b@109_0012 kṛtamaṅgalasatkāraṃ praviveśa gṛhottamam 01,199.035b@109_0013 praviśya bhavanaṃ rājā satkārair abhipūjitaḥ 01,199.035b@109_0014 pūjayām āsa viprendrān keśavena yathākramam 01,199.035b@109_0015 tatas tu rāṣṭraṃ vavṛdhe naranārīgaṇāyutam 01,199.035b@109_0016 godhanaiś ca samākīrṇaṃ sasyavṛddhis tadābhavat 01,199.035c meghavṛndam ivākāśe vṛddhaṃ vidyutsamāvṛtam 01,199.036a tatra ramye śubhe deśe kauravyasya niveśanam 01,199.036c śuśubhe dhanasaṃpūrṇaṃ dhanādhyakṣakṣayopamam 01,199.036d*1991_01 pauravāṇām adhipatiḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 01,199.036d*1991_02 kṛtamaṅgalasatkāro brāhmaṇair vedapāragaiḥ 01,199.036d*1991_03 dvaipāyanaṃ puraskṛtya dhaumyasyānumate sthitaḥ 01,199.036d*1991_04 bhrātṛbhiḥ sahito rājan keśavena sahābhibhūḥ 01,199.036d*1991_05 jayeti brahmaṇāṃ vācaḥ śrūyante ca sahasraśaḥ 01,199.036d*1991_06 saṃstūyamāno bahubhiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ 01,199.036d*1991_07 aupavāhyagato rājā rājamārgam atītya ca 01,199.036d*1991_08 kṛtamaṅgalasaṃskāraṃ praviveśa gṛhottamam 01,199.036d*1991_09 praviśya bhavanaṃ rājā nāgarair abhipūjitaḥ 01,199.036d*1991_10 pūjayām āsa viprendrān keśavena yathākramam 01,199.036d*1991_11 tatas tu rāṣṭraṃ vavṛdhe naranārīgaṇair vṛtam 01,199.037a tatrāgacchan dvijā rājan sarvavedavidāṃ varāḥ 01,199.037c nivāsaṃ rocayanti sma sarvabhāṣāvidas tathā 01,199.038a vaṇijaś cābhyayus tatra deśe digbhyo dhanārthinaḥ 01,199.038c sarvaśilpavidaś caiva vāsāyābhyāgamaṃs tadā 01,199.039a udyānāni ca ramyāṇi nagarasya samantataḥ 01,199.039c āmrair āmrātakair nīpair aśokaiś campakais tathā 01,199.039d*1992_01 nālikeraiś ca likucaiḥ kadalībhiḥ samāvṛtāḥ 01,199.039d*1992_02 aśokais tilakair lodhrair nīlāśokaiś ca campakaiḥ 01,199.040a puṃnāgair nāgapuṣpaiś ca lakucaiḥ panasais tathā 01,199.040c śālatālakadambaiś ca bakulaiś ca saketakaiḥ 01,199.041a manoharaiḥ puṣpitaiś ca phalabhārāvanāmitaiḥ 01,199.041c prācīnāmalakair lodhrair aṅkolaiś ca supuṣpitaiḥ 01,199.042a jambūbhiḥ pāṭalābhiś ca kubjakair atimuktakaiḥ 01,199.042c karavīraiḥ pārijātair anyaiś ca vividhair drumaiḥ 01,199.043a nityapuṣpaphalopetair nānādvijagaṇāyutam 01,199.043c mattabarhiṇasaṃghuṣṭaṃ kokilaiś ca sadāmadaiḥ 01,199.044a gṛhair ādarśavimalair vividhaiś ca latāgṛhaiḥ 01,199.044c manoharaiś citragṛhais tathā jagatiparvataiḥ 01,199.044e vāpībhir vividhābhiś ca pūrṇābhiḥ paramāmbhasā 01,199.045a sarobhir atiramyaiś ca padmotpalasugandhibhiḥ 01,199.045c haṃsakāraṇḍavayutaiś cakravākopaśobhitaiḥ 01,199.046a ramyāś ca vividhās tatra puṣkariṇyo vanāvṛtāḥ 01,199.046b*1993_01 veśmamadhye śivaṃ divyam indravāsagṛhopamam 01,199.046b*1993_02 rājño vāsagṛhaṃ ramyaṃ viśvakarmā tv akārayat 01,199.046b*1993_03 suvarṇamaṇisopānaṃ sarvaratnavicitritam 01,199.046b*1993_04 vihārabhūmyo vividhāḥ kāritāḥ syur manoharāḥ 01,199.046b*1994_01 tathā prāsādamālāś ca śobhante sma sahasraśaḥ 01,199.046b*1994_02 nirantarā rājamārgāḥ strīratnaiḥ śobhitāḥ sitāḥ 01,199.046c taḍāgāni ca ramyāṇi bṛhanti ca mahānti ca 01,199.046d*1995_01 nadī ca nandinī nāma sā purīm upagūhate 01,199.046d*1995_02 cāturvarṇyasamākīrṇaṃ mālyaiḥ śilpibhir āvṛtam 01,199.046d*1995_03 upabhogasamarthaiś ca sarvair dravyaiḥ samāvṛtam 01,199.046d*1995_04 nityam āryajanopetaṃ naranārīgaṇāyutam 01,199.046d*1995_05 mattavāraṇasaṃpūrṇaṃ gobhir uṣṭraiḥ kharair ajaiḥ 01,199.046d*1995_06 sarvadābhisṛtaṃ sadbhiḥ kāritaṃ viśvakarmaṇā 01,199.047a teṣāṃ puṇyajanopetaṃ rāṣṭram āvasatāṃ mahat 01,199.047c pāṇḍavānāṃ mahārāja śaśvat prītir avardhata 01,199.047d*1996_01 saubalena ca karṇena dhārtarāṣṭraiḥ kṛpeṇa ca 01,199.048a tatra bhīṣmeṇa rājñā ca dharmapraṇayane kṛte 01,199.048c pāṇḍavāḥ samapadyanta khāṇḍavaprasthavāsinaḥ 01,199.049a pañcabhis tair maheṣvāsair indrakalpaiḥ samanvitam 01,199.049c śuśubhe tat puraśreṣṭhaṃ nāgair bhogavatī yathā 01,199.049d@110=0010 śrīvāsudevaḥ 01,199.049d@110=0017 vaiśaṃpāyanaḥ 01,199.049d@110=0019 kuntī 01,199.049d@110=0025 vaiśaṃpāyanaḥ 01,199.049d@110_0001 tatas tu viśvakarmāṇaṃ pūjayitvā visṛjya ca 01,199.049d@110_0002 dvaipāyanaṃ ca saṃpūjya visṛjya ca narādhipa 01,199.049d@110_0003 vārṣṇeyam abravīd rājā gantukāmaṃ kṛtakṣaṇam 01,199.049d@110_0004 tava prasādād vārṣṇeya rājyaṃ prāptaṃ mayānagha 01,199.049d@110_0005 prasādād eva te vīra śūnyaṃ rāṣṭraṃ sudurgamam 01,199.049d@110_0006 tavaiva tatprasādena rājyasthās tu bhavāmahe 01,199.049d@110_0007 gatis tvam antakāle ca pāṇḍavānāṃ tu mādhava 01,199.049d@110_0008 mātāsmākaṃ pitā devo na pāṇḍuṃ vidmahe vayam 01,199.049d@110_0009 jñātvā tu kṛtyaṃ kartavyaṃ pāṇḍavānāṃ tvayānagha 01,199.049d@110_0010 tvatprabhāvān mahābhāga rājyaṃ prāptaṃ svadharmataḥ 01,199.049d@110_0011 pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ kathaṃ na syāt tava prabho 01,199.049d@110_0012 dhārtarāṣṭrā durācārāḥ kiṃ kariṣyanti pāṇḍavān 01,199.049d@110_0013 yatheṣṭaṃ pālaya mahīṃ sadā dharmadhuraṃ vaha 01,199.049d@110_0014 dharmopadeśaḥ saṃkṣepād brāhmaṇān bhara kaurava 01,199.049d@110_0015 adyaiva nāradaḥ śrīmān āgamiṣyati satvaraḥ 01,199.049d@110_0016 ādṛtya tasya vākyāni śāsanaṃ kuru tasya vai 01,199.049d@110_0017 evam uktvā tataḥ kuntīm abhivādya janārdanaḥ 01,199.049d@110_0018 uvāca ślakṣṇayā vācā gamiṣyāmi namo 'stu te 01,199.049d@110_0019 jātuṣaṃ gṛham āsādya mayā prāptaṃ ca keśava 01,199.049d@110_0020 āryeṇāpi tava jñātaṃ kuntibhojena cānagha 01,199.049d@110_0021 tvayā nāthena govinda duḥkhaṃ prāptaṃ mahattaram 01,199.049d@110_0022 kiṃ punas tvam anāthānāṃ daridrāṇāṃ viśeṣataḥ 01,199.049d@110_0023 sarvaduḥkhāni śāmyanti tava saṃdarśanān mama 01,199.049d@110_0024 smarasvaitān mahāprājña tena jīvanti pāṇḍavāḥ 01,199.049d@110_0025 kariṣyāmīti cāmantrya abhivādya pitṛṣvasām 01,199.049d@110_0026 gamanāya matiṃ cakre vāsudevaḥ sahānugaḥ 01,199.050a tān niveśya tato vīro rāmeṇa saha keśavaḥ 01,199.050c yayau dvāravatīṃ rājan pāṇḍavānumate tadā 01,200.001 janamejaya uvāca 01,200.001a evaṃ saṃprāpya rājyaṃ tad indraprasthe tapodhana 01,200.001c ata ūrdhvaṃ mahātmānaḥ kim akurvanta pāṇḍavāḥ 01,200.002a sarva eva mahātmānaḥ pūrve mama pitāmahāḥ 01,200.002c draupadī dharmapatnī ca kathaṃ tān anvavartata 01,200.003a kathaṃ vā pañca kṛṣṇāyām ekasyāṃ te narādhipāḥ 01,200.003c vartamānā mahābhāgā nābhidyanta parasparam 01,200.004a śrotum icchāmy ahaṃ sarvaṃ vistareṇa tapodhana 01,200.004c teṣāṃ ceṣṭitam anyonyaṃ yuktānāṃ kṛṣṇayā tayā 01,200.005 vaiśaṃpāyana uvāca 01,200.005a dhṛtarāṣṭrābhyanujñātāḥ kṛṣṇayā saha pāṇḍavāḥ 01,200.005c remire puruṣavyāghrāḥ prāptarājyāḥ paraṃtapāḥ 01,200.006a prāpya rājyaṃ mahātejāḥ satyasaṃdho yudhiṣṭhiraḥ 01,200.006c pālayām āsa dharmeṇa pṛthivīṃ bhrātṛbhiḥ saha 01,200.007a jitārayo mahāprājñāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ 01,200.007c mudaṃ paramikāṃ prāptās tatroṣuḥ pāṇḍunandanāḥ 01,200.008a kurvāṇāḥ paurakāryāṇi sarvāṇi puruṣarṣabhāḥ 01,200.008c āsāṃ cakrur mahārheṣu pārthiveṣv āsaneṣu ca 01,200.009a atha teṣūpaviṣṭeṣu sarveṣv eva mahātmasu 01,200.009b@111_0001 āyayau dharmarājaṃ tu draṣṭukāmo 'tha nāradaḥ 01,200.009b@111_0002 tathā nakṣatrajuṣṭena suparṇacaritena ca 01,200.009b@111_0003 candrasūryaprakāśena sevitena maharṣibhiḥ 01,200.009b@111_0004 nabhaḥsthalena divyena durlabhenātapasvinām 01,200.009b@111_0005 bhūtārcito bhūtadharāṃ rāṣṭraṃ nagaramālinīm 01,200.009b@111_0006 avekṣamāṇo dyutimān ājagāma mahātapāḥ 01,200.009b@111_0007 sarvavedāntago vipraḥ sarvavidyāsu pāragaḥ 01,200.009b@111_0008 pareṇa tapasā yukto brāhmeṇa tapasā vṛtaḥ 01,200.009b@111_0009 naye nītau ca niyato viśrutaś ca mahāmuniḥ 01,200.009b@111_0010 parāt parataraṃ prāpto dharmāt samabhijagmivān 01,200.009b@111_0011 bhāvitātmā gatarajāḥ śānto mṛduṛjur dvijaḥ 01,200.009b@111_0012 dharmeṇābhigataḥ sarvair devadānavamānavaiḥ 01,200.009b@111_0013 kṣīṇakarmasu pāpeṣu bhūteṣu vividheṣu ca 01,200.009b@111_0014 sarvathā kṛtamaryādo deveṣu vividheṣu ca 01,200.009b@111_0015 śataśaḥ somapā yajñe puṇyakarmakṛd agnicit 01,200.009b@111_0016 ṛksāmayajuṣāṃ vettā nyāyavṛttāntakovidaḥ 01,200.009b@111_0017 ṛjur ārohavāñ śuklo bhūyiṣṭhapathiko 'naghaḥ 01,200.009b@111_0018 ślakṣṇayā śikhayopetaḥ saṃpannaḥ paramatviṣā 01,200.009b@111_0019 avadāte ca sūkṣme ca divye ca rucire śubhe 01,200.009b@111_0020 mahendradatte mahatī bibhrat paramavāsasī 01,200.009b@111_0021 jāmbūnadamaye divye gaṇḍūpadamukhena vai 01,200.009b@111_0022 agnyarkasadṛśe divye dhārayan kuṇḍale śubhe 01,200.009b@111_0023 rājatacchatram ucchritya citraṃ paramavarcasam 01,200.009b@111_0024 prāpya duṣprāpam anyena brahmavarcasam uttamam 01,200.009b@111_0025 bhavane bhūmipālasya bṛhaspatir ivāplutaḥ 01,200.009b@111_0026 saṃhitāyāṃ ca sarveṣāṃ sthitasyopasthitasya ca 01,200.009b@111_0027 dvipadasya ca dharmasya kramadharmasya pāragaḥ 01,200.009b@111_0028 gāthāsāmānusāmajñaḥ sāmnāṃ paramavalgunām 01,200.009b@111_0029 ātmanā sarvamokṣibhyaḥ kṛtimān kṛtyavit tathā 01,200.009b@111_0030 yoktā dharme bahuvidhe mano matimatāṃ varaḥ 01,200.009b@111_0031 viditārthaḥ svasamayacchettā nigamasaṃśayān 01,200.009b@111_0032 arthanirvacane nityaṃ saṃśayacchid asaṃśayaḥ 01,200.009b@111_0033 prakṛtyā dharmakuśalo nānādharmaviśāradaḥ 01,200.009b@111_0034 lopenāgamadharmeṇa saṃkrameṇa ca vṛttiṣu 01,200.009b@111_0035 ekaśabdāṃś ca nānārthān ekārthāṃś ca pṛthak śrutīn 01,200.009b@111_0036 pṛthag arthābhidhānaṃ ca prayogāṇām avekṣitā 01,200.009b@111_0037 pramāṇabhūto lokasya sarvādhikaraṇeṣu ca 01,200.009b@111_0038 sarvavarṇavikāreṣu nityaṃ sakalapūjitaḥ 01,200.009b@111_0039 svare svare ca vividhe vṛtteṣu vividheṣu ca 01,200.009b@111_0040 samasthāneṣu sarveṣu samāmnāyeṣu dhātuṣu 01,200.009b@111_0041 uddeśyānāṃ samākhyātā sarvam ākhyātam uddiśan 01,200.009b@111_0042 abhisaṃdhiṣu tattvajñaḥ padāny aṅgāny anusmaran 01,200.009b@111_0043 kāladharmeṇa nirdiṣṭaṃ yathārthaṃ ca vicārayan 01,200.009b@111_0044 cikīrṣitaṃ ca yo vettā yathā lokena saṃvṛtam 01,200.009b@111_0045 vibhāṣitaṃ ca samayaṃ bhāṣitaṃ hṛdayaṃgamam 01,200.009b@111_0046 ātmane ca parasmai ca svarasaṃskārayogavān 01,200.009b@111_0047 eṣāṃ svarāṇāṃ jñātā ca boddhā pravacanasvarān 01,200.009b@111_0048 vijñātā uktavākyānāṃ ekatāṃ bahutāṃ tathā 01,200.009b@111_0049 boddhā ca paramārthāṃś ca vividhāṃś ca vyatikramān 01,200.009b@111_0050 abhedataś ca bahuśo bahuśaś cāpi bhedataḥ 01,200.009b@111_0051 vacanānāṃ ca vividhān ādeśāṃś ca samīkṣitā 01,200.009b@111_0052 nānārthakuśalas tatra taddhiteṣu ca kṛtsnaśaḥ 01,200.009b@111_0053 paribhūṣayitā vācāṃ varṇataḥ svarato 'rthataḥ 01,200.009b@111_0054 pratyayāṃś ca samākhyātā niyataṃ pratidhātukam 01,200.009b@111_0055 pañca cākṣarajātāni svarasaṃjñāni yāni ca 01,200.009c nāradas tv atha devarṣir ājagāma yadṛcchayā 01,200.009d*1997_01 tam āgatam ṛṣiṃ dṛṣṭvā pratyudgamyābhivādya ca 01,200.009e āsanaṃ ruciraṃ tasmai pradadau svaṃ yudhiṣṭhiraḥ 01,200.009f*1998_01 kṛṣṇājinottare tasminn upaviṣṭo mahān ṛṣiḥ 01,200.010a devarṣer upaviṣṭasya svayam arghyaṃ yathāvidhi 01,200.010c prādād yudhiṣṭhiro dhīmān rājyaṃ cāsmai nyavedayat 01,200.011a pratigṛhya tu tāṃ pūjām ṛṣiḥ prītamanābhavat 01,200.011c āśīrbhir vardhayitvā tu tam uvācāsyatām iti 01,200.012a niṣasādābhyanujñātas tato rājā yudhiṣṭhiraḥ 01,200.012c preṣayām āsa kṛṣṇāyai bhagavantam upasthitam 01,200.013a śrutvaiva draupadī cāpi śucir bhūtvā samāhitā 01,200.013c jagāma tatra yatrāste nāradaḥ pāṇḍavaiḥ saha 01,200.014a tasyābhivādya caraṇau devarṣer dharmacāriṇī 01,200.014c kṛtāñjaliḥ susaṃvītā sthitātha drupadātmajā 01,200.015a tasyāś cāpi sa dharmātmā satyavāg ṛṣisattamaḥ 01,200.015c āśiṣo vividhāḥ procya rājaputryās tu nāradaḥ 01,200.015e gamyatām iti hovāca bhagavāṃs tām aninditām 01,200.016a gatāyām atha kṛṣṇāyāṃ yudhiṣṭhirapurogamān 01,200.016c vivikte pāṇḍavān sarvān uvāca bhagavān ṛṣiḥ 01,200.017a pāñcālī bhavatām ekā dharmapatnī yaśasvinī 01,200.017c yathā vo nātra bhedaḥ syāt tathā nītir vidhīyatām 01,200.018a sundopasundāv asurau bhrātarau sahitāv ubhau 01,200.018c āstām avadhyāv anyeṣāṃ triṣu lokeṣu viśrutau 01,200.019a ekarājyāv ekagṛhāv ekaśayyāsanāśanau 01,200.019c tilottamāyās tau hetor anyonyam abhijaghnatuḥ 01,200.020a rakṣyatāṃ sauhṛdaṃ tasmād anyonyapratibhāvikam 01,200.020c yathā vo nātra bhedaḥ syāt tat kuruṣva yudhiṣṭhira 01,200.020d*1999_01 yathā ca sarveṣu samaṃ tat kuruṣva mahārathāḥ 01,200.021 yudhiṣṭhira uvāca 01,200.021a sundopasundāv asurau kasya putrau mahāmune 01,200.021c utpannaś ca kathaṃ bhedaḥ kathaṃ cānyonyam aghnatām 01,200.022a apsarā devakanyā vā kasya caiṣā tilottamā 01,200.022c yasyāḥ kāmena saṃmattau jaghnatus tau parasparam 01,200.023a etat sarvaṃ yathāvṛttaṃ vistareṇa tapodhana 01,200.023c śrotum icchāmahe vipra paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ 01,201.001 nārada uvāca 01,201.001a śṛṇu me vistareṇemam itihāsaṃ purātanam 01,201.001c bhrātṛbhīḥ sahitaḥ pārtha yathāvṛttaṃ yudhiṣṭhira 01,201.002a mahāsurasyānvavāye hiraṇyakaśipoḥ purā 01,201.002c nikumbho nāma daityendras tejasvī balavān abhūt 01,201.003a tasya putrau mahāvīryau jātau bhīmaparākramau 01,201.003b*2000_01 sundopasundau daityendrau dāruṇau krūramānasau 01,201.003b*2000_02 tāv ekaniścayau daityāv ekakāryārthasaṃgatau 01,201.003b*2000_03 nirantaram avartetāṃ samaduḥkhasukhāv ubhau 01,201.003c sahānyonyena bhuñjāte vinānyonyaṃ na gacchataḥ 01,201.004a anyonyasya priyakarāv anyonyasya priyaṃvadau 01,201.004c ekaśīlasamācārau dvidhaivaikaṃ yathā kṛtau 01,201.005a tau vivṛddhau mahāvīryau kāryeṣv apy ekaniścayau 01,201.005c trailokyavijayārthāya samāsthāyaikaniścayam 01,201.006a kṛtvā dīkṣāṃ gatau vindhyaṃ tatrograṃ tepatus tapaḥ 01,201.006c tau tu dīrgheṇa kālena tapoyuktau babhūvatuḥ 01,201.007a kṣutpipāsāpariśrāntau jaṭāvalkaladhāriṇau 01,201.007c malopacitasarvāṅgau vāyubhakṣau babhūvatuḥ 01,201.007d*2001_01 grīṣme pañcāgnisaṃyuktāv ekī utthātapāratau (sic) 01,201.007d*2001_02 śayānau toyamadhye tu varṣākāle yudhiṣṭhira 01,201.008a ātmamāṃsāni juhvantau pādāṅguṣṭhāgradhiṣṭhitau 01,201.008c ūrdhvabāhū cānimiṣau dīrghakālaṃ dhṛtavratau 01,201.009a tayos tapaḥprabhāveṇa dīrghakālaṃ pratāpitaḥ 01,201.009c dhūmaṃ pramumuce vindhyas tad adbhutam ivābhavat 01,201.010a tato devābhavan bhītā ugraṃ dṛṣṭvā tayos tapaḥ 01,201.010c tapovighātārtham atho devā vighnāni cakrire 01,201.011a ratnaiḥ pralobhayām āsuḥ strībhiś cobhau punaḥ punaḥ 01,201.011c na ca tau cakratur bhaṅgaṃ vratasya sumahāvratau 01,201.012a atha māyāṃ punar devās tayoś cakrur mahātmanoḥ 01,201.012c bhaginyo mātaro bhāryās tayoḥ parijanas tathā 01,201.013a paripātyamānā vitrastāḥ śūlahastena rakṣasā 01,201.013c srastābharaṇakeśāntā ekāntabhraṣṭavāsasaḥ 01,201.014a abhidhāvya tataḥ sarvās tau trāhīti vicukruśuḥ 01,201.014c na ca tau cakratur bhaṅgaṃ vratasya sumahāvratau 01,201.015a yadā kṣobhaṃ nopayāti nārtim anyataras tayoḥ 01,201.015c tataḥ striyas tā bhūtaṃ ca sarvam antaradhīyata 01,201.016a tataḥ pitāmahaḥ sākṣād abhigamya mahāsurau 01,201.016c vareṇa chandayām āsa sarvalokapitāmahaḥ 01,201.017a tataḥ sundopasundau tau bhrātarau dṛḍhavikramau 01,201.017c dṛṣṭvā pitāmahaṃ devaṃ tasthatuḥ prāñjalī tadā 01,201.018a ūcatuś ca prabhuṃ devaṃ tatas tau sahitau tadā 01,201.018c āvayos tapasānena yadi prītaḥ pitāmahaḥ 01,201.019a māyāvidāv astravidau balinau kāmarūpiṇau 01,201.019c ubhāv apy amarau syāvaḥ prasanno yadi nau prabhuḥ 01,201.020 pitāmaha uvāca 01,201.020a ṛte 'maratvam anyad vāṃ sarvam uktaṃ bhaviṣyati 01,201.020c anyad vṛṇītāṃ mṛtyoś ca vidhānam amaraiḥ samam 01,201.021a kariṣyāvedam iti yan mahad abhyutthitaṃ tapaḥ 01,201.021c yuvayor hetunānena nāmaratvaṃ vidhīyate 01,201.022a trailokyavijayārthāya bhavadbhyām āsthitaṃ tapaḥ 01,201.022c hetunānena daityendrau na vāṃ kāmaṃ karomy aham 01,201.023 sundopasundāv ūcatuḥ 01,201.023a triṣu lokeṣu yad bhūtaṃ kiṃ cit sthāvarajaṅgamam 01,201.023c sarvasmān nau bhayaṃ na syād ṛte 'nyonyaṃ pitāmaha 01,201.024 pitāmaha uvāca 01,201.024a yat prārthitaṃ yathoktaṃ ca kāmam etad dadāni vām 01,201.024c mṛtyor vidhānam etac ca yathāvad vāṃ bhaviṣyati 01,201.025 nārada uvāca 01,201.025a tataḥ pitāmaho dattvā varam etat tadā tayoḥ 01,201.025c nivartya tapasas tau ca brahmalokaṃ jagāma ha 01,201.026a labdhvā varāṇi sarvāṇi daityendrāv api tāv ubhau 01,201.026c avadhyau sarvalokasya svam eva bhavanaṃ gatau 01,201.027a tau tu labdhavarau dṛṣṭvā kṛtakāmau mahāsurau 01,201.027c sarvaḥ suhṛjjanas tābhyāṃ pramodam upajagmivān 01,201.028a tatas tau tu jaṭā hitvā maulinau saṃbabhūvatuḥ 01,201.028c mahārhābharaṇopetau virajombaradhāriṇau 01,201.029a akālakaumudīṃ caiva cakratuḥ sārvakāmikīm 01,201.029c daityendrau paramaprītau tayoś caiva suhṛjjanaḥ 01,201.030a bhakṣyatāṃ bhujyatāṃ nityaṃ ramyatāṃ gīyatām iti 01,201.030c pīyatāṃ dīyatāṃ ceti vāca āsan gṛhe gṛhe 01,201.030d*2002_01 iti vācaḥ prahṛṣṭānāṃ tatra tatra mahātmanām 01,201.031a tatra tatra mahāpānair utkṛṣṭatalanāditaiḥ 01,201.031c hṛṣṭaṃ pramuditaṃ sarvaṃ daityānām abhavat puram 01,201.032a tais tair vihārair bahubhir daityānāṃ kāmarūpiṇām 01,201.032c samāḥ saṃkrīḍatāṃ teṣām ahar ekam ivābhavat 01,202.001 nārada uvāca 01,202.001a utsave vṛttamātre tu trailokyākāṅkṣiṇāv ubhau 01,202.001c mantrayitvā tataḥ senāṃ tāv ājñāpayatāṃ tadā 01,202.002a suhṛdbhir abhyanujñātau daityavṛddhaiś ca mantribhiḥ 01,202.002c kṛtvā prāsthānikaṃ rātrau maghāsu yayatus tadā 01,202.003a gadāpaṭṭiśadhāriṇyā śūlamudgarahastayā 01,202.003c prasthitau sahadharmiṇyā mahatyā daityasenayā 01,202.004a maṅgalaiḥ stutibhiś cāpi vijayapratisaṃhitaiḥ 01,202.004c cāraṇaiḥ stūyamānau tu jagmatuḥ parayā mudā 01,202.005a tāv antarikṣam utpatya daityau kāmagamāv ubhau 01,202.005c devānām eva bhavanaṃ jagmatur yuddhadurmadau 01,202.006a tayor āgamanaṃ jñātvā varadānaṃ ca tat prabhoḥ 01,202.006c hitvā triviṣṭapaṃ jagmur brahmalokaṃ tataḥ surāḥ 01,202.007a tāv indralokaṃ nirjitya yakṣarakṣogaṇāṃs tathā 01,202.007c khecarāṇy api bhūtāni jigyatus tīvravikramau 01,202.008a antarbhūmigatān nāgāñ jitvā tau ca mahāsurau 01,202.008c samudravāsinaḥ sarvān mlecchajātīn vijigyatuḥ 01,202.009a tataḥ sarvāṃ mahīṃ jetum ārabdhāv ugraśāsanau 01,202.009c sainikāṃś ca samāhūya sutīkṣṇāṃ vācam ūcatuḥ 01,202.010a rājarṣayo mahāyajñair havyakavyair dvijātayaḥ 01,202.010c tejo balaṃ ca devānāṃ vardhayanti śriyaṃ tathā 01,202.011a teṣām evaṃ pravṛddhānāṃ sarveṣām asuradviṣām 01,202.011c saṃbhūya sarvair asmābhiḥ kāryaḥ sarvātmanā vadhaḥ 01,202.012a evaṃ sarvān samādiśya pūrvatīre mahodadheḥ 01,202.012c krūrāṃ matiṃ samāsthāya jagmatuḥ sarvatomukham 01,202.013a yajñair yajante ye ke cid yājayanti ca ye dvijāḥ 01,202.013c tān sarvān prasabhaṃ dṛṣṭvā balinau jaghnatus tadā 01,202.014a āśrameṣv agnihotrāṇi ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām 01,202.014c gṛhītvā prakṣipanty apsu viśrabdhāḥ sainikās tayoḥ 01,202.015a tapodhanaiś ca ye śāpāḥ kruddhair uktā mahātmabhiḥ 01,202.015c nākrāmanti tayos te 'pi varadānena jṛmbhatoḥ 01,202.016a nākrāmanti yadā śāpā bāṇā muktāḥ śilāsv iva 01,202.016c niyamāṃs tadā parityajya vyadravanta dvijātayaḥ 01,202.017a pṛthivyāṃ ye tapaḥsiddhā dāntāḥ śamaparāyaṇāḥ 01,202.017c tayor bhayād dudruvus te vainateyād ivoragāḥ 01,202.018a mathitair āśramair bhagnair vikīrṇakalaśasruvaiḥ 01,202.018c śūnyam āsīj jagat sarvaṃ kāleneva hataṃ yathā 01,202.019a rājarṣibhir adṛśyadbhir ṛṣibhiś ca mahāsurau 01,202.019c ubhau viniścayaṃ kṛtvā vikurvāte vadhaiṣiṇau 01,202.020a prabhinnakaraṭau mattau bhūtvā kuñjararūpiṇau 01,202.020c saṃlīnān api durgeṣu ninyatur yamasādanam 01,202.021a siṃhau bhūtvā punar vyāghrau punaś cāntarhitāv ubhau 01,202.021c tais tair upāyais tau krūrāv ṛṣīn dṛṣṭvā nijaghnatuḥ 01,202.022a nivṛttayajñasvādhyāyā praṇaṣṭanṛpatidvijā 01,202.022c utsannotsavayajñā ca babhūva vasudhā tadā 01,202.023a hāhābhūtā bhayārtā ca nivṛttavipaṇāpaṇā 01,202.023c nivṛttadevakāryā ca puṇyodvāhavivarjitā 01,202.024a nivṛttakṛṣigorakṣā vidhvastanagarāśramā 01,202.024c asthikaṅkālasaṃkīrṇā bhūr babhūvogradarśanā 01,202.025a nivṛttapitṛkāryaṃ ca nirvaṣaṭkāramaṅgalam 01,202.025c jagat pratibhayākāraṃ duṣprekṣyam abhavat tadā 01,202.026a candrādityau grahās tārā nakṣatrāṇi divaukasaḥ 01,202.026c jagmur viṣādaṃ tat karma dṛṣṭvā sundopasundayoḥ 01,202.027a evaṃ sarvā diśo daityau jitvā krūreṇa karmaṇā 01,202.027c niḥsapatnau kurukṣetre niveśam abhicakratuḥ 01,203.001 nārada uvāca 01,203.001a tato devarṣayaḥ sarve siddhāś ca paramarṣayaḥ 01,203.001c jagmus tadā parām ārtiṃ dṛṣṭvā tat kadanaṃ mahat 01,203.002a te 'bhijagmur jitakrodhā jitātmāno jitendriyāḥ 01,203.002c pitāmahasya bhavanaṃ jagataḥ kṛpayā tadā 01,203.003a tato dadṛśur āsīnaṃ saha devaiḥ pitāmaham 01,203.003c siddhair brahmarṣibhiś caiva samantāt parivāritam 01,203.004a tatra devo mahādevas tatrāgnir vāyunā saha 01,203.004c candrādityau ca dharmaś ca parameṣṭhī tathā budhaḥ 01,203.005a vaikhānasā vālakhilyā vānaprasthā marīcipāḥ 01,203.005c ajāś caivāvimūḍhāś ca tejogarbhās tapasvinaḥ 01,203.005e ṛṣayaḥ sarva evaite pitāmaham upāsate 01,203.006a tato 'bhigamya sahitāḥ sarva eva maharṣayaḥ 01,203.006c sundopasundayoḥ karma sarvam eva śaśaṃsire 01,203.007a yathākṛtaṃ yathā caiva kṛtaṃ yena krameṇa ca 01,203.007c nyavedayaṃs tataḥ sarvam akhilena pitāmahe 01,203.008a tato devagaṇāḥ sarve te caiva paramarṣayaḥ 01,203.008c tam evārthaṃ puraskṛtya pitāmaham acodayan 01,203.009a tataḥ pitāmahaḥ śrutvā sarveṣāṃ tad vacas tadā 01,203.009c muhūrtam iva saṃcintya kartavyasya viniścayam 01,203.010a tayor vadhaṃ samuddiśya viśvakarmāṇam āhvayat 01,203.010c dṛṣṭvā ca viśvakarmāṇaṃ vyādideśa pitāmahaḥ 01,203.010e sṛjyatāṃ prārthanīyeha pramadeti mahātapāḥ 01,203.011a pitāmahaṃ namaskṛtya tadvākyam abhinandya ca 01,203.011c nirmame yoṣitaṃ divyāṃ cintayitvā prayatnataḥ 01,203.012a triṣu lokeṣu yat kiṃ cid bhūtaṃ sthāvarajaṅgamam 01,203.012c samānayad darśanīyaṃ tat tad yatnāt tatas tataḥ 01,203.013a koṭiśaś cāpi ratnāni tasyā gātre nyaveśayat 01,203.013c tāṃ ratnasaṃghātamayīm asṛjad devarūpiṇīm 01,203.014a sā prayatnena mahatā nirmitā viśvakarmaṇā 01,203.014c triṣu lokeṣu nārīṇāṃ rūpeṇāpratimābhavat 01,203.015a na tasyāḥ sūkṣmam apy asti yad gātre rūpasaṃpadā 01,203.015c na yuktaṃ yatra vā dṛṣṭir na sajjati nirīkṣatām 01,203.016a sā vigrahavatīva śrīḥ kāntarūpā vapuṣmatī 01,203.016b*2003_01 pitāmaham upātiṣṭhat kiṃ karomīti cābravīt 01,203.016b*2003_02 prīto bhūtvā sa dṛṣṭvaiva prītyā cāsyai dadau varam 01,203.016b*2003_03 kāntatvaṃ sarvabhūtānāṃ svaśriyānupamaṃ vapuḥ 01,203.016b*2003_04 sā tena varadānena kartuś ca kriyayā tadā 01,203.016c jahāra sarvabhūtānāṃ cakṣūṃṣi ca manāṃsi ca 01,203.017a tilaṃ tilaṃ samānīya ratnānāṃ yad vinirmitā 01,203.017c tilottamety atas tasyā nāma cakre pitāmahaḥ 01,203.017d*2004_01 brahmāṇaṃ sā namaskṛtya prāñjalir vākyam abravīt 01,203.017d*2004_02 kiṃ kāryaṃ mayi bhūteśa yenāsmy adyeha nirmitā 01,203.017d*2005=00 nārada uvāca 01,203.017d*2005_01 tatas tāṃ cārusarvāṅgīṃ manaḥprahlādinīṃ śubhām 01,203.017d*2005_02 uvāca bhagavān devaḥ kāryam etat prasādhyatām 01,203.018 pitāmaha uvāca 01,203.018a gaccha sundopasundābhyām asurābhyāṃ tilottame 01,203.018c prārthanīyena rūpeṇa kuru bhadre pralobhanam 01,203.019a tvatkṛte darśanād eva rūpasaṃpatkṛtena vai 01,203.019c virodhaḥ syād yathā tābhyām anyonyena tathā kuru 01,203.020 nārada uvāca 01,203.020a sā tatheti pratijñāya namaskṛtya pitāmaham 01,203.020c cakāra maṇḍalaṃ tatra vibudhānāṃ pradakṣiṇam 01,203.021a prāṅmukho bhagavān āste dakṣiṇena maheśvaraḥ 01,203.021c devāś caivottareṇāsan sarvatas tv ṛṣayo 'bhavan 01,203.022a kurvantyā tu tayā tatra maṇḍalaṃ tat pradakṣiṇam 01,203.022b*2006_01 brahmā viṣṇuś ca bhagavān tṛṇīkṛtyāvatiṣṭhatām 01,203.022c indraḥ sthāṇuś ca bhagavān dhairyeṇa pratyavasthitau 01,203.023a draṣṭukāmasya cātyarthaṃ gatāyāḥ pārśvatas tadā 01,203.023c anyad añcitapakṣmāntaṃ dakṣiṇaṃ niḥsṛtaṃ mukham 01,203.024a pṛṣṭhataḥ parivartantyāḥ paścimaṃ niḥsṛtaṃ mukham 01,203.024c gatāyāś cottaraṃ pārśvam uttaraṃ niḥsṛtaṃ mukham 01,203.025a mahendrasyāpi netrāṇāṃ pārśvataḥ pṛṣṭhato 'grataḥ 01,203.025c raktāntānāṃ viśālānāṃ sahasraṃ sarvato 'bhavat 01,203.026a evaṃ caturmukhaḥ sthāṇur mahādevo 'bhavat purā 01,203.026c tathā sahasranetraś ca babhūva balasūdanaḥ 01,203.027a tathā devanikāyānām ṛṣīṇāṃ caiva sarvaśaḥ 01,203.027c mukhāny abhipravartante yena yāti tilottamā 01,203.028a tasyā gātre nipatitā teṣāṃ dṛṣṭir mahātmanām 01,203.028c sarveṣām eva bhūyiṣṭham ṛte devaṃ pitāmaham 01,203.029a gacchantyās tu tadā devāḥ sarve ca paramarṣayaḥ 01,203.029c kṛtam ity eva tat kāryaṃ menire rūpasaṃpadā 01,203.030a tilottamāyāṃ tu tadā gatāyāṃ lokabhāvanaḥ 01,203.030c sarvān visarjayām āsa devān ṛṣigaṇāṃś ca tān 01,203.030d*2007_01 kṛtaṃ kāryam iti śrīmān abravīc ca pitāmahaḥ 01,204.001 nārada uvāca 01,204.001a jitvā tu pṛthivīṃ daityau niḥsapatnau gatavyathau 01,204.001c kṛtvā trailokyam avyagraṃ kṛtakṛtyau babhūvatuḥ 01,204.002a devagandharvayakṣāṇāṃ nāgapārthivarakṣasām 01,204.002c ādāya sarvaratnāni parāṃ tuṣṭim upāgatau 01,204.003a yadā na pratiṣeddhāras tayoḥ santīha ke cana 01,204.003c nirudyogau tadā bhūtvā vijahrāte 'marāv iva 01,204.004a strībhir mālyaiś ca gandhaiś ca bhakṣair bhojyaiś ca puṣkalaiḥ 01,204.004c pānaiś ca vividhair hṛdyaiḥ parāṃ prītim avāpatuḥ 01,204.005a antaḥpure vanodyāne parvatopavaneṣu ca 01,204.005c yathepsiteṣu deśeṣu vijahrāte 'marāv iva 01,204.006a tataḥ kadā cid vindhyasya pṛṣṭhe samaśilātale 01,204.006c puṣpitāgreṣu śāleṣu vihāram abhijagmatuḥ 01,204.007a divyeṣu sarvakāmeṣu samānīteṣu tatra tau 01,204.007c varāsaneṣu saṃhṛṣṭau saha strībhir niṣedatuḥ 01,204.008a tato vāditranṛttābhyām upātiṣṭhanta tau striyaḥ 01,204.008c gītaiś ca stutisaṃyuktaiḥ prītyartham upajagmire 01,204.008d*2008_01 nāmāpi tasyāḥ saṃhāraṃ vikāraṃ ca karoti vai 01,204.008d*2008_02 kiṃ punar darśanaṃ tasyā vilāsollāsitaṃ prabho 01,204.008d*2008_03 rahaḥpracārakuśalā mṛdugadgadabhāṣiṇī 01,204.008d*2008_04 kiṃ nu nārī chalayati suraktā tu sulocanā 01,204.008d*2008_05 muner api mano vaśyaṃ sarāgaṃ kurute 'ṅganā 01,204.008d*2008_06 prasannaṃ kāntijananaṃ saṃdhyeva śaśimaṇḍalam 01,204.008d*2008_07 manaḥ prahlāyantībhir mardayantībhir apy alam 01,204.008d*2008_08 mahānto 'pi hi bhidyante strībhir adbhir ivācalāḥ 01,204.009a tatas tilottamā tatra vane puṣpāṇi cinvatī 01,204.009c veṣam ākṣiptam ādhāya raktenaikena vāsasā 01,204.010a nadītīreṣu jātān sā karṇikārān vicinvatī 01,204.010c śanair jagāma taṃ deśaṃ yatrāstāṃ tau mahāsurau 01,204.011a tau tu pītvā varaṃ pānaṃ madaraktāntalocanau 01,204.011c dṛṣṭvaiva tāṃ varārohāṃ vyathitau saṃbabhūvatuḥ 01,204.012a tāv utpatyāsanaṃ hitvā jagmatur yatra sā sthitā 01,204.012c ubhau ca kāmasaṃmattāv ubhau prārthayataś ca tām 01,204.013a dakṣiṇe tāṃ kare subhrūṃ sundo jagrāha pāṇinā 01,204.013c upasundo 'pi jagrāha vāme pāṇau tilottamām 01,204.014a varapradānamattau tāv aurasena balena ca 01,204.014c dhanaratnamadābhyāṃ ca surāpānamadena ca 01,204.014d*2009_01 tau kaṭākṣeṇa daityendrāv ākarṣantī muhur muhuḥ 01,204.014d*2009_02 dakṣiṇena kaṭākṣeṇa sundaṃ jagrāha bhāminī 01,204.014d*2009_03 vāmenaiva kaṭākṣeṇa upasundaṃ jighūkṣatī 01,204.014d*2009_04 gandhābharaṇarūpais tau vyāmoham upajagmatuḥ 01,204.015a sarvair etair madair mattāv anyonyaṃ bhrukuṭīkṛtau 01,204.015c madakāmasamāviṣṭau parasparam athocatuḥ 01,204.016a mama bhāryā tava gurur iti sundo 'bhyabhāṣata 01,204.016c mama bhāryā tava vadhūr upasundo 'bhyabhāṣata 01,204.017a naiṣā tava mamaiṣeti tatra tau manyur āviśat 01,204.017b*2010_01 tasyā rūpeṇa saṃmattau vigatasnehasauhṛdau 01,204.017c tasyā hetor gade bhīme tāv ubhāv apy agṛhṇatām 01,204.018a tau pragṛhya gade bhīme tasyāḥ kāmena mohitau 01,204.018c ahaṃ pūrvam ahaṃ pūrvam ity anyonyaṃ nijaghnatuḥ 01,204.019a tau gadābhihatau bhīmau petatur dharaṇītale 01,204.019c rudhireṇāvaliptāṅgau dvāv ivārkau nabhaścyutau 01,204.020a tatas tā vidrutā nāryaḥ sa ca daityagaṇas tadā 01,204.020c pātālam agamat sarvo viṣādabhayakampitaḥ 01,204.021a tataḥ pitāmahas tatra saha devair maharṣibhiḥ 01,204.021c ājagāma viśuddhātmā pūjayiṣyaṃs tilottamām 01,204.022a vareṇa chanditā sā tu brahmaṇā prītim eva ha 01,204.022c varayām āsa tatraināṃ prītaḥ prāha pitāmahaḥ 01,204.023a ādityacaritāṃl lokān vicariṣyasi bhāmini 01,204.023c tejasā ca sudṛṣṭāṃ tvāṃ na kariṣyati kaś cana 01,204.024a evaṃ tasyai varaṃ dattvā sarvalokapitāmahaḥ 01,204.024c indre trailokyam ādhāya brahmalokaṃ gataḥ prabhuḥ 01,204.025a evaṃ tau sahitau bhūtvā sarvārtheṣv ekaniścayau 01,204.025c tilottamārthe saṃkruddhāv anyonyam abhijaghnatuḥ 01,204.026a tasmād bravīmi vaḥ snehāt sarvān bharatasattamān 01,204.026c yathā vo nātra bhedaḥ syāt sarveṣāṃ draupadīkṛte 01,204.026e tathā kuruta bhadraṃ vo mama cet priyam icchatha 01,204.026f*2011_01 yathā sundopasundābhyāṃ tathā na syād yudhiṣṭhira 01,204.027 vaiśaṃpāyana uvāca 01,204.027a evam uktā mahātmāno nāradena maharṣiṇā 01,204.027c samayaṃ cakrire rājaṃs te 'nyonyena samāgatāḥ 01,204.027e samakṣaṃ tasya devarṣer nāradasyāmitaujasaḥ 01,204.027f*2012_01 ekaikasya gṛhe kṛṣṇā vased varṣam akalmaṣā 01,204.028a draupadyā naḥ sahāsīnam anyo 'nyaṃ yo 'bhidarśayet 01,204.028c sa no dvādaśa varṣāṇi brahmacārī vane vaset 01,204.029a kṛte tu samaye tasmin pāṇḍavair dharmacāribhiḥ 01,204.029b*2013_01 tataḥ sa bhagavāṃs tatra pāṇḍavair arcitaḥ prabhuḥ 01,204.029c nārado 'py agamat prīta iṣṭaṃ deśaṃ mahāmuniḥ 01,204.030a evaṃ taiḥ samayaḥ pūrvaṃ kṛto naradacoditaiḥ 01,204.030c na cābhidyanta te sārve tadānyonyena bhārata 01,204.030d*2014_01 etad vistarataḥ sarvam ākhyātaṃ te nareśvara 01,204.030d*2014_02 kāle ca tasmin saṃpannaṃ yathāvaj janamejaya 01,205.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,205.001a evaṃ te samayaṃ kṛtvā nyavasaṃs tatra pāṇḍavāḥ 01,205.001c vaśe śastrapratāpena kurvanto 'nyān mahīkṣitaḥ 01,205.002a teṣāṃ manujasiṃhānāṃ pañcānām amitaujasām 01,205.002c babhūva kṛṣṇā sarveṣāṃ pārthānāṃ vaśavartinī 01,205.003a te tayā taiś ca sā vīraiḥ patibhiḥ saha pañcabhiḥ 01,205.003c babhūva paramaprītā nāgair iva sarasvatī 01,205.004a vartamāneṣu dharmeṇa pāṇḍaveṣu mahātmasu 01,205.004c vyavardhan kuravaḥ sarve hīnadoṣāḥ sukhānvitāḥ 01,205.005a atha dīrgheṇa kālena brāhmaṇasya viśāṃ pate 01,205.005c kasya cit taskarāḥ ke cij jahrur gā nṛpasattama 01,205.006a hriyamāṇe dhane tasmin brāhmaṇaḥ krodhamūrcchitaḥ 01,205.006c āgamya khāṇḍavaprastham udakrośata pāṇḍavān 01,205.007a hriyate godhanaṃ kṣudrair nṛśaṃsair akṛtātmabhiḥ 01,205.007c prasahya vo 'smād viṣayād abhidhāvata pāṇḍavāḥ 01,205.008a brāhmaṇasya pramattasya havir dhvāṅkṣair vilupyate 01,205.008c śārdūlasya guhāṃ śūnyāṃ nīcaḥ kroṣṭābhimarśati 01,205.008d*2015_01 arakṣitāraṃ rājānaṃ baliṣaḍbhāgahāriṇam 01,205.008d*2015_02 tam āhuḥ sarvalokasya samagraṃ pāpacāriṇam 01,205.009a brāhmaṇasve hṛte corair dharmārthe ca vilopite 01,205.009c rorūyamāṇe ca mayi kriyatām astradhāraṇam 01,205.010a rorūyamāṇasyābhyāśe tasya viprasya pāṇḍavaḥ 01,205.010c tāni vākyāni śuśrāva kuntīputro dhanaṃjayaḥ 01,205.011a śrutvā caiva mahābāhur mā bhair ity āha taṃ dvijam 01,205.011c āyudhāni ca yatrāsan pāṇḍavānāṃ mahātmanām 01,205.011e kṛṣṇayā saha tatrāsīd dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 01,205.012a sa praveśāya cāśakto gamanāya ca pāṇḍavaḥ 01,205.012c tasya cārtasya tair vākyaiś codyamānaḥ punaḥ punaḥ 01,205.012e ākrande tatra kaunteyaś cintayām āsa duḥkhitaḥ 01,205.013a hriyamāṇe dhane tasmin brāhmaṇasya tapasvinaḥ 01,205.013c aśrupramārjanaṃ tasya kartavyam iti niścitaḥ 01,205.014a upaprekṣaṇajo 'dharmaḥ sumahān syān mahīpateḥ 01,205.014c yady asya rudato dvāri na karomy adya rakṣaṇam 01,205.015a anāstikyaṃ ca sarveṣām asmākam api rakṣaṇe 01,205.015c pratitiṣṭheta loke 'sminn adharmaś caiva no bhavet 01,205.016a anāpṛcchya ca rājānaṃ gate mayi na saṃśayaḥ 01,205.016c ajātaśatror nṛpater mama caivāpriyaṃ bhavet 01,205.017a anupraveśe rājñas tu vanavāso bhaven mama 01,205.017b*2016_01 sarvam anyat parihṛtaṃ dharṣaṇāt tu mahīpateḥ 01,205.017c adharmo vā mahān astu vane vā maraṇaṃ mama 01,205.017e śarīrasyāpi nāśena dharma eva viśiṣyate 01,205.018a evaṃ viniścitya tataḥ kuntīputro dhanaṃjayaḥ 01,205.018b*2017_01 mukham ācchādya nibiḍam uttarīyeṇa vāsasā 01,205.018c anupraviśya rājānam āpṛcchya ca viśāṃ pate 01,205.019a dhanur ādāya saṃhṛṣṭo brāhmaṇaṃ pratyabhāṣata 01,205.019c brāhmaṇāgamyatāṃ śīghraṃ yāvat paradhanaiṣiṇaḥ 01,205.020a na dūre te gatāḥ kṣudrās tāvad gacchāmahe saha 01,205.020c yāvad āvartayāmy adya corahastād dhanaṃ tava 01,205.021a so 'nusṛtya mahābāhur dhanvī varmī rathī dhvajī 01,205.021c śarair vidhvaṃsitāṃś corān avajitya ca tad dhanam 01,205.022a brāhmaṇasya upāhṛtya yaśaḥ pītvā ca pāṇḍavaḥ 01,205.022b*2018_01 tatas tad godhanaṃ pārtho dattvā tasmai dvijātaye 01,205.022c ājagāma puraṃ vīraḥ savyasācī paraṃtapaḥ 01,205.023a so 'bhivādya gurūn sarvāṃs taiś cāpi pratinanditaḥ 01,205.023c dharmarājam uvācedaṃ vratam ādiśyatāṃ mama 01,205.024a samayaḥ samatikrānto bhavatsaṃdarśanān mayā 01,205.024c vanavāsaṃ gamiṣyāmi samayo hy eṣa naḥ kṛtaḥ 01,205.025a ity ukto dharmarājas tu sahasā vākyam apriyam 01,205.025c katham ity abravīd vācā śokārtaḥ sajjamānayā 01,205.025e yudhiṣṭhiro guḍākeśaṃ bhrātā bhrātaram acyutam 01,205.025f*2019_01 uvāca dīno rājā ca dhanaṃjayam idaṃ vacaḥ 01,205.026a pramāṇam asmi yadi te mattaḥ śṛṇu vaco 'nagha 01,205.026c anupraveśe yad vīra kṛtavāṃs tvaṃ mamāpriyam 01,205.026e sarvaṃ tad anujānāmi vyalīkaṃ na ca me hṛdi 01,205.027a guror anupraveśo hi nopaghāto yavīyasaḥ 01,205.027c yavīyaso 'nupraveśo jyeṣṭhasya vidhilopakaḥ 01,205.028a nivartasva mahābāho kuruṣva vacanaṃ mama 01,205.028c na hi te dharmalopo 'sti na ca me dharṣaṇā kṛtā 01,205.029 arjuna uvāca 01,205.029a na vyājena cared dharmam iti me bhavataḥ śrutam 01,205.029c na satyād vicaliṣyāmi satyenāyudham ālabhe 01,205.029d*2020_01 kriyate svīkṛte rājan na hi ced ātmanā vratam 01,205.029d*2020_02 bhidyeta setuś cādharmo 'py ayaśaḥ prāpnuyāṃ mahat 01,205.029d*2021_01 ājñā tu mama dātavyā bhavatā kīrtivardhana 01,205.029d*2021_02 bhavadājñām ṛte kiṃ cin na kāryam iti niścayaḥ 01,205.030 vaiśaṃpāyana uvāca 01,205.030a so 'bhyanujñāpya rājānaṃ brahmacaryāya dīkṣitaḥ 01,205.030c vane dvādaśa varṣāṇi vāsāyopajagāma ha 01,206.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,206.001a taṃ prayāntaṃ mahābāhuṃ kauravāṇāṃ yaśaskaram 01,206.001c anujagmur mahātmāno brāhmaṇā vedapāragāḥ 01,206.002a vedavedāṅgavidvāṃsas tathaivādhyātmacintakāḥ 01,206.002c caukṣāś ca bhagavadbhaktāḥ sūtāḥ paurāṇikāś ca ye 01,206.003a kathakāś cāpare rājañ śramaṇāś ca vanaukasaḥ 01,206.003c divyākhyānāni ye cāpi paṭhanti madhuraṃ dvijāḥ 01,206.004a etaiś cānyaiś ca bahubhiḥ sahāyaiḥ pāṇḍunandanaḥ 01,206.004c vṛtaḥ ślakṣṇakathaiḥ prāyān marudbhir iva vāsavaḥ 01,206.005a ramaṇīyāni citrāṇi vanāni ca sarāṃsi ca 01,206.005c saritaḥ sāgarāṃś caiva deśān api ca bhārata 01,206.006a puṇyāni caiva tīrthāni dadarśa bharatarṣabha 01,206.006c sa gaṅgādvāram āsādya niveśam akarot prabhuḥ 01,206.007a tatra tasyādbhutaṃ karma śṛṇu me janamejaya 01,206.007c kṛtavān yad viśuddhātmā pāṇḍūnāṃ pravaro rathī 01,206.008a niviṣṭe tatra kaunteye brāhmaṇeṣu ca bhārata 01,206.008c agnihotrāṇi viprās te prāduścakrur anekaśaḥ 01,206.009a teṣu prabodhyamāneṣu jvaliteṣu huteṣu ca 01,206.009c kṛtapuṣpopahāreṣu tīrāntaragateṣu ca 01,206.010a kṛtābhiṣekair vidvadbhir niyataiḥ satpathi sthitaiḥ 01,206.010c śuśubhe 'tīva tad rājan gaṅgādvāraṃ mahātmabhiḥ 01,206.011a tathā paryākule tasmin niveśe pāṇḍunandanaḥ 01,206.011c abhiṣekāya kaunteyo gaṅgām avatatāra ha 01,206.012a tatrābhiṣekaṃ kṛtvā sa tarpayitvā pitāmahān 01,206.012c uttitīrṣur jalād rājann agnikāryacikīrṣayā 01,206.013a apakṛṣṭo mahābāhur nāgarājasya kanyayā 01,206.013c antarjale mahārāja ulūpyā kāmayānayā 01,206.013d*2022_01 gṛhītvā svapitur veśma nīto 'yaṃ pāṇḍunandanaḥ 01,206.014a dadarśa pāṇḍavas tatra pāvakaṃ susamāhitam 01,206.014c kauravyasyātha nāgasya bhavane paramārcite 01,206.015a tatrāgnikāryaṃ kṛtavān kuntīputro dhanaṃjayaḥ 01,206.015c aśaṅkamānena hutas tenātuṣyad dhutāśanaḥ 01,206.016a agnikāryaṃ sa kṛtvā tu nāgarājasutāṃ tadā 01,206.016c prahasann iva kaunteya idaṃ vacanam abravīt 01,206.017a kim idaṃ sāhasaṃ bhīru kṛtavaty asi bhāmini 01,206.017c kaś cāyaṃ subhago deśaḥ kā ca tvaṃ kasya cātmajā 01,206.018 ulūpy uvāca 01,206.018a airāvatakule jātaḥ kauravyo nāma pannagaḥ 01,206.018c tasyāsmi duhitā pārtha ulūpī nāma pannagī 01,206.019a sāhaṃ tvām abhiṣekārtham avatīrṇaṃ samudragām 01,206.019c dṛṣṭavaty eva kaunteya kandarpeṇāsmi mūrcchitā 01,206.020a tāṃ mām anaṅgamathitāṃ tvatkṛte kurunandana 01,206.020c ananyāṃ nandayasvādya pradānenātmano rahaḥ 01,206.021 arjuna uvāca 01,206.021a brahmacaryam idaṃ bhadre mama dvādaśavārṣikam 01,206.021c dharmarājena cādiṣṭaṃ nāham asmi svayaṃvaśaḥ 01,206.022a tava cāpi priyaṃ kartum icchāmi jalacāriṇi 01,206.022c anṛtaṃ noktapūrvaṃ ca mayā kiṃ cana karhi cit 01,206.023a kathaṃ ca nānṛtaṃ tat syāt tava cāpi priyaṃ bhavet 01,206.023c na ca pīḍyeta me dharmas tathā kuryāṃ bhujaṃgame 01,206.024 ulūpy uvāca 01,206.024a jānāmy ahaṃ pāṇḍaveya yathā carasi medinīm 01,206.024c yathā ca te brahmacaryam idam ādiṣṭavān guruḥ 01,206.025a parasparaṃ vartamānān drupadasyātmajāṃ prati 01,206.025c yo no 'nupraviśen mohāt sa no dvādaśavārṣikam 01,206.025e vane cared brahmacaryam iti vaḥ samayaḥ kṛtaḥ 01,206.026a tad idaṃ draupadīhetor anyonyasya pravāsanam 01,206.026b*2023_01 nāradasyājñayā tatra kṛtaṃ dharmariraṃsayā 01,206.026b*2023_02 ekaḥ saṃvatsaraḥ pūrṇaḥ pañcadhā śakalīkṛtaḥ 01,206.026b*2023_03 draupadyām eva kaunteya nāradasyābhyanujñayā 01,206.026c kṛtaṃ vas tatra dharmārtham atra dharmo na duṣyati 01,206.026d*2024_01 tvayā kāmapracārāya preritaṃ na hi yan manaḥ 01,206.026d*2024_02 tasmāt tava pratyavāyo yujyate na hi kutra cit 01,206.027a paritrāṇaṃ ca kartavyam ārtānāṃ pṛthulocana 01,206.027c kṛtvā mama paritrāṇaṃ tava dharmo na lupyate 01,206.028a yadi vāpy asya dharmasya sūkṣmo 'pi syād vyatikramaḥ 01,206.028c sa ca te dharma eva syād dāttvā prāṇān mamārjuna 01,206.029a bhaktāṃ bhajasva māṃ pārtha satām etan mataṃ prabho 01,206.029c na kariṣyasi ced evaṃ mṛtāṃ mām upadhāraya 01,206.030a prāṇadānān mahābāho cara dharmam anuttamam 01,206.030c śaraṇaṃ ca prapannāsmi tvām adya puruṣottama 01,206.031a dīnān anāthān kaunteya parirakṣasi nityaśaḥ 01,206.031c sāhaṃ śaraṇam abhyemi roravīmi ca duḥkhitā 01,206.032a yāce tvām abhikāmāhaṃ tasmāt kuru mama priyam 01,206.032c sa tvam ātmapradānena sakāmāṃ kartum arhasi 01,206.033 vaiśaṃpāyana uvāca 01,206.033a evam uktas tu kaunteyaḥ pannageśvarakanyayā 01,206.033c kṛtavāṃs tat tathā sarvaṃ dharmam uddiśya kāraṇam 01,206.034a sa nāgabhavane rātriṃ tām uṣitvā pratāpavān 01,206.034b*2025_01 putram utpādayām āsa tasyāṃ sa sumanoharam 01,206.034b*2025_02 irāvantaṃ mahābhāgaṃ mahābalaparākramam 01,206.034b*2026_01 prabhāte 'bhyuṣitolūpyā prāpitaḥ svaṃ niveśanam 01,206.034c udite 'bhyutthitaḥ sūrye kauravyasya niveśanāt 01,206.034d*2027_01 ājagāmārjuno dhīmān gaṅgādvārāśramaṃ prati 01,206.034d*2028_01 niścakrāma tadā pārthaḥ svam eva bhavanaṃ śubham 01,206.034d*2029_01 āgatas tu punas tatra gaṅgādvāraṃ tayā saha 01,206.034d*2029_02 parityajya gatā sādhvī ulūpī nijamandiram 01,206.034d*2029_03 dattvā varam ajeyatvaṃ jale sarvatra bhārata 01,206.034d*2029_04 sādhyā jalacarāḥ sarve bhaviṣyanti na saṃśayaḥ 01,207.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,207.001a kathayitvā tu tat sarvaṃ brāhmaṇebhyaḥ sa bhārata 01,207.001c prayayau himavatpārśvaṃ tato vajradharātmajaḥ 01,207.002a agastyavaṭam āsādya vasiṣṭhasya ca parvatam 01,207.002c bhṛgutuṅge ca kaunteyaḥ kṛtavāñ śaucam ātmanaḥ 01,207.003a pradadau gosahasrāṇi tīrtheṣv āyataneṣu ca 01,207.003c niveśāṃś ca dvijātibhyaḥ so 'dadat kurusattamaḥ 01,207.004a hiraṇyabindos tīrthe ca snātvā puruṣasattamaḥ 01,207.004c dṛṣṭavān parvataśreṣṭhaṃ puṇyāny āyatanāni ca 01,207.005a avatīrya naraśreṣṭho brāhmaṇaiḥ saha bhārata 01,207.005c prācīṃ diśam abhiprepsur jagāma bharatarṣabhaḥ 01,207.006a ānupūrvyeṇa tīrthāni dṛṣṭavān kurusattamaḥ 01,207.006c nadīṃ cotpalinīṃ ramyām araṇyaṃ naimiṣaṃ prati 01,207.007a nandām aparanandāṃ ca kauśikīṃ ca yaśasvinīm 01,207.007c mahānadīṃ gayāṃ caiva gaṅgām api ca bhārata 01,207.008a evaṃ sarvāṇi tīrthāni paśyamānas tathāśramān 01,207.008c ātmanaḥ pāvanaṃ kurvan brāhmaṇebhyo dadau vasu 01,207.009a aṅgavaṅgakaliṅgeṣu yāni puṇyāni kāni cit 01,207.009c jagāma tāni sarvāṇi tīrthāny āyatanāni ca 01,207.009e dṛṣṭvā ca vidhivat tāni dhanaṃ cāpi dadau tataḥ 01,207.010a kaliṅgarāṣṭradvāreṣu brāhmaṇāḥ pāṇḍavānugāḥ 01,207.010c abhyanujñāya kaunteyam upāvartanta bhārata 01,207.011a sa tu tair abhyanujñātaḥ kuntīputro dhanaṃjayaḥ 01,207.011c sahāyair alpakaiḥ śūraḥ prayayau yena sāgaram 01,207.012a sa kaliṅgān atikramya deśān āyatanāni ca 01,207.012c dharmyāṇi ramaṇīyāni prekṣamāṇo yayau prabhuḥ 01,207.012d*2030_01 śūrpākāram athāplutya sāgarānūpam āśritaḥ 01,207.013a mahendraparvataṃ dṛṣṭvā tāpasair upaśobhitam 01,207.013b*2031_01 godāvaryāṃ tataḥ snātvā tām atītya mahābalaḥ 01,207.013b*2031_02 kāverīṃ tāṃ samāsādya saṃgame sāgarasya ha 01,207.013b*2031_03 snātvā saṃpūjya devāṃś ca pitṝṃś ca ṛṣibhiḥ saha 01,207.013c samudratīreṇa śanair maṇalūraṃ jagāma ha 01,207.014a tatra sarvāṇi tīrthāni puṇyāny āyatanāni ca 01,207.014b*2032_01 atha trayodaśe māse maṇalūreśvaraṃ prabhum 01,207.014c abhigamya mahābāhur abhyagacchan mahīpatim 01,207.014e maṇalūreśvaraṃ rājan dharmajñaṃ citravāhanam 01,207.014f*2033_01 sarvaśāstreṣu netāraṃ sarvāstrajñam akalmaṣam 01,207.014f*2033_02 dharme satye dame śauce śaurye caiva viśeṣataḥ 01,207.014f*2033_03 dvijarājaṛṣīṇāṃ ca dhārmikāṇāṃ mahītale 01,207.014f*2033_04 kīrtane copamābhūtaṃ kṣatradharmavid uttamam 01,207.014f*2034_01 sa ca taṃ pratijagrāha vidhipūrveṇa pāṇḍavam 01,207.015a tasya citrāṅgadā nāma duhitā cārudarśanā 01,207.015c tāṃ dadarśa pure tasmin vicarantīṃ yadṛcchayā 01,207.016a dṛṣṭvā ca tāṃ varārohāṃ cakame caitravāhinīm 01,207.016c abhigamya ca rājānaṃ jñāpayat svaṃ prayojanam 01,207.016d*2035_01 dehi me khalv imāṃ rājan kṣatriyāya mahātmane 01,207.016d*2035_02 tac chrutvā tv abravīd rājā kasya putro 'si nāma kim 01,207.016d*2035_03 uvāca taṃ pāṇḍavo 'haṃ kuntīputro dhanaṃjayaḥ 01,207.016e tam uvācātha rājā sa sāntvapūrvam idaṃ vacaḥ 01,207.017a rājā prabhaṃkaro nāma kule asmin babhūva ha 01,207.017c aputraḥ prasavenārthī tapas tepe sa uttamam 01,207.018a ugreṇa tapasā tena praṇipātena śaṃkaraḥ 01,207.018c īśvaras toṣitas tena mahādeva umāpatiḥ 01,207.019a sa tasmai bhagavān prādād ekaikaṃ prasavaṃ kule 01,207.019c ekaikaḥ prasavas tasmād bhavaty asmin kule sadā 01,207.020a teṣāṃ kumārāḥ sarveṣāṃ pūrveṣāṃ mama jajñire 01,207.020c kanyā tu mama jāteyaṃ kulasyotpādanī dhruvam 01,207.021a putro mameyam iti me bhāvanā puruṣottama 01,207.021c putrikā hetuvidhinā saṃjñitā bharatarṣabha 01,207.021d*2036_01 tasmād ekaḥ suto yo 'syāṃ jāyate bhārata tvayā 01,207.022a etac chulkaṃ bhavatv asyāḥ kulakṛj jāyatām iha 01,207.022c etena samayenemāṃ pratigṛhṇīṣva pāṇḍava 01,207.023a sa tatheti pratijñāya kanyāṃ tāṃ pratigṛhya ca 01,207.023b*2037_01 māse trayodaśe pārthaḥ kṛtvā vaivāhikīṃ kriyām 01,207.023c uvāsa nagare tasmin kaunteyas trihimāḥ samāḥ 01,207.023d*2038_01 tasyāṃ sute samutpanne pariṣvajya varāṅganām 01,207.023d*2038_02 āmantrya nṛpatiṃ taṃ tu jagāma parivartitum 01,208.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,208.001a tataḥ samudre tīrthāni dakṣiṇe bharatarṣabhaḥ 01,208.001c abhyagacchat supuṇyāni śobhitāni tapasvibhiḥ 01,208.002a varjayanti sma tīrthāni pañca tatra tu tāpasāḥ 01,208.002c ācīrṇāni tu yāny āsan purastāt tu tapasvibhiḥ 01,208.003a agastyatīrthaṃ saubhadraṃ paulomaṃ ca supāvanam 01,208.003c kāraṃdhamaṃ prasannaṃ ca hayamedhaphalaṃ ca yat 01,208.003e bhāradvājasya tīrthaṃ ca pāpapraśamanaṃ mahat 01,208.003f*2039_01 etāni pañca tīrthāni dadarśa kurusattamaḥ 01,208.004a viviktāny upalakṣyātha tāni tīrthāni pāṇḍavaḥ 01,208.004c dṛṣṭvā ca varjyamānāni munibhir dharmabuddhibhiḥ 01,208.005a tapasvinas tato 'pṛcchat prājñaliḥ kurunandanaḥ 01,208.005c tīrthānīmāni varjyante kimarthaṃ brahmavādibhiḥ 01,208.006 tāpasā ūcuḥ 01,208.006a grāhāḥ pañca vasanty eṣu haranti ca tapodhanān 01,208.006c ata etāni varjyante tīrthāni kurunandana 01,208.007 vaiśaṃpāyana uvāca 01,208.007a teṣāṃ śrutvā mahābāhur vāryamāṇas tapodhanaiḥ 01,208.007c jagāma tāni tīrthāni draṣṭuṃ puruṣasattamaḥ 01,208.008a tataḥ saubhadram āsādya maharṣes tīrtham uttamam 01,208.008c vigāhya tarasā śūraḥ snānaṃ cakre paraṃtapaḥ 01,208.009a atha taṃ puruṣavyāghram antarjalacaro mahān 01,208.009c nijagrāha jale grāhaḥ kuntīputraṃ dhanaṃjayam 01,208.010a sa tam ādāya kaunteyo visphurantaṃ jalecaram 01,208.010c udatiṣṭhan mahābāhur balena balināṃ varaḥ 01,208.011a utkṛṣṭa eva tu grāhaḥ so 'rjunena yaśasvinā 01,208.011c babhūva nārī kalyāṇī sarvābharaṇabhūṣitā 01,208.011e dīpyamānā śriyā rājan divyarūpā manoramā 01,208.012a tad adbhutaṃ mahad dṛṣṭvā kuntīputro dhanaṃjayaḥ 01,208.012c tāṃ striyaṃ paramaprīta idaṃ vacanam abravīt 01,208.013a kā vai tvam asi kalyāṇi kuto vāsi jalecarī 01,208.013c kimarthaṃ ca mahat pāpam idaṃ kṛtavatī purā 01,208.014 nāry uvāca 01,208.014a apsarāsmi mahābāho devāraṇyavicāriṇī 01,208.014c iṣṭā dhanapater nityaṃ vargā nāma mahābala 01,208.015a mama sakhyaś catasro 'nyāḥ sarvāḥ kāmagamāḥ śubhāḥ 01,208.015c tābhiḥ sārdhaṃ prayātāsmi lokapālaniveśanam 01,208.016a tataḥ paśyāmahe sarvā brāhmaṇaṃ saṃśitavratam 01,208.016c rūpavantam adhīyānam ekam ekāntacāriṇam 01,208.017a tasya vai tapasā rājaṃs tad vanaṃ tejasāvṛtam 01,208.017c āditya iva taṃ deśaṃ kṛtsnaṃ sa vyavabhāsayat 01,208.018a tasya dṛṣṭvā tapas tādṛg rūpaṃ cādbhutadarśanam 01,208.018c avatīrṇāḥ sma taṃ deśaṃ tapovighnacikīrṣayā 01,208.019a ahaṃ ca saurabheyī ca samīcī budbudā latā 01,208.019c yaugapadyena taṃ vipram abhyagacchāma bhārata 01,208.020a gāyantyo vai hasantyaś ca lobhayantyaś ca taṃ dvijam 01,208.020b*2040_01 prekṣaṇāni ca kurvantyo vivṛtaṃ kārayanti ca 01,208.020b*2040_02 anicchantya ivāṅgāni hāsabhāvavilāsitaiḥ 01,208.020b*2040_03 bāhūrumūladantānāṃ darśanaṃ vai varāṅganāḥ 01,208.020b*2040_04 kurvantyo lobhayantyaś ca taṃ dvijaṃ paritaḥ sthitāḥ 01,208.020c sa ca nāsmāsu kṛtavān mano vīra kathaṃ cana 01,208.020e nākampata mahātejāḥ sthitas tapasi nirmale 01,208.021a so 'śapat kupito 'smāṃs tu brāhmaṇaḥ kṣatriyarṣabha 01,208.021c grāhabhūtā jale yūyaṃ cariṣyadhvaṃ śataṃ samāḥ 01,209.001 vargovāca 01,209.001a tato vayaṃ pravyathitāḥ sarvā bharatasattama 01,209.001c āyāma śaraṇaṃ vipraṃ taṃ tapodhanam acyutam 01,209.002a rūpeṇa vayasā caiva kandarpeṇa ca darpitāḥ 01,209.002c ayuktaṃ kṛtavatyaḥ sma kṣantum arhasi no dvija 01,209.003a eṣa eva vadho 'smākaṃ suparyāptas tapodhana 01,209.003c yad vayaṃ saṃśitātmānaṃ pralobdhuṃ tvām ihāgatāḥ 01,209.004a avadhyās tu striyaḥ sṛṣṭā manyante dharmacintakāḥ 01,209.004c tasmād dharmeṇa dharmajña nāsmān hiṃsitum arhasi 01,209.005a sarvabhūteṣu dharmajña maitro brāhmaṇa ucyate 01,209.005c satyo bhavatu kalyāṇa eṣa vādo manīṣiṇām 01,209.006a śaraṇaṃ ca prapannānāṃ śiṣṭāḥ kurvanti pālanam 01,209.006c śaraṇaṃ tvāṃ prapannāḥ sma tasmāt tvaṃ kṣantum arhasi 01,209.007 vaiśaṃpāyana uvāca 01,209.007a evam uktas tu dharmātmā brāhmaṇaḥ śubhakarmakṛt 01,209.007c prasādaṃ kṛtavān vīra ravisomasamaprabhaḥ 01,209.008 brāhmaṇa uvāca 01,209.008a śataṃ sahasraṃ viśvaṃ ca sarvam akṣayavācakam 01,209.008c parimāṇaṃ śataṃ tv etan naitad akṣayavācakam 01,209.009a yadā ca vo grāhabhūtā gṛhṇantīḥ puruṣāñ jale 01,209.009c utkarṣati jalāt kaś cit sthalaṃ puruṣasattamaḥ 01,209.010a tadā yūyaṃ punaḥ sarvāḥ svarūpaṃ pratipatsyatha 01,209.010c anṛtaṃ noktapūrvaṃ me hasatāpi kadā cana 01,209.011a tāni sarvāṇi tīrthāni itaḥ prabhṛti caiva ha 01,209.011c nārītīrthāni nāmneha khyātiṃ yāsyanti sarvaśaḥ 01,209.011e puṇyāni ca bhaviṣyanti pāvanāni manīṣiṇām 01,209.012 vargovāca 01,209.012a tato 'bhivādya taṃ vipraṃ kṛtvā caiva pradakṣiṇam 01,209.012c acintayāmopasṛtya tasmād deśāt suduḥkhitāḥ 01,209.013a kva nu nāma vayaṃ sarvāḥ kālenālpena taṃ naram 01,209.013c samāgacchema yo nas tad rūpam āpādayet punaḥ 01,209.014a tā vayaṃ cintayitvaivaṃ muhūrtād iva bhārata 01,209.014c dṛṣṭavatyo mahābhāgaṃ devarṣim uta nāradam 01,209.015a sarvā hṛṣṭāḥ sma taṃ dṛṣṭvā devarṣim amitadyutim 01,209.015c abhivādya ca taṃ pārtha sthitāḥ sma vyathitānanāḥ 01,209.016a sa no 'pṛcchad duḥkhamūlam uktavatyo vayaṃ ca tat 01,209.016b*2041_01 kva gacchāmo vayaṃ sarvā yatra lapsyāmahe punaḥ 01,209.016c śrutvā tac ca yathāvṛttam idaṃ vacanam abravīt 01,209.017a dakṣiṇe sāgarānūpe pañca tīrthāni santi vai 01,209.017c puṇyāni ramaṇīyāni tāni gacchata māciram 01,209.018a tatrāśu puruṣavyāghraḥ pāṇḍavo vo dhanaṃjayaḥ 01,209.018c mokṣayiṣyati śuddhātmā duḥkhād asmān na saṃśayaḥ 01,209.018d*2042_01 ity uktvā nāradaḥ sarvās tatraivāntaradhīyata 01,209.019a tasya sarvā vayaṃ vīra śrutvā vākyam ihāgatāḥ 01,209.019c tad idaṃ satyam evādya mokṣitāhaṃ tvayānagha 01,209.020a etās tu mama vai sakhyaś catasro 'nyā jale sthitāḥ 01,209.020c kuru karma śubhaṃ vīra etāḥ sarvā vimokṣaya 01,209.021 vaiśaṃpāyana uvāca 01,209.021a tatas tāḥ pāṇḍavaśreṣṭhaḥ sarvā eva viśāṃ pate 01,209.021c tasmāc chāpād adīnātmā mokṣayām āsa vīryavān 01,209.022a utthāya ca jalāt tasmāt pratilabhya vapuḥ svakam 01,209.022c tās tadāpsaraso rājann adṛśyanta yathā purā 01,209.023a tīrthāni śodhayitvā tu tathānujñāya tāḥ prabhuḥ 01,209.023c citrāṅgadāṃ punar draṣṭuṃ maṇalūrapuraṃ yayau 01,209.024a tasyām ajanayat putraṃ rājānaṃ babhruvāhanam 01,209.024c taṃ dṛṣṭvā pāṇḍavo rājan gokarṇam abhito 'gamat 01,209.024c@112_0001 citravāhanam abravīt 01,209.024c@112_0002 citrāṅgadāyāḥ śulkaṃ ca gṛhṇemaṃ babhruvāhanam 01,209.024c@112_0003 anena tu bhaviṣyāmi ṛṇān mukto janādhipa 01,209.024c@112_0004 citrāṅgadāṃ punar vākyam abravīt pākaśāsaniḥ 01,209.024c@112_0005 ihaiva bhava bhadre tvaṃ babhruvāhanavardhanā 01,209.024c@112_0006 indraprasthanivāsaṃ me āgatā tatra raṃsyase 01,209.024c@112_0007 kuntīṃ yudhiṣṭhiraṃ bhīmaṃ bhrātarau me kanīyasau 01,209.024c@112_0008 āgatā tatra paśyethā anyān api ca bāndhavān 01,209.024c@112_0009 bāndhavaiḥ sahitā bhadre nandase tvam anindite 01,209.024c@112_0010 dharme sthitaḥ satyadhṛtiḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 01,209.024c@112_0011 jitvā tu pṛthivīṃ sarvāṃ rājasūyaṃ kariṣyati 01,209.024c@112_0012 tatrāgacchanti rājānaḥ pṛthivyāṃ nṛpasaṃjñitāḥ 01,209.024c@112_0013 bahūni ratnāny ādāya āgamiṣyati te pitā 01,209.024c@112_0014 ekasārthaṃ prayātāsi citravāhanasenayā 01,209.024c@112_0015 drakṣyāmi rājasūye tvāṃ putraṃ pālaya mā śucaḥ 01,209.024c@112_0016 babhruvāhananāmā tu mama prāṇo bahiścaraḥ 01,209.024c@112_0017 tasmād bharasva putraṃ vai pūruvaṃśavivardhanam 01,209.024c@112_0018 citravāhanadāyādaṃ dharmāt pauravanandanam 01,209.024c@112_0019 pāṇḍavānāṃ priyaṃ putraṃ tasmāt pālaya sarvadā 01,209.024c@112_0020 viprayogena saṃtāpaṃ mā kṛthās tvam anindite 01,209.024c@112_0021 citrāṅgadām evam uktvā 01,209.024d*2043_01 ādyaṃ paśupateḥ sthānaṃ darśanād eva muktidam 01,209.024d*2043_02 yatra pāpo 'pi manujaḥ prāpnoty abhayadaṃ padam 01,210.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,210.001a so 'parānteṣu tīrthāni puṇyāny āyatanāni ca 01,210.001c sarvāṇy evānupūrvyeṇa jagāmāmitavikramaḥ 01,210.002a samudre paścime yāni tīrthāny āyatanāni ca 01,210.002c tāni sarvāṇi gatvā sa prabhāsam upajagmivān 01,210.002d@113=0020 satyabhāmā 01,210.002d@113=0024 śrībhagavān 01,210.002d@113=0036 vaiśaṃpāyanaḥ 01,210.002d@113_0001 cintayām āsa rātrau tu gadena kathitāṃ kathām 01,210.002d@113_0002 subhadrāyāś ca mādhuryaṃ rūpasaṃpadguṇāni ca 01,210.002d@113_0003 prāptuṃ tāṃ cintayām āsa ka upāyo bhaved iti 01,210.002d@113_0004 veṣavaikṛtam āpannaḥ parivrājakarūpadhṛk 01,210.002d@113_0005 kukurāndhakavṛṣṇīnām ajñāto veṣadhāraṇāt 01,210.002d@113_0006 bhramamāṇaś caran bhaikṣaṃ parivrājakaveṣavān 01,210.002d@113_0007 yena kenāpy upāyena praviśya ca gṛhaṃ mahat 01,210.002d@113_0008 dṛṣṭvā subhadrāṃ kṛṣṇasya bhaginīm ekasundarīm 01,210.002d@113_0009 vāsudevamataṃ jñātvā kariṣyāmi hitaṃ śubham 01,210.002d@113_0010 evaṃ viniścayaṃ kṛtvā dīkṣitas tu tadābhavat 01,210.002d@113_0011 tridaṇḍī muṇḍitaḥ kuṇḍī akṣamālāṅgulīyakaḥ 01,210.002d@113_0012 yogabhāraṃ vahan pārtho vaṭavṛkṣasya koṭaram 01,210.002d@113_0013 praviśann eva bībhatsur vṛṣṭiṃ varṣati vāsave 01,210.002d@113_0014 cintayām āsa deveśaṃ keśavaṃ kleśanāśanam 01,210.002d@113_0015 praṇatārtiharaṃ śaṃbhuṃ māyārūpeṇa vañcakam 01,210.002d@113_0016 keśavaś cintitaṃ jñātvā divyajñānena dṛṣṭavān 01,210.002d@113_0017 śayānaḥ śayane dhanye satyabhāmāsahāyavān 01,210.002d@113_0018 keśavaḥ sahasā rājañ jahāsa ca nananda ca 01,210.002d@113_0019 punaḥ punaḥ satyabhāmā cābravīt puruṣottamam 01,210.002d@113_0020 bhagavaṃś cintayāviṣṭaḥ śayane śayitaḥ sukham 01,210.002d@113_0021 bhavān bahuprakāreṇa jahāsa ca punaḥ punaḥ 01,210.002d@113_0022 śrotavyaṃ yadi vā kṛṣṇa prasādo yadi cen mayi 01,210.002d@113_0023 vaktum arhasi lokeśa tac chrotuṃ kāmaye hy aham 01,210.002d@113_0024 pitṛṣvasāyāḥ putro me bhīmasenānujo 'rjunaḥ 01,210.002d@113_0025 tīrthayātrāṃ gataḥ pārthaḥ kāraṇāt samayāt tadā 01,210.002d@113_0026 tīrthayātrāsamāptau tu nivṛtto niśi bhārataḥ 01,210.002d@113_0027 subhadrāṃ cintayānas tu tadarthe cāpi māṃ punaḥ 01,210.002d@113_0028 cintayann eva tāṃ bhadrāṃ yatirūpadharo 'bhavat 01,210.002d@113_0029 yatirūpapraticchanno dvārakāṃ prāpya mādhavīm 01,210.002d@113_0030 yena kenāpy upāyena dṛṣṭvā tu varavarṇinīm 01,210.002d@113_0031 vāsudevamataṃ jñātvā prayatiṣye manoratham 01,210.002d@113_0032 evaṃ vyavasitaḥ pārtho yatiliṅgena pāṇḍavaḥ 01,210.002d@113_0033 chāyāyāṃ vaṭavṛkṣasya vṛṣṭiṃ varṣati vāsave 01,210.002d@113_0034 yogabhāraṃ vahann eva mānasaṃ duḥkham āptavān 01,210.002d@113_0035 īdṛśaṃ māṃ vijānāti mādhavo yadi māṃ smaran 01,210.002d@113_0036 bhrātaraṃ tava paśyeti satyabhāmām adarśayat 01,210.002d@113_0037 tata utthāya śayanāt prasthito madhusūdanaḥ 01,210.003a prabhāsadeśaṃ saṃprāptaṃ bībhatsum aparājitam 01,210.003c tīrthāny anucarantaṃ ca śuśrāva madhusūdanaḥ 01,210.003d*2044_01 cāraṇānāṃ tu vacanād ekākī sa janārdanaḥ 01,210.004a tato 'bhyagacchat kaunteyam ajñāto nāma mādhavaḥ 01,210.004c dadṛśāte tadānyonyaṃ prabhāse kṛṣṇapāṇḍavau 01,210.005a tāv anyonyaṃ samāśliṣya pṛṣṭvā ca kuśalaṃ vane 01,210.005c āstāṃ priyasakhāyau tau naranārāyaṇāv ṛṣī 01,210.006a tato 'rjunaṃ vāsudevas tāṃ caryāṃ paryapṛcchata 01,210.006c kimarthaṃ pāṇḍavemāni tīrthāny anucarasy uta 01,210.007a tato 'rjuno yathāvṛttaṃ sarvam ākhyātavāṃs tadā 01,210.007c śrutvovāca ca vārṣṇeya evam etad iti prabhuḥ 01,210.008a tau vihṛtya yathākāmaṃ prabhāse kṛṣṇapāṇḍavau 01,210.008c mahīdharaṃ raivatakaṃ vāsāyaivābhijagmatuḥ 01,210.009a pūrvam eva tu kṛṣṇasya vacanāt taṃ mahīdharam 01,210.009c puruṣāḥ samalaṃcakrur upajahruś ca bhojanam 01,210.010a pratigṛhyārjunaḥ sarvam upabhujya ca pāṇḍavaḥ 01,210.010c sahaiva vāsudevena dṛṣṭavān naṭanartakān 01,210.011a abhyanujñāpya tān sarvān arcayitvā ca pāṇḍavaḥ 01,210.011c satkṛtaṃ śayanaṃ divyam abhyagacchan mahādyutiḥ 01,210.011d*2045_01 tatas tatra mahābāhuḥ śayānaḥ śayane śubhe 01,210.012a tīrthānāṃ darśanaṃ caiva parvatānāṃ ca bhārata 01,210.012c āpagānāṃ vanānāṃ ca kathayām āsa sātvate 01,210.013a sa kathāḥ kathayann eva nidrayā janamejaya 01,210.013c kaunteyo 'pahṛtas tasmiñ śayane svargasaṃmite 01,210.014a madhureṇa sa gītena vīṇāśabdena cānagha 01,210.014c prabodhyamāno bubudhe stutibhir maṅgalais tathā 01,210.015a sa kṛtvāvaśyakāryāṇi vārṣṇeyenābhinanditaḥ 01,210.015b*2046_01 vārṣṇeyaṃ samanujñāya tato vāsam arocayat 01,210.015b*2046_02 tathety uktvā vāsudevo bhojanaṃ vai śaśāsa ha 01,210.015b*2046_03 yatirūpadharaṃ pārthaṃ visṛjya sahasā hariḥ 01,210.015c rathena kāñcanāṅgena dvārakām abhijagmivān 01,210.016a alaṃkṛtā dvārakā tu babhūva janamejaya 01,210.016c kuntīsutasya pūjārtham api niṣkuṭakeṣv api 01,210.017a didṛkṣavaś ca kaunteyaṃ dvārakāvāsino janāḥ 01,210.017c narendramārgam ājagmus tūrṇaṃ śatasahasraśaḥ 01,210.017d*2047_01 kṣaṇārdham api vārṣṇeyā govindavirahākṣamāḥ 01,210.017d*2047_02 kautūhalasamāviṣṭā bhṛśam utprekṣya saṃsthitāḥ 01,210.018a avalokeṣu nārīṇāṃ sahasrāṇi śatāni ca 01,210.018c bhojavṛṣṇyandhakānāṃ ca samavāyo mahān abhūt 01,210.019a sa tathā satkṛtaḥ sarvair bhojavṛṣṇyandhakātmajaiḥ 01,210.019c abhivādyābhivādyāṃś ca sarvaiś ca pratinanditaḥ 01,210.020a kumāraiḥ sarvaśo vīraḥ satkāreṇābhivāditaḥ 01,210.020c samānavayasaḥ sarvān āśliṣya sa punaḥ punaḥ 01,210.021a kṛṣṇasya bhavane ramye ratnabhojyasamāvṛte 01,210.021c uvāsa saha kṛṣṇena bahulās tatra śarvarīḥ 01,210.021d*2048_01 kṛṣṇaḥ svabhavanaṃ ramyaṃ praviveśa mahādyutiḥ 01,210.021d*2048_02 pravāsād āgataṃ sarvā devyaḥ kṛṣṇam apūjayan 01,211.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,211.001a tataḥ katipayāhasya tasmin raivatake girau 01,211.001c vṛṣṇyandhakānām abhavat sumahān utsavo nṛpa 01,211.002a tatra dānaṃ dadur vīrā brāhmaṇānāṃ sahasraśaḥ 01,211.002c bhojavṛṣṇyandhakāś caiva mahe tasya gires tadā 01,211.003a prāsādai ratnacitraiś ca gires tasya samantataḥ 01,211.003c sa deśaḥ śobhito rājan dīpavṛkṣaiś ca sarvaśaḥ 01,211.004a vāditrāṇi ca tatra sma vādakāḥ samavādayan 01,211.004c nanṛtur nartakāś caiva jagur gānāni gāyanāḥ 01,211.005a alaṃkṛtāḥ kumārāś ca vṛṣṇīnāṃ sumahaujasaḥ 01,211.005c yānair hāṭakacitrāṅgaiś cañcūryante sma sarvaśaḥ 01,211.006a paurāś ca pādacāreṇa yānair uccāvacais tathā 01,211.006c sadārāḥ sānuyātrāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ 01,211.007a tato haladharaḥ kṣībo revatīsahitaḥ prabhuḥ 01,211.007c anugamyamāno gandharvair acarat tatra bhārata 01,211.008a tathaiva rājā vṛṣṇīnām ugrasenaḥ pratāpavān 01,211.008c upagīyamāno gandharvaiḥ strīsahasrasahāyavān 01,211.009a raukmiṇeyaś ca sāmbaś ca kṣībau samaradurmadau 01,211.009c divyamālyāmbaradharau vijahrāte 'marāv iva 01,211.010a akrūraḥ sāraṇaś caiva gado bhānur viḍūrathaḥ 01,211.010c niśaṭhaś cārudeṣṇaś ca pṛthur vipṛthur eva ca 01,211.011a satyakaḥ sātyakiś caiva bhaṅgakārasahācarau 01,211.011c hārdikyaḥ kṛtavarmā ca ye cānye nānukīrtitāḥ 01,211.012a ete parivṛtāḥ strībhir gandharvaiś ca pṛthak pṛthak 01,211.012c tam utsavaṃ raivatake śobhayāṃ cakrire tadā 01,211.012d*2049_01 vāsudevo yayau tatra saha strībhir guṇānvitaḥ 01,211.012d*2049_02 dattvā dānaṃ dvijātibhyaḥ parivrājam apaśyata 01,211.013a tadā kolāhale tasmin vartamāne mahāśubhe 01,211.013c vāsudevaś ca pārthaś ca sahitau parijagmatuḥ 01,211.014a tatra caṅkramyamāṇau tau vāsudevasutāṃ śubhām 01,211.014c alaṃkṛtāṃ sakhīmadhye bhadrāṃ dadṛśatus tadā 01,211.015a dṛṣṭvaiva tām arjunasya kandarpaḥ samajāyata 01,211.015c taṃ tathaikāgramanasaṃ kṛṣṇaḥ pārtham alakṣayat 01,211.016a athābravīt puṣkarākṣaḥ prahasann iva bhārata 01,211.016c vanecarasya kim idaṃ kāmenāloḍyate manaḥ 01,211.017a mamaiṣā bhaginī pārtha sāraṇasya sahodarā 01,211.017b*2050_01 subhadrā nāma bhadraṃ te pitur me dayitā sutā 01,211.017c yadi te vartate buddhir vakṣyāmi pitaraṃ svayam 01,211.017d*2051_01 abravīt puṇḍarīkākṣaṃ prahasann iva bhārata 01,211.018 arjuna uvāca 01,211.018a duhitā vasudevasya vāsudevasya ca svasā 01,211.018c rūpeṇa caiva saṃpannā kam ivaiṣā na mohayet 01,211.019a kṛtam eva tu kalyāṇaṃ sarvaṃ mama bhaved dhruvam 01,211.019c yadi syān mama vārṣṇeyī mahiṣīyaṃ svasā tava 01,211.019d*2052_01 devavṛndaḥ sadā tvāṃ tu smṛtvā vijayate 'surān 01,211.019d*2052_02 tava saṃdarśanāt svāminn aprāpyaṃ na hi tat kim u 01,211.020a prāptau tu ka upāyaḥ syāt tad bravīhi janārdana 01,211.020c āsthāsyāmi tathā sarvaṃ yadi śakyaṃ nareṇa tat 01,211.021 vāsudeva uvāca 01,211.021a svayaṃvaraḥ kṣatriyāṇāṃ vivāhaḥ puruṣarṣabha 01,211.021c sa ca saṃśayitaḥ pārtha svabhāvasyānimittataḥ 01,211.022a prasahya haraṇaṃ cāpi kṣatriyāṇāṃ praśasyate 01,211.022c vivāhahetoḥ śūrāṇām iti dharmavido viduḥ 01,211.023a sa tvam arjuna kalyāṇīṃ prasahya bhaginīṃ mama 01,211.023c hara svayaṃvare hy asyāḥ ko vai veda cikīrṣitam 01,211.023d*2053_01 yatirūpadharas tvaṃ tu yadā kālavipākatā 01,211.024 vaiśaṃpāyana uvāca 01,211.024a tato 'rjunaś ca kṛṣṇaś ca viniścityetikṛtyatām 01,211.024c śīghragān puruṣān rājan preṣayām āsatus tadā 01,211.025a dharmarājāya tat sarvam indraprasthagatāya vai 01,211.025c śrutvaiva ca mahābāhur anujajñe sa pāṇḍavaḥ 01,211.025d*2054_01 bhīmasenas tu tac chrutvā kṛtakṛtyaṃ sma manyate 01,211.025d*2054_02 ity evaṃ manujaiḥ sārdham uktvā prītim upeyivān 01,212.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,212.001a tataḥ saṃvādite tasminn anujñāto dhanaṃjayaḥ 01,212.001c gatāṃ raivatake kanyāṃ viditvā janamejaya 01,212.001d@114=0025 vaiśaṃpāyanaḥ 01,212.001d@114=0039 śrībhagavān 01,212.001d@114=0041 vaiśaṃpāyanaḥ 01,212.001d@114=0047 vāsudevaḥ 01,212.001d@114=0052 baladevaḥ 01,212.001d@114=0058 vaiśaṃpāyanaḥ 01,212.001d@114=0172 vaiśaṃpāyanaḥ 01,212.001d@114=0205 vaiśaṃpāyanaḥ 01,212.001d@114=0222 vaiśaṃpāyanaḥ 01,212.001d@114=0260 vaiśaṃpāyanaḥ 01,212.001d@114=0312 vaiśaṃpāyanaḥ 01,212.001d@114=0323 vaiśaṃpāyanaḥ 01,212.001d@114=0335 vaiśaṃpāyanaḥ 01,212.001d@114=0371 vaiśaṃpāyanaḥ 01,212.001d@114=0396 vaiśaṃpāyanaḥ 01,212.001d@114=0459 vaiśaṃpāyanaḥ 01,212.001d@114_0001 cintayānas tato bhadrām upaviṣṭaḥ śilātale 01,212.001d@114_0002 ramaṇīye vanoddeśe bahupādapasaṃvṛte 01,212.001d@114_0003 sālatālāśvakarṇaiś ca bakulair arjunais tathā 01,212.001d@114_0004 campakāśokapuṃnāgaiḥ ketakaiḥ pāṭalais tathā 01,212.001d@114_0005 karṇikārair aśokaiś ca aṅkolair atimuktakaiḥ 01,212.001d@114_0006 evamādibhir anyaiś ca saṃvṛte sa śilātale 01,212.001d@114_0007 punaḥ punaś cintayānaḥ subhadrāṃ bhadrabhāṣiṇīm 01,212.001d@114_0008 yadṛcchayā copapannān vṛṣṇivīrān dadarśa ha 01,212.001d@114_0009 baladevaṃ ca hārdikyaṃ sāmbaṃ sāraṇam eva ca 01,212.001d@114_0010 pradyumnaṃ ca gadaṃ caiva cārudeṣṇaṃ viḍūratham 01,212.001d@114_0011 bhānuṃ ca niśaṭhaṃ caiva pṛthuṃ vipṛthum eva ca 01,212.001d@114_0012 tathānyāṃś ca bahūn paśyan hṛdi śokam adhārayat 01,212.001d@114_0013 tatas te sahitāḥ sarve yatiṃ dṛṣṭvā samutsukāḥ 01,212.001d@114_0014 vṛṣṇayo vinayopetāḥ parivāryopatasthire 01,212.001d@114_0015 tato 'rjunaḥ prītamanāḥ svāgataṃ vyājahāra saḥ 01,212.001d@114_0016 āsyatām āsyatāṃ sarvai ramaṇīye śilātale 01,212.001d@114_0017 ity evam uktā yatinā prītās te yādavarṣabhāḥ 01,212.001d@114_0018 upopaviviśuḥ sarve susvāgatam iti bruvan 01,212.001d@114_0019 tatas teṣu niviṣṭeṣu vṛṣṇivīreṣu pāṇḍavaḥ 01,212.001d@114_0020 ākāraṃ gūhamānas tu kuśalapraśnam abravīt 01,212.001d@114_0021 sarvatra kuśalaṃ coktvā baladevo 'bravīd idam 01,212.001d@114_0022 prasādaṃ kuru me vipra kutas tvaṃ cāgato hy asi 01,212.001d@114_0023 tvayā dṛṣṭāni puṇyāni vadasva vadatāṃ vara 01,212.001d@114_0024 parvatāṃś caiva tīrthāni vanāny āyatanāni ca 01,212.001d@114_0025 tīrthānāṃ darśanaṃ caiva parvatānāṃ ca bhārata 01,212.001d@114_0026 āpagānāṃ vanānāṃ ca kathayām āsa yādave 01,212.001d@114_0027 tāḥ kathāḥ kathayann eva kathānte janamejaya 01,212.001d@114_0028 kathāṃ dharmasamāyuktāṃ vṛṣṇivīre nyavedayat 01,212.001d@114_0029 śrutvā dharmakathāṃ puṇyāṃ vṛṣṇivīro 'bhyapūjayat 01,212.001d@114_0030 tatas tu yādavāḥ sarve mantrayanti sma bhārata 01,212.001d@114_0031 ayaṃ deśātithiḥ śrīmān yatiliṅgadharo dvijaḥ 01,212.001d@114_0032 āvāsaṃ kam upāśritya vaseta nirupadravaḥ 01,212.001d@114_0033 ity evam abruvaṃs te vai rauhiṇeyaṃ tu yādavāḥ 01,212.001d@114_0034 dadṛśuḥ kṛṣṇam āyāntaṃ sarve yādavanandanam 01,212.001d@114_0035 ehi keśava tāteti rauhiṇeyo 'bravīd vacaḥ 01,212.001d@114_0036 yatiliṅgadharo vidvān deśātithir ayaṃ dvijaḥ 01,212.001d@114_0037 varṣarātranivāsārtham āgato naḥ puraṃ prati 01,212.001d@114_0038 sthāne yasmin nivasati tan me brūhi janārdana 01,212.001d@114_0039 tvayi sthite mahābhāga paravān asmi dharmataḥ 01,212.001d@114_0040 svayaṃ tu rucire sthāne vasatām iti māṃ vada 01,212.001d@114_0041 suprītas tena vākyena pariṣvajya janārdanam 01,212.001d@114_0042 baladevo 'bravīd vākyaṃ cintayitvā mahābalaḥ 01,212.001d@114_0043 ārāme tu vased dhīmāṃś caturo varṣamāsakān 01,212.001d@114_0044 kanyāpure subhadrāyā bhuktvā bhojanam iṣṭataḥ 01,212.001d@114_0045 latāgṛheṣu vasatām iti me dhīyate matiḥ 01,212.001d@114_0046 labdhānujñās tvayā tatra manyante sarvayādavāḥ 01,212.001d@114_0047 balavān darśanīyaś ca vāgvic chrīmān bahuśrutaḥ 01,212.001d@114_0048 kanyāpurasamīpe tu na yuktam iti me matiḥ 01,212.001d@114_0049 guruḥ śāstā ca netā ca śāstrajño dharmavittamaḥ 01,212.001d@114_0050 tvayoktaṃ na virudhye 'haṃ kariṣyāmi vacas tava 01,212.001d@114_0051 śubhāśubhasya vijñāne nānyo 'sti bhuvi kaś cana 01,212.001d@114_0052 ayaṃ deśātithiḥ śrīmān sarvadharmaviśāradaḥ 01,212.001d@114_0053 dhṛtimān vinayopetaḥ satyavāg vijitendriyaḥ 01,212.001d@114_0054 yatiliṅgadharo hy eṣa ko vijānāti mānasam 01,212.001d@114_0055 tvam imaṃ puṇḍarīkākṣa nītvā kanyāpuraṃ śubham 01,212.001d@114_0056 nivedaya subhadrāyai madvākyaparicoditaḥ 01,212.001d@114_0057 bhakṣyair bhojyaiś ca pānaiś ca anyair iṣṭaiś ca pūjaya 01,212.001d@114_0058 sa tatheti pratijñāya sahito yatinā hariḥ 01,212.001d@114_0059 kṛtvā tu saṃvidaṃ tena prahṛṣṭaḥ keśavo 'bhavat 01,212.001d@114_0060 parvate tau vihṛtyaiva yatheṣṭaṃ kṛṣṇapāṇḍavau 01,212.001d@114_0061 tāṃ purīṃ praviveśātha gṛhya haste ca pāṇḍavam 01,212.001d@114_0062 praviśya ca gṛhaṃ ramyaṃ sarvabhogasamanvitam 01,212.001d@114_0063 pārtham āvedayām āsa rukmiṇīsatyabhāmayoḥ 01,212.001d@114_0064 hṛṣīkeśavacaḥ śrutvā te ubhe ūcatur bhṛśam 01,212.001d@114_0065 manoratho mahān eṣa hṛdi naḥ parivartate 01,212.001d@114_0066 kadā drakṣyāma bībhatsuṃ pāṇḍavaṃ gṛham āgatam 01,212.001d@114_0067 iti cintayamānānāṃ pārtho duḥkham apānudat 01,212.001d@114_0068 prāptam ajñātapūjābhir uttamābhir apūjayat 01,212.001d@114_0069 sa taṃ priyātithiśreṣṭhaṃ samīkṣya yatim āgatam 01,212.001d@114_0070 sodaryāṃ bhaginīṃ kṛṣṇaḥ subhadrām idam abravīt 01,212.001d@114_0071 ayaṃ deśātithir bhadre saṃyato vratavān ṛṣiḥ 01,212.001d@114_0072 prāpnotu satataṃ pūjāṃ tava kanyāpure vasan 01,212.001d@114_0073 āryeṇa ca parijñātaḥ pūjanīyo yatiḥ sadā 01,212.001d@114_0074 tasmād bharasva vārṣṇeyi bhakṣyair bhojyair yatiṃ sadā 01,212.001d@114_0075 eṣa yad yad ṛṣir brūyāt kāryam eva na saṃśayaḥ 01,212.001d@114_0076 sakhībhiḥ sahitā bhadre bhavāsya vaśavartinī 01,212.001d@114_0077 purāpi yatayo bhadre ye bhaikṣārtham anuvratāḥ 01,212.001d@114_0078 te babhūvur daśārhāṇāṃ kanyāpuranivāsinaḥ 01,212.001d@114_0079 tebhyo bhojyāni bhakṣyāṇi yathākālam atandritāḥ 01,212.001d@114_0080 kanyāpuragatāḥ kanyāḥ prayacchanti yaśasvini 01,212.001d@114_0081 sā tathety abravīt kṛṣṇaṃ kariṣyāmi yathāttha mām 01,212.001d@114_0082 toṣayiṣyāmi vṛttena karmaṇā ca dvijarṣabham 01,212.001d@114_0083 evam etena rūpeṇa kaṃ cit kālaṃ dhanaṃjayaḥ 01,212.001d@114_0084 uvāsa bhakṣyair bhojyaiś ca bhadrayā paramārcitaḥ 01,212.001d@114_0085 tasya sarvaguṇopetāṃ vāsudevasahodarām 01,212.001d@114_0086 paśyataḥ satataṃ bhadrāṃ prādur āsīn manobhavaḥ 01,212.001d@114_0087 gūhayann iva cākāram ālokya varavarṇinīm 01,212.001d@114_0088 dīrgham uṣṇaṃ niśaśvāsa pārthaḥ kāmavaśaṃ gataḥ 01,212.001d@114_0089 na kṛṣṇāṃ rūpato mene vāsudevasahodarām 01,212.001d@114_0090 prāptāṃ hṛdīndrasenāṃ vā sākṣād vā varuṇātmajām 01,212.001d@114_0091 atītasamaye kāle sodaryāṇāṃ dhanaṃjayaḥ 01,212.001d@114_0092 na sasmāra subhadrāyāḥ kāmāṅkuśanivāritaḥ 01,212.001d@114_0093 krīḍāratiparāṃ bhadrāṃ sakhījanaśatair vṛtām 01,212.001d@114_0094 prīyate smārjunaḥ paśyan svāhām iva hutāśanaḥ 01,212.001d@114_0095 pāṇḍavasya subhadrāyāḥ sakāśe tu yaśasvinaḥ 01,212.001d@114_0096 samutpattiḥ prabhāvaś ca gadena kathitaḥ purā 01,212.001d@114_0097 śrutvā cāśaninirghoṣaṃ keśavenāpi dhīmatā 01,212.001d@114_0098 upamām arjunaṃ kṛtvā vistaraḥ kathitaḥ purā 01,212.001d@114_0099 kruddhamattapralāpaś ca vṛṣṇīnām arjunaṃ prati 01,212.001d@114_0100 pauruṣāṇy upamāṃ kṛtvā prāvardhanta dhanuṣmatām 01,212.001d@114_0101 anyonyakalahe cāpi vivāde cāpi vṛṣṇayaḥ 01,212.001d@114_0102 arjuno 'pi na me tulyaḥ kutas tvam iti te 'bruvan 01,212.001d@114_0103 jātāṃś ca putrān gṛhṇanta āśiṣo vṛṣṇayo 'bruvan 01,212.001d@114_0104 arjunasya samo vīrye bhava tāta dhanurdharaḥ 01,212.001d@114_0105 tasmāt subhadrā cakame pauruṣād bharatarṣabham 01,212.001d@114_0106 satyasaṃdhasya rūpeṇa cāturyeṇa ca mohitā 01,212.001d@114_0107 cāraṇātithisaṃghānāṃ gadasya ca niśamya sā 01,212.001d@114_0108 adṛṣṭe kṛtabhāvābhūt subhadrā bharatarṣabhe 01,212.001d@114_0109 kīrtayan dadṛśe yo yaḥ kathaṃ cit kurujāṅgalam 01,212.001d@114_0110 taṃ tam eva sadā bhadrā bībhatsuṃ smābhipṛcchati 01,212.001d@114_0111 abhīkṣṇaśaḥ paripraśnād abhīkṣṇaśravaṇāt tathā 01,212.001d@114_0112 pratyakṣa iva bhadrāyāḥ pāṇḍavaḥ samapadyata 01,212.001d@114_0113 bhujau bhujagasaṃkāśau jyāghātena kiṇīkṛtau 01,212.001d@114_0114 pārtho 'yam iti paśyantyā niḥsaṃśayam ajāyata 01,212.001d@114_0115 yathārūpaṃ hi śuśrāva subhadrā bharatarṣabham 01,212.001d@114_0116 tathārūpam avekṣyainaṃ parāṃ prītim avāpa sā 01,212.001d@114_0117 sā kadā cid upāsīnaṃ papraccha kurunandanam 01,212.001d@114_0118 kathaṃ deśāḥ kathaṃ śailā nānājanapadāḥ katham 01,212.001d@114_0119 sarāṃsi saritaś caiva vanāni ca kathaṃ yate 01,212.001d@114_0120 diśaḥ kāś ca kathaṃ prāptāś caratā bhavatā sadā 01,212.001d@114_0121 sa tathoktas tadā bhadrāṃ bahunarmānṛtaṃ bruvan 01,212.001d@114_0122 uvāca paramaprītas tasyā bahu tathā kathāḥ 01,212.001d@114_0123 niśamya vividhaṃ tasya loke caritam ātmanaḥ 01,212.001d@114_0124 kathāparigato bhāvaḥ kanyāyāḥ samapadyata 01,212.001d@114_0125 parvasaṃdhau ca kasmiṃś cit subhadrā bharatarṣabham 01,212.001d@114_0126 rahasy ekāntam āsādya hṛṣyamāṇābhyabhāṣata 01,212.001d@114_0127 yatinā caratā lokān khāṇḍavaprasthavāsinī 01,212.001d@114_0128 kaccid bhagavatā dṛṣṭā pṛthāsmākaṃ pitṛṣvasā 01,212.001d@114_0129 bhrātṛbhiḥ prayataiḥ sarvaiḥ kaccid āryo yudhiṣṭhiraḥ 01,212.001d@114_0130 kaccid dharmaparo bhīmo dharmarājasya dhīmataḥ 01,212.001d@114_0131 nivṛttasamayaḥ kaccid aparādhād dhanaṃjayaḥ 01,212.001d@114_0132 niyame kāmabhogānāṃ vartamānaḥ priyetare 01,212.001d@114_0133 kva nu pārthaś caraty adya bahvīr durvasatīr vasan 01,212.001d@114_0134 sukhocito hy aduḥkhārho dīrghabāhur ariṃdamaḥ 01,212.001d@114_0135 kaccic chruto vā dṛṣṭo vā pārtho bhagavatārjunaḥ 01,212.001d@114_0136 niśamya vacanaṃ tasyās tām uvāca hasann iva 01,212.001d@114_0137 ārye pṛthā ca kuśalā saputrā ca sahasnuṣā 01,212.001d@114_0138 prīyate paśyatī putrān kurukṣetraṃ ca paśyatī 01,212.001d@114_0139 anujñātas tu mātrā ca sodaryais tu dhanaṃjayaḥ 01,212.001d@114_0140 dvārakām āvasaty eko yatiliṅgena pāṇḍavaḥ 01,212.001d@114_0141 paśyantī satataṃ kasmān nābhijānāsi mādhavi 01,212.001d@114_0142 niśamya vacanaṃ tasya vāsudevasahodarā 01,212.001d@114_0143 niḥśvāsabahulā tasthau kṣitiṃ vilikhatī tadā 01,212.001d@114_0144 tataḥ paramasaṃhṛṣṭaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 01,212.001d@114_0145 arjuno 'ham iti prītas tām uvāca dhanaṃjayaḥ 01,212.001d@114_0146 yathā tava gato bhāvaḥ śravaṇān mayi bhāmini 01,212.001d@114_0147 tvadgataḥ satataṃ bhāvas tathā śataguṇo mama 01,212.001d@114_0148 praśaste 'hani dharmeṇa bhadre svayam ahaṃ vṛtaḥ 01,212.001d@114_0149 satyavān iva sāvitryā bhaviṣyāmi patis tava 01,212.001d@114_0150 evam uktvā tataḥ pārthaḥ praviveśa latāgṛham 01,212.001d@114_0151 tataḥ subhadrā lalitā lajjābhāvasamanvitā 01,212.001d@114_0152 mumoha śayane divye śayānā natathocitā 01,212.001d@114_0153 kanyāpure ca saṃvṛttaṃ jñātvā divyena cakṣuṣā 01,212.001d@114_0154 śaśāsa rukmiṇīṃ kṛṣṇo bhojanādikam arjune 01,212.001d@114_0155 tadā prabhṛti tāṃ bhadrāṃ cintayan vai dhanaṃjayaḥ 01,212.001d@114_0156 āste sma sa tadārāme kāryeṇaiva sahābhibhūḥ 01,212.001d@114_0157 subhadrāpi na ca svasthā pārthaṃ prati babhūva sā 01,212.001d@114_0158 kṛśā vivarṇavadanā cintāśokaparāyaṇā 01,212.001d@114_0159 niḥśvāsaparamā bhadrā mānasena manasvinī 01,212.001d@114_0160 na śayyāsanabhogeṣu ratiṃ vindati kena cit 01,212.001d@114_0161 na naktaṃ na divā śete babhūvonmattadarśanā 01,212.001d@114_0162 evaṃ śokaparāṃ bhadrāṃ devakī vākyam abravīt 01,212.001d@114_0163 mā śokaṃ kuru vārṣṇeyi dhṛtim ālamba śobhane 01,212.001d@114_0164 nivedayiṣye tvāṃ rāme kṛṣṇe caiva nararṣabhe 01,212.001d@114_0165 paścāj jānāmi te vārtāṃ mā śokaṃ kuru mādhavi 01,212.001d@114_0166 evam uktvā ca sā mātā bhadrāyāḥ priyakāminī 01,212.001d@114_0167 nivedayām āsa tadā bhadrām ānakadundubheḥ 01,212.001d@114_0168 rahasy ekāsanā tatra bhadrāsvastheti cābravīt 01,212.001d@114_0169 ārāme tu yatiḥ śrīmān arjunaḥ so 'tha naḥ śrutaḥ 01,212.001d@114_0170 akrūrāya ca kṛṣṇāya āhukāya ca sātyake 01,212.001d@114_0171 nivedyatāṃ mahāprājña śrotavyaṃ yadi bāndhavaiḥ 01,212.001d@114_0172 vasudevas tu tac chrutvā akrūrāhukayos tadā 01,212.001d@114_0173 nivedayitvā kṛṣṇāya mantrayām āsa naikadhā 01,212.001d@114_0174 idaṃ kāryam idaṃ kṛtyam idam evaṃ viniścitam 01,212.001d@114_0175 akrūraś cograsenaś ca satyakaś ca gadena ca 01,212.001d@114_0176 pṛthuśravāś ca kṛṣṇaś ca sahitāḥ śininā saha 01,212.001d@114_0177 rukmiṇī satyabhāmā ca devakī rohiṇī tathā 01,212.001d@114_0178 vāsudevena sahitāḥ purohitamate sthitāḥ 01,212.001d@114_0179 vivāhaṃ mantrayām āsur dvādaśe 'hani bhārata 01,212.001d@114_0180 ajñātaṃ rauhiṇeyasya uddhavasya ca bhārata 01,212.001d@114_0181 vivāhaṃ tu subhadrāyāḥ kartukāmo gadāgrajaḥ 01,212.001d@114_0182 mahādevasya pūjārthaṃ mahotsavam iti bruvan 01,212.001d@114_0183 catustriṃśad ahorātraṃ subhadrārtipraśāntaye 01,212.001d@114_0184 nagare ghoṣayām āsa hitārthaṃ savyasācinaḥ 01,212.001d@114_0185 itaś caturthe tv ahani antardvīpaṃ tu gamyatām 01,212.001d@114_0186 sadāraiḥ sānuyātraiś ca saputraiś ca sabāndhavaiḥ 01,212.001d@114_0187 gantavyaṃ sarvavarṇaiś ca gantavyaṃ sarvayādavaiḥ 01,212.001d@114_0188 evam uktās tu te sarve tathā cakruś ca sarvaśaḥ 01,212.001d@114_0189 tataḥ sarvadaśārhāṇām antardvīpe tu bhārata 01,212.001d@114_0190 catustriṃśad ahorātraṃ babhūva paramotsavaḥ 01,212.001d@114_0191 kṛṣṇarāmāhukākrūrapradyumnaśinisatyakāḥ 01,212.001d@114_0192 samudraṃ prayayur hṛṣṭāḥ kukurāndhakavṛṣṇayaḥ 01,212.001d@114_0193 yuktayantrapatākābhir vṛṣṇayo brāhmaṇaiḥ saha 01,212.001d@114_0194 samudraṃ prayayur naubhiḥ sarve puranivāsinaḥ 01,212.001d@114_0195 tatas tvaritam āgamya dāśārhagaṇapūjitam 01,212.001d@114_0196 subhadrā puṇḍarīkākṣam abravīd yatiśāsanāt 01,212.001d@114_0197 kṛtyavān dvādaśāhāni sthātā sa bhagavān iha 01,212.001d@114_0198 tiṣṭhatas tasya kaḥ kuryād upasthānavidhiṃ prati 01,212.001d@114_0199 tām uvāca hṛṣīkeśaḥ kas tvad anyo viśeṣataḥ 01,212.001d@114_0200 tam ṛṣiṃ pratyupasthātum ito nārhati mānavaḥ 01,212.001d@114_0201 tvam evāsmanmatenāsya maharṣer vaśavartinī 01,212.001d@114_0202 kuru sarvāṇi kāryāṇi kīrtiṃ dharmam avekṣya ca 01,212.001d@114_0203 tasya cātithimukhyasya sarveṣāṃ ca tapasvinām 01,212.001d@114_0204 saṃvidhānaparā bhadre bhava tvaṃ vaśavartinī 01,212.001d@114_0205 evam ādiśya bhadrāṃ ca rakṣāṃ ca madhusūdanaḥ 01,212.001d@114_0206 yayau śaṅkhapraṇādena bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ 01,212.001d@114_0207 tatas tad dvīpam āsādya dānadharmaparāyaṇāḥ 01,212.001d@114_0208 ugrasenamukhāḥ sarve vijahruḥ kukurāndhakāḥ 01,212.001d@114_0209 saptayojanavistāra āyato daśayojanam 01,212.001d@114_0210 babhūva sa mahādvīpaḥ saparvatamahāvanaḥ 01,212.001d@114_0211 setupuṣkariṇījālair ākrīḍaḥ sarvasātvatām 01,212.001d@114_0212 vāpīpalvalasaṃghaiś ca kānanaiś ca manoramaiḥ 01,212.001d@114_0213 vāsudevasamair dvīpaḥ sa sarvaiḥ kukurāndhakaiḥ 01,212.001d@114_0214 babhūva paramopetas triviṣṭapa ivāmaraiḥ 01,212.001d@114_0215 catustriṃśad ahorātraṃ dānadharmaparāyaṇāḥ 01,212.001d@114_0216 ugrasenamukhāḥ sarve vijahruḥ kukurāndhakāḥ 01,212.001d@114_0217 vicitramālyābharaṇāś citrarūpānulepanāḥ 01,212.001d@114_0218 vihārābhimukhāḥ sarve yādavāḥ pānasaṃyutāḥ 01,212.001d@114_0219 sunṛttagītavāditrai ramamāṇās tato 'bhavan 01,212.001d@114_0220 tatra yāte daśārhāṇām ṛṣabhe śārṅgadhanvani 01,212.001d@114_0221 subhadrodvāhanaṃ pārthaḥ prāptakālam amanyata 01,212.001d@114_0222 vṛṣṇyandhakapurāt tasmād apayānaṃ ca pāṇḍavaḥ 01,212.001d@114_0223 viniścitya tataḥ pārthaḥ subhadrām idam abravīt 01,212.001d@114_0224 śṛṇu bhadre yathāśāstraṃ yathārtham ṛṣibhiḥ kṛtam 01,212.001d@114_0225 kanyāyās tu pitā bhrātā mātā mātula eva ca 01,212.001d@114_0226 pitṛbhrātā guruś cāpi dāne tu prabhutāṃ gataḥ 01,212.001d@114_0227 mahotsavaṃ paśupater draṣṭukāmaḥ pitāhukaḥ 01,212.001d@114_0228 antardvīpaṃ gato bhadre putraiḥ pautraiḥ sabāndhavaiḥ 01,212.001d@114_0229 mama caiva viśālākṣi videśasthās tu bāndhavāḥ 01,212.001d@114_0230 tasmāt subhadre gāndharvo vivāhaḥ pañcamo bhavet 01,212.001d@114_0231 samāgame tu kanyāyāḥ kriyāḥ proktāś caturvidhāḥ 01,212.001d@114_0232 teṣāṃ pravṛttiṃ sādhūnāṃ śṛṇu mādhavi tad yathā 01,212.001d@114_0233 varam āhūya vidhinā pitṛdattā yathārthine 01,212.001d@114_0234 sā patnī tu budhair uktā sā tu vaśyā pativratā 01,212.001d@114_0235 bhṛtyānāṃ bharaṇārthāya ātmanaḥ poṣaṇāya ca 01,212.001d@114_0236 dāre sthite gṛhītā sā bhāryā ceti budhair matā 01,212.001d@114_0237 dharmato varayitvā tu ānīya svaṃ niveśanam 01,212.001d@114_0238 nyāyena dattā tāruṇye dārāḥ pitṛkṛtā bhavet 01,212.001d@114_0239 janayed yā tu bhartāraṃ jāyā ity eva nāmataḥ 01,212.001d@114_0240 dārāḥ patnī ca bhāryā ca jāyā ceti caturvidhāḥ 01,212.001d@114_0241 catasra evāgnisākṣyāḥ kriyāyuktās tu dharmataḥ 01,212.001d@114_0242 gāndharveṇa vivāhena rāgāt putrārthakāraṇāt 01,212.001d@114_0243 ātmanānugṛhītā yā sā tu vaśyā prajāvatī 01,212.001d@114_0244 gāndharvas tu kriyāhīno rāgād eva pravartate 01,212.001d@114_0245 sakāmāyāḥ sakāmena nirmantro rahasi smṛtaḥ 01,212.001d@114_0246 mayoktam akriyaṃ cāpi kartavyaṃ mādhavi tvayā 01,212.001d@114_0247 ayanaṃ caiva māsaś ca ṛkṣaṃ pakṣas tathā tithiḥ 01,212.001d@114_0248 karaṇaṃ ca muhūrtaṃ ca lagnasaṃpad yathādya vai 01,212.001d@114_0249 vivāhasya viśālākṣi praśastaṃ cottarāyaṇam 01,212.001d@114_0250 vaiśākhaś caiva māsānāṃ pakṣāṇāṃ śubhra eva ca 01,212.001d@114_0251 nakṣatrāṇāṃ tathā hastas tṛtīyā ca tithiṣv api 01,212.001d@114_0252 lagno hi makaraḥ śreṣṭhaḥ karaṇānāṃ bavas tathā 01,212.001d@114_0253 maitro muhūrto vaivāhya āvayoḥ śubhakarmaṇi 01,212.001d@114_0254 sarvasaṃpad iyaṃ bhadre adya rātrau bhaviṣyati 01,212.001d@114_0255 bhagavān astam abhyeti tapanas tapatāṃ varaḥ 01,212.001d@114_0256 nārāyaṇo hi sarvajño nānubudhyeta viśvakṛt 01,212.001d@114_0257 dharmasaṃkaṭam āpanne kiṃ nu kṛtvā śubhaṃ bhavet 01,212.001d@114_0258 manobhavena kāmena mohitaṃ mā pralāpinam 01,212.001d@114_0259 prativākyaṃ tu me dehi kiṃ na vakṣyasi mādhavi 01,212.001d@114_0260 arjunasya vacaḥ śrutvā cintayantī janārdanam 01,212.001d@114_0261 novāca kiṃ cid vacanaṃ bāṣpadūṣitalocanā 01,212.001d@114_0262 rāgonmādapralāpī syād arjuno jayatāṃ varaḥ 01,212.001d@114_0263 cintayām āsa pitaraṃ praviśya ca latāgṛham 01,212.001d@114_0264 cintayānaṃ tu kaunteyaṃ jñātvā śacyā śacīpatiḥ 01,212.001d@114_0265 sahito nāradādyais tu munisiddhāpsarogaṇaiḥ 01,212.001d@114_0266 arundhatyā vasiṣṭhena ājagāma kuśasthalīm 01,212.001d@114_0267 cintitaṃ ca subhadrāyāś cintayitvā janārdanaḥ 01,212.001d@114_0268 nidrayāpahṛtajñānaṃ rauhiṇeyaṃ vinā tadā 01,212.001d@114_0269 sahākrūreṇa śininā satyakena gadena ca 01,212.001d@114_0270 vasudevena devakyā āhukena ca dhīmatā 01,212.001d@114_0271 ājagāma purīṃ rātrau dvārakāṃ svajanair vṛtaḥ 01,212.001d@114_0272 pūjayitvā tu deveśaṃ nāradādyair maharṣibhiḥ 01,212.001d@114_0273 kuśalapraśnam uktvā tu devendreṇābhiyācitaḥ 01,212.001d@114_0274 vaivāhikakriyāṃ kṛṣṇas tathety evam uvāca ha 01,212.001d@114_0275 āhuko vasudevaś ca sahākrūraḥ sasātyakiḥ 01,212.001d@114_0276 abhipraṇamya śirasā pākaśāsanam abruvan 01,212.001d@114_0277 devadeva namas te 'stu lokanātha jagatpate 01,212.001d@114_0278 vayaṃ dhanyāḥ sma lokeṣu bāndhavaiḥ sahitā vibho 01,212.001d@114_0279 kṛtaprasādās tu vayaṃ tava vākyena viśvajit 01,212.001d@114_0280 evam uktvā prasādyainaṃ pūjayitvā prayatnataḥ 01,212.001d@114_0281 mahendraśāsanāt sarve sahitāś ca maharṣibhiḥ 01,212.001d@114_0282 vivāhaṃ kārayām āsuḥ śakraputrasya śāstrataḥ 01,212.001d@114_0283 arundhatī śacī devī rukmiṇī devakī tathā 01,212.001d@114_0284 divyastrībhiś ca sahitāḥ kriyāṃ bhadrāṃ prayojayan 01,212.001d@114_0285 maharṣiḥ kāśyapo hotā sadasyā nāradādayaḥ 01,212.001d@114_0286 puṇyāśiṣaḥ prayoktāraḥ sarve hy āsaṃs tadārjune 01,212.001d@114_0287 abhiṣekaṃ tataḥ kṛtvā mahendraḥ pākaśāsanim 01,212.001d@114_0288 lokapālais tu sahitaḥ sarvair devair abhiṣṭutaḥ 01,212.001d@114_0289 kirīṭāṅgadahārādyair hastābharaṇakuṇḍalaiḥ 01,212.001d@114_0290 bhūṣayitvā tu taṃ pārthaṃ dvitīyam iva vāsavam 01,212.001d@114_0291 putraṃ pariṣvajya tadā prītim āpa puraṃdaraḥ 01,212.001d@114_0292 śacī devī tathā bhadrām arundhatyādibhis tadā 01,212.001d@114_0293 kārayām āsa vaivāhyaṃ maṅgalyaṃ yādavastriyaḥ 01,212.001d@114_0294 sahāpsarobhir muditā bhūṣaṇaiś cābhyapūjayan 01,212.001d@114_0295 paulomīm iva manyante subhadrāṃ devayoṣitaḥ 01,212.001d@114_0296 tato vivāho vavṛdhe kṛtaḥ sarvaguṇānvitaḥ 01,212.001d@114_0297 tasyāḥ pāṇiṃ gṛhītvā tu mantrahomapuraskṛtam 01,212.001d@114_0298 yathā tasyaiva hi pitā śacyā iva śatakratuḥ 01,212.001d@114_0299 sā jiṣṇum adhikaṃ bheje subhadrā cārudarśanā 01,212.001d@114_0300 pārthasya sadṛśī bhadrā rūpeṇa vayasā tathā 01,212.001d@114_0301 subhadrāyāś ca pārtho 'pi sadṛśo rūpalakṣaṇaiḥ 01,212.001d@114_0302 ity ūcuś ca tadā devāḥ prītāḥ sendrapurogamāḥ 01,212.001d@114_0303 evaṃ niveśya devās tu gandharvaiḥ sāpsarogaṇaiḥ 01,212.001d@114_0304 āmantrya yādavān sarve viprajagmur yathāgatam 01,212.001d@114_0305 yādavāḥ pārtham āmantrya antardvīpaṃ gatās tadā 01,212.001d@114_0306 vāsudevas tadā pārtham uvāca yadunandanaḥ 01,212.001d@114_0307 dvāviṃśad divasān pārtha ihoṣya bharatarṣabha 01,212.001d@114_0308 māmakaṃ ratham āruhya sainyasugrīvayojitam 01,212.001d@114_0309 subhadrayā sukhaṃ pārtha khāṇḍavaprastham āviśa 01,212.001d@114_0310 yādavaiḥ sahitaḥ paścād āgamiṣyāmi bhārata 01,212.001d@114_0311 yativeṣeṇa nirato vasa tvaṃ rukmiṇīgṛhe 01,212.001d@114_0312 evam uktvā pracakrāma antardvīpaṃ janārdanaḥ 01,212.001d@114_0313 kṛtodvāhas tadā pārthaḥ kṛtakāryo 'bhavat tadā 01,212.001d@114_0314 tasyāṃ copagato bhāvaḥ pārthasya sahasāgataḥ 01,212.001d@114_0315 sa tayā yuyuje vīro bhadrayā bharatarṣabhaḥ 01,212.001d@114_0316 abhiniṣpannayā rāmaḥ sītayeva samanvitaḥ 01,212.001d@114_0317 sa hi jiṣṇur vijajñe tāṃ hrīṃ śriyaṃ saṃnatikriyām 01,212.001d@114_0318 dvādaśānāṃ varastrīṇāṃ rūpeṇāsadṛśīṃ satīm 01,212.001d@114_0319 sa prakṛtyā śriyā dīptaḥ saṃdidīpe tayādhikam 01,212.001d@114_0320 udyatsahasradīptāṃśuḥ śaradīva divākaraḥ 01,212.001d@114_0321 sā tu taṃ manujavyāghram anuraktā manasvinī 01,212.001d@114_0322 kanyāpuragatā bhūtvā tatparā samapadyata 01,212.001d@114_0323 vṛṣṇyandhakapurāt tatra apayānaṃ dhanaṃjayaḥ 01,212.001d@114_0324 viniścitya tayā pārthaḥ subhadrām idam abravīt 01,212.001d@114_0325 dvijānāṃ gaṇamukhyānāṃ yathārhaṃ pratipādaya 01,212.001d@114_0326 bhakṣyair bhojyaiś ca kāmaiś ca prayaccha pratiyāsyatām 01,212.001d@114_0327 ātmanaś ca samuddiśya mahāvratasamāpanam 01,212.001d@114_0328 gaccha bhadre svayaṃ tūrṇaṃ mahārājaniveśanam 01,212.001d@114_0329 tejobalajavopetai ratnair hayavarottamaiḥ 01,212.001d@114_0330 sainyasugrīvasaṃyuktaṃ rathaṃ tūrṇam ihānaya 01,212.001d@114_0331 krīḍārtham iti bhāṣitvā sakhībhiḥ subhage saha 01,212.001d@114_0332 kṣipram ādāya paryehi rathaṃ sarvāyudhāni ca 01,212.001d@114_0333 anukarṣān patākāś ca tūṇīrāṃś ca dhanūṃṣi ca 01,212.001d@114_0334 sarvān rathavare kuryāḥ sotsedhāś ca mahāgadāḥ 01,212.001d@114_0335 arjunenaivam uktā tu subhadrā bhadrabhāṣiṇī 01,212.001d@114_0336 jagāma nṛpater veśma sakhībhis tvaritā saha 01,212.001d@114_0337 krīḍārtham iva tatrasthān rakṣiṇo vākyam abravīt 01,212.001d@114_0338 rathenānena yāsyāmi mahāvratasamāpanam 01,212.001d@114_0339 sainyasugrīvayuktena sāyudhena ca śārṅgiṇaḥ 01,212.001d@114_0340 subhadrayaivam ukte tu janāḥ prāñjalayo 'bruvan 01,212.001d@114_0341 rathenānena bhadre tvaṃ yatheṣṭaṃ kriyatām iti 01,212.001d@114_0342 yojayitvā rathavaraṃ kalyāṇair abhibhāṣya tām 01,212.001d@114_0343 yathoktaṃ sarvam āropya sakhībhiḥ saha bhāminī 01,212.001d@114_0344 kṣipram ādāya kalyāṇī subhadrārjunam abravīt 01,212.001d@114_0345 ratho 'yaṃ rathināṃ śreṣṭha ānītas tava śāsanāt 01,212.001d@114_0346 svasti yāhi yathākāmaṃ kurūn kauravanandana 01,212.001d@114_0347 nivedya taṃ rathaṃ bhartuḥ subhadrā bhadrasaṃmatā 01,212.001d@114_0348 brāhmaṇebhyo dadau hṛṣṭā tadā sā vividhaṃ vasu 01,212.001d@114_0349 snehavanti ca bhojyāni pradadāv īpsitāni ca 01,212.001d@114_0350 yathākāmaṃ yathāśraddhaṃ vastrāṇi vividhāni ca 01,212.001d@114_0351 tarpitā vividhair bhakṣyais tāny avāpya vasūni ca 01,212.001d@114_0352 brāhmaṇāḥ svagṛhaṃ jagmuḥ prayujya paramāśiṣaḥ 01,212.001d@114_0353 subhadrayā tu vijñaptaḥ pūrvam eva dhanaṃjayaḥ 01,212.001d@114_0354 raśmipragrahaṇe pārtha na me 'sti sadṛśo bhuvi 01,212.001d@114_0355 tasmāt sā pūrvam āruhya raśmīñ jagrāha mādhavī 01,212.001d@114_0356 sodarā vāsudevasya kṛtasvastyayanā hayān 01,212.001d@114_0357 varjayitvā tu tal liṅgaṃ samucchritamahādhanuḥ 01,212.001d@114_0358 āruroha rathaśreṣṭhaṃ śuklavāsā dhanaṃjayaḥ 01,212.001d@114_0359 mahendradattamukuṭaṃ tathā hy ābharaṇāni ca 01,212.001d@114_0360 alaṃkṛtya tu kaunteyaḥ prayātum upacakrame 01,212.001d@114_0361 tataḥ kanyāpure ghoṣas tumulaḥ samapadyata 01,212.001d@114_0362 dṛṣṭvā rathagataṃ pārthaṃ khaḍgapāṇiṃ dhanurdharam 01,212.001d@114_0363 abhīśuhastāṃ suśroṇīṃ arjunena rathe sthitām 01,212.001d@114_0364 ūcuḥ kanyāpure kanyā vāsudevasahodarām 01,212.001d@114_0365 sarve kāmāḥ samṛddhās te subhadre bhadrabhāṣiṇi 01,212.001d@114_0366 vāsudevapriyaṃ labdhvā bhartāraṃ vīram arjunam 01,212.001d@114_0367 sarvasīmantinīnāṃ tvaṃ śreṣṭhā kṛṣṇasahodare 01,212.001d@114_0368 yasmāt sarvamanuṣyāṇāṃ śreṣṭho bhartā tavārjunaḥ 01,212.001d@114_0369 upapannas tvayā vīraḥ sarvalokamahārathaḥ 01,212.001d@114_0370 svasti yāhi gṛhaṃ bhadre suhṛdbhiḥ saṃgamo 'stu te 01,212.001d@114_0371 evam uktā prahṛṣṭābhiḥ sakhībhiḥ parinanditā 01,212.001d@114_0372 bhadrā bhadrajavopetān punar aśvān acodayat 01,212.001d@114_0373 tataś cāmarahastā sā sakhī kubjāṅganābhavat 01,212.001d@114_0374 tataḥ kanyāpuradvārāt saghoṣam abhiniḥsṛtam 01,212.001d@114_0375 dadṛśus taṃ rathaśreṣṭhaṃ janā jīmūtaniḥsvanam 01,212.001d@114_0376 subhadrāsaṃgṛhītasya rathasya mahato ravam 01,212.001d@114_0377 meghasvanam ivākāśe śuśruvuḥ puravāsinaḥ 01,212.001d@114_0378 subhadrayā ca saṃpanne tiṣṭhan rathavare 'rjunaḥ 01,212.001d@114_0379 prababhau parayopetaḥ kailāsa iva gaṅgayā 01,212.001d@114_0380 pārthaḥ subhadrāsahito virarāja mahārathaḥ 01,212.001d@114_0381 pārthasyeva pitā śakro yathā śacyā samanvitaḥ 01,212.001d@114_0382 subhadrāṃ prekṣya dharmeṇa hriyamāṇāṃ yaśasvinīm 01,212.001d@114_0383 cakruḥ kilakilāśabdam āsādya bahavo janāḥ 01,212.001d@114_0384 dāśārhāṇāṃ kulasya śrīḥ subhadrā bhadrabhāṣiṇī 01,212.001d@114_0385 abhikāmā sakāmena pārthena saha gacchati 01,212.001d@114_0386 athāpare hi saṃkruddhā gṛhṇīta ghnata māciram 01,212.001d@114_0387 iti saṃvāryamāṇānāṃ sa nādaḥ sumahān abhūt 01,212.001d@114_0388 sa tena janaghoṣeṇa vīro gaja ivārditaḥ 01,212.001d@114_0389 vavarṣa śaravarṣāṇi na tu kaṃ cana roṣayat 01,212.001d@114_0390 mumoca niśitān bāṇān dīpyamānān svatejasā 01,212.001d@114_0391 prāsādavarasaṃgheṣu harmyeṣu bhavaneṣu ca 01,212.001d@114_0392 prāsādapaṅktistambheṣu vedikāsu dhvajeṣu ca 01,212.001d@114_0393 mumoca niśitān bāṇān na ca kaṃ cana roṣayat 01,212.001d@114_0394 kṣobhayitvā puraśreṣṭhaṃ garutmān iva sāgaram 01,212.001d@114_0395 prekṣan raivatakadvāraṃ niryayau bharatarṣabhaḥ 01,212.001d@114_0396 śāsanāt puruṣendrasya balena mahatā balī 01,212.001d@114_0397 girau raivatake nityaṃ babhūva vipṛthuśravāḥ 01,212.001d@114_0398 pravāse vāsudevasya tasmin haladharopamaḥ 01,212.001d@114_0399 saṃbabhūva tadā goptā purasya puravardhanaḥ 01,212.001d@114_0400 prāpya pāṇḍavaniryāṇaṃ niryayau vipṛthuśravāḥ 01,212.001d@114_0401 niśamya puranirghoṣaṃ svam anīkam acodayat 01,212.001d@114_0402 so 'bhipatya tadādhvānaṃ dadarśa puruṣarṣabham 01,212.001d@114_0403 niḥsṛtaṃ dvārakādvārād aṃśumantam ivāmbudāt 01,212.001d@114_0404 savidyutam ivāmbhodaṃ prekṣya bāṇadhanurdharam 01,212.001d@114_0405 pārtham āsādya yodhānāṃ vismayaḥ samapadyata 01,212.001d@114_0406 udīrṇarathanāgāśvam anīkam abhivīkṣya tat 01,212.001d@114_0407 uvāca paramaprītā subhadrā bhadrabhāṣiṇī 01,212.001d@114_0408 saṃgrahītum abhiprāyo dīrghakālakṛto mama 01,212.001d@114_0409 yudhyamānasya saṃgrāme rathaṃ tava nararṣabha 01,212.001d@114_0410 ojastejodyutibalair ācitasya mahātmanaḥ 01,212.001d@114_0411 pārthasya vai sārathitve bhavethā ity aśikṣayan 01,212.001d@114_0412 evam uktaḥ priyāṃ prītaḥ pratyuvāca nararṣabhaḥ 01,212.001d@114_0413 codayāśvān asaṃsaktān viśantu vipṛthor balam 01,212.001d@114_0414 bahubhir yudhyamānasya tāvakānāṃ jighāṃsataḥ 01,212.001d@114_0415 paśya bāhubalaṃ bhadre śarān vikṣipato mama 01,212.001d@114_0416 evam uktā tato bhadrā pārthena bharatarṣabha 01,212.001d@114_0417 cucoda cāśvān visrabdhā tatas te viviśur balam 01,212.001d@114_0418 tadāhatamahāvādyaṃ samudagradhvajāyutam 01,212.001d@114_0419 anīkaṃ vipṛthor hṛṣṭaṃ pārtham evānvavartata 01,212.001d@114_0420 rathair bahuvidhair hṛṣṭāḥ sadaśvaiś ca mahājavaiḥ 01,212.001d@114_0421 kirantaḥ śaravarṣāṇi parivavrur dhanaṃjayam 01,212.001d@114_0422 teṣām astrāṇi saṃvārya divyair astrair mahāstravit 01,212.001d@114_0423 āvṛṇon mahad ākāśaṃ śaraiḥ parapuraṃjayaḥ 01,212.001d@114_0424 teṣāṃ bāṇān mahābāhur makuṭāny aṅgadāny api 01,212.001d@114_0425 ciccheda niśitair bāṇaiḥ śarāṃś caiva dhanūṃṣi ca 01,212.001d@114_0426 yugānīṣā varūthāni yantrāṇi vividhāni ca 01,212.001d@114_0427 ajighāṃsan parān pārthaś ciccheda niśitaiḥ śaraiḥ 01,212.001d@114_0428 nirdhanuṣkān vikavacān virathāṃś ca mahārathān 01,212.001d@114_0429 kṛtvā pārthaḥ priyāṃ prītaḥ prekṣyatām ity adarśayat 01,212.001d@114_0430 sā dṛṣṭvā mahad āścaryaṃ subhadrā pārtham abravīt 01,212.001d@114_0431 avāptārthāsmi bhadraṃ te yāhi pārtha yathāsukham 01,212.001d@114_0432 saṃsaktaṃ pāṇḍuputreṇa samīkṣya vipṛthur balam 01,212.001d@114_0433 tvaramāṇo 'bhisaṃkramya sthīyatām ity abhāṣata 01,212.001d@114_0434 tat tu senāpater vākyaṃ nātyavartanta yādavāḥ 01,212.001d@114_0435 sāgare mārutoddhūtā velām iva mahormayaḥ 01,212.001d@114_0436 tato rathavarāt tūrṇam avaruhya nararṣabhaḥ 01,212.001d@114_0437 abhigamya naravyāghraṃ prahṛṣṭaḥ pariṣasvaje 01,212.001d@114_0438 so 'bravīt pārtham āsādya dīrghakālam idaṃ tava 01,212.001d@114_0439 nivāsam abhijānāmi śaṅkhacakragadādharāt 01,212.001d@114_0440 na me 'sty aviditaṃ kiṃ cid yad yad ācaritaṃ tvayā 01,212.001d@114_0441 subhadrāsaṃprayogena prītas tava janārdanaḥ 01,212.001d@114_0442 prāptasya yatiliṅgena dvārakāṃ tu dhanaṃjaya 01,212.001d@114_0443 visṛṣṭā sarvavṛṣṇīnām ṛṣabheṇa ca sodarā 01,212.001d@114_0444 tvam imāṃ vīra dāśārhāṃ śacīm iva śacīpatiḥ 01,212.001d@114_0445 bhaktāṃ guṇavatīṃ bhadrāṃ sadā satkartum arhasi 01,212.001d@114_0446 bandhur bhava subhadrāyā gatiś ca tvaṃ dhanaṃjaya 01,212.001d@114_0447 bandhumān asi rāmeṇa mahendrāvarajena ca 01,212.001d@114_0448 mām eva hi sadākārṣīn mantriṇaṃ madhusūdanaḥ 01,212.001d@114_0449 antareṇa subhadrāṃ ca tvāṃ ca tāta dhanaṃjaya 01,212.001d@114_0450 imaṃ rathavaraṃ divyaṃ sarvaśastrasamanvitam 01,212.001d@114_0451 idam evānuyātraṃ ca nirdiśya gadapūrvajaḥ 01,212.001d@114_0452 antardvīpaṃ tadā vīra yāto vṛṣṇisukhāvahaḥ 01,212.001d@114_0453 dīrghakālāvaruddhaṃ tvāṃ saṃprāptaṃ priyayā saha 01,212.001d@114_0454 paśyantu bhrātaras tatra vajrapāṇim ivāmarāḥ 01,212.001d@114_0455 āgate tu daśārhāṇām ṛṣabhe śārṅgadhanvani 01,212.001d@114_0456 bhadrām anugamiṣyanti ratnāni ca vasūni ca 01,212.001d@114_0457 ariṣṭaṃ gaccha panthānaṃ sukhī bhava dhanaṃjaya 01,212.001d@114_0458 naṣṭaśokair viśokasya suhṛdbhiḥ saṃgamo 'stu te 01,212.001d@114_0459 tato vipṛthum āmantrya pārthaḥ prīto 'bhivādya ca 01,212.001d@114_0460 kṛṣṇasya matam āsthāya kṛṣṇasya ratham āsthitaḥ 01,212.001d@114_0461 pūrvam eva tu pārthāya kṛṣṇena viniyojitam 01,212.001d@114_0462 sarvaratnasusaṃpūrṇaṃ sarvabhogasamanvitam 01,212.002a vāsudevābhyanujñātaḥ kathayitvetikṛtyatām 01,212.002c kṛṣṇasya matam ājñāya prayayau bharatarṣabhaḥ 01,212.002d*2055_01 vṛttaiḥ sahotsavair evaṃ vṛṣṇayo 'py agaman purīm 01,212.003a rathena kāñcanāṅgena kalpitena yathāvidhi 01,212.003c sainyasugrīvayuktena kiṅkiṇījālamālinā 01,212.004a sarvaśastropapannena jīmūtaravanādinā 01,212.004c jvalitāgniprakāśena dviṣatāṃ harṣaghātinā 01,212.005a saṃnaddhaḥ kavacī khaḍgī baddhagodhāṅgulitravān 01,212.005b*2056_01 yuktaḥ senānuyātreṇa ratham āropya mādhavīm 01,212.005c mṛgayāvyapadeśena yaugapadyena bhārata 01,212.006a subhadrā tv atha śailendram abhyarcya saha raivatam 01,212.006c daivatāni ca sarvāṇi brāhmaṇān svasti vācya ca 01,212.007a pradakṣiṇaṃ giriṃ kṛtvā prayayau dvārakāṃ prati 01,212.007b*2057_01 subhadrāṃ kṛṣṇabhaginīṃ strībhiḥ parivṛtāṃ tadā 01,212.007c tām abhidrutya kaunteyaḥ prasahyāropayad ratham 01,212.007d*2058_01 subhadrāṃ cārusarvāṅgīṃ kāmabāṇaprapīḍitaḥ 01,212.008a tataḥ sa puruṣavyāghras tām ādāya śucismitām 01,212.008c rathenākāśagenaiva prayayau svapuraṃ prati 01,212.009a hriyamāṇāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā subhadrāṃ sainiko janaḥ 01,212.009c vikrośan prādravat sarvo dvārakām abhitaḥ purīm 01,212.010a te samāsādya sahitāḥ sudharmām abhitaḥ sabhām 01,212.010c sabhāpālasya tat sarvam ācakhyuḥ pārthavikramam 01,212.011a teṣāṃ śrutvā sabhāpālo bherīṃ sāṃnāhikīṃ tataḥ 01,212.011c samājaghne mahāghoṣāṃ jāmbūnadapariṣkṛtām 01,212.012a kṣubdhās tenātha śabdena bhojavṛṣṇyandhakās tadā 01,212.012b*2059_01 antardvīpāt samutpetuḥ sahasā sahitās tadā 01,212.012c annapānam apāsyātha samāpetuḥ sabhāṃ tataḥ 01,212.013a tato jāmbūnadāṅgāni spardhyāstaraṇavanti ca 01,212.013c maṇividrumacitrāṇi jvalitāgniprabhāṇi ca 01,212.014a bhejire puruṣavyāghrā vṛṣṇyandhakamahārathāḥ 01,212.014c siṃhāsanāni śataśo dhiṣṇyānīva hutāśanāḥ 01,212.015a teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ devānām iva saṃnaye 01,212.015c ācakhyau ceṣṭitaṃ jiṣṇoḥ sabhāpālaḥ sahānugaḥ 01,212.016a tac chrutvā vṛṣṇivīrās te madaraktāntalocanāḥ 01,212.016c amṛṣyamāṇāḥ pārthasya samutpetur ahaṃkṛtāḥ 01,212.017a yojayadhvaṃ rathān āśu prāsān āharateti ca 01,212.017a*2060_01 . . . . . . . . nāgān aśvāṃs tathaiva ca 01,212.017a*2060_02 kavacān āhara kṣipraṃ . . . . . . . . 01,212.017c dhanūṃṣi ca mahārhāṇi kavacāni bṛhanti ca 01,212.018a sūtān uccukruśuḥ kec cid rathān yojayateti ca 01,212.018c svayaṃ ca turagān ke cin ninyur hemavibhūṣitān 01,212.019a ratheṣv ānīyamāneṣu kavaceṣu dhvajeṣu ca 01,212.019c abhikrande nṛvīrāṇāṃ tadāsīt saṃkulaṃ mahat 01,212.020a vanamālī tataḥ kṣībaḥ kailāsaśikharopamaḥ 01,212.020c nīlavāsā madotsikta idaṃ vacanam abravīt 01,212.021a kim idaṃ kuruthāprajñās tūṣṇīṃ bhūte janārdane 01,212.021c asya bhāvam avijñāya saṃkruddhā moghagarjitāḥ 01,212.022a eṣa tāvad abhiprāyam ākhyātu svaṃ mahāmatiḥ 01,212.022c yad asya rucitaṃ kartuṃ tat kurudhvam atandritāḥ 01,212.023a tatas te tad vacaḥ śrutvā grāhyarūpaṃ halāyudhāt 01,212.023c tūṣṇīṃ bhūtās tataḥ sarve sādhu sādhv iti cābruvan 01,212.024a samaṃ vaco niśamyeti baladevasya dhīmataḥ 01,212.024c punar eva sabhāmadhye sarve tu samupāviśan 01,212.025a tato 'bravīt kāmapālo vāsudevaṃ paraṃtapam 01,212.025b*2061_01 trailokyanātha he kṛṣṇa bhūtabhavyabhaviṣyakṛt 01,212.025c kim avāg upaviṣṭo 'si prekṣamāṇo janārdana 01,212.026a satkṛtas tvatkṛte pārthaḥ sarvair asmābhir acyuta 01,212.026c na ca so 'rhati tāṃ pūjāṃ durbuddhiḥ kulapāṃsanaḥ 01,212.027a ko hi tatraiva bhuktvānnaṃ bhājanaṃ bhettum arhati 01,212.027c manyamānaḥ kule jātam ātmānaṃ puruṣaḥ kva cit 01,212.028a īpsamānaś ca saṃbandhaṃ kṛtapūrvaṃ ca mānayan 01,212.028c ko hi nāma bhavenārthī sāhasena samācaret 01,212.029a so 'vamanya ca nāmāsmān anādṛtya ca keśavam 01,212.029c prasahya hṛtavān adya subhadrāṃ mṛtyum ātmanaḥ 01,212.030a kathaṃ hi śiraso madhye padaṃ tena kṛtaṃ mama 01,212.030b*2062_01 tvayā cen nābhyanujñāto dharṣayiṣyati mādhava 01,212.030c marṣayiṣyāmi govinda pādasparśam ivoragaḥ 01,212.031a adya niṣkauravām ekaḥ kariṣyāmi vasuṃdharām 01,212.031c na hi me marṣaṇīyo 'yam arjunasya vyatikramaḥ 01,212.031d*2063_01 tam ahaṃ bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ nihanmi kulapāṃsanam 01,212.032a taṃ tathā garjamānaṃ tu meghadundubhiniḥsvanam 01,212.032c anvapadyanta te sarve bhojavṛṣṇyandhakās tadā 01,213.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,213.001a uktavanto yadā vākyam asakṛt sarvavṛṣṇayaḥ 01,213.001c tato 'bravīd vāsudevo vākyaṃ dharmārthasaṃhitam 01,213.001d*2064_01 mayoktaṃ na śrutaṃ pūrvaṃ sahitaiḥ sarvayādavaiḥ 01,213.001d*2064_02 atikrāntam atikrāntaṃ na nivartati karhi cit 01,213.001d*2064_03 śṛṇudhvaṃ sahitāḥ sarve mama vākyaṃ sahetukam 01,213.002a nāvamānaṃ kulasyāsya guḍākeśaḥ prayuktavān 01,213.002c saṃmāno 'bhyadhikas tena prayukto 'yam asaṃśayam 01,213.003a arthalubdhān na vaḥ pārtho manyate sātvatān sadā 01,213.003c svayaṃvaram anādhṛṣyaṃ manyate cāpi pāṇḍavaḥ 01,213.004a pradānam api kanyāyāḥ paśuvat ko 'numaṃsyate 01,213.004c vikrayaṃ cāpy apatyasya kaḥ kuryāt puruṣo bhuvi 01,213.005a etān doṣāṃś ca kaunteyo dṛṣṭavān iti me matiḥ 01,213.005c ataḥ prasahya hṛtavān kanyāṃ dharmeṇa pāṇḍavaḥ 01,213.006a ucitaś caiva saṃbandhaḥ subhadrā ca yaśasvinī 01,213.006c eṣa cāpīdṛśaḥ pārthaḥ prasahya hṛtavān iti 01,213.007a bharatasyānvaye jātaṃ śaṃtanoś ca mahātmanaḥ 01,213.007c kuntibhojātmajāputraṃ ko bubhūṣeta nārjunam 01,213.008a na ca paśyāmi yaḥ pārthaṃ vikrameṇa parājayet 01,213.008b*2065_01 varjayitvā virūpākṣaṃ bhaganetraharaṃ haram 01,213.008c api sarveṣu lokeṣu sendrarudreṣu māriṣa 01,213.009a sa ca nāma rathas tādṛṅ madīyās te ca vājinaḥ 01,213.009b*2066_01 mama śastrāṇy aśeṣeṇa tūṇī cākṣayasāyakau 01,213.009c yoddhā pārthaś ca śīghrāstraḥ ko nu tena samo bhavet 01,213.010a tam anudrutya sāntvena parameṇa dhanaṃjayam 01,213.010c nivartayadhvaṃ saṃhṛṣṭā mamaiṣā paramā matiḥ 01,213.011a yadi nirjitya vaḥ pārtho balād gacchet svakaṃ puram 01,213.011c praṇaśyed vo yaśaḥ sadyo na tu sāntve parājayaḥ 01,213.011d*2067_01 pitṛṣvasāyāḥ putro me saṃbandhaṃ nārhati dviṣām 01,213.012a tac chrutvā vāsudevasya tathā cakrur janādhipa 01,213.012b@115=0046 vaiśaṃpāyanaḥ 01,213.012b@115_0001 udyogaṃ kṛtavantas te bherīṃ saṃnādya yādavāḥ 01,213.012b@115_0002 arjunas tu tadā śrutvā bherīsaṃnādanaṃ mahat 01,213.012b@115_0003 kaunteyas tvaramāṇas tu subhadrām abhyabhāṣata 01,213.012b@115_0004 āyānti vṛṣṇayaḥ sarve sasuhṛjjanabāndhavāḥ 01,213.012b@115_0005 tvadarthaṃ yoddhukāmās te madaraktāntalocanāḥ 01,213.012b@115_0006 pramattān aśucīn mūḍhān surāmattān narādhamān 01,213.012b@115_0007 vāmino vāśinādīṃs tu kariṣyāmi śarottamaiḥ 01,213.012b@115_0008 utāho vā madonmattān nayiṣyāmi yamakṣayam 01,213.012b@115_0009 evam uktvā priyāṃ pārtho nyavartata mahābalaḥ 01,213.012b@115_0010 nivartamānaṃ dṛṣṭvaiva subhadrā trastatāṃ gatā 01,213.012b@115_0011 evaṃ mā vada pārtheti pādayoḥ patitā tadā 01,213.012b@115_0012 subhadrā nu kalir jātā vṛṣṇīnāṃ nidhanāya ca 01,213.012b@115_0013 evaṃ bruvantaḥ paurās te janavādaṃ janāḥ prabho 01,213.012b@115_0014 mama śokaṃ vivardhanti tasmāt pāpaṃ na cintaya 01,213.012b@115_0015 parivādabhayān muktā tvatprasādād bhavāmy aham 01,213.012b@115_0016 evam uktas tataḥ pārthaḥ priyayā bhadrayā tadā 01,213.012b@115_0017 gamanāya matiṃ cakre pārthaḥ satyaparākramaḥ 01,213.012b@115_0018 smitapūrvaṃ tadābhāṣya pariṣvajya priyāṃ tadā 01,213.012b@115_0019 utthāpya ca punaḥ pārtho yāhi yāhīti so 'bravīt 01,213.012b@115_0020 tataḥ subhadrā tvaritā raśmīn saṃgṛhya pāṇinā 01,213.012b@115_0021 codayām āsa javanāñ śīghram aśvān kṛtatvarā 01,213.012b@115_0022 tatas tu kṛtasaṃnāhā vṛṣṇivīrāḥ samāhitāḥ 01,213.012b@115_0023 pratyānayārthaṃ pārthasya javanais turagottamaiḥ 01,213.012b@115_0024 rājamārgam anuprāptā dṛṣṭvā pārthasya vikramam 01,213.012b@115_0025 prāsādapaṅktistambheṣu vedikāsu dhvajeṣu ca 01,213.012b@115_0026 arjunasya śarān dṛṣṭvā vismayaṃ paramaṃ gatāḥ 01,213.012b@115_0027 keśavasya vacas tathyaṃ manyamānās tu yādavāḥ 01,213.012b@115_0028 atītya śailaṃ raivatakaṃ śrutvā tu vipṛthor vacaḥ 01,213.012b@115_0029 arjunena kṛtaṃ śrutvā gantukāmās tu vṛṣṇayaḥ 01,213.012b@115_0030 śrutvā dūraṃ gataṃ pārthaṃ nyavartanta narādhipāḥ 01,213.012b@115_0031 purodyānāny atikramya viśālaṃ ca girivrajam 01,213.012b@115_0032 sānuṃ muñjāvataṃ caiva vanāny upavanāni ca 01,213.012b@115_0033 puṇyeṣv ānartarāṣṭreṣu vāpīpadmasarāṃsi ca 01,213.012b@115_0034 prāpya dhenumatītīrtham aśvarodhasaraḥ prati 01,213.012b@115_0035 prekṣyāvartaṃ tataḥ śailam arbudaṃ ca nagottamam 01,213.012b@115_0036 ārāc chṛṅgam upasthāya tīrtvā kāravatīṃ nadīm 01,213.012b@115_0037 prāpya sālveyarāṣṭrāṇi niṣadhān abhyatītya ca 01,213.012b@115_0038 devāpṛthupuraṃ paśyan sarvataḥ susamāhitaḥ 01,213.012b@115_0039 tam atītya mahābāhur devāraṇyam apaśyata 01,213.012b@115_0040 pūjayām āsur āyāntaṃ devāraṇyamaharṣayaḥ 01,213.012b@115_0041 sa vanāni nadīḥ śailān giriprasravaṇāni ca 01,213.012b@115_0042 atītya ca tathā pārthaḥ subhadrāsārathis tadā 01,213.012b@115_0043 kauravaṃ viṣayaṃ prāpya viśaṅkaḥ samapadyata 01,213.012b@115_0044 sodaryāṇāṃ mahābāhuḥ siṃhāśayam ivāśayam 01,213.012b@115_0045 dūrād upavanopetāṃ dāśārhapratimāṃ purīm 01,213.012b@115_0046 krośamātre purasyāsīd goṣṭhaḥ pārthasya śobhanaḥ 01,213.012b@115_0047 tatrābhīyāt sa bībhatsur niviṣṭo yadukanyayā 01,213.012b@115_0048 tataḥ subhadrāṃ satkṛtya pārtho vacanam abravīt 01,213.012b@115_0049 gopālikānāṃ veṣeṇa gaccha tvaṃ vṛjinaṃ puram 01,213.012b@115_0050 kāmavyāhāriṇī kṛṣṇā rocatāṃ te vaco mama 01,213.012b@115_0051 dṛṣṭvā tu paruṣaṃ brūyāt saha tatra mayā gatām 01,213.012b@115_0052 anyaveṣeṇa tu gatāṃ dṛṣṭvā sā tvāṃ priyaṃ vadet 01,213.012b@115_0053 yat tu sā prathamaṃ brūyān na tasyāsti nivartanam 01,213.012b@115_0054 tasmān mānaṃ ca darpaṃ ca vyapanīya svayaṃ vraja 01,213.012b@115_0055 tasya tad vacanaṃ śrutvā subhadrā pratyabhāṣata 01,213.012b@115_0056 evam etat kariṣyāmi yathā tvaṃ pārtha bhāṣase 01,213.012b@115_0057 subhadrāyā vacaḥ śrutvā suprītaḥ pākaśāsaniḥ 01,213.012b@115_0058 gopālān sa samānīya tvarito vākyam abravīt 01,213.012b@115_0059 taruṇyaḥ santi yāvantyas tāḥ sarvā vrajayoṣitaḥ 01,213.012b@115_0060 āgacchantu gamiṣyantyā bhadrayā saha saṃgatāḥ 01,213.012b@115_0061 indraprasthaṃ puravaraṃ kṛṣṇāṃ draṣṭuṃ yaśasvinīm 01,213.012b@115_0062 etac chrutvā tu gopālair ānītā vrajayoṣitaḥ 01,213.012b@115_0063 tatas tābhiḥ parivṛtāṃ vrajastrībhir aninditām 01,213.012c nivṛttaś cārjunas tatra vivāhaṃ kṛtavāṃs tataḥ 01,213.013a uṣitvā tatra kaunteyaḥ saṃvatsaraparāḥ kṣapāḥ 01,213.013b*2068_01 vihṛtya ca yathākāmaṃ pūjito vṛṣṇinandanaiḥ 01,213.013c puṣkareṣu tataḥ śiṣṭaṃ kālaṃ vartitavān prabhuḥ 01,213.013e pūrṇe tu dvādaśe varṣe khāṇḍavaprastham āviśat 01,213.014a abhigamya sa rājānaṃ vinayena samāhitaḥ 01,213.014c abhyarcya brāhmaṇān pārtho draupadīm abhijagmivān 01,213.015a taṃ draupadī pratyuvāca praṇayāt kurunandanam 01,213.015c tatraiva gaccha kaunteya yatra sā sātvatātmajā 01,213.015e subaddhasyāpi bhārasya pūrvabandhaḥ ślathāyate 01,213.016a tathā bahuvidhaṃ kṛṣṇāṃ vilapantīṃ dhanaṃjayaḥ 01,213.016c sāntvayām āsa bhūyaś ca kṣamayām āsa cāsakṛt 01,213.017a subhadrāṃ tvaramāṇaś ca raktakauśeyavāsasam 01,213.017c pārthaḥ prasthāpayām āsa kṛtvā gopālikāvapuḥ 01,213.018a sādhikaṃ tena rūpeṇa śobhamānā yaśasvinī 01,213.018b*2069_01 gopālikāmadhyagatā prayayau vrajinaṃ puram 01,213.018b*2069_02 tataḥ puravaraśreṣṭham indraprasthaṃ yaśasvinī 01,213.018b*2069_03 tvaritā khāṇḍavaprastham āsasāda viveśa ca 01,213.018c bhavanaṃ śreṣṭham āsādya vīrapatnī varāṅganā 01,213.018e vavande pṛthutāmrākṣī pṛthāṃ bhadrā yaśasvinī 01,213.018f*2070_01 tāṃ kuntī cārusarvāṅgīm upājighrata mūrdhani 01,213.018f*2070_02 prītyā paramayā yuktā āśīrbhir yuñjatātulām 01,213.019a tato 'bhigamya tvaritā pūrṇendusadṛśānanā 01,213.019c vavande draupadīṃ bhadrā preṣyāham iti cābravīt 01,213.020a pratyutthāya ca tāṃ kṛṣṇā svasāraṃ mādhavasya tām 01,213.020c sasvaje cāvadat prītā niḥsapatno 'stu te patiḥ 01,213.020d*2071_01 vīrasūr bhava bhadre tvaṃ bhava bhartṛpriyā tathā 01,213.020d*2072_01 ojasā nibhṛtā bahvīr uvāca paramāśiṣaḥ 01,213.020e tathaiva muditā bhadrā tām uvācaivam astv iti 01,213.020f@116_0001 tataḥ subhadrāṃ vārṣṇeyīṃ pariṣvajya śubhānanām 01,213.020f@116_0002 aṅke niveśya muditā vāsudevaṃ praśasya tu 01,213.020f@116_0003 tataḥ kilakilāśabdaḥ kṣaṇena samapadyata 01,213.020f@116_0004 harṣād ānartayodhānām āsādya vṛjinaṃ puram 01,213.020f@116_0005 devaputraprakāśās te jāmbūnadamayadhvajāḥ 01,213.020f@116_0006 pṛṣṭhato 'nuyayuḥ pārthaṃ puruhūtam ivāmarāḥ 01,213.020f@116_0007 gobhir uṣṭraiḥ sadaśvaiś ca yuktāni bahulā janāḥ 01,213.020f@116_0008 dadṛśur yānamukhyāni dāśārhapuravāsinām 01,213.020f@116_0009 tataḥ puravare yūnāṃ praharṣaḥ samajāyata 01,213.020f@116_0010 prabhāsād āgataṃ pārthaṃ dṛṣṭvā svam iva bāndhavam 01,213.020f@116_0011 so 'bhiyāya puraśreṣṭhaṃ dāśārhagaṇasaṃvṛtaḥ 01,213.020f@116_0012 pauraiḥ puravaraiḥ prītyā parayā cābhinanditaḥ 01,213.020f@116_0013 prāpya cāntaḥpuradvāram avaruhya dhanaṃjayaḥ 01,213.020f@116_0014 vavande dhaumyam āsādya mātaraṃ ca dhanaṃjayaḥ 01,213.020f@116_0015 spṛṣṭvā ca caraṇau rājño bhīmasya ca dhanaṃjayaḥ 01,213.020f@116_0016 yamābhyāṃ vandito hṛṣṭaḥ sasvaje 'bhinananda ca 01,213.020f@116_0017 brāhmaṇapramukhān sarvān bhrātṛbhiḥ saha saṃgataḥ 01,213.020f@116_0018 yathārhaṃ mānayām āsa paurajānapadān api 01,213.020f@116_0019 tatrasthāny anuyātrāṇi pradāya gurave vadhūm 01,213.020f@116_0020 pūjayāṃ cakrur āsādya kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 01,213.020f@116_0021 purastād eva teṣāṃ tu sa mahātmā mahāyaśāḥ 01,213.020f@116_0022 pūjanārho 'bhavad rājā yathaiva gadapūrvajaḥ 01,213.020f@116_0023 pāṇḍavena yathārhaṃ te pūjārheṇa supūjitāḥ 01,213.020f@116_0024 nyaviśantābhyanujñātā rājñā tuṣṭā yaśasvinā 01,213.020f@116_0025 tām adīnām adīnārhāṃ subhadrāṃ prītivardhinīm 01,213.020f@116_0026 sākṣāc chriyam amanyanta pārthāḥ kṛṣṇasahodarām 01,213.020f@116_0027 gurūṇāṃ śvaśurāṇāṃ ca devarāṇāṃ tathaiva ca 01,213.020f@116_0028 subhadrā svena vṛttena babhūva paramapriyā 01,213.021a tatas te hṛṣṭamanasaḥ pāṇḍaveyā mahārathāḥ 01,213.021c kuntī ca paramaprītā babhūva janamejaya 01,213.021d*2073_01 yudhiṣṭhiramukhāḥ prītā babhūvur janamejaya 01,213.021d*2073_02 kuntī ca paramaprītā kṛṣṇā ca satataṃ tathā 01,213.021d*2074=00 vaiśaṃpāyanaḥ 01,213.021d*2074_01 atha śuśrāva nirvṛtte vṛṣṇīnāṃ paramotsave 01,213.021d*2074_02 arjunena hṛtāṃ bhadrāṃ śaṅkhacakragadādharaḥ 01,213.021d*2074_03 purastād eva paurāṇāṃ saṃśayaḥ samajāyata 01,213.021d*2074_04 jānatā vāsudevena vāsito bharatarṣabhaḥ 01,213.021d*2074_05 lokasya viditaṃ hy adya pūrvaṃ vipṛthunā yathā 01,213.021d*2074_06 sāntvayitvābhyanujñāto bhadrayā saha saṃgataḥ 01,213.021d*2074_07 ditsatā sodarāṃ tasmai patatrivaraketunā 01,213.021d*2074_08 arhate puruṣendrāya pārthāyāyatalocanām 01,213.021d*2074_09 satkṛtya pāṇḍavaśreṣṭhaṃ preṣayām āsa cārjunam 01,213.021d*2074_10 bhadrayā saha bībhatsuḥ prāpito vrajiṇaḥ puram 01,213.022a śrutvā tu puṇḍarīkākṣaḥ saṃprāptaṃ svapurottamam 01,213.022c arjunaṃ pāṇḍavaśreṣṭham indraprasthagataṃ tadā 01,213.022d*2075_01 yiyāsuḥ khāṇḍavaprastham āmantrayata keśavaḥ 01,213.022d*2075_02 pūrvaṃ satkṛtya rājānam āhukaṃ madhusūdanaḥ 01,213.022d*2075_03 rājā vipṛthur akrūraḥ saṃkarṣaṇaviḍūrathau 01,213.022d*2075_04 pitrā ca puruṣendreṇa purastād abhimānitaḥ 01,213.022d*2075_05 saṃprītaḥ prīyamāṇena vṛṣṇirājñā janārdanaḥ 01,213.022d*2075_06 abhimantryābhyanujñāto yojayām āsa vāhinīm 01,213.022d*2075_07 tatas tu yānāny āsādya dāśārhapuravāsinām 01,213.022d*2075_08 siṃhanādaḥ prahṛṣṭānāṃ kṣaṇena samapadyata 01,213.022d*2075_09 yojayantaḥ sadaśvāṃś ca yānayugyaṃ rathāṃs tathā 01,213.022d*2075_10 gajāṃś ca paramaprītāḥ samapadyanta vṛṣṇayaḥ 01,213.023a ājagāma viśuddhātmā saha rāmeṇa keśavaḥ 01,213.023c vṛṣṇyandhakamahāmātraiḥ saha vīrair mahārathaiḥ 01,213.024a bhrātṛbhiś ca kumāraiś ca yodhaiś ca śataśo vṛtaḥ 01,213.024c sainyena mahatā śaurir abhiguptaḥ paraṃtapaḥ 01,213.025a tatra dānapatir dhīmān ājagāma mahāyaśāḥ 01,213.025c akrūro vṛṣṇivīrāṇāṃ senāpatir ariṃdamaḥ 01,213.026a anādhṛṣṭir mahātejā uddhavaś ca mahāyaśāḥ 01,213.026c sākṣād bṛhaspateḥ śiṣyo mahābuddhir mahāyaśāḥ 01,213.027a satyakaḥ sātyakiś caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ 01,213.027c pradyumnaś caiva sāmbaś ca niśaṭhaḥ śaṅkur eva ca 01,213.028a cārudeṣṇaś ca vikrānto jhillī vipṛthur eva ca 01,213.028c sāraṇaś ca mahābāhur gadaś ca viduṣāṃ varaḥ 01,213.029a ete cānye ca bahavo vṛṣṇibhojāndhakās tathā 01,213.029c ājagmuḥ khāṇḍavaprastham ādāya haraṇaṃ bahu 01,213.029d*2076_01 anvāhāraṃ samādāya pṛthag vṛṣṇipurogamāḥ 01,213.029d*2076_02 prayayuḥ siṃhanādena subhadrām avalokakāḥ 01,213.029d*2076_03 te tv adīrgheṇa kālena kṛṣṇena saha yādavāḥ 01,213.029d*2076_04 puram āsādya pārthānāṃ parāṃ prītim avāpnuvan 01,213.030a tato yudhiṣṭhiro rājā śrutvā mādhavam āgatam 01,213.030c pratigrahārthaṃ kṛṣṇasya yamau prāsthāpayat tadā 01,213.031a tābhyāṃ pratigṛhītaṃ tad vṛṣṇicakraṃ samṛddhimat 01,213.031c viveśa khāṇḍavaprasthaṃ patākādhvajaśobhitam 01,213.032a siktasaṃmṛṣṭapanthānaṃ puṣpaprakaraśobhitam 01,213.032c candanasya rasaiḥ śītaiḥ puṇyagandhair niṣevitam 01,213.033a dahyatāguruṇā caiva deśe deśe sugandhinā 01,213.033b*2077_01 gandhoddāmam ivākāśaṃ babhūva janamejaya 01,213.033c susaṃmṛṣṭajanākīrṇaṃ vaṇigbhir upaśobhitam 01,213.034a pratipede mahābāhuḥ saha rāmeṇa keśavaḥ 01,213.034c vṛṣṇyandhakamahābhojaiḥ saṃvṛtaḥ puruṣottamaḥ 01,213.035a saṃpūjyamānaḥ pauraiś ca brāhmaṇaiś ca sahasraśaḥ 01,213.035c viveśa bhavanaṃ rājñaḥ puraṃdaragṛhopamam 01,213.036a yudhiṣṭhiras tu rāmeṇa samāgacchad yathāvidhi 01,213.036c mūrdhni keśavam āghrāya paryaṣvajata bāhunā 01,213.037a taṃ prīyamāṇaṃ kṛṣṇas tu vinayenābhyapūjayat 01,213.037c bhīmaṃ ca puruṣavyāghraṃ vidhivat pratyapūjayat 01,213.038a tāṃś ca vṛṣṇyandhakaśreṣṭhān dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 01,213.038c pratijagrāha satkārair yathāvidhi yathopagam 01,213.039a guruvat pūjayām āsa kāṃś cit kāṃś cid vayasyavat 01,213.039c kāṃś cid abhyavadat premṇā kaiś cid apy abhivāditaḥ 01,213.039d*2078_01 tataḥ pṛthā ca pārthāś ca muditāḥ kṛṣṇayā saha 01,213.039d*2078_02 puṇḍarīkākṣam āsādya babhūvur muditendriyāḥ 01,213.039d*2078_03 harṣād abhigatau dṛṣṭvā saṃkarṣaṇajanārdanau 01,213.039d*2078_04 bandhumantaṃ pṛthā pārthaṃ yudhiṣṭhiram amanyata 01,213.039d*2078_05 tataḥ saṃkarṣaṇākrūrāv aprameyāv adīnavat 01,213.039d*2078_06 bhadravatyai subhadrāyai dhanaugham upajahratuḥ 01,213.039d*2078_07 pravālāni ca vastrāṇi bhūṣaṇāni sahasraśaḥ 01,213.039d*2078_08 kuthāstaraparistomān vyāghrājinapuraskṛtān 01,213.039d*2078_09 vividhaiś caiva ratnaughair dīptaprabham ajāyata 01,213.039d*2078_10 śayanāsanayānaiś ca yudhiṣṭhiraniveśanam 01,213.039d*2078_11 tataḥ prītikaro yūnāṃ vivāhaparamotsavaḥ 01,213.039d*2078_12 bhadravatyai subhadrāyai saptarātram avartata 01,213.040a tato dadau vāsudevo janyārthe dhanam uttamam 01,213.040c haraṇaṃ vai subhadrāyā jñātideyaṃ mahāyaśāḥ 01,213.041a rathānāṃ kāñcanāṅgānāṃ kiṅkiṇījālamālinām 01,213.041c caturyujām upetānāṃ sūtaiḥ kuśalasaṃmataiḥ 01,213.041d*2079_01 bāhlīkasindhujātānāṃ kāmbojānāṃ śataṃ śatam 01,213.041d*2079_02 haraṇārthaṃ dadau kṛṣṇas turagāṇāṃ janeśvara 01,213.041e sahasraṃ pradadau kṛṣṇo gavām ayutam eva ca 01,213.042a śrīmān māthuradeśyānāṃ dogdhrīṇāṃ puṇyavarcasām 01,213.042b*2080_01 dadau pārthāya śuddhātmā sahasrāṇy ekaviṃśatim 01,213.042c vaḍavānāṃ ca śubhrāṇāṃ candrāṃśusamavarcasām 01,213.042e dadau janārdanaḥ prītyā sahasraṃ hemabhūṣaṇam 01,213.042f*2081_01 gajānāṃ nityamattānāṃ sādibhiḥ samadhiṣṭhitām 01,213.042f*2081_02 meghābhānāṃ dadau kṛṣṇaḥ sahasram asitekṣaṇaḥ 01,213.042f*2082_01 kāmbojāraṭṭabāhlīkasindhujātāṃś ca bhārata 01,213.042f*2082_02 suvarṇakṛtasaṃnāhān ghaṇṭānādavināditān 01,213.042f*2082_03 śvetacāmarasaṃchannān sarvaśastrair alaṃkṛtān 01,213.042f*2082_04 jātyaśvānāṃ sahasrāṇi pañcāśat pradadau tadā 01,213.042f*2083_01 hayānāṃ candrasaṃkāśaṃ śyāmakarṇān dadau śatam 01,213.043a tathaivāśvatarīṇāṃ ca dāntānāṃ vātaraṃhasām 01,213.043c śatāny añjanakeśīnāṃ śvetānāṃ pañca pañca ca 01,213.043d*2084_01 śibikānāṃ sahasraṃ ca pradadau madhusūdanaḥ 01,213.043d*2085_01 prācyānāṃ ca pratīcyānāṃ bāhlīkānāṃ janārdanaḥ 01,213.043d*2085_02 dadau śatasahasraṃ vai kanyādhanam anuttamam 01,213.044a snāpanotsādane caiva suyuktaṃ vayasānvitam 01,213.044a*2086_01 . . . . . . . . bhojane pācane tathā 01,213.044a*2086_02 ādhānodvāsane caiva preraṇe yatra yatra ca 01,213.044a*2086_03 anulepe ca gandhānāṃ peṣaṇe ca vicakṣaṇam 01,213.044a*2086_04 sarvakarmaṇi niṣṇātaṃ . . . . . . . . 01,213.044c strīṇāṃ sahasraṃ gaurīṇāṃ suveṣāṇāṃ suvarcasām 01,213.045a suvarṇaśatakaṇṭhīnām arogāṇāṃ suvāsasām 01,213.045c paricaryāsu dakṣāṇāṃ pradadau puṣkarekṣaṇaḥ 01,213.045d*2087_01 pṛṣṭhyānām api cāśvānāṃ bāhlijānāṃ janārdanaḥ 01,213.045d*2087_02 dadau śatasahasrākhyaṃ kanyādhanam anuttamam 01,213.046a kṛtākṛtasya mukhyasya kanakasyāgnivarcasaḥ 01,213.046c manuṣyabhārān dāśārho dadau daśa janārdanaḥ 01,213.046d*2088_01 bhūṣaṇānāṃ tu mukhyānāṃ śatabhāraṃ dadau dhanam 01,213.046d*2088_02 muktāhārāṇi śubhrāṇi śatasaṃkhyāni keśavaḥ 01,213.046d*2088_03 pravālānāṃ sahasraṃ ca tathānyān api bhārata 01,213.046d*2088_04 suvarṇapādapīṭhānāṃ mahārhāstaraṇāṃs tathā 01,213.046d*2088_05 paryaṅkāṇāṃ sahasraṃ ca dadau kanyādhanaṃ tadā 01,213.047a gajānāṃ tu prabhinnānāṃ tridhā prasravatāṃ madam 01,213.047c girikūṭanikāśānāṃ samareṣv anivartinām 01,213.047d*2089_01 suvarṇakakṣyāgraiveyān suvarṇāṅkuśabhūṣitān 01,213.048a kḷptānāṃ paṭughaṇṭānāṃ varāṇāṃ hemamālinām 01,213.048c hastyārohair upetānāṃ sahasraṃ sāhasapriyaḥ 01,213.048d*2090_01 sthitānāṃ baddhaghaṇṭānāṃ gatānāṃ gocaraṃ bhuvaḥ 01,213.048d*2090_02 mahiṣīṇām adād bhūripayasām ayutadvayam 01,213.048d*2091_01 pradadau vāsudevas tu vasudevājñayā tadā 01,213.049a rāmaḥ pādagrāhaṇikaṃ dadau pārthāya lāṅgalī 01,213.049c prīyamāṇo haladharaḥ saṃbandhaprītim āvahan 01,213.050a sa mahādhanaratnaugho vastrakambalaphenavān 01,213.050c mahāgajamahāgrāhaḥ patākāśaivalākulaḥ 01,213.051a pāṇḍusāgaram āviddhaḥ praviveśa mahānadaḥ 01,213.051c pūrṇam āpūrayaṃs teṣāṃ dviṣac chokāvaho 'bhavat 01,213.052a pratijagrāha tat sarvaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 01,213.052a*2092_01 . . . . . . . . baladevas tato madhu 01,213.052a*2092_02 divārātraṃ ca satataṃ sānujair adhikaṃ madhu 01,213.052a*2092_03 drākṣāprabhavam atyantaṃ kāpiśāyanam eva ca 01,213.052a*2092_04 divyamākṣikasaṃmiśram āsavaṃ ca manoramam 01,213.052a*2092_05 padmarāgendranīlādibhājaneṣu vyavasthitam 01,213.052a*2092_06 raupyasauvarṇamukhyeṣu caṣakeṣu papuḥ surām 01,213.052a*2092_07 pāṇḍavo 'pi ca dharmātmā . . . . . . . . 01,213.052c pūjayām āsa tāṃś caiva vṛṣṇyandhakamahārathān 01,213.053a te sametā mahātmānaḥ kuruvṛṣṇyandhakottamāḥ 01,213.053c vijahrur amarāvāse narāḥ sukṛtino yathā 01,213.054a tatra tatra mahāpānair utkṛṣṭatalanāditaiḥ 01,213.054a*2093_01 . . . . . . . . āsavaiś ca mahādhanaiḥ 01,213.054a*2093_02 pītvā pītvā tu maireyān . . . . . . . . 01,213.054c yathāyogaṃ yathāprīti vijahruḥ kuruvṛṣṇayaḥ 01,213.055a evam uttamavīryās te vihṛtya divasān bahūn 01,213.055b*2094_01 pūjya pārthān pṛthāṃ caiva bhadrāṃ ca yadupuṃgavāḥ 01,213.055b*2094_02 keśavenābhyanujñātā gantukāmāḥ purīṃ prati 01,213.055c pūjitāḥ kurubhir jagmuḥ punar dvāravatīṃ purīm 01,213.056a rāmaṃ puraskṛtya yayur vṛṣṇyandhakamahārathāḥ 01,213.056b*2095_01 rāmaḥ subhadrāṃ saṃpūjya pariṣvajya svasāṃ tadā 01,213.056b*2095_02 nyāseti draupadīm uktvā paridāya mahābalaḥ 01,213.056b*2095_03 pitṛṣvasāyāś caraṇāv abhivādya yayau tadā 01,213.056b*2095_04 tasmin kāle pṛthā prītā pūjayām āsa taṃ tadā 01,213.056b*2095_05 vṛṣṇipravīrāḥ pārthaiś ca pauraiś ca paramārcitāḥ 01,213.056c ratnāny ādāya śubhrāṇi dattāni kurusattamaiḥ 01,213.057a vāsudevas tu pārthena tatraiva saha bhārata 01,213.057b*2096_01 caturviṃśad ahorātraṃ ramamāṇo mahābalaḥ 01,213.057c uvāsa nagare ramye śakraprasthe mahāmanāḥ 01,213.057e vyacarad yamunākūle pārthena saha bhārata 01,213.057f*2097_01 mṛgān vidhyan varāhāṃś ca reme sārdhaṃ kirīṭinā 01,213.058a tataḥ subhadrā saubhadraṃ keśavasya priyā svasā 01,213.058c jayantam iva paulomī dyutimantam ajījanat 01,213.059a dīrghabāhuṃ mahāsattvam ṛṣabhākṣam ariṃdamam 01,213.059c subhadrā suṣuve vīram abhimanyuṃ nararṣabham 01,213.060a abhīś ca manyumāṃś caiva tatas tam arimardanam 01,213.060c abhimanyum iti prāhur ārjuniṃ puruṣarṣabham 01,213.061a sa sātvatyām atirathaḥ saṃbabhūva dhanaṃjayāt 01,213.061c makhe nirmathyamānād vā śamīgarbhād dhutāśanaḥ 01,213.062a yasmiñ jāte mahābāhuḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 01,213.062c ayutaṃ gā dvijātibhyaḥ prādān niṣkāṃś ca tāvataḥ 01,213.063a dayito vāsudevasya bālyāt prabhṛti cābhavat 01,213.063c pitṝṇāṃ caiva sarveṣāṃ prajānām iva candramāḥ 01,213.064a janmaprabhṛti kṛṣṇaś ca cakre tasya kriyāḥ śubhāḥ 01,213.064c sa cāpi vavṛdhe bālaḥ śuklapakṣe yathā śaśī 01,213.065a catuṣpādaṃ daśavidhaṃ dhanurvedam ariṃdamaḥ 01,213.065c arjunād veda vedajñāt sakalaṃ divyamānuṣam 01,213.066a vijñāneṣv api cāstrāṇāṃ sauṣṭhave ca mahābalaḥ 01,213.066c kriyāsv api ca sarvāsu viśeṣān abhyaśikṣayat 01,213.067a āgame ca prayoge ca cakre tulyam ivātmanaḥ 01,213.067c tutoṣa putraṃ saubhadraṃ prekṣamāṇo dhanaṃjayaḥ 01,213.068a sarvasaṃhananopetaṃ sarvalakṣaṇalakṣitam 01,213.068c durdharṣam ṛṣabhaskandhaṃ vyāttānanam ivoragam 01,213.069a siṃhadarpaṃ maheṣvāsaṃ mattamātaṅgavikramam 01,213.069c meghadundubhinirghoṣaṃ pūrṇacandranibhānanam 01,213.070a kṛṣṇasya sadṛśaṃ śaurye vīrye rūpe tathākṛtau 01,213.070c dadarśa putraṃ bībhatsur maghavān iva taṃ yathā 01,213.071a pāñcāly api ca pañcabhyaḥ patibhyaḥ śubhalakṣaṇā 01,213.071c lebhe pañca sutān vīrāñ śubhān pañcācalān iva 01,213.072a yudhiṣṭhirāt prativindhyaṃ sutasomaṃ vṛkodarāt 01,213.072c arjunāc chrutakarmāṇaṃ śatānīkaṃ ca nākulim 01,213.073a sahadevāc chrutasenam etān pañca mahārathān 01,213.073c pāñcālī suṣuve vīrān ādityān aditir yathā 01,213.074a śāstrataḥ prativindhyaṃ tam ūcur viprā yudhiṣṭhiram 01,213.074c parapraharaṇajñāne prativindhyo bhavatv ayam 01,213.075a sute somasahasre tu somārkasamatejasam 01,213.075c sutasomaṃ maheṣvāsaṃ suṣuve bhīmasenataḥ 01,213.076a śrutaṃ karma mahat kṛtvā nivṛttena kirīṭinā 01,213.076c jātaḥ putras tavety evaṃ śrutakarmā tato 'bhavat 01,213.077a śatānīkasya rājarṣeḥ kauravyaḥ kurunandanaḥ 01,213.077c cakre putraṃ sanāmānaṃ nakulaḥ kīrtivardhanam 01,213.078a tatas tv ajījanat kṛṣṇā nakṣatre vahnidaivate 01,213.078c sahadevāt sutaṃ tasmāc chrutaseneti taṃ viduḥ 01,213.079a ekavarṣāntarās tv eva draupadeyā yaśasvinaḥ 01,213.079c anvajāyanta rājendra parasparahite ratāḥ 01,213.080a jātakarmāṇy ānupūrvyāc cūḍopanayanāni ca 01,213.080c cakāra vidhivad dhaumyas teṣāṃ bharatasattama 01,213.081a kṛtvā ca vedādhyayanaṃ tataḥ sucaritavratāḥ 01,213.081c jagṛhuḥ sarvam iṣvastram arjunād divyamānuṣam 01,213.082a devagarbhopamaiḥ putrair vyūḍhoraskair mahābalaiḥ 01,213.082c anvitā rājaśārdūla pāṇḍavā mudam āpnuvan 01,214.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,214.001a indraprasthe vasantas te jaghnur anyān narādhipān 01,214.001c śāsanād dhṛtarāṣṭrasya rājñaḥ śāṃtanavasya ca 01,214.002a āśritya dharmarājānaṃ sarvaloko 'vasat sukham 01,214.002c puṇyalakṣaṇakarmāṇaṃ svadeham iva dehinaḥ 01,214.003a sa samaṃ dharmakāmārthān siṣeve bharatarṣabhaḥ 01,214.003c trīn ivātmasamān bandhūn bandhumān iva mānayan 01,214.004a teṣāṃ samavibhaktānāṃ kṣitau dehavatām iva 01,214.004c babhau dharmārthakāmānāṃ caturtha iva pārthivaḥ 01,214.005a adhyetāraṃ paraṃ vedāḥ prayoktāraṃ mahādhvarāḥ 01,214.005c rakṣitāraṃ śubhaṃ varṇā lebhire taṃ janādhipam 01,214.005d*2098_01 catvāra iva te varṇā remire taṃ janādhipāḥ 01,214.006a adhiṣṭhānavatī lakṣmīḥ parāyaṇavatī matiḥ 01,214.006c bandhumān akhilo dharmas tenāsīt pṛthivīkṣitā 01,214.007a bhrātṛbhiḥ sahito rājā caturbhir adhikaṃ babhau 01,214.007c prayujyamānair vitato vedair iva mahādhvaraḥ 01,214.008a taṃ tu dhaumyādayo viprāḥ parivāryopatasthire 01,214.008c bṛhaspatisamā mukhyāḥ prajāpatim ivāmarāḥ 01,214.009a dharmarāje atiprītyā pūrṇacandra ivāmale 01,214.009c prajānāṃ remire tulyaṃ netrāṇi hṛdayāni ca 01,214.009d*2099_01 rañjayām āsa vai prītyā prītidānair anuttamaiḥ 01,214.010a na tu kevaladaivena prajā bhāvena remire 01,214.010c yad babhūva manaḥkāntaṃ karmaṇā sa cakāra tat 01,214.011a na hy ayuktaṃ na cāsatyaṃ nānṛtaṃ na ca vipriyam 01,214.011c bhāṣitaṃ cārubhāṣasya jajñe pārthasya dhīmataḥ 01,214.012a sa hi sarvasya lokasya hitam ātmana eva ca 01,214.012b*2100_01 rājate sakalā pṛthvī pāṇḍavena balīyasā 01,214.012b*2100_02 puṣpitāni vanānīva dhānyalakṣmyā ca bhārata 01,214.012c cikīrṣuḥ sumahātejā reme bharatasattamaḥ 01,214.013a tathā tu muditāḥ sarve pāṇḍavā vigatajvarāḥ 01,214.013c avasan pṛthivīpālāṃs trāsayantaḥ svatejasā 01,214.014a tataḥ katipayāhasya bībhatsuḥ kṛṣṇam abravīt 01,214.014c uṣṇāni kṛṣṇa vartante gacchāmo yamunāṃ prati 01,214.015a suhṛjjanavṛtās tatra vihṛtya madhusūdana 01,214.015c sāyāhne punar eṣyāmo rocatāṃ te janārdana 01,214.016 vāsudeva uvāca 01,214.016a kuntīmātar mamāpy etad rocate yad vayaṃ jale 01,214.016c suhṛjjanavṛtāḥ pārtha viharema yathāsukham 01,214.017 vaiśaṃpāyana uvāca 01,214.017a āmantrya dharmarājānam anujñāpya ca bhārata 01,214.017c jagmatuḥ pārthagovindau suhṛjjanavṛtau tataḥ 01,214.017d@117_0001 viharan khāṇḍavaprasthe kānaneṣu ca mādhavaḥ 01,214.017d@117_0002 puṣpitopavanāṃ ramyāṃ dadarśa yamunāṃ nadīm 01,214.017d@117_0003 ālayaṃ sarvabhūtānāṃ khāṇḍavaṃ khaḍgacarmabhṛt 01,214.017d@117_0004 dadarśa sa tu taṃ deśaṃ sahitaḥ savyasācinā 01,214.017d@117_0005 ṛkṣagomāyusaṃghuṣṭaṃ haṃsasārasanāditam 01,214.017d@117_0006 śākhāmṛgagaṇair juṣṭaṃ niketaṃ sarvarakṣasām 01,214.017d@117_0007 dvīpigomāyusiṃharkṣavarāharuruvāraṇaiḥ 01,214.017d@117_0008 nānāmṛgasahasraiś ca pakṣibhiś ca samāvṛtam 01,214.017d@117_0009 mānanārhaṃ ca sarveṣāṃ devadānavarakṣasām 01,214.017d@117_0010 ālayaṃ pannagendrasya takṣakasya mahātmanaḥ 01,214.017d@117_0011 veṇuśālmalimālyāṅgair upetaṃ vetrasaṃvṛtam 01,214.017d@117_0012 śākapadmakatālaiś ca śataśākhaiś ca rohiṇaiḥ 01,214.017d@117_0013 niruddeśatamaprakhyam āvṛtaṃ gajasaṃsthitaiḥ 01,214.017d@117_0014 gulmaiḥ kīcakaveṇūnām āśīviṣaniṣevitam 01,214.017d@117_0015 vigatārkamahābhogavratatidrumasaṃkaṭam 01,214.017d@117_0016 snuhivetrakuliṅgākṣair hintālaiś ca samāvṛtam 01,214.017d@117_0017 vyāladaṃṣṭrigaṇākīrṇaṃ varjitaṃ sarvamānuṣaiḥ 01,214.017d@117_0018 rakṣasāṃ bhujagendrāṇāṃ pakṣiṇāṃ ca mahālayam 01,214.017d@117_0019 bhūtānāṃ sarvadeveśaḥ sarvalokavibhāgavit 01,214.017d@117_0020 pītāmbaradharo devas tad vanaṃ bahudhā caran 01,214.017d@117_0021 sadrumasya sayakṣasya sabhūtagaṇapakṣiṇaḥ 01,214.017d@117_0022 khāṇḍavasya vināśaṃ taṃ dadarśa madhusūdanaḥ 01,214.018a vihāradeśaṃ saṃprāpya nānādrumavad uttamam 01,214.018c gṛhair uccāvacair yuktaṃ puraṃdaragṛhopamam 01,214.019a bhakṣyair bhojyaiś ca peyaiś ca rasavadbhir mahādhanaiḥ 01,214.019c mālyaiś ca vividhair yuktaṃ yuktaṃ vārṣṇeyapārthayoḥ 01,214.020a āviveśatur āpūrṇaṃ ratnair uccāvacaiḥ śubhaiḥ 01,214.020c yathopajoṣaṃ sarvaś ca janaś cikrīḍa bhārata 01,214.020d*2101_01 striyaś ca vipulaśroṇyaś cārupīnapayodharāḥ 01,214.020d*2101_02 madaskhalitagāminyaś cikrīḍur vāmalocanāḥ 01,214.021a vane kāś cij jale kāś cit kāś cid veśmasu cāṅganāḥ 01,214.021c yathādeśaṃ yathāprīti cikrīḍuḥ kṛṣṇapārthayoḥ 01,214.021d*2102_01 vāsudevapriyā nityaṃ satyabhāmā ca bhāminī 01,214.022a draupadī ca subhadrā ca vāsāṃsy ābharaṇāni ca 01,214.022c prayacchetāṃ mahārhāṇi strīṇāṃ te sma madotkaṭe 01,214.023a kāś cit prahṛṣṭā nanṛtuś cukruśuś ca tathāparāḥ 01,214.023c jahasuś cāparā nāryaḥ papuś cānyā varāsavam 01,214.024a ruruduś cāparās tatra prajaghnuś ca parasparam 01,214.024c mantrayām āsur anyāś ca rahasyāni parasparam 01,214.024d*2103_01 kāś cin mālyāni cinvanti kāś cin mālyāni dadhrire 01,214.025a veṇuvīṇāmṛdaṅgānāṃ manojñānāṃ ca sarvaśaḥ 01,214.025c śabdenāpūryate ha sma tad vanaṃ susamṛddhimat 01,214.026a tasmiṃs tathā vartamāne kurudāśārhanandanau 01,214.026c samīpe jagmatuḥ kaṃ cid uddeśaṃ sumanoharam 01,214.027a tatra gatvā mahātmānau kṛṣṇau parapuraṃjayau 01,214.027c mahārhāsanayo rājaṃs tatas tau saṃniṣīdatuḥ 01,214.028a tatra pūrvavyatītāni vikrāntāni ratāni ca 01,214.028c bahūni kathayitvā tau remāte pārthamādhavau 01,214.029a tatropaviṣṭau muditau nākapṛṣṭhe 'śvināv iva 01,214.029c abhyagacchat tadā vipro vāsudevadhanaṃjayau 01,214.029d*2104_01 siṃhāsanasamīpe tau vāsudevadhanaṃjayau 01,214.030a bṛhacchālapratīkāśaḥ prataptakanakaprabhaḥ 01,214.030c haripiṅgo hariśmaśruḥ pramāṇāyāmataḥ samaḥ 01,214.031a taruṇādityasaṃkāśaḥ kṛṣṇavāsā jaṭādharaḥ 01,214.031c padmapatrānanaḥ piṅgas tejasā prajvalann iva 01,214.031d*2105_01 jagāma tau kṛṣṇapārthau didhakṣan khāṇḍavaṃ vanam 01,214.032a upasṛṣṭaṃ tu taṃ kṛṣṇau bhrājamānaṃ dvijottamam 01,214.032b*2106_01 dṛṣṭvā jagāma manasā pāvako 'yam iti prabhuḥ 01,214.032c arjuno vāsudevaś ca tūrṇam utpatya tasthatuḥ 01,215.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,215.001a so 'bravīd arjunaṃ caiva vāsudevaṃ ca sātvatam 01,215.001c lokapravīrau tiṣṭhantau khāṇḍavasya samīpataḥ 01,215.002a brāhmaṇo bahubhoktāsmi bhuñje 'parimitaṃ sadā 01,215.002c bhikṣe vārṣṇeyapārthau vām ekāṃ tṛptiṃ prayacchatām 01,215.003a evam uktau tam abrūtāṃ tatas tau kṛṣṇapāṇḍavau 01,215.003c kenānnena bhavāṃs tṛpyet tasyānnasya yatāvahe 01,215.004a evam uktaḥ sa bhagavān abravīt tāv ubhau tataḥ 01,215.004c bhāṣamāṇau tadā vīrau kim annaṃ kriyatām iti 01,215.005a nāham annaṃ bubhukṣe vai pāvakaṃ māṃ nibodhatam 01,215.005c yadannam anurūpaṃ me tad yuvāṃ saṃprayacchatam 01,215.006a idam indraḥ sadā dāvaṃ khāṇḍavaṃ parirakṣati 01,215.006c taṃ na śaknomy ahaṃ dagdhuṃ rakṣyamāṇaṃ mahātmanā 01,215.007a vasaty atra sakhā tasya takṣakaḥ pannagaḥ sadā 01,215.007c sagaṇas tatkṛte dāvaṃ parirakṣati vajrabhṛt 01,215.008a tatra bhūtāny anekāni rakṣyante sma prasaṅgataḥ 01,215.008b*2107_01 bahūni ghorarūpāṇi ugravīryāṇi caiva hi 01,215.008c taṃ didhakṣur na śaknomi dagdhuṃ śakrasya tejasā 01,215.009a sa māṃ prajvalitaṃ dṛṣṭvā meghāmbhobhiḥ pravarṣati 01,215.009c tato dagdhuṃ na śaknomi didhakṣur dāvam īpsitam 01,215.010a sa yuvābhyāṃ sahāyābhyām astravidbhyāṃ samāgataḥ 01,215.010c daheyaṃ khāṇḍavaṃ dāvam etad annaṃ vṛtaṃ mayā 01,215.011a yuvāṃ hy udakadhārās tā bhūtāni ca samantataḥ 01,215.011c uttamāstravido samyak sarvato vārayiṣyathaḥ 01,215.011d@118=0000 janamejaya uvāca 01,215.011d@118=0007 vaiśaṃpāyana uvāca 01,215.011d@118=0062 rudra uvāca 01,215.011d@118=0065 vaiśaṃpāyana uvāca 01,215.011d@118=0124 vaiśaṃpāyana uvāca 01,215.011d@118_0001 kimarthaṃ bhagavān agniḥ khāṇḍavaṃ dagdhum icchati 01,215.011d@118_0002 rakṣyamāṇaṃ mahendreṇa nānāsattvasamāyutam 01,215.011d@118_0003 na hy etat kāraṇaṃ brahmann alpaṃ saṃpratibhāti me 01,215.011d@118_0004 yad dadāha susaṃkruddhaḥ khāṇḍavaṃ havyavāhanaḥ 01,215.011d@118_0005 etad vistaraśo brahmañ śrotum icchāmi tattvataḥ 01,215.011d@118_0006 khāṇḍavasya yathā dāhaḥ purā samabhavan mune 01,215.011d@118_0007 hanta te kathayiṣyāmi purāṇam ṛṣisaṃstutam 01,215.011d@118_0008 kathām imāṃ naraśreṣṭha khāṇḍavasya vināśinīm 01,215.011d@118_0009 paurāṇaḥ śrūyate tāta rājā harihayopamaḥ 01,215.011d@118_0010 śvetakir nāma vikhyāto balavikramasaṃyutaḥ 01,215.011d@118_0011 yajvā dānapatir dhīmān yathā nānyo 'sti kaś cana 01,215.011d@118_0012 īje sa ca mahāsatraiḥ kratubhiś cāptadakṣiṇaiḥ 01,215.011d@118_0013 tasya nānyābhavad buddhir divase divase nṛpa 01,215.011d@118_0014 satre kriyāsamārambhe dāneṣu vividheṣu ca 01,215.011d@118_0015 tasyaivaṃ vartamānasya kadā cit kālaparyaye 01,215.011d@118_0016 satram āhartukāmasya saṃvatsaraśataṃ kila 01,215.011d@118_0017 ṛtvijo nābhyapadyanta samāhartuṃ mahātmanaḥ 01,215.011d@118_0018 sa tu rājākarod yatnaṃ mahāntaṃ sasuhṛjjanaḥ 01,215.011d@118_0019 praṇipātena sāntvena dānena ca mahāyaśāḥ 01,215.011d@118_0020 ṛtvijo 'nunayām āsa bhūyo bhūyas tv atandritaḥ 01,215.011d@118_0021 te cāsya tam abhiprāyaṃ na cakrur amitaujasaḥ 01,215.011d@118_0022 sa cāśramasthān rājarṣis tān uvāca ruṣānvitaḥ 01,215.011d@118_0023 yady ahaṃ patito viprāḥ śuśrūṣāyāṃ na ca sthitaḥ 01,215.011d@118_0024 āśu tyājyo 'smi yuṣmābhir brāhmaṇaiś ca jugupsitaḥ 01,215.011d@118_0025 tan nārhatha kratuśraddhāṃ vyāghātayitum uttamām 01,215.011d@118_0026 asthāne vā parityāgaṃ kartuṃ me dvijasattamāḥ 01,215.011d@118_0027 prapanna eva vo viprāḥ prasādaṃ kartum arhatha 01,215.011d@118_0028 sāntvadānādibhir vākyais tattvataḥ kāryavattayā 01,215.011d@118_0029 prasādayitvā vakṣyāmi yan naḥ kāryaṃ dvijottamāḥ 01,215.011d@118_0030 athavāhaṃ parityakto bhavadbhir dveṣakāraṇāt 01,215.011d@118_0031 ṛtvijo 'nyān gamiṣyāmi yājanārthaṃ tapodhanāḥ 01,215.011d@118_0032 etāvad uktvā vacanaṃ virarāma sa pārthivaḥ 01,215.011d@118_0033 yadā na śekū rājānaṃ yājanārthaṃ paraṃtapa 01,215.011d@118_0034 tatas te yājakāḥ kruddhās tam ūcur nṛpasattamam 01,215.011d@118_0035 tava karmāṇy ajasraṃ vai vartante pārthivottama 01,215.011d@118_0036 tato vayaṃ pariśrāntāḥ satataṃ karmavāhinaḥ 01,215.011d@118_0037 śramād asmāt pariśrāntān sa tvaṃ nas tyaktum arhasi 01,215.011d@118_0038 buddhimohaṃ samāsthāya tvarāsaṃbhāvito 'nagha 01,215.011d@118_0039 gaccha rudrasakāśaṃ tvaṃ sa hi tvāṃ yājayiṣyati 01,215.011d@118_0040 sādhikṣepaṃ vacaḥ śrutvā saṃkruddhaḥ śvetakir nṛpaḥ 01,215.011d@118_0041 kailāsaṃ parvataṃ gatvā tapa ugraṃ samāsthitaḥ 01,215.011d@118_0042 ārādhayan mahādevaṃ niyataḥ saṃśitavrataḥ 01,215.011d@118_0043 upavāsaparo rājā dīrghakālam atiṣṭhata 01,215.011d@118_0044 kadā cid dvādaśe kāle kadā cid api ṣoḍaśe 01,215.011d@118_0045 āhāram akarod rājā mūlāni ca phalāni ca 01,215.011d@118_0046 ūrdhvabāhus tv animiṣas tiṣṭhan sthāṇur ivācalaḥ 01,215.011d@118_0047 ṣaṇmāsān abhavad rājā śvetakiḥ susamāhitaḥ 01,215.011d@118_0048 taṃ tathā nṛpaśārdūlaṃ tapyamānaṃ mahat tapaḥ 01,215.011d@118_0049 śaṃkaraḥ parayā prītyā darśayām āsa bhārata 01,215.011d@118_0050 uvāca cainaṃ bhagavān snigdhagambhīrayā girā 01,215.011d@118_0051 prīto 'smi rājaśārdūla tapasā te paraṃtapa 01,215.011d@118_0052 varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te yaṃ tvam icchasi pārthiva 01,215.011d@118_0053 etac chrutvā tu vacanaṃ rudrasyāmitatejasaḥ 01,215.011d@118_0054 praṇipatya mahātmānaṃ rājarṣiḥ pratyabhāṣata 01,215.011d@118_0055 yadi me bhagavān prītaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ 01,215.011d@118_0056 svayaṃ māṃ devadeveśa yājayasva sureśvara 01,215.011d@118_0057 etac chrutvā tu vacanaṃ rājñā tena prabhāṣitam 01,215.011d@118_0058 uvāca bhagavān prītaḥ smitapūrvam idaṃ vacaḥ 01,215.011d@118_0059 nāsmākam etadviṣaye vartate yājanaṃ prati 01,215.011d@118_0060 tvayā ca sumahat taptaṃ tapo rājan varārthinā 01,215.011d@118_0061 yājayiṣyāmi rājaṃs tvāṃ samayena paraṃtapa 01,215.011d@118_0062 samā dvādaśa rājendra brahmacārī samāhitaḥ 01,215.011d@118_0063 satataṃ tv ājyadhārābhir yadi tarpayase 'nalam 01,215.011d@118_0064 kāmaṃ prārthayase yaṃ tvaṃ mattaḥ prāpsyasi taṃ nṛpa 01,215.011d@118_0065 evam uktas tu rudreṇa śvetakir manujādhipaḥ 01,215.011d@118_0066 tathā cakāra tat sarvaṃ yathoktaṃ śūlapāṇinā 01,215.011d@118_0067 pūrṇe tu dvādaśe varṣe punar āyān maheśvaram 01,215.011d@118_0068 dṛṣṭvaiva ca sa rājānaṃ śaṃkaro lokabhāvanaḥ 01,215.011d@118_0069 uvāca paramaprītaḥ śvetakiṃ nṛpasattamam 01,215.011d@118_0070 toṣito 'haṃ nṛpaśreṣṭha tvayeha svena karmaṇā 01,215.011d@118_0071 yājanaṃ brāhmaṇānāṃ tu vidhidṛṣṭaṃ paraṃtapa 01,215.011d@118_0072 ato 'haṃ tvāṃ svayaṃ nādya yājayāmi paraṃtapa 01,215.011d@118_0073 mamāṃśas tu kṣititale mahābhāgo dvijottamaḥ 01,215.011d@118_0074 durvāsā iti vikhyātaḥ sa hi tvāṃ yājayiṣyati 01,215.011d@118_0075 manniyogān mahātejāḥ saṃbhārāḥ saṃbhriyantu te 01,215.011d@118_0076 etac chrutvā tu vacanaṃ rudreṇa samudāhṛtam 01,215.011d@118_0077 svapuraṃ punar āgamya saṃbhārān punar ārjayat 01,215.011d@118_0078 tataḥ saṃbhṛtasaṃbhāro bhūyo rudram upāgamat 01,215.011d@118_0079 saṃbhṛtā mama saṃbhārāḥ sarvopakaraṇāni ca 01,215.011d@118_0080 tvatprasādān mahādeva śvo me dīkṣā bhaved iti 01,215.011d@118_0081 etac chrutvā tu vacanaṃ tasya rājño mahātmanaḥ 01,215.011d@118_0082 durvāsasaṃ samāhūya rudro vacanam abravīt 01,215.011d@118_0083 eṣa rājā mahābhāgaḥ śvetakir dvijasattama 01,215.011d@118_0084 enaṃ yājaya viprendra manniyogena bhūmipam 01,215.011d@118_0085 bāḍham ity eva vacanaṃ rudram ṛṣir uvāca ha 01,215.011d@118_0086 tataḥ satraṃ samabhavat tasya rājño mahātmanaḥ 01,215.011d@118_0087 yathāvidhi yathākālaṃ yathoktaṃ bahudakṣiṇam 01,215.011d@118_0088 tasmin parisamāpte tu rājñaḥ satre mahātmanaḥ 01,215.011d@118_0089 durvāsasābhyanujñātā vipratasthuḥ sma yājakāḥ 01,215.011d@118_0090 ye tatra dīkṣitāḥ sarve sadasyāś ca mahaujasaḥ 01,215.011d@118_0091 so 'pi rājā mahābhāgaḥ svapuraṃ prāviśat tadā 01,215.011d@118_0092 tato bhagavato vahner vikāraḥ samajāyata 01,215.011d@118_0093 tejasā viprahīṇaś ca glāniś cainaṃ samāviśat 01,215.011d@118_0094 sa lakṣayitvā cātmānaṃ tejohīnaṃ hutāśanaḥ 01,215.011d@118_0095 jagāma sadanaṃ puṇyaṃ brahmaṇo lokapūjitam 01,215.011d@118_0096 tatra brāhmaṇam āsīnam idaṃ vacanam abravīt 01,215.011d@118_0097 tejasā viprahīṇo 'smi balena ca jagatpate 01,215.011d@118_0098 iccheyaṃ tvatprasādena svātmanaḥ prakṛtiṃ sthirām 01,215.011d@118_0099 etac chrutvā tu vacanaṃ bhagavān sarvalokakṛt 01,215.011d@118_0100 havyavāham idaṃ vākyam uvāca prahasann iva 01,215.011d@118_0101 tvayā dvādaśa varṣāṇi vasor dhārāhutaṃ haviḥ 01,215.011d@118_0102 upayuktaṃ mahābhāga tena tvāṃ glānir āviśat 01,215.011d@118_0103 tejasā viprahīṇatvāt sahasā havyavāhana 01,215.011d@118_0104 mā gamas tvaṃ vyathāṃ vahne prakṛtistho bhaviṣyasi 01,215.011d@118_0105 purā devaniyogena yat tvayā bhasmasāt kṛtam 01,215.011d@118_0106 ālayaṃ devaśatrūṇāṃ sughoraṃ khāṇḍavaṃ vanam 01,215.011d@118_0107 tatra sarvāṇi sattvāni nivasanti vibhāvaso 01,215.011d@118_0108 teṣāṃ tvaṃ medasā tṛptaḥ prakṛtistho bhaviṣyasi 01,215.011d@118_0109 gaccha śīghraṃ pradagdhuṃ tvaṃ tato mokṣyasi kilbiṣāt 01,215.011d@118_0110 etac chrutvā tu vacanaṃ parameṣṭhimukhāc cyutam 01,215.011d@118_0111 uttamaṃ javam āsthāya pradudrāva hutāśanaḥ 01,215.011d@118_0112 āgamya khāṇḍavaṃ dāvam uttamaṃ javam āsthitaḥ 01,215.011d@118_0113 sahasā prajvalaty agniḥ kruddho vāyusamīritaḥ 01,215.011d@118_0114 pradīptaṃ khāṇḍavaṃ dṛṣṭvā ye sma tatra nivāsinaḥ 01,215.011d@118_0115 paramaṃ yatnam ātiṣṭhan pāvakasya praśāntaye 01,215.011d@118_0116 karais tu kariṇaḥ śīghraṃ jalam ādāya satvarāḥ 01,215.011d@118_0117 siṣicuḥ pāvakaṃ kruddhāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 01,215.011d@118_0118 bahuśīrṣās tathā nāgāḥ śirobhir jalavṛṣṭayaḥ 01,215.011d@118_0119 mumucuḥ pāvakābhyāśe satvarāḥ krodhamūrcchitāḥ 01,215.011d@118_0120 tathaivānyāni sattvāni nānāpraharaṇodyamaiḥ 01,215.011d@118_0121 vilayaṃ pāvakaṃ śīghram anayan bharatottama 01,215.011d@118_0122 anena tu prakāreṇa bhūyo bhūyaś ca prajvalan 01,215.011d@118_0123 saptakṛtvaḥ praśamitaḥ khāṇḍave havyavāhanaḥ 01,215.011d@118_0124 sa tu nairāśyam āpannaḥ sadā glānisamanvitaḥ 01,215.011d@118_0125 pitāmaham upāgacchat saṃkruddho havyavāhanaḥ 01,215.011d@118_0126 tac ca sarvaṃ yathāvṛttaṃ brahmaṇe saṃnyavedayat 01,215.011d@118_0127 uvāca cainaṃ bhagavān muhūrtaṃ sa vicintya tu 01,215.011d@118_0128 upāyaḥ paridṛṣṭo me yathā tvaṃ dhakṣyase 'nala 01,215.011d@118_0129 khāṇḍavaṃ dāvam adyaiva miṣato 'sya śatakratoḥ 01,215.011d@118_0130 naranārāyaṇau yau tau pūrvadevau vibhāvaso 01,215.011d@118_0131 saṃprāptau mānuṣaṃ lokaṃ kāryārthaṃ hi divaukasām 01,215.011d@118_0132 arjunaṃ vāsudevaṃ ca yau tau loko 'bhimanyate 01,215.011d@118_0133 tāv etau sahitau vahne khāṇḍavasya samīpataḥ 01,215.011d@118_0134 tau tvaṃ yācasva sāhāyye dāhārthaṃ khāṇḍavasya ca 01,215.011d@118_0135 tato dhakṣyasi taṃ dāvaṃ rakṣitaṃ tridaśair api 01,215.011d@118_0136 tau tu sattvāni sarvāṇi yatnato vārayiṣyataḥ 01,215.011d@118_0137 devarājaṃ ca sahitau tatra me nāsti saṃśayaḥ 01,215.011d@118_0138 etac chrutvā tu vacanaṃ tvarito havyavāhanaḥ 01,215.011d@118_0139 kṛṣṇapārthāv upāgamya yam arthaṃ tv abhyabhāṣata 01,215.011d@118_0140 taṃ te kathitavān asmi pūrvam eva nṛpottama 01,215.012a evam ukte pratyuvāca bībhatsur jātavedasam 01,215.012b*2108_01 abravīn nṛpaśārdūla tatkālasadṛśaṃ vacaḥ 01,215.012c didhakṣuṃ khāṇḍavaṃ dāvam akāmasya śatakratoḥ 01,215.013a uttamāstrāṇi me santi divyāni ca bahūni ca 01,215.013c yair ahaṃ śaknuyāṃ yoddhum api vajradharān bahūn 01,215.014a dhanur me nāsti bhagavan bāhuvīryeṇa saṃmitam 01,215.014c kurvataḥ samare yatnaṃ vegaṃ yad viṣaheta me 01,215.015a śaraiś ca me 'rtho bahubhir akṣayaiḥ kṣipram asyataḥ 01,215.015b*2109_01 upāsaṃgau ca me na staḥ pratiyoddhuṃ puraṃdaram 01,215.015c na hi voḍhuṃ rathaḥ śaktaḥ śarān mama yathepsitān 01,215.016a aśvāṃś ca divyān iccheyaṃ pāṇḍurān vātaraṃhasaḥ 01,215.016c rathaṃ ca meghanirghoṣaṃ sūryapratimatejasam 01,215.017a tathā kṛṣṇasya vīryeṇa nāyudhaṃ vidyate samam 01,215.017c yena nāgān piśācāṃś ca nihanyān mādhavo raṇe 01,215.018a upāyaṃ karmaṇaḥ siddhau bhagavan vaktum arhasi 01,215.018c nivārayeyaṃ yenendraṃ varṣamāṇaṃ mahāvane 01,215.019a pauruṣeṇa tu yat kāryaṃ tat kartārau sva pāvaka 01,215.019c karaṇāni samarthāni bhagavan dātum arhasi 01,216.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,216.001a evam uktas tu bhagavān dhūmaketur hutāśanaḥ 01,216.001c cintayām āsa varuṇaṃ lokapālaṃ didṛkṣayā 01,216.001e ādityam udake devaṃ nivasantaṃ jaleśvaram 01,216.002a sa ca tac cintitaṃ jñātvā darśayām āsa pāvakam 01,216.002c tam abravīd dhūmaketuḥ pratipūjya jaleśvaram 01,216.002e caturthaṃ lokapālānāṃ rakṣitāraṃ maheśvaram 01,216.002f*2110_01 sa khyātamātro varuṇaḥ samāyāto mahādyutiḥ 01,216.002f*2110_02 athemaṃ nṛpaśārdūla vahnir vacanam abravīt 01,216.003a somena rājñā yad dattaṃ dhanuś caiveṣudhī ca te 01,216.003c tat prayacchobhayaṃ śīghraṃ rathaṃ ca kapilakṣaṇam 01,216.003c*2111_01 tvam asmai savyasācine 01,216.003c*2111_02 divyair aśvaiḥ samāyuktaṃ 01,216.004a kāryaṃ hi sumahat pārtho gāṇḍīvena kariṣyati 01,216.004c cakreṇa vāsudevaś ca tan madarthe pradīyatām 01,216.004e dadānīty eva varuṇaḥ pāvakaṃ pratyabhāṣata 01,216.005a tato 'dbhutaṃ mahāvīryaṃ yaśaḥkīrtivivardhanam 01,216.005c sarvaśastrair anādhṛṣyaṃ sarvaśastrapramāthi ca 01,216.005e sarvāyudhamahāmātraṃ parasenāpradharṣaṇam 01,216.006a ekaṃ śatasahasreṇa saṃmitaṃ rāṣṭravardhanam 01,216.006c citram uccāvacair varṇaiḥ śobhitaṃ ślakṣṇam avraṇam 01,216.007a devadānavagandharvaiḥ pūjitaṃ śāśvatīḥ samāḥ 01,216.007b*2112_01 tad divyaṃ dhanuṣāṃ śreṣṭhaṃ brahmaṇā nirmitaṃ purā 01,216.007c prādād vai dhanuratnaṃ tad akṣayyau ca maheṣudhī 01,216.008a rathaṃ ca divyāśvayujaṃ kapipravaraketanam 01,216.008c upetaṃ rājatair aśvair gāndharvair hemamālibhiḥ 01,216.008e pāṇḍurābhrapratīkāśair manovāyusamair jave 01,216.009a sarvopakaraṇair yuktam ajayyaṃ devadānavaiḥ 01,216.009c bhānumantaṃ mahāghoṣaṃ sarvabhūtamanoharam 01,216.010a sasarja yat svatapasā bhauvano bhuvanaprabhuḥ 01,216.010c prajāpatir anirdeśyaṃ yasya rūpaṃ raver iva 01,216.011a yaṃ sma somaḥ samāruhya dānavān ajayat prabhuḥ 01,216.011c nagameghapratīkāśaṃ jvalantam iva ca śriyā 01,216.011d*2113_01 surāriyoṣitsauvarṇaśrutitāṭaṅkanāśanam 01,216.012a āśritā taṃ rathaśreṣṭhaṃ śakrāyudhasamā śubhā 01,216.012c tāpanīyā surucirā dhvajayaṣṭir anuttamā 01,216.013a tasyāṃ tu vānaro divyaḥ siṃhaśārdūlalakṣaṇaḥ 01,216.013b*2114_01 hanūmān nāma tejasvī kāmarūpī samīrajaḥ 01,216.013b*2114_02 nādena ca mahāraudro bhūtakoṭisamāvṛtaḥ 01,216.013b*2115_01 yaḥ purā vāyusaṃbhūto rakṣogaṇavināśanaḥ 01,216.013c vinardann iva tatrasthaḥ saṃsthito mūrdhny aśobhata 01,216.014a dhvaje bhūtāni tatrāsan vividhāni mahānti ca 01,216.014c nādena ripusainyānāṃ yeṣāṃ saṃjñā praṇaśyati 01,216.015a sa taṃ nānāpatākābhiḥ śobhitaṃ ratham uttamam 01,216.015c pradakṣiṇam upāvṛtya daivatebhyaḥ praṇamya ca 01,216.016a saṃnaddhaḥ kavacī khaḍgī baddhagodhāṅgulitravān 01,216.016b*2116_01 viṣṇor ājñāṃ gṛhītvā tu phalgunaḥ paravīrahā 01,216.016c āruroha rathaṃ pārtho vimānaṃ sukṛtī yathā 01,216.017a tac ca divyaṃ dhanuḥśreṣṭhaṃ brahmaṇā nirmitaṃ purā 01,216.017c gāṇḍīvam upasaṃgṛhya babhūva mudito 'rjunaḥ 01,216.018a hutāśanaṃ namaskṛtya tatas tad api vīryavān 01,216.018c jagrāha balam āsthāya jyayā ca yuyuje dhanuḥ 01,216.019a maurvyāṃ tu yujyamānāyāṃ balinā pāṇḍavena ha 01,216.019c ye 'śṛṇvan kūjitaṃ tatra teṣāṃ vai vyathitaṃ manaḥ 01,216.020a labdhvā rathaṃ dhanuś caiva tathākṣayyau maheṣudhī 01,216.020c babhūva kalyaḥ kaunteyaḥ prahṛṣṭaḥ sāhyakarmaṇi 01,216.021a vajranābhaṃ tataś cakraṃ dadau kṛṣṇāya pāvakaḥ 01,216.021c āgneyam astraṃ dayitaṃ sa ca kalyo 'bhavat tadā 01,216.022a abravīt pāvakaś cainam etena madhusūdana 01,216.022c amānuṣān api raṇe vijeṣyasi na saṃśayaḥ 01,216.023a anena tvaṃ manuṣyāṇāṃ devānām api cāhave 01,216.023c rakṣaḥpiśācadaityānāṃ nāgānāṃ cādhikaḥ sadā 01,216.023e bhaviṣyasi na saṃdehaḥ pravarārinibarhaṇe 01,216.023f*2117_01 tavaitac cakram astraṃ yan nāmataś ca sudarśanam 01,216.023f*2117_02 tac cāsminn arpaya vibho daityaghāte yathā purā 01,216.023f*2118_01 cakreṇa bhasmasāt sarvaṃ visṛṣṭena tu vīryavān 01,216.024a kṣiptaṃ kṣiptaṃ raṇe caitat tvayā mādhava śatruṣu 01,216.024c hatvāpratihataṃ saṃkhye pāṇim eṣyati te punaḥ 01,216.025a varuṇaś ca dadau tasmai gadām aśaniniḥsvanām 01,216.025c daityāntakaraṇīṃ ghorāṃ nāmnā kaumodakīṃ hareḥ 01,216.025d@119_0001 tadāgner anumodāya sakhā sakhyuḥ priyaṃkaraḥ 01,216.025d@119_0002 uvāca pārthaṃ vārṣṇeyaḥ prīyamāṇo dhanaṃjayam 01,216.025d@119_0003 ajitas tvam ajeyaś ca jetā tvam asi pāṇḍava 01,216.025d@119_0004 ajitaḥ phālgunety uktvā raśmīn ādāya vīryavān 01,216.025d@119_0005 jitam ity eva bībhatsuṃ pratyuvāca janārdanaḥ 01,216.025d@119_0006 pradakṣiṇaṃ parikramya kareṇa ratham aspṛśat 01,216.025d@119_0007 prīyamāṇo rathe tasminn abhavat kṛṣṇasārathiḥ 01,216.025d@119_0008 pāvakāya namaskṛtya vavande gāṇḍivaṃ dhanuḥ 01,216.025d@119_0009 ratham āsthāya bībhatsuś cakre 'dhijyaṃ mahad dhanuḥ 01,216.025d@119_0010 maurvī kṛṣṇasya bāhubhyāṃ visṛjad bhṛśadāruṇam 01,216.025d@119_0011 kūjantī sāpatat tūrṇaṃ siṃhīva mṛgagṛddhinī 01,216.026a tataḥ pāvakam abrūtāṃ prahṛṣṭau kṛṣṇapāṇḍavau 01,216.026c kṛtāstrau śastrasaṃpannau rathinau dhvajināv api 01,216.027a kalyau svo bhagavan yoddhum api sarvaiḥ surāsuraiḥ 01,216.027c kiṃ punar vajriṇaikena pannagārthe yuyutsunā 01,216.028 arjuna uvāca 01,216.028a cakram astraṃ ca vārṣṇeyo visṛjan yudhi vīryavān 01,216.028c triṣu lokeṣu tan nāsti yan na jīyāj janārdanaḥ 01,216.029a gāṇḍīvaṃ dhanur ādāya tathākṣayyau maheṣudhī 01,216.029c aham apy utsahe lokān vijetuṃ yudhi pāvaka 01,216.029c*2119_01 sa surāsuramānavān 01,216.029c*2119_02 kiṃ punar vajriṇaikaṃ tu 01,216.030a sarvataḥ parivāryainaṃ dāvena mahatā prabho 01,216.030c kāmaṃ saṃprajvalādyaiva kalyau svaḥ sāhyakarmaṇi 01,216.030d*2120_01 yadi khāṇḍavam eṣyati pramādāt 01,216.030d*2120_02 sagaṇo vā parirakṣituṃ mahendraḥ 01,216.030d*2120_03 śaratāḍitakhaṇḍakuṇḍalānāṃ 01,216.030d*2120_04 kadanaṃ drakṣyati devavāhinīnām 01,216.031 vaiśaṃpāyana uvāca 01,216.031a evam uktaḥ sa bhagavān dāśārheṇārjunena ca 01,216.031c taijasaṃ rūpam āsthāya dāvaṃ dagdhuṃ pracakrame 01,216.032a sarvataḥ parivāryātha saptārcir jvalanas tadā 01,216.032c dadāha khāṇḍavaṃ kruddho yugāntam iva darśayan 01,216.033a parigṛhya samāviṣṭas tad vanaṃ bharatarṣabha 01,216.033c meghastanitanirghoṣaṃ sarvabhūtāni nirdahan 01,216.034a dahyatas tasya vibabhau rūpaṃ dāvasya bhārata 01,216.034c meror iva nagendrasya kāñcanasya mahādyuteḥ 01,217.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,217.001a tau rathābhyāṃ naravyāghrau dāvasyobhayataḥ sthitau 01,217.001c dikṣu sarvāsu bhūtānāṃ cakrāte kadanaṃ mahat 01,217.001d@120=0000 janamejayaḥ 01,217.001d@120=0003 vaiśaṃpāyanaḥ 01,217.001d@120_0001 kimarthaṃ bhagavān agniḥ khāṇḍavaṃ dagdhum icchati 01,217.001d@120_0002 etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vada brāhmaṇasattama 01,217.001d@120_0003 śveto nāma mahārāja āsīd ikṣvākuvaṃśajaḥ 01,217.001d@120_0004 yajatas tasya rājñas tu satraṃ dvādaśavārṣikam 01,217.001d@120_0005 nirantarājyadhāraughair hūyamāno vibhāvasuḥ 01,217.001d@120_0006 tatra pāṇḍucchavir abhūt pāṇḍurogeṇa dhiṣṭhitaḥ 01,217.001d@120_0007 nānyasya havir ādātuṃ śakto 'bhūd dhavyavāhanaḥ 01,217.001d@120_0008 śrāntaḥ śrāntatanur nityaṃ tato brahmāṇam āgamat 01,217.001d@120_0009 gatvā pitāmahaṃ devaṃ namaskṛtvā ca pāvakaḥ 01,217.001d@120_0010 vijñāpayām āsa tadā svaśarīrasya vedanām 01,217.001d@120_0011 brahmovāca tadā jñātvā dagdhvā khāṇḍavasatrakam 01,217.001d@120_0012 arogaḥ siddhatejāś ca bhaviṣyasi na saṃśayaḥ 01,217.001d@120_0013 uktamātre tadā tena brahmaṇā parameṣṭhinā 01,217.001d@120_0014 khāṇḍavaṃ dagdhukāmaḥ san gatvā dagdhuṃ pracakrame 01,217.001d@120_0015 vanapālais tadā devaiḥ śamito vāriṇāgamat 01,217.001d@120_0016 saptakṛtvo vighātaṃ ca vahan khāṇḍavadāhakam 01,217.001d@120_0017 tato brahmāṇam agamat punar jñāpitavān prabhum 01,217.001d@120_0018 tenāpi ca samādiṣṭas tad dhi pāṇḍaravigrahaḥ 01,217.001d@120_0019 naranārāyaṇau yau tu dvāpare kṛṣṇaphalgunau 01,217.001d@120_0020 bhaviṣyantau mahātmānau khāṇḍavasya samīpataḥ 01,217.001d@120_0021 tau prārthaya mahāśūrau sāhāyyaṃ te kariṣyataḥ 01,217.002a yatra yatra hi dṛśyante prāṇinaḥ khāṇḍavālayāḥ 01,217.002c palāyantas tatra tatra tau vīrau paryadhāvatām 01,217.003a chidraṃ hi na prapaśyanti rathayor āśuvikramāt 01,217.003c āviddhāv iva dṛśyete rathinau tau rathottamau 01,217.004a khāṇḍave dahyamāne tu bhūtāny atha sahasraśaḥ 01,217.004c utpetur bhairavān nādān vinadanto diśo daśa 01,217.005a dagdhaikadeśā bahavo niṣṭaptāś ca tathāpare 01,217.005c sphuṭitākṣā viśīrṇāś ca viplutāś ca vicetasaḥ 01,217.006a samāliṅgya sutān anye pitṝn mātṝṃs tathāpare 01,217.006c tyaktuṃ na śekuḥ snehena tathaiva nidhanaṃ gatāḥ 01,217.007a vikṛtair darśanair anye samutpetuḥ sahasraśaḥ 01,217.007c tatra tatra vighūrṇantaḥ punar agnau prapedire 01,217.008a dagdhapakṣākṣicaraṇā viceṣṭanto mahītale 01,217.008c tatra tatra sma dṛśyante vinaśyantaḥ śarīriṇaḥ 01,217.009a jalasthāneṣu sarveṣu kvāthyamāneṣu bhārata 01,217.009c gatasattvāḥ sma dṛśyante kūrmamatsyāḥ sahasraśaḥ 01,217.010a śarīraiḥ saṃpradīptaiś ca dehavanta ivāgnayaḥ 01,217.010c adṛśyanta vane tasmin prāṇinaḥ prāṇasaṃkṣaye 01,217.011a tāṃs tathotpatataḥ pārthaḥ śaraiḥ saṃchidya khaṇḍaśaḥ 01,217.011c dīpyamāne tataḥ prāsyat prahasan kṛṣṇavartmani 01,217.012a te śarācitasarvāṅgā vinadanto mahāravān 01,217.012c ūrdhvam utpatya vegena nipetuḥ pāvake punaḥ 01,217.013a śarair abhyāhatānāṃ ca dahyatāṃ ca vanaukasām 01,217.013c virāvaḥ śrūyate ha sma samudrasyeva mathyataḥ 01,217.013d*2121_01 upalabhya samutpetuḥ samutpetur mahīdharāt 01,217.014a vahneś cāpi prahṛṣṭasya kham utpetur mahārciṣaḥ 01,217.014c janayām āsur udvegaṃ sumahāntaṃ divaukasām 01,217.014d*2122_01 tenārciṣā susaṃtaptā devāḥ sarṣipurogamāḥ 01,217.015a tato jagmur mahātmānaḥ sarva eva divaukasaḥ 01,217.015c śaraṇaṃ devarājānaṃ sahasrākṣaṃ puraṃdaram 01,217.016 devā ūcuḥ 01,217.016a kiṃ nv ime mānavāḥ sarve dahyante kṛṣṇavartmanā 01,217.016c kaccin na saṃkṣayaḥ prāpto lokānām amareśvara 01,217.016d*2123_01 ity ākrośam akurvaṃs te lokāḥ sarve bhayānvitāḥ 01,217.017 vaiśaṃpāyana uvāca 01,217.017a tac chrutvā vṛtrahā tebhyaḥ svayam evānvavekṣya ca 01,217.017c khāṇḍavasya vimokṣārthaṃ prayayau harivāhanaḥ 01,217.018a mahatā meghajālena nānārūpeṇa vajrabhṛt 01,217.018c ākāśaṃ samavastīrya pravavarṣa sureśvaraḥ 01,217.019a tato 'kṣamātrā visṛjan dhārāḥ śatasahasraśaḥ 01,217.019c abhyavarṣat sahasrākṣaḥ pāvakaṃ khāṇḍavaṃ prati 01,217.020a asaṃprāptās tu tā dhārās tejasā jātavedasaḥ 01,217.020c kha eva samaśuṣyanta na kāś cit pāvakaṃ gatāḥ 01,217.021a tato namucihā kruddho bhṛśam arciṣmatas tadā 01,217.021c punar evābhyavarṣat tam ambhaḥ pravisṛjan bahu 01,217.022a arcir dhārābhisaṃbaddhaṃ dhūmavidyutsamākulam 01,217.022c babhūva tad vanaṃ ghoraṃ stanayitnusaghoṣavat 01,218.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,218.001a tasyābhivarṣato vāri pāṇḍavaḥ pratyavārayat 01,218.001c śaravarṣeṇa bībhatsur uttamāstrāṇi darśayan 01,218.002a śaraiḥ samantataḥ sarvaṃ khāṇḍavaṃ cāpi pāṇḍavaḥ 01,218.002c chādayām āsa tad varṣam apakṛṣya tato vanāt 01,218.003a na ca sma kiṃ cic chaknoti bhūtaṃ niścarituṃ tataḥ 01,218.003b*2124_01 tad dṛṣṭvā vāritaṃ toyaṃ nārācaiḥ savyasācinā 01,218.003b*2124_02 āścaryam agaman devā munayaś ca divi sthitāḥ 01,218.003c saṃchādyamāne khagamair asyatā savyasācinā 01,218.004a takṣakas tu na tatrāsīt sarparājo mahābalaḥ 01,218.004c dahyamāne vane tasmin kurukṣetre 'bhavat tadā 01,218.005a aśvasenas tu tatrāsīt takṣakasya suto balī 01,218.005c sa yatnam akarot tīvraṃ mokṣārthaṃ havyavāhanāt 01,218.006a na śaśāka vinirgantuṃ kaunteyaśarapīḍitaḥ 01,218.006c mokṣayām āsa taṃ mātā nigīrya bhujagātmajā 01,218.007a tasya pūrvaṃ śiro grastaṃ puccham asya nigīryate 01,218.007c ūrdhvam ācakrame sā tu pannagī putragṛddhinī 01,218.008a tasyās tīkṣṇena bhallena pṛthudhāreṇa pāṇḍavaḥ 01,218.008c śiraś ciccheda gacchantyās tām apaśyat sureśvaraḥ 01,218.009a taṃ mumocayiṣur vajrī vātavarṣeṇa pāṇḍavam 01,218.009c mohayām āsa tatkālam aśvasenas tv amucyata 01,218.010a tāṃ ca māyāṃ tadā dṛṣṭvā ghorāṃ nāgena vañcitaḥ 01,218.010c dvidhā tridhā ca ciccheda khagatān eva bhārata 01,218.011a śaśāpa taṃ ca saṃkruddho bībhatsur jihmagāminam 01,218.011c pāvako vāsudevaś ca apratiṣṭho bhaved iti 01,218.012a tato jiṣṇuḥ sahasrākṣaṃ khaṃ vitatyeṣubhiḥ śitaiḥ 01,218.012c yodhayām āsa saṃkruddho vañcanāṃ tām anusmaran 01,218.013a devarāḍ api taṃ dṛṣṭvā saṃrabdham iva phalgunam 01,218.013c svam astram asṛjad dīptaṃ yat tatānākhilaṃ nabhaḥ 01,218.013d*2125_01 subhadrajavam ādīptaṃ tadā vāyuṃ visarja ha 01,218.014a tato vāyur mahāghoṣaḥ kṣobhayan sarvasāgarān 01,218.014c viyatstho 'janayan meghāñ jaladhārāmuco ''kulān 01,218.014d*2126_01 tato 'śanimuco ghorāṃs taḍitstanitaniḥsvanān 01,218.015a tadvighātārtham asṛjad arjuno 'py astram uttamam 01,218.015c vāyavyam evābhimantrya pratipattiviśāradaḥ 01,218.016a tenendrāśanimeghānāṃ vīryaujas tadvināśitam 01,218.016c jaladhārāś ca tāḥ śoṣaṃ jagmur neśuś ca vidyutaḥ 01,218.017a kṣaṇena cābhavad vyoma saṃpraśāntarajastamaḥ 01,218.017c sukhaśītānilaguṇaṃ prakṛtisthārkamaṇḍalam 01,218.018a niṣpratīkārahṛṣṭaś ca hutabhug vividhākṛtiḥ 01,218.018b*2127_01 sicyamāno vasaughais taiḥ prāṇināṃ dehaniḥsṛtaiḥ 01,218.018c prajajvālātulārciṣmān svanādaiḥ pūrayañ jagat 01,218.019a kṛṣṇābhyāṃ rakṣitaṃ dṛṣṭvā taṃ ca dāvam ahaṃkṛtāḥ 01,218.019c samutpetur athākāśaṃ suparṇādyāḥ patatriṇaḥ 01,218.020a garuḍā vajrasadṛśaiḥ pakṣatuṇḍanakhais tathā 01,218.020c prahartukāmāḥ saṃpetur ākāśāt kṛṣṇapāṇḍavau 01,218.021a tathaivoragasaṃghātāḥ pāṇḍavasya samīpataḥ 01,218.021c utsṛjanto viṣaṃ ghoraṃ niścerur jvalitānanāḥ 01,218.021d*2128_01 tāṃś cārkasadṛśair astraiḥ parapakṣasamāśritān 01,218.022a tāṃś cakarta śaraiḥ pārthaḥ saroṣān dṛśya khecarān 01,218.022c vivaśāś cāpatan dīptaṃ dehābhāvāya pāvakam 01,218.023a tataḥ surāḥ sagandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ 01,218.023c utpetur nādam atulam utsṛjanto raṇārthiṇaḥ 01,218.024a ayaḥkaṇapacakrāśmabhuśuṇḍyudyatabāhavaḥ 01,218.024c kṛṣṇapārthau jighāṃsantaḥ krodhasaṃmūrcchitaujasaḥ 01,218.025a teṣām abhivyāharatāṃ śastravarṣaṃ ca muñcatām 01,218.025c pramamāthottamāṅgāni bībhatsur niśitaiḥ śaraiḥ 01,218.026a kṛṣṇaś ca sumahātejāś cakreṇārinihā tadā 01,218.026c daityadānavasaṃghānāṃ cakāra kadanaṃ mahat 01,218.027a athāpare śarair viddhāś cakravegeritās tadā 01,218.027c velām iva samāsādya vyātiṣṭhanta mahaujasaḥ 01,218.027d*2129_01 śerate rudhiraklinnā indragopakasaṃnibhāḥ 01,218.028a tataḥ śakro 'bhisaṃkruddhas tridaśānāṃ maheśvaraḥ 01,218.028c pāṇḍuraṃ gajam āsthāya tāv ubhau samabhidravat 01,218.029a aśaniṃ gṛhya tarasā vajram astram avāsṛjat 01,218.029c hatāv etāv iti prāha surān asurasūdanaḥ 01,218.030a tataḥ samudyatāṃ dṛṣṭvā devendreṇa mahāśanim 01,218.030c jagṛhuḥ sarvaśastrāṇi svāni svāni surās tadā 01,218.031a kāladaṇḍaṃ yamo rājā śibikāṃ ca dhaneśvaraḥ 01,218.031c pāśaṃ ca varuṇas tatra vicakraṃ ca tathā śivaḥ 01,218.031d*2130_01 skandaḥ śaktiṃ samādāya tasthau merur ivācalaḥ 01,218.031d*2131_01 śaktiṃ khaḍgaṃ yāturājaḥ samīro 'ṅkuśam eva ca 01,218.032a oṣadhīr dīpyamānāś ca jagṛhāte 'śvināv api 01,218.032c jagṛhe ca dhanur dhātā musalaṃ ca jayas tathā 01,218.033a parvataṃ cāpi jagrāha kruddhas tvaṣṭā mahābalaḥ 01,218.033c aṃśas tu śaktiṃ jagrāha mṛtyur devaḥ paraśvadham 01,218.034a pragṛhya parighaṃ ghoraṃ vicacārāryamā api 01,218.034c mitraś ca kṣuraparyantaṃ cakraṃ gṛhya vyatiṣṭhata 01,218.035a pūṣā bhagaś ca saṃkruddhaḥ savitā ca viśāṃ pate 01,218.035c āttakārmukanistriṃśāḥ kṛṣṇapārthāv abhidrutāḥ 01,218.036a rudrāś ca vasavaś caiva marutaś ca mahābalāḥ 01,218.036c viśvedevās tathā sādhyā dīpyamānāḥ svatejasā 01,218.037a ete cānye ca bahavo devās tau puruṣottamau 01,218.037c kṛṣṇapārthau jighāṃsantaḥ pratīyur vividhāyudhāḥ 01,218.038a tatrādbhutāny adṛśyanta nimittāni mahāhave 01,218.038c yugāntasamarūpāṇi bhūtotsādāya bhārata 01,218.039a tathā tu dṛṣṭvā saṃrabdhaṃ śakraṃ devaiḥ sahācyutau 01,218.039c abhītau yudhi durdharṣau tasthatuḥ sajjakārmukau 01,218.040a āgatāṃś caiva tān dṛṣṭvā devān ekaikaśas tataḥ 01,218.040c nyavārayetāṃ saṃkruddhau bāṇair vajropamais tadā 01,218.041a asakṛd bhagnasaṃkalpāḥ surāś ca bahuśaḥ kṛtāḥ 01,218.041c bhayād raṇaṃ parityajya śakram evābhiśiśriyuḥ 01,218.042a dṛṣṭvā nivāritān devān mādhavenārjunena ca 01,218.042c āścaryam agamaṃs tatra munayo divi viṣṭhitāḥ 01,218.043a śakraś cāpi tayor vīryam upalabhyāsakṛd raṇe 01,218.043c babhūva paramaprīto bhūyaś caitāv ayodhayat 01,218.044a tato 'śmavarṣaṃ sumahad vyasṛjat pākaśāsanaḥ 01,218.044c bhūya eva tadā vīryaṃ jijñāsuḥ savyasācinaḥ 01,218.044e tac charair arjuno varṣaṃ pratijaghne 'tyamarṣaṇaḥ 01,218.045a viphalaṃ kriyamāṇaṃ tat saṃprekṣya ca śatakratuḥ 01,218.045c bhūyaḥ saṃvardhayām āsa tad varṣaṃ devarāḍ atha 01,218.046a so 'śmavarṣaṃ mahāvegair iṣubhiḥ pākaśāsaniḥ 01,218.046c vilayaṃ gamayām āsa harṣayan pitaraṃ tadā 01,218.047a samutpāṭya tu pāṇibhyāṃ mandarāc chikharaṃ mahat 01,218.047c sadrumaṃ vyasṛjac chakro jighāṃsuḥ pāṇḍunandanam 01,218.048a tato 'rjuno vegavadbhir jvalitāgrair ajihmagaiḥ 01,218.048c bāṇair vidhvaṃsayām āsa gireḥ śṛṅgaṃ sahasradhā 01,218.049a girer viśīryamāṇasya tasya rūpaṃ tadā babhau 01,218.049c sārkacandragrahasyeva nabhasaḥ praviśīryataḥ 01,218.050a tenāvākpatatā dāve śailena mahatā bhṛśam 01,218.050c bhūya eva hatās tatra prāṇinaḥ khāṇḍavālayāḥ 01,219.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,219.001a tathā śailanipātena bhīṣitāḥ khāṇḍavālayāḥ 01,219.001c dānavā rākṣasā nāgās tarakṣvṛkṣavanaukasaḥ 01,219.001e dvipāḥ prabhinnāḥ śārdūlāḥ siṃhāḥ kesariṇas tathā 01,219.002a mṛgāś ca mahiṣāś caiva śataśaḥ pakṣiṇas tathā 01,219.002c samudvignā visasṛpus tathānyā bhūtajātayaḥ 01,219.003a taṃ dāvaṃ samudīkṣantaḥ kṛṣṇau cābhyudyatāyudhau 01,219.003c utpātanādaśabdena saṃtrāsita ivābhavan 01,219.003d*2132_01 te vanaṃ prasamīkṣyātha dahyamānam anekadhā 01,219.003d*2132_02 kṛṣṇam abhyudyatāstraṃ ca nādaṃ mumucur ulbaṇam 01,219.003d*2132_03 tena nādena raudreṇa nādena ca vibhāvasoḥ 01,219.003d*2132_04 rarāsa gaganaṃ kṛtsnam utpātajaladair iva 01,219.003d*2132_05 tataḥ kṛṣṇo mahābāhuḥ svatejo bhāsvaraṃ mahat 01,219.004a svatejobhāsvaraṃ cakram utsasarja janārdanaḥ 01,219.004c tena tā jātayaḥ kṣudrāḥ sadānavaniśācarāḥ 01,219.004e nikṛttāḥ śataśaḥ sarvā nipetur analaṃ kṣaṇāt 01,219.005a adṛśyan rākṣasās tatra kṛṣṇacakravidāritāḥ 01,219.005c vasārudhirasaṃpṛktāḥ saṃdhyāyām iva toyadāḥ 01,219.006a piśācān pakṣiṇo nāgān paśūṃś cāpi sahasraśaḥ 01,219.006c nighnaṃś carati vārṣṇeyaḥ kālavat tatra bhārata 01,219.007a kṣiptaṃ kṣiptaṃ hi tac cakraṃ kṛṣṇasyāmitraghātinaḥ 01,219.007c hatvānekāni sattvāni pāṇim eti punaḥ punaḥ 01,219.008a tathā tu nighnatas tasya sarvasattvāni bhārata 01,219.008c babhūva rūpam atyugraṃ sarvabhūtātmanas tadā 01,219.009a sametānāṃ ca devānāṃ dānavānāṃ ca sarvaśaḥ 01,219.009c vijetā nābhavat kaś cit kṛṣṇapāṇḍavayor mṛdhe 01,219.010a tayor balāt paritrātuṃ taṃ dāvaṃ tu yadā surāḥ 01,219.010c nāśaknuvañ śamayituṃ tadābhūvan parāṅmukhāḥ 01,219.011a śatakratuś ca saṃprekṣya vimukhān devatāgaṇān 01,219.011c babhūvāvasthitaḥ prītaḥ praśaṃsan kṛṣṇapāṇḍavau 01,219.012a nivṛtteṣu tu deveṣu vāg uvācāśarīriṇī 01,219.012c śatakratum abhiprekṣya mahāgambhīraniḥsvanā 01,219.013a na te sakhā saṃnihitas takṣakaḥ pannagottamaḥ 01,219.013c dāhakāle khāṇḍavasya kurukṣetraṃ gato hy asau 01,219.014a na ca śakyau tvayā jetuṃ yuddhe 'smin samavasthitau 01,219.014c vāsudevārjunau śakra nibodhedaṃ vaco mama 01,219.015a naranārāyaṇau devau tāv etau viśrutau divi 01,219.015c bhavān apy abhijānāti yadvīryau yatparākramau 01,219.016a naitau śakyau durādharṣau vijetum ajitau yudhi 01,219.016c api sarveṣu lokeṣu purāṇāv ṛṣisattamau 01,219.017a pūjanīyatamāv etāv api sarvaiḥ surāsuraiḥ 01,219.017c sayakṣarakṣogandharvanarakiṃnarapannagaiḥ 01,219.018a tasmād itaḥ suraiḥ sārdhaṃ gantum arhasi vāsava 01,219.018c diṣṭaṃ cāpy anupaśyaitat khāṇḍavasya vināśanam 01,219.019a iti vācam abhiśrutya tathyam ity amareśvaraḥ 01,219.019c kopāmarṣau samutsṛjya saṃpratasthe divaṃ tadā 01,219.020a taṃ prasthitaṃ mahātmānaṃ samavekṣya divaukasaḥ 01,219.020c tvaritāḥ sahitā rājann anujagmuḥ śatakratum 01,219.021a devarājaṃ tadā yāntaṃ saha devair udīkṣya tu 01,219.021c vāsudevārjunau vīrau siṃhanādaṃ vinedatuḥ 01,219.022a devarāje gate rājan prahṛṣṭau kṛṣṇapāṇḍavau 01,219.022c nirviśaṅkaṃ punar dāvaṃ dāhayām āsatus tadā 01,219.023a sa māruta ivābhrāṇi nāśayitvārjunaḥ surān 01,219.023c vyadhamac charasaṃpātaiḥ prāṇinaḥ khāṇḍavālayān 01,219.024a na ca sma kiṃ cic chaknoti bhūtaṃ niścarituṃ tataḥ 01,219.024c saṃchidyamānam iṣubhir asyatā savyasācinā 01,219.025a nāśakaṃs tatra bhūtāni mahānty api raṇe 'rjunam 01,219.025c nirīkṣitum amogheṣuṃ kariṣyanti kuto raṇam 01,219.026a śatenaikaṃ ca vivyādha śataṃ caikena patriṇā 01,219.026c vyasavas te 'patann agnau sākṣāt kālahatā iva 01,219.027a na cālabhanta te śarma rodhaḥsu viṣameṣu ca 01,219.027c pitṛdevanivāseṣu saṃtāpaś cāpy ajāyata 01,219.028a bhūtasaṃghasahasrāś ca dīnāś cakrur mahāsvanam 01,219.028c ruruvur vāraṇāś caiva tathaiva mṛgapakṣiṇaḥ 01,219.028e tena śabdena vitresur gaṅgodadhicarā jhaṣāḥ 01,219.028f*2133_01 apsu na vyacaraṃś caiva tathānye mṛgapakṣiṇaḥ 01,219.028f*2134_01 vidyādharagaṇāś caiva ye ca tatra vanaukasaḥ 01,219.029a na hy arjunaṃ mahābāhuṃ nāpi kṛṣṇaṃ mahābalam 01,219.029c nirīkṣituṃ vai śaknoti kaś cid yoddhuṃ kutaḥ punaḥ 01,219.030a ekāyanagatā ye 'pi niṣpatanty atra ke cana 01,219.030c rākṣasān dānavān nāgāñ jaghne cakreṇa tān hariḥ 01,219.031a te vibhinnaśirodehāś cakravegād gatāsavaḥ 01,219.031c petur āsye mahākāyā dīptasya vasuretasaḥ 01,219.032a sa māṃsarudhiraughaiś ca medaughaiś ca samīritaḥ 01,219.032c upary ākāśago vahnir vidhūmaḥ samadṛśyata 01,219.033a dīptākṣo dīptajihvaś ca dīptavyāttamahānanaḥ 01,219.033c dīptordhvakeśaḥ piṅgākṣaḥ piban prāṇabhṛtāṃ vasām 01,219.034a tāṃ sa kṛṣṇārjunakṛtāṃ sudhāṃ prāpya hutāśanaḥ 01,219.034c babhūva muditas tṛptaḥ parāṃ nirvṛtim āgataḥ 01,219.035a athāsuraṃ mayaṃ nāma takṣakasya niveśanāt 01,219.035c vipradravantaṃ sahasā dadarśa madhusūdanaḥ 01,219.036a tam agniḥ prārthayām āsa didhakṣur vātasārathiḥ 01,219.036c dehavān vai jaṭī bhūtvā nadaṃś ca jalado yathā 01,219.036d*2135_01 jñātvā taṃ dānavendrāṇāṃ mayaṃ vai śilpināṃ varam 01,219.036e jighāṃsur vāsudevaś ca cakram udyamya viṣṭhitaḥ 01,219.036f*2136_01 jihvayā lelihāno 'gnir mayaṃ dagdhuṃ tam anvagāt 01,219.037a sa cakram udyataṃ dṛṣṭvā didhakṣuṃ ca hutāśanam 01,219.037c abhidhāvārjunety evaṃ mayaś cukrośa bhārata 01,219.038a tasya bhītasvanaṃ śrutvā mā bhair iti dhanaṃjayaḥ 01,219.038c pratyuvāca mayaṃ pārtho jīvayann iva bhārata 01,219.038d*2137_01 taṃ na bhetavyam ity āha mayaṃ pārtho dayāparaḥ 01,219.039a taṃ pārthenābhaye datte namucer bhrātaraṃ mayam 01,219.039c na hantum aicchad dāśārhaḥ pāvako na dadāha ca 01,219.039d*2138=00 vaiśaṃpāyana uvāca 01,219.039d*2138_01 tad vanaṃ pāvako dhīmān dināni daśa pañca ca 01,219.039d*2138_02 dadāha kṛṣṇapārthābhyāṃ rakṣitaḥ pākaśāsanāt 01,219.040a tasmin vane dahyamāne ṣaḍ agnir na dadāha ca 01,219.040c aśvasenaṃ mayaṃ cāpi caturaḥ śārṅgakān iti 01,220.001 janamejaya uvāca 01,220.001a kimarthaṃ śārṅgakān agnir na dadāha tathāgate 01,220.001c tasmin vane dahyamāne brahmann etad vadāśu me 01,220.002a adāhe hy aśvasenasya dānavasya mayasya ca 01,220.002c kāraṇaṃ kīrtitaṃ brahmañ śārṅgakānāṃ na kīrtitam 01,220.003a tad etad adbhutaṃ brahmañ śārṅgānām avināśanam 01,220.003c kīrtayasvāgnisaṃmarde kathaṃ te na vināśitāḥ 01,220.004 vaiśaṃpāyana uvāca 01,220.004a yadarthaṃ śārṅgakān agnir na dadāha tathāgate 01,220.004b*2139_01 tasmin vane dahyamāne sarvabhūtabhayaṃkaraḥ 01,220.004c tat te sarvaṃ yathāvṛttaṃ kathayiṣyāmi bhārata 01,220.005a dharmajñānāṃ mukhyatamas tapasvī saṃśitavrataḥ 01,220.005c āsīn maharṣiḥ śrutavān mandapāla iti śrutaḥ 01,220.006a sa mārgam āsthito rājann ṛṣīṇām ūrdhvaretasām 01,220.006c svādhyāyavān dharmaratas tapasvī vijitendriyaḥ 01,220.007a sa gatvā tapasaḥ pāraṃ deham utsṛjya bhārata 01,220.007c jagāma pitṛlokāya na lebhe tatra tat phalam 01,220.008a sa lokān aphalān dṛṣṭvā tapasā nirjitān api 01,220.008c papraccha dharmarājasya samīpasthān divaukasaḥ 01,220.009a kimartham āvṛtā lokā mamaite tapasārjitāḥ 01,220.009c kiṃ mayā na kṛtaṃ tatra yasyedaṃ karmaṇaḥ phalam 01,220.010a tatrāhaṃ tat kariṣyāmi yadartham idam āvṛtam 01,220.010b*2140_01 āpnomi saphalāṃl lokāṃs tat karma brūta māciram 01,220.010c phalam etasya tapasaḥ kathayadhvaṃ divaukasaḥ 01,220.011 devā ūcuḥ 01,220.011a ṛṇino mānavā brahmañ jāyante yena tac chṛṇu 01,220.011c kriyābhir brahmacaryeṇa prajayā ca na saṃśayaḥ 01,220.012a tad apākriyate sarvaṃ yajñena tapasā sutaiḥ 01,220.012c tapasvī yajñakṛc cāsi na tu te vidyate prajā 01,220.013a ta ime prasavasyārthe tava lokāḥ samāvṛtāḥ 01,220.013c prajāyasva tato lokān upabhoktāsi śāśvatān 01,220.014a punnāmno narakāt putras trātīti pitaraṃ mune 01,220.014c tasmād apatyasaṃtāne yatasva dvijasattama 01,220.015 vaiśaṃpāyana uvāca 01,220.015a tac chrutvā mandapālas tu teṣāṃ vākyaṃ divaukasām 01,220.015c kva nu śīghram apatyaṃ syād bahulaṃ cety acintayat 01,220.016a sa cintayann abhyagacchad bahulaprasavān khagān 01,220.016c śārṅgikāṃ śārṅgako bhūtvā jaritāṃ samupeyivān 01,220.017a tasyāṃ putrān ajanayac caturo brahmavādinaḥ 01,220.017c tān apāsya sa tatraiva jagāma lapitāṃ prati 01,220.017e bālān sutān aṇḍagatān mātrā saha munir vane 01,220.018a tasmin gate mahābhāge lapitāṃ prati bhārata 01,220.018c apatyasnehasaṃvignā jaritā bahv acintayat 01,220.019a tena tyaktān asaṃtyājyān ṛṣīn aṇḍagatān vane 01,220.019c nājahat putrakān ārtā jaritā khāṇḍave nṛpa 01,220.019e babhāra caitān saṃjātān svavṛttyā snehaviklavā 01,220.020a tato 'gniṃ khāṇḍavaṃ dagdhum āyāntaṃ dṛṣṭavān ṛṣiḥ 01,220.020c mandapālaś caraṃs tasmin vane lapitayā saha 01,220.021a taṃ saṃkalpaṃ viditvāsya jñātvā putrāṃś ca bālakān 01,220.021b*2141_01 maharṣir mandapālo 'sau vadhāt stotuṃ pracakrame 01,220.021c so 'bhituṣṭāva viprarṣir brāhmaṇo jātavedasam 01,220.021e putrān paridadad bhīto lokapālaṃ mahaujasam 01,220.022 mandapāla uvāca 01,220.022a tvam agne sarvadevānāṃ mukhaṃ tvam asi havyavāṭ 01,220.022c tvam antaḥ sarvabhūtānāṃ gūḍhaś carasi pāvaka 01,220.023a tvām ekam āhuḥ kavayas tvām āhus trividhaṃ punaḥ 01,220.023c tvām aṣṭadhā kalpayitvā yajñavāham akalpayan 01,220.024a tvayā sṛṣṭam idaṃ viśvaṃ vadanti paramarṣayaḥ 01,220.024c tvad ṛte hi jagat kṛtsnaṃ sadyo na syād dhutāśana 01,220.025a tubhyaṃ kṛtvā namo viprāḥ svakarmavijitāṃ gatim 01,220.025c gacchanti saha patnībhiḥ sutair api ca śāśvatīm 01,220.026a tvām agne jaladān āhuḥ khe viṣaktān savidyutaḥ 01,220.026c dahanti sarvabhūtāni tvatto niṣkramya hāyanāḥ 01,220.027a jātavedas tavaiveyaṃ viśvasṛṣṭir mahādyute 01,220.027c tavaiva karma vihitaṃ bhūtaṃ sarvaṃ carācaram 01,220.028a tvayāpo vihitāḥ pūrvaṃ tvayi sarvam idaṃ jagat 01,220.028c tvayi havyaṃ ca kavyaṃ ca yathāvat saṃpratiṣṭhitam 01,220.029a agne tvam eva jvalanas tvaṃ dhātā tvaṃ bṛhaspatiḥ 01,220.029c tvam aśvinau yamau mitraḥ somas tvam asi cānilaḥ 01,220.029d*2142_01 brahmā bhavān samuttasthau sthitihetur janārdanaḥ 01,220.029d*2142_02 pralaye caiva kālāgnī rudrarūpī vibhāvasuḥ 01,220.029d*2142_03 jarāyuṇāvṛtaṃ garbhaṃ pāsi deva jagatpate 01,220.029d*2142_04 tvam ātmā jagataḥ stutyo devadeva namo 'stu te 01,220.029d*2143_01 mama putrāṃś ca pautrāṃś ca patnīṃ rakṣa hutāśana 01,220.029d*2143_02 gṛhaṃ kṣetraṃ paśūn rakṣa rakṣa māṃ sarva sarvadā 01,220.030 vaiśaṃpāyana uvāca 01,220.030a evaṃ stutas tatas tena mandapālena pāvakaḥ 01,220.030c tutoṣa tasya nṛpate muner amitatejasaḥ 01,220.030e uvāca cainaṃ prītātmā kim iṣṭaṃ karavāṇi te 01,220.031a tam abravīn mandapālaḥ prāñjalir havyavāhanam 01,220.031c pradahan khāṇḍavaṃ dāvaṃ mama putrān visarjaya 01,220.031d*2144_01 bhāryāṃ rakṣa gṛhaṃ rakṣa paśuṃ me rakṣa sarvadā 01,220.031d*2144_02 patantu hetayaḥ sarve svanyad asmat tavābhibho 01,220.031d*2144_03 sarvatra sarvadāsmākaṃ śivo bhava hutāśana 01,220.032a tatheti tat pratiśrutya bhagavān havyavāhanaḥ 01,220.032c khāṇḍave tena kālena prajajvāla didhakṣayā 01,221.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,221.001a tataḥ prajvalite śukre śārṅgakās te suduḥkhitāḥ 01,221.001c vyathitāḥ paramodvignā nādhijagmuḥ parāyaṇam 01,221.002a niśāmya putrakān bālān mātā teṣāṃ tapasvinī 01,221.002c jaritā duḥkhasaṃtaptā vilalāpa nareśvara 01,221.003a ayam agnir dahan kakṣam ita āyāti bhīṣaṇaḥ 01,221.003c jagat saṃdīpayan bhīmo mama duḥkhavivardhanaḥ 01,221.004a ime ca māṃ karṣayanti śiśavo mandacetasaḥ 01,221.004c abarhāś caraṇair hīnāḥ pūrveṣāṃ naḥ parāyaṇam 01,221.004e trāsayaṃś cāyam āyāti lelihāno mahīruhān 01,221.005a aśaktimattvāc ca sutā na śaktāḥ saraṇe mama 01,221.005c ādāya ca na śaktāsmi putrān saritum anyataḥ 01,221.006a na ca tyaktum ahaṃ śaktā hṛdayaṃ dūyatīva me 01,221.006b*2145_01 kathaṃ pradīptāj jvalanād vimucyeran sutā mama 01,221.006b*2145_02 mandabhāgyā saputrāhaṃ kiṃ kariṣyāmi śocatī 01,221.006c kaṃ nu jahyām ahaṃ putraṃ kam ādāya vrajāmy aham 01,221.007a kiṃ nu me syāt kṛtaṃ kṛtvā manyadhvaṃ putrakāḥ katham 01,221.007c cintayānā vimokṣaṃ vo nādhigacchāmi kiṃ cana 01,221.007e chādayitvā ca vo gātraiḥ kariṣye maraṇaṃ saha 01,221.008a jaritārau kulaṃ hīdaṃ jyeṣṭhatvena pratiṣṭhitam 01,221.008c sārisṛkvaḥ prajāyeta pitṝṇāṃ kulavardhanaḥ 01,221.009a stambamitras tapaḥ kuryād droṇo brahmavid uttamaḥ 01,221.009c ity evam uktvā prayayau pitā vo nirghṛṇaḥ purā 01,221.009d*2146_01 sahaiva carituṃ bālair na śaknomi tapovane 01,221.010a kam upādāya śakyeta gantuṃ kasyāpad uttamā 01,221.010c kiṃ nu kṛtvā kṛtaṃ kāryaṃ bhaved iti ca vihvalā 01,221.011a nāpaśyat svadhiyā mokṣaṃ svasutānāṃ tadānalāt 01,221.011c evaṃ bruvantīṃ śārṅgās te pratyūcur atha mātaram 01,221.012a sneham utsṛjya mātas tvaṃ pata yatra na havyavāṭ 01,221.012c asmāsu hi vinaṣṭeṣu bhavitāraḥ sutās tava 01,221.012e tvayi mātar vinaṣṭāyāṃ na naḥ syāt kulasaṃtatiḥ 01,221.013a anvavekṣyaitad ubhayaṃ kṣamaṃ syād yat kulasya naḥ 01,221.013c tad vai kartuṃ paraḥ kālo mātar eṣa bhavet tava 01,221.014a mā vai kulavināśāya snehaṃ kārṣīḥ suteṣu naḥ 01,221.014c na hīdaṃ karma moghaṃ syāl lokakāmasya naḥ pituḥ 01,221.015 jaritovāca 01,221.015a idam ākhor bilaṃ bhūmau vṛkṣasyāsya samīpataḥ 01,221.015c tad āviśadhvaṃ tvaritā vahner atra na vo bhayam 01,221.016a tato 'haṃ pāṃsunā chidram apidhāsyāmi putrakāḥ 01,221.016c evaṃ pratikṛtaṃ manye jvalataḥ kṛṣṇavartmanaḥ 01,221.017a tata eṣyāmy atīte 'gnau vihartuṃ pāṃsusaṃcayam 01,221.017c rocatām eṣa vopāyo vimokṣāya hutāśanāt 01,221.018 śārṅgakā ūcuḥ 01,221.018a abarhān māṃsabhūtān naḥ kravyādākhur vināśayet 01,221.018c paśyamānā bhayam idaṃ na śakṣyāmo niṣevitum 01,221.019a katham agnir na no dahyāt katham ākhur na bhakṣayet 01,221.019c kathaṃ na syāt pitā moghaḥ kathaṃ mātā dhriyeta naḥ 01,221.020a bila ākhor vināśaḥ syād agner ākāśacāriṇām 01,221.020c anvavekṣyaitad ubhayaṃ śreyān dāho na bhakṣaṇam 01,221.021a garhitaṃ maraṇaṃ naḥ syād ākhunā khādatā bile 01,221.021c śiṣṭād iṣṭaḥ parityāgaḥ śarīrasya hutāśanāt 01,221.021d*2147_01 agnidāhe tu niyataṃ brahmaloke dhruvā gatiḥ 01,222.001 jaritovāca 01,222.001a asmād bilān niṣpatitaṃ śyena ākhuṃ jahāra tam 01,222.001c kṣudraṃ gṛhītvā pādābhyāṃ bhayaṃ na bhavitā tataḥ 01,222.002 śārṅgakā ūcuḥ 01,222.002a na hṛtaṃ taṃ vayaṃ vidmaḥ śyenenākhuṃ kathaṃ cana 01,222.002c anye 'pi bhavitāro 'tra tebhyo 'pi bhayam eva naḥ 01,222.003a saṃśayo hy agnir āgacched dṛṣṭaṃ vāyor nivartanam 01,222.003c mṛtyur no bilavāsibhyo bhaven mātar asaṃśayam 01,222.004a niḥsaṃśayāt saṃśayito mṛtyur mātar viśiṣyate 01,222.004c cara khe tvaṃ yathānyāyaṃ putrān vetsyasi śobhanān 01,222.005 jaritovāca 01,222.005a ahaṃ vai śyenam āyāntam adrākṣaṃ bilam antikāt 01,222.005c saṃcarantaṃ samādāya jahārākhuṃ bilād balī 01,222.006a taṃ patantam ahaṃ śyenaṃ tvaritā pṛṣṭhato 'nvagām 01,222.006c āśiṣo 'sya prayuñjānā harato mūṣakaṃ bilāt 01,222.006d*2148_01 namo 'stu te śyenarāja rakṣitā rājavat tvayā 01,222.007a yo no dveṣṭāram ādāya śyenarāja pradhāvasi 01,222.007c bhava tvaṃ divam āsthāya niramitro hiraṇmayaḥ 01,222.008a yadā sa bhakṣitas tena kṣudhitena patatriṇā 01,222.008c tadāhaṃ tam anujñāpya pratyupāyāṃ gṛhān prati 01,222.009a praviśadhvaṃ bilaṃ putrā viśrabdhā nāsti vo bhayam 01,222.009c śyenena mama paśyantyā hṛta ākhur na saṃśayaḥ 01,222.010 śārṅgakā ūcuḥ 01,222.010a na vidma vai vayaṃ mātar hṛtam ākhum itaḥ purā 01,222.010c avijñāya na śakṣyāmo bilam āviśatuṃ vayam 01,222.011 jaritovāca 01,222.011a ahaṃ hi taṃ prajānāmi hṛtaṃ śyenena mūṣakam 01,222.011c ata eva bhayaṃ nāsti kriyatāṃ vacanaṃ mama 01,222.012 śārṅgakā ūcuḥ 01,222.012a na tvaṃ mithyopacāreṇa mokṣayethā bhayaṃ mahat 01,222.012c samākuleṣu jñāneṣu na buddhikṛtam eva tat 01,222.013a na copakṛtam asmābhir na cāsmān vettha ye vayam 01,222.013c pīḍyamānā bharasy asmān kā satī ke vayaṃ tava 01,222.014a taruṇī darśanīyāsi samarthā bhartur eṣaṇe 01,222.014c anugaccha svabhartāraṃ putrān āpsyasi śobhanān 01,222.015a vayam apy agnim āviśya lokān prāpsyāmahe śubhān 01,222.015c athāsmān na dahed agnir āyās tvaṃ punar eva naḥ 01,222.015d*2149_01 samāgamaś ca bhavitā tvaṃ vai śokaṃ ca mā kṛthāḥ 01,222.016 vaiśaṃpāyana uvāca 01,222.016a evam uktā tataḥ śārṅgī putrān utsṛjya khāṇḍave 01,222.016c jagāma tvaritā deśaṃ kṣemam agner anāśrayam 01,222.017a tatas tīkṣṇārcir abhyāgāj jvalito havyavāhanaḥ 01,222.017c yatra śārṅgā babhūvus te mandapālasya putrakāḥ 01,222.018a te śārṅgā jvalanaṃ dṛṣṭvā jvalitaṃ svena tejasā 01,222.018b*2150_01 vyathitāḥ karuṇā vācaḥ śrāvayām āsur antikāt 01,222.018c jaritāris tato vācaṃ śrāvayām āsa pāvakam 01,223.001 jaritārir uvāca 01,223.001a purataḥ kṛcchrakālasya dhīmāñ jāgarti pūruṣaḥ 01,223.001c sa kṛcchrakālaṃ saṃprāpya vyathāṃ naivaiti karhi cit 01,223.001d*2151_01 kathaṃ nāma pitāsmākaṃ duḥkhāpannā vaśaṃtvite (sic) 01,223.002a yas tu kṛcchram asaṃprāptaṃ vicetā nāvabudhyate 01,223.002c sa kṛcchrakāle vyathito na prajānāti kiṃ cana 01,223.003 sārisṛkva uvāca 01,223.003a dhīras tvam asi medhāvī prāṇakṛcchram idaṃ ca naḥ 01,223.003c śūraḥ prājño bahūnāṃ hi bhavaty eko na saṃśayaḥ 01,223.004 stambamitra uvāca 01,223.004a jyeṣṭhas trātā bhavati vai jyeṣṭho muñcati kṛcchrataḥ 01,223.004c jyeṣṭhaś cen na prajānāti kanīyān kiṃ kariṣyati 01,223.005 droṇa uvāca 01,223.005a hiraṇyaretās tvarito jvalann āyāti naḥ kṣayam 01,223.005c saptajihvo 'nalaḥ kṣāmo lelihānopasarpati 01,223.006 vaiśaṃpāyana uvāca 01,223.006a evam ukto bhrātṛbhis tu jaritārir vibhāvasum 01,223.006c tuṣṭāva prāñjalir bhūtvā yathā tac chṛṇu pārthiva 01,223.007 jaritārir uvāca 01,223.007a ātmāsi vāyoḥ pavanaḥ śarīram uta vīrudhām 01,223.007c yonir āpaś ca te śukra yonis tvam asi cāmbhasaḥ 01,223.008a ūrdhvaṃ cādhaś ca gacchanti visarpanti ca pārśvataḥ 01,223.008c arciṣas te mahāvīrya raśmayaḥ savitur yathā 01,223.009 sārisṛkva uvāca 01,223.009a mātā prapannā pitaraṃ na vidmaḥ; pakṣāś ca no na prajātābjaketo 01,223.009c na nas trātā vidyate 'gne tvad anyas; tasmād dhi naḥ parirakṣaikavīra 01,223.010a yad agne te śivaṃ rūpaṃ ye ca te sapta hetayaḥ 01,223.010c tena naḥ parirakṣādya īḍitaḥ śaraṇaiṣiṇaḥ 01,223.011a tvam evaikas tapase jātavedo; nānyas taptā vidyate goṣu deva 01,223.011c ṛṣīn asmān bālakān pālayasva; pareṇāsmān praihi vai havyavāha 01,223.012 stambamitra uvāca 01,223.012a sarvam agne tvam evaikas tvayi sarvam idaṃ jagat 01,223.012c tvaṃ dhārayasi bhūtāni bhuvanaṃ tvaṃ bibharṣi ca 01,223.013a tvam agnir havyavāhas tvaṃ tvam eva paramaṃ haviḥ 01,223.013c manīṣiṇas tvāṃ yajante bahudhā caikadhaiva ca 01,223.014a sṛṣṭvā lokāṃs trīn imān havyavāha; prāpte kāle pacasi punaḥ samiddhaḥ 01,223.014c sarvasyāsya bhuvanasya prasūtis; tvam evāgne bhavasi punaḥ pratiṣṭhā 01,223.015a tvam annaṃ prāṇināṃ bhuktam antarbhūto jagatpate 01,223.015c nityaṃ pravṛddhaḥ pacasi tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam 01,223.016 droṇa uvāca 01,223.016a sūryo bhūtvā raśmibhir jātavedo; bhūmer ambho bhūmijātān rasāṃś ca 01,223.016c viśvān ādāya punar utsargakāle; sṛṣṭvā vṛṣṭyā bhāvayasīha śukra 01,223.017a tvatta etāḥ punaḥ śukra vīrudho haritacchadāḥ 01,223.017c jāyante puṣkariṇyaś ca samudraś ca mahodadhiḥ 01,223.018a idaṃ vai sadma tigmāṃśo varuṇasya parāyaṇam 01,223.018c śivas trātā bhavāsmākaṃ māsmān adya vināśaya 01,223.019a piṅgākṣa lohitagrīva kṛṣṇavartman hutāśana 01,223.019c pareṇa praihi muñcāsmān sāgarasya gṛhān iva 01,223.020 vaiśaṃpāyana uvāca 01,223.020a evam ukto jātavedā droṇenākliṣṭakarmaṇā 01,223.020c droṇam āha pratītātmā mandapālapratijñayā 01,223.021a ṛṣir droṇas tvam asi vai brahmaitad vyāhṛtaṃ tvayā 01,223.021c īpsitaṃ te kariṣyāmi na ca te vidyate bhayam 01,223.022a mandapālena yūyaṃ hi mama pūrvaṃ niveditāḥ 01,223.022c varjayeḥ putrakān mahyaṃ dahan dāvam iti sma ha 01,223.023a yac ca tad vacanaṃ tasya tvayā yac ceha bhāṣitam 01,223.023c ubhayaṃ me garīyas tad brūhi kiṃ karavāṇi te 01,223.023e bhṛśaṃ prīto 'smi bhadraṃ te brahman stotreṇa te vibho 01,223.024 droṇa uvāca 01,223.024*2152_01 tvadbhaktān sarvadeveśa jātavedo mahāyaśāḥ 01,223.024a ime mārjārakāḥ śukra nityam udvejayanti naḥ 01,223.024c etān kuruṣva daṃṣṭrāsu havyavāha sabāndhavān 01,223.025 vaiśaṃpāyana uvāca 01,223.025a tathā tat kṛtavān vahnir abhyanujñāya śārṅgakān 01,223.025c dadāha khāṇḍavaṃ caiva samiddho janamejaya 01,224.001 vaiśaṃpāyana uvāca 01,224.001a mandapālo 'pi kauravya cintayānaḥ sutāṃs tadā 01,224.001c uktavān apy aśītāṃśuṃ naiva sa sma na tapyate 01,224.002a sa tapyamānaḥ putrārthe lapitām idam abravīt 01,224.002c kathaṃ nv aśaktāḥ plavane lapite mama putrakāḥ 01,224.003a vardhamāne hutavahe vāte śīghraṃ pravāyati 01,224.003c asamarthā vimokṣāya bhaviṣyanti mamātmajāḥ 01,224.004a kathaṃ nv aśaktā trāṇāya mātā teṣāṃ tapasvinī 01,224.004c bhaviṣyaty asukhāviṣṭā putratrāṇam apaśyatī 01,224.005a kathaṃ nu saraṇe 'śaktān patane ca mamātmajān 01,224.005c saṃtapyamānā abhito vāśamānābhidhāvatī 01,224.006a jaritāriḥ kathaṃ putraḥ sārisṛkvaḥ kathaṃ ca me 01,224.006c stambamitraḥ kathaṃ droṇaḥ kathaṃ sā ca tapasvinī 01,224.007a lālapyamānaṃ tam ṛṣiṃ mandapālaṃ tathā vane 01,224.007c lapitā pratyuvācedaṃ sāsūyam iva bhārata 01,224.008a na te suteṣv avekṣāsti tān ṛṣīn uktavān asi 01,224.008c tejasvino vīryavanto na teṣāṃ jvalanād bhayam 01,224.009a tathāgnau te parīttāś ca tvayā hi mama saṃnidhau 01,224.009c pratiśrutaṃ tathā ceti jvalanena mahātmanā 01,224.010a lokapālo 'nṛtāṃ vācaṃ na tu vaktā kathaṃ cana 01,224.010c samarthās te ca vaktāro na te teṣv asti mānasam 01,224.011a tām eva tu mamāmitrīṃ cintayan paritapyase 01,224.011c dhruvaṃ mayi na te sneho yathā tasyāṃ purābhavat 01,224.012a na hi pakṣavatā nyāyyaṃ niḥsnehena suhṛjjane 01,224.012c pīḍyamāna upadraṣṭuṃ śaktenātmā kathaṃ cana 01,224.013a gaccha tvaṃ jaritām eva yadarthaṃ paritapyase 01,224.013c cariṣyāmy aham apy ekā yathā kāpuruṣe tathā 01,224.014 mandapāla uvāca 01,224.014a nāham evaṃ care loke yathā tvam abhimanyase 01,224.014c apatyahetor vicare tac ca kṛcchragataṃ mama 01,224.015a bhūtaṃ hitvā bhaviṣye 'rthe yo 'valambeta mandadhīḥ 01,224.015c avamanyeta taṃ loko yathecchasi tathā kuru 01,224.016a eṣa hi jvalamāno 'gnir lelihāno mahīruhān 01,224.016c dveṣyaṃ hi hṛdi saṃtāpaṃ janayaty aśivaṃ mama 01,224.017 vaiśaṃpāyana uvāca 01,224.017a tasmād deśād atikrānte jvalane jaritā tataḥ 01,224.017c jagāma putrakān eva tvaritā putragṛddhinī 01,224.018a sā tān kuśalinaḥ sarvān nirmuktāñ jātavedasaḥ 01,224.018c rorūyamāṇā kṛpaṇā sutān dṛṣṭavatī vane 01,224.019a aśraddheyatamaṃ teṣāṃ darśanaṃ sā punaḥ punaḥ 01,224.019c ekaikaśaś ca tān putrān krośamānānvapadyata 01,224.019d*2153_01 jaritā tu pariṣvajya putrasnehād acumbata 01,224.020a tato 'bhyagacchat sahasā mandapālo 'pi bhārata 01,224.020c atha te sarva evainaṃ nābhyanandanta vai sutāḥ 01,224.020d*2154_01 gurutvān mandapālasya tapasaś ca viśeṣataḥ 01,224.020d*2154_02 abhivādayāmahe sarve jātapakṣāḥ prasādataḥ 01,224.020d*2154_03 evam uktavatāṃ teṣāṃ pratinandya mahātapāḥ 01,224.020d*2154_04 pariṣvajya ca tān putrān mūrdhny upāghrāya bālakān 01,224.020d*2154_05 putrasparśāt tu yā prītis tām avāpa sa gautamaḥ 01,224.020d*2155_01 gurutvān mandapālasya iti pādāntikaṃ gatāḥ 01,224.021a lālapyamānam ekaikaṃ jaritāṃ ca punaḥ punaḥ 01,224.021c nocus te vacanaṃ kiṃ cit tam ṛṣiṃ sādhv asādhu vā 01,224.022 mandapāla uvāca 01,224.022a jyeṣṭhaḥ sutas te katamaḥ katamas tadanantaraḥ 01,224.022c madhyamaḥ katamaḥ putraḥ kaniṣṭhaḥ katamaś ca te 01,224.023a evaṃ bruvantaṃ duḥkhārtaṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase 01,224.023c kṛtavān asmi havyāśe naiva śāntim ito labhe 01,224.023d*2156_01 evam uktvā tu tāṃ patnīṃ mandapālas tathāspṛśat 01,224.024 jaritovāca 01,224.024a kiṃ te jyeṣṭhe sute kāryaṃ kim anantarajena vā 01,224.024c kiṃ ca te madhyame kāryaṃ kiṃ kaniṣṭhe tapasvini 01,224.025a yas tvaṃ māṃ sarvaśo hīnām utsṛjyāsi gataḥ purā 01,224.025c tām eva lapitāṃ gaccha taruṇīṃ cāruhāsinīm 01,224.026 mandapāla uvāca 01,224.026a na strīṇāṃ vidyate kiṃ cid anyatra puruṣāntarāt 01,224.026c sāpatnakam ṛte loke bhavitavyaṃ hi tat tathā 01,224.026d*2157_01 vairāgnidīpanaṃ caiva bhṛśam udvegakāri ca 01,224.026d*2158_01 strīṇāṃ sadā hi sāpatnyaṃ bhavitavyaṃ hi tat tathā 01,224.027a suvratāpi hi kalyāṇī sarvalokapariśrutā 01,224.027c arundhatī paryaśaṅkad vasiṣṭham ṛṣisattamam 01,224.028a viśuddhabhāvam atyantaṃ sadā priyahite ratam 01,224.028c saptarṣimadhyagaṃ vīram avamene ca taṃ munim 01,224.029a apadhyānena sā tena dhūmāruṇasamaprabhā 01,224.029c lakṣyālakṣyā nābhirūpā nimittam iva lakṣyate 01,224.030a apatyahetoḥ saṃprāptaṃ tathā tvam api mām iha 01,224.030c iṣṭam evaṃgate hitvā sā tathaiva ca vartase 01,224.031a naiva bhāryeti viśvāsaḥ kāryaḥ puṃsā kathaṃ cana 01,224.031c na hi kāryam anudhyāti bhāryā putravatī satī 01,224.032 vaiśaṃpāyana uvāca 01,224.032a tatas te sarva evainaṃ putrāḥ samyag upāsire 01,224.032c sa ca tān ātmajān rājann āśvāsayitum ārabhat 01,225.001 mandapāla uvāca 01,225.001a yuṣmākaṃ parirakṣārthaṃ vijñapto jvalano mayā 01,225.001c agninā ca tathety evaṃ pūrvam eva pratiśrutam 01,225.002a agner vacanam ājñāya mātur dharmajñatāṃ ca vaḥ 01,225.002c yuṣmākaṃ ca paraṃ vīryaṃ nāhaṃ pūrvam ihāgataḥ 01,225.003a na saṃtāpo hi vaḥ kāryaḥ putrakā maraṇaṃ prati 01,225.003c ṛṣīn veda hutāśo 'pi brahma tad viditaṃ ca vaḥ 01,225.004 vaiśaṃpāyana uvāca 01,225.004a evam āśvāsya putrān sa bhāryāṃ cādāya bhārata 01,225.004c mandapālas tato deśād anyaṃ deśaṃ jagāma ha 01,225.005a bhagavān api tigmāṃśuḥ samiddhaṃ khāṇḍavaṃ vanam 01,225.005c dadāha saha kṛṣṇābhyāṃ janayañ jagato 'bhayam 01,225.006a vasāmedovahāḥ kulyās tatra pītvā ca pāvakaḥ 01,225.006c agacchat paramāṃ tṛptiṃ darśayām āsa cārjunam 01,225.007a tato 'ntarikṣād bhagavān avatīrya sureśvaraḥ 01,225.007c marudgaṇavṛtaḥ pārthaṃ mādhavaṃ cābravīd idam 01,225.008a kṛtaṃ yuvābhyāṃ karmedam amarair api duṣkaram 01,225.008c varān vṛṇītaṃ tuṣṭo 'smi durlabhān apy amānuṣān 01,225.009a pārthas tu varayām āsa śakrād astrāṇi sarvaśaḥ 01,225.009b*2159=00 arjuna uvāca 01,225.009b*2159=03 devarāja uvāca 01,225.009b*2159_01 astraṃ pāśupataṃ deva vṛṇomi vadatāṃ vara 01,225.009b*2159_02 divyāny astrāṇi cānyāni dadasva harivāhana 01,225.009b*2159_03 aindrādīn gṛhyatāṃ pārtha astrāṇi vidhipūrvakam 01,225.009b*2159_04 astraṃ pāśupataṃ divyaṃ tryambakas te pradāsyati 01,225.009c grahītuṃ tac ca śakro 'sya tadā kālaṃ cakāra ha 01,225.010a yadā prasanno bhagavān mahādevo bhaviṣyati 01,225.010c tubhyaṃ tadā pradāsyāmi pāṇḍavāstrāṇi sarvaśaḥ 01,225.011a aham eva ca taṃ kālaṃ vetsyāmi kurunandana 01,225.011c tapasā mahatā cāpi dāsyāmi tava tāny aham 01,225.012a āgneyāni ca sarvāṇi vāyavyāni tathaiva ca 01,225.012c madīyāni ca sarvāṇi grahīṣyasi dhanaṃjaya 01,225.013a vāsudevo 'pi jagrāha prītiṃ pārthena śāśvatīm 01,225.013c dadau ca tasmai devendras taṃ varaṃ prītimāṃs tadā 01,225.014a dattvā tābhyāṃ varaṃ prītaḥ saha devair marutpatiḥ 01,225.014c hutāśanam anujñāpya jagāma tridivaṃ punaḥ 01,225.015a pāvakaś cāpi taṃ dāvaṃ dagdhvā samṛgapakṣiṇam 01,225.015c ahāni pañca caikaṃ ca virarāma sutarpitaḥ 01,225.016a jagdhvā māṃsāni pītvā ca medāṃsi rudhirāṇi ca 01,225.016c yuktaḥ paramayā prītyā tāv uvāca viśāṃ pate 01,225.017a yuvābhyāṃ puruṣāgryābhyāṃ tarpito 'smi yathāsukham 01,225.017c anujānāmi vāṃ vīrau carataṃ yatra vāñchitam 01,225.017d*2160_01 gāṇḍīvaṃ ca dhanur divyam akṣayyau ca maheṣudhī 01,225.017d*2160_02 kapidhvajo rathaś cāyaṃ tava dattau mahāratha 01,225.017d*2160_03 anena dhanuṣā caiva rathenānena bhārata 01,225.017d*2160_04 vijeṣyasi raṇe śatrūn sasurāsuramānuṣān 01,225.018a evaṃ tau samanujñātau pāvakena mahātmanā 01,225.018c arjuno vāsudevaś ca dānavaś ca mayas tathā 01,225.019a parikramya tataḥ sarve trayo 'pi bharatarṣabha 01,225.019c ramaṇīye nadīkūle sahitāḥ samupāviśan 01,225.019d*2161_01 tato 'bravīn mayaḥ pārthaṃ vāsudevasya saṃnidhau 01,225.019d*2161_02 prāñjaliḥ ślakṣṇayā vācā pūjayitvā punaḥ punaḥ 01,225.019d@121=0000 janamejaya uvāca 01,225.019d@121=0005 vaiśaṃpāyana uvāca 01,225.019d@121_0001 dadāha bhagavān vahniḥ kimarthaṃ khāṇḍavaṃ ca tat 01,225.019d@121_0002 kasya vā vipriyaṃ kurvan kasya vā priyakāmyayā 01,225.019d@121_0003 na hy alpe kāraṇe vahnir nirbandhaṃ kartum arhati 01,225.019d@121_0004 dahanaṃ prati viprendra khāṇḍavasyeti me matiḥ 01,225.019d@121_0005 śṛṇu me bhāvito rājan sarvam eva yathātatham 01,225.019d@121_0006 yannimittaṃ dadāhāgniḥ khāṇḍavaṃ pṛthivīpate 01,225.019d@121_0007 babhūva rājā rājendra śvetaketur iti śrutaḥ 01,225.019d@121_0008 ikṣvākūṇām atiratho yajvā vipuladakṣiṇaḥ 01,225.019d@121_0009 jagrāha dīkṣāṃ sa nṛpas tadā varṣasahasrakīm 01,225.019d@121_0010 ṛtvigbhiḥ sahito dhīmān ayajaj janamejaya 01,225.019d@121_0011 tasya satre tadā tasmin samāgacchan maharṣayaḥ 01,225.019d@121_0012 vedavedāṅgavidvāṃso brāhmaṇāś ca sahasraśaḥ 01,225.019d@121_0013 tatas tu ṛtvijas tasya dhūmavyākulalocanāḥ 01,225.019d@121_0014 kālena mahatā khinnās tatyajus te narādhipam 01,225.019d@121_0015 tataḥ prasādayām āsa ṛtvijaḥ sa mahīpatiḥ 01,225.019d@121_0016 cakṣur vikalatāṃ prāptā na prasīduś ca tasya te 01,225.019d@121_0017 tatas teṣām anumate vighnitas tu narādhipaḥ 01,225.019d@121_0018 satraṃ samāpayām āsa ṛtvigbhir aparaiḥ saha 01,225.019d@121_0019 satreṇa mahatā cāpi yayau svargam abhiṣṭutaḥ 01,225.019d@121_0020 ṛtvigbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ sasadasyaiḥ samanvitaḥ 01,225.019d@121_0021 satre papau havyavāhaḥ sahasraṃ parivatsarān 01,225.019d@121_0022 sa tena haviṣā vahniḥ parāṃ tṛptim agacchata 01,225.019d@121_0023 na caicchad agnir ādātuṃ havir anyasya kasya cit 01,225.019d@121_0024 aruciś cāviśat tasya tato 'gāt sa pitāmaham 01,225.019d@121_0025 sa pitāmaham āsādya etadarthaṃ nyavedayat 01,225.019d@121_0026 bhagavan paramā tṛptiḥ kṛtā vai śvetaketunā 01,225.019d@121_0027 aruciś cāviśat tīvrā tāṃ na śaknomy apohitum 01,225.019d@121_0028 tam abravīt tadā vahniṃ sarvabhūtapitāmahaḥ 01,225.019d@121_0029 aruciṃ nāśayiṣye te samayaṃ pratipadyase 01,225.019d@121_0030 bravītu tam uvācātha brahmāṇaṃ havyavāhanaḥ 01,225.019d@121_0031 abravīt taṃ tato brahmā khāṇḍavaṃ tvaṃ daher yadi 01,225.019d@121_0032 tatra hy aneke ripavaḥ surāṇāṃ nivasanty uta 01,225.019d@121_0033 matprasādād ruciḥ samyak tava vahne bhaviṣyati 01,225.019d@121_0034 kālaṃ ca kaṃ cit kṣamatāṃ tatas tad dhakṣyate bhavān 01,225.019d@121_0035 mānuṣye 'pi ca saṃbhūtau naranārāyaṇāv ṛṣī 01,225.019d@121_0036 tābhyāṃ tvaṃ sahito dāvaṃ dhakṣyase havyavāhana 01,225.019d@121_0037 evam astv iti taṃ vahnir brahmāṇaṃ pratyabhāṣata 01,225.019d@121_0038 saṃbhūtau tau viditvā tu naranārāyaṇāv ṛṣī 01,225.019d@121_0039 tadasya mahato rājaṃs tac ca vākyaṃ svayaṃbhuvaḥ 01,225.019d@121_0040 anusmṛtya jagāmātha dāvaṃ dagdhuṃ ca havyavāṭ 01,225.019d@121_0041 etat te kathitaṃ rājan yathaitad abhavat purā 01,225.019d@121_0042 dahanād yatra mukto 'sau mayo nāgo 'tha śārṅgakāḥ