02,000.000*0001_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 02,000.000*0001_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet 02,000.000*0002_01 oṃ namo bhagavate tasmai vyāsāyāmitatejase 02,000.000*0002_02 yasya prasādād vakṣyāmi nārāyaṇakathāṃ śubhām 02,000.000*0003_01 * * * * * * * * * * * * * * * * 02,000.000*0003_02 tato 'jñānatamondhasya kāvasthā jagato bhavet 02,000.000*0004_00 janamejaya uvāca 02,000.000*0004_01 mayasya tu kathāṃ divyāṃ śrotum icchāmi sattama 02,000.000*0004_02 sabhāṃ caiva kṛtāṃ tena dharmarājasya dhīmataḥ 02,000.000*0005_00 janamejaya uvāca 02,000.000*0005_01 rakṣitaḥ pāṇḍavā * * mayo nāma mahāsuraḥ 02,000.000*0005_02 kṛṣṇāc ca pāvakāc caiva pārthenāmitatejasā 02,000.000*0005_03 sa cakāra yad ūrdhvaṃ vai karma pratyayakārakam 02,000.000*0005_04 tad brūhi bhagavan sarvaṃ prāṇadāya kirīṭine 02,000.000*0006_00 janamejayaḥ 02,000.000*0006_01 arjuno jayatāṃ śreṣṭho mokṣayitvā mayaṃ tadā 02,000.000*0006_02 kiṃ cakāra mahātejās tan me brūhi dvijottama 02,001.000*0007_01 śṛṇu rājann avahitaś caritaṃ pūrvakasya te 02,001.000*0007_02 mokṣayitvā mayaṃ tatra pārthaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 02,001.000*0007_03 gāṇḍīvaṃ kārmukaśreṣṭhaṃ tūṇī cākṣayasāyakau 02,001.000*0007_04 divyāny astrāṇi rājendra durlabhāni nṛpair bhuvi 02,001.000*0007_05 rathadhvajaṃ patākāś ca śvetāśvaiḥ saha vīryavān 02,001.000*0007_06 etāni pāvakāt prāpya mudā paramayā yutaḥ 02,001.000*0007_07 tasthau pārtho mahāvīryas tadā saha mayena saḥ 02,001.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,001.001a tato 'bravīn mayaḥ pārthaṃ vāsudevasya saṃnidhau 02,001.001b*0008_01 pāṇḍavena paritrātas tatkṛtaṃ pratyanusmaran 02,001.001c prāñjaliḥ ślakṣṇayā vācā pūjayitvā punaḥ punaḥ 02,001.002a asmāc ca kṛṣṇāt saṃkruddhāt pāvakāc ca didhakṣataḥ 02,001.002c tvayā trāto 'smi kaunteya brūhi kiṃ karavāṇi te 02,001.002d*0009_01 ahaṃ hi viśvakarmā vai asurāṇāṃ paraṃtapa 02,001.002d*0009_02 tasmāt te vismayaṃ kiṃ cit kuryām anyaiḥ suduṣkaram 02,001.002d*0009_03 evam ukto mahāvīryaḥ pārtho māyāvidaṃ mayam 02,001.002d*0009_04 dhyātvā muhūrtaṃ kaunteyaḥ prahasan vākyam abravīt 02,001.003 arjuna uvāca 02,001.003a kṛtam eva tvayā sarvaṃ svasti gaccha mahāsura 02,001.003c prītimān bhava me nityaṃ prītimanto vayaṃ ca te 02,001.003d*0010_01 prāptopakārād arthaṃ hi nāharāmīti me vratam 02,001.004 maya uvāca 02,001.004a yuktam etat tvayi vibho yathāttha puruṣarṣabha 02,001.004c prītipūrvam ahaṃ kiṃ cit kartum icchāmi bhārata 02,001.005a ahaṃ hi viśvakarmā vai dānavānāṃ mahākaviḥ 02,001.005c so 'haṃ vai tvatkṛte kiṃ cit kartum icchāmi pāṇḍava 02,001.005d*0011_01 dānavānāṃ purā pārtha prāsādā hi mayā kṛtāḥ 02,001.005d*0011_02 ramyāṇi sukhadarśāni bhogāḍhyāni sahasraśaḥ 02,001.005d*0011_03 udyānāni ca ramyāṇi sarāṃsi vividhāni ca 02,001.005d*0011_04 vicitrāṇi ca śastrāṇi rathāḥ kāmagamās tathā 02,001.005d*0011_05 nagarāṇi viśālāni sāṭṭaprākāratoraṇaiḥ 02,001.005d*0011_06 vāhanāni ca mukhyāni vicitrāṇi sahasraśaḥ 02,001.005d*0011_07 bilāni ramaṇīyāni sukhayuktāni vai bhṛśam 02,001.005d*0011_08 ete kṛtā mayā sarve tasmād icchāmi phalguna 02,001.006 arjuna uvāca 02,001.006a prāṇakṛcchrād vimuktaṃ tvam ātmānaṃ manyase mayā 02,001.006c evaṃ gate na śakṣyāmi kiṃ cit kārayituṃ tvayā 02,001.007a na cāpi tava saṃkalpaṃ mogham icchāmi dānava 02,001.007c kṛṣṇasya kriyatāṃ kiṃ cit tathā pratikṛtaṃ mayi 02,001.007d*0012_00 mayaḥ 02,001.007d*0012_01 vāsudeva mayā kartuṃ kim icchasi śubhānana 02,001.008 vaiśaṃpāyana uvāca 02,001.008a codito vāsudevas tu mayena bharatarṣabha 02,001.008c muhūrtam iva saṃdadhyau kim ayaṃ codyatām iti 02,001.008d*0013_01 naipuṇaṃ divi śilpasya saṃcintya mayam abravīt 02,001.008d*0014_01 tato vicintya manasā lokanāthaḥ prajāpatiḥ 02,001.009a codayām āsa taṃ kṛṣṇaḥ sabhā vai kriyatām iti 02,001.009b*0015_01 yadi tvaṃ kartukāmo 'si priyaṃ śilpavatāṃ vara 02,001.009c dharmarājasya daiteya yādṛśīm iha manyase 02,001.009d*0016_01 anavāpyāṃ manuṣyeṇa tādṛśīṃ kuru vai sabhām 02,001.009d*0016_02 asurān mānuṣān devān gandharvān rākṣasān api 02,001.010a yāṃ kṛtāṃ nānukuryus te mānavāḥ prekṣya vismitāḥ 02,001.010c manuṣyaloke kṛtsne 'smiṃs tādṛśīṃ kuru vai sabhām 02,001.011a yatra divyān abhiprāyān paśyema vihitāṃs tvayā 02,001.011c āsurān mānuṣāṃś caiva tāṃ sabhāṃ kuru vai maya 02,001.012a pratigṛhya tu tad vākyaṃ saṃprahṛṣṭo mayas tadā 02,001.012c vimānapratimāṃ cakre pāṇḍavasya sabhāṃ mudā 02,001.013a tataḥ kṛṣṇaś ca pārthaś ca dharmarāje yudhiṣṭhire 02,001.013c sarvam etad yathāvedya darśayām āsatur mayam 02,001.014a tasmai yudhiṣṭhiraḥ pūjāṃ yathārham akarot tadā 02,001.014b*0017_01 āsanaṃ kalpayām āsa pūjayām āsa ca prabhuḥ 02,001.014c sa tu tāṃ pratijagrāha mayaḥ satkṛtya satkṛtaḥ 02,001.015a sa pūrvadevacaritaṃ tatra tatra viśāṃ pate 02,001.015b*0018_01 saṃprahṛṣṭo mayo rājan pāṇḍavasya ca tattvataḥ 02,001.015c kathayām āsa daiteyaḥ pāṇḍuputreṣu bhārata 02,001.016a sa kālaṃ kaṃ cid āśvasya viśvakarmā pracintya ca 02,001.016c sabhāṃ pracakrame kartuṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām 02,001.017a abhiprāyeṇa pārthānāṃ kṛṣṇasya ca mahātmanaḥ 02,001.017c puṇye 'hani mahātejāḥ kṛtakautukamaṅgalaḥ 02,001.018a tarpayitvā dvijaśreṣṭhān pāyasena sahasraśaḥ 02,001.018c dhanaṃ bahuvidhaṃ dattvā tebhya eva ca vīryavān 02,001.018d*0019_01 iti sarvavidhiṃ kṛtvā pradakṣiṇam avartata 02,001.019a sarvartuguṇasaṃpannāṃ divyarūpāṃ manoramām 02,001.019b*0020_01 janaughasya rathaughasya yānayugyasya caiva hi 02,001.019c daśakiṣkusahasrāṃ tāṃ māpayām āsa sarvataḥ 02,002.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,002.001a uṣitvā khāṇḍavaprasthe sukhavāsaṃ janārdanaḥ 02,002.001c pārthaiḥ prītisamāyuktaiḥ pūjanārho 'bhipūjitaḥ 02,002.002a gamanāya matiṃ cakre pitur darśanalālasaḥ 02,002.002c dharmarājam athāmantrya pṛthāṃ ca pṛthulocanaḥ 02,002.003a vavande caraṇau mūrdhnā jagadvandyaḥ pitṛṣvasuḥ 02,002.003c sa tayā mūrdhny upāghrātaḥ pariṣvaktaś ca keśavaḥ 02,002.004a dadarśānantaraṃ kṛṣṇo bhaginīṃ svāṃ mahāyaśāḥ 02,002.004c tām upetya hṛṣīkeśaḥ prītyā bāṣpasamanvitaḥ 02,002.005a arthyaṃ tathyaṃ hitaṃ vākyaṃ laghu yuktam anuttamam 02,002.005c uvāca bhagavān bhadrāṃ subhadrāṃ bhadrabhāṣiṇīm 02,002.006a tayā svajanagāmīni śrāvito vacanāni saḥ 02,002.006c saṃpūjitaś cāpy asakṛc chirasā cābhivāditaḥ 02,002.007a tām anujñāpya vārṣṇeyaḥ pratinandya ca bhāminīm 02,002.007c dadarśānantaraṃ kṛṣṇāṃ dhaumyaṃ cāpi janārdanaḥ 02,002.008a vavande ca yathānyāyaṃ dhaumyaṃ puruṣasattamaḥ 02,002.008c draupadīṃ sāntvayitvā ca āmantrya ca janārdanaḥ 02,002.009a bhrātṝn abhyagamad dhīmān pārthena sahito balī 02,002.009c bhrātṛbhiḥ pañcabhiḥ kṛṣṇo vṛtaḥ śakra ivāmaraiḥ 02,002.009d*0021_01 yātrākālasya yogyāni karmāṇi garuḍadhvajaḥ 02,002.009d*0021_02 kartukāmaḥ śucir bhūtvā snātavān samalaṃkṛtaḥ 02,002.009d*0022_01 āmantrya ca pṛthāṃ kṛṣṇaḥ pratasthe tasthuṣāṃ varaḥ 02,002.009d*0022_02 āmantrya ca pṛthāṃ kṛṣṇāṃ dhaumyaṃ ca puruṣottamaḥ 02,002.010a arcayām āsa devāṃś ca dvijāṃś ca yadupuṃgavaḥ 02,002.010c mālyajapyanamaskārair gandhair uccāvacair api 02,002.010e sa kṛtvā sarvakāryāṇi pratasthe tasthuṣāṃ varaḥ 02,002.010f*0023_01 upetya sa yaduśreṣṭho bāhyakakṣāṃ vinirgataḥ 02,002.011a svasti vācyārhato viprān dadhipātraphalākṣataiḥ 02,002.011c vasu pradāya ca tataḥ pradakṣiṇam avartata 02,002.011d*0024_01 tatas tu kṛtamāṅgalyo brāhmaṇair vedapāragaiḥ 02,002.012a kāñcanaṃ ratham āsthāya tārkṣyaketanam āśugam 02,002.012c gadācakrāsiśārṅgādyair āyudhaiś ca samanvitam 02,002.013a tithāv atha ca nakṣatre muhūrte ca guṇānvite 02,002.013c prayayau puṇḍarīkākṣaḥ sainyasugrīvavāhanaḥ 02,002.014a anvāruroha cāpy enaṃ premṇā rājā yudhiṣṭhiraḥ 02,002.014c apāsya cāsya yantāraṃ dārukaṃ yantṛsattamam 02,002.014e abhīṣūn saṃprajagrāha svayaṃ kurupatis tadā 02,002.015a upāruhyārjunaś cāpi cāmaravyajanaṃ sitam 02,002.015c rukmadaṇḍaṃ bṛhan mūrdhni dudhāvābhipradakṣiṇam 02,002.016a tathaiva bhīmaseno 'pi yamābhyāṃ sahito vaśī 02,002.016a*0025_01 **** **** ratham āruhya vīryavān 02,002.016a*0025_02 chatraṃ śataśalākaṃ ca divyamālyopaśobhitam 02,002.016a*0025_03 vaiḍūryamaṇidaṇḍaṃ ca cāmīkaravibhūṣitam 02,002.016a*0025_04 dadhāra tarasā bhīmaś chatraṃ tac chārṅgadhanvane 02,002.016a*0025_05 upāruhya rathaṃ śīghraṃ cāmaravyajane site 02,002.016a*0025_06 nakulaḥ sahadevaś ca dhūyamānau janārdanam 02,002.016a*0025_07 bhīmasenārjunau cāpi 02,002.016c pṛṣṭhato 'nuyayau kṛṣṇam ṛtvik paurajanair vṛtaḥ 02,002.017a sa tathā bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ keśavaḥ paravīrahā 02,002.017c anugamyamānaḥ śuśubhe śiṣyair iva guruḥ priyaiḥ 02,002.017d*0026_01 abhimanyuṃ ca saubhadraṃ vṛddhaiḥ parivṛtas tadā 02,002.017d*0026_02 ratham āropya niryāto dhaumyo brāhmaṇapuṃgavaḥ 02,002.017d*0026_03 indraprastham atikramya krośamātraṃ mahādyutiḥ 02,002.018a pārtham āmantrya govindaḥ pariṣvajya ca pīḍitam 02,002.018c yudhiṣṭhiraṃ pūjayitvā bhīmasenaṃ yamau tathā 02,002.019a pariṣvakto bhṛśaṃ tābhyāṃ yamābhyām abhivāditaḥ 02,002.019c tatas taiḥ saṃvidaṃ kṛtvā yathāvan madhusūdanaḥ 02,002.019d*0027_01 yojanārdham atho gatvā kṛṣṇaḥ parapuraṃjayaḥ 02,002.019d*0027_02 yudhiṣṭhiraṃ samāmantrya nivartasveti bhārata 02,002.019d*0027_03 tato 'bhivādya govindaḥ pādau jagrāha dharmavit 02,002.019d*0027_04 utthāpya dharmarājas tu mūrdhny upāghrāya keśavam 02,002.019d*0027_05 pāṇḍavo yādavaśreṣṭhaṃ kṛṣṇaṃ kamalalocanam 02,002.019d*0027_06 gamyatām ity anujñāpya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,002.020a nivartayitvā ca tadā pāṇḍavān sapadānugān 02,002.020c svāṃ purīṃ prayayau kṛṣṇaḥ puraṃdara ivāparaḥ 02,002.021a locanair anujagmus te tam ā dṛṣṭipathāt tadā 02,002.021b*0028_01 pāṇḍavā yādavaśreṣṭhaṃ kṛṣṇaṃ kamalalocanam 02,002.021c manobhir anujagmus te kṛṣṇaṃ prītisamanvayāt 02,002.022a atṛptamanasām eva teṣāṃ keśavadarśane 02,002.022c kṣipram antardadhe śauriś cakṣuṣāṃ priyadarśanaḥ 02,002.023a akāmā iva pārthās te govindagatamānasāḥ 02,002.023c nivṛtyopayayuḥ sarve svapuraṃ puruṣarṣabhāḥ 02,002.023e syandanenātha kṛṣṇo 'pi samaye dvārakām agāt 02,002.023f@001_0001 sātvatena ca vīreṇa pṛṣṭhato yāyinā tadā 02,002.023f@001_0002 dārukeṇa ca sūtena sahito devakīsutaḥ 02,002.023f@001_0003 vaiśaṃpāyana uvāca 02,002.023f@001_0003 sa gato dvārakāṃ viṣṇur garutmān iva vegavān 02,002.023f@001_0004 nivṛtya dharmarājas tu saha bhrātṛbhir acyutaḥ 02,002.023f@001_0005 suhṛtparivṛto rājā praviveśa purottamam 02,002.023f@001_0006 visṛjya suhṛdaḥ sarvān bhrātṝn putrāṃś ca dharmarāṭ 02,002.023f@001_0007 mumoda puruṣavyāghro draupadyā sahito nṛpa 02,002.023f@001_0008 keśavo 'pi mudā yuktaḥ praviveśa purottamam 02,002.023f@001_0009 pūjyamāno yaduśreṣṭhair ugrasenamukhais tathā 02,002.023f@001_0010 āhukaṃ pitaraṃ vṛddhaṃ mātaraṃ ca yaśasvinīm 02,002.023f@001_0011 abhivādya balaṃ caiva sthitaḥ kamalalocanaḥ 02,002.023f@001_0012 pradyumnasāmbaniśaṭhāṃś cārudeṣṇaṃ gadaṃ tathā 02,002.023f@001_0013 aniruddhaṃ ca bhānuṃ ca pariṣvajya janārdanaḥ 02,002.023f@001_0014 sa vṛddhair abhyanujñāto rukmiṇyā bhavanaṃ yayau 02,002.023f@001_0015 mayo 'pi sa mahābhāgaḥ sarvaratnavibhūṣitām 02,002.023f@001_0016 vidhivat kalpayām āsa sabhāṃ dharmasutāya vai 02,003.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,003.001a athābravīn mayaḥ pārtham arjunaṃ jayatāṃ varam 02,003.001c āpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi kṣipram eṣyāmi cāpy aham 02,003.002a uttareṇa tu kailāsaṃ mainākaṃ parvataṃ prati 02,003.002c yakṣyamāṇeṣu sarveṣu dānaveṣu tadā mayā 02,003.002e kṛtaṃ maṇimayaṃ bhāṇḍaṃ ramyaṃ bindusaraḥ prati 02,003.003a sabhāyāṃ satyasaṃdhasya yad āsīd vṛṣaparvaṇaḥ 02,003.003c āgamiṣyāmi tad gṛhya yadi tiṣṭhati bhārata 02,003.003d*0029_01 viśrutāṃ triṣu lokeṣu pārtha divyāṃ sabhāṃ tava 02,003.003d*0029_02 prāṇināṃ vismayakarīṃ tava prītivivardhinīm 02,003.003d*0029_03 pāṇḍavānāṃ ca sarveṣāṃ kariṣyāmi dhanaṃjaya 02,003.004a tataḥ sabhāṃ kariṣyāmi pāṇḍavāya yaśasvine 02,003.004c manaḥprahlādinīṃ citrāṃ sarvaratnavibhūṣitām 02,003.005a asti bindusarasy eva gadā śreṣṭhā kurūdvaha 02,003.005c nihitā yauvanāśvena rājñā hatvā raṇe ripūn 02,003.005e suvarṇabindubhiś citrā gurvī bhārasahā dṛḍhā 02,003.005f*0030_01 svarṇabhārasahasreṇa nirmitā śatrughātinī 02,003.006a sā vai śatasahasrasya saṃmitā sarvaghātinī 02,003.006c anurūpā ca bhīmasya gāṇḍīvaṃ bhavato yathā 02,003.007a vāruṇaś ca mahāśaṅkho devadattaḥ sughoṣavān 02,003.007c sarvam etat pradāsyāmi bhavate nātra saṃśayaḥ 02,003.007e ity uktvā so 'suraḥ pārthaṃ prāgudīcīm agād diśam 02,003.008a uttareṇa tu kailāsaṃ mainākaṃ parvataṃ prati 02,003.008c hiraṇyaśṛṅgo bhagavān mahāmaṇimayo giriḥ 02,003.009a ramyaṃ bindusaro nāma yatra rājā bhagīrathaḥ 02,003.009c dṛṣṭvā bhāgīrathīṃ gaṅgām uvāsa bahulāḥ samāḥ 02,003.010a yatreṣṭvā sarvabhūtānām īśvareṇa mahātmanā 02,003.010c āhṛtāḥ kratavo mukhyāḥ śataṃ bharatasattama 02,003.011a yatra yūpā maṇimayāś cityāś cāpi hiraṇmayāḥ 02,003.011c śobhārthaṃ vihitās tatra na tu dṛṣṭāntataḥ kṛtāḥ 02,003.012a yatreṣṭvā sa gataḥ siddhiṃ sahasrākṣaḥ śacīpatiḥ 02,003.012c yatra bhūtapatiḥ sṛṣṭvā sarvalokān sanātanaḥ 02,003.012e upāsyate tigmatejā vṛto bhūtaiḥ sahasraśaḥ 02,003.012f*0031_01 yatreṣṭaṃ munibhiḥ sarvair nāradādyair mumukṣubhiḥ 02,003.013a naranārāyaṇau brahmā yamaḥ sthāṇuś ca pañcamaḥ 02,003.013c upāsate yatra satraṃ sahasrayugaparyaye 02,003.014a yatreṣṭaṃ vāsudevena satrair varṣasahasrakaiḥ 02,003.014c śraddadhānena satataṃ śiṣṭasaṃpratipattaye 02,003.015a suvarṇamālino yūpāś cityāś cāpy atibhāsvarāḥ 02,003.015c dadau yatra sahasrāṇi prayutāni ca keśavaḥ 02,003.016a tatra gatvā sa jagrāha gadāṃ śaṅkhaṃ ca bhārata 02,003.016b*0032_01 tasmād girer upādāya śilāḥ surucirāḥ śubhāḥ 02,003.016c sphāṭikaṃ ca sabhādravyaṃ yad āsīd vṛṣaparvaṇaḥ 02,003.016e kiṃkaraiḥ saha rakṣobhir agṛhṇāt sarvam eva tat 02,003.016f*0033_01 tad agṛhṇān mayas tatra gatvā sarvaṃ mahāsuraḥ 02,003.017a tad āhṛtya tu tāṃ cakre so 'suro 'pratimāṃ sabhām 02,003.017c viśrutāṃ triṣu lokeṣu divyāṃ maṇimayīṃ śubhām 02,003.018a gadāṃ ca bhīmasenāya pravarāṃ pradadau tadā 02,003.018c devadattaṃ ca pārthāya dadau śaṅkham anuttamam 02,003.018d*0034_01 yasya śaṅkhasya nādena bhūtāni pracakampire 02,003.019a sabhā tu sā mahārāja śātakumbhamayadrumā 02,003.019c daśa kiṣkusahasrāṇi samantād āyatābhavat 02,003.020a yathā vahner yathārkasya somasya ca yathaiva sā 02,003.020c bhrājamānā tathā divyā babhāra paramaṃ vapuḥ 02,003.021a pratighnatīva prabhayā prabhām arkasya bhāsvarām 02,003.021c prababhau jvalamāneva divyā divyena varcasā 02,003.022a nagameghapratīkāśā divam āvṛtya viṣṭhitā 02,003.022c āyatā vipulā ślakṣṇā vipāpmā vigataklamā 02,003.023a uttamadravyasaṃpannā maṇiprākāramālinī 02,003.023c bahuratnā bahudhanā sukṛtā viśvakarmaṇā 02,003.024a na dāśārhī sudharmā vā brahmaṇo vāpi tādṛśī 02,003.024c āsīd rūpeṇa saṃpannā yāṃ cakre 'pratimāṃ mayaḥ 02,003.024c*0035_01 **** **** śaṃbhor vātha mahātmanaḥ 02,003.024c*0035_02 atīva rūpasaṃpannāṃ 02,003.025a tāṃ sma tatra mayenoktā rakṣanti ca vahanti ca 02,003.025c sabhām aṣṭau sahasrāṇi kiṃkarā nāma rākṣasāḥ 02,003.026a antarikṣacarā ghorā mahākāyā mahābalāḥ 02,003.026c raktākṣāḥ piṅgalākṣāś ca śuktikarṇāḥ prahāriṇaḥ 02,003.027a tasyāṃ sabhāyāṃ nalinīṃ cakārāpratimāṃ mayaḥ 02,003.027c vaiḍūryapatravitatāṃ maṇinālamayāmbujām 02,003.028a padmasaugandhikavatīṃ nānādvijagaṇāyutām 02,003.028c puṣpitaiḥ paṅkajaiś citrāṃ kūrmamatsyaiś ca śobhitām 02,003.029a sūpatīrthām akaluṣāṃ sarvartusalilāṃ śubhām 02,003.029c mārutenaiva coddhūtair muktābindubhir ācitām 02,003.029d*0036_01 mahāmaṇiśilāpaṭṭabaddhaparyantavedikām 02,003.030a maṇiratnacitāṃ tāṃ tu ke cid abhyetya pārthivāḥ 02,003.030c dṛṣṭvāpi nābhyajānanta te 'jñānāt prapatanty uta 02,003.031a tāṃ sabhām abhito nityaṃ puṣpavanto mahādrumāḥ 02,003.031c āsan nānāvidhā nīlāḥ śītacchāyā manoramāḥ 02,003.032a kānanāni sugandhīni puṣkariṇyaś ca sarvaśaḥ 02,003.032c haṃsakāraṇḍavayutāś cakravākopaśobhitāḥ 02,003.033a jalajānāṃ ca mālyānāṃ sthalajānāṃ ca sarvaśaḥ 02,003.033c māruto gandham ādāya pāṇḍavān sma niṣevate 02,003.033d*0037_01 aṣṭau tāni sahasrāṇi kiṃkarā nāma rākṣasāḥ 02,003.033d*0037_02 ayasmayapraharaṇāḥ śūlamudgarapāṇayaḥ 02,003.033d*0037_03 upagūḍhāḥ pranṛtyanti ramayanti sma pāṇḍavān 02,003.033d*0037_04 prākāreṇa parikṣiptāṃ ratnajālavibhūṣitām 02,003.034a īdṛśīṃ tāṃ sabhāṃ kṛtvā māsaiḥ paricaturdaśaiḥ 02,003.034c niṣṭhitāṃ dharmarājāya mayo rājñe nyavedayat 02,004.000*0038_01 tāṃ tu kṛtvā sabhāṃ śreṣṭhāṃ mayaś cārjunam abravīt 02,004.000*0038_02 bhūtānāṃ ca mahāvīryo dhvajāgre kiṃkaro gaṇaḥ 02,004.000*0038_03 tava viṣphāraghoṣeṇa meghavan ninadiṣyati 02,004.000*0038_04 ayaṃ hi sūryasaṃkāśo jvalanasya rathottamaḥ 02,004.000*0038_05 ime ca divijāḥ śvetā vīryavanto hayottamāḥ 02,004.000*0038_06 māyāmayaḥ kṛto hy eṣa dhvajo vānaralakṣaṇaḥ 02,004.000*0038_07 asajyamāno vṛkṣeṣu dhūmaketur ivocchritaḥ 02,004.000*0038_08 bahuvarṇaṃ hi lakṣyeta dhvajaṃ vānaralakṣaṇam 02,004.000*0038_09 dhvajotkaṭaṃ hy anavamaṃ yuddhe drakṣyasi viṣṭhitam 02,004.000*0038_10 ity uktvāliṅgya bībhatsuṃ visṛṣṭaḥ prayayau mayaḥ 02,004.000*0039_01 eṣā sabhā savyasācin dhvajo 'gryas te bhaviṣyati 02,004.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,004.001a tataḥ praveśanaṃ cakre tasyāṃ rājā yudhiṣṭhiraḥ 02,004.001c ayutaṃ bhojayām āsa brāhmaṇānāṃ narādhipaḥ 02,004.002a ghṛtapāyasena madhunā bhakṣyair mūlaphalais tathā 02,004.002c ahataiś caiva vāsobhir mālyair uccāvacair api 02,004.003a dadau tebhyaḥ sahasrāṇi gavāṃ pratyekaśaḥ prabhuḥ 02,004.003c puṇyāhaghoṣas tatrāsīd divaspṛg iva bhārata 02,004.004a vāditrair vividhair gītair gandhair uccāvacair api 02,004.004b*0040_01 bhakṣyair mūlaiḥ phalaiś caiva māṃsair vārāhahāriṇaiḥ 02,004.004b*0041_01 kṛsareṇātha jīvantyā haviṣyeṇa ca sarvaśaḥ 02,004.004b*0041_02 māṃsaprakārair vividhaiḥ khādyaiś cāpi tathā nṛpa 02,004.004b*0041_03 coṣyaiś ca vividhai rājan peyaiś ca bahuvistaraiḥ 02,004.004c pūjayitvā kuruśreṣṭho daivatāni niveśya ca 02,004.004d*0042_01 tarpayām āsa viprendrān nānādigbhyaḥ samāgatān 02,004.005a tatra mallā naṭā jhallāḥ sūtā vaitālikās tathā 02,004.005c upatasthur mahātmānaṃ saptarātraṃ yudhiṣṭhiram 02,004.006a tathā sa kṛtvā pūjāṃ tāṃ bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaḥ 02,004.006c tasyāṃ sabhāyāṃ ramyāyāṃ reme śakro yathā divi 02,004.007a sabhāyām ṛṣayas tasyāṃ pāṇḍavaiḥ saha āsate 02,004.007c āsāṃ cakrur narendrāś ca nānādeśasamāgatāḥ 02,004.008a asito devalaḥ satyaḥ sarpamālī mahāśirāḥ 02,004.008c arvāvasuḥ sumitraś ca maitreyaḥ śunako baliḥ 02,004.008d*0043_01 ātreyaḥ kaṇvajaṭharau maudgalyo hastikāśyapau 02,004.009a bako dālbhyaḥ sthūlaśirāḥ kṛṣṇadvaipāyanaḥ śukaḥ 02,004.009c sumantur jaiminiḥ pailo vyāsaśiṣyās tathā vayam 02,004.010a tittirir yājñavalkyaś ca sasuto lomaharṣaṇaḥ 02,004.010b*0044_01 satyāṣāḍhaś ca durvāsā bhāradvājas tathaiva ca 02,004.010b*0044_02 śunaḥśepho vasiṣṭhaś ca kaṇḍur uddālakas tathā 02,004.010b*0044_03 śvetaketuḥ sahaś caiva kapardī cāśvalāyanaḥ 02,004.010b*0044_04 bodhāyano bharadvāja āpastambas tathaiva ca 02,004.010c apsuhomyaś ca dhaumyaś ca āṇīmāṇḍavyakauśikau 02,004.011a dāmoṣṇīṣas traivaṇiś ca parṇādo ghaṭajānukaḥ 02,004.011c mauñjāyano vāyubhakṣaḥ pārāśaryaś ca sārikau 02,004.012a balavākaḥ śinīvākaḥ sutyapālaḥ kṛtaśramaḥ 02,004.012c jātūkarṇaḥ śikhāvāṃś ca subalaḥ pārijātakaḥ 02,004.013a parvataś ca mahābhāgo mārkaṇḍeyas tathā muniḥ 02,004.013c pavitrapāṇiḥ sāvarṇir bhālukir gālavas tathā 02,004.014a jaṅghābandhuś ca raibhyaś ca kopavegaśravā bhṛguḥ 02,004.014c haribabhruś ca kauṇḍinyo babhrumālī sanātanaḥ 02,004.015a kakṣīvān auśijaś caiva nāciketo 'tha gautamaḥ 02,004.015c paiṅgo varāhaḥ śunakaḥ śāṇḍilyaś ca mahātapāḥ 02,004.015e karkaro veṇujaṅghaś ca kalāpaḥ kaṭha eva ca 02,004.015f*0045_01 śārṅgaras tailakupyaś ca parṇavalkas tathaiva ca 02,004.016a munayo dharmasahitā dhṛtātmāno jitendriyāḥ 02,004.016c ete cānye ca bahavo vedavedāṅgapāragāḥ 02,004.017a upāsate mahātmānaṃ sabhāyām ṛṣisattamāḥ 02,004.017c kathayantaḥ kathāḥ puṇyā dharmajñāḥ śucayo 'malāḥ 02,004.018a tathaiva kṣatriyaśreṣṭhā dharmarājam upāsate 02,004.018c śrīmān mahātmā dharmātmā muñjaketur vivardhanaḥ 02,004.019a saṃgrāmajid durmukhaś ca ugrasenaś ca vīryavān 02,004.019c kakṣasenaḥ kṣitipatiḥ kṣemakaś cāparājitaḥ 02,004.019e kāmbojarājaḥ kamalaḥ kampanaś ca mahābalaḥ 02,004.020a satataṃ kampayām āsa yavanān eka eva yaḥ 02,004.020b*0046_01 balapauruṣasaṃpannān kṛtāstrān amitaujasaḥ 02,004.020c yathāsurān kālakeyān devo vajradharas tathā 02,004.021a jaṭāsuro madrakāntaś ca rājā; kuntiḥ kuṇindaś ca kirātarājaḥ 02,004.021c tathāṅgavaṅgau saha puṇḍrakeṇa; pāṇḍyoḍrarājau saha cāndhrakeṇa 02,004.021d*0047_01 jaṭāsuro madrakaś ca rājā kuntiḥ pulindakaḥ 02,004.021d*0047_02 kirātarājaś ca tathā vaṅgeśaḥ sahapuṇḍrakaḥ 02,004.021d*0047_03 pāṇḍyaś ca rājā sumahān andhrakeṇa mahātmanā 02,004.021d*0048_01 aṅgo vaṅgaḥ sumitraś ca śaibyaś cāmitrakarśanaḥ 02,004.022a kirātarājaḥ sumanā yavanādhipatis tathā 02,004.022b*0049_01 pāñcālaś ca virāṭaś ca drumaśalyaḥ pṛthuśravāḥ 02,004.022c cāṇūro devarātaś ca bhojo bhīmarathaś ca yaḥ 02,004.023a śrutāyudhaś ca kāliṅgo jayatsenaś ca māgadhaḥ 02,004.023c suśarmā cekitānaś ca suratho 'mitrakarṣaṇaḥ 02,004.024a ketumān vasudānaś ca vaideho 'tha kṛtakṣaṇaḥ 02,004.024c sudharmā cāniruddhaś ca śrutāyuś ca mahābalaḥ 02,004.025a anūparājo durdharṣaḥ kṣemajic ca sudakṣiṇaḥ 02,004.025c śiśupālaḥ sahasutaḥ karūṣādhipatis tathā 02,004.025d*0050_01 pāntyāndhrarājau sahitādaṃ * * na mahātmanām 02,004.026a vṛṣṇīnāṃ caiva durdharṣāḥ kumārā devarūpiṇaḥ 02,004.026c āhuko vipṛthuś caiva gadaḥ sāraṇa eva ca 02,004.027a akrūraḥ kṛtavarmā ca sātyakiś ca śineḥ sutaḥ 02,004.027c bhīṣmako 'thāhṛtiś caiva dyumatsenaś ca vīryavān 02,004.027e kekayāś ca maheṣvāsā yajñasenaś ca saumakiḥ 02,004.027f*0051_01 ketumān vasumāṃś caiva kṛtāstraś ca mahābalaḥ 02,004.027f*0052_01 ete cānye ca bahavaḥ kṣatriyā mukhyasaṃmatāḥ 02,004.027f*0052_02 upāsate sabhāyāṃ sma kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 02,004.028a arjunaṃ cāpi saṃśritya rājaputrā mahābalāḥ 02,004.028c aśikṣanta dhanurvedaṃ rauravājinavāsasaḥ 02,004.029a tatraiva śikṣitā rājan kumārā vṛṣṇinandanāḥ 02,004.029c raukmiṇeyaś ca sāmbaś ca yuyudhānaś ca sātyakiḥ 02,004.029d*0053_01 sudharmā cāniruddhaś ca śaibyaś ca narapuṃgavaḥ 02,004.030a ete cānye ca bahavo rājānaḥ pṛthivīpate 02,004.030b*0054_01 dhanaṃjayam upātiṣṭhan dhanurvedacikīrṣavaḥ 02,004.030c dhanaṃjayasakhā cātra nityam āste sma tumburuḥ 02,004.030d*0055_01 upāsate mahātmānam āsīnaṃ saptaviṃśatiḥ 02,004.031a citrasenaḥ sahāmātyo gandharvāpsarasas tathā 02,004.031b*0056_01 tasyāṃ sabhāyām āste sma bahubhiḥ parivāritaḥ 02,004.031c gītavāditrakuśalāḥ śamyātālaviśāradāḥ 02,004.032a pramāṇe 'tha layasthāne kiṃnarāḥ kṛtaniśramāḥ 02,004.032c saṃcoditās tumburuṇā gandharvāḥ sahitā jaguḥ 02,004.033a gāyanti divyatānais te yathānyāyaṃ manasvinaḥ 02,004.033b*0057_01 devatāṃś ca munīṃś caiva pārthivāṃś caiva toṣayan 02,004.033b*0058_01 śamyātāleṣu kuśalāḥ kuśalā gītavādane 02,004.033c pāṇḍuputrān ṛṣīṃś caiva ramayanta upāsate 02,004.033d*0059_01 hāhāhūhūḥ parvataś ca nāradaś ca pṛthuśravāḥ 02,004.033d*0059_02 gāyanti ca pranṛtyanti urvaśyādyapsarogaṇaiḥ 02,004.034a tasyāṃ sabhāyām āsīnāḥ suvratāḥ satyasaṃgarāḥ 02,004.034c divīva devā brahmāṇaṃ yudhiṣṭhiram upāsate 02,005.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,005.001a tathā tatropaviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu 02,005.001c mahatsu copaviṣṭeṣu gandharveṣu ca bhārata 02,005.001d@002_0001 vedopaniṣadāṃ vettā ṛṣiḥ suragaṇārcitaḥ 02,005.001d@002_0002 itihāsapurāṇajñaḥ purākalpaviśeṣavit 02,005.001d@002_0003 nyāyavid dharmatattvajñaḥ ṣaḍaṅgavid anuttamaḥ 02,005.001d@002_0004 aikyasaṃyoganānātvasamavāyaviśāradaḥ 02,005.001d@002_0005 vaktā pragalbho medhāvī smṛtimān nayavit kaviḥ 02,005.001d@002_0006 parāparavibhāgajñaḥ pramāṇakṛtaniścayaḥ 02,005.001d@002_0007 pañcāvayavayuktasya vākyasya guṇadoṣavit 02,005.001d@002_0008 uttarottaravaktā ca vadato 'pi bṛhaspateḥ 02,005.001d@002_0009 dharmakāmārthamokṣeṣu yathāvat kṛtaniścayaḥ 02,005.001d@002_0010 tathā bhuvanakośasya sarvasyāsya mahāmatiḥ 02,005.001d@002_0011 pratyakṣadarśī lokasya tiryag ūrdhvam adhas tathā 02,005.001d@002_0012 sāṃkhyayogavibhāgajño nirvivitsuḥ surāsurān 02,005.001d@002_0013 saṃdhivigrahatattvajñas tv anumānavibhāgavit 02,005.001d@002_0014 ṣāḍguṇyavidhiyuktaś ca sarvaśāstraviśāradaḥ 02,005.001d@002_0015 yuddhagāndharvasevī ca sarvatrāpratighas tathā 02,005.001d@002_0016 etaiś cānyaiś ca bahubhir yukto guṇagaṇair muniḥ 02,005.002a lokān anucaran sarvān āgamat tāṃ sabhām ṛṣiḥ 02,005.002c nāradaḥ sumahātejā ṛṣibhiḥ sahitas tadā 02,005.003a pārijātena rājendra raivatena ca dhīmatā 02,005.003c sumukhena ca saumyena devarṣir amitadyutiḥ 02,005.003e sabhāsthān pāṇḍavān draṣṭuṃ prīyamāṇo manojavaḥ 02,005.003f*0060_01 jayāśīrbhiḥ stutaṃ vipro dharmarājānam ārcayat 02,005.004a tam āgatam ṛṣiṃ dṛṣṭvā nāradaṃ sarvadharmavit 02,005.004c sahasā pāṇḍavaśreṣṭhaḥ pratyutthāyānujaiḥ saha 02,005.004e abhyavādayata prītyā vinayāvanatas tadā 02,005.005a tadarham āsanaṃ tasmai saṃpradāya yathāvidhi 02,005.005b*0061_01 gāṃ caiva madhuparkaṃ ca saṃpradāyārdhyam eva ca 02,005.005c arcayām āsa ratnaiś ca sarvakāmaiś ca dharmavit 02,005.005d*0062_01 tutoṣa ca yathāvac ca pūjāṃ prāpya yudhiṣṭhirāt 02,005.006a so 'rcitaḥ pāṇḍavaiḥ sarvair maharṣir vedapāragaḥ 02,005.006c dharmakāmārthasaṃyuktaṃ papracchedaṃ yudhiṣṭhiram 02,005.007 nārada uvāca 02,005.007a kaccid arthāś ca kalpante dharme ca ramate manaḥ 02,005.007c sukhāni cānubhūyante manaś ca na vihanyate 02,005.008a kaccid ācaritāṃ pūrvair naradeva pitāmahaiḥ 02,005.008c vartase vṛttim akṣīṇāṃ dharmārthasahitāṃ nṛṣu 02,005.009a kaccid arthena vā dharmaṃ dharmeṇārtham athāpi vā 02,005.009c ubhau vā prītisāreṇa na kāmena prabādhase 02,005.010a kaccid arthaṃ ca dharmaṃ ca kāmaṃ ca jayatāṃ vara 02,005.010c vibhajya kāle kālajña sadā varada sevase 02,005.011a kaccid rājaguṇaiḥ ṣaḍbhiḥ saptopāyāṃs tathānagha 02,005.011c balābalaṃ tathā samyak caturdaśa parīkṣase 02,005.012a kaccid ātmānam anvīkṣya parāṃś ca jayatāṃ vara 02,005.012c tathā saṃdhāya karmāṇi aṣṭau bhārata sevase 02,005.013a kaccit prakṛtayaḥ ṣaṭ te na luptā bharatarṣabha 02,005.013c āḍhyās tathāvyasaninaḥ svanuraktāś ca sarvaśaḥ 02,005.014a kaccin na tarkair dūtair vā ye cāpy apariśaṅkitāḥ 02,005.014c tvatto vā tava vāmātyair bhidyate jātu mantritam 02,005.014d*0063_01 mitrodāsīnaśatrūṇāṃ kaccid vetsi cikīrṣitam 02,005.015a kaccit saṃdhiṃ yathākālaṃ vigrahaṃ copasevase 02,005.015c kaccid vṛttim udāsīne madhyame cānuvartase 02,005.016a kaccid ātmasamā buddhyā śucayo jīvitakṣamāḥ 02,005.016c kulīnāś cānuraktāś ca kṛtās te vīra mantriṇaḥ 02,005.017a vijayo mantramūlo hi rājñāṃ bhavati bhārata 02,005.017c susaṃvṛto mantradhanair amātyaiḥ śāstrakovidaiḥ 02,005.017d*0064_01 rāṣṭraṃ surakṣitaṃ tāta śatrubhir na vilupyate 02,005.018a kaccin nidrāvaśaṃ naiṣi kaccit kāle vibudhyase 02,005.018c kaccic cāpararātreṣu cintayasy artham arthavit 02,005.019a kaccin mantrayase naikaḥ kaccin na bahubhiḥ saha 02,005.019c kaccit te mantrito mantro na rāṣṭram anudhāvati 02,005.020a kaccid arthān viniścitya laghumūlān mahodayān 02,005.020c kṣipram ārabhase kartuṃ na vighnayasi tādṛśān 02,005.021a kaccin na sarve karmāntāḥ parokṣās te viśaṅkitāḥ 02,005.021b*0065_01 parokṣā vā mahārāja madhyaṃ hy atra praśasyate 02,005.021b*0066_01 āptair alubdhaiḥ kramikais te ca kaccid anuṣṭhitāḥ 02,005.021c sarve vā punar utsṛṣṭāḥ saṃsṛṣṭaṃ hy atra kāraṇam 02,005.022a kaccid rājan kṛtāny eva kṛtaprāyāṇi vā punaḥ 02,005.022c vidus te vīra karmāṇi nānavāptāni kāni cit 02,005.023a kaccit kāraṇikāḥ sarve sarvaśāstreṣu kovidāḥ 02,005.023c kārayanti kumārāṃś ca yodhamukhyāṃś ca sarvaśaḥ 02,005.024a kaccit sahasrair mūrkhāṇām ekaṃ krīṇāsi paṇḍitam 02,005.024c paṇḍito hy arthakṛcchreṣu kuryān niḥśreyasaṃ param 02,005.025a kaccid durgāṇi sarvāṇi dhanadhānyāyudhodakaiḥ 02,005.025c yantraiś ca paripūrṇāni tathā śilpidhanurdharaiḥ 02,005.026a eko 'py amātyo medhāvī śūro dānto vicakṣaṇaḥ 02,005.026c rājānaṃ rājaputraṃ vā prāpayen mahatīṃ śriyam 02,005.027a kaccid aṣṭādaśānyeṣu svapakṣe daśa pañca ca 02,005.027c tribhis tribhir avijñātair vetsi tīrthāni cārakaiḥ 02,005.028a kaccid dviṣām aviditaḥ pratiyattaś ca sarvadā 02,005.028c nityayukto ripūn sarvān vīkṣase ripusūdana 02,005.029a kaccid vinayasaṃpannaḥ kulaputro bahuśrutaḥ 02,005.029c anasūyur anupraṣṭā satkṛtas te purohitaḥ 02,005.030a kaccid agniṣu te yukto vidhijño matimān ṛjuḥ 02,005.030c hutaṃ ca hoṣyamāṇaṃ ca kāle vedayate sadā 02,005.031a kaccid aṅgeṣu niṣṇāto jyotiṣāṃ pratipādakaḥ 02,005.031c utpāteṣu ca sarveṣu daivajñaḥ kuśalas tava 02,005.032a kaccin mukhyā mahatsv eva madhyameṣu ca madhyamāḥ 02,005.032c jaghanyāś ca jaghanyeṣu bhṛtyāḥ karmasu yojitāḥ 02,005.033a amātyān upadhātītān pitṛpaitāmahāñ śucīn 02,005.033c śreṣṭhāñ śreṣṭheṣu kaccit tvaṃ niyojayasi karmasu 02,005.034a kaccin nogreṇa daṇḍena bhṛśam udvejitaprajāḥ 02,005.034c rāṣṭraṃ tavānuśāsanti mantriṇo bharatarṣabha 02,005.035a kaccit tvāṃ nāvajānanti yājakāḥ patitaṃ yathā 02,005.035c ugrapratigrahītāraṃ kāmayānam iva striyaḥ 02,005.035d*0067_01 kaccin na vidyate rāṣṭre tava kīrtivināśakāḥ 02,005.036a kaccid dhṛṣṭaś ca śūraś ca matimān dhṛtimāñ śuciḥ 02,005.036c kulīnaś cānuraktaś ca dakṣaḥ senāpatis tava 02,005.037a kaccid balasya te mukhyāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ 02,005.037c dṛṣṭāpadānā vikrāntās tvayā satkṛtya mānitāḥ 02,005.038a kaccid balasya bhaktaṃ ca vetanaṃ ca yathocitam 02,005.038c saṃprāptakālaṃ dātavyaṃ dadāsi na vikarṣasi 02,005.039a kālātikramaṇād dhy ete bhaktavetanayor bhṛtāḥ 02,005.039c bhartuḥ kupyanti daurgatyāt so 'narthaḥ sumahān smṛtaḥ 02,005.039d*0068_01 kaccit sarve mahīpālās tvadājñā mūrdhni dhāritāḥ 02,005.039d*0068_02 kaccit suhṛhayāḥ sarve hy arcayanti bhavatkṛte 02,005.039d*0068_03 kaccid antapurā devā kāle saṃsevitās tvayā 02,005.039d*0068_04 kaccid rājapurandhrībhiḥ prasūyante kulocitāḥ 02,005.039d*0068_05 kumārā dhārmikāḥ śūrā rājadharmaviśāradāḥ 02,005.039d*0068_06 kaccit teṣāṃ ca putrāṇāṃ vivāhaḥ kriyate tvayā 02,005.039d*0068_07 saṃtānārthaṃ tu vaṃśasya doṣaṃ tasya mahīyasaḥ 02,005.039d*0068_08 kaccid āśvāsi*rājaṃs tvayā śaraṇam āgatān 02,005.039d*0068_09 devādīn bhayasaṃtrastān akārpaṇyadhiyā bhṛśam 02,005.040a kaccit sarve 'nuraktās tvāṃ kulaputrāḥ pradhānataḥ 02,005.040c kaccit prāṇāṃs tavārtheṣu saṃtyajanti sadā yudhi 02,005.041a kaccin naiko bahūn arthān sarvaśaḥ sāṃparāyikān 02,005.041c anuśāssi yathākāmaṃ kāmātmā śāsanātigaḥ 02,005.042a kaccit puruṣakāreṇa puruṣaḥ karma śobhayan 02,005.042c labhate mānam adhikaṃ bhūyo vā bhaktavetanam 02,005.043a kaccid vidyāvinītāṃś ca narāñ jñānaviśāradān 02,005.043c yathārhaṃ guṇataś caiva dānenābhyavapadyase 02,005.044a kaccid dārān manuṣyāṇāṃ tavārthe mṛtyum eyuṣām 02,005.044c vyasanaṃ cābhyupetānāṃ bibharṣi bharatarṣabha 02,005.045a kaccid bhayād upanataṃ klībaṃ vā ripum āgatam 02,005.045c yuddhe vā vijitaṃ pārtha putravat parirakṣasi 02,005.046a kaccit tvam eva sarvasyāḥ pṛthivyāḥ pṛthivīpate 02,005.046c samaś ca nābhiśaṅkyaś ca yathā mātā yathā pitā 02,005.047a kaccid vyasaninaṃ śatruṃ niśamya bharatarṣabha 02,005.047c abhiyāsi javenaiva samīkṣya trividhaṃ balam 02,005.047d*0069_01 yātrām ārabhase diṣṭyā prāptakālam ariṃdama 02,005.048a pārṣṇimūlaṃ ca vijñāya vyavasāyaṃ parājayam 02,005.048c balasya ca mahārāja dattvā vetanam agrataḥ 02,005.049a kaccic ca balamukhyebhyaḥ pararāṣṭre paraṃtapa 02,005.049c upacchannāni ratnāni prayacchasi yathārhataḥ 02,005.050a kaccid ātmānam evāgre vijitya vijitendriyaḥ 02,005.050c parāñ jigīṣase pārtha pramattān ajitendriyān 02,005.051a kaccit te yāsyataḥ śatrūn pūrvaṃ yānti svanuṣṭhitāḥ 02,005.051c sāma dānaṃ ca bhedaś ca daṇḍaś ca vidhivad guṇāḥ 02,005.052a kaccin mūlaṃ dṛḍhaṃ kṛtvā yātrāṃ yāsi viśāṃ pate 02,005.052c tāṃś ca vikramase jetuṃ jitvā ca parirakṣasi 02,005.053a kaccid aṣṭāṅgasaṃyuktā caturvidhabalā camūḥ 02,005.053c balamukhyaiḥ sunītā te dviṣatāṃ pratibādhanī 02,005.054a kaccil lavaṃ ca muṣṭiṃ ca pararāṣṭre paraṃtapa 02,005.054c avihāya mahārāja vihaṃsi samare ripūn 02,005.055a kaccit svapararāṣṭreṣu bahavo 'dhikṛtās tava 02,005.055c arthān samanutiṣṭhanti rakṣanti ca parasparam 02,005.056a kaccid abhyavahāryāṇi gātrasaṃsparśakāni ca 02,005.056c ghreyāṇi ca mahārāja rakṣanty anumatās tava 02,005.057a kaccit kośaṃ ca koṣṭhaṃ ca vāhanaṃ dvāram āyudham 02,005.057c āyaś ca kṛtakalyāṇais tava bhaktair anuṣṭhitaḥ 02,005.058a kaccid ābhyantarebhyaś ca bāhyebhyaś ca viśāṃ pate 02,005.058c rakṣasy ātmānam evāgre tāṃś ca svebhyo mithaś ca tān 02,005.059a kaccin na pāne dyūte vā krīḍāsu pramadāsu ca 02,005.059c pratijānanti pūrvāhṇe vyayaṃ vyasanajaṃ tava 02,005.060a kaccid āyasya cārdhena caturbhāgena vā punaḥ 02,005.060c pādabhāgais tribhir vāpi vyayaḥ saṃśodhyate tava 02,005.061a kaccij jñātīn gurūn vṛddhān vaṇijaḥ śilpinaḥ śritān 02,005.061c abhīkṣṇam anugṛhṇāsi dhanadhānyena durgatān 02,005.062a kaccid āyavyaye yuktāḥ sarve gaṇakalekhakāḥ 02,005.062c anutiṣṭhanti pūrvāhṇe nityam āyavyayaṃ tava 02,005.063a kaccid artheṣu saṃprauḍhān hitakāmān anupriyān 02,005.063c nāpakarṣasi karmabhyaḥ pūrvam aprāpya kilbiṣam 02,005.064a kaccid viditvā puruṣān uttamādhamamadhyamān 02,005.064c tvaṃ karmasv anurūpeṣu niyojayasi bhārata 02,005.065a kaccin na lubdhāś caurā vā vairiṇo vā viśāṃ pate 02,005.065c aprāptavyavahārā vā tava karmasv anuṣṭhitāḥ 02,005.066a kaccin na lubdhaiś caurair vā kumāraiḥ strībalena vā 02,005.066c tvayā vā pīḍyate rāṣṭraṃ kaccit puṣṭāḥ kṛṣīvalāḥ 02,005.067a kaccid rāṣṭre taḍāgāni pūrṇāni ca mahānti ca 02,005.067c bhāgaśo viniviṣṭāni na kṛṣir devamātṛkā 02,005.068a kaccid bījaṃ ca bhaktaṃ ca karṣakāyāvasīdate 02,005.068c pratikaṃ ca śataṃ vṛddhyā dadāsy ṛṇam anugraham 02,005.068d*0070_01 kacit te dayitāḥ sarve kṛṣigorakṣajīvinaḥ 02,005.069a kaccit svanuṣṭhitā tāta vārttā te sādhubhir janaiḥ 02,005.069c vārttāyāṃ saṃśritas tāta loko 'yaṃ sukham edhate 02,005.070a kaccic chucikṛtaḥ prājñāḥ pañca pañca svanuṣṭhitāḥ 02,005.070c kṣemaṃ kurvanti saṃhatya rājañ janapade tava 02,005.071a kaccin nagaraguptyarthaṃ grāmā nagaravat kṛtāḥ 02,005.071c grāmavac ca kṛtā rakṣā te ca sarve tadarpaṇāḥ 02,005.072a kaccid balenānugatāḥ samāni viṣamāṇi ca 02,005.072c purāṇacaurāḥ sādhyakṣāś caranti viṣaye tava 02,005.073a kaccit striyaḥ sāntvayasi kaccit tāś ca surakṣitāḥ 02,005.073c kaccin na śraddadhāsy āsāṃ kaccid guhyaṃ na bhāṣase 02,005.074a kaccic cārān niśi śrutvā tat kāryam anucintya ca 02,005.074c priyāṇy anubhavañ śeṣe viditvābhyantaraṃ janam 02,005.075a kaccid dvau prathamau yāmau rātryāṃ suptvā viśāṃ pate 02,005.075c saṃcintayasi dharmārthau yāma utthāya paścime 02,005.076a kaccid darśayase nityaṃ manuṣyān samalaṃkṛtān 02,005.076c utthāya kāle kālajñaḥ saha pāṇḍava mantribhiḥ 02,005.077a kaccid raktāmbaradharāḥ khaḍgahastāḥ svalaṃkṛtāḥ 02,005.077c abhitas tvām upāsante rakṣaṇārtham ariṃdama 02,005.078a kaccid daṇḍyeṣu yamavat pūjyeṣu ca viśāṃ pate 02,005.078c parīkṣya vartase samyag apriyeṣu priyeṣu ca 02,005.079a kaccic chārīram ābādham auṣadhair niyamena vā 02,005.079c mānasaṃ vṛddhasevābhiḥ sadā pārthāpakarṣasi 02,005.080a kaccid vaidyāś cikitsāyām aṣṭāṅgāyāṃ viśāradāḥ 02,005.080c suhṛdaś cānuraktāś ca śarīre te hitāḥ sadā 02,005.081a kaccin na mānān mohād vā kāmād vāpi viśāṃ pate 02,005.081c arthipratyarthinaḥ prāptān apāsyasi kathaṃ cana 02,005.082a kaccin na lobhān mohād vā viśrambhāt praṇayena vā 02,005.082c āśritānāṃ manuṣyāṇāṃ vṛttiṃ tvaṃ saṃruṇatsi ca 02,005.082d*0071_01 kaccid artheṣu saṃprauḍhān arthakarmavicakṣaṇān 02,005.082d*0071_02 nāpakarṣasi karmabhyo hy arthayuktā itīva hi 02,005.083a kaccit paurā na sahitā ye ca te rāṣṭravāsinaḥ 02,005.083c tvayā saha virudhyante paraiḥ krītāḥ kathaṃ cana 02,005.084a kaccit te durbalaḥ śatrur balenopanipīḍitaḥ 02,005.084c mantreṇa balavān kaś cid ubhābhyāṃ vā yudhiṣṭhira 02,005.085a kaccit sarve 'nuraktās tvāṃ bhūmipālāḥ pradhānataḥ 02,005.085c kaccit prāṇāṃs tvadartheṣu saṃtyajanti tvayā hṛtāḥ 02,005.086a kaccit te sarvavidyāsu guṇato 'rcā pravartate 02,005.086c brāhmaṇānāṃ ca sādhūnāṃ tava niḥśreyase śubhā 02,005.086d*0072_01 dakṣiṇās tvaṃ dadāsy eṣāṃ nityaṃ svargāpavargadāḥ 02,005.087a kaccid dharme trayīmūle pūrvair ācarite janaiḥ 02,005.087c vartamānas tathā kartuṃ tasmin karmaṇi vartase 02,005.088a kaccit tava gṛhe 'nnāni svādūny aśnanti vai dvijāḥ 02,005.088c guṇavanti guṇopetās tavādhyakṣaṃ sadakṣiṇam 02,005.089a kaccit kratūn ekacitto vājapeyāṃś ca sarvaśaḥ 02,005.089c puṇḍarīkāṃś ca kārtsnyena yatase kartum ātmavān 02,005.090a kaccij jñātīn gurūn vṛddhān daivatāṃs tāpasān api 02,005.090c caityāṃś ca vṛkṣān kalyāṇān brāhmaṇāṃś ca namasyasi 02,005.090d*0073_01 kaccic choko na manyur vā tvayā protpādyate 'nagha 02,005.090d*0073_02 api maṅgalahastaś ca janaḥ pārśve 'nutiṣṭhati 02,005.091a kaccid eṣā ca te buddhir vṛttir eṣā ca te 'nagha 02,005.091c āyuṣyā ca yaśasyā ca dharmakāmārthadarśinī 02,005.092a etayā vartamānasya buddhyā rāṣṭraṃ na sīdati 02,005.092c vijitya ca mahīṃ rājā so 'tyantaṃ sukham edhate 02,005.093a kaccid āryo viśuddhātmā kṣāritaś caurakarmaṇi 02,005.093c adṛṣṭaśāstrakuśalair na lobhād vadhyate śuciḥ 02,005.094a pṛṣṭo gṛhītas tatkārī tajjñair dṛṣṭaḥ sakāraṇaḥ 02,005.094c kaccin na mucyate steno dravyalobhān nararṣabha 02,005.095a vyutpanne kaccid āḍhyasya daridrasya ca bhārata 02,005.095c arthān na mithyā paśyanti tavāmātyā hṛtā dhanaiḥ 02,005.096a nāstikyam anṛtaṃ krodhaṃ pramādaṃ dīrghasūtratām 02,005.096c adarśanaṃ jñānavatām ālasyaṃ kṣiptacittatām 02,005.097a ekacintanam arthānām anarthajñaiś ca cintanam 02,005.097c niścitānām anārambhaṃ mantrasyāparirakṣaṇam 02,005.098a maṅgalyasyāprayogaṃ ca prasaṅgaṃ viṣayeṣu ca 02,005.098c kaccit tvaṃ varjayasy etān rājadoṣāṃś caturdaśa 02,005.098d*0074_01 prāyaśo yair vinaśyanti kṛtamūlāpi pārthivāḥ 02,005.099a kaccit te saphalā vedāḥ kaccit te saphalaṃ dhanam 02,005.099c kaccit te saphalā dārāḥ kaccit te saphalaṃ śrutam 02,005.100 yudhiṣṭhira uvāca 02,005.100a kathaṃ vai saphalā vedāḥ kathaṃ vai saphalaṃ dhanam 02,005.100c kathaṃ vai saphalā dārāḥ kathaṃ vai saphalaṃ śrutam 02,005.100d*0075_01 ity evaṃ bhāṣito rājñā sarvaśāstrārthatattvavit 02,005.100d*0075_02 dharmarājaṃ mahātmānaṃ punar āha ca tattvataḥ 02,005.101 nārada uvāca 02,005.101a agnihotraphalā vedā dattabhuktaphalaṃ dhanam 02,005.101c ratiputraphalā dārāḥ śīlavṛttaphalaṃ śrutam 02,005.102 vaiśaṃpāyana uvāca 02,005.102a etad ākhyāya sa munir nāradaḥ sumahātapāḥ 02,005.102c papracchānantaram idaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram 02,005.103 nārada uvāca 02,005.103a kaccid abhyāgatā dūrād vaṇijo lābhakāraṇāt 02,005.103c yathoktam avahāryante śulkaṃ śulkopajīvibhiḥ 02,005.104a kaccit te puruṣā rājan pure rāṣṭre ca mānitāḥ 02,005.104c upānayanti paṇyāni upadhābhir avañcitāḥ 02,005.105a kaccic chṛṇoṣi vṛddhānāṃ dharmārthasahitā giraḥ 02,005.105c nityam arthavidāṃ tāta tathā dharmānudarśinām 02,005.106a kaccit te kṛṣitantreṣu goṣu puṣpaphaleṣu ca 02,005.106b*0076_01 niyuktāḥ kuśalās teṣu vibhāgajñāḥ kulocitāḥ 02,005.106c dharmārthaṃ ca dvijātibhyo dīyate madhusarpiṣī 02,005.107a dravyopakaraṇaṃ kaccit sarvadā sarvaśilpinām 02,005.107c cāturmāsyāvaraṃ samyaṅ niyataṃ saṃprayacchasi 02,005.108a kaccit kṛtaṃ vijānīṣe kartāraṃ ca praśaṃsasi 02,005.108c satāṃ madhye mahārāja satkaroṣi ca pūjayan 02,005.109a kaccit sūtrāṇi sarvāṇi gṛhṇāsi bharatarṣabha 02,005.109c hastisūtrāśvasūtrāṇi rathasūtrāṇi cābhibho 02,005.110a kaccid abhyasyate śaśvad gṛhe te bharatarṣabha 02,005.110c dhanurvedasya sūtraṃ ca yantrasūtraṃ ca nāgaram 02,005.111a kaccid astrāṇi sarvāṇi brahmadaṇḍaś ca te 'nagha 02,005.111c viṣayogāś ca te sarve viditāḥ śatrunāśanāḥ 02,005.112a kaccid agnibhayāc caiva sarpavyālabhayāt tathā 02,005.112c rogarakṣobhayāc caiva rāṣṭraṃ svaṃ parirakṣasi 02,005.113a kaccid andhāṃś ca mūkāṃś ca paṅgūn vyaṅgān abāndhavān 02,005.113c piteva pāsi dharmajña tathā pravrajitān api 02,005.113d*0077_01 ṣaḍanarthā mahārāja kaccit te pṛṣṭhataḥ kṛtāḥ 02,005.113d*0077_02 nidrālasyaṃ bhayaṃ krodho mārdavaṃ dīrghasūtratā 02,005.114 vaiśaṃpāyana uvāca 02,005.114a etāḥ kurūṇām ṛṣabho mahātmā; śrutvā giro brāhmaṇasattamasya 02,005.114c praṇamya pādāv abhivādya hṛṣṭo; rājābravīn nāradaṃ devarūpam 02,005.115a evaṃ kariṣyāmi yathā tvayoktaṃ; prajñā hi me bhūya evābhivṛddhā 02,005.115c uktvā tathā caiva cakāra rājā; lebhe mahīṃ sāgaramekhalāṃ ca 02,005.116 nārada uvāca 02,005.116a evaṃ yo vartate rājā cāturvarṇyasya rakṣaṇe 02,005.116c sa vihṛtyeha susukhī śakrasyaiti salokatām 02,006.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,006.001a saṃpūjyāthābhyanujñāto maharṣer vacanāt param 02,006.001c pratyuvācānupūrvyeṇa dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,006.002a bhagavan nyāyyam āhaitaṃ yathāvad dharmaniścayam 02,006.002c yathāśakti yathānyāyaṃ kriyate 'yaṃ vidhir mayā 02,006.003a rājabhir yad yathā kāryaṃ purā tat tan na saṃśayaḥ 02,006.003c yathānyāyopanītārthaṃ kṛtaṃ hetumad arthavat 02,006.004a vayaṃ tu satpathaṃ teṣāṃ yātum icchāmahe prabho 02,006.004c na tu śakyaṃ tathā gantuṃ yathā tair niyatātmabhiḥ 02,006.004d*0078_01 taṃ tu viśrāntam āsīnaṃ devarṣim amitadyutim 02,006.005a evam uktvā sa dharmātmā vākyaṃ tad abhipūjya ca 02,006.005c muhūrtāt prāptakālaṃ ca dṛṣṭvā lokacaraṃ munim 02,006.006a nāradaṃ svastham āsīnam upāsīno yudhiṣṭhiraḥ 02,006.006c apṛcchat pāṇḍavas tatra rājamadhye mahāmatiḥ 02,006.007a bhavān saṃcarate lokān sadā nānāvidhān bahūn 02,006.007c brahmaṇā nirmitān pūrvaṃ prekṣamāṇo manojavaḥ 02,006.008a īdṛśī bhavatā kā cid dṛṣṭapūrvā sabhā kva cit 02,006.008c ito vā śreyasī brahmaṃs tan mamācakṣva pṛcchataḥ 02,006.009a tac chrutvā nāradas tasya dharmarājasya bhāṣitam 02,006.009c pāṇḍavaṃ pratyuvācedaṃ smayan madhurayā girā 02,006.010a mānuṣeṣu na me tāta dṛṣṭapūrvā na ca śrutā 02,006.010c sabhā maṇimayī rājan yatheyaṃ tava bhārata 02,006.011a sabhāṃ tu pitṛrājasya varuṇasya ca dhīmataḥ 02,006.011c kathayiṣye tathendrasya kailāsanilayasya ca 02,006.012a brahmaṇaś ca sabhāṃ divyāṃ kathayiṣye gataklamām 02,006.012b*0079_01 divyāṃ divyair abhiprāyair upetāṃ viśvarūpiṇīm 02,006.012b*0079_02 devaiḥ pitṛgaṇaiḥ sādhyair yajvabhir niyatātmabhiḥ 02,006.012b*0079_03 juṣṭāṃ munigaṇaiḥ śāntair vedayajñaiḥ sadakṣiṇaiḥ 02,006.012c yadi te śravaṇe buddhir vartate bharatarṣabha 02,006.013a nāradenaivam uktas tu dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,006.013c prāñjalir bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ taiś ca sarvair nṛpair vṛtaḥ 02,006.014a nāradaṃ pratyuvācedaṃ dharmarājo mahāmanāḥ 02,006.014c sabhāḥ kathaya tāḥ sarvāḥ śrotum icchāmahe vayam 02,006.015a kiṃdravyās tāḥ sabhā brahman kiṃvistārāḥ kimāyatāḥ 02,006.015c pitāmahaṃ ca ke tasyāṃ sabhāyāṃ paryupāsate 02,006.016a vāsavaṃ devarājaṃ ca yamaṃ vaivasvataṃ ca ke 02,006.016c varuṇaṃ ca kuberaṃ ca sabhāyāṃ paryupāsate 02,006.017a etat sarvaṃ yathātattvaṃ devarṣe vadatas tava 02,006.017c śrotum icchāma sahitāḥ paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ 02,006.018a evam uktaḥ pāṇḍavena nāradaḥ pratyuvāca tam 02,006.018c krameṇa rājan divyās tāḥ śrūyantām iha naḥ sabhāḥ 02,007.001 nārada uvāca 02,007.001a śakrasya tu sabhā divyā bhāsvarā karmabhir jitā 02,007.001c svayaṃ śakreṇa kauravya nirmitārkasamaprabhā 02,007.002a vistīrṇā yojanaśataṃ śatam adhyardham āyatā 02,007.002c vaihāyasī kāmagamā pañcayojanam ucchritā 02,007.003a jarāśokaklamāpetā nirātaṅkā śivā śubhā 02,007.003c veśmāsanavatī ramyā divyapādapaśobhitā 02,007.004a tasyāṃ deveśvaraḥ pārtha sabhāyāṃ paramāsane 02,007.004c āste śacyā mahendrāṇyā śriyā lakṣmyā ca bhārata 02,007.005a bibhrad vapur anirdeśyaṃ kirīṭī lohitāṅgadaḥ 02,007.005c virajombaraś citramālyo hrīkīrtidyutibhiḥ saha 02,007.006a tasyām upāsate nityaṃ mahātmānaṃ śatakratum 02,007.006c marutaḥ sarvato rājan sarve ca gṛhamedhinaḥ 02,007.006e siddhā devarṣayaś caiva sādhyā devagaṇās tathā 02,007.006f*0080_01 marutvantaś ca sahitā bhāsvanto hemamālinaḥ 02,007.007a ete sānucarāḥ sarve divyarūpāḥ svalaṃkṛtāḥ 02,007.007c upāsate mahātmānaṃ devarājam ariṃdamam 02,007.008a tathā devarṣayaḥ sarve pārtha śakram upāsate 02,007.008c amalā dhūtapāpmāno dīpyamānā ivāgnayaḥ 02,007.008e tejasvinaḥ somayujo vipāpā vigataklamāḥ 02,007.009a parāśaraḥ parvataś ca tathā sāvarṇigālavau 02,007.009b*0081_01 ekataś ca dvitaś caiva tritaś caiva mahāmuniḥ 02,007.009c śaṅkhaś ca likhitaś caiva tathā gauraśirā muniḥ 02,007.010a durvāsāś ca dīrghatapā yājñavalkyo 'tha bhālukiḥ 02,007.010a*0082_01 **** **** tathā dīrghatamā muniḥ 02,007.010a*0082_02 pavitrapāṇiḥ sāvarṇiḥ 02,007.010c uddālakaḥ śvetaketus tathā śāṭyāyanaḥ prabhuḥ 02,007.011a haviṣmāṃś ca gaviṣṭhaś ca hariścandraś ca pārthivaḥ 02,007.011c hṛdyaś codaraśāṇḍilyaḥ pārāśaryaḥ kṛṣīvalaḥ 02,007.011d*0082a_01 jābālir vāmadevaś ca śaktir gārgyasuvāmanau 02,007.012a vātaskandho viśākhaś ca vidhātā kāla eva ca 02,007.012c anantadantas tvaṣṭā ca viśvakarmā ca tumburuḥ 02,007.013a ayonijā yonijāś ca vāyubhakṣā hutāśinaḥ 02,007.013c īśānaṃ sarvalokasya vajriṇaṃ samupāsate 02,007.014a sahadevaḥ sunīthaś ca vālmīkiś ca mahātapāḥ 02,007.014c samīkaḥ satyavāṃś caiva pracetāḥ satyasaṃgaraḥ 02,007.015a medhātithir vāmadevaḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ 02,007.015c maruttaś ca marīciś ca sthāṇuś cātrir mahātapāḥ 02,007.016a kakṣīvān gautamas tārkṣyas tathā vaiśvānaro muniḥ 02,007.016b*0083_01 ṣaḍartuḥ kavaṣo dhūmro raibhyo nalaparāvasū 02,007.016b*0083_02 svastyātreyo jaratkāruḥ kahoḷaḥ kāśyapas tathā 02,007.016b*0083_03 vibhaṇḍako ṛṣyaśṛṅga unmukho vimukhas tathā 02,007.016c muniḥ kālakavṛkṣīya āśrāvyo 'tha hiraṇyadaḥ 02,007.016e saṃvarto devahavyaś ca viṣvaksenaś ca vīryavān 02,007.016f*0084_01 kaṇvaḥ kātyāyano rājan gārgyaḥ kauśika eva tu 02,007.017a divyā āpas tathauṣadhyaḥ śraddhā medhā sarasvatī 02,007.017c artho dharmaś ca kāmaś ca vidyutaś cāpi pāṇḍava 02,007.018a jalavāhās tathā meghā vāyavaḥ stanayitnavaḥ 02,007.018c prācī dig yajñavāhāś ca pāvakāḥ saptaviṃśatiḥ 02,007.019a agnīṣomau tathendrāgnī mitro 'tha savitāryamā 02,007.019c bhago viśve ca sādhyāś ca śukro manthī ca bhārata 02,007.019d*0085_01 sarveṣāṃ marutāṃ mānyā guruḥ śukras tathaiva ca 02,007.019d*0086_01 viśvāvasuś citrasenaḥ sumanas taruṇas tathā 02,007.020a yajñāś ca dakṣiṇāś caiva grahāḥ stobhāś ca sarvaśaḥ 02,007.020c yajñavāhāś ca ye mantrāḥ sarve tatra samāsate 02,007.021a tathaivāpsaraso rājan gandharvāś ca manoramāḥ 02,007.021a*0087_01 **** **** rambhorvaśy atha menakā 02,007.021a*0087_02 ghṛtācī pañcacūḍā ca vipracittipurogamāḥ 02,007.021a*0087_03 viśvāvasuś citrasenaḥ parvatas tumburus tathā 02,007.021a*0087_04 vidyādharās tu rājendra 02,007.021c nṛtyavāditragītaiś ca hāsyaiś ca vividhair api 02,007.021e ramayanti sma nṛpate devarājaṃ śatakratum 02,007.022a stutibhir maṅgalaiś caiva stuvantaḥ karmabhis tathā 02,007.022c vikramaiś ca mahātmānaṃ balavṛtraniṣūdanam 02,007.023a brahmarājarṣayaḥ sarve sarve devarṣayas tathā 02,007.023c vimānair vividhair divyair bhrājamānair ivāgnibhiḥ 02,007.024a sragviṇo bhūṣitāś cānye yānti cāyānti cāpare 02,007.024c bṛhaspatiś ca śukraś ca tasyām āyayatuḥ saha 02,007.025a ete cānye ca bahavo yatātmāno yatavratāḥ 02,007.025c vimānaiś candrasaṃkāśaiḥ somavat priyadarśanāḥ 02,007.025e brahmaṇo vacanād rājan bhṛguḥ saptarṣayas tathā 02,007.026a eṣā sabhā mayā rājan dṛṣṭā puṣkaramālinī 02,007.026c śatakrator mahārāja yāmyāṃ śṛṇu mamānagha 02,008.001 nārada uvāca 02,008.001a kathayiṣye sabhāṃ divyāṃ yudhiṣṭhira nibodha tām 02,008.001c vaivasvatasya yām arthe viśvakarmā cakāra ha 02,008.002a taijasī sā sabhā rājan babhūva śatayojanā 02,008.002c vistārāyāmasaṃpannā bhūyasī cāpi pāṇḍava 02,008.003a arkaprakāśā bhrājiṣṇuḥ sarvataḥ kāmacāriṇī 02,008.003c naivātiśītā nātyuṣṇā manasaś ca praharṣiṇī 02,008.004a na śoko na jarā tasyāṃ kṣutpipāse na cāpriyam 02,008.004c na ca dainyaṃ klamo vāpi pratikūlaṃ na cāpy uta 02,008.005a sarve kāmāḥ sthitās tasyāṃ ye divyā ye ca mānuṣāḥ 02,008.005c rasavac ca prabhūtaṃ ca bhakṣyabhojyam ariṃdama 02,008.005d*0088_01 lehyaṃ coṣyaṃ ca peyaṃ ca hṛdyaṃ svādu manoharam 02,008.006a puṇyagandhāḥ srajas tatra nityapuṣpaphaladrumāḥ 02,008.006c rasavanti ca toyāni śītāny uṣṇāni caiva ha 02,008.006d*0089_01 vṛkṣāś ca vividhās tatra nityapuṣpā manoramāḥ 02,008.006d*0089_02 śītalāni ca ramyāṇi sukhoṣṇāni ca bhārata 02,008.007a tasyāṃ rājarṣayaḥ puṇyās tathā brahmarṣayo 'malāḥ 02,008.007c yamaṃ vaivasvataṃ tāta prahṛṣṭāḥ paryupāsate 02,008.008a yayātir nahuṣaḥ pūrur māndhātā somako nṛgaḥ 02,008.008c trasadasyuś ca turayaḥ kṛtavīryaḥ śrutaśravāḥ 02,008.009a aripraṇut susiṃhaś ca kṛtavegaḥ kṛtir nimiḥ 02,008.009c pratardanaḥ śibir matsyaḥ pṛthvakṣo 'tha bṛhadrathaḥ 02,008.010a aiḍo maruttaḥ kuśikaḥ sāṃkāśyaḥ sāṃkṛtir bhavaḥ 02,008.010c caturaśvaḥ sadaśvormiḥ kārtavīryaś ca pārthivaḥ 02,008.011a bharatas tathā surathaḥ sunītho naiṣadho nalaḥ 02,008.011b*0090_01 bharataḥ surathaś caiva tathā rājā taporathaḥ 02,008.011b*0090_02 sunītho niśaṭho rājā nalo vai niṣadhādhipaḥ 02,008.011c divodāso 'tha sumanā ambarīṣo bhagīrathaḥ 02,008.011d*0091_01 lomapādo 'naraṇyaś ca lohitaḥ pūrur udvahaḥ 02,008.012a vyaśvaḥ sadaśvo vadhryaśvaḥ pañcahastaḥ pṛthuśravāḥ 02,008.012c ruṣadgur vṛṣasenaś ca kṣupaś ca sumahābalaḥ 02,008.013a ruṣadaśvo vasumanāḥ purukutso dhvajī rathī 02,008.013c ārṣṭiṣeṇo dilīpaś ca mahātmā cāpy uśīnaraḥ 02,008.014a auśīnaraḥ puṇḍarīkaḥ śaryātiḥ śarabhaḥ śuciḥ 02,008.014c aṅgo 'riṣṭaś ca venaś ca duḥṣantaḥ saṃjayo jayaḥ 02,008.015a bhāṅgāsvariḥ sunīthaś ca niṣadho 'tha tviṣīrathaḥ 02,008.015c karaṃdhamo bāhlikaś ca sudyumno balavān madhuḥ 02,008.015d*0092_01 ailo maruttaś ca tathā balavān pṛthivīpatiḥ 02,008.016a kapotaromā tṛṇakaḥ sahadevārjunau tathā 02,008.016b*0093_01 vyaśvaḥ sāśvaḥ kṛśāśvaś ca śaśabinduś ca pārthivaḥ 02,008.016b*0094_01 rājā daśarathaś caiva kakutstho 'tha pravardhanaḥ 02,008.016c rāmo dāśarathiś caiva lakṣmaṇo 'tha pratardanaḥ 02,008.017a alarkaḥ kakṣasenaś ca gayo gaurāśva eva ca 02,008.017c jāmadagnyo 'tha rāmo 'tra nābhāgasagarau tathā 02,008.018a bhūridyumno mahāśvaś ca pṛthvaśvo janakas tathā 02,008.018c vainyo rājā vāriṣeṇaḥ purujo janamejayaḥ 02,008.019a brahmadattas trigartaś ca rājoparicaras tathā 02,008.019c indradyumno bhīmajānur gayaḥ pṛṣṭho nayo 'naghaḥ 02,008.020a padmo 'tha mucukundaś ca bhūridyumnaḥ prasenajit 02,008.020c ariṣṭanemiḥ pradyumnaḥ pṛthagaśvo 'jakas tathā 02,008.021a śataṃ matsyā nṛpatayaḥ śataṃ nīpāḥ śataṃ hayāḥ 02,008.021c dhṛtarāṣṭrāś caikaśatam aśītir janamejayāḥ 02,008.022a śataṃ ca brahmadattānām īriṇāṃ vairiṇāṃ śatam 02,008.022b*0095_01 bhīṣmāṇāṃ dve śate 'py atra bhīmānāṃ tu tathā śatam 02,008.022b*0095_02 śataṃ ca prativindhyānāṃ śataṃ nāgāḥ śataṃ hayāḥ 02,008.022b*0095_03 palāśānāṃ śataṃ jñeyaṃ śataṃ kāśakuśādayaḥ 02,008.022c śaṃtanuś caiva rājarṣiḥ pāṇḍuś caiva pitā tava 02,008.023a uśadgavaḥ śataratho devarājo jayadrathaḥ 02,008.023c vṛṣādarbhiś ca rājarṣir dhāmnā saha samantriṇā 02,008.024a athāpare sahasrāṇi ye gatāḥ śaśabindavaḥ 02,008.024c iṣṭvāśvamedhair bahubhir mahadbhir bhūridakṣiṇaiḥ 02,008.025a ete rājarṣayaḥ puṇyāḥ kīrtimanto bahuśrutāḥ 02,008.025c tasyāṃ sabhāyāṃ rājarṣe vaivasvatam upāsate 02,008.026a agastyo 'tha mataṅgaś ca kālo mṛtyus tathaiva ca 02,008.026c yajvānaś caiva siddhāś ca ye ca yogaśarīriṇaḥ 02,008.027a agniṣvāttāś ca pitaraḥ phenapāś coṣmapāś ca ye 02,008.027c svadhāvanto barhiṣado mūrtimantas tathāpare 02,008.028a kālacakraṃ ca sākṣāc ca bhagavān havyavāhanaḥ 02,008.028c narā duṣkṛtakarmāṇo dakṣiṇāyanamṛtyavaḥ 02,008.029a kālasya nayane yuktā yamasya puruṣāś ca ye 02,008.029c tasyāṃ śiṃśapapālāśās tathā kāśakuśādayaḥ 02,008.029e upāsate dharmarājaṃ mūrtimanto nirāmayāḥ 02,008.030a ete cānye ca bahavaḥ pitṛrājasabhāsadaḥ 02,008.030c aśakyāḥ parisaṃkhyātuṃ nāmabhiḥ karmabhis tathā 02,008.031a asaṃbādhā hi sā pārtha ramyā kāmagamā sabhā 02,008.031c dīrghakālaṃ tapas taptvā nirmitā viśvakarmaṇā 02,008.032a prabhāsantī jvalantīva tejasā svena bhārata 02,008.032c tām ugratapaso yānti suvratāḥ satyavādinaḥ 02,008.033a śāntāḥ saṃnyāsinaḥ siddhāḥ pūtāḥ puṇyena karmaṇā 02,008.033c sarve bhāsvaradehāś ca sarve ca virajombarāḥ 02,008.034a citrāṅgadāś citramālyāḥ sarve jvalitakuṇḍalāḥ 02,008.034c sukṛtaiḥ karmabhiḥ puṇyaiḥ paribarhair vibhūṣitāḥ 02,008.035a gandharvāś ca mahātmānaḥ śataśaś cāpsarogaṇāḥ 02,008.035c vāditraṃ nṛttagītaṃ ca hāsyaṃ lāsyaṃ ca sarvaśaḥ 02,008.036a puṇyāś ca gandhāḥ śabdāś ca tasyāṃ pārtha samantataḥ 02,008.036c divyāni mālyāni ca tām upatiṣṭhanti sarvaśaḥ 02,008.037a śataṃ śatasahasrāṇi dharmiṇāṃ taṃ prajeśvaram 02,008.037c upāsate mahātmānaṃ rūpayuktā manasvinaḥ 02,008.038a īdṛśī sā sabhā rājan pitṛrājño mahātmanaḥ 02,008.038c varuṇasyāpi vakṣyāmi sabhāṃ puṣkaramālinīm 02,008.038d*0096_01 tvam ekāgramanā rājann avadhāraya pārthiva 02,009.001 nārada uvāca 02,009.001a yudhiṣṭhira sabhā divyā varuṇasya sitaprabhā 02,009.001c pramāṇena yathā yāmyā śubhaprākāratoraṇā 02,009.002a antaḥsalilam āsthāya vihitā viśvakarmaṇā 02,009.002c divyaratnamayair vṛkṣaiḥ phalapuṣpapradair yutā 02,009.003a nīlapītāsitaśyāmaiḥ sitair lohitakair api 02,009.003c avatānais tathā gulmaiḥ puṣpamañjaridhāribhiḥ 02,009.004a tathā śakunayas tasyāṃ nānārūpā mṛdusvarāḥ 02,009.004c anirdeśyā vapuṣmantaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 02,009.005a sā sabhā sukhasaṃsparśā na śītā na ca gharmadā 02,009.005c veśmāsanavatī ramyā sitā varuṇapālitā 02,009.006a yasyām āste sa varuṇo vāruṇyā saha bhārata 02,009.006c divyaratnāmbaradharo bhūṣaṇair upaśobhitaḥ 02,009.006d*0097_01 dvitīyena tu nāmnā yā gaurīti bhuvi viśrutā 02,009.006d*0097_02 patnyā sa varuṇo devaḥ pramodati sukhī sukham 02,009.006d*0098_01 divyamālyāmbaradharā divyālaṃkārabhūṣitā 02,009.007a sragviṇo bhūṣitāś cāpi divyamālyānukarṣiṇaḥ 02,009.007c ādityās tatra varuṇaṃ jaleśvaram upāsate 02,009.008a vāsukis takṣakaś caiva nāgaś cairāvatas tathā 02,009.008c kṛṣṇaś ca lohitaś caiva padmaś citraś ca vīryavān 02,009.009a kambalāśvatarau nāgau dhṛtarāṣṭrabalāhakau 02,009.009b*0099_01 maṇiś ca maṇināgaś ca nāgaḥ śaṅkhanakhas tathā 02,009.009b*0099_02 kauravyaḥ svastikaś caiva elāputraḥ suvāmanaḥ 02,009.009b*0099_03 aparājitaś ca doṣaś ca nandakaḥ pūraṇas tathā 02,009.009b*0099_04 abhīkaḥ śibhikaḥ śveto bhadro bhadreśvaras tathā 02,009.009c maṇimān kuṇḍaladharaḥ karkoṭakadhanaṃjayau 02,009.009d*0100_01 pāṇimān kuṇḍadhāraś ca balavān pṛthivīpate 02,009.010a prahlādo mūṣikādaś ca tathaiva janamejayaḥ 02,009.010c patākino maṇḍalinaḥ phaṇavantaś ca sarvaśaḥ 02,009.010d*0101_01 artho dharmaś ca kāmaś ca vasuḥ kapila eva ca 02,009.010d*0101_02 anantaś ca mahānāgo yaṃ sa dṛṣṭvā jaleśvaraḥ 02,009.010d*0101_03 abhyarcayati satkārair āsanena ca taṃ vibhum 02,009.010d*0101_04 vāsukipramukhāś caiva sarve prāñjalayaḥ sthitāḥ 02,009.010d*0101_05 anujñātāś ca śeṣeṇa yathārham upaviśya ca 02,009.011a ete cānye ca bahavaḥ sarpās tasyāṃ yudhiṣṭhira 02,009.011b*0102_01 vainateyaś ca garuḍo ye cānye paricāriṇaḥ 02,009.011c upāsate mahātmānaṃ varuṇaṃ vigataklamāḥ 02,009.012a balir vairocano rājā narakaḥ pṛthivīṃjayaḥ 02,009.012c prahlādo vipracittiś ca kālakhañjāś ca sarvaśaḥ 02,009.013a suhanur durmukhaḥ śaṅkhaḥ sumanāḥ sumatiḥ svanaḥ 02,009.013c ghaṭodaro mahāpārśvaḥ krathanaḥ piṭharas tathā 02,009.014a viśvarūpaḥ surūpaś ca virūpo 'tha mahāśirāḥ 02,009.014c daśagrīvaś ca vālī ca meghavāsā daśāvaraḥ 02,009.015a kaiṭabho viṭaṭūtaś ca saṃhrādaś cendratāpanaḥ 02,009.015c daityadānavasaṃghāś ca sarve rucirakuṇḍalāḥ 02,009.016a sragviṇo maulinaḥ sarve tathā divyaparicchadāḥ 02,009.016c sarve labdhavarāḥ śūrāḥ sarve vigatamṛtyavaḥ 02,009.017a te tasyāṃ varuṇaṃ devaṃ dharmapāśasthitāḥ sadā 02,009.017c upāsate mahātmānaṃ sarve sucaritavratāḥ 02,009.018a tathā samudrāś catvāro nadī bhāgīrathī ca yā 02,009.018c kālindī vidiśā veṇṇā narmadā vegavāhinī 02,009.019a vipāśā ca śatadruś ca candrabhāgā sarasvatī 02,009.019c irāvatī vitastā ca sindhur devanadas tathā 02,009.020a godāvarī kṛṣṇaveṇṇā kāverī ca saridvarā 02,009.020c etāś cānyāś ca saritas tīrthāni ca sarāṃsi ca 02,009.020d*0103_01 kiṃpunā ca viśalyā ca tathā vaitaraṇī nadī 02,009.020d*0103_02 tṛtīyā jyeṣṭhilā caiva śoṇaś cāpi mahānadaḥ 02,009.020d*0103_03 carmaṇvatī tathā caiva parṇāśā ca mahānadī 02,009.020d*0103_04 sarayūr vāravatyātha lāṅgalī ca saridvarā 02,009.020d*0104_01 karatoyā tathātreyī lauhityaś ca mahānadaḥ 02,009.020d*0104_02 laṅghanī gomatī caiva saṃdhyā trisrotasā tathā 02,009.020d*0105_01 kambudā ca viśalyā ca kauśikī gomatī tathā 02,009.020d*0105_02 devikā ca vipaṅkā ca tathā vaitaraṇī nadī 02,009.020d*0105_03 tṛtīyā jyeṣṭhilā caiva śoṇaś caiva mahānadaḥ 02,009.020d*0105_04 carmaṇvatī śvetanadī phalgunā ca mahānadī 02,009.020d*0105_05 sarayūś cīravalkelā kuliś ca saritas tathā 02,009.020d*0106_01 sutīrthā lokaviśrutāḥ 02,009.020d*0106_02 saritaḥ sarvataś cānyās 02,009.020d*0107_01 hradāś ca varuṇaṃ devaṃ sabhāyāṃ paryupāsate 02,009.021a kūpāś ca saprasravaṇā dehavanto yudhiṣṭhira 02,009.021c palvalāni taḍāgāni dehavanty atha bhārata 02,009.022a diśas tathā mahī caiva tathā sarve mahīdharāḥ 02,009.022c upāsate mahātmānaṃ sarve jalacarās tathā 02,009.023a gītavāditravantaś ca gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ 02,009.023c stuvanto varuṇaṃ tasyāṃ sarva eva samāsate 02,009.024a mahīdharā ratnavanto rasā yeṣu pratiṣṭhitāḥ 02,009.024c sarve vigrahavantas te tam īśvaram upāsate 02,009.024d*0108_01 kathayantaḥ sumadhurāḥ kathās tatra samāsate 02,009.024d*0108_02 vāruṇaś ca tathā mantrī sunābhaḥ paryupāsate 02,009.024d*0108_03 putrapautraiḥ parivṛto gonāmnā puṣkareṇa ca 02,009.025a eṣā mayā saṃpatatā vāruṇī bharatarṣabha 02,009.025c dṛṣṭapūrvā sabhā ramyā kuberasya sabhāṃ śṛṇu 02,010.001 nārada uvāca 02,010.001a sabhā vaiśravaṇī rājañ śatayojanam āyatā 02,010.001c vistīrṇā saptatiś caiva yojanāni sitaprabhā 02,010.002a tapasā nirmitā rājan svayaṃ vaiśravaṇena sā 02,010.002c śaśiprabhā khecarīṇāṃ kailāsaśikharopamā 02,010.003a guhyakair uhyamānā sā khe viṣakteva dṛśyate 02,010.003c divyā hemamayair uccaiḥ pādapair upaśobhitā 02,010.004a raśmivatī bhāsvarā ca divyagandhā manoramā 02,010.004c sitābhraśikharākārā plavamāneva dṛśyate 02,010.004d*0109_01 divyā hemamayair aṅgair vidyudbhir iva citritā 02,010.005a tasyāṃ vaiśravaṇo rājā vicitrābharaṇāmbaraḥ 02,010.005c strīsahasrāvṛtaḥ śrīmān āste jvalitakuṇḍalaḥ 02,010.005d*0110_01 saha patnyā mahārāja ṛddhyā saha virājate 02,010.005d*0110_02 sarvābharaṇabhūṣiṇyā puṣpavatyā dhaneśvaraḥ 02,010.006a divākaranibhe puṇye divyāstaraṇasaṃvṛte 02,010.006c divyapādopadhāne ca niṣaṇṇaḥ paramāsane 02,010.007a mandārāṇām udārāṇāṃ vanāni surabhīṇi ca 02,010.007c saugandhikānāṃ cādāya gandhān gandhavahaḥ śuciḥ 02,010.008a nalinyāś cālakākhyāyāś candanānāṃ vanasya ca 02,010.008c manohṛdayasaṃhlādī vāyus tam upasevate 02,010.009a tatra devāḥ sagandharvā gaṇair apsarasāṃ vṛtāḥ 02,010.009c divyatānena gītāni gānti divyāni bhārata 02,010.010a miśrakeśī ca rambhā ca citrasenā śucismitā 02,010.010c cārunetrā ghṛtācī ca menakā puñjikasthalā 02,010.011a viśvācī sahajanyā ca pramlocā urvaśī irā 02,010.011b*0111_01 pramlocāpy urvaśī caiva iḍā citrā vibhāvarī 02,010.011c vargā ca saurabheyī ca samīcī budbudā latā 02,010.011c*0112_01 **** **** devī rambhā manoramā 02,010.011c*0112_02 gopālī pañcacūḍā ca vidyudvarṇā sulocanā 02,010.011c*0112_03 citradevī ca nīlā ca 02,010.012a etāḥ sahasraśaś cānyā nṛttagītaviśāradāḥ 02,010.012c upatiṣṭhanti dhanadaṃ pāṇḍavāpsarasāṃ gaṇāḥ 02,010.013a aniśaṃ divyavāditrair nṛttair gītaiś ca sā sabhā 02,010.013c aśūnyā rucirā bhāti gandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ 02,010.014a kiṃnarā nāma gandharvā narā nāma tathāpare 02,010.014b*0113_01 ete gāyanti nṛtyanti dhanadaṃ hlādayanti ca 02,010.014c maṇibhadro 'tha dhanadaḥ śvetabhadraś ca guhyakaḥ 02,010.014d*0114_01 sthūṇaś ca sūryabhānuś ca tathā śoṇakatindukau 02,010.015a kaśerako gaṇḍakaṇḍuḥ pradyotaś ca mahābalaḥ 02,010.015c kustumburuḥ piśācaś ca gajakarṇo viśālakaḥ 02,010.016a varāhakarṇaḥ sāndroṣṭhaḥ phalabhakṣaḥ phalodakaḥ 02,010.016b*0115_01 mudgaś camūhilaḥ puṣpo hemanetrapraṇālukaḥ 02,010.016c aṅgacūḍaḥ śikhāvarto hemanetro vibhīṣaṇaḥ 02,010.017a puṣpānanaḥ piṅgalakaḥ śoṇitodaḥ pravālakaḥ 02,010.017c vṛkṣavāsyaniketaś ca cīravāsāś ca bhārata 02,010.018a ete cānye ca bahavo yakṣāḥ śatasahasraśaḥ 02,010.018c sadā bhagavatī ca śrīs tathaiva nalakūbaraḥ 02,010.019a ahaṃ ca bahuśas tasyāṃ bhavanty anye ca madvidhāḥ 02,010.019c ācāryāś cābhavaṃs tatra tathā devarṣayo 'pare 02,010.019d*0116_01 kravyādāś ca tathaivānye gandharvāś ca mahābalāḥ 02,010.019d*0116_02 upāsate mahātmānaṃ tasyāṃ dhanadam īśvaram 02,010.020a bhagavān bhūtasaṃghaiś ca vṛtaḥ śatasahasraśaḥ 02,010.020c umāpatiḥ paśupatiḥ śūladhṛg bhaganetrahā 02,010.021a tryambako rājaśārdūla devī ca vigataklamā 02,010.021c vāmanair vikaṭaiḥ kubjaiḥ kṣatajākṣair manojavaiḥ 02,010.022a māṃsamedovasāhārair ugraśravaṇadarśanaiḥ 02,010.022c nānāpraharaṇair ghorair vātair iva mahājavaiḥ 02,010.022e vṛtaḥ sakhāyam anvāste sadaiva dhanadaṃ nṛpa 02,010.022f@003_0001 prahṛṣṭāḥ śataśaś cānye bahuśaḥ saparicchadāḥ 02,010.022f@003_0002 gandharvāṇāṃ ca patayo viśvāvasur hahāhuhūḥ 02,010.022f@003_0003 tumburuḥ parvataś caiva śailūṣas tv atha nāradaḥ 02,010.022f@003_0004 citrasenaś ca gītajñas tathā citraratho 'pi ca 02,010.022f@003_0005 ete cānye ca gandharvā dhaneśvaram upāsate 02,010.022f@003_0006 vidyādharādhipaś caiva candrāpīḍaḥ sahānujaiḥ 02,010.022f@003_0007 upāsate mahātmānaṃ dhanānām īśvaraṃ prabhum 02,010.022f@003_0008 kiṃnarāḥ śataśas tatra dhanānām īśvaraṃ prabhum 02,010.022f@003_0009 āsate cāpi rājāno bhagadattapurogamāḥ 02,010.022f@003_0010 drumaḥ kiṃpuruṣeśaś ca upāste dhanadeśvaram 02,010.022f@003_0011 rākṣasānāṃ patiś caiva mahendro gandhamādanaḥ 02,010.022f@003_0012 saha yakṣaiḥ sagandharvaiḥ saha sarvair niśācaraiḥ 02,010.022f@003_0013 vibhīṣaṇaś ca dharmiṣṭha upāste bhrātaraṃ prabhum 02,010.022f@003_0014 himavān pāriyātraś ca vindhyakailāsamandarāḥ 02,010.022f@003_0015 malayo darduraś caiva mahendro gandhamādanaḥ 02,010.022f@003_0016 indranīlaḥ sunābhaś ca tathā divyau ca parvatau 02,010.022f@003_0017 ete cānye ca bahavaḥ sarve merupurogamāḥ 02,010.022f@003_0018 upāsate mahātmānaṃ dhanānām īśvaraṃ prabhum 02,010.022f@003_0019 nandīśvaraś ca bhagavān mahākālas tathaiva ca 02,010.022f@003_0020 śaṅkukarṇamukhāḥ sarve divyāḥ pāriṣadās tathā 02,010.022f@003_0021 kāṣṭhakūṭaḥ somanandī vijayaś ca tapodhikaḥ 02,010.022f@003_0022 śvetaś ca vṛṣabhas tatra nanarda sumahāravaḥ 02,010.022f@003_0023 dhanadaṃ rākṣasāś cānye gandharvāś ca samāsate 02,010.022f@003_0024 pariṣadgaṇaiḥ parivṛtam upayātaṃ maheśvaram 02,010.022f@003_0025 taṃ dṛṣṭvā devadeveśaṃ śivaṃ trailokyabhāvanam 02,010.022f@003_0026 praṇamya mūrdhnā paulastyo bahurūpam umāpatim 02,010.022f@003_0027 tato 'bhyanujñāṃ saṃprāpya mahādevād dhaneśvaraḥ 02,010.022f@003_0028 āste kadācid bhagavān bhavo dhanapateḥ sakhā 02,010.022f@003_0029 nidhīnāṃ pravarau mukhyau śaṅkhapadmau dhaneśvarau 02,010.022f@003_0030 sarvān nidhīn pragṛhyātha upāstāṃ vai dhaneśvaram 02,010.023a sā sabhā tādṛśī rājan mayā dṛṣṭāntarikṣagā 02,010.023c pitāmahasabhāṃ rājan kathayiṣye gataklamām 02,011.001 nārada uvāca 02,011.001a purā devayuge rājann ādityo bhagavān divaḥ 02,011.001c āgacchan mānuṣaṃ lokaṃ didṛkṣur vigataklamaḥ 02,011.001d*0117_01 pitāmahasabhāṃ tāta kathyamānāṃ nibodha me 02,011.001d*0117_02 śakyate yā na nirdeṣṭum evaṃrūpeti bhārata 02,011.002a caran mānuṣarūpeṇa sabhāṃ dṛṣṭvā svayaṃbhuvaḥ 02,011.002c sabhām akathayan mahyaṃ brāhmīṃ tattvena pāṇḍava 02,011.003a aprameyaprabhāṃ divyāṃ mānasīṃ bharatarṣabha 02,011.003c anirdeśyāṃ prabhāvena sarvabhūtamanoramām 02,011.004a śrutvā guṇān ahaṃ tasyāḥ sabhāyāḥ pāṇḍunandana 02,011.004c darśanepsus tathā rājann ādityam aham abruvam 02,011.005a bhagavan draṣṭum icchāmi pitāmahasabhām aham 02,011.005c yena sā tapasā śakyā karmaṇā vāpi gopate 02,011.006a auṣadhair vā tathā yuktair uta vā māyayā yayā 02,011.006c tan mamācakṣva bhagavan paśyeyaṃ tāṃ sabhāṃ katham 02,011.006d*0118_01 sa tan mama vacaḥ śrutvā sahasrāṃśur divākaraḥ 02,011.006d*0118_02 provāca bharataśreṣṭha vrataṃ varṣasahasrikam 02,011.006d*0118_03 brahmavratam upāssva tvaṃ prayatenāntarātmanā 02,011.006d*0118_04 tato 'haṃ himavatpṛṣṭhe samārabdho mahāvratam 02,011.007a tataḥ sa bhagavān sūryo mām upādāya vīryavān 02,011.007c agacchat tāṃ sabhāṃ brāhmīṃ vipāpāṃ vigataklamām 02,011.008a evaṃrūpeti sā śakyā na nirdeṣṭuṃ janādhipa 02,011.008c kṣaṇena hi bibharty anyad anirdeśyaṃ vapus tathā 02,011.009a na veda parimāṇaṃ vā saṃsthānaṃ vāpi bhārata 02,011.009c na ca rūpaṃ mayā tādṛg dṛṣṭapūrvaṃ kadā cana 02,011.010a susukhā sā sabhā rājan na śītā na ca gharmadā 02,011.010c na kṣutpipāse na glāniṃ prāpya tāṃ prāpnuvanty uta 02,011.011a nānārūpair iva kṛtā suvicitraiḥ subhāsvaraiḥ 02,011.011c stambhair na ca dhṛtā sā tu śāśvatī na ca sā kṣarā 02,011.011d*0119_01 divyair nānāvidhair bhāvair bhāsadbhir amitaprabhaiḥ 02,011.012a ati candraṃ ca sūryaṃ ca śikhinaṃ ca svayaṃprabhā 02,011.012c dīpyate nākapṛṣṭhasthā bhāsayantīva bhāskaram 02,011.013a tasyāṃ sa bhagavān āste vidadhad devamāyayā 02,011.013c svayam eko 'niśaṃ rājaṃl lokāṃl lokapitāmahaḥ 02,011.014a upatiṣṭhanti cāpy enaṃ prajānāṃ patayaḥ prabhum 02,011.014c dakṣaḥ pracetāḥ pulaho marīciḥ kaśyapas tathā 02,011.014d*0120_01 ādityāś ca tathā rājan rudrāś ca vasavo 'śvinau 02,011.015a bhṛgur atrir vasiṣṭhaś ca gautamaś ca tathāṅgirāḥ 02,011.015b*0121_01 pulastyaś ca kratuś caiva prahrādaḥ kardamas tathā 02,011.015b*0122_01 atharvāṅgirasaś caiva vālakhilyā marīcipāḥ 02,011.015b*0123_01 ṛṣayaś ca mahābhāgāḥ pitāmaham upāsate 02,011.015c mano 'ntarikṣaṃ vidyāś ca vāyus tejo jalaṃ mahī 02,011.016a śabdaḥ sparśas tathā rūpaṃ raso gandhaś ca bhārata 02,011.016c prakṛtiś ca vikāraś ca yac cānyat kāraṇaṃ bhuvaḥ 02,011.016d*0124_01 kṣamā dhṛtiḥ śuciś caiva prajñā buddhiḥ smṛtir yaśaḥ 02,011.016d*0124_02 bhāṣyāṇi tarkayuktāni dehavanti ca bhārata 02,011.016d*0125_01 agastyaś ca mahātejā mārkaṇḍeyaś ca vīryavān 02,011.016d*0125_02 jamadagnir bharadvājaḥ saṃvartaś cyavanas tathā 02,011.016d*0125_03 durvāsāś ca mahābhāga ṛṣyaśṛṅgaś ca dhārmikaḥ 02,011.016d*0125_04 sanatkumāro bhagavān yogācāryo mahātapāḥ 02,011.016d*0125_05 asito devalaś caiva jaigīṣavyaś ca tattvavit 02,011.016d*0125_06 ṛṣabho jitaśatruś ca mahāvīryas tathā maṇiḥ 02,011.016d*0125_07 āyurvedas tathāṣṭāṅgo dehavāṃs tatra bhārata 02,011.016d*0126_01 kṛṣṇadvaipāyanaś caiva saha śiṣyair mahāmuniḥ 02,011.017a candramāḥ saha nakṣatrair ādityaś ca gabhastimān 02,011.017c vāyavaḥ kratavaś caiva saṃkalpaḥ prāṇa eva ca 02,011.017d*0127_01 mūrtimanto mahātmāno mahāvrataparāyaṇāḥ 02,011.018a ete cānye ca bahavaḥ svayaṃbhuvam upasthitāḥ 02,011.018c artho dharmaś ca kāmaś ca harṣo dveṣas tapo damaḥ 02,011.019a āyānti tasyāṃ sahitā gandharvāpsarasas tathā 02,011.019b*0128_01 kālikā surabhī devī saramā caiva gautamī 02,011.019b*0128_02 prapā kadrūś ca tā devīs tatra devāḥ samātaraḥ 02,011.019c viṃśatiḥ sapta caivānye lokapālāś ca sarvaśaḥ 02,011.020a śukro bṛhaspatiś caiva budho 'ṅgāraka eva ca 02,011.020c śanaiścaraś ca rāhuś ca grahāḥ sarve tathaiva ca 02,011.021a mantro rathaṃtaraś caiva harimān vasumān api 02,011.021c ādityāḥ sādhirājāno nānādvaṃdvair udāhṛtāḥ 02,011.022a maruto viśvakarmā ca vasavaś caiva bhārata 02,011.022b*0129_01 sarve ca kāmapracurāḥ sabhāyāṃ tatra nityaśaḥ 02,011.022c tathā pitṛgaṇāḥ sarve sarvāṇi ca havīṃṣy atha 02,011.023a ṛgvedaḥ sāmavedaś ca yajurvedaś ca pāṇḍava 02,011.023c atharvavedaś ca tathā parvāṇi ca viśāṃ pate 02,011.024a itihāsopavedāś ca vedāṅgāni ca sarvaśaḥ 02,011.024c grahā yajñāś ca somaś ca daivatāni ca sarvaśaḥ 02,011.025a sāvitrī durgataraṇī vāṇī saptavidhā tathā 02,011.025c medhā dhṛtiḥ śrutiś caiva prajñā buddhir yaśaḥ kṣamā 02,011.026a sāmāni stutiśastrāṇi gāthāś ca vividhās tathā 02,011.026c bhāṣyāṇi tarkayuktāni dehavanti viśāṃ pate 02,011.026d*0130_01 nāṭakā vividhāḥ kāvyāḥ kathākhyāyikakārikāḥ 02,011.026d*0130_02 tatra tiṣṭhanti te puṇyā ye cānye gurupūjakāḥ 02,011.027a kṣaṇā lavā muhūrtāś ca divā rātris tathaiva ca 02,011.027c ardhamāsāś ca māsāś ca ṛtavaḥ ṣaṭ ca bhārata 02,011.028a saṃvatsarāḥ pañcayugam ahorātrāś caturvidhāḥ 02,011.028c kālacakraṃ ca yad divyaṃ nityam akṣayam avyayam 02,011.028d*0131_01 dharmacakraṃ tathā cāpi nityam āste yudhiṣṭhira 02,011.029a aditir ditir danuś caiva surasā vinatā irā 02,011.029c kālakā surabhir devī saramā cātha gautamī 02,011.029d*0132_01 prādhā kadrūś ca vai devyau devatānāṃ ca mātaraḥ 02,011.029d*0132_02 rudrāṇī śrīś ca lakṣmīś ca bhadrā ṣaṣṭhī tathāparā 02,011.029d*0132_03 pṛthivī gāṃ gatā devī hrīḥ svāhā kīrtir eva ca 02,011.029d*0132_04 surā devī śacī caiva tathā puṣṭir arundhatī 02,011.029d*0132_05 saṃvṛttir āśā niyatiḥ sṛṣṭir devī ratis tathā 02,011.029d*0132_06 etāś cānyāś ca vai devya upatasthuḥ prajāpatim 02,011.030a ādityā vasavo rudrā marutaś cāśvināv api 02,011.030c viśvedevāś ca sādhyāś ca pitaraś ca manojavāḥ 02,011.030d*0133_01 pitṝṇāṃ ca gaṇān viddhi saptaiva puruṣarṣabha 02,011.030d*0133_02 catvāro mūrtimanto vai trayaś cāpy aśarīriṇaḥ 02,011.030d*0133_03 vairājāś ca mahābhāgā agniṣvuāttāś ca bhārata 02,011.030d*0133_04 gārhapatyā nākacarāḥ pitaro lokaviśrutāḥ 02,011.030d*0133_05 somapā ekaśṛṅgāś ca caturvedāḥ kalās tathā 02,011.030d*0133_06 ete caturṣu varṇeṣu pūjyante pitaro nṛpa 02,011.030d*0133_07 etair āpyāyitaiḥ pūrvaṃ somaś cāpyāyyate punaḥ 02,011.030d*0133_08 ta ete pitaraḥ sarve prajāpatim upasthitāḥ 02,011.030d*0133_09 upāsate ca saṃhṛṣṭā brahmāṇam amitaujasam 02,011.031a rākṣasāś ca piśācāś ca dānavā guhyakās tathā 02,011.031c suparṇanāgapaśavaḥ pitāmaham upāsate 02,011.031d*0134_01 sthāvarā jaṅgamāś caiva mahābhūtās tathāpare 02,011.031d*0134_02 puraṃdaraś ca devendro varuṇo dhanado yamaḥ 02,011.031d*0134_03 mahādevaḥ sahomo 'tra sadāgacchati sarvaśaḥ 02,011.031d*0134_04 mahāsenaś ca rājendra sadopāste pitāmaham 02,011.032a devo nārāyaṇas tasyāṃ tathā devarṣayaś ca ye 02,011.032c ṛṣayo vālakhilyāś ca yonijāyonijās tathā 02,011.033a yac ca kiṃ cit triloke 'smin dṛśyate sthāṇujaṅgamam 02,011.033c sarvaṃ tasyāṃ mayā dṛṣṭaṃ tad viddhi manujādhipa 02,011.034a aṣṭāśītisahasrāṇi yatīnām ūrdhvaretasām 02,011.034c prajāvatāṃ ca pañcāśad ṛṣīṇām api pāṇḍava 02,011.035a te sma tatra yathākāmaṃ dṛṣṭvā sarve divaukasaḥ 02,011.035c praṇamya śirasā tasmai pratiyānti yathāgatam 02,011.036a atithīn āgatān devān daityān nāgān munīṃs tathā 02,011.036c yakṣān suparṇān kāleyān gandharvāpsarasas tathā 02,011.037a mahābhāgān amitadhīr brahmā lokapitāmahaḥ 02,011.037c dayāvān sarvabhūteṣu yathārhaṃ pratipadyate 02,011.038a pratigṛhya ca viśvātmā svayaṃbhūr amitaprabhaḥ 02,011.038b*0135_01 madhureṇa sāmnā bhagavān pratigṛhṇāti nityaśaḥ 02,011.038c sāntvamānārthasaṃbhogair yunakti manujādhipa 02,011.039a tathā tair upayātaiś ca pratiyātaiś ca bhārata 02,011.039c ākulā sā sabhā tāta bhavati sma sukhapradā 02,011.040a sarvatejomayī divyā brahmarṣigaṇasevitā 02,011.040c brāhmyā śriyā dīpyamānā śuśubhe vigataklamā 02,011.041a sā sabhā tādṛśī dṛṣṭā sarvalokeṣu durlabhā 02,011.041c sabheyaṃ rājaśārdūla manuṣyeṣu yathā tava 02,011.042a etā mayā dṛṣṭapūrvāḥ sabhā deveṣu pāṇḍava 02,011.042c taveyaṃ mānuṣe loke sarvaśreṣṭhatamā sabhā 02,011.043 yudhiṣṭhira uvāca 02,011.043a prāyaśo rājalokas te kathito vadatāṃ vara 02,011.043c vaivasvatasabhāyāṃ tu yathā vadasi vai prabho 02,011.044a varuṇasya sabhāyāṃ tu nāgās te kathitā vibho 02,011.044c daityendrāś caiva bhūyiṣṭhāḥ saritaḥ sāgarās tathā 02,011.045a tathā dhanapater yakṣā guhyakā rākṣasās tathā 02,011.045c gandharvāpsarasaś caiva bhagavāṃś ca vṛṣadhvajaḥ 02,011.046a pitāmahasabhāyāṃ tu kathitās te maharṣayaḥ 02,011.046c sarvadevanikāyāś ca sarvaśāstrāṇi caiva hi 02,011.047a śatakratusabhāyāṃ tu devāḥ saṃkīrtitā mune 02,011.047c uddeśataś ca gandharvā vividhāś ca maharṣayaḥ 02,011.048a eka eva tu rājarṣir hariścandro mahāmune 02,011.048c kathitas te sabhānityo devendrasya mahātmanaḥ 02,011.048d*0136_01 kena karmavipākena hariścandro dvijarṣabha 02,011.048d*0136_02 teṣu rājasahasreṣu prabhayāpy atirocate 02,011.049a kiṃ karma tenācaritaṃ tapo vā niyatavratam 02,011.049b*0137_01 kiṃ cid dattaṃ hutaṃ tena iṣṭaṃ vāpi mahāmune 02,011.049c yenāsau saha śakreṇa spardhate sma mahāyaśāḥ 02,011.050a pitṛlokagataś cāpi tvayā vipra pitā mama 02,011.050c dṛṣṭaḥ pāṇḍur mahābhāgaḥ kathaṃ cāsi samāgataḥ 02,011.051a kim uktavāṃś ca bhagavann etad icchāmi veditum 02,011.051b*0138_01 anāgatam atikrāntaṃ tat sarvaṃ tvayi niṣṭhitam 02,011.051c tvattaḥ śrotum ahaṃ sarvaṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me 02,011.052 nārada uvāca 02,011.052a yan māṃ pṛcchasi rājendra hariścandraṃ prati prabho 02,011.052c tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi māhātmyaṃ tasya dhīmataḥ 02,011.052d*0139_01 ikṣvākūṇāṃ kule jātas triśaṅkur nāma pārthivaḥ 02,011.052d*0139_02 ayodhyādhipatir vīro viśvāmitreṇa saṃsthitaḥ 02,011.052d*0139_03 tasya satyavatī nāma patnī kekayavaṃśajā 02,011.052d*0139_04 tasyāṃ garbhaḥ samabhavad dharmeṇa kurunandana 02,011.052d*0139_05 sā ca kāle mahābhāgā janmamāsaṃ praviśya vai 02,011.052d*0139_06 kumāraṃ janayām āsa hariścandram akalmaṣam 02,011.052d*0139_07 sa vai rājā hariścandras traiśaṅkava iti smṛtaḥ 02,011.053a sa rājā balavān āsīt samrāṭ sarvamahīkṣitām 02,011.053c tasya sarve mahīpālāḥ śāsanāvanatāḥ sthitāḥ 02,011.054a tenaikaṃ ratham āsthāya jaitraṃ hemavibhūṣitam 02,011.054c śastrapratāpena jitā dvīpāḥ sapta nareśvara 02,011.055a sa vijitya mahīṃ sarvāṃ saśailavanakānanām 02,011.055c ājahāra mahārāja rājasūyaṃ mahākratum 02,011.056a tasya sarve mahīpālā dhanāny ājahrur ājñayā 02,011.056c dvijānāṃ pariveṣṭāras tasmin yajñe ca te 'bhavan 02,011.057a prādāc ca draviṇaṃ prītyā yājakānāṃ nareśvaraḥ 02,011.057c yathoktaṃ tatra tais tasmiṃs tataḥ pañcaguṇādhikam 02,011.058a atarpayac ca vividhair vasubhir brāhmaṇāṃs tathā 02,011.058c prāsarpakāle saṃprāpte nānādigbhyaḥ samāgatān 02,011.059a bhakṣyair bhojyaiś ca vividhair yathākāmapuraskṛtaiḥ 02,011.059c ratnaughatarpitais tuṣṭair dvijaiś ca samudāhṛtam 02,011.059e tejasvī ca yaśasvī ca nṛpebhyo 'bhyadhiko 'bhavat 02,011.060a etasmāt kāraṇāt pārtha hariścandro virājate 02,011.060c tebhyo rājasahasrebhyas tad viddhi bharatarṣabha 02,011.061a samāpya ca hariścandro mahāyajñaṃ pratāpavān 02,011.061c abhiṣiktaḥ sa śuśubhe sāmrājyena narādhipa 02,011.061d*0140_01 rājasūye 'bhiṣiktas tu samāptavaradakṣiṇe 02,011.062a ye cānye 'pi mahīpālā rājasūyaṃ mahākratum 02,011.062c yajante te mahendreṇa modante saha bhārata 02,011.063a ye cāpi nidhanaṃ prāptāḥ saṃgrāmeṣv apalāyinaḥ 02,011.063c te tatsadaḥ samāsādya modante bharatarṣabha 02,011.064a tapasā ye ca tīvreṇa tyajantīha kalevaram 02,011.064c te 'pi tat sthānam āsādya śrīmanto bhānti nityaśaḥ 02,011.065a pitā ca tvāha kaunteya pāṇḍuḥ kauravanandanaḥ 02,011.065c hariścandre śriyaṃ dṛṣṭvā nṛpatau jātavismayaḥ 02,011.065d*0141_01 vijñāya mānuṣaṃ lokam āyāntaṃ māṃ narādhipa 02,011.065d*0141_02 provāca praṇato bhūtvā vadethās tvaṃ yudhiṣṭhiram 02,011.066a samartho 'si mahīṃ jetuṃ bhrātaras te vaśe sthitāḥ 02,011.066c rājasūyaṃ kratuśreṣṭham āharasveti bhārata 02,011.066d*0142_01 tvayīṣṭavati putre 'haṃ hariścandravad āśu vai 02,011.066d*0142_02 modiṣye bahulāḥ śaśvat samāḥ śakrasya saṃsadi 02,011.066d*0142_03 evaṃ bhavatu vakṣye 'haṃ tava putraṃ narādhipam 02,011.066d*0142_04 bhūrlokaṃ yadi gaccheyam iti pāṇḍum athābruvam 02,011.067a tasya tvaṃ puruṣavyāghra saṃkalpaṃ kuru pāṇḍava 02,011.067b*0143_01 gantāras te mahendrasya pūrve sarve pitāmahāḥ 02,011.067b*0143_02 salokatāṃ surendrasya trailokyādhipater nṛpa 02,011.067c gantāras te mahendrasya pūrvaiḥ saha salokatām 02,011.068a bahuvighnaś ca nṛpate kratur eṣa smṛto mahān 02,011.068c chidrāṇy atra hi vāñchanti yajñaghnā brahmarākṣasāḥ 02,011.069a yuddhaṃ ca pṛṣṭhagamanaṃ pṛthivīkṣayakārakam 02,011.069c kiṃ cid eva nimittaṃ ca bhavaty atra kṣayāvaham 02,011.069d*0144_01 etat te sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ karavāṇi te 02,011.070a etat saṃcintya rājendra yat kṣamaṃ tat samācara 02,011.070c apramattotthito nityaṃ cāturvarṇyasya rakṣaṇe 02,011.070e bhava edhasva modasva dānais tarpaya ca dvijān 02,011.071a etat te vistareṇoktaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 02,011.071c āpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi dāśārhanagarīṃ prati 02,011.072 vaiśaṃpāyana uvāca 02,011.072a evam ākhyāya pārthebhyo nārado janamejaya 02,011.072c jagāma tair vṛto rājann ṛṣibhir yaiḥ samāgataḥ 02,011.073a gate tu nārade pārtho bhrātṛbhiḥ saha kaurava 02,011.073c rājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ cintayām āsa bhārata 02,012.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,012.001a ṛṣes tad vacanaṃ śrutvā niśaśvāsa yudhiṣṭhiraḥ 02,012.001c cintayan rājasūyāptiṃ na lebhe śarma bhārata 02,012.002a rājarṣīṇāṃ hi taṃ śrutvā mahimānaṃ mahātmanām 02,012.002c yajvanāṃ karmabhiḥ puṇyair lokaprāptiṃ samīkṣya ca 02,012.003a hariścandraṃ ca rājarṣiṃ rocamānaṃ viśeṣataḥ 02,012.003c yajvānaṃ yajñam āhartuṃ rājasūyam iyeṣa saḥ 02,012.004a yudhiṣṭhiras tataḥ sarvān arcayitvā sabhāsadaḥ 02,012.004c pratyarcitaś ca taiḥ sarvair yajñāyaiva mano dadhe 02,012.005a sa rājasūyaṃ rājendra kurūṇām ṛṣabhaḥ kratum 02,012.005c āhartuṃ pravaṇaṃ cakre manaḥ saṃcintya so 'sakṛt 02,012.006a bhūyaś cādbhutavīryaujā dharmam evānupālayan 02,012.006c kiṃ hitaṃ sarvalokānāṃ bhaved iti mano dadhe 02,012.007a anugṛhṇan prajāḥ sarvāḥ sarvadharmavidāṃ varaḥ 02,012.007c aviśeṣeṇa sarveṣāṃ hitaṃ cakre yudhiṣṭhiraḥ 02,012.007d*0145_01 sarveṣāṃ dīyatāṃ deyaṃ muṣṇan kopamadāv ubhau 02,012.007d*0145_02 sādhu dharmeti dharmeti nānyac chrūyeta bhāṣitam 02,012.008a evaṃ gate tatas tasmin pitarīvāśvasañ janāḥ 02,012.008c na tasya vidyate dveṣṭā tato 'syājātaśatrutā 02,012.008d@004_0001 parigrahān narendrasya bhīmasya paripālanāt 02,012.008d@004_0002 śatrūṇāṃ kṣapaṇāc caiva bībhatsoḥ savyasācinaḥ 02,012.008d@004_0003 dhīmataḥ sahadevasya dharmāṇām anuśāsanāt 02,012.008d@004_0004 avigrahā vītabhayāḥ svakarmaniratāḥ sadā 02,012.008d@004_0005 nikāmavarṣāḥ sphītāś ca āsañ janapadās tathā 02,012.008d@004_0006 vārdhuṣī yajñasattvāni gorakṣaṃ karṣaṇaṃ vaṇik 02,012.008d@004_0007 viśeṣāt sarvam evaitat saṃjajñe rājakarmaṇā 02,012.008d@004_0008 anukarṣaṃ ca niṣkarṣaṃ vyādhipāvakamūrchanam 02,012.008d@004_0009 sarvam eva na tatrāsīd dharmanitye yudhiṣṭhire 02,012.008d@004_0010 dasyubhyo vañcakebhyaś ca rājñaḥ prati parasparam 02,012.008d@004_0011 rājavallabhataś caiva nāśrūyata mṛṣākṛtam 02,012.008d@004_0012 priyaṃ kartum upasthātuṃ balikarma svakarmajam 02,012.008d@004_0013 abhihartuṃ nṛpāḥ ṣaṭsu pṛthak jātyaiś ca naigamaiḥ 02,012.008d@004_0014 vavṛdhe viṣayas tatra dharmanitye yudhiṣṭhire 02,012.008d@004_0015 kāmato 'py upayuñjānai rājasair lobhajair janaiḥ 02,012.008d@004_0016 sarvavyāpī sarvaguṇī sarvasāhaḥ sa sarvarāṭ 02,012.008d@004_0017 yasminn adhikṛtaḥ samrāḍ bhrājamāno mahāyaśāḥ 02,012.008d@004_0018 yatra rājan daśa diśaḥ pitṛto mātṛtas tathā 02,012.008d@004_0019 anuraktāḥ prajā āsann āgopālā dvijātayaḥ 02,012.009a sa mantriṇaḥ samānāyya bhrātṝṃś ca vadatāṃ varaḥ 02,012.009c rājasūyaṃ prati tadā punaḥ punar apṛcchata 02,012.010a te pṛcchyamānāḥ sahitā vaco 'rthyaṃ mantriṇas tadā 02,012.010c yudhiṣṭhiraṃ mahāprājñaṃ yiyakṣum idam abruvan 02,012.011a yenābhiṣikto nṛpatir vāruṇaṃ guṇam ṛcchati 02,012.011c tena rājāpi san kṛtsnaṃ samrāḍguṇam abhīpsati 02,012.012a tasya samrāḍguṇārhasya bhavataḥ kurunandana 02,012.012c rājasūyasya samayaṃ manyante suhṛdas tava 02,012.013a tasya yajñasya samayaḥ svādhīnaḥ kṣatrasaṃpadā 02,012.013c sāmnā ṣaḍ agnayo yasmiṃś cīyante saṃśitavrataiḥ 02,012.014a darvīhomān upādāya sarvān yaḥ prāpnute kratūn 02,012.014c abhiṣekaṃ ca yajñānte sarvajit tena cocyate 02,012.015a samartho 'si mahābāho sarve te vaśagā vayam 02,012.015b*0146_01 acirāt tvaṃ mahārāja rājasūyam avāpsyasi 02,012.015c avicārya mahārāja rājasūye manaḥ kuru 02,012.016a ity evaṃ suhṛdaḥ sarve pṛthak ca saha cābruvan 02,012.016c sa dharmyaṃ pāṇḍavas teṣāṃ vacaḥ śrutvā viśāṃ pate 02,012.016e dhṛṣṭam iṣṭaṃ variṣṭhaṃ ca jagrāha manasārihā 02,012.017a śrutvā suhṛdvacas tac ca jānaṃś cāpy ātmanaḥ kṣamam 02,012.017b*0147_01 vaiśaṃpāyanaḥ 02,012.017b*0147_01 saṃpraśastaḥ kṣamārambhaḥ parīkṣām upacakrame 02,012.017b*0147_02 caturbhir bhīmasenādyair bhrātṛbhiḥ sahitair hitam 02,012.017b*0147_03 evam uktas tadā pārtho dharma eva mano dadhe 02,012.017b*0147_04 sa rājasūyaṃ rājendraḥ kurūṇām ṛṣabhaḥ kratum 02,012.017b*0147_05 jagāma manasā sadya āhariṣyan yudhiṣṭhiraḥ 02,012.017b*0147_06 bhūyas tv adbhutavīryaujā dharmam evānupālayan 02,012.017c punaḥ punar mano dadhre rājasūyāya bhārata 02,012.018a sa bhrātṛbhiḥ punar dhīmān ṛtvigbhiś ca mahātmabhiḥ 02,012.018b*0148_01 mantribhiś cāpi sahito dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,012.018c dhaumyadvaipāyanādyaiś ca mantrayām āsa mantribhiḥ 02,012.018d*0149_01 bhīmārjunayamaiḥ sārdhaṃ pārṣatena ca dhīmatā 02,012.018d*0150_01 virāṭadrupadābhyāṃ ca sātyakena ca dhīmatā 02,012.018d*0150_02 yudhāmanyūttamaujobhyāṃ saubhadreṇa ca dhīmatā 02,012.018d*0150_03 draupadeyaiḥ paraṃ śūrair mantrayām āsa saṃvṛtaḥ 02,012.019 yudhiṣṭhira uvāca 02,012.019a iyaṃ yā rājasūyasya samrāḍarhasya sukratoḥ 02,012.019c śraddadhānasya vadataḥ spṛhā me sā kathaṃ bhavet 02,012.020 vaiśaṃpāyana uvāca 02,012.020a evam uktās tu te tena rājñā rājīvalocana 02,012.020c idam ūcur vacaḥ kāle dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram 02,012.020e arhas tvam asi dharmajña rājasūyaṃ mahākratum 02,012.021a athaivam ukte nṛpatāv ṛtvigbhir ṛṣibhis tathā 02,012.021c mantriṇo bhrātaraś cāsya tad vacaḥ pratyapūjayan 02,012.022a sa tu rājā mahāprājñaḥ punar evātmanātmavān 02,012.022c bhūyo vimamṛśe pārtho lokānāṃ hitakāmyayā 02,012.023a sāmarthyayogaṃ saṃprekṣya deśakālau vyayāgamau 02,012.023c vimṛśya samyak ca dhiyā kurvan prājño na sīdati 02,012.023d*0151_01 sarvais tair niścitamatiḥ kāla ity eva bhārata 02,012.024a na hi yajñasamārambhaḥ kevalātmavipattaye 02,012.024c bhavatīti samājñāya yatnataḥ kāryam udvahan 02,012.025a sa niścayārthaṃ kāryasya kṛṣṇam eva janārdanam 02,012.025c sarvalokāt paraṃ matvā jagāma manasā harim 02,012.026a aprameyaṃ mahābāhuṃ kāmāj jātam ajaṃ nṛṣu 02,012.026c pāṇḍavas tarkayām āsa karmabhir devasaṃmitaiḥ 02,012.027a nāsya kiṃ cid avijñātaṃ nāsya kiṃ cid akarmajam 02,012.027c na sa kiṃ cin na viṣahed iti kṛṣṇam amanyata 02,012.028a sa tu tāṃ naiṣṭhikīṃ buddhiṃ kṛtvā pārtho yudhiṣṭhiraḥ 02,012.028c guruvad bhūtagurave prāhiṇod dūtam añjasā 02,012.029a śīghragena rathenāśu sa dūtaḥ prāpya yādavān 02,012.029c dvārakāvāsinaṃ kṛṣṇaṃ dvāravatyāṃ samāsadat 02,012.029d*0152_01 dūtaḥ 02,012.029d*0152_01 sa prahvaḥ prāñjalir bhūtvā vijñāpayata mādhavam 02,012.029d*0152_02 dharmarājo hṛṣīkeśa dhaumyavyāsādibhiḥ saha 02,012.029d*0152_03 pāñcālamātsyasahitair bhrātṛbhiś caiva sarvaśaḥ 02,012.029d*0152_04 tvaddarśanaṃ mahābāho kāṅkṣate sa yudhiṣṭhiraḥ 02,012.029d*0152_05 indrasenavacaḥ śrutvā yādavapravaro balī 02,012.030a darśanākāṅkṣiṇaṃ pārthaṃ darśanākāṅkṣayācyutaḥ 02,012.030b*0153_01 āmantrya vasudevaṃ ca baladevaṃ ca mādhavaḥ 02,012.030c indrasenena sahita indraprasthaṃ yayau tadā 02,012.031a vyatītya vividhān deśāṃs tvarāvān kṣipravāhanaḥ 02,012.031c indraprasthagataṃ pārtham abhyagacchaj janārdanaḥ 02,012.032a sa gṛhe bhrātṛvad bhrātrā dharmarājena pūjitaḥ 02,012.032c bhīmena ca tato 'paśyat svasāraṃ prītimān pituḥ 02,012.033a prītaḥ priyeṇa suhṛdā reme sa sahitas tadā 02,012.033c arjunena yamābhyāṃ ca guruvat paryupasthitaḥ 02,012.034a taṃ viśrāntaṃ śubhe deśe kṣaṇinaṃ kalyam acyutam 02,012.034c dharmarājaḥ samāgamya jñāpayat svaṃ prayojanam 02,012.035 yudhiṣṭhira uvāca 02,012.035a prārthito rājasūyo me na cāsau kevalepsayā 02,012.035c prāpyate yena tat te ha viditaṃ kṛṣṇa sarvaśaḥ 02,012.036a yasmin sarvaṃ saṃbhavati yaś ca sarvatra pūjyate 02,012.036c yaś ca sarveśvaro rājā rājasūyaṃ sa vindati 02,012.037a taṃ rājasūyaṃ suhṛdaḥ kāryam āhuḥ sametya me 02,012.037c tatra me niścitatamaṃ tava kṛṣṇa girā bhavet 02,012.038a ke cid dhi sauhṛdād eva doṣaṃ na paricakṣate 02,012.038c arthahetos tathaivānye priyam eva vadanty uta 02,012.039a priyam eva parīpsante ke cid ātmani yad dhitam 02,012.039c evaṃprāyāś ca dṛśyante janavādāḥ prayojane 02,012.040a tvaṃ tu hetūn atītyaitān kāmakrodhau vyatītya ca 02,012.040c paramaṃ naḥ kṣamaṃ loke yathāvad vaktum arhasi 02,013.001 śrīkṛṣṇa uvāca 02,013.001a sarvair guṇair mahārāja rājasūyaṃ tvam arhasi 02,013.001c jānatas tv eva te sarvaṃ kiṃ cid vakṣyāmi bhārata 02,013.002a jāmadagnyena rāmeṇa kṣatraṃ yad avaśeṣitam 02,013.002c tasmād avarajaṃ loke yad idaṃ kṣatrasaṃjñitam 02,013.003a kṛto 'yaṃ kulasaṃkalpaḥ kṣatriyair vasudhādhipa 02,013.003c nideśavāgbhis tat te ha viditaṃ bharatarṣabha 02,013.004a ailasyekṣvākuvaṃśasya prakṛtiṃ paricakṣate 02,013.004c rājānaḥ śreṇibaddhāś ca tato 'nye kṣatriyā bhuvi 02,013.005a ailavaṃśyās tu ye rājaṃs tathaivekṣvākavo nṛpāḥ 02,013.005c tāni caikaśataṃ viddhi kulāni bharatarṣabha 02,013.006a yayātes tv eva bhojānāṃ vistaro 'tiguṇo mahān 02,013.006c bhajate ca mahārāja vistaraḥ sa caturdiśam 02,013.007a teṣāṃ tathaiva tāṃ lakṣmīṃ sarvakṣatram upāsate 02,013.007b*0154_01 idānīm eva vai rājañ jarāsaṃdho mahīpatiḥ 02,013.007b*0154_02 abhibhūya śriyaṃ teṣāṃ kulānām abhiṣecitaḥ 02,013.007b*0154_03 sthito mūrdhni narendrāṇām ojasākramya sarvaśaḥ 02,013.007c so 'vanīṃ madhyamāṃ bhuktvā mithobhedeṣv amanyata 02,013.008a caturyus tv aparo rājā yasminn ekaśato 'bhavat 02,013.008c sa sāmrājyaṃ jarāsaṃdhaḥ prāpto bhavati yonitaḥ 02,013.009a taṃ sa rājā mahāprājña saṃśritya kila sarvaśaḥ 02,013.009c rājan senāpatir jātaḥ śiśupālaḥ pratāpavān 02,013.010a tam eva ca mahārāja śiṣyavat samupasthitaḥ 02,013.010c vakraḥ karūṣādhipatir māyāyodhī mahābalaḥ 02,013.011a aparau ca mahāvīryau mahātmānau samāśritau 02,013.011c jarāsaṃdhaṃ mahāvīryaṃ tau haṃsaḍibhakāv ubhau 02,013.012a dantavakraḥ karūṣaś ca kalabho meghavāhanaḥ 02,013.012c mūrdhnā divyaṃ maṇiṃ bibhrad yaṃ taṃ bhūtamaṇiṃ viduḥ 02,013.013a muraṃ ca narakaṃ caiva śāsti yo yavanādhipau 02,013.013c aparyantabalo rājā pratīcyāṃ varuṇo yathā 02,013.014a bhagadatto mahārāja vṛddhas tava pituḥ sakhā 02,013.014c sa vācā praṇatas tasya karmaṇā caiva bhārata 02,013.015a snehabaddhas tu pitṛvan manasā bhaktimāṃs tvayi 02,013.015c pratīcyāṃ dakṣiṇaṃ cāntaṃ pṛthivyāḥ pāti yo nṛpaḥ 02,013.015d*0155_01 te cāpi praṇatās tasya mahātmāno bhayārditāḥ 02,013.016a mātulo bhavataḥ śūraḥ purujit kuntivardhanaḥ 02,013.016c sa te saṃnatimān ekaḥ snehataḥ śatrutāpanaḥ 02,013.017a jarāsaṃdhaṃ gatas tv evaṃ purā yo na mayā hataḥ 02,013.017c puruṣottamavijñāto yo 'sau cediṣu durmatiḥ 02,013.018a ātmānaṃ pratijānāti loke 'smin puruṣottamam 02,013.018c ādatte satataṃ mohād yaḥ sa cihnaṃ ca māmakam 02,013.019a vaṅgapuṇḍrakirāteṣu rājā balasamanvitaḥ 02,013.019c pauṇḍrako vāsudeveti yo 'sau lokeṣu viśrutaḥ 02,013.020a caturyuḥ sa mahārāja bhoja indrasakho balī 02,013.020c vidyābalād yo vyajayat pāṇḍyakrathakakaiśikān 02,013.021a bhrātā yasyāhṛtiḥ śūro jāmadagnyasamo yudhi 02,013.021c sa bhakto māgadhaṃ rājā bhīṣmakaḥ paravīrahā 02,013.022a priyāṇy ācarataḥ prahvān sadā saṃbandhinaḥ sataḥ 02,013.022c bhajato na bhajaty asmān apriyeṣu vyavasthitaḥ 02,013.023a na kulaṃ na balaṃ rājann abhijānaṃs tathātmanaḥ 02,013.023c paśyamāno yaśo dīptaṃ jarāsaṃdham upāśritaḥ 02,013.024a udīcyabhojāś ca tathā kulāny aṣṭādaśābhibho 02,013.024c jarāsaṃdhabhayād eva pratīcīṃ diśam āśritāḥ 02,013.025a śūrasenā bhadrakārā bodhāḥ śālvāḥ paṭaccarāḥ 02,013.025c sustharāś ca sukuṭṭāś ca kuṇindāḥ kuntibhiḥ saha 02,013.026a śālveyānāṃ ca rājānaḥ sodaryānucaraiḥ saha 02,013.026c dakṣiṇā ye ca pāñcālāḥ pūrvāḥ kuntiṣu kośalāḥ 02,013.027a tathottarāṃ diśaṃ cāpi parityajya bhayārditāḥ 02,013.027c matsyāḥ saṃnyastapādāś ca dakṣiṇāṃ diśam āśritāḥ 02,013.028a tathaiva sarvapāñcālā jarāsaṃdhabhayārditāḥ 02,013.028c svarāṣṭraṃ saṃparityajya vidrutāḥ sarvatodiśam 02,013.028d*0156_01 agrato hy asya pāñcālās tatrānīke mahātmanaḥ 02,013.028d*0156_02 anirgate sārabale māgadhebhyo girivrajāt 02,013.029a kasya cit tv atha kālasya kaṃso nirmathya bāndhavān 02,013.029c bārhadrathasute devyāv upāgacchad vṛthāmatiḥ 02,013.030a astiḥ prāptiś ca nāmnā te sahadevānuje 'bale 02,013.030c balena tena sa jñātīn abhibhūya vṛthāmatiḥ 02,013.031a śraiṣṭhyaṃ prāptaḥ sa tasyāsīd atīvāpanayo mahān 02,013.031c bhojarājanyavṛddhais tu pīḍyamānair durātmanā 02,013.032a jñātitrāṇam abhīpsadbhir asmatsaṃbhāvanā kṛtā 02,013.032c dattvākrūrāya sutanuṃ tām āhukasutāṃ tadā 02,013.033a saṃkarṣaṇadvitīyena jñātikāryaṃ mayā kṛtam 02,013.033c hatau kaṃsasunāmānau mayā rāmeṇa cāpy uta 02,013.033d*0157_01 hatvā kaṃsaṃ tathaivājau jarāsaṃdhasya bibhyatā 02,013.033d*0157_02 mayā rāmeṇa cānyatra jñātayaḥ paripālitāḥ 02,013.034a bhaye tu samupakrānte jarāsaṃdhe samudyate 02,013.034c mantro 'yaṃ mantrito rājan kulair aṣṭādaśāvaraiḥ 02,013.035a anāramanto nighnanto mahāstraiḥ śataghātibhiḥ 02,013.035c na hanyāma vayaṃ tasya tribhir varṣaśatair balam 02,013.036a tasya hy amarasaṃkāśau balena balināṃ varau 02,013.036c nāmabhyāṃ haṃsaḍibhakāv ity āstāṃ yodhasattamau 02,013.037a tāv ubhau sahitau vīrau jarāsaṃdhaś ca vīryavān 02,013.037c trayas trayāṇāṃ lokānāṃ paryāptā iti me matiḥ 02,013.038a na hi kevalam asmākaṃ yāvanto 'nye ca pārthivāḥ 02,013.038c tathaiva teṣām āsīc ca buddhir buddhimatāṃ vara 02,013.038d*0158_01 aṣṭādaśa mayā tasya saṃgrāmā romaharṣaṇaḥ 02,013.038d*0158_02 dattā na ca hato rājañ jarāsaṃdho mahābalaḥ 02,013.039a atha haṃsa iti khyātaḥ kaś cid āsīn mahān nṛpaḥ 02,013.039c sa cānyaiḥ sahito rājan saṃgrāme 'ṣṭādaśāvaraiḥ 02,013.040a hato haṃsa iti proktam atha kenāpi bhārata 02,013.040c tac chrutvā ḍibhako rājan yamunāmbhasy amajjata 02,013.041a vinā haṃsena loke 'smin nāhaṃ jīvitum utsahe 02,013.041c ity etāṃ matim āsthāya ḍibhako nidhanaṃ gataḥ 02,013.042a tathā tu ḍibhakaṃ śrutvā haṃsaḥ parapuraṃjayaḥ 02,013.042c prapede yamunām eva so 'pi tasyāṃ nyamajjata 02,013.043a tau sa rājā jarāsaṃdhaḥ śrutvāpsu nidhanaṃ gatau 02,013.043c svapuraṃ śūrasenānāṃ prayayau bharatarṣabha 02,013.044a tato vayam amitraghna tasmin pratigate nṛpe 02,013.044c punar ānanditāḥ sarve mathurāyāṃ vasāmahe 02,013.045a yadā tv abhyetya pitaraṃ sā vai rājīvalocanā 02,013.045c kaṃsabhāryā jarāsaṃdhaṃ duhitā māgadhaṃ nṛpam 02,013.046a codayaty eva rājendra pativyasanaduḥkhitā 02,013.046c patighnaṃ me jahīty evaṃ punaḥ punar ariṃdama 02,013.047a tato vayaṃ mahārāja taṃ mantraṃ pūrvamantritam 02,013.047c saṃsmaranto vimanaso vyapayātā narādhipa 02,013.048a pṛthaktvena drutā rājan saṃkṣipya mahatīṃ śriyam 02,013.048c prapatāmo bhayāt tasya sadhanajñātibāndhavāḥ 02,013.049a iti saṃcintya sarve sma pratīcīṃ diśam āśritāḥ 02,013.049c kuśasthalīṃ purīṃ ramyāṃ raivatenopaśobhitām 02,013.050a punar niveśanaṃ tasyāṃ kṛtavanto vayaṃ nṛpa 02,013.050c tathaiva durgasaṃskāraṃ devair api durāsadam 02,013.051a striyo 'pi yasyāṃ yudhyeyuḥ kiṃ punar vṛṣṇipuṃgavāḥ 02,013.051c tasyāṃ vayam amitraghna nivasāmo 'kutobhayāḥ 02,013.052a ālokya girimukhyaṃ taṃ mādhavītīrtham eva ca 02,013.052c mādhavāḥ kuruśārdūla parāṃ mudam avāpnuvan 02,013.053a evaṃ vayaṃ jarāsaṃdhād āditaḥ kṛtakilbiṣāḥ 02,013.053c sāmarthyavantaḥ saṃbandhād bhavantaṃ samupāśritāḥ 02,013.054a triyojanāyataṃ sadma triskandhaṃ yojanād adhi 02,013.054c yojanānte śatadvāraṃ vikramakramatoraṇam 02,013.054e aṣṭādaśāvarair naddhaṃ kṣatriyair yuddhadurmadaiḥ 02,013.055a aṣṭādaśa sahasrāṇi vrātānāṃ santi naḥ kule 02,013.055c āhukasya śataṃ putrā ekaikas triśatāvaraḥ 02,013.056a cārudeṣṇaḥ saha bhrātrā cakradevo 'tha sātyakiḥ 02,013.056c ahaṃ ca rauhiṇeyaś ca sāmbaḥ śaurisamo yudhi 02,013.057a evam ete rathāḥ sapta rājann anyān nibodha me 02,013.057c kṛtavarmā anādhṛṣṭiḥ samīkaḥ samitiṃjayaḥ 02,013.058a kahvaḥ śaṅkur nidāntaś ca saptaivaite mahārathāḥ 02,013.058b*0159_01 pradyumnaś cāniruddhaś ca bhānur akrūrasāraṇau 02,013.058b*0159_02 niśaṭhaś ca gadaś caiva sapta caite mahārathāḥ 02,013.058b*0159_03 vitadrur jhallibabhrū ca uddhavo 'tha viḍūrathaḥ 02,013.058b*0159_04 vasudevograsenau ca saptaite mantripuṃgavāḥ 02,013.058b*0159_05 prasenajic ca yamalo rājarājaguṇānvitaḥ 02,013.058b*0159_06 syamantako maṇir yasya rukmaṃ nisravate bahu 02,013.058c putrau cāndhakabhojasya vṛddho rājā ca te daśa 02,013.059a lokasaṃhananā vīrā vīryavanto mahābalāḥ 02,013.059c smaranto madhyamaṃ deśaṃ vṛṣṇimadhye gatavyathāḥ 02,013.059d*0160_00 śrībhagavān 02,013.059d*0160_01 pāṇḍavaiś cāpi satataṃ nāthavanto vayaṃ nṛpa 02,013.060a sa tvaṃ samrāḍguṇair yuktaḥ sadā bharatasattama 02,013.060c kṣatre samrājam ātmānaṃ kartum arhasi bhārata 02,013.060d*0161_01 duryodhanaṃ śāṃtanavaṃ droṇaṃ droṇāyaniṃ kṛpam 02,013.060d*0161_02 karṇaṃ ca śiśupālaṃ ca rukmiṇaṃ ca dhanurdharam 02,013.060d*0161_03 ekalavyaṃ drumaṃ śvetaṃ śalyaṃ śakunim eva ca 02,013.060d*0161_04 etān ajitvā saṃgrāme kathaṃ śaknoṣi taṃ kratum 02,013.060d*0161_05 athaite gauraveṇaiva na yotsyanti narādhipāḥ 02,013.060d*0161_06 ekas tatra balonmattaḥ karṇo vaikartano vṛṣā 02,013.060d*0161_07 yotsyate sa balāmarṣī divyāstrabalagarvitaḥ 02,013.061a na tu śakyaṃ jarāsaṃdhe jīvamāne mahābale 02,013.061c rājasūyas tvayā prāptum eṣā rājan matir mama 02,013.062a tena ruddhā hi rājānaḥ sarve jitvā girivraje 02,013.062c kandarāyāṃ girīndrasya siṃheneva mahādvipāḥ 02,013.063a so 'pi rājā jarāsaṃdho yiyakṣur vasudhādhipaiḥ 02,013.063b*0162_01 mahādevaṃ mahātmānam umāpatim ariṃdama 02,013.063b*0163_01 abhiṣiktaiś ca rājanyaiḥ sahasrair uta cāṣṭabhiḥ 02,013.063c ārādhya hi mahādevaṃ nirjitās tena pārthivāḥ 02,013.063d*0164_01 pratijñāyāś ca pāraṃ sa gataḥ kṣatriyapuṃgavaḥ 02,013.064a sa hi nirjitya nirjitya pārthivān pṛtanāgatān 02,013.064c puram ānīya baddhvā ca cakāra puruṣavrajam 02,013.065a vayaṃ caiva mahārāja jarāsaṃdhabhayāt tadā 02,013.065c mathurāṃ saṃparityajya gatā dvāravatīṃ purīm 02,013.065d*0165_01 nivasāma tathādyāpi sadhanajñātibāndhavāḥ 02,013.065d*0165_02 kaṃsahetor hi yad vairaṃ māgadhasya mayā saha 02,013.065d*0165_03 pāraṃ gatvā sa tasyājau yiyakṣur devam uttamam 02,013.066a yadi tv enaṃ mahārāja yajñaṃ prāptum ihecchasi 02,013.066c yatasva teṣāṃ mokṣāya jarāsaṃdhavadhāya ca 02,013.067a samārambho hi śakyo 'yaṃ nānyathā kurunandana 02,013.067c rājasūyasya kārtsnyena kartuṃ matimatāṃ vara 02,013.067d*0166_01 jarāsaṃdhavadhopāyaś cintyatāṃ bharatarṣabha 02,013.067d*0166_02 tasmiñ jite jitaṃ sarvaṃ sakalaṃ pārthivaṃ balam 02,013.068a ity eṣā me matī rājan yathā vā manyase 'nagha 02,013.068c evaṃ gate mamācakṣva svayaṃ niścitya hetubhiḥ 02,014.001 yudhiṣṭhira uvāca 02,014.001a uktaṃ tvayā buddhimatā yan nānyo vaktum arhati 02,014.001c saṃśayānāṃ hi nirmoktā tvan nānyo vidyate bhuvi 02,014.002a gṛhe gṛhe hi rājānaḥ svasya svasya priyaṃkarāḥ 02,014.002c na ca sāmrājyam āptās te samrāṭśabdo hi kṛtsnabhāk 02,014.003a kathaṃ parānubhāvajñaḥ svaṃ praśaṃsitum arhati 02,014.003c pareṇa samavetas tu yaḥ praśastaḥ sa pūjyate 02,014.004a viśālā bahulā bhūmir bahuratnasamācitā 02,014.004c dūraṃ gatvā vijānāti śreyo vṛṣṇikulodvaha 02,014.005a śamam eva paraṃ manye na tu mokṣād bhavec chamaḥ 02,014.005c ārambhe pārameṣṭhyaṃ tu na prāpyam iti me matiḥ 02,014.006a evam evābhijānanti kule jātā manasvinaḥ 02,014.006c kaś cit kadā cid eteṣāṃ bhavec chreṣṭho janārdana 02,014.006d*0167_01 vayaṃ caiva mahābhāga jarāsaṃdhabhayāt tadā 02,014.006d*0167_02 śaṅkitāḥ sma mahābhāga daurātmyāt tasya cānagha 02,014.006d*0167_03 ahaṃ hi tava durdharṣa bhujavīryāśrayaḥ prabho 02,014.006d*0167_04 nātmānaṃ balinaṃ manye tvayi tasmād viśaṅkite 02,014.006d*0167_05 tvatsakāśāc ca rāmāc ca bhīmasenāc ca mādhava 02,014.006d*0167_06 arjunād vā mahābāho hantuṃ śakyo na veti vai 02,014.006d*0167_07 evaṃ jānan hi vārṣṇeya vimṛśāmi punaḥ punaḥ 02,014.006d*0167_08 tvaṃ me pramāṇabhūto 'si sarvakāryeṣu keśava 02,014.006d*0167_09 tac chrutvā cābravīd bhīmo vākyaṃ vākyaviśāradaḥ 02,014.007 bhīma uvāca 02,014.007a anārambhaparo rājā valmīka iva sīdati 02,014.007c durbalaś cānupāyena balinaṃ yo 'dhitiṣṭhati 02,014.008a atandritas tu prāyeṇa durbalo balinaṃ ripum 02,014.008c jayet samyaṅ nayo rājan nītyārthān ātmano hitān 02,014.009a kṛṣṇe nayo mayi balaṃ jayaḥ pārthe dhanaṃjaye 02,014.009c māgadhaṃ sādhayiṣyāmo vayaṃ traya ivāgnayaḥ 02,014.009d*0168_01 tvadbuddhibalam āśritya sarvaṃ prāpsyati dharmarāṭ 02,014.009d*0168_02 jayo 'smākaṃ hi govinda yeṣāṃ nātho bhavān sadā 02,014.010 kṛṣṇa uvāca 02,014.010a ādatte 'rthaparo bālo nānubandham avekṣate 02,014.010c tasmād ariṃ na mṛṣyanti bālam arthaparāyaṇam 02,014.010d*0169_01 sarvān vaṃśyān anumṛśann ekam eva satāṃ yuge 02,014.011a hitvā karān yauvanāśvaḥ pālanāc ca bhagīrathaḥ 02,014.011c kārtavīryas tapoyogād balāt tu bharato vibhuḥ 02,014.011e ṛddhyā maruttas tān pañca samrāja iti śuśrumaḥ 02,014.011f*0170_01 sāmrājyam icchatas te tu sarvākāraṃ yudhiṣṭhira 02,014.011f*0171_01 sarvān vaṃśān anumṛśan naite santi yuge yuge 02,014.012a nigrāhyalakṣaṇaṃ prāpto dharmārthanayalakṣaṇaiḥ 02,014.012c bārhadratho jarāsaṃdhas tad viddhi bharatarṣabha 02,014.013a na cainam anurudhyante kulāny ekaśataṃ nṛpāḥ 02,014.013c tasmād etad balād eva sāmrājyaṃ kurute 'dya saḥ 02,014.014a ratnabhājo hi rājāno jarāsaṃdham upāsate 02,014.014c na ca tuṣyati tenāpi bālyād anayam āsthitaḥ 02,014.015a mūrdhābhiṣiktaṃ nṛpatiṃ pradhānapuruṣaṃ balāt 02,014.015c ādatte na ca no dṛṣṭo 'bhāgaḥ puruṣataḥ kva cit 02,014.016a evaṃ sarvān vaśe cakre jarāsaṃdhaḥ śatāvarān 02,014.016c taṃ durbalataro rājā kathaṃ pārtha upaiṣyati 02,014.016d*0172_01 taṇḍulaprasthake rājā kapardinam upāsta saḥ 02,014.016d*0173_01 kathaṃ jitvā punar yūyam asmān saṃpratiyāsyatha 02,014.017a prokṣitānāṃ pramṛṣṭānāṃ rājñāṃ paśupater gṛhe 02,014.017c paśūnām iva kā prītir jīvite bharatarṣabha 02,014.018a kṣatriyaḥ śastramaraṇo yadā bhavati satkṛtaḥ 02,014.018c nanu sma māgadhaṃ sarve pratibādhema yad vayam 02,014.019a ṣaḍaśītiḥ samānītāḥ śeṣā rājaṃś caturdaśa 02,014.019c jarāsaṃdhena rājānas tataḥ krūraṃ prapatsyate 02,014.020a prāpnuyāt sa yaśo dīptaṃ tatra yo vighnam ācaret 02,014.020c jayed yaś ca jarāsaṃdhaṃ sa samrāṇ niyataṃ bhavet 02,015.001 yudhiṣṭhira uvāca 02,015.001a samrāḍguṇam abhīpsan vai yuṣmān svārthaparāyaṇaḥ 02,015.001c kathaṃ prahiṇuyāṃ bhīmaṃ balāt kevalasāhasāt 02,015.002a bhīmārjunāv ubhau netre mano manye janārdanam 02,015.002c manaścakṣurvihīnasya kīdṛśaṃ jīvitaṃ bhavet 02,015.003a jarāsaṃdhabalaṃ prāpya duṣpāraṃ bhīmavikramam 02,015.003c śramo hi vaḥ parājayyāt kim u tatra viceṣṭitam 02,015.004a asminn arthāntare yuktam anarthaḥ pratipadyate 02,015.004c yathāhaṃ vimṛśāmy ekas tat tāvac chrūyatāṃ mama 02,015.004d*0174_01 tasmān na pratipattis tu kāryā yuktā matā mama 02,015.005a saṃnyāsaṃ rocaye sādhu kāryasyāsya janārdana 02,015.005c pratihanti mano me 'dya rājasūyo durāsadaḥ 02,015.006 vaiśaṃpāyana uvāca 02,015.006a pārthaḥ prāpya dhanuḥśreṣṭham akṣayyau ca maheṣudhī 02,015.006c rathaṃ dhvajaṃ sabhāṃ caiva yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,015.007a dhanur astraṃ śarā vīryaṃ pakṣo bhūmir yaśo balam 02,015.007c prāptam etan mayā rājan duṣprāpaṃ yad abhīpsitam 02,015.008a kule janma praśaṃsanti vaidyāḥ sādhu suniṣṭhitāḥ 02,015.008c balena sadṛśaṃ nāsti vīryaṃ tu mama rocate 02,015.009a kṛtavīryakule jāto nirvīryaḥ kiṃ kariṣyati 02,015.009b*0175_01 nirvīrye tu kule jāto vīryavāṃs tu viśiṣyate 02,015.009c kṣatriyaḥ sarvaśo rājan yasya vṛttiḥ parājaye 02,015.010a sarvair api guṇair hīno vīryavān hi tared ripūn 02,015.010c sarvair api guṇair yukto nirvīryaḥ kiṃ kariṣyati 02,015.011a dravyabhūtā guṇāḥ sarve tiṣṭhanti hi parākrame 02,015.011c jayasya hetuḥ siddhir hi karma daivaṃ ca saṃśritam 02,015.012a saṃyukto hi balaiḥ kaś cit pramādān nopayujyate 02,015.012c tena dvāreṇa śatrubhyaḥ kṣīyate sabalo ripuḥ 02,015.013a dainyaṃ yathābalavati tathā moho balānvite 02,015.013c tāv ubhau nāśakau hetū rājñā tyājyau jayārthinā 02,015.014a jarāsaṃdhavināśaṃ ca rājñāṃ ca parimokṣaṇam 02,015.014c yadi kuryāma yajñārthaṃ kiṃ tataḥ paramaṃ bhavet 02,015.015a anārambhe tu niyato bhaved aguṇaniścayaḥ 02,015.015c guṇān niḥsaṃśayād rājan nairguṇyaṃ manyase katham 02,015.016a kāṣāyaṃ sulabhaṃ paścān munīnāṃ śamam icchatām 02,015.016c sāmrājyaṃ tu tavecchanto vayaṃ yotsyāmahe paraiḥ 02,016.001 vāsudeva uvāca 02,016.001a jātasya bhārate vaṃśe tathā kuntyāḥ sutasya ca 02,016.001c yā vai yuktā matiḥ seyam arjunena pradarśitā 02,016.002a na mṛtyoḥ samayaṃ vidma rātrau vā yadi vā divā 02,016.002c na cāpi kaṃ cid amaram ayuddhenāpi śuśrumaḥ 02,016.003a etāvad eva puruṣaiḥ kāryaṃ hṛdayatoṣaṇam 02,016.003c nayena vidhidṛṣṭena yad upakramate parān 02,016.004a sunayasyānapāyasya saṃyuge paramaḥ kramaḥ 02,016.004c saṃśayo jāyate sāmye sāmyaṃ ca na bhaved dvayoḥ 02,016.005a te vayaṃ nayam āsthāya śatrudehasamīpagāḥ 02,016.005c katham antaṃ na gacchema vṛkṣasyeva nadīrayāḥ 02,016.005e pararandhre parākrāntāḥ svarandhrāvaraṇe sthitāḥ 02,016.006a vyūḍhānīkair anubalair nopeyād balavattaram 02,016.006c iti buddhimatāṃ nītis tan mamāpīha rocate 02,016.007a anavadyā hy asaṃbuddhāḥ praviṣṭāḥ śatrusadma tat 02,016.007c śatrudeham upākramya taṃ kāmaṃ prāpnuyāmahe 02,016.008a eko hy eva śriyaṃ nityaṃ bibharti puruṣarṣabha 02,016.008c antarātmeva bhūtānāṃ tatkṣaye vai balakṣayaḥ 02,016.008d*0176_01 catuḥkikku (sic) caturdaṃṣṭro dviśukto daśapadmavān 02,016.008d*0176_02 ṣaḍ unnatair daśa bṛhat tribhir vyāptoti pārthivaḥ 02,016.009a atha cet taṃ nihatyājau śeṣeṇābhisamāgatāḥ 02,016.009c prāpnuyāma tataḥ svargaṃ jñātitrāṇaparāyaṇāḥ 02,016.010 yudhiṣṭhira uvāca 02,016.010a kṛṣṇa ko 'yaṃ jarāsaṃdhaḥ kiṃvīryaḥ kiṃparākramaḥ 02,016.010c yas tvāṃ spṛṣṭvāgnisadṛśaṃ na dagdhaḥ śalabho yathā 02,016.011 kṛṣṇa uvāca 02,016.011a śṛṇu rājañ jarāsaṃdho yadvīryo yatparākramaḥ 02,016.011c yathā copekṣito 'smābhir bahuśaḥ kṛtavipriyaḥ 02,016.012a akṣauhiṇīnāṃ tisṛṇām āsīt samaradarpitaḥ 02,016.012c rājā bṛhadratho nāma magadhādhipatiḥ patiḥ 02,016.013a rūpavān vīryasaṃpannaḥ śrīmān atulavikramaḥ 02,016.013b*0177_01 svarājyaṃ kārayām āsa magadheṣu girivraje 02,016.013c nityaṃ dīkṣākṛśatanuḥ śatakratur ivāparaḥ 02,016.014a tejasā sūryasadṛśaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥ 02,016.014c yamāntakasamaḥ kope śriyā vaiśravaṇopamaḥ 02,016.015a tasyābhijanasaṃyuktair guṇair bharatasattama 02,016.015c vyāpteyaṃ pṛthivī sarvā sūryasyeva gabhastibhiḥ 02,016.016a sa kāśirājasya sute yamaje bharatarṣabha 02,016.016c upayeme mahāvīryo rūpadraviṇasaṃmate 02,016.017a tayoś cakāra samayaṃ mithaḥ sa puruṣarṣabhaḥ 02,016.017c nātivartiṣya ity evaṃ patnībhyāṃ saṃnidhau tadā 02,016.018a sa tābhyāṃ śuśubhe rājā patnībhyāṃ manujādhipa 02,016.018c priyābhyām anurūpābhyāṃ kareṇubhyām iva dvipaḥ 02,016.019a tayor madhyagataś cāpi rarāja vasudhādhipaḥ 02,016.019c gaṅgāyamunayor madhye mūrtimān iva sāgaraḥ 02,016.020a viṣayeṣu nimagnasya tasya yauvanam atyagāt 02,016.020c na ca vaṃśakaraḥ putras tasyājāyata kaś cana 02,016.021a maṅgalair bahubhir homaiḥ putrakāmābhir iṣṭibhiḥ 02,016.021c nāsasāda nṛpaśreṣṭhaḥ putraṃ kulavivardhanam 02,016.021d*0178_01 sa bhāryābhyāṃ saha tadā nirvedam agamad bhṛśam 02,016.021d*0178_02 rājyaṃ cāpi parityajya tapovanam athāśrayat 02,016.021d*0178_03 vāryamāṇaḥ prakṛtibhir nṛpabhaktyā viśāṃ pate 02,016.022a atha kākṣīvataḥ putraṃ gautamasya mahātmanaḥ 02,016.022c śuśrāva tapasi śrāntam udāraṃ caṇḍakauśikam 02,016.023a yadṛcchayāgataṃ taṃ tu vṛkṣamūlam upāśritam 02,016.023c patnībhyāṃ sahito rājā sarvaratnair atoṣayat 02,016.023d*0179_01 bṛhadrathaṃ ca sa ṛṣir yathāvat pratyanandata 02,016.023d*0179_02 upaviṣṭaś ca tenātha anujñāto mahātmanā 02,016.023d*0179_03 tam apṛcchat tadā vipraḥ kim āgamanam ity atha 02,016.023d*0179_04 paurair anugatasyaiva patnībhyāṃ sahitasya ca 02,016.023d*0179_05 sa uvāca muniṃ rājā bhagavan nāsti me sutaḥ 02,016.023d*0179_06 aputrasya vṛthā janma ity āhur munisattamāḥ 02,016.023d*0179_07 tādṛśasya hi rājyena vṛddhatve kiṃ prayojanam 02,016.023d*0179_08 so 'haṃ tapaś cariṣyāmi patnībhyāṃ sahito vane 02,016.023d*0179_09 nāprajasya mune kīrtiḥ svargaś caivākṣayo bhavet 02,016.023d*0179_10 evam uktasya rājñā tu muneḥ kāruṇyam āgatam 02,016.024a tam abravīt satyadhṛtiḥ satyavāg ṛṣisattamaḥ 02,016.024c parituṣṭo 'smi te rājan varaṃ varaya suvrata 02,016.025a tataḥ sabhāryaḥ praṇatas tam uvāca bṛhadrathaḥ 02,016.025c putradarśananairāśyād bāṣpagadgadayā girā 02,016.026 bṛhadratha uvāca 02,016.026a bhagavan rājyam utsṛjya prasthitasya tapovanam 02,016.026c kiṃ vareṇālpabhāgyasya kiṃ rājyenāprajasya me 02,016.027 kṛṣṇa uvāca 02,016.027a etac chrutvā munir dhyānam agamat kṣubhitendriyaḥ 02,016.027c tasyaiva cāmravṛkṣasya chāyāyāṃ samupāviśat 02,016.028a tasyopaviṣṭasya muner utsaṅge nipapāta ha 02,016.028c avātam aśukādaṣṭam ekam āmraphalaṃ kila 02,016.029a tat pragṛhya muniśreṣṭho hṛdayenābhimantrya ca 02,016.029c rājñe dadāv apratimaṃ putrasaṃprāptikārakam 02,016.030a uvāca ca mahāprājñas taṃ rājānaṃ mahāmuniḥ 02,016.030c gaccha rājan kṛtārtho 'si nivarta manujādhipa 02,016.030d*0180_01 eṣa te tanayo rājan mā tapsīs tvaṃ tapo vane 02,016.030d*0180_02 prajāḥ pālaya dharmeṇa eṣa dharmo mahīkṣitām 02,016.030d*0180_03 yajasva vividhair yajñair indraṃ tarpaya cendunā 02,016.030d*0180_04 putraṃ rājye pratiṣṭhāpya tata āśramam āvraja 02,016.030d*0180_05 aṣṭau varān prayacchāmi tava putrasya pārthiva 02,016.030d*0180_06 brahmaṇyatām ajeyatvaṃ yuddheṣu ca tathā ratim 02,016.030d*0180_07 priyātitheyatāṃ caiva dīnānām anvavekṣaṇam 02,016.030d*0180_08 tathā balaṃ ca sumahal loke kīrtiṃ ca śāśvatīm 02,016.030d*0180_09 anurāgaṃ prajānāṃ ca dadau tasmai sa kauśikaḥ 02,016.030d*0180_10 gaccha rājan kṛtārtho 'si nivartasva janādhipa 02,016.030d*0180_11 anujñātaḥ sa ṛṣiṇā patnībhyāṃ sahito nṛpaḥ 02,016.030d*0180_12 paurair anugataś cāpi viveśa svapuraṃ punaḥ 02,016.030d*0181_01 etac chrutvā muner vākyaṃ śirasā praṇipatya ca 02,016.030d*0181_02 muneḥ pādau mahāprājñaḥ sa nṛpaḥ svagṛhaṃ gataḥ 02,016.031a yathāsamayam ājñāya tadā sa nṛpasattamaḥ 02,016.031c dvābhyām ekaṃ phalaṃ prādāt patnībhyāṃ bharatarṣabha 02,016.031d*0182_01 muneś ca bahumānena kālasya ca viparyayāt 02,016.032a te tad āmraṃ dvidhā kṛtvā bhakṣayām āsatuḥ śubhe 02,016.032c bhāvitvād api cārthasya satyavākyāt tathā muneḥ 02,016.033a tayoḥ samabhavad garbhaḥ phalaprāśanasaṃbhavaḥ 02,016.033c te ca dṛṣṭvā narapatiḥ parāṃ mudam avāpa ha 02,016.034a atha kāle mahāprājña yathāsamayam āgate 02,016.034c prajāyetām ubhe rājañ śarīraśakale tadā 02,016.035a ekākṣibāhucaraṇe ardhodaramukhasphije 02,016.035c dṛṣṭvā śarīraśakale pravepāte ubhe bhṛśam 02,016.036a udvigne saha saṃmantrya te bhaginyau tadābale 02,016.036c sajīve prāṇiśakale tatyajāte suduḥkhite 02,016.037a tayor dhātryau susaṃvīte kṛtvā te garbhasaṃplave 02,016.037c nirgamyāntaḥpuradvārāt samutsṛjyāśu jagmatuḥ 02,016.037d*0183_01 dukūlābhyāṃ susaṃchanne pāṇḍarābhyām ubhe tadā 02,016.037d*0183_02 ajñāte kasya cit te tu jahatus te catuṣpathe 02,016.037d*0183_03 tato viviśatur dhātryau punar antaḥpuraṃ tadā 02,016.037d*0183_04 kathayām āsatur ubhe devībhyāṃ tu pṛthak pṛthak 02,016.038a te catuṣpathanikṣipte jarā nāmātha rākṣasī 02,016.038c jagrāha manujavyāghra māṃsaśoṇitabhojanā 02,016.039a kartukāmā sukhavahe śakale sā tu rākṣasī 02,016.039c saṃghaṭṭayām āsa tadā vidhānabalacoditā 02,016.040a te samānītamātre tu śakale puruṣarṣabha 02,016.040c ekamūrtikṛte vīraḥ kumāraḥ samapadyata 02,016.041a tataḥ sā rākṣasī rājan vismayotphullalocanā 02,016.041c na śaśāka samudvoḍhuṃ vajrasāramayaṃ śiśum 02,016.042a bālas tāmratalaṃ muṣṭiṃ kṛtvā cāsye nidhāya saḥ 02,016.042c prākrośad atisaṃrambhāt satoya iva toyadaḥ 02,016.043a tena śabdena saṃbhrāntaḥ sahasāntaḥpure janaḥ 02,016.043c nirjagāma naravyāghra rājñā saha paraṃtapa 02,016.044a te cābale pariglāne payaḥpūrṇapayodhare 02,016.044c nirāśe putralābhāya sahasaivābhyagacchatām 02,016.045a atha dṛṣṭvā tathābhūte rājānaṃ ceṣṭasaṃtatim 02,016.045c taṃ ca bālaṃ subalinaṃ cintayām āsa rākṣasī 02,016.046a nārhāmi viṣaye rājño vasantī putragṛddhinaḥ 02,016.046b*0184_01 bālaṃ putram imaṃ hantuṃ dhārmikasya mahātmanaḥ 02,016.046c bālaṃ putram upādātuṃ meghalekheva bhāskaram 02,016.047a sā kṛtvā mānuṣaṃ rūpam uvāca manujādhipam 02,016.047c bṛhadratha sutas te 'yaṃ maddattaḥ pratigṛhyatām 02,016.048a tava patnīdvaye jāto dvijātivaraśāsanāt 02,016.048c dhātrījanaparityakto mayāyaṃ parirakṣitaḥ 02,016.049a tatas te bharataśreṣṭha kāśirājasute śubhe 02,016.049c taṃ bālam abhipatyāśu prasnavair abhiṣiñcatām 02,016.050a tataḥ sa rājā saṃhṛṣṭaḥ sarvaṃ tad upalabhya ca 02,016.050c apṛcchan navahemābhāṃ rākṣasīṃ tām arākṣasīm 02,016.051a kā tvaṃ kamalagarbhābhe mama putrapradāyinī 02,016.051c kāmayā brūhi kalyāṇi devatā pratibhāsi me 02,017.001 rākṣasy uvāca 02,017.001a jarā nāmāsmi bhadraṃ te rākṣasī kāmarūpiṇī 02,017.001c tava veśmani rājendra pūjitā nyavasaṃ sukham 02,017.001d*0185_01 gṛhe gṛhe manuṣyāṇāṃ nityaṃ tiṣṭhati rākṣasī 02,017.001d*0185_02 gṛhadevīti nāmnā vai purā sṛṣṭā svayaṃbhuvā 02,017.001d*0185_03 dānavānāṃ vināśāya sthāpitā divyarūpiṇī 02,017.001d*0185_04 yo māṃ bhaktyā likhet kuḍye saputrāṃ yauvanānvitām 02,017.001d*0185_05 gṛhe tasya bhaved vṛddhir anyathā kṣayam āpnuyāt 02,017.001d*0185_06 tvadgṛhe tiṣṭhamānā tu pūjitāhaṃ sadā vibho 02,017.001d*0185_07 likhitā caiva kuḍyeṣu putrair bahubhir āvṛtā 02,017.001d*0185_08 gandhapuṣpais tathā dhūpair bhakṣyair bhojyaiḥ supūjitā 02,017.002a sāhaṃ pratyupakārārthaṃ cintayanty aniśaṃ nṛpa 02,017.002c taveme putraśakale dṛṣṭavaty asmi dhārmika 02,017.003a saṃśleṣite mayā daivāt kumāraḥ samapadyata 02,017.003c tava bhāgyair mahārāja hetumātram ahaṃ tv iha 02,017.003d*0186_01 meruṃ vā khādituṃ śaktā kiṃ punas tava bālakam 02,017.003d*0186_02 gṛhasaṃpūjanāt tuṣṭyā mayā pratyarpitas tava 02,017.003d*0187_01 tasya bālasya yat kṛtyaṃ tat kuruṣva narādhipa 02,017.003d*0188_01 mama nāmnā ca loke 'smin khyāta eva bhaviṣyati 02,017.004 kṛṣṇa uvāca 02,017.004a evam uktvā tu sā rājaṃs tatraivāntaradhīyata 02,017.004c sa gṛhya ca kumāraṃ taṃ prāviśat svagṛhaṃ nṛpaḥ 02,017.005a tasya bālasya yat kṛtyaṃ tac cakāra nṛpas tadā 02,017.005c ājñāpayac ca rākṣasyā māgadheṣu mahotsavam 02,017.006a tasya nāmākarot tatra prajāpatisamaḥ pitā 02,017.006c jarayā saṃdhito yasmāj jarāsaṃdhas tato 'bhavat 02,017.007a so 'vardhata mahātejā magadhādhipateḥ sutaḥ 02,017.007c pramāṇabalasaṃpanno hutāhutir ivānalaḥ 02,017.007d*0189_01 māgadho balasaṃpanno * * hutīr ivānalaḥ 02,017.007d*0190_01 mātāpitror nandikaraḥ śuklapakṣe yathā śaśī 02,017.007d*0191_01 evaṃ sa vavṛdhe rājan kumāraḥ puṣkarekṣaṇaḥ 02,017.007d*0191_02 kālena mahatā cāpi yauvanastho babhūva ha 02,017.008a kasya cit tv atha kālasya punar eva mahātapāḥ 02,017.008c magadhān upacakrāma bhagavāṃś caṇḍakauśikaḥ 02,017.009a tasyāgamanasaṃhṛṣṭaḥ sāmātyaḥ sapuraḥsaraḥ 02,017.009c sabhāryaḥ saha putreṇa nirjagāma bṛhadrathaḥ 02,017.010a pādyārghyācamanīyais tam arcayām āsa bhārata 02,017.010c sa nṛpo rājyasahitaṃ putraṃ cāsmai nyavedayat 02,017.011a pratigṛhya tu tāṃ pūjāṃ pārthivād bhagavān ṛṣiḥ 02,017.011c uvāca māgadhaṃ rājan prahṛṣṭenāntarātmanā 02,017.012a sarvam etan mayā rājan vijñātaṃ jñānacakṣuṣā 02,017.012c putras tu śṛṇu rājendra yādṛśo 'yaṃ bhaviṣyati 02,017.012d*0192_01 asya rūpaṃ ca sattvaṃ ca balam ūrjitam eva ca 02,017.012d*0192_02 eṣa śriyā samuditaḥ putras tava na saṃśayaḥ 02,017.012d*0192_03 prāpayiṣyati tat sarvaṃ vikrameṇa samanvitaḥ 02,017.013a asya vīryavato vīryaṃ nānuyāsyanti pārthivāḥ 02,017.013b*0193_01 patato vainateyasya gatim anye yathā khagāḥ 02,017.013b*0194_01 vināśam upayāsyanti ye cāsya paripanthinaḥ 02,017.013c devair api visṛṣṭāni śastrāṇy asya mahīpate 02,017.013e na rujaṃ janayiṣyanti girer iva nadīrayāḥ 02,017.014a sarvamūrdhābhiṣiktānām eṣa mūrdhni jvaliṣyati 02,017.014c sarveṣāṃ niṣprabhakaro jyotiṣām iva bhāskaraḥ 02,017.015a enam āsādya rājānaḥ samṛddhabalavāhanāḥ 02,017.015c vināśam upayāsyanti śalabhā iva pāvakam 02,017.016a eṣa śriyaṃ samuditāṃ sarvarājñāṃ grahīṣyati 02,017.016c varṣāsv ivoddhatajalā nadīr nadanadīpatiḥ 02,017.017a eṣa dhārayitā samyak cāturvarṇyaṃ mahābalaḥ 02,017.017c śubhāśubham iva sphītā sarvasasyadharā dharā 02,017.017d*0195_01 śriyaṃ samuditāḥ sarve bhaviṣyanti narādhipāḥ 02,017.018a asyājñāvaśagāḥ sarve bhaviṣyanti narādhipāḥ 02,017.018c sarvabhūtātmabhūtasya vāyor iva śarīriṇaḥ 02,017.019a eṣa rudraṃ mahādevaṃ tripurāntakaraṃ haram 02,017.019c sarvalokeṣv atibalaḥ svayaṃ drakṣyati māgadhaḥ 02,017.020a evaṃ bruvann eva muniḥ svakāryārthaṃ vicintayan 02,017.020c visarjayām āsa nṛpaṃ bṛhadratham athārihan 02,017.021a praviśya nagaraṃ caiva jñātisaṃbandhibhir vṛtaḥ 02,017.021c abhiṣicya jarāsaṃdhaṃ magadhādhipatis tadā 02,017.021e bṛhadratho narapatiḥ parāṃ nirvṛtim āyayau 02,017.022a abhiṣikte jarāsaṃdhe tadā rājā bṛhadrathaḥ 02,017.022c patnīdvayenānugatas tapovanarato 'bhavat 02,017.023a tapovanasthe pitari mātṛbhyāṃ saha bhārata 02,017.023c jarāsaṃdhaḥ svavīryeṇa pārthivān akarod vaśe 02,017.024a atha dīrghasya kālasya tapovanagato nṛpaḥ 02,017.024c sabhāryaḥ svargam agamat tapas taptvā bṛhadrathaḥ 02,017.024d*0196_01 jarāsaṃdho 'pi nṛpatir yathoktaṃ kauśikena tat 02,017.024d*0196_02 varapradānam akhilaṃ prāpya rājyam apālayat 02,017.024d*0197_01 nihate vāsudevena tadā kaṃse mahīpatau 02,017.024d*0197_02 jāto vai vairanirbandhaḥ kṛṣṇena saha tasya vai 02,017.024d*0197_03 bhrāmayitvā śataguṇam ekonaṃ yena bhārata 02,017.024d*0197_04 gadā kṣiptā balavatā māgadhena girivrajāt 02,017.024d*0197_05 tiṣṭhato mathurāyāṃ vai kṛṣṇasyādbhutakarmaṇaḥ 02,017.024d*0197_06 ekonayojanaśate sā papāta gadā śubhā 02,017.024d*0197_07 dṛṣṭvā paurais tadā samyag gadā caiva niveditā 02,017.024d*0198_01 gadāvasānaṃ tat khyātaṃ mathurāyāṃ samīpataḥ 02,017.025a tasyāstāṃ haṃsaḍibhakāv aśastranidhanāv ubhau 02,017.025c mantre matimatāṃ śreṣṭhau yuddhaśāstraviśāradau 02,017.025d*0199_01 hate caiva mayā kaṃse sahaṃsaḍibhake tadā 02,017.025d*0199_02 jarāsaṃdhasya duhitā rodate pārśvataḥ pituḥ 02,017.025d*0199_03 tato vairaṃ vinirbaddhaṃ mayā tasya ca bhārata 02,017.026a yau tau mayā te kathitau pūrvam eva mahābalau 02,017.026c trayas trayāṇāṃ lokānāṃ paryāptā iti me matiḥ 02,017.027a evam eṣa tadā vīra balibhiḥ kukurāndhakaiḥ 02,017.027c vṛṣṇibhiś ca mahārāja nītihetor upekṣitaḥ 02,018.001 vāsudeva uvāca 02,018.001a patitau haṃsaḍibhakau kaṃsāmātyau nipātitau 02,018.001c jarāsaṃdhasya nidhane kālo 'yaṃ samupāgataḥ 02,018.002a na sa śakyo raṇe jetuṃ sarvair api surāsuraiḥ 02,018.002c prāṇayuddhena jetavyaḥ sa ity upalabhāmahe 02,018.003a mayi nītir balaṃ bhīme rakṣitā cāvayorjunaḥ 02,018.003c sādhayiṣyāma taṃ rājan vayaṃ traya ivāgnayaḥ 02,018.004a tribhir āsādito 'smābhir vijane sa narādhipaḥ 02,018.004c na saṃdeho yathā yuddham ekenābhyupayāsyati 02,018.005a avamānāc ca lokasya vyāyatatvāc ca dharṣitaḥ 02,018.005c bhīmasenena yuddhāya dhruvam abhyupayāsyati 02,018.006a alaṃ tasya mahābāhur bhīmaseno mahābalaḥ 02,018.006c lokasya samudīrṇasya nidhanāyāntako yathā 02,018.007a yadi te hṛdayaṃ vetti yadi te pratyayo mayi 02,018.007c bhīmasenārjunau śīghraṃ nyāsabhūtau prayaccha me 02,018.008 vaiśaṃpāyana uvāca 02,018.008a evam ukto bhagavatā pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ 02,018.008c bhīmapārthau samālokya saṃprahṛṣṭamukhau sthitau 02,018.009a acyutācyuta mā maivaṃ vyāharāmitrakarṣaṇa 02,018.009c pāṇḍavānāṃ bhavān nātho bhavantaṃ cāśritā vayam 02,018.010a yathā vadasi govinda sarvaṃ tad upapadyate 02,018.010c na hi tvam agratas teṣāṃ yeṣāṃ lakṣmīḥ parāṅmukhī 02,018.010d*0200_01 yeṣām abhimukhī lakṣmīs teṣāṃ kṛṣṇa tvam agrataḥ 02,018.011a nihataś ca jarāsaṃdho mokṣitāś ca mahīkṣitaḥ 02,018.011c rājasūyaś ca me labdho nideśe tava tiṣṭhataḥ 02,018.012a kṣiprakārin yathā tv etat kāryaṃ samupapadyate 02,018.012c mama kāryaṃ jagatkāryaṃ tathā kuru narottama 02,018.013a tribhir bhavadbhir hi vinā nāhaṃ jīvitum utsahe 02,018.013c dharmakāmārtharahito rogārta iva durgataḥ 02,018.014a na śauriṇā vinā pārtho na śauriḥ pāṇḍavaṃ vinā 02,018.014c nājeyo 'sty anayor loke kṛṣṇayor iti me matiḥ 02,018.015a ayaṃ ca balināṃ śreṣṭhaḥ śrīmān api vṛkodaraḥ 02,018.015c yuvābhyāṃ sahito vīraḥ kiṃ na kuryān mahāyaśāḥ 02,018.016a supraṇīto balaugho hi kurute kāryam uttamam 02,018.016c andhaṃ jaḍaṃ balaṃ prāhuḥ praṇetavyaṃ vicakṣaṇaiḥ 02,018.017a yato hi nimnaṃ bhavati nayantīha tato jalam 02,018.017c yataś chidraṃ tataś cāpi nayante dhīdhanā balam 02,018.018a tasmān nayavidhānajñaṃ puruṣaṃ lokaviśrutam 02,018.018c vayam āśritya govindaṃ yatāmaḥ kāryasiddhaye 02,018.019a evaṃ prajñānayabalaṃ kriyopāyasamanvitam 02,018.019c puraskurvīta kāryeṣu kṛṣṇa kāryārthasiddhaye 02,018.020a evam eva yaduśreṣṭhaṃ pārthaḥ kāryārthasiddhaye 02,018.020c arjunaḥ kṛṣṇam anvetu bhīmo 'nvetu dhanaṃjayam 02,018.020e nayo jayo balaṃ caiva vikrame siddhim eṣyati 02,018.021a evam uktās tataḥ sarve bhrātaro vipulaujasaḥ 02,018.021c vārṣṇeyaḥ pāṇḍaveyau ca pratasthur māgadhaṃ prati 02,018.022a varcasvināṃ brāhmaṇānāṃ snātakānāṃ paricchadān 02,018.022c ācchādya suhṛdāṃ vākyair manojñair abhinanditāḥ 02,018.022d*0201_01 mādhavaḥ pāṇḍaveyau ca pratasthur vratadhāriṇaḥ 02,018.023a amarṣād abhitaptānāṃ jñātyarthaṃ mukhyavāsasām 02,018.023c ravisomāgnivapuṣāṃ bhīmam āsīt tadā vapuḥ 02,018.024a hataṃ mene jarāsaṃdhaṃ dṛṣṭvā bhīmapurogamau 02,018.024c ekakāryasamudyuktau kṛṣṇau yuddhe 'parājitau 02,018.025a īśau hi tau mahātmānau sarvakāryapravartane 02,018.025c dharmārthakāmakāryāṇāṃ kāryāṇām iva nigrahe 02,018.026a kurubhyaḥ prasthitās te tu madhyena kurujāṅgalam 02,018.026c ramyaṃ padmasaro gatvā kālakūṭam atītya ca 02,018.027a gaṇḍakīyāṃ tathā śoṇaṃ sadānīrāṃ tathaiva ca 02,018.027c ekaparvatake nadyaḥ krameṇaitya vrajanti te 02,018.028a saṃtīrya sarayūṃ ramyāṃ dṛṣṭvā pūrvāṃś ca kosalān 02,018.028c atītya jagmur mithilāṃ mālāṃ carmaṇvatīṃ nadīm 02,018.029a uttīrya gaṅgāṃ śoṇaṃ ca sarve te prāṅmukhās trayaḥ 02,018.029c kuravoraśchadaṃ jagmur māgadhaṃ kṣetram acyutāḥ 02,018.030a te śaśvad godhanākīrṇam ambumantaṃ śubhadrumam 02,018.030c gorathaṃ girim āsādya dadṛśur māgadhaṃ puram 02,019.001 vāsudeva uvāca 02,019.001a eṣa pārtha mahān svāduḥ paśumān nityam ambumān 02,019.001c nirāmayaḥ suveśmāḍhyo niveśo māgadhaḥ śubhaḥ 02,019.001d*0202_01 puṣpauṣadhiphalopeto dhanadhānyasamṛddhimān 02,019.002a vaihāro vipulaḥ śailo varāho vṛṣabhas tathā 02,019.002c tathaivarṣigiris tāta śubhāś caityakapañcamāḥ 02,019.003a ete pañca mahāśṛṅgāḥ parvatāḥ śītaladrumāḥ 02,019.003c rakṣantīvābhisaṃhatya saṃhatāṅgā girivrajam 02,019.004a puṣpaveṣṭitaśākhāgrair gandhavadbhir manoramaiḥ 02,019.004c nigūḍhā iva lodhrāṇāṃ vanaiḥ kāmijanapriyaiḥ 02,019.004d*0203_01 yatra dīrghatamā nāma ṛṣiḥ paramayantritaḥ 02,019.005a śūdrāyāṃ gautamo yatra mahātmā saṃśitavrataḥ 02,019.005c auśīnaryām ajanayat kākṣīvādīn sutān ṛṣiḥ 02,019.006a gautamaḥ kṣayaṇād asmād athāsau tatra veśmani 02,019.006c bhajate māgadhaṃ vaṃśaṃ sa nṛpāṇām anugrahāt 02,019.007a aṅgavaṅgādayaś caiva rājānaḥ sumahābalāḥ 02,019.007c gautamakṣayam abhyetya ramante sma purārjuna 02,019.008a vanarājīs tu paśyemāḥ priyālānāṃ manoramāḥ 02,019.008c lodhrāṇāṃ ca śubhāḥ pārtha gautamaukaḥsamīpajāḥ 02,019.008c*0204_01 **** **** rājan rājīvalocana 02,019.008c*0204_02 puṃnāgānāṃ nagānāṃ ca 02,019.009a arbudaḥ śakravāpī ca pannagau śatrutāpanau 02,019.009c svastikasyālayaś cātra maṇināgasya cottamaḥ 02,019.010a aparihāryā meghānāṃ māgadheyaṃ maṇeḥ kṛte 02,019.010c kauśiko maṇimāṃś caiva vavṛdhāte hy anugraham 02,019.010d*0205_01 evaṃ prāpya puraṃ ramyaṃ durādharṣaṃ samantataḥ 02,019.010d*0206_01 pāṇḍare vipule caiva tathā vārāhake 'pi ca 02,019.010d*0206_02 caityake ca giriśreṣṭhe mātaṅge ca śiloccaye 02,019.010d*0206_03 eteṣu parvatendreṣu sarvasiddhisamālayāḥ 02,019.010d*0206_04 yatīnām āśramāś caiva munīnāṃ ca mahātmanām 02,019.010d*0206_05 vṛṣabhasya tamālasya mahāvīryasya vai tathā 02,019.010d*0206_06 gandharvarakṣasāṃ caiva nāgānāṃ ca tathālayāḥ 02,019.010d*0206_07 kakṣīvatas tapovīryāt tapodā iti viśrutāḥ 02,019.010d*0206_08 puṇyatīrthāś ca te sarve siddhānāṃ caiva kīrtitāḥ 02,019.010d*0206_09 maṇeś ca darśanād eva bhadraṃ hi śivam āpnuyāt 02,019.011a arthasiddhiṃ tv anapagāṃ jarāsaṃdho 'bhimanyate 02,019.011c vayam āsādane tasya darpam adya nihanma hi 02,019.012 vaiśaṃpāyana uvāca 02,019.012a evam uktvā tataḥ sarve bhrātaro vipulaujasaḥ 02,019.012c vārṣṇeyaḥ pāṇḍaveyau ca pratasthur māgadhaṃ puram 02,019.013a tuṣṭapuṣṭajanopetaṃ cāturvarṇyajanākulam 02,019.013c sphītotsavam anādhṛṣyam āseduś ca girivrajam 02,019.013d*0207_01 puradvāram apāsya tvam advāreṇa praviśya te 02,019.014a te 'tha dvāram anāsādya purasya girim ucchritam 02,019.014c bārhadrathaiḥ pūjyamānaṃ tathā nagaravāsibhiḥ 02,019.015a yatra māṣādam ṛṣabham āsasāda bṛhadrathaḥ 02,019.015c taṃ hatvā māṣanālāś ca tisro bherīr akārayat 02,019.016a ānahya carmaṇā tena sthāpayām āsa sve pure 02,019.016c yatra tāḥ prāṇadan bheryo divyapuṣpāvacūrṇitāḥ 02,019.016d*0208_01 bhaṅktvā bherītrayaṃ te 'pi caityaprākāram ādravan 02,019.016d*0208_02 dvārato 'bhimukhāḥ sarve yayur nānāyudhās tadā 02,019.016d*0209_01 ghoranādaṃ nadanty ete paracakrāgame sadā 02,019.016d*0209_02 śrutvā nādaṃ mahāghoraṃ girivrajanivāsinaḥ 02,019.017a māgadhānāṃ suruciraṃ caityakāntaṃ samādravan 02,019.017c śirasīva jighāṃsanto jarāsaṃdhajighāṃsavaḥ 02,019.018a sthiraṃ suvipulaṃ śṛṅgaṃ sumahāntaṃ purātanam 02,019.018c arcitaṃ mālyadāmaiś ca satataṃ supratiṣṭhitam 02,019.019a vipulair bāhubhir vīrās te 'bhihatyābhyapātayan 02,019.019c tatas te māgadhaṃ dṛṣṭvā puraṃ praviviśus tadā 02,019.019d*0210_01 dṛṣṭvā tu durnimittaṃ tad brāhmaṇā vedapāragāḥ 02,019.019d*0211_01 śāntidānajapair homair devān aprīṇayaṃs tadā 02,019.020a etasminn eva kāle tu jarāsaṃdhaṃ samarcayan 02,019.020c paryagni kurvaṃś ca nṛpaṃ dviradasthaṃ purohitāḥ 02,019.020d*0212_01 tatas tacchāntaye rājā jarāsaṃdhaḥ pratāpavān 02,019.020d*0213_01 dīkṣito niyamastho 'sāv upavāsaparo 'bhavat 02,019.020d*0214_01 nīrājayanti dīpais taṃ kālamṛtyuharair japaiḥ 02,019.020d*0214_02 etasminn eva kāle tu kṛṣṇabhīmadhanaṃjayāḥ 02,019.021a snātakavratinas te tu bāhuśastrā nirāyudhāḥ 02,019.021b*0215_01 paśyantaḥ purasaubhāgyam ūrjitāṃ ca puraśriyam 02,019.021c yuyutsavaḥ praviviśur jarāsaṃdhena bhārata 02,019.022a bhakṣyamālyāpaṇānāṃ ca dadṛśuḥ śriyam uttamām 02,019.022a*0216_01 **** **** vipaṇiṃ ratnavāsasām 02,019.022a*0216_02 divyanānāpaṇānāṃ ca 02,019.022c sphītāṃ sarvaguṇopetāṃ sarvakāmasamṛddhinīm 02,019.023a tāṃ tu dṛṣṭvā samṛddhiṃ te vīthyāṃ tasyāṃ narottamāḥ 02,019.023c rājamārgeṇa gacchantaḥ kṛṣṇabhīmadhanaṃjayāḥ 02,019.024a balād gṛhītvā mālyāni mālākārān mahābalāḥ 02,019.024b*0217_01 karpūraśṛṅgaṃ koṣṭaṃ ca saphalaṃ cāntarāpaṇe 02,019.024b*0217_02 vaiśyād balād gṛhītvā te vihṛtya ca mahārathāḥ 02,019.024c virāgavasanāḥ sarve sragviṇo mṛṣṭakuṇḍalāḥ 02,019.025a niveśanam athājagmur jarāsaṃdhasya dhīmataḥ 02,019.025c govāsam iva vīkṣantaḥ siṃhā haimavatā yathā 02,019.026a śailastambhanibhās teṣāṃ candanāgurubhūṣitāḥ 02,019.026c aśobhanta mahārāja bāhavo bāhuśālinām 02,019.027a tān dṛṣṭvā dviradaprakhyāñ śālaskandhān ivodgatān 02,019.027c vyūḍhoraskān māgadhānāṃ vismayaḥ samajāyata 02,019.027d*0218_01 advāreṇābhyavaskandya viviśur māgadhālayam 02,019.028a te tv atītya janākīrṇās tisraḥ kakṣyā nararṣabhāḥ 02,019.028c ahaṃkāreṇa rājānam upatasthur mahābalāḥ 02,019.028d*0219_01 bhośabdenaiva rājānam ūcus te tu mahārathāḥ 02,019.028d*0220_01 āyuṣmān bhava saumyeti vaded viprābhivādane 02,019.028d*0220_02 vijayaṃ bāhujaṃ brūyād vaiśye naṣṭa itīrayet 02,019.028d*0220_03 ārogyaṃ pādaje brūyāc chatrau nośabdam īrayet 02,019.028d*0220_04 rājadatteṣv anarghyeṣu na niṣedus tadāsane 02,019.028d*0220_05 pādenāsanam ākṛṣya tasminn upaviśed ripuḥ 02,019.028d*0220_06 bhūtale vāpy anāstīrṇe śatruveśmany ayaṃ kramaḥ 02,019.029a tān pādyamadhuparkārhān mānārhān satkṛtiṃ gatān 02,019.029c pratyutthāya jarāsaṃdha upatasthe yathāvidhi 02,019.030a uvāca caitān rājāsau svāgataṃ vo 'stv iti prabhuḥ 02,019.030b*0221_01 maunam āsīt tadā pārthabhīmayor janamejaya 02,019.030b*0221_02 teṣāṃ madhye mahābuddhiḥ kṛṣṇo vacanam abravīt 02,019.030b*0221_03 vaktuṃ nāyāti rājendra etayor niyamasthayoḥ 02,019.030b*0221_04 arvāṅ niśīthāt paratas tvayā sārdhaṃ vadiṣyataḥ 02,019.030b*0221_05 yajñāgāre sthāpayitvā rājā rājagṛhaṃ gataḥ 02,019.030b*0221_06 tato 'rdharātre saṃprāpte yāto yatra sthitā dvijāḥ 02,019.030c tasya hy etad vrataṃ rājan babhūva bhuvi viśrutam 02,019.030d*0222_01 bārhadratho vai rājendro mahābalaparākramaḥ 02,019.031a snātakān brāhmaṇān prāptāñ śrutvā sa samitiṃjayaḥ 02,019.031c apy ardharātre nṛpatiḥ pratyudgacchati bhārata 02,019.031c*0223_01 **** **** yoṣitsaṃghagato 'pi vā 02,019.031c*0223_02 śrutvā samāgatān viprān 02,019.032a tāṃs tv apūrveṇa veṣeṇa dṛṣṭvā nṛpatisattamaḥ 02,019.032c upatasthe jarāsaṃdho vismitaś cābhavat tadā 02,019.033a te tu dṛṣṭvaiva rājānaṃ jarāsaṃdhaṃ nararṣabhāḥ 02,019.033b*0224_01 satvaṃ tejo balaṃ dhairyaṃ gāmbhīryam iva mūrtimān 02,019.033c idam ūcur amitraghnāḥ sarve bharatasattama 02,019.033d*0225_01 rājan viddhy atithīn asmān arthino dūram āgatān 02,019.033d*0225_02 tan naḥ prayaccha bhadraṃ te yad vayaṃ kāmayāmahe 02,019.033d*0225_03 kiṃ durmarṣaṃ titikṣūṇāṃ kim akāryam asādhubhiḥ 02,019.033d*0225_04 kim adeyaṃ vadānyānāṃ kaḥ paraḥ samadarśinām 02,019.033d*0225_05 yo 'nityena śarīreṇa satāṃ geyaṃ yaśo dhruvam 02,019.033d*0225_06 nācinoti svayaṃ kalpaḥ sa vācyaḥ śocya eva saḥ 02,019.033d*0225_07 hariścandro rantideva uñchavṛttiḥ śibir baliḥ 02,019.033d*0225_08 vyādhaḥ kapoto bahavo hy adhruveṇa dhruvaṃ gatāḥ 02,019.034a svasty astu kuśalaṃ rājann iti sarve vyavasthitāḥ 02,019.034c taṃ nṛpaṃ nṛpaśārdūla vipraikṣanta parasparam 02,019.035a tān abravīj jarāsaṃdhas tadā yādavapāṇḍavān 02,019.035c āsyatām iti rājendra brāhmaṇacchadmasaṃvṛtān 02,019.036a athopaviviśuḥ sarve trayas te puruṣarṣabhāḥ 02,019.036c saṃpradīptās trayo lakṣmyā mahādhvara ivāgnayaḥ 02,019.036d*0226_01 svarair ākṛtibhis tāṃs tu prakoṣṭhair jyāhatair api 02,019.036d*0226_02 rājanyabandhūn vijñāya dṛṣṭapūrvān acintayat 02,019.036d*0226_03 rājanyabandhavo hy ete brahmaliṅgāni bibhrati 02,019.036d*0226_04 dadāmi bhikṣitaṃ tebhya ātmānam api dustyajam 02,019.036d*0226_05 baler na śrūyate kīrtir vitatā dikṣu sarvataḥ 02,019.036d*0226_06 aiśvaryād bhraṃśitaś cāpi vipravyājena viṣṇunā 02,019.036d*0226_07 śriyaṃ jihīrṣatendrasya viṣṇave dvijarūpiṇe 02,019.036d*0226_08 jānann api mahīṃ prādād vāryamāṇo 'pi daityarāṭ 02,019.036d*0226_09 vijitā brāhmaṇārthāya ko nv arthaḥ kṣatrabandhunā 02,019.036d*0226_10 dehena tapamānena neheta vipulaṃ yaśaḥ 02,019.036d*0226_11 ity udāramatiḥ prāha kṛṣṇārjunavṛkodarān 02,019.036d*0226_12 he viprā vrīyatāṃ kāmo dadāmy ātmā śiro 'pi ca 02,019.037a tān uvāca jarāsaṃdhaḥ satyasaṃdho narādhipaḥ 02,019.037b*0227_01 harim indraṃ samīraṃ ca līlāmānuṣavigrahān 02,019.037c vigarhamāṇaḥ kauravya veṣagrahaṇakāraṇāt 02,019.038a na snātakavratā viprā bahirmālyānulepanāḥ 02,019.038c bhavantīti nṛloke 'smin viditaṃ mama sarvaśaḥ 02,019.039a te yūyaṃ puṣpavantaś ca bhujair jyāghātalakṣaṇaiḥ 02,019.039b*0228_01 kṛtaśmaśrumukhā raktā raktatīkṣṇanakhāṅkurāḥ 02,019.039b*0228_02 raktoṣṇīṣadharā raktadantapaṅktivirājitāḥ 02,019.039c bibhrataḥ kṣātram ojaś ca brāhmaṇyaṃ pratijānatha 02,019.040a evaṃ virāgavasanā bahirmālyānulepanāḥ 02,019.040b*0229_01 kṣatriyā eva loke 'smin viditā mama sarvaśaḥ 02,019.040c satyaṃ vadata ke yūyaṃ satyaṃ rājasu śobhate 02,019.040d*0230_01 iyaṃ vasumatī satyaṃ satyarūpā mahīkṣitaḥ 02,019.040d*0230_02 satye sthito vadet satyam anyathā vinaśiṣyati 02,019.041a caityakaṃ ca gireḥ śṛṅgaṃ bhittvā kim iva sadma naḥ 02,019.041c advāreṇa praviṣṭāḥ stha nirbhayā rājakilbiṣāt 02,019.041c*0231_01 **** **** praveṣṭavyaṃ ripor gṛham 02,019.041c*0231_02 so 'haṃ na bhavatāṃ śatrur brāhmaṇā mama devatāḥ 02,019.041c*0231_03 atāḍayata kiṃ bherīr yuddhasaṃnāhalakṣaṇāḥ 02,019.041c*0231_04 yūyaṃ mayā na yoddhavyā 02,019.042a karma caitad viliṅgasya kiṃ vādya prasamīkṣitam 02,019.042c vadadhvaṃ vāci vīryaṃ ca brāhmaṇasya viśeṣataḥ 02,019.043a evaṃ ca mām upasthāya kasmāc ca vidhinārhaṇām 02,019.043c praṇītāṃ no na gṛhṇīta kāryaṃ kiṃ cāsmadāgame 02,019.044a evam uktas tataḥ kṛṣṇaḥ pratyuvāca mahāmanāḥ 02,019.044c snigdhagambhīrayā vācā vākyaṃ vākyaviśāradaḥ 02,019.045a snātakavratino rājan brāhmaṇāḥ kṣatriyā viśaḥ 02,019.045c viśeṣaniyamāś caiṣām aviśeṣāś ca santy uta 02,019.045d*0232_01 snātakān brāhmaṇān rājan viddhy asmāṃs tvaṃ narādhipa 02,019.046a viśeṣavāṃś ca satataṃ kṣatriyaḥ śriyam archati 02,019.046c puṣpavatsu dhruvā śrīś ca puṣpavantas tato vayam 02,019.047a kṣatriyo bāhuvīryas tu na tathā vākyavīryavān 02,019.047c apragalbhaṃ vacas tasya tasmād bārhadrathe smṛtam 02,019.048a svavīryaṃ kṣatriyāṇāṃ ca bāhvor dhātā nyaveśayat 02,019.048c tad didṛkṣasi ced rājan draṣṭāsy adya na saṃśayaḥ 02,019.049a advāreṇa ripor gehaṃ dvāreṇa suhṛdo gṛham 02,019.049c praviśanti sadā santo dvāraṃ no varjitaṃ tataḥ 02,019.050a kāryavanto gṛhān etya śatruto nārhaṇāṃ vayam 02,019.050c pratigṛhṇīma tad viddhi etan naḥ śāśvataṃ vratam 02,020.001 jarāsaṃdha uvāca 02,020.001a na smareyaṃ kadā vairaṃ kṛtaṃ yuṣmābhir ity uta 02,020.001c cintayaṃś ca na paśyāmi bhavatāṃ prati vaikṛtam 02,020.001d*0233_00 vaiśaṃpāyanaḥ 02,020.001d*0233_01 evam ukto bhagavatā bṛhadrathasuto balī 02,020.001d*0233_02 ātmany autsukam ālokya kṛṣṇam āha nṛpottamāḥ 02,020.002a vaikṛte cāsati kathaṃ manyadhvaṃ mām anāgasam 02,020.002c ariṃ vibrūta tad viprāḥ satāṃ samaya eṣa hi 02,020.003a atha dharmopaghātād dhi manaḥ samupatapyate 02,020.003c yo 'nāgasi prasṛjati kṣatriyo 'pi na saṃśayaḥ 02,020.003d*0234_01 kṣatriyā eva loke 'smin viditaṃ mama sarvaśaḥ 02,020.004a ato 'nyathācaraṃl loke dharmajñaḥ san mahāvrataḥ 02,020.004c vṛjināṃ gatim āpnoti śreyaso 'py upahanti ca 02,020.005a trailokye kṣatradharmād dhi śreyāṃsaṃ sādhucāriṇām 02,020.005b*0235_01 nānyaṃ dharmaṃ praśaṃsanti ye ca dharmavido janāḥ 02,020.005b*0235_02 tasya me 'dya sthitasyeha svadharme niyatātmanaḥ 02,020.005c anāgasaṃ prajānānāḥ pramādād iva jalpatha 02,020.006 vāsudeva uvāca 02,020.006a kulakāryaṃ mahārāja kaś cid ekaḥ kulodvahaḥ 02,020.006c vahate tanniyogād vai vayam abhyutthitās trayaḥ 02,020.007a tvayā copahṛtā rājan kṣatriyā lokavāsinaḥ 02,020.007c tad āgaḥ krūram utpādya manyase kiṃ tv anāgasam 02,020.008a rājā rājñaḥ kathaṃ sādhūn hiṃsyān nṛpatisattama 02,020.008c tad rājñaḥ saṃnigṛhya tvaṃ rudrāyopajihīrṣasi 02,020.009a asmāṃs tad eno gaccheta tvayā bārhadrathe kṛtam 02,020.009c vayaṃ hi śaktā dharmasya rakṣaṇe dharmacāriṇaḥ 02,020.009d*0236_01 tasmād adyopagacchāmas tava bārhadrathe 'ntikam 02,020.010a manuṣyāṇāṃ samālambho na ca dṛṣṭaḥ kadā cana 02,020.010c sa kathaṃ mānuṣair devaṃ yaṣṭum icchasi śaṃkaram 02,020.011a savarṇo hi savarṇānāṃ paśusaṃjñāṃ kariṣyati 02,020.011c ko 'nya evaṃ yathā hi tvaṃ jarāsaṃdha vṛthāmatiḥ 02,020.011d*0237_01 yasyāṃ yasyām avasthāyāṃ yad yat karma karoti yaḥ 02,020.011d*0237_02 tasyāṃ tasyām avasthāyāṃ tat phalaṃ samavāpnuyāt 02,020.012a te tvāṃ jñātikṣayakaraṃ vayam ārtānusāriṇaḥ 02,020.012c jñātivṛddhinimittārthaṃ viniyantum ihāgatāḥ 02,020.013a nāsti loke pumān anyaḥ kṣatriyeṣv iti caiva yat 02,020.013c manyase sa ca te rājan sumahān buddhiviplavaḥ 02,020.014a ko hi jānann abhijanam ātmanaḥ kṣatriyo nṛpa 02,020.014c nāviśet svargam atulaṃ raṇānantaram avyayam 02,020.015a svargaṃ hy eva samāsthāya raṇayajñeṣu dīkṣitāḥ 02,020.015c yajante kṣatriyā lokāṃs tad viddhi magadhādhipa 02,020.016a svargayonir jayo rājan svargayonir mahad yaśaḥ 02,020.016c svargayonis tapo yuddhe mārgaḥ so 'vyabhicāravān 02,020.017a eṣa hy aindro vaijayanto guṇo nityaṃ samāhitaḥ 02,020.017c yenāsurān parājitya jagat pāti śatakratuḥ 02,020.017d*0238_01 yena sarvān parājitya vijayas tv abhipāditaḥ 02,020.018a svargam āsthāya kasya syād vigrahitvaṃ yathā tava 02,020.018c māgadhair vipulaiḥ sainyair bāhulyabaladarpitaiḥ 02,020.019a māvamaṃsthāḥ parān rājan nāsti vīryaṃ nare nare 02,020.019c samaṃ tejas tvayā caiva kevalaṃ manujeśvara 02,020.020a yāvad eva na saṃbuddhaṃ tāvad eva bhavet tava 02,020.020c viṣahyam etad asmākam ato rājan bravīmi te 02,020.021a jahi tvaṃ sadṛśeṣv eva mānaṃ darpaṃ ca māgadha 02,020.021c mā gamaḥ sasutāmātyaḥ sabalaś ca yamakṣayam 02,020.022a dambhodbhavaḥ kārtavīrya uttaraś ca bṛhadrathaḥ 02,020.022c śreyaso hy avamanyeha vineśuḥ sabalā nṛpāḥ 02,020.023a mumukṣamāṇās tvattaś ca na vayaṃ brāhmaṇabruvāḥ 02,020.023c śaurir asmi hṛṣīkeśo nṛvīrau pāṇḍavāv imau 02,020.023d*0239_01 anayor mātuleyaṃ ca kṛṣṇaṃ māṃ viddhi te ripum 02,020.024a tvām āhvayāmahe rājan sthiro yudhyasva māgadha 02,020.024c muñca vā nṛpatīn sarvān mā gamas tvaṃ yamakṣayam 02,020.024d@005_0000 vaiśaṃpāyanaḥ 02,020.024d@005_0001 jarāsaṃdhaḥ 02,020.024d@005_0001 etac chrutvā jarāsaṃdhaḥ kruddho vacanam abravīt 02,020.024d@005_0002 nāhaṃ kaṃsaḥ pralambo vā na bāṇo na ca muṣṭikaḥ 02,020.024d@005_0003 narako nendratapano na keśī na ca pūtanā 02,020.024d@005_0004 na kālayavano vāpi ye tvayā nihatā yudhi 02,020.024d@005_0005 tvaṃ tu gopakulotpanno jātiṃ vai pūrvikāṃ smara 02,020.024d@005_0006 yo 'smadbhayād apakramya sāgarānūpam āśritaḥ 02,020.024d@005_0007 janmabhūmiṃ parityajya madhurāṃ prākṛto yathā 02,020.024d@005_0008 so 'dhunā katthase śaure śaradīva yathā ghanaḥ 02,020.024d@005_0009 adyānṛṇyaṃ kariṣyāmi bhojarājasya dhīmataḥ 02,020.024d@005_0010 jāmātur augrasenasya tvāṃ nihatyādya mādhava 02,020.024d@005_0011 cirakāṅkṣito me saṃgrāmas tvāṃ hantuṃ sasuhṛdgaṇam 02,020.024d@005_0012 diṣṭyā me saphalo yatnaḥ kṛto devaiḥ savāsavaiḥ 02,020.024d@005_0013 klībāv imau ca govinda bhīmasenārjunāv ubhau 02,020.024d@005_0014 hiṃsyāmi yudhi vikramya siṃhaḥ kṣudramṛgān iva 02,020.024d@005_0014 vaiśaṃpāyanaḥ 02,020.024d@005_0015 tasya roṣābhibhūtasya jarāsaṃdhasya garjataḥ 02,020.024d@005_0016 śrībhagavān 02,020.024d@005_0016 sarvabhūtāni vitresur ye tatrāsan samāgatāḥ 02,020.024d@005_0017 kiṃ garjasi jarāsaṃdha karmaṇā tān samācara 02,020.024d@005_0018 mama nirdeśakartṛbhyāṃ pāṇḍavābhyāṃ nṛpādhama 02,020.024d@005_0019 sāmātyaṃ sasutaṃ cādya ghātayiṣyāmy ahaṃ raṇe 02,020.024d@005_0020 na kathaṃ cana jīvan vai pravekṣyasi purottamam 02,020.025 jarāsaṃdha uvāca 02,020.025a nājitān vai narapatīn aham ādadmi kāṃś cana 02,020.025c jitaḥ kaḥ paryavasthātā ko 'tra yo na mayā jitaḥ 02,020.026a kṣatriyasyaitad evāhur dharmyaṃ kṛṣṇopajīvanam 02,020.026c vikramya vaśam ānīya kāmato yat samācaret 02,020.027a devatārtham upākṛtya rājñaḥ kṛṣṇa kathaṃ bhayāt 02,020.027c aham adya vimuñceyaṃ kṣātraṃ vratam anusmaran 02,020.028a sainyaṃ sainyena vyūḍhena eka ekena vā punaḥ 02,020.028c dvābhyāṃ tribhir vā yotsye 'haṃ yugapat pṛthag eva vā 02,020.029 vaiśaṃpāyana uvāca 02,020.029a evam uktvā jarāsaṃdhaḥ sahadevābhiṣecanam 02,020.029c ājñāpayat tadā rājā yuyutsur bhīmakarmabhiḥ 02,020.030a sa tu senāpatī rājā sasmāra bharatarṣabha 02,020.030c kauśikaṃ citrasenaṃ ca tasmin yuddha upasthite 02,020.031a yayos te nāmanī loke haṃseti ḍibhaketi ca 02,020.031c pūrvaṃ saṃkathite pumbhir nṛloke lokasatkṛte 02,020.031d*0240_01 niśaśvāsa jarāsaṃdho diṣṭaṃ saṃcintayaṃs tadā 02,020.032a taṃ tu rājan vibhuḥ śaurī rājānaṃ balināṃ varam 02,020.032c smṛtvā puruṣaśārdūla śārdūlasamavikramam 02,020.033a satyasaṃdho jarāsaṃdhaṃ bhuvi bhīmaparākramam 02,020.033c bhāgam anyasya nirdiṣṭaṃ vadhyaṃ bhūmibhṛd acyutaḥ 02,020.034a nātmanātmavatāṃ mukhya iyeṣa madhusūdanaḥ 02,020.034c brahmaṇo ''jñāṃ puraskṛtya hantuṃ haladharānujaḥ 02,020.034d@006_0000 janamejayaḥ 02,020.034d@006_0001 kimarthaṃ vairiṇāv āstām ubhau tau kṛṣṇamāgadhau 02,020.034d@006_0002 kathaṃ ca nirjitaḥ saṃkhye jarāsaṃdhena mādhavaḥ 02,020.034d@006_0003 kaś ca kaṃso māgadhasya yasya hetoḥ sa vairavān 02,020.034d@006_0004 etad ācakṣva me sarvaṃ vaiśaṃpāyana tattvataḥ 02,020.034d@006_0004 vaiśaṃpāyanaḥ 02,020.034d@006_0005 yādavānām anvavāye vasudevo mahāmatiḥ 02,020.034d@006_0006 udapadyata vārṣṇeyo hy ugrasenasya mantrabhṛt 02,020.034d@006_0007 ugrasenasya kaṃsas tu babhūva balavān sutaḥ 02,020.034d@006_0008 jyeṣṭho bahūnāṃ kauravya sarvaśastraviśāradaḥ 02,020.034d@006_0009 jarāsaṃdhasya duhitā tasya bhāryātiviśrutā 02,020.034d@006_0010 rājyaśulkena dattā sā jarāsaṃdhena dhīmatā 02,020.034d@006_0011 tadartham ugrasenasya madhurāyāṃ sutas tadā 02,020.034d@006_0012 abhiṣiktas tadāmātyaiḥ sa vai tīvraparākramaḥ 02,020.034d@006_0013 aiśvaryabalamattas tu sa tadā balamohitaḥ 02,020.034d@006_0014 nigṛhya pitaraṃ bhuṅkte tad rājyaṃ mantribhiḥ saha 02,020.034d@006_0015 vasudevasya tat kṛtyaṃ na śṛṇoti sa mandadhīḥ 02,020.034d@006_0016 sa tena saha tad rājyaṃ dharmataḥ paryapālayat 02,020.034d@006_0017 prītimān sa tu daityendro vasudevasya devakīm 02,020.034d@006_0018 uvāha bhāryāṃ sa tadā duhitā devakasya yā 02,020.034d@006_0019 tasyām udvāhyamānāyāṃ rathena janamejaya 02,020.034d@006_0020 upāruroha vārṣṇeyaṃ kaṃso bhūmipatis tadā 02,020.034d@006_0021 tato 'ntarikṣe vāg āsīd devadūtasya kasya cit 02,020.034d@006_0022 vasudevaś ca śuśrāva tāṃ vācaṃ pārthivaś ca saḥ 02,020.034d@006_0023 yām etāṃ vahamāno 'dya kaṃsodvahasi devakīm 02,020.034d@006_0024 asyā yaś cāṣṭamo garbhaḥ sa te mṛtyur bhaviṣyati 02,020.034d@006_0025 so 'vatīrya tato rājā khaḍgam uddhṛtya nirmalam 02,020.034d@006_0026 iyeṣa tasyā mūrdhānaṃ chettuṃ paramadurmatiḥ 02,020.034d@006_0027 sa sāntvayaṃs tadā kaṃsaṃ hasan krodhavaśānugam 02,020.034d@006_0028 rājann anunayām āsa vasudevo mahāmatiḥ 02,020.034d@006_0029 ahiṃsyāṃ pramadām āhuḥ sarvadharmeṣu pārthiva 02,020.034d@006_0030 akasmād abalāṃ nārīṃ hantāsīmām anāgasīm 02,020.034d@006_0031 yac ca te 'tra bhayaṃ rājañ śakyate bādhituṃ tvayā 02,020.034d@006_0032 iyaṃ ca śakyā pālayituṃ samayaś caiva rakṣitum 02,020.034d@006_0033 asyās tvam aṣṭamaṃ garbhaṃ jātamātraṃ mahīpate 02,020.034d@006_0034 vidhvaṃsaya tadā prāptam evaṃ parihṛtaṃ bhavet 02,020.034d@006_0035 evaṃ sa rājā kathito vasudevena bhārata 02,020.034d@006_0036 vaiśaṃpāyanaḥ 02,020.034d@006_0036 tasya tad vacanaṃ cakre śūrasenādhipas tadā 02,020.034d@006_0037 tatas tasyāṃ saṃbabhūvuḥ kumārāḥ sūryavarcasaḥ 02,020.034d@006_0038 jātāñ jātāṃs tu tān sarvāñ jaghāna madhureśvaraḥ 02,020.034d@006_0039 atha tasyāṃ samabhavad baladevas tu saptamaḥ 02,020.034d@006_0040 yāmyayā māyayā taṃ tu yamo rājā viśāṃ pate 02,020.034d@006_0041 devakyā garbham atulaṃ rohiṇyā jaṭhare 'kṣipat 02,020.034d@006_0042 ākṛṣya karṣaṇāt samyak saṃkarṣaṇa iti smṛtaḥ 02,020.034d@006_0043 balaśreṣṭhatayā tasya baladeva iti smṛtaḥ 02,020.034d@006_0044 punas tasyāṃ samabhavad aṣṭamo madhusūdanaḥ 02,020.034d@006_0045 tasya garbhasya rakṣāṃ tu cakre so 'bhyadhikaṃ nṛpaḥ 02,020.034d@006_0046 tataḥ kāle rakṣaṇārthaṃ vasudevasya sātvataḥ 02,020.034d@006_0047 ugraḥ prayuktaḥ kaṃsena sacivaḥ krūrakarmakṛt 02,020.034d@006_0048 vimūḍheṣu prabhāvena bālasyottīrya tatra vai 02,020.034d@006_0049 upāgamya sa ghoṣe tu jagāma samahādyutiḥ 02,020.034d@006_0050 jātamātraṃ vāsudevam athākṛṣya pitā tataḥ 02,020.034d@006_0051 upajahre parikrītāṃ sutāṃ gopasya kasya cit 02,020.034d@006_0052 mumukṣamāṇas taṃ śabdaṃ devadūtasya pārthiva 02,020.034d@006_0053 jaghāna kaṃsas tāṃ kanyāṃ prahasantī jagāma sā 02,020.034d@006_0054 āryeti vāśatī śabdaṃ tasmād āryeti kīrtitā 02,020.034d@006_0055 evaṃ taṃ vañcayitvā ca rājānaṃ sa mahāmatiḥ 02,020.034d@006_0056 vāsudevaṃ mahātmānaṃ vardhayām āsa gokule 02,020.034d@006_0057 vāsudevo 'pi gopeṣu vavṛdhe 'bjam ivāmbhasi 02,020.034d@006_0058 ajñāyamānaḥ kaṃsena gūḍho 'gnir iva dāruṣu 02,020.034d@006_0059 vipracakre 'tha tān sarvān ballavān madhureśvaraḥ 02,020.034d@006_0060 vardhamāno mahābāhus tejobalasamanvitaḥ 02,020.034d@006_0061 tatas te kliśyamānās tu puṇḍarīkākṣam acyutam 02,020.034d@006_0062 bhayena kāmād apare gaṇaśaḥ paryavārayan 02,020.034d@006_0063 sa tu labdhvā balaṃ rājann ugrasenasya saṃmataḥ 02,020.034d@006_0064 vasudevātmajaḥ sarvabhrātṛbhiḥ sahitaṃ punaḥ 02,020.034d@006_0065 nirjitya yudhi bhojendraṃ hatvā kaṃsaṃ mahābalaḥ 02,020.034d@006_0066 abhyaṣiñcat tato rājya ugrasenaṃ viśāṃ pate 02,020.034d@006_0067 tataḥ śrutvā jarāsaṃdho mādhavena hataṃ yudhi 02,020.034d@006_0068 śūrasenādhipaṃ cakre kaṃsaputraṃ tadā nṛpa 02,020.034d@006_0069 sa sainyaṃ mahad utthāpya vāsudevaṃ prasahya ca 02,020.034d@006_0070 abhyaṣiñcat sutaṃ tatra sutāyā janamejaya 02,020.034d@006_0071 ugrasenaṃ ca vṛṣṇīṃś ca mahābalasamanvitaḥ 02,020.034d@006_0072 sa tatra viprakurute jarāsaṃdhaḥ pratāpavān 02,020.034d@006_0073 etad vairaṃ kauraveya jarāsaṃdhasya mādhave 02,020.034d@006_0074 āśāsitārtho rājendra saṃrurodha vinirjitān 02,020.034d@006_0075 pārthivais tair nṛpatibhir yakṣyamāṇaḥ samṛddhimān 02,020.034d@006_0076 devaśreṣṭhaṃ mahādevaṃ kṛttivāsaṃ triyambakam 02,020.034d@006_0077 etat sarvaṃ yathāvṛttaṃ kathitaṃ bharatarṣabha 02,020.034d@006_0078 yathā tu sa hato rājā bhīmasenena tac chṛṇu 02,021.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,021.001a tatas taṃ niścitātmānaṃ yuddhāya yadunandanaḥ 02,021.001c uvāca vāgmī rājānaṃ jarāsaṃdham adhokṣajaḥ 02,021.002a trayāṇāṃ kena te rājan yoddhuṃ vitarate manaḥ 02,021.002c asmad anyatameneha sajjībhavatu ko yudhi 02,021.002d*0241_01 tvayā māyāvinā kṛṣṇa na yotsye 'haṃ kadā cana 02,021.002d*0241_02 bhayena me yojitānāṃ yadūnāṃ ca palāyataḥ 02,021.002d*0241_03 arjuno na bhaved yoddhā na ca tulyabalo mama 02,021.002d*0241_04 bhīmaḥ kṣaṇaṃ kṣaṇārdhaṃ vā kṣamaḥ syād iti me puraḥ 02,021.003a evam uktaḥ sa kṛṣṇena yuddhaṃ vavre mahādyutiḥ 02,021.003c jarāsaṃdhas tato rājan bhīmasenena māgadhaḥ 02,021.003d*0242_01 na tvayā bhīruṇā yotsye yudhi viklavacetasā 02,021.003d*0242_02 mathurāṃ svapurīṃ tyaktvā samudraṃ śaraṇaṃ gataḥ 02,021.003d*0242_03 ayaṃ tu vayasātulyo nātisattvo na me samaḥ 02,021.003d*0242_04 arjuno no bhaved yoddhā bhīmas tulyabalo mama 02,021.003d*0242_05 ity uktvā bhīmasenāya pradāya mahatīṃ gadām 02,021.003d*0242_06 dvitīyāṃ svayam ādāya nirjagāma purād bahiḥ 02,021.003d*0243_01 ādāya rocanāṃ mālāṃ māṅgalyāny aparāṇi ca 02,021.004a dhārayann agadān mukhyān nirvṛtīr vedanāni ca 02,021.004c upatasthe jarāsaṃdhaṃ yuyutsuṃ vai purohitaḥ 02,021.004d*0244_01 arjunaṃ vāsudevaṃ ca varjayām āsa māgadhaḥ 02,021.004d*0244_02 matvā devaṃ gopa iti bālo 'rjunam iti sma ha 02,021.005a kṛtasvastyayano vidvān brāhmaṇena yaśasvinā 02,021.005c samanahyaj jarāsaṃdhaḥ kṣatradharmam anuvrataḥ 02,021.006a avamucya kirīṭaṃ sa keśān samanumṛjya ca 02,021.006c udatiṣṭhaj jarāsaṃdho velātiga ivārṇavaḥ 02,021.007a uvāca matimān rājā bhīmaṃ bhīmaparākramam 02,021.007c bhīma yotsye tvayā sārdhaṃ śreyasā nirjitaṃ varam 02,021.007d*0245_01 kṣetrodaye tataḥ kṛṣṇa bālo 'yam anujo 'rjunaḥ 02,021.008a evam uktvā jarāsaṃdho bhīmasenam ariṃdamaḥ 02,021.008c pratyudyayau mahātejāḥ śakraṃ balir ivāsuraḥ 02,021.009a tataḥ saṃmantrya kṛṣṇena kṛtasvastyayano balī 02,021.009c bhīmaseno jarāsaṃdham āsasāda yuyutsayā 02,021.010a tatas tau naraśārdūlau bāhuśastrau samīyatuḥ 02,021.010c vīrau paramasaṃhṛṣṭāv anyonyajayakāṅkṣiṇau 02,021.010d@007_0001 karagrahaṇapūrvaṃ tu kṛtvā pādābhivandanam 02,021.010d@007_0002 kakṣaiḥ kakṣāṃ vidhunvānāv āsphoṭaṃ tatra cakratuḥ 02,021.010d@007_0003 skandhe dorbhyāṃ samāhatya nihatya ca muhur muhuḥ 02,021.010d@007_0004 aṅgam aṅgaiḥ samāśliṣya punar āsphālanaṃ vibho 02,021.010d@007_0005 citrahastādikaṃ kṛtvā kakṣābandhaṃ ca cakratuḥ 02,021.010d@007_0006 galagaṇḍābhighātena sasphuliṅgena cāśanim 02,021.010d@007_0007 bāhupāśādikaṃ kṛtvā pādāhataśirāv ubhau 02,021.010d@007_0008 urohastaṃ tataś cakre pūrṇakumbhau prayujya tau 02,021.010d@007_0009 karasaṃpīḍanaṃ kṛtvā garjantau vāraṇāv iva 02,021.010d@007_0010 nardantau meghasaṃkāśau bāhupraharaṇāv ubhau 02,021.010d@007_0011 talenāhanyamānau tu anyonyaṃ kṛtavīkṣaṇau 02,021.010d@007_0012 siṃhāv iva susaṃskruddhāv ākṛṣyākṛṣya yudhyatām 02,021.010d@007_0013 aṅgenāṅgaṃ samāpīḍya bāhubhyām ubhayor api 02,021.010d@007_0014 āvṛtya bāhubhiś cāpi udaraṃ ca pracakratuḥ 02,021.010d@007_0015 ubhau kaṭyāṃ supārśve tu takṣavantau ca śikṣitau 02,021.010d@007_0016 adhohastaṃ svakaṇṭhe tūdarasyorasi cākṣipat 02,021.010d@007_0017 sarvātikrāntamaryādaṃ pṛṣṭhabhaṅgaṃ ca cakratuḥ 02,021.010d@007_0018 saṃpūrṇamūrchāṃ bāhubhyāṃ pūrṇakumbhaṃ pracakratuḥ 02,021.010d@007_0019 tṛṇapīḍaṃ yathākāmaṃ pūrṇayogaṃ samuṣṭikam 02,021.010d@007_0020 evamādīni yuddhāni prakurvantau parasparam 02,021.010d@007_0021 tayor yuddhaṃ tato draṣṭuṃ sametāḥ puravāsinaḥ 02,021.010d@007_0022 brāhmaṇā vaṇijaś caiva kṣatriyāś ca sahasraśaḥ 02,021.010d@007_0023 śūdrāś ca naraśārdūla striyo vṛddhāś ca sarvaśaḥ 02,021.010d@007_0024 nirantaram abhūt tatra janaughair abhisaṃvṛtam 02,021.011a tayor atha bhujāghātān nigrahapragrahāt tathā 02,021.011c āsīt subhīmasaṃhrādo vajraparvatayor iva 02,021.012a ubhau paramasaṃhṛṣṭau balenātibalāv ubhau 02,021.012b*0246_01 anyonyaṃ tau karatalair yodhayām āsatur bhṛśam 02,021.012c anyonyasyāntaraṃ prepsū parasparajayaiṣiṇau 02,021.012d*0247_01 śirobhir iva tau meṣau vṛkṣair iva niśācarau 02,021.012d*0247_02 padair iva śubhāv aśvau tuṇḍābhyāṃ tittirāv iva 02,021.013a tad bhīmam utsārya janaṃ yuddham āsīd upahvare 02,021.013c balinoḥ saṃyuge rājan vṛtravāsavayor iva 02,021.014a prakarṣaṇākarṣaṇābhyām abhyākarṣavikarṣaṇaiḥ 02,021.014c ākarṣetāṃ tathānyonyaṃ jānubhiś cābhijaghnatuḥ 02,021.015a tataḥ śabdena mahatā bhartsayantau parasparam 02,021.015c pāṣāṇasaṃghātanibhaiḥ prahārair abhijaghnatuḥ 02,021.015d*0248_01 tato bhīmaṃ jarāsaṃdho jaghānorasi muṣṭinā 02,021.015d*0248_02 bhīmo 'pi taṃ jarāsaṃdhaṃ vakṣasy abhijaghāna ha 02,021.016a vyūḍhoraskau dīrghabhujau niyuddhakuśalāv ubhau 02,021.016c bāhubhiḥ samasajjetām āyasaiḥ parighair iva 02,021.017a kārttikasya tu māsasya pravṛttaṃ prathame 'hani 02,021.017b*0249_01 tadā tad yuddham abhavad dināni daśa pañca ca 02,021.017c anārataṃ divārātram aviśrāntam avartata 02,021.017d*0250_01 ghoraṃ vismāpanakaram abhūt pañcadaśe 'hani 02,021.018a tad vṛttaṃ tu trayodaśyāṃ samavetaṃ mahātmanoḥ 02,021.018b*0251_01 gātraṃ gātreṇa saṃpīḍya viśrāmam agamad dvayoḥ 02,021.018b*0251_02 vāyunā hy amṛtaśvāsād āpyāyata vṛkodaraḥ 02,021.018c caturdaśyāṃ niśāyāṃ tu nivṛtto māgadhaḥ klamāt 02,021.019a taṃ rājānaṃ tathā klāntaṃ dṛṣṭvā rājañ janārdanaḥ 02,021.019c uvāca bhīmakarmāṇaṃ bhīmaṃ saṃbodhayann iva 02,021.019d*0252_01 samayuddhe nṛṇāṃ madhyāt pāṭayan bodhayann iva 02,021.019d*0253_01 śatror janmamṛtī vidvāñ jīvitaṃ ca jarākṛtam 02,021.019d*0253_02 pārtham āpyāyayan svena tejasācintayad dhariḥ 02,021.019d*0253_03 saṃcintyārivadhopāyaṃ bhīmasyāmoghadarśanaḥ 02,021.019d*0253_04 darśayām āsa viṭapaṃ pāṭayann iva saṃjñayā 02,021.020a klāntaḥ śatrur na kaunteya labhyaḥ pīḍayituṃ raṇe 02,021.020c pīḍyamāno hi kārtsnyena jahyāj jīvitam ātmanaḥ 02,021.021a tasmāt te naiva kaunteya pīḍanīyo narādhipaḥ 02,021.021c samam etena yudhyasva bāhubhyāṃ bharatarṣabha 02,021.022a evam uktaḥ sa kṛṣṇena pāṇḍavaḥ paravīrahā 02,021.022c jarāsaṃdhasya tad randhraṃ jñātvā cakre matiṃ vadhe 02,021.023a tatas tam ajitaṃ jetuṃ jarāsaṃdhaṃ vṛkodaraḥ 02,021.023c saṃrabhya balināṃ mukhyo jagrāha kurunandanaḥ 02,022.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,022.001a bhīmasenas tataḥ kṛṣṇam uvāca yadunandanam 02,022.001c buddhim āsthāya vipulāṃ jarāsaṃdhajighāṃsayā 02,022.002a nāyaṃ pāpo mayā kṛṣṇa yuktaḥ syād anurodhitum 02,022.002c prāṇena yaduśārdūla baddhavaṅkṣaṇavāsasā 02,022.003a evam uktas tataḥ kṛṣṇaḥ pratyuvāca vṛkodaram 02,022.003c tvarayan puruṣavyāghro jarāsaṃdhavadhepsayā 02,022.004a yat te daivaṃ paraṃ sattvaṃ yac ca te mātariśvanaḥ 02,022.004c balaṃ bhīma jarāsaṃdhe darśayāśu tad adya naḥ 02,022.004d*0254_01 bale tubhyaṃ mahābāho tam imaṃ jahi māgadham 02,022.004d*0255_01 tavaiṣa vadhyo durbuddhir jarāsaṃdho mahārathaḥ 02,022.004d*0255_02 ity antarikṣe tv aśrauṣaṃ yadā vāyur apohyate 02,022.004d*0255_03 gomante parvataśreṣṭhe yenaiṣa parimokṣitaḥ 02,022.004d*0255_04 baladevabhujaṃ prāpya ko 'nyo jīveta māgadhāt 02,022.004d*0255_05 tad asya mṛtyur vihitas tvad ṛte na mahābala 02,022.004d*0255_06 vāyuṃ cintya mahābāho jahi tvaṃ magadhādhipam 02,022.004d*0255_07 evam uktas tadā bhīmo manasā cintya mārutam 02,022.004d*0255_08 janārdanaṃ namasyaiva pariṣvajya ca phalgunam 02,022.005a evam uktas tadā bhīmo jarāsaṃdham ariṃdamaḥ 02,022.005c utkṣipya bhrāmayad rājan balavantaṃ mahābalaḥ 02,022.006a bhrāmayitvā śataguṇaṃ bhujābhyāṃ bharatarṣabha 02,022.006c babhañja pṛṣṭhe saṃkṣipya niṣpiṣya vinanāda ca 02,022.006d*0256_01 kare gṛhītvā caraṇaṃ dvedhā cakre mahābalaḥ 02,022.007a tasya niṣpiṣyamāṇasya pāṇḍavasya ca garjataḥ 02,022.007c abhavat tumulo nādaḥ sarvaprāṇibhayaṃkaraḥ 02,022.007d*0257_01 sa vāmapādaṃ saṃkṛṣya gṛhītvā dakṣiṇe mahe 02,022.007d*0257_02 dvidhā cakāra taṃ pārtho jarāsaṃdhaṃ mahābalam 02,022.008a vitresur māgadhāḥ sarve strīṇāṃ garbhāś ca susruvuḥ 02,022.008c bhīmasenasya nādena jarāsaṃdhasya caiva ha 02,022.009a kiṃ nu svid dhimavān bhinnaḥ kiṃ nu svid dīryate mahī 02,022.009c iti sma māgadhā jajñur bhīmasenasya nisvanāt 02,022.009d*0258_01 gṛhītvā pādayoḥ śatruṃ pātayām āsa bhūtale 02,022.009d*0258_02 ekaṃ pādaṃ padākramya dorbhyām anyaṃ pragṛhya ca 02,022.009d*0258_03 gudataḥ pāṭayām āsa śākhām iva mahāgajaḥ 02,022.009d*0258_04 ekapādoruvṛṣaṇakaṭihṛtpṛṣṭhanāsike 02,022.009d*0258_05 ekabāhvakṣibhrūkarṇe śakale dadṛśuḥ prajāḥ 02,022.009d@008_0001 vīkṣya bhīmaṃ tataḥ kṛṣṇo naḷaṃ jagrāha pāṇinā 02,022.009d@008_0002 dvidhā vyatilikhat taṃ tu jarāsaṃdhavadhaṃ prati 02,022.009d@008_0003 tatas tv ājñāya tasyai * * * * * * * * * 02,022.009d@008_0004 * * * * * * * * traṃ prākṣipad vinanāda ca 02,022.009d@008_0005 punaḥ saṃdhāya tu tadā jarāsaṃdhaḥ pratāpavān 02,022.009d@008_0006 bhīmena saha saṃgamya bāhuyuddhaṃ cakāra ha 02,022.009d@008_0007 tayoḥ samabhavad yuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam 02,022.009d@008_0008 sarvalokakṣayakaraṃ sarva * * * * * * 02,022.009d@008_0009 * * * * * * * * * * * * dya mādhavaḥ 02,022.009d@008_0010 vyatyasya prākṣipat tat tu jarāsaṃdhavadhepsayā 02,022.009d@008_0011 bhīmasenas tadājñātvā nirbibheda ca māgadham 02,022.009d@008_0012 dvidhā vyatyasya pādena prākṣipac ca nanāda ha 02,022.009d@008_0013 śuṣkamāṃsāsthimedosṛg bhinnamastakapiṇḍakaḥ 02,022.009d@008_0014 śavabhūtas tadā rājan piṇḍīkṛta ivābabhau 02,022.010a tato rājakuladvāri prasuptam iva taṃ nṛpam 02,022.010c rātrau parāsum utsṛjya niścakramur ariṃdamāḥ 02,022.011a jarāsaṃdharathaṃ kṛṣṇo yojayitvā patākinam 02,022.011c āropya bhrātarau caiva mokṣayām āsa bāndhavān 02,022.012a te vai ratnabhujaṃ kṛṣṇaṃ ratnārhaṃ pṛthivīśvarāḥ 02,022.012c rājānaś cakrur āsādya mokṣitā mahato bhayāt 02,022.013a akṣataḥ śastrasaṃpanno jitāriḥ saha rājabhiḥ 02,022.013c ratham āsthāya taṃ divyaṃ nirjagāma girivrajāt 02,022.013d*0259_01 uṣṭrāṇāṃ śatasāhasraṃ vāhayitvā dhanaṃ bahu 02,022.013d*0259_02 mahārhāṇi ca ratnāni rajataṃ kāñcanaṃ tathā 02,022.013d*0259_03 sahadevaṃ pratiṣṭhāpya svādhīnaṃ ca girivraje 02,022.013d*0259_04 caturaṅgabalaiḥ sārdhaṃ nirjagāma girivrajāt 02,022.014a yaḥ sa sodaryavān nāma dviyodhaḥ kṛṣṇasārathiḥ 02,022.014c abhyāsaghātī saṃdṛśyo durjayaḥ sarvarājabhiḥ 02,022.015a bhīmārjunābhyāṃ yodhābhyām āsthitaḥ kṛṣṇasārathiḥ 02,022.015c śuśubhe rathavaryo 'sau durjayaḥ sarvadhanvibhiḥ 02,022.016a śakraviṣṇū hi saṃgrāme ceratus tārakāmaye 02,022.016c rathena tena taṃ kṛṣṇa upāruhya yayau tadā 02,022.016d*0260_01 evam etau mahābāhū tadā duṣkarakāriṇau 02,022.016d*0260_02 kṛṣṇapraṇītau loke 'smin rathe ko draṣṭum arhati 02,022.016d*0260_03 ity avocan vrajantaṃ taṃ jarāsaṃdhapurālayāḥ 02,022.016d*0260_04 vāsudevaṃ naraśreṣṭhaṃ yuktaṃ vātajavair hayaiḥ 02,022.017a taptacāmīkarābheṇa kiṅkiṇījālamālinā 02,022.017c meghanirghoṣanādena jaitreṇāmitraghātinā 02,022.018a yena śakro dānavānāṃ jaghāna navatīr nava 02,022.018c taṃ prāpya samahṛṣyanta rathaṃ te puruṣarṣabhāḥ 02,022.019a tataḥ kṛṣṇaṃ mahābāhuṃ bhrātṛbhyāṃ sahitaṃ tadā 02,022.019c rathasthaṃ māgadhā dṛṣṭvā samapadyanta vismitāḥ 02,022.020a hayair divyaiḥ samāyukto ratho vāyusamo jave 02,022.020c adhiṣṭhitaḥ sa śuśubhe kṛṣṇenātīva bhārata 02,022.021a asaṅgī devavihitas tasmin rathavare dhvajaḥ 02,022.021c yojanād dadṛśe śrīmān indrāyudhasamaprabhaḥ 02,022.022a cintayām āsa kṛṣṇo 'tha garutmantaṃ sa cābhyayāt 02,022.022c kṣaṇe tasmin sa tenāsīc caityayūpa ivocchritaḥ 02,022.023a vyāditāsyair mahānādaiḥ saha bhūtair dhvajālayaiḥ 02,022.023c tasthau rathavare tasmin garutmān pannagāśanaḥ 02,022.024a durnirīkṣyo hi bhūtānāṃ tejasābhyadhikaṃ babhau 02,022.024c āditya iva madhyāhne sahasrakiraṇāvṛtaḥ 02,022.025a na sa sajjati vṛkṣeṣu śastraiś cāpi na riṣyate 02,022.025c divyo dhvajavaro rājan dṛśyate devamānuṣaiḥ 02,022.026a tam āsthāya rathaṃ divyaṃ parjanyasamanisvanam 02,022.026c niryayau puruṣavyāghraḥ pāṇḍavābhyāṃ sahācyutaḥ 02,022.027a yaṃ lebhe vāsavād rājā vasus tasmād bṛhadrathaḥ 02,022.027c bṛhadrathāt krameṇaiva prāpto bārhadrathaṃ nṛpam 02,022.028a sa niryayau mahābāhuḥ puṇḍarīkekṣaṇas tataḥ 02,022.028c girivrajād bahis tasthau same deśe mahāyaśāḥ 02,022.029a tatrainaṃ nāgarāḥ sarve satkāreṇābhyayus tadā 02,022.029c brāhmaṇapramukhā rājan vidhidṛṣṭena karmaṇā 02,022.030a bandhanād vipramuktāś ca rājāno madhusūdanam 02,022.030c pūjayām āsur ūcuś ca sāntvapūrvam idaṃ vacaḥ 02,022.031a naitac citraṃ mahābāho tvayi devakinandana 02,022.031c bhīmārjunabalopete dharmasya paripālanam 02,022.032a jarāsaṃdhahrade ghore duḥkhapaṅke nimajjatām 02,022.032c rājñāṃ samabhyuddharaṇaṃ yad idaṃ kṛtam adya te 02,022.033a viṣṇo samavasannānāṃ giridurge sudāruṇe 02,022.033c diṣṭyā mokṣād yaśo dīptam āptaṃ te puruṣottama 02,022.034a kiṃ kurmaḥ puruṣavyāghra bravīhi puruṣarṣabha 02,022.034c kṛtam ity eva taj jñeyaṃ nṛpair yady api duṣkaram 02,022.035a tān uvāca hṛṣīkeśaḥ samāśvāsya mahāmanāḥ 02,022.035c yudhiṣṭhiro rājasūyaṃ kratum āhartum icchati 02,022.036a tasya dharmapravṛttasya pārthivatvaṃ cikīrṣataḥ 02,022.036c sarvair bhavadbhir yajñārthe sāhāyyaṃ dīyatām iti 02,022.037a tataḥ pratītamanasas te nṛpā bharatarṣabha 02,022.037c tathety evābruvan sarve pratijajñuś ca tāṃ giram 02,022.038a ratnabhājaṃ ca dāśārhaṃ cakrus te pṛthivīśvarāḥ 02,022.038c kṛcchrāj jagrāha govindas teṣāṃ tadanukampayā 02,022.039a jarāsaṃdhātmajaś caiva sahadevo mahārathaḥ 02,022.039c niryayau sajanāmātyaḥ puraskṛtya purohitam 02,022.040a sa nīcaiḥ praśrito bhūtvā bahuratnapurogamaḥ 02,022.040c sahadevo nṛṇāṃ devaṃ vāsudevam upasthitaḥ 02,022.040d@009_0000 sahadevaḥ 02,022.040d@009_0001 yat kṛtaṃ puruṣavyāghra mama pitrā janārdana 02,022.040d@009_0002 tat te hṛdi mahābāho na kāryaṃ puruṣottama 02,022.040d@009_0003 tvāṃ prapanno 'smi govinda prasādaṃ kuru me prabho 02,022.040d@009_0004 pitur icchāmi saṃskāraṃ kartuṃ devakinandana 02,022.040d@009_0005 tvatto 'bhyanujñāṃ saṃprāpya bhīmasenāt tathārjunāt 02,022.040d@009_0006 vaiśaṃpāyanaḥ 02,022.040d@009_0006 nirbhayo vicariṣyāmi yathākāmaṃ yathāsukham 02,022.040d@009_0007 evaṃ vijñāpyamānasya sahadevasya māriṣa 02,022.040d@009_0008 prahṛṣṭo devakīputraḥ pāṇḍavau ca mahārathau 02,022.040d@009_0009 kriyatāṃ saṃskriyā rājan pitus ta iti cābruvan 02,022.040d@009_0010 tac chrutvā vāsudevasya pārthayoś ca māgadhaḥ 02,022.040d@009_0011 praviśya nagaraṃ tūrṇaṃ saha mantribhir apy uta 02,022.040d@009_0012 citāṃ candanakāṣṭhaiś ca kāleyasaralais tathā 02,022.040d@009_0013 kālāgurusugandhaiś ca tailaiś ca vividhair api 02,022.040d@009_0014 ghṛtadhārākṣataiś caiva sumanobhiś ca māgadham 02,022.040d@009_0015 samantād avakīryanta dahyantaṃ magadhādhipam 02,022.040d@009_0016 udakaṃ tasya cakre 'tha sahadevaḥ sahānujaḥ 02,022.040d@009_0017 kṛtvā pituḥ svargagatiṃ niryayau yatra keśavaḥ 02,022.040d@009_0018 pāṇḍavau ca mahābhāgau bhīmasenārjunāv ubhau 02,022.040d@009_0019 sa prahvaḥ prāñjalir bhūtvā vijñāpayata mādhavam 02,022.040d@009_0020 ime ratnāni bhūrīṇi gojāvimahiṣādayaḥ 02,022.040d@009_0021 hastino 'śvāś ca govinda vāsāṃsi vividhāni ca 02,022.040d@009_0022 dīyatāṃ dharmarājāya yathā vā manyate bhavān 02,022.041a bhayārtāya tatas tasmai kṛṣṇo dattvābhayaṃ tadā 02,022.041b*0261_01 ādade 'sya mahārhāṇi ratnāni puruṣottamaḥ 02,022.041b*0262_01 **** **** sahadevaṃ janārdanaḥ 02,022.041b*0262_02 magadhānāṃ mahīpālaṃ 02,022.041c abhyaṣiñcata tatraiva jarāsaṃdhātmajaṃ tadā 02,022.042a gatvaikatvaṃ ca kṛṣṇena pārthābhyāṃ caiva satkṛtaḥ 02,022.042c viveśa rājā matimān punar bārhadrathaṃ puram 02,022.042d*0263_01 abhiṣikto mahābāhur jārāsaṃdhir mahātmabhiḥ 02,022.042d*0264_01 pārthābhyāṃ sahitaḥ kṛṣṇaḥ sarvaiś ca vasudhādhipaiḥ 02,022.042d*0264_02 yathāvayaḥ samāgamya visasarja narādhipān 02,022.042d*0264_03 visṛjya sarvān nṛpatīn rājasūye mahātmabhiḥ 02,022.042d*0264_04 āgantavyaṃ bhavadbhis tu dharmarājapriyepsubhiḥ 02,022.042d*0264_05 evam uktvā mādhavena sarve te vasudhādhipāḥ 02,022.042d*0264_06 evam astv iti cāpy uktvā sametāḥ parayā mudā 02,022.042d*0264_07 bhīmārjunahṛṣīkeśāḥ prahṛṣṭāḥ prayayuḥ saha 02,022.042d*0264_08 ratnāny ādāya bhūrīṇi jvalanto ripusūdanāḥ 02,022.043a kṛṣṇas tu saha pārthābhyāṃ śriyā paramayā jvalan 02,022.043c ratnāny ādāya bhūrīṇi prayayau puṣkarekṣaṇaḥ 02,022.044a indraprastham upāgamya pāṇḍavābhyāṃ sahācyutaḥ 02,022.044c sametya dharmarājānaṃ prīyamāṇo 'bhyabhāṣata 02,022.045a diṣṭyā bhīmena balavāñ jarāsaṃdho nipātitaḥ 02,022.045c rājāno mokṣitāś ceme bandhanān nṛpasattama 02,022.046a diṣṭyā kuśalinau cemau bhīmasenadhanaṃjayau 02,022.046c punaḥ svanagaraṃ prāptāv akṣatāv iti bhārata 02,022.047a tato yudhiṣṭhiraḥ kṛṣṇaṃ pūjayitvā yathārhataḥ 02,022.047c bhīmasenārjunau caiva prahṛṣṭaḥ pariṣasvaje 02,022.048a tataḥ kṣīṇe jarāsaṃdhe bhrātṛbhyāṃ vihitaṃ jayam 02,022.048c ajātaśatrur āsādya mumude bhrātṛbhiḥ saha 02,022.048d@010_0001 hṛṣṭaś ca dharmarāḍ vākyaṃ janārdanam abhāṣata 02,022.048d@010_0002 tvāṃ prāpya puruṣavyāghra bhīmasenena pātitaḥ 02,022.048d@010_0003 māgadho 'sau balonmatto jarāsaṃdhaḥ pratāpavān 02,022.048d@010_0004 rājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ prāpsyāmi vigatajvaraḥ 02,022.048d@010_0005 tvadbuddhibalam āśritya yāgārho 'smi janārdana 02,022.048d@010_0006 pītaṃ pṛthivyāṃ kruddhena yaśas te puruṣottama 02,022.048d@010_0007 jarāsaṃdhavadhenaiva prāptās te vipulāḥ śriyaḥ 02,022.048d@010_0008 evaṃ saṃbhāṣya kaunteyaḥ prādād rathavaraṃ prabho 02,022.048d@010_0009 pratigṛhya tu govindo jarāsaṃdhasya taṃ ratham 02,022.048d@010_0010 prahṛṣṭas tasya mumude phalgunena janārdanaḥ 02,022.048d@010_0011 prītimān abhavad rājan dharmarājapuraskṛtaḥ 02,022.049a yathāvayaḥ samāgamya rājabhis taiś ca pāṇḍavaḥ 02,022.049c satkṛtya pūjayitvā ca visasarja narādhipān 02,022.050a yudhiṣṭhirābhyanujñātās te nṛpā hṛṣṭamānasāḥ 02,022.050c jagmuḥ svadeśāṃs tvaritā yānair uccāvacais tataḥ 02,022.051a evaṃ puruṣaśārdūlo mahābuddhir janārdanaḥ 02,022.051c pāṇḍavair ghātayām āsa jarāsaṃdham ariṃ tadā 02,022.052a ghātayitvā jarāsaṃdhaṃ buddhipūrvam ariṃdamaḥ 02,022.052c dharmarājam anujñāpya pṛthāṃ kṛṣṇāṃ ca bhārata 02,022.053a subhadrāṃ bhīmasenaṃ ca phalgunaṃ yamajau tathā 02,022.053c dhaumyam āmantrayitvā ca prayayau svāṃ purīṃ prati 02,022.053d*0265_01 pāṇḍavair anudhāvadbhir yudhiṣṭhirapurogamaiḥ 02,022.053d*0265_02 harṣeṇa mahatā yuktaḥ prāpya cānuttamaṃ yaśaḥ 02,022.053d*0265_03 jagāma hṛṣṭaḥ kṛṣṇas tu punar dvāravatīṃ purīm 02,022.054a tenaiva rathamukhyena taruṇādityavarcasā 02,022.054c dharmarājavisṛṣṭena divyenānādayan diśaḥ 02,022.055a tato yudhiṣṭhiramukhāḥ pāṇḍavā bharatarṣabha 02,022.055c pradakṣiṇam akurvanta kṛṣṇam akliṣṭakāriṇam 02,022.056a tato gate bhagavati kṛṣṇe devakinandane 02,022.056c jayaṃ labdhvā suvipulaṃ rājñām abhayadās tadā 02,022.057a saṃvardhitaujaso bhūyaḥ karmaṇā tena bhārata 02,022.057c draupadyāḥ pāṇḍavā rājan parāṃ prītim avardhayan 02,022.058a tasmin kāle tu yad yuktaṃ dharmakāmārthasaṃhitam 02,022.058c tad rājā dharmataś cakre rājyapālanakīrtimān 02,023.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,023.001a pārthaḥ prāpya dhanuḥśreṣṭham akṣayyau ca maheṣudhī 02,023.001c rathaṃ dhvajaṃ sabhāṃ caiva yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,023.001d*0266_01 ṛṣes tad vacanaṃ cintya niśaśvāsa yudhiṣṭhiraḥ 02,023.001d*0266_02 dharmaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ kartum icchan paraṃtapaḥ 02,023.001d*0266_03 tasyeṅgitajño bībhatsuḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 02,023.001d*0266_04 saṃvivartayiṣuḥ kāmaṃ pāvakāt pākaśāsaniḥ 02,023.002a dhanur astraṃ śarā vīryaṃ pakṣo bhūmir yaśo balam 02,023.002c prāptam etan mayā rājan duṣprāpaṃ yad abhīpsitam 02,023.002d@011_0001 etac chrutvā kuruśreṣṭho dharmarājaḥ sahānujaḥ 02,023.002d@011_0002 prahṛṣṭo mantribhiś caiva vyāsadhaumyādibhiḥ saha 02,023.002d@011_0003 tato vyāso mahābuddhir uvācedaṃ vaco 'rjunam 02,023.002d@011_0004 sādhu sādhv iti kaunteya diṣṭyā te buddhir īdṛśī 02,023.002d@011_0005 pṛthivīm akhilāṃ jetum eko vyavasito bhavān 02,023.002d@011_0006 dhanyaḥ pāṇḍur mahīpālo yasya putras tvam īdṛśaḥ 02,023.002d@011_0007 sarvaṃ prāpsyati rājendro dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 02,023.002d@011_0008 tvadvīryeṇa sa dharmātmā sārvabhaumatvam eṣyati 02,023.002d@011_0009 tvadbāhubalam āśritya rājasūyam avāpsyati 02,023.002d@011_0010 sunayād vāsudevasya bhīmārjunabalena ca 02,023.002d@011_0011 yamayoś caiva vīryeṇa sarvaṃ prāpsyati dharmarāṭ 02,023.002d@011_0012 tasmād diśaṃ devaguptām udīcīṃ gaccha phalguna 02,023.002d@011_0013 śakto bhavān surāñ jitvā ratnāny āhartum ojasā 02,023.002d@011_0014 prācīṃ bhīmo balaślāghī prayātu bharatarṣabha 02,023.002d@011_0015 yāmyāṃ tatra diśaṃ yātu sahadevo mahārathaḥ 02,023.002d@011_0016 pratīcīṃ nakulo gantā varuṇenābhipālitām 02,023.002d@011_0017 eṣā me naiṣṭhikī buddhiḥ kriyatāṃ bharatarṣabhāḥ 02,023.002d@011_0018 śrutvā vyāsavaco hṛṣṭās tam ūcuḥ pāṇḍunandanāḥ 02,023.002d@011_0019 evam astu muniśreṣṭha yathājñāpayasi prabho 02,023.002d@011_0020 te 'py anujñāpya rājānaṃ sainyena mahatā vṛtāḥ 02,023.003a tatra kṛtyam ahaṃ manye kośasyāsya vivardhanam 02,023.003c karam āhārayiṣyāmi rājñaḥ sarvān nṛpottama 02,023.004a vijayāya prayāsyāmi diśaṃ dhanadarakṣitām 02,023.004b*0267_01 sarve vāyupravegāś ca sarvālaṃkārabhūṣitāḥ 02,023.004c tithāv atha muhūrte ca nakṣatre ca tathā śive 02,023.005a dhanaṃjayavacaḥ śrutvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,023.005c snigdhagambhīranādinyā taṃ girā pratyabhāṣata 02,023.006a svasti vācyārhato viprān prayāhi bharatarṣabha 02,023.006c durhṛdām apraharṣāya suhṛdāṃ nandanāya ca 02,023.006e vijayas te dhruvaṃ pārtha priyaṃ kāmam avāpnuhi 02,023.007a ity uktaḥ prayayau pārthaḥ sainyena mahatā vṛtaḥ 02,023.007c agnidattena divyena rathenādbhutakarmaṇā 02,023.008a tathaiva bhīmaseno 'pi yamau ca puruṣarṣabhau 02,023.008c sasainyāḥ prayayuḥ sarve dharmarājābhipūjitāḥ 02,023.009a diśaṃ dhanapater iṣṭām ajayat pākaśāsaniḥ 02,023.009c bhīmasenas tathā prācīṃ sahadevas tu dakṣiṇām 02,023.010a pratīcīṃ nakulo rājan diśaṃ vyajayad astravit 02,023.010c khāṇḍavaprastham adhyāste dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,023.010d*0268_01 āsīt paramayā lakṣmyā suhṛdgaṇavṛtaḥ prabhuḥ 02,023.011 janamejaya uvāca 02,023.011a diśām abhijayaṃ brahman vistareṇānukīrtaya 02,023.011c na hi tṛpyāmi pūrveṣāṃ śṛṇvānaś caritaṃ mahat 02,023.012 vaiśaṃpāyana uvāca 02,023.012a dhanaṃjayasya vakṣyāmi vijayaṃ pūrvam eva te 02,023.012c yaugapadyena pārthair hi vijiteyaṃ vasuṃdharā 02,023.012d*0269_01 avāpya rājā rājyārdhaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 02,023.012d*0269_02 mahattve rājaśabdasya manaś cakre mahāmanāḥ 02,023.012d*0269_03 tadā kṣatraṃ viditvāsya pṛthivīvijayaṃ prati 02,023.012d*0269_04 amarṣāt pārthivendrās te taṃ sameyur yuyutsavaḥ 02,023.012d*0269_05 tat sametya bhuvaḥ kṣatraṃ rathanāgāśvapattimat 02,023.012d*0269_06 abhyayāt pārthivaṃ jiṣṇuṃ moghīkartuṃ janādhipa 02,023.012d*0269_07 tat pārthaḥ pārthivaṃ kṣatraṃ yuyutsuḥ paramāhave 02,023.012d*0269_08 pratyudyayau mahābāhus tarasā pākaśāsaniḥ 02,023.012d*0269_09 tad bhagnaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ pārthenākliṣṭakarmaṇā 02,023.012d*0269_10 vāyuneva ghanānīkaṃ moghībhūtaṃ yayau diśaḥ 02,023.012d*0269_11 taj jitvā pārthivaṃ kṣatraṃ samare paravīrahā 02,023.012d*0269_12 yayau tadā vaśe kartum udīcīṃ pāṇḍunandanaḥ 02,023.013a pūrvaṃ kuṇindaviṣaye vaśe cakre mahīpatīn 02,023.013c dhanaṃjayo mahābāhur nātitīvreṇa karmaṇā 02,023.013d*0270_01 tenaiva sahitaḥ prāyāj jiṣṇuḥ sālvapuraṃ prati 02,023.013d*0270_02 sa sālvapuram āsādya sālvarājaṃ dhanaṃjayaḥ 02,023.013d*0270_03 vikrameṇogradhanvānaṃ vaśe cakre mahāmanāḥ 02,023.013d*0270_04 taṃ pārthaḥ sahasā jitvā dyumatsenaṃ dhaneśvaram 02,023.013d*0270_05 kṛtvānusainikaṃ prāyāt kaṭadeśam ariṃdamaḥ 02,023.013d*0270_06 tatra pāpajitaṃ jiṣṇuḥ sunābhaṃ vasudhādhipam 02,023.013d*0270_07 vikrameṇa vaśe kṛtvā kṛtavān anusainikam 02,023.014a ānartān kālakūṭāṃś ca kuṇindāṃś ca vijitya saḥ 02,023.014c sumaṇḍalaṃ pāpajitaṃ kṛtavān anusainikam 02,023.015a sa tena sahito rājan savyasācī paraṃtapaḥ 02,023.015c vijigye sakalaṃ dvīpaṃ prativindhyaṃ ca pārthivam 02,023.016a sakaladvīpavāsāṃś ca saptadvīpe ca ye nṛpāḥ 02,023.016b*0271_01 tān sarvān ajayat pārtho dharmarājapriyepsayā 02,023.016c arjunasya ca sainyānāṃ vigrahas tumulo 'bhavat 02,023.017a sa tān api maheṣvāso vijitya bharatarṣabha 02,023.017c tair eva sahitaḥ sarvaiḥ prāgjyotiṣam upādravat 02,023.018a tatra rājā mahān āsīd bhagadatto viśāṃ pate 02,023.018c tenāsīt sumahad yuddhaṃ pāṇḍavasya mahātmanaḥ 02,023.019a sa kirātaiś ca cīnaiś ca vṛtaḥ prāgjyotiṣo 'bhavat 02,023.019c anyaiś ca bahubhir yodhaiḥ sāgarānūpavāsibhiḥ 02,023.020a tataḥ sa divasān aṣṭau yodhayitvā dhanaṃjayam 02,023.020b*0272_01 caturaṅgabalaiḥ sārdhaṃ bhagadattaḥ parājitaḥ 02,023.020b*0272_02 pārthasāyakanunnas tu vihvalāṅgo bhṛśāturaḥ 02,023.020c prahasann abravīd rājā saṃgrāme vigataklamaḥ 02,023.021a upapannaṃ mahābāho tvayi pāṇḍavanandana 02,023.021c pākaśāsanadāyāde vīryam āhavaśobhini 02,023.022a ahaṃ sakhā surendrasya śakrād anavamo raṇe 02,023.022c na ca śaknomi te tāta sthātuṃ pramukhato yudhi 02,023.023a kim īpsitaṃ pāṇḍaveya brūhi kiṃ karavāṇi te 02,023.023c yad vakṣyasi mahābāho tat kariṣyāmi putraka 02,023.024 arjuna uvāca 02,023.024a kurūṇām ṛṣabho rājā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 02,023.024b*0273_01 dharmajñaḥ satyasaṃdhaś ca yajvā vipuladakṣiṇaḥ 02,023.024c tasya pārthivatām īpse karas tasmai pradīyatām 02,023.025a bhavān pitṛsakhā caiva prīyamāṇo mayāpi ca 02,023.025c tato nājñāpayāmi tvāṃ prītipūrvaṃ pradīyatām 02,023.026 bhagadatta uvāca 02,023.026a kuntīmātar yathā me tvaṃ tathā rājā yudhiṣṭhiraḥ 02,023.026b*0274_01 sa tatra satkṛtas tena māsam uṣya dhanaṃjayaḥ 02,023.026b*0274_02 udakprācyāṃ vinirjitya prāyād rāmagiriṃ prati 02,023.026b*0274_03 tato rāmagiriṃ jitvā tathā bhuvanaparvatam 02,023.026b*0274_04 anyān api vaśe cakre tarasā pākaśāsaniḥ 02,023.026c sarvam etat kariṣyāmi kiṃ cānyat karavāṇi te 02,024.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,024.001a taṃ vijitya mahābāhuḥ kuntīputro dhanaṃjayaḥ 02,024.001c prayayāv uttarāṃ tasmād diśaṃ dhanadapālitām 02,024.001d*0275_01 evam uktaḥ pratyuvāca bhagadattaṃ dhanaṃjayaḥ 02,024.001d*0275_02 anenaiva kṛtaṃ sarvaṃ bhaviṣyaty anujānatā 02,024.002a antargiriṃ ca kaunteyas tathaiva ca bahirgirim 02,024.002c tathoparigiriṃ caiva vijigye puruṣarṣabhaḥ 02,024.003a vijitya parvatān sarvān ye ca tatra narādhipāḥ 02,024.003c tān vaśe sthāpayitvā sa ratnāny ādāya sarvaśaḥ 02,024.004a tair eva sahitaḥ sarvair anurajya ca tān nṛpān 02,024.004c kulūtavāsinaṃ rājan bṛhantam upajagmivān 02,024.005a mṛdaṅgavaranādena rathanemisvanena ca 02,024.005c hastināṃ ca ninādena kampayan vasudhām imām 02,024.006a tato bṛhantas taruṇo balena caturaṅgiṇā 02,024.006c niṣkramya nagarāt tasmād yodhayām āsa pāṇḍavam 02,024.007a sumahān saṃnipāto 'bhūd dhanaṃjayabṛhantayoḥ 02,024.007c na śaśāka bṛhantas tu soḍhuṃ pāṇḍavavikramam 02,024.008a so 'viṣahyatamaṃ jñātvā kaunteyaṃ parvateśvaraḥ 02,024.008c upāvartata durmedhā ratnāny ādāya sarvaśaḥ 02,024.008d*0276_01 upacāracchalenāsau pradadau saṃcitān vasūn 02,024.008d*0276_02 arbudaṃ kuñjarāṇāṃ ca nyarbudaṃ vājināṃ tathā 02,024.008d*0276_03 tatas tenaiva sahitaḥ kaulūtena dhanaṃjayaḥ 02,024.009a sa tad rājyam avasthāpya kulūtasahito yayau 02,024.009c senābindum atho rājan rājyād āśu samākṣipat 02,024.010a modāpuraṃ vāmadevaṃ sudāmānaṃ susaṃkulam 02,024.010c kulūtān uttarāṃś caiva tāṃś ca rājñaḥ samānayat 02,024.011a tatrasthaḥ puruṣair eva dharmarājasya śāsanāt 02,024.011c vyajayad dhanaṃjayo rājan deśān pañca pramāṇataḥ 02,024.012a sa divaḥprastham āsādya senābindoḥ puraṃ mahat 02,024.012c balena caturaṅgeṇa niveśam akarot prabhuḥ 02,024.013a sa taiḥ parivṛtaḥ sarvair viṣvagaśvaṃ narādhipam 02,024.013c abhyagacchan mahātejāḥ pauravaṃ puruṣarṣabhaḥ 02,024.014a vijitya cāhave śūrān pārvatīyān mahārathān 02,024.014c dhvajinyā vyajayad rājan puraṃ pauravarakṣitam 02,024.014d*0277_01 mahatā tatra sainyena pramathyat kurunandanaḥ 02,024.014d*0277_02 urasāvalinaṃ caiva romāṇaṃ ca raṇe 'kṣipat 02,024.015a pauravaṃ tu vinirjitya dasyūn parvatavāsinaḥ 02,024.015a*0278_01 **** **** senābinduṃ ca tatpure 02,024.015a*0278_02 nyadhāpayad ameyātmā 02,024.015c gaṇān utsavasaṃketān ajayat sapta pāṇḍavaḥ 02,024.016a tataḥ kāśmīrakān vīrān kṣatriyān kṣatriyarṣabhaḥ 02,024.016c vyajayal lohitaṃ caiva maṇḍalair daśabhiḥ saha 02,024.017a tatas trigartān kaunteyo dārvān kokanadāś ca ye 02,024.017c kṣatriyā bahavo rājann upāvartanta sarvaśaḥ 02,024.018a abhisārīṃ tato ramyāṃ vijigye kurunandanaḥ 02,024.018c uraśāvāsinaṃ caiva rocamānaṃ raṇe 'jayat 02,024.019a tataḥ siṃhapuraṃ ramyaṃ citrāyudhasurakṣitam 02,024.019c prāmathad balam āsthāya pākaśāsanir āhave 02,024.020a tataḥ suhmāṃś ca colāṃś ca kirīṭī pāṇḍavarṣabhaḥ 02,024.020c sahitaḥ sarvasainyena prāmathat kurunandanaḥ 02,024.021a tataḥ paramavikrānto bāhlīkān kurunandanaḥ 02,024.021c mahatā parimardena vaśe cakre durāsadān 02,024.022a gṛhītvā tu balaṃ sāraṃ phalgu cotsṛjya pāṇḍavaḥ 02,024.022c daradān saha kāmbojair ajayat pākaśāsaniḥ 02,024.022d*0279_01 yavanāṃś ca mahārāja śakāṃś ca vyajayad yudhi 02,024.022d*0279_02 kirātān sabhayān kharvān khalān kācān bahuvṛtān 02,024.022d*0279_03 nīrān utpāsikāṃś caiva mlecchāṃś cānyān sahasraśaḥ 02,024.022d*0279_04 tān sarvān ajayat pārtho dharmarājapriyepsayā 02,024.023a prāguttarāṃ diśaṃ ye ca vasanty āśritya dasyavaḥ 02,024.023c nivasanti vane ye ca tān sarvān ajayat prabhuḥ 02,024.024a lohān paramakāmbojān ṛṣikān uttarān api 02,024.024c sahitāṃs tān mahārāja vyajayat pākaśāsaniḥ 02,024.025a ṛṣikeṣu tu saṃgrāmo babhūvātibhayaṃkaraḥ 02,024.025c tārakāmayasaṃkāśaḥ paramarṣikapārthayoḥ 02,024.026a sa vijitya tato rājann ṛṣikān raṇamūrdhani 02,024.026c śukodarasamaprakhyān hayān aṣṭau samānayat 02,024.026e mayūrasadṛśān anyān ubhayān eva cāparān 02,024.026f*0280_01 javanān āśugāṃś caiva karārthaṃ samupānayat 02,024.026f*0281_01 tataḥ sa jitvā bībhatsur bhārataṃ varṣakaṃ tadā 02,024.026f*0281_02 janamejayaḥ 02,024.026f*0281_02 anyān vai divyavarṣāṃś ca jitavān kulaparvatān 02,024.026f*0281_03 kathaṃ sa jitavān pārtho divyān varṣān saparvatān 02,024.026f*0281_04 ānupūrvyāc ca me śaṃsa nāmabhiḥ saha vai dvija 02,024.026f*0281_04 vaiśaṃpāyanaḥ 02,024.026f*0281_05 sa jitvā bhārataṃ varṣaṃ balād rājā dhanaṃjayaḥ 02,024.026f*0281_06 dasyūṃś cāpy ajayat sarvān kukṣau himavato balāt 02,024.027a sa vinirjitya saṃgrāme himavantaṃ saniṣkuṭam 02,024.027c śvetaparvatam āsādya nyavasat puruṣarṣabhaḥ 02,025.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,025.001a sa śvetaparvataṃ vīraḥ samatikramya bhārata 02,025.001c deśaṃ kiṃpuruṣāvāsaṃ drumaputreṇa rakṣitam 02,025.002a mahatā saṃnipātena kṣatriyāntakareṇa ha 02,025.002c vyajayat pāṇḍavaśreṣṭhaḥ kare caiva nyaveśayat 02,025.003a taṃ jitvā hāṭakaṃ nāma deśaṃ guhyakarakṣitam 02,025.003c pākaśāsanir avyagraḥ sahasainyaḥ samāsadat 02,025.004a tāṃs tu sāntvena nirjitya mānasaṃ sara uttamam 02,025.004c ṛṣikulyāś ca tāḥ sarvā dadarśa kurunandanaḥ 02,025.005a saro mānasam āsādya hāṭakān abhitaḥ prabhuḥ 02,025.005c gandharvarakṣitaṃ deśaṃ vyajayat pāṇḍavas tataḥ 02,025.006a tatra tittirikalmāṣān maṇḍūkākṣān hayottamān 02,025.006c lebhe sa karam atyantaṃ gandharvanagarāt tadā 02,025.006d@012_0001 hemakūṭam athāsādya nyaviśat phalgunas tadā 02,025.006d@012_0002 taṃ hemakūṭaṃ rājendra samatikramya pāṇḍavaḥ 02,025.006d@012_0003 harivarṣaṃ viveśātha sainyena mahatā vṛtaḥ 02,025.006d@012_0004 tatra pārtho dadarśātha bahūṃś caiva manoramān 02,025.006d@012_0005 nagarāṃś ca vanāṃś caiva nadīś ca vimalodakāḥ 02,025.006d@012_0006 puruṣān devakalpāṃś ca nārīś ca priyadarśanāḥ 02,025.006d@012_0007 tān sarvāṃs tatra dṛṣṭvātha mudā yukto dhanaṃjayaḥ 02,025.006d@012_0008 vaśe cakre ca ratnāni lebhe ca subahūni ca 02,025.006d@012_0009 tato niṣadham āsādya giristhān ajayat prabhuḥ 02,025.006d@012_0010 atha rājann atikramya niṣadhaṃ śailam āyatam 02,025.006d@012_0011 viveśa madhyamaṃ varṣaṃ pārtho divyam ilāvṛtam 02,025.006d@012_0012 tatra devopamān divyān puruṣān devadarśanān 02,025.006d@012_0013 adṛṣṭapūrvān subhagān sa dadarśa dhanaṃjayaḥ 02,025.006d@012_0014 sadanāni ca śubhrāṇi nārīś cāpsarasaṃnibhāḥ 02,025.006d@012_0015 dṛṣṭvā tān ajayad ramyān sa taiś ca dadṛśe tadā 02,025.006d@012_0016 jitvā ca tān mahābhāgān kare ca viniveśya saḥ 02,025.006d@012_0017 ratnāny ādāya divyāni bhūṣaṇair vasanaiḥ saha 02,025.006d@012_0018 udīcīm atha rājendra yayau pārtho mudānvitaḥ 02,025.006d@012_0019 sa dadarśa tato meruṃ śikharāṇāṃ prabhuṃ mahat 02,025.006d@012_0020 taṃ kāñcanamayaṃ divyaṃ caturvarṇaṃ durāsadam 02,025.006d@012_0021 āyataṃ śatasāhasraṃ yojanānāṃ tu susthitam 02,025.006d@012_0022 jvalantam acalaṃ meruṃ tejorāśim anuttamam 02,025.006d@012_0023 ākṣipantaṃ prabhāṃ bhānoḥ svaśṛṅgaiḥ kāñcanojjvalaiḥ 02,025.006d@012_0024 kāñcanābharaṇaṃ divyaṃ devagandharvasevitam 02,025.006d@012_0025 nityapuṣpaphalopetaṃ siddhacāraṇasevitam 02,025.006d@012_0026 aprameyam anādhṛṣyam adharmabahulair janaiḥ 02,025.006d@012_0027 vyālair ācaritaṃ ghorair divyauṣadhividīpitam 02,025.006d@012_0028 svargam āvṛtya tiṣṭhantam ucchrayeṇa mahāgirim 02,025.006d@012_0029 agamyaṃ manasāpy anyair nadīvṛkṣasamanvitam 02,025.006d@012_0030 nānāvihagasaṃghaiś ca nāditaṃ sumanoharaiḥ 02,025.006d@012_0031 taṃ dṛṣṭvā phalguno meruṃ prītimān abhavat tadā 02,025.006d@012_0032 meror ilāvṛtaṃ varṣaṃ sarvataḥ parimaṇḍalam 02,025.006d@012_0033 meros tu dakṣiṇe pārśve jambūr nāma vanaspatiḥ 02,025.006d@012_0034 nityapuṣpaphalopetaḥ siddhacāraṇasevitaḥ 02,025.006d@012_0035 āsvargam ucchritā rājaṃs tasya śākhā vanaspateḥ 02,025.006d@012_0036 yasya nāmnā tv idaṃ dvīpaṃ jambūdvīpam iti śrutam 02,025.006d@012_0037 tāṃ ca jambūṃ dadarśātha savyasācī paraṃtapaḥ 02,025.006d@012_0038 tau dṛṣṭvāpratimau loke jambūṃ meruṃ ca saṃsthitau 02,025.006d@012_0039 prītimān abhavad rājan sarvataḥ sa vilokayan 02,025.006d@012_0040 tatra lebhe tato jiṣṇuḥ siddhair divyaiś ca cāraṇaiḥ 02,025.006d@012_0041 ratnāni bahusāhasraṃ vastrāṇy ābharaṇāni ca 02,025.006d@012_0042 anyāni ca mahārhāṇi tatra labdhvārjunas tadā 02,025.006d@012_0043 āmantrayitvā tān sarvān yajñam uddiśya vai guroḥ 02,025.006d@012_0044 athādāya bahūn ratnān gamanāyopacakrame 02,025.006d@012_0045 meruṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā parvatapravaraṃ prabhuḥ 02,025.006d@012_0046 yayau jambūnadītīre nadīṃ śreṣṭhāṃ vilokayan 02,025.006d@012_0047 sa tāṃ manoramāṃ divyāṃ jambūsvādurasāvahām 02,025.006d@012_0048 haimapakṣigaṇair juṣṭāṃ sauvarṇajalajākulām 02,025.006d@012_0049 haimapaṅkāṃ haimajalāṃ śubhāṃ sauvarṇavālukām 02,025.006d@012_0050 kva cit sauvarṇapadmaiś ca saṃkulāṃ haimapuṣpakaiḥ 02,025.006d@012_0051 kva cit supuṣpitaiḥ kīrṇāṃ suvarṇakumudotpalaiḥ 02,025.006d@012_0052 kva cit tīraruhaiḥ kīrṇāṃ haimavṛkṣaiḥ supuṣpitaiḥ 02,025.006d@012_0053 tīrthaiś ca rukmasopānaiḥ sarvataḥ saṃkulāṃ śubhām 02,025.006d@012_0054 vimalair maṇijālaiś ca nṛttagītaravair yutām 02,025.006d@012_0055 dīptair hemavitānaś ca samantāc chobhitāṃ śubhām 02,025.006d@012_0056 tathāvidhāṃ nadīṃ dṛṣṭvā pārthas tāṃ praśaśaṃsa ha 02,025.006d@012_0057 adṛṣṭapūrvāṃ rājendra dṛṣṭvā harṣam avāpa ca 02,025.006d@012_0058 darśanīyān nadītīre puruṣān sumanoharān 02,025.006d@012_0059 tān nadīsalilāhārān sadārān amaropamān 02,025.006d@012_0060 nityaṃ sukhamudā yuktān sarvālaṃkāraśobhitān 02,025.006d@012_0061 tebhyo bahūni ratnāni tadā lebhe dhanaṃjayaḥ 02,025.006d@012_0062 divyajāmbūnadaṃ haimaṃ bhūṣaṇāni ca peśalam 02,025.006d@012_0063 labdhvā tān durlabhān pārthaḥ pratīcīṃ prayayau diśam 02,025.006d@012_0064 nāgānāṃ rakṣitaṃ deśam ajayac cārjunas tataḥ 02,025.006d@012_0065 tato gatvā mahārāja vāruṇīṃ pākaśāsaniḥ 02,025.006d@012_0066 gandhamādanam āsādya tatrasthān ajayat prabhuḥ 02,025.006d@012_0067 taṃ gandhamādanaṃ rājann atikramya tato 'rjunaḥ 02,025.006d@012_0068 ketumālaṃ viveśātha varṣaṃ ratnasamanvitam 02,025.006d@012_0069 sevitaṃ devakalpaiś ca nārībhiḥ priyadarśanaiḥ 02,025.006d@012_0070 taṃ jitvā cārjuno rājan kare ca viniveśya ca 02,025.006d@012_0071 āhṛtya tatra ratnāni durlabhāni tathārjunaḥ 02,025.006d@012_0072 punaś ca parivṛtyātha madhyaṃ deśam ilāvṛtam 02,025.006d@012_0073 gatvā prācīṃ diśaṃ rājan savyasācī paraṃtapaḥ 02,025.006d@012_0074 merumandarayor madhye śailodām abhito nadīm 02,025.006d@012_0075 ye te kīcakaveṇūnāṃ chāyāṃ ramyām upāsate 02,025.006d@012_0076 khaṣāñ jhaṣāṃś ca nadyotān praghasān dīrghaveṇikān 02,025.006d@012_0077 paśupāṃś ca kuṇindāṃś ca ṭaṅkaṇān paraṭaṅkaṇān 02,025.006d@012_0078 etān samastāñ jitvā ca kare ca viniveśya ca 02,025.006d@012_0079 ratnāny ādāya sarvebhyo mālyavantaṃ tato yayau 02,025.006d@012_0080 taṃ mālyavantaṃ śailendraṃ samatikramya pāṇḍavaḥ 02,025.006d@012_0081 bhadrāśvaṃ praviveśātha varṣaṃ svargopamaṃ śubham 02,025.006d@012_0082 tatrāmaropamān ramyān puruṣān sukhasaṃyutān 02,025.006d@012_0083 jitvā tān svavaśe kṛtvā kare ca viniveśya ca 02,025.006d@012_0084 āhṛtya sarvaratnāni asaṃkhyāni tatas tataḥ 02,025.006d@012_0085 nīlaṃ nāma giriṃ gatvā tatrasthān ajayat prabhuḥ 02,025.006d@012_0086 tato jiṣṇur atikramya parvataṃ nīlam āyatam 02,025.006d@012_0087 viveśa ramyakaṃ varṣaṃ saṃkīrṇaṃ mithunaiḥ śubhaiḥ 02,025.006d@012_0088 taṃ deśam atha jitvā sa kare ca viniveśya ca 02,025.006d@012_0089 ajayac cāpi bībhatsur deśaṃ guhyakarakṣitam 02,025.006d@012_0090 tatra lebhe ca rājendra sauvarṇān mṛgapakṣiṇaḥ 02,025.006d@012_0091 agṛhṇad yajñabhūtyarthaṃ ramaṇīyān manoramān 02,025.006d@012_0092 anyāni labdhvā ratnāni pāṇḍavo 'tha mahābalaḥ 02,025.006d@012_0093 gandharvarakṣitaṃ deśam ajayat sagaṇaṃ tadā 02,025.006d@012_0094 tatra ratnāni divyāni labdhvā rājann athārjunaḥ 02,025.006d@012_0095 śvetaparvatam āsādya jitvā parvatavāsinaḥ 02,025.006d@012_0096 sa śvetaṃ parvataṃ rājan samatikramya pāṇḍavaḥ 02,025.006d@012_0097 varṣaṃ hiraṇyakaṃ nāma viveśātha mahīpate 02,025.006d@012_0098 sa tu deśeṣu ramyeṣu gantuṃ tatropacakrame 02,025.006d@012_0099 madhye prāsādavṛndeṣu nakṣatrāṇāṃ śaśī yathā 02,025.006d@012_0100 mahāpatheṣu rājendra sarvato yāntam arjunam 02,025.006d@012_0101 prāsādavaraśṛṅgasthāḥ parayā vīryaśobhayā 02,025.006d@012_0102 dadṛśus tāḥ striyaḥ sarvāḥ pārtham ātmayaśaskaram 02,025.006d@012_0103 taṃ kalāpadharaṃ śūraṃ sarathaṃ sānugaṃ prabhum 02,025.006d@012_0104 savarmaṃ sakirīṭaṃ vai saṃnaddhaṃ saparicchadam 02,025.006d@012_0105 sukumāraṃ mahāsattvaṃ tejorāśim anuttamam 02,025.006d@012_0106 śakropamam amitraghnaṃ paravāraṇavāraṇam 02,025.006d@012_0107 paśyantaḥ strīgaṇās tatra śaktipāṇiṃ sma menire 02,025.006d@012_0108 ayaṃ sa puruṣavyāghro raṇe 'dbhutaparākramaḥ 02,025.006d@012_0109 asya bāhubalaṃ prāpya na bhavanty asuhṛdgaṇāḥ 02,025.006d@012_0110 iti vāco bruvantyas tāḥ striyaḥ premṇā dhanaṃjayam 02,025.006d@012_0111 tuṣṭuvuḥ puṣpavṛṣṭiṃ ca sasṛjus tasya mūrdhani 02,025.006d@012_0112 dṛṣṭvā te tu mudā yuktāḥ kautūhalasamanvitāḥ 02,025.006d@012_0113 ratnair vibhūṣaṇaiś caiva abhyavarṣanta pāṇḍavam 02,025.006d@012_0114 atha jitvā samastāṃs tān kare ca viniveśya ca 02,025.006d@012_0115 maṇihemapravālāni vastrāṇy ābharaṇāni ca 02,025.006d@012_0116 vaiśaṃpāyanaḥ 02,025.006d@012_0116 etāni labdhvā pārtho 'pi śṛṅgavantaṃ giriṃ yayau 02,025.006d@012_0117 śṛṅgavantaṃ ca kaunteyaḥ samatikramya phalgunaḥ 02,025.007a uttaraṃ harivarṣaṃ tu samāsādya sa pāṇḍavaḥ 02,025.007b*0282_01 vidyādharagaṇāṃś caiva yakṣendrāṃś ca vinirjayan 02,025.007b*0282_02 tatra lebhe mahātmā vai vāso divyam anuttamam 02,025.007b*0282_03 kiṃnaradrumapatrāṃś ca tatra kṛṣṇājinān bahūn 02,025.007b*0282_04 yājñīyāṃs tāṃs tadā divyāṃs tatra lebhe dhanaṃjayaḥ 02,025.007c iyeṣa jetuṃ taṃ deśaṃ pākaśāsananandanaḥ 02,025.008a tata enaṃ mahākāyā mahāvīryā mahābalāḥ 02,025.008c dvārapālāḥ samāsādya hṛṣṭā vacanam abruvan 02,025.009a pārtha nedaṃ tvayā śakyaṃ puraṃ jetuṃ kathaṃ cana 02,025.009c upāvartasva kalyāṇa paryāptam idam acyuta 02,025.010a idaṃ puraṃ yaḥ praviśed dhruvaṃ sa na bhaven naraḥ 02,025.010c prīyāmahe tvayā vīra paryāpto vijayas tava 02,025.011a na cāpi kiṃ cij jetavyam arjunātra pradṛśyate 02,025.011c uttarāḥ kuravo hy ete nātra yuddhaṃ pravartate 02,025.012a praviṣṭaś cāpi kaunteya neha drakṣyasi kiṃ cana 02,025.012c na hi mānuṣadehena śakyam atrābhivīkṣitum 02,025.013a atheha puruṣavyāghra kiṃ cid anyac cikīrṣasi 02,025.013c tad bravīhi kariṣyāmo vacanāt tava bhārata 02,025.014a tatas tān abravīd rājann arjunaḥ pākaśāsaniḥ 02,025.014c pārthivatvaṃ cikīrṣāmi dharmarājasya dhīmataḥ 02,025.014d*0283_01 kṛṣṇasya śāsanāc caiva pārthivatvaṃ cikīrṣati 02,025.015a na pravekṣyāmi vo deśaṃ bādhyatvaṃ yadi mānuṣaiḥ 02,025.015c yudhiṣṭhirāya yat kiṃ cit karavan naḥ pradīyatām 02,025.015d*0284_01 no cet kṛṣṇena sahito yodhayiṣyāmi pālakāḥ 02,025.016a tato divyāni vastrāṇi divyāny ābharaṇāni ca 02,025.016c mokājināni divyāni tasmai te pradaduḥ karam 02,025.017a evaṃ sa puruṣavyāghro vijigye diśam uttarām 02,025.017b*0285_01 sudarśanadvīpam idaṃ kārtsnyena bharatarṣabhaḥ 02,025.017c saṃgrāmān subahūn kṛtvā kṣatriyair dasyubhis tathā 02,025.018a sa vinirjitya rājñas tān kare ca viniveśya ha 02,025.018c dhanāny ādāya sarvebhyo ratnāni vividhāni ca 02,025.019a hayāṃs tittirikalmāṣāñ śukapatranibhān api 02,025.019c mayūrasadṛśāṃś cānyān sarvān anilaraṃhasaḥ 02,025.020a vṛtaḥ sumahatā rājan balena caturaṅgiṇā 02,025.020c ājagāma punar vīraḥ śakraprasthaṃ purottamam 02,025.020d*0285_01 dharmarājāya tat pārtho dhanaṃ sarvaṃ savāhanam 02,025.020d*0285_02 nyavedayad anujñātas tena rājñā gṛhān yayau 02,026.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,026.001a etasminn eva kāle tu bhīmaseno 'pi vīryavān 02,026.001c dharmarājam anujñāpya yayau prācīṃ diśaṃ prati 02,026.002a mahatā balacakreṇa pararāṣṭrāvamardinā 02,026.002b*0286_01 hastyaśvarathapūrṇena daṃśitena pratāpavān 02,026.002c vṛto bharataśārdūlo dviṣacchokavivardhanaḥ 02,026.003a sa gatvā rājaśārdūlaḥ pāñcālānāṃ puraṃ mahat 02,026.003c pāñcālān vividhopāyaiḥ sāntvayām āsa pāṇḍavaḥ 02,026.003d*0287_01 kiṃ cit karaṃ samādāya videhānāṃ puraṃ yayau 02,026.004a tataḥ sa gaṇḍakīṃ śūro videhāṃś ca nararṣabhaḥ 02,026.004c vijityālpena kālena daśārṇān agamat prabhuḥ 02,026.005a tatra dāśārṇako rājā sudharmā lomaharṣaṇam 02,026.005c kṛtavān karma bhīmena mahad yuddhaṃ nirāyudham 02,026.006a bhīmasenas tu tad dṛṣṭvā tasya karma paraṃtapaḥ 02,026.006b*0288_01 balaṃ sarvam avaṣṭabhya paricakrāma maṇḍalam 02,026.006b*0288_02 pothayitvā puraṃ sarvaṃ suvarmāṇaṃ tato 'jayat 02,026.006c adhisenāpatiṃ cakre sudharmāṇaṃ mahābalam 02,026.007a tataḥ prācīṃ diśaṃ bhīmo yayau bhīmaparākramaḥ 02,026.007c sainyena mahatā rājan kampayann iva medinīm 02,026.008a so 'śvamedheśvaraṃ rājan rocamānaṃ sahānujam 02,026.008c jigāya samare vīro balena balināṃ varaḥ 02,026.009a sa taṃ nirjitya kaunteyo nātitīvreṇa karmaṇā 02,026.009c pūrvadeśaṃ mahāvīryo vijigye kurunandanaḥ 02,026.010a tato dakṣiṇam āgamya pulindanagaraṃ mahat 02,026.010c sukumāraṃ vaśe cakre sumitraṃ ca narādhipam 02,026.011a tatas tu dharmarājasya śāsanād bharatarṣabhaḥ 02,026.011c śiśupālaṃ mahāvīryam abhyayāj janamejaya 02,026.012a cedirājo 'pi tac chrutvā pāṇḍavasya cikīrṣitam 02,026.012c upaniṣkramya nagarāt pratyagṛhṇāt paraṃtapaḥ 02,026.013a tau sametya mahārāja kurucedivṛṣau tadā 02,026.013c ubhayor ātmakulayoḥ kauśalyaṃ paryapṛcchatām 02,026.014a tato nivedya tad rāṣṭraṃ cedirājo viśāṃ pate 02,026.014c uvāca bhīmaṃ prahasan kim idaṃ kuruṣe 'nagha 02,026.015a tasya bhīmas tadācakhyau dharmarājacikīrṣitam 02,026.015c sa ca tat pratigṛhyaiva tathā cakre narādhipaḥ 02,026.016a tato bhīmas tatra rājann uṣitvā tridaśāḥ kṣapāḥ 02,026.016c satkṛtaḥ śiśupālena yayau sabalavāhanaḥ 02,027.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,027.001a tataḥ kumāraviṣaye śreṇimantam athājayat 02,027.001c kosalādhipatiṃ caiva bṛhadbalam ariṃdamaḥ 02,027.002a ayodhyāyāṃ tu dharmajñaṃ dīrghaprajñaṃ mahābalam 02,027.002c ajayat pāṇḍavaśreṣṭho nātitīvreṇa karmaṇā 02,027.003a tato gopālakacchaṃ ca sottamān api cottarān 02,027.003c mallānām adhipaṃ caiva pārthivaṃ vyajayat prabhuḥ 02,027.004a tato himavataḥ pārśve samabhyetya jaradgavam 02,027.004c sarvam alpena kālena deśaṃ cakre vaśe balī 02,027.005a evaṃ bahuvidhān deśān vijitya puruṣarṣabhaḥ 02,027.005c unnāṭam abhito jigye kukṣimantaṃ ca parvatam 02,027.005e pāṇḍavaḥ sumahāvīryo balena balināṃ varaḥ 02,027.006a sa kāśirājaṃ samare subandhum anivartinam 02,027.006c vaśe cakre mahābāhur bhīmo bhīmaparākramaḥ 02,027.007a tataḥ supārśvam abhitas tathā rājapatiṃ kratham 02,027.007c yudhyamānaṃ balāt saṃkhye vijigye pāṇḍavarṣabhaḥ 02,027.008a tato matsyān mahātejā malayāṃś ca mahābalān 02,027.008c anavadyān gayāṃś caiva paśubhūmiṃ ca sarvaśaḥ 02,027.009a nivṛtya ca mahābāhur madarvīkaṃ mahīdharam 02,027.009c sopadeśaṃ vinirjitya prayayāv uttarāmukhaḥ 02,027.009e vatsabhūmiṃ ca kaunteyo vijigye balavān balāt 02,027.010a bhargāṇām adhipaṃ caiva niṣādādhipatiṃ tathā 02,027.010c vijigye bhūmipālāṃś ca maṇimatpramukhān bahūn 02,027.011a tato dakṣiṇamallāṃś ca bhogavantaṃ ca pāṇḍavaḥ 02,027.011c tarasaivājayad bhīmo nātitīvreṇa karmaṇā 02,027.012a śarmakān varmakāṃś caiva sāntvenaivājayat prabhuḥ 02,027.012c vaidehakaṃ ca rājānaṃ janakaṃ jagatīpatim 02,027.012e vijigye puruṣavyāghro nātitīvreṇa karmaṇā 02,027.012f*0289_01 śakāṃś ca barbarāṃś caiva ajayac chadmapūrvakam 02,027.013a vaidehasthas tu kaunteya indraparvatam antikāt 02,027.013c kirātānām adhipatīn vyajayat sapta pāṇḍavaḥ 02,027.014a tataḥ suhmān prācyasuhmān samakṣāṃś caiva vīryavān 02,027.014c vijitya yudhi kaunteyo māgadhān upayād balī 02,027.015a daṇḍaṃ ca daṇḍadhāraṃ ca vijitya pṛthivīpatīn 02,027.015c tair eva sahitaḥ sarvair girivrajam upādravat 02,027.016a jārāsaṃdhiṃ sāntvayitvā kare ca viniveśya ha 02,027.016c tair eva sahito rājan karṇam abhyadravad balī 02,027.017a sa kampayann iva mahīṃ balena caturaṅgiṇā 02,027.017c yuyudhe pāṇḍavaśreṣṭhaḥ karṇenāmitraghātinā 02,027.017d*0290_01 tair eva sahitaḥ sarvaiḥ karṇaṃ cāpy ajayat prabhuḥ 02,027.017d*0291_01 śiśupālena sahitas taṃ vinirjitya pāṇḍavaḥ 02,027.018a sa karṇaṃ yudhi nirjitya vaśe kṛtvā ca bhārata 02,027.018c tato vijigye balavān rājñaḥ parvatavāsinaḥ 02,027.019a atha modāgiriṃ caiva rājānaṃ balavattaram 02,027.019c pāṇḍavo bāhuvīryeṇa nijaghāna mahāmṛdhe 02,027.020a tataḥ pauṇḍrādhipaṃ vīraṃ vāsudevaṃ mahābalam 02,027.020b*0292_01 idānīṃ vṛṣṇivīryeṇa na yotsyāmīti pauṇḍrakaḥ 02,027.020b*0292_02 kṛṣṇasya bhujasaṃtrāsāt karam āśu dadau nṛpaḥ 02,027.020c kauśikīkacchanilayaṃ rājānaṃ ca mahaujasam 02,027.021a ubhau balavṛtau vīrāv ubhau tīvraparākramau 02,027.021c nirjityājau mahārāja vaṅgarājam upādravat 02,027.022a samudrasenaṃ nirjitya candrasenaṃ ca pārthivam 02,027.022c tāmraliptaṃ ca rājānaṃ kācaṃ vaṅgādhipaṃ tathā 02,027.022d*0293_01 aṅgānām adhipaṃ caiva kāliṅgānām atheśvaram 02,027.023a suhmānām adhipaṃ caiva ye ca sāgaravāsinaḥ 02,027.023c sarvān mlecchagaṇāṃś caiva vijigye bharatarṣabhaḥ 02,027.023d*0294_01 kirātān puruṣādāṃś ca karṇapravaraṇān api 02,027.023d*0294_02 ye ca kākamukhā nāma nararākṣasayonayaḥ 02,027.023d*0294_03 kirātāṃs tṛṇamūlāṃś ca kirātān oṣṭhakarṇikān 02,027.024a evaṃ bahuvidhān deśān vijitya pavanātmajaḥ 02,027.024c vasu tebhya upādāya lauhityam agamad balī 02,027.025a sa sarvān mlecchanṛpatīn sāgaradvīpavāsinaḥ 02,027.025c karam āhārayām āsa ratnāni vividhāni ca 02,027.026a candanāguruvastrāṇi maṇimuktam anuttamam 02,027.026c kāñcanaṃ rajataṃ vajraṃ vidrumaṃ ca mahādhanam 02,027.027a sa koṭiśatasaṃkhyena dhanena mahatā tadā 02,027.027c abhyavarṣad ameyātmā dhanavarṣeṇa pāṇḍavam 02,027.028a indraprastham athāgamya bhīmo bhīmaparākramaḥ 02,027.028c nivedayām āsa tadā dharmarājāya tad dhanam 02,028.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,028.001a tathaiva sahadevo 'pi dharmarājena pūjitaḥ 02,028.001c mahatyā senayā sārdhaṃ prayayau dakṣiṇāṃ diśam 02,028.002a sa śūrasenān kārtsnyena pūrvam evājayat prabhuḥ 02,028.002c matsyarājaṃ ca kauravyo vaśe cakre balād balī 02,028.003a adhirājādhipaṃ caiva dantavakraṃ mahāhave 02,028.003c jigāya karadaṃ caiva svarājye saṃnyaveśayat 02,028.004a sukumāraṃ vaśe cakre sumitraṃ ca narādhipam 02,028.004c tathaivāparamatsyāṃś ca vyajayat sa paṭaccarān 02,028.004c*0295_01 śreṇim antam atho jitvā gośṛṅge 'tha paṭaccarān 02,028.005a niṣādabhūmiṃ gośṛṅgaṃ parvatapravaraṃ tathā 02,028.005c tarasā vyajayad dhīmāñ śreṇimantaṃ ca pārthivam 02,028.006a navarāṣṭraṃ vinirjitya kuntibhojam upādravat 02,028.006c prītipūrvaṃ ca tasyāsau pratijagrāha śāsanam 02,028.007a tataś carmaṇvatīkūle jambhakasyātmajaṃ nṛpam 02,028.007c dadarśa vāsudevena śeṣitaṃ pūrvavairiṇā 02,028.008a cakre tatra sa saṃgrāmaṃ saha bhojena bhārata 02,028.008c sa tam ājau vinirjitya dakṣiṇābhimukho yayau 02,028.008d*0296_01 bhagadattaṃ mahābāhuḥ kṣatriyaṃ narakātmajam 02,028.008d*0296_02 arjunāya karaṃ dattaṃ śrutvā tatra nyavartata 02,028.008d*0297_01 sekān aparasekāṃś ca vyajayat sumahābalaḥ 02,028.009a karāṃs tebhya upādāya ratnāni vividhāni ca 02,028.009c tatas tair eva sahito narmadām abhito yayau 02,028.010a vindānuvindāv āvantyau sainyena mahatā vṛtau 02,028.010c jigāya samare vīrāv āśvineyaḥ pratāpavān 02,028.010d@013_0001 tato ratnāny upādāya puraṃ bhojakaṭaṃ yayau 02,028.010d@013_0002 tatra yuddham abhūd rājan divasadvayam acyuta 02,028.010d@013_0003 sa vijitya durādharṣaṃ bhīṣmakaṃ mādrinandanaḥ 02,028.010d@013_0004 kośalādhipatiṃ caiva tathā veṇātaṭādhipam 02,028.010d@013_0005 kāntārakāṃś ca samare tathā prākoṭakān nṛpān 02,028.010d@013_0006 nāṭakeyāṃś ca samare tathā herambakān yudhi 02,028.010d@013_0007 mārudhaṃ ca vinirjitya ramyagrāmam atho balāt 02,028.010d@013_0008 nācīnān arbukāṃś caiva rājānaś ca sahasraśaḥ 02,028.010d@013_0009 tāṃs tān āṭavikān sarvān ajayat pāṇḍunandanaḥ 02,028.010d@013_0010 vātādhipaṃ ca nṛpatiṃ vaśe cakre mahābalaḥ 02,028.010d@013_0011 pulindāṃś ca raṇe jitvā yayau dakṣiṇataḥ punaḥ 02,028.010d@013_0012 yuyudhe pāṇḍyarājena divasaṃ nakulānujaḥ 02,028.010d@013_0013 taṃ jitvā sa mahābāhuḥ prayayau dakṣiṇāpatham 02,028.010d@013_0014 guhām āsādayām āsa kiṣkindhāṃ lokaviśrutām 02,028.010d@013_0015 tatra vānararājābhyāṃ maindena dvividena ca 02,028.010d@013_0016 yuyudhe divasān sapta na ca tau vikṛtiṃ gatau 02,028.010d@013_0017 tatas tuṣṭau mahātmānau sahadevāya vānarau 02,028.010d@013_0018 ūcatuś caiva saṃhṛṣṭau prītipūrvam idaṃ vacaḥ 02,028.010d@013_0019 gaccha pāṇḍavaśārdūla ratnāny ādāya sarvaśaḥ 02,028.010d@013_0020 avighnam astu kāryāya dharmarājāya dhīmate 02,028.011a tato ratnāny upādāya purīṃ māhiṣmatīṃ yayau 02,028.011c tatra nīlena rājñā sa cakre yuddhaṃ nararṣabhaḥ 02,028.012a pāṇḍavaḥ paravīraghnaḥ sahadevaḥ pratāpavān 02,028.012c tato 'sya sumahad yuddham āsīd bhīrubhayaṃkaram 02,028.013a sainyakṣayakaraṃ caiva prāṇānāṃ saṃśayāya ca 02,028.013c cakre tasya hi sāhāyyaṃ bhagavān havyavāhanaḥ 02,028.013d*0298_01 cakre bhārataśārdūla bahurūpatvam āsthitaḥ 02,028.014a tato hayā rathā nāgāḥ puruṣāḥ kavacāni ca 02,028.014c pradīptāni vyadṛśyanta sahadevabale tadā 02,028.015a tataḥ susaṃbhrāntamanā babhūva kurunandanaḥ 02,028.015c nottaraṃ prativaktuṃ ca śakto 'bhūj janamejaya 02,028.016 janamejaya uvāca 02,028.016a kimarthaṃ bhagavān agniḥ pratyamitro 'bhavad yudhi 02,028.016c sahadevasya yajñārthaṃ ghaṭamānasya vai dvija 02,028.017 vaiśaṃpāyana uvāca 02,028.017a tatra māhiṣmatīvāsī bhagavān havyavāhanaḥ 02,028.017c śrūyate nigṛhīto vai purastāt pāradārikaḥ 02,028.017d*0299_01 nīlasya rājño duhitā babhūvātīva śobhanā 02,028.017d*0299_02 sāgnihotram upātiṣṭhad bodhanāya pituḥ sadā 02,028.017d*0299_03 vyajanair dhūyamāno 'pi tāvat prajvalate na saḥ 02,028.017d*0299_04 yāvac cārupuṭauṣṭhena vāyunā na vidhūyate 02,028.017d*0299_05 tataḥ sa bhagavān agniś cakame tāṃ sudarśanām 02,028.018a nīlasya rājñaḥ pūrveṣām upanītaś ca so 'bhavat 02,028.018c tadā brāhmaṇarūpeṇa caramāṇo yadṛcchayā 02,028.018d*0300_01 cakame tāṃ varārohāṃ kanyām utpalalocanām 02,028.019a taṃ tu rājā yathāśāstram anvaśād dhārmikas tadā 02,028.019c prajajvāla tataḥ kopād bhagavān havyavāhanaḥ 02,028.020a taṃ dṛṣṭvā vismito rājā jagāma śirasā kavim 02,028.020b*0301_01 tataḥ kālena tāṃ kanyāṃ tathaiva hi tadā nṛpaḥ 02,028.020b*0301_02 pradadau viprarūpāya vahnaye śirasā nataḥ 02,028.020b*0301_03 pratigṛhya ca tāṃ subhrūṃ nīlarājñaḥ sutāṃ tadā 02,028.020c cakre prasādaṃ ca tadā tasya rājño vibhāvasuḥ 02,028.021a vareṇa chandayām āsa taṃ nṛpaṃ sviṣṭakṛttamaḥ 02,028.021c abhayaṃ ca sa jagrāha svasainye vai mahīpatiḥ 02,028.022a tataḥ prabhṛti ye ke cid ajñānāt tāṃ purīṃ nṛpāḥ 02,028.022c jigīṣanti balād rājaṃs te dahyantīha vahninā 02,028.023a tasyāṃ puryāṃ tadā caiva māhiṣmatyāṃ kurūdvaha 02,028.023c babhūvur anabhigrāhyā yoṣitaś chandataḥ kila 02,028.024a evam agnir varaṃ prādāt strīṇām aprativāraṇe 02,028.024c svairiṇyas tatra nāryo hi yatheṣṭaṃ pracaranty uta 02,028.025a varjayanti ca rājānas tad rāṣṭraṃ puruṣottama 02,028.025c bhayād agner mahārāja tadā prabhṛti sarvadā 02,028.026a sahadevas tu dharmātmā sainyaṃ dṛṣṭvā bhayārditam 02,028.026c parītam agninā rājann ākampata yathā giriḥ 02,028.027a upaspṛśya śucir bhūtvā so 'bravīt pāvakaṃ tataḥ 02,028.027c tvadartho 'yaṃ samārambhaḥ kṛṣṇavartman namo 'stu te 02,028.028a mukhaṃ tvam asi devānāṃ yajñas tvam asi pāvaka 02,028.028c pāvanāt pāvakaś cāsi vahanād dhavyavāhanaḥ 02,028.029a vedās tvadarthaṃ jātāś ca jātavedās tato hy asi 02,028.029b*0302_01 citrabhānuḥ sureśaś ca analas tvaṃ vibhāvasuḥ 02,028.029b*0302_02 agnir duḥsparśanaś cāsi hutāśo jvalanaḥ śikhī 02,028.029b*0302_03 vaiśvānaras tvaṃ piṅgeśa bhūritejāḥ plavaṃgamaḥ 02,028.029b*0302_04 kumārasūnur bhagavān rukmagarbho hiraṇyakṛt 02,028.029b@014_0001 citrabhānuḥ sureśaś ca analas tvaṃ vibhāvaso 02,028.029b@014_0002 svargadvāraspṛśaś cāsi hutāśo jvalanaḥ śikhī 02,028.029b@014_0003 vaiśvānaras tvaṃ piṅgeśaḥ plavaṃgo bhūritejasaḥ 02,028.029b@014_0004 kumārasūs tvaṃ bhagavān rudradharmo hiraṇyakṛt 02,028.029b@014_0005 agnir dadātu me tejo vāyuḥ prāṇaṃ dadātu me 02,028.029b@014_0006 pṛthivī balam ādadhyāc chivaṃ cāpo diśantu me 02,028.029b@014_0007 apāṃ garbha mahāsattva jātavedaḥ sureśvara 02,028.029b@014_0008 devānāṃ mukham agne tvaṃ satyena vipunīhi mām 02,028.029b@014_0009 ṛṣibhir brāhmaṇaiś caiva daivatair asurair api 02,028.029b@014_0010 nityaṃ suhuta yajñeṣu satyena vipunīhi mām 02,028.029b@014_0011 dhūmaketuḥ śikhī ca tvaṃ pāpahānilasaṃbhavaḥ 02,028.029b@014_0012 sarvaprāṇiṣu nityasthaḥ satyena vipunīhi mām 02,028.029b@014_0013 evaṃ stuto 'si bhagavan prītena śucinā mayā 02,028.029b@014_0014 vaiśaṃpāyana uvāca 02,028.029b@014_0014 tuṣṭiṃ puṣṭiṃ smṛtiṃ caiva prītiṃ cāgne prayaccha me 02,028.029b@014_0015 ity evaṃ mantram āgneyaṃ paṭhan yo juhuyād vibhum 02,028.029b@014_0016 ṛddhimān satataṃ dāntaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate 02,028.029c yajñavighnam imaṃ kartuṃ nārhas tvaṃ havyavāhana 02,028.030a evam uktvā tu mādreyaḥ kuśair āstīrya medinīm 02,028.030c vidhivat puruṣavyāghraḥ pāvakaṃ pratyupāviśat 02,028.031a pramukhe sarvasainyasya bhītodvignasya bhārata 02,028.031c na cainam atyagād vahnir velām iva mahodadhiḥ 02,028.032a tam abhyetya śanair vahnir uvāca kurunandanam 02,028.032c sahadevaṃ nṛṇāṃ devaṃ sāntvapūrvam idaṃ vacaḥ 02,028.033a uttiṣṭhottiṣṭha kauravya jijñāseyaṃ kṛtā mayā 02,028.033b*0303_01 devadevasya kṛṣṇasya viṣṇor amitatejasaḥ 02,028.033b*0303_02 bhujam āśritya yajñaṃ taṃ cikīrṣuṃ pāṇḍunandanam 02,028.033b*0303_03 jānāmi sahadevādya kṛtārtho yāhi sāṃpratam 02,028.033c vedmi sarvam abhiprāyaṃ tava dharmasutasya ca 02,028.034a mayā tu rakṣitavyeyaṃ purī bharatasattama 02,028.034c yāvad rājño 'sya nīlasya kulavaṃśadharā iti 02,028.034e īpsitaṃ tu kariṣyāmi manasas tava pāṇḍava 02,028.035a tata utthāya hṛṣṭātmā prāñjaliḥ śirasānataḥ 02,028.035c pūjayām āsa mādreyaḥ pāvakaṃ puruṣarṣabhaḥ 02,028.036a pāvake vinivṛtte tu nīlo rājābhyayāt tadā 02,028.036b*0304_01 pāvakasyājñayā cainam arcayām āsa pārthivaḥ 02,028.036c satkāreṇa naravyāghraṃ sahadevaṃ yudhāṃ patim 02,028.037a pratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ kare ca viniveśya tam 02,028.037c mādrīsutas tataḥ prāyād vijayī dakṣiṇāṃ diśam 02,028.038a traipuraṃ sa vaśe kṛtvā rājānam amitaujasam 02,028.038c nijagrāha mahābāhus tarasā potaneśvaram 02,028.039a āhṛtiṃ kauśikācāryaṃ yatnena mahatā tataḥ 02,028.039c vaśe cakre mahābāhuḥ surāṣṭrādhipatiṃ tathā 02,028.040a surāṣṭraviṣayasthaś ca preṣayām āsa rukmiṇe 02,028.040c rājñe bhojakaṭasthāya mahāmātrāya dhīmate 02,028.041a bhīṣmakāya sa dharmātmā sākṣād indrasakhāya vai 02,028.041c sa cāsya sasuto rājan pratijagrāha śāsanam 02,028.042a prītipūrvaṃ mahābāhur vāsudevam avekṣya ca 02,028.042c tataḥ sa ratnāny ādāya punaḥ prāyād yudhāṃ patiḥ 02,028.043a tataḥ śūrpārakaṃ caiva gaṇaṃ copakṛtāhvayam 02,028.043c vaśe cakre mahātejā daṇḍakāṃś ca mahābalaḥ 02,028.044a sāgaradvīpavāsāṃś ca nṛpatīn mlecchayonijān 02,028.044c niṣādān puruṣādāṃś ca karṇaprāvaraṇān api 02,028.044d*0305_01 niṣādān ajayat tatra sāgaramlecchayonijān 02,028.045a ye ca kālamukhā nāma narā rākṣasayonayaḥ 02,028.045b*0306_01 ye caikapādā manujā vṛkṣakoṭaraśāyinaḥ 02,028.045c kṛtsnaṃ kollagiriṃ caiva muracīpattanaṃ tathā 02,028.046a dvīpaṃ tāmrāhvayaṃ caiva parvataṃ rāmakaṃ tathā 02,028.046c timiṃgilaṃ ca nṛpatiṃ vaśe cakre mahāmatiḥ 02,028.047a ekapādāṃś ca puruṣān kevalān vanavāsinaḥ 02,028.047c nagarīṃ saṃjayantīṃ ca picchaṇḍaṃ karahāṭakam 02,028.047e dūtair eva vaśe cakre karaṃ cainān adāpayat 02,028.047f*0307_01 bhṛgukacchaṃ gato dhīmān daṇḍenāmitrakarśanaḥ 02,028.047f*0307_02 barbarān pāraśān anyān dvīpavāsān vaśe vaśī 02,028.047f*0307_03 tūlakān daradāṃś cānyān sindhurān vanavāsinaḥ 02,028.047f*0307_04 aśmakān mūlakāṃś caiva vidarbhāṃś ca mahābalān 02,028.047f*0307_05 dūtair eva vaśe cakre kare ca viniveśya saḥ 02,028.047f*0308_01 tataḥ kusṛtivītajñān dakṣiṇāpathavāsinaḥ 02,028.047f*0308_02 ajayat saṃyuge tatra dharmamārgeṇa pāṇḍavaḥ 02,028.048a pāṇḍyāṃś ca draviḍāṃś caiva sahitāṃś coḍrakeralaiḥ 02,028.048b*0309_01 siṃhaladvīpakān anyān dūtaiś cakre vaśe balāt 02,028.048b*0309_02 ghaṭotkacaṃ mahābāhuṃ rākṣasaṃ ghoradarśanam 02,028.048b*0309_03 āgamyatām iti prāha dharmarājasya śāsanāt 02,028.048b*0309_04 sarvasvaṃ karam ādāya tair eva sahito nṛpaḥ 02,028.048b*0309_05 uttaraṃ tīram āsādya sāgarasyormimālinaḥ 02,028.048b*0310_01 sa rākṣasaparīvāras taṃ praṇamyāśu saṃsthitaḥ 02,028.048c andhrāṃs talavanāṃś caiva kaliṅgān oṣṭrakarṇikān 02,028.049a antākhīṃ caiva romāṃ ca yavanānāṃ puraṃ tathā 02,028.049c dūtair eva vaśe cakre karaṃ cainān adāpayat 02,028.049d*0311_01 kānanadvīpakāṃś caiva tarasātītya cāhave 02,028.049d*0311_02 tāmraparṇīṃ tato gatvā kanyātīrtham atītya ca 02,028.049d*0311_03 dakṣiṇāṃ ca diśaṃ sarvāṃ vijitya kurunandana 02,028.049d*0311_04 sahadevas tato rājan mantribhiḥ saha tatra vai 02,028.049d*0311_05 saṃpradhārya mahābāhuḥ sacivair buddhimattaraiḥ 02,028.049d*0311_06 cintayām āsa kauravyo bhrātṛputraṃ ghaṭotkacam 02,028.049d*0311_07 tataś cintitamātras tu rākṣasaḥ pratyadṛśyata 02,028.049d*0311_08 atidīrgho mahābāhuḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ 02,028.049d*0311_09 abhivādya tato rājan sahadevaṃ ghaṭotkacaḥ 02,028.049d*0311_10 prahvaḥ kṛtāñjalis tasthau kiṃ kāryam iti cābravīt 02,028.049d*0311_11 taṃ meruśikharākāram āgataṃ pāṇḍunandanaḥ 02,028.050a bharukacchaṃ gato dhīmān dūtān mādravatīsutaḥ 02,028.050c preṣayām āsa rājendra paulastyāya mahātmane 02,028.050e vibhīṣaṇāya dharmātmā prītipūrvam ariṃdamaḥ 02,028.051a sa cāsya pratijagrāha śāsanaṃ prītipūrvakam 02,028.051c tac ca kālakṛtaṃ dhīmān anvamanyata sa prabhuḥ 02,028.051d*0312_01 bibhīṣaṇo mahātman yad īpsitaṃ karavāṇy aham 02,028.052a tataḥ saṃpreṣayām āsa ratnāni vividhāni ca 02,028.052c candanāgurumukhyāni divyāny ābharaṇāni ca 02,028.053a vāsāṃsi ca mahārhāṇi maṇīṃś caiva mahādhanān 02,028.053b*0313_01 prītimān abhavad dṛṣṭvā ratnaughaṃ taṃ ca pāṇḍavaḥ 02,028.053b@015_0000 janamejayaḥ 02,028.053b@015_0001 icchāmy āgamanaṃ śrotuṃ haiḍimbasya dvijottama 02,028.053b@015_0002 laṅkāyāṃ ca gatiṃ brahman paulastyasya ca darśanam 02,028.053b@015_0003 kāverīdarśanaṃ caiva rājānaḥ sarva eva tān 02,028.053b@015_0004 ānupūrvyāc ca me śaṃsa sarvaṃ brāhmaṇapuṃgava 02,028.053b@015_0004 vaiśaṃpāyanaḥ 02,028.053b@015_0005 śṛṇu rājan purā vṛttaṃ sahadevasya sāhasam 02,028.053b@015_0006 kānanadvīpakāṃś caiva tarasā jitya cāhave 02,028.053b@015_0007 dakṣiṇāṃ ca diśaṃ jitvā colasya viṣayaṃ yayau 02,028.053b@015_0008 dadarśa puṇyatoyāṃ vai kāverīṃ saritāṃ varām 02,028.053b@015_0009 nānāpakṣigaṇair juṣṭāṃ tāpasair upaśobhitām 02,028.053b@015_0010 sālalodhrārjunair bilvair jambūśalmalikiṃśukaiḥ 02,028.053b@015_0011 kadambaiḥ saptaparṇaiś ca kāśmaryāmalakair vṛtām 02,028.053b@015_0012 nyagrodhaiś ca mahāśākhaiḥ plakṣair audumbarair api 02,028.053b@015_0013 śamīpalāśavṛkṣaiś ca aśvatthaiḥ khadirair vṛtām 02,028.053b@015_0014 badarībhiś ca saṃpannām aśvakarṇaiś ca śobhitām 02,028.053b@015_0015 karañjatintriṇīkaiś ca tālavrātair alaṃkṛtām 02,028.053b@015_0016 śirīṣaiḥ kuṭajair nimbair madhūkaiḥ kṣīrakair vṛtām 02,028.053b@015_0017 puṃnāgair bakulaiḥ kundaiś campakaiḥ sarvato vṛtām 02,028.053b@015_0018 priyaṅgvaśokatilakair atimuktaiś ca śobhitām 02,028.053b@015_0019 asanaiḥ karṇikāraiś ca nāgavṛkṣair alaṃkṛtām 02,028.053b@015_0020 ketakībhiḥ kurabakair jātiyūthikakundalaiḥ 02,028.053b@015_0021 aṅkolaiḥ karavīraiś ca puṃnāgaiḥ pāṭalair vṛtām 02,028.053b@015_0022 kramukair nālikeraiś ca panasāmraiś ca śobhitām 02,028.053b@015_0023 cūtaiḥ puṇḍrakapatraiś ca kadalyāḍhakasaṃvṛtām 02,028.053b@015_0024 nīpaiś ca vetasaiḥ kīrṇāṃ nālakundakuśair vṛtām 02,028.053b@015_0025 evaṃ bahuvidhair vṛkṣair divyair anyaiś ca śobhitām 02,028.053b@015_0026 haṃsakāraṇḍavaiḥ kīrṇāṃ kuraraiḥ sārasaiḥ śukaiḥ 02,028.053b@015_0027 cakravākagaṇair juṣṭāṃ plavaiś ca jalavāyasaiḥ 02,028.053b@015_0028 samudrakākaiḥ krauñcaiś ca nāditāṃ jalakukkuṭaiḥ 02,028.053b@015_0029 evaṃ khagaiś ca bahubhiḥ saṃghuṣṭāṃ jalacāribhiḥ 02,028.053b@015_0030 āśramair bahubhir yuktāṃ caityavṛkṣaiś ca śobhitām 02,028.053b@015_0031 sevitāṃ brāhmaṇaiḥ śubhrair vedavedāṅgapāragaiḥ 02,028.053b@015_0032 kva cit tīraruhair vṛkṣair mālābhir iva śobhitām 02,028.053b@015_0033 puṣpagulmalatopetām aṅganām iva bhūṣaṇaiḥ 02,028.053b@015_0034 kva cit patracitaiḥ padmaiḥ kva cit saugandhikotpalaiḥ 02,028.053b@015_0035 kahlārakumudaiḥ phullaiḥ kamalair upaśobhitām 02,028.053b@015_0036 nānāpuṣparajodhvastāṃ pramadām iva bhūṣitām 02,028.053b@015_0037 ramaṇīyāṃ tathā hṛdyāṃ vihṛtām apsarogaṇaiḥ 02,028.053b@015_0038 mṛṣṭatīrthām akaluṣāṃ prāṇināṃ jīvanīṃ śubhām 02,028.053b@015_0039 apārāṃ svādutoyāṃ vai pulinadvīpaśobhitām 02,028.053b@015_0040 kāverīṃ tādṛśīṃ dṛṣṭvā prītimān pāṇḍavo 'bravīt 02,028.053b@015_0041 asmadrāṣṭre yathā gaṅgā kāverī ca tathā iha 02,028.053b@015_0042 sahadevas tu tāṃ tīrtvā nadīm anucaraiḥ saha 02,028.053b@015_0043 dakṣiṇaṃ tīram āsādya gamanāyopacakrame 02,028.053b@015_0044 āgataṃ pāṇḍavaṃ tatra śrutvā viṣayavāsinaḥ 02,028.053b@015_0045 darśanārthaṃ yayus te tu kautūhalasamanvitāḥ 02,028.053b@015_0046 dramiḷāḥ puruṣā rājan striyaś ca priyadarśanāḥ 02,028.053b@015_0047 gatvā pāṇḍusutaṃ tatra dadṛśus te mudānvitāḥ 02,028.053b@015_0048 sukumāraṃ viśālākṣaṃ vrajantaṃ tridaśopamam 02,028.053b@015_0049 darśanīyatamaṃ loke netrair animiṣair iva 02,028.053b@015_0050 āścaryabhūtaṃ dadṛśur dramiḷās te samāhitāḥ 02,028.053b@015_0051 mahāsenopamaṃ dṛṣṭvā pūjāṃ cakruś ca tasya vai 02,028.053b@015_0052 ratnaiś ca vividhair iṣṭair bhogair anyaiś ca saṃmataiḥ 02,028.053b@015_0053 gītamaṅgalayuktābhiḥ stuvanto nakulānujam 02,028.053b@015_0054 sahadevas tu tān dṛṣṭvā dramilān āgatāṃs tadā 02,028.053b@015_0055 visṛjya tān mahārāja prasthito dakṣiṇāṃ diśam 02,028.053b@015_0056 dūtena tarasā colaṃ vijitya dramiḷeśvaram 02,028.053b@015_0057 tato ratnāny upādāya pāṇḍyasya viṣayaṃ yayau 02,028.053b@015_0058 darśane sahadevasya na ca tṛptā narāḥ pare 02,028.053b@015_0059 gacchantam anugacchantaḥ prītyā kautūhalānvitāḥ 02,028.053b@015_0060 tato mādrīsuto rājan mṛgavrātān vyalokayat 02,028.053b@015_0061 gajān vanacarān anyān vyāghrān kṛṣṇamṛgān bahūn 02,028.053b@015_0062 śukān mayūrān dṛṣṭvā tu gṛdhrān āraṇyakukkuṭān 02,028.053b@015_0063 tato deśaṃ samāsādya śvaśurasya mahīpateḥ 02,028.053b@015_0064 preṣayām āsa mādreyo dūtān pāṇḍyāya vai tadā 02,028.053b@015_0065 pratijagrāha tasyājñāṃ saṃprītyā malayadhvajaḥ 02,028.053b@015_0066 bhāryā rūpavatī jiṣṇoḥ pāṇḍyasya tanayā śubhā 02,028.053b@015_0067 citrāṅgadeti vikhyātā dramilā yoṣitāṃ varā 02,028.053b@015_0068 āgataṃ sahadevaṃ tu sā śrutvāntaḥpure pituḥ 02,028.053b@015_0069 preṣayām āsa saṃprītyā pūjāṃ ratnāni vai bahu 02,028.053b@015_0070 pāṇḍyo 'pi bahuratnāni dūtaiḥ saha mumoca ha 02,028.053b@015_0071 maṇimuktāpravālāṃś ca śaṅkhaśuktiyutān bahūn 02,028.053b@015_0072 tāṃ dṛṣṭvā prītimān pūjāṃ pāṇḍavo 'tha mudā nṛpa 02,028.053b@015_0073 bhrātuḥ putre bahūn ratnān adadād babhruvāhane 02,028.053b@015_0074 pāṇḍyaṃ dramiḷarājānaṃ śvaśuraṃ malayadhvajam 02,028.053b@015_0075 sa dūtais taṃ vaśe kṛtvā maṇalūreśvaraṃ tadā 02,028.053b@015_0076 tato ratnāny upādāya dramiḷair āvṛto yayau 02,028.053b@015_0077 agastyasyālayaṃ divyaṃ devalokasamaṃ girim 02,028.053b@015_0078 sa taṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā malayaṃ bharatarṣabha 02,028.053b@015_0079 laṅghayitvā tu mādreyas tāmraparṇīṃ nadīṃ śubhām 02,028.053b@015_0080 prasannasalilāṃ divyāṃ suśītāṃ candanodvahām 02,028.053b@015_0081 samudratīram āsādya nyaviśat pāṇḍunandanaḥ 02,028.053b@015_0081 vaiśaṃpāyanaḥ 02,028.053b@015_0082 sahadevas tato rājan mantribhiḥ saha bhārata 02,028.053b@015_0083 saṃpradhārya mahābāhuḥ sacivair buddhimattaraiḥ 02,028.053b@015_0084 anumānya sa tāṃ rājan sahadevas tvarānvitaḥ 02,028.053b@015_0085 cintayām āsa rājendra bhrātuḥ putraṃ ghaṭotkacam 02,028.053b@015_0086 tataś cintitamātre tu rākṣasaḥ pratyadṛśyata 02,028.053b@015_0087 atidīrgho mahākāyaḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ 02,028.053b@015_0088 nīlajīmūtasaṃkāśas taptakāñcanakuṇḍalaḥ 02,028.053b@015_0089 vicitrahārakeyūraḥ kiṅkiṇīmaṇibhūṣitaḥ 02,028.053b@015_0090 hemamālī mahādaṃṣṭraḥ kirīṭī kukṣibandhanaḥ 02,028.053b@015_0091 tāmrakeśo hariśmaśrur bhīmākṣaḥ kanakāṅgadaḥ 02,028.053b@015_0092 raktacandanadigdhāṅgaḥ sūkṣmāmbaradharo balī 02,028.053b@015_0093 javena sa yayau tatra cālayann iva medinīm 02,028.053b@015_0094 tato dṛṣṭvā janā rājann āyāntaṃ parvatopamam 02,028.053b@015_0095 bhayād dhi dudruvuḥ sarve siṃhāt kṣudramṛgā yathā 02,028.053b@015_0096 āsasāda ca mādreyaṃ pulastyaṃ rāvaṇo yathā 02,028.053b@015_0097 abhivādya tato rājan sahadevaṃ ghaṭotkacaḥ 02,028.053b@015_0098 prahvaḥ kṛtāñjalis tasthau kiṃ kāryam iti cābravīt 02,028.053b@015_0099 taṃ meruśikharākāram āgataṃ pāṇḍunandanaḥ 02,028.053b@015_0100 taṃ pariṣvajya bāhubhyāṃ mūrdhny upāghrāya cāsakṛt 02,028.053b@015_0101 sahadevaḥ 02,028.053b@015_0101 pūjayitvā sahāmātyaḥ prīto vākyam uvāca ha 02,028.053b@015_0102 gaccha laṅkāṃ purīṃ vatsa karārthaṃ mama śāsanāt 02,028.053b@015_0103 tatra dṛṣṭvā mahātmānaṃ rākṣasendraṃ vibhīṣaṇam 02,028.053b@015_0104 ratnāni rājasūyārthaṃ vividhāni bahūni ca 02,028.053b@015_0105 vaiśaṃpāyanaḥ 02,028.053b@015_0105 upādāya ca sarvāṇi pratyāgaccha mahābala 02,028.053b@015_0106 pāṇḍavenaivam uktas tu mudā yukto ghaṭotkacaḥ 02,028.053b@015_0107 tathety uktvā mahārāja pratasthe dakṣiṇāṃ diśam 02,028.053b@015_0108 yayau pradakṣiṇaṃ kṛtvā sahadevaṃ ghaṭotkacaḥ 02,028.053b@015_0109 laṅkām abhimukho rājan samudram avalokayat 02,028.053b@015_0110 kūrmagrāhajhaṣākīrṇaṃ mīnair nakrais tathākulam 02,028.053b@015_0111 śuktivrātaiḥ samākīrṇaṃ śaṅkhānāṃ nicayākulam 02,028.053b@015_0112 sa dṛṣṭvā rāmasetuṃ ca cintayan rāmavikramam 02,028.053b@015_0113 praṇamya tam atikramya yāmyāṃ velām alokayat 02,028.053b@015_0114 gatvā pāraṃ samudrasya dakṣiṇaṃ sa ghaṭotkacaḥ 02,028.053b@015_0115 dadarśa laṅkāṃ rājendra nākapṛṣṭhopamāṃ śubhām 02,028.053b@015_0116 prākāreṇāvṛtāṃ ramyāṃ śubhadvāraiś ca śobhitām 02,028.053b@015_0117 prāsādair bahusāhasraiḥ śvetaraktaiś ca saṃkulām 02,028.053b@015_0118 tāpanīyagavākṣeṇa muktājālāntarāṇi ca 02,028.053b@015_0119 haimarājatajālena dāntajālaiś ca śobhitām 02,028.053b@015_0120 harmyagopurasaṃbādhāṃ rukmatoraṇasaṃkulām 02,028.053b@015_0121 divyadundubhinirhrādām udyānavanaśobhitām 02,028.053b@015_0122 sarvakālaphalair vṛkṣaiḥ puṣpitair upaśobhitām 02,028.053b@015_0123 puṣpagandhaiś ca saṃkīrṇāṃ ramaṇīyamahāpathām 02,028.053b@015_0124 nānāratnaiś ca saṃpūrṇām indrasyevāmarāvatīm 02,028.053b@015_0125 viveśa sa purīṃ laṅkāṃ rākṣasaiś ca niṣevitām 02,028.053b@015_0126 dadarśa rākṣasavrātāñ śūlaprāsadharān bahūn 02,028.053b@015_0127 nānāveṣadharān dakṣān nārīś ca priyadarśanāḥ 02,028.053b@015_0128 divyamālyāmbaradharā divyabhūṣaṇabhūṣitāḥ 02,028.053b@015_0129 madaraktāntanayanāḥ pīnaśroṇipayodharāḥ 02,028.053b@015_0130 bhaimaseniṃ tato dṛṣṭvā hṛṣṭās te vismayaṃ gatāḥ 02,028.053b@015_0131 āsasāda gṛhaṃ rājña indrasya sadanopamam 02,028.053b@015_0132 ghaṭotkacaḥ 02,028.053b@015_0132 sa dvārapālam āsādya vākyam etad uvāca ha 02,028.053b@015_0133 kurūṇām ṛṣabho rājā pāṇḍur nāma mahābalaḥ 02,028.053b@015_0134 kanīyāṃs tasya dāyādaḥ sahadeva iti śrutaḥ 02,028.053b@015_0135 kṛṣṇamitrasya tu guro rājasūyārtham udyataḥ 02,028.053b@015_0136 tenāhaṃ preṣito dūtaḥ karārthaṃ kauravasya ca 02,028.053b@015_0137 draṣṭum icchāmi rājendraṃ tvaṃ kṣipraṃ māṃ nivedaya 02,028.053b@015_0137 vaiśaṃpāyanaḥ 02,028.053b@015_0138 tasya tad vacanaṃ śrutvā dvārapālo mahīpateḥ 02,028.053b@015_0139 tathety uktvā viveśātha bhavanaṃ sa nivedakaḥ 02,028.053b@015_0140 sāñjaliḥ sa samācaṣṭa sarvāṃ dūtagiraṃ tadā 02,028.053b@015_0141 dvārapālavacaḥ śrutvā rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ 02,028.053b@015_0142 uvāca vākyaṃ dharmātmā samīpaṃ me praveśyatām 02,028.053b@015_0143 evam uktas tu rājendra dharmajñena mahātmanā 02,028.053b@015_0144 atha niṣkramya saṃbhrānto dvāḥstho haiḍimbam abravīt 02,028.053b@015_0145 ehi dūta nṛpaṃ draṣṭuṃ kṣipraṃ praviśa ca svayam 02,028.053b@015_0146 dvārapālavacaḥ śrutvā praviveśa ghaṭotkacaḥ 02,028.053b@015_0147 sa praviśya dadarśātha rākṣasendrasya mandiram 02,028.053b@015_0148 tataḥ kailāsasaṃkāśaṃ taptakāñcanatoraṇam 02,028.053b@015_0149 prākāreṇa parikṣiptaṃ gopuraiś cāpi śobhitam 02,028.053b@015_0150 harmyaprāsādasaṃbādhaṃ nānāratnasamanvitam 02,028.053b@015_0151 kāñcanais tāpanīyaiś ca sphāṭikai rājatair api 02,028.053b@015_0152 vajravaiḍūryagarbhaiś ca stambhair dṛṣṭimanoharaiḥ 02,028.053b@015_0153 nānādhvajapatākābhir yuktaṃ maṇivicitritam 02,028.053b@015_0154 citramālyāvṛtaṃ ramyaṃ taptakāñcanavedikam 02,028.053b@015_0155 tān dṛṣṭvā tatra sarvān sa bhaimasenir manoramān 02,028.053b@015_0156 praviśann eva haiḍimbaḥ śuśrāva muravasvanam 02,028.053b@015_0157 tantrīgītasamākīrṇaṃ samatālamitākṣaram 02,028.053b@015_0158 divyadundubhinirhrādaṃ vāditraśatasaṃkulam 02,028.053b@015_0159 sa śrutvā madhuraṃ śabdaṃ prītimān abhavat tadā 02,028.053b@015_0160 tato vigāhya haiḍimbo bahukakṣyāṃ manoramām 02,028.053b@015_0161 sa dadarśa mahātmānaṃ dvāḥsthena saha bhārata 02,028.053b@015_0162 taṃ vibhīṣaṇam āsīnaṃ kāñcane paramāsane 02,028.053b@015_0163 divye bhāskarasaṃkāśe muktāmaṇivibhūṣite 02,028.053b@015_0164 divyābharaṇacitrāṅgaṃ divyarūpadharaṃ vibhum 02,028.053b@015_0165 divyamālyāmbaradharaṃ divyagandhokṣitaṃ śubham 02,028.053b@015_0166 vibhrājamānaṃ vapuṣā sūryavaiśvānaraprabham 02,028.053b@015_0167 upopaviṣṭaṃ sacivair devair iva śatakratum 02,028.053b@015_0168 yakṣair mahārathair divyair nārībhiḥ priyadarśanaiḥ 02,028.053b@015_0169 gīrbhir maṅgalayuktābhiḥ pūjyamānaṃ yathāvidhi 02,028.053b@015_0170 cāmare vyajane cāgrye hemadaṇḍe mahādhane 02,028.053b@015_0171 gṛhīte varanārībhyāṃ dhūyamāne ca mūrdhani 02,028.053b@015_0172 arciṣmantaṃ śriyā juṣṭaṃ kuberavaruṇopamam 02,028.053b@015_0173 dharme caiva sthitaṃ nityam adbhutaṃ rākṣaseśvaram 02,028.053b@015_0174 dṛṣṭvā ghaṭotkaco rājan vavande taṃ kṛtāñjaliḥ 02,028.053b@015_0175 prahvas tasthau mahāvīryaḥ śakraṃ citraratho yathā 02,028.053b@015_0176 taṃ dūtam āgataṃ dṛṣṭvā rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ 02,028.053b@015_0177 vibhīṣaṇaḥ 02,028.053b@015_0177 pūjayitvā yathānyāyaṃ sāntvapūrvaṃ vaco 'bravīt 02,028.053b@015_0178 kasya vaṃśe nu saṃjātaḥ karam icchan mahīpatiḥ 02,028.053b@015_0179 tasyānujān samastāṃś ca puraṃ deśaṃ ca tasya vai 02,028.053b@015_0180 tvāṃ ca kāryaṃ ca tat sarvaṃ śrotum icchāmi tattvataḥ 02,028.053b@015_0181 vaiśaṃpāyanaḥ 02,028.053b@015_0181 vistareṇa mama brūhi sarvān etān pṛthak pṛthak 02,028.053b@015_0182 evam uktas tu haiḍimbaḥ paulastyena mahātmanā 02,028.053b@015_0183 ghaṭotkacaḥ 02,028.053b@015_0183 kṛtāñjalir uvācātha sāntvayan rākṣasādhipam 02,028.053b@015_0184 somasya vaṃśe rājāsīt pāṇḍur nāma mahābalaḥ 02,028.053b@015_0185 pāṇḍoḥ putrāś ca pañcāsañ śakratulyaparākramāḥ 02,028.053b@015_0186 teṣāṃ jyeṣṭhas tu nāmnābhūd dharmaputra iti śrutaḥ 02,028.053b@015_0187 ajātaśatrur dharmātmā dharmo vigrahavān iva 02,028.053b@015_0188 tato yudhiṣṭhiro rājā prāpya rājyam akārayat 02,028.053b@015_0189 gaṅgāyā dakṣiṇe tīre nagare nāgasāhvaye 02,028.053b@015_0190 tad datvā dhṛtarāṣṭrāya śakraprasthaṃ yayau tataḥ 02,028.053b@015_0191 bhrātṛbhiḥ saha rājendra śakraprasthe pramodate 02,028.053b@015_0192 gaṅgāyamunayor madhye tāv ubhau nagarottamau 02,028.053b@015_0193 nityaṃ dharme sthito rājā śakraprasthe praśāsati 02,028.053b@015_0194 tasyānujo mahābāhur bhīmaseno mahābalaḥ 02,028.053b@015_0195 mahātejā mahāvīryaḥ siṃhatulyaḥ sa pāṇḍavaḥ 02,028.053b@015_0196 daśanāgasahasrāṇāṃ bale tulyaḥ sa pāṇḍavaḥ 02,028.053b@015_0197 tasyānujo 'rjuno nāma mahāvīryaparākramaḥ 02,028.053b@015_0198 sukumāro mahāsattvo loke vīryeṇa viśrutaḥ 02,028.053b@015_0199 kārtavīryasamo vīrye sāgarapratimo bale 02,028.053b@015_0200 jāmadagnyasamo hy astre saṃkhye rāmasamo 'rjunaḥ 02,028.053b@015_0201 rūpe śakrasamaḥ pārthas tejasā bhāskaropamaḥ 02,028.053b@015_0202 devadānavagandharvaiḥ piśācoragarākṣasaiḥ 02,028.053b@015_0203 mānuṣaiś ca samastaiś ca ajeyaḥ phalguno raṇe 02,028.053b@015_0204 tena tat khāṇḍavaṃ dāvaṃ tarpitaṃ jātavedase 02,028.053b@015_0205 tarasā tarpayitvā taṃ śakraṃ devagaṇaiḥ saha 02,028.053b@015_0206 labdhāny astrāṇi divyāni tarpayitvā hutāśanam 02,028.053b@015_0207 tena labdhā mahārāja durlabhā daivatair api 02,028.053b@015_0208 vāsudevasya bhaginī subhadrā nāma viśrutā 02,028.053b@015_0209 arjunasyānujo rājan nakulaś ceti viśrutaḥ 02,028.053b@015_0210 darśanīyatamo loke mūrtimān iva manmathaḥ 02,028.053b@015_0211 tasyānujo mahātejāḥ sahadeva iti śrutaḥ 02,028.053b@015_0212 tenāhaṃ preṣito rājan sahadevena māriṣa 02,028.053b@015_0213 ahaṃ ghaṭotkaco nāma bhīmasenasuto balī 02,028.053b@015_0214 mama mātā mahābhāgā hiḍimbā nāma rākṣasī 02,028.053b@015_0215 pārthānām upakārārthaṃ carāmi pṛthivīm imām 02,028.053b@015_0216 āsīt pṛthivyāḥ sarvasyā mahīpālo yudhiṣṭhiraḥ 02,028.053b@015_0217 rājasūyaṃ kratuśreṣṭham āhartum upacakrame 02,028.053b@015_0218 saṃdideśa ca sa bhrātṝn karārthaṃ sarvatodiśam 02,028.053b@015_0219 udīcīm arjunas tūrṇaṃ karārthaṃ samupāyayau 02,028.053b@015_0220 gatvā śatasahasrāṇi yojanāni mahābalaḥ 02,028.053b@015_0221 jitvā sarvān nṛpān yuddhe hatvā ca tarasā vaśī 02,028.053b@015_0222 svargadvāram upāgamya ratnāny ādāya vai bhṛśam 02,028.053b@015_0223 aśvāṃś ca vividhān divyān sarvān ādāya phalgunaḥ 02,028.053b@015_0224 dhanaṃ bahuvidhaṃ rājan dharmaputrāya vai dadau 02,028.053b@015_0225 bhīmaseno hi rājendra jitvā prācīṃ diśaṃ balāt 02,028.053b@015_0226 vaśe kṛtvā mahīpālān pāṇḍavāya dhanaṃ dadau 02,028.053b@015_0227 diśaṃ pratīcīṃ nakulaḥ karārthaṃ prayayau tathā 02,028.053b@015_0228 sahadevo diśaṃ yāmyāṃ jitvā sarvān mahīkṣitaḥ 02,028.053b@015_0229 māṃ saṃdideśa rājendra karārtham iha satkṛtaḥ 02,028.053b@015_0230 pārthānāṃ caritaṃ tubhyaṃ saṃkṣepāt samudāhṛtam 02,028.053b@015_0231 tam avekṣya mahārāja dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 02,028.053b@015_0232 pāvakaṃ rājasūyaṃ ca bhagavantaṃ hariṃ prabhum 02,028.053b@015_0233 vaiśaṃpāyanaḥ 02,028.053b@015_0233 etān avekṣya dharmajña karaṃ tvaṃ dātum arhasi 02,028.053b@015_0234 tena tad bhāṣitaṃ śrutvā rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ 02,028.053b@015_0235 prītimān abhavad rājan dharmātmā sacivaiḥ saha 02,028.053b@015_0236 sa cāsya pratijagrāha śāsanaṃ prītipūrvakam 02,028.053b@015_0237 tac ca kālakṛtaṃ dhīmān ity amanyata sa prabhuḥ 02,028.053b@015_0238 tato dadau vicitrāṇi kambalāni kuthāni ca 02,028.053b@015_0239 dāntakāñcanaparyaṅkān maṇihemavicitritān 02,028.053b@015_0240 bhūṣaṇāni vicitrāṇi mahārhāṇi bahūni ca 02,028.053b@015_0241 pravālāni ca śubhrāṇi maṇīṃś ca vividhān bahūn 02,028.053b@015_0242 kāñcanāni ca bhāṇḍāni kalaśāni ghaṭāni ca 02,028.053b@015_0243 rājatāni ca bhāṇḍāni citrāṇi ca bahūni ca 02,028.053b@015_0244 śastrāṇi rukmacitrāṇi maṇimuktair vicitritān 02,028.053b@015_0245 yajñasya toraṇe yuktān dadau tālāṃś caturdaśa 02,028.053b@015_0246 rukmapaṅkajapuṣpāṇi śibikā maṇibhūṣitāḥ 02,028.053b@015_0247 mukuṭāni mahārhāṇi hemavarṇāṃś ca kuṇḍalān 02,028.053b@015_0248 hemapuṣpāṇi vividhān rukmamālyāni cāparān 02,028.053b@015_0249 śaṅkhāṃś ca candrasaṃkāśāñ śatāvartān vicitriṇaḥ 02,028.053b@015_0250 candanāni ca mukhyāni rukmaratnāny anekaśaḥ 02,028.053b@015_0251 vāsāṃsi ca mahārhāṇi kambalāni bahūny api 02,028.053b@015_0252 anyāṃś ca vividhān rājan ratnāni ca bahūni ca 02,028.053b@015_0253 sa dadau sahadevāya tadā rājā vibhīṣaṇaḥ 02,028.053b@015_0254 vibhīṣaṇaṃ ca rājānam abhivādya kṛtāñjaliḥ 02,028.053b@015_0255 pradakṣiṇaṃ parītyaiva nirjagāma ghaṭotkacaḥ 02,028.053b@015_0256 tāni sarvāṇi ratnāni aṣṭāśītir niśācarāḥ 02,028.053b@015_0257 ājahruḥ samudā rājan haiḍimbena tadā saha 02,028.053b@015_0258 ratnāny ādāya sarvāṇi pratasthe sa ghaṭotkacaḥ 02,028.053b@015_0259 tato ratnāny upādāya haiḍimbo rākṣasaiḥ saha 02,028.053b@015_0260 jagāma tūrṇaṃ laṅkāyāḥ sahadevapadaṃ prati 02,028.053b@015_0261 āseduḥ pāṇḍavaṃ sarve laṅghayitvā mahodadhim 02,028.053b@015_0262 sahadevo dadarśātha ratnāhārān niśācarān 02,028.053b@015_0263 āgatān bhīmasaṃkāśān haiḍimbaṃ ca tathā nṛpa 02,028.053b@015_0264 dramilā nairṛtān dṛṣṭvā dudruvus te bhayārditāḥ 02,028.053b@015_0265 bhaimasenis tato gatvā mādreyaṃ prāñjaliḥ sthitaḥ 02,028.053b@015_0266 prītimān abhavad dṛṣṭvā ratnaughaṃ taṃ ca pāṇḍavaḥ 02,028.053b@015_0267 visṛjya dramilān sarvān gamanāyopacakrame 02,028.053c nyavartata tato dhīmān sahadevaḥ pratāpavān 02,028.054a evaṃ nirjitya tarasā sāntvena vijayena ca 02,028.054c karadān pārthivān kṛtvā pratyāgacchad ariṃdamaḥ 02,028.054d*0314_01 ratnasāram upādāya yayau saha niśācaraiḥ 02,028.054d*0314_02 indraprasthaṃ viveśātha kampayann iva medinīm 02,028.054d*0314_03 dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraṃ rājan sahadevaḥ kṛtāñjaliḥ 02,028.054d*0314_04 prahvo 'bhivādya tasthau sa pūjitaś caiva tena vai 02,028.054d*0314_05 laṅkāprāptān dhanaughāṃś ca dṛṣṭvā tān durlabhān bahūn 02,028.054d*0314_06 prītimān abhavad rājā vismayaṃ paramaṃ yayau 02,028.055a dharmarājāya tat sarvaṃ nivedya bharatarṣabha 02,028.055b*0315_01 koṭīsahasram adhikaṃ hiraṇyasya mahātmanaḥ 02,028.055b*0315_02 vicitrāṃs tu maṇīn ratnān gojāvimahiṣāṃs tathā 02,028.055c kṛtakarmā sukhaṃ rājann uvāsa janamejaya 02,029.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,029.001a nakulasya tu vakṣyāmi karmāṇi vijayaṃ tathā 02,029.001c vāsudevajitām āśāṃ yathāsau vyajayat prabhuḥ 02,029.002a niryāya khāṇḍavaprasthāt pratīcīm abhito diśam 02,029.002c uddiśya matimān prāyān mahatyā senayā saha 02,029.003a siṃhanādena mahatā yodhānāṃ garjitena ca 02,029.003c rathanemininādaiś ca kampayan vasudhām imām 02,029.004a tato bahudhanaṃ ramyaṃ gavāśvadhanadhānyavat 02,029.004c kārttikeyasya dayitaṃ rohītakam upādravat 02,029.005a tatra yuddhaṃ mahad vṛttaṃ śūrair mattamayūrakaiḥ 02,029.005c marubhūmiṃ ca kārtsnyena tathaiva bahudhānyakam 02,029.006a śairīṣakaṃ mahecchaṃ ca vaśe cakre mahādyutiḥ 02,029.006b*0316_01 ākrośaṃ caiva rājarṣiṃ tena yuddham abhūn mahat 02,029.006b*0316_02 tān daśārṇān sa jitvā ca pratasthe pāṇḍunandanaḥ 02,029.006b*0317_01 liliṭān pāṭanāṃś caiva dūtair eva jigāya tān 02,029.006c śibīṃs trigartān ambaṣṭhān mālavān pañcakarpaṭān 02,029.007a tathā madhyamikāyāṃś ca vāṭadhānān dvijān atha 02,029.007c punaś ca parivṛtyātha puṣkarāraṇyavāsinaḥ 02,029.008a gaṇān utsavasaṃketān vyajayat puruṣarṣabhaḥ 02,029.008c sindhukūlāśritā ye ca grāmaṇeyā mahābalāḥ 02,029.009a śūdrābhīragaṇāś caiva ye cāśritya sarasvatīm 02,029.009c vartayanti ca ye matsyair ye ca parvatavāsinaḥ 02,029.010a kṛtsnaṃ pañcanadaṃ caiva tathaivāparaparyaṭam 02,029.010b*0318_01 ratnākaram amitraghnaṃ tathā vellātaṭaṃ punaḥ 02,029.010b*0319_01 tathā siṃhanadaṃ caiva tathaivāparapattanān 02,029.010b*0319_02 dūtair eva vaśe cakre nakulaḥ kulanandanaḥ 02,029.010c uttarajyotikaṃ caiva tathā vṛndāṭakaṃ puram 02,029.010e dvārapālaṃ ca tarasā vaśe cakre mahādyutiḥ 02,029.011a ramaṭhān hārahūṇāṃś ca pratīcyāś caiva ye nṛpāḥ 02,029.011c tān sarvān sa vaśe cakre śāsanād eva pāṇḍavaḥ 02,029.011d*0320_01 araṇaṃ caiva romaṃ ca yavanānāṃ purāṇi ca 02,029.011d*0320_02 lambānudeśajāṃś caiva bandhakāṃś ca narottama 02,029.011d*0320_03 dūtair eva vaśe cakre karaṃ cainān adāpayat 02,029.012a tatrasthaḥ preṣayām āsa vāsudevāya cābhibhuḥ 02,029.012b*0321_01 dūtaṃ dharmavidaṃ śāntaṃ vāgminaṃ śucim uttamam 02,029.012b*0322_01 sa cāpi yojayām āsa vāsudevāya bhārata 02,029.012c sa cāsya daśabhī rājyaiḥ pratijagrāha śāsanam 02,029.013a tataḥ śākalam abhyetya madrāṇāṃ puṭabhedanam 02,029.013c mātulaṃ prītipūrveṇa śalyaṃ cakre vaśe balī 02,029.014a sa tasmin satkṛto rājñā satkārārho viśāṃ pate 02,029.014c ratnāni bhūrīṇy ādāya saṃpratasthe yudhāṃ patiḥ 02,029.015a tataḥ sāgarakukṣisthān mlecchān paramadāruṇān 02,029.015c pahlavān barbarāṃś caiva tān sarvān anayad vaśam 02,029.016a tato ratnāny upādāya vaśe kṛtvā ca pārthivān 02,029.016c nyavartata naraśreṣṭho nakulaś citramārgavit 02,029.017a karabhāṇāṃ sahasrāṇi kośaṃ tasya mahātmanaḥ 02,029.017c ūhur daśa mahārāja kṛcchrād iva mahādhanam 02,029.018a indraprasthagataṃ vīram abhyetya sa yudhiṣṭhiram 02,029.018c tato mādrīsutaḥ śrīmān dhanaṃ tasmai nyavedayat 02,029.019a evaṃ pratīcīṃ nakulo diśaṃ varuṇapālitām 02,029.019c vijigye vāsudevena nirjitāṃ bharatarṣabhaḥ 02,030.000@016_0001 evaṃ nirjitya pṛthivīṃ bhrātaraḥ kurunandana 02,030.000@016_0002 vartamānāḥ svadharmeṇa śaśāsuḥ pṛthivīm imām 02,030.000@016_0003 caturbhir bhīmasenādyair bhrātṛbhiḥ sahito nṛpaḥ 02,030.000@016_0004 anugṛhya prajāḥ sarvāḥ sarvavarṇān agopayat 02,030.000@016_0005 avirodhena sarveṣāṃ hitaṃ cakre yudhiṣṭhiraḥ 02,030.000@016_0006 krīyatāṃ dīyatāṃ sarvaṃ muktvā kopaṃ balaṃ vinā 02,030.000@016_0007 sādhudharmeti pārthasya nānyac chrūyata bhāṣitam 02,030.000@016_0008 evaṃ vṛtte jagat tasmin pitarīvānvarajyata 02,030.000@016_0009 na tasya vidyate dveṣṭā tato 'syājātaśatrutā 02,030.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,030.001a rakṣaṇād dharmarājasya satyasya paripālanāt 02,030.001c śatrūṇāṃ kṣapaṇāc caiva svakarmaniratāḥ prajāḥ 02,030.002a balīnāṃ samyag ādānād dharmataś cānuśāsanāt 02,030.002c nikāmavarṣī parjanyaḥ sphīto janapado 'bhavat 02,030.003a sarvārambhāḥ supravṛttā gorakṣaṃ karṣaṇaṃ vaṇik 02,030.003a*0323_01 **** **** nīrujā nirupadravāḥ 02,030.003a*0323_02 svādusasyā ca pṛthivī bahupuṣpaphaladrumā 02,030.003a*0323_03 brāhmaṇā yajñasaṃtānāḥ 02,030.003c viśeṣāt sarvam evaitat saṃjajñe rājakarmaṇaḥ 02,030.004a dasyubhyo vañcakebhyo vā rājan prati parasparam 02,030.004c rājavallabhataś caiva nāśrūyanta mṛṣā giraḥ 02,030.005a avarṣaṃ cātivarṣaṃ ca vyādhipāvakamūrchanam 02,030.005c sarvam etat tadā nāsīd dharmanitye yudhiṣṭhire 02,030.005d*0324_01 manastuṣṭiṃ kathaṃ gacched ity evamanaso narāḥ 02,030.005d*0324_02 sarvātmanā priyāṇy eva kartuṃ samupacakramuḥ 02,030.006a priyaṃ kartum upasthātuṃ balikarma svabhāvajam 02,030.006c abhihartuṃ nṛpā jagmur nānyaiḥ kāryaiḥ pṛthak pṛthak 02,030.007a dharmyair dhanāgamais tasya vavṛdhe nicayo mahān 02,030.007c kartuṃ yasya na śakyeta kṣayo varṣaśatair api 02,030.007d*0325_01 sarveṣāṃ bhūmipālānāṃ śreṣṭhaḥ sa ca mahīpatiḥ 02,030.008a svakośasya parīmāṇaṃ koṣṭhasya ca mahīpatiḥ 02,030.008c vijñāya rājā kaunteyo yajñāyaiva mano dadhe 02,030.009a suhṛdaś caiva taṃ sarve pṛthak ca saha cābruvan 02,030.009c yajñakālas tava vibho kriyatām atra sāṃpratam 02,030.010a athaivaṃ bruvatām eva teṣām abhyāyayau hariḥ 02,030.010c ṛṣiḥ purāṇo vedātmā dṛśyaś cāpi vijānatām 02,030.011a jagatas tasthuṣāṃ śreṣṭhaḥ prabhavaś cāpyayaś ca ha 02,030.011c bhūtabhavyabhavannāthaḥ keśavaḥ keśisūdanaḥ 02,030.011d*0326_01 pradhānaḥ sarvalokānāṃ bhojavṛṣṇyandhakāgraṇīḥ 02,030.012a prākāraḥ sarvavṛṣṇīnām āpatsv abhayado 'rihā 02,030.012c balādhikāre nikṣipya saṃhatyānakadundubhim 02,030.013a uccāvacam upādāya dharmarājāya mādhavaḥ 02,030.013c dhanaughaṃ puruṣavyāghro balena mahatā vṛtaḥ 02,030.014a taṃ dhanaugham aparyantaṃ ratnasāgaram akṣayam 02,030.014c nādayan rathaghoṣeṇa praviveśa purottamam 02,030.014d*0327_01 pūrṇam āpūrayaṃs teṣāṃ dviṣacchokāvaho 'bhavat 02,030.015a asūryam iva sūryeṇa nivātam iva vāyunā 02,030.015b*0328_01 atha sarve samutthāya kāñcanāsanam ādaduḥ 02,030.015c kṛṣṇena samupetena jahṛṣe bhārataṃ puram 02,030.016a taṃ mudābhisamāgamya satkṛtya ca yathāvidhi 02,030.016c saṃpṛṣṭvā kuśalaṃ caiva sukhāsīnaṃ yudhiṣṭhiraḥ 02,030.017a dhaumyadvaipāyanamukhair ṛtvigbhiḥ puruṣarṣabhaḥ 02,030.017c bhīmārjunayamaiś cāpi sahitaḥ kṛṣṇam abravīt 02,030.018a tvatkṛte pṛthivī sarvā madvaśe kṛṣṇa vartate 02,030.018c dhanaṃ ca bahu vārṣṇeya tvatprasādād upārjitam 02,030.019a so 'ham icchāmi tat sarvaṃ vidhivad devakīsuta 02,030.019c upayoktuṃ dvijāgryeṣu havyavāhe ca mādhava 02,030.020a tad ahaṃ yaṣṭum icchāmi dāśārha sahitas tvayā 02,030.020c anujaiś ca mahābāho tan mānujñātum arhasi 02,030.021a sa dīkṣāpaya govinda tvam ātmānaṃ mahābhuja 02,030.021c tvayīṣṭavati dāśārha vipāpmā bhavitā hy aham 02,030.022a māṃ vāpy abhyanujānīhi sahaibhir anujair vibho 02,030.022c anujñātas tvayā kṛṣṇa prāpnuyāṃ kratum uttamam 02,030.023a taṃ kṛṣṇaḥ pratyuvācedaṃ bahūktvā guṇavistaram 02,030.023c tvam eva rājaśārdūla samrāḍ arho mahākratum 02,030.023e saṃprāpnuhi tvayā prāpte kṛtakṛtyās tato vayam 02,030.024a yajasvābhīpsitaṃ yajñaṃ mayi śreyasy avasthite 02,030.024c niyuṅkṣva cāpi māṃ kṛtye sarvaṃ kartāsmi te vacaḥ 02,030.025 yudhiṣṭhira uvāca 02,030.025a saphalaḥ kṛṣṇa saṃkalpaḥ siddhiś ca niyatā mama 02,030.025c yasya me tvaṃ hṛṣīkeśa yathepsitam upasthitaḥ 02,030.025d@017_0001 āgatān pṛthivīpālān saṃprekṣyāha yudhiṣṭhiraḥ 02,030.025d@017_0002 kṛṣṇaṃ kamalapatrākṣaṃ sarvataḥ kāryasādhakam 02,030.025d@017_0003 pādāvanejanaṃ deyaṃ rājasūye mahākratau 02,030.025d@017_0004 na tādṛg dṛśyate mahyaṃ na ca bhūpaiḥ samāhṛtam 02,030.025d@017_0005 kṛṣṇa uvāca 02,030.025d@017_0005 kuto labhyaṃ mahābāho etasya ca dhanāgamam 02,030.025d@017_0006 mā viṣīdasva rājendra dhanasyārthe kathaṃ cana 02,030.025d@017_0007 haiḍimbaṃ preṣayiṣyāmi vibhīṣaṇam ariṃdamam 02,030.025d@017_0008 ānetuṃ rakṣasāṃ nāthaṃ dhanaughaparipūrtaye 02,030.025d@017_0009 tata āhūya haiḍimbaṃ bahumānapuraḥsaram 02,030.025d@017_0010 uvāca ślakṣṇayā vācā pūjayann iva mādhavaḥ 02,030.025d@017_0011 gaccha haiḍimba bhadraṃ te laṅkāyāṃ rakṣasāṃ patim 02,030.025d@017_0012 nivedayasva madvācā yad uktaṃ rākṣasaṃ prati 02,030.025d@017_0013 tat smṛtvā tvaṃ samāgaccha prasādaṃ mama ca smara 02,030.025d@017_0014 tato bhīmasutaḥ kṛtvā praṇāmaṃ kṛṣṇapādayoḥ 02,030.025d@017_0015 jagāma tvarito lokān draṣṭuṃ paulastyam añjasā 02,030.025d@017_0016 tataḥ sāgaram āsādya baddhaṃ rāmeṇa pādapam 02,030.025d@017_0017 tatra rāmeśvaraṃ devaṃ saṃpūjya vidhivat tadā 02,030.025d@017_0018 haiḍimbas tvarito lokān praviveśa nṛpājñayā 02,030.025d@017_0019 sa gato vāyuvegena laṅkāṃ dvāram upāsthitaḥ 02,030.025d@017_0020 sa pṛṣṭo dvārapālais tu kas tvaṃ ṣaṇḍākṛtiḥ kutaḥ 02,030.025d@017_0021 dvāḥsthān kāṃś cit samutkṣipya karṇābhyāṃ prāhasat tadā 02,030.025d@017_0022 durdṛśā rākṣasās tatra jāyante kurujāṅgale 02,030.025d@017_0023 bhaimasenis tadovāca dvārasthān krodhasaṃyutaḥ 02,030.025d@017_0024 kṛṣṇājñayāgataṃ māṃ ca nivedayata rākṣasāḥ 02,030.025d@017_0025 vibhīṣaṇāya vai śīghraṃ kāryārthaṃ rākṣasottamāḥ 02,030.025d@017_0026 tad uktam ākarṇya ca te paulastyāya nyavedayan 02,030.025d@017_0027 āhūya tam uvācedaṃ kiṃ kāryaṃ tan niśāmaya 02,030.025d@017_0028 sa sarvaṃ kathayām āsa kṛṣṇaproktaṃ tadāgrataḥ 02,030.025d@017_0029 vibhīṣaṇaś ca dharmātmā kṛṣṇājñāṃ śirasā dadhat 02,030.025d@017_0030 saṃsmṛtya rāmavacanaṃ kṛṣṇājñāṃ pālayat tadā 02,030.025d@017_0031 mandodaryai nivedyātha kṛṣṇarāmaprasādajam 02,030.025d@017_0032 kṛṣṇaṃ draṣṭuṃ gamiṣyāmi ājñāpaya nṛpātmaje 02,030.025d@017_0033 jagatsāraṃ ratnajātaṃ daśagrīvena rakṣitam 02,030.025d@017_0034 ānītaṃ vibudhādīṃś ca jitvā tac ca samṛddhimat 02,030.025d@017_0035 preṣayiṣyāmi tat sarvaṃ kṛṣṇaprītyai nṛpātmaje 02,030.025d@017_0036 paśyatobhayataḥ pādau ratnajaiḥ pūritair dhanaiḥ 02,030.025d@017_0037 indraprasthaṃ gata uta kṛṣṇaś cāsau mahāyaśāḥ 02,030.025d@017_0038 vaiśaṃpāyana uvāca 02,030.025d@017_0038 rākṣasā yādavendraṃ taṃ draṣṭuṃ gacchāma māciram 02,030.025d@017_0039 iti śrutvā vacas tasya vismitā vākyam abravīt 02,030.025d@017_0040 vibhīṣaṇa uvāca 02,030.025d@017_0040 mānuṣebhyaḥ kathaṃ rājan karaṃ datse vadasva me 02,030.025d@017_0041 śubhe kāraṇato dadmi na bibhemi kuto 'smy aham 02,030.025d@017_0042 purā rāmeṇa kathitaṃ mamāgre mayanandini 02,030.025d@017_0043 janma me yādave vaṃśe dvāpare samupasthite 02,030.025d@017_0044 sāhāyyaṃ pāṇḍavasyārthe kariṣyāmi tadā vraja 02,030.025d@017_0045 vaiśaṃpāyana uvāca 02,030.025d@017_0045 indraprasthe mahābāho darśanaṃ te karomy aham 02,030.025d@017_0046 ity uktvā sa yayau tatra yatra kṛṣṇaḥ surārihā 02,030.025d@017_0047 saṃpūjya kṛṣṇaṃ saṃśuddhaṃ paulastyaḥ paramo mahān 02,030.025d@017_0048 saṃpūjya rākṣasaṃ viṣṇur ity uvāca vibhīṣaṇam 02,030.025d@017_0049 vibhīṣaṇa uvāca 02,030.025d@017_0049 svāgataṃ te mahābāho kuśalaṃ te ca sarvadā 02,030.025d@017_0050 tava darśanato viṣṇo aśubhaṃ nāsti me kva cit 02,030.025d@017_0051 adya me svāgataṃ janma jīvitaṃ ca sujīvitam 02,030.025d@017_0052 idaṃ svarṇaṃ mayānītaṃ koṭiśo yadunandana 02,030.025d@017_0053 yajñārthaṃ dharmarājasya tavājñāṃ vacasāṃ dadhṛk 02,030.025d@017_0054 iti śrutvā vacas tasya tataḥ sphuritalocanaḥ 02,030.025d@017_0055 gantum ājñāṃ dadau laṅkāṃ paulastyāya mahātmane 02,030.025d@017_0056 vraja laṅkāṃ mahāvīra tulyaṃ balir ihāsura 02,030.025d@017_0057 iti śrutvā tato laṅkām agamad rāvaṇānujaḥ 02,030.025d@017_0058 pūjyamāno mahāvīrai rākṣaso bharatarṣabha 02,030.026 vaiśaṃpāyana uvāca 02,030.026a anujñātas tu kṛṣṇena pāṇḍavo bhrātṛbhiḥ saha 02,030.026c īhituṃ rājasūyāya sādhanāny upacakrame 02,030.027a tata ājñāpayām āsa pāṇḍavo 'rinibarhaṇaḥ 02,030.027c sahadevaṃ yudhāṃ śreṣṭhaṃ mantriṇaś caiva sarvaśaḥ 02,030.028a asmin kratau yathoktāni yajñāṅgāni dvijātibhiḥ 02,030.028c tathopakaraṇaṃ sarvaṃ maṅgalāni ca sarvaśaḥ 02,030.029a adhiyajñāṃś ca saṃbhārān dhaumyoktān kṣipram eva hi 02,030.029c samānayantu puruṣā yathāyogaṃ yathākramam 02,030.030a indraseno viśokaś ca pūruś cārjunasārathiḥ 02,030.030b*0329_01 sūtāś ca sahitāḥ sarve śucayo mṛṣṭakuṇḍalāḥ 02,030.030b*0330_01 samīko dhvajasenaś ca pañca sārathipuṃgavāḥ 02,030.030c annādyāharaṇe yuktāḥ santu matpriyakāmyayā 02,030.030d*0331_01 upasthitān sarvakāmān sugandhikanakaprabhān 02,030.031a sarvakāmāś ca kāryantāṃ rasagandhasamanvitāḥ 02,030.031c manoharāḥ prītikarā dvijānāṃ kurusattama 02,030.032a tad vākyasamakālaṃ tu kṛtaṃ sarvam avedayat 02,030.032c sahadevo yudhāṃ śreṣṭho dharmarāje mahātmani 02,030.033a tato dvaipāyano rājann ṛtvijaḥ samupānayat 02,030.033c vedān iva mahābhāgān sākṣān mūrtimato dvijān 02,030.034a svayaṃ brahmatvam akarot tasya satyavatīsutaḥ 02,030.034b*0332_01 mūrtimān sāmavedo 'tha vedavedāṅgapāragaḥ 02,030.034c dhanaṃjayānām ṛṣabhaḥ susāmā sāmago 'bhavat 02,030.035a yājñavalkyo babhūvātha brahmiṣṭho 'dhvaryusattamaḥ 02,030.035c pailo hotā vasoḥ putro dhaumyena sahito 'bhavat 02,030.036a eteṣāṃ śiṣyavargāś ca putrāś ca bharatarṣabha 02,030.036c babhūvur hotragāḥ sarve vedavedāṅgapāragāḥ 02,030.036d*0333_01 svayaṃ ca bhagavāṃs tatra śiṣyaiḥ sarvaiḥ puraskṛtaḥ 02,030.036d*0333_02 kṛṣṇadvaipāyano rājan sadasyam akarot prabhuḥ 02,030.037a te vācayitvā puṇyāham īhayitvā ca taṃ vidhim 02,030.037c śāstroktaṃ yojayām āsus tad devayajanaṃ mahat 02,030.038a tatra cakrur anujñātāḥ śaraṇāny uta śilpinaḥ 02,030.038c ratnavanti viśālāni veśmānīva divaukasām 02,030.039a tata ājñāpayām āsa sa rājā rājasattamaḥ 02,030.039c sahadevaṃ tadā sadyo mantriṇaṃ kurusattamaḥ 02,030.039d*0334_00 vaiśaṃpāyanaḥ 02,030.039d*0334_01 sahadevaṃ tadā prāha mantriṇaṃ kurusattamaḥ 02,030.039d*0334_02 uvāca rājā kaunteyo vacanaṃ vacanakṣamam 02,030.040a āmantraṇārthaṃ dūtāṃs tvaṃ preṣayasvāśugān drutam 02,030.040c upaśrutya vaco rājñaḥ sa dūtān prāhiṇot tadā 02,030.041a āmantrayadhvaṃ rāṣṭreṣu brāhmaṇān bhūmipān api 02,030.041c viśaś ca mānyāñ śūdrāṃś ca sarvān ānayateti ca 02,030.042a te sarvān pṛthivīpālān pāṇḍaveyasya śāsanāt 02,030.042c āmantrayāṃ babhūvuś ca preṣayām āsa cāparān 02,030.042d*0335_01 tathāparān api narān ātmanaḥ śīghragāminaḥ 02,030.042d*0336_01 dūtās te vāhanair jagmū rāṣṭrāṇi subahūni ca 02,030.043a tatas te tu yathākālaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 02,030.043c dīkṣayāṃ cakrire viprā rājasūyāya bhārata 02,030.043d*0337_01 jyeṣṭhāmūle amāvasyāṃ mahājanasamāvṛtaḥ 02,030.043d*0337_02 rauravājinasaṃvīto navanītāktadehavān 02,030.044a dīkṣitaḥ sa tu dharmātmā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,030.044c jagāma yajñāyatanaṃ vṛto vipraiḥ sahasraśaḥ 02,030.045a bhrātṛbhir jñātibhiś caiva suhṛdbhiḥ sacivais tathā 02,030.045c kṣatriyaiś ca manuṣyendra nānādeśasamāgataiḥ 02,030.045e amātyaiś ca nṛpaśreṣṭho dharmo vigrahavān iva 02,030.046a ājagmur brāhmaṇās tatra viṣayebhyas tatas tataḥ 02,030.046c sarvavidyāsu niṣṇātā vedavedāṅgapāragāḥ 02,030.047a teṣām āvasathāṃś cakrur dharmarājasya śāsanāt 02,030.047c bahvannāñ śayanair yuktān sagaṇānāṃ pṛthak pṛthak 02,030.047e sarvartuguṇasaṃpannāñ śilpino 'tha sahasraśaḥ 02,030.048a teṣu te nyavasan rājan brāhmaṇā bhṛśasatkṛtāḥ 02,030.048c kathayantaḥ kathā bahvīḥ paśyanto naṭanartakān 02,030.049a bhuñjatāṃ caiva viprāṇāṃ vadatāṃ ca mahāsvanaḥ 02,030.049c aniśaṃ śrūyate smātra muditānāṃ mahātmanām 02,030.050a dīyatāṃ dīyatām eṣāṃ bhujyatāṃ bhujyatām iti 02,030.050c evaṃprakārāḥ saṃjalpāḥ śrūyante smātra nityaśaḥ 02,030.051a gavāṃ śatasahasrāṇi śayanānāṃ ca bhārata 02,030.051c rukmasya yoṣitāṃ caiva dharmarājaḥ pṛthag dadau 02,030.052a prāvartataivaṃ yajñaḥ sa pāṇḍavasya mahātmanaḥ 02,030.052c pṛthivyām ekavīrasya śakrasyeva triviṣṭape 02,030.053a tato yudhiṣṭhiro rājā preṣayām āsa pāṇḍavam 02,030.053c nakulaṃ hāstinapuraṃ bhīṣmāya bharatarṣabha 02,030.053d*0338_01 bāhlīkāya saputrāya bhūriśravasabhīṣmayoḥ 02,030.054a droṇāya dhṛtarāṣṭrāya vidurāya kṛpāya ca 02,030.054c bhrātṝṇāṃ caiva sarveṣāṃ ye 'nuraktā yudhiṣṭhire 02,031.000*0339_01 tata āmantritā rājan rājānaḥ satkṛtās tadā 02,031.000*0339_02 purebhyaḥ prayayuḥ svebhyo vimānebhya ivāmarāḥ 02,031.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,031.001a sa gatvā hāstinapuraṃ nakulaḥ samitiṃjayaḥ 02,031.001b*0340_01 prayataḥ prāñjalir bhūtvā bhāratān ānayat tadā 02,031.001c bhīṣmam āmantrayām āsa dhṛtarāṣṭraṃ ca pāṇḍavaḥ 02,031.002a prayayuḥ prītamanaso yajñaṃ brahmapuraḥsarāḥ 02,031.002c saṃśrutya dharmarājasya yajñaṃ yajñavidas tadā 02,031.003a anye ca śataśas tuṣṭair manobhir manujarṣabha 02,031.003b*0341_01 bahu vittaṃ samādāya vividhāḥ pārthivā yayuḥ 02,031.003c draṣṭukāmāḥ sabhāṃ caiva dharmarājaṃ ca pāṇḍavam 02,031.004a digbhyaḥ sarve samāpetuḥ pārthivās tatra bhārata 02,031.004c samupādāya ratnāni vividhāni mahānti ca 02,031.005a dhṛtarāṣṭraś ca bhīṣmaś ca viduraś ca mahāmatiḥ 02,031.005c duryodhanapurogāś ca bhrātaraḥ sarva eva te 02,031.006a satkṛtyāmantritāḥ sarve ācāryapramukhā nṛpāḥ 02,031.006c gāndhārarājaḥ subalaḥ śakuniś ca mahābalaḥ 02,031.007a acalo vṛṣakaś caiva karṇaś ca rathināṃ varaḥ 02,031.007c ṛtaḥ śalyo madrarājo bāhlikaś ca mahārathaḥ 02,031.008a somadatto 'tha kauravyo bhūrir bhūriśravāḥ śalaḥ 02,031.008c aśvatthāmā kṛpo droṇaḥ saindhavaś ca jayadrathaḥ 02,031.009a yajñasenaḥ saputraś ca śālvaś ca vasudhādhipaḥ 02,031.009c prāgjyotiṣaś ca nṛpatir bhagadatto mahāyaśāḥ 02,031.010a saha sarvais tathā mlecchaiḥ sāgarānūpavāsibhiḥ 02,031.010c pārvatīyāś ca rājāno rājā caiva bṛhadbalaḥ 02,031.011a pauṇḍrako vāsudevaś ca vaṅgaḥ kāliṅgakas tathā 02,031.011c ākarṣaḥ kuntalaś caiva vānavāsyāndhrakās tathā 02,031.012a draviḍāḥ siṃhalāś caiva rājā kāśmīrakas tathā 02,031.012c kuntibhojo mahātejāḥ suhmaś ca sumahābalaḥ 02,031.013a bāhlikāś cāpare śūrā rājānaḥ sarva eva te 02,031.013c virāṭaḥ saha putraiś ca mācellaś ca mahārathaḥ 02,031.013e rājāno rājaputrāś ca nānājanapadeśvarāḥ 02,031.014a śiśupālo mahāvīryaḥ saha putreṇa bhārata 02,031.014c āgacchat pāṇḍaveyasya yajñaṃ saṃgrāmadurmadaḥ 02,031.015a rāmaś caivāniruddhaś ca babhruś ca sahasāraṇaḥ 02,031.015c gadapradyumnasāmbāś ca cārudeṣṇaś ca vīryavān 02,031.016a ulmuko niśaṭhaś caiva vīraḥ prādyumnir eva ca 02,031.016c vṛṣṇayo nikhilenānye samājagmur mahārathāḥ 02,031.017a ete cānye ca bahavo rājāno madhyadeśajāḥ 02,031.017c ājagmuḥ pāṇḍuputrasya rājasūyaṃ mahākratum 02,031.018a dadus teṣām āvasathān dharmarājasya śāsanāt 02,031.018c bahukakṣyānvitān rājan dīrghikāvṛkṣaśobhitān 02,031.019a tathā dharmātmajas teṣāṃ cakre pūjām anuttamām 02,031.019c satkṛtāś ca yathoddiṣṭāñ jagmur āvasathān nṛpāḥ 02,031.020a kailāsaśikharaprakhyān manojñān dravyabhūṣitān 02,031.020c sarvataḥ saṃvṛtān uccaiḥ prākāraiḥ sukṛtaiḥ sitaiḥ 02,031.021a suvarṇajālasaṃvītān maṇikuṭṭimaśobhitān 02,031.021c sukhārohaṇasopānān mahāsanaparicchadān 02,031.022a sragdāmasamavacchannān uttamāgurugandhinaḥ 02,031.022c haṃsāṃśuvarṇasadṛśān āyojanasudarśanān 02,031.023a asaṃbādhān samadvārān yutān uccāvacair guṇaiḥ 02,031.023c bahudhātupinaddhāṅgān himavacchikharān iva 02,031.024a viśrāntās te tato 'paśyan bhūmipā bhūridakṣiṇam 02,031.024c vṛtaṃ sadasyair bahubhir dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 02,031.025a tat sadaḥ pārthivaiḥ kīrṇaṃ brāhmaṇaiś ca mahātmabhiḥ 02,031.025c bhrājate sma tadā rājan nākapṛṣṭham ivāmaraiḥ 02,032.000*0342_01 tatas tv ājñāpayām āsa pāṇḍavo 'rinibarhaṇaḥ 02,032.000*0342_02 sahadevaṃ kuruśreṣṭhaṃ mantriṇaś caiva sarvaśaḥ 02,032.000*0342_03 asmin kratau yathoktāni yajñāṅgāni dvijātibhiḥ 02,032.000*0342_04 adhiyajñāṃś ca saṃbhārān dhaumyoktān bharatarṣabha 02,032.000*0342_05 sarvam ānaya naḥ kṣipraṃ sahadeva yathātatham 02,032.000*0342_06 indraseno viśokaś ca rukmaś cārjunasārathiḥ 02,032.000*0342_07 annādye vyāpṛtāḥ santu sahadeva tavājñayā 02,032.000*0342_08 upārjitān sarvakāmān sugandharasamiśritān 02,032.000*0342_09 manoharān prītikarān annādye 'rthe susaṃskṛtān 02,032.000*0343_01 samīko dhvajasenaś ca pañcasārathipuṃgavāḥ 02,032.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,032.001a pitāmahaṃ guruṃ caiva pratyudgamya yudhiṣṭhiraḥ 02,032.001c abhivādya tato rājann idaṃ vacanam abravīt 02,032.001e bhīṣmaṃ droṇaṃ kṛpaṃ drauṇiṃ duryodhanaviviṃśatī 02,032.002a asmin yajñe bhavanto mām anugṛhṇantu sarvaśaḥ 02,032.002c idaṃ vaḥ svam ahaṃ caiva yad ihāsti dhanaṃ mama 02,032.002e prīṇayantu bhavanto māṃ yatheṣṭam aniyantritāḥ 02,032.003a evam uktvā sa tān sarvān dīkṣitaḥ pāṇḍavāgrajaḥ 02,032.003c yuyoja ha yathāyogam adhikāreṣv anantaram 02,032.004a bhakṣyabhojyādhikāreṣu duḥśāsanam ayojayat 02,032.004a*0344_01 **** **** yuyutsuṃ samayojayat 02,032.004a*0344_02 paṅktyāropaṇakārye tu ucchiṣṭāpanaye punaḥ 02,032.004a*0344_03 bhojanāvekṣaṇe caiva 02,032.004c parigrahe brāhmaṇānām aśvatthāmānam uktavān 02,032.005a rājñāṃ tu pratipūjārthaṃ saṃjayaṃ saṃnyayojayat 02,032.005c kṛtākṛtaparijñāne bhīṣmadroṇau mahāmatī 02,032.005d*0345_01 tatrānvatiṣṭhatāṃ rājā vṛddhau paramasaṃmatau 02,032.006a hiraṇyasya suvarṇasya ratnānāṃ cānvavekṣaṇe 02,032.006c dakṣiṇānāṃ ca vai dāne kṛpaṃ rājā nyayojayat 02,032.006e tathānyān puruṣavyāghrāṃs tasmiṃs tasmin nyayojayat 02,032.007a bāhliko dhṛtarāṣṭraś ca somadatto jayadrathaḥ 02,032.007c nakulena samānītāḥ svāmivat tatra remire 02,032.008a kṣattā vyayakaras tv āsīd viduraḥ sarvadharmavit 02,032.008c duryodhanas tv arhaṇāni pratijagrāha sarvaśaḥ 02,032.008d*0346_01 kuntī mādrī ca gāndhārī strīṇāṃ kurvantu cārcanam 02,032.008d*0346_02 anyāḥ sarvāḥ snuṣās tāsāṃ saṃdeśaṃ yāntu mā ciram 02,032.008d*0346_03 tiṣṭhet kṛṣṇāntike so 'yam arjunaḥ kāryasiddhaye 02,032.008d*0347_01 caraṇakṣālane kṛṣṇo brāhmaṇānāṃ svayaṃ hy abhūt 02,032.008d*0348_01 karṇaḥ kośagṛhādhīśaś cāyavyayasamīkṣakaḥ 02,032.009a sarvalokaḥ samāvṛttaḥ piprīṣuḥ phalam uttamam 02,032.009c draṣṭukāmaḥ sabhāṃ caiva dharmarājaṃ ca pāṇḍavam 02,032.010a na kaś cid āharat tatra sahasrāvaram arhaṇam 02,032.010c ratnaiś ca bahubhis tatra dharmarājam avardhayan 02,032.011a kathaṃ nu mama kauravyo ratnadānaiḥ samāpnuyāt 02,032.011c yajñam ity eva rājānaḥ spardhamānā dadur dhanam 02,032.012a bhavanaiḥ savimānāgraiḥ sodarkair balasaṃvṛtaiḥ 02,032.012c lokarājavimānaiś ca brāhmaṇāvasathaiḥ saha 02,032.013a kṛtair āvasathair divyair vimānapratimais tathā 02,032.013c vicitrai ratnavadbhiś ca ṛddhyā paramayā yutaiḥ 02,032.014a rājabhiś ca samāvṛttair atīvaśrīsamṛddhibhiḥ 02,032.014c aśobhata sado rājan kaunteyasya mahātmanaḥ 02,032.015a ṛddhyā ca varuṇaṃ devaṃ spardhamāno yudhiṣṭhiraḥ 02,032.015c ṣaḍagninātha yajñena so 'yajad dakṣiṇāvatā 02,032.015e sarvāñ janān sarvakāmaiḥ samṛddhaiḥ samatarpayat 02,032.016a annavān bahubhakṣyaś ca bhuktavajjanasaṃvṛtaḥ 02,032.016c ratnopahārakarmaṇyo babhūva sa samāgamaḥ 02,032.017a iḍājyahomāhutibhir mantraśikṣāsamanvitaiḥ 02,032.017c tasmin hi tatṛpur devās tate yajñe maharṣibhiḥ 02,032.018a yathā devās tathā viprā dakṣiṇānnamahādhanaiḥ 02,032.018c tatṛpuḥ sarvavarṇāś ca tasmin yajñe mudānvitāḥ 02,033.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,033.001a tato 'bhiṣecanīye 'hni brāhmaṇā rājabhiḥ saha 02,033.001c antarvedīṃ praviviśuḥ satkārārthaṃ maharṣayaḥ 02,033.002a nāradapramukhās tasyām antarvedyāṃ mahātmanaḥ 02,033.002c samāsīnāḥ śuśubhire saha rājarṣibhis tadā 02,033.003a sametā brahmabhavane devā devarṣayo yathā 02,033.003c karmāntaram upāsanto jajalpur amitaujasaḥ 02,033.004a idam evaṃ na cāpy evam evam etan na cānyathā 02,033.004c ity ūcur bahavas tatra vitaṇḍānāḥ parasparam 02,033.005a kṛśān arthāṃs tathā ke cid akṛśāṃs tatra kurvate 02,033.005c akṛśāṃś ca kṛśāṃś cakrur hetubhiḥ śāstraniścitaiḥ 02,033.006a tatra medhāvinaḥ ke cid artham anyaiḥ prapūritam 02,033.006c vicikṣipur yathā śyenā nabhogatam ivāmiṣam 02,033.007a ke cid dharmārthasaṃyuktāḥ kathās tatra mahāvratāḥ 02,033.007c remire kathayantaś ca sarvavedavidāṃ varāḥ 02,033.008a sā vedir vedasaṃpannair devadvijamaharṣibhiḥ 02,033.008c ābabhāse samākīrṇā nakṣatrair dyaur ivāmalā 02,033.009a na tasyāṃ saṃnidhau śūdraḥ kaś cid āsīn na cāvrataḥ 02,033.009c antarvedyāṃ tadā rājan yudhiṣṭhiraniveśane 02,033.010a tāṃ tu lakṣmīvato lakṣmīṃ tadā yajñavidhānajām 02,033.010c tutoṣa nāradaḥ paśyan dharmarājasya dhīmataḥ 02,033.011a atha cintāṃ samāpede sa munir manujādhipa 02,033.011c nāradas taṃ tadā paśyan sarvakṣatrasamāgamam 02,033.012a sasmāra ca purāvṛttāṃ kathāṃ tāṃ bharatarṣabha 02,033.012c aṃśāvataraṇe yāsau brahmaṇo bhavane 'bhavat 02,033.013a devānāṃ saṃgamaṃ taṃ tu vijñāya kurunandana 02,033.013c nāradaḥ puṇḍarīkākṣaṃ sasmāra manasā harim 02,033.014a sākṣāt sa vibudhārighnaḥ kṣatre nārāyaṇo vibhuḥ 02,033.014c pratijñāṃ pālayan dhīmāñ jātaḥ parapuraṃjayaḥ 02,033.015a saṃdideśa purā yo 'sau vibudhān bhūtakṛt svayam 02,033.015c anyonyam abhinighnantaḥ punar lokān avāpsyatha 02,033.016a iti nārāyaṇaḥ śaṃbhur bhagavāñ jagataḥ prabhuḥ 02,033.016c ādiśya vibudhān sarvān ajāyata yadukṣaye 02,033.017a kṣitāv andhakavṛṣṇīnāṃ vaṃśe vaṃśabhṛtāṃ varaḥ 02,033.017c parayā śuśubhe lakṣmyā nakṣatrāṇām ivoḍurāṭ 02,033.018a yasya bāhubalaṃ sendrāḥ surāḥ sarva upāsate 02,033.018c so 'yaṃ mānuṣavan nāma harir āste 'rimardanaḥ 02,033.019a aho bata mahad bhūtaṃ svayaṃbhūr yad idaṃ svayam 02,033.019c ādāsyati punaḥ kṣatram evaṃ balasamanvitam 02,033.020a ity etāṃ nāradaś cintāṃ cintayām āsa dharmavit 02,033.020c hariṃ nārāyaṇaṃ jñātvā yajñair īḍyaṃ tam īśvaram 02,033.021a tasmin dharmavidāṃ śreṣṭho dharmarājasya dhīmataḥ 02,033.021c mahādhvare mahābuddhis tasthau sa bahumānataḥ 02,033.021d@018_0000 vaiśaṃpāyanaḥ 02,033.021d@018_0001 tataḥ samuditā mukhyair guṇair guṇavatāṃ varāḥ 02,033.021d@018_0002 bahavo bhāvitātmānaḥ pṛthak pṛthag ariṃdamāḥ 02,033.021d@018_0003 ātmakṛtyam iti jñātvā pāñcālās tatra sarvaśaḥ 02,033.021d@018_0004 samīyur vṛṣṇayaś caiva tadānīkāgrahāriṇaḥ 02,033.021d@018_0005 sadārāḥ sajanāmātyā vahanto ratnasaṃcayān 02,033.021d@018_0006 vikṛṣṭatvāc ca deśasya gurubhāratayā ca te 02,033.021d@018_0007 yayuḥ pramuditāḥ paścād rājabhir na samaṃ yayuḥ 02,033.021d@018_0008 balaśeṣaṃ samuditaṃ parigṛhya samantataḥ 02,033.021d@018_0009 rājñāṃ cakrāyudhaḥ śaurir amitragaṇamardanaḥ 02,033.021d@018_0010 balādhikāre nikṣiptaṃ saṃmānyānakadundubhim 02,033.021d@018_0011 saṃprāyād yādavaśreṣṭho yajamāne yudhiṣṭhire 02,033.021d@018_0012 uccāvacam upādāya dharmarājāya mādhavaḥ 02,033.021d@018_0013 dhanaughaṃ purataḥ kṛtvā khāṇḍavaprastham āyayau 02,033.021d@018_0014 tatra yajñāgatān sarvāṃś caidyavakrapurogamān 02,033.021d@018_0015 bhūmipālagaṇān sarvān saprabhān iva toyadān 02,033.021d@018_0016 meghakāyān niḥśvasato yūthapān iva yūthapaḥ 02,033.021d@018_0017 balinaḥ siṃhasaṃkāśān mahīm āvṛtya tiṣṭhataḥ 02,033.021d@018_0018 tato janaughasaṃbādhaṃ rājasāgaram avyayam 02,033.021d@018_0019 nādayan rathaghoṣeṇābhyupāyān madhusūdanaḥ 02,033.021d@018_0020 asūryam iva sūryeṇa nivātam iva vāyunā 02,033.021d@018_0021 kṛṣṇena samupetena jaharṣe bhārataṃ puram 02,033.021d@018_0022 brāhmaṇakṣatriyāṇāṃ hi pūjārthaṃ sarvadharmavit 02,033.021d@018_0023 sahadevo viśeṣajño mādrīputraḥ kṛto 'bhavat 02,033.021d@018_0024 prabhavantaṃ tu bhūtānāṃ bhāsvantam iva tejasā 02,033.021d@018_0025 praviśantaṃ yajñabhūmiṃ sitasyāvarajaṃ vibhum 02,033.021d@018_0026 tejorāśim ṛṣiṃ vipram adṛśyam avijānatām 02,033.021d@018_0027 vayodhikānāṃ vṛddhānāṃ mārgam ātmani tiṣṭhatām 02,033.021d@018_0028 jagatas tasthuṣaś caiva prabhavāpyayam acyutam 02,033.021d@018_0029 anantam antaṃ śatrūṇām amitragaṇamardanam 02,033.021d@018_0030 prabhavaṃ sarvabhūtānām āpatsv abhayam acyutam 02,033.021d@018_0031 bhaviṣyaṃ bhāvanaṃ bhūtaṃ dvāravatyām ariṃdamam 02,033.021d@018_0032 sa dṛṣṭvā kṛṣṇam āyāntaṃ pratipūjyāmitaujasam 02,033.021d@018_0033 yathārhaṃ keśave vṛttiṃ pratyapadyata pāṇḍavaḥ 02,033.021d@018_0034 jyaiṣṭhyakāniṣṭhyasaṃyogaṃ saṃpradhārya guṇāguṇaiḥ 02,033.021d@018_0035 ārirādhayiṣur dharmaḥ pūjayitvā dvijottamān 02,033.021d@018_0036 mahad ādityasaṃkāśam āsanaṃ ca jagatpateḥ 02,033.021d@018_0037 dadau nāsāditaṃ kaiś cit tasminn upaviveśa saḥ 02,033.022a tato bhīṣmo 'bravīd rājan dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 02,033.022c kriyatām arhaṇaṃ rājñāṃ yathārham iti bhārata 02,033.023a ācāryam ṛtvijaṃ caiva saṃyuktaṃ ca yudhiṣṭhira 02,033.023c snātakaṃ ca priyaṃ cāhuḥ ṣaḍ arghyārhān nṛpaṃ tathā 02,033.024a etān arhān abhigatān āhuḥ saṃvatsaroṣitān 02,033.024c ta ime kālapūgasya mahato 'smān upāgatāḥ 02,033.025a eṣām ekaikaśo rājann arghyam ānīyatām iti 02,033.025c atha caiṣāṃ variṣṭhāya samarthāyopanīyatām 02,033.026 yudhiṣṭhira uvāca 02,033.026a kasmai bhavān manyate 'rgham ekasmai kurunandana 02,033.026c upanīyamānaṃ yuktaṃ ca tan me brūhi pitāmaha 02,033.027 vaiśaṃpāyana uvāca 02,033.027a tato bhīṣmaḥ śāṃtanavo buddhyā niścitya bhārata 02,033.027c vārṣṇeyaṃ manyate kṛṣṇam arhaṇīyatamaṃ bhuvi 02,033.028a eṣa hy eṣāṃ sametānāṃ tejobalaparākramaiḥ 02,033.028c madhye tapann ivābhāti jyotiṣām iva bhāskaraḥ 02,033.029a asūryam iva sūryeṇa nivātam iva vāyunā 02,033.029c bhāsitaṃ hlāditaṃ caiva kṛṣṇenedaṃ sado hi naḥ 02,033.030a tasmai bhīṣmābhyanujñātaḥ sahadevaḥ pratāpavān 02,033.030c upajahre 'tha vidhivad vārṣṇeyāyārghyam uttamam 02,033.030d*0349_01 gām arghyaṃ madhuparkaṃ cāpy ānīyāpāharat tadā 02,033.030d*0349_02 caraṇāv aspṛśac chaureḥ sahadevo viśāṃ pate 02,033.030d*0349_03 keśavaś cāpy upāghrāya mūrdhni śastrabhṛtāṃ varaḥ 02,033.030d*0349_04 sahadevam athovāca kaccid vaḥ kuśalaṃ gṛhe 02,033.030d*0350_01 so 'pi taṃ tu tathety āha sarvaṃ nanu tavājñayā 02,033.030d*0350_02 etasminn antare rājann idam āsīd athādbhutam 02,033.030d*0351_01 tāṃ dṛṣṭvā kṣatriyāḥ sarve pūjāṃ kṛṣṇasya bhūyasīm 02,033.030d*0351_02 saṃprekṣyānyonyam āsīnā hṛdayais tām adhārayan 02,033.031a pratijagrāha tat kṛṣṇaḥ śāstradṛṣṭena karmaṇā 02,033.031c śiśupālas tu tāṃ pūjāṃ vāsudeve na cakṣame 02,033.032a sa upālabhya bhīṣmaṃ ca dharmarājaṃ ca saṃsadi 02,033.032c apākṣipad vāsudevaṃ cedirājo mahābalaḥ 02,033.032d*0352_01 teṣām ākārabhāvajñaḥ sahadevo na cakṣame 02,033.032d*0352_02 mānināṃ balināṃ rājñāṃ puraḥ saṃdarśite pade 02,033.032d*0352_03 puṣpavṛṣṭir mahaty āsīt sahadevasya mūrdhani 02,033.032d*0352_04 janmaprabhṛti vṛṣṇīnāṃ sunīthaḥ śatrur abravīt 02,033.032d*0352_05 praṣṭā viyonijo rājā prativaktā nadīsutaḥ 02,033.032d*0352_06 pratigrahītā gopālaḥ pradātā ca viyonijaḥ 02,033.032d*0352_07 sadasyā mūkavat sarve āsate 'tra kim ucyate 02,033.032d*0352_08 ity uktvā sa vihasyāśu pāṇḍavaṃ punar abravīt 02,033.032d*0352_09 atipaśyasi vā sarvān na vā paśyasi pāṇḍava 02,033.032d*0352_10 tiṣṭhatsv anyeṣu pūjyeṣu gopam arcitavān asi 02,033.032d*0352_11 ete caivobhaye tāta kāryasya tu vināśake 02,033.032d*0352_12 atidṛṣṭir adṛṣṭir vā tayoḥ kiṃ tvaṃ samāsthitaḥ 02,034.001 śiśupāla uvāca 02,034.001a nāyam arhati vārṣṇeyas tiṣṭhatsv iha mahātmasu 02,034.001c mahīpatiṣu kauravya rājavat pārthivārhaṇam 02,034.002a nāyaṃ yuktaḥ samācāraḥ pāṇḍaveṣu mahātmasu 02,034.002c yat kāmāt puṇḍarīkākṣaṃ pāṇḍavārcitavān asi 02,034.003a bālā yūyaṃ na jānīdhvaṃ dharmaḥ sūkṣmo hi pāṇḍavāḥ 02,034.003c ayaṃ tatrābhyatikrānta āpageyo 'lpadarśanaḥ 02,034.004a tvādṛśo dharmayukto hi kurvāṇaḥ priyakāmyayā 02,034.004c bhavaty abhyadhikaṃ bhīṣmo lokeṣv avamataḥ satām 02,034.005a kathaṃ hy arājā dāśārho madhye sarvamahīkṣitām 02,034.005c arhaṇām arhati tathā yathā yuṣmābhir arcitaḥ 02,034.006a atha vā manyase kṛṣṇaṃ sthaviraṃ bharatarṣabha 02,034.006c vasudeve sthite vṛddhe katham arhati tatsutaḥ 02,034.007a atha vā vāsudevo 'pi priyakāmo 'nuvṛttavān 02,034.007c drupade tiṣṭhati kathaṃ mādhavo 'rhati pūjanam 02,034.008a ācāryaṃ manyase kṛṣṇam atha vā kurupuṃgava 02,034.008c droṇe tiṣṭhati vārṣṇeyaṃ kasmād arcitavān asi 02,034.009a ṛtvijaṃ manyase kṛṣṇam atha vā kurunandana 02,034.009c dvaipāyane sthite vipre kathaṃ kṛṣṇo 'rcitas tvayā 02,034.009d@019_0001 bhīṣme śāṃtanave rājan sthite puruṣasattame 02,034.009d@019_0002 svacchandamṛtyuke rājan kathaṃ kṛṣṇo 'rcitas tvayā 02,034.009d@019_0003 aśvatthāmni sthite vīre sarvaśāstraviśārade 02,034.009d@019_0004 kathaṃ kṛṣṇas tvayā rājann arcitaḥ kurunandana 02,034.009d@019_0005 duryodhane ca rājendre sthite puruṣasattame 02,034.009d@019_0006 kṛpe ca bhāratācārye kathaṃ kṛṣṇas tvayārcitaḥ 02,034.009d@019_0007 drumaṃ kiṃpuruṣācāryam atikramya tathārcitaḥ 02,034.009d@019_0008 bhīṣmake ca durādharṣe pāṇḍye ca kṛtalakṣaṇe 02,034.009d@019_0009 nṛpe ca rukmiṇi śreṣṭhe ekalavye tathaiva ca 02,034.009d@019_0010 śalye madrādhipe caiva kathaṃ kṛṣṇo 'rcitas tvayā 02,034.009d@019_0011 ayaṃ ca sarvarājñāṃ yo balaślāghī mahārathaḥ 02,034.009d@019_0012 jāmadagnyasya dayitaḥ śiṣyo viprasya bhārata 02,034.009d@019_0013 yenātmabalam āśritya rājāno yudhi nirjitāḥ 02,034.009d@019_0014 taṃ ca karṇam atikramya kathaṃ kṛṣṇo 'rcitas tvayā 02,034.009d@020_0001 bhīṣme śāṃtanave rājan sthite puruṣasattame 02,034.009d@020_0002 svacchandamṛtyuke tasmin kathaṃ kṛṣṇo 'rcitas tvayā 02,034.009d@020_0003 kṛpe ca bhāratācārye kathaṃ kṛṣṇo 'rcitas tvayā 02,034.009d@020_0004 aśvatthāmni sthite vīre sarvaśastraviśārade 02,034.009d@020_0005 kathaṃ kṛṣṇas tvayā rājann arcito yadunandanaḥ 02,034.009d@020_0006 drume kiṃpuruṣācārye kathaṃ kṛṣṇas tvayārcitaḥ 02,034.009d@020_0007 ayaṃ pārthād anavamo dhanurvede parākrame 02,034.009d@020_0008 ekalavye sthite rājan kathaṃ kṛṣṇas tvayārcitaḥ 02,034.009d@020_0009 bhagadatte mahāvīrye jayatsene ca māgadhe 02,034.009d@020_0010 kāliṅge ca sthite rājan kathaṃ kṛṣṇas tvayārcitaḥ 02,034.009d@020_0011 pūrvadeśādhipe vīre kausalendre bṛhadbale 02,034.009d@020_0012 virāṭe ca sthite vīre kathaṃ kṛṣṇo 'rcitas tvayā 02,034.009d@020_0013 bhīṣmake ca durādharṣe pāṇḍye ca kṛtadhanvani 02,034.009d@020_0014 nṛpe rukmiṇi ca śreṣṭhe dantavakre ca pārthive 02,034.009d@020_0015 śalye madrādhipe caiva kathaṃ kṛṣṇas tvayārcitaḥ 02,034.009d@020_0016 surāṣṭrādhipatau vīre mālave ca sthite nṛpe 02,034.009d@020_0017 kṛtakṣaṇe ca vaidehe kathaṃ kṛṣṇas tvayārcitaḥ 02,034.009d@020_0018 ayaṃ ca sarvarājñāṃ yo balaślāghī mahārathaḥ 02,034.009d@020_0019 jāmadagnyasya dayitaḥ śiṣyo viprasya bhārata 02,034.009d@020_0020 yenātmabalam āśritya jarāsaṃdho yudhā jitaḥ 02,034.009d@020_0021 taṃ karṇaṃ samatikramya kathaṃ kṛṣṇas tvayārcitaḥ 02,034.009d@020_0022 vindānuvindāv āvantyau kāmbhojaṃ ca sudakṣiṇam 02,034.009d@020_0023 sthite sālve ca rājendre kathaṃ kṛṣṇo 'rcitas tvayā 02,034.009d@020_0024 asmin pārthasakhe rājan gandharvāṇāṃ mahīpatau 02,034.009d@020_0025 sthite citrarathe vīre kathaṃ kṛṣṇas tvayārcitaḥ 02,034.009d@020_0026 bāhlīkaṃ sthaviraṃ vīraṃ kauravāṇāṃ mahāratham 02,034.009d@020_0027 saumadattiṃ mahāvīryaṃ somadattaṃ mahāratham 02,034.009d@020_0028 śakuniṃ saubalaṃ caiva sindhurājaṃ mahābalam 02,034.009d@020_0029 etān avamatān kṛtvā kathaṃ kṛṣṇo 'rcitas tvayā 02,034.010a naiva ṛtviṅ na cācāryo na rājā madhusūdanaḥ 02,034.010b*0353_01 na snātako na jāmātā kathaṃ kṛṣṇo 'rcitas tvayā 02,034.010c arcitaś ca kuruśreṣṭha kim anyat priyakāmyayā 02,034.011a atha vāpy arcanīyo 'yaṃ yuṣmākaṃ madhusūdanaḥ 02,034.011c kiṃ rājabhir ihānītair avamānāya bhārata 02,034.012a vayaṃ tu na bhayād asya kaunteyasya mahātmanaḥ 02,034.012c prayacchāmaḥ karān sarve na lobhān na ca sāntvanāt 02,034.013a asya dharmapravṛttasya pārthivatvaṃ cikīrṣataḥ 02,034.013c karān asmai prayacchāmaḥ so 'yam asmān na manyate 02,034.014a kim anyad avamānād dhi yad imaṃ rājasaṃsadi 02,034.014c aprāptalakṣaṇaṃ kṛṣṇam arghyeṇārcitavān asi 02,034.015a akasmād dharmaputrasya dharmātmeti yaśo gatam 02,034.015c ko hi dharmacyute pūjām evaṃ yuktāṃ prayojayet 02,034.015e yo 'yaṃ vṛṣṇikule jāto rājānaṃ hatavān purā 02,034.015f*0354_01 jarāsaṃdhaṃ mahātmānam anyāyena durātmavān 02,034.016a adya dharmātmatā caiva vyapakṛṣṭā yudhiṣṭhirāt 02,034.016c kṛpaṇatvaṃ niviṣṭaṃ ca kṛṣṇe 'rghyasya nivedanāt 02,034.017a yadi bhītāś ca kaunteyāḥ kṛpaṇāś ca tapasvinaḥ 02,034.017b*0355_01 rājñāṃ tu madhye pūjāṃ te kṛtavanto garīyasīm 02,034.017c nanu tvayāpi boddhavyaṃ yāṃ pūjāṃ mādhavo 'rhati 02,034.018a atha vā kṛpaṇair etām upanītāṃ janārdana 02,034.018c pūjām anarhaḥ kasmāt tvam abhyanujñātavān asi 02,034.019a ayuktām ātmanaḥ pūjāṃ tvaṃ punar bahu manyase 02,034.019c haviṣaḥ prāpya niṣyandaṃ prāśituṃ śveva nirjane 02,034.020a na tv ayaṃ pārthivendrāṇām avamānaḥ prayujyate 02,034.020c tvām eva kuravo vyaktaṃ pralambhante janārdana 02,034.021a klībe dārakriyā yādṛg andhe vā rūpadarśanam 02,034.021c arājño rājavat pūjā tathā te madhusūdana 02,034.022a dṛṣṭo yudhiṣṭhiro rājā dṛṣṭo bhīṣmaś ca yādṛśaḥ 02,034.022c vāsudevo 'py ayaṃ dṛṣṭaḥ sarvam etad yathātatham 02,034.023a ity uktvā śiśupālas tān utthāya paramāsanāt 02,034.023c niryayau sadasas tasmāt sahito rājabhis tadā 02,035.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,035.001a tato yudhiṣṭhiro rājā śiśupālam upādravat 02,035.001c uvāca cainaṃ madhuraṃ sāntvapūrvam idaṃ vacaḥ 02,035.002a nedaṃ yuktaṃ mahīpāla yādṛśaṃ vai tvam uktavān 02,035.002c adharmaś ca paro rājan pāruṣyaṃ ca nirarthakam 02,035.003a na hi dharmaṃ paraṃ jātu nāvabudhyeta pārthiva 02,035.003c bhīṣmaḥ śāṃtanavas tv enaṃ māvamaṃsthā ato 'nyathā 02,035.004a paśya cemān mahīpālāṃs tvatto vṛddhatamān bahūn 02,035.004c mṛṣyante cārhaṇāṃ kṛṣṇe tadvat tvaṃ kṣantum arhasi 02,035.005a veda tattvena kṛṣṇaṃ hi bhīṣmaś cedipate bhṛśam 02,035.005c na hy enaṃ tvaṃ tathā vettha yathainaṃ veda kauravaḥ 02,035.006 bhīṣma uvāca 02,035.006a nāsmā anunayo deyo nāyam arhati sāntvanam 02,035.006c lokavṛddhatame kṛṣṇe yo 'rhaṇāṃ nānumanyate 02,035.007a kṣatriyaḥ kṣatriyaṃ jitvā raṇe raṇakṛtāṃ varaḥ 02,035.007c yo muñcati vaśe kṛtvā gurur bhavati tasya saḥ 02,035.008a asyāṃ ca samitau rājñām ekam apy ajitaṃ yudhi 02,035.008c na paśyāmi mahīpālaṃ sātvatīputratejasā 02,035.009a na hi kevalam asmākam ayam arcyatamo 'cyutaḥ 02,035.009c trayāṇām api lokānām arcanīyo janārdanaḥ 02,035.010a kṛṣṇena hi jitā yuddhe bahavaḥ kṣatriyarṣabhāḥ 02,035.010c jagat sarvaṃ ca vārṣṇeye nikhilena pratiṣṭhitam 02,035.011a tasmāt satsv api vṛddheṣu kṛṣṇam arcāma netarān 02,035.011c evaṃ vaktuṃ na cārhas tvaṃ mā bhūt te buddhir īdṛśī 02,035.012a jñānavṛddhā mayā rājan bahavaḥ paryupāsitāḥ 02,035.012b*0356_01 yasya rājan prabhāvajñāḥ purā sarve ca rakṣitāḥ 02,035.012c teṣāṃ kathayatāṃ śaurer ahaṃ guṇavato guṇān 02,035.012e samāgatānām aśrauṣaṃ bahūn bahumatān satām 02,035.013a karmāṇy api ca yāny asya janmaprabhṛti dhīmataḥ 02,035.013c bahuśaḥ kathyamānāni narair bhūyaḥ śrutāni me 02,035.014a na kevalaṃ vayaṃ kāmāc cedirāja janārdanam 02,035.014c na saṃbandhaṃ puraskṛtya kṛtārthaṃ vā kathaṃ cana 02,035.015a arcāmahe 'rcitaṃ sadbhir bhuvi bhaumasukhāvaham 02,035.015c yaśaḥ śauryaṃ jayaṃ cāsya vijñāyārcāṃ prayujmahe 02,035.016a na hi kaś cid ihāsmābhiḥ subālo 'py aparīkṣitaḥ 02,035.016c guṇair vṛddhān atikramya harir arcyatamo mataḥ 02,035.017a jñānavṛddho dvijātīnāṃ kṣatriyāṇāṃ balādhikaḥ 02,035.017b*0357_01 vaiśyānāṃ dhānyadhanavāñ śūdrāṇām eva janmataḥ 02,035.017c pūjye tāv iha govinde hetū dvāv api saṃsthitau 02,035.018a vedavedāṅgavijñānaṃ balaṃ cāpy amitaṃ tathā 02,035.018c nṛṇāṃ hi loke kasyāsti viśiṣṭaṃ keśavād ṛte 02,035.019a dānaṃ dākṣyaṃ śrutaṃ śauryaṃ hrīḥ kīrtir buddhir uttamā 02,035.019c saṃnatiḥ śrīr dhṛtis tuṣṭiḥ puṣṭiś ca niyatācyute 02,035.020a tam imaṃ sarvasaṃpannam ācāryaṃ pitaraṃ gurum 02,035.020c arcyam arcitam arcārhaṃ sarve saṃmantum arhatha 02,035.021a ṛtvig gurur vivāhyaś ca snātako nṛpatiḥ priyaḥ 02,035.021c sarvam etad dhṛṣīkeśe tasmād abhyarcito 'cyutaḥ 02,035.022a kṛṣṇa eva hi lokānām utpattir api cāpyayaḥ 02,035.022c kṛṣṇasya hi kṛte bhūtam idaṃ viśvaṃ samarpitam 02,035.023a eṣa prakṛtir avyaktā kartā caiva sanātanaḥ 02,035.023c paraś ca sarvabhūtebhyas tasmād vṛddhatamo 'cyutaḥ 02,035.024a buddhir mano mahān vāyus tejo 'mbhaḥ khaṃ mahī ca yā 02,035.024c caturvidhaṃ ca yad bhūtaṃ sarvaṃ kṛṣṇe pratiṣṭhitam 02,035.025a ādityaś candramāś caiva nakṣatrāṇi grahāś ca ye 02,035.025c diśaś copadiśaś caiva sarvaṃ kṛṣṇe pratiṣṭhitam 02,035.025d*0358_01 agnihotramukhā vedā gāyatrī chandasāṃ mukham 02,035.025d*0358_02 rājā mukhaṃ manuṣyāṇāṃ nadīnāṃ sāgaro mukham 02,035.025d*0358_03 nakṣatrāṇāṃ mukhaṃ candra ādityas tejasāṃ mukham 02,035.025d*0358_04 parvatānāṃ mukhaṃ merur garuḍaḥ patatāṃ mukham 02,035.025d*0358_05 ūrdhvaṃ tiryag adhaś caiva yāvatī jagato gatiḥ 02,035.025d*0358_06 sadevakeṣu lokeṣu bhagavān keśavo mukham 02,035.025d*0359_01 eṣa rudraś ca sarvātmā brahmā caiṣa sanātanaḥ 02,035.025d*0359_02 akṣaraḥ kṣararūpeṇa mānuṣatvam upāgataḥ 02,035.026a ayaṃ tu puruṣo bālaḥ śiśupālo na budhyate 02,035.026c sarvatra sarvadā kṛṣṇaṃ tasmād evaṃ prabhāṣate 02,035.027a yo hi dharmaṃ vicinuyād utkṛṣṭaṃ matimān naraḥ 02,035.027c sa vai paśyed yathādharmaṃ na tathā cedirāḍ ayam 02,035.028a savṛddhabāleṣv atha vā pārthiveṣu mahātmasu 02,035.028c ko nārhaṃ manyate kṛṣṇaṃ ko vāpy enaṃ na pūjayet 02,035.029a athemāṃ duṣkṛtāṃ pūjāṃ śiśupālo vyavasyati 02,035.029c duṣkṛtāyāṃ yathānyāyaṃ tathāyaṃ kartum arhati 02,035.029d@021_0000 vaiśaṃpāyanaḥ 02,035.029d@021_0001 evam ukte tu gāṅgeye śiśupālaś cukopa ha 02,035.029d@021_0002 sahadevaḥ 02,035.029d@021_0002 kruddhaṃ sunīthaṃ dṛṣṭvātha sahadevo 'bravīt tadā 02,035.029d@021_0003 nītipūrvam idaṃ sarvaṃ cedirāja mayā kṛtam 02,035.029d@021_0004 na me vimatir astīha kāraṇaṃ cātra me śṛṇu 02,035.029d@021_0005 sa pārthivānāṃ sarveṣāṃ guruḥ kṛṣṇo balena vai 02,035.029d@021_0006 tasmād abhyarcito 'rghyārhaḥ sarve saṃmantum arhatha 02,035.029d@021_0007 yo vā na sahate rājñāṃ kaś cit sabalavāhanaḥ 02,035.029d@021_0008 kṣipraṃ yuddhāya niryātu śaktaś ced atra me yudhi 02,035.029d@021_0009 tasya mūrdhni susaṃnyastaṃ rājñaḥ savyaṃ padaṃ mayā 02,035.029d@021_0010 evam ukto mayā hetur uttaraṃ prabravītu me 02,035.029d@021_0010 vaiśaṃpāyanaḥ 02,035.029d@021_0011 tato na vyājahāraiṣāṃ kaś cid buddhimatāṃ satām 02,035.029d@021_0012 mānināṃ balināṃ rājñāṃ madhye saṃdarśite pade 02,035.029d@021_0013 puṣpavṛṣṭir mahaty āsīt sahadevasya mūrdhani 02,035.029d@021_0014 evam ukte sunīthasya sahadevena keśave 02,035.029d@021_0015 svabhāvarakte nayane bhūyo rakte babhūvatuḥ 02,035.029d@021_0016 tasya kopaṃ samudbhūtaṃ jñātvā bhīṣmaḥ pratāpavān 02,035.029d@021_0017 ācacakṣe punas tasmai kṛṣṇasyaivottamān guṇān 02,035.029d@021_0018 sa sunīthaṃ samāmantrya tāṃś ca sarvān mahīkṣitaḥ 02,035.029d@021_0019 uvāca vadatāṃ śreṣṭha idaṃ matimatāṃ varaḥ 02,035.029d@021_0020 sahadevena rājāno yad uktaṃ keśavaṃ prati 02,035.029d@021_0021 vaiśaṃpāyanaḥ 02,035.029d@021_0021 tat tatheti vijānīdhvaṃ bhūyaś cātra nibodhata 02,035.029d@021_0022 tato bhīṣmasya tac chrutvā vacaḥ kāle yudhiṣṭhiraḥ 02,035.029d@021_0023 uvāca matimān bhīṣmaṃ tataḥ kauravanandanaḥ 02,035.029d@021_0024 vistareṇāsya devasya karmāṇīcchāmi sarvaśaḥ 02,035.029d@021_0025 śrotuṃ bhagavatas tāni prabravīhi pitāmaha 02,035.029d@021_0026 karmaṇām ānupūrvyaṃ ca prādurbhāvāṃś ca me vibhoḥ 02,035.029d@021_0027 vaiśaṃpāyanaḥ 02,035.029d@021_0027 yathā ca prakṛtiḥ kṛṣṇe tan me brūhi pitāmaha 02,035.029d@021_0028 evam uktas tadā bhīṣmaḥ provāca puruṣarṣabham 02,035.029d@021_0029 yudhiṣṭhiram amitraghnaṃ tasmin kṣatrasamāgame 02,035.029d@021_0030 samakṣaṃ vāsudevasya devasyeva śatakratoḥ 02,035.029d@021_0031 karmāṇy asukarāṇy anyair ācacakṣe janādhipa 02,035.029d@021_0032 śṛṇvatāṃ pārthivānāṃ ca dharmarājasya cāntike 02,035.029d@021_0033 idaṃ matimatāṃ śreṣṭhaḥ kṛṣṇaṃ prati viśāṃ pate 02,035.029d@021_0034 sāmnaivāmantrya rājendraṃ cedirājam ariṃdamam 02,035.029d@021_0035 bhīmakarmā tato bhīṣmo bhūyaḥ sa idam abravīt 02,035.029d@021_0036 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0036 kurūṇāṃ cāpi rājānaṃ yudhiṣṭhiram uvāca ha 02,035.029d@021_0037 vartamānām atītāṃ ca śṛṇu rājan yudhiṣṭhira 02,035.029d@021_0038 īśvarasyottamasyaināṃ karmaṇāṃ gahanāṃ gatim 02,035.029d@021_0039 avyakto vyaktaliṅgastho ya eṣa bhagavān prabhuḥ 02,035.029d@021_0040 purā nārāyaṇo devaḥ svayaṃbhūḥ prapitāmahaḥ 02,035.029d@021_0041 sahasraśīrṣaḥ puruṣo dhruvo 'vyaktaḥ sanātanaḥ 02,035.029d@021_0042 sahasrākṣaḥ sahasrāsyaḥ sahasracaraṇo vibhuḥ 02,035.029d@021_0043 sahasrabāhuḥ sāhasro devo nāmasahasravān 02,035.029d@021_0044 sahasramukuṭo devo viśvarūpo mahādyutiḥ 02,035.029d@021_0045 anekavarṇo devādir avyaktād vai pare sthitaḥ 02,035.029d@021_0046 asṛjat salilaṃ pūrvaṃ sa ca nārāyaṇaḥ prabhuḥ 02,035.029d@021_0047 tatas tu bhagavāṃs toye brahmāṇam asṛjat svayam 02,035.029d@021_0048 brahmā caturmukho lokān sarvāṃs tān asṛjat svayam 02,035.029d@021_0049 ādikāle purā hy evaṃ sarvalokasya codbhavaḥ 02,035.029d@021_0050 purātha pralaye prāpte naṣṭe sthāvarajaṅgame 02,035.029d@021_0051 brahmādiṣu pralīneṣu naṣṭe loke carācare 02,035.029d@021_0052 ābhūtasaṃplave prāpte pralīne prakṛtau mahān 02,035.029d@021_0053 ekas tiṣṭhati sarvātmā sa tu nārāyaṇaḥ prabhuḥ 02,035.029d@021_0054 nārāyaṇasya cāṅgāni sarvadaivāni bhārata 02,035.029d@021_0055 śiras tasya divaṃ rājan nābhiḥ khaṃ caraṇau mahī 02,035.029d@021_0056 aśvinau karṇayor devau cakṣuṣī śaśibhāskarau 02,035.029d@021_0057 indravaiśvānarau devau mukhaṃ tasya mahātmanaḥ 02,035.029d@021_0058 anyāni sarvadaivāni tasyāṅgāni mahātmanaḥ 02,035.029d@021_0059 sarvaṃ vyāpya haris tasthau sūtraṃ maṇigaṇān iva 02,035.029d@021_0060 ābhūtasaṃplavānte 'tha dṛṣṭvā sarvaṃ tamonvitam 02,035.029d@021_0061 nārāyaṇo mahāyogī sarvajñaḥ paramātmavān 02,035.029d@021_0062 brahmabhūtas tadātmānaṃ brahmāṇam asṛjat svayam 02,035.029d@021_0063 so 'dhyakṣaḥ sarvabhūtānāṃ prabhūtaḥ prabhavo 'cyutaḥ 02,035.029d@021_0064 sanatkumāraṃ rudraṃ ca manuṃ caiva tapodhanān 02,035.029d@021_0065 sarvam evāsṛjad brahmā tato lokān prajās tathā 02,035.029d@021_0066 tena tad vyasṛjat tatra prāpte kāle yudhiṣṭhira 02,035.029d@021_0067 tebhyo 'bhavan mahātmabhyo bahudhā brahma śāśvatam 02,035.029d@021_0068 kalpānāṃ bahukoṭyaś ca samatītā hi bhārata 02,035.029d@021_0069 ābhūtasaṃplavāś caiva bahukoṭyo 'ticakramuḥ 02,035.029d@021_0070 manvantarayuge 'jasraṃ saṃkalpā bhūtasaṃplavāḥ 02,035.029d@021_0071 cakravat parivartante sarvaṃ viṣṇumayaṃ jagat 02,035.029d@021_0072 sṛṣṭvā caturmukhaṃ devaṃ devo nārāyaṇaḥ prabhuḥ 02,035.029d@021_0073 sa lokānāṃ hitārthāya kṣīrode vasati prabhuḥ 02,035.029d@021_0074 brahmā tu sarvabhūtānāṃ lokasya ca pitāmahaḥ 02,035.029d@021_0075 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0075 tato nārāyaṇo devaḥ sarvasya prapitāmahaḥ 02,035.029d@021_0076 avyakto vyaktaliṅgastho ya eṣa bhagavān prabhuḥ 02,035.029d@021_0077 nārāyaṇo jagac cakre prabhavāpyayasaṃhitaḥ 02,035.029d@021_0078 eṣa nārāyaṇo bhūtvā harir āsīd yudhiṣṭhira 02,035.029d@021_0079 brahmāṇaṃ śaśisūryau ca dharmaṃ caivāsṛjat svayam 02,035.029d@021_0080 bahuśaḥ sarvabhūtātmā prādurbhavati kāryataḥ 02,035.029d@021_0081 prādurbhāvāṃs tu vakṣyāmi divyān devagaṇair yutān 02,035.029d@021_0082 suptvā yugasahasraṃ sa prādurbhavati kāryavān 02,035.029d@021_0083 pūrṇe yugasahasre 'tha devadevo jagatpatiḥ 02,035.029d@021_0084 brahmāṇaṃ kapilaṃ caiva parameṣṭhiṃ tathaiva ca 02,035.029d@021_0085 devān saptaṛṣīṃś caiva śaṃkaraṃ ca mahāyaśāḥ 02,035.029d@021_0086 sanatkumāraṃ bhagavān manuṃ caiva prajāpatim 02,035.029d@021_0087 purā cakre 'tha devādiḥ pradīptāgnisamaprabhaḥ 02,035.029d@021_0088 yena cārṇavamadhyasthau naṣṭe sthāvarajaṅgame 02,035.029d@021_0089 naṣṭadevāsuranare praṇaṣṭoragarākṣase 02,035.029d@021_0090 yoddhukāmau sudurdharṣau bhrātarau madhukaiṭabhau 02,035.029d@021_0091 hatau prabhavatā tena tayor dattvā vṛtaṃ varam 02,035.029d@021_0092 bhūmiṃ baddhvā kṛtau pūrvaṃ mṛnmayau dvau mahāsurau 02,035.029d@021_0093 karṇasrotodbhavau tau tu viṣṇos tasya mahātmanaḥ 02,035.029d@021_0094 mahārṇave prasvapataḥ śailarājasamau sthitau 02,035.029d@021_0095 tau viveśa svayaṃ vāyur brahmaṇā sādhu coditaḥ 02,035.029d@021_0096 tau divaṃ chādayitvā tu vavṛdhāte mahāsurau 02,035.029d@021_0097 vāyuprāṇau tu tau dṛṣṭvā brahmā paryāmṛśac chanaiḥ 02,035.029d@021_0098 ekaṃ mṛdutaraṃ viddhi kaṭhinaṃ viddhi cāparam 02,035.029d@021_0099 nāmanī tu tayoś cakre sa vibhuḥ salilodbhavaḥ 02,035.029d@021_0100 mṛdus tv ayaṃ madhur nāma kaṭhinaḥ kaiṭabhaḥ svayam 02,035.029d@021_0101 tau daityau kṛtanāmānau ceratur balagarvitau 02,035.029d@021_0102 tau purātha divaṃ sarvāṃ prāptau rājan mahāsurau 02,035.029d@021_0103 pracchādyātha divaṃ sarvāṃ ceratur madhukaiṭabhau 02,035.029d@021_0104 sarvam ekārṇavaṃ lokaṃ yoddhukāmau sunirbhayau 02,035.029d@021_0105 tau gatāv asurau dṛṣṭvā brahmā lokapitāmahaḥ 02,035.029d@021_0106 ekārṇavāmbunicaye tatraivāntaradhīyata 02,035.029d@021_0107 sa padme padmanābhasya nābhideśāt samutthite 02,035.029d@021_0108 āsīd ādau svayaṃ janma tat paṅkajam apaṅkajam 02,035.029d@021_0109 pūjayām āsa vasatiṃ brahmā lokapitāmahaḥ 02,035.029d@021_0110 tāv ubhau jalagarbhasthau nārāyaṇacaturmukhau 02,035.029d@021_0111 bahūn varṣāyutān apsu śayānau na cakampatuḥ 02,035.029d@021_0112 atha dīrghasya kālasya tāv ubhau madhukaiṭabhau 02,035.029d@021_0113 ājagmatus tam uddeśaṃ yatra brahmā vyavasthitaḥ 02,035.029d@021_0114 tau dṛṣṭvā lokanāthas tu kopāt saṃraktalocanaḥ 02,035.029d@021_0115 utpapātātha śayanāt padmanābho mahādyutiḥ 02,035.029d@021_0116 tad yuddham abhavad ghoraṃ tayos tasya ca vai tadā 02,035.029d@021_0117 ekārṇave tadā ghore trailokye jalatāṃ gate 02,035.029d@021_0118 tad abhūt tumulaṃ yuddhaṃ varṣasaṃghān sahasraśaḥ 02,035.029d@021_0119 na ca tāv asurau yuddhe tadā śramam avāpatuḥ 02,035.029d@021_0120 atha dīrghasya kālasya tau daityau yuddhadurmadau 02,035.029d@021_0121 ūcatuḥ prītamanasau devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum 02,035.029d@021_0122 prītau svas tava yuddhena ślāghyas tvaṃ mṛtyur āvayoḥ 02,035.029d@021_0123 āvāṃ jahi na yatrorvī salilena pariplutā 02,035.029d@021_0124 hatau ca tava putratvaṃ prāpnuyāva surottama 02,035.029d@021_0125 yo hy āvāṃ yudhi nirjetā tasyāvāṃ vihitau sutau 02,035.029d@021_0126 tayoḥ sa vacanaṃ śrutvā tadā nārāyaṇaḥ prabhuḥ 02,035.029d@021_0127 tau pragṛhya mṛdhe daityau dorbhyāṃ tau samapīḍayat 02,035.029d@021_0128 ūrubhyāṃ nidhanaṃ cakre tāv ubhau madhukaiṭabhau 02,035.029d@021_0129 tau hatau cāplutau toye vapurbhyām ekatāṃ gatau 02,035.029d@021_0130 medo mumucatur daityau mathyamānau jalormibhiḥ 02,035.029d@021_0131 medasā taj jalaṃ vyāptaṃ tābhyām antardadhe tadā 02,035.029d@021_0132 nārāyaṇaś ca bhagavān asṛjad vividhāḥ prajāḥ 02,035.029d@021_0133 daityayor medasā channā sarvā rājan vasuṃdharā 02,035.029d@021_0134 tadā prabhṛti kaunteya medinīti smṛtā mahī 02,035.029d@021_0135 prabhāvāt padmanābhasya śāśvatī ca kṛtā nṛṇām 02,035.029d@021_0135 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0136 prādurbhāvasahasrāṇi samatītāny anekaśaḥ 02,035.029d@021_0137 yathāśakti tu vakṣyāmi śṛṇu tān kurunandana 02,035.029d@021_0138 purā kamalanābhasya svapataḥ sāgarāmbhasi 02,035.029d@021_0139 puṣkare yatra saṃbhūtā devā ṛṣigaṇaiḥ saha 02,035.029d@021_0140 eṣa pauṣkariko nāma prādurbhāvaḥ prakīrtitaḥ 02,035.029d@021_0141 purāṇaḥ kathyate yatra vedaśrutisamāhitaḥ 02,035.029d@021_0142 vārāhas tu śrutimukhaḥ prādurbhāvo mahātmanaḥ 02,035.029d@021_0143 yatra viṣṇuḥ suraśreṣṭho vārāhaṃ rūpam āsthitaḥ 02,035.029d@021_0144 ujjahāra mahīṃ toyāt saśailavanakānanām 02,035.029d@021_0145 vedapādo yūpadaṃṣṭraḥ kratudantaś citīmukhaḥ 02,035.029d@021_0146 agnijihvo darbharomā brahmaśīrṣo mahātapāḥ 02,035.029d@021_0147 ahorātrekṣaṇo divyo vedāṅgaḥ śrutibhūṣaṇaḥ 02,035.029d@021_0148 ājyanāsaḥ snuvatuṇḍaḥ sāmaghoṣasvano mahān 02,035.029d@021_0149 dharmasatyamayaḥ śrīmān karmavikramasatkṛtaḥ 02,035.029d@021_0150 prāyaścittamayo dhīraḥ paśujānur mahāvṛṣaḥ 02,035.029d@021_0151 udgātṛhomaliṅgo 'sau paśubījamahauṣadhiḥ 02,035.029d@021_0152 bāhyāntarātmā mantrāsthivikṛtaḥ saumyadarśanaḥ 02,035.029d@021_0153 vedaskandho havirgandho havyakavyādivegavān 02,035.029d@021_0154 prāgvaṃśakāyo dyutimān nānādīkṣābhir ācitaḥ 02,035.029d@021_0155 dakṣiṇāhṛdayo yogī mahāsatramayo mahān 02,035.029d@021_0156 upākarmoṣṭharucakaḥ pravargyāvartabhūṣaṇaḥ 02,035.029d@021_0157 chāyāpatnīsahāyo vai maṇiśṛṅga ivocchritaḥ 02,035.029d@021_0158 evaṃ yajñavarāho vai bhūtvā viṣṇuḥ sanātanaḥ 02,035.029d@021_0159 mahīṃ sāgaraparyantāṃ saśailavanakānanām 02,035.029d@021_0160 ekārṇavajale bhraṣṭām ekārṇavagataḥ prabhuḥ 02,035.029d@021_0161 majjitāṃ salile tasmin svadevīṃ pṛthivīṃ tadā 02,035.029d@021_0162 ujjahāra viṣāṇena mārkaṇḍeyasya paśyataḥ 02,035.029d@021_0163 śṛṅgeṇemāṃ samuddhṛtya lokānāṃ hitakāmyayā 02,035.029d@021_0164 sahasraśīrṣo deveśo nirmame jagatīṃ prabhuḥ 02,035.029d@021_0165 evaṃ yajñavarāheṇa bhūtabhavyabhavātmanā 02,035.029d@021_0166 uddhṛtā pṛthivī devī sāgarāmbudharā purā 02,035.029d@021_0167 nihatā dānavāḥ sarve devadevena viṣṇunā 02,035.029d@021_0168 vārāhaḥ kathito hy eṣa nārasiṃham atho śṛṇu 02,035.029d@021_0169 yatra bhūtvā mṛgendreṇa hiraṇyakaśipur hataḥ 02,035.029d@021_0169 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0170 daityendro balavān rājan surārir balagarvitaḥ 02,035.029d@021_0171 hiraṇyakaśipur nāma āsīt trailokyakaṇṭakaḥ 02,035.029d@021_0172 daityānām ādipuruṣo vīryavān dhṛtimān balī 02,035.029d@021_0173 sa praviśya vanaṃ rājaṃś cakāra tapa uttamam 02,035.029d@021_0174 daśa varṣasahasrāṇi śatāni daśa pañca ca 02,035.029d@021_0175 japopavāsas tasyāsīt sthāṇur maunavrato dṛḍhaḥ 02,035.029d@021_0176 tato damaśamābhyāṃ ca brahmacaryeṇa cānagha 02,035.029d@021_0177 brahmā prītamanās tasya tapasā niyamena ca 02,035.029d@021_0178 tataḥ svayaṃbhūr bhagavān svayam āgamya bhūpate 02,035.029d@021_0179 vimānenārkavarṇena haṃsayuktena bhāsvatā 02,035.029d@021_0180 ādityair vasubhiḥ sādhyair marudbhir daivataiḥ saha 02,035.029d@021_0181 radrair viśvasahāyaiś ca yakṣarākṣasakiṃnaraiḥ 02,035.029d@021_0182 diśābhir vidiśābhiś ca nadībhiḥ sāgarais tathā 02,035.029d@021_0183 nakṣatraiś ca muhūrtaiś ca khecaraiś cāparair grahaiḥ 02,035.029d@021_0184 devarṣibhis tapoyuktaiḥ siddhaiḥ saptarṣibhis tathā 02,035.029d@021_0185 rājarṣibhiḥ puṇyatamair gandharvair apsarogaṇaiḥ 02,035.029d@021_0186 carācaraguruḥ śrīmān vṛtaḥ sarvasurais tathā 02,035.029d@021_0187 brahmā 02,035.029d@021_0187 brahmā brahmavidāṃ śreṣṭho daityam āgamya cābravīt 02,035.029d@021_0188 prīto 'smi tava bhaktasya tapasānena suvrata 02,035.029d@021_0189 varaṃ varaya bhadraṃ te yatheṣṭaṃ kāmam āpnuhi 02,035.029d@021_0189 hiraṇyakaśipuḥ 02,035.029d@021_0190 na devāsuragandharvā na yakṣoragarākṣasāḥ 02,035.029d@021_0191 na mānuṣāḥ piśācāś ca hanyur māṃ devasattama 02,035.029d@021_0192 ṛṣayo vā na māṃ śāpaiḥ kruddhā lokapitāmaha 02,035.029d@021_0193 śapeyus tapasā yuktā vara eṣa vṛto mayā 02,035.029d@021_0194 na śastreṇa na cāstreṇa giriṇā pādapena ca 02,035.029d@021_0195 na śuṣkeṇa na cārdreṇa syān na cānyena me vadhaḥ 02,035.029d@021_0196 nākāśe vā na bhūmau vā rātrau vā divase 'pi vā 02,035.029d@021_0197 nāntar vā na bahir vāpi syād vadho me pitāmaha 02,035.029d@021_0198 paśubhir vā mṛgair na syāt pakṣibhir vā sarīsṛpaiḥ 02,035.029d@021_0199 brahmā 02,035.029d@021_0199 dadāsi ced varān etān devadeva vṛṇomy aham 02,035.029d@021_0200 ete divyā varās tāta mayā dattās tavādbhutāḥ 02,035.029d@021_0201 sarvakāmān varāṃs tāta prāpsyase tvaṃ na saṃśayaḥ 02,035.029d@021_0202 evam uktvā sa bhagavān ākāśena jagāma ha 02,035.029d@021_0203 rarāja brahmaloke sa brahmarṣigaṇasevitaḥ 02,035.029d@021_0204 tato devāś ca nāgāś ca gandharvā munayas tathā 02,035.029d@021_0205 varapradānaṃ śrutvā te brahmāṇam upatasthire 02,035.029d@021_0205 devāḥ 02,035.029d@021_0206 vareṇānena bhagavan bādhiṣyati sa no 'suraḥ 02,035.029d@021_0207 tat prasīdasva bhagavan vadho 'sya pravicintyatām 02,035.029d@021_0208 bhagavan sarvabhūtānāṃ svayaṃbhūr ādikṛd vibhuḥ 02,035.029d@021_0209 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0209 sraṣṭā ca havyakavyānām avyaktaprakṛtir dhruvaḥ 02,035.029d@021_0210 tato lokahitaṃ vākyaṃ śrutvā devaḥ prajāpatiḥ 02,035.029d@021_0211 provāca bhagavān vākyaṃ sarvadevagaṇāṃs tadā 02,035.029d@021_0212 avaśyaṃ tridaśās tena prāptavyaṃ tapasaḥ phalam 02,035.029d@021_0213 tapaso 'nte 'sya bhagavān vadhaṃ kṛṣṇaḥ kariṣyati 02,035.029d@021_0214 etac chrutvā surāḥ sarve brahmaṇā tasya vai vadham 02,035.029d@021_0215 svāni sthānāni divyāni jagmus te vai mudānvitāḥ 02,035.029d@021_0216 labdhamātre vare cāpi sarvās tā bādhate prajāḥ 02,035.029d@021_0217 hiraṇyakaśipur daityo varadānena darpitaḥ 02,035.029d@021_0218 rājyaṃ cakāra daityendro daityasaṃghaiḥ samāvṛtaḥ 02,035.029d@021_0219 sapta dvīpān vaśe cakre lokālokāntaraṃ balāt 02,035.029d@021_0220 divyalokān samastān vai bhogān divyān avāpa saḥ 02,035.029d@021_0221 devāṃs tribhuvanasthāṃs tān parājitya mahāsuraḥ 02,035.029d@021_0222 trailokyaṃ vaśam ānīya svarge vasati dānavaḥ 02,035.029d@021_0223 yadā varamadonmatto nyavasad dānavo divi 02,035.029d@021_0224 atha lokān samastāṃś ca vijitya sa mahābalaḥ 02,035.029d@021_0225 bhaveyam aham evendraḥ somo 'gnir māruto raviḥ 02,035.029d@021_0226 salilaṃ cāntarikṣaṃ ca nakṣatrāṇi diśo daśa 02,035.029d@021_0227 ahaṃ krodhaś ca kāmaś ca varuṇo vāsavo yamaḥ 02,035.029d@021_0228 dhanadaś ca dhanādhyakṣo yakṣaḥ kiṃpuruṣādhipaḥ 02,035.029d@021_0229 ete bhaveyam ity uktvā svayaṃ bhūtvā balāt sa ca 02,035.029d@021_0230 teṣāṃ gṛhītvā sthānāni teṣāṃ kāryāṇy avāpa saḥ 02,035.029d@021_0231 īḍyaś cāsmin makhavarair devakiṃnarasattamaiḥ 02,035.029d@021_0232 narakasthān samānīya svargasthāṃs tāṃś cakāra saḥ 02,035.029d@021_0233 evamādīni karmāṇi kṛtvā daityapatir balī 02,035.029d@021_0234 āśrameṣu mahābhāgān munīn vai saṃśitavratān 02,035.029d@021_0235 satyadharmaratān dāntān purā dharṣitavāṃś ca saḥ 02,035.029d@021_0236 yajñīyān kṛtavān daityān ayajñīyāś ca devatāḥ 02,035.029d@021_0237 yatra yatra surā jagmus tatra tatra vrajanty uta 02,035.029d@021_0238 sthānāni devatānāṃ tu hṛtvā rājyam apālayat 02,035.029d@021_0239 pañca koṭyaś ca varṣāṇi niyutāny ekaṣaṣṭi ca 02,035.029d@021_0240 ṣaṣṭiś caiva sahasrāṇāṃ jagmus tasya durātmanaḥ 02,035.029d@021_0241 etad varṣaṃ sa daityendro bhogaiśvaryam avāpa saḥ 02,035.029d@021_0242 tenāti bādhyamānās te daityendreṇa balīyasā 02,035.029d@021_0243 brahmalokaṃ surā jagmuḥ sarve śakrapurogamāḥ 02,035.029d@021_0244 devāḥ 02,035.029d@021_0244 pitāmahaṃ samāsādya khinnāḥ prāñjalayo 'bruvan 02,035.029d@021_0245 bhagavan bhūtabhavyeśa nas trāyasva ihāgatān 02,035.029d@021_0246 bhayaṃ ditisutād ghoraṃ bhavaty adya divāniśam 02,035.029d@021_0247 bhagavan sarvabhūtānāṃ svayaṃbhūr ādikṛd vibhuḥ 02,035.029d@021_0248 brahmā 02,035.029d@021_0248 sraṣṭā tvaṃ havyakavyānām avyaktaḥ prakṛtir dhruvaḥ 02,035.029d@021_0249 śrūyatām āpad evaṃ hi durvijñeyaṃ mayāpi ca 02,035.029d@021_0250 nārāyaṇas tu puruṣo viśvarūpo mahādyutiḥ 02,035.029d@021_0251 avyaktaḥ sarvabhūtānām acintyo vibhur avyayaḥ 02,035.029d@021_0252 mamāpi sa tu yuṣmākaṃ vyasane paramā gatiḥ 02,035.029d@021_0253 nārāyaṇaḥ paro 'vyaktād aham avyaktasaṃbhavaḥ 02,035.029d@021_0254 matto jajñuḥ prajā lokāḥ sarvadevāsurāś ca te 02,035.029d@021_0255 devā yathāhaṃ yuṣmākaṃ tathā nārāyaṇo mama 02,035.029d@021_0256 pitāmaho 'haṃ sarvasya sa viṣṇuḥ prapitāmahaḥ 02,035.029d@021_0257 niścitaṃ vibudhā daityaṃ sa viṣṇus taṃ haniṣyati 02,035.029d@021_0258 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0258 tasya nāsti hy aśakyaṃ ca tasmād vrajata māciram 02,035.029d@021_0259 pitāmahavacaḥ śrutvā sarve te bharatarṣabha 02,035.029d@021_0260 vibudhā brahmaṇā sārdhaṃ jagmuḥ kṣīrodadhiṃ prati 02,035.029d@021_0261 ādityā vasavaḥ sādhyā viśve ca marutas tathā 02,035.029d@021_0262 rudrā maharṣayaś caiva aśvinau ca surūpiṇau 02,035.029d@021_0263 anye ca divyā ye rājaṃs te sarve sagaṇāḥ surāḥ 02,035.029d@021_0264 caturmukhaṃ puraskṛtya śvetadvīpam upasthitāḥ 02,035.029d@021_0265 gatvā kṣīrasamudre taṃ śāśvatīṃ paramāṃ gatim 02,035.029d@021_0266 anantaśayanaṃ devam anantaṃ dīptatejasam 02,035.029d@021_0267 śaraṇyaṃ tridaśā viṣṇum upatasthuḥ sanātanam 02,035.029d@021_0268 devaṃ brahmamayaṃ yajñaṃ brahmadevaṃ mahābalam 02,035.029d@021_0269 bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca prabhuṃ lokanamaskṛtam 02,035.029d@021_0270 devāḥ 02,035.029d@021_0270 nārāyaṇaṃ vibhuṃ devaṃ śaraṇyaṃ śaraṇaṃ gatāḥ 02,035.029d@021_0271 trāyasva no 'dya deveśa hiraṇyakaśipor vadhāt 02,035.029d@021_0272 tvaṃ hi naḥ paramo dhātā brahmādīnāṃ surottama 02,035.029d@021_0273 utphullāmalapatrākṣa śatrupakṣabhayaṃkara 02,035.029d@021_0274 kṣayāya ditivaṃśasya śaraṇaṃ tvaṃ bhaviṣyasi 02,035.029d@021_0274 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0275 devānāṃ vacanaṃ śrutvā tadā viṣṇuḥ śuciśravāḥ 02,035.029d@021_0276 viṣṇuḥ 02,035.029d@021_0276 adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ vaktum evopacakrame 02,035.029d@021_0277 bhayaṃ tyajadhvam amarā abhayaṃ vo dadāmy aham 02,035.029d@021_0278 tad evaṃ tridivaṃ devāḥ pratipadyata māciram 02,035.029d@021_0279 eṣo 'haṃ sagaṇaṃ daityaṃ varadānena darpitam 02,035.029d@021_0280 brahmā 02,035.029d@021_0280 avadhyam amarendrāṇāṃ dānavendraṃ nihanmy aham 02,035.029d@021_0281 bhagavan bhūtabhavyeśa khinnā hy ete bhṛśaṃ surāḥ 02,035.029d@021_0282 viṣṇuḥ 02,035.029d@021_0282 tasmāt tvaṃ jahi daityendraṃ kṣipraṃ kālo 'sya mā ciram 02,035.029d@021_0283 kṣipraṃ devāḥ kariṣyāmi tvarayā daityanāśanam 02,035.029d@021_0284 tasmāt tvaṃ vibudhāś caiva pratipadyata vai divam 02,035.029d@021_0284 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0285 evam uktvā tu bhagavān visṛjya tridiveśvarān 02,035.029d@021_0286 narasyārdhatanuṃ kṛtvā siṃhasyārdhatanuṃ tathā 02,035.029d@021_0287 nārasiṃhena vapuṣā pāṇiṃ niṣpiṣya pāṇinā 02,035.029d@021_0288 bhīmarūpo mahātejā vyāditāsya ivāntakaḥ 02,035.029d@021_0289 hiraṇyakaśipuṃ rājañ jagāma harir īśvaraḥ 02,035.029d@021_0290 daityās tam āgataṃ dṛṣṭvā nārasiṃhaṃ mahābalam 02,035.029d@021_0291 vavarṣuḥ śastravarṣais te susaṃkruddhās tadā harim 02,035.029d@021_0292 tair visṛṣṭāni śastrāṇi bhakṣayām āsa vai hariḥ 02,035.029d@021_0293 jaghāna ca raṇe daityān sahasrāṇi bahūny api 02,035.029d@021_0294 tān nihatya ca daityendrān sarvān kruddhān mahābalān 02,035.029d@021_0295 abhyadhāvat susaṃkruddho daityendraṃ balagarvitam 02,035.029d@021_0296 jīmūtaghanasaṃkāśo jīmūtaghananisvanaḥ 02,035.029d@021_0297 jīmūta iva dīptaujā jīmūta iva vegavān 02,035.029d@021_0298 devārir ditijo duṣṭo nṛsiṃhaṃ samupādravat 02,035.029d@021_0299 daityaṃ so 'tibalaṃ dṛṣṭvā kruddhaśārdūlavikramam 02,035.029d@021_0300 dṛptair daityagaṇair guptaṃ kharair nakhamukhair uta 02,035.029d@021_0301 tataḥ kṛtvā tu yuddhaṃ vai tena daityena vai hariḥ 02,035.029d@021_0302 saṃdhyākāle mahātejā bhavanānte tvarānvitaḥ 02,035.029d@021_0303 ūrau nidhāya daityendraṃ nirbibheda nakhair hi tam 02,035.029d@021_0304 mahābalaṃ mahāvīryaṃ varadānena darpitam 02,035.029d@021_0305 daityaśreṣṭhaṃ suraśreṣṭho jaghāna tarasā hariḥ 02,035.029d@021_0306 hiraṇyakaśipuṃ hatvā sarvān daityāṃś ca vai tadā 02,035.029d@021_0307 vibudhānāṃ prajānāṃ ca hitaṃ kṛtvā mahādyutiḥ 02,035.029d@021_0308 pramumoda harir devaḥ prāpya dharmaṃ tadā bhuvi 02,035.029d@021_0309 eṣa te nārasiṃho 'tra kathitaḥ pāṇḍunandana 02,035.029d@021_0310 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0310 śṛṇu tvaṃ vāmanaṃ nāma prādurbhāvaṃ mahātmanaḥ 02,035.029d@021_0311 purā tretāyuge rājan balir vairocano 'bhavat 02,035.029d@021_0312 daityānāṃ pārthivo vīro balenāpratimo balī 02,035.029d@021_0313 tadā balir mahārāja daityasaṃghaiḥ samāvṛtaḥ 02,035.029d@021_0314 vijitya tarasā śakram indrasthānam avāpa saḥ 02,035.029d@021_0315 tena vitrāsitā devā balinākhaṇḍalādayaḥ 02,035.029d@021_0316 brahmāṇaṃ vai puraskṛtya gatvā kṣīrodadhiṃ tadā 02,035.029d@021_0317 tuṣṭuvuḥ sahitāḥ sarve devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum 02,035.029d@021_0318 teṣāṃ prasādaṃ cakre 'tha vibudhānāṃ haris tadā 02,035.029d@021_0319 prasādajaṃ tasya vibhor adityāṃ janma ucyate 02,035.029d@021_0320 aditer api putratvam etya yādavanandanaḥ 02,035.029d@021_0321 eṣa viṣṇur iti khyāta indrasyāvarajo 'bhavat 02,035.029d@021_0322 tasminn eva tu kāle tu daityendro vīryavān balī 02,035.029d@021_0323 aśvamedhaṃ kratuśreṣṭham āhartum upacakrame 02,035.029d@021_0324 vartamāne tadā yajñe daityendrasya yudhiṣṭhira 02,035.029d@021_0325 sa viṣṇur vāmano bhūtvā pracchanno brahmaveṣadhṛk 02,035.029d@021_0326 muṇḍo yajñopavītī ca kṛṣṇājinadharaḥ śikhī 02,035.029d@021_0327 palāśadaṇḍaṃ saṃgṛhya vāmano 'dbhutadarśanaḥ 02,035.029d@021_0328 praviśya sa baler yajñe vartamāne tu dakṣiṇām 02,035.029d@021_0329 dehīty uvāca daityendraṃ vikramāṃs trīn mamaiva ha 02,035.029d@021_0330 dīyatāṃ tripadīmātram ity avocan mahāsuram 02,035.029d@021_0331 sa tatheti pratiśrutya pradadau viṣṇave tadā 02,035.029d@021_0332 tena labdhvā harir bhūmiṃ jṛmbhayām āsa vai bhṛśam 02,035.029d@021_0333 sa śiśuḥ sadivaṃ khaṃ ca pṛthivīṃ ca viśāṃ pate 02,035.029d@021_0334 tribhir vikramaṇair etat sarvam ākramatābhibhūḥ 02,035.029d@021_0335 baler balavato yajñe balinā viṣṇunā purā 02,035.029d@021_0336 vikramais tribhir akṣobhyāḥ kṣobhitās te mahāsurāḥ 02,035.029d@021_0337 vipracittimukhāḥ kruddhā daityasaṃghā mahābalāḥ 02,035.029d@021_0338 nānāvaktrā mahākāyā nānāveṣadharā nṛpa 02,035.029d@021_0339 nānāpraharaṇā raudrā nānāmālyānulepanāḥ 02,035.029d@021_0340 svāny āyudhāni saṃgṛhya pradīptā iva tejasā 02,035.029d@021_0341 kramamāṇaṃ hariṃ tatra upāvartanta bhārata 02,035.029d@021_0342 pramathya sarvān daiteyān pādahastatalais tu tān 02,035.029d@021_0343 rūpaṃ kṛtvā mahābhīmaṃ jahārāśu sa medinīm 02,035.029d@021_0344 saṃprāpya divam ākāśam ādityasadane sthitaḥ 02,035.029d@021_0345 atyarocata bhūtātmā bhāskaraṃ svena tejasā 02,035.029d@021_0346 prakāśayan diśaḥ sarvāḥ pradiśaś ca mahābalaḥ 02,035.029d@021_0347 śuśubhe sa mahābāhuḥ sarvalokān prakāśayan 02,035.029d@021_0348 tasya vikramato bhūmiṃ candrādityau stanāntare 02,035.029d@021_0349 nabhaḥ prakramamāṇasya nābhyāṃ kila tadā sthitau 02,035.029d@021_0350 param ākramamāṇasya jānubhyāṃ tau vyavasthitau 02,035.029d@021_0351 viṣṇor amitavīryasya vadanty evaṃ dvijātayaḥ 02,035.029d@021_0352 athāsādya kapālaṃ sa aṇḍasya tu yudhiṣṭhira 02,035.029d@021_0353 tacchidrāt syandinī tasya pādād bhraṣṭātha nimnagā 02,035.029d@021_0354 sasāra sāgaraṃ sāśu pāvanī sāgaraṃgamā 02,035.029d@021_0355 jahāra medinīṃ sarvāṃ hatvā dānavapuṃgavān 02,035.029d@021_0356 āsurīṃ śriyam āhṛtya trīṃl lokān sa janārdanaḥ 02,035.029d@021_0357 saputradārān asurān pātāle vinyapātayat 02,035.029d@021_0358 namuciḥ śambaraś caiva prahlādaś ca mahāmanāḥ 02,035.029d@021_0359 pādapātābhinirdhūtāḥ pātāle vinipātitāḥ 02,035.029d@021_0360 mahābhūtāni bhūtātmā saviśeṣāṇi vai hariḥ 02,035.029d@021_0361 kālaṃ ca sakalaṃ rājan gātrabhūtāny adarśayat 02,035.029d@021_0362 tasya gātre jagat sarvam ānītam iva dṛśyate 02,035.029d@021_0363 na kiṃ cid asti lokeṣu yad anāptaṃ mahātmanā 02,035.029d@021_0364 tad dhi rūpam upendrasya devadānavamānavāḥ 02,035.029d@021_0365 dṛṣṭvā taṃ mumuhuḥ sarve viṣṇutejobhipīḍitāḥ 02,035.029d@021_0366 balir baddho 'bhimānī ca yajñavāṭe mahātmanā 02,035.029d@021_0367 virocanakulaṃ sarvaṃ pātāle vinipātitam 02,035.029d@021_0368 evaṃvidhāni karmāṇi kṛtvā garuḍavāhanaḥ 02,035.029d@021_0369 na vismayam upāgacchat pārameṣṭhyena tejasā 02,035.029d@021_0370 sa sarvam amaraiśvaryaṃ saṃpradāya śacīpateḥ 02,035.029d@021_0371 trailokyaṃ ca dadau śakre viṣṇur dānavasūdanaḥ 02,035.029d@021_0372 eṣa te vāmano nāma prādurbhāvo mahātmanaḥ 02,035.029d@021_0373 vedavidbhir dvijair etat kathyate vaiṣṇavaṃ yaśaḥ 02,035.029d@021_0374 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0374 mānuṣeṣu yathā viṣṇoḥ prādurbhāvaṃ tathā śṛṇu 02,035.029d@021_0375 viṣṇoḥ punar mahārāja prādurbhāvo mahātmanaḥ 02,035.029d@021_0376 dattātreya iti khyāta ṛṣir āsīn mahāyaśāḥ 02,035.029d@021_0377 tena naṣṭeṣu vedeṣu kriyāsu ca makheṣu ca 02,035.029d@021_0378 cāturvarṇye ca saṃkīrṇe dharme śithilatāṃ gate 02,035.029d@021_0379 abhivardhati cādharme satye naṣṭe sthite 'nṛte 02,035.029d@021_0380 prajāsu kṣīyamāṇāsu dharme cākulatāṃ gate 02,035.029d@021_0381 sayajñāḥ sakriyā vedāḥ pratyānītāś ca tena vai 02,035.029d@021_0382 cāturvarṇyam asaṃkīrṇaṃ kṛtaṃ tena mahātmanā 02,035.029d@021_0383 sa eṣa vai yadā prādād dhehayādhipater varam 02,035.029d@021_0384 taṃ hehayānām adhipas tv arjuno 'bhiprasādayan 02,035.029d@021_0385 vane paryacarat samyak śuśrūṣur anasūyakaḥ 02,035.029d@021_0386 nirmamo nirahaṃkāro dīrghakālam atoṣayat 02,035.029d@021_0387 ārādhya dattātreyaṃ hi agṛhṇāt sa varān imān 02,035.029d@021_0388 āptād āptatarād viprād vidvān vidvanniṣevitān 02,035.029d@021_0389 ṛte 'maratvād vipreṇa dattātreyeṇa dhīmatā 02,035.029d@021_0390 varaiś caturbhiḥ pravṛta imāṃs tatrābhyanandata 02,035.029d@021_0391 śrīmān manasvī balavān satyavāg anasūyakaḥ 02,035.029d@021_0392 sahasrabāhur bhūyāsam eṣa me prathamo varaḥ 02,035.029d@021_0393 jarāyujāṇḍajaṃ sarvaṃ sarvaṃ caiva carācaram 02,035.029d@021_0394 prāśāstum icche dharmeṇa dvitīyas tv eṣa me varaḥ 02,035.029d@021_0395 pitṝn devān ṛṣīn viprān yajeyaṃ vipulair makhaiḥ 02,035.029d@021_0396 amitrān niśitair bāṇair ghātayeyaṃ raṇājire 02,035.029d@021_0397 dattātreyeha bhagavaṃs tṛtīyo vara eṣa me 02,035.029d@021_0398 yasya nāsīn na bhavitā na cāsti sadṛśaḥ pumān 02,035.029d@021_0399 iha vā divi vā loke sa me hantā bhaved iti 02,035.029d@021_0400 so 'rjunaḥ kṛtavīryasya varaḥ putro 'bhavad yudhi 02,035.029d@021_0401 sa sahasraṃ sahasrāṇāṃ māhiṣmatyām avardhata 02,035.029d@021_0402 sa bhūmim akhilāṃ jitvā dvīpāṃś cāpi samudriṇaḥ 02,035.029d@021_0403 nabhasīva jvalan sūryaḥ puṇyaiḥ karmabhir arjunaḥ 02,035.029d@021_0404 indradvīpaṃ kaśeruṃ ca tāmradvīpaṃ gabhastimat 02,035.029d@021_0405 gāndharvaṃ vāruṇaṃ dvīpaṃ saumyārṣam iti ca prabhuḥ 02,035.029d@021_0406 pūrvair ajitapūrvāṃś ca dvīpān ajayad arjunaḥ 02,035.029d@021_0407 sauvarṇaṃ sarvam apy āsīd vimānavaram uttamam 02,035.029d@021_0408 caturdhā vyabhajad rāṣṭraṃ tad vibhajyānvapālayat 02,035.029d@021_0409 ekāṃśenāharat senām ekāṃśenāvasad gṛhān 02,035.029d@021_0410 yas tu tasya tṛtīyāṃśo rājāsīj janasaṃgrahe 02,035.029d@021_0411 āptaḥ paramakalyāṇas tena yajñān akalpayat 02,035.029d@021_0412 ye dasyavo grāmacarā araṇye ca vasanti ye 02,035.029d@021_0413 caturthena ca so 'ṃśena tān sarvān pratyaṣedhayat 02,035.029d@021_0414 sarvebhyaś cāntavāsibhyaḥ kārtavīryo 'harad balim 02,035.029d@021_0415 āhṛtaṃ svabalair yat tad arjunasyāvamanyate 02,035.029d@021_0416 kāko vā mūṣiko vāpi taṃ tam eva nyabarhayat 02,035.029d@021_0417 dvārāṇi nāpidhīyante rāṣṭreṣu nagareṣu ca 02,035.029d@021_0418 sa eva rāṣṭrapālo 'bhūt strīpālo 'bhavad arjunaḥ 02,035.029d@021_0419 sa evāsīd ajāpālaḥ sa gopālo viśāṃ pate 02,035.029d@021_0420 sarvāṇy eva manuṣyāṇāṃ rājā kṣetrāṇi rakṣati 02,035.029d@021_0421 idaṃ tu kārtavīryasya babhūvāsadṛśaṃ janaiḥ 02,035.029d@021_0422 na pūrve nāpare tasya gamiṣyanti gatiṃ nṛpāḥ 02,035.029d@021_0423 yad arṇave prayātasya vastraṃ na pariṣicyate 02,035.029d@021_0424 śataṃ varṣasahasrāṇām anuśiṣyārjuno mahīm 02,035.029d@021_0425 dattātreyaprasādena evaṃ rājyaṃ cakāra saḥ 02,035.029d@021_0426 evaṃ bahūni karmāṇi cakre lokahitāya saḥ 02,035.029d@021_0427 dattātreya iti khyātaḥ prādurbhāvas tu vaiṣṇavaḥ 02,035.029d@021_0428 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0428 kathito bharataśreṣṭha śṛṇu bhūyo mahātmanaḥ 02,035.029d@021_0429 yadā bhṛgukule janma yadarthaṃ ca mahātmanaḥ 02,035.029d@021_0430 jāmadagnya iti khyātaḥ prādurbhāvas tu vaiṣṇavaḥ 02,035.029d@021_0431 jamadagneḥ suto rājan rāmo nāma sa vīryavān 02,035.029d@021_0432 hehayāntakaro rājan sa rāmo balināṃ varaḥ 02,035.029d@021_0433 kārtavīryo mahāvīryo balenāpratimas tathā 02,035.029d@021_0434 rāmeṇa jāmadagnyena hato viṣamam ācaran 02,035.029d@021_0435 taṃ kārtavīryaṃ rājānaṃ hehayānām ariṃdamam 02,035.029d@021_0436 rathasthaṃ pārthivaṃ rāmaḥ pātayitvāvadhīd raṇe 02,035.029d@021_0437 jambhasya yajñahantā sa ṛtvijaṃ caiva saṃstare 02,035.029d@021_0438 jambhasya mūrdhni bhettā ca hantā ca śatadundubheḥ 02,035.029d@021_0439 sa eṣa kṛṣṇo govindo jāto bhṛguṣu vīryavān 02,035.029d@021_0440 sahasrabāhum uddhartuṃ sahasrajitam āhave 02,035.029d@021_0441 kṣatriyāṇāṃ catuḥṣaṣṭim ayutāni mahāyaśāḥ 02,035.029d@021_0442 sarasvatyāṃ sametāni eṣa vai dhanuṣājayat 02,035.029d@021_0443 brahmadviṣāṃ vadhe tasmin sahasrāṇi caturdaśa 02,035.029d@021_0444 punar jagrāha śūrāṇām antaṃ cakre nararṣabhaḥ 02,035.029d@021_0445 tato daśasahasrasya bhaṅktvā pūrvam ariṃdamaḥ 02,035.029d@021_0446 sahasraṃ musalenāghnan sahasram udakṛntata 02,035.029d@021_0447 caturdaśa sahasrāṇi kaṇadhūmam apāyayat 02,035.029d@021_0448 śiṣṭān brahmadviṣo jitvā tato 'snāyata bhārgavaḥ 02,035.029d@021_0449 rāma rāmety abhikruṣṭo brāhmaṇaiḥ kṣatriyārditaiḥ 02,035.029d@021_0450 nyaghnad daśa sahasrāṇi rāmaḥ paraśunābhibhūḥ 02,035.029d@021_0451 na hy amṛṣyata tāṃ vācam ārtair bhṛśam udīritām 02,035.029d@021_0452 bhṛgo rāmābhidhāveti yadākrandan dvijātayaḥ 02,035.029d@021_0453 kāśmīrān daradān kuntīn kṣudrakān mālavāñ śakān 02,035.029d@021_0454 cedikāśikarūśāṃś ca ṛṣīkān krathakaiśikān 02,035.029d@021_0455 aṅgān vaṅgān kaliṅgāṃś ca māgadhān kāśikosalān 02,035.029d@021_0456 rātrāyaṇān vītihotrān kirātān mārttikāvatān 02,035.029d@021_0457 etān anyāṃś ca rājendrān deśe deśe sahasraśaḥ 02,035.029d@021_0458 nikṛtya niśitair bāṇaiḥ saṃpradāya vivasvate 02,035.029d@021_0459 kīrṇā kṣatriyakoṭībhir merumandarabhūṣaṇā 02,035.029d@021_0460 triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī tena niḥkṣatriyā kṛtā 02,035.029d@021_0461 kṛtvā niḥkṣatriyāṃ caiva bhārgavaḥ sa mahāyaśāḥ 02,035.029d@021_0462 indragopakavarṇasya jīvaṃjīvanibhasya ca 02,035.029d@021_0463 pūrayām āsa saritaḥ kṣatajasya sarāṃsi ca 02,035.029d@021_0464 cakāra tarpaṇaṃ vīraḥ pitṝṇāṃ tāsu teṣu ca 02,035.029d@021_0465 sarvān aṣṭādaśa dvīpān vaśam ānīya bhārgavaḥ 02,035.029d@021_0466 so 'śvamedhasahasrāṇi naramedhaśatāni ca 02,035.029d@021_0467 iṣṭvā sāgaraparyantāṃ kāśyapāya mahīṃ dadau 02,035.029d@021_0468 tasyāgreṇānuparyeti bhūmiṃ kṛtvā vipāṃsulām 02,035.029d@021_0469 tataḥ kālakṛtāṃ satyāṃ bhārgavāya mahātmane 02,035.029d@021_0470 gāthām apy atra gāyanti ye purāṇavido janāḥ 02,035.029d@021_0471 vedim aṣṭādaśotsedhāṃ hiraṇyasyātipauruṣīm 02,035.029d@021_0472 rāmasya jāmadagnyasya pratijagrāha kāśyapaḥ 02,035.029d@021_0473 evam iṣṭvā mahābāhuḥ kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ 02,035.029d@021_0474 anyad varṣaśataṃ rāmaḥ saubhe sālvam ayodhayat 02,035.029d@021_0475 tataḥ sa bhṛguśārdūlas taṃ saubhaṃ yodhayan prabhuḥ 02,035.029d@021_0476 subandhuraṃ rathaṃ rājann āsthāya bharatarṣabha 02,035.029d@021_0477 nagnikānāṃ kumārīṇāṃ gāyantīnām upāśṛṇot 02,035.029d@021_0478 rāma rāma mahābāho bhṛgūṇāṃ kīrtivardhana 02,035.029d@021_0479 tyaja śastrāṇi sarvāṇi na tvaṃ saubhaṃ vadhiṣyasi 02,035.029d@021_0480 cakrahasto gadāpāṇir bhītānām abhayaṃkaraḥ 02,035.029d@021_0481 yudhi pradyumnasāmbābhyāṃ kṛṣṇaḥ saubhaṃ vadhiṣyati 02,035.029d@021_0482 tac chrutvā puruṣavyāghras tata eva vanaṃ yayau 02,035.029d@021_0483 nyasya sarvāṇi śastrāṇi kālakāṅkṣī mahāyaśāḥ 02,035.029d@021_0484 rathaṃ varmāyudhaṃ caiva śarān paraśum eva ca 02,035.029d@021_0485 dhanūṃṣy apsu pratiṣṭhāpya rāmas tepe paraṃ tapaḥ 02,035.029d@021_0486 hriyaṃ prajñāṃ śriyaṃ kīrtiṃ lakṣmīṃ cāmitrakarśanaḥ 02,035.029d@021_0487 pañcādhiṣṭhāya dharmātmā taṃ rathaṃ visasarja ha 02,035.029d@021_0488 ādikāle pravṛttaṃ hi vibhajan kālam īśvaraḥ 02,035.029d@021_0489 nāhanac chraddhayā saubhaṃ na hy aśakto mahāyaśāḥ 02,035.029d@021_0490 jāmadagnya iti khyāto yas tv asau bhagavān ṛṣiḥ 02,035.029d@021_0491 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0491 so 'sya bhāgas tapas tepe bhārgavo lokaviśrutaḥ 02,035.029d@021_0492 śṛṇu rājaṃs tathā viṣṇoḥ prādurbhāvaṃ mahātmanaḥ 02,035.029d@021_0493 caturviṃśe yuge cāpi mārkaṇḍeyapuraḥsaraḥ 02,035.029d@021_0494 tithau nāvamike jajñe tathā daśarathād api 02,035.029d@021_0495 kṛtvātmānaṃ mahābāhuś caturdhā viṣṇur avyayaḥ 02,035.029d@021_0496 loke rāma iti khyātas tejasā bhāskaropamaḥ 02,035.029d@021_0497 prasādhanārthaṃ lokasya viṣṇus tasya sanātanaḥ 02,035.029d@021_0498 dharmārtham eva kaunteya jajñe tatra mahāyaśāḥ 02,035.029d@021_0499 tam apy āhur manuṣyendraṃ sarvabhūtapates tanum 02,035.029d@021_0500 yajñavighnaṃ tadā kṛtvā viśvāmitrasya bhārata 02,035.029d@021_0501 subāhur nihatahas tena mārīcas tāḍito bhṛśam 02,035.029d@021_0502 tasmai dattāni śastrāṇi viśvāmitreṇa dhīmatā 02,035.029d@021_0503 vadhārthaṃ devaśatrūṇāṃ durvārāṇi surair api 02,035.029d@021_0504 vartamāne tadā yajñe janakasya mahātmanaḥ 02,035.029d@021_0505 bhagnaṃ māheśvaraṃ cāpaṃ krīḍatā līlayā param 02,035.029d@021_0506 tato vivāhaṃ sītāyāḥ kṛtvā sa raghuvallabhaḥ 02,035.029d@021_0507 nagarīṃ punar āsādya mumude tatra sītayā 02,035.029d@021_0508 kasya cit tv atha kālasya pitrā tatrābhicoditaḥ 02,035.029d@021_0509 kaikeyyāḥ priyam anvicchan vanam abhyavapadyata 02,035.029d@021_0510 yaḥ samāḥ sarvadharmajñaś caturdaśa vane vasan 02,035.029d@021_0511 lakṣmaṇānucaro rāmaḥ sarvabhūtahite rataḥ 02,035.029d@021_0512 caturdaśa vane taptvā tapo varṣāṇi bhārata 02,035.029d@021_0513 rūpiṇī yasya pārśvasthā sītety abhihitā janaiḥ 02,035.029d@021_0514 pūrvocitatvāt sā lakṣmīr bhartāram anugacchati 02,035.029d@021_0515 janasthāne vasan kāryaṃ tridaśānāṃ cakāra saḥ 02,035.029d@021_0516 mārīcaṃ dūṣaṇaṃ hatvā kharaṃ triśirasaṃ tathā 02,035.029d@021_0517 caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ ghorakarmaṇām 02,035.029d@021_0518 jaghāna rāmo dharmātmā prajānāṃ hitakāmyayā 02,035.029d@021_0519 virādhaṃ ca kabandhaṃ ca rākṣasau krūrakarmiṇau 02,035.029d@021_0520 jaghāna ca tadā rāmo gandharvau śāpavikṣatau 02,035.029d@021_0521 sa rāvaṇasya bhaginīnāsācchedaṃ ca kārayat 02,035.029d@021_0522 bhāryāviyogaṃ taṃ prāpya mṛgayan vyacarad vanam 02,035.029d@021_0523 tatas tam ṛśyamūkaṃ sa gatvā pampām atītya ca 02,035.029d@021_0524 sugrīvaṃ mārutiṃ dṛṣṭvā cakre maitrīṃ tayoḥ sa vai 02,035.029d@021_0525 atha gatvā sa kiṣkindhāṃ sugrīveṇa tadā saha 02,035.029d@021_0526 nihatya vālinaṃ yuddhe vānarendraṃ mahābalam 02,035.029d@021_0527 abhyaṣiñcat tadā rāmaḥ sugrīvaṃ vānareśvaram 02,035.029d@021_0528 tataḥ sa vīryavān rājaṃs tvarayan vai samutsukaḥ 02,035.029d@021_0529 vicitya vāyuputreṇa laṅkādeśaṃ niveditam 02,035.029d@021_0530 setuṃ baddhvā samudrasya vānaraiḥ sahitas tadā 02,035.029d@021_0531 sītāyāḥ padam anvicchan rāmo laṅkāṃ viveśa ha 02,035.029d@021_0532 devoragagaṇānāṃ hi yakṣarākṣasapakṣiṇām 02,035.029d@021_0533 tatrāvadhyaṃ rākṣasendraṃ rāvaṇaṃ yudhi durjayam 02,035.029d@021_0534 yuktaṃ rākṣasakoṭībhir bhinnāñjanacayopamam 02,035.029d@021_0535 durnirīkṣyaṃ suragaṇair varadānena darpitam 02,035.029d@021_0536 jaghāna sacivaiḥ sārdhaṃ sānvayaṃ rāvaṇaṃ raṇe 02,035.029d@021_0537 trailokyakaṇṭakaṃ vīraṃ mahākāyaṃ mahābalam 02,035.029d@021_0538 rāvaṇaṃ sagaṇaṃ hatvā rāmo bhūtapatiḥ purā 02,035.029d@021_0539 laṅkāyāṃ taṃ mahātmānaṃ rākṣasendraṃ vibhīṣaṇam 02,035.029d@021_0540 abhiṣicya ca tatraiva amaratvaṃ dadau tadā 02,035.029d@021_0541 āruhya puṣpakaṃ rāmaḥ sītām ādāya pāṇḍava 02,035.029d@021_0542 sabalaḥ svapuraṃ gatvā dharmarājyam apālayat 02,035.029d@021_0543 dānavo lavaṇo nāma madhoḥ putro mahābalaḥ 02,035.029d@021_0544 śatrughnena hato rājaṃs tato rāmasya śāsanāt 02,035.029d@021_0545 evaṃ bahūni karmāṇi kṛtvā lokahitāya saḥ 02,035.029d@021_0546 rājyaṃ cakāra vidhivad rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ 02,035.029d@021_0547 daśāśvamedhān ājahre jyotirukthyān ahargaṇān 02,035.029d@021_0548 nāśrūyantāśubhā vāco nātyayaḥ prāṇināṃ tadā 02,035.029d@021_0549 na vittajaṃ bhayaṃ cāsīd rāme rājyaṃ praśāsati 02,035.029d@021_0550 prāṇināṃ ca bhayaṃ nāsīj jalānalavidhānajam 02,035.029d@021_0551 paryadevan na vidhavā nānāthāḥ kāś canābhavan 02,035.029d@021_0552 sarvam āsīt tadā tṛptaṃ rāme rājyaṃ praśāsati 02,035.029d@021_0553 na saṃkarakarā varṇā na kṛṣṭakarakṛj janaḥ 02,035.029d@021_0554 na ca sma vṛddhā bālānāṃ pretakāryāṇi kurvate 02,035.029d@021_0555 viśaḥ paryacaran kṣatraṃ kṣatraṃ nāpīḍayad viśaḥ 02,035.029d@021_0556 narā nātyacaran bhāryā bhāryā nātyacaran patīn 02,035.029d@021_0557 nāsīd alpakṛṣir loke rāme rājyaṃ praśāsati 02,035.029d@021_0558 āsan varṣasahasrāṇi tathā putrasahasriṇaḥ 02,035.029d@021_0559 arogāḥ prāṇino 'py āsan rāme rājyaṃ praśāsati 02,035.029d@021_0560 ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca manuṣyāṇāṃ tathaiva ca 02,035.029d@021_0561 pṛthivyāṃ sahavāso 'bhūd rāme rājyaṃ praśāsati 02,035.029d@021_0562 sarve hy āsaṃs tṛptarūpās tadā tasmin viśāṃ pate 02,035.029d@021_0563 dharmeṇa pṛthivīṃ sarvām anuśāsati bhūmipe 02,035.029d@021_0564 tapasy evābhavan sarve sarve dharmam anuvratāḥ 02,035.029d@021_0565 pṛthivyāṃ dhārmike tasmin rāme rājyaṃ praśāsati 02,035.029d@021_0566 nādharmiṣṭho naraḥ kaś cid babhūva prāṇināṃ kva cit 02,035.029d@021_0567 prāṇāpānau samāv āstāṃ rāme rājyaṃ praśāsati 02,035.029d@021_0568 gāthām apy atra gāyanti ye purāṇavido janāḥ 02,035.029d@021_0569 śyāmo yuvā lohitākṣo mātaṅgānām ivarṣabhaḥ 02,035.029d@021_0570 ājānubāhuḥ sumukhaḥ siṃhaskandho mahābalaḥ 02,035.029d@021_0571 daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca 02,035.029d@021_0572 rājyaṃ bhogaṃ ca saṃprāpya śaśāsa pṛthivīm imām 02,035.029d@021_0573 rāmo rāmo rāma iti prajānām abhavan kathāḥ 02,035.029d@021_0574 rāmabhūtaṃ jagad idaṃ rāme rājyaṃ praśāsati 02,035.029d@021_0575 ṛgyajuḥsāmahīnāś ca na tadāsan dvijātayaḥ 02,035.029d@021_0576 uṣitvā daṇḍake kāryaṃ tridaśānāṃ cakāra saḥ 02,035.029d@021_0577 pūrvāpakāriṇaṃ saṃkhye paulastyaṃ manujarṣabhaḥ 02,035.029d@021_0578 devagandharvanāgānām ariṃ sa nijaghāna ha 02,035.029d@021_0579 sattvavān guṇasaṃpanno dīpyamānaḥ svatejasā 02,035.029d@021_0580 evam eva mahābāhur ikṣvākukulavardhanaḥ 02,035.029d@021_0581 rāvaṇaṃ sagaṇaṃ hatvā divam ākramatābhibhūḥ 02,035.029d@021_0582 iti dāśaratheḥ khyātaḥ prādurbhāvo mahātmanaḥ 02,035.029d@021_0583 tataḥ kṛṣṇo mahābāhur bhītānām abhayaṃkaraḥ 02,035.029d@021_0584 aṣṭāviṃśe yuge rājañ jajñe śrīvatsalakṣaṇaḥ 02,035.029d@021_0585 peśalaś ca vadānyaś ca loke bahumato nṛṣu 02,035.029d@021_0586 smṛtimān deśakālajñaḥ śaṅkhacakragadāsidhṛk 02,035.029d@021_0587 vāsudeva iti khyāto lokānāṃ hitakṛt sadā 02,035.029d@021_0588 vṛṣṇīnāṃ ca kule jāto bhūmeḥ priyacikīrṣayā 02,035.029d@021_0589 sa nṛṇām abhayaṃ dātā madhuheti sa viśrutaḥ 02,035.029d@021_0590 sa śakrārjunarāmāṇāṃ kila sthānāny asūdayat 02,035.029d@021_0591 kaṃsādīn nijaghānājau daityān mānuṣavigrahān 02,035.029d@021_0592 ayaṃ lokahitārthāya prādurbhāvo mahātmanaḥ 02,035.029d@021_0593 kalkī viṣṇuyaśā nāma bhūyaś cotpatsyate hariḥ 02,035.029d@021_0594 kaler yugānte saṃprāpte dharme śithilatāṃ gate 02,035.029d@021_0595 pāṣaṇḍināṃ gaṇānāṃ hi vadhārthaṃ bharatarṣabha 02,035.029d@021_0596 dharmasya ca vivṛddhyarthaṃ viprāṇāṃ hitakāmyayā 02,035.029d@021_0597 ete cānye ca bahavo divyā devagaṇair yutāḥ 02,035.029d@021_0598 vaiśaṃpāyanaḥ 02,035.029d@021_0598 prādurbhāvāḥ purāṇeṣu gīyante brahmavādibhiḥ 02,035.029d@021_0599 evam ukto 'tha kaunteyas tataḥ pauravanandanaḥ 02,035.029d@021_0600 yudhiṣṭhiraḥ 02,035.029d@021_0600 ābabhāṣe punar bhīṣmaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,035.029d@021_0601 bhūya eva manuṣyendra upendrasya yaśasvinaḥ 02,035.029d@021_0602 janma vṛṣṇiṣu vijñātum icchāmi vadatāṃ vara 02,035.029d@021_0603 yathaiva bhagavāñ jātaḥ kṣitāv iha janārdanaḥ 02,035.029d@021_0604 mādhaveṣu mahābuddhis tan me brūhi pitāmaha 02,035.029d@021_0605 yadarthaṃ ca mahātejā gās tu govṛṣabhekṣaṇaḥ 02,035.029d@021_0606 rarakṣa kaṃsasya vadhāl lokānām abhirakṣitā 02,035.029d@021_0607 krīḍatā caiva yad bālye govindena viceṣṭitam 02,035.029d@021_0608 vaiśaṃpāyanaḥ 02,035.029d@021_0608 tadā matimatāṃ śreṣṭha tan me brūhi pitāmaha 02,035.029d@021_0609 evam uktas tato bhīṣmaḥ keśavasya mahātmanaḥ 02,035.029d@021_0610 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0610 mādhaveṣu tadā janma kathayām āsa vīryavān 02,035.029d@021_0611 hanta te kathayiṣyāmi yudhiṣṭhira yathātatham 02,035.029d@021_0612 yato nārāyaṇasyeha janma vṛṣṇiṣu kaurava 02,035.029d@021_0613 purā loke mahārāja vartamāne kṛte yuge 02,035.029d@021_0614 āsīt trailokyavikhyātaḥ saṃgrāmas tārakāmayaḥ 02,035.029d@021_0615 virocano mayas tāro varāhaḥ śveta eva ca 02,035.029d@021_0616 lambaḥ kiśoraḥ svarbhānur ariṣṭo 'tha kṣaraś ca vai 02,035.029d@021_0617 vipracittiḥ pralambaś ca vṛtrajambhabalādayaḥ 02,035.029d@021_0618 namuciḥ kālanemiś ca prahlāda iti viśrutaḥ 02,035.029d@021_0619 ete cānye ca bahavo daityasaṃghāḥ sahasraśaḥ 02,035.029d@021_0620 nānāśastradharā rājan nānābhūṣaṇavāhanāḥ 02,035.029d@021_0621 devatānām abhimukhās tasthur daiteyadānavāḥ 02,035.029d@021_0622 devās tu yudhyamānās te dānavān abhyayū raṇe 02,035.029d@021_0623 ādityā vasavo rudrāḥ sādhyā viśve marudgaṇāḥ 02,035.029d@021_0624 indro yamaś ca candraś ca varuṇo 'tha dhaneśvaraḥ 02,035.029d@021_0625 aśvinau ca mahāvīryau ye cānye devatāgaṇāḥ 02,035.029d@021_0626 cakrur yuddhaṃ mahāghoraṃ dānavaiś ca yathākramam 02,035.029d@021_0627 yudhyamānāḥ sameyuś ca devā daiteyadānavaiḥ 02,035.029d@021_0628 tad yuddham abhavad ghoraṃ devadānavasaṃkulam 02,035.029d@021_0629 tābhyāṃ balābhyāṃ saṃjajñe tumulo vigrahas tadā 02,035.029d@021_0630 tīkṣṇaiḥ śastraiḥ kiranto 'tha abhyayur devadānavāḥ 02,035.029d@021_0631 aghnan devān sagandharvān sayakṣoragacāraṇān 02,035.029d@021_0632 te vadhyamānā daiteyair devasaṃghās tadā raṇe 02,035.029d@021_0633 dudruvuḥ saṃpariśrāntāḥ kṣīṇapraharaṇā raṇe 02,035.029d@021_0634 trātāraṃ manasā jagmur devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum 02,035.029d@021_0635 etasminn antare tatra jagāma harir īśvaraḥ 02,035.029d@021_0636 dīpayañ jyotiṣā bhūmiṃ śaṅkhacakragadādharaḥ 02,035.029d@021_0637 tam āgataṃ suparṇasthaṃ viṣṇuṃ lokanamaskṛtam 02,035.029d@021_0638 dṛṣṭvā mudā yutāḥ sarve bhayaṃ tyaktvā raṇe surāḥ 02,035.029d@021_0639 cakrur yuddhaṃ punaḥ sarve devā daiteyadānavaiḥ 02,035.029d@021_0640 tad yuddham abhavad ghoram acintyaṃ romaharṣaṇam 02,035.029d@021_0641 jaghnur daityān raṇe devāḥ sarve śakrapurogamāḥ 02,035.029d@021_0642 te vadhyamānā vibudhair dudruvur daityadānavāḥ 02,035.029d@021_0643 vidrutān dānavān dṛṣṭvā tadā bhārata saṃyuge 02,035.029d@021_0644 kālanemir iti khyāto dānavaḥ pratyadṛśyata 02,035.029d@021_0645 śatapraharaṇo ghoraḥ śatabāhuḥ śatānanaḥ 02,035.029d@021_0646 śataśīrṣaḥ sthitaḥ śrīmāñ śataśṛṅga ivācalaḥ 02,035.029d@021_0647 bhāskarākāramukuṭaḥ śiñjitābharaṇāṅgadaḥ 02,035.029d@021_0648 dhūmrakeśo hariśmaśrur nirdaṣṭhoṣṭhapuṭānanaḥ 02,035.029d@021_0649 trailokyāntaravistāraṃ dhārayan vipulaṃ vapuḥ 02,035.029d@021_0650 tarjayan vai raṇe devāñ chādayan sa diśo daśa 02,035.029d@021_0651 abhyadhāvat susaṃkruddho vyāditāsya ivāntakaḥ 02,035.029d@021_0652 tataḥ śastraprapātaiś ca devān dharṣitavān raṇe 02,035.029d@021_0653 athābhyayuḥ surān sarvān punas te daityadānavāḥ 02,035.029d@021_0654 āpīḍayan raṇe kruddhās tato devān yudhiṣṭhira 02,035.029d@021_0655 te vadhyamānā vibudhāḥ samare kālaneminā 02,035.029d@021_0656 daityaiś caiva mahārāja dudruvuḥ sahitā diśaḥ 02,035.029d@021_0657 vidrutān vibudhān dṛṣṭvā kālanemir mahāsuraḥ 02,035.029d@021_0658 indraṃ yamāgnivaruṇān vāyuṃ ca dhanadaṃ ravim 02,035.029d@021_0659 etāṃś cānyān balāj jitvā teṣāṃ kāryāṇy avāpa saḥ 02,035.029d@021_0660 tān sarvāṃs tarasā jitvā kālanemir mahāsuraḥ 02,035.029d@021_0661 dadarśa gagane viṣṇuṃ suparṇasthaṃ mahādyutim 02,035.029d@021_0662 taṃ dṛṣṭvā krodhatāmrākṣas tarjayann abhyayāt tadā 02,035.029d@021_0663 sa bāhuśatam udyamya sarvāstragrahaṇaṃ raṇe 02,035.029d@021_0664 roṣād bhārata daityendro viṣṇor urasi pātayat 02,035.029d@021_0665 daityāś ca dānavāś caiva sarve mayapurogamāḥ 02,035.029d@021_0666 svāny āyudhāni saṃgṛhya sarve viṣṇum atāḍayan 02,035.029d@021_0667 sa tāḍyamāno 'tibalair daityaiḥ sarvāyudhodyataiḥ 02,035.029d@021_0668 na cacāla harir yuddhe 'kampyamāna ivācalaḥ 02,035.029d@021_0669 punar udyamya saṃkruddhaḥ kālanemir dṛḍhāṃ gadām 02,035.029d@021_0670 jaghāna saṃyuge rājan sa viṣṇuṃ garuḍaṃ ca vai 02,035.029d@021_0671 sa dṛṣṭvā garuḍaṃ śrāntaṃ cakram udyamya vai hariḥ 02,035.029d@021_0672 śataṃ śirāṃsi bāhūṃś ca so 'cchinat kālaneminaḥ 02,035.029d@021_0673 jaghānānyāṃś ca tān sarvān samare daityadānavān 02,035.029d@021_0674 tasmin rājan raṇe daityās traya eva viniḥsṛtāḥ 02,035.029d@021_0675 virocano mayaś caiva svarbhānuś ca mahāsuraḥ 02,035.029d@021_0676 sarvān aśeṣān hatvā tu viṣṇur vai daityadānavān 02,035.029d@021_0677 vibudhānām ṛṣīṇāṃ ca svāni sthānāni vai dadau 02,035.029d@021_0678 dattvā surāṇāṃ suprītiṃ prāpya sarvāṇi bhārata 02,035.029d@021_0679 jagāma brahmaṇā sārdhaṃ brahmalokaṃ tadā hariḥ 02,035.029d@021_0680 brahmalokaṃ praviśyātha tatra nārāyaṇaḥ prabhuḥ 02,035.029d@021_0681 paurāṇāṃ guhyasadanaṃ divyaṃ nārāyaṇāśramam 02,035.029d@021_0682 saṃpraviśya tadā devaḥ stūyamāno maharṣibhiḥ 02,035.029d@021_0683 sahasraśīrṣo bhūtvātha śayanāyopacakrame 02,035.029d@021_0684 ādidevaḥ purāṇātmā nidrāvaśam upāgataḥ 02,035.029d@021_0685 śete sukhaṃ sadā viṣṇur mohayañ jagad avyayaḥ 02,035.029d@021_0686 jagmus tasyātha varṣāṇi śayānasya mahātmanaḥ 02,035.029d@021_0687 ṣaṭtriṃśacchatasāhasraṃ mānuṣeṇeha saṃkhyayā 02,035.029d@021_0688 tataḥ kṛtayugatretādvāparānte bubodha saḥ 02,035.029d@021_0689 brahmādibhiḥ suraiś cāpi stūyamāno maharṣibhiḥ 02,035.029d@021_0690 utplutya śayanād viṣṇur brahmaṇā vibudhaiḥ saha 02,035.029d@021_0691 devānāṃ ca hitārthāya yayau devasabhāṃ prati 02,035.029d@021_0692 meroḥ śikharavinyastāṃ jvalantīṃ tāṃ śubhāṃ sabhām 02,035.029d@021_0693 viviśus tāṃ surāḥ sarve brahmaṇā saha bhārata 02,035.029d@021_0694 jagmus tatra niṣedus te sā niḥśabdam abhūt tadā 02,035.029d@021_0695 bhūmiḥ 02,035.029d@021_0695 tatra bhūmir uvācātha khedāt karuṇabhāṣiṇī 02,035.029d@021_0696 rājñāṃ balair balavatāṃ khinnāsmi bhṛśapīḍitā 02,035.029d@021_0697 nityaṃ bhārapariśrāntā duḥkhāj jīvāmi vai surāḥ 02,035.029d@021_0698 pure pure ca nṛpatiḥ koṭisaṃkhyair balair vṛtaḥ 02,035.029d@021_0699 rāṣṭre rāṣṭre ca śataśo grāmāḥ kulasahasriṇaḥ 02,035.029d@021_0700 bhūmipānāṃ sahasraiś ca teṣāṃ ca balināṃ balaiḥ 02,035.029d@021_0701 grāmāyutaiś ca rāṣṭraiś ca ahaṃ nirvivarīkṛtā 02,035.029d@021_0702 ke cid daityeṣu cotpannā ke cid rākṣasayonayaḥ 02,035.029d@021_0703 tasmād dhārayituṃ śaktā na śakṣyāmi janān aham 02,035.029d@021_0704 daityeśair bādhyamānās tāḥ prajā nityaṃ durātmabhiḥ 02,035.029d@021_0704 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0705 bhūmes tad vacanaṃ śrutvā devo nārāyaṇas tadā 02,035.029d@021_0706 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0706 vyādiśya tān surān sarvān kṣitau vastuṃ mano dadhe 02,035.029d@021_0707 yac cakre bhagavān viṣṇur vasudevakulodbhavaḥ 02,035.029d@021_0708 tat te 'haṃ nṛpa vakṣyāmi śṛṇu sarvam aśeṣataḥ 02,035.029d@021_0709 vāsudevasya māhātmyaṃ caritaṃ ca mahādyuteḥ 02,035.029d@021_0710 hitārthaṃ suramartyānāṃ lokānāṃ hi hitāya ca 02,035.029d@021_0711 yadā divi vibhus tāta na reme bhagavān asau 02,035.029d@021_0712 tato vyādiśya bhūtāni bhuvi bhaumasukhāvahaḥ 02,035.029d@021_0713 nigrahārthāya daityānāṃ codayām āsa vai tadā 02,035.029d@021_0714 marutaś ca vasūṃś caiva sūryācandramasāv ubhau 02,035.029d@021_0715 gandharvāpsarasaś caiva rudrādityāṃs tathāśvinau 02,035.029d@021_0716 jāyadhvaṃ mānuṣe loke sarvabhūtamaheśvarāḥ 02,035.029d@021_0717 jaṅgamāni viśālākṣo hy ātmānaṃ hy ātmanāsṛjat 02,035.029d@021_0718 jāyatām iti govindas tiryagyonigatair api 02,035.029d@021_0719 tāni sarvāṇi sarvajñaḥ sasurāṇi sureśvaraḥ 02,035.029d@021_0720 ta evam uktāḥ kṛṣṇena sarva eva divaukasaḥ 02,035.029d@021_0721 daityadānavahantāraḥ saṃbhūtā bhuvaneśvarāḥ 02,035.029d@021_0722 yayātivaṃśajasyātha vasudevasya dhīmataḥ 02,035.029d@021_0723 kule puṇyayaśaḥkarmā bheje nārāyaṇaḥ prabhuḥ 02,035.029d@021_0724 ājñāpayitvā ratyartham ajāyata yadoḥ kule 02,035.029d@021_0725 ātmānam ātmanā tāta kṛtvā bahuvidhaṃ hariḥ 02,035.029d@021_0726 ratyartham eva gāvas tā rarakṣa puruṣottamaḥ 02,035.029d@021_0727 ajātaśatro jātas tu yathaiṣa bhuvi bhūmipa 02,035.029d@021_0728 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0728 kīrtyamānaṃ mayā tāta nibodha bharatarṣabha 02,035.029d@021_0729 sāgarāḥ samakampanta mudā celuś ca parvatāḥ 02,035.029d@021_0730 jajvaluś cāgnayaḥ śāntā jāyamāne janārdane 02,035.029d@021_0731 śivāḥ saṃpravavur vātāḥ praśāntam abhavad rajaḥ 02,035.029d@021_0732 jyotīṃṣi saṃprakāśante jāyamāne janārdane 02,035.029d@021_0733 devadundubhayaś cāpi sasvanur bhṛśam ambare 02,035.029d@021_0734 abhyavarṣat tadāgamya nāradaḥ puṣpavṛṣṭibhiḥ 02,035.029d@021_0735 gīrbhir maṅgalayuktābhir astuvan madhusūdanam 02,035.029d@021_0736 upatasthus tadā prītāḥ prādurbhāve maharṣayaḥ 02,035.029d@021_0737 tatas tān abhisaṃprekṣya nāradapramukhān ṛṣīn 02,035.029d@021_0738 upānṛtyann upajagur gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ 02,035.029d@021_0739 upatasthe ca govindaṃ sahasrākṣaḥ śacīpatiḥ 02,035.029d@021_0740 abhyabhāṣata tejasvī maharṣīn pūjayaṃs tadā 02,035.029d@021_0741 kṛtyāni devakāryāṇi kṛtvā lokahitāya ca 02,035.029d@021_0742 svaṃ lokaṃ lokakṛd devaḥ punar gacchati tejasā 02,035.029d@021_0743 ity uktvā munibhiḥ sārdhaṃ jagāma tridiveśvaraḥ 02,035.029d@021_0744 abhyanujñāya tān sarvāñ chādayan prakṛtiṃ parām 02,035.029d@021_0745 nandagopakule kṛṣṇa uṣitvā bahulāḥ samāḥ 02,035.029d@021_0746 vasudevas tato jātaṃ bālam ādityasaṃnibham 02,035.029d@021_0747 nandagopakule rājan bhayāt pracchādayad dharim 02,035.029d@021_0748 tataḥ kadācit suptaṃ taṃ śakaṭasya tv adhaḥ śiśum 02,035.029d@021_0749 yaśodā saṃparityajya jagāma yamunāṃ nadīm 02,035.029d@021_0750 śiśulīlāṃ tataḥ kurvan svahastacaraṇau kṣipan 02,035.029d@021_0751 ruroda madhuraṃ kṛṣṇaḥ pādāv ūrdhvaṃ prasārayan 02,035.029d@021_0752 pādāṅguṣṭhena śakaṭaṃ dhārayann atha keśavaḥ 02,035.029d@021_0753 tatrāthaikena pādena pātayitvā tadā śiśuḥ 02,035.029d@021_0754 nyubjaṃ payodharākāṅkṣī cakāra ca ruroda ca 02,035.029d@021_0755 pātitaṃ śakaṭaṃ dṛṣṭvā bhinnabhāṇḍaghaṭīghaṭam 02,035.029d@021_0756 janās te śiśunā tena vismayaṃ paramaṃ yayuḥ 02,035.029d@021_0757 pratyakṣaṃ śūrasenānāṃ dṛśyate mahad adbhutam 02,035.029d@021_0758 śayānena hataḥ pakṣī śiśunā tigmatejasā 02,035.029d@021_0759 pūtanā cāpi nihatā mahākāyā mahāstanī 02,035.029d@021_0760 paśyatāṃ sarvadevānāṃ vāsudevena bhārata 02,035.029d@021_0761 tataḥ kāle mahārāja saṃsaktau rāmakeśavau 02,035.029d@021_0762 kṛṣṇaḥ saṃkarṣaṇaś cobhau riṅkhiṇau samapadyatām 02,035.029d@021_0763 anyonyakiraṇagrastau candrasūryāv ivāmbare 02,035.029d@021_0764 visarpayetāṃ sarvatra sarpabhogabhujau tadā 02,035.029d@021_0765 rejatuḥ pāṃsudigdhāṅgau rāmakṛṣṇau tadā nṛpa 02,035.029d@021_0766 kva cic ca jānubhiḥ spṛṣṭau krīḍamānau kva cid vane 02,035.029d@021_0767 pibantau dadhikulyāś ca mathyamāne ca bhārata 02,035.029d@021_0768 tataḥ sa bālo govindo navanītaṃ tadākṣayam 02,035.029d@021_0769 grasamānas tu tatrātha gopībhir dadṛśe 'tha vai 02,035.029d@021_0770 dāmnātholūkhale kṛṣṇo gopastrībhiś ca bandhitaḥ 02,035.029d@021_0771 tadātha śiśunā tena rājaṃs tāv arjunāv ubhau 02,035.029d@021_0772 samūlaviṭapau bhagnau tad adbhutam ivābhavat 02,035.029d@021_0773 tatas tau bālyam uttīrṇau kṛṣṇasaṃkarṣaṇāv ubhau 02,035.029d@021_0774 tasminn eva vrajasthāne saptavarṣau babhūvatuḥ 02,035.029d@021_0775 nīlapītāmbaradharau pītaśvetānulepanau 02,035.029d@021_0776 babhūvatur vatsapālau kākapakṣadharāv ubhau 02,035.029d@021_0777 parṇavādyaṃ śrutisukhaṃ vādayantau varānanau 02,035.029d@021_0778 śuśubhāte vanagatāv udīrṇāv iva pannagau 02,035.029d@021_0779 mayūrāṅgajakarṇau tau pallavāpīḍadhāriṇau 02,035.029d@021_0780 vanamālāparikṣiptau sālapotāv ivodgatau 02,035.029d@021_0781 aravindakṛtāpīḍau rajjuyajñopavītinau 02,035.029d@021_0782 śikyatumbadharau vīrau gopaveṇupravādakau 02,035.029d@021_0783 kva cid dhasantāv anyonyaṃ krīḍamānau kva cid vane 02,035.029d@021_0784 parṇaśayyāsu saṃsuptau kva cin nidrāntaraiṣiṇau 02,035.029d@021_0785 tau vatsān pālayantau hi śobhayantau mahad vanam 02,035.029d@021_0786 cañcūryantau ramantau sma rājann evaṃ tadā śubhau 02,035.029d@021_0787 tato vṛndāvanaṃ gatvā vasudevasutāv ubhau 02,035.029d@021_0788 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0788 govrajaṃ tatra kaunteya cārayantau vijahratuḥ 02,035.029d@021_0789 tataḥ kadā cid govindo jyeṣṭhaṃ saṃkarṣaṇaṃ vinā 02,035.029d@021_0790 cacāra tad vanaṃ ramyaṃ ramyarūpo varānanaḥ 02,035.029d@021_0791 kākapakṣadharaḥ śrīmāñ śyāmaḥ padmanibhekṣaṇaḥ 02,035.029d@021_0792 śrīvatsenorasā yuktaḥ śaśāṅka iva lakṣmaṇā 02,035.029d@021_0793 rajjuyajñopavītī sa pītāmbaradharo yuvā 02,035.029d@021_0794 śvetagandhena liptāṅgo nīlakuñcitamūrdhajaḥ 02,035.029d@021_0795 rājatā barhipatreṇa mandamārutakampinā 02,035.029d@021_0796 kva cid gāyan kva cit krīḍan kva cin nṛtyan kva cid dhasan 02,035.029d@021_0797 gopaveṇuṃ sa madhuraṃ kāmaṃ tad api vādayan 02,035.029d@021_0798 prahlādanārthaṃ tu gavāṃ kva cid vanagato yuvā 02,035.029d@021_0799 gokule meghakāle tu cacāra dyutimān prabhuḥ 02,035.029d@021_0800 bahuramyeṣu deśeṣu vanasya vanarājiṣu 02,035.029d@021_0801 tāsu kṛṣṇo mudaṃ lebhe krīḍayā bharatarṣabha 02,035.029d@021_0802 sa kadā cid vane tasmin gobhiḥ saha parivrajan 02,035.029d@021_0803 bhāṇḍīraṃ nāma dṛṣṭvātha nyagrodhaṃ keśavo mahān 02,035.029d@021_0804 tasya chāyānivāsāya matiṃ cakre tadā prabhuḥ 02,035.029d@021_0805 sa tatra vayasā tulyair vatsapālaiḥ sahānagha 02,035.029d@021_0806 reme sa divasān kṛṣṇaḥ purā svargapure yathā 02,035.029d@021_0807 taṃ krīḍamānaṃ gopālāḥ kṛṣṇaṃ bhāṇḍīravāsinaḥ 02,035.029d@021_0808 ramayanti sma bahavo mānyaiḥ krīḍanakais tadā 02,035.029d@021_0809 anye sma parigāyanti gopā muditamānasāḥ 02,035.029d@021_0810 gopālāḥ kṛṣṇam evānye gāyanti sma vanapriyāḥ 02,035.029d@021_0811 teṣāṃ sa gāyatām eva vādayām āsa keśavaḥ 02,035.029d@021_0812 parṇavādyāntare veṇuṃ tumbavīṇāṃ ca tatra vai 02,035.029d@021_0813 evaṃ krīḍāntaraiḥ kṛṣṇo gopālair vijahāra saḥ 02,035.029d@021_0814 tena bālena kaunteya kṛtaṃ lokahitaṃ tadā 02,035.029d@021_0815 paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ vāsudevena bhārata 02,035.029d@021_0816 hrade nīpavane tatra krīḍitaṃ nāgamūrdhani 02,035.029d@021_0817 śāsayitvā tu kālīyaṃ sarvalokasya paśyataḥ 02,035.029d@021_0818 vijahāra tataḥ kṛṣṇo baladevasahāyavān 02,035.029d@021_0819 dhenuko dāruṇo daityo rājan rāsabhavigrahaḥ 02,035.029d@021_0820 tadā tālavane rājan baladevena vai hataḥ 02,035.029d@021_0821 tataḥ kadā cit kaunteya rāmakṛṣṇau vanaṃ gatau 02,035.029d@021_0822 cārayantau pravṛddhāni godhanāni śubhānanau 02,035.029d@021_0823 viharantau mudā yuktau vīkṣamāṇau vanāni vai 02,035.029d@021_0824 kṣvelayantau pragāyantau vicinvantau ca pādapān 02,035.029d@021_0825 nāmabhir vyāharantau ca vatsān gāś ca paraṃtapau 02,035.029d@021_0826 ceratur lokasiddhābhiḥ krīḍābhir aparājitau 02,035.029d@021_0827 tau devau mānuṣīṃ dīkṣāṃ vahantau surapūjitau 02,035.029d@021_0828 tajjātiguṇayuktābhiḥ krīḍābhiś ceratur vanam 02,035.029d@021_0829 tataḥ kṛṣṇo mahātejās tadā gatvā tu govrajam 02,035.029d@021_0830 giriyajñaṃ tam evaiṣa prakṛtaṃ gopadārakaiḥ 02,035.029d@021_0831 bubhuje pāyasaṃ śaurir īśvaraḥ sarvabhūtakṛt 02,035.029d@021_0832 taṃ dṛṣṭvā gopakāḥ sarve kṛṣṇam eva samarcayan 02,035.029d@021_0833 pūjyamānas tato gopair divyaṃ vapur adhārayat 02,035.029d@021_0834 dhṛto govardhano nāma saptāhaṃ parvatas tadā 02,035.029d@021_0835 śiśunā vāsudevena gavārtham arimardana 02,035.029d@021_0836 krīḍamānas tadā kṛṣṇaḥ kṛtavān karma duṣkaram 02,035.029d@021_0837 tad adbhutam ivātrāsīt sarvalokasya bhārata 02,035.029d@021_0838 devadevaḥ kṣitiṃ gatvā kṛṣṇaṃ dṛṣṭvā mudānvitaḥ 02,035.029d@021_0839 govinda iti taṃ hy uktvā hy abhyaṣiñcat puraṃdaraḥ 02,035.029d@021_0840 ity uktvāśliṣya govindaṃ puruhūto 'bhyayād divam 02,035.029d@021_0841 athāriṣṭa iti khyātaṃ daityaṃ vṛṣabhavigraham 02,035.029d@021_0842 jaghāna tarasā kṛṣṇaḥ paśūnāṃ hitakāmyayā 02,035.029d@021_0843 keśinaṃ nāma daiteyaṃ rājan vai hayavigraham 02,035.029d@021_0844 tathā vanagataṃ pārtha gajāyutabalaṃ hayam 02,035.029d@021_0845 pragṛhya bhojaputrasya jaghāna puruṣottamaḥ 02,035.029d@021_0846 āndhraṃ mallaṃ ca cāṇūraṃ nijaghāna mahāsuram 02,035.029d@021_0847 sunāmānam amitraghnaḥ sarvasainyapuraskṛtam 02,035.029d@021_0848 mṛgarūpeṇa govindaṃ trāsayām āsa bhārata 02,035.029d@021_0849 baladevena cāyatnāt samāje muṣṭiko hataḥ 02,035.029d@021_0850 trāsitaś ca tadā kaṃsaḥ sa hi kṛṣṇena bhārata 02,035.029d@021_0851 airāvataṃ yuyutsantaṃ mātaṅgānām ivarṣabham 02,035.029d@021_0852 kṛṣṇaḥ kuvalayāpīḍaṃ hatavāṃs tasya paśyataḥ 02,035.029d@021_0853 hatvā kaṃsam amitraghnaḥ sarveṣāṃ paśyatāṃ tadā 02,035.029d@021_0854 abhiṣicyograsenaṃ taṃ pitroḥ pādam avandata 02,035.029d@021_0855 evamādīni karmāṇi kṛtavān vai janārdanaḥ 02,035.029d@021_0856 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0856 evaṃ bālye 'pi gopālaiḥ krīḍābhis tau vijahratuḥ 02,035.029d@021_0857 tatas tau jagmatus tāta guruṃ sāndīpaniṃ punaḥ 02,035.029d@021_0858 guruśuśrūṣayā yuktau dharmajñau dharmacāriṇau 02,035.029d@021_0859 vratam ugraṃ mahātmānau vicarantāv avantiṣu 02,035.029d@021_0860 ahorātraiś catuḥṣaṣṭyā ṣaḍaṅgaṃ vedam āpatuḥ 02,035.029d@021_0861 lekhyaṃ ca gaṇitaṃ cobhau prāpnutāṃ yadunandanau 02,035.029d@021_0862 gāndharvavedaṃ citraṃ ca sakalaṃ samavāpatuḥ 02,035.029d@021_0863 hastiśikṣāśvaśikṣāṃ ca dvādaśāhena cāpatuḥ 02,035.029d@021_0864 tāv ubhau jagmatur vīrau guruṃ sāndīpaniṃ punaḥ 02,035.029d@021_0865 dhanurvedacikīrṣārthaṃ dharmajñau dharmacāriṇau 02,035.029d@021_0866 tāv iṣvastravarācāryam abhigamya praṇamya ca 02,035.029d@021_0867 tena tau satkṛtau rājan vicarantāv avantiṣu 02,035.029d@021_0868 pañcāśadbhir ahorātrair daśāṅgaṃ supratiṣṭhitam 02,035.029d@021_0869 sarahasyaṃ dhanurvedaṃ sakalaṃ tāv avāpatuḥ 02,035.029d@021_0870 dṛṣṭvā kṛtārthau viprendro gurvarthe tāv acodayat 02,035.029d@021_0871 ayācatārthaṃ govindaṃ tataḥ sāndīpanir vibhuḥ 02,035.029d@021_0872 mama putraḥ samudre 'smiṃs timinā cāpavāhitaḥ 02,035.029d@021_0873 putram ānaya bhadraṃ te bhakṣitaṃ timinā mama 02,035.029d@021_0874 ārtāya gurave tatra pratiśuśrāva duṣkaram 02,035.029d@021_0875 aśakyaṃ triṣu lokeṣu kartum anyena kena cit 02,035.029d@021_0876 yaś ca sāndīpaneḥ putraṃ jaghāna bharatarṣabha 02,035.029d@021_0877 so 'suraḥ samare tābhyāṃ samudre vinipātitaḥ 02,035.029d@021_0878 tataḥ sāndīpaneḥ putraḥ prasādād amitaujasaḥ 02,035.029d@021_0879 dīrghakālaṃ gataḥ pretaḥ punar āsīc charīravān 02,035.029d@021_0880 tad aśakyam acintyaṃ ca dṛṣṭvā sumahad adbhutam 02,035.029d@021_0881 sarveṣām eva bhūtānāṃ vismayaḥ samajāyata 02,035.029d@021_0882 aiśvaryāṇi ca sarvāṇi gavāśvaṃ ca dhanāni ca 02,035.029d@021_0883 sarvaṃ tad upajahrāte gurave rāmakeśavau 02,035.029d@021_0884 gadāparighayuddheṣu sarvāstreṣu ca keśavaḥ 02,035.029d@021_0885 paramāṃ mukhyatāṃ prāptaḥ sarvalokeṣu viśrutaḥ 02,035.029d@021_0886 kaś ca nārāyaṇād anyaḥ sarvaratnavibhūṣitam 02,035.029d@021_0887 ratham ādityasaṃkāśam ātiṣṭheta śacīpateḥ 02,035.029d@021_0888 tasya cāpratimo yantā vajrapāṇeḥ priyaḥ sakhā 02,035.029d@021_0889 mātaliḥ saṃgṛhītā syād anyatra puruṣottamāt 02,035.029d@021_0890 bhojarājatanūjo 'pi kaṃsas tāta yudhiṣṭhira 02,035.029d@021_0891 astrajñāne bale vīrye kārtavīryasamo 'bhavat 02,035.029d@021_0892 tasya bhojapateḥ putrād bhojarājanyavardhanāt 02,035.029d@021_0893 udvijante sma rājānaḥ suparṇād iva pannagāḥ 02,035.029d@021_0894 citrakārmukanistriṃśavimalaprāsayodhinaḥ 02,035.029d@021_0895 śataṃ śatasahasrāṇi pādātās tasya bhārata 02,035.029d@021_0896 aṣṭau śatasahasrāṇi śūrāṇām anivartinām 02,035.029d@021_0897 abhavan bhojarājasya jāmbūnadamayadhvajāḥ 02,035.029d@021_0898 rukmakāñcanakakṣyās tu gajās tasya yudhiṣṭhira 02,035.029d@021_0899 tāvanty eva sahasrāṇi gajānām anivartinām 02,035.029d@021_0900 te ca parvatasaṃkāśāś citradhvajapatākinaḥ 02,035.029d@021_0901 babhūvur bhojarājasya nityaṃ pramuditā gajāḥ 02,035.029d@021_0902 svalaṃkṛtānāṃ śīghrāṇāṃ kareṇūnāṃ yudhiṣṭhira 02,035.029d@021_0903 abhavad bhojarājasya dvis tāvad dhi mahad balam 02,035.029d@021_0904 ṣoḍaśāśvasahasrāṇi kiṃśukābhāni tasya vai 02,035.029d@021_0905 aparas tu mahāvyūhaḥ kiśorāṇāṃ yudhiṣṭhira 02,035.029d@021_0906 ārohavarasaṃpanno durdharṣaḥ kena cid balāt 02,035.029d@021_0907 sa ca ṣoḍaśasāhasraḥ kaṃsabhrātṛpuraḥsaraḥ 02,035.029d@021_0908 sunāmā sarvatas tv enaṃ sa kaṃsaṃ paryapālayat 02,035.029d@021_0909 ya āsan sarvavarṇās tu hayās tasya yudhiṣṭhira 02,035.029d@021_0910 sa gaṇo miśrako nāma ṣaṣṭisāhasra ucyate 02,035.029d@021_0911 kaṃsaroṣamahāvegāṃ dhvajānūpamahādrumām 02,035.029d@021_0912 mattadvipamahāgrāhāṃ vaivasvatavaśānugām 02,035.029d@021_0913 śastrajālamahāphenāṃ sādivegamahājalām 02,035.029d@021_0914 gadāparighapāṭhīnāṃ nānākavacaśaivalām 02,035.029d@021_0915 rathanāgamahāvartāṃ nānārudhirakardamām 02,035.029d@021_0916 citrakārmukanistriṃśāṃ rathāśvakalilahradām 02,035.029d@021_0917 mahāmṛdhanadīṃ ghorāṃ yudhāvartananisvanām 02,035.029d@021_0918 ko vā nārāyaṇād ekaḥ kaṃsahantā yudhiṣṭhira 02,035.029d@021_0919 eṣa śakrarathe tiṣṭhaṃs tāny anīkāni bhārata 02,035.029d@021_0920 vyadhamad bhojaputrasya mahābhrāṇīva mārutaḥ 02,035.029d@021_0921 taṃ sabhāsthaṃ sahāmātyaṃ hatvā kaṃsaṃ sahānvayam 02,035.029d@021_0922 mānayām āsa mānārhāṃ devakīṃ sasuhṛdgaṇām 02,035.029d@021_0923 yaśodāṃ rohiṇīṃ caiva abhivādya punaḥ punaḥ 02,035.029d@021_0924 ugrasenaṃ ca rājānam abhiṣicya janārdanaḥ 02,035.029d@021_0925 arcito yadumukhyais tu bhagavān vāsavānujaḥ 02,035.029d@021_0926 tataḥ pārthivam āyāntaṃ sahitaṃ sarvarājabhiḥ 02,035.029d@021_0927 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0927 sarasvatyāṃ jarāsaṃdham ajayat puruṣottamaḥ 02,035.029d@021_0928 śūrasenapuraṃ tyaktvā sarvayādavanandanaḥ 02,035.029d@021_0929 dvārakāṃ bhagavān kṛṣṇaḥ pratyapadyata keśavaḥ 02,035.029d@021_0930 pratyapadyata yānāni ratnāni ca bahūni ca 02,035.029d@021_0931 yathārhaṃ puṇḍarīkākṣo nairṛtān pratyapadyata 02,035.029d@021_0932 tatra vighnaṃ caranti sma daiteyāḥ saha dānavaiḥ 02,035.029d@021_0933 tāñ jaghāna mahābāhur varadattān mahāsurān 02,035.029d@021_0934 sa vighnam akarot tatra narako nāma nairṛtaḥ 02,035.029d@021_0935 trāsanaḥ surasaṃghānāṃ vidito vaḥ prabhāvataḥ 02,035.029d@021_0936 sa bhūmyāṃ mūrtiliṅgasthaḥ sarvadevāsurāntakaḥ 02,035.029d@021_0937 mānuṣāṇām ṛṣīṇāṃ ca pratīpam akarot tadā 02,035.029d@021_0938 tvaṣṭur duhitaraṃ bhaumaḥ kaśerum agamat tadā 02,035.029d@021_0939 gajarūpeṇa jagrāha rucirāṅgīṃ caturdaśīm 02,035.029d@021_0940 pramathya ca jahāraināṃ hṛtvā ca narako 'bravīt 02,035.029d@021_0941 narakaḥ 02,035.029d@021_0941 naṣṭaśokabhayābādhaḥ prāgjyotiṣapatis tadā 02,035.029d@021_0942 yāni devamanuṣyeṣu ratnāni vividhāni ca 02,035.029d@021_0943 bibharti ca mahī kṛtsnā sāgareṣu ca yad vasu 02,035.029d@021_0944 adyaprabhṛti tad devi sahitāḥ sarvanairṛtāḥ 02,035.029d@021_0945 tavaivopahariṣyanti daityāś ca saha dānavaiḥ 02,035.029d@021_0946 evam uttamaratnāni bahūni vividhāni ca 02,035.029d@021_0947 sa jahāra tadā bhaumaḥ strīratnāni ca bhārata 02,035.029d@021_0948 gandharvāṇāṃ ca yāḥ kanyā jahāra narako balāt 02,035.029d@021_0949 yāś ca devamanuṣyāṇāṃ sapta cāpsarasāṃ gaṇāḥ 02,035.029d@021_0950 caturdaśasahasrāṇām ekaviṃśacchatāni ca 02,035.029d@021_0951 ekaveṇīdharāḥ sarvāḥ satāṃ mārgam anuvratāḥ 02,035.029d@021_0952 tāsām antaḥpuraṃ bhaumo 'kārayan maṇiparvate 02,035.029d@021_0953 audakāyām adīnātmā murasya viṣayaṃ prati 02,035.029d@021_0954 tāś ca prāgjyotiṣo rājā murasya daśa cātmajāḥ 02,035.029d@021_0955 nairṛtāś ca yathā mukhyāḥ pālayanta upāsate 02,035.029d@021_0956 sa eṣa tapasaḥ pāre varadatto mahīsutaḥ 02,035.029d@021_0957 aditiṃ dharṣayām āsa kuṇḍalārthaṃ yudhiṣṭhira 02,035.029d@021_0958 na cāsuragaṇaiḥ sarvaiḥ sahitaiḥ karma tat purā 02,035.029d@021_0959 kṛtapūrvaṃ mahāghoraṃ yad akārṣīn mahāsuraḥ 02,035.029d@021_0960 yaṃ mahī suṣuve devī yasya prāgjyotiṣaṃ puram 02,035.029d@021_0961 viṣayāntapālāś catvāro yasyāsan yuddhadurmadāḥ 02,035.029d@021_0962 ādevayānam āvṛtya panthānaṃ paryavasthitāḥ 02,035.029d@021_0963 trāsanāḥ surasaṃghānāṃ virūpai rākṣasaiḥ saha 02,035.029d@021_0964 hayagrīvo nisumbhaś ca ghoraḥ pañcajanas tathā 02,035.029d@021_0965 muraḥ putrasahasraiś ca varadatto mahāsuraḥ 02,035.029d@021_0966 tadvadhārthaṃ mahābāhur eṣa cakragadāsidhṛk 02,035.029d@021_0967 jāto vṛṣṇiṣu devakyāṃ vāsudevo janārdanaḥ 02,035.029d@021_0968 tasyāsya puruṣendrasya lokaprathitatejasaḥ 02,035.029d@021_0969 nivāso dvārakā tāta vidito vaḥ pradhānataḥ 02,035.029d@021_0970 atīva hi purī ramyā dvārakā vāsavakṣayāt 02,035.029d@021_0971 ati vai rājate pṛthvyāṃ pratyakṣaṃ te yudhiṣṭhira 02,035.029d@021_0972 tasmin devapuraprakhye sā sabhā vṛṣṇyupāśrayā 02,035.029d@021_0973 yā dāśārhīti vikhyātā yojanāyatavistṛtā 02,035.029d@021_0974 tatra vṛṣṇyandhakāḥ sarve rāmakṛṣṇapurogamāḥ 02,035.029d@021_0975 lokayātrām imāṃ kṛtsnāṃ parirakṣanta āsate 02,035.029d@021_0976 tatrāsīneṣu sarveṣu kadā cid bharatarṣabha 02,035.029d@021_0977 divyagandhā vavur vātāḥ kusumānāṃ ca vṛṣṭayaḥ 02,035.029d@021_0978 tataḥ sūryasahasrābhas tejorāśir mahādbhutaḥ 02,035.029d@021_0979 muhūrtam antarikṣe 'bhūt tato bhūmau pratiṣṭhitaḥ 02,035.029d@021_0980 madhye tu tejasas tasya pāṇḍaraṃ gajam āsthitaḥ 02,035.029d@021_0981 vṛto devagaṇaiḥ sarvair vāsavaḥ pratyadṛśyata 02,035.029d@021_0982 rāmakṛṣṇau ca rājā ca vṛṣṇyandhakagaṇaiḥ saha 02,035.029d@021_0983 utpatya sahasā tasmai namaskāram akurvata 02,035.029d@021_0984 so 'vatīrya gajāt tūrṇaṃ pariṣvajya janārdanam 02,035.029d@021_0985 sasvaje baladevaṃ ca rājānaṃ ca tam āhukam 02,035.029d@021_0986 uddhavaṃ vasudevaṃ ca vikadruṃ ca mahāmatim 02,035.029d@021_0987 pradyumnasāmbaniśaṭhān aniruddhaṃ sasātyakim 02,035.029d@021_0988 gadaṃ sāraṇam akrūraṃ bhānujhilliviḍūrathān 02,035.029d@021_0989 kṛtavarmācārudeṣṇau dāśārhāṇāṃ purogamān 02,035.029d@021_0990 pariṣvajya ca dṛṣṭvā ca bhagavān bhūtabhāvanaḥ 02,035.029d@021_0991 vṛṣṇyandhakamahāmātrān pariṣvajyātha vāsavaḥ 02,035.029d@021_0992 pragṛhya pūjāṃ tair dattāṃ bhagavān pākaśāsanaḥ 02,035.029d@021_0993 so 'diter vacanāt tāta kuṇḍalārthe janārdana 02,035.029d@021_0994 uvāca paramaprīto jahi bhaumam iti prabho 02,035.029d@021_0994 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_0995 tam uvāca mahābāhuḥ priyamāṇo janārdanaḥ 02,035.029d@021_0996 nihatya narakaṃ bhaumam āhariṣyāmi kuṇḍale 02,035.029d@021_0997 evam uktvā tu govindo rāmam evābhyabhāṣata 02,035.029d@021_0998 pradyumnam aniruddhaṃ ca sāmbaṃ cāpratimaṃ bale 02,035.029d@021_0999 etāṃś coktvā tadā tatra vāsudevo mahāyaśāḥ 02,035.029d@021_1000 athāruhya suparṇaṃ vai śaṅkhacakragadāsidhṛt 02,035.029d@021_1001 yayau tadā hṛṣīkeśo devānāṃ hitakāmyayā 02,035.029d@021_1002 taṃ prayāntam amitraghnaṃ devāḥ sahapuraṃdarāḥ 02,035.029d@021_1003 pṛṣṭhato 'nuyayuḥ prītāḥ stuvanto viṣṇum acyutam 02,035.029d@021_1004 ugrān rakṣogaṇān hatvā narakasya mahāsurān 02,035.029d@021_1005 kṣurāntān mauravān pāśān ṣaṭsahasraṃ dadarśa saḥ 02,035.029d@021_1006 saṃchidya pāśāñ śastreṇa muraṃ hatvā sahānvayam 02,035.029d@021_1007 śilāsaṃghān atikramya niśumbham avapothayat 02,035.029d@021_1008 yaḥ sahasrasamas tv ekaḥ sarvān devān ayodhayat 02,035.029d@021_1009 taṃ jaghāna mahāvīryaṃ hayagrīvaṃ mahābalam 02,035.029d@021_1010 apāratejā durdharṣaḥ sarvayādavanandanaḥ 02,035.029d@021_1011 madhye lohitagaṅgāyāṃ bhagavān devakīsutaḥ 02,035.029d@021_1012 audakāyāṃ virūpākṣaṃ jaghāna madhusūdanaḥ 02,035.029d@021_1013 pañca pañcajanān ghorān narakasya mahāsurān 02,035.029d@021_1014 tataḥ prāgjyotiṣaṃ nāma dīpyamānam iva śriyā 02,035.029d@021_1015 puram āsādayām āsa tatra yuddham avartata 02,035.029d@021_1016 mahad devāsuraṃ yuddhaṃ yad vṛttaṃ bharatarṣabha 02,035.029d@021_1017 yuddhaṃ na syāt samaṃ tena lokavismayakārakam 02,035.029d@021_1018 cakralāṅgalasaṃchinnāḥ śaktikhaḍgahatās tadā 02,035.029d@021_1019 nipetur dānavās tatra samāsādya janārdanam 02,035.029d@021_1020 aṣṭau śatasahasrāṇi dānavānāṃ paraṃtapa 02,035.029d@021_1021 nihatya puruṣavyāghraḥ pātālavivaraṃ yayau 02,035.029d@021_1022 trāsanaṃ surasaṃghānāṃ narakaṃ puruṣottamaḥ 02,035.029d@021_1023 yodhayaty atitejasvī madhuvan madhusūdanaḥ 02,035.029d@021_1024 tad yuddham abhavad ghoraṃ tena bhaumena bhārata 02,035.029d@021_1025 kuṇḍalārthe sureśasya narakeṇa mahātmanā 02,035.029d@021_1026 muhūrtaṃ lālayitvātha narakaṃ madhusūdanaḥ 02,035.029d@021_1027 pravṛttacakraṃ cakreṇa pramamātha balād balī 02,035.029d@021_1028 cakrapramathitaṃ tasya papāta sahasā bhuvi 02,035.029d@021_1029 uttamāṅgaṃ hatāṅgasya vṛtre vajrahate yathā 02,035.029d@021_1030 bhūmis tu patitaṃ dṛṣṭvā te vai prādāc ca kuṇḍale 02,035.029d@021_1031 pradāya ca mahābāhum idaṃ vacanam abravīt 02,035.029d@021_1032 sṛṣṭas tvayaiva madhuhaṃs tvayaiva nihataḥ prabho 02,035.029d@021_1033 yathecchasi tathā krīḍan prajās tasyānupālaya 02,035.029d@021_1033 vāsudevaḥ 02,035.029d@021_1034 devānāṃ ca munīnāṃ ca pitṝṇāṃ ca mahātmanām 02,035.029d@021_1035 udvejanīyo bhūtānāṃ brahmadviṭ puruṣādhamaḥ 02,035.029d@021_1036 lokadviṣṭaḥ sutas tubhyaṃ devārir lokakaṇṭakaḥ 02,035.029d@021_1037 sarvalokanamaskāryām aditiṃ bādhate balī 02,035.029d@021_1038 kuṇḍale darpasaṃpūrṇas tato me nihato 'suraḥ 02,035.029d@021_1039 naiva manyus tvayā kāryo yat kṛtaṃ mayi bhāmini 02,035.029d@021_1040 matprabhāvāc ca te putro labdhavān gatim uttamām 02,035.029d@021_1041 tasmād gaccha mahābhāge bhārāvataraṇaṃ kṛtam 02,035.029d@021_1041 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_1042 nihatya narakaṃ bhaumaṃ satyabhāmāsahāyavān 02,035.029d@021_1043 sahito lokapālaiś ca dadarśa narakālayam 02,035.029d@021_1044 athāsya gṛham āsādya narakasya yaśasvinaḥ 02,035.029d@021_1045 dadarśa dhanam akṣayyaṃ ratnāni vividhāni ca 02,035.029d@021_1046 maṇimuktāpravālāni vaiḍūryavikṛtāni ca 02,035.029d@021_1047 aśmasārān arkamaṇīn vimalān sphāṭikān api 02,035.029d@021_1048 jāmbūnadamayāny eva śātakumbhamayāni ca 02,035.029d@021_1049 pradīptajvalanābhāni śītaraśmiprabhāṇi ca 02,035.029d@021_1050 hiraṇyavarṇaṃ ruciraṃ śvetam abhyantaraṃ gṛham 02,035.029d@021_1051 yat tad arthaṃ gṛhe dṛṣṭaṃ narakasya dhanaṃ bahu 02,035.029d@021_1052 na hi rājñaḥ kuberasya tāvad dhanasamucchrayaḥ 02,035.029d@021_1053 dṛṣṭapūrvaḥ purā sākṣān mahendrasadaneṣv api 02,035.029d@021_1054 hate bhaume nisumbhe ca vāsavaḥ sagaṇo 'bravīt 02,035.029d@021_1055 dāśārhapatim āsīnam āhṛtya maṇikuṇḍale 02,035.029d@021_1056 imāni maṇiratnāni vividhāni vasūni ca 02,035.029d@021_1057 hemasūtrā mahākakṣyās tomarair vīryaśālinaḥ 02,035.029d@021_1058 bhīmarūpāś ca mātaṅgāḥ pravālavikṛtāḥ kuthāḥ 02,035.029d@021_1059 vimalāni patākāni vāsāṃsi vividhāni ca 02,035.029d@021_1060 te ca viṃśatisāhasrā dvis tāvatyaḥ kareṇavaḥ 02,035.029d@021_1061 aṣṭau śatasahasrāṇi deśajāś cottamā hayāḥ 02,035.029d@021_1062 gobhiś cāvikṛtair yānaiḥ kāmaṃ tava janārdana 02,035.029d@021_1063 etat te prāpayiṣyāmi vṛṣṇyāvāsam ariṃdama 02,035.029d@021_1064 āvikāni ca sūkṣmāṇi śayanāny āsanāni ca 02,035.029d@021_1065 kāmavyāhāriṇaś cāpi pakṣiṇaḥ priyadarśanāḥ 02,035.029d@021_1066 candanāgarumiśrāṇi yānāni vividhāni ca 02,035.029d@021_1067 tac ca te prāpayiṣyāmi vṛṣṇyāvāsam ariṃdama 02,035.029d@021_1068 vasu yat triṣu lokeṣu dharmeṇaivārjitaṃ tvayā 02,035.029d@021_1069 devagandharvaratnāni daiteyāsurajāni ca 02,035.029d@021_1070 yāni santīha ratnāni narakasya niveśane 02,035.029d@021_1071 etat tu garuḍe sarvaṃ kṣipram āropya vāsavaḥ 02,035.029d@021_1072 dāśārhapatinā sārdham upāyān maṇiparvatam 02,035.029d@021_1073 tatra puṇyā vavur vātāḥ prabhāś citrāḥ samujjvalāḥ 02,035.029d@021_1074 prekṣatāṃ surasaṃghānāṃ vismayaḥ samapadyata 02,035.029d@021_1075 tridaśā ṛṣayaś caiva candrādityau tathā divi 02,035.029d@021_1076 prabhayā tasya śailasya nirviśeṣam ivābhavat 02,035.029d@021_1077 anujñātas tu rāmeṇa vāsavena ca keśavaḥ 02,035.029d@021_1078 prīyamāṇo mahābāhur viveśa maṇiparvatam 02,035.029d@021_1079 tatra vaiḍūryavarṇāni dadarśa madhusūdanaḥ 02,035.029d@021_1080 satoraṇapatākāni dvārāṇi śaraṇāni ca 02,035.029d@021_1081 citragrathitameghābhaḥ prababhau maṇiparvataḥ 02,035.029d@021_1082 hemacitrapatākaiś ca prāsādair upaśobhitaḥ 02,035.029d@021_1083 harmyāṇi ca viśālāni maṇisopānavanti ca 02,035.029d@021_1084 tatrasthā varavarṇābhā dadarśa madhusūdanaḥ 02,035.029d@021_1085 gandharvāsuramukhyānāṃ priyā duhitaras tadā 02,035.029d@021_1086 triviṣṭapasame deśe tiṣṭhantam aparājitam 02,035.029d@021_1087 parivavrur mahābāhum ekaveṇīdharāḥ striyaḥ 02,035.029d@021_1088 sarvāḥ kāṣāyavāsinyaḥ sarvāś ca niyatendriyāḥ 02,035.029d@021_1089 vratasaṃtāpajaḥ śoko nātra kāś cid apīḍayat 02,035.029d@021_1090 arajāṃsi ca vāsāṃsi bibhratyaḥ kauśikāny api 02,035.029d@021_1091 sametya yadusiṃhasya cakrur asyāñjaliṃ striyaḥ 02,035.029d@021_1092 ūcuś cainaṃ hṛṣīkeśaṃ sarvās tāḥ kamalekṣaṇāḥ 02,035.029d@021_1093 nāradena samākhyātam asmākaṃ puruṣottama 02,035.029d@021_1094 āgamiṣyati govindaḥ surakāryārthasiddhaye 02,035.029d@021_1095 so 'suraṃ narakaṃ hatvā nisumbhaṃ muram eva ca 02,035.029d@021_1096 bhaumaṃ ca saparīvāraṃ hayagrīvaṃ ca dānavam 02,035.029d@021_1097 tathā pañcajanaṃ caiva prāpsyate dhanam akṣayam 02,035.029d@021_1098 so 'cireṇaiva kālena yuṣmadbhartā bhaviṣyati 02,035.029d@021_1099 evam uktvāgamad dhīmān devarṣir nāradas tadā 02,035.029d@021_1100 tvāṃ cintayānāḥ satataṃ tapo ghoram upāsmahe 02,035.029d@021_1101 kāle 'tīte mahābāhuṃ kadā drakṣyāma mādhavam 02,035.029d@021_1102 ity evaṃ hṛdi saṃkalpaṃ kṛtvā puruṣasattama 02,035.029d@021_1103 tapaś carāma satataṃ rakṣyamāṇā hi dānavaiḥ 02,035.029d@021_1104 gāndharveṇa vivāhena vivāhaṃ kuru naḥ priyam 02,035.029d@021_1105 tato 'smatpriyakāmārthaṃ bhagavān mārutaḥ svayam 02,035.029d@021_1106 yathoktaṃ nāradenātha nacirāt tad bhaviṣyati 02,035.029d@021_1107 tāsāṃ paramanārīṇām ṛṣabhākṣaṃ puraskṛtam 02,035.029d@021_1108 dadṛśur devagandharvā gṛṣṭīnām iva gopatim 02,035.029d@021_1109 tasya candropamaṃ vaktram udīkṣya muditendriyāḥ 02,035.029d@021_1110 saṃprahṛṣṭā mahābāhum idaṃ vacanam abruvan 02,035.029d@021_1111 satyaṃ bata purā vāyur idam asmān ihābravīt 02,035.029d@021_1112 sarvabhūtakṛtajñaś ca maharṣir api nāradaḥ 02,035.029d@021_1113 viṣṇur nārāyaṇo devaḥ śaṅkhacakragadāsidhṛk 02,035.029d@021_1114 sa bhaumaṃ narakaṃ hatvā bhartā vo bhavitā hi saḥ 02,035.029d@021_1115 diṣṭyā tasyarṣimukhyasya nāradasya mahātmanaḥ 02,035.029d@021_1116 vacanaṃ darśanād eva satyaṃ bhavitum arhati 02,035.029d@021_1117 yat priyaṃ bata paśyāma vaktraṃ candropamaṃ tu te 02,035.029d@021_1118 darśanena kṛtārthāḥ sma vayam adya mahātmanaḥ 02,035.029d@021_1119 uvāca sa yaduśreṣṭhaḥ sarvās tā jātamanmathāḥ 02,035.029d@021_1120 yathā brūta viśālākṣyas tat sarvaṃ vo bhaviṣyati 02,035.029d@021_1121 tāni sarvāṇi ratnāni gamayitvātha kiṃkaraiḥ 02,035.029d@021_1122 striyaś ca gamayitvātha devarṣinṛpakanyakāḥ 02,035.029d@021_1123 vainateyabhuje kṛṣṇo maṇiparvatam uttamam 02,035.029d@021_1124 kṣipram āropayāṃ cakre bhagavān devakīsutaḥ 02,035.029d@021_1125 sapakṣigaṇamātaṅgaṃ savyālamṛgapannagam 02,035.029d@021_1126 śākhāmṛgagaṇair juṣṭaṃ saprastaraśilātalam 02,035.029d@021_1127 nyaṅkubhiś ca varāhaiś ca rurubhiś ca niṣevitam 02,035.029d@021_1128 saprapātamahāsānuṃ vicitraśikhisaṃkulam 02,035.029d@021_1129 taṃ mahendrānujaḥ śauriś cakāra garuḍopari 02,035.029d@021_1130 paśyatāṃ sarvabhūtānām utpāṭya maṇiparvatam 02,035.029d@021_1131 upendraṃ baladevaṃ ca vāsavaṃ ca mahābalam 02,035.029d@021_1132 taṃ ca ratnaugham atulaṃ parvataṃ ca mahābalaḥ 02,035.029d@021_1133 varuṇasyāmṛtaṃ divyaṃ chatraṃ candropamaṃ śubham 02,035.029d@021_1134 svapakṣabalavikṣepair mahādriśikharopamaḥ 02,035.029d@021_1135 dikṣu sarvāsu saṃrāvaṃ sa cakre garuḍo vahan 02,035.029d@021_1136 ārujan parvatāgrāṇi pādapāṃś ca samutkṣipan 02,035.029d@021_1137 saṃjahāra mahābhrāṇi vaiśvānarapathaṃ gataḥ 02,035.029d@021_1138 grahanakṣatratārāṇāṃ saptarṣigaṇatejasām 02,035.029d@021_1139 prabhājālam atikramya candrasūryapathaṃ yayau 02,035.029d@021_1140 meroḥ śikharam āsādya madhyamaṃ madhusūdanaḥ 02,035.029d@021_1141 devasthānāni sarvāṇi dadarśa bharatarṣabha 02,035.029d@021_1142 viśveṣāṃ marutāṃ caiva sādhyānāṃ ca yudhiṣṭhira 02,035.029d@021_1143 bhrājamānāny atikramya aśvinoś ca paraṃtapa 02,035.029d@021_1144 prāpya puṇyatamaṃ sthānaṃ devalokam ariṃdamaḥ 02,035.029d@021_1145 śakrasadma samāsādya avaruhya janārdanaḥ 02,035.029d@021_1146 so 'bhivādya diteḥ pādāv arcitaḥ sarvadaivataiḥ 02,035.029d@021_1147 brahmadakṣapurogaiś ca prajāpatibhir eva ca 02,035.029d@021_1148 aditeḥ kuṇḍale divye dadāvātha tadā vibhuḥ 02,035.029d@021_1149 ratnāni ca parārdhyāṇi rāmeṇa saha keśavaḥ 02,035.029d@021_1150 pratigṛhya ca tat sarvam aditir vāsavānujam 02,035.029d@021_1151 pūjayām āsa dāśārhaṃ rāmaṃ ca vigatajvarā 02,035.029d@021_1152 śacī mahendramahiṣī kṛṣṇasya mahiṣīṃ tadā 02,035.029d@021_1153 satyabhāmāṃ tu saṃgṛhya adityai vai nyavedayat 02,035.029d@021_1154 sā tasyāḥ satyabhāmāyāḥ kṛṣṇapriyacikīrṣayā 02,035.029d@021_1155 aditiḥ 02,035.029d@021_1155 varaṃ prādād devamātā satyāyai vigatajvarā 02,035.029d@021_1156 jarāṃ na yāsyasi śubhe yāvad vai kṛṣṇamānuṣam 02,035.029d@021_1157 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_1157 sarvagandhaguṇopetā bhaviṣyasi varānane 02,035.029d@021_1158 vihṛtya satyabhāmā vai saha śacyā sumadhyamā 02,035.029d@021_1159 śacyāpi samanujñātā yayau kṛṣṇaniveśanam 02,035.029d@021_1160 saṃpūjyamānas tridaśair maharṣigaṇasevitaḥ 02,035.029d@021_1161 dvārakāṃ prayayau kṛṣṇo devalokād ariṃdamaḥ 02,035.029d@021_1162 so 'tipatya mahābāhur dīrgham adhvānam acyutaḥ 02,035.029d@021_1163 vardhamānapuradvāram āsasāda purottamam 02,035.029d@021_1163 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_1164 tāṃ purīṃ dvārakāṃ dṛṣṭvā vibhur nārāyaṇo hariḥ 02,035.029d@021_1165 hṛṣṭaḥ sarvārthasaṃpannāṃ praveṣṭum upacakrame 02,035.029d@021_1166 so 'paśyad vṛkṣaṣaṇḍāṃś ca ramyān ārāmajān bahūn 02,035.029d@021_1167 samantato dvāravatyāṃ nānāpuṣpaphalānvitān 02,035.029d@021_1168 arkacandrapratīkāśair merukūṭanibhair gṛhaiḥ 02,035.029d@021_1169 dvārakā racitā ramyaiḥ sukṛtā viśvakarmaṇā 02,035.029d@021_1170 padmaṣaṇḍākulābhiś ca haṃsasevitavāribhiḥ 02,035.029d@021_1171 gaṅgāsindhuprakāśābhiḥ parighābhir alaṃkṛtā 02,035.029d@021_1172 prākāreṇārkavarṇena pāṇḍareṇa virājatā 02,035.029d@021_1173 viyanmūrdhni niviṣṭena dyaur ivābhraparicchadā 02,035.029d@021_1174 nandanapratimaiś cāpi miśrakapratimair vanaiḥ 02,035.029d@021_1175 bhāti caitrarathaṃ divyaṃ pitāmahavanaṃ yathā 02,035.029d@021_1176 vaibhrājapratimaiś caiva sarvartukusumotkaṭaiḥ 02,035.029d@021_1177 bhāti tārāparikṣiptā dvārakā dyaur ivāmbare 02,035.029d@021_1178 bhāti raivatakaḥ śailo ramyasānur mahājiraḥ 02,035.029d@021_1179 pūrvasyāṃ diśi ramyāyāṃ dvārakāyāṃ vibhūṣaṇam 02,035.029d@021_1180 dakṣiṇasyāṃ latāveṣṭaḥ pañcavarṇo virājate 02,035.029d@021_1181 indraketupratīkāśaḥ paścimāṃ diśam āśritaḥ 02,035.029d@021_1182 sukakṣo rājataḥ śailaś citrapuṣpamahāvanaḥ 02,035.029d@021_1183 uttarasyāṃ diśi tathā veṇumanto virājate 02,035.029d@021_1184 mandarādripratīkāśaḥ pāṇḍaraḥ pāṇḍavarṣabha 02,035.029d@021_1185 citrakambalavarṇābhaṃ pāñcajanyavanaṃ tathā 02,035.029d@021_1186 sarvartukavanaṃ caiva bhāti raivatakaṃ prati 02,035.029d@021_1187 latāveṣṭaṃ samantāt tu meruprabhavanaṃ mahat 02,035.029d@021_1188 bhāti tālavanaṃ caiva puṣpakaṃ puṇḍarīki ca 02,035.029d@021_1189 sukakṣaṃ parivāryainaṃ citrapuṣpaṃ mahāvanam 02,035.029d@021_1190 śatapatravanaṃ caiva karavīrakusumbhi ca 02,035.029d@021_1191 bhāti caitrarathaṃ caiva nandanaṃ ca mahāvanam 02,035.029d@021_1192 ramaṇaṃ bhāvanaṃ caiva veṇumantaṃ samantataḥ 02,035.029d@021_1193 bhāti puṣkariṇī ramyā pūrvasyāṃ diśi bhārata 02,035.029d@021_1194 dhanuḥśataparīṇāhā keśavasya mahātmanaḥ 02,035.029d@021_1195 mahāpurīṃ dvāravatīṃ pañcāśadbhir mukhair yutām 02,035.029d@021_1196 praviṣṭo dvārakāṃ ramyāṃ bhāsayantīṃ samantataḥ 02,035.029d@021_1197 aprameyāṃ mahotsedhāṃ mahāgādhapariplavām 02,035.029d@021_1198 prāsādavarasaṃpannāṃ śvetaprāsādaśālinīm 02,035.029d@021_1199 tīkṣṇayantraśataghnībhir yantrajālaiḥ samanvitām 02,035.029d@021_1200 āyasaiś ca mahācakrair dadarśa dvārakāṃ purīm 02,035.029d@021_1201 aṣṭau rathasahasrāṇi prākāre kiṅkiṇīkinaḥ 02,035.029d@021_1202 samucchritapatākāni yathā devapure tathā 02,035.029d@021_1203 aṣṭayojanavistīrṇām acalāṃ dvādaśāyatām 02,035.029d@021_1204 dviguṇopaniveśāṃ ca dadarśa dvārakāṃ purīm 02,035.029d@021_1205 aṣṭamārgāṃ mahākakṣyāṃ mahāṣoḍaśacatvarām 02,035.029d@021_1206 evaṃ mārgaparikṣiptāṃ sākṣād uśanasā kṛtām 02,035.029d@021_1207 vyūhānām antarā mārgāḥ sapta caiva mahāpathāḥ 02,035.029d@021_1208 tatra sā vihitā sākṣān nagarī viśvakarmaṇā 02,035.029d@021_1209 kāñcanair maṇisopānair upetā janaharṣiṇī 02,035.029d@021_1210 gītaghoṣamahāghoṣaiḥ prāsādapravaraiḥ śubhā 02,035.029d@021_1211 tasmin puravaraśreṣṭhe dāśārhāṇāṃ yaśasvinām 02,035.029d@021_1212 veśmāni jahṛṣe dṛṣṭvā bhagavān pākaśāsanaḥ 02,035.029d@021_1213 samucchritapatākāni pāriplavanibhāni ca 02,035.029d@021_1214 kāñcanāgrāṇi bhāsvanti merukūṭanibhāni ca 02,035.029d@021_1215 sudhāpāṇḍaraśṛṅgaiś ca śātakumbhaparicchadaiḥ 02,035.029d@021_1216 ratnasānuguhāśṛṅgaiḥ sarvaratnavibhūṣitaiḥ 02,035.029d@021_1217 saharmyaiḥ sārdhacandraiś ca saniryūhaiḥ sapañjaraiḥ 02,035.029d@021_1218 sayantragṛhasaṃbādhaiḥ sadhātubhir ivādribhiḥ 02,035.029d@021_1219 maṇikāñcanabhaumaiś ca sudhāmṛṣṭatalais tathā 02,035.029d@021_1220 jāmbūnadamayair dvārair vaiḍūryavikṛtārgalaiḥ 02,035.029d@021_1221 sarvartusukhasaṃsparśair mahādhanaparicchadaiḥ 02,035.029d@021_1222 ramyasānuguhāśṛṅgair vicitrair iva parvataiḥ 02,035.029d@021_1223 pañcavarṇasuvarṇaiś ca puṣpavṛṣṭisamaprabhaiḥ 02,035.029d@021_1224 tulyaiḥ parjanyanirghoṣair nānāvarṇair ivāmbudaiḥ 02,035.029d@021_1225 mahendraśikharaprakhyair vihitair viśvakarmaṇā 02,035.029d@021_1226 ālikhadbhir ivākāśam aticandrārkabhāsvaraiḥ 02,035.029d@021_1227 tair dāśārhamahānāgair babhāse bhavanahradaiḥ 02,035.029d@021_1228 caṇḍanāgākulair ghorair hradair bhogavatī yathā 02,035.029d@021_1229 kṛṣṇadhvajopavāhyaiś ca dāśārhāyudharohitaiḥ 02,035.029d@021_1230 vṛṣṇimattamayūraiś ca strīsahasraprajākulaiḥ 02,035.029d@021_1231 vāsudevendraparjanyair gṛhameghair alaṃkṛtā 02,035.029d@021_1232 dadṛśe dvārakātīva meghair dyaur iva saṃvṛtā 02,035.029d@021_1233 sākṣād bhagavato veśma vihitaṃ viśvakarmaṇā 02,035.029d@021_1234 dadṛśur devadevasya caturyojanam āyatam 02,035.029d@021_1235 tāvad eva ca vistīrṇam aprameyaṃ mahādhanaiḥ 02,035.029d@021_1236 prāsādavarasaṃpannaṃ yuktaṃ jagatiparvataiḥ 02,035.029d@021_1237 yaṃ cakāra mahābāhus tvaṣṭā vāsavacoditaḥ 02,035.029d@021_1238 prāsādaṃ padmanābhasya sarvato yojanāyatam 02,035.029d@021_1239 meror iva gireḥ śṛṅgam ucchritaṃ kāñcanāyutam 02,035.029d@021_1240 rukmiṇyāḥ pravaro vāso vihitaḥ sa mahātmanā 02,035.029d@021_1241 satyabhāmā punar veśma sadā vasati pāṇḍaram 02,035.029d@021_1242 vicitramaṇisopānaṃ yaṃ viduḥ śītavān iti 02,035.029d@021_1243 vimalādityavarṇābhiḥ patākābhir alaṃkṛtam 02,035.029d@021_1244 vyaktabaddhaṃ vanoddeśaiś caturdiśi mahādhvajam 02,035.029d@021_1245 sa ca prāsādamukhyo 'tra jāmbavatyā vibhūṣitaḥ 02,035.029d@021_1246 prabhayā bhūṣaṇaiś citrais trailokyam iva bhāsayan 02,035.029d@021_1247 yas tu pāṇḍaravarṇābhas tayor antaram āśritaḥ 02,035.029d@021_1248 viśvakarmākarod enaṃ kailāsaśikharopamam 02,035.029d@021_1249 jāmbūnadapradīptāgraḥ pradīptajvalanopamaḥ 02,035.029d@021_1250 sāgarapratimo 'tiṣṭhan merur ity abhiviśrutaḥ 02,035.029d@021_1251 tasmin gāndhārarājasya duhitā kulaśālinī 02,035.029d@021_1252 sukeśī nāma vikhyātā keśavena niveśitā 02,035.029d@021_1253 padmakūṭa iti khyātaḥ padmavarṇo mahāprabhaḥ 02,035.029d@021_1254 suprabhāyā mahābāho nivāsaḥ paramārcitaḥ 02,035.029d@021_1255 yas tu sūryaprabho nāma prāsādavara ucyate 02,035.029d@021_1256 lakṣmaṇāyāḥ kuruśreṣṭha sa dattaḥ śārṅgadhanvanā 02,035.029d@021_1257 vaiḍūryavaravarṇābhaḥ prāsādo haritaprabhaḥ 02,035.029d@021_1258 setujālāni yatraiva tatraiva ca niveśitaḥ 02,035.029d@021_1259 yaṃ viduḥ sarvabhūtāni harir ity eva bhārata 02,035.029d@021_1260 sa mitravindayā vāso devarṣigaṇapūjitaḥ 02,035.029d@021_1261 mahiṣyā vāsudevasya bhūṣaṇaṃ sarvaveśmanām 02,035.029d@021_1262 yas tu prāsādamukhyo 'tra vihitaḥ sarvaśilpibhiḥ 02,035.029d@021_1263 atīva ramyaḥ so 'py atra prahasann iva tiṣṭhati 02,035.029d@021_1264 sudattāyāḥ suvāsas tu pūjitaḥ sarvaśilpibhiḥ 02,035.029d@021_1265 mahiṣyā vāsudevasya ketumān iti viśrutaḥ 02,035.029d@021_1266 prāsādo virajo nāma virajasko mahātmanaḥ 02,035.029d@021_1267 upasthānagṛhaṃ tāta keśavasya mahātmanaḥ 02,035.029d@021_1268 yas tu prāsādamukhyo 'tra yaṃ tvaṣṭā vyadadhāt svayam 02,035.029d@021_1269 yojanāyataviṣkambhaṃ sarvaratnamayaṃ vibhoḥ 02,035.029d@021_1270 teṣāṃ tu vihitāḥ sarve rukmadaṇḍāḥ patākinaḥ 02,035.029d@021_1271 sadane vāsudevasya mārgasaṃjananā dhvajāḥ 02,035.029d@021_1272 ghaṇṭājālāni tatraiva sarveṣāṃ ca niveśane 02,035.029d@021_1273 āhṛtya yadusiṃhena vaijayanty acalo mahān 02,035.029d@021_1274 haṃsakūṭasya yac chṛṅgam indradyumnasaro mahat 02,035.029d@021_1275 ṣaṣṭitālasamutsedham ardhayojanavistṛtam 02,035.029d@021_1276 sakiṃnaramahānādaṃ tad apy amitatejasaḥ 02,035.029d@021_1277 paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ triṣu lokeṣu viśrutam 02,035.029d@021_1278 ādityapathagaṃ yat tan meroḥ śikharam uttamam 02,035.029d@021_1279 jāmbūnadamayaṃ divyaṃ triṣu lokeṣu viśrutam 02,035.029d@021_1280 tad apy utpāṭya kṛṣṇena svaṃ niveśanam āhṛtam 02,035.029d@021_1281 bhrājamānaṃ purā tatra sarvauṣadhivibhūṣitam 02,035.029d@021_1282 yam indrabhavanāc chaurir ājahāra paraṃtapaḥ 02,035.029d@021_1283 pārijātaḥ sa tatraiva keśavena niveśitaḥ 02,035.029d@021_1284 lepahastaśatair juṣṭo vimānaiś ca hiraṇmayaiḥ 02,035.029d@021_1285 vihitā vāsudevena brahmasthalamahādrumāḥ 02,035.029d@021_1286 padmākulajalopetā ratnasaugandhikotpalāḥ 02,035.029d@021_1287 maṇimauktikavālūkāḥ puṣkariṇyaḥ sarāṃsi ca 02,035.029d@021_1288 tāsāṃ paramakūlāni śobhayanti mahādrumāḥ 02,035.029d@021_1289 sālatālāśvakarṇāś ca śataśākhāś ca rohiṇaḥ 02,035.029d@021_1290 bhallātakāḥ kapitthāś ca candravṛkṣāś ca campakāḥ 02,035.029d@021_1291 kharjūrāḥ ketakāś caiva samantāt pariropitāḥ 02,035.029d@021_1292 ye ca haimavatā vṛkṣā ye ca nandanajās tathā 02,035.029d@021_1293 āhṛtya yadusiṃhena te 'pi tatra niveśitāḥ 02,035.029d@021_1294 raktapītāruṇaprakhyāḥ sitapuṣpāś ca pādapāḥ 02,035.029d@021_1295 sarvartuphalapūrṇās te teṣu kānanasaṃdhiṣu 02,035.029d@021_1296 sahasrapatrapadmāś ca mandārāś ca sahasraśaḥ 02,035.029d@021_1297 aśokāḥ karṇikārāś ca tilakā nāgamallikāḥ 02,035.029d@021_1298 kuravā nāgapuṣpāś ca campakās tṛṇagulmakāḥ 02,035.029d@021_1299 saptaparṇāḥ kadambāś ca nīpāḥ kuravakās tathā 02,035.029d@021_1300 ketakyaḥ kesarāś caiva hintālatalatāṭakāḥ 02,035.029d@021_1301 tālāḥ priyaṅguvakulāḥ piṇḍikā bījapūrakāḥ 02,035.029d@021_1302 drākṣāmalakakharjūrā mṛdvīkā jambukās tathā 02,035.029d@021_1303 āmrāḥ panasavṛkṣāś ca aṅkolās tilatindukāḥ 02,035.029d@021_1304 likucāmrātakāś caiva kṣīrikā kaṇṭakīs tathā 02,035.029d@021_1305 nālikereṅgudāś caiva utkrośakavanāni ca 02,035.029d@021_1306 vanāni ca kadalyāś ca jātimallikapāṭalāḥ 02,035.029d@021_1307 kumudotpalapūrṇāś ca vāpyaḥ kūpāḥ sahasraśaḥ 02,035.029d@021_1308 bhallātakakapitthāś ca taitabhā bandhujīvakāḥ 02,035.029d@021_1309 priyaṅgvaśokakāśmaryaḥ prācīnāś cāpi sarvaśaḥ 02,035.029d@021_1310 priyaṅgubadarībhiś ca yavaiḥ spandanacandanaiḥ 02,035.029d@021_1311 śamībilvapalāśaiś ca pālāśavaṭapippalaiḥ 02,035.029d@021_1312 udumbaraiś ca bilvaiś ca pālāśaiḥ pāribhadrakaiḥ 02,035.029d@021_1313 indravṛkṣārjunaiś caiva aśvatthaiś ciribilvakaiḥ 02,035.029d@021_1314 saubhañjanakavṛkṣaiś ca bhallaṭair aśvasāhvayaiḥ 02,035.029d@021_1315 sarjais tāmbūlavallībhir lavaṅgaiḥ kramukais tathā 02,035.029d@021_1316 vaṃśaiś ca vividhais tatra samantāt pariropitaiḥ 02,035.029d@021_1317 ye ca nandanajā vṛkṣā ye ca caitrarathe vane 02,035.029d@021_1318 sarve te yadunāthena samantāt pariropitāḥ 02,035.029d@021_1319 samākulā mahāvāpyaḥ pītā lohitavālukāḥ 02,035.029d@021_1320 tasmin gṛhavare nadyaḥ prasannasalilā hradāḥ 02,035.029d@021_1321 phullotpalajalopetā nānādrumasamākulāḥ 02,035.029d@021_1322 tasmin gṛhavare nadyo maṇiśarkaravālukāḥ 02,035.029d@021_1323 mattabarhiṇasaṃghāś ca kokilāś ca madodvahāḥ 02,035.029d@021_1324 babhūvuḥ paramopetāḥ sarve jagatiparvatāḥ 02,035.029d@021_1325 tatraiva gajayūthāni tatra gomahiṣās tathā 02,035.029d@021_1326 nivāsāś ca kṛtās tatra varāhamṛgapakṣiṇām 02,035.029d@021_1327 viśvakarmakṛtaḥ śailaḥ prākāras tasya veśmanaḥ 02,035.029d@021_1328 vyaktaṃ kiṣkuśatodyāmaḥ sudhākarasamaprabhaḥ 02,035.029d@021_1329 tena te ca mahāśailāḥ saritaś ca sarāṃsi ca 02,035.029d@021_1330 parikṣiptāni harmyasya vanāny upavanāni ca 02,035.029d@021_1330 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_1331 evam ālokayāṃ cakrur dvārakām ṛṣabhās trayaḥ 02,035.029d@021_1332 upendrabaladevau ca vāsavaś ca mahāyaśāḥ 02,035.029d@021_1333 tatas taṃ pāṇḍaraṃ śaurir mūrdhni tiṣṭhan garutmataḥ 02,035.029d@021_1334 prītaḥ śaṅkham upādadhmau vidviṣāṃ romaharṣaṇam 02,035.029d@021_1335 tasya śaṅkhasya śabdena sāgaraś cukṣubhe bhṛśam 02,035.029d@021_1336 rarāsa ca nabhaḥ sarvaṃ tac citram abhavat tadā 02,035.029d@021_1337 pāñcajanyasya nirghoṣaṃ niśamya kukurāndhakāḥ 02,035.029d@021_1338 viśokāḥ samapadyanta garuḍasya ca darśanāt 02,035.029d@021_1339 śaṅkhacakragadāpāṇiṃ suparṇaśirasi sthitam 02,035.029d@021_1340 dṛṣṭvā jahṛṣire kṛṣṇaṃ bhāskarodayatejasam 02,035.029d@021_1341 tatas tūryapraṇādaś ca bherīṇāṃ ca mahāsvanaḥ 02,035.029d@021_1342 siṃhanādaś ca saṃjajñe sarveṣāṃ puravāsinām 02,035.029d@021_1343 tatas te sarvadāśārhāḥ sarve ca kukurāndhakāḥ 02,035.029d@021_1344 prīyamāṇāḥ samājagmur ālokya madhusūdanam 02,035.029d@021_1345 vāsudevaṃ puraskṛtya veṇuśaṅkharavaiḥ saha 02,035.029d@021_1346 ugraseno yayau rājā vāsudevaniveśanam 02,035.029d@021_1347 ānandituṃ paryacaran sveṣu veśmasu devakī 02,035.029d@021_1348 rohiṇī ca yathoddeśam āhukasya ca yā striyaḥ 02,035.029d@021_1349 hatā brahmadviṣaḥ sarve jayanty andhakavṛṣṇayaḥ 02,035.029d@021_1350 evam uktaḥ saha strībhir akṣatair madhusūdanaḥ 02,035.029d@021_1351 tataḥ śauriḥ suparṇena svaṃ niveśanam abhyayāt 02,035.029d@021_1352 cakārātha yathoddeśam īśvaro maṇiparvatam 02,035.029d@021_1353 tato dhanāni ratnāni sabhāyāṃ madhusūdanaḥ 02,035.029d@021_1354 nidhāya puṇḍarīkākṣaḥ pitur darśanalālasaḥ 02,035.029d@021_1355 tataḥ sāndīpiniṃ pūrvam upaspṛṣṭvā mahāyaśāḥ 02,035.029d@021_1356 vavande pṛthutāmrākṣaḥ prīyamāṇo mahābhujaḥ 02,035.029d@021_1357 tathāśruparipūrṇākṣam ānandagatacetasam 02,035.029d@021_1358 vavande saha rāmeṇa pitaraṃ vāsavānujaḥ 02,035.029d@021_1359 tābhyāṃ ca mūrdhny upāghrātaḥ keśavaḥ paravīrahā 02,035.029d@021_1360 yathāśreṣṭham upāgamya sātvatān yadunandanaḥ 02,035.029d@021_1361 sarveṣāṃ nāma jagrāha dāśārhāṇām adhokṣajaḥ 02,035.029d@021_1362 tataḥ sarvāṇi vittāni sarvaratnamayāni ca 02,035.029d@021_1363 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_1363 vyabhajat tāni tebhyo 'tha sarvebhyo yadunandanaḥ 02,035.029d@021_1364 sā keśavamahāmātrair mahendrapramukhaiḥ saha 02,035.029d@021_1365 śuśubhe vṛṣṇiśārdūlaiḥ siṃhair iva girer guhā 02,035.029d@021_1366 athāsanagatān sarvān uvāca vibudhādhipaḥ 02,035.029d@021_1367 śubhayā harṣayan vācā mahendras tān mahāyaśāḥ 02,035.029d@021_1368 kukurāndhakamukhyāṃś ca taṃ ca rājānam āhukam 02,035.029d@021_1369 yadarthaṃ janma kṛṣṇasya mānuṣeṣu mahātmanaḥ 02,035.029d@021_1370 yat kṛtaṃ vāsudevena tad vakṣyāmi samāsataḥ 02,035.029d@021_1371 ayaṃ śatasahasrāṇi dānavānām ariṃdamaḥ 02,035.029d@021_1372 nihatya puṇḍarīkākṣaḥ pātālavivaraṃ yayau 02,035.029d@021_1373 yac ca nādhigataṃ pūrvaiḥ prahlādabaliśambaraiḥ 02,035.029d@021_1374 tad idaṃ śauriṇā vittaṃ prāpitaṃ bhavatām iha 02,035.029d@021_1375 sapāśaṃ muram ākramya pāñcajanyaṃ ca dhīmatā 02,035.029d@021_1376 śilāsaṃghān atikramya nisumbhaḥ sagaṇo hataḥ 02,035.029d@021_1377 hayagrīvaś ca vikrānto dānavo nihato balī 02,035.029d@021_1378 mathitaś ca mṛdhe bhaumaḥ kuṇḍale cāhṛte punaḥ 02,035.029d@021_1379 prāptaṃ ca divi deveṣu keśavena mahad yaśaḥ 02,035.029d@021_1380 vītaśokabhayābādhāḥ kṛṣṇabāhubalāśrayāḥ 02,035.029d@021_1381 yajanto vividhaiḥ somair makhair andhakavṛṣṇayaḥ 02,035.029d@021_1382 punar bāṇavadhe śaurim ādityā vasubhiḥ saha 02,035.029d@021_1383 manmukhābhigamiṣyanti sādhyāś ca madhusūdanam 02,035.029d@021_1384 evam uktvā tataḥ sarvān āmantrya kukurāndhakān 02,035.029d@021_1385 sasvaje rāmakṛṣṇau ca vasudevaṃ ca vāsavaḥ 02,035.029d@021_1386 pradyumnasāmbaniśaṭhān aniruddhaṃ ca sāraṇam 02,035.029d@021_1387 babhruṃ jhilliṃ gadaṃ bhānuṃ cārudeṣṇaṃ ca vṛtrahā 02,035.029d@021_1388 satkṛtya sāraṇākrūrau punar ābhāṣya sātyakim 02,035.029d@021_1389 sasvaje vṛṣṇirājānam āhukaṃ kukurādhipam 02,035.029d@021_1390 bhojaṃ ca kṛtavarmāṇam anyāṃś cāndhakavṛṣṇiṣu 02,035.029d@021_1391 āmantrya devapravaro vāsavo vāsavānujam 02,035.029d@021_1392 tataḥ śvetācalaprakhyaṃ gajam airāvataṃ prabhuḥ 02,035.029d@021_1393 paśyatāṃ sarvabhūtānām āruroha śacīpatiḥ 02,035.029d@021_1394 pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca divaṃ ca varavāraṇam 02,035.029d@021_1395 mukhāḍambaranirghoṣaiḥ pūrayantam ivāsakṛt 02,035.029d@021_1396 haimayantramahākakṣyaṃ hiraṇmayaviṣāṇinam 02,035.029d@021_1397 manoharakuthāstīrṇaṃ sarvaratnavibhūṣitam 02,035.029d@021_1398 anekaśataratnābhiḥ patākābhir alaṃkṛtam 02,035.029d@021_1399 nityasrutamadāsrāvaṃ kṣarantam iva toyadam 02,035.029d@021_1400 diśāgajaṃ mahāmātraṃ kāñcanasrajam āsthitaḥ 02,035.029d@021_1401 prababhau mandarāgrasthaḥ pratapan bhānumān iva 02,035.029d@021_1402 tato vajramayaṃ bhīmaṃ pragṛhya paramāṅkuśam 02,035.029d@021_1403 yayau balavatā sārdhaṃ pāvakena śacīpatiḥ 02,035.029d@021_1404 taṃ kareṇugajavrātair vimānaiś ca marudgaṇāḥ 02,035.029d@021_1405 pṛṣṭhato 'nuyayuḥ prītāḥ kuberavaruṇagrahāḥ 02,035.029d@021_1406 sa vāyupatham āsthāya vaiśvānarapathaṃ gataḥ 02,035.029d@021_1407 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_1407 prāpya sūryapathaṃ devas tatraivāntaradhīyata 02,035.029d@021_1408 tataḥ sarvadaśārhāṇām āhukasya ca yāḥ striyaḥ 02,035.029d@021_1409 nandagopasya mahiṣī yaśodā lokaviśrutā 02,035.029d@021_1410 revatī ca mahābhāgā rukmiṇī ca pativratā 02,035.029d@021_1411 satyā jāmbavatī cobhe gāndhārī śiṃśumāpi ca 02,035.029d@021_1412 viśokā lakṣmaṇā sādhvī sumitrā ketumā tathā 02,035.029d@021_1413 vāsudevamahiṣyo 'nyāḥ śriyā sārdhaṃ yayus tadā 02,035.029d@021_1414 vibhūtiṃ draṣṭumanasaḥ keśavasya varāṅganāḥ 02,035.029d@021_1415 prīyamāṇāḥ sabhāṃ jagmur ālokayitum acyutam 02,035.029d@021_1416 devakī sarvadevīnāṃ rohiṇī ca puraskṛtā 02,035.029d@021_1417 dadṛśur devam āsīnaṃ kṛṣṇaṃ halabhṛtā saha 02,035.029d@021_1418 tau tu pūrvam upakramya rohiṇīm abhivādya ca 02,035.029d@021_1419 abhyavādayatāṃ devau devakīṃ rāmakeśavau 02,035.029d@021_1420 devakīṃ saptadevīnāṃ yathāśreṣṭhaṃ ca mātaraḥ 02,035.029d@021_1421 vavande saha rāmeṇa bhagavān vāsavānujaḥ 02,035.029d@021_1422 athāsanavaraṃ prāpya vṛṣṇidārapuraskṛtā 02,035.029d@021_1423 ubhāv aṅkagatau cakre devakī rāmakeśavau 02,035.029d@021_1424 sā tābhyām ṛṣabhākṣābhyāṃ putrābhyāṃ śuśubhe tadā 02,035.029d@021_1425 devakī devamāteva mitreṇa varuṇena ca 02,035.029d@021_1426 tataḥ prāptā yaśodāyā duhitā vai kṣaṇena hi 02,035.029d@021_1427 jājvalyamānā vapuṣā prabhayātīva bhārata 02,035.029d@021_1428 ekānaṅgeti yām āhuḥ kanyāṃ tāṃ kāmarūpiṇīm 02,035.029d@021_1429 yatkṛte sagaṇaṃ kaṃsaṃ jaghāna puruṣottamaḥ 02,035.029d@021_1430 tataḥ sa bhagavān rāmas tām upākramya bhāminīm 02,035.029d@021_1431 mūrdhny upāghrāya savyena parijagrāha pāṇinā 02,035.029d@021_1432 tāṃ ca tatropasaṃgṛhya priyām iva sakhīṃ samām 02,035.029d@021_1433 dakṣiṇena karāgreṇa parijagrāha mādhavaḥ 02,035.029d@021_1434 dadṛśus tāṃ sabhāmadhye bhaginīṃ rāmakṛṣṇayoḥ 02,035.029d@021_1435 rukmapadmaśayāṃ padmāṃ śrīm ivottamanāgayoḥ 02,035.029d@021_1436 athākṣatamahāvṛṣṭyā lājapuṣpaghṛtair api 02,035.029d@021_1437 vṛṣṇayo 'vākiran prītāḥ saṃkarṣaṇajanārdanau 02,035.029d@021_1438 sabālāḥ sahavṛddhāś ca sajñātikulabāndhavāḥ 02,035.029d@021_1439 upopaviviśuḥ prītā vṛṣṇayo madhusūdanam 02,035.029d@021_1440 pūjyamāno mahābāhuḥ paurāṇāṃ rativardhanaḥ 02,035.029d@021_1441 viveśa puruṣavyāghraḥ svaveśma madhusūdanaḥ 02,035.029d@021_1442 rukmiṇyā sahito devyā pramumoda sukhī sukham 02,035.029d@021_1443 tadanantaraṃ ca satyāyā jāmbavatyāś ca bhārata 02,035.029d@021_1444 sarvāsāṃ ca yaduśreṣṭhaḥ sarvakālavihāravān 02,035.029d@021_1445 jagāma ca hṛṣīkeśo rukmiṇyāḥ sa niveśanam 02,035.029d@021_1446 eṣa tāta mahābāho vijayaḥ śārṅgadhanvanaḥ 02,035.029d@021_1447 etadarthaṃ ca janmāhur mānuṣeṣu mahātmanaḥ 02,035.029d@021_1447 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_1448 dvārakāyāṃ tataḥ kṛṣṇaḥ svadāreṣu divāniśam 02,035.029d@021_1449 sukhaṃ labdhvā mahārāja pramumoda mahāyaśāḥ 02,035.029d@021_1450 pautrasya kāraṇāc cakre vibudhānāṃ hitaṃ tadā 02,035.029d@021_1451 savāsavaiḥ suraiḥ sarvair dustaraṃ bharatarṣabha 02,035.029d@021_1452 bāṇo nāmābhavad rājā baler jyeṣṭhasuto balī 02,035.029d@021_1453 vīryavān bharataśreṣṭha sa ca bāhusahasravān 02,035.029d@021_1454 tataś cakre tapas tīvraṃ satyena manasā nṛpa 02,035.029d@021_1455 rudram ārādhayām āsa sa ca bāṇaḥ samā bahu 02,035.029d@021_1456 tasmai bahuvarā dattāḥ śaṃkareṇa mahātmanā 02,035.029d@021_1457 tasmāl labdhvā varān bāṇo durlabhān asurair bhuvi 02,035.029d@021_1458 sa śoṇitapure rājyaṃ cakārāpratimo bale 02,035.029d@021_1459 trāsitāś ca surāḥ sarve tena bāṇena pāṇḍava 02,035.029d@021_1460 vijitya vibudhān sarvān sendrān bāṇaḥ samā bahu 02,035.029d@021_1461 aśāsata mahad rājyaṃ kubera iva bhārata 02,035.029d@021_1462 ṛddhyarthaṃ kurute yatnaṃ tasya caivośanā kaviḥ 02,035.029d@021_1463 tato rājann uṣā nāma bāṇasya duhitā tathā 02,035.029d@021_1464 rūpeṇāpratimā loke menakāyāḥ sutā yathā 02,035.029d@021_1465 athopāyena kaunteya aniruddho mahādyutiḥ 02,035.029d@021_1466 prādyumnis tām uṣāṃ prāpya pracchannaḥ pramumoda ha 02,035.029d@021_1467 atha bāṇo mahātejās tadā tatra yudhiṣṭhira 02,035.029d@021_1468 taṃ guhyanilayaṃ jñātvā prādyumniṃ sutayā saha 02,035.029d@021_1469 gṛhītvā kārayām āsa vastuṃ kārāgṛhe balāt 02,035.029d@021_1470 sukumāraḥ sukhārho 'tha tadā duḥkham avāpa saḥ 02,035.029d@021_1471 bāṇena khedito rājann aniruddho mumoha ca 02,035.029d@021_1472 etasminn eva kāle tu nārado munipuṅgavaḥ 02,035.029d@021_1473 dvārakāṃ prāpya kaunteya kṛṣṇaṃ dṛṣṭvā vaco 'bravīt 02,035.029d@021_1474 kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho yadūnāṃ kīrtivardhana 02,035.029d@021_1475 tvatpautro bādhyamāno 'tha bāṇenāmitatejasā 02,035.029d@021_1476 kṛcchraṃ prāpto 'niruddho vai śete kanyāgṛhe sadā 02,035.029d@021_1477 evam uktvā surarṣir vai bāṇasyātha puraṃ yayau 02,035.029d@021_1478 nāradasya vacaḥ śrutvā tato rājañ janārdanaḥ 02,035.029d@021_1479 āhūya baladevaṃ vai pradyumnaṃ ca mahādyutim 02,035.029d@021_1480 āruroha garutmantaṃ tābhyāṃ saha janārdanaḥ 02,035.029d@021_1481 tataḥ suparṇam āruhya trayas te puruṣarṣabhāḥ 02,035.029d@021_1482 jagmuḥ kruddhā mahāvīryā bāṇasya nagaraṃ prati 02,035.029d@021_1483 athāsādya mahārāja tat puraṃ dadṛśuś ca te 02,035.029d@021_1484 tāmraprākārasaṃvītāṃ rūpyadvāraiś ca śobhitām 02,035.029d@021_1485 hemaprāsādasaṃbādhāṃ muktāmaṇivicitritām 02,035.029d@021_1486 udyānavanasaṃpannāṃ nṛttagītaiś ca śobhitām 02,035.029d@021_1487 toraṇaiḥ pakṣibhiḥ kīrṇāṃ puṣkariṇyaiś ca śobhitām 02,035.029d@021_1488 tāṃ purīṃ svargasaṃkāśāṃ hṛṣṭapuṣṭajanākulām 02,035.029d@021_1489 dṛṣṭvā mudā yutāṃ haimāṃ vismayaṃ paramaṃ yayuḥ 02,035.029d@021_1490 tasya bāṇapurasyāsan dvārasthā devatāḥ sadā 02,035.029d@021_1491 maheśvaro guhaś caiva bhadrakālī ca pāvakaḥ 02,035.029d@021_1492 etā vai devatā rājan rarakṣus tāṃ purīṃ sadā 02,035.029d@021_1493 atha kṛṣṇo balāj jitvā dvārapālān yudhiṣṭhira 02,035.029d@021_1494 susaṃkruddho mahātejāḥ śaṅkhacakragadādharaḥ 02,035.029d@021_1495 āsasādottaradvāraṃ śaṃkareṇābhipālitam 02,035.029d@021_1496 tatra tasthau mahātejāḥ śūlapāṇir maheśvaraḥ 02,035.029d@021_1497 pinākaṃ saśaraṃ gṛhya bāṇasya hitakāmyayā 02,035.029d@021_1498 jñātvā tam āgataṃ kṛṣṇaṃ vyāditāsyam ivāntakam 02,035.029d@021_1499 tatas tau cakratur yuddhaṃ vāsudevamaheśvarau 02,035.029d@021_1500 tad yuddham abhavad ghoram acintyaṃ romaharṣaṇam 02,035.029d@021_1501 anyonyaṃ tau tatakṣetām anyonyajayakāṅkṣiṇau 02,035.029d@021_1502 divyāstrāṇi ca tau devau kruddhau mumucatuś ca tau 02,035.029d@021_1503 tataḥ kṛṣṇo raṇaṃ kṛtvā muhūrtaṃ śūlapāṇinā 02,035.029d@021_1504 vijitya taṃ mahādevaṃ tato yuddhe janārdanaḥ 02,035.029d@021_1505 anyāṃś ca jitvā dvārasthān praviveśa purottamam 02,035.029d@021_1506 praviśya bāṇam āsādya sa tatrātha janārdanaḥ 02,035.029d@021_1507 cakre yuddhaṃ mahat kruddhas tena bāṇena pāṇḍava 02,035.029d@021_1508 bāṇo 'pi sarvaśastrāṇi śitāni bharatarṣabha 02,035.029d@021_1509 susaṃkruddhas tadā yuddhe pātayām āsa keśave 02,035.029d@021_1510 punar udyamya śastrāṇāṃ sahasraṃ sarvabāhubhiḥ 02,035.029d@021_1511 mumoca bāṇaḥ saṃkruddhaḥ kṛṣṇaṃ prati raṇājire 02,035.029d@021_1512 tataḥ kṛṣṇas tadā chitvā sarvaśastrāṇi bhārata 02,035.029d@021_1513 kṛtvā muhūrtaṃ bāṇena yuddhaṃ rājann adhokṣajaḥ 02,035.029d@021_1514 cakram udyamya rājan vai divyaṃ śastrottamaṃ tataḥ 02,035.029d@021_1515 sahasrabāhūṃś ciccheda bāṇasyāmitatejasaḥ 02,035.029d@021_1516 tato bāṇo mahārāja kṛṣṇena bhṛśapīḍitaḥ 02,035.029d@021_1517 chinnabāhuḥ papātāśu viśākha iva pādapaḥ 02,035.029d@021_1518 sa pātayitvā bāleyaṃ bāṇaṃ kṛṣṇas tvarānvitaḥ 02,035.029d@021_1519 prādyumniṃ mokṣayām āsa kṣiptaṃ rājagṛhe tadā 02,035.029d@021_1520 mokṣayitvātha govindaḥ prādyumniṃ saha bhāryayā 02,035.029d@021_1521 bāṇasya sarvaratnāni asaṃkhyāni jahāra saḥ 02,035.029d@021_1522 godhanāny atha sarvasvaṃ sa bāṇasyālaye balāt 02,035.029d@021_1523 jahāra ca hṛṣīkeśo yadūnāṃ kīrtivardhanaḥ 02,035.029d@021_1524 tataḥ sa sarvaratnāni cāhṛtya madhusūdanaḥ 02,035.029d@021_1525 kṣipram āropayāṃ cakre sarvasvaṃ garuḍopari 02,035.029d@021_1526 tvarayātha sa kaunteya baladevaṃ mahābalam 02,035.029d@021_1527 pradyumnaṃ ca mahāvīryam aniruddhaṃ mahādyutim 02,035.029d@021_1528 uṣāṃ ca sundarīṃ rājan bhṛtyadāsīgaṇaiḥ saha 02,035.029d@021_1529 sarvān etān samāropya ratnāni vividhāni ca 02,035.029d@021_1530 mudā yukto mahātejāḥ pītāmbaradharo balī 02,035.029d@021_1531 divyābharaṇacitrāṅgaḥ śaṅkhacakragadāsidhṛk 02,035.029d@021_1532 āruroha garutmantam udayaṃ bhāskaro yathā 02,035.029d@021_1533 athāruhya suparṇaṃ sa prayayau dvārakāṃ prati 02,035.029d@021_1534 praviśya svapuraṃ kṛṣṇo yādavaiḥ sahitas tadā 02,035.029d@021_1535 bhīṣmaḥ 02,035.029d@021_1535 pramumoda tadā rājan svargastho vāsavo yathā 02,035.029d@021_1536 sūditā mauravāḥ pāśā niśumbhanarakau hatau 02,035.029d@021_1537 kṛtakṣemaḥ punaḥ panthāḥ puraṃ prāgjyotiṣaṃ prati 02,035.029d@021_1538 śauriṇā pṛthivīpālās trāsitā bharatarṣabha 02,035.029d@021_1539 dhanuṣaś ca praṇādena pāñcajanyasvanena ca 02,035.029d@021_1540 meghaprakhyair anīkaiś ca dākṣiṇātyābhisaṃvṛtam 02,035.029d@021_1541 rukmiṇaṃ trāsayām āsa keśavo bharatarṣabha 02,035.029d@021_1542 tataḥ parjanyaghoṣeṇa rathenādityavarcasā 02,035.029d@021_1543 uvāha mahiṣīṃ bhojyām eṣa cakragadādharaḥ 02,035.029d@021_1544 jārūthyām āhṛtiḥ krāthaḥ śiśupālaś ca nirjitaḥ 02,035.029d@021_1545 vakraś ca saha śaibyena śatadhanvā ca kṣatriyaḥ 02,035.029d@021_1546 indradyumno hataḥ kopād yavanaś ca kaśerumān 02,035.029d@021_1547 hataḥ saubhapatiḥ sālvaḥ sahaiva krathadhanvanā 02,035.029d@021_1548 parvatānāṃ sahasraṃ ca cakreṇa puruṣottamaḥ 02,035.029d@021_1549 vibhidya puṇḍarīkākṣo dyumatsenam ayodhayat 02,035.029d@021_1550 mahendraśikhare caiva nimeṣāntaracāriṇau 02,035.029d@021_1551 jagrāha bharataśreṣṭha varuṇasyābhitaś carau 02,035.029d@021_1552 irāvatyām ubhau caitāv agnisūryasamau bale 02,035.029d@021_1553 gopatis tālaketuś ca nihatau śārṅgadhanvanā 02,035.029d@021_1554 akṣaprapatane caiva nemihaṃsapatheṣu ca 02,035.029d@021_1555 ubhau tāv api kṛṣṇena surāṣṭrau vinipātitau 02,035.029d@021_1556 dagdhā vārāṇasī tāta keśavena mahātmanā 02,035.029d@021_1557 sānubandhaḥ sarāṣṭraś ca kāśīnām ṛṣabho hataḥ 02,035.029d@021_1558 prāgjyotiṣaṃ puraśreṣṭham asurair bahubhir vṛtam 02,035.029d@021_1559 prāpya lohitakūṭāni kṛṣṇena varuṇo jitaḥ 02,035.029d@021_1560 ajeyo duṣpradharṣaś ca lokapālo mahādyutiḥ 02,035.029d@021_1561 indradvīpo mahendreṇa gupto maghavatā svayam 02,035.029d@021_1562 pārijāto hṛtaḥ pārtha keśavena balīyasā 02,035.029d@021_1563 pāṇḍyaṃ pauṇḍraṃ ca mātsyaṃ ca kaliṅgaṃ ca janārdanaḥ 02,035.029d@021_1564 jaghāna sahitān sarvān aṅgarājaṃ ca mādhavaḥ 02,035.029d@021_1565 eṣa caikaśataṃ hatvā rathena kṣatrapuṃgavān 02,035.029d@021_1566 gāndhārīm avahat kṛṣṇo mahiṣīṃ yādavarṣabhaḥ 02,035.029d@021_1567 atha gāṇḍīvadhanvānaṃ krīḍārthaṃ madhusūdanaḥ 02,035.029d@021_1568 jigāya bharataśreṣṭha kuntyāś ca pramukhe vibhuḥ 02,035.029d@021_1569 droṇaṃ drauṇiṃ kṛpaṃ karṇaṃ bhīmasenaṃ suyodhanam 02,035.029d@021_1570 vakrānuyāne sahitāñ jigāya bharatarṣabha 02,035.029d@021_1571 babhroś ca priyam anvicchann eṣa cakragadādharaḥ 02,035.029d@021_1572 veṇudārivṛtāṃ bhāryām unmamātha yudhiṣṭhira 02,035.029d@021_1573 paryāptāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ sāśvāṃ sarathakuñjarām 02,035.029d@021_1574 veṇudārivaśe yuktāṃ jigāya madhusūdanaḥ 02,035.029d@021_1575 avāpya tapasā vīryaṃ balam ojaś ca bhārata 02,035.029d@021_1576 trāsitāḥ sagaṇāḥ sarve bāṇena vibudhādhipāḥ 02,035.029d@021_1577 vajrāśanigadāpāśais trāsayadbhir anekaśaḥ 02,035.029d@021_1578 tasya nāsīd raṇe mṛtyur devair api savāsavaiḥ 02,035.029d@021_1579 so 'bhibhūtaś ca kṛṣṇena nihataś ca mahātmanā 02,035.029d@021_1580 chittvā bāhusahasraṃ tad govindena mahātmanā 02,035.029d@021_1581 eṣa pīṭhaṃ mahābāhuḥ kaṃsaṃ ca madhusūdanaḥ 02,035.029d@021_1582 paiṭhakaṃ cātilomānaṃ nijaghāna janārdanaḥ 02,035.029d@021_1583 jambham airāvataṃ caiva virūpaṃ ca mahāyaśāḥ 02,035.029d@021_1584 jaghāna bharataśreṣṭha śambaraṃ cārimardanam 02,035.029d@021_1585 eṣa bhogavatīṃ gatvā vāsukiṃ bharatarṣabha 02,035.029d@021_1586 nirjitya puṇḍarīkākṣo rauhiṇeyam amocayat 02,035.029d@021_1587 evaṃ bahūni karmāṇi śiśur eva janārdanaḥ 02,035.029d@021_1588 kṛtavān puṇḍarīkākṣaḥ saṃkarṣaṇasahāyavān 02,035.029d@021_1589 evam eṣo 'surāṇāṃ ca surāṇāṃ cāpi sarvaśaḥ 02,035.029d@021_1590 bhayābhayakaraḥ kṛṣṇaḥ sarvalokeśvaraḥ prabhuḥ 02,035.029d@021_1591 evam eṣa mahābāhuḥ śāstā sarvadurātmanām 02,035.029d@021_1592 kṛtvā devārtham amitaṃ svasthānaṃ pratipatsyate 02,035.029d@021_1593 eṣa bhogavatīṃ ramyām ṛṣīkāntāṃ mahāyaśāḥ 02,035.029d@021_1594 dvārakām ātmasāt kṛtvā sāgaraṃ gamayiṣyati 02,035.029d@021_1595 bahupuṇyavatīṃ ramyāṃ caityayūpavatīṃ śubhām 02,035.029d@021_1596 dvārakāṃ varuṇāvāsaṃ pravekṣyati sakānanām 02,035.029d@021_1597 tāṃ sūryasadanaprakhyāṃ manojñāṃ śārṅgadhanvanaḥ 02,035.029d@021_1598 visṛṣṭāṃ vāsudevena sāgaraḥ plāvayiṣyati 02,035.029d@021_1599 surāsuramanuṣyeṣu nāsīn na bhavitā kva cit 02,035.029d@021_1600 yas tām adhyavasad rājā anyatra madhusūdanāt 02,035.029d@021_1601 bhrājamānās tu śiśavo vṛṣṇyandhakamahārathāḥ 02,035.029d@021_1602 taj juṣṭaṃ pratipatsyante nākapṛṣṭhaṃ gatāsavaḥ 02,035.029d@021_1603 evam eṣa daśārhāṇāṃ vidhāya vidhinā vidhim 02,035.029d@021_1604 viṣṇur nārāyaṇaḥ somaḥ sūryaś ca bhavitā svayam 02,035.029d@021_1605 aprameyo 'niyojyaś ca yatrakāmagamo vaśī 02,035.029d@021_1606 modate bhagavān bhūtair bālaḥ krīḍanakair iva 02,035.029d@021_1607 naiṣa garbhatvam āpede na yonyām āvasat prabhuḥ 02,035.029d@021_1608 ātmanas tejasā kṛṣṇaḥ sarveṣāṃ kurute gatim 02,035.029d@021_1609 yathā budbuda utthāya tatraiva tu nilīyate 02,035.029d@021_1610 carācarāṇi bhūtāni tathā nārāyaṇe sadā 02,035.029d@021_1611 na pramātuṃ mahābāhuḥ śakyo bhārata keśavaḥ 02,035.029d@021_1612 paraṃ hy aparam etad viśvarūpān na vidyate 02,036.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,036.001a evam uktvā tato bhīṣmo virarāma mahāyaśāḥ 02,036.001c vyājahārottaraṃ tatra sahadevo 'rthavad vacaḥ 02,036.002a keśavaṃ keśihantāram aprameyaparākramam 02,036.002b*0360_01 sarvalokeśvaraṃ kṛṣṇaṃ vijñāya puruṣottamam 02,036.002c pūjyamānaṃ mayā yo vaḥ kṛṣṇaṃ na sahate nṛpāḥ 02,036.002d*0361_01 kṣipraṃ yuddhāya niryātu śaktaś ced atra me yudhi 02,036.003a sarveṣāṃ balināṃ mūrdhni mayedaṃ nihitaṃ padam 02,036.003c evam ukte mayā samyag uttaraṃ prabravītu saḥ 02,036.003d*0362_01 sa eva hi mayā vadhyo bhaviṣyati na saṃśayaḥ 02,036.004a matimantas tu ye ke cid ācāryaṃ pitaraṃ gurum 02,036.004c arcyam arcitam arcārham anujānantu te nṛpāḥ 02,036.005a tato na vyājahāraiṣāṃ kaś cid buddhimatāṃ satām 02,036.005c mānināṃ balināṃ rājñāṃ madhye saṃdarśite pade 02,036.006a tato 'patat puṣpavṛṣṭiḥ sahadevasya mūrdhani 02,036.006c adṛśyarūpā vācaś cāpy abruvan sādhu sādhv iti 02,036.007a āvidhyad ajinaṃ kṛṣṇaṃ bhaviṣyadbhūtajalpakaḥ 02,036.007c sarvasaṃśayanirmoktā nāradaḥ sarvalokavit 02,036.007d*0363_01 uvācākhilabhūtānāṃ madhye spaṣṭataraṃ vacaḥ 02,036.007d*0363_02 kṛṣṇaṃ kamalapatrākṣaṃ nārcayiṣyanti ye narāḥ 02,036.007d*0363_03 vaiśaṃpāyana uvāca 02,036.007d*0363_03 jīvanmṛtās tu te jñeyā na saṃbhāṣyāḥ kadā cana 02,036.008a tatrāhūtāgatāḥ sarve sunīthapramukhā gaṇāḥ 02,036.008c saṃprādṛśyanta saṃkruddhā vivarṇavadanās tathā 02,036.009a yudhiṣṭhirābhiṣekaṃ ca vāsudevasya cārhaṇam 02,036.009b*0364_01 na syād yathā tathā kāryam evaṃ sarve tadābruvan 02,036.009b*0364_02 niṣkarṣān niścayāt sarve rājānaḥ krodhamūrchitāḥ 02,036.009c abruvaṃs tatra rājāno nirvedād ātmaniścayāt 02,036.010a suhṛdbhir vāryamāṇānāṃ teṣāṃ hi vapur ābabhau 02,036.010c āmiṣād apakṛṣṭānāṃ siṃhānām iva garjatām 02,036.011a taṃ balaugham aparyantaṃ rājasāgaram akṣayam 02,036.011c kurvāṇaṃ samayaṃ kṛṣṇo yuddhāya bubudhe tadā 02,036.012a pūjayitvā tu pūjārhaṃ brahmakṣatraṃ viśeṣataḥ 02,036.012c sahadevo nṛṇāṃ devaḥ samāpayata karma tat 02,036.013a tasminn abhyarcite kṛṣṇe sunīthaḥ śatrukarṣaṇaḥ 02,036.013c atitāmrekṣaṇaḥ kopād uvāca manujādhipān 02,036.014a sthitaḥ senāpatir vo 'haṃ manyadhvaṃ kiṃ nu sāṃpratam 02,036.014c yudhi tiṣṭhāma saṃnahya sametān vṛṣṇipāṇḍavān 02,036.015a iti sarvān samutsāhya rājñas tāṃś cedipuṃgavaḥ 02,036.015c yajñopaghātāya tataḥ so 'mantrayata rājabhiḥ 02,037.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,037.001a tataḥ sāgarasaṃkāśaṃ dṛṣṭvā nṛpatisāgaram 02,037.001b*0365_01 saṃvartavātābhihataṃ bhīmaṃ kṣubdham ivārṇavam 02,037.001c roṣāt pracalitaṃ sarvam idam āha yudhiṣṭhiraḥ 02,037.002a bhīṣmaṃ matimatāṃ śreṣṭhaṃ vṛddhaṃ kurupitāmaham 02,037.002c bṛhaspatiṃ bṛhattejāḥ puruhūta ivārihā 02,037.003a asau roṣāt pracalito mahān nṛpatisāgaraḥ 02,037.003c atra yat pratipattavyaṃ tan me brūhi pitāmaha 02,037.004a yajñasya ca na vighnaḥ syāt prajānāṃ ca śivaṃ bhavet 02,037.004c yathā sarvatra tat sarvaṃ brūhi me 'dya pitāmaha 02,037.005a ity uktavati dharmajñe dharmarāje yudhiṣṭhire 02,037.005c uvācedaṃ vaco bhīṣmas tataḥ kurupitāmahaḥ 02,037.006a mā bhais tvaṃ kuruśārdūla śvā siṃhaṃ hantum arhati 02,037.006c śivaḥ panthāḥ sunīto 'tra mayā pūrvataraṃ vṛtaḥ 02,037.007a prasupte hi yathā siṃhe śvānas tatra samāgatāḥ 02,037.007c bhaṣeyuḥ sahitāḥ sarve tatheme vasudhādhipāḥ 02,037.008a vṛṣṇisiṃhasya suptasya tatheme pramukhe sthitāḥ 02,037.008c bhaṣante tāta saṃkruddhāḥ śvānaḥ siṃhasya saṃnidhau 02,037.009a na hi saṃbudhyate tāvat suptaḥ siṃha ivācyutaḥ 02,037.009b*0366_01 tad idaṃ jñātapūrvaṃ hi tava saṃstotum icchataḥ 02,037.009c tena siṃhīkaroty etān nṛsiṃhaś cedipuṃgavaḥ 02,037.010a pārthivān pārthivaśreṣṭha śiśupālo 'lpacetanaḥ 02,037.010c sarvān sarvātmanā tāta netukāmo yamakṣayam 02,037.011a nūnam etat samādātuṃ punar icchaty adhokṣajaḥ 02,037.011c yad asya śiśupālasthaṃ tejas tiṣṭhati bhārata 02,037.012a viplutā cāsya bhadraṃ te buddhir buddhimatāṃ vara 02,037.012c cedirājasya kaunteya sarveṣāṃ ca mahīkṣitām 02,037.013a ādātuṃ hi naravyāghro yaṃ yam icchaty ayaṃ yadā 02,037.013c tasya viplavate buddhir evaṃ cedipater yathā 02,037.014a caturvidhānāṃ bhūtānāṃ triṣu lokeṣu mādhavaḥ 02,037.014c prabhavaś caiva sarveṣāṃ nidhanaṃ ca yudhiṣṭhira 02,037.015a iti tasya vacaḥ śrutvā tataś cedipatir nṛpaḥ 02,037.015c bhīṣmaṃ rūkṣākṣarā vācaḥ śrāvayām āsa bhārata 02,038.001 śiśupāla uvāca 02,038.001a vibhīṣikābhir bahvībhir bhīṣayan sarvapārthivān 02,038.001c na vyapatrapase kasmād vṛddhaḥ san kulapāṃsanaḥ 02,038.002a yuktam etat tṛtīyāyāṃ prakṛtau vartatā tvayā 02,038.002c vaktuṃ dharmād apetārthaṃ tvaṃ hi sarvakurūttamaḥ 02,038.003a nāvi naur iva saṃbaddhā yathāndho vāndham anviyāt 02,038.003c tathābhūtā hi kauravyā bhīṣma yeṣāṃ tvam agraṇīḥ 02,038.004a pūtanāghātapūrvāṇi karmāṇy asya viśeṣataḥ 02,038.004c tvayā kīrtayatāsmākaṃ bhūyaḥ pracyāvitaṃ manaḥ 02,038.005a avaliptasya mūrkhasya keśavaṃ stotum icchataḥ 02,038.005c kathaṃ bhīṣma na te jihvā śatadheyaṃ vidīryate 02,038.006a yatra kutsā prayoktavyā bhīṣma bālatarair naraiḥ 02,038.006c tam imaṃ jñānavṛddhaḥ san gopaṃ saṃstotum icchasi 02,038.007a yady anena hatā bālye śakuniś citram atra kim 02,038.007c tau vāśvavṛṣabhau bhīṣma yau na yuddhaviśāradau 02,038.008a cetanārahitaṃ kāṣṭhaṃ yady anena nipātitam 02,038.008c pādena śakaṭaṃ bhīṣma tatra kiṃ kṛtam adbhutam 02,038.008d*0367_01 arkapramāṇau tau vṛkṣau yady anena nipātitau 02,038.008d*0367_02 nāgaś ca pātito yena tatra kiṃ vismayaṃ kṛtam 02,038.009a valmīkamātraḥ saptāhaṃ yady anena dhṛto 'calaḥ 02,038.009c tadā govardhano bhīṣma na tac citraṃ mataṃ mama 02,038.010a bhuktam etena bahv annaṃ krīḍatā nagamūrdhani 02,038.010c iti te bhīṣma śṛṇvānāḥ paraṃ vismayam āgatāḥ 02,038.010d*0368_01 matimanto na śaṃsanti sajjanā dharmiṇaḥ sadā 02,038.011a yasya cānena dharmajña bhuktam annaṃ balīyasaḥ 02,038.011c sa cānena hataḥ kaṃsa ity etan na mahādbhutam 02,038.011d*0369_01 kāgahā bagahā vatsasarpahā kharahā tathā 02,038.011d*0369_02 agnipo māyika iva kathaṃ nārho 'grapūjane 02,038.012a na te śrutam idaṃ bhīṣma nūnaṃ kathayatāṃ satām 02,038.012c yad vakṣye tvām adharmajña vākyaṃ kurukulādhama 02,038.013a strīṣu goṣu na śastrāṇi pātayed brāhmaṇeṣu ca 02,038.013c yasya cānnāni bhuñjīta yaś ca syāc charaṇāgataḥ 02,038.014a iti santo 'nuśāsanti sajjanā dharmiṇaḥ sadā 02,038.014c bhīṣma loke hi tat sarvaṃ vitathaṃ tvayi dṛśyate 02,038.015a jñānavṛddhaṃ ca vṛddhaṃ ca bhūyāṃsaṃ keśavaṃ mama 02,038.015c ajānata ivākhyāsi saṃstuvan kurusattama 02,038.015e goghnaḥ strīghnaś ca san bhīṣma kathaṃ saṃstavam arhati 02,038.015e*0370_01 **** **** tvadvākyād yadi pūjyate 02,038.015e*0370_02 evaṃbhūtaś ca yo bhīṣma 02,038.016a asau matimatāṃ śreṣṭho ya eṣa jagataḥ prabhuḥ 02,038.016c saṃbhāvayati yady evaṃ tvadvākyāc ca janārdanaḥ 02,038.016e evam etat sarvam iti sarvaṃ tad vitathaṃ dhruvam 02,038.017a na gāthā gāthinaṃ śāsti bahu ced api gāyati 02,038.017c prakṛtiṃ yānti bhūtāni bhūliṅgaśakunir yathā 02,038.018a nūnaṃ prakṛtir eṣā te jaghanyā nātra saṃśayaḥ 02,038.018b*0371_01 nadīsutatvāt te cittaṃ cañcalaṃ na sthiraṃ smṛtam 02,038.018c ataḥ pāpīyasī caiṣāṃ pāṇḍavānām apīṣyate 02,038.019a yeṣām arcyatamaḥ kṛṣṇas tvaṃ ca yeṣāṃ pradarśakaḥ 02,038.019c dharmavāk tvam adharmajñaḥ satāṃ mārgād avaplutaḥ 02,038.020a ko hi dharmiṇam ātmānaṃ jānañ jñānavatāṃ varaḥ 02,038.020c kuryād yathā tvayā bhīṣma kṛtaṃ dharmam avekṣatā 02,038.020d*0372_01 cet tvaṃ dharmaṃ vijānāsi yadi prājñā matis tava 02,038.021a anyakāmā hi dharmajña kanyakā prājñamāninā 02,038.021b*0373_01 gṛhītā pāṇidharmeṇa rājñā sālvena dhīmatā 02,038.021c ambā nāmeti bhadraṃ te kathaṃ sāpahṛtā tvayā 02,038.022a yāṃ tvayāpahṛtāṃ bhīṣma kanyāṃ naiṣitavān nṛpaḥ 02,038.022c bhrātā vicitravīryas te satāṃ vṛttam anuṣṭhitaḥ 02,038.023a dārayor yasya cānyena miṣataḥ prājñamāninaḥ 02,038.023c tava jātāny apatyāni sajjanācarite pathi 02,038.024a na hi dharmo 'sti te bhīṣma brahmacaryam idaṃ vṛthā 02,038.024c yad dhārayasi mohād vā klībatvād vā na saṃśayaḥ 02,038.025a na tv ahaṃ tava dharmajña paśyāmy upacayaṃ kva cit 02,038.025c na hi te sevitā vṛddhā ya evaṃ dharmam abruvan 02,038.026a iṣṭaṃ dattam adhītaṃ ca yajñāś ca bahudakṣiṇāḥ 02,038.026c sarvam etad apatyasya kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm 02,038.027a vratopavāsair bahubhiḥ kṛtaṃ bhavati bhīṣma yat 02,038.027c sarvaṃ tad anapatyasya moghaṃ bhavati niścayāt 02,038.028a so 'napatyaś ca vṛddhaś ca mithyādharmānuśāsanāt 02,038.028c haṃsavat tvam apīdānīṃ jñātibhyaḥ prāpnuyā vadham 02,038.029a evaṃ hi kathayanty anye narā jñānavidaḥ purā 02,038.029c bhīṣma yat tad ahaṃ samyag vakṣyāmi tava śṛṇvataḥ 02,038.030a vṛddhaḥ kila samudrānte kaś cid dhaṃso 'bhavat purā 02,038.030c dharmavāg anyathāvṛttaḥ pakṣiṇaḥ so 'nuśāsti ha 02,038.031a dharmaṃ carata mādharmam iti tasya vacaḥ kila 02,038.031b*0374_01 ghorāṃ māyāṃ praviṣṭāḥ stha tasmāj jāgrata jāgrata 02,038.031b*0374_02 ahiṃsā paramo dharma iti tasya vacaḥ kila 02,038.031c pakṣiṇaḥ śuśruvur bhīṣma satataṃ dharmavādinaḥ 02,038.031d@022_0001 haṃsasya tad vacaḥ śrutvā muditāḥ sarvapakṣiṇaḥ 02,038.031d@022_0002 pakṣiṇaḥ 02,038.031d@022_0002 ūcuś cainaṃ khagā haṃsaṃ parivārya ca sarvaśaḥ 02,038.031d@022_0003 kathayasva bhavān dharmaṃ pakṣiṇāṃ tat samāsataḥ 02,038.031d@022_0004 ko hi nāma dvijaśreṣṭha brūhi no dharmam uttamam 02,038.031d@022_0004 haṃsaḥ 02,038.031d@022_0005 prajāsv ahiṃsā dharmo vai hiṃsādharmaḥ khagavrajāḥ 02,038.031d@022_0006 etad evānuboddhavyaṃ dharmādharmaḥ samāsataḥ 02,038.031d@022_0007 vṛddhahaṃsavacaḥ śrutvā pakṣiṇas te susaṃhitāḥ 02,038.031d@022_0008 pakṣiṇaḥ 02,038.031d@022_0008 ūcuś ca dharmalubdhās te smayamānā ivāṇḍajāḥ 02,038.031d@022_0009 dharmaṃ yaḥ kurute nityaṃ loke dhīrataro 'ṇḍajaḥ 02,038.031d@022_0010 haṃsaḥ 02,038.031d@022_0010 sa yatra gacched dharmātmā tan no brūhīha tattvataḥ 02,038.031d@022_0011 dharmaṃ yaḥ kurute nityaṃ loke sadvṛttim āsthitaḥ 02,038.031d@022_0012 pakṣiṇaḥ 02,038.031d@022_0012 sa gacchet sarvalokān vai tathā vai niyataṃ khagāḥ 02,038.031d@022_0013 jñātvā hi dharmādharmaṃ ca nityaṃ loke dvijottama 02,038.031d@022_0014 haṃsaḥ 02,038.031d@022_0014 durlabhaṃ svargalokaṃ tu taṃ kasmāt tvaṃ na gacchasi 02,038.031d@022_0015 bālā yūyaṃ na jānīdhvaṃ dharmasūkṣmaṃ vihaṃgamāḥ 02,038.031d@022_0016 dharmaṃ yaḥ kurute loke satataṃ śubhabuddhinā 02,038.031d@022_0017 sa cāyuṣo 'nte svaṃ dehaṃ tyaktvā svargaṃ tu gacchati 02,038.031d@022_0018 sa cāham api ca tyaktvā kāle deham imaṃ dvijāḥ 02,038.031d@022_0019 śiśupālaḥ 02,038.031d@022_0019 svargalokaṃ gamiṣyāmi iyaṃ dharmasya vai gatiḥ 02,038.031d@022_0020 evaṃ dharmakathāṃ cakre sa haṃsaḥ pakṣiṇāṃ bhṛśam 02,038.031d@022_0021 pakṣiṇaḥ śuśruvur bhīṣma satataṃ dharmam eva te 02,038.032a athāsya bhakṣyam ājahruḥ samudrajalacāriṇaḥ 02,038.032c aṇḍajā bhīṣma tasyānye dharmārtham iti śuśruma 02,038.033a tasya caiva samabhyāśe nikṣipyāṇḍāni sarvaśaḥ 02,038.033c samudrāmbhasy amodanta caranto bhīṣma pakṣiṇaḥ 02,038.034a teṣām aṇḍāni sarveṣāṃ bhakṣayām āsa pāpakṛt 02,038.034c sa haṃsaḥ saṃpramattānām apramattaḥ svakarmaṇi 02,038.035a tataḥ prakṣīyamāṇeṣu teṣv aṇḍeṣv aṇḍajo 'paraḥ 02,038.035c aśaṅkata mahāprājñas taṃ kadā cid dadarśa ha 02,038.035c*0375_01 **** **** karmāsyedaṃ bhaved iti 02,038.035c*0375_02 tato gateṣu haṃseṣu sarveṣu carituṃ tadā 02,038.035c*0375_03 sthita ātmānam āvṛtya 02,038.035d*0376_01 tato gateṣu haṃseṣu sarveṣu caritaṃ tadā 02,038.035d*0376_02 sthita ātmānam āvṛtya taṃ kadā cid dadarśa ha 02,038.036a tataḥ sa kathayām āsa dṛṣṭvā haṃsasya kilbiṣam 02,038.036c teṣāṃ paramaduḥkhārtaḥ sa pakṣī sarvapakṣiṇām 02,038.037a tataḥ pratyakṣato dṛṣṭvā pakṣiṇas te samāgatāḥ 02,038.037c nijaghnus taṃ tadā haṃsaṃ mithyāvṛttaṃ kurūdvaha 02,038.037d*0377_01 haṃsavat tvam apīdānīṃ jñātibhyo vadham āpnuyāḥ 02,038.037d*0378_01 vṛddhahaṃso hatas tatra mithyāvṛtto durātmavān 02,038.038a te tvāṃ haṃsasadharmāṇam apīme vasudhādhipāḥ 02,038.038c nihanyur bhīṣma saṃkruddhāḥ pakṣiṇas tam ivāṇḍajam 02,038.039a gāthām apy atra gāyanti ye purāṇavido janāḥ 02,038.039c bhīṣma yāṃ tāṃ ca te samyak kathayiṣyāmi bhārata 02,038.040a antarātmani vinihite; rauṣi patraratha vitatham 02,038.040c aṇḍabhakṣaṇam aśuci te; karma vācam atiśayate 02,039.001 śiśupāla uvāca 02,039.001a sa me bahumato rājā jarāsaṃdho mahābalaḥ 02,039.001c yo 'nena yuddhaṃ neyeṣa dāso 'yam iti saṃyuge 02,039.002a keśavena kṛtaṃ yat tu jarāsaṃdhavadhe tadā 02,039.002c bhīmasenārjunābhyāṃ ca kas tat sādhv iti manyate 02,039.003a advāreṇa praviṣṭena chadmanā brahmavādinā 02,039.003c dṛṣṭaḥ prabhāvaḥ kṛṣṇena jarāsaṃdhasya dhīmataḥ 02,039.004a yena dharmātmanātmānaṃ brahmaṇyam abhijānatā 02,039.004c naiṣitaṃ pādyam asmai tad dātum agre durātmane 02,039.005a bhujyatām iti tenoktāḥ kṛṣṇabhīmadhanaṃjayāḥ 02,039.005c jarāsaṃdhena kauravya kṛṣṇena vikṛtaṃ kṛtam 02,039.006a yady ayaṃ jagataḥ kartā yathainaṃ mūrkha manyase 02,039.006c kasmān na brāhmaṇaṃ samyag ātmānam avagacchati 02,039.007a idaṃ tv āścaryabhūtaṃ me yad ime pāṇḍavās tvayā 02,039.007c apakṛṣṭāḥ satāṃ mārgān manyante tac ca sādhv iti 02,039.008a atha vā naitad āścaryaṃ yeṣāṃ tvam asi bhārata 02,039.008c strīsadharmā ca vṛddhaś ca sarvārthānāṃ pradarśakaḥ 02,039.009 vaiśaṃpāyana uvāca 02,039.009a tasya tad vacanaṃ śrutvā rūkṣaṃ rūkṣākṣaraṃ bahu 02,039.009c cukopa balināṃ śreṣṭho bhīmasenaḥ pratāpavān 02,039.010a tasya padmapratīkāśe svabhāvāyatavistṛte 02,039.010c bhūyaḥ krodhābhitāmrānte rakte netre babhūvatuḥ 02,039.011a triśikhāṃ bhrukuṭīṃ cāsya dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ 02,039.011c lalāṭasthāṃ trikūṭasthāṃ gaṅgāṃ tripathagām iva 02,039.012a dantān saṃdaśatas tasya kopād dadṛśur ānanam 02,039.012c yugānte sarvabhūtāni kālasyeva didhakṣataḥ 02,039.013a utpatantaṃ tu vegena jagrāhainaṃ manasvinam 02,039.013c bhīṣma eva mahābāhur mahāsenam iveśvaraḥ 02,039.014a tasya bhīmasya bhīṣmeṇa vāryamāṇasya bhārata 02,039.014c guruṇā vividhair vākyaiḥ krodhaḥ praśamam āgataḥ 02,039.015a nāticakrāma bhīṣmasya sa hi vākyam ariṃdamaḥ 02,039.015c samuddhūto ghanāpāye velām iva mahodadhiḥ 02,039.016a śiśupālas tu saṃkruddhe bhīmasene narādhipa 02,039.016c nākampata tadā vīraḥ pauruṣe sve vyavasthitaḥ 02,039.017a utpatantaṃ tu vegena punaḥ punar ariṃdamaḥ 02,039.017c na sa taṃ cintayām āsa siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā 02,039.018a prahasaṃś cābravīd vākyaṃ cedirājaḥ pratāpavān 02,039.018c bhīmasenam atikruddhaṃ dṛṣṭvā bhīmaparākramam 02,039.019a muñcainaṃ bhīṣma paśyantu yāvad enaṃ narādhipāḥ 02,039.019c matpratāpāgninirdagdhaṃ pataṃgam iva vahninā 02,039.020a tataś cedipater vākyaṃ tac chrutvā kurusattamaḥ 02,039.020c bhīmasenam uvācedaṃ bhīṣmo matimatāṃ varaḥ 02,039.020d*0379_01 naiṣā cedipater buddhir yayā tv āhvayate 'cyutam 02,039.020d*0379_02 bhīmasena mahābāho kṛṣṇe 'sya vadhaniścayaḥ 02,040.001 bhīṣma uvāca 02,040.001a cedirājakule jātas tryakṣa eṣa caturbhujaḥ 02,040.001c rāsabhārāvasadṛśaṃ rurāva ca nanāda ca 02,040.002a tenāsya mātāpitarau tresatus tau sabāndhavau 02,040.002c vaikṛtaṃ tac ca tau dṛṣṭvā tyāgāya kurutāṃ matim 02,040.003a tataḥ sabhāryaṃ nṛpatiṃ sāmātyaṃ sapurohitam 02,040.003c cintāsaṃmūḍhahṛdayaṃ vāg uvācāśarīriṇī 02,040.004a eṣa te nṛpate putraḥ śrīmāñ jāto mahābalaḥ 02,040.004c tasmād asmān na bhetavyam avyagraḥ pāhi vai śiśum 02,040.005a na caivaitasya mṛtyus tvaṃ na kālaḥ pratyupasthitaḥ 02,040.005c mṛtyur hantāsya śastreṇa sa cotpanno narādhipa 02,040.006a saṃśrutyodāhṛtaṃ vākyaṃ bhūtam antarhitaṃ tataḥ 02,040.006c putrasnehābhisaṃtaptā jananī vākyam abravīt 02,040.007a yenedam īritaṃ vākyaṃ mamaiva tanayaṃ prati 02,040.007c prāñjalis taṃ namasyāmi bravītu sa punar vacaḥ 02,040.007d*0380_01 yāthātathyena bhagavān devo vā yadi vetaraḥ 02,040.007d*0381_01 mahad balaṃ mahad bhūtam ity uktvā punar uttaram 02,040.008a śrotum icchāmi putrasya ko 'sya mṛtyur bhaviṣyati 02,040.008c antarhitaṃ tato bhūtam uvācedaṃ punar vacaḥ 02,040.009a yenotsaṅge gṛhītasya bhujāv abhyadhikāv ubhau 02,040.009c patiṣyataḥ kṣititale pañcaśīrṣāv ivoragau 02,040.010a tṛtīyam etad bālasya lalāṭasthaṃ ca locanam 02,040.010c nimajjiṣyati yaṃ dṛṣṭvā so 'sya mṛtyur bhaviṣyati 02,040.011a tryakṣaṃ caturbhujaṃ śrutvā tathā ca samudāhṛtam 02,040.011c dharaṇyāṃ pārthivāḥ sarve abhyagacchan didṛkṣavaḥ 02,040.012a tān pūjayitvā saṃprāptān yathārhaṃ sa mahīpatiḥ 02,040.012c ekaikasya nṛpasyāṅke putram āropayat tadā 02,040.013a evaṃ rājasahasrāṇāṃ pṛthaktvena yathākramam 02,040.013c śiśur aṅke samārūḍho na tat prāpa nidarśanam 02,040.013d*0382_01 etad eva tu saṃśrutya dvāravatyāṃ mahābalau 02,040.014a tataś cedipuraṃ prāptau saṃkarṣaṇajanārdanau 02,040.014c yādavau yādavīṃ draṣṭuṃ svasāraṃ tāṃ pitus tadā 02,040.014d*0383_01 pitṛsvasāraṃ tāṃ dṛṣṭvā samāśvāsya mahābhujau 02,040.014d*0384_01 tau dāmaghoṣaṃ rājānam abhivādya yathākramam 02,040.015a abhivādya yathānyāyaṃ yathājyeṣṭhaṃ nṛpāṃś ca tān 02,040.015c kuśalānāmayaṃ pṛṣṭvā niṣaṇṇau rāmakeśavau 02,040.016a abhyarcitau tadā vīrau prītyā cābhyadhikaṃ tataḥ 02,040.016c putraṃ dāmodarotsaṅge devī saṃnyadadhāt svayam 02,040.017a nyastamātrasya tasyāṅke bhujāv abhyadhikāv ubhau 02,040.017c petatus tac ca nayanaṃ nimamajja lalāṭajam 02,040.018a tad dṛṣṭvā vyathitā trastā varaṃ kṛṣṇam ayācata 02,040.018c dadasva me varaṃ kṛṣṇa bhayārtāyā mahābhuja 02,040.019a tvaṃ hy ārtānāṃ samāśvāso bhītānām abhayaṃkaraḥ 02,040.019b*0385_01 evam uktas tataḥ kṛṣṇaḥ provāca yadunandanaḥ 02,040.019b*0386_01 sa taṃ dvyakṣaṃ tato dṛṣṭvā samāśvāsya mahābhujaḥ 02,040.019b*0387_01 śrutvā pitṛṣvasur vākyaṃ bhaktānām abhayapradaḥ 02,040.019c pitṛṣvasāraṃ mā bhaiṣīr ity uvāca janārdanaḥ 02,040.020a dadāni kaṃ varaṃ kiṃ vā karavāṇi pitṛṣvasaḥ 02,040.020c śakyaṃ vā yadi vāśakyaṃ kariṣyāmi vacas tava 02,040.021a evam uktā tataḥ kṛṣṇam abravīd yadunandanam 02,040.021c śiśupālasyāparādhān kṣamethās tvaṃ mahābala 02,040.021d*0388_01 matkṛte yaduśārdūla viddhy enaṃ me varaṃ prabho 02,040.021d*0389_01 ity uktaḥ puṇḍarīkākṣaḥ pratyuvāca mahābalaḥ 02,040.022 kṛṣṇa uvāca 02,040.022a aparādhaśataṃ kṣāmyaṃ mayā hy asya pitṛṣvasaḥ 02,040.022c putrasya te vadhārhāṇāṃ mā tvaṃ śoke manaḥ kṛthāḥ 02,040.022d*0390_01 evam etat purāvṛttaṃ śiśāv asmin vṛkodara 02,040.022d*0391_01 sa jānann ātmano mṛtyuṃ kṛṣṇaṃ yadusukhāvaham 02,040.023 bhīṣma uvāca 02,040.023a evam eṣa nṛpaḥ pāpaḥ śiśupālaḥ sumandadhīḥ 02,040.023c tvāṃ samāhvayate vīra govindavaradarpitaḥ 02,041.001 bhīṣma uvāca 02,041.001a naiṣā cedipater buddhir yayā tvāhvayate 'cyutam 02,041.001c nūnam eṣa jagadbhartuḥ kṛṣṇasyaiva viniścayaḥ 02,041.002a ko hi māṃ bhīmasenādya kṣitāv arhati pārthivaḥ 02,041.002c kṣeptuṃ daivaparītātmā yathaiṣa kulapāṃsanaḥ 02,041.003a eṣa hy asya mahābāho tejoṃśaś ca harer dhruvam 02,041.003c tam eva punar ādātum icchat pṛthuyaśā hariḥ 02,041.004a yenaiṣa kuruśārdūla śārdūla iva cedirāṭ 02,041.004c garjaty atīva durbuddhiḥ sarvān asmān acintayan 02,041.005 vaiśaṃpāyana uvāca 02,041.005a tato na mamṛṣe caidyas tad bhīṣmavacanaṃ tadā 02,041.005c uvāca cainaṃ saṃkruddhaḥ punar bhīṣmam athottaram 02,041.006 śiśupāla uvāca 02,041.006a dviṣatāṃ no 'stu bhīṣmaiṣa prabhāvaḥ keśavasya yaḥ 02,041.006c yasya saṃstavavaktā tvaṃ bandivat satatotthitaḥ 02,041.007a saṃstavāya mano bhīṣma pareṣāṃ ramate sadā 02,041.007c yadi saṃstauṣi rājñas tvam imaṃ hitvā janārdanam 02,041.008a daradaṃ stuhi bāhlīkam imaṃ pārthivasattamam 02,041.008c jāyamānena yeneyam abhavad dāritā mahī 02,041.009a vaṅgāṅgaviṣayādhyakṣaṃ sahasrākṣasamaṃ bale 02,041.009c stuhi karṇam imaṃ bhīṣma mahācāpavikarṣaṇam 02,041.009d*0392_01 yasyeme kuṇḍale divye sahaje devanirmite 02,041.009d*0392_02 kavacaṃ ca mahābāho bālārkasadṛśaprabham 02,041.009d*0392_03 vāsavapratimo yena jarāsaṃdho 'tidurjayaḥ 02,041.009d*0392_04 vijito bāhuyuddhena dehabhedaṃ ca lambhitaḥ 02,041.009d*0393_01 stuhi bhīṣmabāhūru vīrau ca bhuvi [vi]śrutau 02,041.010a droṇaṃ drauṇiṃ ca sādhu tvaṃ pitāputrau mahārathau 02,041.010c stuhi stutyāv imau bhīṣma satataṃ dvijasattamau 02,041.011a yayor anyataro bhīṣma saṃkruddhaḥ sacarācarām 02,041.011c imāṃ vasumatīṃ kuryād aśeṣām iti me matiḥ 02,041.012a droṇasya hi samaṃ yuddhe na paśyāmi narādhipam 02,041.012c aśvatthāmnas tathā bhīṣma na caitau stotum icchasi 02,041.013a śalyādīn api kasmāt tvaṃ na stauṣi vasudhādhipān 02,041.013c stavāya yadi te buddhir vartate bhīṣma sarvadā 02,041.014a kiṃ hi śakyaṃ mayā kartuṃ yad vṛddhānāṃ tvayā nṛpa 02,041.014c purā kathayatāṃ nūnaṃ na śrutaṃ dharmavādinām 02,041.015a ātmanindātmapūjā ca paranindā parastavaḥ 02,041.015c anācaritam āryāṇāṃ vṛttam etac caturvidham 02,041.016a yad astavyam imaṃ śaśvan mohāt saṃstauṣi bhaktitaḥ 02,041.016c keśavaṃ tac ca te bhīṣma na kaś cid anumanyate 02,041.017a kathaṃ bhojasya puruṣe vargapāle durātmani 02,041.017c samāveśayase sarvaṃ jagat kevalakāmyayā 02,041.018a atha vaiṣā na te bhaktiḥ pakṛtiṃ yāti bhārata 02,041.018c mayaiva kathitaṃ pūrvaṃ bhūliṅgaśakunir yathā 02,041.019a bhūliṅgaśakunir nāma pārśve himavataḥ pare 02,041.019c bhīṣma tasyāḥ sadā vācaḥ śrūyante 'rthavigarhitāḥ 02,041.020a mā sāhasam itīdaṃ sā satataṃ vāśate kila 02,041.020c sāhasaṃ cātmanātīva carantī nāvabudhyate 02,041.021a sā hi māṃsārgalaṃ bhīṣma mukhāt siṃhasya khādataḥ 02,041.021c dantāntaravilagnaṃ yat tad ādatte 'lpacetanā 02,041.022a icchataḥ sā hi siṃhasya bhīṣma jīvaty asaṃśayam 02,041.022c tadvat tvam apy adharmajña sadā vācaḥ prabhāṣase 02,041.023a icchatāṃ pārthivendrāṇāṃ bhīṣma jīvasy asaṃśayam 02,041.023c lokavidviṣṭakarmā hi nānyo 'sti bhavatā samaḥ 02,041.024 vaiśaṃpāyana uvāca 02,041.024a tataś cedipateḥ śrutvā bhīṣmaḥ sa kaṭukaṃ vacaḥ 02,041.024c uvācedaṃ vaco rājaṃś cedirājasya śṛṇvataḥ 02,041.025a icchatāṃ kila nāmāhaṃ jīvāmy eṣāṃ mahīkṣitām 02,041.025c yo 'haṃ na gaṇayāmy etāṃs tṛṇānīva narādhipān 02,041.026a evam ukte tu bhīṣmeṇa tataḥ saṃcukrudhur nṛpāḥ 02,041.026c ke cij jahṛṣire tatra ke cid bhīṣmaṃ jagarhire 02,041.027a ke cid ūcur maheṣvāsāḥ śrutvā bhīṣmasya tad vacaḥ 02,041.027c pāpo 'valipto vṛddhaś ca nāyaṃ bhīṣmo 'rhati kṣamām 02,041.028a hanyatāṃ durmatir bhīṣmaḥ paśuvat sādhv ayaṃ nṛpaiḥ 02,041.028c sarvaiḥ sametya saṃrabdhair dahyatāṃ vā kaṭāgninā 02,041.029a iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā tataḥ kurupitāmahaḥ 02,041.029c uvāca matimān bhīṣmas tān eva vasudhādhipān 02,041.030a uktasyoktasya nehāntam ahaṃ samupalakṣaye 02,041.030c yat tu vakṣyāmi tat sarvaṃ śṛṇudhvaṃ vasudhādhipāḥ 02,041.031a paśuvad ghātanaṃ vā me dahanaṃ vā kaṭāgninā 02,041.031b*0394_01 etac chrutvā tato bhīṣmas teṣāṃ pārthivasaṃsadi 02,041.031b*0394_02 uvāca vākyaṃ dharmātmā bhīṣmas tān kṣatriyāṃs tataḥ 02,041.031c kriyatāṃ mūrdhni vo nyastaṃ mayedaṃ sakalaṃ padam 02,041.032a eṣa tiṣṭhati govindaḥ pūjito 'smābhir acyutaḥ 02,041.032c yasya vas tvarate buddhir maraṇāya sa mādhavam 02,041.033a kṛṣṇam āhvayatām adya yuddhe śārṅgagadādharam 02,041.033c yāvad asyaiva devasya dehaṃ viśatu pātitaḥ 02,041.042d@023_0001 pṛthivyāṃ sāgarāntāyāṃ yo vai pratisamo bhavet 02,041.042d@023_0002 duryodhanaṃ ca rājendram atikramya mahābhujam 02,041.042d@023_0003 jayadrathaṃ ca rājānaṃ kṛtāsraṃ dṛḍhavikramam 02,041.042d@023_0004 drumaṃ kiṃpuruṣācāryaṃ loke prathitavikramam 02,041.042d@023_0005 atikramya mahāvīryaṃ kiṃ praśaṃsasi keśavam 02,041.042d@023_0006 vṛddhaṃ ca bhāratācāryaṃ tathā śāradvataṃ kṛpam 02,041.042d@023_0007 atikramya mahāvīryaṃ kiṃ praśaṃsasi keśavam 02,041.042d@023_0008 dhanurdharāṇāṃ pravaraṃ rukmiṇaṃ puruṣottamam 02,041.042d@023_0009 atikramya mahāvīryaṃ kiṃ praśaṃsasi keśavam 02,041.042d@023_0010 bhīṣmakaṃ ca mahāvīryaṃ dantavakraṃ ca bhūmipam 02,041.042d@023_0011 bhagadattaṃ yūpaketuṃ jayatsenaṃ ca māgadham 02,041.042d@023_0012 virāṭadrupadau cobhau śakuniṃ ca bṛhadbalam 02,041.042d@023_0013 vindānuvindāv āvantyau pāṇḍyaṃ śvetam athottamam 02,041.042d@023_0014 śaṅkhaṃ ca sumahābhāgaṃ vṛṣasenaṃ ca māninam 02,041.042d@023_0015 ekalavyaṃ ca vikrāntaṃ kāliṅgaṃ ca mahāratham 02,041.042d@023_0016 atikramya mahāvīryaṃ kiṃ praśaṃsasi keśavam 02,042.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,042.001a tataḥ śrutvaiva bhīṣmasya cedirāḍ uruvikramaḥ 02,042.001c yuyutsur vāsudevena vāsudevam uvāca ha 02,042.002a āhvaye tvāṃ raṇaṃ gaccha mayā sārdhaṃ janārdana 02,042.002c yāvad adya nihanmi tvāṃ sahitaṃ sarvapāṇḍavaiḥ 02,042.003a saha tvayā hi me vadhyāḥ pāṇḍavāḥ kṛṣṇa sarvathā 02,042.003c nṛpatīn samatikramya yair arājā tvam arcitaḥ 02,042.004a ye tvāṃ dāsam arājānaṃ bālyād arcanti durmatim 02,042.004c anarham arhavat kṛṣṇa vadhyās ta iti me matiḥ 02,042.004e ity uktvā rājaśārdūlas tasthau garjann amarṣaṇaḥ 02,042.004f@024_0001 paśyatāṃ bhūmipālānāṃ śiśupālaḥ pratāpavān 02,042.004f@024_0002 sa raṇāyaiva saṃkruddhaḥ saṃnaddhaḥ sarvarājabhiḥ 02,042.004f@024_0003 sunīthaḥ prayayau kṣipraṃ pārthayajñajighāṃsayā 02,042.004f@024_0004 tataś cakragadāpāṇiḥ keśavaḥ keśihā hariḥ 02,042.004f@024_0005 sadhvajaṃ ratham āsthāya dārukeṇa susatkṛtam 02,042.004f@024_0006 bhīṣmeṇa dattahasto 'sau yuddhāya samupasthitaḥ 02,042.004f@024_0007 tena pāpasvabhāvena kopitān sarvapārthivān 02,042.004f@024_0008 āsasāda tadā kṛṣṇaḥ sajjitaikarathe sthitaḥ 02,042.004f@024_0009 tataḥ puṣkarapatrākṣaṃ garuḍadhvajam acyutam 02,042.004f@024_0010 divākaram ivodyantaṃ dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ 02,042.004f@024_0011 dṛṣṭvā kṛṣṇam athāyāntaṃ pratapantam ivaujasā 02,042.004f@024_0012 sthitaṃ puṣparathe divye puṣpaketum ivāparam 02,042.004f@024_0013 yathārhaṃ keśave vṛttim avaśāḥ pratipedire 02,042.004f@024_0014 tān uvāca mahābāhur mahāsuranibarhaṇaḥ 02,042.004f@024_0015 vṛṣṇivīras tadā rājan sāntvayan paravīrahā 02,042.004f@024_0016 apeta sabalāḥ sarva āśvastā mama śāsanāt 02,042.004f@024_0017 mā duṣṭān dūṣayet pāpa eṣa vai sarvapārthivān 02,042.005a evam ukte tataḥ kṛṣṇo mṛdupūrvam idaṃ vacaḥ 02,042.005c uvāca pārthivān sarvāṃs tatsamakṣaṃ ca pāṇḍavān 02,042.006a eṣa naḥ śatrur atyantaṃ pārthivāḥ sātvatīsutaḥ 02,042.006c sātvatānāṃ nṛśaṃsātmā na hito 'napakāriṇām 02,042.007a prāgjyotiṣapuraṃ yātān asmāñ jñātvā nṛśaṃsakṛt 02,042.007b@025_0001 babhror bhāryām athādatte mamāpaśyanta yādavāḥ 02,042.007b@025_0002 tadānīṃ hantum ārabdho na bhajyenam athānyatā 02,042.007b@025_0003 tasyarthe va bhavo vadhdmā (sic) tadāsan saṃvṛtaṃ nṛpān 02,042.007b@025_0004 atiprasaṃgadoṣeṇa tām ādāya ca kevalam 02,042.007b@025_0005 babhrave dattavān pūrvaṃ yuṣmākaṃ paśyatāṃ mithaḥ 02,042.007b@025_0006 gomante parvate pūrvaṃ nihate māgadhe 'pi ca 02,042.007b@025_0007 anena ca sṛgālena na vai pādidaṃ (sic) kila 02,042.007b@025_0008 tataḥ kuṇḍinayātrāyāṃ kṛtavān vipriyāṇi me 02,042.007b@025_0009 tāni sarvāṇi saṃkhyātuṃ na śakṣyāmi narādhipāḥ 02,042.007b@025_0010 kākatālīyanyāyena sarvaṃ me ripunāśanam 02,042.007b@025_0011 etasmin kalahe bhūpāḥ koṭiśas tu mayā hatāḥ 02,042.007b@025_0012 kṣamā lālajjayāmy adya (sic) duṣṭastrīharaṇaṃ yathā 02,042.007b@025_0013 pitṛṣvasre priyaṃ bhūpāḥ kariṣye 'nyaṃ mahattaram 02,042.007c adahad dvārakām eṣa svasrīyaḥ san narādhipāḥ 02,042.008a krīḍato bhojarājanyān eṣa raivatake girau 02,042.008c hatvā baddhvā ca tān sarvān upāyāt svapuraṃ purā 02,042.009a aśvamedhe hayaṃ medhyam utsṛṣṭaṃ rakṣibhir vṛtam 02,042.009c pitur me yajñavighnārtham aharat pāpaniścayaḥ 02,042.010a sauvīrān pratipattau ca babhror eṣa yaśasvinaḥ 02,042.010c bhāryām abhyaharan mohād akāmāṃ tām ito gatām 02,042.011a eṣa māyāpraticchannaḥ karūṣārthe tapasvinīm 02,042.011c jahāra bhadrāṃ vaiśālīṃ mātulasya nṛśaṃsakṛt 02,042.011d@026_0001 viśālarājño duhitāṃ mama pitrā vṛtāṃ satīm 02,042.011d@026_0002 anena kṛtvā saṃdhānaṃ karūśena jihīrṣayā 02,042.011d@026_0003 vṛṣṇidārān vilupyaiṣa hatvā ca kukurāndhakān 02,042.011d@026_0004 pāpabuddhir upātiṣṭhat saṃpraviśya sasaṃbhramam 02,042.011d@026_0005 jarāsaṃdhaṃ samāśritya kṛtavān vipriyāṇi me 02,042.011d@026_0006 tāni sarvāṇi saṃkhyātuṃ na śakṣyāmi narādhipāḥ 02,042.011d@026_0007 evam etad aparyantam eṣa vṛṣṇiṣu kilbiṣī 02,042.011d@026_0008 asmākam ayam ārambhāc cakāra paramānṛjuḥ 02,042.011d@026_0009 śataṃ kṣantavyam asmābhir vadhārhāṇāṃ kilāgasām 02,042.011d@026_0010 baddho 'smi samayair ghorair māturasyaiva saṃgare 02,042.011d@026_0011 tat tathā śatam asmākaṃ kṣāntaṃ kṣayakaraṃ mayā 02,042.011d@026_0012 dvau tu me vadhakāle 'smin na kṣantavyau kathaṃ cana 02,042.011d@026_0013 yajñavighnakaraṃ hanyāṃ pāṇḍavānāṃ ca durhṛdam 02,042.011d@026_0014 iti me vartate bhāvas tam atīyāṃ kathaṃ nv aham 02,042.012a pitṛṣvasuḥ kṛte duḥkhaṃ sumahan marṣayāmy aham 02,042.012c diṣṭyā tv idaṃ sarvarājñāṃ saṃnidhāv adya vartate 02,042.013a paśyanti hi bhavanto 'dya mayy atīva vyatikramam 02,042.013c kṛtāni tu parokṣaṃ me yāni tāni nibodhata 02,042.014a imaṃ tv asya na śakṣyāmi kṣantum adya vyatikramam 02,042.014b@027_0001 ākālikaṃ puṣpaphalaṃ rāṣṭrakṣobhaṃ vinirdiśet 02,042.014b@027_0002 vanaspatiḥ pūjyamānaḥ pūjito 'pūjito 'pi vā 02,042.014b@027_0003 yadā bhajyeta vātena bhidyate namito 'pi vā 02,042.014b@027_0004 agnivāyubhayaṃ vidyāc chreṣṭho vāpi vinaśyati 02,042.014b@027_0005 diśaḥ sarvāś ca dīpyante jāyante rājavibhramāḥ 02,042.014b@027_0006 bhidyamāno yadā vṛkṣo ninadec cāpi pātitaḥ 02,042.014b@027_0007 saha rāṣṭraṃ ca patitaṃ na taṃ vṛkṣaṃ prapātayet 02,042.014b@027_0008 athainaṃ chedayet kaś cit pratikruddho vanaspatiḥ 02,042.014b@027_0009 chettā bhettā patiś caiva kṣipram eva naśiṣyati 02,042.014b@027_0010 devatānāṃ ca patanaṃ maṇṭapānāṃ ca pātanam 02,042.014b@027_0011 acalānāṃ prakampaś ca tat parābhavalakṣaṇam 02,042.014b@027_0012 arcā yatra pranṛtyanti nadanti ca hasanti ca 02,042.014b@027_0013 unmīlanti nimīlanti rāṣṭrakṣobhaṃ vinirdiśet 02,042.014b@027_0014 śilā yadi prasiñcanti snehāṃś codakasaṃbhavān 02,042.014b@027_0015 anyad vā vikṛtaṃ kiṃ cit tad bhayasya nidarśanam 02,042.014b@027_0016 mriyante vā mahāmātrā rājā saparivārakaḥ 02,042.014b@027_0017 purasya vā bhaved vyādhī rāṣṭre deśe ca vibhramāḥ 02,042.014b@027_0018 devatānāṃ yadāvāse rājñāṃ vā yatra veśmani 02,042.014b@027_0019 bhāṇḍāgārāyudhāgāre niviśeta yadā madhu 02,042.014b@027_0020 sarvaṃ tadā bhavet sthānaṃ hanyamānaṃ balīyasā 02,042.014b@027_0021 āgantukaṃ bhayaṃ tatra bhaved ity eva nirdiśet 02,042.014b@027_0022 pādapaś caiva yo yatra raktaṃ sravati śoṇitam 02,042.014b@027_0023 dantāgrāt kuñjaro vāpi śṛṅgād vā vṛṣabhas tathā 02,042.014b@027_0024 pādapād rāṣṭravibhraṃśaḥ kuñjarād rājavibhramaḥ 02,042.014b@027_0025 gobrāhmaṇavināśaḥ syād vṛṣabhasyeti nirdiśet 02,042.014b@027_0026 chatraṃ narapater yatra nipatet pṛthivītale 02,042.014b@027_0027 sarāṣṭro nṛpatī rājan kṣipram eva vinaśyati 02,042.014b@027_0028 devāgāreṣu vā yatra rājño vā yatra veśmani 02,042.014b@027_0029 vikṛtaṃ yadi dṛśyeta nāgāvāseṣu vā punaḥ 02,042.014b@027_0030 tasya deśasya pīḍā syād rājño janapadasya vā 02,042.014b@027_0031 anāvṛṣṭibhayaṃ ghoram atidurbhikṣam ādiśet 02,042.014c avalepād vadhārhasya samagre rājamaṇḍale 02,042.015a rukmiṇyām asya mūḍhasya prārthanāsīn mumūrṣataḥ 02,042.015c na ca tāṃ prāptavān mūḍhaḥ śūdro vedaśrutiṃ yathā 02,042.016a evamādi tataḥ sarve sahitās te narādhipāḥ 02,042.016b*0395_01 garhaṇāṃ śiśupālasya vāsudevena śrāvitāḥ 02,042.016b*0396_01 rathopasthe dhanuṣmantaṃ śarān saṃdadhataṃ ruṣā 02,042.016c vāsudevavacaḥ śrutvā cedirājaṃ vyagarhayan 02,042.016d@028_0001 vihāya paramodvignāś cedirājaṃ camūmukhe 02,042.016d@028_0002 tāṃs tu vipradrutān sarvān sāśvapattirathadvipān 02,042.016d@028_0003 dāritān vṛṣṇivīreṇa trāsitān uruvikramān 02,042.016d@028_0004 kṛṣṇatejohatān sarvān samīkṣya vasudhādhipān 02,042.016d@028_0005 śiśupālo rathenaikaḥ pratyupāyāt sa keśavam 02,042.016d@028_0006 ruṣā tāmrekṣaṇo rājañ śalabhaḥ pāvakaṃ yathā 02,042.016d@028_0006 vaiśaṃpāyanaḥ 02,042.016d@028_0007 tato yuddhāya saṃnaddhaṃ cedirājaṃ yudhiṣṭhiraḥ 02,042.016d@028_0008 yudhiṣṭhiraḥ 02,042.016d@028_0008 dṛṣṭvā matimatāṃ śreṣṭho nāradaṃ samuvāca ha 02,042.016d@028_0009 antarikṣe ca bhūmau ca na te 'sty aviditaṃ kva cit 02,042.016d@028_0010 yāni rājavināśāya bhaumāni ca khagāni ca 02,042.016d@028_0011 nimittānīha jāyante utpātāś ca pṛthagvidhāḥ 02,042.016d@028_0012 vaiśaṃpāyanaḥ 02,042.016d@028_0012 etad icchāmi kārtsnyena śrotuṃ tvatto mahāmune 02,042.016d@028_0013 ity evaṃ matimān vipraḥ kururājasya dhīmataḥ 02,042.016d@028_0014 nāradaḥ 02,042.016d@028_0014 pṛcchataḥ sarvam avyagram ācacakṣe mahāyaśāḥ 02,042.016d@028_0015 parākramaṃ ca mārgaṃ ca saṃnipātaṃ samucchrayam 02,042.016d@028_0016 ārohaṇaṃ kuruśreṣṭha anyonyaṃ prati sarpaṇam 02,042.016d@028_0017 raśmīnāṃ vyatisaṃsargaṃ vyāyāmaṃ vṛttipīḍanam 02,042.016d@028_0018 darśanādarśanaṃ caiva adṛśyānāṃ ca darśanam 02,042.016d@028_0019 hāniṃ vṛddhiṃ ca hrāsaṃ ca varṇasthānaṃ balābalam 02,042.016d@028_0020 sarvam etat parīkṣeta grahāṇāṃ grahakovidaḥ 02,042.016d@028_0021 bhaumāḥ pūrvaṃ pravartante khecarāś ca tataḥ param 02,042.016d@028_0022 utpadyante ca loke 'sminn utpātā devanirmitāḥ 02,042.016d@028_0023 yadā tu sarvabhūtānāṃ chāyā na parivartate 02,042.016d@028_0024 apareṇa gate sūrye tat parābhavalakṣaṇam 02,042.016d@028_0025 acchāye vimalacchāyā praticchāyeva lakṣyate 02,042.016d@028_0026 yatra caityakavṛkṣāṇāṃ tatra vidyān mahad bhayam 02,042.016d@028_0027 śīrṇaparṇapravālāś ca śuṣkaparṇāś ca caityakāḥ 02,042.016d@028_0028 apabhraṣṭapravālāś ca tatrābhāvaṃ vinirdiśet 02,042.016d@028_0029 snigdhapatrapravālāś ca dṛśyante yatra caityakāḥ 02,042.016d@028_0030 īhamānāś ca dṛṣṭāś ca bhāvas tatra na saṃśayaḥ 02,042.016d@028_0031 puṣpe puṣpaṃ prajāyeta phale vā phalam āśritam 02,042.016d@028_0032 rājā vā rājamātro vā maraṇāyopapadyate 02,042.016d@028_0033 prāvṛṭ charadi hemante vasante vāpi sarvaśaḥ 02,042.016d@028_0034 akālajaṃ puṣpaphalaṃ rāṣṭrakṣobhaṃ vinirdiśet 02,042.016d@028_0035 nadīnāṃ srotaso 'kāle dyotayanti mahābhayam 02,042.016d@028_0036 vanaspatiḥ pūjyamānaḥ pūjito 'pūjito 'pi vā 02,042.016d@028_0037 yadā bhajyeta vātena bhidyate namate 'pi vā 02,042.016d@028_0038 agnivāyubhayaṃ vidyāc chreṣṭho vātra vinaśyati 02,042.016d@028_0039 diśaḥ sarvāś ca dīpyante jāyante rājavibhramāḥ 02,042.016d@028_0040 chidyamāno yadā vṛkṣo vinadec cāpi pātitaḥ 02,042.016d@028_0041 saha rāṣṭraṃ ca nadati na taṃ vṛkṣaṃ prapātayet 02,042.016d@028_0042 athainaṃ chedayet kaś cit pratikruddho vanaspatim 02,042.016d@028_0043 chettā bhettā patiś caiva kṣipram eva vinaśyati 02,042.016d@028_0044 devatānāṃ ca patanaṃ maṇḍapānāṃ ca ghuṣṭanam 02,042.016d@028_0045 acalānāṃ prakampaś ca tat parābhavalakṣaṇam 02,042.016d@028_0046 niśi cendradhanur dṛṣṭaṃ tato 'pi ca mahad bhayam 02,042.016d@028_0047 tad draṣṭur eva bhītiḥ syān nānyeṣāṃ bharatarṣabha 02,042.016d@028_0048 rātrāv indradhanur dṛṣṭvā tad rāṣṭraṃ parivarjayet 02,042.016d@028_0049 devatā yatra nṛtyanti nadanti ca hasanti ca 02,042.016d@028_0050 unmīlanti nimīlanti rāṣṭrakṣobhaṃ vinirdiśet 02,042.016d@028_0051 śilā yatra prasiñcanti snehāṃś codakasaṃbhavān 02,042.016d@028_0052 anyad vā vikṛtaṃ kiṃ cit tad bhayasya nidarśanam 02,042.016d@028_0053 mriyate vā mahāmātro rājā saparivārakaḥ 02,042.016d@028_0054 purasya vā bhaved vyādhī rāṣṭre deśe ca vibhramaḥ 02,042.016d@028_0055 devatānāṃ yadāvāse rājñāṃ vā yatra veśmani 02,042.016d@028_0056 bhāṇḍāgārāyudhāgāre niviśeta yadā madhu 02,042.016d@028_0057 sarvaṃ tad dāhayet sthānaṃ hanyamānaṃ balīyasā 02,042.016d@028_0058 āgantukaṃ bhayaṃ tatra bhaved ity eva nirdiśet 02,042.016d@028_0059 pādapaś caiva yo yatra raktaṃ sravati śoṇitam 02,042.016d@028_0060 dantāgrāt kuñjaro vāpi śṛṅgāgrād vṛṣabhas tathā 02,042.016d@028_0061 pādapād rāṣṭravibhraṃśaḥ kuñjarād rājavibhramaḥ 02,042.016d@028_0062 gobrāhmaṇavināśaḥ syād vṛṣabhasyeti nirdiśet 02,042.016d@028_0063 chatraṃ narapater yasya nipatet pṛthivītale 02,042.016d@028_0064 sa sarāṣṭro narapatiḥ kṣipram eva vinaśyati 02,042.016d@028_0065 devāgāreṣu vā yatra rājño vā yatra veśmani 02,042.016d@028_0066 vikṛtaṃ yadi dṛśyeta nāgāvāseṣu vā punaḥ 02,042.016d@028_0067 tasya deśasya pīḍā syād rājño janapadasya vā 02,042.016d@028_0068 anāvṛṣṭibhayaṃ ghoraṃ durbhikṣam iti nirdiśet 02,042.016d@028_0069 bāhubhaṅge tu devānāṃ grahasthānāṃ bhayaṃ bhavet 02,042.016d@028_0070 bhagne praharaṇe vidyāt senāpativināśanam 02,042.016d@028_0071 āgantukā ca pratimā sthānaṃ yatra na vindati 02,042.016d@028_0072 abhyantareṇa ṣaṇmāsād rājā tyajati tat puram 02,042.016d@028_0073 pradīryate mahī yatra vinadaty api pātyate 02,042.016d@028_0074 mriyate tatra rājā ca tac ca rāṣṭraṃ vinaśyati 02,042.016d@028_0075 eṇīpadān vā sarpān vā ḍuṇḍubhān atha dīpyakān 02,042.016d@028_0076 maṇḍūko grasate yatra tatra rājā vinaśyati 02,042.016d@028_0077 abhinnaṃ vāpy apakvaṃ vā yatrānnam upacīyate 02,042.016d@028_0078 jīryante vā mriyante vā tad annaṃ nopabhujyate 02,042.016d@028_0079 udapāne ca yatrāpo vivardhante yudhiṣṭhira 02,042.016d@028_0080 sthāvareṣu pravartante nirgacchec ca punas tataḥ 02,042.016d@028_0081 apādaṃ vā tripādaṃ vā dviśīrṣaṃ vā caturbhujam 02,042.016d@028_0082 striyo yatra prasūyante brūyāt tatra parābhavam 02,042.016d@028_0083 hastinī mahiṣī gaur vā kharoṣṭram atha sūkaram 02,042.016d@028_0084 īdṛśāni prajāyante vidyāt tatra parābhavam 02,042.016d@028_0085 ajaiḍakāḥ striyo gāvo 'vayaś cānye 'pi yonayaḥ 02,042.016d@028_0086 vikṛtāni prajāyante tatra tatra parābhavaḥ 02,042.016d@028_0087 nadī yatra pratisrotam āvahet kaluṣodakam 02,042.016d@028_0088 nāradaḥ 02,042.016d@028_0088 diśaś ca na prakāśante tat parābhavalakṣaṇam 02,042.016d@028_0089 etāni tu nimittāni yāni cānyāni bhārata 02,042.016d@028_0090 keśavād eva jāyante bhaumāni ca khagāni ca 02,042.016d@028_0091 candrādityau grahāś caiva nakṣatrāṇi ca bhārata 02,042.016d@028_0092 vāyur agnis tathaivāpaḥ pṛthivī ca janārdanāt 02,042.016d@028_0093 yasya deśasya hāniṃ vā vṛddhiṃ vā kartum icchati 02,042.016d@028_0094 tasmin deśe nimittāni tāni tāni karoty ayam 02,042.016d@028_0095 yo 'sau cedipates tāta vināśaḥ samupasthitaḥ 02,042.016d@028_0096 nivedayati govindaḥ svair upāyair na saṃśayaḥ 02,042.016d@028_0097 iyaṃ pracalitā bhūmir aśivaṃ vānti mārutāḥ 02,042.016d@028_0098 rāhuś cāpy apatat somam aparvaṇi viśāṃ pate 02,042.016d@028_0099 sanirghātāḥ patanty ulkās tamaḥ saṃjāyate bhṛśam 02,042.016d@028_0100 vaiśaṃpāyanaḥ 02,042.016d@028_0100 cedirājavināśāya harir eṣa vijṛmbhate 02,042.016d@028_0101 evam uktvā tu bhagavān nārado virarāma ha 02,042.016d@028_0102 tābhyāṃ puruṣasiṃhābhyāṃ tasmin yuddha upasthite 02,042.016d@028_0103 dadṛśur bhūmipālās te ghorān autpātikān bahūn 02,042.016d@028_0104 tatra tair dṛśyamānānāṃ dikṣu sarvāsu bhārata 02,042.016d@028_0105 aśrūyanta tadā rājañ śivānām aśivā giraḥ 02,042.016d@028_0106 rarāsa ca mahī kṛtsnā savṛkṣapuraparvatā 02,042.016d@028_0107 aparvaṇi ca madhyāhne sūryaṃ svarbhānur agrasat 02,042.016d@028_0108 dhvajāgre cedirājasya sarvaratnapariṣkṛte 02,042.016d@028_0109 apatat khāc cyuto gṛdhras tīkṣṇatuṇḍaḥ paraṃtapa 02,042.016d@028_0110 āraṇyaiḥ saha saṃhṛṣṭā grāmyāś ca mṛgapakṣiṇaḥ 02,042.016d@028_0111 cakruśur bhairavaṃ tatra tasmin yuddha upasthite 02,042.016d@028_0112 evamādīni ghorāṇi bhaumāni ca khagāni ca 02,042.016d@028_0113 vaiśaṃpāyanaḥ 02,042.016d@028_0113 autpātikāny adṛśyanta saṃkruddhe śārṅgadhanvini 02,042.016d@028_0114 mahad viṣphārayan rājā tataś cedipatir dhanuḥ 02,042.016d@028_0115 abhiyāsyan hṛṣīkeśam uvāca madhusūdanam 02,042.016d@028_0116 ekas tvam asi me śatrus tat tvāṃ hatvādya mādhava 02,042.016d@028_0117 tataḥ sāgaraparyantāṃ pālayiṣyāmi medinīm 02,042.016d@028_0118 dvairathaṃ kāṅkṣitaṃ yan me tad idaṃ paryupasthitam 02,042.016d@028_0119 cirasya bata me diṣṭyā vāsudeva saha tvayā 02,042.016d@028_0120 adya tvāṃ nihaniṣye 'haṃ bhīṣmaṃ ca saha pāṇḍavaiḥ 02,042.016d@028_0121 evam uktvā sa taṃ bāṇair niśitair āptatejanaiḥ 02,042.016d@028_0122 vivyādha yudhi tīkṣṇāgraiś cedirāḍ yadupuṅgavam 02,042.016d@028_0123 kaṅkapatracchadā bāṇāś cedirājadhanuścyutāḥ 02,042.016d@028_0124 viviśus te tadā kṛṣṇaṃ bhujaṅgā iva parvatam 02,042.016d@028_0125 nādadānasya caidyasya śarān atyasyato 'pi vā 02,042.016d@028_0126 dadṛśus te 'ntaraṃ ke cid gatiṃ vāyor ivāmbare 02,042.016d@028_0127 cedirājamahāmeghaḥ śarajālāmbumāṃs tadā 02,042.016d@028_0128 abhyavarṣad dhṛṣīkeśaṃ payoda iva parvatam 02,042.016d@028_0129 tataḥ śārṅgam amitraghnaṃ kṛtvā saśaram acyutaḥ 02,042.016d@028_0130 ābabhāṣe mahābāhuḥ sunīthaṃ paravīrahā 02,042.016d@028_0131 ayaṃ tvāṃ māmakas tīkṣṇaś cedirāja mahāśaraḥ 02,042.016d@028_0132 bhettum arhati vegena mahāśanir ivācalam 02,042.016d@028_0133 evaṃ bruvati govinde tataś cedipatiḥ punaḥ 02,042.016d@028_0134 mumoca niśitān anyān kṛṣṇaṃ prati śarān bahūn 02,042.016d@028_0135 atha bāṇārditaḥ kṛṣṇaḥ śārṅgam āyamya dīptimān 02,042.016d@028_0136 mumoca niśitān bāṇāñ śataśo 'tha sahasraśaḥ 02,042.016d@028_0137 tāñ śarāṃs tu sa ciccheda śaravarṣaiś ca cedirāṭ 02,042.016d@028_0138 ṣaḍbhiś cānyair jaghānāśu keśavaṃ cedipuṅgavaḥ 02,042.016d@028_0139 tato 'straṃ sahasā kṛṣṇaḥ pramumoca jagatpatiḥ 02,042.016d@028_0140 astreṇaiva mahābāhur nāśayām āsa cedirāṭ 02,042.016d@028_0141 tataḥ śatasahasreṇa śarāṇāṃ nataparvaṇām 02,042.016d@028_0142 sarvataḥ samavākīrya śauriṃ dāmodaraṃ tadā 02,042.016d@028_0143 nanāda balavān kruddhaḥ śiśupālaḥ pratāpavān 02,042.016d@028_0144 idaṃ covāca saṃkruddhaḥ keśavaṃ paravīrahā 02,042.016d@028_0145 adyāṅgaṃ māmakā bāṇā bhetsyanti tava saṃyuge 02,042.016d@028_0146 hatvā tvāṃ sasutāmātyān pāṇḍavāṃś ca tarasvinaḥ 02,042.016d@028_0147 ānṛṇyam adya yāsyāmi jarāsaṃdhasya dhīmataḥ 02,042.016d@028_0148 kaṃsasya keśinaś caiva narakasya tathaiva ca 02,042.016d@028_0149 ity uktvā krodhatāmrākṣaḥ śiśupālo janārdanam 02,042.016d@028_0150 adṛśyaḥ śaravarṣeṇa sarvataḥ samavākirat 02,042.016d@028_0151 tato 'streṇaiva bhagavān akṛntata śarān bahūn 02,042.016d@028_0152 nikṛtya ca śarān sarvān antardhātuṃ pracakrame 02,042.016d@028_0153 antardhānagatau vīrau śuśubhāte mahābalau 02,042.016d@028_0154 sādhu sādhv iti bhūtāni pūjayām āsur ambare 02,042.016d@028_0155 na dṛṣṭapūrvam asmābhir yuddham īdṛśakaṃ purā 02,042.016d@028_0156 tataḥ kṛṣṇaṃ jaghānāśu śiśupālas tribhiḥ śaraiḥ 02,042.016d@028_0157 kṛṣṇo 'pi bāṇair vivyādha sunīthaṃ pañcabhir yudhi 02,042.016d@028_0158 tataḥ sunīthaḥ saptatyā nārācair ardayad balī 02,042.016d@028_0159 tato 'tividdhaḥ kṛṣṇena sunīthaḥ krodhamūrchitaḥ 02,042.016d@028_0160 vivyādha niśitair bāṇair vāsudevaṃ stanāntare 02,042.016d@028_0161 punaḥ kṛṣṇaṃ tribhir viddhvā nanādāvasare nṛpaḥ 02,042.016d@028_0162 tato 'tidāruṇaṃ yuddhaṃ sahasā cakratuḥ śaraiḥ 02,042.016d@028_0163 tau nakhair iva śārdūlau dantair iva gajottamau 02,042.016d@028_0164 daṃṣṭrābhir iva pañcāsyau tuṇḍakair iva kukkuṭau 02,042.016d@028_0165 dārayetāṃ śarais tīkṣṇair anyonyaṃ yudhi tāv ubhau 02,042.016d@028_0166 tato mumucatuḥ kruddhau śaravarṣam anuttamam 02,042.016d@028_0167 śarair eva śarāñ chittvā tāv ubhau puruṣarṣabhau 02,042.016d@028_0168 cakrāte 'stramayaṃ yuddhaṃ ghoraṃ tad atimānuṣam 02,042.016d@028_0169 āgneyam astraṃ mumuce śiśupālaḥ pratāpavān 02,042.016d@028_0170 vāruṇenāstrayogena nāśayām āsa keśavaḥ 02,042.016d@028_0171 kauberam astraṃ sahasā cedirāṭ pramumoca ha 02,042.016d@028_0172 kaubereṇaiva sahasānāśayaj jagataḥ prabhuḥ 02,042.016d@028_0173 yāmyam astraṃ tataḥ kruddho mumuce kālamohitaḥ 02,042.016d@028_0174 yāmyenaivāstrayogena yāmyam astraṃ vyanāśayat 02,042.016d@028_0175 gāndharveṇa ca gāndharvaṃ mānavaṃ mānavena ca 02,042.016d@028_0176 vāyavyena ca vāyavyaṃ raudraṃ raudreṇa cābhibhūḥ 02,042.016d@028_0177 aindram aindreṇa bhagavān vaiṣṇavena ca vaiṣṇavam 02,042.016d@028_0178 evam astrāṇi kurvāṇau yuyudhāte mahābalau 02,042.016d@028_0179 tato māyāṃ vikurvāṇo damaghoṣasuto balī 02,042.016d@028_0180 gadāmusalavarṣaṃ tac chaktitomarasāyakān 02,042.016d@028_0181 paraśvathamusuṇṭhīnāṃ pātayām āsa cedirāṭ 02,042.016d@028_0182 amoghāstreṇa bhagavān vyanāśayata keśavaḥ 02,042.016d@028_0183 śilāvarṣaṃ mahāghoraṃ pātayām āsa keśave 02,042.016d@028_0184 vajrāstreṇābhisaṃkruddhaś cūrṇam evākarot prabhuḥ 02,042.016d@028_0185 jalavarṣaṃ tato ghoraṃ vyasṛjac cedipuṃgavaḥ 02,042.016d@028_0186 vāyavyāstreṇa bhagavān vyākṣipac chataśo hariḥ 02,042.016d@028_0187 nihatya sarvamāyāṃ vai sunīthasya janārdanaḥ 02,042.016d@028_0188 sa muhūrtaṃ cakārāśu dvaṃdvayuddhaṃ mahārathaḥ 02,042.016d@028_0189 sa bāṇayuddhaṃ kurvāṇo bhartsayām āsa cedirāṭ 02,042.016d@028_0190 damaghoṣasuto dhṛṣṭam uvāca yadunandanam 02,042.016d@028_0191 adya kṛṣṇam akṛṣṇaṃ tu kurvantu mama sāyakāḥ 02,042.016d@028_0192 ity evam uktvā duṣṭātmā śaravarṣaṃ janārdane 02,042.016d@028_0193 mumoca puruṣavyāghro ghoram āsthāya tadvapuḥ 02,042.016d@028_0194 śarasaṃkṛttagātras tu kṣaṇena yadunandanaḥ 02,042.016d@028_0195 rudhiraṃ parisusrāva so 'tīva puruṣottamaḥ 02,042.016d@028_0196 na yantā na ratho vāpi na cāśvāḥ parvatopamāḥ 02,042.016d@028_0197 dṛśyante śarasaṃchannā āvignam abhavaj jagat 02,042.016d@028_0198 keśavaṃ tadavasthaṃ tu dṛṣṭvā bhūtāni cukruśuḥ 02,042.016d@028_0199 dārukas tu tadā prāha keśavaṃ paravīrahā 02,042.016d@028_0200 nedṛśo dṛṣṭapūrvo hi saṃgrāmo yādṛśo mayā 02,042.016d@028_0201 sthātavyam iti tiṣṭhāmi tvatprabhāveṇa mādhava 02,042.016d@028_0202 anyathā na ca me prāṇā dhārayeyur janārdana 02,042.016d@028_0203 vaiśaṃpāyanaḥ 02,042.016d@028_0203 iti saṃcintya govinda kṣipram eva vadhaṃ kuru 02,042.016d@028_0204 evam uktas tu sūtena keśavo vākyam abravīt 02,042.016d@028_0205 eṣa hy atibalo daityo hiraṇyakaśipuḥ purā 02,042.016d@028_0206 ripuḥ surāṇāṃ daityendro varadānena garvitaḥ 02,042.016d@028_0207 athāsīd rāvaṇo nāma rākṣasendro 'tivīryavān 02,042.016d@028_0208 tenaiva balavīryeṇa balaṃ nāgaṇayan mama 02,042.016d@028_0209 ahaṃ mṛtyuś ca bhavitā kāle kāle durātmanaḥ 02,042.016d@028_0210 na bhetavyaṃ tvayā sūta naiṣa kaś cin mayi sthite 02,042.016d@028_0211 ity evam uktvā bhagavān nanarda garuḍadhvajaḥ 02,042.016d@028_0212 pāñcajanyaṃ mahāśaṅkhaṃ pūrayām āsa keśavaḥ 02,042.016d@028_0213 saṃmohayitvā bhagavāṃś cakraṃ divyaṃ samādade 02,042.016d@028_0214 ciccheda ca sunīthasya śiraś cakreṇa saṃyuge 02,042.017a tatas tad vacanaṃ śrutvā śiśupālaḥ pratāpavān 02,042.017c jahāsa svanavad dhāsaṃ prahasyedam uvāca ha 02,042.018a matpūrvāṃ rukmiṇīṃ kṛṣṇa saṃsatsu parikīrtayan 02,042.018c viśeṣataḥ pārthiveṣu vrīḍāṃ na kuruṣe katham 02,042.019a manyamāno hi kaḥ satsu puruṣaḥ parikīrtayet 02,042.019c anyapūrvāṃ striyaṃ jātu tvad anyo madhusūdana 02,042.020a kṣama vā yadi te śraddhā mā vā kṛṣṇa mama kṣama 02,042.020c kruddhād vāpi prasannād vā kiṃ me tvatto bhaviṣyati 02,042.021a tathā bruvata evāsya bhagavān madhusūdanaḥ 02,042.021b*0397_01 āgacchantaṃ tu taṃ dṛṣṭvā śiśupālaṃ sa durmatim 02,042.021b*0397_02 pārśvasthaṃ cakram ādāya preṣayan sa durātmani 02,042.021b*0398_01 aparādhaśataṃ tasya kṣamitvālokya sarvaśaḥ 02,042.021b*0398_02 udapātram upālabhya cakrārthaṃ ca tadānagha 02,042.021b*0399_01 taptacāmīkarābhāsaṃ kṣiptaṃ tasyaiva durmateḥ 02,042.021b*0400_01 cakraṃ ca tat kṛṣṇakaraprabhāsaṃ 02,042.021b*0400_02 jahāra tasyāṅgam anuttamaṃ tathā 02,042.021b*0400_03 babhau pṛthivyāṃ patitaṃ sakuṇḍalaṃ 02,042.021b*0400_04 hā heti śabdaḥ samabhūt sabhāyām 02,042.021b*0401_01 manasācintayac cakraṃ daityavarganiṣūdanam 02,042.021b*0401_02 etasminn eva kāle tu cakre hastagate sati 02,042.021b*0401_03 uvāca bhagavān uccair vākyaṃ vākyaviśāradaḥ 02,042.021b*0401_04 śṛṇvantu me mahīpālā yenaitat kṣamitaṃ mayā 02,042.021b*0401_05 aparādhaśataṃ kṣāmyaṃ māturasyaiva yācataḥ 02,042.021b*0401_06 dattaṃ mayā yācitaṃ ca tad vai pūrṇaṃ hi pārthivāḥ 02,042.021b*0401_07 adhunā mārayiṣyāmi paśyatāṃ vo mahīkṣitām 02,042.021b*0401_08 evam uktvā yaduśreṣṭhaś cedirājasya tatkṣaṇāt 02,042.021c vyapāharac chiraḥ kruddhaś cakreṇāmitrakarṣaṇaḥ 02,042.021e sa papāta mahābāhur vajrāhata ivācalaḥ 02,042.022a tataś cedipater dehāt tejo 'gryaṃ dadṛśur nṛpāḥ 02,042.022c utpatantaṃ mahārāja gaganād iva bhāskaram 02,042.023a tataḥ kamalapatrākṣaṃ kṛṣṇaṃ lokanamaskṛtam 02,042.023b*0402_01 stutyaṃ trailokyavandyaṃ tam astotāram ajaṃ vibhum 02,042.023c vavande tat tadā tejo viveśa ca narādhipa 02,042.024a tad adbhutam amanyanta dṛṣṭvā sarve mahīkṣitaḥ 02,042.024c yad viveśa mahābāhuṃ tat tejaḥ puruṣottamam 02,042.025a anabhre pravavarṣa dyauḥ papāta jvalitāśaniḥ 02,042.025c kṛṣṇena nihate caidye cacāla ca vasuṃdharā 02,042.026a tataḥ ke cin mahīpālā nābruvaṃs tatra kiṃ cana 02,042.026c atītavākpathe kāle prekṣamāṇā janārdanam 02,042.027a hastair hastāgram apare pratyapīṣann amarṣitāḥ 02,042.027c apare daśanair oṣṭhān adaśan krodhamūrchitāḥ 02,042.028a rahas tu ke cid vārṣṇeyaṃ praśaśaṃsur narādhipāḥ 02,042.028c ke cid eva tu saṃrabdhā madhyasthās tv apare 'bhavan 02,042.028d*0403_01 ye devagandharvagaṇā rājāno bhuvi viśrutāḥ 02,042.028d*0403_02 te praṇāmaṃ hṛṣīkeśe prakurvanti mahātmani 02,042.028d*0403_03 ye tv āsuragaṇāt pakṣāt saṃbhūtāḥ kṣatriyā iha 02,042.028d*0403_04 te nindanti hṛṣīkeśaṃ durātmāno gatāyuṣaḥ 02,042.028d*0403_05 prājāpatyagaṇā ye tu madhyasthāś ca mahātmani 02,042.028d*0403_06 brahmarṣayaś ca siddhāś ca gandharvoragacāraṇāḥ 02,042.028d*0403_07 te vai stuvanti govindaṃ divyair maṅgaḷasaṃyutaiḥ 02,042.028d*0403_08 parasparaṃ ca nṛtyanti gītena vividhena ca 02,042.028d*0403_09 upatiṣṭhanti govindaṃ prītiyuktā mahātmani 02,042.029a prahṛṣṭāḥ keśavaṃ jagmuḥ saṃstuvanto maharṣayaḥ 02,042.029c brāhmaṇāś ca mahātmānaḥ pārthivāś ca mahābalāḥ 02,042.029d*0404_01 śaśaṃsur nirvṛtāḥ sarve dṛṣṭvā kṛṣṇasya vikramam 02,042.030a pāṇḍavas tv abravīd bhrātṝn satkāreṇa mahīpatim 02,042.030c damaghoṣātmajaṃ vīraṃ saṃsādhayata mā ciram 02,042.030d*0405_01 kururājavacaḥ śrutvā bhrātaras te tvarānvitāḥ 02,042.030e tathā ca kṛtavantas te bhrātur vai śāsanaṃ tadā 02,042.031a cedīnām ādhipatye ca putram asya mahīpatim 02,042.031c abhyaṣiñcat tadā pārthaḥ saha tair vasudhādhipaiḥ 02,042.031d@029_0000 vaiśaṃpāyanaḥ 02,042.031d@029_0001 tataḥ pravavṛte yajño dharmarājasya dhīmataḥ 02,042.031d@029_0002 śāntavighnārhaṇakṣobho maharṣigaṇasaṃkulaḥ 02,042.031d@029_0003 tasmin yajñe pravṛtte tu vāgvido hetuvādinaḥ 02,042.031d@029_0004 hetuvādān bahūn prāhuḥ parasparajigīṣavaḥ 02,042.031d@029_0005 dadṛśus taṃ nṛpatayo yajñasya vidhim uttamam 02,042.031d@029_0006 upendrasyeva vihitaṃ sahadevena bhārata 02,042.031d@029_0007 dadṛśus toraṇāny atra hematālamayāni ca 02,042.031d@029_0008 dīptabhāskaratulyāni pradīptānīva tejasā 02,042.031d@029_0009 sa yajñas toraṇais taiś ca grahair dyaur iva saṃbabhau 02,042.031d@029_0010 śayyāsanavihārāṃś ca subahūn vittasaṃbhṛtān 02,042.031d@029_0011 ghaṭān pātrīḥ kaṭāhāni kalaśāni samantataḥ 02,042.031d@029_0012 na te kiṃ cid asauvarṇam apaśyaṃs tatra pārthivāḥ 02,042.031d@029_0013 tadyajñe nyavasan rājan brāhmaṇā bhṛśasatkṛtāḥ 02,042.031d@029_0014 kathayantaḥ kathā bahvīḥ paśyanto naṭanartakān 02,042.031d@029_0015 bhuñjatāṃ caiva viprāṇāṃ svādu bhojyaṃ pṛthagvidham 02,042.031d@029_0016 aniśaṃ śrūyate tatra muditānāṃ mahāsvanaḥ 02,042.031d@029_0017 dīyatāṃ dīyatām eṣāṃ bhujyatāṃ bhujyatām iti 02,042.031d@029_0018 evaṃprakārāḥ saṃjalpāḥ śrūyante smātra nityaśaḥ 02,042.031d@029_0019 odanānāṃ vikārāṇi svādūni vividhāni ca 02,042.031d@029_0020 subahūni ca bhakṣyāṇi peyāni madhurāṇi ca 02,042.031d@029_0021 dadur dvijānāṃ satataṃ rājapreṣyā mahādhvare 02,042.031d@029_0022 pūrṇe śatasahasre tu viprāṇāṃ bhuñjatāṃ tadā 02,042.031d@029_0023 sthāpitā tatra saṃjñābhūc chaṅkho 'dhmāyata nityaśaḥ 02,042.031d@029_0024 muhur muhuḥ praṇādas tu tasya śaṅkhasya bhārata 02,042.031d@029_0025 uttamaṃ śaṅkhaśabdaṃ taṃ śrutvā vismayam āgatāḥ 02,042.031d@029_0026 evaṃ pravṛtte yajñe tu tuṣṭapuṣṭajanāyute 02,042.031d@029_0027 annasya bahavo rājann utsedhāḥ parvatopamāḥ 02,042.031d@029_0028 dadhikulyāś ca dadṛśuḥ sarpiṣāṃ ca hradāñ janāḥ 02,042.031d@029_0029 jambūdvīpo hi sakalo nānājanapadāyutaḥ 02,042.031d@029_0030 rājann adṛśyataikastho rājñas tasmin mahākratau 02,042.031d@029_0031 tatra rājasahasrāṇi puruṣāṇāṃ tatas tataḥ 02,042.031d@029_0032 gṛhītvā dhanam ājagmus tasya rājño mahākratau 02,042.031d@029_0033 rājānaḥ sragviṇas tatra sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ 02,042.031d@029_0034 tān paryaviviṣur viprāñ śataśo 'tha sahasraśaḥ 02,042.031d@029_0035 vividhāny annapānāni lehyāni vividhāni ca 02,042.031d@029_0036 teṣāṃ nṛpopabhogyāni brāhmaṇebhyo daduḥ sma te 02,042.031d@029_0037 nānāvidhāni bhakṣyāṇi svādupuṣpaphalāni ca 02,042.031d@029_0038 gulāni svādukṣaudrāṇi dadus te brāhmaṇeṣv iha 02,042.031d@029_0039 etāni satataṃ bhuktvā tasmin yajñe dvijādayaḥ 02,042.031d@029_0040 parāṃ prītiṃ yayuḥ sarve modamānās tadā bhṛśam 02,042.031d@029_0041 evaṃ samuditaṃ sarvaṃ bahugodhanadhānyavat 02,042.031d@029_0042 yajñavāṭaṃ nṛpā dṛṣṭvā vismayaṃ paramaṃ yayuḥ 02,042.031d@029_0043 ṛtvijaś ca yathāśāstraṃ rājasūyaṃ mahākratum 02,042.031d@029_0044 pāṇḍavasya yathākālaṃ juhuvuḥ sarvayājakāḥ 02,042.031d@029_0045 nirākrāmaṃś ca śāstrajñā vidhivat sarvaśikṣitāḥ 02,042.031d@029_0046 vyāsadhaumyādayaḥ sarve vidhivat ṣoḍaśartvijaḥ 02,042.031d@029_0047 svasvakarmāṇi cakrus te pāṇḍavasya mahākratau 02,042.031d@029_0048 nāṣaḍaṅgavid atrāsīt sadasyo nābahuśrutaḥ 02,042.031d@029_0049 nāvrato nānupādhyāyo na pāpo nākṣamo dvijaḥ 02,042.031d@029_0050 na tatra kṛpaṇaḥ kaś cid daridro na babhūva ha 02,042.031d@029_0051 kṣudhito duḥkhito vāpi prākṛto vāpi mānuṣaḥ 02,042.031d@029_0052 bhojanaṃ bhojanārthibhyo dāpayām āsa sarvadā 02,042.031d@029_0053 sahadevo mahātejāḥ satataṃ rājaśāsanāt 02,042.031d@029_0054 saṃstare kuśalāś cāpi sarvakarmāṇi yājakāḥ 02,042.031d@029_0055 divase divase cakrur yathāśāstrārthacakṣuṣaḥ 02,042.031d@029_0056 brāhmaṇā vedaśāstrajñāḥ kathāś cakruś ca sarvadā 02,042.031d@029_0057 remire ca kathānte tu sarve tasmin mahākratau 02,042.031d@029_0058 sā vedir vedasaṃpannair devadvijamaharṣibhiḥ 02,042.031d@029_0059 ābabhāse tadā kīrṇā nakṣatrair dyaur ivāmalā 02,042.031d@029_0060 tato vai hemayūpāṃś ca sarvaratnasamācitān 02,042.031d@029_0061 śobhārthaṃ kārayām āsa sahadevo mahādyutiḥ 02,042.031d@029_0062 dadṛśus toraṇān yatra hematālamayāni ca 02,042.031d@029_0063 sa yajñas toraṇais taiś ca grahair dyaur iva saṃbabhau 02,042.031d@029_0064 tālānāṃ toraṇair haimair dantair iva diśāgajaiḥ 02,042.031d@029_0065 dikṣu sarvāsu vinyastais tejobhir bhāskarair yathā 02,042.031d@029_0066 sakirīṭair nṛpaiś caiva śuśubhe tat sadas tadā 02,042.031d@029_0067 daivair anyaiś ca yakṣaiś ca uragair divyamānuṣaiḥ 02,042.031d@029_0068 vidyādharagaṇaiḥ kīrṇaḥ pāṇḍavasya mahātmanaḥ 02,042.031d@029_0069 sa rājasūyaḥ śuśubhe dharmarājasya dhīmataḥ 02,042.031d@029_0070 gandharvagaṇasaṃkīrṇaḥ śobhito 'psarasāṃ gaṇaiḥ 02,042.031d@029_0071 sa kiṃpuruṣagītaiś ca kiṃnarair upaśobhitaḥ 02,042.031d@029_0072 nāradaś ca jagau tatra tumburuś ca mahādyutiḥ 02,042.031d@029_0073 viśvāvasuś citrasenas tathānye gītakovidāḥ 02,042.031d@029_0074 ramayanti sma tān sarvān yajñakarmāntareṣv atha 02,042.031d@029_0075 tatra cāpsarasaḥ sarvāḥ sundaryaḥ priyadarśanāḥ 02,042.031d@029_0076 nanṛtuś ca jaguś cātra nityaṃ karmāntareṣv atha 02,042.031d@029_0077 itihāsapurāṇāni ākhyānāni ca sarvaśaḥ 02,042.031d@029_0078 ūcur vai śabdaśāstrajñā nityaṃ karmāntareṣv atha 02,042.031d@029_0079 bheryaś ca murajāś caiva ḍuṇḍukā gomukhāś ca ye 02,042.031d@029_0080 śṛṅgavaṃśāmbujāś caiva śrūyante sma sahasraśaḥ 02,042.031d@029_0081 loke 'smin sarvaviprāś ca vaiśyāḥ śūdrāś ca sarvaśaḥ 02,042.031d@029_0082 sarve mlecchāḥ sarvavarṇāḥ sādimadhyāntajās tathā 02,042.031d@029_0083 nānādeśasamutthaiś ca nānājātibhir āgataiḥ 02,042.031d@029_0084 paryāpta iva loko 'yaṃ yudhiṣṭhiraniveśane 02,042.031d@029_0085 bhīṣmadroṇādayaḥ sarve kuravaḥ sasuyodhanāḥ 02,042.031d@029_0086 vṛṣṇayaś ca samagrāś ca pāñcālāś cāpi sarvaśaḥ 02,042.031d@029_0087 yathārhaṃ sarvakarmāṇi cakrur dāsā iva kratau 02,042.031d@029_0088 evaṃ pravṛtto yajñaḥ sa dharmarājasya dhīmataḥ 02,042.031d@029_0089 śuśubhe ca mahābāho somasyeva kratur yathā 02,042.031d@029_0090 vastrāṇi kambalāṃś caiva prāvārāṃś caiva sarvadā 02,042.031d@029_0091 niṣkahemajabhāṇḍāni bhūṣaṇāni ca sarvaśaḥ 02,042.031d@029_0092 pradadau tatra satataṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,042.031d@029_0093 yāni tatra mahīpebhyo labdhavān dhanam uttamam 02,042.031d@029_0094 tāni ratnāni sarvāṇi viprāṇāṃ pradadau tadā 02,042.032a tataḥ sa kururājasya kratuḥ sarvasamṛddhimān 02,042.032c yūnāṃ prītikaro rājan saṃbabhau vipulaujasaḥ 02,042.033a śāntavighnaḥ sukhārambhaḥ prabhūtadhanadhānyavān 02,042.033c annavān bahubhakṣyaś ca keśavena surakṣitaḥ 02,042.034a samāpayām āsa ca taṃ rājasūyaṃ mahākratum 02,042.034c taṃ tu yajñaṃ mahābāhur ā samāpter janārdanaḥ 02,042.034e rarakṣa bhagavāñ śauriḥ śārṅgacakragadādharaḥ 02,042.034f*0406_01 kotīsahasraṃ pradadau brāhmaṇānāṃ mahātmanām 02,042.034f*0406_02 na kariṣyati tal loke kaś cid anyo mahīpatiḥ 02,042.034f*0406_03 yājakāḥ sarvakāmaiś ca satataṃ tatṛpur dhanaiḥ 02,042.034f*0406_04 tataś cāvabhṛthaḥ snātaḥ sa rājā pāṇḍunandanaḥ 02,042.034f*0406_05 vyāsaṃ dhaumyaṃ ca prayato nāradaṃ ca mahāmatim 02,042.034f*0406_06 sumantuṃ jaiminiṃ pailaṃ vaiśaṃpāyanam eva ca 02,042.034f*0406_07 yājñavalkyaṃ kaṭhaṃ caiva kalāpaṃ ca mahaujasam 02,042.034f*0406_08 sarvāṃś ca viprapravarān pūjayām āsa satkṛtān 02,042.034f*0406_09 yuṣmatprabhāvāt prāpto 'yaṃ rājasūyo mahākratuḥ 02,042.034f*0406_10 janārdanaprabhāvāc ca saṃpūrṇo me manorathaḥ 02,042.034f*0406_11 atha yajñaṃ samāpyānte pūjayām āsa mādhavam 02,042.034f*0406_12 baladevaṃ ca deveśaṃ bhīṣmādyāṃś ca kurūttamān 02,042.035a tatas tv avabhṛthasnātaṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 02,042.035c samastaṃ pārthivaṃ kṣatram abhigamyedam abravīt 02,042.036a diṣṭyā vardhasi dharmajña sāmrājyaṃ prāptavān vibho 02,042.036c ājamīḍhājamīḍhānāṃ yaśaḥ saṃvardhitaṃ tvayā 02,042.036e karmaṇaitena rājendra dharmaś ca sumahān kṛtaḥ 02,042.037a āpṛcchāmo naravyāghra sarvakāmaiḥ supūjitāḥ 02,042.037c svarāṣṭrāṇi gamiṣyāmas tad anujñātum arhasi 02,042.038a śrutvā tu vacanaṃ rājñāṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,042.038c yathārhaṃ pūjya nṛpatīn bhrātṝn sarvān uvāca ha 02,042.039a rājānaḥ sarva evaite prītyāsmān samupāgatāḥ 02,042.039c prasthitāḥ svāni rāṣṭrāṇi mām āpṛcchya paraṃtapāḥ 02,042.039e te 'nuvrajata bhadraṃ vo viṣayāntaṃ nṛpottamān 02,042.040a bhrātur vacanam ājñāya pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ 02,042.040c yathārhaṃ nṛpamukhyāṃs tān ekaikaṃ samanuvrajan 02,042.041a virāṭam anvayāt tūrṇaṃ dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān 02,042.041c dhanaṃjayo yajñasenaṃ mahātmānaṃ mahārathaḥ 02,042.042a bhīṣmaṃ ca dhṛtarāṣṭraṃ ca bhīmaseno mahābalaḥ 02,042.042a*0407_01 **** **** viduraṃ ca mahāmatim 02,042.042a*0407_02 saṃjayaṃ ca mahātmānaṃ 02,042.042b*0408_01 droṇaṃ droṇāyaniṃ caiva sāmātyaṃ sasuhṛdgaṇam 02,042.042c droṇaṃ ca sasutaṃ vīraṃ sahadevo mahārathaḥ 02,042.043a nakulaḥ subalaṃ rājan sahaputraṃ samanvayāt 02,042.043b*0409_01 śalyaṃ tu sasutaṃ vīraṃ satyakaḥ paravīrahā 02,042.043b*0409_02 bhagadattaṃ ca rājānaṃ kausalyaṃ ca bṛhadbalam 02,042.043b*0410_01 bhīṣmakaṃ saha putreṇa mātulaṃ ca mahāmatim 02,042.043b*0410_02 dākṣiṇātyāṃś ca sarvāṃś ca haiḍimbaḥ samanuvrajat 02,042.043c draupadeyāḥ sasaubhadrāḥ pārvatīyān mahīpatīn 02,042.044a anvagacchaṃs tathaivānyān kṣatriyān kṣatriyarṣabhāḥ 02,042.044c evaṃ saṃpūjitās te vai jagmur viprāś ca sarvaśaḥ 02,042.045a gateṣu pārthivendreṣu sarveṣu bharatarṣabha 02,042.045c yudhiṣṭhiram uvācedaṃ vāsudevaḥ pratāpavān 02,042.045d*0411_01 kṛtārthaṃ pāṇḍavaṃ dṛṣṭvā siṃhāsanagataṃ nṛpam 02,042.045d*0411_02 rocamānaṃ mahendrābhaṃ vāsudevo 'bravīd balī 02,042.046a āpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi dvārakāṃ kurunandana 02,042.046c rājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ diṣṭyā tvaṃ prāptavān asi 02,042.047a tam uvācaivam uktas tu dharmarāṇ madhusūdanam 02,042.047c tava prasādād govinda prāptavān asmi vai kratum 02,042.048a samastaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ tvatprasādād vaśānugam 02,042.048c upādāya baliṃ mukhyaṃ mām eva samupasthitam 02,042.048d*0412_01 kathaṃ tvadgamanārthaṃ me vāṇī vitarate 'nagha 02,042.049a na vayaṃ tvām ṛte vīra raṃsyāmeha kathaṃ cana 02,042.049c avaśyaṃ cāpi gantavyā tvayā dvāravatī purī 02,042.050a evam uktaḥ sa dharmātmā yudhiṣṭhirasahāyavān 02,042.050c abhigamyābravīt prītaḥ pṛthāṃ pṛthuyaśā hariḥ 02,042.051a sāmrājyaṃ samanuprāptāḥ putrās te 'dya pitṛṣvasaḥ 02,042.051c siddhārthā vasumantaś ca sā tvaṃ prītim avāpnuhi 02,042.052a anujñātas tvayā cāhaṃ dvārakāṃ gantum utsahe 02,042.052b*0413_01 evam uktvā tataḥ śaurir bhaginīṃ vai pitus tadā 02,042.052c subhadrāṃ draupadīṃ caiva sabhājayata keśavaḥ 02,042.053a niṣkramyāntaḥpurāc caiva yudhiṣṭhirasahāyavān 02,042.053c snātaś ca kṛtajapyaś ca brāhmaṇān svasti vācya ca 02,042.054a tato meghavaraprakhyaṃ syandanaṃ vai sukalpitam 02,042.054c yojayitvā mahārāja dārukaḥ pratyupasthitaḥ 02,042.055a upasthitaṃ rathaṃ dṛṣṭvā tārkṣyapravaraketanam 02,042.055b*0414_01 yudhiṣṭhirakirīṭibhyāṃ dattahasto yayau rathe 02,042.055c pradakṣiṇam upāvṛtya samāruhya mahāmanāḥ 02,042.055e prayayau puṇḍarīkākṣas tato dvāravatīṃ purīm 02,042.055f*0415_01 sātyakiḥ kṛtavarmā ca ratham āruhya satvarau 02,042.055f*0415_02 vījayām āsatus tatra cāmarābhyāṃ hariṃ tadā 02,042.055f*0415_03 baladevaś ca deveśo yādavāś ca sahasraśaḥ 02,042.055f*0415_04 prayayū rājavat sarve dharmaputreṇa pūjitāḥ 02,042.055f*0415_05 tataḥ sa saṃmataṃ rājā hitvā sauvarṇam āsanam 02,042.056a taṃ padbhyām anuvavrāja dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,042.056c bhrātṛbhiḥ sahitaḥ śrīmān vāsudevaṃ mahābalam 02,042.056d*0416_01 kāryamānuṣarūpaṃ vai viṣṇuṃ sarvaguruṃ prabhum 02,042.056d*0417_01 vāyor dūtanaraprakhyagatiṃ kurvāṇam agrataḥ 02,042.057a tato muhūrtaṃ saṃgṛhya syandanapravaraṃ hariḥ 02,042.057c abravīt puṇḍarīkākṣaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 02,042.058a apramattaḥ sthito nityaṃ prajāḥ pāhi viśāṃ pate 02,042.058c parjanyam iva bhūtāni mahādrumam ivāṇḍajāḥ 02,042.058e bāndhavās tvopajīvantu sahasrākṣam ivāmarāḥ 02,042.059a kṛtvā paraspareṇaivaṃ saṃvidaṃ kṛṣṇapāṇḍavau 02,042.059c anyonyaṃ samanujñāpya jagmatuḥ svagṛhān prati 02,042.060a gate dvāravatīṃ kṛṣṇe sātvatapravare nṛpa 02,042.060b*0418_01 yudhiṣṭhiro mahārājaḥ praviveśa puraṃ tataḥ 02,042.060c eko duryodhano rājā śakuniś cāpi saubalaḥ 02,042.060d*0419_01 sūtaputraś ca rādheyaḥ saha duḥśāsanādibhiḥ 02,042.060d*0419_02 sarvakāmaguṇopetair arcyamānās tu bhārata 02,042.060e tasyāṃ sabhāyāṃ divyāyām ūṣatus tau nararṣabhau 02,042.060f@030_0000 vaiśaṃpāyana uvāca 02,042.060f@030_0001 samāpte rājasūye tu kratuśreṣṭhe sudurlabhe 02,042.060f@030_0002 śiṣyaiḥ parivṛto vyāsaḥ purastāt samapadyata 02,042.060f@030_0003 so 'bhyayād āsanāt tūrṇaṃ bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ 02,042.060f@030_0004 pādyenāsanadānena pitāmaham apūjayat 02,042.060f@030_0005 athopaviśya bhagavān kāñcane paramāsane 02,042.060f@030_0006 āsyatām iti covāca dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 02,042.060f@030_0007 athopaviṣṭaṃ rājānaṃ bhrātṛbhiḥ parivāritam 02,042.060f@030_0008 uvāca bhagavān vyāsas tattadvākyaviśāradaḥ 02,042.060f@030_0009 diṣṭyā vardhasi kaunteya sāmrājyaṃ prāpya durlabham 02,042.060f@030_0010 vardhitāḥ kuravaḥ sarve tvayā kurukulodvaha 02,042.060f@030_0011 āpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi pūjito 'smi viśāṃ pate 02,042.060f@030_0012 evam uktaḥ sa kṛṣṇena dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,042.060f@030_0013 abhivādyopasaṃgṛhya pitāmaham athābravīt 02,042.060f@030_0013 yudhiṣṭhira uvāca 02,042.060f@030_0014 saṃśayo dvipadāṃ śreṣṭha mamotpannaḥ sudurlabhaḥ 02,042.060f@030_0015 tasya nānyo 'sti vaktā vai tvām ṛte dvijapuṃgava 02,042.060f@030_0016 utpātāṃs trividhān prāha nārado bhagavān ṛṣiḥ 02,042.060f@030_0017 divyāṃś caivāntarikṣāṃś ca pārthivāṃś ca pitāmaha 02,042.060f@030_0018 vaiśaṃpāyana uvāca 02,042.060f@030_0018 api caidyasya patanāc channam autpātikaṃ mahat 02,042.060f@030_0019 rājñas tu vacanaṃ śrutvā parāśarasutaḥ prabhuḥ 02,042.060f@030_0020 kṛṣṇadvaipāyano vyāsa idaṃ vacanam abravīt 02,042.060f@030_0021 trayodaśa samā rājann utpātānāṃ phalaṃ mahat 02,042.060f@030_0022 sarvakṣatravināśāya bhaviṣyati viśāṃ pate 02,042.060f@030_0023 tvām ekaṃ kāraṇaṃ kṛtvā kālena bharatarṣabha 02,042.060f@030_0024 sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ kṣayaṃ yāsyati bhārata 02,042.060f@030_0025 duryodhanāparādhena bhīmārjunabalena ca 02,042.060f@030_0026 svapne drakṣyasi rājendra kṣapānte tvaṃ vṛṣadhvajam 02,042.060f@030_0027 nīlakaṇṭhaṃ bhavaṃ sthāṇuṃ kāpāliṃ tripurāntakam 02,042.060f@030_0028 ugraṃ rudraṃ paśupatiṃ mahādevam umāpatim 02,042.060f@030_0029 haraṃ śarvaṃ vṛṣaṃ śūliṃ pinākiṃ kṛttivāsasam 02,042.060f@030_0030 kailāsakūṭapratime vṛṣabhe 'vasthitaṃ śivam 02,042.060f@030_0031 nirīkṣamāṇaṃ satataṃ pitṛrājāśritāṃ diśam 02,042.060f@030_0032 evam īdṛśakaṃ svapnaṃ drakṣyasi tvaṃ viśāṃ pate 02,042.060f@030_0033 mā tatkṛte hy anudhyāhi kālo hi duratikramaḥ 02,042.060f@030_0034 svasti te 'stu gamiṣyāmi kailāsaṃ parvataṃ prati 02,042.060f@030_0035 vaiśaṃpāyana uvāca 02,042.060f@030_0035 apramattaḥ sthito dāntaḥ pṛthivīṃ paripālaya 02,042.060f@030_0036 evam uktvā sa bhagavān kailāsaṃ parvataṃ yayau 02,042.060f@030_0037 kṛṣṇadvaipāyano vyāsaḥ saha śiṣyaiḥ śrutānugaiḥ 02,042.060f@030_0038 gate pitāmahe rājā cintāśokasamanvitaḥ 02,042.060f@030_0039 niḥśvasann uṣṇam asakṛt tam evārthaṃ vicintayan 02,042.060f@030_0040 kathaṃ tu daivaṃ śakyeta pauruṣeṇa prabādhitum 02,042.060f@030_0041 avaśyam eva bhavitā yad uktaṃ paramarṣiṇā 02,042.060f@030_0042 tato 'bravīn mahātejāḥ sarvān bhrātṝn yudhiṣṭhiraḥ 02,042.060f@030_0043 śrutaṃ vai puruṣavyāghrā yan māṃ dvaipāyano 'bravīt 02,042.060f@030_0044 tadā tadvacanaṃ śrutvā maraṇe niścitā matiḥ 02,042.060f@030_0045 sarvakṣatrasya nidhane yady ahaṃ hetur īpsitaḥ 02,042.060f@030_0046 kālena nirmitas tāta ko mamārtho 'sti jīvataḥ 02,042.060f@030_0047 evaṃ bruvantaṃ rājānaṃ phālgunaḥ pratyabhāṣata 02,042.060f@030_0048 mā rājan kaśmalaṃ ghoraṃ prāviśo buddhināśanam 02,042.060f@030_0049 saṃpradhārya mahārāja yat kṣamaṃ tat samācara 02,042.060f@030_0050 tato 'bravīt satyadhṛtir bhrātṝn sarvān yudhiṣṭhiraḥ 02,042.060f@030_0051 dvaipāyanasya vacanaṃ tatraiva samacintayan 02,042.060f@030_0052 adya prabhṛti bhadraṃ vaḥ pratijñāṃ me nibodhata 02,042.060f@030_0053 trayodaśa samās tāta ko mamārtho 'sti jīvataḥ 02,042.060f@030_0054 na pravakṣyāmi paruṣaṃ bhrātṝn anyāṃś ca pārthivān 02,042.060f@030_0055 sthito nideśe jñātīnāṃ yokṣye tat samudāharan 02,042.060f@030_0056 evaṃ me vartamānasya svasuteṣv itareṣu ca 02,042.060f@030_0057 bhedo na bhavitā loke bhedamūlo hi vigrahaḥ 02,042.060f@030_0058 vigrahaṃ dūrato rakṣan priyāṇy eva samācaran 02,042.060f@030_0059 vācyatāṃ na gamiṣyāmi lokeṣu manujarṣabhāḥ 02,042.060f@030_0060 bhrātur jyeṣṭhasya vacanaṃ pāṇḍavāḥ saṃniśamya tat 02,042.060f@030_0061 tam eva samavartanta dharmarājahite ratāḥ 02,042.060f@030_0062 saṃsatsu samayaṃ kṛtvā dharmarāḍ bhrātṛbhiḥ saha 02,042.060f@030_0063 pitṝṃs tarpya yathānyāyaṃ devatāś ca viśāṃ pate 02,042.060f@030_0064 kṛtamaṅgalakalyāṇo bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ 02,042.060f@030_0065 gateṣu kṣatriyendreṣu sarveṣu bharatarṣabha 02,042.060f@030_0066 yudhiṣṭhiraḥ sahāmātyaḥ praviveśa purottamam 02,042.060f@030_0067 duryodhano mahārāja śakuniś cāpi saubalaḥ 02,042.060f@030_0068 sabhāyāṃ ramaṇīyāyāṃ tatraivāste narādhipa 02,043.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,043.001a vasan duryodhanas tasyāṃ sabhāyāṃ bharatarṣabha 02,043.001c śanair dadarśa tāṃ sarvāṃ sabhāṃ śakuninā saha 02,043.002a tasyāṃ divyān abhiprāyān dadarśa kurunandanaḥ 02,043.002c na dṛṣṭapūrvā ye tena nagare nāgasāhvaye 02,043.003a sa kadā cit sabhāmadhye dhārtarāṣṭro mahīpatiḥ 02,043.003c sphāṭikaṃ talam āsādya jalam ity abhiśaṅkayā 02,043.004a svavastrotkarṣaṇaṃ rājā kṛtavān buddhimohitaḥ 02,043.004b*0420_01 tatrāpy enaṃ jano dṛṣṭvā jahasuḥ pāṇḍavās tadā 02,043.004c durmanā vimukhaś caiva paricakrāma tāṃ sabhām 02,043.004d*0421_01 tataḥ sthale nipatito durmanā vrīḍito nṛpaḥ 02,043.005a tataḥ sphāṭikatoyāṃ vai sphāṭikāmbujaśobhitām 02,043.005c vāpīṃ matvā sthalam iti savāsāḥ prāpataj jale 02,043.006a jale nipatitaṃ dṛṣṭvā kiṃkarā jahasur bhṛśam 02,043.006c vāsāṃsi ca śubhāny asmai pradadū rājaśāsanāt 02,043.006d*0422_01 jahāsa jahasuś caiva kiṃkarāś ca suyodhanam 02,043.007a tathāgataṃ tu taṃ dṛṣṭvā bhīmaseno mahābalaḥ 02,043.007c arjunaś ca yamau cobhau sarve te prāhasaṃs tadā 02,043.007d*0423_01 tato 'nyasmin sabhoddeśe punar duryodhano nṛpaḥ 02,043.008a nāmarṣayat tatas teṣām avahāsam amarṣaṇaḥ 02,043.008c ākāraṃ rakṣamāṇas tu na sa tān samudaikṣata 02,043.009a punar vasanam utkṣipya pratariṣyann iva sthalam 02,043.009c āruroha tataḥ sarve jahasus te punar janāḥ 02,043.009d*0424_01 dvāraṃ tu pihitākāraṃ sphāṭikaṃ prekṣya bhūmipaḥ 02,043.009d*0424_02 praviśann āhato mūrdhni vyāghūrṇita iva sthitaḥ 02,043.009d*0424_03 tādṛkṣam aparaṃ dvāraṃ sphāṭikorukapāṭakam 02,043.009d*0424_04 vighaṭṭayan karābhyāṃ tu niṣkramyāgre papāta ha 02,043.010a dvāraṃ ca vivṛtākāraṃ lalāṭena samāhanat 02,043.010c saṃvṛtaṃ ceti manvāno dvāradeśād upāramat 02,043.011a evaṃ pralambhān vividhān prāpya tatra viśāṃ pate 02,043.011c pāṇḍaveyābhyanujñātas tato duryodhano nṛpaḥ 02,043.012a aprahṛṣṭena manasā rājasūye mahākratau 02,043.012c prekṣya tām adbhutām ṛddhiṃ jagāma gajasāhvayam 02,043.013a pāṇḍavaśrīprataptasya dhyānaglānasya gacchataḥ 02,043.013c duryodhanasya nṛpateḥ pāpā matir ajāyata 02,043.013d*0425_01 natuṣṭo dharmarājasya yajñam āsādya taṃ tadā 02,043.013d*0425_02 jagāma svagṛhaṃ tv anyān ṛte duryodhano nṛpaḥ 02,043.013d*0425_03 dṛṣṭvā yajñavibhūtiṃ tāṃ pāṇḍavānāṃ yaśasvinām 02,043.013d*0425_04 paśyato duḥkhadīnasya pāpā matir ajāyata 02,043.014a pārthān sumanaso dṛṣṭvā pārthivāṃś ca vaśānugān 02,043.014c kṛtsnaṃ cāpi hitaṃ lokam ākumāraṃ kurūdvaha 02,043.015a mahimānaṃ paraṃ cāpi pāṇḍavānāṃ mahātmanām 02,043.015c duryodhano dhārtarāṣṭro vivarṇaḥ samapadyata 02,043.016a sa tu gacchann anekāgraḥ sabhām evānucintayan 02,043.016c śriyaṃ ca tām anupamāṃ dharmarājasya dhīmataḥ 02,043.017a pramatto dhṛtarāṣṭrasya putro duryodhanas tadā 02,043.017c nābhyabhāṣat subalajaṃ bhāṣamāṇaṃ punaḥ punaḥ 02,043.018a anekāgraṃ tu taṃ dṛṣṭvā śakuniḥ pratyabhāṣata 02,043.018c duryodhana kutomūlaṃ niḥśvasann iva gacchasi 02,043.019 duryodhana uvāca 02,043.019a dṛṣṭvemāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ yudhiṣṭhiravaśānugām 02,043.019b*0426_01 devarṣiyakṣagandharvās tatrāgacchanti nityaśaḥ 02,043.019b*0426_02 kṛṣṇas tu durmanās teṣāṃ vivardhayati saṃpadaḥ 02,043.019b*0426_03 āturās tatra nīyante vyavahāravacodhikāḥ 02,043.019b*0426_04 gandhānāṃ nātra gacchanti vikretāro mahāprabhāḥ 02,043.019b*0426_05 kharoṣṭrāśvājakhaḍgānāṃ vikretāras tathā nṛpāḥ 02,043.019b*0426_06 loke 'smin kauravaḥ śabdas tatraiva parivartate 02,043.019b*0426_07 hariprasthapuradvāraṃ sadā tu nibiḍīkṛtam 02,043.019b*0426_08 rathahastyaśvayānānāṃ rohaṇena sadā nṛṇām 02,043.019c jitām astrapratāpena śvetāśvasya mahātmanaḥ 02,043.020a taṃ ca yajñaṃ tathābhūtaṃ dṛṣṭvā pārthasya mātula 02,043.020c yathā śakrasya deveṣu tathābhūtaṃ mahādyute 02,043.021a amarṣeṇa susaṃpūrṇo dahyamāno divāniśam 02,043.021c śuciśukrāgame kāle śuṣye toyam ivālpakam 02,043.022a paśya sātvatamukhyena śiśupālaṃ nipātitam 02,043.022c na ca tatra pumān āsīt kaś cit tasya padānugaḥ 02,043.023a dahyamānā hi rājānaḥ pāṇḍavotthena vahninā 02,043.023c kṣāntavanto 'parādhaṃ taṃ ko hi taṃ kṣantum arhati 02,043.024a vāsudevena tat karma tathāyuktaṃ mahat kṛtam 02,043.024c siddhaṃ ca pāṇḍaveyānāṃ pratāpena mahātmanām 02,043.025a tathā hi ratnāny ādāya vividhāni nṛpā nṛpam 02,043.025c upatiṣṭhanti kaunteyaṃ vaiśyā iva karapradāḥ 02,043.026a śriyaṃ tathāvidhāṃ dṛṣṭvā jvalantīm iva pāṇḍave 02,043.026c amarṣavaśam āpanno dahye 'ham atathocitaḥ 02,043.026d*0427_01 evaṃ sa niścayaṃ kṛtvā tato vacanam abravīt 02,043.026d*0427_02 punar gāndhāranṛpatiṃ dahyamāna ivāgninā 02,043.027a vahnim eva pravekṣyāmi bhakṣayiṣyāmi vā viṣam 02,043.027c apo vāpi pravekṣyāmi na hi śakṣyāmi jīvitum 02,043.028a ko hi nāma pumāṃl loke marṣayiṣyati sattvavān 02,043.028c sapatnān ṛdhyato dṛṣṭvā hānim ātmana eva ca 02,043.029a so 'haṃ na strī na cāpy astrī na pumān nāpumān api 02,043.029c yo 'haṃ tāṃ marṣayāmy adya tādṛśīṃ śriyam āgatām 02,043.030a īśvaratvaṃ pṛthivyāś ca vasumattāṃ ca tādṛśīm 02,043.030c yajñaṃ ca tādṛśaṃ dṛṣṭvā mādṛśaḥ ko na saṃjvaret 02,043.031a aśaktaś caika evāhaṃ tām āhartuṃ nṛpaśriyam 02,043.031c sahāyāṃś ca na paśyāmi tena mṛtyuṃ vicintaye 02,043.032a daivam eva paraṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakam 02,043.032c dṛṣṭvā kuntīsute śubhrāṃ śriyaṃ tām āhṛtāṃ tathā 02,043.033a kṛto yatno mayā pūrvaṃ vināśe tasya saubala 02,043.033c tac ca sarvam atikramya sa vṛddho 'psv iva paṅkajam 02,043.034a tena daivaṃ paraṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakam 02,043.034c dhārtarāṣṭrā hi hīyante pārthā vardhanti nityaśaḥ 02,043.035a so 'haṃ śriyaṃ ca tāṃ dṛṣṭvā sabhāṃ tāṃ ca tathāvidhām 02,043.035c rakṣibhiś cāvahāsaṃ taṃ paritapye yathāgninā 02,043.036a sa mām abhyanujānīhi mātulādya suduḥkhitam 02,043.036c amarṣaṃ ca samāviṣṭaṃ dhṛtarāṣṭre nivedaya 02,044.001 śakunir uvāca 02,044.001a duryodhana na te 'marṣaḥ kāryaḥ prati yudhiṣṭhiram 02,044.001c bhāgadheyāni hi svāni pāṇḍavā bhuñjate sadā 02,044.001d*0428_01 vidhānaṃ vividhākāraṃ paraṃ teṣāṃ vidhānataḥ 02,044.002a anekair abhyupāyaiś ca tvayārabdhāḥ purāsakṛt 02,044.002b*0429_01 ārabdhāpi mahārāja punaḥ punar ariṃdama 02,044.002b*0430_01 utsāhavantaḥ puruṣā nāvasīdanti karmasu 02,044.002c vimuktāś ca naravyāghrā bhāgadheyapuraskṛtāḥ 02,044.003a tair labdhā draupadī bhāryā drupadaś ca sutaiḥ saha 02,044.003c sahāyaḥ pṛthivīlābhe vāsudevaś ca vīryavān 02,044.003d*0431_01 ajitaḥ so 'pi sarvair hi sadevāsuramānuṣaiḥ 02,044.003d*0431_02 tattejasā pravṛddho 'sau tatra kā paridevanā 02,044.004a labdhaś ca nābhibhūto 'rthaḥ pitryo 'ṃśaḥ pṛthivīpate 02,044.004c vivṛddhas tejasā teṣāṃ tatra kā paridevanā 02,044.005a dhanaṃjayena gāṇḍīvam akṣayyau ca maheṣudhī 02,044.005c labdhāny astrāṇi divyāni tarpayitvā hutāśanam 02,044.006a tena kārmukamukhyena bāhuvīryeṇa cātmanaḥ 02,044.006c kṛtā vaśe mahīpālās tatra kā paridevanā 02,044.007a agnidāhān mayaṃ cāpi mokṣayitvā sa dānavam 02,044.007c sabhāṃ tāṃ kārayām āsa savyasācī paraṃtapaḥ 02,044.008a tena caiva mayenoktāḥ kiṃkarā nāma rākṣasāḥ 02,044.008c vahanti tāṃ sabhāṃ bhīmās tatra kā paridevanā 02,044.009a yac cāsahāyatāṃ rājann uktavān asi bhārata 02,044.009c tan mithyā bhrātaro hīme sahāyās te mahārathāḥ 02,044.010a droṇas tava maheṣvāsaḥ saha putreṇa dhīmatā 02,044.010c sūtaputraś ca rādheyo gautamaś ca mahārathaḥ 02,044.010d*0432_01 sa ekaḥ samare sarvān pāṇḍavān sahasomakān 02,044.010d*0432_02 vijeṣyati mahābāhuḥ kiṃ sahāyaiḥ kariṣyasi 02,044.010d*0432_03 bhīṣmaś ca puruṣavyāghro gautamaś ca mahārathaḥ 02,044.010d*0432_04 jayadrathaś ca balavān kṛtāstro dṛḍhadhanvakaḥ 02,044.011a ahaṃ ca saha sodaryaiḥ saumadattiś ca vīryavān 02,044.011c etais tvaṃ sahitaḥ sarvair jaya kṛtsnāṃ vasuṃdharām 02,044.012 duryodhana uvāca 02,044.012a tvayā ca sahito rājann etaiś cānyair mahārathaiḥ 02,044.012c etān eva vijeṣyāmi yadi tvam anumanyase 02,044.013a eteṣu vijiteṣv adya bhaviṣyati mahī mama 02,044.013c sarve ca pṛthivīpālāḥ sabhā sā ca mahādhanā 02,044.014 śakunir uvāca 02,044.014a dhanaṃjayo vāsudevo bhīmaseno yudhiṣṭhiraḥ 02,044.014c nakulaḥ sahadevaś ca drupadaś ca sahātmajaiḥ 02,044.015a naite yudhi balāj jetuṃ śakyāḥ suragaṇair api 02,044.015c mahārathā maheṣvāsāḥ kṛtāstrā yuddhadurmadāḥ 02,044.016a ahaṃ tu tad vijānāmi vijetuṃ yena śakyate 02,044.016c yudhiṣṭhiraṃ svayaṃ rājaṃs tan nibodha juṣasva ca 02,044.016d*0433_01 śakuner vacanaṃ śrutvā kururājas tam abravīt 02,044.017 duryodhana uvāca 02,044.017a apramādena suhṛdām anyeṣāṃ ca mahātmanām 02,044.017c yadi śakyā vijetuṃ te tan mamācakṣva mātula 02,044.018 śakunir uvāca 02,044.018a dyūtapriyaś ca kaunteyo na ca jānāti devitum 02,044.018c samāhūtaś ca rājendro na śakṣyati nivartitum 02,044.018d*0434_01 kapaṭe vijayaṃ śakyam anyathā jetum akṣamaḥ 02,044.019a devane kuśalaś cāhaṃ na me 'sti sadṛśo bhuvi 02,044.019c triṣu lokeṣu kaunteyaṃ taṃ tvaṃ dyūte samāhvaya 02,044.020a tasyākṣakuśalo rājann ādāsye 'ham asaṃśayam 02,044.020c rājyaṃ śriyaṃ ca tāṃ dīptāṃ tvadarthaṃ puruṣarṣabha 02,044.021a idaṃ tu sarvaṃ tvaṃ rājñe duryodhana nivedaya 02,044.021c anujñātas tu te pitrā vijeṣye taṃ na saṃśayaḥ 02,044.022 duryodhana uvāca 02,044.022a tvam eva kurumukhyāya dhṛtarāṣṭrāya saubala 02,044.022c nivedaya yathānyāyaṃ nāhaṃ śakṣye niśaṃsitum 02,045.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,045.001a anubhūya tu rājñas taṃ rājasūyaṃ mahākratum 02,045.001c yudhiṣṭhirasya nṛpater gāndhārīputrasaṃyutaḥ 02,045.001d*0435_01 viveśa hastinapuraṃ duryodhanamatena saḥ 02,045.001d*0435_02 bāḍham ity eva śakunir dṛḍhaṃ hṛdi cakāra ha 02,045.001d*0435_03 asvasthatāṃ ca tāṃ dṛṣṭvā dhārtarāṣṭrasya pāpakṛt 02,045.001d*0435_04 pāpaḥ pāpātmanā tena sametya pṛthivīkṣitām 02,045.001d*0435_05 bhāratānāṃ ca duṣṭātmā kṣayāya hi nṛpakṣayam 02,045.002a priyakṛn matam ājñāya pūrvaṃ duryodhanasya tat 02,045.002b*0436_01 vaiśasaṃ sarvalokasya hṛdi kṛtvā sudurmatiḥ 02,045.002b*0436_02 daivena vidhinā caiva coditaḥ krūrakarmakṛt 02,045.002c prajñācakṣuṣam āsīnaṃ śakuniḥ saubalas tadā 02,045.003a duryodhanavacaḥ śrutvā dhṛtarāṣṭraṃ janādhipam 02,045.003c upagamya mahāprājñaṃ śakunir vākyam abravīt 02,045.004a duryodhano mahārāja vivarṇo hariṇaḥ kṛśaḥ 02,045.004c dīnaś cintāparaś caiva tad viddhi bharatarṣabha 02,045.005a na vai parīkṣase samyag asahyaṃ śatrusaṃbhavam 02,045.005c jyeṣṭhaputrasya śokaṃ tvaṃ kimarthaṃ nāvabudhyase 02,045.005d*0437_01 evam uktaḥ śakuninā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ 02,045.005d*0437_02 duryodhanaṃ samāhūya idaṃ vacanam abravīt 02,045.006 dhṛtarāṣṭra uvāca 02,045.006a duryodhana kutomūlaṃ bhṛśam ārto 'si putraka 02,045.006c śrotavyaś cen mayā so 'rtho brūhi me kurunandana 02,045.007a ayaṃ tvāṃ śakuniḥ prāha vivarṇaṃ hariṇaṃ kṛśam 02,045.007c cintayaṃś ca na paśyāmi śokasya tava saṃbhavam 02,045.008a aiśvaryaṃ hi mahat putra tvayi sarvaṃ samarpitam 02,045.008c bhrātaraḥ suhṛdaś caiva nācaranti tavāpriyam 02,045.008d*0438_01 tvaddattaṃ caiva bhuñjāmo gāndhārī cāham eva ca 02,045.009a ācchādayasi prāvārān aśnāsi piśitaudanam 02,045.009c ājāneyā vahanti tvāṃ kenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 02,045.010a śayanāni mahārhāṇi yoṣitaś ca manoramāḥ 02,045.010c guṇavanti ca veśmāni vihārāś ca yathāsukham 02,045.011a devānām iva te sarvaṃ vāci baddhaṃ na saṃśayaḥ 02,045.011c sa dīna iva durdharṣaḥ kasmāc chocasi putraka 02,045.011d@031_0001 mātrā pitrā ca putrasya yad vai kāryaṃ paraṃ smṛtam 02,045.011d@031_0002 prāptas tvam asi tat tāta nikhilāṃ naḥ kulaśriyam 02,045.011d@031_0003 upasthitaḥ sarvakāmais tridive vāsavo yathā 02,045.011d@031_0004 vividhair annapānaiś ca pravaraiḥ kiṃ nu śocasi 02,045.011d@031_0005 adhītavān kṛtavidyaḥ priyo me lāḷito gṛhe 02,045.011d@031_0006 niruktaṃ nigamaṃ chandaḥ saṣaḍaṅgārthaśāstravān 02,045.011d@031_0007 adhītaḥ kṛtavidyas tvam aṣṭavyākaraṇaiḥ kṛpāt 02,045.011d@031_0008 halāyudhāt kṛpād droṇād astravidyāṃ tv adhītavān 02,045.011d@031_0009 bhrātṛjyeṣṭhaḥ sthito rājye kiṃ nu śocasi putraka 02,045.011d@031_0010 pṛthagjanair atulyaṃ yad aśanācchādanaṃ bahu 02,045.011d@031_0011 prabhus tvaṃ bhuñjase putra saṃstutaḥ sūtamāgadhaiḥ 02,045.011d@031_0012 tasya te viditaprajña śokamūlam idaṃ katham 02,045.011d@031_0013 loke 'smiñ jyeṣṭhabhāgyo 'nyas tan mamācakṣva putraka 02,045.011d@031_0013 vaiśaṃpāyanaḥ 02,045.011d@031_0014 tasya tad vacanaṃ śrutvā mandaḥ krodhavaśānugaḥ 02,045.011d@031_0015 pitaraṃ pratyuvācedaṃ svāṃ matiṃ saṃprakāśayan 02,045.012 duryodhana uvāca 02,045.012a aśnāmy ācchādaye cāhaṃ yathā kupuruṣas tathā 02,045.012c amarṣaṃ dhāraye cograṃ titikṣan kālaparyayam 02,045.013a amarṣaṇaḥ svāḥ prakṛtīr abhibhūya pare sthitāḥ 02,045.013c kleśān mumukṣuḥ parajān sa vai puruṣa ucyate 02,045.014a saṃtoṣo vai śriyaṃ hanti abhimānaś ca bhārata 02,045.014c anukrośabhaye cobhe yair vṛto nāśnute mahat 02,045.015a na mām avati tad bhuktaṃ śriyaṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhire 02,045.015c jvalantīm iva kaunteye vivarṇakaraṇīṃ mama 02,045.016a sapatnān ṛdhyato ''tmānaṃ hīyamānaṃ niśāmya ca 02,045.016c adṛśyām api kaunteye sthitāṃ paśyann ivodyatām 02,045.016e tasmād ahaṃ vivarṇaś ca dīnaś ca hariṇaḥ kṛśaḥ 02,045.017a aṣṭāśītisahasrāṇi snātakā gṛhamedhinaḥ 02,045.017c triṃśaddāsīka ekaiko yān bibharti yudhiṣṭhiraḥ 02,045.018a daśānyāni sahasrāṇi nityaṃ tatrānnam uttamam 02,045.018c bhuñjate rukmapātrībhir yudhiṣṭhiraniveśane 02,045.018d*0439_01 śatror ṛddhiviśeṣeṇa virūpo 'nnavivarjitaḥ 02,045.019a kadalīmṛgamokāni kṛṣṇaśyāmāruṇāni ca 02,045.019c kāmbojaḥ prāhiṇot tasmai parārdhyān api kambalān 02,045.020a rathayoṣidgavāśvasya śataśo 'tha sahasraśaḥ 02,045.020c triṃśataṃ coṣṭravāmīnāṃ śatāni vicaranty uta 02,045.020d*0440_01 rājāno balim ādāya sametā hi nṛpakṣaye 02,045.021a pṛthagvidhāni ratnāni pārthivāḥ pṛthivīpate 02,045.021c āharan kratumukhye 'smin kuntīputrāya bhūriśaḥ 02,045.022a na kva cid dhi mayā dṛṣṭas tādṛśo naiva ca śrutaḥ 02,045.022c yādṛg dhanāgamo yajñe pāṇḍuputrasya dhīmataḥ 02,045.022d*0441_01 asatyaṃ ced idaṃ sarvaṃ saṃjayaṃ praṣṭum arhasi 02,045.023a aparyantaṃ dhanaughaṃ taṃ dṛṣṭvā śatror ahaṃ nṛpa 02,045.023c śarma naivādhigacchāmi cintayāno 'niśaṃ vibho 02,045.024a brāhmaṇā vāṭadhānāś ca gomantaḥ śatasaṃghaśaḥ 02,045.024c traikharvaṃ balim ādāya dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ 02,045.025a kamaṇḍalūn upādāya jātarūpamayāñ śubhān 02,045.025c evaṃ baliṃ samādāya praveśaṃ lebhire tataḥ 02,045.026a yan naiva madhu śakrāya dhārayanty amarastriyaḥ 02,045.026c tad asmai kāṃsyam āhārṣīd vāruṇaṃ kalaśodadhiḥ 02,045.027a śaikyaṃ rukmasahasrasya bahuratnavibhūṣitam 02,045.027b*0442_01 śaṅkhapravaram ādāya vāsudevo 'bhiṣiktavān 02,045.027c dṛṣṭvā ca mama tat sarvaṃ jvararūpam ivābhavat 02,045.028a gṛhītvā tat tu gacchanti samudrau pūrvadakṣiṇau 02,045.028c tathaiva paścimaṃ yānti gṛhītvā bharatarṣabha 02,045.028d*0443_01 jalārthaṃ tatra rājendra ghaṭān ādāya rākṣasāḥ 02,045.028d*0443_02 diśo yayur jalārthaṃ te varjayitvottarāṃ diśam 02,045.029a uttaraṃ tu na gacchanti vinā tāta patatribhiḥ 02,045.029b*0444_01 tatra gatvārjuno daṇḍam ājahārāmitaṃ dhanam 02,045.029b@032_0001 kṛtāṃ baindusaroratnair mayena sphāṭikacchadām 02,045.029b@032_0002 apaśyaṃ nalinīṃ pūrṇām udakasyeva bhārata 02,045.029b@032_0003 utkarṣantaṃ ca vai vāsaḥ prāhasan māṃ vṛkodaraḥ 02,045.029b@032_0004 kiṃkarāś ca sabhāpālā jahasur bharatarṣabha 02,045.029b@032_0005 pitror arthe viśeṣeṇa prāvṛṇvaṃ tatra jīvitam 02,045.029b@032_0006 tatra sma yadi śaktaḥ syāṃ ghātayeyaṃ vṛkodaram 02,045.029b@032_0007 sapatnenāpahāso hi sa māṃ dahati bhārata 02,045.029b@032_0008 tatra sphāṭikatoyāṃ hi sphāṭikāmbujaśobhitām 02,045.029b@032_0009 sabhāṃ puṣkariṇīṃ matvā patito 'smi narādhipa 02,045.029b@032_0010 tatra mām ahasad bhīmaḥ saha pārthena sasvaram 02,045.029b@032_0011 draupadī ca saha strībhiḥ pātayantī mano mama 02,045.029b@032_0012 klinnavastrasya ca jale kiṃkarā rājacoditāḥ 02,045.029b@032_0013 dadur vāsāṃsi me 'nyāni tac ca duḥkhataraṃ mama 02,045.029b@032_0014 astambhā iva tiṣṭhanti stambhāḥ śatasahasraśaḥ 02,045.029b@032_0015 so 'haṃ tatrāhato rājan sphaṭikābhyantare vibho 02,045.029b@032_0016 chāyāḥ stambhā ivātiṣṭhañ śataśo 'tha sahasraśaḥ 02,045.029b@032_0017 advāreṇa vinirgacchan dvārasaṃsthānarūpiṇā 02,045.029b@032_0018 abhihatya śilāṃ bhūyo lalāṭenāsmi vikṣataḥ 02,045.029b@032_0019 āmṛśan niyataṃ dṛṣṭvā mārgāntaram upāviśam 02,045.029b@032_0020 striyaś ca tatra māṃ dṛṣṭvā jahasus tādṛśaṃ nṛpa 02,045.029b@032_0021 idaṃ dvāram idaṃ rājan na dvāram iti māṃ prati 02,045.029b@032_0022 agrataḥ prahasan vākyaṃ babhāṣe sa vṛkodaraḥ 02,045.029b@032_0023 sarvaṃ hāsyakaraṃ teṣāṃ sadasyānāṃ nararṣabha 02,045.029b@032_0024 na śrutāni na dṛṣṭāni yāni ratnāni me kva cit 02,045.029b@032_0025 tāni me tatra dṛṣṭāni tena tapto 'smi duḥkhitaḥ 02,045.029b@032_0026 hutāśanaṃ pravekṣyāmi praviśe vā mahodadhim 02,045.029b@032_0027 saṃbhāvitasya cākīrtir maraṇād atiricyate 02,045.029c idaṃ cādbhutam atrāsīt tan me nigadataḥ śṛṇu 02,045.030a pūrṇe śatasahasre tu viprāṇāṃ pariviṣyatām 02,045.030c sthāpitā tatra saṃjñābhūc chaṅkho dhmāyati nityaśaḥ 02,045.031a muhur muhuḥ praṇadatas tasya śaṅkhasya bhārata 02,045.031c uttamaṃ śabdam aśrauṣaṃ tato romāṇi me 'hṛṣan 02,045.032a pārthivair bahubhiḥ kīrṇam upasthānaṃ didṛkṣubhiḥ 02,045.032b*0445_01 aśobhata mahārāja nakṣatrair dyaur ivāmalā 02,045.032c sarvaratnāny upādāya pārthivā vai janeśvara 02,045.033a yajñe tasya mahārāja pāṇḍuputrasya dhīmataḥ 02,045.033c vaiśyā iva mahīpālā dvijātipariveṣakāḥ 02,045.034a na sā śrīr devarājasya yamasya varuṇasya vā 02,045.034c guhyakādhipater vāpi yā śrī rājan yudhiṣṭhire 02,045.034c*0446_01 **** **** svayaṃ viṣṇor api prabho 02,045.034c*0446_02 rākṣasādhipater vāpi 02,045.035a tāṃ dṛṣṭvā pāṇḍuputrasya śriyaṃ paramikām aham 02,045.035c śāntiṃ na parigacchāmi dahyamānena cetasā 02,045.035d*0447_01 aprāpya pāṇḍavaiśvaryaṃ śamo mama na vidyate 02,045.035d*0447_02 avāpsye vā śriyaṃ bāṇaiḥ śayiṣye vā hataḥ paraiḥ 02,045.035d*0447_03 atādṛśasya me kiṃ nu jīvitena paraṃtapa 02,045.035d*0447_04 vardhante pāṇḍavā rājan vayaṃ hi sthitavṛddhayaḥ 02,045.036 śakunir uvāca 02,045.036a yām etām uttamāṃ lakṣmīṃ dṛṣṭavān asi pāṇḍave 02,045.036c tasyāḥ prāptāv upāyaṃ me śṛṇu satyaparākrama 02,045.037a aham akṣeṣv abhijñātaḥ pṛthivyām api bhārata 02,045.037c hṛdayajñaḥ paṇajñaś ca viśeṣajñaś ca devane 02,045.038a dyūtapriyaś ca kaunteyo na ca jānāti devitum 02,045.038c āhūtaś caiṣyati vyaktaṃ dīvyāvety āhvayasva tam 02,045.038c*0448_01 **** **** dyūtād api raṇād api 02,045.038c*0448_02 niyataṃ taṃ vijeṣyāmi kṛtvā tu kapaṭaṃ vibho 02,045.038c*0448_03 ānayāmi samṛddhiṃ tāṃ 02,045.039 vaiśaṃpāyana uvāca 02,045.039a evam uktaḥ śakuninā rājā duryodhanas tadā 02,045.039c dhṛtarāṣṭram idaṃ vākyam apadāntaram abravīt 02,045.040a ayam utsahate rājañ śriyam āhartum akṣavit 02,045.040c dyūtena pāṇḍuputrasya tad anujñātum arhasi 02,045.041 dhṛtarāṣṭra uvāca 02,045.041a kṣattā mantrī mahāprājñaḥ sthito yasyāsmi śāsane 02,045.041c tena saṃgamya vetsyāmi kāryasyāsya viniścayam 02,045.042a sa hi dharmaṃ puraskṛtya dīrghadarśī paraṃ hitam 02,045.042c ubhayoḥ pakṣayor yuktaṃ vakṣyaty arthaviniścayam 02,045.043 duryodhana uvāca 02,045.043a nivartayiṣyati tvāsau yadi kṣattā sameṣyati 02,045.043b*0449_01 atha vā vāsudevaṃ vā bhīṣmaṃ vā kāryaniścaye 02,045.043b*0449_02 āhūya mantraṇaṃ kuryāḥ kathaṃ vyavasitaṃ yataḥ 02,045.043c nivṛtte tvayi rājendra mariṣye 'ham asaṃśayam 02,045.044a sa mayi tvaṃ mṛte rājan vidureṇa sukhī bhava 02,045.044c bhokṣyase pṛthivīṃ kṛtsnāṃ kiṃ mayā tvaṃ kariṣyasi 02,045.045 vaiśaṃpāyana uvāca 02,045.045a ārtavākyaṃ tu tat tasya praṇayoktaṃ niśamya saḥ 02,045.045c dhṛtarāṣṭro 'bravīt preṣyān duryodhanamate sthitaḥ 02,045.046a sthūṇāsahasrair bṛhatīṃ śatadvārāṃ sabhāṃ mama 02,045.046c manoramāṃ darśanīyām āśu kurvantu śilpinaḥ 02,045.047a tataḥ saṃstīrya ratnais tām akṣān āvāpya sarvaśaḥ 02,045.047c sukṛtāṃ supraveśāṃ ca nivedayata me śanaiḥ 02,045.048a duryodhanasya śāntyartham iti niścitya bhūmipaḥ 02,045.048c dhṛtarāṣṭro mahārāja prāhiṇod vidurāya vai 02,045.049a apṛṣṭvā viduraṃ hy asya nāsīt kaś cid viniścayaḥ 02,045.049c dyūtadoṣāṃś ca jānan sa putrasnehād akṛṣyata 02,045.050a tac chrutvā viduro dhīmān kalidvāram upasthitam 02,045.050c vināśamukham utpannaṃ dhṛtarāṣṭram upādravat 02,045.051a so 'bhigamya mahātmānaṃ bhrātā bhrātaram agrajam 02,045.051c mūrdhnā praṇamya caraṇāv idaṃ vacanam abravīt 02,045.052a nābhinandāmi te rājan vyavasāyam imaṃ prabho 02,045.052c putrair bhedo yathā na syād dyūtahetos tathā kuru 02,045.053 dhṛtarāṣṭra uvāca 02,045.053a kṣattaḥ putreṣu putrair me kalaho na bhaviṣyati 02,045.053c divi devāḥ prasādaṃ naḥ kariṣyanti na saṃśayaḥ 02,045.054a aśubhaṃ vā śubhaṃ vāpi hitaṃ vā yadi vāhitam 02,045.054c pravartatāṃ suhṛddyūtaṃ diṣṭam etan na saṃśayaḥ 02,045.055a mayi saṃnihite caiva bhīṣme ca bharatarṣabhe 02,045.055c anayo daivavihito na kathaṃ cid bhaviṣyati 02,045.056a gaccha tvaṃ ratham āsthāya hayair vātasamair jave 02,045.056c khāṇḍavaprastham adyaiva samānaya yudhiṣṭhiram 02,045.057a na vāryo vyavasāyo me viduraitad bravīmi te 02,045.057c daivam eva paraṃ manye yenaitad upapadyate 02,045.058a ity ukto viduro dhīmān naitad astīti cintayan 02,045.058a*0450_01 **** **** idaṃ vacanam abravīt 02,045.058a*0450_02 kulaṃ sabāndhavaṃ caitan 02,045.058c āpageyaṃ mahāprājñam abhyagacchat suduḥkhitaḥ 02,046.001 janamejaya uvāca 02,046.001a kathaṃ samabhavad dyūtaṃ bhrātṝṇāṃ tan mahātyayam 02,046.001c yatra tad vyasanaṃ prāptaṃ pāṇḍavair me pitāmahaiḥ 02,046.002a ke ca tatra sabhāstārā rājāno brahmavittama 02,046.002c ke cainam anvamodanta ke cainaṃ pratyaṣedhayan 02,046.003a vistareṇaitad icchāmi kathyamānaṃ tvayā dvija 02,046.003c mūlaṃ hy etad vināśasya pṛthivyā dvijasattama 02,046.004 sūta uvāca 02,046.004a evam uktas tadā rājñā vyāsaśiṣyaḥ pratāpavān 02,046.004c ācacakṣe yathāvṛttaṃ tat sarvaṃ sarvavedavit 02,046.005 vaiśaṃpāyana uvāca 02,046.005a śṛṇu me vistareṇemāṃ kathāṃ bharatasattama 02,046.005c bhūya eva mahārāja yadi te śravaṇe matiḥ 02,046.006a vidurasya mataṃ jñātvā dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 02,046.006c duryodhanam idaṃ vākyam uvāca vijane punaḥ 02,046.007a alaṃ dyūtena gāndhāre viduro na praśaṃsati 02,046.007c na hy asau sumahābuddhir ahitaṃ no vadiṣyati 02,046.008a hitaṃ hi paramaṃ manye viduro yat prabhāṣate 02,046.008c kriyatāṃ putra tat sarvam etan manye hitaṃ tava 02,046.009a devarṣir vāsavagurur devarājāya dhīmate 02,046.009c yat prāha śāstraṃ bhagavān bṛhaspatir udāradhīḥ 02,046.010a tad veda viduraḥ sarvaṃ sarahasyaṃ mahākaviḥ 02,046.010c sthitaś ca vacane tasya sadāham api putraka 02,046.011a viduro vāpi medhāvī kurūṇāṃ pravaro mataḥ 02,046.011c uddhavo vā mahābuddhir vṛṣṇīnām arcito nṛpa 02,046.012a dyūtena tad alaṃ putra dyūte bhedo hi dṛśyate 02,046.012c bhede vināśo rājyasya tat putra parivarjaya 02,046.012d*0451_01 alam ardhaṃ kurūṇāṃ te rāṣṭrāṇām iha saṃmatam 02,046.012d*0451_02 jñātibhir bhrātṛbhiś caiva sahito raṃsyase sukham 02,046.013a pitrā mātrā ca putrasya yad vai kāryaṃ paraṃ smṛtam 02,046.013c prāptas tvam asi tat tāta pitṛpaitāmahaṃ padam 02,046.014a adhītavān kṛtī śāstre lālitaḥ satataṃ gṛhe 02,046.014c bhrātṛjyeṣṭhaḥ sthito rājye vindase kiṃ na śobhanam 02,046.015a pṛthagjanair alabhyaṃ yad bhojanācchādanaṃ param 02,046.015c tat prāpto 'si mahābāho kasmāc chocasi putraka 02,046.016a sphītaṃ rāṣṭraṃ mahābāho pitṛpaitāmahaṃ mahat 02,046.016c nityam ājñāpayan bhāsi divi deveśvaro yathā 02,046.016d*0452_01 yādṛśaṃ ca tavaiśvaryaṃ tad anyeṣāṃ sudurlabham 02,046.016d*0452_02 ye copabhogās te rājan mayā pūrvaṃ prakīrtitāḥ 02,046.017a tasya te viditaprajña śokamūlam idaṃ katham 02,046.017c samutthitaṃ duḥkhataraṃ tan me śaṃsitum arhasi 02,046.018 duryodhana uvāca 02,046.018a aśnāmy ācchādayāmīti prapaśyan pāpapūruṣaḥ 02,046.018b*0453_01 anyān svād adhikān rājan prapaśyann āptapūruṣaḥ 02,046.018c nāmarṣaṃ kurute yas tu puruṣaḥ so 'dhamaḥ smṛtaḥ 02,046.019a na māṃ prīṇāti rājendra lakṣmīḥ sādhāraṇā vibho 02,046.019c jvalitām iva kaunteye śriyaṃ dṛṣṭvā ca vivyathe 02,046.020a sarvāṃ hi pṛthivīṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhiravaśānugām 02,046.020c sthiro 'smi yo 'haṃ jīvāmi duḥkhād etad bravīmi te 02,046.021a āvarjitā ivābhānti nighnāś caitrakikaukurāḥ 02,046.021c kāraskarā lohajaṅghā yudhiṣṭhiraniveśane 02,046.022a himavatsāgarānūpāḥ sarvaratnākarās tathā 02,046.022c antyāḥ sarve paryudastā yudhiṣṭhiraniveśane 02,046.023a jyeṣṭho 'yam iti māṃ matvā śreṣṭhaś ceti viśāṃ pate 02,046.023c yudhiṣṭhireṇa satkṛtya yukto ratnaparigrahe 02,046.024a upasthitānāṃ ratnānāṃ śreṣṭhānām arghahāriṇām 02,046.024c nādṛśyata paraḥ prānto nāparas tatra bhārata 02,046.025a na me hastaḥ samabhavad vasu tat pratigṛhṇataḥ 02,046.025c prātiṣṭhanta mayi śrānte gṛhya dūrāhṛtaṃ vasu 02,046.026a kṛtāṃ bindusaroratnair mayena sphāṭikacchadām 02,046.026c apaśyaṃ nalinīṃ pūrṇām udakasyeva bhārata 02,046.027a vastram utkarṣati mayi prāhasat sa vṛkodaraḥ 02,046.027b*0454_01 kiṃkarāś ca sabhāpālā jahasur bharatarṣabha 02,046.027c śatror ṛddhiviśeṣeṇa vimūḍhaṃ ratnavarjitam 02,046.028a tatra sma yadi śaktaḥ syāṃ pātayeyaṃ vṛkodaram 02,046.028b*0455_01 yadi kuryāṃ samārambhaṃ bhīmaṃ hantuṃ narādhipa 02,046.028b*0455_02 śiśupāla ivāsmākaṃ gatiḥ syān nātra saṃśayaḥ 02,046.028c sapatnenāvahāso hi sa māṃ dahati bhārata 02,046.029a punaś ca tādṛśīm eva vāpīṃ jalajaśālinīm 02,046.029c matvā śilāsamāṃ toye patito 'smi narādhipa 02,046.030a tatra māṃ prāhasat kṛṣṇaḥ pārthena saha sasvanam 02,046.030c draupadī ca saha strībhir vyathayantī mano mama 02,046.030d*0456_01 bhṛtyavargaś ca yaḥ kaś cit so 'pi prahasate 'nagha 02,046.031a klinnavastrasya ca jale kiṃkarā rājacoditāḥ 02,046.031c dadur vāsāṃsi me 'nyāni tac ca duḥkhataraṃ mama 02,046.032a pralambhaṃ ca śṛṇuṣvānyaṃ gadato me narādhipa 02,046.032c advāreṇa vinirgacchan dvārasaṃsthānarūpiṇā 02,046.032e abhihatya śilāṃ bhūyo lalāṭenāsmi vikṣataḥ 02,046.032f*0457_01 striyaś ca tatra māṃ dṛṣṭvā jahasus tādṛśaṃ nṛpa 02,046.032f*0457_02 idaṃ dvāram idaṃ rājann advāram iti māṃ prati 02,046.032f*0457_03 agrataḥ prahasan vākyaṃ babhāṣe sa vṛkodaraḥ 02,046.033a tatra māṃ yamajau dūrād ālokya lalitau kila 02,046.033c bāhubhiḥ parigṛhṇītāṃ śocantau sahitāv ubhau 02,046.034a uvāca sahadevas tu tatra māṃ vismayann iva 02,046.034c idaṃ dvāram ito gaccha rājann iti punaḥ punaḥ 02,046.034d*0458_01 bhīmasenena tatrokto dhṛtarāṣṭrātmajeti ca 02,046.034d*0458_02 saṃbodhya prahasitvā ca ito dvāraṃ narādhipa 02,046.035a nāmadheyāni ratnānāṃ purastān na śrutāni me 02,046.035c yāni dṛṣṭāni me tasyāṃ manas tapati tac ca me 02,046.035d*0459_01 hutāśanaṃ pravekṣyāmi praviśe vā mahodadhim 02,046.035d*0459_02 saṃbhāvitasya cākīrtir maraṇād atiricyate 02,047.000*0460_01 tasyāṃ sabhāyāṃ rājendra rājasūye mahākratau 02,047.001 duryodhana uvāca 02,047.001a yan mayā pāṇḍavānāṃ tu dṛṣṭaṃ tac chṛṇu bhārata 02,047.001c āhṛtaṃ bhūmipālair hi vasu mukhyaṃ tatas tataḥ 02,047.002a na vinde dṛḍham ātmānaṃ dṛṣṭvāhaṃ tad arer dhanam 02,047.002c phalato bhūmito vāpi pratipadyasva bhārata 02,047.003a aiḍāṃś cailān vārṣadaṃśāñ jātarūpapariṣkṛtān 02,047.003c prāvārājinamukhyāṃś ca kāmbojaḥ pradadau vasu 02,047.004a aśvāṃs tittirikalmāṣāṃs triśataṃ śukanāsikān 02,047.004c uṣṭravāmīs triśataṃ ca puṣṭāḥ pīluśamīṅgudaiḥ 02,047.005a govāsanā brāhmaṇāś ca dāsamīyāś ca sarvaśaḥ 02,047.005c prītyarthaṃ te mahābhāgā dharmarājño mahātmanaḥ 02,047.005e trikharvaṃ balim ādāya dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ 02,047.005f*0461_01 brāhmaṇā vāṭadhānāś ca gomantaḥ śatasaṃghaśaḥ 02,047.006a kamaṇḍalūn upādāya jātarūpamayāñ śubhān 02,047.006b@033_0001 ratnāni ca hiraṇyaṃ ca suvarṇaṃ caiva kevalam 02,047.006b@033_0002 prīyamāṇaḥ prasannātmā svayaṃ svajanasaṃvṛtaḥ 02,047.006b@033_0003 traikharvo rathamukhyeśaḥ pāṇḍavāya nyavedayat 02,047.006b@033_0004 yaś ca sa dvijamukhyena rājñaḥ śaṅkho niveditaḥ 02,047.006b@033_0005 prītyā dattaḥ kuṇindena dharmarājāya dhīmate 02,047.006b@033_0006 taṃ sarve bhrātaro bhrātre daduḥ śaṅkhaṃ kirīṭine 02,047.006b@033_0007 taṃ pratyagṛhṇād bībhatsus toyajaṃ hemamālinam 02,047.006b@033_0008 citaṃ niṣkasahasreṇa bhrājamānaṃ svatejasā 02,047.006b@033_0009 ruciraṃ darśanīyaṃ ca bhūṣitaṃ viśvakarmaṇā 02,047.006b@033_0010 adhārayac ca dharmaś ca taṃ namasya punaḥ punaḥ 02,047.006b@033_0011 yo 'nādane 'pi nadati sa nanādādhikaṃ tadā 02,047.006b@033_0012 praṇādād bhūmipās tasya petur hīnāḥ svatejasā 02,047.006b@033_0013 dhṛṣṭadyumnaḥ pāṇḍavāś ca sātyakiḥ keśavo 'ṣṭamaḥ 02,047.006b@033_0014 sattvasthāḥ śauryasaṃpannā anyonyapriyakāriṇaḥ 02,047.006b@033_0015 visaṃjñān bhūmipān dṛṣṭvā māṃ ca te prāhasaṃs tadā 02,047.006b@033_0016 tataḥ prahṛṣṭo bībhatsur adadād dhemaśṛṅgiṇaḥ 02,047.006b@033_0017 śatāny anaḍuhāṃ pañca dvijamukhyāya bhārata 02,047.006b@033_0018 sumukhena balir mukhyaḥ preṣito 'jātaśatrave 02,047.006b@033_0019 kuṇindena hiraṇyaṃ ca vāsāṃsi vividhāni ca 02,047.006b@033_0020 kāśmīrarājo mādhvīkaṃ śuddhaṃ ca rasavan madhu 02,047.006b@033_0021 baliṃ ca kṛtsnam ādāya pāṇḍavāyābhyupāharat 02,047.006b@033_0022 yavanā hayān upādāya pārvatīyān mahājavān 02,047.006b@033_0023 āsanāni mahārhāṇi kambalāṃś ca mahādhanān 02,047.006b@033_0024 navān vicitrān sūkṣmāṃś ca parārdhyān supradarśanān 02,047.006b@033_0025 anyac ca vividhaṃ ratnaṃ dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ 02,047.006b@033_0026 śrutāyur api kāliṅgo maṇiratnam anuttamam 02,047.006b@033_0027 aṅgastriyo darśanīyā jātarūpavibhūṣitāḥ 02,047.006b@033_0028 vaṅgo jāmbūnadamayān paryaṅkāñ śataśo nṛpa 02,047.006b@033_0029 dakṣiṇāt sāgarābhyāśāt prāvārāṃś ca paraḥśatam 02,047.006b@033_0030 audakāni ca ratnāni baliṃ cādāya bhārata 02,047.006b@033_0031 anyebhyo bhūmipālebhyaḥ pāṇḍavāya nyavedayat 02,047.006b@033_0032 dārdaraṃ candanaṃ mukhyaṃ bhārān ṣaṇṇavatiṃ dhruvam 02,047.006b@033_0033 pāṇḍavāya dadau pāṇḍyaḥ śaṅkhāṃs tāvata eva ca 02,047.006b@033_0034 candanāgaru cānantaṃ muktāvaiḍūryacitrakāḥ 02,047.006b@033_0035 colaś ca keralaś cobhau dadatuḥ pāṇḍavāya vai 02,047.006b@033_0036 aśmako hemaśṛṅgīś ca dogdhrīr hemavibhūṣitāḥ 02,047.006b@033_0037 savatsāḥ kumbhadohāś ca gāḥ sahasrāṇy adād daśa 02,047.006b@033_0038 saindhavānāṃ sahasrāṇi hayānāṃ pañcaviṃśatim 02,047.006b@033_0039 adadāt saindhavo rājā hemamālyair alaṃkṛtān 02,047.006b@033_0040 sauvīro hastibhir yuktān rathāṃś ca triṃśato varān 02,047.006b@033_0041 jātarūpapariṣkārān maṇiratnavibhūṣitān 02,047.006b@033_0042 madhyaṃdinārkapratimāṃs tejasāpratimān iva 02,047.006b@033_0043 baliṃ ca kṛtsnam ādāya pāṇḍavāya nyavedayat 02,047.006b@033_0044 avantirājo ratnāni vividhāni sahasraśaḥ 02,047.006b@033_0045 hārāṅgadāṃś ca mukhyān vai vividhaṃ ca vibhūṣaṇam 02,047.006b@033_0046 dāsīnām ayutaṃ caiva balim ādāya bhārata 02,047.006b@033_0047 sabhādvāri naraśreṣṭha didṛkṣur avatiṣṭhate 02,047.006b@033_0048 daśārṇaś cedirājaś ca śūrasenaś ca vīryavān 02,047.006b@033_0049 baliṃ ca kṛtsnam ādāya pāṇḍavāya nyavedayat 02,047.006b@033_0050 kāśirājena hṛṣṭena balī rājan niveditaḥ 02,047.006b@033_0051 aśītigosahasrāṇi śatāny aṣṭau ca dantinām 02,047.006b@033_0052 ayutaṃ ca nadījānāṃ hayānāṃ hemamālinām 02,047.006b@033_0053 vividhāni ca ratnāni kāśirājo baliṃ dadau 02,047.006b@033_0054 kṛtakṣaṇaś ca vaidehaḥ kausalaś ca bṛhadbalaḥ 02,047.006b@033_0055 dadatur vājimukhyāṃś ca sahasrāṇi caturdaśa 02,047.006b@033_0056 śaibyo vasātibhiḥ sārdhaṃ trigarto mālavaiḥ saha 02,047.006b@033_0057 tasmai ratnāni dadatur ekaiko bhūmipo 'mitam 02,047.006b@033_0058 hārāṃś ca mukhyān muktāṃś ca vividhaṃ ca vibhūṣaṇam 02,047.006c evaṃ baliṃ pradāyātha praveśaṃ lebhire tataḥ 02,047.007a śataṃ dāsīsahasrāṇāṃ kārpāsikanivāsinām 02,047.007c śyāmās tanvyo dīrghakeśyo hemābharaṇabhūṣitāḥ 02,047.007e śūdrā viprottamārhāṇi rāṅkavāny ajināni ca 02,047.007f*0462_01 te sarve pāṇḍuputrāya dvāry atiṣṭhan didṛkṣavaḥ 02,047.008a baliṃ ca kṛtsnam ādāya bharukacchanivāsinaḥ 02,047.008c upaninyur mahārāja hayān gāndhāradeśajān 02,047.009a indrakṛṣṭair vartayanti dhānyair nadīmukhaiś ca ye 02,047.009c samudraniṣkuṭe jātāḥ parisindhu ca mānavāḥ 02,047.010a te vairāmāḥ pāradāś ca vaṅgāś ca kitavaiḥ saha 02,047.010c vividhaṃ balim ādāya ratnāni vividhāni ca 02,047.011a ajāvikaṃ gohiraṇyaṃ kharoṣṭraṃ phalajaṃ madhu 02,047.011c kambalān vividhāṃś caiva dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ 02,047.012a prāgjyotiṣādhipaḥ śūro mlecchānām adhipo balī 02,047.012c yanavaiḥ sahito rājā bhagadatto mahārathaḥ 02,047.013a ājāneyān hayāñ śīghrān ādāyānilaraṃhasaḥ 02,047.013c baliṃ ca kṛtsnam ādāya dvāri tiṣṭhati vāritaḥ 02,047.014a aśmasāramayaṃ bhāṇḍaṃ śuddhadantatsarūn asīn 02,047.014c prāgjyotiṣo 'tha tad dattvā bhagadatto 'vrajat tadā 02,047.015a dvyakṣāṃs tryakṣāṃl lalāṭākṣān nānādigbhyaḥ samāgatān 02,047.015c auṣṇīṣān anivāsāṃś ca bāhukān puruṣādakān 02,047.016a ekapādāṃś ca tatrāham apaśyaṃ dvāri vāritān 02,047.016c balyarthaṃ dadatas tasmai hiraṇyaṃ rajataṃ bahu 02,047.016d*0463_01 rājāno balim ādāya nānāvarṇān anekaśaḥ 02,047.016d*0463_02 kṛṣṇagrīvān mahākāyān rāsabhān dūrapātinaḥ 02,047.016d*0463_03 ājahrur daśasāhasrān vinītān dikṣu viśrutān 02,047.016d*0463_04 pramāṇarāgasaṃpannān vaṅkṣutīrasamudbhavān 02,047.016d*0464_01 dattvā praveśaṃ prāptās te yudhiṣṭhiraniveśane 02,047.017a indragopakavarṇābhāñ śukavarṇān manojavān 02,047.017c tathaivendrāyudhanibhān saṃdhyābhrasadṛśān api 02,047.018a anekavarṇān āraṇyān gṛhītvāśvān manojavān 02,047.018c jātarūpam anarghyaṃ ca dadus tasyaikapādakāḥ 02,047.018d@034_0001 siṃhalaś ca tato rājā parigṛhya dhanaṃ bahu 02,047.018d@034_0002 gośīrṣakaṃ padmakaṃ ca hariṃ śyāmaṃ ca candanam 02,047.018d@034_0003 bhārāṇāṃ śatam ekaṃ tu dvāri tiṣṭhati vāritaḥ 02,047.018d@034_0004 ye nagnaviṣayā rājan barbareyāś ca viśrutāḥ 02,047.018d@034_0005 śataṃ dāsīsahasrāṇāṃ kambalānāṃ sahasraśaḥ 02,047.018d@034_0006 parigṛhya mahārāja dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ 02,047.018d@034_0007 pauṇḍrāś ca dāmaliptāś ca yathākāmakṛto nṛpāḥ 02,047.018d@034_0008 kāleyakaṃ ca rūpyaṃ ca parigṛhya paricchadān 02,047.018d@034_0009 agarūn sphāṭikāṃś caiva dantāñ jātīphalāni ca 02,047.018d@034_0010 takkolāṃś ca lavaṅgāṃś ca karpūrāṃś ca mahābalāḥ 02,047.018d@034_0011 anyāṃś ca vividhān dravyān parigṛhya upasthitāḥ 02,047.018d@034_0012 ete sarve mahātmāno dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ 02,047.018d@034_0013 śaileyaś ca tato rājā patrorṇān parigṛhya saḥ 02,047.018d@034_0014 dvāri tiṣṭhan mahārāja dvārapālair nivāritaḥ 02,047.019a cīnān hūṇāñ śakān oḍrān parvatāntaravāsinaḥ 02,047.019c vārṣṇeyān hārahūṇāṃś ca kṛṣṇān haimavatāṃs tathā 02,047.019d*0465_01 niṣādān pārasīkāṃś ca kṛṣṇān haimavatāṃs tathā 02,047.019d*0466_01 ākhyātuṃ tān aśakto 'haṃ vividhān dvāri vāritān 02,047.020a na pārayāmy abhigatān vividhān dvāri vāritān 02,047.020c balyarthaṃ dadatas tasya nānārūpān anekaśaḥ 02,047.021a kṛṣṇagrīvān mahākāyān rāsabhāñ śatapātinaḥ 02,047.021c āhārṣur daśasāhasrān vinītān dikṣu viśrutān 02,047.022a pramāṇarāgasparśāḍhyaṃ bāhlīcīnasamudbhavam 02,047.022b*0467_01 kharvaṭās tomarāś caiva śūrā vardhanakās tathā 02,047.022b*0467_02 celān bahuvidhān gṛhya dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ 02,047.022b*0467_03 prākoṭās tāṭakeyāś ca nandināgarakās tathā 02,047.022b*0467_04 tāpitās traipurāś caiva pañcameyāḥ sahorumāḥ 02,047.022b*0467_05 tathā cāṭavikāḥ sarve nānādravyaparicchadān 02,047.022b*0467_06 parigṛhya mahārāja dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ 02,047.022c aurṇaṃ ca rāṅkavaṃ caiva kīṭajaṃ paṭṭajaṃ tathā 02,047.023a kuṭṭīkṛtaṃ tathaivānyat kamalābhaṃ sahasraśaḥ 02,047.023c ślakṣṇaṃ vastram akārpāsam āvikaṃ mṛdu cājinam 02,047.024a niśitāṃś caiva dīrghāsīn ṛṣṭiśaktiparaśvadhān 02,047.024c aparāntasamudbhūtāṃs tathaiva paraśūñ śitān 02,047.025a rasān gandhāṃś ca vividhān ratnāni ca sahasraśaḥ 02,047.025c baliṃ ca kṛtsnam ādāya dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ 02,047.026a śakās tukhārāḥ kaṅkāś ca romaśāḥ śṛṅgiṇo narāḥ 02,047.026c mahāgamān dūragamān gaṇitān arbudaṃ hayān 02,047.027a koṭiśaś caiva bahuśaḥ suvarṇaṃ padmasaṃmitam 02,047.027c balim ādāya vividhaṃ dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ 02,047.028a āsanāni mahārhāṇi yānāni śayanāni ca 02,047.028c maṇikāñcanacitrāṇi gajadantamayāni ca 02,047.028d*0468_01 kavacāni mahārhāṇi śastrāṇi vividhāni ca 02,047.029a rathāṃś ca vividhākārāñ jātarūpapariṣkṛtān 02,047.029c hayair vinītaiḥ saṃpannān vaiyāghraparivāraṇān 02,047.030a vicitrāṃś ca paristomān ratnāni ca sahasraśaḥ 02,047.030c nārācān ardhanārācāñ śastrāṇi vividhāni ca 02,047.031a etad dattvā mahad dravyaṃ pūrvadeśādhipo nṛpaḥ 02,047.031c praviṣṭo yajñasadanaṃ pāṇḍavasya mahātmanaḥ 02,047.031d@035_0001 jatucelān dvisāhasraṃ dukūlāny ayutāni ca 02,047.031d@035_0002 kāṃsyāni caiva bhāṇḍāni mahārhāṇi kuthāni ca 02,047.031d@035_0003 etāny anyāni ratnāni dadau pārthasya vai mudā 02,047.031d@035_0004 anyān bahuvidhān rājan narāḥ sāgaram āśritāḥ 02,047.031d@035_0005 ratnaṃ bahuvidhaṃ gṛhya dadus te pāṇḍavāya tu 02,047.031d@035_0006 mālavaś ca tato rājan ratnāni vividhāni ca 02,047.031d@035_0007 godhūmānāṃ ca rājendra droṇānāṃ koṭisaṃmitam 02,047.031d@035_0008 anyāṃś ca vividhān dhānyān parigṛhya mahābalaḥ 02,047.031d@035_0009 pāṇḍavāya dadau prītyā praviveśa mahādhvaram 02,047.031d@035_0010 nānāratnān bahūn gṛhya surāṣṭrādhipatir nṛpaḥ 02,047.031d@035_0011 tailakumbhair mahārāja droṇānām ayutāni ca 02,047.031d@035_0012 guḍān api sitān svādūn sahasraśakaṭair nṛpaḥ 02,047.031d@035_0013 etāni sarvāṇy ādāya dadau kuntīsutāya saḥ 02,047.031d@035_0014 anye ca pārthivā rājan nānādeśasamāgatāḥ 02,047.031d@035_0015 ratnāni vividhān gṛhya dadus te kauravāya tu 02,047.031d@035_0016 jambūdvīpe samaste tu sarāṣṭravanaparvate 02,047.031d@035_0017 karaṃ tu na prayacched yo nāsti pārthasya pārthivaḥ 02,047.031d@035_0018 naraḥ saptasu varṣeṣu tadyajñe nāsti nāgataḥ 02,047.031d@035_0019 kratur nānāgaṇaiḥ kīrṇo babhau śakrasado yathā 02,048.001 duryodhana uvāca 02,048.001a dāyaṃ tu tasmai vividhaṃ śṛṇu me gadato 'nagha 02,048.001c yajñārthaṃ rājabhir dattaṃ mahāntaṃ dhanasaṃcayam 02,048.002a merumandarayor madhye śailodām abhito nadīm 02,048.002c ye te kīcakaveṇūnāṃ chāyāṃ ramyām upāsate 02,048.003a khaśā ekāśanājyohāḥ pradarā dīrghaveṇavaḥ 02,048.003c paśupāś ca kuṇindāś ca taṅgaṇāḥ parataṅgaṇāḥ 02,048.004a te vai pipīlikaṃ nāma varadattaṃ pipīlikaiḥ 02,048.004c jātarūpaṃ droṇameyam ahārṣuḥ puñjaśo nṛpāḥ 02,048.005a kṛṣṇāṃl lalāmāṃś camarāñ śuklāṃś cānyāñ śaśiprabhān 02,048.005c himavatpuṣpajaṃ caiva svādu kṣaudraṃ tathā bahu 02,048.006a uttarebhyaḥ kurubhyaś cāpy apoḍhaṃ mālyam ambubhiḥ 02,048.006c uttarād api kailāsād oṣadhīḥ sumahābalāḥ 02,048.007a pārvatīyā baliṃ cānyam āhṛtya praṇatāḥ sthitāḥ 02,048.007c ajātaśatror nṛpater dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ 02,048.008a ye parārdhe himavataḥ sūryodayagirau nṛpāḥ 02,048.008c vāriṣeṇasamudrānte lohityam abhitaś ca ye 02,048.008e phalamūlāśanā ye ca kirātāś carmavāsasaḥ 02,048.008f*0469_01 krūraśastrāḥ krūrakṛtas tāṃś ca paśyāmy ahaṃ prabho 02,048.009a candanāgurukāṣṭhānāṃ bhārān kālīyakasya ca 02,048.009c carmaratnasuvarṇānāṃ gandhānāṃ caiva rāśayaḥ 02,048.010a kairātikānām ayutaṃ dāsīnāṃ ca viśāṃ pate 02,048.010c āhṛtya ramaṇīyārthān dūrajān mṛgapakṣiṇaḥ 02,048.011a nicitaṃ parvatebhyaś ca hiraṇyaṃ bhūrivarcasam 02,048.011c baliṃ ca kṛtsnam ādāya dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ 02,048.012a kāyavyā daradā dārvāḥ śūrā vaiyamakās tathā 02,048.012c audumbarā durvibhāgāḥ pāradā bāhlikaiḥ saha 02,048.013a kāśmīrāḥ kundamānāś ca paurakā haṃsakāyanāḥ 02,048.013c śibitrigartayaudheyā rājanyā madrakekayāḥ 02,048.014a ambaṣṭhāḥ kaukurās tārkṣyā vastrapāḥ pahlavaiḥ saha 02,048.014c vasātayaḥ samauleyāḥ saha kṣudrakamālavaiḥ 02,048.015a śauṇḍikāḥ kukkurāś caiva śakāś caiva viśāṃ pate 02,048.015c aṅgā vaṅgāś ca puṇḍrāś ca śānavatyā gayās tathā 02,048.016a sujātayaḥ śreṇimantaḥ śreyāṃsaḥ śastrapāṇayaḥ 02,048.016c āhārṣuḥ kṣatriyā vittaṃ śataśo 'jātaśatrave 02,048.017a vaṅgāḥ kaliṅgapatayas tāmraliptāḥ sapuṇḍrakāḥ 02,048.017b*0470_01 draviḍauḍrāḥ sapāṇḍyāś ca colāḥ kulyās tathaiva ca 02,048.017c dukūlaṃ kauśikaṃ caiva patrorṇaṃ prāvarān api 02,048.017d*0471_01 karṇaprāvaraṇāś caiva bahavas tatra bhārata 02,048.017d*0472_01 aupatyakān apāhāryan nātiprītim akurvata 02,048.017d*0473_01 aupavṛttā nṛpās tasya daduḥ prītiṃ na cāgaman 02,048.018a tatra sma dvārapālais te procyante rājaśāsanāt 02,048.018c kṛtakārāḥ subalayas tato dvāram avāpsyatha 02,048.019a īṣādantān hemakakṣān padmavarṇān kuthāvṛtān 02,048.019c śailābhān nityamattāṃś ca abhitaḥ kāmyakaṃ saraḥ 02,048.020a dattvaikaiko daśaśatān kuñjarān kavacāvṛtān 02,048.020c kṣamāvataḥ kulīnāṃś ca dvāreṇa prāviśaṃs tataḥ 02,048.020d*0474_01 surasāś candanarasā hemakumbhasamāsthitāḥ 02,048.020d*0475_01 vaidehakāś ca puṇḍrāś ca goleyās tāmraliptakāḥ 02,048.020d*0475_02 marukāḥ kāśikā dardā bhaumeyā naṭanartakāḥ 02,048.020d*0475_03 karṇāṭāḥ kāṃsyakuṭṭāś ca padmajālāḥ sutīvarāḥ 02,048.020d*0475_04 dākṣiṇātyāḥ pulindāś ca śambarāḥ kaṅkaṇāḥ khaṣāḥ 02,048.020d*0475_05 barbarā yavanāś caiva gurjarābhīrakās tathā 02,048.020d*0475_06 pallavāḥ śakakārūśās tumbarāḥ kāśikās tathā 02,048.021a ete cānye ca bahavo gaṇā digbhyaḥ samāgatāḥ 02,048.021c anyaiś copāhṛtāny atra ratnānīha mahātmabhiḥ 02,048.022a rājā citraratho nāma gandharvo vāsavānugaḥ 02,048.022c śatāni catvāry adadad dhayānāṃ vātaraṃhasām 02,048.023a tumburus tu pramudito gandharvo vājināṃ śatam 02,048.023c āmrapatrasavarṇānām adadad dhemamālinām 02,048.024a kṛtī tu rājā kauravya śūkarāṇāṃ viśāṃ pate 02,048.024c adadad gajaratnānāṃ śatāni subahūny api 02,048.025a virāṭena tu matsyena balyarthaṃ hemamālinām 02,048.025c kuñjarāṇāṃ sahasre dve mattānāṃ samupāhṛte 02,048.026a pāṃśurāṣṭrād vasudāno rājā ṣaḍviṃśatiṃ gajān 02,048.026c aśvānāṃ ca sahasre dve rājan kāñcanamālinām 02,048.027a javasattvopapannānāṃ vayaḥsthānāṃ narādhipa 02,048.027c baliṃ ca kṛtsnam ādāya pāṇḍavebhyo nyavedayat 02,048.028a yajñasenena dāsīnāṃ sahasrāṇi caturdaśa 02,048.028c dāsānām ayutaṃ caiva sadārāṇāṃ viśāṃ pate 02,048.028d*0476_01 pañcaviṃśatisāhasram aśvānāṃ hemamālinām 02,048.028d*0476_02 bāhlīkaḥ pradadau rājā pāṇḍavāya mahātmane 02,048.029a gajayuktā mahārāja rathāḥ ṣaḍviṃśatis tathā 02,048.029c rājyaṃ ca kṛtsnaṃ pārthebhyo yajñārthaṃ vai niveditam 02,048.029d*0477_01 vāsudevo 'pi vārṣṇeyo mānaṃ kurvan kirīṭinaḥ 02,048.029d*0477_02 adadad gajamukhyānāṃ sahasrāṇi caturdaśa 02,048.029d*0477_03 ātmā hi pārthaḥ kṛṣṇasya kṛṣṇo hy ātmā kirīṭinaḥ 02,048.029d*0477_04 yad brūyād arjunaḥ kṛṣṇaṃ sarvaṃ kuryād asaṃśayam 02,048.029d*0477_05 kṛṣṇo dhanaṃjayasyārthaṃ svargalokam api tyajet 02,048.029d*0477_06 tathaiva pārthaḥ kṛṣṇārthe prāṇān api parityajet 02,048.029d*0477_07 surabhīṃś candanarasān hemakumbhasamāsthitān 02,048.029d*0477_08 sahyajān darduraruhāṃś candanāgurusaṃcayān 02,048.029d*0477_09 maṇiratnāni bhāsvanti kāñcanaṃ sūkṣmavastrakam 02,048.029d*0477_10 caulapāṇḍyāv api dvāraṃ na lebhāte hy upasthitau 02,048.029d*0478_01 antarātmā mahārāja tasmād yan me na śāmyati 02,048.029d*0478_02 aśveneva yugaṃ naddhaṃ viparītaṃ hi dṛśyate 02,048.029d*0478_03 guṇahīnataraś cāpi yuṣmābhir bharatarṣabha 02,048.029d*0478_04 kanīyāṃso 'bhivardhante jyeṣṭhaputro 'vasīdati 02,048.029d*0478_05 vadanti kāraṇaṃ bhaktyā kuntīputrasya dhīmataḥ 02,048.029d*0478_06 sarve svabalasaṃpannāḥ kṣatriyā mānagarvitāḥ 02,048.029d*0478_07 yajñe karapradās tasya ye ca mleccheṣu bhūmipāḥ 02,048.029d*0478_08 atīva te pramuditāḥ pāṇḍuputrā mahārathāḥ 02,048.030a samudrasāraṃ vaiḍūryaṃ muktāḥ śaṅkhāṃs tathaiva ca 02,048.030c śataśaś ca kuthāṃs tatra siṃhalāḥ samupāharan 02,048.031a saṃvṛtā maṇicīrais tu śyāmās tāmrāntalocanāḥ 02,048.031c tān gṛhītvā narās tatra dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ 02,048.032a prītyarthaṃ brāhmaṇāś caiva kṣatriyāś ca vinirjitāḥ 02,048.032c upājahrur viśaś caiva śūdrāḥ śuśrūṣavo 'pi ca 02,048.032e prītyā ca bahumānāc ca abhyagacchan yudhiṣṭhiram 02,048.033a sarve mlecchāḥ sarvavarṇā ādimadhyāntajās tathā 02,048.033c nānādeśasamutthaiś ca nānājātibhir āgataiḥ 02,048.033e paryasta iva loko 'yaṃ yudhiṣṭhiraniveśane 02,048.034a uccāvacān upagrāhān rājabhiḥ prahitān bahūn 02,048.034c śatrūṇāṃ paśyato duḥkhān mumūrṣā me 'dya jāyate 02,048.035a bhṛtyās tu ye pāṇḍavānāṃ tāṃs te vakṣyāmi bhārata 02,048.035c yeṣām āmaṃ ca pakvaṃ ca saṃvidhatte yudhiṣṭhiraḥ 02,048.036a ayutaṃ trīṇi padmāni gajārohāḥ sasādinaḥ 02,048.036c rathānām arbudaṃ cāpi pādātā bahavas tathā 02,048.037a pramīyamāṇam ārabdhaṃ pacyamānaṃ tathaiva ca 02,048.037c visṛjyamānaṃ cānyatra puṇyāhasvana eva ca 02,048.038a nābhuktavantaṃ nāhṛṣṭaṃ nāsubhikṣaṃ kathaṃ cana 02,048.038c apaśyaṃ sarvavarṇānāṃ yudhiṣṭhiraniveśane 02,048.039a aṣṭāśītisahasrāṇi snātakā gṛhamedhinaḥ 02,048.039b*0479_01 āryās tu ye vai rājānaḥ satyasaṃdhā mahāvratāḥ 02,048.039c triṃśaddāsīka ekaiko yān bibharti yudhiṣṭhiraḥ 02,048.039e suprītāḥ parituṣṭāś ca te 'py āśaṃsanty arikṣayam 02,048.040a daśānyāni sahasrāṇi yatīnām ūrdhvaretasām 02,048.040c bhuñjate rukmapātrīṣu yudhiṣṭhiraniveśane 02,048.041a bhuktābhuktaṃ kṛtākṛtaṃ sarvam ākubjavāmanam 02,048.041c abhuñjānā yājñasenī pratyavaikṣad viśāṃ pate 02,048.042a dvau karaṃ na prayacchetāṃ kuntīputrāya bhārata 02,048.042c vaivāhikena pāñcālāḥ sakhyenāndhakavṛṣṇayaḥ 02,049.001 duryodhana uvāca 02,049.001a āryās tu ye vai rājānaḥ satyasaṃdhā mahāvratāḥ 02,049.001c paryāptavidyā vaktāro vedāntāvabhṛthāplutāḥ 02,049.002a dhṛtimanto hrīniṣedhā dharmātmāno yaśasvinaḥ 02,049.002c mūrdhābhiṣiktās te cainaṃ rājānaḥ paryupāsate 02,049.003a dakṣiṇārthaṃ samānītā rājabhiḥ kāṃsyadohanāḥ 02,049.003c āraṇyā bahusāhasrā apaśyaṃ tatra tatra gāḥ 02,049.004a ājahrus tatra satkṛtya svayam udyamya bhārata 02,049.004c abhiṣekārtham avyagrā bhāṇḍam uccāvacaṃ nṛpāḥ 02,049.005a bāhlīko ratham āhārṣīj jāmbūnadapariṣkṛtam 02,049.005c sudakṣiṇas taṃ yuyuje śvetaiḥ kāmbojajair hayaiḥ 02,049.006a sunītho 'pratimaṃ tasya anukarṣaṃ mahāyaśāḥ 02,049.006c dhvajaṃ cedipatiḥ kṣipram ahārṣīt svayam udyatam 02,049.007a dākṣiṇātyaḥ saṃnahanaṃ sraguṣṇīṣe ca māgadhaḥ 02,049.007c vasudāno maheṣvāso gajendraṃ ṣaṣṭihāyanam 02,049.008a matsyas tv akṣān avābadhnād ekalavya upānahau 02,049.008c āvantyas tv abhiṣekārtham āpo bahuvidhās tathā 02,049.009a cekitāna upāsaṅgaṃ dhanuḥ kāśya upāharat 02,049.009c asiṃ rukmatsaruṃ śalyaḥ śaikyaṃ kāñcanabhūṣaṇam 02,049.010a abhyaṣiñcat tato dhaumyo vyāsaś ca sumahātapāḥ 02,049.010c nāradaṃ vai puraskṛtya devalaṃ cāsitaṃ munim 02,049.010d*0480_01 yājñavalkyaṃ muniśreṣṭhaṃ brahmajaṃ vijitendriyam 02,049.010d*0480_02 brāhmaṇā jñānasaṃpannās tejasā bhāskaropamāḥ 02,049.011a prītimanta upātiṣṭhann abhiṣekaṃ maharṣayaḥ 02,049.011c jāmadagnyena sahitās tathānye vedapāragāḥ 02,049.012a abhijagmur mahātmānaṃ mantravad bhūridakṣiṇam 02,049.012c mahendram iva devendraṃ divi saptarṣayo yathā 02,049.013a adhārayac chatram asya sātyakiḥ satyavikramaḥ 02,049.013c dhanaṃjayaś ca vyajane bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ 02,049.013d*0481_01 cāmare cāpi śuddhe dve yamau jagṛhatus tadā 02,049.014a upāgṛhṇād yam indrāya purākalpe prajāpatiḥ 02,049.014c tam asmai śaṅkham āhārṣīd vāruṇaṃ kalaśodadhiḥ 02,049.015a siktaṃ niṣkasahasreṇa sukṛtaṃ viśvakarmaṇā 02,049.015c tenābhiṣiktaḥ kṛṣṇena tatra me kaśmalo 'bhavat 02,049.015d*0482_01 jalārthaṃ tatra rājendra ghaṭān ādāya rākṣasāḥ 02,049.016a gacchanti pūrvād aparaṃ samudraṃ cāpi dakṣiṇam 02,049.016c uttaraṃ tu na gacchanti vinā tāta patatribhiḥ 02,049.017a tatra sma dadhmuḥ śataśaḥ śaṅkhān maṅgalyakāraṇāt 02,049.017c prāṇadaṃs te samādhmātās tatra romāṇi me 'hṛṣan 02,049.018a praṇatā bhūmipāś cāpi petur hīnāḥ svatejasā 02,049.018c dhṛṣṭadyumnaḥ pāṇḍavāś ca sātyakiḥ keśavo 'ṣṭamaḥ 02,049.019a sattvasthāḥ śauryasaṃpannā anyonyapriyakāriṇaḥ 02,049.019c visaṃjñān bhūmipān dṛṣṭvā māṃ ca te prāhasaṃs tadā 02,049.020a tataḥ prahṛṣṭo bībhatsuḥ prādād dhemaviṣāṇinām 02,049.020b*0483_01 rohiṇīnāṃ savatsānāṃ suvarṇaśatayojinām 02,049.020b*0483_02 sahasraikaṃ tathā dattvā savastrāṃ padaśobhitām 02,049.020c śatāny anaḍuhāṃ pañca dvijamukhyeṣu bhārata 02,049.021a naivaṃ śambarahantābhūd yauvanāśvo manur na ca 02,049.021c na ca rājā pṛthur vainyo na cāpy āsīd bhagīrathaḥ 02,049.021d*0484_01 yayātir nahuṣo vāpi yathā rājā yudhiṣṭhiraḥ 02,049.022a yathātimātraṃ kaunteyaḥ śriyā paramayā yutaḥ 02,049.022c rājasūyam avāpyaivaṃ hariścandra iva prabhuḥ 02,049.022d*0485_01 naivaṃ sāṃnarahantāsīn nākhineyau tathāpi ca 02,049.023a etāṃ dṛṣṭvā śriyaṃ pārthe hariścandre yathā vibho 02,049.023c kathaṃ nu jīvitaṃ śreyo mama paśyasi bhārata 02,049.024a andheneva yugaṃ naddhaṃ viparyastaṃ narādhipa 02,049.024c kanīyāṃso vivardhante jyeṣṭhā hīyanti bhārata 02,049.025a evaṃ dṛṣṭvā nābhivindāmi śarma; parīkṣamāṇo 'pi kurupravīra 02,049.025c tenāham evaṃ kṛśatāṃ gataś ca; vivarṇatāṃ caiva saśokatāṃ ca 02,050.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 02,050.001a tvaṃ vai jyeṣṭho jyaiṣṭhineyaḥ putra mā pāṇḍavān dviṣaḥ 02,050.001c dveṣṭā hy asukham ādatte yathaiva nidhanaṃ tathā 02,050.002a avyutpannaṃ samānārthaṃ tulyamitraṃ yudhiṣṭhiram 02,050.002c adviṣantaṃ kathaṃ dviṣyāt tvādṛśo bharatarṣabha 02,050.003a tulyābhijanavīryaś ca kathaṃ bhrātuḥ śriyaṃ nṛpa 02,050.003c putra kāmayase mohān maivaṃ bhūḥ śāmya sādhv iha 02,050.004a atha yajñavibhūtiṃ tāṃ kāṅkṣase bharatarṣabha 02,050.004c ṛtvijas tava tanvantu saptatantuṃ mahādhvaram 02,050.005a āhariṣyanti rājānas tavāpi vipulaṃ dhanam 02,050.005c prītyā ca bahumānāc ca ratnāny ābharaṇāni ca 02,050.005d*0486_01 mahī kāmadughā sā hi vīrapatnīti cocyate 02,050.005d*0486_02 tathā vīrāśritā bhūmis tanute hi manoratham 02,050.005d*0486_03 tavāpy asti hi ced vīryaṃ bhikṣyase hi mahīm imām 02,050.006a anarthācaritaṃ tāta parasvaspṛhaṇaṃ bhṛśam 02,050.006b*0487_01 ubhayor lokayor duḥkhaṃ suhṛdām avamānanam 02,050.006c svasaṃtuṣṭaḥ svadharmastho yaḥ sa vai sukham edhate 02,050.007a avyāpāraḥ parārtheṣu nityodyogaḥ svakarmasu 02,050.007c udyamo rakṣaṇe sveṣām etad vaibhavalakṣaṇam 02,050.008a vipattiṣv avyatho dakṣo nityam utthānavān naraḥ 02,050.008c apramatto vinītātmā nityaṃ bhadrāṇi paśyati 02,050.008d*0488_01 bāhūn ivaitān mā chetsīḥ pāṇḍuputrās tathaiva te 02,050.008d*0488_02 bhrātṝṇāṃ tad dhanārthaṃ vai mitradrohaṃ ca mā kuru 02,050.008d*0489_01 pāṇḍoḥ putrān mā dviṣasveha rājaṃs 02,050.008d*0489_02 tathaiva te bhrātṛdhanaṃ samagram 02,050.008d*0489_03 mitradrohe tāta mahān adharmaḥ 02,050.008d*0489_04 pitāmahā ye tava te 'pi teṣām 02,050.008d*0490_01 mitradrohaṃ tataḥ karma mahān dharmaḥ prakīrtitaḥ 02,050.008d*0491_01 yo 'sau pitāmahas tubhyaṃ teṣām api sa eva hi 02,050.009a antarvedyāṃ dadad vittaṃ kāmān anubhavan priyān 02,050.009c krīḍan strībhir nirātaṅkaḥ praśāmya bharatarṣabha 02,050.010 duryodhana uvāca 02,050.010a jānan vai mohayasi māṃ nāvi naur iva saṃyatā 02,050.010c svārthe kiṃ nāvadhānaṃ te utāho dveṣṭi māṃ bhavān 02,050.010d*0492_01 yasya nāsti nijā prajñā kevalaṃ tu bahuśrutaḥ 02,050.010d*0492_02 na sa jānāti śāstrārthaṃ darvī sūparasān iva 02,050.011a na santīme dhārtarāṣṭrā yeṣāṃ tvam anuśāsitā 02,050.011c bhaviṣyam artham ākhyāsi sadā tvaṃ kṛtyam ātmanaḥ 02,050.012a parapraṇeyo 'graṇīr hi yaś ca mārgāt pramuhyati 02,050.012c panthānam anugaccheyuḥ kathaṃ tasya padānugāḥ 02,050.013a rājan parigataprajño vṛddhasevī jitendriyaḥ 02,050.013c pratipannān svakāryeṣu saṃmohayasi no bhṛśam 02,050.014a lokavṛttād rājavṛttam anyad āha bṛhaspatiḥ 02,050.014c tasmād rājñā prayatnena svārthaś cintyaḥ sadaiva hi 02,050.015a kṣatriyasya mahārāja jaye vṛttiḥ samāhitā 02,050.015c sa vai dharmo 'stv adharmo vā svavṛttau bharatarṣabha 02,050.016a prakālayed diśaḥ sarvāḥ pratodeneva sārathiḥ 02,050.016c pratyamitraśriyaṃ dīptāṃ bubhūṣur bharatarṣabha 02,050.017a pracchanno vā prakāśo vā yo yogo ripubāndhanaḥ 02,050.017c tad vai śastraṃ śastravidāṃ na śastraṃ chedanaṃ smṛtam 02,050.017d*0493_01 śatruś caiva hi mitraṃ ca na lekhyaṃ na ca mātṛkā 02,050.017d*0493_02 yo vai saṃtāpayati yaṃ sa śatruḥ procyate nṛpa 02,050.018a asaṃtoṣaḥ śriyo mūlaṃ tasmāt taṃ kāmayāmy aham 02,050.018c samucchraye yo yatate sa rājan paramo nayī 02,050.019a mamatvaṃ hi na kartavyam aiśvarye vā dhane 'pi vā 02,050.019c pūrvāvāptaṃ haranty anye rājadharmaṃ hi taṃ viduḥ 02,050.020a adrohe samayaṃ kṛtvā ciccheda namuceḥ śiraḥ 02,050.020c śakraḥ sā hi matā tasya ripau vṛttiḥ sanātanī 02,050.021a dvāv etau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayān iva 02,050.021c rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam 02,050.022a nāsti vai jātitaḥ śatruḥ puruṣasya viśāṃ pate 02,050.022c yena sādhāraṇī vṛttiḥ sa śatrur netaro janaḥ 02,050.023a śatrupakṣaṃ samṛdhyantaṃ yo mohāt samupekṣate 02,050.023c vyādhir āpyāyita iva tasya mūlaṃ chinatti saḥ 02,050.024a alpo 'pi hy arir atyantaṃ vardhamānaparākramaḥ 02,050.024c valmīko mūlaja iva grasate vṛkṣam antikāt 02,050.025a ājamīḍha ripor lakṣmīr mā te rociṣṭa bhārata 02,050.025c eṣa bhāraḥ sattvavatāṃ nayaḥ śirasi dhiṣṭhitaḥ 02,050.026a janmavṛddhim ivārthānāṃ yo vṛddhim abhikāṅkṣate 02,050.026c edhate jñātiṣu sa vai sadyovṛddhir hi vikramaḥ 02,050.027a nāprāpya pāṇḍavaiśvaryaṃ saṃśayo me bhaviṣyati 02,050.027c avāpsye vā śriyaṃ tāṃ hi śeṣye vā nihato yudhi 02,050.028a atādṛśasya kiṃ me 'dya jīvitena viśāṃ pate 02,050.028c vardhante pāṇḍavā nityaṃ vayaṃ tu sthiravṛddhayaḥ 02,051.001 śakunir uvāca 02,051.001a yāṃ tvam etāṃ śriyaṃ dṛṣṭvā pāṇḍuputre yudhiṣṭhire 02,051.001c tapyase tāṃ hariṣyāmi dyūtenāhūyatāṃ paraḥ 02,051.001d*0494_01 āhūyatāṃ paraṃ rājan kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 02,051.002a agatvā saṃśayam aham ayuddhvā ca camūmukhe 02,051.002c akṣān kṣipann akṣataḥ san vidvān aviduṣo jaye 02,051.003a glahān dhanūṃṣi me viddhi śarān akṣāṃś ca bhārata 02,051.003c akṣāṇāṃ hṛdayaṃ me jyāṃ rathaṃ viddhi mamāstaram 02,051.004 duryodhana uvāca 02,051.004a ayam utsahate rājañ śriyam āhartum akṣavit 02,051.004c dyūtena pāṇḍuputrebhyas tat tubhyaṃ tāta rocatām 02,051.005 dhṛtarāṣṭra uvāca 02,051.005a sthito 'smi śāsane bhrātur vidurasya mahātmanaḥ 02,051.005c tena saṃgamya vetsyāmi kāryasyāsya viniścayam 02,051.006 duryodhana uvāca 02,051.006a vihaniṣyati te buddhiṃ viduro muktasaṃśayaḥ 02,051.006c pāṇḍavānāṃ hite yukto na tathā mama kaurava 02,051.006d*0495_01 kṛṣṇād abhyadhikaḥ so 'pi buddhyā kṣattā viśāṃ pate 02,051.006d*0495_02 kevalaṃ dharmam evāha na tad vijayasādhanam 02,051.006d*0495_03 nayaś ca dharmato 'petas tathaiva bharatarṣabha 02,051.006d*0495_04 tasmād vinayato jetus tāv ubhau ca virodhinau 02,051.007a nārabhet parasāmarthyāt puruṣaḥ kāryam ātmanaḥ 02,051.007c matisāmyaṃ dvayor nāsti kāryeṣu kurunandana 02,051.008a bhayaṃ pariharan manda ātmānaṃ paripālayan 02,051.008c varṣāsu klinnakaṭavat tiṣṭhann evāvasīdati 02,051.009a na vyādhayo nāpi yamaḥ śreyaḥprāptiṃ pratīkṣate 02,051.009c yāvad eva bhavet kalpas tāvac chreyaḥ samācaret 02,051.010 dhṛtarāṣṭra uvāca 02,051.010a sarvathā putra balibhir vigrahaṃ te na rocaye 02,051.010c vairaṃ vikāraṃ sṛjati tad vai śastram anāyasam 02,051.011a anartham arthaṃ manyase rājaputra; saṃgranthanaṃ kalahasyātighoram 02,051.011c tad vai pravṛttaṃ tu yathā kathaṃ cid; vimokṣayec cāpy asisāyakāṃś ca 02,051.012 duryodhana uvāca 02,051.012a dyūte purāṇair vyavahāraḥ praṇītas; tatrātyayo nāsti na saṃprahāraḥ 02,051.012c tad rocatāṃ śakuner vākyam adya; sabhāṃ kṣipraṃ tvam ihājñāpayasva 02,051.013a svargadvāraṃ dīvyatāṃ no viśiṣṭaṃ; tadvartināṃ cāpi tathaiva yuktam 02,051.013c bhaved evaṃ hy ātmanā tulyam eva; durodaraṃ pāṇḍavais tvaṃ kuruṣva 02,051.014 dhṛtarāṣṭra uvāca 02,051.014a vākyaṃ na me rocate yat tvayoktaṃ; yat te priyaṃ tat kriyatāṃ narendra 02,051.014c paścāt tapsyase tad upākramya vākyaṃ; na hīdṛśaṃ bhāvi vaco hi dharmyam 02,051.015a dṛṣṭaṃ hy etad vidureṇaivam eva; sarvaṃ pūrvaṃ buddhividyānugena 02,051.015c tad evaitad avaśasyābhyupaiti; mahad bhayaṃ kṣatriyabījaghāti 02,051.016 vaiśaṃpāyana uvāca 02,051.016a evam uktvā dhṛtarāṣṭro manīṣī; daivaṃ matvā paramaṃ dustaraṃ ca 02,051.016c śaśāsoccaiḥ puruṣān putravākye; sthito rājā daivasaṃmūḍhacetāḥ 02,051.017a sahasrastambhāṃ hemavaiḍūryacitrāṃ; śatadvārāṃ toraṇasphāṭiśṛṅgām 02,051.017c sabhām agryāṃ krośamātrāyatāṃ me; tad vistārām āśu kurvantu yuktāḥ 02,051.018a śrutvā tasya tvaritā nirviśaṅkāḥ; prājñā dakṣās tāṃ tathā cakrur āśu 02,051.018c sarvadravyāṇy upajahruḥ sabhāyāṃ; sahasraśaḥ śilpinaś cāpi yuktāḥ 02,051.019a kālenālpenātha niṣṭhāṃ gatāṃ tāṃ; sabhāṃ ramyāṃ bahuratnāṃ vicitrām 02,051.019c citrair haimair āsanair abhyupetām; ācakhyus te tasya rājñaḥ pratītāḥ 02,051.020a tato vidvān viduraṃ mantrimukhyam; uvācedaṃ dhṛtarāṣṭro narendraḥ 02,051.020c yudhiṣṭhiraṃ rājaputraṃ hi gatvā; madvākyena kṣipram ihānayasva 02,051.021a sabheyaṃ me bahuratnā vicitrā; śayyāsanair upapannā mahārhaiḥ 02,051.021c sā dṛśyatāṃ bhrātṛbhiḥ sārdham etya; suhṛddyūtaṃ vartatām atra ceti 02,051.022a matam ājñāya putrasya dhṛtarāṣṭro narādhipaḥ 02,051.022c matvā ca dustaraṃ daivam etad rājā cakāra ha 02,051.023a anyāyena tathoktas tu viduro viduṣāṃ varaḥ 02,051.023c nābhyanandad vaco bhrātur vacanaṃ cedam abravīt 02,051.024a nābhinandāmi nṛpate praiṣam etaṃ; maivaṃ kṛthāḥ kulanāśād bibhemi 02,051.024c putrair bhinnaiḥ kalahas te dhruvaṃ syād; etac chaṅke dyūtakṛte narendra 02,051.025 dhṛtarāṣṭra uvāca 02,051.025a neha kṣattaḥ kalahas tapsyate māṃ; na ced daivaṃ pratilomaṃ bhaviṣyat 02,051.025c dhātrā tu diṣṭasya vaśe kiledaṃ; sarvaṃ jagac ceṣṭati na svatantram 02,051.026a tad adya vidura prāpya rājānaṃ mama śāsanāt 02,051.026c kṣipram ānaya durdharṣaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 02,052.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,052.001a tataḥ prāyād viduro 'śvair udārair; mahājavair balibhiḥ sādhudāntaiḥ 02,052.001c balān niyukto dhṛtarāṣṭreṇa rājñā; manīṣiṇāṃ pāṇḍavānāṃ sakāśam 02,052.002a so 'bhipatya tadadhvānam āsādya nṛpateḥ puram 02,052.002c praviveśa mahābuddhiḥ pūjyamāno dvijātibhiḥ 02,052.003a sa rājagṛham āsādya kuberabhavanopamam 02,052.003c abhyagacchata dharmātmā dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram 02,052.004a taṃ vai rājā satyadhṛtir mahātmā; ajātaśatrur viduraṃ yathāvat 02,052.004c pūjāpūrvaṃ pratigṛhyājamīḍhas; tato 'pṛcchad dhṛtarāṣṭraṃ saputram 02,052.005 yudhiṣṭhira uvāca 02,052.005a vijñāyate te manaso na praharṣaḥ; kaccit kṣattaḥ kuśalenāgato 'si 02,052.005c kaccit putrāḥ sthavirasyānulomā; vaśānugāś cāpi viśo 'pi kaccit 02,052.006 vidura uvāca 02,052.006a rājā mahātmā kuśalī saputra; āste vṛto jñātibhir indrakalpaiḥ 02,052.006c prīto rājan putragaṇair vinītair; viśoka evātmaratir dṛḍhātmā 02,052.007a idaṃ tu tvāṃ kururājo 'bhyuvāca; pūrvaṃ pṛṣṭvā kuśalaṃ cāvyayaṃ ca 02,052.007c iyaṃ sabhā tvatsabhātulyarūpā; bhrātṝṇāṃ te paśya tām etya putra 02,052.008a samāgamya bhrātṛbhiḥ pārtha tasyāṃ; suhṛddyūtaṃ kriyatāṃ ramyatāṃ ca 02,052.008c prīyāmahe bhavataḥ saṃgamena; samāgatāḥ kuravaś caiva sarve 02,052.009a durodarā vihitā ye tu tatra; mahātmanā dhṛtarāṣṭreṇa rājñā 02,052.009c tān drakṣyase kitavān saṃniviṣṭān; ity āgato 'haṃ nṛpate taj juṣasva 02,052.010 yudhiṣṭhira uvāca 02,052.010a dyūte kṣattaḥ kalaho vidyate naḥ; ko vai dyūtaṃ rocayed budhyamānaḥ 02,052.010c kiṃ vā bhavān manyate yuktarūpaṃ; bhavadvākye sarva eva sthitāḥ sma 02,052.011 vidura uvāca 02,052.011a jānāmy ahaṃ dyūtam anarthamūlaṃ; kṛtaś ca yatno 'sya mayā nivāraṇe 02,052.011c rājā tu māṃ prāhiṇot tvatsakāśaṃ; śrutvā vidvañ śreya ihācarasva 02,052.012 yudhiṣṭhira uvāca 02,052.012a ke tatrānye kitavā dīvyamānā; vinā rājño dhṛtarāṣṭrasya putraiḥ 02,052.012c pṛcchāmi tvāṃ vidura brūhi nas tān; yair dīvyāmaḥ śataśaḥ saṃnipatya 02,052.013 vidura uvāca 02,052.013a gāndhārarājaḥ śakunir viśāṃ pate; rājātidevī kṛtahasto matākṣaḥ 02,052.013c viviṃśatiś citrasenaś ca rājā; satyavrataḥ purumitro jayaś ca 02,052.014 yudhiṣṭhira uvāca 02,052.014a mahābhayāḥ kitavāḥ saṃniviṣṭā; māyopadhā devitāro 'tra santi 02,052.014c dhātrā tu diṣṭasya vaśe kiledaṃ; nādevanaṃ kitavair adya tair me 02,052.015a nāhaṃ rājño dhṛtarāṣṭrasya śāsanān; na gantum icchāmi kave durodaram 02,052.015c iṣṭo hi putrasya pitā sadaiva; tad asmi kartā vidurāttha māṃ yathā 02,052.016a na cākāmaḥ śakuninā devitāhaṃ; na cen māṃ dhṛṣṇur āhvayitā sabhāyām 02,052.016c āhūto 'haṃ na nivarte kadā cit; tad āhitaṃ śāśvataṃ vai vrataṃ me 02,052.017 vaiśaṃpāyana uvāca 02,052.017a evam uktvā viduraṃ dharmarājaḥ; prāyātrikaṃ sarvam ājñāpya tūrṇam 02,052.017c prāyāc chvobhūte sagaṇaḥ sānuyātraḥ; saha strībhir draupadīm ādikṛtvā 02,052.018a daivaṃ prajñāṃ tu muṣṇāti tejaś cakṣur ivāpatat 02,052.018c dhātuś ca vaśam anveti pāśair iva naraḥ sitaḥ 02,052.019a ity uktvā prayayau rājā saha kṣattrā yudhiṣṭhiraḥ 02,052.019c amṛṣyamāṇas tat pārthaḥ samāhvānam ariṃdamaḥ 02,052.020a bāhlikena rathaṃ dattam āsthāya paravīrahā 02,052.020c paricchanno yayau pārtho bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaḥ 02,052.020d@036_0001 saṃdideśa tataḥ preṣyān nāgāhvayagatiṃ prati 02,052.020d@036_0002 tatas te nṛpaśārdūlāś cakrur vai nṛpaśāsanam 02,052.020d@036_0003 tato rājā mahātejāḥ sadhaumyaḥ saparicchadaḥ 02,052.020d@036_0004 brāhmaṇaiḥ svastivācyaiva niryayau mandirād bahiḥ 02,052.020d@036_0005 brāhmaṇebhyo dhanaṃ dattvā gatyarthaṃ sa yathāvidhi 02,052.020d@036_0006 anyebhyaḥ sa tu dattvārthaṃ gantuṃ tatropacakrame 02,052.020d@036_0007 sarvalakṣaṇasaṃpannaṃ rājārhaṃ saparicchadam 02,052.020d@036_0008 tam āruhya mahārājo gajendraṃ ṣāṣṭihāyanam 02,052.020d@036_0009 niṣasāda gajaskandhe kāñcane paramāsane 02,052.020d@036_0010 hārī kirīṭī hemābhaḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ 02,052.020d@036_0011 rarāja rājan pārtho vai parayā nṛpaśobhayā 02,052.020d@036_0012 rukmavedigataḥ prājño jvalann iva hutāśanaḥ 02,052.020d@036_0013 tato jagāma rājā sa prahṛṣṭanaravāhanaḥ 02,052.020d@036_0014 rathaghoṣeṇa mahatā pūrayan vai nabhaḥsthalam 02,052.020d@036_0015 saṃstūyamānaḥ stutibhiḥ sūtamāgadhavandibhiḥ 02,052.020d@036_0016 mahāsainyena saṃvīto yathādityaḥ svaraśmibhiḥ 02,052.020d@036_0017 pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani 02,052.020d@036_0018 babhau yudhiṣṭhiro rājā paurṇamāsyām ivoḍurāṭ 02,052.020d@036_0019 ubhayoḥ pakṣayoś caiva gajasthaḥ kurunandanaḥ 02,052.021a rājaśriyā dīpyamāno yayau brahmapuraḥsaraḥ 02,052.021b@037_0001 cāmarair hemadaṇḍaiś ca dhūyamānaḥ samantataḥ 02,052.021b@037_0002 jayāśiṣaḥ prahṛṣṭānāṃ narāṇāṃ pathi pāṇḍavaḥ 02,052.021b@037_0003 pratyagṛhṇād yathānyāyaṃ yathāvad bharatarṣabhaḥ 02,052.021b@037_0004 apare kururājānaṃ pathi yāntaṃ samāhitāḥ 02,052.021b@037_0005 stuvanti satataṃ saukhyān mṛgapakṣisvanair narāḥ 02,052.021b@037_0006 tathaiva sainikā rājan rājānam anuyānti ye 02,052.021b@037_0007 teṣāṃ halahalāśabdo divaṃ stabdhvā pratiṣṭhitaḥ 02,052.021b@037_0008 nṛpasyāgre yayau bhīmo gajaskandhagato balī 02,052.021b@037_0009 ubhau pārśve gajau rājñaḥ satalpau vai sukalpitau 02,052.021b@037_0010 adhirūḍhau yamau cāpi jagmatur bharatarṣabha 02,052.021b@037_0011 śobhayantau mahāsainyaṃ tāv ubhau rūpaśālinau 02,052.021b@037_0012 pṛṣṭhato 'nuyayau dhīmān pārthaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 02,052.021b@037_0013 śvetāśvo gāṇḍivaṃ gṛhya agnidattaṃ rathaṃ gataḥ 02,052.021b@037_0014 sainyamadhye yayau rājan kururājo yudhiṣṭhiraḥ 02,052.021b@037_0015 draupadīpramukhā nāryaḥ sānugāḥ saparicchadāḥ 02,052.021b@037_0016 āruhya tā vicitrāṇi śibikāḥ śakaṭāni ca 02,052.021b@037_0017 mahatyā senayā rājann agre rājño yayus tadā 02,052.021b@037_0018 samṛddhanaranāgāśvaṃ sapatākārathadhvajam 02,052.021b@037_0019 samṛddharathanistriṃśaṃ pattibhir ghoṣitasvanam 02,052.021b@037_0020 śaṅkhadundubhitālānāṃ veṇuvīṇānunāditam 02,052.021b@037_0021 śuśubhe pāṇḍavaṃ sainyaṃ prayātaṃ tat tadā nṛpa 02,052.021b@037_0022 yathā kubero laṅkāyāṃ purā cātyantaśobhayā 02,052.021b@037_0023 mahatyā senayā sārdhaṃ gurumitraṃ sa gacchati 02,052.021b@037_0024 tathā yayau sa pārtho 'pi mahatyā ca vibhūtinā 02,052.021b@037_0025 susamṛddhena sainyena yathā vaiśravaṇas tathā 02,052.021b@037_0026 sa sarāṃsi nadīś caiva vanāny upavanāni ca 02,052.021b@037_0027 atyakrāman mahārāja purīṃ cābhyavapadyata 02,052.021b@037_0028 hastīpurasamīpe tu kururājo yudhiṣṭhiraḥ 02,052.021b@037_0029 cakre niveśanaṃ tatra tataḥ sa sahasainikaḥ 02,052.021b@037_0030 śive deśe same caiva nyavasat pāṇḍavas tadā 02,052.021b@037_0031 tato rājan samāhūya śokavihvalayā girā 02,052.021b@037_0032 etad vākyaṃ ca sarvasvaṃ dhṛtarāṣṭracikīrṣitam 02,052.021b@037_0033 ācacakṣe yathāvṛttaṃ viduro 'tha nṛpasya ha 02,052.021b@037_0034 śrutvā tu bhāṣitaṃ tena dharmarājo 'bravīd idam 02,052.021b@037_0035 marṣayāmi hy ahaṃ kṣattaḥ samāhvānaṃ vratena me 02,052.021b@037_0036 vaiśaṃpāyanaḥ 02,052.021b@037_0036 svasty astu loke viprāṇāṃ prajānāṃ caiva sarvathā 02,052.021b@037_0037 ity uktvā prayayau rājā puraṃ nāgāhvayaṃ tataḥ 02,052.021c dhṛtarāṣṭreṇa cāhūtaḥ kālasya samayena ca 02,052.021d*0496_01 praviveśa tato rājā puraṃ nāgāhvayaṃ tataḥ 02,052.022a sa hāstinapuraṃ gatvā dhṛtarāṣṭragṛhaṃ yayau 02,052.022c samiyāya ca dharmātmā dhṛtarāṣṭreṇa pāṇḍavaḥ 02,052.023a tathā droṇena bhīṣmeṇa karṇena ca kṛpeṇa ca 02,052.023c samiyāya yathānyāyaṃ drauṇinā ca vibhuḥ saha 02,052.024a sametya ca mahābāhuḥ somadattena caiva ha 02,052.024c duryodhanena śalyena saubalena ca vīryavān 02,052.025a ye cānye tatra rājānaḥ pūrvam eva samāgatāḥ 02,052.025b*0497_01 duḥśāsanena vīreṇa sarvair bhrātṛbhir eva ca 02,052.025b*0498_01 anyaiś ca dhārtarāṣṭraiś ca nṛpair anyaiḥ sameyivān 02,052.025c jayadrathena ca tathā kurubhiś cāpi sarvaśaḥ 02,052.025d*0499_01 sametya kurubhiḥ sarvair yathānyāyam ariṃdama 02,052.026a tataḥ sarvair mahābāhur bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ 02,052.026c praviveśa gṛhaṃ rājño dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ 02,052.027a dadarśa tatra gāndhārīṃ devīṃ patim anuvratām 02,052.027c snuṣābhiḥ saṃvṛtāṃ śaśvat tārābhir iva rohiṇīm 02,052.028a abhivādya sa gāndhārīṃ tayā ca pratinanditaḥ 02,052.028c dadarśa pitaraṃ vṛddhaṃ prajñācakṣuṣam īśvaram 02,052.029a rājñā mūrdhany upāghrātās te ca kauravanandanāḥ 02,052.029c catvāraḥ pāṇḍavā rājan bhīmasenapurogamāḥ 02,052.030a tato harṣaḥ samabhavat kauravāṇāṃ viśāṃ pate 02,052.030c tān dṛṣṭvā puruṣavyāghrān pāṇḍavān priyadarśanān 02,052.031a viviśus te 'bhyanujñātā ratnavanti gṛhāṇy atha 02,052.031c dadṛśuś copayātās tān draupadīpramukhāḥ striyaḥ 02,052.032a yājñasenyāḥ parām ṛddhiṃ dṛṣṭvā prajvalitām iva 02,052.032c snuṣās tā dhṛtarāṣṭrasya nātipramanaso 'bhavan 02,052.033a tatas te puruṣavyāghrā gatvā strībhis tu saṃvidam 02,052.033c kṛtvā vyāyāmapūrvāṇi kṛtyāni pratikarma ca 02,052.034a tataḥ kṛtāhnikāḥ sarve divyacandanarūṣitāḥ 02,052.034c kalyāṇamanasaś caiva brāhmaṇān svasti vācya ca 02,052.035a manojñam aśanaṃ bhuktvā viviśuḥ śaraṇāny atha 02,052.035c upagīyamānā nārībhir asvapan kurunandanāḥ 02,052.035d*0500_01 anantaraṃ ca suṣupuḥ prītāḥ parapuraṃjayāḥ 02,052.036a jagāma teṣāṃ sā rātriḥ puṇyā rativihāriṇām 02,052.036c stūyamānāś ca viśrāntāḥ kāle nidrām athātyajan 02,052.037a sukhoṣitās tāṃ rajanīṃ prātaḥ sarve kṛtāhnikāḥ 02,052.037c sabhāṃ ramyāṃ praviviśuḥ kitavair abhisaṃvṛtām 02,053.000*0501_00 vaiśaṃpāyana uvāca 02,053.000*0501_01 praviśya tāṃ sabhāṃ pārthā yudhiṣṭhirapurogamāḥ 02,053.000*0501_02 sametya pārthivān sarvān pūjārhān abhipūjya ca 02,053.000*0501_03 yathāvayaḥ sameyānā upaviṣṭā yathārhataḥ 02,053.000*0501_04 āsaneṣu vicitreṣu spardhyāstaraṇavatsu ca 02,053.000*0501_05 atha teṣūpaviṣṭeṣu sarveṣv atha nṛpeṣu ca 02,053.000*0501_06 śakuniḥ saubalas tatra yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,053.001 śakunir uvāca 02,053.001a upastīrṇā sabhā rājan rantuṃ caite kṛtakṣaṇāḥ 02,053.001c akṣān uptvā devanasya samayo 'stu yudhiṣṭhira 02,053.002 yudhiṣṭhira uvāca 02,053.002a nikṛtir devanaṃ pāpaṃ na kṣātro 'tra parākramaḥ 02,053.002c na ca nītir dhruvā rājan kiṃ tvaṃ dyūtaṃ praśaṃsasi 02,053.003a na hi mānaṃ praśaṃsanti nikṛtau kitavasya ha 02,053.003c śakune maiva no jaiṣīr amārgeṇa nṛśaṃsavat 02,053.004 śakunir uvāca 02,053.004a yo 'nveti saṃkhyāṃ nikṛtau vidhijñaś; ceṣṭāsv akhinnaḥ kitavo 'kṣajāsu 02,053.004c mahāmatir yaś ca jānāti dyūtaṃ; sa vai sarvaṃ sahate prakriyāsu 02,053.005a akṣaglahaḥ so 'bhibhavet paraṃ nas; tenaiva kālo bhavatīdam āttha 02,053.005c dīvyāmahe pārthiva mā viśaṅkāṃ; kuruṣva pāṇaṃ ca ciraṃ ca mā kṛthāḥ 02,053.006 yudhiṣṭhira uvāca 02,053.006a evam āhāyam asito devalo munisattamaḥ 02,053.006c imāni lokadvārāṇi yo vai saṃcarate sadā 02,053.007a idaṃ vai devanaṃ pāpaṃ māyayā kitavaiḥ saha 02,053.007c dharmeṇa tu jayo yuddhe tat paraṃ sādhu devanam 02,053.008a nāryā mlecchanti bhāṣābhir māyayā na caranty uta 02,053.008c ajihmam aśaṭhaṃ yuddham etat satpuruṣavratam 02,053.009a śaktito brāhmaṇān vandyāñ śikṣituṃ prayatāmahe 02,053.009c tad vai vittaṃ mātidevīr mā jaiṣīḥ śakune param 02,053.010a nāhaṃ nikṛtyā kāmaye sukhāny uta dhanāni vā 02,053.010c kitavasyāpy anikṛter vṛttam etan na pūjyate 02,053.011 śakunir uvāca 02,053.011a śrotriyo 'śrotriyam uta nikṛtyaiva yudhiṣṭhira 02,053.011c vidvān aviduṣo 'bhyeti nāhus tāṃ nikṛtiṃ janāḥ 02,053.011d*0502_01 akṣair hi śikṣito 'bhyeti nikṛtyaiva yudhiṣṭhira 02,053.011d*0503_01 akṛtāstraṃ kṛtāstrāś ca durbalaṃ balavattaraḥ 02,053.011d*0504_01 evaṃ karmasu sarveṣu nikṛtyaiva yudhiṣṭhira 02,053.012a evaṃ tvaṃ mām ihābhyetya nikṛtiṃ yadi manyase 02,053.012c devanād vinivartasva yadi te vidyate bhayam 02,053.013 yudhiṣṭhira uvāca 02,053.013a āhūto na nivarteyam iti me vratam āhitam 02,053.013c vidhiś ca balavān rājan diṣṭasyāsmi vaśe sthitaḥ 02,053.014a asmin samāgame kena devanaṃ me bhaviṣyati 02,053.014c pratipāṇaś ca ko 'nyo 'sti tato dyūtaṃ pravartatām 02,053.015 duryodhana uvāca 02,053.015a ahaṃ dātāsmi ratnānāṃ dhanānāṃ ca viśāṃ pate 02,053.015c madarthe devitā cāyaṃ śakunir mātulo mama 02,053.016 yudhiṣṭhira uvāca 02,053.016a anyenānyasya viṣamaṃ devanaṃ pratibhāti me 02,053.016c etad vidvann upādatsva kāmam evaṃ pravartatām 02,053.017 vaiśaṃpāyana uvāca 02,053.017a upohyamāne dyūte tu rājānaḥ sarva eva te 02,053.017c dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya viviśus tāṃ sabhāṃ tataḥ 02,053.018a bhīṣmo droṇaḥ kṛpaś caiva viduraś ca mahāmatiḥ 02,053.018c nātīvaprītamanasas te 'nvavartanta bhārata 02,053.019a te dvaṃdvaśaḥ pṛthak caiva siṃhagrīvā mahaujasaḥ 02,053.019c siṃhāsanāni bhūrīṇi vicitrāṇi ca bhejire 02,053.020a śuśubhe sā sabhā rājan rājabhis taiḥ samāgataiḥ 02,053.020c devair iva mahābhāgaiḥ samavetais triviṣṭapam 02,053.021a sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve bhāsvaramūrtayaḥ 02,053.021c prāvartata mahārāja suhṛddyūtam anantaram 02,053.022 yudhiṣṭhira uvāca 02,053.022a ayaṃ bahudhano rājan sāgarāvartasaṃbhavaḥ 02,053.022c maṇir hārottaraḥ śrīmān kanakottamabhūṣaṇaḥ 02,053.023a etad rājan dhanaṃ mahyaṃ pratipāṇas tu kas tava 02,053.023c bhavatv eṣa kramas tāta jayāmy enaṃ durodaram 02,053.024 duryodhana uvāca 02,053.024a santi me maṇayaś caiva dhanāni vividhāni ca 02,053.024c matsaraś ca na me 'rtheṣu jayāmy enaṃ durodaram 02,053.024d*0505_01 śakune hanta divyāno glaga[reads ha]mānau sahasraśaḥ 02,053.024d*0505_02 ime niṣkasahasrasya kuṇḍino hāriṇaḥ śatam 02,053.025 vaiśaṃpāyana uvāca 02,053.025*0506_01 etac chrutvā tu śakunir nikṛtiṃ samupāśritaḥ 02,053.025a tato jagrāha śakunis tān akṣān akṣatattvavit 02,053.025c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,054.001 yudhiṣṭhira uvāca 02,054.001a mattaḥ kaitavakenaiva yaj jito 'smi durodaram 02,054.001c śakune hanta dīvyāmo glahamānāḥ sahasraśaḥ 02,054.002a ime niṣkasahasrasya kuṇḍino bharitāḥ śatam 02,054.002c kośo hiraṇyam akṣayyaṃ jātarūpam anekaśaḥ 02,054.002e etad rājan dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmy ahaṃ tvayā 02,054.003 vaiśaṃpāyana uvāca 02,054.003*0507_01 kauravāṇāṃ kulakaraṃ jyeṣṭhaṃ pāṇḍavam acyutam 02,054.003*0508_01 jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,054.003*0509_01 jitam ity eva nṛpate bhūyas tvaṃ kena dīvyase 02,054.003a ity uktaḥ śakuniḥ prāha jitam ity eva taṃ nṛpam 02,054.004 yudhiṣṭhira uvāca 02,054.004a ayaṃ sahasrasamito vaiyāghraḥ supravartitaḥ 02,054.004c sucakropaskaraḥ śrīmān kiṅkiṇījālamaṇḍitaḥ 02,054.005a saṃhrādano rājaratho ya ihāsmān upāvahat 02,054.005c jaitro rathavaraḥ puṇyo meghasāgaraniḥsvanaḥ 02,054.006a aṣṭau yaṃ kuraracchāyāḥ sadaśvā rāṣṭrasaṃmatāḥ 02,054.006c vahanti naiṣām ucyeta padā bhūmim upaspṛśan 02,054.006e etad rājan dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmy ahaṃ tvayā 02,054.007 vaiśaṃpāyana uvāca 02,054.007a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ 02,054.007c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,054.008 yudhiṣṭhira uvāca 02,054.008a sahasrasaṃkhyā nāgā me mattās tiṣṭhanti saubala 02,054.008c hemakakṣāḥ kṛtāpīḍāḥ padmino hemamālinaḥ 02,054.009a sudāntā rājavahanāḥ sarvaśabdakṣamā yudhi 02,054.009c īṣādantā mahākāyāḥ sarve cāṣṭakareṇavaḥ 02,054.010a sarve ca purabhettāro nagameghanibhā gajāḥ 02,054.010c etad rājan dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmy ahaṃ tvayā 02,054.011 vaiśaṃpāyana uvāca 02,054.011a tam evaṃvādinaṃ pārthaṃ prahasann iva saubalaḥ 02,054.011b*0510_01 sa tac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupasthitaḥ 02,054.011c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,054.012 yudhiṣṭhira uvāca 02,054.012a śataṃ dāsīsahasrāṇi taruṇyo me prabhadrikāḥ 02,054.012c kambukeyūradhāriṇyo niṣkakaṇṭhyaḥ svalaṃkṛtāḥ 02,054.013a mahārhamālyābharaṇāḥ suvastrāś candanokṣitāḥ 02,054.013c maṇīn hema ca bibhratyaḥ sarvā vai sūkṣmavāsasaḥ 02,054.014a anusevāṃ carantīmāḥ kuśalā nṛtyasāmasu 02,054.014c snātakānām amātyānāṃ rājñāṃ ca mama śāsanāt 02,054.014e etad rājan dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmy ahaṃ tvayā 02,054.015 vaiśaṃpāyana uvāca 02,054.015a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ 02,054.015c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,054.016 yudhiṣṭhira uvāca 02,054.016a etāvanty eva dāsānāṃ sahasrāṇy uta santi me 02,054.016c pradakṣiṇānulomāś ca prāvāravasanāḥ sadā 02,054.017a prājñā medhāvino dakṣā yuvāno mṛṣṭakuṇḍalāḥ 02,054.017c pātrīhastā divārātram atithīn bhojayanty uta 02,054.017e etad rājan dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmy ahaṃ tvayā 02,054.018 vaiśaṃpāyana uvāca 02,054.018a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ 02,054.018c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,054.019 yudhiṣṭhira uvāca 02,054.019a rathās tāvanta eveme hemabhāṇḍāḥ patākinaḥ 02,054.019c hayair vinītaiḥ saṃpannā rathibhiś citrayodhibhiḥ 02,054.020a ekaiko yatra labhate sahasraparamāṃ bhṛtim 02,054.020c yudhyato 'yudhyato vāpi vetanaṃ māsakālikam 02,054.020e etad rājan dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmy ahaṃ tvayā 02,054.021 vaiśaṃpāyana uvāca 02,054.021a ity evam ukte pārthena kṛtavairo durātmavān 02,054.021c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,054.022 yudhiṣṭhira uvāca 02,054.022a aśvāṃs tittirikalmāṣān gāndharvān hemamālinaḥ 02,054.022c dadau citrarathas tuṣṭo yāṃs tān gāṇḍīvadhanvane 02,054.022d*0511_01 yuddhe jitaḥ parābhūtaḥ prītipūrvam ariṃdamaḥ 02,054.022e etad rājan dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmy ahaṃ tvayā 02,054.023 vaiśaṃpāyana uvāca 02,054.023a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ 02,054.023c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,054.024 yudhiṣṭhira uvāca 02,054.024a rathānāṃ śakaṭānāṃ ca hayānāṃ cāyutāni me 02,054.024c yuktānām eva tiṣṭhanti vāhair uccāvacair vṛtāḥ 02,054.025a evaṃ varṇasya varṇasya samuccīya sahasraśaḥ 02,054.025b*0512_01 tathā samuditā vīrāḥ sarve vīraparākramāḥ 02,054.025c kṣīraṃ pibantas tiṣṭhanti bhuñjānāḥ śālitaṇḍulān 02,054.026a ṣaṣṭis tāni sahasrāṇi sarve pṛthulavakṣasaḥ 02,054.026c etad rājan dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmy ahaṃ tvayā 02,054.027 vaiśaṃpāyana uvāca 02,054.027a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ 02,054.027c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,054.028 yudhiṣṭhira uvāca 02,054.028a tāmralohaiḥ parivṛtā nidhayo me catuḥśatāḥ 02,054.028c pañcadrauṇika ekaikaḥ suvarṇasyāhatasya vai 02,054.028d*0513_01 jātarūpasya mukhyasya anargheyasya bhārata 02,054.028e etad rājan dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmy ahaṃ tvayā 02,054.029 vaiśaṃpāyana uvāca 02,054.029a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ 02,054.029c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,055.001 vidura uvāca 02,055.001*0514_00 vaiśaṃpāyana uvāca 02,055.001*0514_01 evaṃ pravartite dyūte ghore sarvāpahāriṇi 02,055.001*0514_02 sarvasaṃśayanirmoktā viduro vākyam abravīt 02,055.001a mahārāja vijānīhi yat tvāṃ vakṣyāmi tac chṛṇu 02,055.001c mumūrṣor auṣadham iva na rocetāpi te śrutam 02,055.002a yad vai purā jātamātro rurāva; gomāyuvad visvaraṃ pāpacetāḥ 02,055.002c duryodhano bhāratānāṃ kulaghnaḥ; so 'yaṃ yukto bhavitā kālahetuḥ 02,055.003a gṛhe vasantaṃ gomāyuṃ tvaṃ vai matvā na budhyase 02,055.003c duryodhanasya rūpeṇa śṛṇu kāvyāṃ giraṃ mama 02,055.004a madhu vai mādhviko labdhvā prapātaṃ nāvabudhyate 02,055.004c āruhya taṃ majjati vā patanaṃ vādhigacchati 02,055.005*0515_01 viṣādaṃti ca daivena devanena mahārathaiḥ 02,055.005a so 'yaṃ matto 'kṣadevena madhuvan na parīkṣate 02,055.005c prapātaṃ budhyate naiva vairaṃ kṛtvā mahārathaiḥ 02,055.006a viditaṃ te mahārāja rājasv evāsamañjasam 02,055.006c andhakā yādavā bhojāḥ sametāḥ kaṃsam atyajan 02,055.006d*0516_01 putraṃ saṃtyaktavān pūrvaṃ paurāṇāṃ hitakāmyayā 02,055.007a niyogāc ca hate tasmin kṛṣṇenāmitraghātinā 02,055.007c evaṃ te jñātayaḥ sarve modamānāḥ śataṃ samāḥ 02,055.008a tvanniyuktaḥ savyasācī nigṛhṇātu suyodhanam 02,055.008c nigrahād asya pāpasya modantāṃ kuravaḥ sukham 02,055.009a kākenemāṃś citrabarhāñ śārdūlān kroṣṭukena ca 02,055.009c krīṇīṣva pāṇḍavān rājan mā majjīḥ śokasāgare 02,055.010a tyajet kulārthe puruṣaṃ grāmasyārthe kulaṃ tyajet 02,055.010c grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet 02,055.011a sarvajñaḥ sarvabhāvajñaḥ sarvaśatrubhayaṃkaraḥ 02,055.011c iti sma bhāṣate kāvyo jambhatyāge mahāsurān 02,055.012a hiraṇyaṣṭhīvinaḥ kaś cit pakṣiṇo vanagocarān 02,055.012c gṛhe kila kṛtāvāsāṃl lobhād rājann apīḍayat 02,055.013a sadopabhojyāṃl lobhāndho hiraṇyārthe paraṃtapa 02,055.013c āyatiṃ ca tadātvaṃ ca ubhe sadyo vyanāśayat 02,055.014a tadātvakāmaḥ pāṇḍūṃs tvaṃ mā druho bharatarṣabha 02,055.014c mohātmā tapyase paścāt pakṣihā puruṣo yathā 02,055.014d*0517_01 etena tava nāśaḥ syād baḷiśāc chabaro yathā 02,055.015a jātaṃ jātaṃ pāṇḍavebhyaḥ puṣpam ādatsva bhārata 02,055.015c mālākāra ivārāme snehaṃ kurvan punaḥ punaḥ 02,055.016a vṛkṣān aṅgārakārīva mainān dhākṣīḥ samūlakān 02,055.016c mā gamaḥ sasutāmātyaḥ sabalaś ca parābhavam 02,055.017a samavetān hi kaḥ pārthān pratiyudhyeta bhārata 02,055.017c marudbhiḥ sahito rājann api sākṣān marutpatiḥ 02,055.017d*0518_01 yudhi jetum aśakto hi pāṇḍavān puruṣottamaḥ 02,056.000*0519_01 duryodhane krīḍati pāṇḍavena 02,056.000*0519_02 dṛṣṭvā dhanaṃ pāpam agāgataṃ tat 02,056.000*0519_03 ānandam āpaśyasi naiva pātaṃ 02,056.000*0519_04 mahābhayaṃ putraviyogajaṃ tvam 02,056.000*0519_05 kiṃ cintayasi dyūte 'smin majjamānān na paśyasi 02,056.000*0519_06 duryodhanāparādhena putrān anyāṃś ca bhūpate 02,056.001 vidura uvāca 02,056.001a dyūtaṃ mūlaṃ kalahasyānupāti; mithobhedāya mahate vā raṇāya 02,056.001c yad āsthito 'yaṃ dhṛtarāṣṭrasya putro; duryodhanaḥ sṛjate vairam ugram 02,056.002a prātipīyāḥ śāṃtanavā bhaimasenāḥ sabāhlikāḥ 02,056.002c duryodhanāparādhena kṛcchraṃ prāpsyanti sarvaśaḥ 02,056.003a duryodhano madenaiva kṣemaṃ rāṣṭrād apohati 02,056.003c viṣāṇaṃ gaur iva madāt svayam ārujate balāt 02,056.004a yaś cittam anveti parasya rājan; vīraḥ kaviḥ svām atipatya dṛṣṭim 02,056.004c nāvaṃ samudra iva bālanetrām; āruhya ghore vyasane nimajjet 02,056.005a duryodhano glahate pāṇḍavena; priyāyase tvaṃ jayatīti tac ca 02,056.005c atinarmāj jāyate saṃprahāro; yato vināśaḥ samupaiti puṃsām 02,056.005d*0520_01 sarvāṇi marmāṇy abhisaṃprahāro 02,056.005d*0520_02 yato vināśaḥ samupaiti puṃsām 02,056.006a ākarṣas te 'vākphalaḥ kupraṇīto; hṛdi prauḍho mantrapadaḥ samādhiḥ 02,056.006c yudhiṣṭhireṇa saphalaḥ saṃstavo 'stu; sāmnaḥ surikto 'rimateḥ sudhanvā 02,056.007a prātipīyāḥ śāṃtanavāś ca rājan; kāvyāṃ vācaṃ śṛṇuta mātyagād vaḥ 02,056.007c vaiśvānaraṃ prajvalitaṃ sughoram; ayuddhena praśamayatotpatantam 02,056.008a yadā manyuṃ pāṇḍavo 'jātaśatrur; na saṃyacched akṣamayābhibhūtaḥ 02,056.008c vṛkodaraḥ savyasācī yamau ca; ko 'tra dvīpaḥ syāt tumule vas tadānīm 02,056.009a mahārāja prabhavas tvaṃ dhanānāṃ; purā dyūtān manasā yāvad iccheḥ 02,056.009c bahu vittaṃ pāṇḍavāṃś cej jayes tvaṃ; kiṃ tena syād vasu vindeha pārthān 02,056.010a jānīmahe devitaṃ saubalasya; veda dyūte nikṛtiṃ pārvatīyaḥ 02,056.010c yataḥ prāptaḥ śakunis tatra yātu; māyāyodhī bhārata pārvatīyaḥ 02,057.001 duryodhana uvāca 02,057.001a pareṣām eva yaśasā ślāghase tvaṃ; sadā channaḥ kutsayan dhārtarāṣṭrān 02,057.001c jānīmas tvāṃ vidura yatpriyas tvaṃ; bālān ivāsmān avamanyase tvam 02,057.002a suvijñeyaḥ puruṣo 'nyatrakāmo; nindāpraśaṃse hi tathā yunakti 02,057.002c jihvā manas te hṛdayaṃ nirvyanakti; jyāyo nirāha manasaḥ prātikūlyam 02,057.003a utsaṅgena vyāla ivāhṛto 'si; mārjāravat poṣakaṃ copahaṃsi 02,057.003c bhartṛghnatvān na hi pāpīya āhus; tasmāt kṣattaḥ kiṃ na bibheṣi pāpāt 02,057.004a jitvā śatrūn phalam āptaṃ mahan no; māsmān kṣattaḥ paruṣāṇīha vocaḥ 02,057.004c dviṣadbhis tvaṃ saṃprayogābhinandī; muhur dveṣaṃ yāsi naḥ saṃpramohāt 02,057.005a amitratāṃ yāti naro 'kṣamaṃ bruvan; nigūhate guhyam amitrasaṃstave 02,057.005b*0521_01 sāmnā ca dānena ca bhedanena 02,057.005b*0521_02 vadhena māyāpratidarśanena 02,057.005b*0521_03 na[? read ta]m indrajālena ca mohanena 02,057.005b*0521_04 dyūtena mantrauṣadhisādhanena 02,057.005b*0521_05 ebhiḥ prakārair aparaiś ca sarvair 02,057.005b*0521_06 ābuddhimanto vijayanty arātīn 02,057.005c tadāśritāpatrapā kiṃ na bādhate; yad icchasi tvaṃ tad ihādya bhāṣase 02,057.006a mā no 'vamaṃsthā vidma manas tavedaṃ; śikṣasva buddhiṃ sthavirāṇāṃ sakāśāt 02,057.006c yaśo rakṣasva vidura saṃpraṇītaṃ; mā vyāpṛtaḥ parakāryeṣu bhūs tvam 02,057.007a ahaṃ karteti vidura māvamaṃsthā; mā no nityaṃ paruṣāṇīha vocaḥ 02,057.007c na tvāṃ pṛcchāmi vidura yad dhitaṃ me; svasti kṣattar mā titikṣūn kṣiṇu tvam 02,057.008a ekaḥ śāstā na dvitīyo 'sti śāstā; garbhe śayānaṃ puruṣaṃ śāsti śāstā 02,057.008c tenānuśiṣṭaḥ pravaṇād ivāmbho; yathā niyukto 'smi tathā vahāmi 02,057.009a bhinatti śirasā śailam ahiṃ bhojayate ca yaḥ 02,057.009c sa eva tasya kurute kāryāṇām anuśāsanam 02,057.010a yo balād anuśāstīha so 'mitraṃ tena vindati 02,057.010c mitratām anuvṛttaṃ tu samupekṣeta paṇḍitaḥ 02,057.011a pradīpya yaḥ pradīptāgniṃ prāk tvaran nābhidhāvati 02,057.011c bhasmāpi na sa vindeta śiṣṭaṃ kva cana bhārata 02,057.012a na vāsayet pāravargyaṃ dviṣantaṃ; viśeṣataḥ kṣattar ahitaṃ manuṣyam 02,057.012c sa yatrecchasi vidura tatra gaccha; susāntvitāpi hy asatī strī jahāti 02,057.012d*0521a_01 na vāsayet pāravaśyaṃ dviṣantaṃ na viśeṣataḥ 02,057.012d*0521a_02 kartāram ihitaṃ caiva manye yatre * * ccha * 02,057.012d*0521a_03 vidura tatraiva [rest omitted?] 02,057.012d*0521a_04 sāntvyamānāpi hy asatī strī jahāti 02,057.012d*0521b_01 na vāsayet paraṃ vargaṃ dviṣantaṃ ca viśeṣataḥ 02,057.012d*0521b_02 kṣattāram ahitaṃ caiva manye yatreṣṭam icchati 02,057.012d*0521b_03 vidurātra na vastavyaṃ gaccha sa tvaṃ yatheṣṭataḥ 02,057.012d*0521b_04 sāntvamānāpi hy asatī strī (yathā) jahāti tathā ca tvam 02,057.012d*0521c_01 na vāsaye tvā paravarga dviṣantaṃ ca viśeṣataḥ 02,057.012d*0521c_02 kṣattāram ahitaṃ caiva manye yadṛṣṭam icchasi 02,057.012d*0521c_03 vidura tatra gaccha tvaṃ 02,057.012d*0521c_04 sāntvamānā hṛsati (sic) strī jahāti 02,057.012d*0521d_01 na vāsayet taṃ puruṣaṃ na dviṣantaṃ viśeṣataḥ 02,057.012d*0521d_02 kṣattara*hitaṃ manye na manye hitam ātmanaḥ 02,057.012d*0521d_03 viduraṃ tatra gaccha tvaṃ sāntvyamāno vimuhyasi 02,057.012d*0521e_01 na vāsayat paravargyaṃ na dviṣantaṃ viśeṣataḥ 02,057.012d*0521e_02 kṣattāram ahitaṃ manye na manye hitam ātmanaḥ 02,057.012d*0521e_03 yatrecchasi tvaṃ vidura tatra gaccha 02,057.012d*0521e_04 sāntvyamānā hy asatī strī jahāti 02,057.013 vidura uvāca 02,057.013a etāvatā ye puruṣaṃ tyajanti; teṣāṃ sakhyam antavad brūhi rājan 02,057.013c rājñāṃ hi cittāni pariplutāni; sāntvaṃ dattvā musalair ghātayanti 02,057.014a abālas tvaṃ manyase rājaputra; bālo 'ham ity eva sumandabuddhe 02,057.014c yaḥ sauhṛde puruṣaṃ sthāpayitvā; paścād enaṃ dūṣayate sa bālaḥ 02,057.015a na śreyase nīyate mandabuddhiḥ; strī śrotriyasyeva gṛhe praduṣṭā 02,057.015c dhruvaṃ na roced bharatarṣabhasya; patiḥ kumāryā iva ṣaṣṭivarṣaḥ 02,057.016a anupriyaṃ ced anukāṅkṣase tvaṃ; sarveṣu kāryeṣu hitāhiteṣu 02,057.016c striyaś ca rājañ jaḍapaṅgukāṃś ca; pṛccha tvaṃ vai tādṛśāṃś caiva mūḍhān 02,057.017a labhyaḥ khalu prātipīya naro 'nupriyavāg iha 02,057.017c apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ 02,057.018a yas tu dharme parāśvasya hitvā bhartuḥ priyāpriye 02,057.018c apriyāṇy āha pathyāni tena rājā sahāyavān 02,057.018d*0522_01 nāpriyaḥ sādhur bhavati na medhāvī na paṇḍitaḥ 02,057.018d*0522_02 priyeṣv etāni dṛśyante yāvad dveṣo hi bhārata 02,057.019a avyādhijaṃ kaṭukaṃ tīkṣṇam uṣṇaṃ; yaśomuṣaṃ paruṣaṃ pūtigandhi 02,057.019c satāṃ peyaṃ yan na pibanty asanto; manyuṃ mahārāja piba praśāmya 02,057.020a vaicitravīryasya yaśo dhanaṃ ca; vāñchāmy ahaṃ sahaputrasya śaśvat 02,057.020c yathā tathā vo 'stu namaś ca vo 'stu; mamāpi ca svasti diśantu viprāḥ 02,057.021a āśīviṣān netraviṣān kopayen na tu paṇḍitaḥ 02,057.021c evaṃ te 'haṃ vadāmīdaṃ prayataḥ kurunandana 02,058.001 śakunir uvāca 02,058.001a bahu vittaṃ parājaiṣīḥ pāṇḍavānāṃ yudhiṣṭhira 02,058.001c ācakṣva vittaṃ kaunteya yadi te 'sty aparājitam 02,058.002 yudhiṣṭhira uvāca 02,058.002a mama vittam asaṃkhyeyaṃ yad ahaṃ veda saubala 02,058.002c atha tvaṃ śakune kasmād vittaṃ samanupṛcchasi 02,058.003a ayutaṃ prayutaṃ caiva kharvaṃ padmaṃ tathārbudam 02,058.003c śaṅkhaṃ caiva nikharvaṃ ca samudraṃ cātra paṇyatām 02,058.003d*0523_01 madhyaṃ caiva parārdhaṃ ca saparaṃ cātra paṇyatām 02,058.003d*0524_01 kabandhaṃ nikabandhaṃ ca sāgaraṃ cātra paṇyatām 02,058.003e etan mama dhanaṃ rājaṃs tena dīvyāmy ahaṃ tvayā 02,058.004 vaiśaṃpāyana uvāca 02,058.004a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ 02,058.004c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,058.005 yudhiṣṭhira uvāca 02,058.005a gavāśvaṃ bahudhenūkam asaṃkhyeyam ajāvikam 02,058.005c yat kiṃ cid anuvarṇānāṃ prāk sindhor api saubala 02,058.005e etan mama dhanaṃ rājaṃs tena dīvyāmy ahaṃ tvayā 02,058.006 vaiśaṃpāyana uvāca 02,058.006a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ 02,058.006c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,058.007 yudhiṣṭhira uvāca 02,058.007a puraṃ janapado bhūmir abrāhmaṇadhanaiḥ saha 02,058.007c abrāhmaṇāś ca puruṣā rājañ śiṣṭaṃ dhanaṃ mama 02,058.007e etad rājan dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmy ahaṃ tvayā 02,058.008 vaiśaṃpāyana uvāca 02,058.008a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ 02,058.008c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,058.009 yudhiṣṭhira uvāca 02,058.009a rājaputrā ime rājañ śobhante yena bhūṣitāḥ 02,058.009c kuṇḍalāni ca niṣkāś ca sarvaṃ cāṅgavibhūṣaṇam 02,058.009d*0525_01 vāsāṃsi ca mahārhāṇi sarvam anyad vināyudhaiḥ 02,058.009e etan mama dhanaṃ rājaṃs tena dīvyāmy ahaṃ tvayā 02,058.010 vaiśaṃpāyana uvāca 02,058.010a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ 02,058.010c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,058.011 yudhiṣṭhira uvāca 02,058.011a śyāmo yuvā lohitākṣaḥ siṃhaskandho mahābhujaḥ 02,058.011c nakulo glaha eko me yac caitat svagataṃ dhanam 02,058.012 śakunir uvāca 02,058.012a priyas te nakulo rājan rājaputro yudhiṣṭhira 02,058.012c asmākaṃ dhanatāṃ prāpto bhūyas tvaṃ kena dīvyasi 02,058.013 vaiśaṃpāyana uvāca 02,058.013a evam uktvā tu śakunis tān akṣān pratyapadyata 02,058.013c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,058.014 yudhiṣṭhira uvāca 02,058.014a ayaṃ dharmān sahadevo 'nuśāsti; loke hy asmin paṇḍitākhyāṃ gataś ca 02,058.014c anarhatā rājaputreṇa tena; tvayā dīvyāmy apriyavat priyeṇa 02,058.015 vaiśaṃpāyana uvāca 02,058.015a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ 02,058.015c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,058.016 śakunir uvāca 02,058.016a mādrīputrau priyau rājaṃs tavemau vijitau mayā 02,058.016c garīyāṃsau tu te manye bhīmasenadhanaṃjayau 02,058.017 yudhiṣṭhira uvāca 02,058.017a adharmaṃ carase nūnaṃ yo nāvekṣasi vai nayam 02,058.017c yo naḥ sumanasāṃ mūḍha vibhedaṃ kartum icchasi 02,058.018 śakunir uvāca 02,058.018a garte mattaḥ prapatati pramattaḥ sthāṇum ṛcchati 02,058.018c jyeṣṭho rājan variṣṭho 'si namas te bharatarṣabha 02,058.019a svapne na tāni paśyanti jāgrato vā yudhiṣṭhira 02,058.019c kitavā yāni dīvyantaḥ pralapanty utkaṭā iva 02,058.020 yudhiṣṭhira uvāca 02,058.020a yo naḥ saṃkhye naur iva pāranetā; jetā ripūṇāṃ rājaputras tarasvī 02,058.020c anarhatā lokavīreṇa tena; dīvyāmy ahaṃ śakune phalgunena 02,058.021 vaiśaṃpāyana uvāca 02,058.021a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ 02,058.021c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,058.022 śakunir uvāca 02,058.022a ayaṃ mayā pāṇḍavānāṃ dhanurdharaḥ; parājitaḥ pāṇḍavaḥ savyasācī 02,058.022c bhīmena rājan dayitena dīvya; yat kaitavyaṃ pāṇḍava te 'vaśiṣṭam 02,058.023 yudhiṣṭhira uvāca 02,058.023a yo no netā yo yudhāṃ naḥ praṇetā; yathā vajrī dānavaśatrur ekaḥ 02,058.023c tiryakprekṣī saṃhatabhrūr mahātmā; siṃhaskandho yaś ca sadātyamarṣī 02,058.024a balena tulyo yasya pumān na vidyate; gadābhṛtām agrya ihārimardanaḥ 02,058.024c anarhatā rājaputreṇa tena; dīvyāmy ahaṃ bhīmasenena rājan 02,058.025 vaiśaṃpāyana uvāca 02,058.025a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ 02,058.025c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,058.026 śakunir uvāca 02,058.026a bahu vittaṃ parājaiṣīr bhrātṝṃś ca sahayadvipān 02,058.026c ācakṣva vittaṃ kaunteya yadi te 'sty aparājitam 02,058.027 yudhiṣṭhira uvāca 02,058.027a ahaṃ viśiṣṭaḥ sarveṣāṃ bhrātṝṇāṃ dayitas tathā 02,058.027c kuryāmas te jitāḥ karma svayam ātmany upaplave 02,058.028 vaiśaṃpāyana uvāca 02,058.028a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ 02,058.028c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,058.029 śakunir uvāca 02,058.029a etat pāpiṣṭham akaror yad ātmānaṃ parājitaḥ 02,058.029c śiṣṭe sati dhane rājan pāpa ātmaparājayaḥ 02,058.030 vaiśaṃpāyana uvāca 02,058.030a evam uktvā matākṣas tān glahe sarvān avasthitān 02,058.030c parājayal lokavīrān ākṣepeṇa pṛthak pṛthak 02,058.031 śakunir uvāca 02,058.031a asti vai te priyā devī glaha eko 'parājitaḥ 02,058.031c paṇasva kṛṣṇāṃ pāñcālīṃ tayātmānaṃ punar jaya 02,058.032 yudhiṣṭhira uvāca 02,058.032a naiva hrasvā na mahatī nātikṛṣṇā na rohiṇī 02,058.032c sarāgaraktanetrā ca tayā dīvyāmy ahaṃ tvayā 02,058.033a śāradotpalapatrākṣyā śāradotpalagandhayā 02,058.033c śāradotpalasevinyā rūpeṇa śrīsamānayā 02,058.034a tathaiva syād ānṛśaṃsyāt tathā syād rūpasaṃpadā 02,058.034c tathā syāc chīlasaṃpattyā yām icchet puruṣaḥ striyam 02,058.034d*0526_01 sarvair guṇair hi saṃpannām anukūlāṃ priyaṃvadām 02,058.034d*0526_02 yadṛśīṃ dharmakāmārthasiddhim icchen naraḥ striyam 02,058.035a caramaṃ saṃviśati yā prathamaṃ pratibudhyate 02,058.035c ā gopālāvipālebhyaḥ sarvaṃ veda kṛtākṛtam 02,058.036a ābhāti padmavad vaktraṃ sasvedaṃ mallikeva ca 02,058.036c vedīmadhyā dīrghakeśī tāmrākṣī nātiromaśā 02,058.037a tayaivaṃvidhayā rājan pāñcālyāhaṃ sumadhyayā 02,058.037c glahaṃ dīvyāmi cārvaṅgyā draupadyā hanta saubala 02,058.038 vaiśaṃpāyana uvāca 02,058.038a evam ukte tu vacane dharmarājena bhārata 02,058.038c dhig dhig ity eva vṛddhānāṃ sabhyānāṃ niḥsṛtā giraḥ 02,058.039a cukṣubhe sā sabhā rājan rājñāṃ saṃjajñire kathāḥ 02,058.039c bhīṣmadroṇakṛpādīnāṃ svedaś ca samajāyata 02,058.040a śiro gṛhītvā viduro gatasattva ivābhavat 02,058.040c āste dhyāyann adhovaktro niḥśvasan pannago yathā 02,058.040d*0527_01 bāhlikaḥ somadattaś ca prātipīyaḥ sasaṃjayaḥ 02,058.040d*0527_02 drauṇir bhūriśravāś caiva yuyutsur dhṛtarāṣṭrajaḥ 02,058.040d*0527_03 hastau piṃkṣann adhovaktrā niḥśvasanta ivoragāḥ 02,058.041a dhṛtarāṣṭras tu saṃhṛṣṭaḥ paryapṛcchat punaḥ punaḥ 02,058.041c kiṃ jitaṃ kiṃ jitam iti hy ākāraṃ nābhyarakṣata 02,058.042a jaharṣa karṇo 'tibhṛśaṃ saha duḥśāsanādibhiḥ 02,058.042c itareṣāṃ tu sabhyānāṃ netrebhyaḥ prāpataj jalam 02,058.043a saubalas tv avicāryaiva jitakāśī madotkaṭaḥ 02,058.043c jitam ity eva tān akṣān punar evānvapadyata 02,059.001 duryodhana uvāca 02,059.001a ehi kṣattar draupadīm ānayasva; priyāṃ bhāryāṃ saṃmatāṃ pāṇḍavānām 02,059.001c saṃmārjatāṃ veśma paraitu śīghram; ānando naḥ saha dāsībhir astu 02,059.002 vidura uvāca 02,059.002a durvibhāvyaṃ bhavati tvādṛśena; na manda saṃbudhyasi pāśabaddhaḥ 02,059.002c prapāte tvaṃ lambamāno na vetsi; vyāghrān mṛgaḥ kopayase 'tibālyāt 02,059.003a āśīviṣāḥ śirasi te pūrṇakośā mahāviṣāḥ 02,059.003c mā kopiṣṭhāḥ sumandātman mā gamas tvaṃ yamakṣayam 02,059.004a na hi dāsītvam āpannā kṛṣṇā bhavati bhārata 02,059.004c anīśena hi rājñaiṣā paṇe nyasteti me matiḥ 02,059.005a ayaṃ dhatte veṇur ivātmaghātī; phalaṃ rājā dhṛtarāṣṭrasya putraḥ 02,059.005c dyūtaṃ hi vairāya mahābhayāya; pakvo na budhyaty ayam antakāle 02,059.006a nāruṃtudaḥ syān na nṛśaṃsavādī; na hīnataḥ param abhyādadīta 02,059.006c yayāsya vācā para udvijeta; na tāṃ vaded ruśatīṃ pāpalokyām 02,059.007a samuccaranty ativādā hi vaktrād; yair āhataḥ śocati rātryahāni 02,059.007c parasya nāmarmasu te patanti; tān paṇḍito nāvasṛjet pareṣu 02,059.008a ajo hi śastram akhanat kilaikaḥ; śastre vipanne padbhir apāsya bhūmim 02,059.008c nikṛntanaṃ svasya kaṇṭhasya ghoraṃ; tadvad vairaṃ mā khanīḥ pāṇḍuputraiḥ 02,059.009a na kiṃ cid īḍyaṃ pravadanti pāpaṃ; vanecaraṃ vā gṛhamedhinaṃ vā 02,059.009c tapasvinaṃ saṃparipūrṇavidyaṃ; bhaṣanti haivaṃ śvanarāḥ sadaiva 02,059.010a dvāraṃ sughoraṃ narakasya jihmaṃ; na budhyase dhṛtarāṣṭrasya putra 02,059.010c tvām anvetāro bahavaḥ kurūṇāṃ; dyūtodaye saha duḥśāsanena 02,059.011a majjanty alābūni śilāḥ plavante; muhyanti nāvo 'mbhasi śaśvad eva 02,059.011c mūḍho rājā dhṛtarāṣṭrasya putro; na me vācaḥ pathyarūpāḥ śṛṇoti 02,059.012a anto nūnaṃ bhavitāyaṃ kurūṇāṃ; sudāruṇaḥ sarvaharo vināśaḥ 02,059.012c vācaḥ kāvyāḥ suhṛdāṃ pathyarūpā; na śrūyante vardhate lobha eva 02,060.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,060.001a dhig astu kṣattāram iti bruvāṇo; darpeṇa matto dhṛtarāṣṭrasya putraḥ 02,060.001c avaikṣata prātikāmīṃ sabhāyām; uvāca cainaṃ paramāryamadhye 02,060.002a tvaṃ prātikāmin draupadīm ānayasva; na te bhayaṃ vidyate pāṇḍavebhyaḥ 02,060.002c kṣattā hy ayaṃ vivadaty eva bhīrur; na cāsmākaṃ vṛddhikāmaḥ sadaiva 02,060.003a evam uktaḥ prātikāmī sa sūtaḥ; prāyāc chīghraṃ rājavaco niśamya 02,060.003c praviśya ca śveva sa siṃhagoṣṭhaṃ; samāsadan mahiṣīṃ pāṇḍavānām 02,060.004 prātikāmy uvāca 02,060.004a yudhiṣṭhire dyūtamadena matte; duryodhano draupadi tvām ajaiṣīt 02,060.004c sā prapadya tvaṃ dhṛtarāṣṭrasya veśma; nayāmi tvāṃ karmaṇe yājñaseni 02,060.005 draupady uvāca 02,060.005a kathaṃ tv evaṃ vadasi prātikāmin; ko vai dīvyed bhāryayā rājaputraḥ 02,060.005c mūḍho rājā dyūtamadena matta; āho nānyat kaitavam asya kiṃ cit 02,060.006 prātikāmy uvāca 02,060.006a yadā nābhūt kaitavam anyad asya; tadādevīt pāṇḍavo 'jātaśatruḥ 02,060.006c nyastāḥ pūrvaṃ bhrātaras tena rājñā; svayaṃ cātmā tvam atho rājaputri 02,060.007 draupady uvāca 02,060.007a gaccha tvaṃ kitavaṃ gatvā sabhāyāṃ pṛccha sūtaja 02,060.007c kiṃ nu pūrvaṃ parājaiṣīr ātmānaṃ māṃ nu bhārata 02,060.007e etaj jñātvā tvam āgaccha tato māṃ naya sūtaja 02,060.007f*0528_01 jñātvā cikīrṣitam ahaṃ rājño yāsyāmi duḥkhitā 02,060.008 vaiśaṃpāyana uvāca 02,060.008a sabhāṃ gatvā sa covāca draupadyās tad vacas tadā 02,060.008b*0529_01 yudhiṣṭhiraṃ narendrāṇāṃ madhye sthitam idaṃ vacaḥ 02,060.008c kasyeśo naḥ parājaiṣīr iti tvām āha draupadī 02,060.008e kiṃ nu pūrvaṃ parājaiṣīr ātmānam atha vāpi mām 02,060.008f*0530_01 ity abravīn mahārāja * *putrī viśāṃ pate 02,060.009a yudhiṣṭhiras tu niśceṣṭo gatasattva ivābhavat 02,060.009c na taṃ sūtaṃ pratyuvāca vacanaṃ sādhv asādhu vā 02,060.010 duryodhana uvāca 02,060.010a ihaitya kṛṣṇā pāñcālī praśnam etaṃ prabhāṣatām 02,060.010c ihaiva sarve śṛṇvantu tasyā asya ca yad vacaḥ 02,060.011 vaiśaṃpāyana uvāca 02,060.011a sa gatvā rājabhavanaṃ duryodhanavaśānugaḥ 02,060.011c uvāca draupadīṃ sūtaḥ prātikāmī vyathann iva 02,060.012a sabhyās tv amī rājaputry āhvayanti; manye prāptaḥ saṃkṣayaḥ kauravāṇām 02,060.012c na vai samṛddhiṃ pālayate laghīyān; yat tvaṃ sabhām eṣyasi rājaputri 02,060.013 draupady uvāca 02,060.013a evaṃ nūnaṃ vyadadhāt saṃvidhātā; sparśāv ubhau spṛśato dhīrabālau 02,060.013c dharmaṃ tv ekaṃ paramaṃ prāha loke; sa naḥ śamaṃ dhāsyati gopyamānaḥ 02,060.013d*0531_01 so 'yaṃ dharmo mātyagāt kauravān vai 02,060.013d*0531_02 sabhyān gatvā pṛccha dharmyaṃ vaco me 02,060.013d*0531_03 te māṃ brūyur niścitaṃ tat kariṣye 02,060.013d*0531_04 dharmātmāno nītimanto variṣṭhāḥ 02,060.013d*0531_05 śrutvā sūtas tad vaco yājñasenyāḥ 02,060.013d*0531_06 sabhāṃ gatvā prāha vākyaṃ tadānīm 02,060.013d*0531_07 adhomukhās te na ca kiṃ cid ūcur 02,060.013d*0531_08 nirbandhaṃ taṃ dhārtarāṣṭrasya buddhvā 02,060.014 vaiśaṃpāyana uvāca 02,060.014a yudhiṣṭhiras tu tac chrutvā duryodhanacikīrṣitam 02,060.014c draupadyāḥ saṃmataṃ dūtaṃ prāhiṇod bharatarṣabha 02,060.015a ekavastrā adhonīvī rodamānā rajasvalā 02,060.015c sabhām āgamya pāñcālī śvaśurasyāgrato 'bhavat 02,060.015d*0532_01 atha tām āgatāṃ dṛṣṭvā rājaputrīṃ sabhāṃ tadā 02,060.015d*0532_02 sabhyāḥ sarve vinindīran manobhir dhṛtarāṣṭrajam 02,060.015d*0533_01 sa gatvā tvaritaṃ dūtaḥ kṛṣṇāyā bhavanaṃ nṛpa 02,060.015d*0533_02 nyavedayan mataṃ dhīmān dharmarājasya niścitam 02,060.015d*0534_01 pāṇḍavāś ca mahātmāno dīnā duḥkhasamanvitāḥ 02,060.015d*0534_02 satyenābhiparītāṅgā nodīkṣante sma kiṃ cana 02,060.016a tatas teṣāṃ mukham ālokya rājā; duryodhanaḥ sūtam uvāca hṛṣṭaḥ 02,060.016c ihaivaitām ānaya prātikāmin; pratyakṣam asyāḥ kuravo bruvantu 02,060.017a tataḥ sūtas tasya vaśānugāmī; bhītaś ca kopād drupadātmajāyāḥ 02,060.017c vihāya mānaṃ punar eva sabhyān; uvāca kṛṣṇāṃ kim ahaṃ bravīmi 02,060.018 duryodhana uvāca 02,060.018a duḥśāsanaiṣa mama sūtaputro; vṛkodarād udvijate 'lpacetāḥ 02,060.018c svayaṃ pragṛhyānaya yājñasenīṃ; kiṃ te kariṣyanty avaśāḥ sapatnāḥ 02,060.019a tataḥ samutthāya sa rājaputraḥ; śrutvā bhrātuḥ kopaviraktadṛṣṭiḥ 02,060.019c praviśya tad veśma mahārathānām; ity abravīd draupadīṃ rājaputrīm 02,060.020a ehy ehi pāñcāli jitāsi kṛṣṇe; duryodhanaṃ paśya vimuktalajjā 02,060.020c kurūn bhajasvāyatapadmanetre; dharmeṇa labdhāsi sabhāṃ paraihi 02,060.021a tataḥ samutthāya sudurmanāḥ sā; vivarṇam āmṛjya mukhaṃ kareṇa 02,060.021c ārtā pradudrāva yataḥ striyas tā; vṛddhasya rājñaḥ kurupuṃgavasya 02,060.022a tato javenābhisasāra roṣād; duḥśāsanas tām abhigarjamānaḥ 02,060.022c dīrgheṣu nīleṣv atha cormimatsu; jagrāha keśeṣu narendrapatnīm 02,060.023a ye rājasūyāvabhṛthe jalena; mahākratau mantrapūtena siktāḥ 02,060.023c te pāṇḍavānāṃ paribhūya vīryaṃ; balāt pramṛṣṭā dhṛtarāṣṭrajena 02,060.024a sa tāṃ parāmṛśya sabhāsamīpam; ānīya kṛṣṇām atikṛṣṇakeśīm 02,060.024c duḥśāsano nāthavatīm anāthavac; cakarṣa vāyuḥ kadalīm ivārtām 02,060.025a sā kṛṣyamāṇā namitāṅgayaṣṭiḥ; śanair uvācādya rajasvalāsmi 02,060.025c ekaṃ ca vāso mama mandabuddhe; sabhāṃ netuṃ nārhasi mām anārya 02,060.026a tato 'bravīt tāṃ prasabhaṃ nigṛhya; keśeṣu kṛṣṇeṣu tadā sa kṛṣṇām 02,060.026c kṛṣṇaṃ ca jiṣṇuṃ ca hariṃ naraṃ ca; trāṇāya vikrośa nayāmi hi tvām 02,060.026d*0535_01 govinda dvārakāvāsa kṛṣṇa gopījanapriya 02,060.026d*0535_02 kurubhiḥ paribhūtāṃ māṃ kiṃ na jānāsi keśava 02,060.026d*0535_03 mahiṣī pāṇḍuputrāṇām ajamīḍhakule vadhūḥ 02,060.026d*0535_04 sāhaṃ keśagrahaṃ prāptā tvayi jīvati keśava 02,060.027a rajasvalā vā bhava yājñaseni; ekāmbarā vāpy atha vā vivastrā 02,060.027c dyūte jitā cāsi kṛtāsi dāsī; dāsīṣu kāmaś ca yathopajoṣam 02,060.028a prakīrṇakeśī patitārdhavastrā; duḥśāsanena vyavadhūyamānā 02,060.028c hrīmaty amarṣeṇa ca dahyamānā; śanair idaṃ vākyam uvāca kṛṣṇā 02,060.029a ime sabhāyām upadiṣṭaśāstrāḥ; kriyāvantaḥ sarva evendrakalpāḥ 02,060.029c gurusthānā guravaś caiva sarve; teṣām agre notsahe sthātum evam 02,060.030a nṛśaṃsakarmaṃs tvam anāryavṛtta; mā māṃ vivastrāṃ kṛdhi mā vikārṣīḥ 02,060.030c na marṣayeyus tava rājaputrāḥ; sendrāpi devā yadi te sahāyāḥ 02,060.031a dharme sthito dharmasutaś ca rājā; dharmaś ca sūkṣmo nipuṇopalabhyaḥ 02,060.031c vācāpi bhartuḥ paramāṇumātraṃ; necchāmi doṣaṃ svaguṇān visṛjya 02,060.032a idaṃ tv anāryaṃ kuruvīramadhye; rajasvalāṃ yat parikarṣase mām 02,060.032c na cāpi kaś cit kurute 'tra pūjāṃ; dhruvaṃ tavedaṃ matam anvapadyan 02,060.033a dhig astu naṣṭaḥ khalu bhāratānāṃ; dharmas tathā kṣatravidāṃ ca vṛttam 02,060.033c yatrābhyatītāṃ kurudharmavelāṃ; prekṣanti sarve kuravaḥ sabhāyām 02,060.034a droṇasya bhīṣmasya ca nāsti sattvaṃ; dhruvaṃ tathaivāsya mahātmano 'pi 02,060.034c rājñas tathā hīmam adharmam ugraṃ; na lakṣayante kuruvṛddhamukhyāḥ 02,060.034d*0536_01 imaṃ praśnam ime brūta sarva eva sabhāsadaḥ 02,060.034d*0536_02 jitāṃ vāpy ajitāṃ vā māṃ manyadhve sarvabhūmipāḥ 02,060.035a tathā bruvantī karuṇaṃ sumadhyamā; kākṣeṇa bhartṝn kupitān apaśyat 02,060.035c sā pāṇḍavān kopaparītadehān; saṃdīpayām āsa kaṭākṣapātaiḥ 02,060.036a hṛtena rājyena tathā dhanena; ratnaiś ca mukhyair na tathā babhūva 02,060.036c yathārtayā kopasamīritena; kṛṣṇākaṭākṣeṇa babhūva duḥkham 02,060.037a duḥśāsanaś cāpi samīkṣya kṛṣṇām; avekṣamāṇāṃ kṛpaṇān patīṃs tān 02,060.037c ādhūya vegena visaṃjñakalpām; uvāca dāsīti hasann ivograḥ 02,060.038a karṇas tu tad vākyam atīva hṛṣṭaḥ; saṃpūjayām āsa hasan saśabdam 02,060.038c gāndhārarājaḥ subalasya putras; tathaiva duḥśāsanam abhyanandat 02,060.039a sabhyās tu ye tatra babhūvur anye; tābhyām ṛte dhārtarāṣṭreṇa caiva 02,060.039c teṣām abhūd duḥkham atīva kṛṣṇāṃ; dṛṣṭvā sabhāyāṃ parikṛṣyamāṇām 02,060.039d*0537_01 diṣṭaṃ vijānan niḥsaṅgaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ 02,060.039d*0537_02 uvāca draupadīṃ bhīṣmas tanmatajño mahāmatiḥ 02,060.040 bhīṣma uvāca 02,060.040a na dharmasaukṣmyāt subhage vivaktuṃ; śaknomi te praśnam imaṃ yathāvat 02,060.040c asvo hy aśaktaḥ paṇituṃ parasvaṃ; striyaś ca bhartur vaśatāṃ samīkṣya 02,060.041a tyajeta sarvāṃ pṛthivīṃ samṛddhāṃ; yudhiṣṭhiraḥ satyam atho na jahyāt 02,060.041c uktaṃ jito 'smīti ca pāṇḍavena; tasmān na śaknomi vivektum etat 02,060.041c*0538_01 **** **** sa dharmaḥ saukṣmyāt subhage vivektum 02,060.041c*0538_02 śakto jito 'sīti ca pāṇḍavena 02,060.042a dyūte 'dvitīyaḥ śakunir nareṣu; kuntīsutas tena nisṛṣṭakāmaḥ 02,060.042c na manyate tāṃ nikṛtiṃ mahātmā; tasmān na te praśnam imaṃ bravīmi 02,060.043 draupady uvāca 02,060.043a āhūya rājā kuśalaiḥ sabhāyāṃ; duṣṭātmabhir naikṛtikair anāryaiḥ 02,060.043c dyūtapriyair nātikṛtaprayatnaḥ; kasmād ayaṃ nāma nisṛṣṭakāmaḥ 02,060.044a sa śuddhabhāvo nikṛtipravṛttim; abudhyamānaḥ kurupāṇḍavāgryaḥ 02,060.044c saṃbhūya sarvaiś ca jito 'pi yasmāt; paścāc ca yat kaitavam abhyupetaḥ 02,060.045a tiṣṭhanti ceme kuravaḥ sabhāyām; īśāḥ sutānāṃ ca tathā snuṣāṇām 02,060.045c samīkṣya sarve mama cāpi vākyaṃ; vibrūta me praśnam imaṃ yathāvat 02,060.045d*0539_01 jitāsmi kiṃ vā na jitāsmy anena 02,060.045d*0540_01 na sā sabhā yatra na santi vṛddhā 02,060.045d*0540_02 na te vṛddhā ye na vadanti dharmam 02,060.045d*0540_03 nāsau dharmo yatra na satyam asti 02,060.045d*0540_04 na tat satyaṃ yac chalenānuviddham 02,060.046 vaiśaṃpāyana uvāca 02,060.046a tathā bruvantīṃ karuṇaṃ rudantīm; avekṣamāṇām asakṛt patīṃs tān 02,060.046c duḥśāsanaḥ paruṣāṇy apriyāṇi; vākyāny uvācāmadhurāṇi caiva 02,060.047a tāṃ kṛṣyamāṇāṃ ca rajasvalāṃ ca; srastottarīyām atadarhamāṇām 02,060.047c vṛkodaraḥ prekṣya yudhiṣṭhiraṃ ca; cakāra kopaṃ paramārtarūpaḥ 02,061.001 bhīma uvāca 02,061.001a bhavanti deśe bandhakyaḥ kitavānāṃ yudhiṣṭhira 02,061.001c na tābhir uta dīvyanti dayā caivāsti tāsv api 02,061.002a kāśyo yad balim āhārṣīd dravyaṃ yac cānyad uttamam 02,061.002c tathānye pṛthivīpālā yāni ratnāny upāharan 02,061.003a vāhanāni dhanaṃ caiva kavacāny āyudhāni ca 02,061.003c rājyam ātmā vayaṃ caiva kaitavena hṛtaṃ paraiḥ 02,061.004a na ca me tatra kopo 'bhūt sarvasyeśo hi no bhavān 02,061.004c idaṃ tv atikṛtaṃ manye draupadī yatra paṇyate 02,061.005a eṣā hy anarhatī bālā pāṇḍavān prāpya kauravaiḥ 02,061.005c tvatkṛte kliśyate kṣudrair nṛśaṃsair nikṛtipriyaiḥ 02,061.006a asyāḥ kṛte manyur ayaṃ tvayi rājan nipātyate 02,061.006c bāhū te saṃpradhakṣyāmi sahadevāgnim ānaya 02,061.007 arjuna uvāca 02,061.007a na purā bhīmasena tvam īdṛśīr vaditā giraḥ 02,061.007c parais te nāśitaṃ nūnaṃ nṛśaṃsair dharmagauravam 02,061.008a na sakāmāḥ pare kāryā dharmam evācarottamam 02,061.008c bhrātaraṃ dhārmikaṃ jyeṣṭhaṃ nātikramitum arhati 02,061.009a āhūto hi parai rājā kṣātradharmam anusmaran 02,061.009c dīvyate parakāmena tan naḥ kīrtikaraṃ mahat 02,061.010 bhīmasena uvāca 02,061.010a evam asmikṛtaṃ vidyāṃ yady asyāhaṃ dhanaṃjaya 02,061.010c dīpte 'gnau sahitau bāhū nirdaheyaṃ balād iva 02,061.011 vaiśaṃpāyana uvāca 02,061.011a tathā tān duḥkhitān dṛṣṭvā pāṇḍavān dhṛtarāṣṭrajaḥ 02,061.011c kliśyamānāṃ ca pāñcālīṃ vikarṇa idam abravīt 02,061.012a yājñasenyā yad uktaṃ tad vākyaṃ vibrūta pārthivāḥ 02,061.012c avivekena vākyasya narakaḥ sadya eva naḥ 02,061.013a bhīṣmaś ca dhṛtarāṣṭraś ca kuruvṛddhatamāv ubhau 02,061.013c sametya nāhatuḥ kiṃ cid viduraś ca mahāmatiḥ 02,061.014a bhāradvājo 'pi sarveṣām ācāryaḥ kṛpa eva ca 02,061.014c ata etāv api praśnaṃ nāhatur dvijasattamau 02,061.015a ye tv anye pṛthivīpālāḥ sametāḥ sarvato diśaḥ 02,061.015c kāmakrodhau samutsṛjya te bruvantu yathāmati 02,061.016a yad idaṃ draupadī vākyam uktavaty asakṛc chubhā 02,061.016c vimṛśya kasya kaḥ pakṣaḥ pārthivā vadatottaram 02,061.017a evaṃ sa bahuśaḥ sarvān uktavāṃs tān sabhāsadaḥ 02,061.017c na ca te pṛthivīpālās tam ūcuḥ sādhv asādhu vā 02,061.018a uktvā tathāsakṛt sarvān vikarṇaḥ pṛthivīpatīn 02,061.018c pāṇiṃ pāṇau viniṣpiṣya niḥśvasann idam abravīt 02,061.019a vibrūta pṛthivīpālā vākyaṃ mā vā kathaṃ cana 02,061.019c manye nyāyyaṃ yad atrāhaṃ tad dhi vakṣyāmi kauravāḥ 02,061.020a catvāry āhur naraśreṣṭhā vyasanāni mahīkṣitām 02,061.020c mṛgayāṃ pānam akṣāṃś ca grāmye caivātisaktatām 02,061.021a eteṣu hi naraḥ sakto dharmam utsṛjya vartate 02,061.021c tathāyuktena ca kṛtāṃ kriyāṃ loko na manyate 02,061.022a tad ayaṃ pāṇḍuputreṇa vyasane vartatā bhṛśam 02,061.022c samāhūtena kitavair āsthito draupadīpaṇaḥ 02,061.023a sādhāraṇī ca sarveṣāṃ pāṇḍavānām aninditā 02,061.023c jitena pūrvaṃ cānena pāṇḍavena kṛtaḥ paṇaḥ 02,061.024a iyaṃ ca kīrtitā kṛṣṇā saubalena paṇārthinā 02,061.024c etat sarvaṃ vicāryāhaṃ manye na vijitām imām 02,061.025a etac chrutvā mahān nādaḥ sabhyānām udatiṣṭhata 02,061.025c vikarṇaṃ śaṃsamānānāṃ saubalaṃ ca vinindatām 02,061.026a tasminn uparate śabde rādheyaḥ krodhamūrchitaḥ 02,061.026c pragṛhya ruciraṃ bāhum idaṃ vacanam abravīt 02,061.027a dṛśyante vai vikarṇe hi vaikṛtāni bahūny api 02,061.027c tajjas tasya vināśāya yathāgnir araṇiprajaḥ 02,061.027d*0541_01 vyādhir balaṃ nāśayate śarīrastho 'pi saṃbhṛtaḥ 02,061.027d*0541_02 tṛṇāni paśavo ghnanti svapakṣaṃ caiva kauravaḥ 02,061.027d*0541_03 droṇo bhīṣmaḥ kṛpo drauṇir viduraś ca mahāmatiḥ 02,061.027d*0541_04 dhṛtarāṣṭraś ca gāndhārī bhavataḥ prājñavattarāḥ 02,061.028a ete na kiṃ cid apy āhuś codyamānāpi kṛṣṇayā 02,061.028c dharmeṇa vijitāṃ manye manyante drupadātmajām 02,061.029a tvaṃ tu kevalabālyena dhārtarāṣṭra vidīryase 02,061.029c yad bravīṣi sabhāmadhye bālaḥ sthavirabhāṣitam 02,061.030a na ca dharmaṃ yathātattvaṃ vetsi duryodhanāvara 02,061.030c yad bravīṣi jitāṃ kṛṣṇām ajiteti sumandadhīḥ 02,061.031a kathaṃ hy avijitāṃ kṛṣṇāṃ manyase dhṛtarāṣṭraja 02,061.031c yadā sabhāyāṃ sarvasvaṃ nyastavān pāṇḍavāgrajaḥ 02,061.032a abhyantarā ca sarvasve draupadī bharatarṣabha 02,061.032c evaṃ dharmajitāṃ kṛṣṇāṃ manyase na jitāṃ katham 02,061.033a kīrtitā draupadī vācā anujñātā ca pāṇḍavaiḥ 02,061.033c bhavaty avijitā kena hetunaiṣā matā tava 02,061.034a manyase vā sabhām etām ānītām ekavāsasam 02,061.034c adharmeṇeti tatrāpi śṛṇu me vākyam uttaram 02,061.035a eko bhartā striyā devair vihitaḥ kurunandana 02,061.035c iyaṃ tv anekavaśagā bandhakīti viniścitā 02,061.036a asyāḥ sabhām ānayanaṃ na citram iti me matiḥ 02,061.036c ekāmbaradharatvaṃ vāpy atha vāpi vivastratā 02,061.037a yac caiṣāṃ draviṇaṃ kiṃ cid yā caiṣā ye ca pāṇḍavāḥ 02,061.037c saubaleneha tat sarvaṃ dharmeṇa vijitaṃ vasu 02,061.038a duḥśāsana subālo 'yaṃ vikarṇaḥ prājñavādikaḥ 02,061.038c pāṇḍavānāṃ ca vāsāṃsi draupadyāś cāpy upāhara 02,061.039a tac chrutvā pāṇḍavāḥ sarve svāni vāsāṃsi bhārata 02,061.039c avakīryottarīyāṇi sabhāyāṃ samupāviśan 02,061.040a tato duḥśāsano rājan draupadyā vasanaṃ balāt 02,061.040c sabhāmadhye samākṣipya vyapakraṣṭuṃ pracakrame 02,061.040d*0542_00 vaiśaṃpāyana uvāca 02,061.040d*0542_01 govinda dvārakāvāsa kṛṣṇa gopījanapriya 02,061.040d*0542_02 kurubhiḥ paribhūtāṃ māṃ kiṃ na jānāsi keśava 02,061.040d*0542_03 mahiṣīṃ pāṇḍuputrāṇām ājamīḍhakule vadhūm 02,061.040d*0542_04 sāhaṃ keśagrahaṃ prāptā tvayi jīvati keśava 02,061.040d*0543_00 vaiśaṃpāyana uvāca 02,061.040d*0543_01 ākṛṣyamāṇe vasane draupadyā cintito hariḥ 02,061.040d*0543_02 govinda dvārakāvāsin kṛṣṇa gopījanapriya 02,061.040d*0543_03 kauravaiḥ paribhūtāṃ māṃ kiṃ na jānāsi keśava 02,061.040d*0543_04 he nātha he ramānātha vrajanāthārtināśana 02,061.040d*0543_05 kauravārṇavamagnāṃ mām uddharasva janārdana 02,061.040d*0543_06 kṛṣṇa kṛṣṇa mahāyogin viśvātman viśvabhāvana 02,061.040d*0543_07 prapannāṃ pāhi govinda kurumadhye 'vasīdatīm 02,061.040d*0543_08 ity anusmṛtya kṛṣṇaṃ sā hariṃ tribhuvaneśvaram 02,061.040d*0543_09 prārudad duḥkhitā rājan mukham ācchādya bhāminī 02,061.040d*0543_10 yājñasenyā vacaḥ śrutvā kṛṣṇo gahvarito 'bhavat 02,061.040d*0543_11 tyaktvā śayyāsanaṃ padbhyāṃ kṛpāluḥ kṛpayābhyagāt 02,061.040d*0544_01 kṛṣṇaṃ ca viṣṇuṃ ca hariṃ naraṃ ca 02,061.040d*0544_02 trāṇāya vikrośati yājñasenī 02,061.040d*0544_03 tatas tu dharmo 'ntarito mahātmā 02,061.040d*0544_04 samāvṛṇot tāṃ vividhavastrapūgaḥ 02,061.040d*0545_01 sā tatkāle tu govinde viniveśitamānasā 02,061.040d*0545_02 trāhi māṃ kṛṣṇa kṛṣṇeti duḥkhād etad udāhṛtam 02,061.040d*0546_01 tvayā siṃhena nāthena rakṣamāṇām anāthavat 02,061.040d*0546_02 cakarṣa vasanaṃ pāpaḥ kurūṇāṃ saṃnidhau mama 02,061.040d*0547_01 apakṛṣyamāṇe vasane vilalāpa suduḥkhitā 02,061.040d*0547_02 govindeti samābhāṣya kṛṣṇeti ca punaḥ punaḥ 02,061.040d*0547_03 śaṅkhacakragadāpāṇe dvārakānilayācyuta 02,061.040d*0547_04 govinda puṇḍarīkākṣa rakṣa māṃ śaraṇāgatām 02,061.040d*0548_01 jñātaṃ mayā vasiṣṭhena purā gītaṃ mahātmanā 02,061.040d*0548_02 mahaty āpadi saṃprāpte smartavyo bhagavān hariḥ 02,061.040d*0549_01 manasā cintayām āsa devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum 02,061.040d*0549_02 draupadī 02,061.040d*0549_02 āpatsv abhayadaṃ kṛṣṇaṃ lokānāṃ prapitāmaham 02,061.040d*0550_01 hā kṛṣṇa dvārakāvāsin kvāsi yādavanandana 02,061.040d*0550_02 imām avasthāṃ saṃprāptām anāthāṃ kim upekṣase 02,061.041a ākṛṣyamāṇe vasane draupadyās tu viśāṃ pate 02,061.041c tadrūpam aparaṃ vastraṃ prādurāsīd anekaśaḥ 02,061.041d*0551_01 tasya prasādād draupadyāḥ kṛṣyamāṇe 'mbare tathā 02,061.041d*0552_01 aṣṭottaraśataṃ yāvad vasanaṃ pracakarṣa ha 02,061.041d*0553_01 nānārāgavirāgāṇi vasanāny atha vai prabho 02,061.041d*0553_02 prādurbhavanti śataśo dharmasya paripālanāt 02,061.042a tato halahalāśabdas tatrāsīd ghoranisvanaḥ 02,061.042c tad adbhutatamaṃ loke vīkṣya sarvamahīkṣitām 02,061.042d*0554_01 śaśaṃsur draupadīṃ tatra kutsanto dhṛtarāṣṭrajam 02,061.042d*0555_01 dhig dhig ity aśivāṃ vācam utsṛjan kauravaṃ prati 02,061.043a śaśāpa tatra bhīmas tu rājamadhye mahāsvanaḥ 02,061.043c krodhād visphuramāṇoṣṭho viniṣpiṣya kare karam 02,061.044a idaṃ me vākyam ādaddhvaṃ kṣatriyā lokavāsinaḥ 02,061.044c noktapūrvaṃ narair anyair na cānyo yad vadiṣyati 02,061.045a yady etad evam uktvā tu na kuryāṃ pṛthivīśvarāḥ 02,061.045c pitāmahānāṃ sarveṣāṃ nāhaṃ gatim avāpnuyām 02,061.046a asya pāpasya durjāter bhāratāpasadasya ca 02,061.046c na pibeyaṃ balād vakṣo bhittvā ced rudhiraṃ yudhi 02,061.047a tasya te vacanaṃ śrutvā sarvalokapraharṣaṇam 02,061.047c pracakrur bahulāṃ pūjāṃ kutsanto dhṛtarāṣṭrajam 02,061.048a yadā tu vāsasāṃ rāśiḥ sabhāmadhye samācitaḥ 02,061.048c tato duḥśāsanaḥ śrānto vrīḍitaḥ samupāviśat 02,061.049a dhikśabdas tu tatas tatra samabhūl lomaharṣaṇaḥ 02,061.049c sabhyānāṃ naradevānāṃ dṛṣṭvā kuntīsutāṃs tadā 02,061.050a na vibruvanti kauravyāḥ praśnam etam iti sma ha 02,061.050c sa janaḥ krośati smātra dhṛtarāṣṭraṃ vigarhayan 02,061.051a tato bāhū samucchritya nivārya ca sabhāsadaḥ 02,061.051c viduraḥ sarvadharmajña idaṃ vacanam abravīt 02,061.052 vidura uvāca 02,061.052a draupadī praśnam uktvaivaṃ roravīti hy anāthavat 02,061.052c na ca vibrūta taṃ praśnaṃ sabhyā dharmo 'tra pīḍyate 02,061.053a sabhāṃ prapadyate hy ārtaḥ prajvalann iva havyavāṭ 02,061.053c taṃ vai satyena dharmeṇa sabhyāḥ praśamayanty uta 02,061.054a dharmapraśnam atho brūyād ārtaḥ sabhyeṣu mānavaḥ 02,061.054c vibrūyus tatra te praśnaṃ kāmakrodhavaśātigāḥ 02,061.055a vikarṇena yathāprajñam uktaḥ praśno narādhipāḥ 02,061.055c bhavanto 'pi hi taṃ praśnaṃ vibruvantu yathāmati 02,061.056a yo hi praśnaṃ na vibrūyād dharmadarśī sabhāṃ gataḥ 02,061.056c anṛte yā phalāvāptis tasyāḥ so 'rdhaṃ samaśnute 02,061.057a yaḥ punar vitathaṃ brūyād dharmadarśī sabhāṃ gataḥ 02,061.057c anṛtasya phalaṃ kṛtsnaṃ saṃprāpnotīti niścayaḥ 02,061.058a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 02,061.058c prahlādasya ca saṃvādaṃ muner āṅgirasasya ca 02,061.059a prahlādo nāma daityendras tasya putro virocanaḥ 02,061.059c kanyāhetor āṅgirasaṃ sudhanvānam upādravat 02,061.060a ahaṃ jyāyān ahaṃ jyāyān iti kanyepsayā tadā 02,061.060c tayor devanam atrāsīt prāṇayor iti naḥ śrutam 02,061.061a tayoḥ praśnavivādo 'bhūt prahlādaṃ tāv apṛcchatām 02,061.061c jyāyān ka āvayor ekaḥ praśnaṃ prabrūhi mā mṛṣā 02,061.062a sa vai vivadanād bhītaḥ sudhanvānaṃ vyalokayat 02,061.062c taṃ sudhanvābravīt kruddho brahmadaṇḍa iva jvalan 02,061.063a yadi vai vakṣyasi mṛṣā prahlādātha na vakṣyasi 02,061.063c śatadhā te śiro vajrī vajreṇa prahariṣyati 02,061.064a sudhanvanā tathoktaḥ san vyathito 'śvatthaparṇavat 02,061.064c jagāma kaśyapaṃ daityaḥ paripraṣṭuṃ mahaujasam 02,061.065 prahlāda uvāca 02,061.065a tvaṃ vai dharmasya vijñātā daivasyehāsurasya ca 02,061.065c brāhmaṇasya mahāprājña dharmakṛcchram idaṃ śṛṇu 02,061.066a yo vai praśnaṃ na vibrūyād vitathaṃ vāpi nirdiśet 02,061.066c ke vai tasya pare lokās tan mamācakṣva pṛcchataḥ 02,061.067 kaśyapa uvāca 02,061.067a jānan na vibruvan praśnaṃ kāmāt krodhāt tathā bhayāt 02,061.067c sahasraṃ vāruṇān pāśān ātmani pratimuñcati 02,061.067d*0556_01 sākṣī vā vibruvan sākṣyaṃ gokarṇaśithilaś caran 02,061.067d*0557_01 sahasraṃ vāruṇān pāśān ātmani pratimuñcati 02,061.068a tasya saṃvatsare pūrṇe pāśa ekaḥ pramucyate 02,061.068c tasmāt satyaṃ tu vaktavyaṃ jānatā satyam añjasā 02,061.069a viddho dharmo hy adharmeṇa sabhāṃ yatra prapadyate 02,061.069c na cāsya śalyaṃ kṛntanti viddhās tatra sabhāsadaḥ 02,061.069d*0558_01 pādo gacchati kartāraṃ pādaḥ sākṣiṇam archati 02,061.069d*0558_02 pādaḥ sabhāsadaḥ sarvān pādo rājānam archati 02,061.070a ardhaṃ harati vai śreṣṭhaḥ pādo bhavati kartṛṣu 02,061.070c pādaś caiva sabhāsatsu ye na nindanti ninditam 02,061.071a anenā bhavati śreṣṭho mucyante ca sabhāsadaḥ 02,061.071c eno gacchati kartāraṃ nindārho yatra nindyate 02,061.072a vitathaṃ tu vadeyur ye dharmaṃ prahlāda pṛcchate 02,061.072c iṣṭāpūrtaṃ ca te ghnanti sapta caiva parāvarān 02,061.073a hṛtasvasya hi yad duḥkhaṃ hataputrasya cāpi yat 02,061.073c ṛṇinaṃ prati yac caiva rājñā grastasya cāpi yat 02,061.074a striyāḥ patyā vihīnāyāḥ sārthād bhraṣṭasya caiva yat 02,061.074b*0559_01 aputrāyāś ca yad duḥkhaṃ vyāghrāghrātasya caiva yat 02,061.074c adhyūḍhāyāś ca yad duḥkhaṃ sākṣibhir vihatasya ca 02,061.075a etāni vai samāny āhur duḥkhāni tridaśeśvarāḥ 02,061.075c tāni sarvāṇi duḥkhāni prāpnoti vitathaṃ bruvan 02,061.076a samakṣadarśanāt sākṣyaṃ śravaṇāc ceti dhāraṇāt 02,061.076c tasmāt satyaṃ bruvan sākṣī dharmārthābhyāṃ na hīyate 02,061.077 vidura uvāca 02,061.077a kaśyapasya vacaḥ śrutvā prahlādaḥ putram abravīt 02,061.077c śreyān sudhanvā tvatto vai mattaḥ śreyāṃs tathāṅgirāḥ 02,061.078a mātā sudhanvanaś cāpi śreyasī mātṛtas tava 02,061.078c virocana sudhanvāyaṃ prāṇānām īśvaras tava 02,061.079 sudhanvovāca 02,061.079a putrasnehaṃ parityajya yas tvaṃ dharme pratiṣṭhitaḥ 02,061.079c anujānāmi te putraṃ jīvatv eṣa śataṃ samāḥ 02,061.080 vidura uvāca 02,061.080a evaṃ vai paramaṃ dharmaṃ śrutvā sarve sabhāsadaḥ 02,061.080c yathāpraśnaṃ tu kṛṣṇāyā manyadhvaṃ tatra kiṃ param 02,061.081 vaiśaṃpāyana uvāca 02,061.081a vidurasya vacaḥ śrutvā nocuḥ kiṃ cana pārthivāḥ 02,061.081c karṇo duḥśāsanaṃ tv āha kṛṣṇāṃ dāsīṃ gṛhān naya 02,061.082a tāṃ vepamānāṃ savrīḍāṃ pralapantīṃ sma pāṇḍavān 02,061.082c duḥśāsanaḥ sabhāmadhye vicakarṣa tapasvinīm 02,062.001 draupady uvāca 02,062.001a purastāt karaṇīyaṃ me na kṛtaṃ kāryam uttaram 02,062.001c vihvalāsmi kṛtānena karṣatā balinā balāt 02,062.001d*0560_01 tāvat pratīkṣa duḥprajña duḥśāsana narādhama 02,062.002a abhivādaṃ karomy eṣāṃ gurūṇāṃ kurusaṃsadi 02,062.002c na me syād aparādho 'yaṃ yad idaṃ na kṛtaṃ mayā 02,062.003 vaiśaṃpāyana uvāca 02,062.003a sā tena ca samuddhūtā duḥkhena ca tapasvinī 02,062.003c patitā vilalāpedaṃ sabhāyām atathocitā 02,062.004 draupady uvāca 02,062.004a svayaṃvare yāsmi nṛpair dṛṣṭā raṅge samāgataiḥ 02,062.004c na dṛṣṭapūrvā cānyatra sāham adya sabhāṃ gatā 02,062.005a yāṃ na vāyur na cādityo dṛṣṭavantau purā gṛhe 02,062.005c sāham adya sabhāmadhye dṛśyāmi kurusaṃsadi 02,062.006a yāṃ na mṛṣyanti vātena spṛśyamānāṃ purā gṛhe 02,062.006c spṛśyamānāṃ sahante 'dya pāṇḍavās tāṃ durātmanā 02,062.007a mṛṣyante kuravaś ceme manye kālasya paryayam 02,062.007c snuṣāṃ duhitaraṃ caiva kliśyamānām anarhatīm 02,062.008a kiṃ tv ataḥ kṛpaṇaṃ bhūyo yad ahaṃ strī satī śubhā 02,062.008c sabhāmadhyaṃ vigāhe 'dya kva nu dharmo mahīkṣitām 02,062.009a dharmyāḥ striyaḥ sabhāṃ pūrvaṃ na nayantīti naḥ śrutam 02,062.009c sa naṣṭaḥ kauraveyeṣu pūrvo dharmaḥ sanātanaḥ 02,062.010a kathaṃ hi bhāryā pāṇḍūnāṃ pārṣatasya svasā satī 02,062.010c vāsudevasya ca sakhī pārthivānāṃ sabhām iyām 02,062.011a tām imāṃ dharmarājasya bhāryāṃ sadṛśavarṇajām 02,062.011c brūta dāsīm adāsīṃ vā tat kariṣyāmi kauravāḥ 02,062.012a ayaṃ hi māṃ dṛḍhaṃ kṣudraḥ kauravāṇāṃ yaśoharaḥ 02,062.012b*0561_01 nṛśaṃsānumato roṣād avijñāyaiva durjanaḥ 02,062.012b*0561_02 gurūṇāṃ saṃmukhe cāpi satīvrataparāyaṇām 02,062.012b*0561_03 kleśāsahāṃ sabhāmadhye dhṛtarāṣṭro nayan nṛpaḥ 02,062.012b*0562_01 anācārapravṛtto vai paśyatāṃ dharmakovidāḥ 02,062.012c kliśnāti nāhaṃ tat soḍhuṃ ciraṃ śakṣyāmi kauravāḥ 02,062.013a jitāṃ vāpy ajitāṃ vāpi manyadhvaṃ vā yathā nṛpāḥ 02,062.013c tathā pratyuktam icchāmi tat kariṣyāmi kauravāḥ 02,062.014 bhīṣma uvāca 02,062.014a uktavān asmi kalyāṇi dharmasya tu parāṃ gatim 02,062.014c loke na śakyate gantum api viprair mahātmabhiḥ 02,062.015a balavāṃs tu yathā dharmaṃ loke paśyati pūruṣaḥ 02,062.015c sa dharmo dharmavelāyāṃ bhavaty abhihitaḥ paraiḥ 02,062.016a na vivektuṃ ca te praśnam etaṃ śaknomi niścayāt 02,062.016b*0563_01 anumodanāt pāṇḍavasya sūkṣmatvāt kāryagauravāt 02,062.016c sūkṣmatvād gahanatvāc ca kāryasyāsya ca gauravāt 02,062.017a nūnam antaḥ kulasyāsya bhavitā nacirād iva 02,062.017c tathā hi kuravaḥ sarve lobhamohaparāyaṇāḥ 02,062.018a kuleṣu jātāḥ kalyāṇi vyasanābhyāhatā bhṛśam 02,062.018c dharmyān mārgān na cyavante yathā nas tvaṃ vadhūḥ sthitā 02,062.019a upapannaṃ ca pāñcāli tavedaṃ vṛttam īdṛśam 02,062.019c yat kṛcchram api saṃprāptā dharmam evānvavekṣase 02,062.020a ete droṇādayaś caiva vṛddhā dharmavido janāḥ 02,062.020c śūnyaiḥ śarīrais tiṣṭhanti gatāsava ivānatāḥ 02,062.021a yudhiṣṭhiras tu praśne 'smin pramāṇam iti me matiḥ 02,062.021c ajitāṃ vā jitāṃ vāpi svayaṃ vyāhartum arhati 02,062.022 vaiśaṃpāyana uvāca 02,062.022a tathā tu dṛṣṭvā bahu tat tad evaṃ; rorūyamāṇāṃ kurarīm ivārtām 02,062.022c nocur vacaḥ sādhv atha vāpy asādhu; mahīkṣito dhārtarāṣṭrasya bhītāḥ 02,062.023a dṛṣṭvā tu tān pārthivaputrapautrāṃs; tūṣṇīṃbhūtān dhṛtarāṣṭrasya putraḥ 02,062.023c smayann ivedaṃ vacanaṃ babhāṣe; pāñcālarājasya sutāṃ tadānīm 02,062.024a tiṣṭhatv ayaṃ praśna udārasattve; bhīme 'rjune sahadeve tathaiva 02,062.024c patyau ca te nakule yājñaseni; vadantv ete vacanaṃ tvatprasūtam 02,062.025a anīśvaraṃ vibruvantv āryamadhye; yudhiṣṭhiraṃ tava pāñcāli hetoḥ 02,062.025c kurvantu sarve cānṛtaṃ dharmarājaṃ; pāñcāli tvaṃ mokṣyase dāsabhāvāt 02,062.026a dharme sthito dharmarājo mahātmā; svayaṃ cedaṃ kathayatv indrakalpaḥ 02,062.026c īśo vā te yady anīśo 'tha vaiṣa; vākyād asya kṣipram ekaṃ bhajasva 02,062.027a sarve hīme kauraveyāḥ sabhāyāṃ; duḥkhāntare vartamānās tavaiva 02,062.027c na vibruvanty āryasattvā yathāvat; patīṃś ca te samavekṣyālpabhāgyān 02,062.028a tataḥ sabhyāḥ kururājasya tatra; vākyaṃ sarve praśaśaṃsus tadoccaiḥ 02,062.028c celāvedhāṃś cāpi cakrur nadanto; hā hety āsīd api caivātra nādaḥ 02,062.028d*0564_01 śrutvā tu tad vākyamanoharaṃ tad 02,062.028d*0564_02 dharṣaś cāsīt kauravāṇāṃ sabhāyām 02,062.028e sarve cāsan pārthivāḥ prītimantaḥ; kuruśreṣṭhaṃ dhārmikaṃ pūjayantaḥ 02,062.028f*0565_01 śrutvā cedaṃ dhārtarāṣṭrasya coktaṃ 02,062.028f*0565_02 bhavatv idaṃ dharmayuktaṃ sadaiva 02,062.029a yudhiṣṭhiraṃ ca te sarve samudaikṣanta pārthivāḥ 02,062.029c kiṃ nu vakṣyati dharmajña iti sācīkṛtānanāḥ 02,062.030a kiṃ nu vakṣyati bībhatsur ajito yudhi pāṇḍavaḥ 02,062.030c bhīmaseno yamau ceti bhṛśaṃ kautūhalānvitāḥ 02,062.031a tasminn uparate śabde bhīmaseno 'bravīd idam 02,062.031c pragṛhya vipulaṃ vṛttaṃ bhujaṃ candanarūṣitam 02,062.032a yady eṣa gurur asmākaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,062.032c na prabhuḥ syāt kulasyāsya na vayaṃ marṣayemahi 02,062.033a īśo naḥ puṇyatapasāṃ prāṇānām api ceśvaraḥ 02,062.033c manyate jitam ātmānaṃ yady eṣa vijitā vayam 02,062.034a na hi mucyeta jīvan me padā bhūmim upaspṛśan 02,062.034c martyadharmā parāmṛśya pāñcālyā mūrdhajān imān 02,062.035a paśyadhvam āyatau vṛttau bhujau me parighāv iva 02,062.035c naitayor antaraṃ prāpya mucyetāpi śatakratuḥ 02,062.036a dharmapāśasitas tv evaṃ nādhigacchāmi saṃkaṭam 02,062.036c gauraveṇa niruddhaś ca nigrahād arjunasya ca 02,062.037a dharmarājanisṛṣṭas tu siṃhaḥ kṣudramṛgān iva 02,062.037c dhārtarāṣṭrān imān pāpān niṣpiṣeyaṃ talāsibhiḥ 02,062.037d*0566_01 evam uktvā mahābāhuṃ visphurantaṃ muhur muhuḥ 02,062.038a tam uvāca tadā bhīṣmo droṇo vidura eva ca 02,062.038c kṣamyatām evam ity evaṃ sarvaṃ saṃbhavati tvayi 02,063.001 karṇa uvāca 02,063.001a trayaḥ kileme adhanā bhavanti; dāsaḥ śiṣyaś cāsvatantrā ca nārī 02,063.001c dāsasya patnī tvaṃ dhanam asya bhadre; hīneśvarā dāsadhanaṃ ca dāsī 02,063.001d*0567_01 trayaḥ kilaite sadhanāḥ sabhāyāṃ 02,063.001d*0567_02 bhīṣmaḥ kṣattā kauravāṇāṃ guruś ca 02,063.001d*0567_03 ye svāminaṃ duṣṭatamaṃ vadanti 02,063.001d*0567_04 vāñchanti vṛddhiṃ na ca vikṣipanti 02,063.002a praviśya sā naḥ paricārair bhajasva; tat te kāryaṃ śiṣṭam āveśya veśma 02,063.002c īśāḥ sma sarve tava rājaputri; bhavanti te dhārtarāṣṭrā na pārthāḥ 02,063.003a anyaṃ vṛṇīṣva patim āśu bhāmini; yasmād dāsyaṃ na labhase devanena 02,063.003c anavadyā vai patiṣu kāmavṛttir; nityaṃ dāsye viditaṃ vai tavāstu 02,063.004a parājito nakulo bhīmaseno; yudhiṣṭhiraḥ sahadevo 'rjunaś ca 02,063.004c dāsībhūtā praviśa yājñaseni; parājitās te patayo na santi 02,063.005a prayojanaṃ cātmani kiṃ nu manyate; parākramaṃ pauruṣaṃ ceha pārthaḥ 02,063.005c pāñcālyasya drupadasyātmajām imāṃ; sabhāmadhye yo 'tidevīd glaheṣu 02,063.006 vaiśaṃpāyana uvāca 02,063.006a tad vai śrutvā bhīmaseno 'tyamarṣī; bhṛśaṃ niśaśvāsa tadārtarūpaḥ 02,063.006c rājānugo dharmapāśānubaddho; dahann ivainaṃ kopaviraktadṛṣṭiḥ 02,063.007 bhīma uvāca 02,063.007a nāhaṃ kupye sūtaputrasya rājann; eṣa satyaṃ dāsadharmaḥ praviṣṭaḥ 02,063.007c kiṃ vidviṣo vādya māṃ dhārayeyur; nādevīs tvaṃ yady anayā narendra 02,063.008 vaiśaṃpāyana uvāca 02,063.008a rādheyasya vacaḥ śrutvā rājā duryodhanas tadā 02,063.008c yudhiṣṭhiram uvācedaṃ tūṣṇīṃbhūtam acetasam 02,063.009a bhīmārjunau yamau caiva sthitau te nṛpa śāsane 02,063.009c praśnaṃ prabrūhi kṛṣṇāṃ tvam ajitāṃ yadi manyase 02,063.010a evam uktvā sa kaunteyam apohya vasanaṃ svakam 02,063.010c smayann ivaikṣat pāñcālīm aiśvaryamadamohitaḥ 02,063.011a kadalīdaṇḍasadṛśaṃ sarvalakṣaṇapūjitam 02,063.011c gajahastapratīkāśaṃ vajrapratimagauravam 02,063.012a abhyutsmayitvā rādheyaṃ bhīmam ādharṣayann iva 02,063.012c draupadyāḥ prekṣamāṇāyāḥ savyam ūrum adarśayat 02,063.013a vṛkodaras tad ālokya netre utphālya lohite 02,063.013c provāca rājamadhye taṃ sabhāṃ viśrāvayann iva 02,063.014a pitṛbhiḥ saha sālokyaṃ mā sma gacched vṛkodaraḥ 02,063.014c yady etam ūruṃ gadayā na bhindyāṃ te mahāhave 02,063.014d*0568_01 na prayāsyāmi tāṃl lokān puṇyān puṇyatamān api 02,063.014d*0568_02 yady ahaṃ mukuṭaṃ caiva mardayitvā padā ca te 02,063.014d*0568_03 na śiras tāḍayāmy ājau tadāgniṃ praviśāmy aham 02,063.015a kruddhasya tasya srotobhyaḥ sarvebhyaḥ pāvakārciṣaḥ 02,063.015c vṛkṣasyeva viniśceruḥ koṭarebhyaḥ pradahyataḥ 02,063.016 vidura uvāca 02,063.016a paraṃ bhayaṃ paśyata bhīmasenād; budhyadhvaṃ rājño varuṇasyeva pāśāt 02,063.016c daiverito nūnam ayaṃ purastāt; paro 'nayo bharateṣūdapādi 02,063.017a atidyūtaṃ kṛtam idaṃ dhārtarāṣṭrā; ye 'syāṃ striyaṃ vivadadhvaṃ sabhāyām 02,063.017c yogakṣemo dṛśyate vo mahābhayaḥ; pāpān mantrān kuravo mantrayanti 02,063.018a imaṃ dharmaṃ kuravo jānatāśu; durdṛṣṭe 'smin pariṣat saṃpraduṣyet 02,063.018c imāṃ cet pūrvaṃ kitavo 'glahīṣyad; īśo 'bhaviṣyad aparājitātmā 02,063.019a svapne yathaitad dhi dhanaṃ jitaṃ syāt; tad evaṃ manye yasya dīvyaty anīśaḥ 02,063.019c gāndhāriputrasya vaco niśamya; dharmād asmāt kuravo māpayāta 02,063.020 duryodhana uvāca 02,063.020a bhīmasya vākye tadvad evārjunasya; sthito 'haṃ vai yamayoś caivam eva 02,063.020c yudhiṣṭhiraṃ cet pravadanty anīśam; atho dāsyān mokṣyase yājñaseni 02,063.021 arjuna uvāca 02,063.021a īśo rājā pūrvam āsīd glahe naḥ; kuntīputro dharmarājo mahātmā 02,063.021c īśas tv ayaṃ kasya parājitātmā; taj jānīdhvaṃ kuravaḥ sarva eva 02,063.021d@038_0000 karṇaḥ 02,063.021d@038_0001 duḥśāsana nibodhedaṃ vacanaṃ me prabhāṣitam 02,063.021d@038_0002 kim anena ciraṃ vīra nayasva drupadātmajām 02,063.021d@038_0003 dāsībhāvena bhuṅkṣva tvaṃ yatheṣṭaṃ kuru mānada 02,063.021d@038_0003 vaiśaṃpāyanaḥ 02,063.021d@038_0004 tato gāndhārarājasya putraḥ śakunir abravīt 02,063.021d@038_0005 sādhu karṇa mahābāho yatheṣṭaṃ kriyatām iti 02,063.021d@038_0006 tato duḥśāsanas tūrṇaṃ drupadasya sutāṃ balāt 02,063.021d@038_0007 praveśayitum ārabdhaḥ sa cākarṣad durātmavān 02,063.021d@038_0008 tato vikrośatī vegāt pāñcālī devavarṇinī 02,063.021d@038_0009 paritrāyasva māṃ bhīṣma droṇa drauṇe tathā kṛpa 02,063.021d@038_0010 paritrāyasva vidura dharmiṣṭho dharmavatsala 02,063.021d@038_0011 dhṛtarāṣṭra mahārāja paritrāyasva vai snuṣām 02,063.021d@038_0012 gāndhāri tvaṃ mahābhāge sarvajñe sarvadarśini 02,063.021d@038_0013 paritrāyasva māṃ devi suyodhanabhayārditām 02,063.021d@038_0014 tvam ārye vīrajanani kiṃ māṃ paśyasi yādavi 02,063.021d@038_0015 kliśyamānām anāryair māṃ na trāyasi svakāṃ vadhūm 02,063.021d@038_0016 iti lālapyamānāṃ māṃ na kaś cit kiṃ cid abravīt 02,063.021d@038_0017 hā hatāsmi sumandātmā duryodhanavaśaṃ gatā 02,063.021d@038_0018 na vā pāṇḍur narapatir na dharmo na ca devarāṭ 02,063.021d@038_0019 na vāyur nāśvinau vāpi paritrāyanti vai snuṣām 02,063.021d@038_0020 viduraḥ 02,063.021d@038_0020 dhik kaṣṭaṃ yad ahaṃ jīve mandabhāgyā pativratā 02,063.021d@038_0021 śṛṇomi vākyaṃ tava rājaputri 02,063.021d@038_0022 neme pārthāḥ kiṃ cid api bruvanti 02,063.021d@038_0023 sā tvaṃ priyārthaṃ śṛṇu vākyam etad 02,063.021d@038_0024 yad ucyate pāpamatiḥ kṛtaghnaḥ 02,063.021d@038_0025 suyodhanaḥ sānucaraḥ suduṣṭaḥ 02,063.021d@038_0026 sahaiva rājā vikṛtaḥ sūnunā ca 02,063.021d@038_0027 yady eva vākyaṃ mahad ucyamānaṃ 02,063.021d@038_0028 na śroṣyate pāpamatiḥ suduṣṭaḥ 02,063.021d@038_0029 ity evam uktvā drupadasya putrīṃ 02,063.021d@038_0030 viduraḥ 02,063.021d@038_0030 kṣattābravīd dhṛtarāṣṭrasya putram 02,063.021d@038_0031 mā kliśyatāṃ vai drupadasya putrī 02,063.021d@038_0032 vaiśaṃpāyanaḥ 02,063.021d@038_0032 mā tvaṃ cārīn drakṣyasi rājaputra 02,063.021d@038_0033 viduraḥ 02,063.021d@038_0033 tam evam uktvā prathamaṃ dhṛtarāṣṭram uvāca ha 02,063.021d@038_0034 yady evaṃ tvaṃ mahārāja saṃkleśayasi draupadīm 02,063.021d@038_0035 acireṇaiva kālena putras te saha mantribhiḥ 02,063.021d@038_0036 gamiṣyati kṣayaṃ pāpaḥ pāṇḍavāpriyakārakaḥ 02,063.021d@038_0037 bhīmārjunābhyāṃ kruddhābhyāṃ mādrīputradvayena ca 02,063.021d@038_0038 tasmān nivāraya sutaṃ mā vināśaṃ vicintaya 02,063.021d@038_0038 vaiśaṃpāyanaḥ 02,063.021d@038_0039 etac chrutvā mandabuddhir nottaraṃ kiṃ cid abravīt 02,063.021d@038_0040 tato duryodhanas tatra daivamohabalātkṛtaḥ 02,063.021d@038_0041 acintya kṣattur vacanaṃ harṣeṇāyatalocanaḥ 02,063.021d@038_0042 ūrū darśayate pāpo draupadyā vai muhur muhuḥ 02,063.021d@038_0043 ūrau saṃdṛśyamāne tu nirīkṣya tu suyodhanam 02,063.021d@038_0044 vṛkodaras tadālokya netre utpādya lohite 02,063.021d@038_0045 etat samīkṣyātmani cāvamānaṃ 02,063.021d@038_0046 niyamya manyuṃ balavān sa mānī 02,063.021d@038_0047 rājānujaḥ saṃsadi kauravāṇāṃ 02,063.021d@038_0048 viniṣkraman vākyam uvāca bhīmaḥ 02,063.021d@038_0049 ahaṃ duryodhanaṃ hantā karṇaṃ hantā dhanaṃjayaḥ 02,063.021d@038_0050 śakuniṃ tv akṣakitavaṃ sahadevo haniṣyati 02,063.021d@038_0051 idaṃ ca bhūyo vakṣyāmi sabhāmadhye bṛhad vacaḥ 02,063.021d@038_0052 satyaṃ devāḥ kariṣyanti yadā yuddhaṃ bhaviṣyati 02,063.021d@038_0053 suyodhanam imaṃ pāpaṃ hantāsmi gadayā yudhi 02,063.021d@038_0054 śiraḥ pādena cāsyāham adhitiṣṭhāmi bhūtale 02,063.021d@038_0055 vakṣaḥ śūrasya nirbhidya puruṣasya durātmanaḥ 02,063.021d@038_0056 arjunaḥ 02,063.021d@038_0056 duḥśāsanasya rudhiraṃ pātāsmi mṛgarāḍ iva 02,063.021d@038_0057 bhīmasena na te santi yeṣāṃ vairaṃ tvayā saha 02,063.021d@038_0058 mandā gṛheṣu sukhino na budhyante mahad bhayam 02,063.021d@038_0059 na ca vācā vyavasitaṃ bhīma vijñāyate satām 02,063.021d@038_0060 yadi sthāsyanti saṃgrāme kṣatradharmeṇa vai saha 02,063.021d@038_0061 duryodhanasya karṇasya śakuneś ca durātmanaḥ 02,063.021d@038_0062 duḥśāsanacaturthānāṃ bhūmiḥ pāsyati śoṇitam 02,063.021d@038_0063 asūnṛtānāṃ śatrūṇāṃ prahṛṣṭānāṃ durātmanām 02,063.021d@038_0064 bhīmasena niyogāt te hantāhaṃ karṇam āhave 02,063.021d@038_0065 karṇaṃ karṇānugāṃś caiva raṇe hantāsmi patribhiḥ 02,063.021d@038_0066 ye cānye pratiyotsyanti buddhimohena māṃ nṛpāḥ 02,063.021d@038_0067 tān sma sarvāñ śitair bāṇair netāsmi yamasādanam 02,063.021d@038_0068 caled dhi himavān sthānān niṣprabhaḥ syād divākaraḥ 02,063.021d@038_0069 vaiśaṃpāyanaḥ 02,063.021d@038_0069 śaityaṃ somāt praṇaśyeta matsatyaṃ vicaled yadi 02,063.021d@038_0070 ity uktavati pārthe tu śrīmān mādravatīsutaḥ 02,063.021d@038_0071 pragṛhya vipulaṃ bāhuṃ sahadevaḥ pratāpavān 02,063.021d@038_0072 saubalasya vadhaprepsur idaṃ vacanam abravīt 02,063.021d@038_0073 krodhasaṃraktanayano niḥśvasann iva pannagaḥ 02,063.021d@038_0073 sahadevaḥ 02,063.021d@038_0074 akṣān yān manyase mūḍha gāndhārāṇāṃ yaśohara 02,063.021d@038_0075 naite 'kṣā niśitā bāṇā ye tvayā samare dhṛtāḥ 02,063.021d@038_0076 yathā caivoktavān āryas tvām uddiśya sabāndhavam 02,063.021d@038_0077 kartāhaṃ karmaṇas tasya kuru kāryāṇi sarvaśaḥ 02,063.021d@038_0078 vaiśaṃpāyanaḥ 02,063.021d@038_0078 yadi sthāsyasi saṃgrāme kṣatradharmeṇa saubala 02,063.021d@038_0079 sahadevavacaḥ śrutvā nakulo 'pi viśāṃ pate 02,063.021d@038_0080 nakulaḥ 02,063.021d@038_0080 darśanīyatamo nṝṇām idaṃ vacanam abravīt 02,063.021d@038_0081 suteyaṃ yajñasenasya dyūte 'smin dhṛtarāṣṭrajaiḥ 02,063.021d@038_0082 yair vācaḥ śrāvitā kṛṣṇā sthitair duryodhanapriyaiḥ 02,063.021d@038_0083 dhārtarāṣṭrān sudurvṛttān mumūrṣūn kālacoditān 02,063.021d@038_0084 darśayiṣyāmi bhūyiṣṭham ahaṃ vaivasvatakṣayam 02,063.021d@038_0085 ulūkaṃ ca durātmānaṃ saubalasya sutaṃ priyam 02,063.021d@038_0086 hantāham asmi samare mama śatruṃ narādhamam 02,063.021d@038_0087 nideśād dharmarājasya draupadyāḥ padavīṃ caran 02,063.021d@038_0088 draupadī 02,063.021d@038_0088 nirdhārtarāṣṭrāṃ pṛthivīṃ kartāsmi nacirād iva 02,063.021d@038_0089 yasmāc coruṃ darśayase yasmāc coruṃ nirīkṣase 02,063.021d@038_0090 tasmāt tavāpy adharmiṣṭha ūrau mṛtyur bhaviṣyati 02,063.021d@038_0091 yasmāc caivaṃ kleśayati bhrātā te māṃ durātmavān 02,063.021d@038_0092 tasmād rudhiram evāsya pāsyate vai vṛkodaraḥ 02,063.021d@038_0093 imaṃ ca pāpiṣṭhamatiṃ karṇaṃ sasutabāndhavam 02,063.021d@038_0094 sāmātyaṃ saparīvāraṃ haniṣyati dhanaṃjayaḥ 02,063.021d@038_0095 kṣudradharmaṃ naikṛtikaṃ śakuniṃ pāpacetasam 02,063.021d@038_0096 vaiśaṃpāyanaḥ 02,063.021d@038_0096 sahadevo raṇe kruddho haniṣyati sabāndhavam 02,063.021d@038_0097 ity evam āha vacanaṃ draupadī dharmadarśinī 02,063.021d@038_0098 tato 'ntarikṣāt sumahat puṣpavarṣam avāpatat 02,063.021d@038_0099 mūrdhny adṛśyata pāñcālyāḥ sādhuśabdaś ca sarvaśaḥ 02,063.021d@038_0100 tato 'rjuno vacaḥ śrutvā pratijñāṃ kurute dṛḍham 02,063.021d@038_0101 karṇaṃ hantāsmi samare saputraṃ sahabāndhavam 02,063.021d@038_0102 yasyāśrayāt svayaṃ pāpo dhārtarāṣṭraḥ pragarjati 02,063.021d@038_0103 taṃ samūlaṃ haniṣyāmi sūtaṃ taṃ balaśālinam 02,063.021d@038_0104 ye cāpare ca yotsyanti dhārtarāṣṭrāḥ sarājakāḥ 02,063.021d@038_0105 tān sarvān nihaniṣyāmi satyenāyudham ālabhe 02,063.021d@038_0106 adyaivāhaṃ haniṣyāmi sarvān etān sabhāsadaḥ 02,063.021d@038_0107 atīva manyur bhavati dṛṣṭvemāṃ drupadātmajām 02,063.021d@038_0108 kiṃ nv ahaṃ vai kariṣyāmi yad rājā satataṃ ghṛṇī 02,063.021d@038_0109 atha vāhaṃ muhūrtena kṛtsnaṃ nṛpatimaṇḍalam 02,063.021d@038_0110 śarair nayiṣye sadanaṃ yamasyāmitrakarśinaḥ 02,063.021d@038_0110 vaiśaṃpāyanaḥ 02,063.021d@038_0111 teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā nocus tatra sabhāsadaḥ 02,063.021d@038_0112 arjunasya bhayād rājann abhūn niḥśabdam atra vai 02,063.021d@038_0113 draupadyā vacanaṃ śrutvā cukopātha dhanaṃjayaḥ 02,063.021d@038_0114 sa tathā krodhatāmrākṣa idaṃ vacanam abravīt 02,063.021d@038_0115 ayaṃ tu mā vārayate dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,063.021d@038_0116 ity uktvā krodhatāmrākṣo dhanur ādāya vīryavān 02,063.021d@038_0117 savyasācī samutpatya tāñ śatrūn samudaikṣata 02,063.021d@038_0118 udyantaṃ phalgunaṃ tatra dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ 02,063.021d@038_0119 yugānte sarvalokāṃs tu dahantam iva pāvakam 02,063.021d@038_0120 vīkṣamāṇaṃ dhanuṣpāṇiṃ niḥśvasantaṃ muhur muhuḥ 02,063.021d@038_0121 hantukāmaṃ paśūn kruddhaṃ rudraṃ dakṣakratau yathā 02,063.021d@038_0122 tathābhūtaṃ nṛpā dṛṣṭvā viṣedus trastamānasāḥ 02,063.021d@038_0123 dhanaṃjayasya vīryajñā nirāśā jīvite tadā 02,063.021d@038_0124 mṛtabhūtābhavan sarve netrair animiṣair iva 02,063.021d@038_0125 arjunaṃ dharmaputraṃ ca samudaikṣanta pārthivāḥ 02,063.021d@038_0126 kruddhaṃ tadārjunaṃ dṛṣṭvā pṛthivī ca cacāla ha 02,063.021d@038_0127 khecarāṇi ca bhūtāni vitresur vai bhayārditāḥ 02,063.021d@038_0128 nādityo virarājātha nāpi vāti ca mārutaḥ 02,063.021d@038_0129 na candro na ca nakṣatraṃ dyaur diśo na vyabhāvyata 02,063.021d@038_0130 sarvam āviddham abhavaj jagat sthāvarajaṅgamam 02,063.021d@038_0131 utpatan sa babhau pārtho divākara ivāmbare 02,063.021d@038_0132 pārthaṃ dṛṣṭvāntare kruddhaṃ kālāntakayamopamam 02,063.021d@038_0133 bhīmaseno mudā yukto yuddhāyaiva mano dadhe 02,063.021d@038_0134 pāñcālī ca dadarśātha susaṃkruddhaṃ dhanaṃjayam 02,063.021d@038_0135 hantukāmaṃ ripūn sarvān suparṇam iva pannagān 02,063.021d@038_0136 duṣprekṣaḥ so 'bhavat kruddho yugāntāgnir iva jvalan 02,063.021d@038_0137 taṃ dṛṣṭvā tejasāviṣṭaṃ vivyathuḥ puravāsinaḥ 02,063.021d@038_0138 utpatantaṃ tu vegena tato dṛṣṭvā dhanaṃjayam 02,063.021d@038_0139 jagrāha sa tato rājā puruhūto yathā harim 02,063.021d@038_0140 yudhiṣṭhiraḥ 02,063.021d@038_0140 uvāca sa ghṛṇī jyeṣṭho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,063.021d@038_0141 mā pārtha sāhasaṃ kārṣīr mā vināśaṃ gamer yaśaḥ 02,063.021d@038_0142 aham etaṃ pāpamatiṃ sūtaṃ dagdhuṃ samutsahe 02,063.021d@038_0143 kiṃ tv asya caraṇau dṛṣṭvā krodho nāśam upaiti me 02,063.021d@038_0144 vaiśaṃpāyanaḥ 02,063.021d@038_0144 tvam imaṃ jagato 'rthe vai kopaṃ saṃyaccha pāṇḍava 02,063.021d@038_0145 evam uktas tadā rājñā pāṇḍavo 'tha dhanaṃjayaḥ 02,063.021d@038_0146 krodhaṃ saṃśamayan pārtho dhārtarāṣṭraṃ prati sthitaḥ 02,063.021d@038_0147 tasmin vīre praśānte tu pāṇḍave phalgune tataḥ 02,063.021d@038_0148 sarvaṃ prahṛṣṭam abhavaj jagat sthāvarajaṅgamam 02,063.021d@038_0149 vāritaṃ ca tato dṛṣṭvā bhrātrā pārthaṃ vṛkodaraḥ 02,063.021d@038_0150 babhūva vimanā rājann abhūn niḥśabdam atra vai 02,063.022 vaiśaṃpāyana uvāca 02,063.022a tato rājño dhṛtarāṣṭrasya gehe; gomāyur uccair vyāharad agnihotre 02,063.022c taṃ rāsabhāḥ pratyabhāṣanta rājan; samantataḥ pakṣiṇaś caiva raudrāḥ 02,063.023a taṃ ca śabdaṃ viduras tattvavedī; śuśrāva ghoraṃ subalātmajā ca 02,063.023c bhīṣmadroṇau gautamaś cāpi vidvān; svasti svastīty api caivāhur uccaiḥ 02,063.024a tato gāndhārī viduraś caiva vidvāṃs; tam utpātaṃ ghoram ālakṣya rājñe 02,063.024c nivedayām āsatur ārtavat tadā; tato rājā vākyam idaṃ babhāṣe 02,063.025a hato 'si duryodhana mandabuddhe; yas tvaṃ sabhāyāṃ kurupuṃgavānām 02,063.025c striyaṃ samābhāṣasi durvinīta; viśeṣato draupadīṃ dharmapatnīm 02,063.026a evam uktvā dhṛtarāṣṭro manīṣī; hitānveṣī bāndhavānām apāyāt 02,063.026c kṛṣṇāṃ pāñcālīm abravīt sāntvapūrvaṃ; vimṛśyaitat prajñayā tattvabuddhiḥ 02,063.027 dhṛtarāṣṭra uvāca 02,063.027a varaṃ vṛṇīṣva pāñcāli matto yad abhikāṅkṣasi 02,063.027c vadhūnāṃ hi viśiṣṭā me tvaṃ dharmaparamā satī 02,063.028 draupady uvāca 02,063.028a dadāsi ced varaṃ mahyaṃ vṛṇomi bharatarṣabha 02,063.028c sarvadharmānugaḥ śrīmān adāso 'stu yudhiṣṭhiraḥ 02,063.028d*0569_00 dhṛtarāṣṭraḥ 02,063.028d*0569_01 evam astu tavābhīṣṭam adāso 'stu yudhiṣṭhiraḥ 02,063.028d*0569_02 punar anyaṃ varaṃ putri vṛṇīṣva tvaṃ pativrate 02,063.029a manasvinam ajānanto mā vai brūyuḥ kumārakāḥ 02,063.029c eṣa vai dāsaputreti prativindhyaṃ tam āgatam 02,063.030a rājaputraḥ purā bhūtvā yathā nānyaḥ pumān kva cit 02,063.030c lālito dāsaputratvaṃ paśyan naśyed dhi bhārata 02,063.031 dhṛtarāṣṭra uvāca 02,063.031*0570_01 evaṃ bhavatu kalyāṇi yathā tvam abhibhāṣase 02,063.031a dvitīyaṃ te varaṃ bhadre dadāmi varayasva mām 02,063.031c mano hi me vitarati naikaṃ tvaṃ varam arhasi 02,063.032 draupady uvāca 02,063.032a sarathau sadhanuṣkau ca bhīmasenadhanaṃjayau 02,063.032c nakulaṃ sahadevaṃ ca dvitīyaṃ varaye varam 02,063.033 dhṛtarāṣṭra uvāca 02,063.033*0571_01 tathāstu te mahābhāge yathā tvaṃ nandinīcchasi 02,063.033a tṛtīyaṃ varayāsmatto nāsi dvābhyāṃ susatkṛtā 02,063.033c tvaṃ hi sarvasnuṣāṇāṃ me śreyasī dharmacāriṇī 02,063.033d*0572_01 kṣamasvādyāśrupātena śūnyaṃ bhavati vai gṛham 02,063.034 draupady uvāca 02,063.034a lobho dharmasya nāśāya bhagavan nāham utsahe 02,063.034c anarhā varam ādātuṃ tṛtīyaṃ rājasattama 02,063.035a ekam āhur vaiśyavaraṃ dvau tu kṣatrastriyā varau 02,063.035c trayas tu rājño rājendra brāhmaṇasya śataṃ varāḥ 02,063.036a pāpīyāṃsa ime bhūtvā saṃtīrṇāḥ patayo mama 02,063.036c vetsyanti caiva bhadrāṇi rājan puṇyena karmaṇā 02,064.001 karṇa uvāca 02,064.001a yā naḥ śrutā manuṣyeṣu striyo rūpeṇa saṃmatāḥ 02,064.001c tāsām etādṛśaṃ karma na kasyāṃ cana śuśrumaḥ 02,064.002a krodhāviṣṭeṣu pārtheṣu dhārtarāṣṭreṣu cāpy ati 02,064.002c draupadī pāṇḍuputrāṇāṃ kṛṣṇā śāntir ihābhavat 02,064.003a aplave 'mbhasi magnānām apratiṣṭhe nimajjatām 02,064.003c pāñcālī pāṇḍuputrāṇāṃ naur eṣā pāragābhavat 02,064.004 vaiśaṃpāyana uvāca 02,064.004a tad vai śrutvā bhīmasenaḥ kurumadhye 'tyamarṣaṇaḥ 02,064.004c strī gatiḥ pāṇḍuputrāṇām ity uvāca sudurmanāḥ 02,064.005a trīṇi jyotīṃṣi puruṣa iti vai devalo 'bravīt 02,064.005b*0573_01 yuddhe 'parāṅmukhatvaṃ ca āhūtasyānivartanam 02,064.005b*0573_02 dārāṇāṃ rakṣaṇaṃ caiva iti taj jyotiṣāṃ trayam 02,064.005c apatyaṃ karma vidyā ca yataḥ sṛṣṭāḥ prajās tataḥ 02,064.006a amedhye vai gataprāṇe śūnye jñātibhir ujjhite 02,064.006c dehe tritayam evaitat puruṣasyopajāyate 02,064.007a tan no jyotir abhihataṃ dārāṇām abhimarśanāt 02,064.007c dhanaṃjaya kathaṃ svit syād apatyam abhimṛṣṭajam 02,064.008 arjuna uvāca 02,064.008a na caivoktā na cānuktā hīnataḥ paruṣā giraḥ 02,064.008c bhāratāḥ pratijalpanti sadā tūttamapūruṣāḥ 02,064.009a smaranti sukṛtāny eva na vairāṇi kṛtāni ca 02,064.009c santaḥ prativijānanto labdhvā pratyayam ātmanaḥ 02,064.009d*0574_01 punar yudhiṣṭhiraṃ bhīmaḥ kruddho vacanam abravīt 02,064.009d*0574_02 anujānīhi māṃ rājan nigrahāya durātmanām 02,064.010 bhīma uvāca 02,064.010a ihaivaitāṃs turā sarvān hanmi śatrūn samāgatān 02,064.010c atha niṣkramya rājendra samūlān kṛndhi bhārata 02,064.011a kiṃ no vivaditeneha kiṃ naḥ kleśena bhārata 02,064.011c adyaivaitān nihanmīha praśādhi vasudhām imām 02,064.012 vaiśaṃpāyana uvāca 02,064.012a ity uktvā bhīmasenas tu kaniṣṭhair bhrātṛbhir vṛtaḥ 02,064.012c mṛgamadhye yathā siṃho muhuḥ parigham aikṣata 02,064.013a sāntvyamāno vījyamānaḥ pārthenākliṣṭakarmaṇā 02,064.013c svidyate ca mahābāhur antardāhena vīryavān 02,064.014a kruddhasya tasya srotobhyaḥ karṇādibhyo narādhipa 02,064.014c sadhūmaḥ sasphuliṅgārciḥ pāvakaḥ samajāyata 02,064.015a bhrukuṭīpuṭaduṣprekṣyam abhavat tasya tan mukham 02,064.015c yugāntakāle saṃprāpte kṛtāntasyeva rūpiṇaḥ 02,064.016a yudhiṣṭhiras tam āvārya bāhunā bāhuśālinam 02,064.016c maivam ity abravīc cainaṃ joṣam āssveti bhārata 02,064.017a nivārya taṃ mahābāhuṃ kopasaṃraktalocanam 02,064.017c pitaraṃ samupātiṣṭhad dhṛtarāṣṭraṃ kṛtāñjaliḥ 02,065.001 yudhiṣṭhira uvāca 02,065.001a rājan kiṃ karavāmas te praśādhy asmāṃs tvam īśvaraḥ 02,065.001c nityaṃ hi sthātum icchāmas tava bhārata śāsane 02,065.002 dhṛtarāṣṭra uvāca 02,065.002a ajātaśatro bhadraṃ te ariṣṭaṃ svasti gacchata 02,065.002c anujñātāḥ sahadhanāḥ svarājyam anuśāsata 02,065.003a idaṃ tv evāvaboddhavyaṃ vṛddhasya mama śāsanam 02,065.003c dhiyā nigaditaṃ kṛtsnaṃ pathyaṃ niḥśreyasaṃ param 02,065.004a vettha tvaṃ tāta dharmāṇāṃ gatiṃ sūkṣmāṃ yudhiṣṭhira 02,065.004c vinīto 'si mahāprājña vṛddhānāṃ paryupāsitā 02,065.005a yato buddhis tataḥ śāntiḥ praśamaṃ gaccha bhārata 02,065.005c nādārau kramate śastraṃ dārau śastraṃ nipātyate 02,065.006a na vairāṇy abhijānanti guṇān paśyanti nāguṇān 02,065.006c virodhaṃ nādhigacchanti ye ta uttamapūruṣāḥ 02,065.006d*0575_01 santaḥ parārthaṃ kurvāṇā nāvekṣante pratikriyām 02,065.007a saṃvāde paruṣāṇy āhur yudhiṣṭhira narādhamāḥ 02,065.007c pratyāhur madhyamās tv etān uktāḥ paruṣam uttaram 02,065.008a naivoktā naiva cānuktā ahitāḥ paruṣā giraḥ 02,065.008c pratijalpanti vai dhīrāḥ sadā uttamapūruṣāḥ 02,065.009a smaranti sukṛtāny eva na vairāṇi kṛtāny api 02,065.009c santaḥ prativijānanto labdhvā pratyayam ātmanaḥ 02,065.009d*0576_01 asaṃbhinnārthamaryādāḥ sādhavaḥ priyadarśanāḥ 02,065.010a tathācaritam āryeṇa tvayāsmin satsamāgame 02,065.010c duryodhanasya pāruṣyaṃ tat tāta hṛdi mā kṛthāḥ 02,065.011a mātaraṃ caiva gāndhārīṃ māṃ ca tvadguṇakāṅkṣiṇam 02,065.011c upasthitaṃ vṛddham andhaṃ pitaraṃ paśya bhārata 02,065.012a prekṣāpūrvaṃ mayā dyūtam idam āsīd upekṣitam 02,065.012c mitrāṇi draṣṭukāmena putrāṇāṃ ca balābalam 02,065.013a aśocyāḥ kuravo rājan yeṣāṃ tvam anuśāsitā 02,065.013c mantrī ca viduro dhīmān sarvaśāstraviśāradaḥ 02,065.014a tvayi dharmo 'rjune vīryaṃ bhīmasene parākramaḥ 02,065.014c śraddhā ca guruśuśrūṣā yamayoḥ puruṣāgryayoḥ 02,065.015a ajātaśatro bhadraṃ te khāṇḍavaprastham āviśa 02,065.015c bhrātṛbhis te 'stu saubhrātraṃ dharme te dhīyatāṃ manaḥ 02,065.016 vaiśaṃpāyana uvāca 02,065.016a ity ukto bharataśreṣṭho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,065.016c kṛtvāryasamayaṃ sarvaṃ pratasthe bhrātṛbhiḥ saha 02,065.017a te rathān meghasaṃkāśān āsthāya saha kṛṣṇayā 02,065.017c prayayur hṛṣṭamanasa indraprasthaṃ purottamam 02,066.001 janamejaya uvāca 02,066.001a anujñātāṃs tān viditvā saratnadhanasaṃcayān 02,066.001c pāṇḍavān dhārtarāṣṭrāṇāṃ katham āsīn manas tadā 02,066.002 vaiśaṃpāyana uvāca 02,066.002a anujñātāṃs tān viditvā dhṛtarāṣṭreṇa dhīmatā 02,066.002c rājan duḥśāsanaḥ kṣipraṃ jagāma bhrātaraṃ prati 02,066.003a duryodhanaṃ samāsādya sāmātyaṃ bharatarṣabha 02,066.003c duḥkhārto bharataśreṣṭha idaṃ vacanam abravīt 02,066.004a duḥkhenaitat samānītaṃ sthaviro nāśayaty asau 02,066.004b*0577_01 niṣkrāntāḥ pāṇḍavā rājan sahavāhadhanānugāḥ 02,066.004b*0577_02 sadhanuṣkāḥ satūṇīrās tad budhyadhvaṃ mahārathāḥ 02,066.004c śatrusād gamayad dravyaṃ tad budhyadhvaṃ mahārathāḥ 02,066.005a atha duryodhanaḥ karṇaḥ śakuniś cāpi saubalaḥ 02,066.005c mithaḥ saṃgamya sahitāḥ pāṇḍavān prati māninaḥ 02,066.006a vaicitravīryaṃ rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇam 02,066.006c abhigamya tvarāyuktāḥ ślakṣṇaṃ vacanam abruvan 02,066.007 duryodhana uvāca 02,066.007a na tvayedaṃ śrutaṃ rājan yaj jagāda bṛhaspatiḥ 02,066.007c śakrasya nītiṃ pravadan vidvān devapurohitaḥ 02,066.008a sarvopāyair nihantavyāḥ śatravaḥ śatrukarṣaṇa 02,066.008c purā yuddhād balād vāpi prakurvanti tavāhitam 02,066.009a te vayaṃ pāṇḍavadhanaiḥ sarvān saṃpūjya pārthivān 02,066.009c yadi tān yodhayiṣyāmaḥ kiṃ vā naḥ parihāsyati 02,066.010a ahīn āśīviṣān kruddhān daṃśāya samupasthitān 02,066.010c kṛtvā kaṇṭhe ca pṛṣṭhe ca kaḥ samutsraṣṭum arhati 02,066.011a āttaśastrā rathagatāḥ kupitās tāta pāṇḍavāḥ 02,066.011c niḥśeṣaṃ naḥ kariṣyanti kruddhā hy āśīviṣā yathā 02,066.012a saṃnaddho hy arjuno yāti vivṛtya parameṣudhī 02,066.012b*0578_01 gāṇḍīvaṃ gṛhya saṃkruddhaḥ pārthaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 02,066.012b*0578_02 acireṇaiva kālena niḥśeṣaṃ naḥ kariṣyati 02,066.012b*0578_03 na paśyāmi raṇe kruddhaṃ bībhatsuṃ vinivartitum 02,066.012c gāṇḍīvaṃ muhur ādatte niḥśvasaṃś ca nirīkṣate 02,066.012d@039_0001 acireṇaiva kālena niḥśeṣaṃ naḥ kariṣyati 02,066.012d@039_0002 na paśyāmi raṇe kruddhaṃ bībhatsuṃ prativāraṇam 02,066.012d@039_0003 bhīṣmadroṇau ca karṇaś ca drauṇiś ca rathināṃ varaḥ 02,066.012d@039_0004 kṛpaś ca vṛṣasenaś ca vikarṇaś ca jayadrathaḥ 02,066.012d@039_0005 bāhlīkaḥ somadattaś ca bhūrir bhūriśravāḥ śalaḥ 02,066.012d@039_0006 śakuniḥ sasutaś caiva nṛpāś cānye ca kauravāḥ 02,066.012d@039_0007 ete sarve raṇe yattāḥ pārthaṃ soḍhuṃ na śaknuvan 02,066.012d@039_0008 arjunena samo vīrye nāsti loke dhanurdharaḥ 02,066.012d@039_0009 dhṛtarāṣṭraḥ 02,066.012d@039_0009 yo 'rjunenārjunas tulyo dvibāhur bahubāhunā 02,066.012d@039_0010 kas tvayoktaḥ pumān vīro bībhatsusamavikramaḥ 02,066.012d@039_0011 duryodhanaḥ 02,066.012d@039_0011 taṃ me brūhi mahāvīryaṃ śrotum icchāmi putraka 02,066.012d@039_0012 kārtavīryārjuno nāma rājā bāhusahasravān 02,066.012d@039_0013 hehayādhipatir vīraḥ pāñcadaśyaḥ pitāmahāt 02,066.012d@039_0013 dhṛtarāṣṭraḥ 02,066.012d@039_0014 gāndhārīputra sarvāṃs tān kārtavīryapitāmahān 02,066.012d@039_0015 duryodhanaḥ 02,066.012d@039_0015 ānupūrvyāc ca me śaṃsa tatas taṃ pārthivaṃ tathā 02,066.012d@039_0016 kārtavīryasya caritaṃ śṛṇu rājan mahātmanaḥ 02,066.012d@039_0017 avyaktaprabhavo brahmā sarvalokapitāmahaḥ 02,066.012d@039_0018 brahmaṇo 'triḥ suto vidvān atreḥ putro niśākaraḥ 02,066.012d@039_0019 somasya tu budhaḥ putro budhasya tu purūravāḥ 02,066.012d@039_0020 tasyāpy atha suto 'py āyur āyos tu nahuṣaḥ sutaḥ 02,066.012d@039_0021 nahuṣasya yayātis tu yayātes tanujo yaduḥ 02,066.012d@039_0022 yadoḥ putro mahārāja sahasraujeti viśrutaḥ 02,066.012d@039_0023 sahasraujaḥsuto rājaṃś cakradāseti viśrutaḥ 02,066.012d@039_0024 cakradāsasya dāyādo hehayo nāma pārthivaḥ 02,066.012d@039_0025 hehayasyābhavat putro dharmanetra iti śrutaḥ 02,066.012d@039_0026 dharmanetrasya kārtas tu kṛtavīryas tu kārtajaḥ 02,066.012d@039_0027 kṛtavīryasya tanayo arjuno balināṃ varaḥ 02,066.012d@039_0028 sa cārjuno mahārāja tapo ghoraṃ cakāra ha 02,066.012d@039_0029 sāgraṃ varṣāyutaṃ taptvā tapaḥ paramaduścaram 02,066.012d@039_0030 dattam ārādhayām āsa so 'rjuno 'trisutaṃ munim 02,066.012d@039_0031 tasya datto varān prādāc caturaḥ pārthivasya vai 02,066.012d@039_0032 pūrvaṃ bāhusahasraṃ tu prārthitaḥ prathamo varaḥ 02,066.012d@039_0033 adharme prīyamāṇasya sadbhis tatra nivāraṇam 02,066.012d@039_0034 dharmeṇa pṛthivīṃ jitvā dharmeṇaivānurañjayan 02,066.012d@039_0035 saṃgrāmān subahūñ jitvā hatvā cārīn sahasraśaḥ 02,066.012d@039_0036 saṃgrāme yatamānasya vadhaś caivādhikād raṇe 02,066.012d@039_0037 tasya bāhusahasraṃ tu yudhyataḥ kila bhārata 02,066.012d@039_0038 ratho dhvajaś ca saṃjajña ity evaṃ me śrutaṃ purā 02,066.012d@039_0039 tathaivaṃ pṛthivī rājan saptadvīpā sapattanā 02,066.012d@039_0040 sasamudrākarā tāta balinogreṇa vai jitā 02,066.012d@039_0041 sa cārjuno 'tha tejasvī saptadvīpeśvaro 'bhavat 02,066.012d@039_0042 sa ca rājā mahāyajñān ājahāra mahābalaḥ 02,066.012d@039_0043 duryodhanaḥ 02,066.012d@039_0043 mahīṃ ca sakalāṃ jitvā asakṛt sa samā bahūḥ 02,066.012d@039_0044 tato 'rjunaḥ kadā cid vai rājan māhiṣmatīpatiḥ 02,066.012d@039_0045 narmadāṃ bharataśreṣṭha snātuṃ dārair yayau saha 02,066.012d@039_0046 tatas tu sa nadīṃ gatvā praviśyāntarjalaṃ mudā 02,066.012d@039_0047 kartuṃ rājañ jalakrīḍāṃ tato rājopacakrame 02,066.012d@039_0048 tasminn eva tu kāle tu rāvaṇo rākṣasaiḥ saha 02,066.012d@039_0049 laṅkāyā īśvaras tāta taṃ deśaṃ prayayau balī 02,066.012d@039_0050 tatas tam arjunaṃ dṛṣṭvā narmadāyāṃ daśānanaḥ 02,066.012d@039_0051 nityaṃ krodhaparo vīro varadānena mohitaḥ 02,066.012d@039_0052 abhyadhāvat susaṃkruddho mahendraṃ śambaro yathā 02,066.012d@039_0053 arjuno 'py atha taṃ dṛṣṭvā rāvaṇaṃ pratyavārayat 02,066.012d@039_0054 tatas tau cakratur yuddhaṃ rāvaṇaś cārjunaś ca vai 02,066.012d@039_0055 tatas tu durjayaṃ vīraṃ varadānena darpitam 02,066.012d@039_0056 rākṣasendraṃ manuṣyendro yuddhvā jitvā raṇe balāt 02,066.012d@039_0057 baddhvā dhanur jyayā rājan viveśātha purīṃ svakām 02,066.012d@039_0058 sa tu taṃ bandhitaṃ śrutvā pulastyo rāvaṇaṃ tadā 02,066.012d@039_0059 mokṣayām āsa dṛṣṭvātha pure 'dṛṣṭvārjunaṃ tadā 02,066.012d@039_0060 tataḥ kadā cit tejasvī kārtavīryārjuno balī 02,066.012d@039_0061 samudratīraṃ gatvātha vicaran darpamohitaḥ 02,066.012d@039_0062 avākirac charaśataiḥ samudraṃ sa tu bhārata 02,066.012d@039_0063 taṃ samudro namaskṛtya kṛtāñjalir abhāṣata 02,066.012d@039_0064 āśugān vīra mā muñca brūhi kiṃ karavāṇi te 02,066.012d@039_0065 madāśrayāṇi bhūtāni tvannisṛṣṭair maheṣubhiḥ 02,066.012d@039_0066 arjunaḥ 02,066.012d@039_0066 bādhyante rājaśārdūla tebhyo dehy abhayaṃ vibho 02,066.012d@039_0067 dehi sindhupate yuddham adyaiva tvarayā mama 02,066.012d@039_0068 samudraḥ 02,066.012d@039_0068 atha vā pīḍayāmi tvāṃ tasmāt tvaṃ kuru mā ciram 02,066.012d@039_0069 loke rājan mahāvīryā bahavo nivasanti ye 02,066.012d@039_0070 teṣām ekena rājendra kuru yuddhaṃ mahābala 02,066.012d@039_0070 arjunaḥ 02,066.012d@039_0071 matsamo yadi saṃgrāme varāyudhadharaḥ kva cit 02,066.012d@039_0072 samudraḥ 02,066.012d@039_0072 vidyate taṃ mamācakṣva yaḥ saheta mahāmṛdhe 02,066.012d@039_0073 maharṣir jamadagnis tu yadi rājan pariśrutaḥ 02,066.012d@039_0074 duryodhanaḥ 02,066.012d@039_0074 tasya putro raṇaṃ dātuṃ yathāvad vai tavārhati 02,066.012d@039_0075 samudrasya vacaḥ śrutvā rājā māhiṣmatīpatiḥ 02,066.012d@039_0076 nanāda sacivaiḥ pūrvaṃ krodhena mahatā vṛtaḥ 02,066.012d@039_0077 tataḥ pratiyayau śīghraṃ krodhena saha bhārata 02,066.012d@039_0078 sa tam āśramam āgamya rāmam evānvapadyata 02,066.012d@039_0079 sa rāmapratikūlāni cakāra saha bandhubhiḥ 02,066.012d@039_0080 āyāsaṃ janayām āsa rāmasya sa mahātmanaḥ 02,066.012d@039_0081 tatas tejaḥ prajajvāla rāmasyāmitatejasaḥ 02,066.012d@039_0082 pradahann iva sainyāni raśmimān iva tejasā 02,066.012d@039_0083 atha tau cakratur yuddhaṃ vṛtravāsavayor iva 02,066.012d@039_0084 tataḥ paraśum ādāya nṛpaṃ bāhusahasriṇam 02,066.012d@039_0085 ciccheda sahasā rāmo bahuśākham iva drumam 02,066.012d@039_0086 taṃ hataṃ patitaṃ dṛṣṭvā sametāḥ sarvabāndhavāḥ 02,066.012d@039_0087 asīn ādāya śaktīś ca rāmaṃ te pratyavārayan 02,066.012d@039_0088 rāmo 'pi ratham āsthāya dhanur āyamya satvaraḥ 02,066.012d@039_0089 visṛjan paramāstrāṇi vyadhamat pārthivaṃ balam 02,066.012d@039_0090 tatas tu kṣatriyā rājañ jāmadagnyabhayārditāḥ 02,066.012d@039_0091 viviśur giridurgāṇi mṛgāḥ siṃhabhayād iva 02,066.012d@039_0092 teṣāṃ svavihitaṃ karma tadbhayān nānutiṣṭhatām 02,066.012d@039_0093 prajā vṛṣalatāṃ prāptā brāhmaṇānām adarśanāt 02,066.012d@039_0094 tathā te draviḍāḥ kāśāḥ puṇḍrāś ca śabaraiḥ saha 02,066.012d@039_0095 vṛṣalatvaṃ parigatā hy ucchinnāḥ kṣatrakarmaṇaḥ 02,066.012d@039_0096 tatas tu hatavīrāsu kṣatriyāsu punaḥ punaḥ 02,066.012d@039_0097 dvijair abhyuditaṃ kṣatraṃ tāni rāmo nihatya ca 02,066.012d@039_0098 tatas triḥsaptamaṃ vāraṃ rāmaṃ vāg aśarīriṇī 02,066.012d@039_0099 divyā provāca madhurā sarvalokapariśrutā 02,066.012d@039_0100 rāma rāma nivartasva guṇāṃś cātha prapaśyasi 02,066.012d@039_0101 kṣatrabandhūn imān prāṇair viprayujya punaḥ punaḥ 02,066.012d@039_0102 tathaiva taṃ mahātmānam ṛcīkapramukhās tathā 02,066.012d@039_0103 rāma rāma mahāvīra nivartasvety athābruvan 02,066.012d@039_0104 pitur vadham amṛṣyaṃs tu rāmaḥ provāca tān ṛṣīn 02,066.012d@039_0105 pitaraḥ 02,066.012d@039_0105 nārhā hanta bhavanto māṃ nivārayitum ity uta 02,066.012d@039_0106 nārhasi kṣatrabandhūṃs tvaṃ nihantuṃ jayatāṃ vara 02,066.012d@039_0107 duryodhanaḥ 02,066.012d@039_0107 na hi yuktas tathāghāto brāhmaṇena satā tvayā 02,066.012d@039_0108 pitṝṇāṃ vacanaṃ śrutvā krodhaṃ tyaktvā sa bhārgavaḥ 02,066.012d@039_0109 aśvamedhasahasrāṇi naramedhaśatāni ca 02,066.012d@039_0110 iṣṭvā sāgaraparyantāṃ kāśyapāya mahīṃ dadau 02,066.012d@039_0111 tena rāmeṇa saṃgrāme tulyas tāta dhanaṃjayaḥ 02,066.012d@039_0112 kārtavīryeṇa ca raṇe tulyaḥ pārtho na saṃśayaḥ 02,066.012d@039_0113 raṇe vikramya rājendra pārthaṃ jetuṃ na śakyate 02,066.012d@039_0113 duryodhanaḥ 02,066.012d@039_0114 śṛṇu rājan purācintyān arjunasya ca sāhasān 02,066.012d@039_0115 arjuno dhanvināṃ śreṣṭho duṣkṛtaṃ kṛtavān purā 02,066.012d@039_0116 drupadasya pure rājan draupadyāś ca svayaṃvare 02,066.012d@039_0117 ābālavṛddhasaṃghoṣe sarvakṣatrasamāgame 02,066.012d@039_0118 kṣiprakārī jale matsyaṃ durnirīkṣyaṃ sasarja ha 02,066.012d@039_0119 sarvair nṛpair asādhyaṃ tat kārmukapravaraṃ ca vai 02,066.012d@039_0120 kṣaṇena sajyam akarot sarvakṣatrasya paśyataḥ 02,066.012d@039_0121 tato yantramayaṃ viddhvā vivāhaṃ phalguno balī 02,066.012d@039_0122 kṛṣṇayā hemamālyena skandhe sa pariveṣṭitaḥ 02,066.012d@039_0123 tatas tayā vṛtaṃ pārthaṃ dṛṣṭvā sarve nṛpās tadā 02,066.012d@039_0124 roṣāt sarvāyudhān gṛhya kruddhā vīrā mahābalāḥ 02,066.012d@039_0125 vaikartanaṃ puraskṛtya sarve pārtham upādravan 02,066.012d@039_0126 sa dṛṣṭvā pārthivān sarvān kruddhān pārtho mahābalaḥ 02,066.012d@039_0127 vārayitvā śarais tīkṣṇair ajayat tatra sa svayam 02,066.012d@039_0128 jitvā tu tān mahīpālān sarvān karṇapurogamān 02,066.012d@039_0129 lebhe kṛṣṇāṃ śubhāṃ pārtho yuddhvā vīryabalāt tadā 02,066.012d@039_0130 sarvakṣatrasamūheṣu ambāṃ bhīṣmo yathā purā 02,066.012d@039_0131 tataḥ kadā cid bībhatsus tīrthayātrāṃ yayau svayam 02,066.012d@039_0132 atholūpīṃ śubhāṃ jātāṃ nāgarājasutāṃ tadā 02,066.012d@039_0133 nāgeṣv avāpa cāgryeṣu prārthito 'tha yathātatham 02,066.012d@039_0134 tato godāvarīṃ baṇṇāṃ kāverīṃ cāvagāhata 02,066.012d@039_0135 tataḥ pāṇḍyaṃ samāsādya tasya kanyām avāpa saḥ 02,066.012d@039_0136 labdhvā jiṣṇur mudaṃ tatra tato yāmyāṃ yayau diśam 02,066.012d@039_0137 sa dakṣiṇaṃ samudrāntaṃ gatvā cāpsarasāṃ ca vai 02,066.012d@039_0138 kumārītīrtham āsādya mokṣayām āsa cārjunaḥ 02,066.012d@039_0139 grāharūpānvitāḥ pañca atiśauryeṇa vai balāt 02,066.012d@039_0140 kanyātīrthaṃ samabhyetya tato dvāravatīṃ yayau 02,066.012d@039_0141 tatra kṛṣṇanideśāt sa subhadrāṃ prāpya phalgunaḥ 02,066.012d@039_0142 tām āropya rathopasthe prayayau svapurīṃ prati 02,066.012d@039_0143 athādāya gate pārthe te śrutvā sarvayādavāḥ 02,066.012d@039_0144 tam abhyadhāvan saṃkruddhāḥ siṃhaṃ vyāghragaṇā iva 02,066.012d@039_0145 pradyumnaḥ kṛtavarmā ca gadaḥ sāraṇasātyakī 02,066.012d@039_0146 āhukaś caiva sāmbaś ca cārudeṣṇo viḍūrathaḥ 02,066.012d@039_0147 anye ca yādavāḥ sarve baladevapurogamāḥ 02,066.012d@039_0148 ekam eva ṛte kṛṣṇaṃ gajavājirathair yutāḥ 02,066.012d@039_0149 athāsādya vane yāntaṃ parivārya dhanaṃjayam 02,066.012d@039_0150 cakrur yuddhaṃ susaṃkruddhā bahukoṭyaś ca yādavāḥ 02,066.012d@039_0151 eka eva tu pārthas tair yuddhaṃ cakre sudāruṇam 02,066.012d@039_0152 tena teṣāṃ samaṃ yuddhaṃ muhūrtaṃ prababhūva ha 02,066.012d@039_0153 tataḥ pārtho raṇe sarvān vārayitvā śitaiḥ śaraiḥ 02,066.012d@039_0154 balād vijitya rājendra vīras tān sarvayādavān 02,066.012d@039_0155 duryodhanaḥ 02,066.012d@039_0155 tāṃ subhadrāṃ samādāya śakraprasthaṃ viveśa ha 02,066.012d@039_0156 bhūyaḥ śṛṇu mahārāja phalgunasya tu sāhasam 02,066.012d@039_0157 dadau ca vahner bībhatsuḥ prārthitaṃ khāṇḍavaṃ vanam 02,066.012d@039_0158 labdhamātre tu tenātha bhagavān havyavāhanaḥ 02,066.012d@039_0159 bhakṣituṃ khāṇḍavaṃ rājaṃs tataḥ samupacakrame 02,066.012d@039_0160 tatas taṃ bhakṣayantaṃ vai savyasācī vibhāvasum 02,066.012d@039_0161 rathī dhanvī śarān gṛhya sa kalāpayutaḥ prabhuḥ 02,066.012d@039_0162 pālayām āsa rājendra svavīryeṇa mahābalaḥ 02,066.012d@039_0163 tataḥ śrutvā mahendras taṃ meghāṃs tān saṃdideśa ha 02,066.012d@039_0164 tenoktā meghasaṃghās te vavarṣur ativṛṣṭibhiḥ 02,066.012d@039_0165 tato meghagaṇān pārthaḥ śaravrātaiḥ samantataḥ 02,066.012d@039_0166 khagamair vārayām āsa tad āścaryam ivābhavat 02,066.012d@039_0167 vāritān meghasaṃghāṃś ca śrutvā kruddhaḥ puraṃdaraḥ 02,066.012d@039_0168 pāṇḍaraṃ gajam āsthāya sarvadevagaṇair vṛtaḥ 02,066.012d@039_0169 yayau pārthena saṃyoddhuṃ rakṣārthaṃ khāṇḍavasya ca 02,066.012d@039_0170 rudrāś ca marutaś caiva vasavaś cāśvinau tadā 02,066.012d@039_0171 ādityāś caiva sādhyāś ca viśvedevāś ca bhārata 02,066.012d@039_0172 gandharvāś caiva sahitā anye suragaṇāś ca ye 02,066.012d@039_0173 te sarve śastrasaṃpannā dīpyamānāḥ svatejasā 02,066.012d@039_0174 dhanaṃjayaṃ jighāṃsantaḥ prapetur vibudhādhipāḥ 02,066.012d@039_0175 yugānte yāni dṛśyante nimittāni mahānty api 02,066.012d@039_0176 sarvāṇi tatra dṛśyante sughorāṇi mahīpate 02,066.012d@039_0177 tato devagaṇāḥ sarve pārthaṃ samabhidudruvuḥ 02,066.012d@039_0178 asaṃbhrāntas tu tān dṛṣṭvā sa tāṃ devamayīṃ camūm 02,066.012d@039_0179 tvaritaḥ phalguno gṛhya tīkṣṇāgrān āśugāṃs tadā 02,066.012d@039_0180 śakra devāṃś ca saṃprekṣya tasthau kāla ivātyaye 02,066.012d@039_0181 tato devagaṇāḥ sarve bībhatsuṃ sapuraṃdarāḥ 02,066.012d@039_0182 avākirañ śaravrātair mānuṣaṃ taṃ mahīpate 02,066.012d@039_0183 tataḥ pārtho mahātejā gāṇḍīvaṃ gṛhya satvaraḥ 02,066.012d@039_0184 vārayām āsa devānāṃ śaravrātaiḥ śarāṃs tadā 02,066.012d@039_0185 punaḥ kruddhāḥ surāḥ sarve martyaṃ saṃkhye mahābalāḥ 02,066.012d@039_0186 nānāśastrair vavarṣus taṃ savyasāciṃ mahīpate 02,066.012d@039_0187 tān pārthaḥ śastravarṣān vai visṛṣṭān vibudhais tadā 02,066.012d@039_0188 dvidhā tridhā ca ciccheda kha eva niśitaiḥ śaraiḥ 02,066.012d@039_0189 punaś ca pārthaḥ saṃkruddho maṇḍalīkṛtakārmukaḥ 02,066.012d@039_0190 devasaṃghāñ śarais tīkṣṇair arpayad vai samantataḥ 02,066.012d@039_0191 tato devagaṇāḥ sarve yuddhvā pārthena vai muhuḥ 02,066.012d@039_0192 raṇe jetum aśakyaṃ taṃ jñātvā te bharatarṣabha 02,066.012d@039_0193 śāntās te vibudhāḥ sarve pārthabāṇābhipīḍitāḥ 02,066.012d@039_0194 sadvipaṃ vāsavaṃ tyaktvā dudruvuḥ sarvatodiśam 02,066.012d@039_0195 prācīṃ rudrāḥ sagandharvā dakṣiṇāṃ maruto yudhi 02,066.012d@039_0196 diśaṃ pratīcīṃ bhītās te vasavaś ca tathāśvinau 02,066.012d@039_0197 ādityāś caiva viśve ca dudruvur vā udaṅmukhāḥ 02,066.012d@039_0198 sādhyāś cordhvamukhā bhītāś cintayan pārthasāyakān 02,066.012d@039_0199 evaṃ suragaṇāḥ sarve prādravan sarvatodiśam 02,066.012d@039_0200 muhur muhuḥ prekṣamāṇāḥ pārtham eva sakārmukam 02,066.012d@039_0201 vidrutān devasaṃghāṃs tān raṇe dṛṣṭvā puraṃdaraḥ 02,066.012d@039_0202 tataḥ kruddho mahātejāḥ pārthaṃ bāṇair avākirat 02,066.012d@039_0203 pārtho 'pi śakraṃ vivyādha mānuṣo vibudhādhipam 02,066.012d@039_0204 tataḥ so 'śmamayaṃ varṣaṃ vyasṛjad vibudhādhipaḥ 02,066.012d@039_0205 tac charair arjuno varṣaṃ pratijaghne 'tyamarṣaṇaḥ 02,066.012d@039_0206 atha saṃvardhayām āsa tad varṣaṃ devarāḍ api 02,066.012d@039_0207 bhūya eva tadā vīryaṃ jijñāsuḥ savyasācinaḥ 02,066.012d@039_0208 so 'śmavarṣaṃ mahāvegam iṣubhiḥ pāṇḍavo 'pi ca 02,066.012d@039_0209 vilayaṃ gamayām āsa harṣayan pākaśāsanam 02,066.012d@039_0210 upādāya tu pāṇibhyām aṅgadaṃ nāma parvatam 02,066.012d@039_0211 sadrumaṃ vyasṛjac chakro jighāṃsuḥ śvetavāhanam 02,066.012d@039_0212 tato 'rjuno vegavadbhir jvalamānair ajihmagaiḥ 02,066.012d@039_0213 bāṇair vidhvaṃsayām āsa girirājaṃ sahasraśaḥ 02,066.012d@039_0214 śakraṃ ca vārayām āsa śaraiḥ pārtho balād yudhi 02,066.012d@039_0215 tataḥ śakro mahārāja raṇe vīraṃ dhanaṃjayam 02,066.012d@039_0216 jñātvā jetum aśakyaṃ taṃ tejobalasamanvitam 02,066.012d@039_0217 parāṃ prītiṃ yayau tatra putraśauryeṇa vāsavaḥ 02,066.012d@039_0218 tadā tatra na tasyāsīd divi kaś cin mahāyaśāḥ 02,066.012d@039_0219 samartho nirjaye rājann api sākṣāt prajāpatiḥ 02,066.012d@039_0220 tataḥ pārthaḥ śarair hatvā yakṣarākṣasapannagān 02,066.012d@039_0221 dīpte cāgnau mahātejāḥ pātayām āsa saṃtatam 02,066.012d@039_0222 pratiṣedhayituṃ pārthaṃ na śekus tatra ke cana 02,066.012d@039_0223 dṛṣṭvā nivāritaṃ śakraṃ divi devagaṇaiḥ saha 02,066.012d@039_0224 yathā suparṇaḥ somārthaṃ vibudhān ajayat purā 02,066.012d@039_0225 tathā jitvā surān pārthas tarpayām āsa pāvakam 02,066.012d@039_0226 tato 'rjunaḥ svavīryeṇa tarpayitvā vibhāvasum 02,066.012d@039_0227 rathaṃ dhvajaṃ hayāṃś caiva divyāstrāṇi sabhāṃ ca vai 02,066.012d@039_0228 gāṇḍīvaṃ ca dhanuḥśreṣṭhaṃ tūṇī cākṣayasāyakau 02,066.012d@039_0229 duryodhanaḥ 02,066.012d@039_0229 etāny avāpa bībhatsur lebhe kīrtiṃ ca bhārata 02,066.012d@039_0230 bhūyo 'pi śṛṇu rājendra pārtho gatvottarāṃ diśam 02,066.012d@039_0231 vijitya nava varṣāṃś ca sapurāṃś ca saparvatān 02,066.012d@039_0232 jambūdvīpaṃ vaśe kṛtvā sarvaṃ tad bharatarṣabha 02,066.012d@039_0233 balāj jitvā nṛpān sarvān kare ca viniveśya ca 02,066.012d@039_0234 ratnāny ādāya sarvāṇi gatvā caiva punaḥ purīm 02,066.012d@039_0235 tato jyeṣṭhaṃ mahātmānaṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 02,066.012d@039_0236 rājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ kārayām āsa bhārata 02,066.012d@039_0237 etāny anyāni karmāṇi kṛtavān arjunaḥ purā 02,066.012d@039_0238 arjunena samo vīrye nāsti loke pumān kva cit 02,066.012d@039_0239 devadānavayakṣāś ca piśācoragarākṣasāḥ 02,066.012d@039_0240 bhīṣmadroṇādayaḥ sarve kuravaś ca mahārathāḥ 02,066.012d@039_0241 loke sarvanṛpāś caiva vīrāś cānye dhanurdharāḥ 02,066.012d@039_0242 ete cānye ca bahavaḥ parivārya mahīpate 02,066.012d@039_0243 ekaṃ pārthaṃ raṇe yattāḥ pratiyoddhuṃ na śaknuvan 02,066.012d@039_0244 ahaṃ hi nityaṃ kauravya phalgunaṃ pratisattamam 02,066.012d@039_0245 apaśyaṃ cintayitvā taṃ samudvigno 'smi tadbhayāt 02,066.012d@039_0246 gṛhe gṛhe ca paśyāmi tāta pārtham ahaṃ sadā 02,066.012d@039_0247 śaragāṇḍīvasaṃyuktaṃ pāśahastam ivāntakam 02,066.012d@039_0248 api pārthasahasrāṇi bhītaḥ paśyāmi bhārata 02,066.012d@039_0249 pārthabhūtam idaṃ sarvaṃ nagaraṃ pratibhāti me 02,066.012d@039_0250 pārtham eva hi paśyāmi rahite tāta bhārata 02,066.012d@039_0251 dṛṣṭvā svapnagataṃ pārtham udbhrāntam iva me manaḥ 02,066.012d@039_0252 akārādīni nāmāni arjunatrastacetasaḥ 02,066.012d@039_0253 aśvāś cārthā hy ajāś caiva trāsaṃ saṃjanayanti me 02,066.012d@039_0254 nāsti pārthād ṛte tāta paravīrād bhayaṃ mama 02,066.012d@039_0255 prahlādaṃ vā baliṃ vāpi hanyād dhi vijayo raṇe 02,066.012d@039_0256 tasmāt tena mahārāja yuddham asmajjanakṣayam 02,066.012d@039_0257 ahaṃ tasya prabhāvajño nityaṃ duḥkhaṃ vasāmi ca 02,066.012d@039_0258 purāpi daṇḍakāraṇye mārīcasya yathā bhayam 02,066.012d@039_0259 dhṛtarāṣṭraḥ 02,066.012d@039_0259 bhaved rāme mahāvīrye tathā pārthe bhayaṃ mama 02,066.012d@039_0260 jānāmy eva mahāvīryaṃ jiṣṇor etad durāsadam 02,066.012d@039_0261 tāta vīrasya pārthasya mā kārṣīs tvaṃ tu vipriyam 02,066.012d@039_0262 dyūtaṃ vā śastrayuddhaṃ vā durvākyaṃ vā kadā cana 02,066.012d@039_0263 eteṣv evaṃ kṛte tasya vigrahaś caiva vo bhavet 02,066.012d@039_0264 tasmāt tvaṃ putra pārthena nityaṃ snehena vartaya 02,066.012d@039_0265 yaś ca pārthena saṃbandhād vartate ca naro bhuvi 02,066.012d@039_0266 tasya nāsti bhayaṃ kiñ cit triṣu lokeṣu bhārata 02,066.012d@039_0267 duryodhanaḥ 02,066.012d@039_0267 tasmāt tvaṃ jiṣṇunā vatsa nityaṃ snehena vartaya 02,066.012d@039_0268 dyūte pārthasya kauravya māyayā nikṛtiḥ kṛtā 02,066.012d@039_0269 dhṛtarāṣṭraḥ 02,066.012d@039_0269 tasmād dhi taṃ jahi tadā anyopāyo na no bhavet 02,066.012d@039_0270 upāyaś ca na kartavyaḥ pāṇḍavān prati bhārata 02,066.012d@039_0271 pārthān prati purā vatsa bahūpāyāḥ kṛtās tvayā 02,066.012d@039_0272 tāny apāyāni kaunteyā bahuśo vyaticakramuḥ 02,066.012d@039_0273 tasmād dhitaṃ jīvitāya naḥ kulasya janasya ca 02,066.012d@039_0274 tvaṃ cikīrṣasi ced vatsa samitraḥ sahabāndhavaḥ 02,066.012d@039_0275 sabhrātṛkas tvaṃ pārthena nityaṃ snehena vartaya 02,066.012d@039_0275 vaiśaṃpāyanaḥ 02,066.012d@039_0276 dhṛtarāṣṭravacaḥ śrutvā rājā duryodhanas tadā 02,066.012d@039_0277 cintayitvā muhūrtaṃ tu vidhinā codito 'bravīt 02,066.013a gadāṃ gurvīṃ samudyamya tvaritaś ca vṛkodaraḥ 02,066.013c svarathaṃ yojayitvāśu niryāta iti naḥ śrutam 02,066.014a nakulaḥ khaḍgam ādāya carma cāpy aṣṭacandrakam 02,066.014c sahadevaś ca rājā ca cakrur ākāram iṅgitaiḥ 02,066.015a te tv āsthāya rathān sarve bahuśastraparicchadān 02,066.015c abhighnanto rathavrātān senāyogāya niryayuḥ 02,066.016a na kṣaṃsyante tathāsmābhir jātu viprakṛtā hi te 02,066.016c draupadyāś ca parikleśaṃ kas teṣāṃ kṣantum arhati 02,066.017a punar dīvyāma bhadraṃ te vanavāsāya pāṇḍavaiḥ 02,066.017c evam etān vaśe kartuṃ śakṣyāmo bharatarṣabha 02,066.018a te vā dvādaśa varṣāṇi vayaṃ vā dyūtanirjitāḥ 02,066.018c praviśema mahāraṇyam ajinaiḥ prativāsitāḥ 02,066.019a trayodaśaṃ ca sajane ajñātāḥ parivatsaram 02,066.019c jñātāś ca punar anyāni vane varṣāṇi dvādaśa 02,066.020a nivasema vayaṃ te vā tathā dyūtaṃ pravartatām 02,066.020c akṣān uptvā punardyūtam idaṃ dīvyantu pāṇḍavāḥ 02,066.021a etat kṛtyatamaṃ rājann asmākaṃ bharatarṣabha 02,066.021c ayaṃ hi śakunir veda savidyām akṣasaṃpadam 02,066.022a dṛḍhamūlā vayaṃ rājye mitrāṇi parigṛhya ca 02,066.022c sāravad vipulaṃ sainyaṃ satkṛtya ca durāsadam 02,066.023a te ca trayodaśe varṣe pārayiṣyanti ced vratam 02,066.023c jeṣyāmas tān vayaṃ rājan rocatāṃ te paraṃtapa 02,066.024 dhṛtarāṣṭra uvāca 02,066.024a tūrṇaṃ pratyānayasvaitān kāmaṃ vyadhvagatān api 02,066.024c āgacchantu punardyūtam idaṃ kurvantu pāṇḍavāḥ 02,066.025 vaiśaṃpāyana uvāca 02,066.025a tato droṇaḥ somadatto bāhlīkaś ca mahārathaḥ 02,066.025c viduro droṇaputraś ca vaiśyāputraś ca vīryavān 02,066.026a bhūriśravāḥ śāṃtanavo vikarṇaś ca mahārathaḥ 02,066.026c mā dyūtam ity abhāṣanta śamo 'stv iti ca sarvaśaḥ 02,066.026d*0579_01 yathopajoṣaṃ vasatāṃ punardyūtapravṛttaye 02,066.027a akāmānāṃ ca sarveṣāṃ suhṛdām arthadarśinām 02,066.027c akarot pāṇḍavāhvānaṃ dhṛtarāṣṭraḥ sutapriyaḥ 02,066.028a athābravīn mahārāja dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram 02,066.028c putrahārdād dharmayuktaṃ gāndhārī śokakarśitā 02,066.029a jāte duryodhane kṣattā mahāmatir abhāṣata 02,066.029c nīyatāṃ paralokāya sādhv ayaṃ kulapāṃsanaḥ 02,066.030a vyanadaj jātamātro hi gomāyur iva bhārata 02,066.030c anto nūnaṃ kulasyāsya kuravas tan nibodhata 02,066.030d*0580_01 mā nimajjīḥ svadoṣeṇa mahāpsu tvaṃ hi bhārata 02,066.031a mā bālānām aśiṣṭānām abhimaṃsthā matiṃ prabho 02,066.031c mā kulasya kṣaye ghore kāraṇaṃ tvaṃ bhaviṣyasi 02,066.032a baddhaṃ setuṃ ko nu bhindyād dhamec chāntaṃ ca pāvakam 02,066.032c śame dhṛtān punaḥ pārthān kopayet ko nu bhārata 02,066.033a smarantaṃ tvām ājamīḍha smārayiṣyāmy ahaṃ punaḥ 02,066.033c śāstraṃ na śāsti durbuddhiṃ śreyase vetarāya vā 02,066.034a na vai vṛddho bālamatir bhaved rājan kathaṃ cana 02,066.034c tvannetrāḥ santu te putrā mā tvāṃ dīrṇāḥ prahāsiṣuḥ 02,066.034d*0581_01 tasmād ayaṃ mad vacanāt tyajyatāṃ kulapāṃsanaḥ 02,066.034d*0581_02 tathā te na kṛtaṃ rājan putrasnehān narādhipa 02,066.034d*0581_03 tasya prāptaṃ phalaṃ viddhi kulāntakaraṇāya ha 02,066.035a śamena dharmeṇa parasya buddhyā; jātā buddhiḥ sāstu te mā pratīpā 02,066.035b*0582_01 na tad balaṃ yan mṛdunā virudhyate 02,066.035b*0582_02 mitraṃ dharmas tarasā sevitavyaḥ 02,066.035c pradhvaṃsinī krūrasamāhitā śrīr; mṛduprauḍhā gacchati putrapautrān 02,066.036a athābravīn mahārājo gāndhārīṃ dharmadarśinīm 02,066.036c antaḥ kāmaṃ kulasyāstu na śakṣyāmi nivāritum 02,066.037a yathecchanti tathaivāstu pratyāgacchantu pāṇḍavāḥ 02,066.037c punardyūtaṃ prakurvantu māmakāḥ pāṇḍavaiḥ saha 02,067.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,067.001a tato vyadhvagataṃ pārthaṃ prātikāmī yudhiṣṭhiram 02,067.001c uvāca vacanād rājño dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ 02,067.002a upastīrṇā sabhā rājann akṣān uptvā yudhiṣṭhira 02,067.002c ehi pāṇḍava dīvyeti pitā tvām āha bhārata 02,067.003 yudhiṣṭhira uvāca 02,067.003a dhātur niyogād bhūtāni prāpnuvanti śubhāśubham 02,067.003c na nivṛttis tayor asti devitavyaṃ punar yadi 02,067.004a akṣadyūte samāhvānaṃ niyogāt sthavirasya ca 02,067.004c jānann api kṣayakaraṃ nātikramitum utsahe 02,067.005 vaiśaṃpāyana uvāca 02,067.005a iti bruvan nivavṛte bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaḥ 02,067.005c jānaṃś ca śakuner māyāṃ pārtho dyūtam iyāt punaḥ 02,067.005d*0583_01 asaṃbhave hemamayasya jantos 02,067.005d*0583_02 tathāpi rāmo lulubhe mṛgāya 02,067.005d*0583_03 prāyaḥ samāpannaparābhavāṇāṃ 02,067.005d*0583_04 dhiyo viparyastatarā bhavanti 02,067.006a viviśus te sabhāṃ tāṃ tu punar eva mahārathāḥ 02,067.006c vyathayanti sma cetāṃsi suhṛdāṃ bharatarṣabhāḥ 02,067.007a yathopajoṣam āsīnāḥ punardyūtapravṛttaye 02,067.007c sarvalokavināśāya daivenopanipīḍitāḥ 02,067.007d*0584_01 tān āgatān abhiprekṣya kṛpaṇaṃ kṣipram akṣavit 02,067.008 śakunir uvāca 02,067.008a amuñcat sthaviro yad vo dhanaṃ pūjitam eva tat 02,067.008c mahādhanaṃ glahaṃ tv ekaṃ śṛṇu me bharatarṣabha 02,067.009a vayaṃ dvādaśa varṣāṇi yuṣmābhir dyūtanirjitāḥ 02,067.009c praviśema mahāraṇyaṃ rauravājinavāsasaḥ 02,067.010a trayodaśaṃ ca sajane ajñātāḥ parivatsaram 02,067.010c jñātāś ca punar anyāni vane varṣāṇi dvādaśa 02,067.011a asmābhir vā jitā yūyaṃ vane varṣāṇi dvādaśa 02,067.011c vasadhvaṃ kṛṣṇayā sārdham ajinaiḥ prativāsitāḥ 02,067.012a trayodaśe ca nirvṛtte punar eva yathocitam 02,067.012c svarājyaṃ pratipattavyam itarair atha vetaraiḥ 02,067.013a anena vyavasāyena sahāsmābhir yudhiṣṭhira 02,067.013c akṣān uptvā punardyūtam ehi dīvyasva bhārata 02,067.013d*0585_01 atha sabhyāḥ sabhāmadhye samucchritakarās tadā 02,067.013d*0585_02 ūcur udvignamanasaḥ saṃvegāt sarva eva hi 02,067.014 sabhāsada ūcuḥ 02,067.014a aho dhig bāndhavā nainaṃ bodhayanti mahad bhayam 02,067.014c buddhyā bodhyaṃ na budhyante svayaṃ ca bharatarṣabhāḥ 02,067.015 vaiśaṃpāyana uvāca 02,067.015a janapravādān subahūn iti śṛṇvan narādhipaḥ 02,067.015c hriyā ca dharmasaṅgāc ca pārtho dyūtam iyāt punaḥ 02,067.016a jānann api mahābuddhiḥ punardyūtam avartayat 02,067.016c apy ayaṃ na vināśaḥ syāt kurūṇām iti cintayan 02,067.017 yudhiṣṭhira uvāca 02,067.017a kathaṃ vai madvidho rājā svadharmam anupālayan 02,067.017c āhūto vinivarteta dīvyāmi śakune tvayā 02,067.018 śakunir uvāca 02,067.018a gavāśvaṃ bahudhenūkam aparyantam ajāvikam 02,067.018c gajāḥ kośo hiraṇyaṃ ca dāsīdāsaṃ ca sarvaśaḥ 02,067.019a eṣa no glaha evaiko vanavāsāya pāṇḍavāḥ 02,067.019c yūyaṃ vayaṃ vā vijitā vasema vanam āśritāḥ 02,067.019d*0586_01 trayodaśaṃ ca vai varṣam ajñātāḥ sajane tathā 02,067.020a anena vyavasāyena dīvyāma bharatarṣabha 02,067.020c samutkṣepeṇa caikena vanavāsāya bhārata 02,067.021 vaiśaṃpāyana uvāca 02,067.021a pratijagrāha taṃ pārtho glahaṃ jagrāha saubalaḥ 02,067.021c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata 02,067.021d@040_0001 evaṃ daivabalāviṣṭo dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,067.021d@040_0002 bhīṣmadroṇair vāryamāṇo vidureṇa ca dhīmatā 02,067.021d@040_0003 yuyutsunā kṛpeṇātha saṃjayena ca bhārata 02,067.021d@040_0004 gāndhāryā pṛthayā caiva bhīmārjunayamais tathā 02,067.021d@040_0005 vikarṇena ca vīreṇa draupadyā drauṇinā tathā 02,067.021d@040_0006 somadattena ca tathā bāhlīkena ca dhīmatā 02,067.021d@040_0007 vārito 'tīva satataṃ na ca rājā niyacchati 02,067.021d@040_0008 evaṃ sa vāryamāṇo 'pi kaunteyo hitakāmyayā 02,067.021d@040_0009 devakāryārthasiddhyarthaṃ muhūrtaṃ kalir āviśat 02,067.021d@040_0010 āviṣṭaḥ kalinā rājañ śakuniṃ pratyabhāṣata 02,067.021d@040_0011 evaṃ bhavatv iti tadā vanavāsāya dīvyate 02,068.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,068.001a vanavāsāya cakrus te matiṃ pārthāḥ parājitāḥ 02,068.001c ajināny uttarīyāṇi jagṛhuś ca yathākramam 02,068.002a ajinaiḥ saṃvṛtān dṛṣṭvā hṛtarājyān ariṃdamān 02,068.002c prasthitān vanavāsāya tato duḥśāsano 'bravīt 02,068.003a pravṛttaṃ dhārtarāṣṭrasya cakraṃ rājño mahātmanaḥ 02,068.003c parābhūtāḥ pāṇḍuputrā vipattiṃ paramāṃ gatāḥ 02,068.004a adya devāḥ saṃprayātāḥ samair vartmabhir asthalaiḥ 02,068.004c guṇajyeṣṭhās tathā jyeṣṭhā bhūyāṃso yad vayaṃ paraiḥ 02,068.005a narakaṃ pātitāḥ pārthā dīrghakālam anantakam 02,068.005c sukhāc ca hīnā rājyāc ca vinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ 02,068.006a balena mattā ye te sma dhārtarāṣṭrān prahāsiṣuḥ 02,068.006c te nirjitā hṛtadhanā vanam eṣyanti pāṇḍavāḥ 02,068.007a citrān saṃnāhān avamuñcantu caiṣāṃ; vāsāṃsi divyāni ca bhānumanti 02,068.007c nivāsyantāṃ rurucarmāṇi sarve; yathā glahaṃ saubalasyābhyupetāḥ 02,068.008a na santi lokeṣu pumāṃsa īdṛśā; ity eva ye bhāvitabuddhayaḥ sadā 02,068.008c jñāsyanti te ''tmānam ime 'dya pāṇḍavā; viparyaye ṣaṇḍhatilā ivāphalāḥ 02,068.008d*0587_01 svayaṃvare 'sau sthaviro 'pi mandadhīr 02,068.008d*0587_02 vṛthāmatiḥ sthaviro yajñasenaḥ 02,068.009a ayaṃ hi vāsodaya īdṛśānāṃ; manasvināṃ kaurava mā bhaved vaḥ 02,068.009c adīkṣitānām ajināni yadvad; balīyasāṃ paśyata pāṇḍavānām 02,068.009d*0588_01 svayaṃvare 'sau sthaviro 'pi mandadhīr 02,068.009d*0588_02 vṛthāmatiḥ suprajño yajñasenaḥ 02,068.009d*0588_03 mahīkṣitāṃ paśyatāṃ pāṇḍavānāṃ 02,068.010a mahāprājñaḥ somako yajñasenaḥ; kanyāṃ pāñcālīṃ pāṇḍavebhyaḥ pradāya 02,068.010c akārṣīd vai duṣkṛtaṃ neha santi; klībāḥ pārthāḥ patayo yājñasenyāḥ 02,068.010d*0589_01 saṃpaśyantyās te 'jinaiḥ saṃvṛtāṅgāḥ 02,068.011a sūkṣmān prāvārān ajināni coditān; dṛṣṭvāraṇye nirdhanān apratiṣṭhān 02,068.011c kāṃ tvaṃ prītiṃ lapsyase yājñaseni; patiṃ vṛṇīṣva yam ihānyam icchasi 02,068.012a ete hi sarve kuravaḥ sametāḥ; kṣāntā dāntāḥ sudraviṇopapannāḥ 02,068.012c eṣāṃ vṛṇīṣvaikatamaṃ patitve; na tvāṃ tapet kālaviparyayo 'yam 02,068.013a yathāphalāḥ ṣaṇḍhatilā yathā carmamayā mṛgāḥ 02,068.013c tathaiva pāṇḍavāḥ sarve yathā kākayavā api 02,068.014a kiṃ pāṇḍavāṃs tvaṃ patitān upāsse; moghaḥ śramaḥ ṣaṇḍhatilān upāsya 02,068.014c evaṃ nṛśaṃsaḥ paruṣāṇi pārthān; aśrāvayad dhṛtarāṣṭrasya putraḥ 02,068.015a tad vai śrutvā bhīmaseno 'tyamarṣī; nirbhartsyoccais taṃ nigṛhyaiva roṣāt 02,068.015c uvācedaṃ sahasaivopagamya; siṃho yathā haimavataḥ śṛgālam 02,068.016 bhīmasena uvāca 02,068.016a krūra pāpajanair juṣṭam akṛtārthaṃ prabhāṣase 02,068.016c gāndhāravidyayā hi tvaṃ rājamadhye vikatthase 02,068.017a yathā tudasi marmāṇi vākśarair iha no bhṛśam 02,068.017c tathā smārayitā te 'haṃ kṛntan marmāṇi saṃyuge 02,068.018a ye ca tvām anuvartante kāmalobhavaśānugāḥ 02,068.018c goptāraḥ sānubandhāṃs tān neṣyāmi yamasādanam 02,068.019 vaiśaṃpāyana uvāca 02,068.019a evaṃ bruvāṇam ajinair vivāsitaṃ; duḥkhābhibhūtaṃ parinṛtyati sma 02,068.019c madhye kurūṇāṃ dharmanibaddhamārgaṃ; gaur gaur iti smāhvayan muktalajjaḥ 02,068.020 bhīmasena uvāca 02,068.020a nṛśaṃsaṃ paruṣaṃ krūraṃ śakyaṃ duḥśāsana tvayā 02,068.020c nikṛtyā hi dhanaṃ labdhvā ko vikatthitum arhati 02,068.021a mā ha sma sukṛtāṃl lokān gacchet pārtho vṛkodaraḥ 02,068.021c yadi vakṣasi bhittvā te na pibec choṇitaṃ raṇe 02,068.022a dhārtarāṣṭrān raṇe hatvā miṣatāṃ sarvadhanvinām 02,068.022c śamaṃ gantāsmi nacirāt satyam etad bravīmi vaḥ 02,068.023 vaiśaṃpāyana uvāca 02,068.023a tasya rājā siṃhagateḥ sakhelaṃ; duryodhano bhīmasenasya harṣāt 02,068.023c gatiṃ svagatyānucakāra mando; nirgacchatāṃ pāṇḍavānāṃ sabhāyāḥ 02,068.024a naitāvatā kṛtam ity abravīt taṃ; vṛkodaraḥ saṃnivṛttārdhakāyaḥ 02,068.024c śīghraṃ hi tvā nihataṃ sānubandhaṃ; saṃsmāryāhaṃ prativakṣyāmi mūḍha 02,068.025a etat samīkṣyātmani cāvamānaṃ; niyamya manyuṃ balavān sa mānī 02,068.025c rājānugaḥ saṃsadi kauravāṇāṃ; viniṣkraman vākyam uvāca bhīmaḥ 02,068.026a ahaṃ duryodhanaṃ hantā karṇaṃ hantā dhanaṃjayaḥ 02,068.026c śakuniṃ cākṣakitavaṃ sahadevo haniṣyati 02,068.027a idaṃ ca bhūyo vakṣyāmi sabhāmadhye bṛhad vacaḥ 02,068.027c satyaṃ devāḥ kariṣyanti yan no yuddhaṃ bhaviṣyati 02,068.028a suyodhanam imaṃ pāpaṃ hantāsmi gadayā yudhi 02,068.028c śiraḥ pādena cāsyāham adhiṣṭhāsyāmi bhūtale 02,068.029a vākyaśūrasya caivāsya paruṣasya durātmanaḥ 02,068.029c duḥśāsanasya rudhiraṃ pātāsmi mṛgarāḍ iva 02,068.030 arjuna uvāca 02,068.030a naiva vācā vyavasitaṃ bhīma vijñāyate satām 02,068.030c itaś caturdaśe varṣe draṣṭāro yad bhaviṣyati 02,068.030d*0590_01 bhīmasena na te santi yeṣāṃ vairaṃ tvayā saha 02,068.030d*0590_02 mattā graheṣu sukhino na budhyante mahad bhayam 02,068.031a duryodhanasya karṇasya śakuneś ca durātmanaḥ 02,068.031c duḥśāsanacaturthānāṃ bhūmiḥ pāsyati śoṇitam 02,068.032a asūyitāraṃ vaktāraṃ prasraṣṭāraṃ durātmanām 02,068.032c bhīmasena niyogāt te hantāhaṃ karṇam āhave 02,068.033a arjunaḥ pratijānīte bhīmasya priyakāmyayā 02,068.033c karṇaṃ karṇānugāṃś caiva raṇe hantāsmi patribhiḥ 02,068.034a ye cānye pratiyotsyanti buddhimohena māṃ nṛpāḥ 02,068.034c tāṃś ca sarvāñ śitair bāṇair netāsmi yamasādanam 02,068.035a caled dhi himavān sthānān niṣprabhaḥ syād divākaraḥ 02,068.035c śaityaṃ somāt praṇaśyeta matsatyaṃ vicaled yadi 02,068.035d*0590a_01 draṣṭāro bhūmipālāḥ syur ito varṣe caturdaśe 02,068.036a na pradāsyati ced rājyam ito varṣe caturdaśe 02,068.036c duryodhano hi satkṛtya satyam etad bhaviṣyati 02,068.037 vaiśaṃpāyana uvāca 02,068.037a ity uktavati pārthe tu śrīmān mādravatīsutaḥ 02,068.037c pragṛhya vipulaṃ bāhuṃ sahadevaḥ pratāpavān 02,068.038a saubalasya vadhaṃ prepsur idaṃ vacanam abravīt 02,068.038c krodhasaṃraktanayano niḥśvasann iva pannagaḥ 02,068.039a akṣān yān manyase mūḍha gāndhārāṇāṃ yaśohara 02,068.039c naite 'kṣā niśitā bāṇās tvayaite samare vṛtāḥ 02,068.040a yathā caivoktavān bhīmas tvām uddiśya sabāndhavam 02,068.040c kartāhaṃ karmaṇas tasya kuru kāryāṇi sarvaśaḥ 02,068.041a hantāsmi tarasā yuddhe tvāṃ vikramya sabāndhavam 02,068.041c yadi sthāsyasi saṃgrāme kṣatradharmeṇa saubala 02,068.042a sahadevavacaḥ śrutvā nakulo 'pi viśāṃ pate 02,068.042c darśanīyatamo nṝṇām idaṃ vacanam abravīt 02,068.043a suteyaṃ yajñasenasya dyūte 'smin dhṛtarāṣṭrajaiḥ 02,068.043c yair vācaḥ śrāvitā rūkṣāḥ sthitair duryodhanapriye 02,068.044a tān dhārtarāṣṭrān durvṛttān mumūrṣūn kālacoditān 02,068.044c darśayiṣyāmi bhūyiṣṭham ahaṃ vaivasvatakṣayam 02,068.044d*0591_01 ulūkaṃ ca durātmānaṃ saubalasya sutaṃ priyam 02,068.044d*0591_02 krūraṃ hantāsmi samare taṃ vai krūraṃ narādhamam 02,068.045a nideśād dharmarājasya draupadyāḥ padavīṃ caran 02,068.045c nirdhārtarāṣṭrāṃ pṛthivīṃ kartāsmi nacirād iva 02,068.046a evaṃ te puruṣavyāghrāḥ sarve vyāyatabāhavaḥ 02,068.046c pratijñā bahulāḥ kṛtvā dhṛtarāṣṭram upāgaman 02,069.001 yudhiṣṭhira uvāca 02,069.001a āmantrayāmi bharatāṃs tathā vṛddhaṃ pitāmaham 02,069.001c rājānaṃ somadattaṃ ca mahārājaṃ ca bāhlikam 02,069.002a droṇaṃ kṛpaṃ nṛpāṃś cānyān aśvatthāmānam eva ca 02,069.002c viduraṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca dhārtarāṣṭrāṃś ca sarvaśaḥ 02,069.002d*0592_01 saumadattiṃ mahāvīryaṃ vikarṇaṃ ca mahāmatim 02,069.003a yuyutsuṃ saṃjayaṃ caiva tathaivānyān sabhāsadaḥ 02,069.003b*0593_01 gāndhārīṃ ca mahābhāgāṃ mātaraṃ ca pṛthāṃ tathā 02,069.003c sarvān āmantrya gacchāmi draṣṭāsmi punar etya vaḥ 02,069.004 vaiśaṃpāyana uvāca 02,069.004a na ca kiṃ cit tadocus te hriyā santo yudhiṣṭhiram 02,069.004c manobhir eva kalyāṇaṃ dadhyus te tasya dhīmataḥ 02,069.005 vidura uvāca 02,069.005a āryā pṛthā rājaputrī nāraṇyaṃ gantum arhati 02,069.005c sukumārī ca vṛddhā ca nityaṃ caiva sukhocitā 02,069.006*0594_00 pāṇḍavā ūcuḥ 02,069.006*0594_01 tathety uktvābruvan sarve yathā no vadase 'nagha 02,069.006*0594_02 tvaṃ pitṛvyaḥ pitṛsamo vayaṃ ca tvatparāyaṇāḥ 02,069.006*0594_03 yathājñāpayase vidvaṃs tvaṃ hi naḥ paramo guruḥ 02,069.006*0594_04 yac cānyad api kartavyaṃ tad vidhatsva mahāmate 02,069.006a iha vatsyati kalyāṇī satkṛtā mama veśmani 02,069.006c iti pārthā vijānīdhvam agadaṃ vo 'stu sarvaśaḥ 02,069.007a yudhiṣṭhira vijānīhi mamedaṃ bharatarṣabha 02,069.007c nādharmeṇa jitaḥ kaś cid vyathate vai parājayāt 02,069.008a tvaṃ vai dharmān vijānīṣe yudhāṃ vettā dhanaṃjayaḥ 02,069.008c hantārīṇāṃ bhīmaseno nakulas tv arthasaṃgrahī 02,069.008d*0595_01 sahadevo nṛṇāṃ devo nityaṃ pṛṣṭhānugaḥ saha 02,069.008d*0595_02 sarvopadravanāśāya bhaviṣyati raṇotkaṭaḥ 02,069.009a saṃyantā sahadevas tu dhaumyo brahmaviduttamaḥ 02,069.009c dharmārthakuśalā caiva draupadī dharmacāriṇī 02,069.010a anyonyasya priyāḥ sarve tathaiva priyavādinaḥ 02,069.010c parair abhedyāḥ saṃtuṣṭāḥ ko vo na spṛhayed iha 02,069.011a eṣa vai sarvakalyāṇaḥ samādhis tava bhārata 02,069.011c nainaṃ śatrur viṣahate śakreṇāpi samo 'cyuta 02,069.012a himavaty anuśiṣṭo 'si merusāvarṇinā purā 02,069.012c dvaipāyanena kṛṣṇena nagare vāraṇāvate 02,069.013a bhṛgutuṅge ca rāmeṇa dṛṣadvatyāṃ ca śaṃbhunā 02,069.013c aśrauṣīr asitasyāpi maharṣer añjanaṃ prati 02,069.013d*0596_01 kalmāṣītīrasaṃsthasya gatas tvaṃ śiṣyatāṃ bhṛgoḥ 02,069.014a draṣṭā sadā nāradasya dhaumyas te 'yaṃ purohitaḥ 02,069.014c mā hārṣīḥ sāṃparāye tvaṃ buddhiṃ tām ṛṣipūjitām 02,069.015a purūravasam ailaṃ tvaṃ buddhyā jayasi pāṇḍava 02,069.015c śaktyā jayasi rājño 'nyān ṛṣīn dharmopasevayā 02,069.016a aindre jaye dhṛtamanā yāmye kopavidhāraṇe 02,069.016c visarge caiva kaubere vāruṇe caiva saṃyame 02,069.017a ātmapradānaṃ saumyatvam adbhyaś caivopajīvanam 02,069.017c bhūmeḥ kṣamā ca tejaś ca samagraṃ sūryamaṇḍalāt 02,069.018a vāyor balaṃ viddhi sa tvaṃ bhūtebhyaś cātmasaṃbhavam 02,069.018c agadaṃ vo 'stu bhadraṃ vo drakṣyāmi punarāgatān 02,069.019a āpaddharmārthakṛcchreṣu sarvakāryeṣu vā punaḥ 02,069.019c yathāvat pratipadyethāḥ kāle kāle yudhiṣṭhira 02,069.020a āpṛṣṭo 'sīha kaunteya svasti prāpnuhi bhārata 02,069.020c kṛtārthaṃ svastimantaṃ tvāṃ drakṣyāmaḥ punarāgatam 02,069.020d*0597_01 na hi vo vṛjinaṃ kiṃ cid veda kaś cit purā kṛtam 02,069.021 vaiśaṃpāyana uvāca 02,069.021a evam uktas tathety uktvā pāṇḍavaḥ satyavikramaḥ 02,069.021c bhīṣmadroṇau namaskṛtya prātiṣṭhata yudhiṣṭhiraḥ 02,070.000@041_0001 tataḥ saṃprasthite tatra dharmarāje tadā nṛpe 02,070.000@041_0002 janāḥ samastās taṃ draṣṭuṃ samāruruhur atvarāḥ 02,070.000@041_0003 tataḥ prāsādavaryāṇi vimānaśikharāṇi ca 02,070.000@041_0004 gopurāṇi ca sarvāṇi vṛkṣān anyāṃś ca sarvaśaḥ 02,070.000@041_0005 adhiruhya janaḥ śrīmān udāsīno vyalokayat 02,070.000@041_0006 na hi rathyās tathā śakyā gantuṃ bahujanākulāḥ 02,070.000@041_0007 āruhya te sma tān yatra dīnāḥ paśyanti pāṇḍavam 02,070.000@041_0008 padātiṃ varjitacchatraṃ celabhūṣaṇavarjitam 02,070.000@041_0009 valkalājinasaṃvītaṃ pārthaṃ dṛṣṭvā janās tadā 02,070.000@041_0010 janāḥ 02,070.000@041_0010 ūcur bahuvidhā vācaḥ śokopahatacetasaḥ 02,070.000@041_0011 yaṃ yāntam anuyānti sma caturaṅgabalaṃ mahat 02,070.000@041_0012 tam evaṃ kṛṣṇayā sārdham anuyānti sma pāṇḍavāḥ 02,070.000@041_0013 catvāro bhrātaraś caiva dhaumyaś caiva purohitaḥ 02,070.000@041_0014 bhīmārjunau vārayitvā nikṛtyā baddhakārmukau 02,070.000@041_0015 dharma evāsthito yena tyaktvā rājyaṃ mahātmanā 02,070.000@041_0016 yā na śakyā purā draṣṭuṃ bhūtair ākāśagair api 02,070.000@041_0017 tām adya kṛṣṇāṃ paśyanti rājamārgagatā janāḥ 02,070.000@041_0018 aṅgarāgocitāṃ kṛṣṇāṃ raktacandanasevinīm 02,070.000@041_0019 varṣam uṣṇaṃ ca śītaṃ ca neṣyaty āśu vivarṇatām 02,070.000@041_0020 adya nūnaṃ pṛthā devī satyam āviśya bhāṣate 02,070.000@041_0021 putrān snuṣāṃ ca devī tu draṣṭum adyātha nārhati 02,070.000@041_0022 nirguṇasyāpi putrasya kathaṃ syād duḥkhadarśanam 02,070.000@041_0023 kiṃ punar yasya loko 'yaṃ jito vṛttena kevalam 02,070.000@041_0024 ānṛśaṃsyam anukrośo dhṛtiḥ śīlaṃ damaḥ śamaḥ 02,070.000@041_0025 pāṇḍavaṃ śobhayanty ete ṣaḍ guṇāḥ puruṣottamam 02,070.000@041_0026 tasmāt tasyopaghātena prajāḥ paramapīḍitāḥ 02,070.000@041_0027 audakānīva sattvāni grīṣme salilasaṃkṣayāt 02,070.000@041_0028 pīḍayā pīḍitaṃ sarvaṃ jagat tasya jagatpateḥ 02,070.000@041_0029 mūlasyaivopaghātena vṛkṣaḥ puṣpaphalopagaḥ 02,070.000@041_0030 mūlaṃ hy eṣa manuṣyāṇāṃ dharmarājo mahādyutiḥ 02,070.000@041_0031 puṣpaṃ phalaṃ ca patraṃ ca śākhāś cāsyetare janāḥ 02,070.000@041_0032 te bhrātara iva kṣipraṃ saputrāḥ sahabāndhavāḥ 02,070.000@041_0033 gacchantam anugacchāmo yena gacchati pāṇḍavaḥ 02,070.000@041_0034 udyānāni parityajya kṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca 02,070.000@041_0035 ekaduḥkhasukhāḥ pārtham anuyāmaḥ sudhārmikam 02,070.000@041_0036 samuddhṛtāni yānāni paridhvastājirāṇi ca 02,070.000@041_0037 upāttadhanadhānyāni hṛtasārāṇi sarvaśaḥ 02,070.000@041_0038 rajasāpy avakīrṇāni parityaktāni daivataiḥ 02,070.000@041_0039 mūṣakaiḥ paridhāvadbhir udbilair āvṛtāni ca 02,070.000@041_0040 apetodakadhūmāni hīnasaṃmārjanāni ca 02,070.000@041_0041 pranaṣṭabalikarmejyāmantrahomajapāni ca 02,070.000@041_0042 duṣkāleneva bhagnāni bhinnabhājanavanti ca 02,070.000@041_0043 asmattyaktāni veśmāni saubalaḥ pratipadyatām 02,070.000@041_0044 vanaṃ nagaram adyās tu yatra gacchanti pāṇḍavāḥ 02,070.000@041_0045 asmābhiś ca parityaktaṃ puraṃ saṃpadyatāṃ vanam 02,070.000@041_0046 bilāni daṃṣṭriṇaḥ sarve sthānāni mṛgapakṣiṇaḥ 02,070.000@041_0047 tyajantv asmadbhayād bhītā gajāḥ siṃhā vanāny api 02,070.000@041_0048 anākrāntaṃ prapadyantu sevyamānaṃ tyajantu ca 02,070.000@041_0049 tṛṇamāṃsaphalādānāṃ deśāṃs tu samṛgadvipān 02,070.000@041_0050 vaiśaṃpāyanaḥ 02,070.000@041_0050 vayaṃ pārthair vane samyak saha vatsyāma nirvṛtāḥ 02,070.000@041_0051 ity evaṃ vividhā vāco nānājanasamīritāḥ 02,070.000@041_0052 śuśrāva pārthaḥ śrutvā ca na vicakre 'sya mānasam 02,070.000@041_0053 tataḥ prāsādasaṃsthās tu samantād vai gṛhe gṛhe 02,070.000@041_0054 brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ caiva yoṣitaḥ 02,070.000@041_0055 tataḥ prāsādajālāni utpāṭyāvaraṇāni ca 02,070.000@041_0056 dadṛśuḥ pāṇḍavān dīnān valkalājinavāsasaḥ 02,070.000@041_0057 kṛṣṇāṃ cādṛṣṭapūrvāṃ tāṃ vrajantīṃ padbhir eva ca 02,070.000@041_0058 ekavastrāṃ rudantīṃ tāṃ muktakeśīṃ rajasvalām 02,070.000@041_0059 dṛṣṭvā tadā striyaḥ sarvā vivarṇavadanā bhṛśam 02,070.000@041_0060 vilapya bahudhā mohād duḥkhaśokena pīḍitāḥ 02,070.000@041_0061 hā hā hā dhig dhig ity uktvā netrair aśrūṇy avartayan 02,070.000@041_0062 janasyātha vacaḥ śrutvā sa rājā bhrātṛbhiḥ saha 02,070.000@041_0063 uddiśya vanavāsāya pratasthe kṛtaniścayaḥ 02,070.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,070.001a tasmin saṃprasthite kṛṣṇā pṛthāṃ prāpya yaśasvinīm 02,070.001c āpṛcchad bhṛśaduḥkhārtā yāś cānyās tatra yoṣitaḥ 02,070.002a yathārhaṃ vandanāśleṣān kṛtvā gantum iyeṣa sā 02,070.002c tato ninādaḥ sumahān pāṇḍavāntaḥpure 'bhavat 02,070.003a kuntī ca bhṛśasaṃtaptā draupadīṃ prekṣya gacchatīm 02,070.003c śokavihvalayā vācā kṛcchrād vacanam abravīt 02,070.004a vatse śoko na te kāryaḥ prāpyedaṃ vyasanaṃ mahat 02,070.004c strīdharmāṇām abhijñāsi śīlācāravatī tathā 02,070.005a na tvāṃ saṃdeṣṭum arhāmi bhartṝn prati śucismite 02,070.005c sādhvīguṇasamādhānair bhūṣitaṃ te kuladvayam 02,070.006a sabhāgyāḥ kuravaś ceme ye na dagdhās tvayānaghe 02,070.006c ariṣṭaṃ vraja panthānaṃ madanudhyānabṛṃhitā 02,070.007a bhāviny arthe hi satstrīṇāṃ vaiklavyaṃ nopajāyate 02,070.007c gurudharmābhiguptā ca śreyaḥ kṣipram avāpsyasi 02,070.008a sahadevaś ca me putraḥ sadāvekṣyo vane vasan 02,070.008c yathedaṃ vyasanaṃ prāpya nāsya sīden mahan manaḥ 02,070.009a tathety uktvā tu sā devī sravannetrajalāvilā 02,070.009c śoṇitāktaikavasanā muktakeśy abhiniryayau 02,070.010a tāṃ krośantīṃ pṛthā duḥkhād anuvavrāja gacchatīm 02,070.010b*0598_01 pṛthāṃ dṛṣṭvā striyaḥ sarvā rurudur bhṛśaduḥkhitāḥ 02,070.010c athāpaśyat sutān sarvān hṛtābharaṇavāsasaḥ 02,070.011a rurucarmāvṛtatanūn hriyā kiṃ cid avāṅmukhān 02,070.011c paraiḥ parītān saṃhṛṣṭaiḥ suhṛdbhiś cānuśocitān 02,070.012a tadavasthān sutān sarvān upasṛtyātivatsalā 02,070.012c sasvajānāvadac chokāt tat tad vilapatī bahu 02,070.013a kathaṃ saddharmacāritravṛttasthitivibhūṣitān 02,070.013c akṣudrān dṛḍhabhaktāṃś ca daivatejyāparān sadā 02,070.014a vyasanaṃ vaḥ samabhyāgāt ko 'yaṃ vidhiviparyayaḥ 02,070.014c kasyāpadhyānajaṃ cedam āgaḥ paśyāmi vo dhiyā 02,070.015a syāt tu madbhāgyadoṣo 'yaṃ yāhaṃ yuṣmān ajījanam 02,070.015c duḥkhāyāsabhujo 'tyarthaṃ yuktān apy uttamair guṇaiḥ 02,070.016a kathaṃ vatsyatha durgeṣu vaneṣv ṛddhivinākṛtāḥ 02,070.016c vīryasattvabalotsāhatejobhir akṛśāḥ kṛśāḥ 02,070.017a yady etad aham ajñāsyaṃ vanavāso hi vo dhruvam 02,070.017c śataśṛṅgān mṛte pāṇḍau nāgamiṣyaṃ gajāhvayam 02,070.018a dhanyaṃ vaḥ pitaraṃ manye tapomedhānvitaṃ tathā 02,070.018c yaḥ putrādhim asaṃprāpya svargecchām akarot priyām 02,070.019a dhanyāṃ cātīndriyajñānām imāṃ prāptāṃ parāṃ gatim 02,070.019c manye 'dya mādrīṃ dharmajñāṃ kalyāṇīṃ sarvathaiva hi 02,070.020a ratyā matyā ca gatyā ca yayāham abhisaṃdhitā 02,070.020c jīvitapriyatāṃ mahyaṃ dhig imāṃ kleśabhāginīm 02,070.020d*0599_01 dhig astu jīvitaṃ mahyaṃ kevalaṃ kleśabhājanam 02,070.020d@042_0001 putrakā na vihāsye vaḥ kṛcchralabdhān priyān sataḥ 02,070.020d@042_0002 sāhaṃ yāsyāmi hi vanaṃ hā kṛṣṇe kiṃ jahāsi mām 02,070.020d@042_0003 antavanty asudharme 'smin dhātrā kiṃ nu pramādataḥ 02,070.020d@042_0004 mamānto naiva vihitas tenāyur na jahāti mām 02,070.020d@042_0005 hā kṛṣṇa dvārakāvāsin kvāsi saṃkarṣaṇānuja 02,070.020d@042_0006 kasmān na trāyase duḥkhān māṃ cemāṃś ca narottamān 02,070.020d@042_0007 anādinidhanaṃ ye tvām anudhyāyanti vai narāḥ 02,070.020d@042_0008 tāṃs tvaṃ pāsīty ayaṃ vādaḥ sa gato vyarthatāṃ katham 02,070.020d@042_0009 ime saddharmamāhātmyayaśovīryānuvartinaḥ 02,070.020d@042_0010 nārhanti vyasanaṃ bhoktuṃ nanv eṣāṃ kriyatāṃ dayā 02,070.020d@042_0011 seyaṃ nītyarthavijñeṣu bhīṣmadroṇakṛpādiṣu 02,070.020d@042_0012 sthiteṣu kulanātheṣu katham āpad upāgatā 02,070.020d@042_0013 hā pāṇḍo hā mahārāja kvāsi kiṃ samupekṣase 02,070.020d@042_0014 putrān vivāsyataḥ sādhūn aribhir dyūtanirjitān 02,070.020d@042_0015 sahadeva nivartasva nanu tvam asi me priyaḥ 02,070.020d@042_0016 śarīrād api mādreya mā māṃ tyākṣīḥ kuputravat 02,070.020d@042_0017 vrajantu bhrātaras te 'mī yadi satyābhisaṃdhinaḥ 02,070.020d@042_0018 matparitrāṇajaṃ dharmam ihaiva tvam avāpnuhi 02,070.021a evaṃ vilapatīṃ kuntīm abhisāntvya praṇamya ca 02,070.021c pāṇḍavā vigatānandā vanāyaiva pravavrajuḥ 02,070.022a vidurādayaś ca tām ārtāṃ kuntīm āśvāsya hetubhiḥ 02,070.022c prāveśayan gṛhaṃ kṣattuḥ svayam ārtatarāḥ śanaiḥ 02,070.022d*0600_01 dhārtarāṣṭrastriyas tāś ca nikhilenopalabhya tat 02,070.022d*0600_02 gamanaṃ parikarṣaṃ ca kṛṣṇāyā dyūtamaṇḍale 02,070.022d*0600_03 ruruduḥ susvaraṃ sarvā vinindantyaḥ kurūn bhṛśam 02,070.022d*0600_04 dadhyuś ca suciraṃ kālaṃ karāsaktamukhāmbujāḥ 02,070.022d@043_0001 tataḥ śabdo mahān āsīt sarveṣām eva bhārata 02,070.022d@043_0002 antaḥpurāṇāṃ rudatāṃ dṛṣṭvā kuntīṃ tathāgatām 02,070.022d@043_0003 tasyāḥ snehaṃ tu putreṣu kṛpaṇān pāṇḍavāṃś ca vai 02,070.022d@043_0004 vaiśaṃpāyanaḥ 02,070.022d@043_0004 dṛṣṭvā kurustriyaḥ sarvā ruruduḥ śokavihvalāḥ 02,070.022d@043_0005 tataḥ kuntīṃ samutsṛjya tadā rājā yudhiṣṭhiraḥ 02,070.022d@043_0006 vane vastuṃ matiṃ kṛtvā pratasthe bhrātṛbhiḥ saha 02,070.022d@043_0007 tataḥ saṃprasthite pārthe niṣparicchadabhūṣaṇe 02,070.022d@043_0008 bhṛśaṃ duḥkhaṃ babhūvātha pure sarvajanasya vai 02,070.022d@043_0009 tato halahalāśabdo jajñe pārthasya pṛṣṭhataḥ 02,070.022d@043_0010 narāṇāṃ prekṣatāṃ yāntaṃ pāṇḍavaṃ bhṛśaduḥkhitam 02,070.022d@043_0011 tataḥ striyaḥ kauravavaṃśabhṛtyā 02,070.022d@043_0012 yāś cāpy anyā hastinasāhvaye 'pi 02,070.022d@043_0013 tāsāṃ nādaḥ prādur āsīt tadānīṃ 02,070.022d@043_0014 vanaṃ prayāte dharmarāje mahātmani 02,070.022d@043_0015 tāsāṃ nādo rudatīnāṃ babhūva 02,070.022d@043_0016 rājan duḥkhāt kurarīṇām ivoccaiḥ 02,070.022d@043_0017 tato nipetur brāhmaṇakṣatriyāṇāṃ 02,070.022d@043_0018 viṭchūdrāṇāṃ caiva bhāryāḥ samantāt 02,070.022d@043_0019 tanniryāṇe duḥkhitaḥ pauravargo 02,070.022d@043_0020 gajāhvaye 'tīva babhūva rājan 02,070.022d@043_0021 yathā purā gacchati rāghavo vanaṃ 02,070.022d@043_0022 śoko 'yodhyāyāṃ hīnarājyo babhūva 02,070.022d@043_0023 tathā śoko hastinasāhvaye 'bhūt 02,070.022d@043_0024 pārthe vanaṃ gacchati hīnarājye 02,070.022d@043_0025 tataś ca sarve ca janāḥ samantāt 02,070.022d@043_0026 striyaś ca vṛddhāś ca kumārakāś ca 02,070.022d@043_0027 tathā vanaṃ gacchati dharmarāje 02,070.022d@043_0028 śokenārtā rājamārgaṃ prapeduḥ 02,070.022d@043_0029 tataḥ prāsādaharmyeṣu gopureṣu ca bhūmiṣu 02,070.022d@043_0030 strīṇāṃ ca puruṣāṇāṃ ca sumahān nisvano 'bhavat 02,070.022d@043_0031 tataḥ śokasamāviṣṭaḥ pāṇḍavaḥ sapurohitaḥ 02,070.022d@043_0032 sa rājā rājamārgeṇa nṛnārīsaṃkulena ca 02,070.022d@043_0033 kathaṃ cin niryayau dhīmān kṛṣṇayā ca sahānujaiḥ 02,070.022d@043_0034 sa vardhamānadvāreṇa niḥsṛtya gajasāhvayāt 02,070.022d@043_0035 nivartayām āsa ca taṃ janaughaṃ duḥkhitaṃ bahu 02,070.022d@043_0036 visṛjyamānaḥ pārthena janaughaḥ śokasaṃkulaḥ 02,070.022d@043_0037 purasya na nivarteta pārthasnehāt tathā nṛpa 02,070.022d@043_0038 tato 'bravīd dharmarājo janaughaṃ snehasaṃyutam 02,070.022d@043_0039 janasya hi kṛtasneho bāṣpagadgadayā girā 02,070.022d@043_0040 yūyaṃ hi suhṛdo 'smākam asmān kṛtvā pradakṣiṇam 02,070.022d@043_0041 vṛddhair bālaiḥ saha strībhir nivartadhvaṃ gṛhān prati 02,070.022d@043_0042 visṛjya khedaṃ deśaṃ ca bhrātṛbhiḥ saha kṛṣṇayā 02,070.022d@043_0043 vane dvādaśa varṣāṇi vatsyāmy ekaṃ ca vai tathā 02,070.022d@043_0044 draṣṭā vaḥ punar etyāsmi sarve saṃmantum arhatha 02,070.022d@043_0045 śrutvā ca dharmarājasya vākyāni karuṇāni ca 02,070.022d@043_0046 ruruduḥ sarvato rājan sarve paurāḥ striyaś ca vai 02,070.022d@043_0047 uttarīyaiḥ karaiś caiva saṃchādya vadanāni ca 02,070.022d@043_0048 tajjanāḥ śokasaṃtaptā muhūrtaṃ pitṛmātṛvat 02,070.022d@043_0049 hṛdayaiḥ śūnyabhūtais tair dharmarājapravāsajam 02,070.022d@043_0050 duḥkhaṃ saṃtārayanti sma naṣṭasaṃjñā ivābhavan 02,070.022d@043_0051 te vinīya tam āyāsaṃ dharmarājaviyogajam 02,070.022d@043_0052 śanair bruvaṃs tadānyonyaṃ vinaṣṭāḥ sma vayaṃ tv iti 02,070.022d@043_0053 tato visṛjya tān rājan prayātāḥ pāṇḍavās tadā 02,070.022d@043_0054 tataḥ sarve dvijā rājan paurāś ca strīgaṇaiḥ saha 02,070.022d@043_0055 vimṛśya vilapitvā ca snehāt pārthaṃ yayuḥ punaḥ 02,070.022d@043_0056 prākrośan bahudhā tatra vilapantaḥ punaḥ punaḥ 02,070.022d@043_0057 pāpaṃ prajānāṃ dharmād dhi dṛśyate balavattaram 02,070.022d@043_0058 śriyā hīnā babhūvuś ca pārthāś cāpi sudhārmikāḥ 02,070.022d@043_0059 evam atyarthakāruṇyaṃ vaca āsīj janasya ha 02,070.022d@043_0060 tataḥ ke cin mahātmānaṃ vilapanti yudhiṣṭhiram 02,070.022d@043_0061 apare bhīmasenaṃ tu vilapanti punaḥ punaḥ 02,070.022d@043_0062 ke cid vai vilapanti sma pārthaṃ śastrabhṛtāṃ varam 02,070.022d@043_0063 kāruṇyān nakulaṃ ke cit sahadevaṃ tathāpare 02,070.022d@043_0064 kṛṣṇāṃ ca rājaputrīṃ tāṃ satataṃ sukhasaṃyutām 02,070.022d@043_0065 anarhāṃ vanavāsasya vilapanty atha cāpare 02,070.022d@043_0066 teṣāṃ guṇāṃs tathoddiśya vilapyātha punaḥ punaḥ 02,070.022d@043_0067 evam ūcur mahārāja muhur jānapadās tathā 02,070.022d@043_0068 teṣāṃ vilapitaṃ śrutvā kuravaḥ sasuhṛdgaṇāḥ 02,070.022d@043_0069 strīṇāṃ ca puruṣāṇāṃ ca duḥkhitāḥ prayayur hriyā 02,070.022d@043_0070 tataḥ pārthān samālokya rājan yātān vanaṃ prati 02,070.022d@043_0071 bhīṣmadroṇakṛpāś caiva drauṇiś caiva tu saṃjayaḥ 02,070.022d@043_0072 viduraś ca vikarṇaś ca tathānye kurupuṃgavāḥ 02,070.022d@043_0073 viprāḥ paurāś ca rājendra tān yayuḥ śokakarśitāḥ 02,070.022d@043_0074 na kaś cid abravīt tatra dhārtarāṣṭrabhayāt tadā 02,070.022d@043_0075 tataḥ ke cid bruvanti sma brāhmaṇā nirbhayās tadā 02,070.022d@043_0076 śocamānān pāṇḍusutān atīva bharatarṣabha 02,070.022d@043_0077 viṣamaṃ paśyate rājā sarvadā tamasā vṛtaḥ 02,070.022d@043_0078 dhṛtarāṣṭraḥ sudurbuddhir na ca dharmaṃ prapaśyati 02,070.022d@043_0079 na hi pāpam apāpātmā rocayiṣyati pāṇḍavaḥ 02,070.022d@043_0080 bhīmo vā balināṃ śreṣṭho jiṣṇur vā rathināṃ varaḥ 02,070.022d@043_0081 kuta eva mahāprājñau mādrīputrau kariṣyataḥ 02,070.022d@043_0082 tad rājyaṃ pitṛtaḥ prāptaṃ dhṛtarāṣṭro na mṛṣyate 02,070.022d@043_0083 bhīṣmadroṇakṛpādīnām adharmam akhilaṃ bhavet 02,070.022d@043_0084 dyūtaṃ vārayituṃ śaktā na śekus tatra te tadā 02,070.022d@043_0085 vivāsyamānān āraṇye chaladyūtena pāṇḍavān 02,070.022d@043_0086 piteva hi nṛpo 'smākam abhūc chāṃtanavaḥ purā 02,070.022d@043_0087 vicitravīryo rājarṣiḥ pāṇḍuś caiva sudhārmikaḥ 02,070.022d@043_0088 asmin vai puruṣavyāghre vipravāsaṃ gate sati 02,070.022d@043_0089 dharmaśīlān imān prājñān sahitān pañca pāṇḍavān 02,070.022d@043_0090 dhṛtarāṣṭraḥ saputro vai nityaṃ duṣṭo na mṛṣyate 02,070.022d@043_0091 vayam etad amṛṣyantaḥ sarva eva purottamāt 02,070.022d@043_0092 kurūn vihāya gacchāmo yatra yāti yudhiṣṭhiraḥ 02,070.022d@043_0093 tāṃs tathā vadato viprān duḥkhitān duḥkhakarśitaḥ 02,070.022d@043_0094 uvāca paramaprīto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,070.022d@043_0095 paro vṛddho guruśreṣṭho dhṛtarāṣṭraḥ pitā mama 02,070.022d@043_0096 avaśyakāryā tatprītir asmābhir iti no vratam 02,070.022d@043_0097 bhavantaḥ suhṛdo 'smākam asmān kṛtvā pradakṣiṇam 02,070.022d@043_0098 putrair dāraiś ca dāsaiś ca nivartadhvaṃ gṛhān prati 02,070.022d@043_0099 draṣṭā vaḥ punar evāsmi trayodaśasamāgame 02,070.022d@043_0100 janamejayaḥ 02,070.022d@043_0100 ity uktvā dharmarājo 'tha tūṣṇīṃ bhūtvā yayau tadā 02,070.022d@043_0101 kathaṃ prayātāḥ pārthās te purād āraṇyakaṃ prati 02,070.022d@043_0102 vaiśaṃpāyanaḥ 02,070.022d@043_0102 nikṛtyā dhārtarāṣṭraiś ca tan me brūhi dvijottama 02,070.022d@043_0103 tathā vṛttaṃ mahārāja pārthānāṃ gamanaṃ śṛṇu 02,070.022d@043_0104 yathā rāmaḥ puraṃ tyaktvā purāyodhyāṃ vanaṃ yayau 02,070.022d@043_0105 lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā caiva bhāryayā 02,070.022d@043_0106 kaikeyyā kubjayā caiva rājñā daśarathena ca 02,070.022d@043_0107 rājyād vibhraṃśitas tais tu śriyaṃ tyaktvā vanaṃ yayau 02,070.022d@043_0108 tathaiva pāṇḍuputro 'tha dharmarājo nṛpottamaḥ 02,070.022d@043_0109 duryodhanena nīcena balinā saubalena ca 02,070.022d@043_0110 rājñā ca dhṛtarāṣṭreṇa chaladyūte tribhiḥ sthitaiḥ 02,070.022d@043_0111 rājyād vibhraṃśito rājā satāṃ dharmam anusmaran 02,070.022d@043_0112 puraṃ nāgāhvayaṃ tyaktvā śriyaṃ caiva sudurlabhām 02,070.022d@043_0113 bhrātṛbhiḥ saha rājendra kṛṣṇayā saha bhāryayā 02,070.022d@043_0114 rāmo yathā mahārāja dharmarājo yayau tathā 02,070.023a rājā ca dhṛtarāṣṭraḥ sa śokākulitacetanaḥ 02,070.023a*0601_01 **** **** putrāṇām anayaṃ tadā 02,070.023a*0601_02 dhyāyann udvignahṛdayaḥ śāntiṃ na smādhyagacchata 02,070.023a*0601_03 sa cintayann anekāgraḥ 02,070.023c kṣattuḥ saṃpreṣayām āsa śīghram āgamyatām iti 02,070.024a tato jagāma viduro dhṛtarāṣṭraniveśanam 02,070.024c taṃ paryapṛcchat saṃvigno dhṛtarāṣṭro narādhipaḥ 02,071.000*0602_00 vaiśaṃpāyana uvāca 02,071.000*0602_01 tam āgatam atho rājā viduraṃ dīrghadarśinam 02,071.000*0602_02 sāśaṅka iva papraccha dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 02,071.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 02,071.001a kathaṃ gacchati kaunteyo dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 02,071.001c bhīmasenaḥ savyasācī mādrīputrau ca tāv ubhau 02,071.002a dhaumyaś caiva kathaṃ kṣattar draupadī vā tapasvinī 02,071.002c śrotum icchāmy ahaṃ sarvaṃ teṣām aṅgaviceṣṭitam 02,071.003 vidura uvāca 02,071.003a vastreṇa saṃvṛtya mukhaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 02,071.003c bāhū viśālau kṛtvā tu bhīmo gacchati pāṇḍavaḥ 02,071.004a sikatā vapan savyasācī rājānam anugacchati 02,071.004c mādrīputraḥ sahadevo mukham ālipya gacchati 02,071.005a pāṃsūpaliptasarvāṅgo nakulaś cittavihvalaḥ 02,071.005c darśanīyatamo loke rājānam anugacchati 02,071.006a kṛṣṇā keśaiḥ praticchādya mukham āyatalocanā 02,071.006c darśanīyā prarudatī rājānam anugacchati 02,071.007a dhaumyo yāmyāni sāmāni raudrāṇi ca viśāṃ pate 02,071.007c gāyan gacchati mārgeṣu kuśān ādāya pāṇinā 02,071.008 dhṛtarāṣṭra uvāca 02,071.008a vividhānīha rūpāṇi kṛtvā gacchanti pāṇḍavāḥ 02,071.008c tan mamācakṣva vidura kasmād evaṃ vrajanti te 02,071.009 vidura uvāca 02,071.009a nikṛtasyāpi te putrair hṛte rājye dhaneṣu ca 02,071.009c na dharmāc calate buddhir dharmarājasya dhīmataḥ 02,071.010a yo 'sau rājā ghṛṇī nityaṃ dhārtarāṣṭreṣu bhārata 02,071.010c nikṛtyā krodhasaṃtapto nonmīlayati locane 02,071.011a nāhaṃ janaṃ nirdaheyaṃ dṛṣṭvā ghoreṇa cakṣuṣā 02,071.011c sa pidhāya mukhaṃ rājā tasmād gacchati pāṇḍavaḥ 02,071.012a yathā ca bhīmo vrajati tan me nigadataḥ śṛṇu 02,071.012c bāhvor bale nāsti samo mameti bharatarṣabha 02,071.013a bāhū viśālau kṛtvā tu tena bhīmo 'pi gacchati 02,071.013c bāhū darśayamāno hi bāhudraviṇadarpitaḥ 02,071.013e cikīrṣan karma śatrubhyo bāhudravyānurūpataḥ 02,071.014a pradiśañ śarasaṃpātān kuntīputro 'rjunas tadā 02,071.014c sikatā vapan savyasācī rājānam anugacchati 02,071.015a asaktāḥ sikatās tasya yathā saṃprati bhārata 02,071.015c asaktaṃ śaravarṣāṇi tathā mokṣyati śatruṣu 02,071.016a na me kaś cid vijānīyān mukham adyeti bhārata 02,071.016c mukham ālipya tenāsau sahadevo 'pi gacchati 02,071.017a nāhaṃ manāṃsy ādadeyaṃ mārge strīṇām iti prabho 02,071.017c pāṃsūpacitasarvāṅgo nakulas tena gacchati 02,071.018a ekavastrā tu rudatī muktakeśī rajasvalā 02,071.018c śoṇitāktārdravasanā draupadī vākyam abravīt 02,071.019a yatkṛte 'ham imāṃ prāptā teṣāṃ varṣe caturdaśe 02,071.019c hatapatyo hatasutā hatabandhujanapriyāḥ 02,071.020a bandhuśoṇitadigdhāṅgyo muktakeśyo rajasvalāḥ 02,071.020c evaṃ kṛtodakā nāryaḥ pravekṣyanti gajāhvayam 02,071.021a kṛtvā tu nairṛtān darbhān dhīro dhaumyaḥ purohitaḥ 02,071.021c sāmāni gāyan yāmyāni purato yāti bhārata 02,071.022a hateṣu bhārateṣv ājau kurūṇāṃ guravas tadā 02,071.022c evaṃ sāmāni gāsyantīty uktvā dhaumyo 'pi gacchati 02,071.022d*0603_01 prasthāpya pāṇḍavaśreṣṭhān niḥśeṣas te bhaviṣyati 02,071.022d*0603_02 iti dhaumyo vyavasito raudrasāmāni gāyati 02,071.022d*0603_02 dhṛtarāṣṭraḥ 02,071.022d*0603_03 kim abruvan nāgarikāḥ kiṃ vai jānapadā janāḥ 02,071.022d*0603_04 viduraḥ 02,071.022d*0603_04 sarvaṃ tattvena cācakṣva kṣattaḥ sarvam aśeṣataḥ 02,071.022d*0603_05 brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā ye 'nye vadanty atha 02,071.022d*0603_06 tac chṛṇuṣva mahārāja tvatkṛte ca mayā tava 02,071.023a hā hā gacchanti no nāthāḥ samavekṣadhvam īdṛśam 02,071.023b*0604_01 aho dhik kuruvṛddhānāṃ bālānām iva ceṣṭitam 02,071.023b*0604_02 rāṣṭrebhyaḥ pāṇḍudāyādāṃl lobhān nirvāsayanti ye 02,071.023b*0604_03 anāthāḥ sma vayaṃ sarve viyuktāḥ pāṇḍunandanaiḥ 02,071.023b*0604_04 durvinīteṣu lubdheṣu kā prītiḥ kauraveṣu naḥ 02,071.023c iti paurāḥ suduḥkhārtāḥ krośanti sma samantataḥ 02,071.024a evam ākāraliṅgais te vyavasāyaṃ manogatam 02,071.024c kathayantaḥ sma kaunteyā vanaṃ jagmur manasvinaḥ 02,071.025a evaṃ teṣu narāgryeṣu niryatsu gajasāhvayāt 02,071.025c anabhre vidyutaś cāsan bhūmiś ca samakampata 02,071.026a rāhur agrasad ādityam aparvaṇi viśāṃ pate 02,071.026c ulkā cāpy apasavyaṃ tu puraṃ kṛtvā vyaśīryata 02,071.027a pravyāharanti kravyādā gṛdhragomāyuvāyasāḥ 02,071.027c devāyatanacaityeṣu prākārāṭṭālakeṣu ca 02,071.028a evam ete mahotpātā vanaṃ gacchati pāṇḍave 02,071.028c bhāratānām abhāvāya rājan durmantrite tava 02,071.028d*0605_00 vaiśaṃpāyana uvāca 02,071.028d*0605_01 evaṃ pravadator eva tayos tatra viśāṃ pate 02,071.028d*0605_02 dhṛtarāṣṭrasya rājñaś ca vidurasya ca dhīmataḥ 02,071.028d*0606_00 vaiśaṃpāyanaḥ 02,071.028d*0606_01 evam uktvā tu viduras tūṣṇīm āsīd viśāṃ pate 02,071.029a nāradaś ca sabhāmadhye kurūṇām agrataḥ sthitaḥ 02,071.029c maharṣibhiḥ parivṛto raudraṃ vākyam uvāca ha 02,071.030a itaś caturdaśe varṣe vinaṅkṣyantīha kauravāḥ 02,071.030c duryodhanāparādhena bhīmārjunabalena ca 02,071.031a ity uktvā divam ākramya kṣipram antaradhīyata 02,071.031c brāhmīṃ śriyaṃ suvipulāṃ bibhrad devarṣisattamaḥ 02,071.031d@044_0001 tataḥ paurāś ca dīnās te gate pārthe vanaṃ tadā 02,071.031d@044_0002 gāvo hīnā yathā vatsaiḥ puraṃ praviviśuḥ punaḥ 02,071.031d@044_0003 tad ahṛṣṭam ivākūjaṃ gatotsavam ivābhavat 02,071.031d@044_0004 nagaraṃ hastinapuraṃ sastrībhṛtyakumārakam 02,071.031d@044_0005 sarve cāsan nirutsāhā vyādhinā bādhitā yathā 02,071.031d@044_0006 pārthān prati narā nityaṃ cintāśokaparāyaṇāḥ 02,071.031d@044_0007 tatra tatra kathāṃ cakruḥ samāsādya parasparam 02,071.031d@044_0008 kuntī ca bhṛśaduḥkhārtā putraiḥ sarvair vivarjitā 02,071.031d@044_0009 hīnavatsā yathā dhenur vilalāpa suduḥkhitā 02,071.031d@044_0010 vanaṃ gate dharmarāje duḥkhaśokaparāyaṇāḥ 02,071.031d@044_0011 babhūvuḥ kauravā vṛddhā bhṛśaṃ śokena pīḍitāḥ 02,071.031d@044_0012 tataḥ paurajanaḥ sarvaḥ śocann āste janādhipam 02,071.031d@044_0013 kurvāṇāś ca kathās tatra brāhmaṇāḥ pārthivaṃ prati 02,071.031d@044_0013 brāhmaṇāḥ 02,071.031d@044_0014 kathaṃ nu rājā dharmātmā vane vasati nirjane 02,071.031d@044_0015 tasyānujāś ca te nityaṃ kṛṣṇā ca drupadātmajā 02,071.031d@044_0016 sukhārhāpi ca duḥkhārtā kṛṣṇā vasati sā vane 02,071.031d@044_0017 evaṃ paurāś ca viprāś ca sadārāḥ sahaputrakāḥ 02,071.031d@044_0018 smarantaḥ pāṇḍavān sarve babhūvur bhṛśaduḥkhitāḥ 02,071.031d@044_0019 āviddhā iva śastreṇa nābhyanandan kathaṃ cana 02,071.031d@044_0020 saṃbhāṣyamāṇā api te na kiṃ cit pratyapūjayan 02,071.031d@044_0021 nabhuktvā naśayitvā te divā vā yadi vā niśi 02,071.031d@044_0022 śokopahatavijñānā naṣṭasaṃjñā ivābhavan 02,071.031d@044_0023 yadavasthā babhūvārtā ayodhyā nagarī purā 02,071.031d@044_0024 rāme vanaṃ gate duḥkhād dhṛtarājye salakṣmaṇe 02,071.031d@044_0025 tadavasthaṃ babhūvārtam adyedaṃ gajasāhvayam 02,071.031d@044_0026 vaiśaṃpāyanaḥ 02,071.031d@044_0026 gate pārthe vanaṃ duḥkhād dhṛtarājye sahānujaiḥ 02,071.031d@044_0027 vidurasya vacaḥ śrutvā nāgarasya giraṃ ca vai 02,071.031d@044_0028 bhayān mumoha śokāc ca dhṛtarāṣṭraḥ sabāndhavaḥ 02,071.032a tato duryodhanaḥ karṇaḥ śakuniś cāpi saubalaḥ 02,071.032c droṇaṃ dvīpam amanyanta rājyaṃ cāsmai nyavedayan 02,071.033a athābravīt tato droṇo duryodhanam amarṣaṇam 02,071.033c duḥśāsanaṃ ca karṇaṃ ca sarvān eva ca bhāratān 02,071.034a avadhyān pāṇḍavān āhur devaputrān dvijātayaḥ 02,071.034c ahaṃ tu śaraṇaṃ prāptān vartamāno yathābalam 02,071.035a gatān sarvātmanā bhaktyā dhārtarāṣṭrān sarājakān 02,071.035c notsahe samabhityaktuṃ daivamūlam ataḥ param 02,071.036a dharmataḥ pāṇḍuputrā vai vanaṃ gacchanti nirjitāḥ 02,071.036c te ca dvādaśa varṣāṇi vane vatsyanti kauravāḥ 02,071.037a caritabrahmacaryāś ca krodhāmarṣavaśānugāḥ 02,071.037c vairaṃ pratyānayiṣyanti mama duḥkhāya pāṇḍavāḥ 02,071.038a mayā tu bhraṃśito rājyād drupadaḥ sakhivigrahe 02,071.038c putrārtham ayajat krodhād vadhāya mama bhārata 02,071.039a yājopayājatapasā putraṃ lebhe sa pāvakāt 02,071.039c dhṛṣṭadyumnaṃ draupadīṃ ca vedīmadhyāt sumadhyamām 02,071.039d*0607_01 dhṛṣṭadyumnas tu pārthānāṃ śyālaḥ saṃbandhitāṃ gataḥ 02,071.039d*0607_02 pāṇḍavānāṃ priyataras tasmān māṃ bhayam āviśat 02,071.040a jvālāvarṇo devadatto dhanuṣmān kavacī śarī 02,071.040c martyadharmatayā tasmād iti māṃ bhayam āviśat 02,071.041a gato hi pakṣatāṃ teṣāṃ pārṣataḥ puruṣarṣabhaḥ 02,071.041b*0608_01 rathātirathasaṃkhyāyāṃ yo 'graṇīr arjuno yuvā 02,071.041c sṛṣṭaprāṇo bhṛśataraṃ tasmād yotsye tavāribhiḥ 02,071.041d*0609_01 kim anyad duḥkham adhikaṃ paramaṃ bhuvi kauravāḥ 02,071.041d*0609_02 dhṛṣṭadyumno droṇamṛtyur iti viprathitaṃ vacaḥ 02,071.042a madvadhāya śruto hy eṣa loke cāpy ativiśrutaḥ 02,071.042c nūnaṃ so 'yam anuprāptas tvatkṛte kālaparyayaḥ 02,071.043a tvaritāḥ kuruta śreyo naitad etāvatā kṛtam 02,071.043c muhūrtaṃ sukham evaitat tālacchāyeva haimanī 02,071.044a yajadhvaṃ ca mahāyajñair bhogān aśnīta datta ca 02,071.044c itaś caturdaśe varṣe mahat prāpsyatha vaiśasam 02,071.044c*0610_01 **** **** vṛtte bhīrubhayaṃkaram 02,071.044c*0610_02 duryodhana mahābāho 02,071.045a duryodhana niśamyaitat pratipadya yathecchasi 02,071.045c sāma vā pāṇḍaveyeṣu prayuṅkṣva yadi manyase 02,071.046 vaiśaṃpāyana uvāca 02,071.046a droṇasya vacanaṃ śrutvā dhṛtarāṣṭro 'bravīd idam 02,071.046c samyag āha guruḥ kṣattar upāvartaya pāṇḍavān 02,071.047a yadi vā na nivartante satkṛtā yāntu pāṇḍavāḥ 02,071.047c saśastrarathapādātā bhogavantaś ca putrakāḥ 02,072.001 vaiśaṃpāyana uvāca 02,072.001a vanaṃ gateṣu pārtheṣu nirjiteṣu durodare 02,072.001c dhṛtarāṣṭraṃ mahārāja tadā cintā samāviśat 02,072.002a taṃ cintayānam āsīnaṃ dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram 02,072.002c niḥśvasantam anekāgram iti hovāca saṃjayaḥ 02,072.003a avāpya vasusaṃpūrṇāṃ vasudhāṃ vasudhādhipa 02,072.003c pravrājya pāṇḍavān rājyād rājan kim anuśocasi 02,072.004 dhṛtarāṣṭra uvāca 02,072.004a aśocyaṃ tu kutas teṣāṃ yeṣāṃ vairaṃ bhaviṣyati 02,072.004c pāṇḍavair yuddhaśauṇḍair hi mitravadbhir mahārathaiḥ 02,072.005 saṃjaya uvāca 02,072.005a tavedaṃ sukṛtaṃ rājan mahad vairaṃ bhaviṣyati 02,072.005c vināśaḥ sarvalokasya sānubandho bhaviṣyati 02,072.006a vāryamāṇo 'pi bhīṣmeṇa droṇena vidureṇa ca 02,072.006c pāṇḍavānāṃ priyāṃ bhāryāṃ draupadīṃ dharmacāriṇīm 02,072.007a prāhiṇod ānayeheti putro duryodhanas tava 02,072.007c sūtaputraṃ sumandātmā nirlajjaḥ prātikāminam 02,072.007d*0611_01 prāhiṇod draupadīhetor ānayeti punaḥ punaḥ 02,072.008 dhṛtarāṣṭra uvāca 02,072.008a yasmai devāḥ prayacchanti puruṣāya parābhavam 02,072.008c buddhiṃ tasyāpakarṣanti so 'pācīnāni paśyati 02,072.009a buddhau kaluṣabhūtāyāṃ vināśe pratyupasthite 02,072.009c anayo nayasaṃkāśo hṛdayān nāpasarpati 02,072.010a anarthāś cārtharūpeṇa arthāś cānartharūpiṇaḥ 02,072.010c uttiṣṭhanti vināśānte naraṃ tac cāsya rocate 02,072.011a na kālo daṇḍam udyamya śiraḥ kṛntati kasya cit 02,072.011c kālasya balam etāvad viparītārthadarśanam 02,072.012a āsāditam idaṃ ghoraṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam 02,072.012c pāñcālīm apakarṣadbhiḥ sabhāmadhye tapasvinīm 02,072.012d*0612_01 raktatvak*nakhīṃ śyāmāṃ pūrṇacandranibhānanām 02,072.012d*0612_02 śucismitāṃ * * * * * * * manalātmajām 02,072.013a ayonijāṃ rūpavatīṃ kule jātāṃ vibhāvarīm 02,072.013c ko nu tāṃ sarvadharmajñāṃ paribhūya yaśasvinīm 02,072.014a paryānayet sabhāmadhyam ṛte durdyūtadevinam 02,072.014b*0613_01 keśagraham anuprāptāṃ krośantīṃ kurarīm iva 02,072.014c strīdharmiṇīṃ varārohāṃ śoṇitena samukṣitām 02,072.015a ekavastrāṃ ca pāñcālīṃ pāṇḍavān abhyavekṣatīm 02,072.015c hṛtasvān bhraṣṭacittāṃs tān hṛtadārān hṛtaśriyaḥ 02,072.016a vihīnān sarvakāmebhyo dāsabhāvavaśaṃ gatān 02,072.016c dharmapāśaparikṣiptān aśaktān iva vikrame 02,072.017a kruddhām amarṣitāṃ kṛṣṇāṃ duḥkhitāṃ kurusaṃsadi 02,072.017c duryodhanaś ca karṇaś ca kaṭukāny abhyabhāṣatām 02,072.017d*0614_01 sukhena svaptum iccheta viṣaṃ pītveva mānavaḥ 02,072.017d*0615_01 iti sarvam idaṃ rājann ākulaṃ pratibhāti me 02,072.018a tasyāḥ kṛpaṇacakṣurbhyāṃ pradahyetāpi medinī 02,072.018c api śeṣaṃ bhaved adya putrāṇāṃ mama saṃjaya 02,072.019a bhāratānāṃ striyaḥ sarvā gāndhāryā saha saṃgatāḥ 02,072.019c prākrośan bhairavaṃ tatra dṛṣṭvā kṛṣṇāṃ sabhāgatām 02,072.019d*0616_01 prākrośati varaṃ tatra gomāyur bharatarṣabha 02,072.019d*0617_01 dharmiṣṭhāṃ dharmapatnīṃ ca rūpayauvanaśālinīm 02,072.019d*0617_02 prajābhiḥ saha saṃgamya hy anuśocanti nityaśaḥ 02,072.019d*0618_01 prākrośad bhairavaṃ tatra dṛṣṭvā gomāyur utkaṭam 02,072.020a agnihotrāṇi sāyāhne na cāhūyanta sarvaśaḥ 02,072.020c brāhmaṇāḥ kupitāś cāsan draupadyāḥ parikarṣaṇe 02,072.021a āsīn niṣṭānako ghoro nirghātaś ca mahān abhūt 02,072.021c divolkāś cāpatan ghorā rāhuś cārkam upāgrasat 02,072.021e aparvaṇi mahāghoraṃ prajānāṃ janayan bhayam 02,072.022a tathaiva rathaśālāsu prādurāsīd dhutāśanaḥ 02,072.022c dhvajāś ca vyavaśīryanta bharatānām abhūtaye 02,072.023a duryodhanasyāgnihotre prākrośan bhairavaṃ śivāḥ 02,072.023c tās tadā pratyabhāṣanta rāsabhāḥ sarvatodiśam 02,072.024a prātiṣṭhata tato bhīṣmo droṇena saha saṃjaya 02,072.024c kṛpaś ca somadattaś ca bāhlīkaś ca mahārathaḥ 02,072.025a tato 'ham abruvaṃ tatra vidureṇa pracoditaḥ 02,072.025c varaṃ dadāni kṛṣṇāyai kāṅkṣitaṃ yad yad icchati 02,072.026a avṛṇot tatra pāñcālī pāṇḍavān amitaujasaḥ 02,072.026c sarathān sadhanuṣkāṃś cāpy anujñāsiṣam apy aham 02,072.027a athābravīn mahāprājño viduraḥ sarvadharmavit 02,072.027c etadantāḥ stha bharatā yad vaḥ kṛṣṇā sabhāṃ gatā 02,072.028a eṣā pāñcālarājasya sutaiṣā śrīr anuttamā 02,072.028c pāñcālī pāṇḍavān etān daivasṛṣṭopasarpati 02,072.029a tasyāḥ pārthāḥ parikleśaṃ na kṣaṃsyante 'tyamarṣaṇāḥ 02,072.029c vṛṣṇayo vā maheṣvāsāḥ pāñcālā vā mahaujasaḥ 02,072.030a tena satyābhisaṃdhena vāsudevena rakṣitāḥ 02,072.030c āgamiṣyati bībhatsuḥ pāñcālair abhirakṣitaḥ 02,072.031a teṣāṃ madhye maheṣvāso bhīmaseno mahābalaḥ 02,072.031c āgamiṣyati dhunvāno gadāṃ daṇḍam ivāntakaḥ 02,072.032a tato gāṇḍīvanirghoṣaṃ śrutvā pārthasya dhīmataḥ 02,072.032c gadāvegaṃ ca bhīmasya nālaṃ soḍhuṃ narādhipāḥ 02,072.033a tatra me rocate nityaṃ pārthaiḥ sārdhaṃ na vigrahaḥ 02,072.033c kurubhyo hi sadā manye pāṇḍavāñ śaktimattarān 02,072.034a tathā hi balavān rājā jarāsaṃdho mahādyutiḥ 02,072.034c bāhupraharaṇenaiva bhīmena nihato yudhi 02,072.035a tasya te śama evāstu pāṇḍavair bharatarṣabha 02,072.035c ubhayoḥ pakṣayor yuktaṃ kriyatām aviśaṅkayā 02,072.035d*0619_01 evaṃ kṛte mahārāja paraṃ śreyas tvam āpsyasi 02,072.036a evaṃ gāvalgaṇe kṣattā dharmārthasahitaṃ vacaḥ 02,072.036c uktavān na gṛhītaṃ ca mayā putrahitepsayā 02,072.036d*0620_01 ataḥ paraṃ tṛtīyaṃ tu jñeyam āraṇyakaṃ mahat 02,072.036d*0620_02 pratisaṃdhir ayaṃ ślokas tasyāyaṃ parikīrtitaḥ 02,072.036d*0620_02 janamejayaḥ 02,072.036d*0620_03 evaṃ dyūtajitāḥ pārthāḥ kopitāś ca durātmabhiḥ 02,072.036d*0620_04 dhārtarāṣṭraiḥ sahāmātyair nikṛtyā dvijasattama 02,072.036d*0621_01 sabhāparvaṇi saṃkhyānaṃ kathitaṃ tattvabuddhinā 02,072.036d*0621_02 adhyāyāḥ saptatir jñeyās tathā dvau cātra saṃkhyayā 02,072.036d*0621_03 ślokānāṃ dve sahasre tu pañca ślokaśatāni ca 02,072.036d*0621_04 ślokās tathaiva navatiḥ parvaṇy asmin prakīrtitāḥ 02,072.036d*0621_05 vṛttāntāś ca tathākhyātās trayastriṃśan mahātmanā 02,072.036d*0621_06 etat sarvaṃ sabhāparva vyākhyātaṃ paramarṣiṇā 02,072.036d*0622_01 etat sarvaṃ sabhāparva mayākhyātaṃ maharṣayaḥ 02,072.036d*0622_02 adhyāyāḥ saptatir jñeyās tathā dvau cātra saṃkhyayā 02,072.036d*0622_03 ślokānāṃ dve sahasre tu sapta ślokaśatāni ca 02,072.036d*0622_04 ślokāś caikādaśa tathā parvaṇy asmin prakīrtitāḥ 02,072.036d*0623_01 rasadānaṃ prakartavyam asmin parvaṇi saṃśrute 02,072.036d*0623_02 phalāni tatra deyāni yathāvibhavataḥ sataḥ 02,072.036d*0624_01 adhyāyāḥ saptatir jñeyās tathā dvau cātra saṃkhyayā 02,072.036d*0624_02 ślokānāṃ dve sahasre tu pañca ślokaśatāni ca 02,072.036d*0624_03 ślokāś caikādaśa tathā parvaṇy asmin prakīrtitāḥ 02,072.036d*0624_04 ataḥ paraṃ tṛtīyaṃ tu jñeyam āraṇyakaṃ mahat 02,072.036d*0625_01 apūpaiś caiva pūpaiś ca modakaiś ca samanvitam 02,072.036d*0625_02 sabhāparvaṇi rājendra haviṣyaṃ bhojayed dvijān 02,072.036d*0626_01 tato mūlaphalaṃ prāpya pāyasaṃ madhusarpiṣā 02,072.036d*0626_02 āstīke bhojayed rājan dadyāc caiva (D2 -naṃ) guḍodanam 02,072.036d*0626_03 apūpaiś caiva pūpaiś ca modakaiś ca samanvitam 02,072.036d*0626_04 sabhāparvaṇi rājendra haviṣyaṃ bhojayed dvijān 02,072.036d*0626_05 ya idaṃ śṛṇuyān nityaṃ sabhāparva suniścitam 02,072.036d*0626_06 na tasya kutra cit kaś cit kadā cit kleśasaṃbhavaḥ 02,072.036d*0626_07 sabhāparvāntare samyag vanaparva prakīrtitam 02,072.036d*0626_08 aṣṭādaśapurāṇānāṃ kathā tatrātivistṛtā 02,072.036d*0626_09 yasya śravaṇamātreṇa na mohaṃ yānti mānavāḥ 02,072.036d*0626_10 kaṣṭaṃ tīrtvā dhruvaṃ labdhvā svasthānaṃ prāpnuyān naraḥ 02,072.036d*0626_11 na viyogaś ca śokaś ca jāyate sarvathā kva cit 02,072.036d*0627_01 ādiḥ sabhā vanavirāṭam athodyamaś ca 02,072.036d*0627_01 abaddhaṃ vā subaddhaṃ vā mama doṣo na vidyate 02,072.036d*0627_02 bhīṣmo gurū ravijaśalyasasauptikaṃ ca 02,072.036d*0627_03 strīparva śāntir anuśāsanam aśvamedho 02,072.036d*0627_04 vyāsāśramaṃ muśalayānadivāvarohaḥ 02,072.036d*0628_01 karakṛtam aparādhaṃ kṣantum arhanti santaḥ 02,072.036d*0628_02 yad akṣarapadabhraṣṭaṃ mātrāhīnaṃ ca yad bhavet 02,072.036d*0629_01 yādṛśaṃ pustakaṃ dṛṣṭvā [read -ṣṭaṃ] tādṛśaṃ likhitaṃ mayā 02,072.036d*0629_02 abaddhaṃ vā subaddhaṃ vā mama doṣo na vidyate 02,072.036d*0630_01 smṛte sakalakalyāṇabhājanaṃ yatra jāyate 02,072.036d*0630_02 puruṣas tam ajaṃ nityaṃ vrajāmi śaraṇaṃ harim 02,072.036d*0630_03 karmaṇā manasā vācā yā ceṣṭā mama nityaśaḥ 02,072.036d*0630_04 keśavārādhane sākṣāj janmajanmāntareṣv api