03,001.000*0001_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 03,001.000*0001_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet 03,001.000*0002_01 śuklāmbaradharaṃ viṣṇuṃ śaśivarṇaṃ caturbhujam 03,001.000*0002_02 prasannavadanaṃ dhyāyet sarvavighnopaśāntaye 03,001.000*0003_01 oṃ vyāsaṃ vasiṣṭhanaptāraṃ śakteḥ pautram akalmaṣam 03,001.000*0003_02 parāśarātmajaṃ vande śukatātaṃ taponidhim 03,001.000*0003_03 vyāsāya viṣṇurūpāya vyāsarūpāya viṣṇave 03,001.000*0003_04 namo vai brahmanidhaye vāsiṣṭhāya namo namaḥ 03,001.001 janamejaya uvāca 03,001.001a evaṃ dyūtajitāḥ pārthāḥ kopitāś ca durātmabhiḥ 03,001.001c dhārtarāṣṭraiḥ sahāmātyair nikṛtyā dvijasattama 03,001.002a śrāvitāḥ paruṣā vācaḥ sṛjadbhir vairam uttamam 03,001.002c kim akurvanta kauravyā mama pūrvapitāmahāḥ 03,001.003a kathaṃ caiśvaryavibhraṣṭāḥ sahasā duḥkham eyuṣaḥ 03,001.003c vane vijahrire pārthāḥ śakrapratimatejasaḥ 03,001.004a ke cainān anvavartanta prāptān vyasanam uttamam 03,001.004c kimāhārāḥ kimācārāḥ kva ca vāso mahātmanām 03,001.005a kathaṃ dvādaśa varṣāṇi vane teṣāṃ mahātmanām 03,001.005c vyatīyur brāhmaṇaśreṣṭha śūrāṇām arighātinām 03,001.006a kathaṃ ca rājaputrī sā pravarā sarvayoṣitām 03,001.006c pativratā mahābhāgā satataṃ satyavādinī 03,001.006e vanavāsam aduḥkhārhā dāruṇaṃ pratyapadyata 03,001.007a etad ācakṣva me sarvaṃ vistareṇa tapodhana 03,001.007c śrotum icchāmi caritaṃ bhūridraviṇatejasām 03,001.007e kathyamānaṃ tvayā vipra paraṃ kautūhalaṃ hi me 03,001.008 vaiśaṃpāyana uvāca 03,001.008a evaṃ dyūtajitāḥ pārthāḥ kopitāś ca durātmabhiḥ 03,001.008c dhārtarāṣṭraiḥ sahāmātyair niryayur gajasāhvayāt 03,001.009a vardhamānapuradvāreṇābhiniṣkramya te tadā 03,001.009c udaṅmukhāḥ śastrabhṛtaḥ prayayuḥ saha kṛṣṇayā 03,001.010a indrasenādayaś cainān bhṛtyāḥ paricaturdaśa 03,001.010c rathair anuyayuḥ śīghraiḥ striya ādāya sarvaśaḥ 03,001.010d*0004_01 tatas te puruṣavyāghrā rathān āsthāya bhārata 03,001.010d*0004_02 dadṛśur jāhnavītīre pramāṇākhyaṃ mahāvaṭam 03,001.011a vrajatas tān viditvā tu paurāḥ śokābhipīḍitāḥ 03,001.011c garhayanto 'sakṛd bhīṣmaviduradroṇagautamān 03,001.011e ūcur vigatasaṃtrāsāḥ samāgamya parasparam 03,001.012a nedam asti kulaṃ sarvaṃ na vayaṃ na ca no gṛhāḥ 03,001.012c yatra duryodhanaḥ pāpaḥ saubaleyena pālitaḥ 03,001.012e karṇaduḥśāsanābhyāṃ ca rājyam etac cikīrṣati 03,001.013a no cet kulaṃ na cācāro na dharmo 'rthaḥ kutaḥ sukham 03,001.013c yatra pāpasahāyo 'yaṃ pāpo rājyaṃ bubhūṣate 03,001.014a duryodhano gurudveṣī tyaktācārasuhṛjjanaḥ 03,001.014c arthalubdho 'bhimānī ca nīcaḥ prakṛtinirghṛṇaḥ 03,001.015a neyam asti mahī kṛtsnā yatra duryodhano nṛpaḥ 03,001.015c sādhu gacchāmahe sarve yatra gacchanti pāṇḍavāḥ 03,001.016a sānukrośā mahātmāno vijitendriyaśatravaḥ 03,001.016c hrīmantaḥ kīrtimantaś ca dharmācāraparāyaṇāḥ 03,001.017a evam uktvānujagmus tān pāṇḍavāṃs te sametya ca 03,001.017c ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve tān kuntīmādrinandanān 03,001.018a kva gamiṣyatha bhadraṃ vas tyaktvāsmān duḥkhabhāginaḥ 03,001.018c vayam apy anuyāsyāmo yatra yūyaṃ gamiṣyatha 03,001.019a adharmeṇa jitāñ śrutvā yuṣmāṃs tyaktaghṛṇaiḥ paraiḥ 03,001.019c udvignāḥ sma bhṛśaṃ sarve nāsmān hātum ihārhatha 03,001.020a bhaktānuraktāḥ suhṛdaḥ sadā priyahite ratān 03,001.020c kurājādhiṣṭhite rājye na vinaśyema sarvaśaḥ 03,001.021a śrūyatāṃ cābhidhāsyāmo guṇadoṣān nararṣabhāḥ 03,001.021c śubhāśubhādhivāsena saṃsargaṃ kurute yathā 03,001.022a vastram āpas tilān bhūmiṃ gandho vāsayate yathā 03,001.022c puṣpāṇām adhivāsena tathā saṃsargajā guṇāḥ 03,001.023a mohajālasya yonir hi mūḍhair eva samāgamaḥ 03,001.023c ahany ahani dharmasya yoniḥ sādhusamāgamaḥ 03,001.024a tasmāt prājñaiś ca vṛddhaiś ca susvabhāvais tapasvibhiḥ 03,001.024c sadbhiś ca saha saṃsargaḥ kāryaḥ śamaparāyaṇaiḥ 03,001.025a yeṣāṃ trīṇy avadātāni yonir vidyā ca karma ca 03,001.025c tān sevet taiḥ samāsyā hi śāstrebhyo 'pi garīyasī 03,001.026a nirārambhā hy api vayaṃ puṇyaśīleṣu sādhuṣu 03,001.026c puṇyam evāpnuyāmeha pāpaṃ pāpopasevanāt 03,001.027a asatāṃ darśanāt sparśāt saṃjalpanasahāsanāt 03,001.027c dharmācārāḥ prahīyante na ca sidhyanti mānavāḥ 03,001.028a buddhiś ca hīyate puṃsāṃ nīcaiḥ saha samāgamāt 03,001.028c madhyamair madhyatāṃ yāti śreṣṭhatāṃ yāti cottamaiḥ 03,001.028d*0005_01 anīcair nāpy aviṣayair nādharmiṣṭhair viśeṣataḥ 03,001.029a ye guṇāḥ kīrtitā loke dharmakāmārthasaṃbhavāḥ 03,001.029c lokācārātmasaṃbhūtā vedoktāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ 03,001.030a te yuṣmāsu samastāś ca vyastāś caiveha sadguṇāḥ 03,001.030c icchāmo guṇavan madhye vastuṃ śreyo 'bhikāṅkṣiṇaḥ 03,001.031 yudhiṣṭhira uvāca 03,001.031a dhanyā vayaṃ yad asmākaṃ snehakāruṇyayantritāḥ 03,001.031c asato 'pi guṇān āhur brāhmaṇapramukhāḥ prajāḥ 03,001.032a tad ahaṃ bhrātṛsahitaḥ sarvān vijñāpayāmi vaḥ 03,001.032c nānyathā tad dhi kartavyam asmatsnehānukampayā 03,001.033a bhīṣmaḥ pitāmaho rājā viduro jananī ca me 03,001.033c suhṛjjanaś ca prāyo me nagare nāgasāhvaye 03,001.034a te tv asmaddhitakāmārthaṃ pālanīyāḥ prayatnataḥ 03,001.034c yuṣmābhiḥ sahitaiḥ sarvaiḥ śokasaṃtāpavihvalāḥ 03,001.035a nivartatāgatā dūraṃ samāgamanaśāpitāḥ 03,001.035c svajane nyāsabhūte me kāryā snehānvitā matiḥ 03,001.036a etad dhi mama kāryāṇāṃ paramaṃ hṛdi saṃsthitam 03,001.036c sukṛtānena me tuṣṭiḥ satkāraś ca bhaviṣyati 03,001.037 vaiśaṃpāyana uvāca 03,001.037a tathānumantritās tena dharmarājena tāḥ prajāḥ 03,001.037c cakrur ārtasvaraṃ ghoraṃ hā rājann iti duḥkhitāḥ 03,001.038a guṇān pārthasya saṃsmṛtya duḥkhārtāḥ paramāturāḥ 03,001.038c akāmāḥ saṃnyavartanta samāgamyātha pāṇḍavān 03,001.039a nivṛtteṣu tu paureṣu rathān āsthāya pāṇḍavāḥ 03,001.039c prajagmur jāhnavītīre pramāṇākhyaṃ mahāvaṭam 03,001.040a taṃ te divasaśeṣeṇa vaṭaṃ gatvā tu pāṇḍavāḥ 03,001.040c ūṣus tāṃ rajanīṃ vīrāḥ saṃspṛśya salilaṃ śuci 03,001.040e udakenaiva tāṃ rātrim ūṣus te duḥkhakarśitāḥ 03,001.041a anujagmuś ca tatraitān snehāt ke cid dvijātayaḥ 03,001.041c sāgnayo 'nagnayaś caiva saśiṣyagaṇabāndhavāḥ 03,001.041e sa taiḥ parivṛto rājā śuśubhe brahmavādibhiḥ 03,001.042a teṣāṃ prāduṣkṛtāgnīnāṃ muhūrte ramyadāruṇe 03,001.042c brahmaghoṣapuraskāraḥ saṃjalpaḥ samajāyata 03,001.043a rājānaṃ tu kuruśreṣṭhaṃ te haṃsamadhurasvarāḥ 03,001.043c āśvāsayanto viprāgryāḥ kṣapāṃ sarvāṃ vyanodayan 03,001.043d*0006_01 rājā tu bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ tathā sarvaiḥ suhṛdgaṇaiḥ 03,001.043d*0006_02 aśeta tāṃ niśāṃ rājā duḥkhaśokasamāhataḥ 03,002.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,002.001a prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ teṣām akliṣṭakarmaṇām 03,002.001c vanaṃ yiyāsatāṃ viprās tasthur bhikṣābhujo 'grataḥ 03,002.001e tān uvāca tato rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 03,002.002a vayaṃ hi hṛtasarvasvā hṛtarājyā hṛtaśriyaḥ 03,002.002c phalamūlāmiṣāhārā vanaṃ yāsyāma duḥkhitāḥ 03,002.003a vanaṃ ca doṣabahulaṃ bahuvyālasarīsṛpam 03,002.003c parikleśaś ca vo manye dhruvaṃ tatra bhaviṣyati 03,002.004a brāhmaṇānāṃ parikleśo daivatāny api sādayet 03,002.004c kiṃ punar mām ito viprā nivartadhvaṃ yatheṣṭataḥ 03,002.005 brāhmaṇā ūcuḥ 03,002.005a gatir yā bhavatāṃ rājaṃs tāṃ vayaṃ gantum udyatāḥ 03,002.005c nārhathāsmān parityaktuṃ bhaktān saddharmadarśinaḥ 03,002.006a anukampāṃ hi bhakteṣu daivatāny api kurvate 03,002.006c viśeṣato brāhmaṇeṣu sadācārāvalambiṣu 03,002.007 yudhiṣṭhira uvāca 03,002.007a mamāpi paramā bhaktir brāhmaṇeṣu sadā dvijāḥ 03,002.007c sahāyaviparibhraṃśas tv ayaṃ sādayatīva mām 03,002.008a āhareyur hi me ye 'pi phalamūlamṛgāṃs tathā 03,002.008c ta ime śokajair duḥkhair bhrātaro me vimohitāḥ 03,002.009a draupadyā viprakarṣeṇa rājyāpaharaṇena ca 03,002.009c duḥkhānvitān imān kleśair nāhaṃ yoktum ihotsahe 03,002.010 brāhmaṇā ūcuḥ 03,002.010a asmatpoṣaṇajā cintā mā bhūt te hṛdi pārthiva 03,002.010c svayam āhṛtya vanyāni anuyāsyāmahe vayam 03,002.011a anudhyānena japyena vidhāsyāmaḥ śivaṃ tava 03,002.011c kathābhiś cānukūlābhiḥ saha raṃsyāmahe vane 03,002.012 yudhiṣṭhira uvāca 03,002.012a evam etan na saṃdeho rameyaṃ brāhmaṇaiḥ saha 03,002.012c nyūnabhāvāt tu paśyāmi pratyādeśam ivātmanaḥ 03,002.013a kathaṃ drakṣyāmi vaḥ sarvān svayam āhṛtabhojanān 03,002.013c madbhaktyā kliśyato 'narhān dhik pāpān dhṛtarāṣṭrajān 03,002.014 vaiśaṃpāyana uvāca 03,002.014a ity uktvā sa nṛpaḥ śocan niṣasāda mahītale 03,002.014c tam adhyātmaratir vidvāñ śaunako nāma vai dvijaḥ 03,002.014e yoge sāṃkhye ca kuśalo rājānam idam abravīt 03,002.015a śokasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni ca 03,002.015c divase divase mūḍham āviśanti na paṇḍitam 03,002.016a na hi jñānaviruddheṣu bahudoṣeṣu karmasu 03,002.016c śreyoghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ 03,002.017a aṣṭāṅgāṃ buddhim āhur yāṃ sarvāśreyovighātinīm 03,002.017c śrutismṛtisamāyuktāṃ sā rājaṃs tvayy avasthitā 03,002.017d*0007_01 śuśrūṣā śravaṇaṃ caiva grahaṇaṃ dhāraṇaṃ tathā 03,002.017d*0007_02 ūhāpoho 'pi vijñānaṃ tattvajñānaṃ ca dhīguṇāḥ 03,002.018a arthakṛcchreṣu durgeṣu vyāpatsu svajanasya ca 03,002.018c śārīramānasair duḥkhair na sīdanti bhavadvidhāḥ 03,002.019a śrūyatāṃ cābhidhāsyāmi janakena yathā purā 03,002.019c ātmavyavasthānakarā gītāḥ ślokā mahātmanā 03,002.020a manodehasamutthābhyāṃ duḥkhābhyām arditaṃ jagat 03,002.020c tayor vyāsasamāsābhyāṃ śamopāyam imaṃ śṛṇu 03,002.020d*0008_01 vyādhayo 'tra śarīre 'smin vātapittakaphodbhavāḥ 03,002.020d*0008_02 ajīrṇaprabhavāḥ sarve duḥkhāḥ pāpodbhavās tathā 03,002.021a vyādher aniṣṭasaṃsparśāc chramād iṣṭavivarjanāt 03,002.021c duḥkhaṃ caturbhiḥ śārīraṃ kāraṇaiḥ saṃpravartate 03,002.022a tad āśupratikārāc ca satataṃ cāvicintanāt 03,002.022c ādhivyādhipraśamanaṃ kriyāyogadvayena tu 03,002.023a matimanto hy ato vaidyāḥ śamaṃ prāg eva kurvate 03,002.023c mānasasya priyākhyānaiḥ saṃbhogopanayair nṛṇām 03,002.024a mānasena hi duḥkhena śarīram upatapyate 03,002.024c ayaḥpiṇḍena taptena kumbhasaṃstham ivodakam 03,002.025a mānasaṃ śamayet tasmāj jñānenāgnim ivāmbunā 03,002.025c praśānte mānase duḥkhe śārīram upaśāmyati 03,002.026a manaso duḥkhamūlaṃ tu sneha ity upalabhyate 03,002.026c snehāt tu sajjate jantur duḥkhayogam upaiti ca 03,002.027a snehamūlāni duḥkhāni snehajāni bhayāni ca 03,002.027c śokaharṣau tathāyāsaḥ sarvaṃ snehāt pravartate 03,002.028a snehāt karaṇarāgaś ca prajajñe vaiṣayas tathā 03,002.028c aśreyaskāv ubhāv etau pūrvas tatra guruḥ smṛtaḥ 03,002.029a koṭarāgnir yathāśeṣaṃ samūlaṃ pādapaṃ dahet 03,002.029c dharmārthinaṃ tathālpo 'pi rāgadoṣo vināśayet 03,002.030a viprayoge na tu tyāgī doṣadarśī samāgamāt 03,002.030c virāgaṃ bhajate jantur nirvairo niṣparigrahaḥ 03,002.031a tasmāt snehaṃ svapakṣebhyo mitrebhyo dhanasaṃcayāt 03,002.031c svaśarīrasamutthaṃ tu jñānena vinivartayet 03,002.032a jñānānviteṣu mukhyeṣu śāstrajñeṣu kṛtātmasu 03,002.032c na teṣu sajjate snehaḥ padmapatreṣv ivodakam 03,002.033a rāgābhibhūtaḥ puruṣaḥ kāmena parikṛṣyate 03,002.033c icchā saṃjāyate tasya tatas tṛṣṇā pravartate 03,002.034a tṛṣṇā hi sarvapāpiṣṭhā nityodvegakarī nṛṇām 03,002.034c adharmabahulā caiva ghorā pāpānubandhinī 03,002.035a yā dustyajā durmatibhir yā na jīryati jīryataḥ 03,002.035c yo 'sau prāṇāntiko rogas tāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham 03,002.036a anādyantā tu sā tṛṣṇā antardehagatā nṛṇām 03,002.036c vināśayati saṃbhūtā ayonija ivānalaḥ 03,002.037a yathaidhaḥ svasamutthena vahninā nāśam ṛcchati 03,002.037c tathākṛtātmā lobhena sahajena vinaśyati 03,002.038a rājataḥ salilād agneś corataḥ svajanād api 03,002.038b*0009_01 arthibhyaḥ kālatas tasmān nityam arthavatāṃ bhayam 03,002.038c bhayam arthavatāṃ nityaṃ mṛtyoḥ prāṇabhṛtām iva 03,002.039a yathā hy āmiṣam ākāśe pakṣibhiḥ śvāpadair bhuvi 03,002.039c bhakṣyate salile matsyais tathā sarveṇa vittavān 03,002.040a artha eva hi keṣāṃ cid anartho bhavitā nṛṇām 03,002.040c arthaśreyasi cāsakto na śreyo vindate naraḥ 03,002.040e tasmād arthāgamāḥ sarve manomohavivardhanāḥ 03,002.041a kārpaṇyaṃ darpamānau ca bhayam udvega eva ca 03,002.041c arthajāni viduḥ prājñā duḥkhāny etāni dehinām 03,002.042a arthasyopārjane duḥkhaṃ pālane ca kṣaye tathā 03,002.042c nāśe duḥkhaṃ vyaye duḥkhaṃ ghnanti caivārthakāraṇāt 03,002.043a arthā duḥkhaṃ parityaktuṃ pālitāś cāpi te 'sukhāḥ 03,002.043c duḥkhena cādhigamyante teṣāṃ nāśaṃ na cintayet 03,002.044a asaṃtoṣaparā mūḍhāḥ saṃtoṣaṃ yānti paṇḍitāḥ 03,002.044c anto nāsti pipāsāyāḥ saṃtoṣaḥ paramaṃ sukham 03,002.045a tasmāt saṃtoṣam eveha dhanaṃ paśyanti paṇḍitāḥ 03,002.045c anityaṃ yauvanaṃ rūpaṃ jīvitaṃ dravyasaṃcayaḥ 03,002.045e aiśvaryaṃ priyasaṃvāso gṛdhyed eṣu na paṇḍitaḥ 03,002.046a tyajeta saṃcayāṃs tasmāt tajjaṃ kleśaṃ saheta kaḥ 03,002.046c na hi saṃcayavān kaś cid dṛśyate nirupadravaḥ 03,002.047a ataś ca dharmibhiḥ pumbhir anīhārthaḥ praśasyate 03,002.047b*0010_01 dharmārthaṃ yasya vittehā varaṃ tasya nirīhatā 03,002.047c prakṣālanād dhi paṅkasya dūrād asparśanaṃ varam 03,002.048a yudhiṣṭhiraivam artheṣu na spṛhāṃ kartum arhasi 03,002.048c dharmeṇa yadi te kāryaṃ vimukteccho bhavārthataḥ 03,002.049 yudhiṣṭhira uvāca 03,002.049a nārthopabhogalipsārtham iyam arthepsutā mama 03,002.049c bharaṇārthaṃ tu viprāṇāṃ brahman kāṅkṣe na lobhataḥ 03,002.050a kathaṃ hy asmadvidho brahman vartamāno gṛhāśrame 03,002.050c bharaṇaṃ pālanaṃ cāpi na kuryād anuyāyinām 03,002.051a saṃvibhāgo hi bhūtānāṃ sarveṣām eva śiṣyate 03,002.051c tathaivāpacamānebhyaḥ pradeyaṃ gṛhamedhinā 03,002.052a tṛṇāni bhūmir udakaṃ vāk caturthī ca sūnṛtā 03,002.052c satām etāni geheṣu nocchidyante kadā cana 03,002.053a deyam ārtasya śayanaṃ sthitaśrāntasya cāsanam 03,002.053c tṛṣitasya ca pānīyaṃ kṣudhitasya ca bhojanam 03,002.054a cakṣur dadyān mano dadyād vācaṃ dadyāc ca sūnṛtām 03,002.054b*0011_01 utthāya cāsanaṃ dadyād eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 03,002.054c pratyudgamyābhigamanaṃ kuryān nyāyena cārcanam 03,002.055a aghihotram anaḍvāṃś ca jñātayo 'tithibāndhavāḥ 03,002.055c putradārabhṛtāś caiva nirdaheyur apūjitāḥ 03,002.056a nātmārthaṃ pācayed annaṃ na vṛthā ghātayet paśūn 03,002.056c na ca tat svayam aśnīyād vidhivad yan na nirvapet 03,002.057a śvabhyaś ca śvapacebhyaś ca vayobhyaś cāvaped bhuvi 03,002.057c vaiśvadevaṃ hi nāmaitat sāyaṃprātar vidhīyate 03,002.058a vighasāśī bhavet tasmān nityaṃ cāmṛtabhojanaḥ 03,002.058c vighasaṃ bhṛtyaśeṣaṃ tu yajñaśeṣaṃ tathāmṛtam 03,002.058d*0012_01 cakṣur dadyān mano dadyād vācaṃ dadyāc ca sūnṛtām 03,002.058d*0012_02 anuvrajed upāsīta sa yajñaḥ pañcadakṣiṇaḥ 03,002.058d*0012_03 yo dadyād aparikliṣṭam adhvani vartate 03,002.058d*0012_04 śrāntāyādṛṣṭapūrvāya tasya puṇyaphalaṃ mahat 03,002.059a etāṃ yo vartate vṛttiṃ vartamāno gṛhāśrame 03,002.059c tasya dharmaṃ paraṃ prāhuḥ kathaṃ vā vipra manyase 03,002.060 śaunaka uvāca 03,002.060a aho bata mahat kaṣṭaṃ viparītam idaṃ jagat 03,002.060c yenāpatrapate sādhur asādhus tena tuṣyati 03,002.061a śiśnodarakṛte 'prājñaḥ karoti vighasaṃ bahu 03,002.061c moharāgasamākrānta indriyārthavaśānugaḥ 03,002.062a hriyate budhyamāno 'pi naro hāribhir indriyaiḥ 03,002.062c vimūḍhasaṃjño duṣṭāśvair udbhrāntair iva sārathiḥ 03,002.063a ṣaḍindriyāṇi viṣayaṃ samāgacchanti vai yadā 03,002.063c tadā prādurbhavaty eṣāṃ pūrvasaṃkalpajaṃ manaḥ 03,002.064a mano yasyendriyagrāmaviṣayaṃ prati coditam 03,002.064c tasyautsukyaṃ saṃbhavati pravṛttiś copajāyate 03,002.065a tataḥ saṃkalpavīryeṇa kāmena viṣayeṣubhiḥ 03,002.065c viddhaḥ patati lobhāgnau jyotir lobhāt pataṃgavat 03,002.066a tato vihārair āhārair mohitaś ca viśāṃ pate 03,002.066c mahāmohamukhe magno nātmānam avabudhyate 03,002.067a evaṃ patati saṃsāre tāsu tāsv iha yoniṣu 03,002.067c avidyākarmatṛṣṇābhir bhrāmyamāṇo 'tha cakravat 03,002.068a brahmādiṣu tṛṇānteṣu hūteṣu parivartate 03,002.068c jale bhuvi tathākāśe jāyamānaḥ punaḥ punaḥ 03,002.069a abudhānāṃ gatis tv eṣā budhānām api me śṛṇu 03,002.069c ye dharme śreyasi ratā vimokṣaratayo janāḥ 03,002.070a yad idaṃ vedavacanaṃ kuru karma tyajeti ca 03,002.070c tasmād dharmān imān sarvān nābhimānāt samācaret 03,002.071a ijyādhyayanadānāni tapaḥ satyaṃ kṣamā damaḥ 03,002.071c alobha iti mārgo 'yaṃ dharmasyāṣṭavidhaḥ smṛtaḥ 03,002.072a tatra pūrvaś caturvargaḥ pitṛyānapathe sthitaḥ 03,002.072c kartavyam iti yat kāryaṃ nābhimānāt samācaret 03,002.073a uttaro devayānas tu sadbhir ācaritaḥ sadā 03,002.073c aṣṭāṅgenaiva mārgeṇa viśuddhātmā samācaret 03,002.074a samyak saṃkalpasaṃbandhāt samyak cendriyanigrahāt 03,002.074c samyag vrataviśeṣāc ca samyak ca gurusevanāt 03,002.075a samyag āhārayogāc ca samyak cādhyayanāgamāt 03,002.075c samyak karmopasaṃnyāsāt samyak cittanirodhanāt 03,002.075e evaṃ karmāṇi kurvanti saṃsāravijigīṣavaḥ 03,002.076a rāgadveṣavinirmuktā aiśvaryaṃ devatā gatāḥ 03,002.076c rudrāḥ sādhyās tathādityā vasavo 'thāśvināv api 03,002.076e yogaiśvaryeṇa saṃyuktā dhārayanti prajā imāḥ 03,002.077a tathā tvam api kaunteya śamam āsthāya puṣkalam 03,002.077c tapasā siddhim anviccha yogasiddhiṃ ca bhārata 03,002.078a pitṛmātṛmayī siddhiḥ prāptā karmamayī ca te 03,002.078c tapasā siddhim anviccha dvijānāṃ bharaṇāya vai 03,002.079a siddhā hi yad yad icchanti kurvate tad anugrahāt 03,002.079c tasmāt tapaḥ samāsthāya kuruṣvātmamanoratham 03,003.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,003.001a śaunakenaivam uktas tu kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 03,003.001c purohitam upāgamya bhrātṛmadhye 'bravīd idam 03,003.002a prasthitaṃ mānuyāntīme brāhmaṇā vedapāragāḥ 03,003.002c na cāsmi pālane śakto bahuduḥkhasamanvitaḥ 03,003.003a parityaktuṃ na śaknomi dānaśaktiś ca nāsti me 03,003.003c katham atra mayā kāryaṃ bhagavāṃs tad bravītu me 03,003.004a muhūrtam iva sa dhyātvā dharmeṇānviṣya tāṃ gatim 03,003.004c yudhiṣṭhiram uvācedaṃ dhaumyo dharmabhṛtāṃ varaḥ 03,003.005a purā sṛṣṭāni bhūtāni pīḍyante kṣudhayā bhṛśam 03,003.005c tato 'nukampayā teṣāṃ savitā svapitā iva 03,003.005d*0013_01 sāntvayitvā tato devaḥ prāṇikārye yuyoja ca 03,003.006a gatvottarāyaṇaṃ tejorasān uddhṛtya raśmibhiḥ 03,003.006c dakṣiṇāyanam āvṛtto mahīṃ niviśate raviḥ 03,003.007a kṣetrabhūte tatas tasminn oṣadhīr oṣadhīpatiḥ 03,003.007c divas tejaḥ samuddhṛtya janayām āsa vāriṇā 03,003.008a niṣiktaś candratejobhiḥ sūyate bhūgato raviḥ 03,003.008c oṣadhyaḥ ṣaḍrasā medhyās tadannaṃ prāṇināṃ bhuvi 03,003.009a evaṃ bhānumayaṃ hy annaṃ bhūtānāṃ prāṇadhāraṇam 03,003.009c pitaiṣa sarvabhūtānāṃ tasmāt taṃ śaraṇaṃ vraja 03,003.010a rājāno hi mahātmāno yonikarmaviśodhitāḥ 03,003.010c uddharanti prajāḥ sarvās tapa āsthāya puṣkalam 03,003.011a bhīmena kārtavīryeṇa vainyena nahuṣeṇa ca 03,003.011c tapoyogasamādhisthair uddhṛtā hy āpadaḥ prajāḥ 03,003.012a tathā tvam api dharmātman karmaṇā ca viśodhitaḥ 03,003.012c tapa āsthāya dharmeṇa dvijātīn bhara bhārata 03,003.013a evam uktas tu dhaumyena tat kālasadṛśaṃ vacaḥ 03,003.013b*0014_01 vipratyāgasamādhisthaḥ saṃyatātmā dṛḍhavrataḥ 03,003.013b*0015_01 tatas tv adhyāpayām āsa mantraṃ sarvārthasādhakam 03,003.013b*0015_02 aṣṭākṣaraṃ paraṃ mantram ārtasya satataṃ priyam 03,003.013c dharmarājo viśuddhātmā tapa ātiṣṭhad uttamam 03,003.014a puṣpopahārair balibhir arcayitvā divākaram 03,003.014b*0016_01 so 'vagāhya jalaṃ rājā devasyābhimukho 'bhavat 03,003.014c yogam āsthāya dharmātmā vāyubhakṣo jitendriyaḥ 03,003.014e gāṅgeyaṃ vāry upaspṛṣya prāṇāyāmena tasthivān 03,003.014f@001_0001 śuciḥ prayatavāg bhūtvā stotram ārabdhavāṃs tataḥ 03,003.014f@001_0001 yudhiṣṭhira uvāca 03,003.014f@001_0002 tvaṃ bhāno jagataś cakṣus tvam ātmā sarvadehinām 03,003.014f@001_0003 tvaṃ yoniḥ sarvabhūtānāṃ tvam ācāraḥ kriyāvatām 03,003.014f@001_0004 tvaṃ gatiḥ sarvasāṃkhyānāṃ yogināṃ tvaṃ parāyaṇam 03,003.014f@001_0005 anāvṛtārgaladvāraṃ tvaṃ gatis tvaṃ mumukṣatām 03,003.014f@001_0006 tvayā saṃdhāryate lokas tvayā lokaḥ prakāśyate 03,003.014f@001_0007 tvayā pavitrīkriyate nirvyājaṃ pālyate tvayā 03,003.014f@001_0008 tvām upasthāya kāle tu brāhmaṇā vedapāragāḥ 03,003.014f@001_0009 svaśākhāvihitair mantrair arcanty ṛṣigaṇārcitam 03,003.014f@001_0010 tava divyaṃ rathaṃ yāntam anuyānti varārthinaḥ 03,003.014f@001_0011 siddhacāraṇagandharvā yakṣaguhyakapannagāḥ 03,003.014f@001_0012 trayastriṃśac ca vai devās tathā vaimānikā gaṇāḥ 03,003.014f@001_0013 sopendrāḥ samahendrāś ca tvām iṣṭvā siddhim āgatāḥ 03,003.014f@001_0014 upayānty arcayitvā tu tvāṃ vai prāptamanorathāḥ 03,003.014f@001_0015 divyamandāramālābhis tūrṇaṃ vidyādharottamāḥ 03,003.014f@001_0016 guhyāḥ pitṛgaṇāḥ sapta ye divyā ye ca mānuṣāḥ 03,003.014f@001_0017 te pūjayitvā tvām eva gacchantyāśu pradhānatām 03,003.014f@001_0018 vasavo maruto rudrā ye ca sādhyā marīcipāḥ 03,003.014f@001_0019 vālakhilyādayaḥ siddhāḥ śreṣṭhatvaṃ prāṇināṃ gatāḥ 03,003.014f@001_0020 sabrahmakeṣu lokeṣu saptasv apy akhileṣu ca 03,003.014f@001_0021 na tad bhūtam ahaṃ manye yad arkād atiricyate 03,003.014f@001_0022 santi cānyāni sattvāni vīryavanti mahānti ca 03,003.014f@001_0023 na tu teṣāṃ tathā dīptiḥ prabhāvo vā yathā tava 03,003.014f@001_0024 jyotīṃṣi tvayi sarvāṇi tvaṃ sarvajyotiṣāṃ patiḥ 03,003.014f@001_0025 tvayi satyaṃ ca sattvaṃ ca sarve bhāvāś ca sāttvikāḥ 03,003.014f@001_0026 tvattejasā kṛtaṃ cakraṃ sunābhaṃ viśvakarmaṇā 03,003.014f@001_0027 devārīṇāṃ mado yena nāśitaḥ śārṅgadhanvanā 03,003.014f@001_0028 tvam ādāyāṃśubhis tejo nidāghe sarvadehinām 03,003.014f@001_0029 sarvauṣadhirasānāṃ ca punar varṣāsu muñcasi 03,003.014f@001_0030 tapanty anye dahanty anye garjanty anye tathā ghanāḥ 03,003.014f@001_0031 vidyotante pravarṣanti tava prāvṛṣi raśmayaḥ 03,003.014f@001_0032 na tathā sukhayaty agnir na prāvārā na kambalāḥ 03,003.014f@001_0033 śītavātārditaṃ loke yathā tava marīcayaḥ 03,003.014f@001_0034 trayodaśadvīpavatīṃ gobhir bhāsayase mahīm 03,003.014f@001_0035 trayāṇām api lokānāṃ hitāyaikaḥ pravartase 03,003.014f@001_0036 tava yady udayo na syād andhaṃ jagad idaṃ bhavet 03,003.014f@001_0037 na ca dharmārthakāmeṣu pravarteran manīṣiṇaḥ 03,003.014f@001_0038 ādhānapaśubandheṣṭimantrayajñatapaḥkriyāḥ 03,003.014f@001_0039 tvatprasādād avāpyante brahmakṣatraviśāṃ gaṇaiḥ 03,003.014f@001_0040 yad ahar brahmaṇaḥ proktaṃ sahasrayugasaṃmitam 03,003.014f@001_0041 tasya tvam ādir antaś ca kālajñaiḥ parikīrtitaḥ 03,003.014f@001_0042 manūnāṃ manuputrāṇāṃ jagato 'mānavasya ca 03,003.014f@001_0043 manvantarāṇāṃ sarveṣām īśvarāṇāṃ tvam īśvaraḥ 03,003.014f@001_0044 saṃhārakāle saṃprāpte tava krodhaviniḥsṛtaḥ 03,003.014f@001_0045 saṃvartakāgnis trailokyaṃ bhasmīkṛtyāvatiṣṭhate 03,003.014f@001_0046 tvaddīdhitisamutpannā nānāvarṇā mahāghanāḥ 03,003.014f@001_0047 sairāvatāḥ sāśanayaḥ kurvanty ābhūtasaṃplavam 03,003.014f@001_0048 kṛtvā dvādaśadhātmānaṃ dvādaśādityatāṃ gataḥ 03,003.014f@001_0049 saṃhṛtyaikārṇavaṃ sarvaṃ tvaṃ śoṣayasi raśmibhiḥ 03,003.014f@001_0050 tvām indram āhus tvaṃ rudras tvaṃ viṣṇus tvaṃ prajāpatiḥ 03,003.014f@001_0051 tvam agnis tvaṃ manaḥ sūkṣmaṃ prabhus tvaṃ brahma śāśvatam 03,003.014f@001_0052 tvaṃ haṃsaḥ savitā bhānur aṃśumālī vṛṣākapiḥ 03,003.014f@001_0053 vivasvān mihiraḥ pūṣā mitro dharmas tathaiva ca 03,003.014f@001_0054 sahasraraśmir ādityas tapanas tvaṃ gavāṃ patiḥ 03,003.014f@001_0055 mārtaṇḍo 'rko raviḥ sūryaḥ śaraṇyo dinakṛt tathā 03,003.014f@001_0056 divākaraḥ saptasaptir dhāmakeśī virocanaḥ 03,003.014f@001_0057 āśugāmī tamoghnaś ca haritāśvaś ca kīrtyase 03,003.014f@001_0058 saptamyām atha vā ṣaṣṭhyāṃ bhaktyā pūjāṃ karoti yaḥ 03,003.014f@001_0059 anirviṇṇo 'nahaṃkārī taṃ lakṣmīr bhajate naram 03,003.014f@001_0060 na teṣām āpadaḥ santi nādhayo vyādhayas tathā 03,003.014f@001_0061 ye tavānanyamanasaḥ kurvanty arcanavandanam 03,003.014f@001_0062 sarvarogair virahitāḥ sarvapāpavivarjitāḥ 03,003.014f@001_0063 tvadbhāvabhaktāḥ sukhino bhavanti cirajīvinaḥ 03,003.014f@001_0064 tvaṃ mamāpy annakāmasya sarvātithyaṃ cikīrṣataḥ 03,003.014f@001_0065 annam annapate dātum abhitaḥ śraddhayārhasi 03,003.014f@001_0066 ye ca te 'nucarāḥ sarve pādopāntaṃ samāśritāḥ 03,003.014f@001_0067 māṭharāruṇadaṇḍādyās tāṃs tān vande 'śanikṣubhān 03,003.014f@001_0068 kṣubhayā sahitā maitrī yāś cānyā bhūtamātaraḥ 03,003.014f@001_0069 tāś ca sarvā namasyāmi pāntu māṃ śaraṇāgatam 03,003.014f@001_0069 vaiśaṃpāyana uvāca 03,003.014f@001_0070 evaṃ stuto mahārāja bhāskaro lokabhāvanaḥ 03,003.015 janamejaya uvāca 03,003.015*0017_01 puṣpopahārair balibhir bahuśaś ca yathāvidhi 03,003.015*0017_02 sarvātmabhūtaṃ saṃpūjya yataprāṇo jitendriyaḥ 03,003.015a kathaṃ kurūṇām ṛṣabhaḥ sa tu rājā yudhiṣṭhiraḥ 03,003.015c viprārtham ārādhitavān sūryam adbhutavikramam 03,003.015d*0018_01 mayi sneho 'sti ced brahman yady anugrahabhāg aham 03,003.015d*0018_02 bhagavan nāsti ced guhyaṃ tac ca me brūhi sāṃpratam 03,003.016 vaiśaṃpāyana uvāca 03,003.016a śṛṇuṣvāvahito rājañ śucir bhūtvā samāhitaḥ 03,003.016c kṣaṇaṃ ca kuru rājendra sarvaṃ vakṣyāmy aśeṣataḥ 03,003.017a dhaumyena tu yatha proktaṃ pārthāya sumahātmane 03,003.017c nāmnām aṣṭaśataṃ puṇyaṃ tac chṛṇuṣva mahāmate 03,003.018a sūryo 'ryamā bhagas tvaṣṭā pūṣārkaḥ savitā raviḥ 03,003.018c gabhastimān ajaḥ kālo mṛtyur dhātā prabhākaraḥ 03,003.019a pṛthivy āpaś ca tejaś ca khaṃ vāyuś ca parāyaṇam 03,003.019c somo bṛhaspatiḥ śukro budho 'ṅgāraka eva ca 03,003.020a indro vivasvān dīptāṃśuḥ śuciḥ śauriḥ śanaiścaraḥ 03,003.020c brahmā viṣṇuś ca rudraś ca skando vaiśravaṇo yamaḥ 03,003.021a vaidyuto jāṭharaś cāgnir aindhanas tejasāṃ patiḥ 03,003.021c dharmadhvajo vedakartā vedāṅgo vedavāhanaḥ 03,003.022a kṛtaṃ tretā dvāparaś ca kaliḥ sarvāmarāśrayaḥ 03,003.022c kalā kāṣṭhā muhūrtāś ca pakṣā māsā ṛtus tathā 03,003.023a saṃvatsarakaro 'śvatthaḥ kālacakro vibhāvasuḥ 03,003.023c puruṣaḥ śāśvato yogī vyaktāvyaktaḥ sanātanaḥ 03,003.024a lokādhyakṣaḥ prajādhyakṣo viśvakarmā tamonudaḥ 03,003.024c varuṇaḥ sāgaro 'ṃśuś ca jīmūto jīvano 'rihā 03,003.025a bhūtāśrayo bhūtapatiḥ sarvabhūtaniṣevitaḥ 03,003.025b*0019_01 sraṣṭā saṃvartako vahniḥ sarvasyādir alolupaḥ 03,003.025b*0019_02 anantaḥ kapilo bhānuḥ 03,003.025c maṇiḥ suvarṇo bhūtādiḥ kāmadaḥ sarvatomukhaḥ 03,003.026a jayo viśālo varadaḥ śīghragaḥ prāṇadhāraṇaḥ 03,003.026a*0020_01 **** **** sarvadhātuniṣevitaḥ 03,003.026c dhanvantarir dhūmaketur ādidevo 'diteḥ sutaḥ 03,003.027a dvādaśātmāravindākṣaḥ pitā mātā pitāmahaḥ 03,003.027c svargadvāraṃ prajādvāraṃ mokṣadvāraṃ triviṣṭapam 03,003.028a dehakartā praśāntātmā viśvātmā viśvatomukhaḥ 03,003.028c carācarātmā sūkṣmātmā maitreṇa vapuṣānvitaḥ 03,003.029a etad vai kīrtanīyasya sūryasyaiva mahātmanaḥ 03,003.029c nāmnām aṣṭaśataṃ puṇyaṃ śakreṇoktaṃ mahātmanā 03,003.030a śakrāc ca nāradaḥ prāpto dhaumyaś ca tadanantaram 03,003.030c dhaumyād yudhiṣṭhiraḥ prāpya sarvān kāmān avāptavān 03,003.031a surapitṛgaṇayakṣasevitaṃ; hy asuraniśācarasiddhavanditam 03,003.031c varakanakahutāśanaprabhaṃ; tvam api manasy abhidhehi bhāskaram 03,003.032a sūryodaye yas tu samāhitaḥ paṭhet; sa putralābhaṃ dhanaratnasaṃcayān 03,003.032c labheta jātismaratāṃ sadā naraḥ; smṛtiṃ ca medhāṃ ca sa vindate parām 03,003.033a imaṃ stavaṃ devavarasya yo naraḥ; prakīrtayec chucisumanāḥ samāhitaḥ 03,003.033c sa mucyate śokadavāgnisāgarāl; labheta kāmān manasā yathepsitān 03,004.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,004.001a tato divākaraḥ prīto darśayām āsa pāṇḍavam 03,004.001c dīpyamānaḥ svavapuṣā jvalann iva hutāśanaḥ 03,004.002a yat te 'bhilaṣitaṃ rājan sarvam etad avāpsyasi 03,004.002c aham annaṃ pradāsyāmi sapta pañca ca te samāḥ 03,004.003a phalamūlāmiṣaṃ śākaṃ saṃskṛtaṃ yan mahānase 03,004.003b*0021_01 gṛhṇīṣva piṭharaṃ tāmraṃ mayā dattaṃ narādhipa 03,004.003b*0021_02 yāvad vāñchati pāñcālī pātreṇānena suvrata 03,004.003c caturvidhaṃ tadannādyam akṣayyaṃ te bhaviṣyati 03,004.003d*0022_01 itaś caturdaśe varṣe bhūyo rājyam avāpsyasi 03,004.003e dhanaṃ ca vividhaṃ tubhyam ity uktvāntaradhīyata 03,004.003f@002_0001 imaṃ stavaṃ prayatamānāḥ samādhinā 03,004.003f@002_0002 paṭhed ihānyo 'pi varaṃ samarthayan 03,004.003f@002_0003 tat tasya dadyāc ca ravir manīṣitaṃ 03,004.003f@002_0004 tad āpnuyād yady api tat sudurlabham 03,004.003f@002_0005 yaś cedaṃ dhārayen nityaṃ śṛṇuyād vāpy abhīkṣṇaśaḥ 03,004.003f@002_0006 putrārthī labhate putraṃ dhanārthī labhate dhanam 03,004.003f@002_0007 vidyārthī labhate vidyāṃ puruṣo 'py atha vā striyaḥ 03,004.003f@002_0008 ubhe saṃdhye paṭhen nityaṃ nārī vā puruṣo yadi 03,004.003f@002_0009 āpadaṃ prāpya mucyeta baddho mucyeta bandhanāt 03,004.003f@002_0010 etad brahmā dadau pūrvaṃ śakrāya sumahātmane 03,004.003f@002_0011 śakrāc ca nāradaḥ prāpto dhaumyas tu tadanantaram 03,004.003f@002_0012 dhaumyād yudhiṣṭhiraḥ prāpya sarvān kāmān avāptavān 03,004.003f@002_0013 saṃgrāme ca jayen nityaṃ vipulaṃ cāpnuyād vasu 03,004.003f@002_0014 mucyate sarvapāpebhyaḥ sūryalokaṃ sa gacchati 03,004.004a labdhvā varaṃ tu kaunteyo jalād uttīrya dharmavit 03,004.004c jagrāha pādau dhaumyasya bhrātṝṃś cāsvajatācyutaḥ 03,004.004d*0023_00 yudhiṣṭhira uvāca 03,004.004d*0023_01 tvatprasādād dvijaśreṣṭha yad iṣṭaṃ prāptavān aham 03,004.005a draupadyā saha saṃgamya paśyamāno 'bhyayāt prabhuḥ 03,004.005c mahānase tadānnaṃ tu sādhayām āsa pāṇḍavaḥ 03,004.006a saṃskṛtaṃ prasavaṃ yāti vanyam annaṃ caturvidham 03,004.006c akṣayyaṃ vardhate cānnaṃ tena bhojayate dvijān 03,004.007a bhuktavatsu ca vipreṣu bhojayitvānujān api 03,004.007c śeṣaṃ vighasasaṃjñaṃ tu paścād bhuṅkte yudhiṣṭhiraḥ 03,004.007e yudhiṣṭhiraṃ bhojayitvā śeṣam aśnāti pārṣatī 03,004.008a evaṃ divākarāt prāpya divākarasamadyutiḥ 03,004.008c kāmān mano 'bhilaṣitān brāhmaṇebhyo dadau prabhuḥ 03,004.009a purohitapurogāś ca tithinakṣatraparvasu 03,004.009c yajñiyārthāḥ pravartante vidhimantrapramāṇataḥ 03,004.010a tataḥ kṛtasvastyayanā dhaumyena saha pāṇḍavāḥ 03,004.010c dvijasaṃghaiḥ parivṛtāḥ prayayuḥ kāmyakaṃ vanam 03,005.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,005.001a vanaṃ praviṣṭeṣv atha pāṇḍaveṣu; prajñācakṣus tapyamāno 'mbikeyaḥ 03,005.001c dharmātmānaṃ viduram agādhabuddhiṃ; sukhāsīno vākyam uvāca rājā 03,005.002a prajñā ca te bhārgavasyeva śuddhā; dharmaṃ ca tvaṃ paramaṃ vettha sūkṣmam 03,005.002c samaś ca tvaṃ saṃmataḥ kauravāṇāṃ; pathyaṃ caiṣāṃ mama caiva bravīhi 03,005.003a evaṃ gate vidura yad adya kāryaṃ; paurāś ceme katham asmān bhajeran 03,005.003c te cāpy asmān noddhareyuḥ samūlān; na kāmaye tāṃś ca vinaśyamānān 03,005.003d*0024_01 saubalenaiva pāpena duryodhanahitaiṣiṇā 03,005.003d*0024_02 krūram ācaritaṃ karma na me priyam anuṣṭhitam 03,005.003d*0024_03 tathaivaṃ hi kṛte tatra tad bhavān vaktum arhati 03,005.003d*0024_04 uttaraṃ prāptakālaṃ ca kim anyan manyate kṣamam 03,005.003d*0024_05 nāsti dharme sahāyatvam iti me dīryate manaḥ 03,005.003d*0024_06 yatra pāṇḍusutāḥ sarve kliśyanti vanam āgatāḥ 03,005.004 vidura uvāca 03,005.004a trivargo 'yaṃ dharmamūlo narendra; rājyaṃ cedaṃ dharmamūlaṃ vadanti 03,005.004c dharme rājan vartamānaḥ svaśaktyā; putrān sarvān pāhi kuntīsutāṃś ca 03,005.005a sa vai dharmo vipraluptaḥ sabhāyāṃ; pāpātmabhiḥ saubaleyapradhānaiḥ 03,005.005c āhūya kuntīsutam akṣavatyāṃ; parājaiṣīt satyasaṃdhaṃ sutas te 03,005.006a etasya te duṣpraṇītasya rājañ; śeṣasyāhaṃ paripaśyāmy upāyam 03,005.006c yathā putras tava kauravya pāpān; mukto loke pratitiṣṭheta sādhu 03,005.007a tad vai sarvaṃ pāṇḍuputrā labhantāṃ; yat tad rājann atisṛṣṭaṃ tvayāsīt 03,005.007c eṣa dharmaḥ paramo yat svakena; rājā tuṣyen na parasveṣu gṛdhyet 03,005.007d*0025_01 yaśo na naśyej jñātibhedaś ca na syād 03,005.007d*0025_02 dharmo na syān naiva caivaṃ kṛte tvām 03,005.008a etat kāryaṃ tava sarvapradhānaṃ; teṣāṃ tuṣṭiḥ śakuneś cāvamānaḥ 03,005.008c evaṃ śeṣaṃ yadi putreṣu te syād; etad rājaṃs tvaramāṇaḥ kuruṣva 03,005.009a athaitad evaṃ na karoṣi rājan; dhruvaṃ kurūṇāṃ bhavitā vināśaḥ 03,005.009c na hi kruddho bhīmaseno 'rjuno vā; śeṣaṃ kuryāc chātravāṇām anīke 03,005.010a yeṣāṃ yoddhā savyasācī kṛtāstro; dhanur yeṣāṃ gāṇḍivaṃ lokasāram 03,005.010c yeṣāṃ bhīmo bāhuśālī ca yoddhā; teṣāṃ loke kiṃ nu na prāpyam asti 03,005.010d*0026_01 yeṣāṃ rājā dharmaputro mahātmā 03,005.010d*0026_02 teṣāṃ loke kiṃ nu duṣprāpam asti 03,005.011a uktaṃ pūrvaṃ jātamātre sute te; mayā yat te hitam āsīt tadānīm 03,005.011c putraṃ tyajemam ahitaṃ kulasyety; etad rājan na ca tat tvaṃ cakartha 03,005.011e idānīṃ te hitam uktaṃ na cet tvaṃ; kartāsi rājan paritaptāsi paścāt 03,005.012a yady etad evam anumantā sutas te; saṃprīyamāṇaḥ pāṇḍavair ekarājyam 03,005.012c tāpo na te vai bhavitā prītiyogāt; tvaṃ cen na gṛhṇāsi sutaṃ sahāyaiḥ 03,005.012e athāparo bhavati hi taṃ nigṛhya; pāṇḍoḥ putraṃ prakuruṣvādhipatye 03,005.012f*0027_01 dhruvaṃ vināśas tava putreṇa dhīman 03,005.012f*0027_02 sabandhuvargeṇa sahaiva rājabhiḥ 03,005.012f*0027_03 caturdaśe caiva varṣe narendra 03,005.012f*0027_04 kulakṣayaṃ prāpsyasi rājasiṃha 03,005.012f*0027_05 tasmāt kuruṣvādhipatye narendra 03,005.012f*0027_06 yudhiṣṭhiraṃ dharmavatāṃ variṣṭham 03,005.013a ajātaśatrur hi vimuktarāgo; dharmeṇemāṃ pṛthivīṃ śāstu rājan 03,005.013c tato rājan pārthivāḥ sarva eva; vaiśyā ivāsmān upatiṣṭhantu sadyaḥ 03,005.014a duryodhanaḥ śakuniḥ sūtaputraḥ; prītyā rājan pāṇḍuputrān bhajantām 03,005.014c duḥśāsano yācatu bhīmasenaṃ; sabhāmadhye drupadasyātmajāṃ ca 03,005.015a yudhiṣṭhiraṃ tvaṃ parisāntvayasva; rājye cainaṃ sthāpayasvābhipūjya 03,005.015c tvayā pṛṣṭaḥ kim aham anyad vadeyam; etat kṛtvā kṛtakṛtyo 'si rājan 03,005.016 dhṛtarāṣṭra uvāca 03,005.016a etad vākyaṃ vidura yat te sabhāyām; iha proktaṃ pāṇḍavān prāpya māṃ ca 03,005.016c hitaṃ teṣām ahitaṃ māmakānām; etat sarvaṃ mama nopaiti cetaḥ 03,005.017a idaṃ tv idānīṃ kuta eva niścitaṃ; teṣām arthe pāṇḍavānāṃ yad āttha 03,005.017c tenādya manye nāsi hito mameti; kathaṃ hi putraṃ pāṇḍavārthe tyajeyam 03,005.018a asaṃśayaṃ te 'pi mamaiva putrā; duryodhanas tu mama dehāt prasūtaḥ 03,005.018c svaṃ vai dehaṃ parahetos tyajeti; ko nu brūyāt samatām anvavekṣan 03,005.019a sa mā jihmaṃ vidura sarvaṃ bravīṣi; mānaṃ ca te 'ham adhikaṃ dhārayāmi 03,005.019c yathecchakaṃ gaccha vā tiṣṭha vā tvaṃ; susāntvyamānāpy asatī strī jahāti 03,005.020 vaiśaṃpāyana uvāca 03,005.020a etāvad uktvā dhṛtarāṣṭro 'nvapadyad; antarveśma sahasotthāya rājan 03,005.020c nedam astīty atha viduro bhāṣamāṇaḥ; saṃprādravad yatra pārthā babhūvuḥ 03,006.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,006.001a pāṇḍavās tu vane vāsam uddiśya bharatarṣabhāḥ 03,006.001c prayayur jāhnavīkūlāt kurukṣetraṃ sahānugāḥ 03,006.002a sarasvatīdṛṣadvatyau yamunāṃ ca niṣevya te 03,006.002c yayur vanenaiva vanaṃ satataṃ paścimāṃ diśam 03,006.003a tataḥ sarasvatīkūle sameṣu marudhanvasu 03,006.003c kāmyakaṃ nāma dadṛśur vanaṃ munijanapriyam 03,006.004a tatra te nyavasan vīrā vane bahumṛgadvije 03,006.004c anvāsyamānā munibhiḥ sāntvyamānāś ca bhārata 03,006.005a viduras tv api pāṇḍūnāṃ tadā darśanalālasaḥ 03,006.005c jagāmaikarathenaiva kāmyakaṃ vanam ṛddhimat 03,006.006a tato yātvā viduraḥ kānanaṃ tac; chīghrair aśvair vāhinā syandanena 03,006.006c dadarśāsīnaṃ dharmarājaṃ vivikte; sārdhaṃ draupadyā bhrātṛbhir brāhmaṇaiś ca 03,006.007a tato 'paśyad viduraṃ tūrṇam ārād; abhyāyāntaṃ satyasaṃdhaḥ sa rājā 03,006.007c athābravīd bhrātaraṃ bhīmasenaṃ; kiṃ nu kṣattā vakṣyati naḥ sametya 03,006.008a kaccin nāyaṃ vacanāt saubalasya; samāhvātā devanāyopayāti 03,006.008c kaccit kṣudraḥ śakunir nāyudhāni; jeṣyaty asmān punar evākṣavatyām 03,006.009a samāhūtaḥ kena cid ādraveti; nāhaṃ śakto bhīmasenāpayātum 03,006.009c gāṇḍīve vā saṃśayite kathaṃ cid; rājyaprāptiḥ saṃśayitā bhaven naḥ 03,006.010a tata utthāya viduraṃ pāṇḍaveyāḥ; pratyagṛhṇan nṛpate sarva eva 03,006.010c taiḥ satkṛtaḥ sa ca tān ājamīḍho; yathocitaṃ pāṇḍuputrān sameyāt 03,006.011a samāśvastaṃ viduraṃ te nararṣabhās; tato 'pṛcchann āgamanāya hetum 03,006.011c sa cāpi tebhyo vistarataḥ śaśaṃsa; yathāvṛtto dhṛtarāṣṭro ''mbikeyaḥ 03,006.012 vidura uvāca 03,006.012a avocan māṃ dhṛtarāṣṭro 'nuguptam; ajātaśatro parigṛhyābhipūjya 03,006.012c evaṃ gate samatām abhyupetya; pathyaṃ teṣāṃ mama caiva bravīhi 03,006.013a mayāpy uktaṃ yat kṣamaṃ kauravāṇāṃ; hitaṃ pathyaṃ dhṛtarāṣṭrasya caiva 03,006.013c tad vai pathyaṃ tan mano nābhyupaiti; tataś cāhaṃ kṣamam anyan na manye 03,006.014a paraṃ śreyaḥ pāṇḍaveyā mayoktaṃ; na me tac ca śrutavān āmbikeyaḥ 03,006.014c yathāturasyeva hi pathyam annaṃ; na rocate smāsya tad ucyamānam 03,006.015a na śreyase nīyate 'jātaśatro; strī śrotriyasyeva gṛhe praduṣṭā 03,006.015c bruvan na rucyai bharatarṣabhasya; patiḥ kumāryā iva ṣaṣṭivarṣaḥ 03,006.016a dhruvaṃ vināśo nṛpa kauravāṇāṃ; na vai śreyo dhṛtarāṣṭraḥ paraiti 03,006.016c yathā parṇe puṣkarasyeva siktaṃ; jalaṃ na tiṣṭhet pathyam uktaṃ tathāsmin 03,006.017a tataḥ kruddho dhṛtarāṣṭro 'bravīn māṃ; yatra śraddhā bhārata tatra yāhi 03,006.017c nāhaṃ bhūyaḥ kāmaye tvāṃ sahāyaṃ; mahīm imāṃ pālayituṃ puraṃ vā 03,006.018a so 'haṃ tyakto dhṛtarāṣṭreṇa rājaṃs; tvāṃ śāsitum upayātas tvarāvān 03,006.018c tad vai sarvaṃ yan mayoktaṃ sabhāyāṃ; tad dhāryatāṃ yat pravakṣyāmi bhūyaḥ 03,006.019a kleśais tīvrair yujyamānaḥ sapatnaiḥ; kṣamāṃ kurvan kālam upāsate yaḥ 03,006.019c saṃ vardhayan stokam ivāgnim ātmavān; sa vai bhuṅkte pṛthivīm eka eva 03,006.020a yasyāvibhaktaṃ vasu rājan sahāyais; tasya duḥkhe 'py aṃśabhājaḥ sahāyāḥ 03,006.020c sahāyānām eṣa saṃgrahaṇe 'bhyupāyaḥ; sahāyāptau pṛthivīprāptim āhuḥ 03,006.020d*0028_01 tasmāt satyaṃ satataṃ vai bruvāṇo 03,006.020d*0028_02 lokasya hṛdyo bhavatīti sadyaḥ 03,006.021a satyaṃ śreṣṭhaṃ pāṇḍava niṣpralāpaṃ; tulyaṃ cānnaṃ saha bhojyaṃ sahāyaiḥ 03,006.021c ātmā caiṣām agrato nātivarted; evaṃvṛttir vardhate bhūmipālaḥ 03,006.021d*0029_01 mitraiḥ putrair bhūmihastyaśvabhūri 03,006.021d*0029_02 mahīm imāṃ pālayituṃ purastāt 03,006.022 yudhiṣṭhira uvāca 03,006.022a evaṃ kariṣyāmi yathā bravīṣi; parāṃ buddhim upagamyāpramattaḥ 03,006.022c yac cāpy anyad deśakālopapannaṃ; tad vai vācyaṃ tat kariṣyāmi kṛtsnam 03,007.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,007.001a gate tu vidure rājann āśramaṃ pāṇḍavān prati 03,007.001c dhṛtarāṣṭro mahāprājñaḥ paryatapyata bhārata 03,007.001d*0030_01 vidurasya prabhāvaṃ ca saṃdhivigrahakāritam 03,007.001d*0030_02 vivṛddhiṃ ca parāṃ matvā pāṇḍavānāṃ bhaviṣyati 03,007.002a sa sabhādvāram āgamya vidurasmāramohitaḥ 03,007.002c samakṣaṃ pārthivendrāṇāṃ papātāviṣṭacetanaḥ 03,007.002d*0031_01 papāta sahasā rājā chinnadruma ivāvaśaḥ 03,007.003a sa tu labdhvā punaḥ saṃjñāṃ samutthāya mahītalāt 03,007.003c samīpopasthitaṃ rājā saṃjayaṃ vākyam abravīt 03,007.004a bhrātā mama suhṛc caiva sākṣād dharma ivāparaḥ 03,007.004c tasya smṛtvādya subhṛśaṃ hṛdayaṃ dīryatīva me 03,007.005a tam ānayasva dharmajñaṃ mama bhrātaram āśu vai 03,007.005c iti bruvan sa nṛpatiḥ karuṇaṃ paryadevayat 03,007.006a paścāttāpābhisaṃtapto vidurasmārakarśitaḥ 03,007.006c bhrātṛsnehād idaṃ rājan saṃjayaṃ vākyam abravīt 03,007.007a gaccha saṃjaya jānīhi bhrātaraṃ viduraṃ mama 03,007.007c yadi jīvati roṣeṇa mayā pāpena nirdhutaḥ 03,007.008a na hi tena mama bhrātrā susūkṣmam api kiṃ cana 03,007.008c vyalīkaṃ kṛtapūrvaṃ me prājñenāmitabuddhinā 03,007.009a sa vyalīkaṃ kathaṃ prāpto mattaḥ paramabuddhimān 03,007.009c na jahyāj jīvitaṃ prājñas taṃ gacchānaya saṃjaya 03,007.010a tasya tad vacanaṃ śrutvā rājñas tam anumānya ca 03,007.010c saṃjayo bāḍham ity uktvā prādravat kāmyakaṃ vanam 03,007.011a so 'cireṇa samāsādya tad vanaṃ yatra pāṇḍavāḥ 03,007.011c rauravājinasaṃvītaṃ dadarśātha yudhiṣṭhiram 03,007.012a vidureṇa sahāsīnaṃ brāhmaṇaiś ca sahasraśaḥ 03,007.012c bhrātṛbhiś cābhisaṃguptaṃ devair iva śatakratum 03,007.013a yudhiṣṭhiram athābhyetya pūjayām āsa saṃjayaḥ 03,007.013c bhīmārjunayamāṃś cāpi tadarhaṃ pratyapadyata 03,007.014a rājñā pṛṣṭaḥ sa kuśalaṃ sukhāsīnaś ca saṃjayaḥ 03,007.014c śaśaṃsāgamane hetum idaṃ caivābravīd vacaḥ 03,007.015a rājā smarati te kṣattar dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 03,007.015c taṃ paśya gatvā tvaṃ kṣipraṃ saṃjīvaya ca pārthivam 03,007.016a so 'numānya naraśreṣṭhān pāṇḍavān kurunandanān 03,007.016c niyogād rājasiṃhasya gantum arhasi mānada 03,007.017a evam uktas tu viduro dhīmān svajanavatsalaḥ 03,007.017c yudhiṣṭhirasyānumate punar āyād gajāhvayam 03,007.017d*0032_01 so 'bhigatvā tadā veśma rājñaḥ samabhivādya ca 03,007.017d*0032_02 upātiṣṭhan mahātmānaṃ rājānaṃ preṣyavat tadā 03,007.018a tam abravīn mahāprājñaṃ dhṛtarāṣṭraḥ pratāpavān 03,007.018c diṣṭyā prāpto 'si dharmajña diṣṭyā smarasi me 'nagha 03,007.019a adya rātrau divā cāhaṃ tvatkṛte bharatarṣabha 03,007.019c prajāgare prapaśyāmi vicitraṃ deham ātmanaḥ 03,007.020a so 'ṅkam ādāya viduraṃ mūrdhny upāghrāya caiva ha 03,007.020c kṣamyatām iti covāca yad ukto 'si mayā ruṣā 03,007.020d*0033_01 dhṛtarāṣṭro mahārāja bhrātṛsnehād uvāca ha 03,007.020d*0033_02 yudhiṣṭhiras tu kuśalī bhrātṛbhiḥ saha tiṣṭhati 03,007.020d*0033_03 atha rātriṃ dinaṃ cāhaṃ tvatkṛte bharatarṣabha 03,007.020d*0033_04 prītas tvam eva me nityaṃ bhrātā sarvaguṇānvitaḥ 03,007.021 vidura uvāca 03,007.021a kṣāntam eva mayā rājan gurur naḥ paramo bhavān 03,007.021c tathā hy asmy āgataḥ kṣipraṃ tvaddarśanaparāyaṇaḥ 03,007.022a bhavanti hi naravyāghra puruṣā dharmacetasaḥ 03,007.022c dīnābhipātino rājan nātra kāryā vicāraṇā 03,007.023a pāṇḍoḥ sutā yādṛśā me tādṛśā me sutās tava 03,007.023c dīnā iti hi me buddhir abhipannādya tān prati 03,007.024 vaiśaṃpāyana uvāca 03,007.024a anyonyam anunīyaivaṃ bhrātarau tau mahādyutī 03,007.024c viduro dhṛtarāṣṭraś ca lebhāte paramāṃ mudam 03,008.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,008.001a śrutvā ca viduraṃ prāptaṃ rājñā ca parisāntvitam 03,008.001c dhṛtarāṣṭrātmajo rājā paryatapyata durmatiḥ 03,008.002a sa saubalaṃ samānāyya karṇaduḥśāsanāv api 03,008.002c abravīd vacanaṃ rājā praviśyābuddhijaṃ tamaḥ 03,008.003a eṣa pratyāgato mantrī dhṛtarāṣṭrasya saṃmataḥ 03,008.003c viduraḥ pāṇḍuputrāṇāṃ suhṛd vidvān hite rataḥ 03,008.004a yāvad asya punar buddhiṃ viduro nāpakarṣati 03,008.004c pāṇḍavānayane tāvan mantrayadhvaṃ hitaṃ mama 03,008.005a atha paśyāmy ahaṃ pārthān prāptān iha kathaṃ cana 03,008.005c punaḥ śoṣaṃ gamiṣyāmi nirāsur niravagrahaḥ 03,008.006a viṣam udbandhanaṃ vāpi śastram agnipraveśanam 03,008.006c kariṣye na hi tān ṛddhān punar draṣṭum ihotsahe 03,008.007 śakunir uvāca 03,008.007a kiṃ bāliṣāṃ matiṃ rājann āsthito 'si viśāṃ pate 03,008.007c gatās te samayaṃ kṛtvā naitad evaṃ bhaviṣyati 03,008.008a satyavākye sthitāḥ sarve pāṇḍavā bharatarṣabha 03,008.008c pitus te vacanaṃ tāta na grahīṣyanti karhi cit 03,008.009a atha vā te grahīṣyanti punar eṣyanti vā puram 03,008.009b*0034_01 athāgamiṣyanti punaḥ pāṇḍavā vāraṇāhvayam 03,008.009c nirasya samayaṃ bhūyaḥ paṇo 'smākaṃ bhaviṣyati 03,008.010a sarve bhavāmo madhyasthā rājñaś chandānuvartinaḥ 03,008.010c chidraṃ bahu prapaśyantaḥ pāṇḍavānāṃ susaṃvṛtāḥ 03,008.011 duḥśāsana uvāca 03,008.011a evam etan mahāprājña yathā vadasi mātula 03,008.011c nityaṃ hi me kathayatas tava buddhir hi rocate 03,008.011d*0035_01 tathā tad bhavitā rājan nānyathā tad bhaviṣyati 03,008.011d*0036_01 nāgamiṣyanti te vīrā akṛtvā kālasaṃvidam 03,008.011d*0036_02 āgaccheyuś ca te mohāt punar dyūtaṃ na saṃśayaḥ 03,008.012 karṇa uvāca 03,008.012a kāmam īkṣāmahe sarve duryodhana tavepsitam 03,008.012c aikamatyaṃ hi no rājan sarveṣām eva lakṣyate 03,008.013 vaiśaṃpāyana uvāca 03,008.013a evam uktas tu karṇena rājā duryodhanas tadā 03,008.013c nātihṛṣṭamanāḥ kṣipram abhavat sa parāṅmukhaḥ 03,008.014a upalabhya tataḥ karṇo vivṛtya nayane śubhe 03,008.014c roṣād duḥśāsanaṃ caiva saubaleyaṃ ca tāv ubhau 03,008.015a uvāca paramakruddha udyamyātmānam ātmanā 03,008.015c aho mama mataṃ yat tan nibodhata narādhipāḥ 03,008.016a priyaṃ sarve cikīrṣāmo rājñaḥ kiṃkarapāṇayaḥ 03,008.016c na cāsya śaknumaḥ sarve priye sthātum atandritāḥ 03,008.017a vayaṃ tu śastrāṇy ādāya rathān āsthāya daṃśitāḥ 03,008.017c gacchāmaḥ sahitā hantuṃ pāṇḍavān vanagocarān 03,008.018a teṣu sarveṣu śānteṣu gateṣv aviditāṃ gatim 03,008.018c nirvivādā bhaviṣyanti dhārtarāṣṭrās tathā vayam 03,008.019a yāvad eva paridyūnā yāvac chokaparāyaṇāḥ 03,008.019c yāvan mitravihīnāś ca tāvac chakyā mataṃ mama 03,008.020a tasya tad vacanaṃ śrutvā pūjayantaḥ punaḥ punaḥ 03,008.020c bāḍham ity eva te sarve pratyūcuḥ sūtajaṃ tadā 03,008.020d*0037_01 etat kṛtyatamaṃ rājñaḥ kauravyasya mahātmanaḥ 03,008.021a evam uktvā tu saṃkruddhā rathaiḥ sarve pṛthak pṛthak 03,008.021c niryayuḥ pāṇḍavān hantuṃ saṃghaśaḥ kṛtaniścayāḥ 03,008.022a tān prasthitān parijñāya kṛṣṇadvaipāyanas tadā 03,008.022c ājagāma viśuddhātmā dṛṣṭvā divyena cakṣuṣā 03,008.023a pratiṣidhyātha tān sarvān bhagavāṃl lokapūjitaḥ 03,008.023c prajñācakṣuṣam āsīnam uvācābhyetya satvaraḥ 03,009.001 vyāsa uvāca 03,009.001a dhṛtarāṣṭra mahāprājña nibodha vacanaṃ mama 03,009.001c vakṣyāmi tvā kauravāṇāṃ sarveṣāṃ hitam uttamam 03,009.002a na me priyaṃ mahābāho yad gatāḥ pāṇḍavā vanam 03,009.002c nikṛtyā nirjitāś caiva duryodhanavaśānugaiḥ 03,009.003a te smarantaḥ parikleśān varṣe pūrṇe trayodaśe 03,009.003c vimokṣyanti viṣaṃ kruddhāḥ karaveyeṣu bhārata 03,009.004a tad ayaṃ kiṃ nu pāpātmā tava putraḥ sumandadhīḥ 03,009.004c pāṇḍavān nityasaṃkruddho rājyahetor jighāṃsati 03,009.005a vāryatāṃ sādhv ayaṃ mūḍhaḥ śamaṃ gacchatu te sutaḥ 03,009.005c vanasthāṃs tān ayaṃ hantum icchan prāṇair vimokṣyate 03,009.006a yathāha viduraḥ prājño yathā bhīṣmo yathā vayam 03,009.006c yathā kṛpaś ca droṇaś ca tathā sādhu vidhīyatām 03,009.007a vigraho hi mahāprājña svajanena vigarhitaḥ 03,009.007c adharmyam ayaśasyaṃ ca mā rājan pratipadyathāḥ 03,009.008a samīkṣā yādṛśī hy asya pāṇḍavān prati bhārata 03,009.008c upekṣyamāṇā sā rājan mahāntam anayaṃ spṛśet 03,009.009a atha vāyaṃ sumandātmā vanaṃ gacchatu te sutaḥ 03,009.009c pāṇḍavaiḥ sahito rājann eka evāsahāyavān 03,009.010a tataḥ saṃsargajaḥ snehaḥ putrasya tava pāṇḍavaiḥ 03,009.010c yadi syāt kṛtakāryo 'dya bhaves tvaṃ manujeśvara 03,009.011a atha vā jāyamānasya yac chīlam anujāyate 03,009.011c śrūyate tan mahārāja nāmṛtasyāpasarpati 03,009.012a kathaṃ vā manyate bhīṣmo droṇo vā viduro 'pi vā 03,009.012c bhavān vātra kṣamaṃ kāryaṃ purā cārtho 'tivartate 03,010.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 03,010.001a bhagavan nāham apy etad rocaye dyūtasaṃstavam 03,010.001c manye tad vidhinākramya kārito 'smīti vai mune 03,010.002a naitad rocayate bhīṣmo na droṇo viduro na ca 03,010.002c gāndhārī necchati dyūtaṃ tac ca mohāt pravartitam 03,010.003a parityaktuṃ na śaknomi duryodhanam acetanam 03,010.003c putrasnehena bhagavañ jānann api yatavrata 03,010.004 vyāsa uvāca 03,010.004a vaicitravīrya nṛpate satyam āha yathā bhavān 03,010.004c dṛḍhaṃ vedmi paraṃ putraṃ paraṃ putrān na vidyate 03,010.005a indro 'py aśrunipātena surabhyā pratibodhitaḥ 03,010.005c anyaiḥ samṛddhair apy arthair na sutād vidyate param 03,010.006a atra te vartayiṣyāmi mahad ākhyānam uttamam 03,010.006c surabhyāś caiva saṃvādam indrasya ca viśāṃ pate 03,010.007a triviṣṭapagatā rājan surabhiḥ prārudat kila 03,010.007c gavāṃ māta purā tāta tām indro 'nvakṛpāyata 03,010.008 indra uvāca 03,010.008a kim idaṃ rodiṣi śubhe kaccit kṣemaṃ divaukasām 03,010.008c mānuṣeṣv atha vā goṣu naitad alpaṃ bhaviṣyati 03,010.009 surabhir uvāca 03,010.009a vinipāto na vaḥ kaś cid dṛśyate tridaśādhipa 03,010.009c ahaṃ tu putraṃ śocāmi tena rodimi kauśika 03,010.010a paśyainaṃ karṣakaṃ raudraṃ durbalaṃ mama putrakam 03,010.010c pratodenābhinighnantaṃ lāṅgalena nipīḍitam 03,010.011a etaṃ dṛṣṭvā bhṛśaṃ śrantaṃ vadhyamānaṃ surādhipa 03,010.011c kṛpāviṣṭāsmi devendra manaś codvijate mama 03,010.012a ekas tatra balopeto dhuram udvahate 'dhikām 03,010.012c aparo 'lpabalaprāṇaḥ kṛśo dhamanisaṃtataḥ 03,010.012e kṛcchrād udvahate bhāraṃ taṃ vai śocāmi vāsava 03,010.013a vadhyamānaḥ pratodena tudyamānaḥ punaḥ punaḥ 03,010.013c naiva śaknoti taṃ bhāram udvoḍhuṃ paśya vāsava 03,010.014a tato 'haṃ tasya duḥkhārtā viraumi bhṛśaduḥkhitā 03,010.014c aśrūṇy āvartayantī ca netrābhyāṃ karuṇāyatī 03,010.015 indra uvāca 03,010.015a tava putrasahasreṣu pīḍyamāneṣu śobhane 03,010.015c kiṃ kṛpāyitam asty atra putra eko 'tra pīḍyate 03,010.016 surabhir uvāca 03,010.016a yadi putrasahasraṃ me sarvatra samam eva me 03,010.016c dīnasya tu sataḥ śakra putrasyābhyadhikā kṛpā 03,010.017 vyāsa uvāca 03,010.017a tad indraḥ surabhīvākyaṃ niśamya bhṛśavismitaḥ 03,010.017c jīvitenāpi kauravya mene 'bhyadhikam ātmajam 03,010.018a pravavarṣa ca tatraiva sahasā toyam ulbaṇam 03,010.018c karṣakasyācaran vighnaṃ bhagavān pākaśāsanaḥ 03,010.019a tad yathā surabhiḥ prāha samam evāstu te tathā 03,010.019c suteṣu rājan sarveṣu dīneṣv abhyadhikā kṛpā 03,010.020a yādṛśo me sutaḥ paṇḍus tādṛśo me 'si putraka 03,010.020c viduraś ca mahāprājñaḥ snehād etad bravīmy aham 03,010.021a cirāya tava putrāṇāṃ śatam ekaś ca pārthiva 03,010.021c pāṇḍoḥ pañcaiva lakṣyante te 'pi mandāḥ suduḥkhitāḥ 03,010.022a kathaṃ jīveyur atyantaṃ kathaṃ vardheyur ity api 03,010.022c iti dīneṣu pārtheṣu mano me paritapyate 03,010.023a yadi pārthiva kauravyāñ jīvamānān ihecchasi 03,010.023c duryodhanas tava sutaḥ śamaṃ gacchatu pāṇḍavaiḥ 03,011.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 03,011.001a evam etan mahāprājña yathā vadasi no mune 03,011.001c ahaṃ caiva vijānāmi sarve ceme narādhipāḥ 03,011.002a bhavāṃs tu manyate sādhu yat kurūṇāṃ sukhodayam 03,011.002c tad eva viduro 'py āha bhīṣmo droṇaś ca māṃ mune 03,011.003a yadi tv aham anugrāhyaḥ kauraveṣu dayā yadi 03,011.003c anuśādhi durātmānaṃ putraṃ duryodhanaṃ mama 03,011.004 vyāsa uvāca 03,011.004a ayam āyāti vai rājan maitreyo bhagavān ṛṣiḥ 03,011.004c anvīya pāṇḍavān bhrātṝn ihaivāsmad didṛkṣayā 03,011.005a eṣa duryodhanaṃ putraṃ tava rājan mahān ṛṣiḥ 03,011.005c anuśāstā yathānyāyaṃ śamāyāsya kulasya te 03,011.006a brūyād yad eṣa rājendra tat kāryam aviśaṅkayā 03,011.006c akriyāyāṃ hi kāryasya putraṃ te śapsyate ruṣā 03,011.007 vaiśaṃpāyana uvāca 03,011.007a evam uktvā yayau vyāso maitreyaḥ pratyadṛśyata 03,011.007b*0038_01 tam āgatam ṛṣiṃ dṛṣṭvā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ 03,011.007b*0038_02 pūjayitvā yathānyāyaṃ papracchāgamanakriyām 03,011.007c pūjayā pratijagrāha saputras taṃ narādhipaḥ 03,011.008a dattvārghyādyāḥ kriyāḥ sarvā viśrāntaṃ munipuṃgavam 03,011.008c praśrayeṇābravīd rājā dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 03,011.009a sukhenāgamanaṃ kaccid bhagavan kurujāṅgale 03,011.009c kaccit kuśalino vīrā bhrātaraḥ pañca pāṇḍavāḥ 03,011.010a samaye sthātum icchanti kaccic ca puruṣarṣabhāḥ 03,011.010c kaccit kurūṇāṃ saubhrātram avyucchinnaṃ bhaviṣyati 03,011.011 maitreya uvāca 03,011.011a tīrthayātrām anukrāman prāpto 'smi kurujāṅgalam 03,011.011c yadṛcchayā dharmarājaṃ dṛṣṭavān kāmyake vane 03,011.012a taṃ jaṭājinasaṃvītaṃ tapovananivāsinam 03,011.012c samājagmur mahātmānaṃ draṣṭuṃ munigaṇāḥ prabho 03,011.013a tatrāśrauṣaṃ mahārāja putrāṇāṃ tava vibhramam 03,011.013c anayaṃ dyūtarūpeṇa mahāpāyam upasthitam 03,011.014a tato 'haṃ tvām anuprāptaḥ kauravāṇām avekṣayā 03,011.014c sadā hy abhyadhikaḥ snehaḥ prītiś ca tvayi me prabho 03,011.015a naitad aupayikaṃ rājaṃs tvayi bhīṣme ca jīvati 03,011.015c yad anyonyena te putrā virudhyante narādhipa 03,011.016a meḍhībhūtaḥ svayaṃ rājan nigrahe pragrahe bhavān 03,011.016c kimartham anayaṃ ghoram utpatantam upekṣase 03,011.017a dasyūnām iva yadvṛttaṃ sabhāyāṃ kurunandana 03,011.017c tena na bhrājase rājaṃs tāpasānāṃ samāgame 03,011.018 vaiśaṃpāyana uvāca 03,011.018a tato vyāvṛtya rājānaṃ duryodhanam amarṣaṇam 03,011.018c uvāca ślakṣṇayā vācā maitreyo bhagavān ṛṣiḥ 03,011.019a duryodhana mahābāho nibodha vadatāṃ vara 03,011.019c vacanaṃ me mahāprājña bruvato yad dhitaṃ tava 03,011.020a mā druhaḥ pāṇḍavān rājan kuruṣva hitam ātmanaḥ 03,011.020c pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca lokasya ca nararṣabha 03,011.021a te hi sarve naravyāghrāḥ śūrā vikrāntayodhinaḥ 03,011.021c sarve nāgāyutaprāṇā vajrasaṃhananā dṛḍhāḥ 03,011.022a satyavrataparāḥ sarve sarve puruṣamāninaḥ 03,011.022c hantāro devaśatrūṇāṃ rakṣasāṃ kāmarūpiṇām 03,011.022e hiḍimbabakamukhyānāṃ kirmīrasya ca rakṣasaḥ 03,011.023a itaḥ pracyavatāṃ rātrau yaḥ sa teṣāṃ mahātmanām 03,011.023c āvṛtya mārgaṃ raudrātmā tasthau girir ivācalaḥ 03,011.024a taṃ bhīmaḥ samaraślāghī balena balināṃ varaḥ 03,011.024c jaghāna paśumāreṇa vyāghraḥ kṣudramṛgaṃ yathā 03,011.025a paśya digvijaye rājan yathā bhīmena pātitaḥ 03,011.025c jarāsaṃdho maheṣvāso nāgāyutabalo yudhi 03,011.026a saṃbandhī vāsudevaś ca yeṣāṃ śyālaś ca pārṣataḥ 03,011.026c kas tān yudhi samāsīta jarāmaraṇavān naraḥ 03,011.027a tasya te śama evāstu pāṇḍavair bharatarṣabha 03,011.027c kuru me vacanaṃ rājan mā mṛtyuvaśam anvagāḥ 03,011.028a evaṃ tu bruvatas tasya maitreyasya viśāṃ pate 03,011.028c ūruṃ gajakarākāraṃ kareṇābhijaghāna saḥ 03,011.029a duryodhanaḥ smitaṃ kṛtvā caraṇenālikhan mahīm 03,011.029c na kiṃ cid uktvā durmedhās tasthau kiṃ cid avāṅmukhaḥ 03,011.030a tam aśuśrūṣamāṇaṃ tu vilikhantaṃ vasuṃdharām 03,011.030c dṛṣṭvā duryodhanaṃ rājan maitreyaṃ kopa āviśat 03,011.031a sa kopavaśam āpanno maitreyo munisattamaḥ 03,011.031c vidhinā saṃprayuktaś ca śāpāyāsya mano dadhe 03,011.032a tataḥ sa vāry upaspṛśya kopasaṃraktalocanaḥ 03,011.032c maitreyo dhārtarāṣṭraṃ tam aśapad duṣṭacetasam 03,011.033a yasmāt tvaṃ mām anādṛtya nemāṃ vācaṃ cikīrṣasi 03,011.033c tasmād asyābhimānasya sadyaḥ phalam avāpnuhi 03,011.034a tvadabhidrohasaṃyuktaṃ yuddham utpatsyate mahat 03,011.034c yatra bhīmo gadāpātais tavoruṃ bhetsyate balī 03,011.035a ity evam ukte vacane dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ 03,011.035c prasādayām āsa muniṃ naitad evaṃ bhaved iti 03,011.036 maitreya uvāca 03,011.036a śamaṃ yāsyati cet putras tava rājan yathā tathā 03,011.036c śāpo na bhavitā tāta viparīte bhaviṣyati 03,011.037 vaiśaṃpāyana uvāca 03,011.037a sa vilakṣas tu rājendra duryodhanapitā tadā 03,011.037c maitreyaṃ prāha kirmīraḥ kathaṃ bhīmena pātitaḥ 03,011.038 maitreya uvāca 03,011.038a nāhaṃ vakṣyāmy asūyā te na te śuśrūṣate sutaḥ 03,011.038c eṣa te viduraḥ sarvam ākhyāsyati gate mayi 03,011.039 vaiśaṃpāyana uvāca 03,011.039a ity evam uktvā maitreyaḥ prātiṣṭhata yathāgatam 03,011.039c kirmīravadhasaṃvigno bahir duryodhano 'gamat 03,012.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 03,012.001a kirmīrasya vadhaṃ kṣattaḥ śrotum icchāmi kathyatām 03,012.001c rakṣasā bhīmasenasya katham āsīt samāgamaḥ 03,012.002 vidura uvāca 03,012.002a śṛṇu bhīmasya karmedam atimānuṣakarmaṇaḥ 03,012.002c śrutapūrvaṃ mayā teṣāṃ kathānteṣu punaḥ punaḥ 03,012.002d*0039_01 yaṃ jaghānaikacakrāyāṃ bhīmo bhīmaparākramaḥ 03,012.002d*0039_02 rākṣasaṃ krodhatāmrākṣaṃ darpotsiktaṃ balādhikam 03,012.002d*0039_03 tasya bhrātā mahāvīryaḥ kanīyān uruvikramaḥ 03,012.002d*0039_04 bhrātṛnāśasamutthena channo vyasanabhasmanā 03,012.002d*0039_05 bhīmasenāntaraprepsuś cacāra pṛthivīm imām 03,012.002d*0039_06 sa nirjitān upāśrauṣīt pāṇḍavān anulakṣaye 03,012.003a itaḥ prayātā rājendra pāṇḍavā dyūtanirjitāḥ 03,012.003c jagmus tribhir ahorātraiḥ kāmyakaṃ nāma tad vanam 03,012.004a rātrau niśīthe svābhīle gate 'rdhasamaye nṛpa 03,012.004c pracāre puruṣādānāṃ rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām 03,012.005a tad vanaṃ tāpasā nityaṃ śeṣāś ca vanacāriṇaḥ 03,012.005c dūrāt pariharanti sma puruṣādabhayāt kila 03,012.006a teṣāṃ praviśatāṃ tatra mārgam āvṛtya bhārata 03,012.006c dīptākṣaṃ bhīṣaṇaṃ rakṣaḥ solmukaṃ pratyadṛśyata 03,012.007a bāhū mahāntau kṛtvā tu tathāsyaṃ ca bhayānakam 03,012.007c sthitam āvṛtya panthānaṃ yena yānti kurūdvahāḥ 03,012.008a daṣṭoṣṭhadaṃṣṭraṃ tāmrākṣaṃ pradīptordhvaśiroruham 03,012.008c sārkaraśmitaḍiccakraṃ sabalākam ivāmbudam 03,012.009a sṛjantaṃ rākṣasīṃ māyāṃ mahārāvavirāviṇam 03,012.009c muñcantaṃ vipulaṃ nādaṃ satoyam iva toyadam 03,012.010a tasya nādena saṃtrastāḥ pakṣiṇaḥ sarvatodiśam 03,012.010c vimuktanādāḥ saṃpetuḥ sthalajā jalajaiḥ saha 03,012.011a saṃpradrutamṛgadvīpimahiṣarkṣasamākulam 03,012.011c tad vanaṃ tasya nādena saṃprasthitam ivābhavat 03,012.012a tasyoruvātābhihatā tāmrapallavabāhavaḥ 03,012.012c vidūrajātāś ca latāḥ samāśliṣyanta pādapān 03,012.013a tasmin kṣaṇe 'tha pravavau māruto bhṛśadāruṇaḥ 03,012.013c rajasā saṃvṛtaṃ tena naṣṭarṣkam abhavan nabhaḥ 03,012.014a pañcānāṃ pāṇḍuputrāṇām avijñāto mahāripuḥ 03,012.014c pañcānām indriyāṇāṃ tu śokavega ivātulaḥ 03,012.015a sa dṛṣṭvā pāṇḍavān dūrāt kṛṣṇājinasamāvṛtān 03,012.015c āvṛṇot tad vanadvāraṃ maināka iva parvataḥ 03,012.016a taṃ samāsādya vitrastā kṛṣṇā kamalalocanā 03,012.016c adṛṣṭapūrvaṃ saṃtrāsān nyamīlayata locane 03,012.017a duḥśāsanakarotsṛṣṭaviprakīrṇaśiroruhā 03,012.017c pañcaparvatamadhyasthā nadīvākulatāṃ gatā 03,012.018a momuhyamānāṃ tāṃ tatra jagṛhuḥ pañca pāṇḍavāḥ 03,012.018c indriyāṇi prasaktāni viṣayeṣu yathā ratim 03,012.019a atha tāṃ rākṣasīṃ māyām utthitāṃ ghoradarśanām 03,012.019c rakṣoghnair vividhair mantrair dhaumyaḥ samyakprayojitaiḥ 03,012.019e paśyatāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ nāśayām āsa vīryavān 03,012.020a sa naṣṭamāyo 'tibalaḥ krodhavisphāritekṣaṇaḥ 03,012.020c kāmamūrtidharaḥ kṣudraḥ kālakalpo vyadṛśyata 03,012.021a tam uvāca tato rājā dīrghaprajño yudhiṣṭhiraḥ 03,012.021c ko bhavān kasya vā kiṃ te kriyatāṃ kāryam ucyatām 03,012.022a pratyuvācātha tad rakṣo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 03,012.022c ahaṃ bakasya vai bhrātā kirmīra iti viśrutaḥ 03,012.022d*0040_01 paiṭhīnagotre utpanno nāstiko vedanindakaḥ 03,012.023a vane 'smin kāmyake śūnye nivasāmi gatajvaraḥ 03,012.023c yudhi nirjitya puruṣān āhāraṃ nityam ācaran 03,012.024a ke yūyam iha saṃprāptā bhakṣyabhūtā mamāntikam 03,012.024c yudhi nirjitya vaḥ sarvān bhakṣayiṣye gatajvaraḥ 03,012.025a yudhiṣṭhiras tu tac chrutvā vacas tasya durātmanaḥ 03,012.025c ācacakṣe tataḥ sarvaṃ gotranāmādi bhārata 03,012.026a pāṇḍavo dharmarājo 'haṃ yadi te śrotram āgataḥ 03,012.026c sahito bhrātṛbhiḥ sarvair bhīmasenārjunādibhiḥ 03,012.027a hṛtarājyo vane vāsaṃ vastuṃ kṛtamatis tataḥ 03,012.027c vanam abhyāgato ghoram idaṃ tava parigraham 03,012.028a kirmīras tv abravīd enaṃ diṣṭyā devair idaṃ mama 03,012.028c upapāditam adyeha cirakālān manogatam 03,012.028d*0041_01 vismayaṃ paramaṃ gatvā rākṣaso ghoradarśanaḥ 03,012.029a bhīmasenavadhārthaṃ hi nityam abhyudyatāyudhaḥ 03,012.029c carāmi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ nainam āsādayāmy aham 03,012.030a so 'yam āsādito diṣṭyā bhrātṛhā kāṅkṣitaś ciram 03,012.030c anena hi mama bhrātā bako vinihataḥ priyaḥ 03,012.031a vetrakīyagṛhe rājan brāhmaṇacchadmarūpiṇā 03,012.031c vidyābalam upāśritya na hy asty asyaurasaṃ balam 03,012.032a hiḍimbaś ca sakhā mahyaṃ dayito vanagocaraḥ 03,012.032c hato durātmanānena svasā cāsya hṛtā purā 03,012.033a so 'yam abhyāgato mūḍho mamedaṃ gahanaṃ vanam 03,012.033c pracārasamaye 'smākam ardharātre samāsthite 03,012.034a adyāsya yātayiṣyāmi tad vairaṃ cirasaṃbhṛtam 03,012.034c tarpayiṣyāmi ca bakaṃ rudhireṇāsya bhūriṇā 03,012.035a adyāham anṛṇo bhūtvā bhrātuḥ sakhyus tathaiva ca 03,012.035c śāntiṃ labdhāsmi paramāṃ hatva rākṣasakaṇṭakam 03,012.036a yadi tena purā mukto bhīmaseno bakena vai 03,012.036c adyainaṃ bhakṣayiṣyāmi paśyatas te yudhiṣṭhira 03,012.037a enaṃ hi vipulaprāṇam adya hatvā vṛkodaram 03,012.037c saṃbhakṣya jarayiṣyāmi yathāgastyo mahāsuram 03,012.038a evam uktas tu dharmātmā satyasaṃdho yudhiṣṭhiraḥ 03,012.038c naitad astīti sakrodho bhartsayām āsa rākṣasam 03,012.039a tato bhīmo mahābāhur ārujya tarasā druma 03,012.039c daśavyāmam ivodviddhaṃ niṣpatram akarot tadā 03,012.040a cakāra sajyaṃ gāṇḍīvaṃ vajraniṣpeṣagauravam 03,012.040c nimeṣāntaramātreṇa tathaiva vijayo 'rjunaḥ 03,012.041a nivārya bhīmo jiṣṇuṃ tu tad rakṣo ghoradarśanam 03,012.041c abhidrutyābravīd vākyaṃ tiṣṭha tiṣṭheti bhārata 03,012.042a ity uktvainam abhikruddhaḥ kakṣyām utpīḍya pāṇḍavaḥ 03,012.042c niṣpiṣya pāṇinā pāṇiṃ saṃdaṣṭoṣṭhapuṭo balī 03,012.042e tam abhyadhāvad vegena bhīmo vṛkṣāyudhas tadā 03,012.043a yamadaṇḍapratīkāśaṃ tatas taṃ tasya mūrdhani 03,012.043c pātayām āsa vegena kuliśaṃ maghavān iva 03,012.044a asaṃbhrāntaṃ tu tad rakṣaḥ samare pratyadṛśyata 03,012.044c cikṣepa colmukaṃ dīptam aśaniṃ jvalitām iva 03,012.045a tad udastam alātaṃ tu bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ 03,012.045c padā savyena cikṣepa tad rakṣaḥ punar āvrajat 03,012.046a kirmīraś cāpi sahasā vṛkṣam utpāṭya pāṇḍavam 03,012.046c daṇḍapāṇir iva kruddhaḥ samare pratyayudhyata 03,012.047a tad vṛkṣayuddham abhavan mahīruhavināśanam 03,012.047c vālisugrīvayor bhrātror yathā śrīkāṅkṣiṇoḥ purā 03,012.048a śīrṣayoḥ patitā vṛkṣā bibhidur naikadhā tayoḥ 03,012.048c yathaivotpalapadmāni mattayor dvipayos tathā 03,012.049a muñjavaj jarjarībhūtā bahavas tatra pādapāḥ 03,012.049c cīrāṇīva vyudastāni rejus tatra mahāvane 03,012.050a tad vṛkṣayuddham abhavat sumuhūrtaṃ viśāṃ pate 03,012.050c rākṣasānāṃ ca mukhyasya narāṇām uttamasya ca 03,012.051a tataḥ śilāṃ samutkṣipya bhīmasya yudhi tiṣṭhataḥ 03,012.051c prāhiṇod rākṣasaḥ kruddho bhīmasenaś cacāla ha 03,012.052a taṃ śilātāḍanajaḍaṃ paryadhāvat sa rākṣasaḥ 03,012.052c bāhuvikṣiptakiraṇaḥ svarbhānur iva bhāskaram 03,012.053a tāv anyonyaṃ samāśliṣya prakarṣantau parasparam 03,012.053c ubhāv api cakāśete prayuddhau vṛṣabhāv iva 03,012.054a tayor āsīt sutumulaḥ saṃprahāraḥ sudāruṇaḥ 03,012.054c nakhadaṃṣṭrāyudhavator vyāghrayor iva dṛptayoḥ 03,012.055a duryodhananikārāc ca bāhuvīryāc ca darpitaḥ 03,012.055c kṛṣṇānayanadṛṣṭaś ca vyavardhata vṛkodaraḥ 03,012.056a abhipatyātha bāhubhyāṃ pratyagṛhṇād amarṣitaḥ 03,012.056c mātaṅga iva mātaṅgaṃ prabhinnakaraṭāmukhaḥ 03,012.057a taṃ cāpy ātha tato rakṣaḥ pratijagrāha vīryavān 03,012.057c tam ākṣipad bhīmaseno balena balināṃ varaḥ 03,012.058a tayor bhujaviniṣpeṣād ubhayor balinos tadā 03,012.058c śabdaḥ samabhavad ghoro veṇusphoṭasamo yudhi 03,012.059a athainam ākṣipya balād gṛhya madhye vṛkodaraḥ 03,012.059c dhūnayām āsa vegena vāyuś caṇḍa iva drumam 03,012.060a sa bhīmena parāmṛṣṭo durbalo balinā raṇe 03,012.060c vyaspandata yathāprāṇaṃ vicakarṣa ca pāṇḍavam 03,012.061a tata enaṃ pariśrāntam upalabhya vṛkodaraḥ 03,012.061c yoktrayām āsa bāhubhyāṃ paśuṃ raśanayā yathā 03,012.062a vinadantaṃ mahānādaṃ bhinnabherīsamasvanam 03,012.062c bhrāmayām āsa suciraṃ visphurantam acetasam 03,012.063a taṃ viṣīdantam ājñāya rākṣasaṃ pāṇḍunandanaḥ 03,012.063c pragṛhya tarasā dorbhyāṃ paśumāram amārayat 03,012.064a ākramya sa kaṭīdeśe jānunā rākṣasādhamam 03,012.064c apīḍayata bāhubhyāṃ kaṇṭhaṃ tasya vṛkodaraḥ 03,012.065a atha taṃ jaḍasarvāṅgaṃ vyāvṛttanayanolbaṇam 03,012.065c bhūtale pātayām āsa vākyaṃ cedam uvāca ha 03,012.066a hiḍimbabakayoḥ pāpa na tvam aśrupramārjanam 03,012.066c kariṣyasi gataś cāsi yamasya sadanaṃ prati 03,012.067a ity evam uktvā puruṣapravīras; taṃ rākṣasaṃ krodhavivṛttanetraḥ 03,012.067c prasrastavastrābharaṇaṃ sphurantam; udbhrāntacittaṃ vyasum utsasarja 03,012.068a tasmin hate toyadatulyarūpe; kṛṣṇāṃ puraskṛtya narendraputrāḥ 03,012.068c bhīmaṃ praśasyātha guṇair anekair; hṛṣṭās tato dvaitavanāya jagmuḥ 03,012.069a evaṃ vinihataḥ saṃkhye kirmīro manujādhipa 03,012.069c bhīmena vacanāt tasya dharmarājasya kaurava 03,012.070a tato niṣkaṇṭakaṃ kṛtvā vanaṃ tad aparājitaḥ 03,012.070c draupadyā saha dharmajño vasatiṃ tām uvāsa ha 03,012.071a samāśvāsya ca te sarve draupadīṃ bharatarṣabhāḥ 03,012.071c prahṛṣṭamanasaḥ prītyā praśaśaṃsur vṛkodaram 03,012.072a bhīmabāhubalotpiṣṭe vinaṣṭe rākṣase tataḥ 03,012.072c viviśus tad vanaṃ vīrāḥ kṣemaṃ nihatakaṇṭakam 03,012.073a sa mayā gacchatā mārge vinikīrṇo bhayāvahaḥ 03,012.073c vane mahati duṣṭātmā dṛṣṭo bhīmabalād dhataḥ 03,012.074a tatrāśrauṣam ahaṃ caitat karma bhīmasya bhārata 03,012.074c brāhmaṇānāṃ kathayatāṃ ye tatrāsan samāgatāḥ 03,012.075 vaiśaṃpāyana uvāca 03,012.075a evaṃ vinihataṃ saṃkhye kirmīraṃ rākṣasottamam 03,012.075c śrutvā dhyānaparo rājā niśaśvāsārtavat tadā 03,013.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,013.001a bhojāḥ pravrajitāñ śrutvā vṛṣṇayaś cāndhakaiḥ saha 03,013.001c pāṇḍavān duḥkhasaṃtaptān samājagmur mahāvane 03,013.002a pāñcālasya ca dāyādā dhṛṣṭaketuś ca cedipaḥ 03,013.002a*0042_01 **** **** dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān 03,013.002a*0042_02 śiśupālasutaḥ śrīmān 03,013.002c kekayāś ca mahāvīryā bhrātaro lokaviśrutāḥ 03,013.003a vane te 'bhiyayuḥ pārthān krodhāmarśasamanvitāḥ 03,013.003b*0043_01 keśavaḥ sātyakiś caiva dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 03,013.003b*0043_02 amātyaiḥ saha mitraiś ca balena svajanena ca 03,013.003b*0043_03 vane tena yayuḥ pārthān ūcuḥ kiṃ karavāmahe 03,013.003c garhayanto dhārtarāṣṭrān kiṃ kurma iti cābruvan 03,013.004a vāsudevaṃ puraskṛtya sarve te kṣatriyarṣabhāḥ 03,013.004c parivāryopaviviśur dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 03,013.004d*0044_01 abhivādya kuruśreṣṭhaṃ viṣaṇṇaḥ keśavo 'bravīt 03,013.005 vāsudeva uvāca 03,013.005a duryodhanasya karṇasya śakuneś ca durātmanaḥ 03,013.005c duḥśāsanacaturthānāṃ bhūmiḥ pāsyati śoṇitam 03,013.005d*0045_01 etān nihatya samare ye ca teṣāṃ padānugāḥ 03,013.005d*0045_02 tāṃś ca sarvān vinirjitya sahitān sanarādhipān 03,013.006a tataḥ sarve 'bhiṣiñcāmo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 03,013.006c nikṛtyopacaran vadhya eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 03,013.007 vaiśaṃpāyana uvāca 03,013.007a pārthānām abhiṣaṅgeṇa tathā kruddhaṃ janārdanam 03,013.007c arjunaḥ śamayām āsā didhakṣantam iva prajāḥ 03,013.008a saṃkruddhaṃ keśavaṃ dṛṣṭvā pūrvadeheṣu phalgunaḥ 03,013.008c kīrtayām āsa karmāṇi satyakīrter mahātmanaḥ 03,013.009a puruṣasyāprameyasya satyasyāmitatejasaḥ 03,013.009c prajāpatipater viṣṇor lokanāthasya dhīmataḥ 03,013.010 arjuna uvāca 03,013.010a daśa varṣasahasrāṇi yatrasāyaṃgṛho muniḥ 03,013.010c vyacaras tvaṃ purā kṛṣṇa parvate gandhamādane 03,013.011a daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca 03,013.011c puṣkareṣv avasaḥ kṛṣṇa tvam apo bhakṣayan purā 03,013.012a ūrdhvabāhur viśālāyāṃ badaryāṃ madhusūdana 03,013.012c atiṣṭha ekapādena vāyubhakṣaḥ śataṃ samāḥ 03,013.013a apakṛṣṭottarāsaṅgaḥ kṛśo dhamanisaṃtataḥ 03,013.013c āsīḥ kṛṣṇa sarasvatyāṃ satre dvādaśavārṣike 03,013.014a prabhāsaṃ cāpy athāsādya tīrthaṃ puṇyajanocitam 03,013.014c tathā kṛṣṇa mahātejā divyaṃ varṣasahasrakam 03,013.014e ātiṣṭhas tapa ekena pādena niyame sthitaḥ 03,013.014f*0046_01 lokapravṛttihetos tvam iti vyāso mamābravīt 03,013.015a kṣetrajñaḥ sarvabhūtānām ādir antaś ca keśava 03,013.015c nidhānaṃ tapasāṃ kṛṣṇa yajñas tvaṃ ca sanātanaḥ 03,013.015d*0047_01 yogakartā hṛṣīkeśa sāṃkhyakartā sanātanaḥ 03,013.015d*0047_02 śīlas tvaṃ sarvayogānāṃ vīrāṇāṃ niyamasya ca 03,013.016a nihatya narakaṃ bhaumam āhṛtya maṇikuṇḍale 03,013.016c prathamotpāditaṃ kṛṣṇa medhyam aśvam avāsṛjaḥ 03,013.017a kṛtvā tat karma lokānām ṛṣabhaḥ sarvalokajit 03,013.017c avadhīs tvaṃ raṇe sarvān sametān daityadānavān 03,013.018a tataḥ sarveśvaratvaṃ ca saṃpradāya śacīpateḥ 03,013.018c mānuṣeṣu mahābāho prādurbhūto 'si keśava 03,013.019a sa tvaṃ nārāyaṇo bhūtvā harir āsīḥ paraṃtapa 03,013.019c brahmā somaś ca sūryaś ca dharmo dhātā yamo 'nalaḥ 03,013.020a vāyur vaiśravaṇo rudraḥ kālaḥ khaṃ pṛthivī diśaḥ 03,013.020c ajaś carācaraguruḥ sraṣṭā tvaṃ puruṣottama 03,013.021a turāyaṇādibhir deva kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ 03,013.021c ayajo bhūritejā vai kṛṣṇa caitrarathe vane 03,013.022a śataṃ śatasahasrāṇi suvarṇasya janārdana 03,013.022c ekaikasmiṃs tadā yajñe paripūrṇāni bhāgaśaḥ 03,013.023a aditer api putratvam etya yādavanandana 03,013.023c tvaṃ viṣṇur iti vikhyāta indrād avarajo bhuvi 03,013.024a śiśur bhūtvā divaṃ khaṃ ca pṛthivīṃ ca paraṃtapa 03,013.024c tribhir vikramaṇaiḥ kṛṣṇa krāntavān asi tejasā 03,013.025a saṃprāpya divam ākāśam ādityasadane sthitaḥ 03,013.025c atyarocaś ca bhūtātman bhāskaraṃ svena tejasā 03,013.025d*0048_01 prādurbhāvasahasreṣu teṣu teṣu tvayā vibho 03,013.025d*0048_02 adharmarucayaḥ kṛṣṇa nihatāḥ śataśo 'surāḥ 03,013.026a sāditā mauravāḥ pāśā nisundanarakau hatau 03,013.026c kṛtaḥ kṣemaḥ punaḥ panthāḥ puraṃ prāgjyotiṣaṃ prati 03,013.027a jārūthyām āhutiḥ krāthaḥ śiśupālo janaiḥ saha 03,013.027c bhīmasenaś ca śaibyaś ca śatadhanvā ca nirjitaḥ 03,013.028a tathā parjanyaghoṣeṇa rathenādityavarcasā 03,013.028c avākṣīr mahiṣīṃ bhojyāṃ raṇe nirjitya rukmiṇam 03,013.029a indradyumno hataḥ kopād yavanaś ca kaśerumān 03,013.029c hataḥ saubhapatiḥ śālvas tvayā saubhaṃ ca pātitam 03,013.029d*0049_01 evam ete yudhi hatā bhūyaś cānyāñ śṛṇuṣva ha 03,013.030a irāvatyāṃ tathā bhojaḥ kārtavīryasamo yudhi 03,013.030c gopatis tālaketuś ca tvayā vinihatāv ubhau 03,013.031a tāṃ ca bhogavatīṃ puṇyām ṛṣikāntāṃ janārdana 03,013.031c dvārakām ātmasāt kṛtvā samudraṃ gamayiṣyasi 03,013.032a na krodho na ca mātsaryaṃ nānṛtaṃ madhusūdana 03,013.032c tvayi tiṣṭhati dāśārha na nṛśaṃsyaṃ kuto 'nṛju 03,013.033a āsīnaṃ cittamadhye tvāṃ dīpyamānaṃ svatejasā 03,013.033c āgamya ṛṣayaḥ sarve 'yācantābhayam acyuta 03,013.034a yugānte sarvabhūtāni saṃkṣipya madhusūdana 03,013.034c ātmany evātmasāt kṛtvā jagad āsse paraṃtapa 03,013.034d*0050_01 yugādau tava vārṣṇeya nābhipadmād ajāyata 03,013.034d*0050_02 brahmā carācaragurur yasyedaṃ sakalaṃ jagat 03,013.034d*0050_03 taṃ hantum udyatau ghorau dānavau madhukaiṭabhau 03,013.034d*0050_04 tayor vyatikramaṃ dṛṣṭvā kruddhasya bhavato hareḥ 03,013.034d*0050_05 lalāṭāj jātavāñ śambhuḥ śūlapāṇis trilocanaḥ 03,013.034d*0050_06 itthaṃ tāv api deveśau tvaccharīrasamudbhavau 03,013.034d*0050_07 tvanniyogakārāv etāv iti me nārado 'bravīt 03,013.034d*0051_01 tathā nārāyaṇa purā kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ 03,013.034d*0051_02 iṣṭavāṃs tvaṃ mahāsatraṃ kṛṣṇa caitrarathe vane 03,013.035a naivaṃ pūrve nāpare vā kariṣyanti kṛtāni te 03,013.035c karmāṇi yāni deva tvaṃ bāla eva mahādyute 03,013.036a kṛtavān puṇḍarīkākṣa baladevasahāyavān 03,013.036c vairājabhavane cāpi brahmaṇā nyavasaḥ saha 03,013.037 vaiśaṃpāyana uvāca 03,013.037a evam uktvā tadātmānam ātmā kṛṣṇasya pāṇḍavaḥ 03,013.037c tūṣṇīm āsīt tataḥ pārtham ity uvāca janārdanaḥ 03,013.038a mamaiva tvaṃ tavaivāhaṃ ye madīyās tavaiva te 03,013.038c yas tvāṃ dveṣṭi sa māṃ dveṣṭi yas tvām anu sa mām anu 03,013.039a naras tvam asi durdharṣa harir nārāyaṇo hy aham 03,013.039c lokāl lokam imaṃ prāptau naranārāyaṇāv ṛṣī 03,013.040a ananyaḥ pārtha mattas tvam ahaṃ tvattaś ca bhārata 03,013.040c nāvayor antaraṃ śakyaṃ vedituṃ bharatarṣabha 03,013.041*0052_01 evam ukte tu vacane keśavena mahātmanā 03,013.041*0053_01 ity uktvā puṇḍarīkākṣaḥ pāṇḍavaṃ supriyaṃ priyam 03,013.041*0053_02 prīyamāṇo hṛṣīkeśas tūṣṇīm āsāṃ babhūva ha 03,013.041a tasmin vīrasamāvāye saṃrabdheṣv atha rājasu 03,013.041c dhṛṣṭadyumnamukhair vīrair bhrātṛbhiḥ parivāritā 03,013.042a pāñcālī puṇḍarīkākṣam āsīnaṃ yādavaiḥ saha 03,013.042c abhigamyābravīt kṛṣṇā śaraṇyaṃ śaraṇaiṣiṇī 03,013.043*0054_01 vāsudeva vasūnāṃ ca vāsavo bahudhācyuta 03,013.043*0054_02 devadevo 'si lokānāṃ kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt 03,013.043a pūrve prajānisarge tvām āhur ekaṃ prajāpatim 03,013.043c sraṣṭāraṃ sarvabhūtānām asito devalo 'bravīt 03,013.044a viṣṇus tvam asi durdharṣa tvaṃ yajño madhusūdana 03,013.044c yaṣṭā tvam asi yaṣṭavyo jāmadagnyo yathābravīt 03,013.045a ṛṣayas tvāṃ kṣamām āhuḥ satyaṃ ca puruṣottama 03,013.045c satyād yajño 'si saṃbhūtaḥ kaśyapas tvāṃ yathābravīt 03,013.046a sādhyānām api devānāṃ vasūnām īśvareśvaraḥ 03,013.046c lokabhāvana lokeśa yathā tvāṃ nārado 'bravīt 03,013.046d*0055_01 brahmaśaṃkaraśakrādyair devavṛndaiḥ punaḥ punaḥ 03,013.046d*0055_02 krīḍase tvaṃ naravyāghra bālaḥ krīḍanakair iva 03,013.047a divaṃ te śirasā vyāptaṃ padbhyāṃ ca pṛthivī vibho 03,013.047c jaṭharaṃ te ime lokāḥ puruṣo 'si sanātanaḥ 03,013.048a vidyātapo 'bhitaptānāṃ tapasā bhāvitātmanām 03,013.048c ātmadarśanasiddhānām ṛṣīṇām ṛṣisattama 03,013.049a rājarṣīṇāṃ puṇyakṛtām āhaveṣv anivartinām 03,013.049c sarvadharmopapannānāṃ tvaṃ gatiḥ puruṣottama 03,013.050a tvaṃ prabhus tvaṃ vibhus tvaṃ bhūr ātmabhūs tvaṃ sanātanaḥ 03,013.050c lokapālāś ca lokāś ca nakṣatrāṇi diśo daśa 03,013.050e nabhaś candraś ca sūryaś ca tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam 03,013.051a martyatā caiva bhūtānām amaratvaṃ divaukasām 03,013.051c tvayi sarvaṃ mahābāho lokakāryaṃ pratiṣṭhitam 03,013.052a sā te 'haṃ duḥkham ākhyāsye praṇayān madhusūdana 03,013.052c īśas tvaṃ sarvabhūtānāṃ ye divyā ye ca mānuṣāḥ 03,013.053a kathaṃ nu bhāryā pārthānāṃ tava kṛṣṇa sakhī vibho 03,013.053c dhṛṣṭadyumnasya bhaginī sabhāṃ kṛṣyeta mādṛśī 03,013.054a strīdharmiṇī vepamānā rudhireṇa samukṣitā 03,013.054c ekavastrā vikṛṣṭāsmi duḥkhitā kurusaṃsadi 03,013.055a rājamadhye sabhāyāṃ tu rajasābhisamīritām 03,013.055c dṛṣṭvā ca māṃ dhārtarāṣṭrāḥ prāhasan pāpacetasaḥ 03,013.055d*0056_01 kṛṣyamāṇāṃ tathā dīnām anāthām iva mādhava 03,013.055d*0056_02 āhuś caitān ṣaṇḍatilān pañca caiva tu pāṇḍavān 03,013.055d*0056_03 patim anyaṃ vṛṇīṣveti sarve te madhusūdana 03,013.056a dāsībhāvena bhoktuṃ mām īṣus te madhusūdana 03,013.056c jīvatsu pāṇḍuputreṣu pāñcāleṣv atha vṛṣṇiṣu 03,013.057a nanv ahaṃ kṛṣṇa bhīṣmasya dhṛtarāṣṭrasya cobhayoḥ 03,013.057c snuṣā bhavāmi dharmeṇa sāhaṃ dāsīkṛtā balāt 03,013.058a garhaye pāṇḍavāṃs tv eva yudhi śreṣṭhān mahābalān 03,013.058c ye kliśyamānāṃ prekṣante dharmapatnīṃ yaśasvinīm 03,013.059a dhig balaṃ bhīmasenasya dhik pārthasya dhanuṣmatām 03,013.059c yau māṃ viprakṛtāṃ kṣudrair marṣayetāṃ janārdana 03,013.060a śāśvato 'yaṃ dharmapathaḥ sadbhir ācaritaḥ sadā 03,013.060c yad bhāryāṃ parirakṣanti bhartāro 'lpabalā api 03,013.061a bhāryāyāṃ rakṣyamāṇāyāṃ prajā bhavati rakṣitā 03,013.061c prajāyāṃ rakṣyamāṇāyām ātmā bhavati rakṣitaḥ 03,013.062a ātmā hi jāyate tasyāṃ tasmāj jāyā bhavaty uta 03,013.062c bhartā ca bhāryayā rakṣyaḥ kathaṃ jāyān mamodare 03,013.063a nanv ime śaraṇaṃ prāptān na tyajanti kadā cana 03,013.063c te māṃ śaraṇam āpannāṃ nānvapadyanta pāṇḍavāḥ 03,013.064a pañceme pañcabhir jātāḥ kumārāś cāmitaujasaḥ 03,013.064c eteṣām apy avekṣārthaṃ trātavyāsmi janārdana 03,013.065a prativindhyo yudhiṣṭhirāt sutasomo vṛkodarāt 03,013.065c arjunāc chrutakīrtis tu śatānīkas tu nākuliḥ 03,013.066a kaniṣṭhāc chrutakarmā tu sarve satyaparākramāḥ 03,013.066c pradyumno yādṛśaḥ kṛṣṇa tādṛśās te mahārathāḥ 03,013.067a nanv ime dhanuṣi śreṣṭhā ajeyā yudhi śātravaiḥ 03,013.067c kimarthaṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ sahante durbalīyasām 03,013.068a adharmeṇa hṛtaṃ rājyaṃ sarve dāsāḥ kṛtās tathā 03,013.068c sabhāyāṃ parikṛṣṭāham ekavastrā rajasvalā 03,013.069a nādhijyam api yac chakyaṃ kartum anyena gāṇḍivam 03,013.069c anyatrārjunabhīmābhyāṃ tvayā vā madhusūdana 03,013.070a dhig bhīmasenasya balaṃ dhik pārthasya ca gāṇḍivam 03,013.070c yatra duryodhanaḥ kṛṣṇa muhūrtam api jīvati 03,013.070d*0057_01 kālaḥ sṛjati bhūtāni kālaḥ saṃharate prajāḥ 03,013.070d*0057_02 tat kālena kṛtaṃ manye na te pauruṣavardhanam 03,013.071a ya etān ākṣipad rāṣṭrāt saha mātrāvihiṃsakān 03,013.071c adhīyānān purā bālān vratasthān madhusūdana 03,013.072a bhojane bhīmasenasya pāpaḥ prākṣepayad viṣam 03,013.072c kālakūṭaṃ navaṃ tīkṣṇaṃ saṃbhṛtaṃ lomaharṣaṇam 03,013.073a taj jīrṇam avikāreṇa sahānnena janārdana 03,013.073c saśeṣatvān mahābāho bhīmasya puruṣottama 03,013.074a pramāṇakoṭyāṃ viśvastaṃ tathā suptaṃ vṛkodaram 03,013.074c baddhvainaṃ kṛṣṇa gaṅgāyāṃ prakṣipya punar āvrajat 03,013.075a yadā vibuddhaḥ kaunteyas tadā saṃchidya bandhanam 03,013.075c udatiṣṭhan mahābāhur bhīmaseno mahābalaḥ 03,013.076a āśīviṣaiḥ kṛṣṇasarpaiḥ suptaṃ cainam adaṃśayat 03,013.076c sarveṣv evāṅgadeśeṣu na mamāra ca śatruhā 03,013.077a pratibuddhas tu kaunteyaḥ sarvān sarpān apothayat 03,013.077c sārathiṃ cāsya dayitam apahastena jaghnivān 03,013.078a punaḥ suptān upādhākṣīd bālakān vāraṇāvate 03,013.078c śayānān āryayā sārdhaṃ ko nu tat kartum arhati 03,013.079a yatrāryā rudatī bhītā pāṇḍavān idam abravīt 03,013.079c mahad vyasanam āpannā śikhinā parivāritā 03,013.080a hā hatāsmi kuto nv adya bhavec chāntir ihānalāt 03,013.080c anāthā vinaśiṣyāmi bālakaiḥ putrakaiḥ saha 03,013.081a tatra bhīmo mahābāhur vāyuvegaparākramaḥ 03,013.081c āryām āśvāsayām āsa bhrātṝṃś cāpi vṛkodaraḥ 03,013.082a vainateyo yathā pakṣī garuḍaḥ patatāṃ varaḥ 03,013.082c tathaivābhipatiṣyāmi bhayaṃ vo neha vidyate 03,013.083a āryām aṅkena vāmena rājānaṃ dakṣiṇena ca 03,013.083c aṃsayoś ca yamau kṛtvā pṛṣṭhe bībhatsum eva ca 03,013.084a sahasotpatya vegena sarvān ādāya vīryavān 03,013.084c bhrātṝn āryāṃ ca balavān mokṣayām āsa pāvakāt 03,013.085a te rātrau prasthitāḥ sarve mātrā saha yaśasvinaḥ 03,013.085c abhyagacchan mahāraṇyaṃ hiḍimbavanam antikāt 03,013.086a śrāntāḥ prasuptās tatreme mātrā saha suduḥkhitāḥ 03,013.086c suptāṃś cainān abhyagacchad dhiḍimbā nāma rākṣasī 03,013.086d*0058_01 sā dṛṣṭvā pāṇḍavaṃ tatra śayānaṃ bhrātṛbhiḥ saha 03,013.086d*0058_02 hṛcchayenābhibhūtā hi bhīmasenam akāmayat 03,013.087a bhīmasya pādau kṛtvā tu sva utsaṅge tato balāt 03,013.087c paryamardata saṃhṛṣṭā kalyāṇī mṛdupāṇinā 03,013.088a tām abudhyad ameyātmā balavān satyavikramaḥ 03,013.088c paryapṛcchac ca tāṃ bhīmaḥ kim ihecchasy anindite 03,013.088d*0059_01 saivam uktā tu bhīmena rākṣasī kāmarūpiṇī 03,013.088d*0059_02 bhīmasenaṃ mahātmānam idam āha śucismitā 03,013.088d*0059_03 palāyadhvam itaḥ kṣipraṃ mama bhrātā suvīryavān 03,013.088d*0059_04 āgamiṣyati vo hantuṃ tasmād gacchata māciram 03,013.088d*0059_05 atha bhīmo 'bhyuvācaināṃ sābhimānam idaṃ vacaḥ 03,013.088d*0059_06 nodvijeyam ahaṃ tasmān nihaniṣye 'ham āgatam 03,013.088d*0060_01 āgataṃ pratiyotsyāmi rākṣasaṃ bhrātaraṃ tava 03,013.089a tayoḥ śrutvā tu kathitam āgacchad rākṣasādhamaḥ 03,013.089c bhīmarūpo mahānādān visṛjan bhīmadarśanaḥ 03,013.090*0061_01 athainām abravīt kruddho rākṣasaḥ puruṣādakaḥ 03,013.090a kena sārdhaṃ kathayasi ānayainaṃ mamāntikam 03,013.090c hiḍimbe bhakṣayiṣyāvo na ciraṃ kartum arhasi 03,013.091a sā kṛpāsaṃgṛhītena hṛdayena manasvinī 03,013.091c nainam aicchat tadākhyātum anukrośād aninditā 03,013.092a sa nādān vinadan ghorān rākṣasaḥ puruṣādakaḥ 03,013.092c abhyadravata vegena bhīmasenaṃ tadā kila 03,013.092d*0062_01 tam āgatam abhiprekṣya bhīmaseno mahābalam 03,013.092d*0062_02 utthāya sahasā rakṣo nijagrāha mahābalaḥ 03,013.093a tam abhidrutya saṃkruddho vegena mahatā balī 03,013.093c agṛhṇāt pāṇinā pāṇiṃ bhīmasenasya rākṣasaḥ 03,013.094a indrāśanisamasparśaṃ vajrasaṃhananaṃ dṛḍham 03,013.094c saṃhatya bhīmasenāya vyākṣipat sahasā karam 03,013.095a gṛhītaṃ pāṇinā pāṇiṃ bhīmaseno 'tha rakṣasā 03,013.095c nāmṛṣyata mahābāhus tatrākrudhyad vṛkodaraḥ 03,013.096a tatrāsīt tumulaṃ yuddhaṃ bhīmasenahiḍimbayoḥ 03,013.096c sarvāstraviduṣor ghoraṃ vṛtravāsavayor iva 03,013.096d*0063_01 vikrīḍya suciraṃ bhīmo rākṣasena sahānagha 03,013.096d*0063_02 nijaghāna mahāvīryas taṃ tadā nirbalaṃ balī 03,013.096d*0064_01 talair aśanikalpaiś ca muṣṭibhiś cāhanat tadā 03,013.096d*0065_01 tato bhīmo mahābāhū rūpam āsthāya vai mahat 03,013.096d*0065_02 jaghāna rākṣasaṃ kruddho vṛtraṃ devapatir yathā 03,013.097a hatvā hiḍimbaṃ bhīmo 'tha prasthito bhrātṛbhiḥ saha 03,013.097c hiḍimbām agrataḥ kṛtvā yasyāṃ jāto ghaṭotkacaḥ 03,013.098a tataś ca prādravan sarve saha mātrā yaśasvinaḥ 03,013.098c ekacakrām abhimukhāḥ saṃvṛtā brāhmaṇavrajaiḥ 03,013.099a prasthāne vyāsa eṣāṃ ca mantrī priyahito 'bhavat 03,013.099c tato 'gacchann ekacakrāṃ pāṇḍavāḥ saṃśitavratāḥ 03,013.100a tatrāpy āsādayām āsur bakaṃ nāma mahābalam 03,013.100c puruṣādaṃ pratibhayaṃ hiḍimbenaiva saṃmitam 03,013.101a taṃ cāpi vinihatyograṃ bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ 03,013.101c sahito bhrātṛbhiḥ sarvair drupadasya puraṃ yayau 03,013.102a labdhāham api tatraiva vasatā savyasācinā 03,013.102c yathā tvayā jitā kṛṣṇa rukmiṇī bhīṣmakātmajā 03,013.103a evaṃ suyuddhe pārthena jitāhaṃ madhusūdana 03,013.103c svayaṃvare mahat karma kṛtvā nasukaraṃ paraiḥ 03,013.104a evaṃ kleśaiḥ subahubhiḥ kliśyamānāḥ suduḥkhitāḥ 03,013.104c nivasāmāryayā hīnāḥ kṛṣṇa dhaumyapuraḥsarāḥ 03,013.105a ta ime siṃhavikrāntā vīryeṇābhyadhikāḥ paraiḥ 03,013.105c vihīnaiḥ parikliśyantīṃ samupekṣanta māṃ katham 03,013.106a etādṛśāni duḥkhāni sahante durbalīyasām 03,013.106c dīrghakālaṃ pradīptāni pāpānāṃ kṣudrakarmaṇām 03,013.107a kule mahati jātāsmi divyena vidhinā kila 03,013.107c pāṇḍavānāṃ priyā bhāryā snuṣā pāṇḍor mahātmanaḥ 03,013.108a kacagraham anuprāptā sāsmi kṛṣṇa varā satī 03,013.108c pañcānām indrakalpānāṃ prekṣatāṃ madhusūdana 03,013.109a ity uktvā prārudat kṛṣṇā mukhaṃ pracchādya pāṇinā 03,013.109c padmakośaprakāśena mṛdunā mṛdubhāṣiṇī 03,013.110a stanāv apatitau pīnau sujātau śubhalakṣaṇau 03,013.110c abhyavarṣata pāñcālī duḥkhajair aśrubindubhiḥ 03,013.111a cakṣuṣī parimārjantī niḥśvasantī punaḥ punaḥ 03,013.111c bāṣpapūrṇena kaṇṭhena kruddhā vacanam abravīt 03,013.112a naiva me patayaḥ santi na putrā madhusūdana 03,013.112c na bhrātaro na ca pitā naiva tvaṃ na ca bāndhavāḥ 03,013.113a ye māṃ viprakṛtāṃ kṣudrair upekṣadhvaṃ viśokavat 03,013.113c na hi me śāmyate duḥkhaṃ karṇo yat prāhasat tadā 03,013.113d*0066_01 caturbhiḥ kāraṇaiḥ kṛṣṇa tvayā rakṣyāsmi nityaśaḥ 03,013.113d*0066_02 saṃbandhād gauravāt sakhyāt prabhutvenaiva keśava 03,013.114a athainām abravīt kṛṣṇas tasmin vīrasamāgame 03,013.114b*0067_01 draupadyās tad vacaḥ śrutvā krodhāmarṣasamanvitaḥ 03,013.114b*0068_01 sāntvayaṃś ca varārohāṃ suvākyair bharatarṣabha 03,013.114c rodiṣyanti striyo hy evaṃ yeṣāṃ kruddhāsi bhāmini 03,013.115a bībhatsuśarasaṃchannāñ śoṇitaughapariplutān 03,013.115c nihatāñ jīvitaṃ tyaktvā śayānān vasudhātale 03,013.115d*0069_01 tvaṃ śroṣyasy anavadyāṅgi duryodhanamukhān ripūn 03,013.116a yat samarthaṃ pāṇḍavānāṃ tat kariṣyāmi mā śucaḥ 03,013.116c satyaṃ te pratijānāmi rājñāṃ rājñī bhaviṣyasi 03,013.117a pated dyaur himavāñ śīryet pṛthivī śakalībhavet 03,013.117c śuṣyet toyanidhiḥ kṛṣṇe na me moghaṃ vaco bhavet 03,013.117d*0070_01 tac chrutvā draupadī vākyaṃ prativākyam athācyutāt 03,013.117d*0070_02 sācīkṛtam avaikṣat sā pāñcālī madhyamaṃ patim 03,013.117d*0070_03 ābabhāṣe mahārāja draupadīm arjunas tadā 03,013.117d*0070_04 mā rodīḥ śubhatāmrākṣi yad āha madhusūdanaḥ 03,013.117d*0070_05 tathā tad bhavitā devi nānyathā varavarṇini 03,013.118 dhṛṣṭadyumna uvāca 03,013.118a ahaṃ droṇaṃ haniṣyāmi śikhaṇḍī tu pitāmaham 03,013.118c duryodhanaṃ bhīmasenaḥ karṇaṃ hantā dhanaṃjayaḥ 03,013.118d*0071_01 śakuniṃ tv akṣakitavaṃ mādrīputro haniṣyati 03,013.119a rāmakṛṣṇau vyapāśritya ajeyāḥ sma śucismite 03,013.119c api vṛtrahaṇā yuddhe kiṃ punar dhṛtarāṣṭrajaiḥ 03,013.120 vaiśaṃpāyana uvāca 03,013.120a ity ukte 'bhimukhā vīrā vāsudevam upasthitā 03,013.120c teṣāṃ madhye mahābāhuḥ keśavo vākyam abravīt 03,014.001 vāsudeva uvāca 03,014.001a nedaṃ kṛcchram anuprāpto bhavān syād vasudhādhipa 03,014.001c yady ahaṃ dvārakāyāṃ syāṃ rājan saṃnihitaḥ purā 03,014.002a āgaccheyam ahaṃ dyūtam anāhūto 'pi kauravaiḥ 03,014.002c āmbikeyena durdharṣa rājñā duryodhanena ca 03,014.003a vārayeyam ahaṃ dyūtaṃ bahūn doṣān pradarśayan 03,014.003c bhīṣmadroṇau samānāyya kṛpaṃ bāhlīkam eva ca 03,014.004a vaicitravīryaṃ rājānam alaṃ dyūtena kaurava 03,014.004c putrāṇāṃ tava rājendra tvannimittam iti prabho 03,014.005a tatra vakṣyāmy ahaṃ doṣān yair bhavān avaropitaḥ 03,014.005c vīrasenasuto yaiś ca rājyāt prabhraṃśitaḥ purā 03,014.005d*0072_01 puṣkareṇa narendreṇa tāñ ca vakṣyāmi tasya vai 03,014.006a abhakṣitavināśaṃ ca devanena viśāṃ pate 03,014.006c sātatyaṃ ca prasaṅgasya varṇayeyaṃ yathātatham 03,014.007a striyo 'kṣā mṛgayā pānam etat kāmasamutthitam 03,014.007c vyasanaṃ catuṣṭayaṃ proktaṃ yai rājan bhraśyate śriyaḥ 03,014.008a tatra sarvatra vaktavyaṃ manyante śāstrakovidāḥ 03,014.008c viśeṣataś ca vaktavyaṃ dyūte paśyanti tadvidaḥ 03,014.009a ekāhnā dravyanāśo 'tra dhruvaṃ vyasanam eva ca 03,014.009c abhuktanāśaś cārthānāṃ vākpāruṣyaṃ ca kevalam 03,014.010a etac cānyac ca kauravya prasaṅgi kaṭukodayam 03,014.010c dyūte brūyāṃ mahābāho samāsādyāmbikāsutam 03,014.011a evam ukto yadi mayā gṛhṇīyād vacanaṃ mama 03,014.011c anāmayaṃ syād dharmasya kurūṇāṃ kurunandana 03,014.012a na cet sa mama rājendra gṛhṇīyān madhuraṃ vacaḥ 03,014.012c pathyaṃ ca bharataśreṣṭha nigṛhṇīyāṃ balena tam 03,014.013a athainān abhinīyaivaṃ suhṛdo nāma durhṛdaḥ 03,014.013c sabhāsadaś ca tān sarvān bhedayeyaṃ durodarān 03,014.013d*0073_01 sarvāṃs tān anugṛhṇīma baddhvā pāśais tu vāruṇaiḥ 03,014.014a asāṃnidhyaṃ tu kauravya mamānarteṣv abhūt tadā 03,014.014c yenedaṃ vyasanaṃ prāptā bhavanto dyūtakāritam 03,014.015a so 'ham etya kuruśreṣṭha dvārakāṃ pāṇḍunandana 03,014.015c aśrauṣaṃ tvāṃ vyasaninaṃ yuyudhānād yathātatham 03,014.016a śrutvaiva cāhaṃ rājendra paramodvignamānasaḥ 03,014.016c tūrṇam abhyāgato 'smi tvāṃ draṣṭukāmo viśāṃ pate 03,014.017a aho kṛcchram anuprāptāḥ sarve sma bharatarṣabha 03,014.017c ye vayaṃ tvāṃ vyasaninaṃ paśyāmaḥ saha sodaraiḥ 03,015.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,015.001a asāṃnidhyaṃ kathaṃ kṛṣṇa tavāsīd vṛṣṇinandana 03,015.001c kva cāsīd vipravāsas te kiṃ vākārṣīḥ pravāsakaḥ 03,015.002 kṛṣṇa uvāca 03,015.002a śālvasya nagaraṃ saubhaṃ gato 'haṃ bharatarṣabha 03,015.002c vinihantuṃ naraśreṣṭha tatra me śṛṇu kāraṇam 03,015.003a mahātejā mahābāhur yaḥ sa rājā mahāyaśāḥ 03,015.003c damaghoṣātmajo vīraḥ śiśupālo mayā hataḥ 03,015.004a yajñe te bharataśreṣṭha rājasūye 'rhaṇāṃ prati 03,015.004c sa roṣavaśasaṃprāpto nāmṛṣyata durātmavān 03,015.005a śrutvā taṃ nihataṃ śālvas tīvraroṣasamanvitaḥ 03,015.005c upāyād dvārakāṃ śūnyām ihasthe mayi bhārata 03,015.006a sa tatra yodhito rājan bālakair vṛṣṇipuṃgavaiḥ 03,015.006c āgataḥ kāmagaṃ saubham āruhyaiva nṛśaṃsakṛt 03,015.006d*0074_01 cirajīvī nṛpaḥ so 'pi prasādāt padmajanmanaḥ 03,015.007a tato vṛṣṇipravīrāṃs tān bālān hatvā bahūṃs tadā 03,015.007c purodyānāni sarvāṇi bhedayām āsa durmatiḥ 03,015.008a uktavāṃś ca mahābāho kvāsau vṛṣṇikulādhamaḥ 03,015.008c vāsudevaḥ sumandātmā vasudevasuto gataḥ 03,015.009a tasya yuddhārthino darpaṃ yuddhe nāśayitāsmy aham 03,015.009c ānartāḥ satyam ākhyāta tatra gantāsmi yatra saḥ 03,015.010a taṃ hatvā vinivartiṣye kaṃsakeśiniṣūdanam 03,015.010c ahatvā na nivartiṣye satyenāyudham ālabhe 03,015.011a kvāsau kvāsāv iti punas tatra tatra vidhāvati 03,015.011c mayā kila raṇe yuddhaṃ kāṅkṣamāṇaḥ sa saubharāṭ 03,015.012a adya taṃ pāpakarmāṇaṃ kṣudraṃ viśvāsaghātinam 03,015.012c śiśupālavadhāmarṣād gamayiṣye yamakṣayam 03,015.013a mama pāpasvabhāvena bhrātā yena nipātitaḥ 03,015.013c śiśupālo mahīpālas taṃ vadhiṣye mahītale 03,015.014a bhrātā bālaś ca rājā ca na ca saṃgrāmamūrdhani 03,015.014c pramattaś ca hato vīras taṃ haniṣye janārdanam 03,015.015a evamādi mahārāja vilapya divam āsthitaḥ 03,015.015c kāmagena sa saubhena kṣiptvā māṃ kurunandana 03,015.015d*0075_01 gataḥ kauravya duṣṭātmā mārtikāvatiko nṛpaḥ 03,015.016a tam aśrauṣam ahaṃ gatvā yathā vṛttaḥ sudurmatiḥ 03,015.016c mayi kauravya duṣṭātmā mārttikāvatako nṛpaḥ 03,015.017a tato 'ham api kauravya roṣavyākulalocanaḥ 03,015.017c niścitya manasā rājan vadhāyāsya mano dadhe 03,015.018a ānarteṣu vimardaṃ ca kṣepaṃ cātmani kaurava 03,015.018c pravṛddham avalepaṃ ca tasya duṣkṛtakarmaṇaḥ 03,015.019a tataḥ saubhavadhāyāhaṃ pratasthe pṛthivīpate 03,015.019c sa mayā sāgarāvarte dṛṣṭa āsīt parīpsatā 03,015.020a tataḥ pradhmāpya jalajaṃ pāñcajanyam ahaṃ nṛpa 03,015.020c āhūya śālvaṃ samare yuddhāya samavasthitaḥ 03,015.021a sumuhūrtam abhūd yuddhaṃ tatra me dānavaiḥ saha 03,015.021c vaśībhūtāś ca me sarve bhūtale ca nipātitāḥ 03,015.022a etat kāryaṃ mahābāho yenāhaṃ nāgamaṃ tadā 03,015.022c śrutvaiva hāstinapuraṃ dyūtaṃ cāvinayotthitam 03,015.022d*0076_01 drutam āgatavān yuṣmān draṣṭukāmaḥ suduḥkhitān 03,015.022d*0077_01 śrutvaiva tat kṣaṇaṃ vegād āgato 'haṃ narādhipa 03,016.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,016.001a vāsudeva mahābāho vistareṇa mahāmate 03,016.001c saubhasya vadham ācakṣva na hi tṛpyāmi kathyataḥ 03,016.002 vāsudeva uvāca 03,016.002a hataṃ śrutvā mahābāho mayā śrautaśravaṃ nṛpam 03,016.002c upāyād bharataśreṣṭha śālvo dvāravatīṃ purīm 03,016.003a arundhat tāṃ suduṣṭātmā sarvataḥ pāṇḍunandana 03,016.003c śālvo vaihāyasaṃ cāpi tat puraṃ vyūhya viṣṭhitaḥ 03,016.004a tatrastho 'tha mahīpālo yodhayām āsa tāṃ purīm 03,016.004c abhisāreṇa sarveṇa tatra yuddham avartata 03,016.005a purī samantād vihitā sapatākā satoraṇā 03,016.005c sacakrā sahuḍā caiva sayantrakhanakā tathā 03,016.006a sopatalpapratolīkā sāṭṭāṭṭālakagopurā 03,016.006c sakacagrahaṇī caiva solkālātāvapothikā 03,016.007a soṣṭrikā bharataśreṣṭha sabherīpaṇavānakā 03,016.007c samittṛṇakuśā rājan saśataghnīkalāṅgalā 03,016.008a sabhuśuṇḍyaśmalaguḍā sāyudhā saparaśvadhā 03,016.008c lohacarmavatī cāpi sāgniḥ sahuḍaśṛṅgikā 03,016.009a śāstradṛṣṭena vidhinā saṃyuktā bharatarṣabha 03,016.009c dravyair anekair vividhair gadasāmboddhavādibhiḥ 03,016.010a puruṣaiḥ kuruśārdūla samarthaiḥ pratibādhane 03,016.010c abhikhyātakulair vīrair dṛṣṭavīryaiś ca saṃyuge 03,016.011a madhyamena ca gulmena rakṣitā sārasaṃjñitā 03,016.011c utkṣiptagulmaiś ca tathā hayaiś caiva padātibhiḥ 03,016.012a āghoṣitaṃ ca nagare na pātavyā sureti ha 03,016.012c pramādaṃ parirakṣadbhir ugrasenoddhavādibhiḥ 03,016.013a pramatteṣv abhighātaṃ hi kuryāc chālvo narādhipaḥ 03,016.013c iti kṛtvāpramattās te sarve vṛṣṇyandhakāḥ sthitāḥ 03,016.014a ānartāś ca tathā sarve naṭanartakagāyanāḥ 03,016.014c bahir vivāsitāḥ sarve rakṣadbhir vittasaṃcayān 03,016.015a saṃkramā bheditāḥ sarve nāvaś ca pratiṣedhitāḥ 03,016.015c parikhāś cāpi kauravya kīlaiḥ sunicitāḥ kṛtāḥ 03,016.016a udapānāḥ kuruśreṣṭha tathaivāpy ambarīṣakāḥ 03,016.016c samantāt krośamātraṃ ca kāritā viṣamā ca bhūḥ 03,016.016d*0078_01 saṃkramā bheditāḥ sarve prākārāś ca navīkṛtāḥ 03,016.017a prakṛtyā viṣamaṃ durgaṃ prakṛtyā ca surakṣitam 03,016.017c prakṛtyā cāyudhopetaṃ viśeṣeṇa tadānagha 03,016.018a surakṣitaṃ suguptaṃ ca sarvāyudhasamanvitam 03,016.018c tat puraṃ bharataśreṣṭha yathendrabhavanaṃ tathā 03,016.019a na cāmudro 'bhiniryāti na cāmudraḥ praveśyate 03,016.019c vṛṣṇyandhakapure rājaṃs tadā saubhasamāgame 03,016.020a anu rathyāsu sarvāsu catvareṣu ca kaurava 03,016.020c balaṃ babhūva rājendra prabhūtagajavājimat 03,016.021a dattavetanabhaktaṃ ca dattāyudhaparicchadam 03,016.021c kṛtāpadānaṃ ca tadā balam āsīn mahābhuja 03,016.022a na kupyavetanī kaś cin na cātikrāntavetanī 03,016.022c nānugrahabhṛtaḥ kaś cin na cādṛṣṭaparākramaḥ 03,016.023a evaṃ suvihitā rājan dvārakā bhūridakṣiṇaiḥ 03,016.023c āhukena suguptā ca rājñā rājīvalocana 03,017.001 vāsudeva uvāca 03,017.001a tāṃ tūpayātvā rājendra śālvaḥ saubhapatis tadā 03,017.001c prabhūtanaranāgena balenopaviveśa ha 03,017.002a same niviṣṭā sā senā prabhūtasalilāśaye 03,017.002c caturaṅgabalopetā śālvarājābhipālitā 03,017.003a varjayitvā śmaśānāni devatāyatanāni ca 03,017.003c valmīkāṃś caiva caityāṃś ca tanniviṣṭam abhūd balam 03,017.004a anīkānāṃ vibhāgena panthānaḥ ṣaṭ kṛtābhavan 03,017.004c pravaṇā nava caivāsañ śālvasya śibire nṛpa 03,017.005a sarvāyudhasamopetaṃ sarvaśastraviśāradam 03,017.005c rathanāgāśvakalilaṃ padātidhvajasaṃkulam 03,017.006a tuṣṭapuṣṭajanopetaṃ vīralakṣaṇalakṣitam 03,017.006c vicitradhvajasaṃnāhaṃ vicitrarathakārmukam 03,017.007a saṃniveśya ca kauravya dvārakāyāṃ nararṣabha 03,017.007c abhisārayām āsa tadā vegena patagendravat 03,017.008a tadāpatantaṃ saṃdṛśya balaṃ śālvapates tadā 03,017.008c niryāya yodhayām āsuḥ kumārā vṛṣṇinandanāḥ 03,017.009a asahanto 'bhiyānaṃ tac chālvarājasya kaurava 03,017.009c cārudeṣṇaś ca sāmbaś ca pradyumnaś ca mahārathaḥ 03,017.010a te rathair daṃśitāḥ sarve vicitrābharaṇadhvajāḥ 03,017.010c saṃsaktāḥ śālvarājasya bahubhir yodhapuṃgavaiḥ 03,017.011a gṛhītvā tu dhanuḥ sāmbaḥ śālvasya sacivaṃ raṇe 03,017.011c yodhayām āsa saṃhṛṣṭaḥ kṣemavṛddhiṃ camūpatim 03,017.012a tasya bāṇamayaṃ varṣaṃ jāmbavatyāḥ suto mahat 03,017.012c mumoca bharataśreṣṭha yathā varṣaṃ sahasradṛk 03,017.013a tad bāṇavarṣaṃ tumulaṃ viṣehe sa camūpatiḥ 03,017.013c kṣemavṛddhir mahārāja himavān iva niścalaḥ 03,017.014a tataḥ sāmbāya rājendra kṣemavṛddhir api sma ha 03,017.014c mumoca māyāvihitaṃ śarajālaṃ mahattaram 03,017.015a tato māyāmayaṃ jālaṃ māyayaiva vidārya saḥ 03,017.015c sāmbaḥ śarasahasreṇa ratham asyābhyavarṣata 03,017.016a tataḥ sa viddhaḥ sāmbena kṣemavṛddhiś camūpatiḥ 03,017.016c apāyāj javanair aśvaiḥ sāmbabāṇaprapīḍitaḥ 03,017.017a tasmin vipradrute krūre śālvasyātha camūpatau 03,017.017c vegavān nāma daiteyaḥ sutaṃ me 'bhyadravad balī 03,017.018a abhipannas tu rājendra sāmbo vṛṣṇikulodvahaḥ 03,017.018c vegaṃ vegavato rājaṃs tasthau vīro vidhārayan 03,017.019a sa vegavati kaunteya sāmbo vegavatīṃ gadām 03,017.019c cikṣepa tarasā vīro vyāvidhya satyavikramaḥ 03,017.020a tayā tv abhihato rājan vegavān apatad bhuvi 03,017.020c vātarugṇa iva kṣuṇṇo jīrṇamūlo vanaspatiḥ 03,017.021a tasmin nipatite vīre gadānunne mahāsure 03,017.021c praviśya mahatīṃ senāṃ yodhayām āsa me sutaḥ 03,017.022a cārudeṣṇena saṃsakto vivindhyo nāma dānavaḥ 03,017.022c mahārathaḥ samājñāto mahārāja mahādhanuḥ 03,017.023a tataḥ sutumulaṃ yuddhaṃ cārudeṣṇavivindhyayoḥ 03,017.023c vṛtravāsavayo rājan yathā pūrvaṃ tathābhavat 03,017.024a anyonyasyābhisaṃkruddhāv anyonyaṃ jaghnatuḥ śaraiḥ 03,017.024c vinadantau mahārāja siṃhāv iva mahābalau 03,017.025a raukmiṇeyas tato bāṇam agnyarkopamavarcasam 03,017.025c abhimantrya mahāstreṇa saṃdadhe śatrunāśanam 03,017.026a sa vivindhyāya sakrodhaḥ samāhūya mahārathaḥ 03,017.026c cikṣepa me suto rājan sa gatāsur athāpatat 03,017.027a vivindhyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā tāṃ ca vikṣobhitāṃ camūm 03,017.027c kāmagena sa saubhena śālvaḥ punar upāgamat 03,017.028a tato vyākulitaṃ sarvaṃ dvārakāvāsi tad balam 03,017.028c dṛṣṭvā śālvaṃ mahābāho saubhasthaṃ pṛthivīgatam 03,017.029a tato niryāya kaunteya vyavasthāpya ca tad balam 03,017.029c ānartānāṃ mahārāja pradyumno vākyam abravīt 03,017.030a sarve bhavantas tiṣṭhantu sarve paśyantu māṃ yudhi 03,017.030c nivārayantaṃ saṃgrāme balāt saubhaṃ sarājakam 03,017.031a ahaṃ saubhapateḥ senām āyasair bhujagair iva 03,017.031c dhanurbhujavinirmuktair nāśayāmy adya yādavāḥ 03,017.032a āśvasadhvaṃ na bhīḥ kāryā saubharāḍ adya naśyati 03,017.032c mayābhipanno duṣṭātmā sasaubho vinaśiṣyati 03,017.033a evaṃ bruvati saṃhṛṣṭe pradyumne pāṇḍunandana 03,017.033c viṣṭhitaṃ tad balaṃ vīra yuyudhe ca yathāsukham 03,018.001 vāsudeva uvāca 03,018.001a evam uktvā raukmiṇeyo yādavān bharatarṣabha 03,018.001c daṃśitair haribhir yuktaṃ ratham āsthāya kāñcanam 03,018.002a ucchritya makaraṃ ketuṃ vyāttānanam alaṃkṛtam 03,018.002c utpatadbhir ivākāśaṃ tair hayair anvayāt parān 03,018.003a vikṣipan nādayaṃś cāpi dhanuḥśreṣṭhaṃ mahābalaḥ 03,018.003c tūṇakhaḍgadharaḥ śūro baddhagodhāṅgulitravān 03,018.004a sa vidyuccalitaṃ cāpaṃ viharan vai talāt talam 03,018.004c mohayām āsa daiteyān sarvān saubhanivāsinaḥ 03,018.005a nāsya vikṣipataś cāpaṃ saṃdadhānasya cāsakṛt 03,018.005c antaraṃ dadṛśe kaś cin nighnataḥ śātravān raṇe 03,018.006a mukhasya varṇo na vikalpate 'sya; celuś ca gātrāṇi na cāpi tasya 03,018.006c siṃhonnataṃ cāpy abhigarjato 'sya; śuśrāva loko 'dbhutarūpam agryam 03,018.007a jalecaraḥ kāñcanayaṣṭisaṃstho; vyāttānanaḥ sarvatimipramāthī 03,018.007c vitrāsayan rājati vāhamukhye; śālvasya senāpramukhe dhvajāgryaḥ 03,018.008a tataḥ sa tūrṇaṃ niṣpatya pradyumnaḥ śatrukarśanaḥ 03,018.008c śālvam evābhidudrāva vidhāsyan kalahaṃ nṛpa 03,018.009a abhiyānaṃ tu vīreṇa pradyumnena mahāhave 03,018.009c nāmarṣayata saṃkruddhaḥ śālvaḥ kurukulodvaha 03,018.010a sa roṣamadamatto vai kāmagād avaruhya ca 03,018.010c pradyumnaṃ yodhayām āsa śālvaḥ parapuraṃjayaḥ 03,018.011a tayoḥ sutumulaṃ yuddhaṃ śālvavṛṣṇipravīrayoḥ 03,018.011c sametā dadṛśur lokā balivāsavayor iva 03,018.012a tasya māyāmayo vīra ratho hemapariṣkṛtaḥ 03,018.012c sadhvajaḥ sapatākaś ca sānukarṣaḥ satūṇavān 03,018.013a sa taṃ rathavaraṃ śrīmān samāruhya kila prabho 03,018.013c mumoca bāṇān kauravya pradyumnāya mahābalaḥ 03,018.014a tato bāṇamayaṃ varṣaṃ vyasṛjat tarasā raṇe 03,018.014c pradyumno bhujavegena śālvaṃ saṃmohayann iva 03,018.015a sa tair abhihataḥ saṃkhye nāmarṣayata saubharāṭ 03,018.015c śarān dīptāgnisaṃkāśān mumoca tanaye mama 03,018.015d*0079_01 tān āpatata (sic!) bāṇaughān sa ciccheda mahābalaḥ 03,018.015d*0079_02 tataś cānyāñ śarān dīptān pracikṣepa sute mama 03,018.016a sa śālvabāṇai rājendra viddho rukmiṇinandanaḥ 03,018.016c mumoca bāṇaṃ tvarito marmabhedinam āhave 03,018.017a tasya varma vibhidyāśu sa bāṇo matsuteritaḥ 03,018.017c bibheda hṛdayaṃ patrī sa papāta mumoha ca 03,018.018a tasmin nipatite vīre śālvarāje vicetasi 03,018.018c saṃprādravan dānavendrā dārayanto vasuṃdharām 03,018.019a hāhākṛtam abhūt sainyaṃ śālvasya pṛthivīpate 03,018.019c naṣṭasaṃjñe nipatite tadā saubhapatau nṛpa 03,018.020a tata utthāya kauravya pratilabhya ca cetanām 03,018.020c mumoca bāṇaṃ tarasā pradyumnāya mahābalaḥ 03,018.021a tena viddho mahābāhuḥ pradyumnaḥ samare sthitaḥ 03,018.021c jatrudeśe bhṛśaṃ vīro vyavāsīdad rathe tadā 03,018.022a taṃ sa viddhvā mahārāja śālvo rukmiṇinandanam 03,018.022c nanāda siṃhanādaṃ vai nādenāpūrayan mahīm 03,018.023a tato mohaṃ samāpanne tanaye mama bhārata 03,018.023c mumoca bāṇāṃs tvaritaḥ punar anyān durāsadān 03,018.024a sa tair abhihato bāṇair bahubhis tena mohitaḥ 03,018.024c niśceṣṭaḥ kauravaśreṣṭha pradyumno 'bhūd raṇājire 03,019.001 vāsudeva uvāca 03,019.001a śālvabāṇārdite tasmin pradyumne balināṃ vare 03,019.001c vṛṣṇayo bhagnasaṃkalpā vivyathuḥ pṛtanāgatāḥ 03,019.002a hāhākṛtam abhūt sārvaṃ vṛṣṇyandhakabalaṃ tadā 03,019.002c pradyumne patite rājan pare ca muditābhavan 03,019.003a taṃ tathā mohitaṃ dṛṣṭvā sārathir javanair hayaiḥ 03,019.003c raṇād apāharat tūrṇaṃ śikṣito dārukis tataḥ 03,019.004a nātidūrāpayāte tu rathe rathavarapraṇut 03,019.004c dhanur gṛhītvā yantāraṃ labdhasaṃjño 'bravīd idam 03,019.005a saute kiṃ te vyavasitaṃ kasmād yāsi parāṅmukhaḥ 03,019.005c naiṣa vṛṣṇipravīrāṇām āhave dharma ucyate 03,019.006a kaccit saute na te mohaḥ śālvaṃ dṛṣṭvā mahāhave 03,019.006c viṣādo vā raṇaṃ dṛṣṭvā brūhi me tvaṃ yathātatham 03,019.007 sūta uvāca 03,019.007a jānārdane na me moho nāpi me bhayam āviśat 03,019.007c atibhāraṃ tu te manye śālvaṃ keśavanandana 03,019.008a so 'payāmi śanair vīra balavān eṣa pāpakṛt 03,019.008c mohitaś ca raṇe śūro rakṣyaḥ sārathinā rathī 03,019.009a āyuṣmaṃs tvaṃ mayā nityaṃ rakṣitavyas tvayāpy aham 03,019.009c rakṣitavyo rathī nityam iti kṛtvāpayāmy aham 03,019.010a ekaś cāsi mahābāho bahavaś cāpi dānavāḥ 03,019.010c nasamaṃ raukmiṇeyāhaṃ raṇaṃ matvāpayāmy aham 03,019.011 vāsudeva uvāca 03,019.011a evaṃ bruvati sūte tu tadā makaraketumān 03,019.011c uvāca sūtaṃ kauravya nivartaya rathaṃ punaḥ 03,019.012a dārukātmaja maivaṃ tvaṃ punaḥ kārṣīḥ kathaṃ cana 03,019.012c vyapayānaṃ raṇāt saute jīvato mama karhi cit 03,019.013a na sa vṛṣṇikule jāto yo vai tyajati saṃgaram 03,019.013c yo vā nipatitaṃ hanti tavāsmīti ca vādinam 03,019.014a tathā striyaṃ vai yo hanti vṛddhaṃ bālaṃ tathaiva ca 03,019.014c virathaṃ viprakīrṇaṃ ca bhagnaśastrāyudhaṃ tathā 03,019.015a tvaṃ ca sūtakule jāto vinītaḥ sūtakarmaṇi 03,019.015c dharmajñaś cāsi vṛṣṇīnām āhaveṣv api dāruke 03,019.016a sa jānaṃś caritaṃ kṛtsnaṃ vṛṣṇīnāṃ pṛtanāmukhe 03,019.016c apayānaṃ punaḥ saute maivaṃ kārṣīḥ kathaṃ cana 03,019.017a apayātaṃ hataṃ pṛṣṭhe bhītaṃ raṇapalāyinam 03,019.017c gadāgrajo durādharṣaḥ kiṃ māṃ vakṣyati mādhavaḥ 03,019.018a keśavasyāgrajo vāpi nīlavāsā madotkaṭaḥ 03,019.018c kiṃ vakṣyati mahābāhur baladevaḥ samāgataḥ 03,019.019a kiṃ vakṣyati śiner naptā narasiṃho mahādhanuḥ 03,019.019c apayātaṃ raṇāt saute sāmbaś ca samitiṃjayaḥ 03,019.020a cārudeṣṇaś ca durdharṣas tathaiva gadasāraṇau 03,019.020c akrūraś ca mahābāhuḥ kiṃ māṃ vakṣyati sārathe 03,019.021a śūraṃ saṃbhāvitaṃ santaṃ nityaṃ puruṣamāninam 03,019.021c striyaś ca vṛṣṇīvīrāṇāṃ kiṃ māṃ vakṣyanti saṃgatāḥ 03,019.022a pradyumno 'yam upāyāti bhītas tyaktvā mahāhavam 03,019.022c dhig enam iti vakṣyanti na tu vakṣyanti sādhv iti 03,019.023a dhig vācā parihāso 'pi mama vā madvidhasya vā 03,019.023c mṛtyunābhyadhikaḥ saute sa tvaṃ mā vyapayāḥ punaḥ 03,019.024a bhāraṃ hi mayi saṃnyasya yāto madhunihā hariḥ 03,019.024c yajñaṃ bharatasiṃhasya pārthasyāmitatejasaḥ 03,019.025a kṛtavarmā mayā vīro niryāsyann eva vāritaḥ 03,019.025c śālvaṃ nivārayiṣye 'haṃ tiṣṭha tvam iti sūtaja 03,019.026a sa ca saṃbhāvayan māṃ vai nivṛtto hṛdikātmajaḥ 03,019.026c taṃ sametya raṇaṃ tyaktvā kiṃ vakṣyāmi mahāratham 03,019.027a upayātaṃ durādharṣaṃ śaṅkhacakragadādharam 03,019.027c puruṣaṃ puṇḍarīkākṣaṃ kiṃ vakṣyāmi mahābhujam 03,019.028a sātyakiṃ baladevaṃ ca ye cānye 'ndhakavṛṣṇayaḥ 03,019.028c mayā spardhanti satataṃ kiṃ nu vakṣyāmi tān aham 03,019.029a tyaktvā raṇam imaṃ saute pṛṣṭhato 'bhyāhataḥ śaraiḥ 03,019.029c tvayāpanīto vivaśo na jīveyaṃ kathaṃ cana 03,019.030a sa nivarta rathenāśu punar dārukanandana 03,019.030c na caitad evaṃ kartavyam athāpatsu kathaṃ cana 03,019.031a na jīvitam ahaṃ saute bahu manye kadā cana 03,019.031c apayāto raṇād bhītaḥ pṛṣṭhato 'bhyāhataḥ śaraiḥ 03,019.032a kadā vā sūtaputra tvaṃ jānīṣe māṃ bhayārditam 03,019.032c apayātaṃ raṇaṃ hitvā yathā kāpuruṣaṃ tathā 03,019.033a na yuktaṃ bhavatā tyaktuṃ saṃgrāmaṃ dārukātmaja 03,019.033c mayi yuddhārthini bhṛśaṃ sa tvaṃ yāhi yato raṇam 03,020.001 vāsudeva uvāca 03,020.001a evam uktas tu kaunteya sūtaputras tadā mṛdhe 03,020.001c pradyumnam abravīc chlakṣṇaṃ madhuraṃ vākyam añjasā 03,020.002a na me bhayaṃ raukmiṇeya saṃgrāme yacchato hayān 03,020.002c yuddhajñaś cāsmi vṛṣṇīnāṃ nātra kiṃ cid ato 'nyathā 03,020.003a āyuṣmann upadeśas tu sārathye vartatāṃ smṛtaḥ 03,020.003c sarvārtheṣu rathī rakṣyas tvaṃ cāpi bhṛśapīḍitaḥ 03,020.004a tvaṃ hi śālvaprayuktena patriṇābhihato bhṛśam 03,020.004c kaśmalābhihato vīra tato 'ham apayātavān 03,020.005a sa tvaṃ sātvatamukhyādya labdhasaṃjño yadṛcchayā 03,020.005c paśya me hayasaṃyāne śikṣāṃ keśavanandana 03,020.006a dārukeṇāham utpanno yathāvac caiva śikṣitaḥ 03,020.006c vītabhīḥ praviśāmy etāṃ śālvasya mahatīṃ camūm 03,020.007a evam uktvā tato vīra hayān saṃcodya saṃgare 03,020.007c raśmibhiś ca samudyamya javenābhyapatat tadā 03,020.008a maṇḍalāni vicitrāṇi yamakānītarāṇi ca 03,020.008c savyāni ca vicitrāṇi dakṣiṇāni ca sarvaśaḥ 03,020.009a pratodenāhatā rājan raśmibhiś ca samudyatāḥ 03,020.009c utpatanta ivākāśaṃ vibabhus te hayottamāḥ 03,020.010a te hastalāghavopetaṃ vijñāya nṛpa dārukim 03,020.010c dahyamānā iva tadā paspṛśuś caraṇair mahīm 03,020.011a so 'pasavyāṃ camūṃ tasya śālvasya bharatarṣabha 03,020.011c cakāra nātiyatnena tad adbhutam ivābhavat 03,020.012a amṛṣyamāṇo 'pasavyaṃ pradyumnena sa saubharāṭ 03,020.012c yantāram asya sahasā tribhir bāṇaiḥ samarpayat 03,020.013a dārukasya sutas taṃ tu bāṇavegam acintayan 03,020.013c bhūya eva mahābāho prayayau hayasaṃmataḥ 03,020.014a tato bāṇān bahuvidhān punar eva sa saubharāṭ 03,020.014c mumoca tanaye vīre mama rukmiṇinandane 03,020.015a tān aprāptāñ śitair bāṇaiś ciccheda paravīrahā 03,020.015c raukmiṇeyaḥ smitaṃ kṛtvā darśayan hastalāghavam 03,020.016a chinnān dṛṣṭvā tu tān bāṇān pradyumnena sa saubharāṭ 03,020.016c āsurīṃ dāruṇīṃ māyām āsthāya vyasṛjac charān 03,020.017a prayujyamānam ājñāya daiteyāstraṃ mahābalaḥ 03,020.017c brahmāstreṇāntarā chittvā mumocānyān patatriṇaḥ 03,020.018a te tad astraṃ vidhūyāśu vivyadhū rudhirāśanāḥ 03,020.018c śirasy urasi vaktre ca sa mumoha papāta ca 03,020.019a tasmin nipatite kṣudre śālve bāṇaprapīḍite 03,020.019c raukmiṇeyo 'paraṃ bāṇaṃ saṃdadhe śatrunāśanam 03,020.020a tam arcitaṃ sarvadāśārhapūgair; āśīrbhir arkajvalanaprakāśam 03,020.020c dṛṣṭvā śaraṃ jyām abhinīyamānaṃ; babhūva hāhākṛtam antarikṣam 03,020.021a tato devagaṇāḥ sarve sendrāḥ saha dhaneśvarāḥ 03,020.021c nāradaṃ preṣayām āsuḥ śvasanaṃ ca mahābalam 03,020.022a tau raukmiṇeyam āgamya vaco 'brūtāṃ divaukasām 03,020.022c naiṣa vadhyas tvayā vīra śālvarājaḥ kathaṃ cana 03,020.023a saṃharasva punar bāṇam avadhyo 'yaṃ tvayā raṇe 03,020.023c etasya hi śarasyājau nāvadhyo 'sti pumān kva cit 03,020.024a mṛtyur asya mahābāho raṇe devakinandanaḥ 03,020.024c kṛṣṇaḥ saṃkalpito dhātrā tan na mithyā bhaved iti 03,020.025a tataḥ paramasaṃhṛṣṭaḥ pradyumnaḥ śaram uttamam 03,020.025c saṃjahāra dhanuḥśreṣṭhāt tūṇe caiva nyaveśayat 03,020.026a tata utthāya rājendra śālvaḥ paramadurmanāḥ 03,020.026c vyapāyāt sabalas tūrṇaṃ pradyumnaśarapīḍitaḥ 03,020.027a sa dvārakāṃ parityajya krūro vṛṣṇibhir arditaḥ 03,020.027c saubham āsthāya rājendra divam ācakrame tadā 03,021.001 vāsudeva uvāca 03,021.001a ānartanagaraṃ muktaṃ tato 'ham agamaṃ tadā 03,021.001c mahākratau rājasūye nivṛtte nṛpate tava 03,021.002a apaśyaṃ dvārakāṃ cāhaṃ mahārāja hatatviṣam 03,021.002c niḥsvādhyāyavaṣaṭkārāṃ nirbhūṣaṇavarastriyam 03,021.003a anabhijñeyarūpāṇi dvārakopavanāni ca 03,021.003c dṛṣṭvā śaṅkopapanno 'ham apṛcchaṃ hṛdikātmajam 03,021.004a asvasthanaranārīkam idaṃ vṛṣṇipuraṃ bhṛṣam 03,021.004c kim idaṃ naraśārdūla śrotum icchāmahe vayam 03,021.005a evam uktas tu sa mayā vistareṇedam abravīt 03,021.005c rodhaṃ mokṣaṃ ca śālvena hārdikyo rājasattama 03,021.006a tato 'haṃ kauravaśreṣṭha śrutvā sarvam aśeṣataḥ 03,021.006c vināśe śālvarājasya tadaivākaravaṃ matim 03,021.007a tato 'haṃ bharataśreṣṭha samāśvāsya pure janam 03,021.007c rājānam āhukaṃ caiva tathaivānakadundubhim 03,021.007e sarvavṛṣṇipravīrāṃś ca harṣayann abruvaṃ tadā 03,021.008a apramādaḥ sadā kāryo nagare yādavarṣabhāḥ 03,021.008c śālvarājavināśāya prayātaṃ māṃ nibodhata 03,021.009a nāhatvā taṃ nivartiṣye purīṃ dvāravatīṃ prati 03,021.009c saśālvaṃ saubhanagaraṃ hatvā draṣṭāsmi vaḥ punaḥ 03,021.009e trisāmā hanyatām eṣā dundubhiḥ śatrubhīṣaṇī 03,021.010a te mayāśvāsitā vīrā yathāvad bharatarṣabha 03,021.010c sarve mām abruvan hṛṣṭāḥ prayāhi jahi śātravān 03,021.011a taiḥ prahṛṣṭātmabhir vīrair āśīrbhir abhinanditaḥ 03,021.011c vācayitvā dvijaśreṣṭhān praṇamya śirasāhukam 03,021.012a sainyasugrīvayuktena rathenānādayan diśaḥ 03,021.012c pradhmāpya śaṅkhapravaraṃ pāñcajanyam ahaṃ nṛpa 03,021.013a prayāto 'smi naravyāghra balena mahatā vṛtaḥ 03,021.013c kḷptena caturaṅgeṇa balena jitakāśinā 03,021.014a samatītya bahūn deśān girīṃś ca bahupādapān 03,021.014c sarāṃsi saritaś caiva mārttikāvatam āsadam 03,021.015a tatrāśrauṣaṃ naravyāghra śālvaṃ nagaram antikāt 03,021.015c prayātaṃ saubham āsthāya tam ahaṃ pṛṣṭhato 'nvayām 03,021.015d*0080_01 dṛṣṭavān asmi rājendra sālvarājam athāntike 03,021.016a tataḥ sāgaram āsādya kukṣau tasya mahormiṇaḥ 03,021.016c samudranābhyāṃ śālvo 'bhūt saubham āsthāya śatruhan 03,021.016d*0081_01 sa mām ālokya sahasā senāṃ svāṃ prāhiṇon mṛdhe 03,021.016d*0081_02 madbāhunā ca senāyāṃ śiṣṭāyāṃ kiṃ cid eva ca 03,021.017a sa samālokya dūrān māṃ smayann iva yudhiṣṭhira 03,021.017c āhvayām āsa duṣṭātmā yuddhāyaiva muhur muhuḥ 03,021.018a tasya śārṅgavinirmuktair bahubhir marmabhedibhiḥ 03,021.018c puraṃ nāsādyata śarais tato māṃ roṣa āviśat 03,021.019a sa cāpi pāpaprakṛtir daiteyāpasado nṛpa 03,021.019c mayy avarṣata durdharṣaḥ śaradhārāḥ sahasraśaḥ 03,021.020a sainikān mama sūtaṃ ca hayāṃś ca samavākirat 03,021.020c acintayantas tu śarān vayaṃ yudhyāma bhārata 03,021.021a tataḥ śatasahasrāṇi śarāṇāṃ nataparvaṇām 03,021.021c cikṣipuḥ samare vīrā mayi śālvapadānugāḥ 03,021.022a te hayān me rathaṃ caiva tadā dārukam eva ca 03,021.022c chādayām āsur asurā bāṇair marmavibhedibhiḥ 03,021.023a na hayā na ratho vīra na yantā mama dārukaḥ 03,021.023c adṛśyanta śaraiś channās tathāhaṃ sainikāś ca me 03,021.024a tato 'ham api kauravya śarāṇām ayutān bahūn 03,021.024c abhimantritānāṃ dhanuṣā divyena vidhinākṣipam 03,021.025a na tatra viṣayas tv āsīn mama sainyasya bhārata 03,021.025c khe viṣaktaṃ hi tat saubhaṃ krośamātra ivābhavat 03,021.026a tatas te prekṣakāḥ sarve raṅgavāṭa iva sthitāḥ 03,021.026c harṣayām āsur uccair māṃ siṃhanādatalasvanaiḥ 03,021.027a matkārmukavinirmuktā dānavānāṃ mahāraṇe 03,021.027c aṅgeṣu rudhirāktās te viviśuḥ śalabhā iva 03,021.028a tato halahalāśabdaḥ saubhamadhye vyavardhata 03,021.028c vadhyatāṃ viśikhais tīkṣṇaiḥ patatāṃ ca mahārṇave 03,021.029a te nikṛttabhujaskandhāḥ kabandhākṛtidarśanāḥ 03,021.029c nadanto bhairavān nādan nipatanti sma dānavāḥ 03,021.029d*0082_01 patitās te 'pi bhakṣyante samudrāmbhonivāsibhiḥ 03,021.030a tato gokṣīrakundendumṛṇālarajataprabham 03,021.030c jalajaṃ pāñcajanyaṃ vai prāṇenāham apūrayam 03,021.031a tān dṛṣṭvā patitāṃs tatra śālvaḥ saubhapatis tadā 03,021.031c māyāyuddhena mahatā yodhayām āsa māṃ yudhi 03,021.032a tato huḍahuḍāḥ prāsāḥ śaktiśūlaparaśvadhāḥ 03,021.032b*0083_01 asayaḥ śaktimuśalapāśārṣṭikaṇapāḥ śarāḥ 03,021.032c paṭṭiśāś ca bhuśuṇḍyaś ca prāpatann aniśaṃ mayi 03,021.033a tān ahaṃ māyayaivāśu pratigṛhya vyanāśayam 03,021.033c tasyāṃ hatāyāṃ māyāyāṃ giriśṛṅgair ayodhayat 03,021.034a tato 'bhavat tama iva prabhātam iva cābhavat 03,021.034c durdinaṃ sudinaṃ caiva śītam uṣṇaṃ ca bhārata 03,021.034d*0084_01 aṅgārapāṃśuvarṣaṃ ca śastravarṣaṃ ca bhārata 03,021.035a evaṃ māyāṃ vikurvāṇo yodhayām āsa māṃ ripuḥ 03,021.035c vijñāya tad ahaṃ sarvaṃ māyayaiva vyanāśayam 03,021.035d*0085_01 sa mohayām āsa tadā māyayā yudhi dānavaḥ 03,021.035d*0085_02 tato hatāyāṃ ca mayā māyāyāṃ yudhi dānavaḥ 03,021.035e yathākālaṃ tu yuddhena vyadhamaṃ sarvataḥ śaraiḥ 03,021.036a tato vyoma mahārāja śatasūryam ivābhavat 03,021.036c śatacandraṃ ca kaunteya sahasrāyutatārakam 03,021.037a tato nājñāyata tadā divārātraṃ tathā diśaḥ 03,021.037c tato 'haṃ moham āpannaḥ prajñāstraṃ samayojayam 03,021.037e tatas tad astram astreṇa vidhūtaṃ śaratūlavat 03,021.038a tathā tad abhavad yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam 03,021.038c labdhālokaś ca rājendra punaḥ śatrum ayodhayam 03,022.001 vāsudeva uvāca 03,022.001a evaṃ sa puruṣavyāghra śālvo rājñāṃ mahāripuḥ 03,022.001c yudhyamāno mayā saṃkhye viyad abhyāgamat punaḥ 03,022.002a tataḥ śataghnīś ca mahāgadāś ca; dīptāṃś ca śūlān musalān asīṃś ca 03,022.002c cikṣepa roṣān mayi mandabuddhiḥ; śālvo mahārāja jayābhikāṅkṣī 03,022.003a tān āśugair āpatato 'ham āśu; nivārya tūrṇaṃ khagamān kha eva 03,022.003c dvidhā tridhā cācchinam āśu muktais; tato 'ntarikṣe ninado babhūva 03,022.004a tataḥ śatasahasreṇa śarāṇāṃ nataparvaṇām 03,022.004c dārukaṃ vājinaś caiva rathaṃ ca samavākirat 03,022.005a tato mām abravīd vīra dāruko vihvalann iva 03,022.005c sthātavyam iti tiṣṭhāmi śālvabāṇaprapīḍitaḥ 03,022.005d*0086_01 avasthātuṃ na śakyāmi aṅgaṃ me vyavasīdati 03,022.006a iti tasya niśamyāhaṃ sāratheḥ karuṇaṃ vacaḥ 03,022.006c avekṣamāṇo yantāram apaśyaṃ śarapīḍitam 03,022.007a na tasyorasi no mūrdhni na kāye na bhujadvaye 03,022.007c antaraṃ pāṇḍavaśreṣṭha paśyāmi nahataṃ śaraiḥ 03,022.008a sa tu bāṇavarotpīḍād visravaty asṛg ulbaṇam 03,022.008c abhivṛṣṭo yathā meghair girir gairikadhātumān 03,022.008d*0087_01 śarair nānāvidhākārair divyāstrapratimantritaiḥ 03,022.008d*0087_02 astraiḥ śastraiś ca vividhaiḥ khasthā hy antarhitā api 03,022.009a abhīṣuhastaṃ taṃ dṛṣṭvā sīdantaṃ sārathiṃ raṇe 03,022.009c astambhayaṃ mahābāho śālvabāṇaprapīḍitam 03,022.010a atha māṃ puruṣaḥ kaś cid dvārakānilayo 'bravīt 03,022.010c tvarito ratham abhyetya sauhṛdād iva bhārata 03,022.011a āhukasya vaco vīra tasyaiva paricārakaḥ 03,022.011c viṣaṇṇaḥ sannakaṇṭho vai tan nibodha yudhiṣṭhira 03,022.012a dvārakādhipatir vīra āha tvām āhuko vacaḥ 03,022.012c keśaveha vijānīṣva yat tvāṃ pitṛsakho 'bravīt 03,022.013a upayātvādya śālvena dvārakāṃ vṛṣṇinandana 03,022.013c viṣakte tvayi durdharṣa hataḥ śūrasuto balāt 03,022.014a tad alaṃ sādhu yuddhena nivartasva janārdana 03,022.014c dvārakām eva rakṣasva kāryam etan mahat tava 03,022.015a ity ahaṃ tasya vacanaṃ śrutvā paramadurmanāḥ 03,022.015c niścayaṃ nādhigacchāmi kartavyasyetarasya vā 03,022.016a sātyakiṃ baladevaṃ ca pradyumnaṃ ca mahāratham 03,022.016c jagarhe manasā vīra tac chrutvā vipriyaṃ vacaḥ 03,022.017a ahaṃ hi dvārakāyāś ca pituś ca kurunandana 03,022.017c teṣu rakṣāṃ samādhāya prayātaḥ saubhapātane 03,022.018a baladevo mahābāhuḥ kaccij jīvati śatruhā 03,022.018c sātyakī raukmiṇeyaś ca cārudeṣṇaś ca vīryavān 03,022.018e sāmbaprabhṛtayaś caivety aham āsaṃ sudurmanāḥ 03,022.019a eteṣu hi naravyāghra jīvatsu na kathaṃ cana 03,022.019c śakyaḥ śūrasuto hantum api vajrabhṛtā svayam 03,022.020a hataḥ śūrasuto vyaktaṃ vyaktaṃ te ca parāsavaḥ 03,022.020c baladevamukhāḥ sarve iti me niścitā matiḥ 03,022.021a so 'haṃ sarvavināśaṃ taṃ cintayāno muhur muhuḥ 03,022.021c suvihvalo mahārāja punaḥ śālvam ayodhayam 03,022.022a tato 'paśyaṃ mahārāja prapatantam ahaṃ tadā 03,022.022c saubhāc chūrasutaṃ vīra tato māṃ moha āviśat 03,022.023a tasya rūpaṃ prapatataḥ pitur mama narādhipa 03,022.023c yayāteḥ kṣīṇapuṇyasya svargād iva mahītalam 03,022.024a viśīrṇagalitoṣṇīṣaḥ prakīrṇāmbaramūrdhajaḥ 03,022.024c prapatan dṛśyate ha sma kṣīṇapuṇya iva grahaḥ 03,022.025a tataḥ śārṅgaṃ dhanuḥśreṣṭhaṃ karāt prapatitaṃ mama 03,022.025c mohāt sannaś ca kaunteya rathopastha upāviśam 03,022.026a tato hāhākṛtaṃ sarvaṃ sainyaṃ me gatacetanam 03,022.026c māṃ dṛṣṭvā rathanīḍasthaṃ gatāsum iva bhārata 03,022.027a prasārya bāhū patataḥ prasārya caraṇāv api 03,022.027c rūpaṃ pitur apaśyaṃ tac chakuneḥ patato yathā 03,022.028a taṃ patantaṃ mahābāho śūlapaṭṭiśapāṇayaḥ 03,022.028c abhighnanto bhṛśaṃ vīrā mama ceto vyakampayan 03,022.029a tato muhūrtāt pratilabhya saṃjñām; ahaṃ tadā vīra mahāvimarde 03,022.029c na tatra saubhaṃ na ripuṃ na śālvaṃ; paśyāmi vṛddhaṃ pitaraṃ na cāpi 03,022.030a tato mamāsīn manasi māyeyam iti niścitam 03,022.030c prabuddho 'smi tato bhūyaḥ śataśo vikirañ śarān 03,023.001 vāsudeva uvāca 03,023.001a tato 'haṃ bharataśreṣṭha pragṛhya ruciraṃ dhanuḥ 03,023.001c śarair apātayaṃ saubhāc chirāṃsi vibudhadviṣām 03,023.002a śarāṃś cāśīviṣākārān ūrdhvagāṃs tigmatejasaḥ 03,023.002c apraiṣaṃ śālvarājāya śārṅgamuktān suvāsasaḥ 03,023.003a tato nādṛśyata tadā saubhaṃ kurukulodvaha 03,023.003c antarhitaṃ māyayābhūt tato 'haṃ vismito 'bhavam 03,023.004a atha dānavasaṃghās te vikṛtānanamūrdhajāḥ 03,023.004c udakrośan mahārāja viṣṭhite mayi bhārata 03,023.005a tato 'straṃ śabdasāhaṃ vai tvaramāṇo mahāhave 03,023.005c ayojayaṃ tadvadhāya tataḥ śabda upāramat 03,023.006a hatās te dānavāḥ sarve yaiḥ sa śabda udīritaḥ 03,023.006c śarair ādityasaṃkāśair jvalitaiḥ śabdasādhanaiḥ 03,023.007a tasminn uparate śabde punar evānyato 'bhavat 03,023.007c śabdo 'paro mahārāja tatrāpi prāharaṃ śarān 03,023.008a evaṃ daśa diśaḥ sarvās tiryag ūrdhvaṃ ca bhārata 03,023.008c nādayām āsur asurās te cāpi nihatā mayā 03,023.009a tataḥ prāgjyotiṣaṃ gatvā punar eva vyadṛśyata 03,023.009c saubhaṃ kāmagamaṃ vīra mohayan mama cakṣuṣī 03,023.010a tato lokāntakaraṇo dānavo vānarākṛtiḥ 03,023.010c śilāvarṣeṇa sahasā mahatā māṃ samāvṛṇot 03,023.011a so 'haṃ parvatavarṣeṇa vadhyamānaḥ samantataḥ 03,023.011c valmīka iva rājendra parvatopacito 'bhavam 03,023.012a tato 'haṃ parvatacitaḥ sahayaḥ sahasārathiḥ 03,023.012c aprakhyātim iyāṃ rājan sadhvajaḥ parvataiś citaḥ 03,023.013a tato vṛṣṇipravīrā ye mamāsan sainikās tadā 03,023.013c te bhayārtā diśaḥ sarvāḥ sahasā vipradudruvuḥ 03,023.014a tato hāhākṛtaṃ sarvam abhūt kila viśāṃ pate 03,023.014c dyauś ca bhūmiś ca khaṃ caivādṛśyamāne tathā mayi 03,023.015a tato viṣaṇṇamanaso mama rājan suhṛjjanāḥ 03,023.015c ruruduś cukruśuś caiva duḥkhaśokasamanvitāḥ 03,023.016a dviṣatāṃ ca praharṣo 'bhūd ārtiś cādviṣatām api 03,023.016c evaṃ vijitavān vīra paścād aśrauṣam acyuta 03,023.017a tato 'ham astraṃ dayitaṃ sarvapāṣāṇabhedanam 03,023.017c vajram udyamya tān sarvān parvatān samaśātayam 03,023.018a tataḥ parvatabhārārtā mandaprāṇaviceṣṭitāḥ 03,023.018c hayā mama mahārāja vepamānā ivābhavan 03,023.019a meghajālam ivākāśe vidāryābhyuditaṃ ravim 03,023.019c dṛṣṭvā māṃ bāndhavāḥ sarve harṣam āhārayan punaḥ 03,023.020a tato mām abravīt sūtaḥ prāñjaliḥ praṇato nṛpa 03,023.020c sādhu saṃpaśya vārṣṇeya śālvaṃ saubhapatiṃ sthitam 03,023.021a alaṃ kṛṣṇāvamanyainaṃ sādhu yatnaṃ samācara 03,023.021c mārdavaṃ sakhitāṃ caiva śālvād adya vyapāhara 03,023.022a jahi śālvaṃ mahābāho mainaṃ jīvaya keśava 03,023.022c sarvaiḥ parākramair vīra vadhyaḥ śatrur amitrahan 03,023.023a na śatrur avamantavyo durbalo 'pi balīyasā 03,023.023c yo 'pi syāt pīṭhagaḥ kaś cit kiṃ punaḥ samare sthitaḥ 03,023.024a sa tvaṃ puruṣaśārdūla sarvayatnair imaṃ prabho 03,023.024c jahi vṛṣṇikulaśreṣṭha mā tvāṃ kālo 'tyagāt punaḥ 03,023.024d*0088_01 jitavāñ jāmadagnyaṃ yaḥ koṭivarṣagaṇān bahūn 03,023.024d*0088_02 sa eṣa nānyair vadhyo hi tvām ṛte naiva kaiś cana 03,023.025a naiṣa mārdavasādhyo vai mato nāpi sakhā tava 03,023.025c yena tvaṃ yodhito vīra dvārakā cāvamarditā 03,023.026a evamādi tu kaunteya śrutvāhaṃ sārather vacaḥ 03,023.026c tattvam etad iti jñātvā yuddhe matim adhārayam 03,023.027a vadhāya śālvarājasya saubhasya ca nipātane 03,023.027c dārukaṃ cābruvaṃ vīra muhūrtaṃ sthīyatām iti 03,023.028a tato 'pratihataṃ divyam abhedyam ativīryavat 03,023.028c āgneyam astraṃ dayitaṃ sarvasāhaṃ mahāprabham 03,023.028d*0089_01 yojayaṃ tatra dhanuṣā dānavāntakaraṃ raṇe 03,023.029a yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca dānavānāṃ ca saṃyuge 03,023.029c rājñāṃ ca pratilomānāṃ bhasmāntakaraṇaṃ mahat 03,023.030a kṣurāntam amalaṃ cakraṃ kālāntakayamopamam 03,023.030c abhimantryāham atulaṃ dviṣatāṃ ca nibarhaṇam 03,023.031a jahi saubhaṃ svavīryeṇa ye cātra ripavo mama 03,023.031c ity uktvā bhujavīryeṇa tasmai prāhiṇavaṃ ruṣā 03,023.032a rūpaṃ sudarśanasyāsīd ākāśe patatas tadā 03,023.032c dvitīyasyeva sūryasya yugānte pariviṣyataḥ 03,023.033a tat samāsādya nagaraṃ saubhaṃ vyapagatatviṣam 03,023.033c madhyena pāṭayām āsa krakaco dārv ivocchritam 03,023.034a dvidhā kṛtaṃ tataḥ saubhaṃ sudarśanabalād dhatam 03,023.034c maheśvaraśaroddhūtaṃ papāta tripuraṃ yathā 03,023.035a tasmin nipatite saubhe cakram āgāt karaṃ mama 03,023.035c punaś coddhūya vegena śālvāyety aham abruvam 03,023.036a tataḥ śālvaṃ gadāṃ gurvīm āvidhyantaṃ mahāhave 03,023.036c dvidhā cakāra sahasā prajajvāla ca tejasā 03,023.037a tasmin nipatite vīre dānavās trastacetasaḥ 03,023.037c hāhābhūtā diśo jagmur arditā mama sāyakaiḥ 03,023.038a tato 'haṃ samavasthāpya rathaṃ saubhasamīpataḥ 03,023.038c śaṅkhaṃ pradhmāpya harṣeṇa suhṛdaḥ paryaharṣayam 03,023.039a tan meruśikharākāraṃ vidhvastāṭṭālagopuram 03,023.039c dahyamānam abhiprekṣya striyas tāḥ saṃpradudruvuḥ 03,023.040a evaṃ nihatya samare śālvaṃ saubhaṃ nipātya ca 03,023.040c ānartān punar āgamya suhṛdāṃ prītim āvaham 03,023.041a etasmāt kāraṇād rājan nāgamaṃ nāgasāhvayam 03,023.041c yady agāṃ paravīraghna na hi jīvet suyodhanaḥ 03,023.041d*0090_01 mayy āgate 'thavā vīra dyūtaṃ na bhavitā tathā 03,023.041d*0091_01 adyāhaṃ kiṃ kariṣyāmi bhinnasetur ivodakam 03,023.042 vaiśaṃpāyana uvāca 03,023.042a evam uktvā mahābāhuḥ kauravaṃ puruṣottamaḥ 03,023.042c āmantrya prayayau dhīmān pāṇḍavān madhusūdanaḥ 03,023.043a abhivādya mahābāhur dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 03,023.043c rājñā mūrdhany upāghrāto bhīmena ca mahābhujaḥ 03,023.043d*0092_01 pariṣvaktaś cārjunena yamābhyāṃ cābhivāditaḥ 03,023.043d*0092_02 saṃmānitaś ca dhaumyena draupadyā cārcito 'śrubhiḥ 03,023.044a subhadrām abhimanyuṃ ca ratham āropya kāñcanam 03,023.044c āruroha rathaṃ kṛṣṇaḥ pāṇḍavair abhipūjitaḥ 03,023.045a sainyasugrīvayuktena rathenādityavarcasā 03,023.045c dvārakāṃ prayayau kṛṣṇaḥ samāśvāsya yudhiṣṭhiram 03,023.046a tataḥ prayāte dāśārhe dhṛṣṭadyumno 'pi pārṣataḥ 03,023.046c draupadeyān upādāya prayayau svapuraṃ tadā 03,023.047a dhṛṣṭaketuḥ svasāraṃ ca samādāyātha cedirāṭ 03,023.047c jagāma pāṇḍavān dṛṣṭvā ramyāṃ śuktimatīṃ purīm 03,023.048a kekayāś cāpy anujñātāḥ kaunteyenāmitaujasā 03,023.048c āmantrya pāṇḍavān sarvān prayayus te 'pi bhārata 03,023.049a brāhmaṇāś ca viśaś caiva tathā viṣayavāsinaḥ 03,023.049c visṛjyamānāḥ subhṛśaṃ na tyajanti sma pāṇḍavān 03,023.050a samavāyaḥ sa rājendra sumahādbhutadarśanaḥ 03,023.050c āsīn mahātmanāṃ teṣāṃ kāmyake bharatarṣabha 03,023.051a yudhiṣṭhiras tu viprāṃs tān anumānya mahāmanāḥ 03,023.051c śaśāsa puruṣān kāle rathān yojayateti ha 03,024.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,024.001a tasmin daśārhādhipatau prayāte; yudhiṣṭhiro bhīmasenārjunau ca 03,024.001c yamau ca kṛṣṇā ca purohitaś ca; rathān mahārhān paramāśvayuktān 03,024.002a āsthāya vīrāḥ sahitā vanāya; pratasthire bhūtapatiprakāśāḥ 03,024.002c hiraṇyaniṣkān vasanāni gāś ca; pradāya śikṣākṣaramantravidbhyaḥ 03,024.003a preṣyāḥ puro viṃśatir āttaśastrā; dhanūṃṣi varmāṇi śarāṃś ca pītān 03,024.003c maurvīś ca yantrāṇi ca sāyakāṃś ca; sarve samādāya jaghanyam īyuḥ 03,024.004a tatas tu vāsāṃsi ca rājaputryā; dhātryaś ca dāsyaś ca vibhūṣaṇaṃ ca 03,024.004c tad indrasenas tvaritaṃ pragṛhya; jaghanyam evopayayau rathena 03,024.005a tataḥ kuruśreṣṭham upetya paurāḥ; pradakṣiṇaṃ cakrur adīnasattvāḥ 03,024.005c taṃ brāhmaṇāś cābhyavadan prasannā; mukhyāś ca sarve kurujāṅgalānām 03,024.006a sa cāpi tān abhyavadat prasannaḥ; sahaiva tair bhrātṛbhir dharmarājaḥ 03,024.006c tasthau ca tatrādhipatir mahātmā; dṛṣṭvā janaughaṃ kurujāṅgalānām 03,024.007a piteva putreṣu sa teṣu bhāvaṃ; cakre kurūṇām ṛṣabho mahātmā 03,024.007c te cāpi tasmin bharataprabarhe; tadā babhūvuḥ pitarīva putrāḥ 03,024.008a tataḥ samāsādya mahājanaughāḥ; kurupravīraṃ parivārya tasthuḥ 03,024.008c hā nātha hā dharma iti bruvanto; hriyā ca sarve 'śrumukhā babhūvuḥ 03,024.009a varaḥ kurūṇām adhipaḥ prajānāṃ; piteva putrān apahāya cāsmān 03,024.009c paurān imāñ jānapadāṃś ca sarvān; hitvā prayātaḥ kva nu dharmarājaḥ 03,024.010a dhig dhārtarāṣṭraṃ sunṛśaṃsabuddhiṃ; sasaubalaṃ pāpamatiṃ ca karṇam 03,024.010c anartham icchanti narendra pāpā; ye dharmanityasya satas tavogrāḥ 03,024.011a svayaṃ niveśyāpratimaṃ mahātmā; puraṃ mahad devapuraprakāśam 03,024.011c śatakratuprastham amoghakarmā; hitvā prayātaḥ kva nu dharmarājaḥ 03,024.012a cakāra yām apratimāṃ mahātmā; sabhāṃ mayo devasabhāprakāśām 03,024.012c tāṃ devaguptām iva devamāyāṃ; hitvā prayātaḥ kva nu dharmarājaḥ 03,024.013a tān dharmakāmārthavid uttamaujā; bībhatsur uccaiḥ sahitān uvāca 03,024.013c ādāsyate vāsam imaṃ niruṣya; vaneṣu rājā dviṣatāṃ yaśāṃsi 03,024.014a dvijātimukhyāḥ sahitāḥ pṛthak ca; bhavadbhir āsādya tapasvinaś ca 03,024.014c prasādya dharmārthavidaś ca vācyā; yathārthasiddhiḥ paramā bhaven naḥ 03,024.015a ity evam ukte vacane 'rjunena; te brāhmaṇāḥ sarvavarṇāś ca rājan 03,024.015c mudābhyanandan sahitāś ca cakruḥ; pradakṣiṇaṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭham 03,024.016a āmantrya pārthaṃ ca vṛkodaraṃ ca; dhanaṃjayaṃ yājñasenīṃ yamau ca 03,024.016c pratasthire rāṣṭram apetaharṣā; yudhiṣṭhireṇānumatā yathāsvam 03,025.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,025.001a tatas teṣu prayāteṣu kaunteyaḥ satyasaṃgaraḥ 03,025.001c abhyabhāṣata dharmātmā bhrātṝn sarvān yudhiṣṭhiraḥ 03,025.002a dvādaśemāḥ samāsmābhir vastavyaṃ nirjane vane 03,025.002c samīkṣadhvaṃ mahāraṇye deśaṃ bahumṛgadvijam 03,025.003a bahupuṣpaphalaṃ ramyaṃ śivaṃ puṇyajanocitam 03,025.003c yatremāḥ śaradaḥ sarvāḥ sukhaṃ prativasemahi 03,025.004a evam ukte pratyuvāca dharmarājaṃ dhanaṃjayaḥ 03,025.004c guruvan mānavaguruṃ mānayitvā manasvinam 03,025.005 arjuna uvāca 03,025.005a bhavān eva maharṣīṇāṃ vṛddhānāṃ paryupāsitā 03,025.005c ajñātaṃ mānuṣe loke bhavato nāsti kiṃ cana 03,025.006a tvayā hy upāsitā nityaṃ brāhmaṇā bharatarṣabha 03,025.006c dvaipāyanaprabhṛtayo nāradaś ca mahātapāḥ 03,025.007a yaḥ sarvalokadvārāṇi nityaṃ saṃcarate vaśī 03,025.007c devalokād brahmalokaṃ gandharvāpsarasām api 03,025.008a sarvā gatīr vijānāsi brāhmaṇānāṃ na saṃśayaḥ 03,025.008c prabhāvāṃś caiva vettha tvaṃ sarveṣām eva pārthiva 03,025.009a tvam eva rājañ jānāsi śreyaḥkāraṇam eva ca 03,025.009c yatrecchasi mahārāja nivāsaṃ tatra kurmahe 03,025.010a idaṃ dvaitavanaṃ nāma saraḥ puṇyajanocitam 03,025.010c bahupuṣpaphalaṃ ramyaṃ nānādvijaniṣevitam 03,025.011a atremā dvādaśa samā viharemeti rocaye 03,025.011c yadi te 'numataṃ rājan kiṃ vānyan manyate bhavān 03,025.012 yudhiṣṭhira uvāca 03,025.012a mamāpy etan mataṃ pārtha tvayā yat samudāhṛtam 03,025.012c gacchāma puṇyaṃ vikhyātaṃ mahad dvaitavanaṃ saraḥ 03,025.013 vaiśaṃpāyana uvāca 03,025.013a tatas te prayayuḥ sarve pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ 03,025.013c brāhmaṇair bahubhiḥ sārdhaṃ puṇyaṃ dvaitavanaṃ saraḥ 03,025.014a brāhmaṇāḥ sāgnihotrāś ca tathaiva ca niragnayaḥ 03,025.014c svādhyāyino bhikṣavaś ca sajapā vanavāsinaḥ 03,025.015a bahavo brāhmaṇās tatra parivavrur yudhiṣṭhiram 03,025.015c tapasvinaḥ satyaśīlāḥ śataśaḥ saṃśitavratāḥ 03,025.016a te yātvā pāṇḍavās tatra bahubhir brāhmaṇaiḥ saha 03,025.016c puṇyaṃ dvaitavanaṃ ramyaṃ viviśur bharatarṣabhāḥ 03,025.017a tac chālatālāmramadhūkanīpa; kadambasarjārjunakarṇikāraiḥ 03,025.017c tapātyaye puṣpadharair upetaṃ; mahāvanaṃ rāṣṭrapatir dadarśa 03,025.018a mahādrumāṇāṃ śikhareṣu tasthur; manoramāṃ vācam udīrayantaḥ 03,025.018c mayūradātyūhacakorasaṃghās; tasmin vane kānanakokilāś ca 03,025.019a kareṇuyūthaiḥ saha yūthapānāṃ; madotkaṭānām acalaprabhāṇām 03,025.019c mahānti yūthāni mahādvipānāṃ; tasmin vane rāṣṭrapatir dadarśa 03,025.020a manoramāṃ bhogavatīm upetya; dhṛtātmanāṃ cīrajaṭādharāṇām 03,025.020c tasmin vane dharmabhṛtāṃ nivāse; dadarśa siddharṣigaṇān anekān 03,025.021a tataḥ sa yānād avaruhya rājā; sabhrātṛkaḥ sajanaḥ kānanaṃ tat 03,025.021c viveśa dharmātmavatāṃ variṣṭhas; triviṣṭapaṃ śakra ivāmitaujāḥ 03,025.022a taṃ satyasaṃdhaṃ sahitābhipetur; didṛkṣavaś cāraṇasiddhasaṃghāḥ 03,025.022c vanaukasaś cāpi narendrasiṃhaṃ; manasvinaṃ saṃparivārya tasthuḥ 03,025.023a sa tatra siddhān abhivādya sarvān; pratyarcito rājavad devavac ca 03,025.023c viveśa sarvaiḥ sahito dvijāgryaiḥ; kṛtāñjalir dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ 03,025.024a sa puṇyaśīlaḥ pitṛvan mahātmā; tapasvibhir dharmaparair upetya 03,025.024c pratyarcitaḥ puṣpadharasya mūle; mahādrumasyopaviveśa rājā 03,025.025a bhīmaś ca kṛṣṇā ca dhanaṃjayaś ca; yamau ca te cānucarā narendram 03,025.025c vimucya vāhān avaruhya sarve; tatropatasthur bharataprabarhāḥ 03,025.026a latāvatānāvanataḥ sa pāṇḍavair; mahādrumaḥ pañcabhir ugradhanvibhiḥ 03,025.026c babhau nivāsopagatair mahātmabhir; mahāgirir vāraṇayūthapair iva 03,026.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,026.001a tat kānanaṃ prāpya narendraputrāḥ; sukhocitā vāsam upetya kṛcchram 03,026.001c vijahrur indrapratimāḥ śiveṣu; sarasvatīśālavaneṣu teṣu 03,026.002a yatīṃś ca sarvān sa munīṃś ca rājā; tasmin vane mūlaphalair udagraiḥ 03,026.002c dvijātimukhyān ṛṣabhaḥ kurūṇāṃ; saṃtarpayām āsa mahānubhāvaḥ 03,026.003a iṣṭīś ca pitryāṇi tathāgriyāṇi; mahāvane vasatāṃ pāṇḍavānām 03,026.003c purohitaḥ sarvasamṛddhatejāś; cakāra dhaumyaḥ pitṛvat kurūṇām 03,026.004a apetya rāṣṭrād vasatāṃ tu teṣām; ṛṣiḥ purāṇo 'tithir ājagāma 03,026.004c tam āśramaṃ tīvrasamṛddhatejā; mārkaṇḍeyaḥ śrīmatāṃ pāṇḍavānām 03,026.004d*0093_01 tam āgataṃ jvalitahutāśanaprabhaṃ 03,026.004d*0093_02 mahāmanāḥ kuruvṛṣabho yudhiṣṭhiraḥ 03,026.004d*0093_03 apūjayat suraṛṣimānavārcitaṃ 03,026.004d*0093_04 mahāmuniṃ hy anupamasattvavīryavān 03,026.005a sa sarvavid draupadīṃ prekṣya kṛṣṇāṃ; yudhiṣṭhiraṃ bhīmasenārjunau ca 03,026.005c saṃsmṛtya rāmaṃ manasā mahātmā; tapasvimadhye 'smayatāmitaujāḥ 03,026.006a taṃ dharmarājo vimanā ivābravīt; sarve hriyā santi tapasvino 'mī 03,026.006c bhavān idaṃ kiṃ smayatīva hṛṣṭas; tapasvināṃ paśyatāṃ mām udīkṣya 03,026.007 mārkaṇḍeya uvāca 03,026.007a na tāta hṛṣyāmi na ca smayāmi; praharṣajo māṃ bhajate na darpaḥ 03,026.007c tavāpadaṃ tv adya samīkṣya rāmaṃ; satyavrataṃ dāśarathiṃ smarāmi 03,026.008a sa cāpi rājā saha lakṣmaṇena; vane nivāsaṃ pitur eva śāsanāt 03,026.008c dhanvī caran pārtha purā mayaiva; dṛṣṭo girer ṛṣyamūkasya sānau 03,026.009a sahasranetrapratimo mahātmā; mayasya jeta namuceś ca hantā 03,026.009c pitur nideśād anaghaḥ svadharmaṃ; vane vāsaṃ dāśarathiś cakāra 03,026.010a sa cāpi śakrasya samaprabhāvo; mahānubhāvaḥ samareṣv ajeyaḥ 03,026.010c vihāya bhogān acarad vaneṣu; neśe balasyeti cared adharmam 03,026.011a nṛpāś ca nābhāgabhagīrathādayo; mahīm imāṃ sāgarāntāṃ vijitya 03,026.011c satyena te 'py ajayaṃs tāta lokān; neśe balasyeti cared adharmam 03,026.012a alarkam āhur naravarya santaṃ; satyavrataṃ kāśikarūṣarājam 03,026.012c vihāya rāṣṭrāṇi vasūni caiva; neśe balasyeti cared adharmam 03,026.013a dhātrā vidhir yo vihitaḥ purāṇas; taṃ pūjayanto naravarya santaḥ 03,026.013c saptarṣayaḥ pārtha divi prabhānti; neśe balasyeti cared adharmam 03,026.014a mahābalān parvatakūṭamātrān; viṣāṇinaḥ paśya gajān narendra 03,026.014c sthitān nideśe naravarya dhātur; neśe balasyeti cared adharmam 03,026.015a sarvāṇi bhūtāni narendra paśya; yathā yathāvad vihitaṃ vidhātrā 03,026.015c svayonitas tat kurute prabhāvān; neśe balasyeti cared adharmam 03,026.016a satyena dharmeṇa yathārhavṛttyā; hriyā tathā sarvabhūtāny atītya 03,026.016c yaśaś ca tejaś ca tavāpi dīptaṃ; vibhāvasor bhāskarasyeva pārtha 03,026.017a yathāpratijñaṃ ca mahānubhāva; kṛcchraṃ vane vāsam imaṃ niruṣya 03,026.017c tataḥ śriyaṃ tejasā svena dīptām; ādāsyase pārthiva kauravebhyaḥ 03,026.018 vaiśaṃpāyana uvāca 03,026.018a tam evam uktvā vacanaṃ maharṣis; tapasvimadhye sahitaṃ suhṛdbhiḥ 03,026.018c āmantrya dhaumyaṃ sahitāṃś ca pārthāṃs; tataḥ pratasthe diśam uttarāṃ saḥ 03,027.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,027.001a vasatsv atha dvaitavane pāṇḍaveṣu mahātmasu 03,027.001c anukīrṇaṃ mahāraṇyaṃ brāhmaṇaiḥ samapadyata 03,027.002a īryamāṇena satataṃ brahmaghoṣeṇa sarvataḥ 03,027.002c brahmalokasamaṃ puṇyam āsīd dvaitavanaṃ saraḥ 03,027.003a yajuṣām ṛcāṃ ca sāmnāṃ ca gadyānāṃ caiva sarvaśaḥ 03,027.003c āsīd uccāryamāṇānāṃ nisvano hṛdayaṃgamaḥ 03,027.004a jyāghoṣaḥ pāṇḍaveyānāṃ brahmaghoṣaś ca dhīmatām 03,027.004c saṃsṛṣṭaṃ brahmaṇā kṣatraṃ bhūya eva vyarocata 03,027.005a athābravīd bako dālbhyo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 03,027.005c saṃdhyāṃ kaunteyam āsīnam ṛṣibhiḥ parivāritam 03,027.006a paśya dvaitavane pārtha brāhmaṇānāṃ tapasvinām 03,027.006c homavelāṃ kuruśreṣṭha saṃprajvalitapāvakām 03,027.007a caranti dharmaṃ puṇye 'smiṃs tvayā guptā dhṛtavratāḥ 03,027.007c bhṛgavo 'ṅgirasaś caiva vāsiṣṭhāḥ kāśyapaiḥ saha 03,027.008a āgastyāś ca mahābhāgā ātreyāś cottamavratāḥ 03,027.008c sarvasya jagataḥ śreṣṭhā brāhmaṇāḥ saṃgatās tvayā 03,027.009a idaṃ tu vacanaṃ pārtha śṛṇv ekāgramanā mama 03,027.009c bhrātṛbhiḥ saha kaunteya yat tvāṃ vakṣyāmi kaurava 03,027.010a brahma kṣatreṇa saṃsṛṣṭaṃ kṣatraṃ ca brahmaṇā saha 03,027.010c udīrṇau dahataḥ śatrūn vanānīvāgnimārutau 03,027.011a nābrāhmaṇas tāta ciraṃ bubhūṣed; icchann imaṃ lokam amuṃ ca jetum 03,027.011c vinītadharmārtham apetamohaṃ; labdhvā dvijaṃ nudati nṛpaḥ sapatnān 03,027.012a caran naiḥśreyasaṃ dharmaṃ prajāpālanakāritam 03,027.012c nādhyagacchad balir loke tīrtham anyatra vai dvijāt 03,027.013a anūnam āsīd asurasya kāmair; vairocaneḥ śrīr api cākṣayāsīt 03,027.013c labdhvā mahīṃ brāhmaṇasaṃprayogāt; teṣv ācaran duṣṭam ato vyanaśyat 03,027.014a nābrāhmaṇaṃ bhūmir iyaṃ sabhūtir; varṇaṃ dvitīyaṃ bhajate cirāya 03,027.014c samudranemir namate tu tasmai; yaṃ brāhmaṇaḥ śāsti nayair vinītaḥ 03,027.015a kuñjarasyeva saṃgrāme 'parigṛhyāṅkuśagraham 03,027.015c brāhmaṇair viprahīṇasya kṣatrasya kṣīyate balam 03,027.016a brahmaṇy anupamā dṛṣṭiḥ kṣātram apratimaṃ balam 03,027.016c tau yadā carataḥ sārdham atha lokaḥ prasīdati 03,027.017a yathā hi sumahān agniḥ kakṣaṃ dahati sānilaḥ 03,027.017c tathā dahati rājanyo brāhmaṇena samaṃ ripūn 03,027.018a brāhmaṇebhyo 'tha medhāvī buddhiparyeṣaṇaṃ caret 03,027.018c alabdhasya ca lābhāya labdhasya ca vivṛddhaye 03,027.019a alabdhalābhāya ca labdhavṛddhaye; yathārhatīrthapratipādanāya 03,027.019c yaśasvinaṃ vedavidaṃ vipaścitaṃ; bahuśrutaṃ brāhmaṇam eva vāsaya 03,027.020a brāhmaṇeṣūttamā vṛttis tava nityaṃ yudhiṣṭhira 03,027.020c tena te sarvalokeṣu dīpyate prathitaṃ yaśaḥ 03,027.021a tatas te brāhmaṇāḥ sarve bakaṃ dālbhyam apūjayan 03,027.021c yudhiṣṭhire stūyamāne bhūyaḥ sumanaso 'bhavan 03,027.022a dvaipāyano nāradaś ca jāmadagnyaḥ pṛthuśravāḥ 03,027.022c indradyumno bhālukiś ca kṛtacetāḥ sahasrapāt 03,027.023a karṇaśravāś ca muñjaś ca lavaṇāśvaś ca kāśyapaḥ 03,027.023c hārītaḥ sthūṇakarṇaś ca agniveśyo 'tha śaunakaḥ 03,027.024a ṛtavāk ca suvāk caiva bṛhadaśva ṛtāvasuḥ 03,027.024c ūrdhvaretā vṛṣāmitraḥ suhotro hotravāhanaḥ 03,027.025a ete cānye ca bahavo brāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥ 03,027.025c ajātaśatrum ānarcuḥ puraṃdaram ivarṣayaḥ 03,028.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,028.001a tato vanagatāḥ pārthāḥ sāyāhne saha kṛṣṇayā 03,028.001c upaviṣṭāḥ kathāś cakrur duḥkhaśokaparāyaṇāḥ 03,028.002a priyā ca darśanīyā ca paṇḍitā ca pativratā 03,028.002c tataḥ kṛṣṇā dharmarājam idaṃ vacanam abravīt 03,028.003a na nūnaṃ tasya pāpasya duḥkham asmāsu kiṃ cana 03,028.003c vidyate dhārtarāṣṭrasya nṛśaṃsasya durātmanaḥ 03,028.004a yas tvāṃ rājan mayā sārdham ajinaiḥ prativāsitam 03,028.004c bhrātṛbhiś ca tathā sarvair nābhyabhāṣata kiṃ cana 03,028.004e vanaṃ prasthāpya duṣṭātmā nānvatapyata durmatiḥ 03,028.005a āyasaṃ hṛdayaṃ nūnaṃ tasya duṣkṛtakarmaṇaḥ 03,028.005c yas tvāṃ dharmaparaṃ śreṣṭhaṃ rūkṣāṇy aśrāvayat tadā 03,028.005d*0094_01 vacanāny amanojñāni durvācyāni ca saṃsadi 03,028.006a sukhocitam aduḥkhārhaṃ durātmā sasuhṛdgaṇaḥ 03,028.006c īdṛśaṃ duḥkham ānīya modate pāpapūruṣaḥ 03,028.007a caturṇām eva pāpānām aśru vai nāpatat tadā 03,028.007c tvayi bhārata niṣkrānte vanāyājinavāsasi 03,028.008a duryodhanasya karṇasya śakuneś ca durātmanaḥ 03,028.008c durbhrātus tasya cograsya tathā duḥśāsanasya ca 03,028.009a itareṣāṃ tu sarveṣāṃ kurūṇāṃ kurusattama 03,028.009c duḥkhenābhiparītānāṃ netrebhyaḥ prāpataj jalam 03,028.010a idaṃ ca śayanaṃ dṛṣṭvā yac cāsīt te purātanam 03,028.010c śocāmi tvāṃ mahārāja duḥkhānarhaṃ sukhocitam 03,028.011a dāntaṃ yac ca sabhāmadhye āsanaṃ ratnabhūṣitam 03,028.011c dṛṣṭvā kuśabṛsīṃ cemāṃ śoko māṃ rundhayaty ayam 03,028.012a yad apaśyaṃ sabhāyāṃ tvāṃ rājabhiḥ parivāritam 03,028.012c tac ca rājann apaśyantyāḥ kā śāntir hṛdayasya me 03,028.013a yā tvāhaṃ candanādigdham apaśyaṃ sūryavarcasam 03,028.013c sā tvā paṅkamalādigdhaṃ dṛṣṭvā muhyāmi bhārata 03,028.014a yā vai tvā kauśikair vastraiḥ śubhrair bahudhanaiḥ purā 03,028.014c dṛṣṭavaty asmi rājendra sā tvāṃ paśyāmi cīriṇam 03,028.015a yac ca tad rukmapātrībhir brāhmaṇebhyaḥ sahasraśaḥ 03,028.015c hriyate te gṛhād annaṃ saṃskṛtaṃ sārvakāmikam 03,028.016a yatīnām agṛhāṇāṃ te tathaiva gṛhamedhinām 03,028.016c dīyate bhojanaṃ rājann atīva guṇavat prabho 03,028.016e tac ca rājann apaśyantyāḥ kā śāntir hṛdayasya me 03,028.016f*0095_01 satkṛtāni sahasrāṇi sarvakāmaiḥ purā gṛhe 03,028.016f*0095_02 sarvakāmaiḥ suvihitair yad apūjayathā dvijān 03,028.017a yāṃs te bhrātṝn mahārāja yuvāno mṛṣṭakuṇḍalāḥ 03,028.017c abhojayanta mṛṣṭānnaiḥ sūdāḥ paramasaṃskṛtaiḥ 03,028.018a sarvāṃs tān adya paśyāmi vane vanyena jīvataḥ 03,028.018c aduḥkhārhān manuṣyendra nopaśāmyati me manaḥ 03,028.019a bhīmasenam imaṃ cāpi duḥkhitaṃ vanavāsinam 03,028.019c dhyāyantaṃ kiṃ na manyus te prāpte kāle vivardhate 03,028.020a bhīmasenaṃ hi karmāṇi svayaṃ kurvāṇam acyuta 03,028.020c sukhārhaṃ duḥkhitaṃ dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate 03,028.021a satkṛtaṃ vividhair yānair vastrair uccāvacais tathā 03,028.021c taṃ te vanagataṃ dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate 03,028.022a kurūn api hi yaḥ sarvān hantum utsahate prabhuḥ 03,028.022c tvatprasādaṃ pratīkṣaṃs tu sahate 'yaṃ vṛkodaraḥ 03,028.023a yo 'rjunenārjunas tulyo dvibāhur bahubāhunā 03,028.023c śarātisarge śīghratvāt kālāntakayamopamaḥ 03,028.024a yasya śastrapratāpena praṇatāḥ sarvapārthivāḥ 03,028.024c yajñe tava mahārāja brāhmaṇān upatasthire 03,028.025a tam imaṃ puruṣavyāghraṃ pūjitaṃ devadānavaiḥ 03,028.025c dhyāyantam arjunaṃ dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate 03,028.026a dṛṣṭvā vanagataṃ pārtham aduḥkhārhaṃ sukhocitam 03,028.026c na ca te vardhate manyus tena muhyāmi bhārata 03,028.027a yo devāṃś ca manuṣyāṃś ca sarpāṃś caikaratho 'jayat 03,028.027c taṃ te vanagataṃ dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate 03,028.028a yo yānair adbhutākārair hayair nāgaiś ca saṃvṛtaḥ 03,028.028c prasahya vittāny ādatta pārthivebhyaḥ paraṃtapaḥ 03,028.029a kṣipaty ekena vegena pañca bāṇaśatāni yaḥ 03,028.029c taṃ te vanagataṃ dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate 03,028.030a śyāmaṃ bṛhantaṃ taruṇaṃ carmiṇām uttamaṃ raṇe 03,028.030c nakulaṃ te vane dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate 03,028.031a darśanīyaṃ ca śūraṃ ca mādrīputraṃ yudhiṣṭhira 03,028.031c sahadevaṃ vane dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate 03,028.031c*0096_01 **** **** kasmāt kṣamasi pārthiva 03,028.031c*0096_02 nakulaṃ sahadevaṃ ca dṛṣṭvā te duḥkhitāv ubhau 03,028.031c*0096_03 aduḥkhārhau manuṣyendra 03,028.032a drupadasya kule jātāṃ snuṣāṃ pāṇḍor mahātmanaḥ 03,028.032b*0097_01 dhṛṣṭadyumnasya bhaginīṃ vīrapatnīm anuvratām 03,028.032c māṃ te vanagatāṃ dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate 03,028.033a nūnaṃ ca tava naivāsti manyur bharatasattama 03,028.033b*0098_01 tyaktavāṃs tvaṃ vināśāya vyaktaṃ bhṛgupatir yathā 03,028.033c yat te bhrātṝṃś ca māṃ caiva dṛṣṭvā na vyathate manaḥ 03,028.034a na nirmanyuḥ kṣatriyo 'sti loke nirvacanaṃ smṛtam 03,028.034c tad adya tvayi paśyāmi kṣatriye viparītavat 03,028.035a yo na darśayate tejaḥ kṣatriyaḥ kāla āgate 03,028.035c sarvabhūtāni taṃ pārtha sadā paribhavanty uta 03,028.036a tat tvayā na kṣamā kāryā śatrūn prati kathaṃ cana 03,028.036c tejasaiva hi te śakyā nihantuṃ nātra saṃśayaḥ 03,028.037a tathaiva yaḥ kṣamākāle kṣatriyo nopaśāmyati 03,028.037c apriyaḥ sarvabhūtānāṃ so 'mutreha ca naśyati 03,029.001 draupady uvāca 03,029.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 03,029.001c prahlādasya ca saṃvādaṃ baler vairocanasya ca 03,029.002a asurendraṃ mahāprājñaṃ dharmāṇām āgatāgamam 03,029.002c baliḥ papraccha daityendraṃ prahlādaṃ pitaraṃ pituḥ 03,029.003a kṣamā svic chreyasī tāta utāho teja ity uta 03,029.003c etan me saṃśayaṃ tāta yathāvad brūhi pṛcchate 03,029.004a śreyo yad atra dharmajña brūhi me tad asaṃśayam 03,029.004c kariṣyāmi hi tat sarvaṃ yathāvad anuśāsanam 03,029.005a tasmai provāca tat sarvam evaṃ pṛṣṭaḥ pitāmahaḥ 03,029.005c sarvaniścayavit prājñaḥ saṃśayaṃ paripṛcchate 03,029.006 prahlāda uvāca 03,029.006a na śreyaḥ satataṃ tejo na nityaṃ śreyasī kṣamā 03,029.006c iti tāta vijānīhi dvayam etad asaṃśayam 03,029.007a yo nityaṃ kṣamate tāta bahūn doṣān sa vindati 03,029.007c bhṛtyāḥ paribhavanty enam udāsīnās tathaiva ca 03,029.008a sarvabhūtāni cāpy asya na namante kadā cana 03,029.008c tasmān nityaṃ kṣamā tāta paṇḍitair apavāditā 03,029.009a avajñāya hi taṃ bhṛtyā bhajante bahudoṣatām 03,029.009c ādātuṃ cāsya vittāni prārthayante 'lpacetasaḥ 03,029.010a yānaṃ vastrāṇy alaṃkārāñ śayanāny āsanāni ca 03,029.010c bhojanāny atha pānāni sarvopakaraṇāni ca 03,029.011a ādadīrann adhikṛtā yathākāmam acetasaḥ 03,029.011c pradiṣṭāni ca deyāni na dadyur bhartṛśāsanāt 03,029.012a na cainaṃ bhartṛpūjābhiḥ pūjayanti kadā cana 03,029.012c avajñānaṃ hi loke 'smin maraṇād api garhitam 03,029.013a kṣamiṇaṃ tādṛśaṃ tāta bruvanti kaṭukāny api 03,029.013c preṣyāḥ putrāś ca bhṛtyāś ca tathodāsīnavṛttayaḥ 03,029.014a apy asya dārān icchanti paribhūya kṣamāvataḥ 03,029.014c dārāś cāsya pravartante yathākāmam acetasaḥ 03,029.015a tathā ca nityam uditā yadi svalpam apīśvarāt 03,029.015c daṇḍam arhanti duṣyanti duṣṭāś cāpy apakurvate 03,029.016a ete cānye ca bahavo nityaṃ doṣāḥ kṣamāvatām 03,029.016c atha vairocane doṣān imān viddhy akṣamāvatām 03,029.017a asthāne yadi vā sthāne satataṃ rajasāvṛtaḥ 03,029.017c kruddho daṇḍān praṇayati vividhān svena tejasā 03,029.018a mitraiḥ saha virodhaṃ ca prāpnute tejasāvṛtaḥ 03,029.018c prāpnoti dveṣyatāṃ caiva lokāt svajanatas tathā 03,029.019a so 'vamānād arthahānim upālambham anādaram 03,029.019c saṃtāpadveṣalobhāṃś ca śatrūṃś ca labhate naraḥ 03,029.020a krodhād daṇḍān manuṣyeṣu vividhān puruṣo nayan 03,029.020c bhraśyate śīghram aiśvaryāt prāṇebhyaḥ svajanād api 03,029.021a yo 'pakartṝṃś ca kartṝṃś ca tejasaivopagacchati 03,029.021c tasmād udvijate lokaḥ sarpād veśmagatād iva 03,029.022a yasmād udvijate lokaḥ kathaṃ tasya bhavo bhavet 03,029.022c antaraṃ hy asya dṛṣṭvaiva loko vikurute dhruvam 03,029.022e tasmān nātyutsṛjet tejo na ca nityaṃ mṛdur bhavet 03,029.022f*0099_01 kāle kāle tu saṃprāpte mṛdus tīkṣṇo 'pi vā bhavet 03,029.023a kāle mṛdur yo bhavati kāle bhavati dāruṇaḥ 03,029.023c sa vai sukham avāpnoti loke 'muṣminn ihaiva ca 03,029.024a kṣamākālāṃs tu vakṣyāmi śṛṇu me vistareṇa tān 03,029.024c ye te nityam asaṃtyājyā yathā prāhur manīṣiṇaḥ 03,029.025a pūrvopakārī yas tu syād aparādhe 'garīyasi 03,029.025c upakāreṇa tat tasya kṣantavyam aparādhinaḥ 03,029.026a abuddhim āśritānāṃ ca kṣantavyam aparādhinām 03,029.026c na hi sarvatra pāṇḍityaṃ sulabhaṃ puruṣeṇa vai 03,029.027a atha ced buddhijaṃ kṛtvā brūyus te tad abuddhijam 03,029.027c pāpān svalpe 'pi tān hanyād aparādhe tathānṛjūn 03,029.028a sarvasyaiko 'parādhas te kṣantavyaḥ prāṇino bhavet 03,029.028c dvitīye sati vadhyas tu svalpe 'py apakṛte bhavet 03,029.029a ajānatā bhavet kaś cid aparādhaḥ kṛto yadi 03,029.029c kṣantavyam eva tasyāhuḥ suparīkṣya parīkṣayā 03,029.030a mṛdunā mārdavaṃ hanti mṛdunā hanti dāruṇam 03,029.030c nāsādhyaṃ mṛdunā kiṃ cit tasmāt tīkṣṇataro mṛduḥ 03,029.031a deśakālau tu saṃprekṣya balābalam athātmanaḥ 03,029.031b*0100_01 anvīkṣya kāraṇaṃ caiva kāryaṃ tejaḥ kṣamāpi vā 03,029.031c nādeśakāle kiṃ cit syād deśaḥ kālaḥ pratīkṣyate 03,029.031e tathā lokabhayāc caiva kṣantavyam aparādhinaḥ 03,029.032a eta evaṃvidhāḥ kālāḥ kṣamāyāḥ parikīrtitāḥ 03,029.032c ato 'nyathānuvartatsu tejasaḥ kāla ucyate 03,029.033 draupady uvāca 03,029.033a tad ahaṃ tejasaḥ kālaṃ tava manye narādhipa 03,029.033c dhārtarāṣṭreṣu lubdheṣu satataṃ cāpakāriṣu 03,029.034a na hi kaś cit kṣamākālo vidyate 'dya kurūn prati 03,029.034c tejasaś cāgate kāle teja utsraṣṭum arhasi 03,029.035a mṛdur bhavaty avajñātas tīkṣṇād udvijate janaḥ 03,029.035c kāle prāpte dvayaṃ hy etad yo veda sa mahīpatiḥ 03,030.000*0101_00 vaiśaṃpāyana uvāca 03,030.000*0101_01 draupadyā vacanaṃ śrutvā ślakṣṇākṣarapadaṃ śubham 03,030.000*0101_02 uvāca draupadīṃ rājā smayamāno yudhiṣṭhiraḥ 03,030.000*0101_03 kāraṇe bhavatī kruddhā dhārtarāṣṭrasya durmateḥ 03,030.000*0101_04 yena krodhaṃ mahāprājñe bahudhā bahu manyase 03,030.000*0101_05 krodhaṃ mūlaharaṃ śatruṃ kāraṇaiḥ śṛṇu taṃ mama 03,030.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,030.001a krodho hantā manuṣyāṇāṃ krodho bhāvayitā punaḥ 03,030.001c iti viddhi mahāprājñe krodhamūlau bhavābhavau 03,030.002a yo hi saṃharate krodhaṃ bhāvas tasya suśobhane 03,030.002b*0102_01 yo na saṃharate krodhaṃ tasyābhāvo bhavaty uta 03,030.002b*0102_02 abhāvakaraṇaṃ tasmāt krodho bhavati śobhane 03,030.002c yaḥ punaḥ puruṣaḥ krodhaṃ nityaṃ na sahate śubhe 03,030.002e tasyābhāvāya bhavati krodhaḥ paramadāruṇaḥ 03,030.003a krodhamūlo vināśo hi prajānām iha dṛśyate 03,030.003c tat kathaṃ mādṛśaḥ krodham utsṛjel lokanāśanam 03,030.004a kruddhaḥ pāpaṃ naraḥ kuryāt kruddho hanyād gurūn api 03,030.004c kruddhaḥ paruṣayā vācā śreyaso 'py avamanyate 03,030.005a vācyāvācye hi kupito na prajānāti karhi cit 03,030.005c nākāryam asti kruddhasya nāvācyaṃ vidyate tathā 03,030.006a hiṃsyāt krodhād avadhyāṃś ca vadhyān saṃpūjayed api 03,030.006c ātmānam api ca kruddhaḥ preṣayed yamasādanam 03,030.007a etān doṣān prapaśyadbhir jitaḥ krodho manīṣibhiḥ 03,030.007c icchadbhiḥ paramaṃ śreya iha cāmutra cottamam 03,030.008a taṃ krodhaṃ varjitaṃ dhīraiḥ katham asmadvidhaś caret 03,030.008c etad draupadi saṃdhāya na me manyuḥ pravardhate 03,030.009a ātmānaṃ ca paraṃ caiva trāyate mahato bhayāt 03,030.009c krudhyantam apratikrudhyan dvayor eṣa cikitsakaḥ 03,030.010a mūḍho yadi kliśyamānaḥ krudhyate 'śaktimān naraḥ 03,030.010c balīyasāṃ manuṣyāṇāṃ tyajaty ātmānam antataḥ 03,030.011a tasyātmānaṃ saṃtyajato lokā naśyanty anātmanaḥ 03,030.011c tasmād draupady aśaktasya manyor niyamanaṃ smṛtam 03,030.012a vidvāṃs tathaiva yaḥ śaktaḥ kliśyamāno na kupyati 03,030.012c sa nāśayitvā kleṣṭāraṃ paraloke ca nandati 03,030.013a tasmād balavatā caiva durbalena ca nityadā 03,030.013c kṣantavyaṃ puruṣeṇāhur āpatsv api vijānatā 03,030.014a manyor hi vijayaṃ kṛṣṇe praśaṃsantīha sādhavaḥ 03,030.014c kṣamāvato jayo nityaṃ sādhor iha satāṃ matam 03,030.015a satyaṃ cānṛtataḥ śreyo nṛśaṃsāc cānṛśaṃsatā 03,030.015c tam evaṃ bahudoṣaṃ tu krodhaṃ sādhuvivarjitam 03,030.015e mādṛśaḥ prasṛjet kasmāt suyodhanavadhād api 03,030.016a tejasvīti yam āhur vai paṇḍitā dīrghadarśinaḥ 03,030.016c na krodho 'bhyantaras tasya bhavatīti viniścitam 03,030.017a yas tu krodhaṃ samutpannaṃ prajñayā pratibādhate 03,030.017c tejasvinaṃ taṃ vidvāṃso manyante tattvadarśinaḥ 03,030.018a kruddho hi kāryaṃ suśroṇi na yathāvat prapaśyati 03,030.018c na kāryaṃ na ca maryādāṃ naraḥ kruddho 'nupaśyati 03,030.019a hanty avadhyān api kruddho gurūn rūkṣais tudaty api 03,030.019c tasmāt tejasi kartavye krodho dūrāt pratiṣṭhitaḥ 03,030.020a dākṣyaṃ hy amarṣaḥ śauryaṃ ca śīghratvam iti tejasaḥ 03,030.020c guṇāḥ krodhābhibhūtena na śakyāḥ prāptum añjasā 03,030.021a krodhaṃ tyaktvā tu puruṣaḥ samyak tejo 'bhipadyate 03,030.021c kālayuktaṃ mahāprājñe kruddhais tejaḥ suduḥsaham 03,030.022a krodhas tv apaṇḍitaiḥ śaśvat teja ity abhidhīyate 03,030.022c rajas tal lokanāśāya vihitaṃ mānuṣān prati 03,030.023a tasmāc chaśvat tyajet krodhaṃ puruṣaḥ samyag ācaran 03,030.023c śreyān svadharmānapago na kruddha iti niścitam 03,030.024a yadi sarvam abuddhīnām atikrāntam amedhasām 03,030.024c atikramo madvidhasya kathaṃ svit syād anindite 03,030.025a yadi na syur manuṣyeṣu kṣamiṇaḥ pṛthivīsamāḥ 03,030.025c na syāt saṃdhir manuṣyāṇāṃ krodhamūlo hi vigrahaḥ 03,030.026a abhiṣakto hy abhiṣajed āhanyād guruṇā hataḥ 03,030.026c evaṃ vināśo bhūtānām adharmaḥ prathito bhavet 03,030.027a ākruṣṭaḥ puruṣaḥ sarvaḥ pratyākrośed anantaram 03,030.027c pratihanyād dhataś caiva tathā hiṃsyāc ca hiṃsitaḥ 03,030.028a hanyur hi pitaraḥ putrān putrāś cāpi tathā pitṝn 03,030.028c hanyuś ca patayo bhāryāḥ patīn bhāryās tathaiva ca 03,030.029a evaṃ saṃkupite loke janma kṛṣṇe na vidyate 03,030.029c prajānāṃ saṃdhimūlaṃ hi janma viddhi śubhānane 03,030.030a tāḥ kṣīyeran prajāḥ sarvāḥ kṣipraṃ draupadi tādṛśe 03,030.030c tasmān manyur vināśāya prajānām abhavāya ca 03,030.031a yasmāt tu loke dṛśyante kṣamiṇaḥ pṛthivīsamāḥ 03,030.031c tasmāj janma ca bhūtānāṃ bhavaś ca pratipadyate 03,030.032a kṣantavyaṃ puruṣeṇeha sarvāsv āpatsu śobhane 03,030.032c kṣamā bhavo hi bhūtānāṃ janma caiva prakīrtitam 03,030.033a ākruṣṭas tāḍitaḥ kruddhaḥ kṣamate yo balīyasā 03,030.033c yaś ca nityaṃ jitakrodho vidvān uttamapūruṣaḥ 03,030.034a prabhāvavān api naras tasya lokāḥ sanātanāḥ 03,030.034c krodhanas tv alpavijñānaḥ pretya ceha ca naśyati 03,030.035a atrāpy udāharantīmā gāthā nityaṃ kṣamāvatām 03,030.035c gītāḥ kṣamāvatā kṛṣṇe kāśyapena mahātmanā 03,030.036a kṣamā dharmaḥ kṣamā yajñaḥ kṣamā vedāḥ kṣamā śrutam 03,030.036c yas tām evaṃ vijānāti sa sarvaṃ kṣantum arhati 03,030.037a kṣamā brahma kṣamā satyaṃ kṣamā bhūtaṃ ca bhāvi ca 03,030.037c kṣamā tapaḥ kṣamā śaucaṃ kṣamayā coddhṛtaṃ jagat 03,030.038a ati brahmavidāṃ lokān ati cāpi tapasvinām 03,030.038c ati yajñavidāṃ caiva kṣamiṇaḥ prāpnuvanti tān 03,030.039a kṣamā tejasvināṃ tejaḥ kṣamā brahma tapasvinām 03,030.039c kṣamā satyaṃ satyavatāṃ kṣamā dānaṃ kṣamā yaśaḥ 03,030.040a tāṃ kṣamām īdṛśīṃ kṛṣṇe katham asmadvidhas tyajet 03,030.040c yasyāṃ brahma ca satyaṃ ca yajñā lokāś ca viṣṭhitāḥ 03,030.040e bhujyante yajvanāṃ lokāḥ kṣamiṇām apare tathā 03,030.040f*0103_01 kṣamāvatāṃ brahmaloke lokāḥ paramapūjitāḥ 03,030.041a kṣantavyam eva satataṃ puruṣeṇa vijānatā 03,030.041c yadā hi kṣamate sarvaṃ brahma saṃpadyate tadā 03,030.042a kṣamāvatām ayaṃ lokaḥ paraś caiva kṣamāvatām 03,030.042c iha saṃmānam ṛcchanti paratra ca śubhāṃ gatim 03,030.043a yeṣāṃ manyur manuṣyāṇāṃ kṣamayā nihataḥ sadā 03,030.043c teṣāṃ paratare lokās tasmāt kṣāntiḥ parā matā 03,030.044a iti gītāḥ kāśyapena gāthā nityaṃ kṣamāvatām 03,030.044c śrutvā gāthāḥ kṣamāyās tvaṃ tuṣya draupadi mā krudhaḥ 03,030.045a pitāmahaḥ śāṃtanavaḥ śamaṃ saṃpūjayiṣyati 03,030.045c ācāryo viduraḥ kṣattā śamam eva vadiṣyataḥ 03,030.045d*0104_01 kṛṣṇaś ca devakīputraḥ śamaṃ saṃpūjayiṣyati 03,030.045e kṛpaś ca saṃjayaś caiva śamam eva vadiṣyataḥ 03,030.046a somadatto yuyutsuś ca droṇaputras tathaiva ca 03,030.046c pitāmahaś ca no vyāsaḥ śamaṃ vadati nityaśaḥ 03,030.047a etair hi rājā niyataṃ codyamānaḥ śamaṃ prati 03,030.047c rājyaṃ dāteti me buddhir na cel lobhān naśiṣyati 03,030.047d*0105_01 yatra pārtho dhanuṣpāṇir bhīmaḥ kṛṣṇaś ca vīryavān 03,030.048a kālo 'yaṃ dāruṇaḥ prāpto bharatānām abhūtaye 03,030.048b*0106_01 kṣayaḥ sarvasya lokasya pṛthivyām iti me matiḥ 03,030.048b*0106_02 bhīṣmo droṇaś ca karṇaś ca kiṃ śeṣaṃ tatra paśyasi 03,030.048c niścitaṃ me sadaivaitat purastād api bhāmini 03,030.049a suyodhano nārhatīti kṣamām evaṃ na vindati 03,030.049c arhas tasyāham ity eva tasmān māṃ vindate kṣamā 03,030.050a etad ātmavatāṃ vṛttam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 03,030.050c kṣamā caivānṛśaṃsyaṃ ca tat kartāsmy aham añjasā 03,031.001 draupady uvāca 03,031.001a namo dhātre vidhātre ca yau mohaṃ cakratus tava 03,031.001c pitṛpaitāmahe vṛtte voḍhavye te 'nyathā matiḥ 03,031.001d*0107_01 karmabhiś cintito loko gatyāgatyā pṛthagvidhaḥ 03,031.001d*0107_02 tasmāt karmāṇi nityāni lobhān mokṣaṃ yiyāsati 03,031.002a neha dharmānṛśaṃsyābhyāṃ na kṣāntyā nārjavena ca 03,031.002c puruṣaḥ śriyam āpnoti na ghṛṇitvena karhi cit 03,031.003a tvāṃ ced vyasanam abhyāgād idaṃ bhārata duḥsaham 03,031.003c yat tvaṃ nārhasi nāpīme bhrātaras te mahaujasaḥ 03,031.004a na hi te 'dhyagamaj jātu tadānīṃ nādya bhārata 03,031.004c dharmāt priyataraṃ kiṃ cid api cej jīvitād iha 03,031.005a dharmārtham eva te rājyaṃ dharmārthaṃ jīvitaṃ ca te 03,031.005c brāhmaṇā guravaś caiva jānanty api ca devatāḥ 03,031.006a bhīmasenārjunau caiva mādreyau ca mayā saha 03,031.006c tyajes tvam iti me buddhir na tu dharmaṃ parityajeḥ 03,031.007a rājānaṃ dharmagoptāraṃ dharmo rakṣati rakṣitaḥ 03,031.007c iti me śrutam āryāṇāṃ tvāṃ tu manye na rakṣati 03,031.008a ananyā hi naravyāghra nityadā dharmam eva te 03,031.008c buddhiḥ satatam anveti chāyeva puruṣaṃ nijā 03,031.008d*0108_01 chāyevānveti puruṣaṃ dharmaḥ sādhu mayārjitaḥ 03,031.009a nāvamaṃsthā hi sadṛśān nāvarāñ śreyasaḥ kutaḥ 03,031.009c avāpya pṛthivīṃ kṛtsnāṃ na te śṛṅgam avardhata 03,031.010a svāhākāraiḥ svadhābhiś ca pūjābhir api ca dvijān 03,031.010c daivatāni pitṝṃś caiva satataṃ pārtha sevase 03,031.011a brāhmaṇāḥ sarvakāmais te satataṃ pārtha tarpitāḥ 03,031.011c yatayo mokṣiṇaś caiva gṛhasthāś caiva bhārata 03,031.011d*0109_01 bhuñjate rukmapātrībhir yatrāhaṃ paricārikā 03,031.012a āraṇyakebhyo lauhāni bhājanāni prayacchasi 03,031.012c nādeyaṃ brāhmaṇebhyas te gṛhe kiṃ cana vidyate 03,031.013a yad idaṃ vaiśvadevānte sāyaṃprātaḥ pradīyate 03,031.013c tad dattvātithibhṛtyebhyo rājañ śeṣeṇa jīvasi 03,031.013d*0110_01 śvabhyaś ca śvapacebhyaś ca dattvā śiṣṭena jīvasi 03,031.014a iṣṭayaḥ paśubandhāś ca kāmyanaimittikāś ca ye 03,031.014c vartante pākayajñāś ca yajñakarma ca nityadā 03,031.015a asminn api mahāraṇye vijane dasyusevite 03,031.015c rāṣṭrād apetya vasato dhārmas te nāvasīdati 03,031.016a aśvamedho rājasūyaḥ puṇḍarīko 'tha gosavaḥ 03,031.016c etair api mahāyajñair iṣṭaṃ te bhūridakṣiṇaiḥ 03,031.017a rājan parītayā buddhyā viṣame 'kṣaparājaye 03,031.017c rājyaṃ vasūny āyudhāni bhrātṝn māṃ cāsi nirjitaḥ 03,031.018a ṛjor mṛdor vadānyasya hrīmataḥ satyavādinaḥ 03,031.018c katham akṣavyasanajā buddhir āpatitā tava 03,031.019a atīva moham āyāti manaś ca paridūyate 03,031.019c niśāmya te duḥkham idam imāṃ cāpadam īdṛśīm 03,031.020a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 03,031.020c īśvarasya vaśe lokas tiṣṭhate nātmano yathā 03,031.021a dhātaiva khalu bhūtānāṃ sukhaduḥkhe priyāpriye 03,031.021c dadhāti sarvam īśānaḥ purastāc chukram uccaran 03,031.022a yathā dārumayī yoṣā naravīra samāhitā 03,031.022c īrayaty aṅgam aṅgāni tathā rājann imāḥ prajāḥ 03,031.023a ākāśa iva bhūtāni vyāpya sarvāṇi bhārata 03,031.023c īśvaro vidadhātīha kalyāṇaṃ yac ca pāpakam 03,031.024a śakunis tantubaddho vā niyato 'yam anīśvaraḥ 03,031.024c īśvarasya vaśe tiṣṭhan nānyeṣāṃ nātmanaḥ prabhuḥ 03,031.025a maṇiḥ sūtra iva proto nasyota iva govṛṣaḥ 03,031.025c dhātur ādeśam anveti tanmayo hi tadarpaṇaḥ 03,031.026a nātmādhīno manuṣyo 'yaṃ kālaṃ bhavati kaṃ cana 03,031.026c srotaso madhyam āpannaḥ kūlād vṛkśa iva cyutaḥ 03,031.027a ajño jantur anīśo 'yam ātmanaḥ sukhaduḥkhayoḥ 03,031.027c īśvaraprerito gacchet svargaṃ narakam eva ca 03,031.028a yathā vāyos tṛṇāgrāṇi vaśaṃ yānti balīyasaḥ 03,031.028c dhātur evaṃ vaśaṃ yānti sarvabhūtāni bhārata 03,031.029a āryakarmaṇi yuñjānaḥ pāpe vā punar īśvaraḥ 03,031.029c vyāpya bhūtāni carate na cāyam iti lakṣyate 03,031.030a hetumātram idaṃ dhātuḥ śarīraṃ kṣetrasaṃjñitam 03,031.030c yena kārayate karma śubhāśubhaphalaṃ vibhuḥ 03,031.031a paśya māyāprabhāvo 'yam īśvareṇa yathā kṛtaḥ 03,031.031c yo hanti bhūtair bhūtāni mohayitvātmamāyayā 03,031.032a anyathā paridṛṣṭāni munibhir vedadarśibhiḥ 03,031.032c anyathā parivartante vegā iva nabhasvataḥ 03,031.033a anyathaiva hi manyante puruṣās tāni tāni ca 03,031.033c anyathaiva prabhus tāni karoti vikaroti ca 03,031.034a yathā kāṣṭhena vā kāṣṭham aśmānaṃ cāśmanā punaḥ 03,031.034c ayasā cāpy ayaś chindyān nirviceṣṭam acetanam 03,031.035a evaṃ sa bhagavān devaḥ svayambhūḥ prapitāmahaḥ 03,031.035c hinasti bhūtair bhūtāni chadma kṛtvā yudhiṣṭhira 03,031.036a saṃprayojya viyojyāyaṃ kāmakārakaraḥ prabhuḥ 03,031.036c krīḍate bhagavan bhūtair bālaḥ krīḍanakair iva 03,031.037a na mātṛpitṛvad rājan dhātā bhūteṣu vartate 03,031.037c roṣād iva pravṛtto 'yaṃ yathāyam itaro janaḥ 03,031.038a āryāñ śīlavato dṛṣṭvā hrīmato vṛttikarśitān 03,031.038c anāryān sukhinaś caiva vihvalāmīva cintayā 03,031.039a tavemām āpadaṃ dṛṣṭvā samṛddhiṃ ca suyodhane 03,031.039c dhātāraṃ garhaye pārtha viṣamaṃ yo 'nupaśyati 03,031.040a āryaśāstrātige krūre lubdhe dharmāpacāyini 03,031.040c dhārtarāṣṭre śriyaṃ dattvā dhātā kiṃ phalam aśnute 03,031.041a karma cet kṛtam anveti kartāraṃ nānyam ṛcchati 03,031.041c karmaṇā tena pāpena lipyate nūnam īśvaraḥ 03,031.042a atha karma kṛtaṃ pāpaṃ na cet kartāram ṛcchati 03,031.042c kāraṇaṃ balam eveha janāñ śocāmi durbalān 03,032.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,032.001a valgu citrapadaṃ ślakṣṇaṃ yājñaseni tvayā vacaḥ 03,032.001c uktaṃ tac chrutam asmābhir nāstikyaṃ tu prabhāṣase 03,032.002a nāhaṃ dharmaphalānveṣī rājaputri carāmy uta 03,032.002c dadāmi deyam ity eva yaje yaṣṭavyam ity uta 03,032.003a astu vātra phalaṃ mā vā kartavyaṃ puruṣeṇa yat 03,032.003c gṛhān āvasatā kṛṣṇe yathāśakti karomi tat 03,032.004a dharmaṃ carāmi suśroṇi na dharmaphalakāraṇāt 03,032.004c āgamān anatikramya satāṃ vṛttam avekṣya ca 03,032.004e dharma eva manaḥ kṛṣṇe svabhāvāc caiva me dhṛtam 03,032.004f*0111_01 dharmavāṇijyako hīno jaghanyo dharmavādinām 03,032.005a na dharmaphalam āpnoti yo dharmaṃ dogdhum icchati 03,032.005c yaś cainaṃ śaṅkate kṛtvā nāstikyāt pāpacetanaḥ 03,032.006a ativādān madāc caiva mā dharmam atiśaṅkithāḥ 03,032.006c dharmātiśaṅkī puruṣas tiryaggatiparāyaṇaḥ 03,032.007a dharmo yasyātiśaṅkyaḥ syād ārṣaṃ vā durbalātmanaḥ 03,032.007c vedāc chūdra ivāpeyāt sa lokād ajarāmarāt 03,032.008a vedādhyāyī dharmaparaḥ kule jāto yaśasvini 03,032.008c sthavireṣu sa yoktavyo rājabhir dharmacāribhiḥ 03,032.009a pāpīyān hi sa śūdrebhyas taskarebhyo viśeṣataḥ 03,032.009c śāstrātigo mandabuddhir yo dharmam atiśaṅkate 03,032.010a pratyakṣaṃ hi tvayā dṛṣṭa ṛṣir gacchan mahātapāḥ 03,032.010c mārkaṇḍeyo 'prameyātmā dharmeṇa cirajīvitām 03,032.011a vyāso vasiṣṭho maitreyo nārado lomaśaḥ śukaḥ 03,032.011c anye ca ṛṣayaḥ siddhā dharmeṇaiva sucetasaḥ 03,032.012a pratyakṣaṃ paśyasi hy etān divyayogasamanvitān 03,032.012c śāpānugrahaṇe śaktān devair api garīyasaḥ 03,032.013a ete hi dharmam evādau varṇayanti sadā mama 03,032.013c kartavyam amaraprakhyāḥ pratyakṣāgamabuddhayaḥ 03,032.014a ato nārhasi kalyāṇi dhātāraṃ dharmam eva ca 03,032.014c rajomūḍhena manasā kṣeptuṃ śaṅkitum eva ca 03,032.014d*0112_01 unmattān manyate bālaḥ sarvān āgataniścayān 03,032.015a dharmātiśaṅkī nānyasmin pramāṇam adhigacchati 03,032.015c ātmapramāṇa unnaddhaḥ śreyaso hy avamanyakaḥ 03,032.016a indriyaprītisaṃbaddhaṃ yad idaṃ lokasākṣikam 03,032.016c etāvān manyate bālo moham anyatra gacchati 03,032.017a prāyaścittaṃ na tasyāsti yo dharmam atiśaṅkate 03,032.017c dhyāyan sa kṛpaṇaḥ pāpo na lokān pratipadyate 03,032.018a pramāṇāny ativṛtto hi vedaśāstrārthanindakaḥ 03,032.018c kāmalobhānugo mūḍho narakaṃ pratipadyate 03,032.019a yas tu nityaṃ kṛtamatir dharmam evābhipadyate 03,032.019c aśaṅkamānaḥ kalyāṇi so 'mutrānantyam aśnute 03,032.020a ārṣaṃ pramāṇam utkramya dharmān aparipālayan 03,032.020c sarvaśāstrātigo mūḍhaḥ śaṃ janmasu na vindati 03,032.020d*0113_01 yasya nārṣaṃ pramāṇaṃ syāc chiṣṭācāraś ca bhāmini 03,032.020d*0113_02 naiva tasya paro loko nāyam astīti niścayaḥ 03,032.021a śiṣṭair ācaritaṃ dharmaṃ kṛṣṇe mā smātiśaṅkithāḥ 03,032.021c purāṇam ṛṣibhiḥ proktaṃ sarvajñaiḥ sarvadarśibhiḥ 03,032.022a dharma eva plavo nānyaḥ svargaṃ draupadi gacchatām 03,032.022c saiva nauḥ sāgarasyeva vaṇijaḥ pāram ṛcchataḥ 03,032.023a aphālo yadi dharmaḥ syāc carito dharmacāribhiḥ 03,032.023c apratiṣṭhe tamasy etaj jagan majjed anindite 03,032.024a nirvāṇaṃ nādhigaccheyur jīveyuḥ paśujīvikām 03,032.024c vighātenaiva yujyeyur na cārthaṃ kiṃ cid āpnuyuḥ 03,032.025a tapaś ca brahmacaryaṃ ca yajñaḥ svādhyāya eva ca 03,032.025c dānam ārjavam etāni yadi syur aphalāni vai 03,032.026a nācariṣyan pare dharmaṃ pare paratare ca ye 03,032.026c vipralambho 'yam atyantaṃ yadi syur aphalāḥ kriyāḥ 03,032.027a ṛṣayaś caiva devāś ca gandharvāsurarākṣasāḥ 03,032.027c īśvarāḥ kasya hetos te careyur dharmam ādṛtāḥ 03,032.028a phaladaṃ tv iha vijñāya dhātāraṃ śreyasi dhruve 03,032.028c dharmaṃ te hy ācaran kṛṣṇe tad dhi dharmasanātanam 03,032.029a sa cāyaṃ saphalo dharmo na dharmo 'phala ucyate 03,032.029c dṛśyante 'pi hi vidyānāṃ phalāni tapasāṃ tathā 03,032.030a tvayy etad vai vijānīhi janma kṛṣṇe yathā śrutam 03,032.030c vettha cāpi yathā jāto dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān 03,032.031a etāvad eva paryāptam upamānaṃ śucismite 03,032.031c karmaṇāṃ phalam astīti dhīro 'lpenāpi tuṣyati 03,032.032a bahunāpi hy avidvāṃso naiva tuṣyanty abuddhayaḥ 03,032.032c teṣāṃ na dharmajaṃ kiṃ cit pretya śarmāsti karma vā 03,032.033a karmaṇām uta puṇyānāṃ pāpānāṃ ca phalodayaḥ 03,032.033c prabhavaś cāpyayaś caiva devaguhyāni bhāmini 03,032.034a naitāni veda yaḥ kaś cin muhyanty atra prajā imāḥ 03,032.034b*0114_01 api kalpasahasreṇa naraḥ śreyo 'dhigacchati 03,032.034c rakṣyāṇy etāni devānāṃ gūḍhamāyā hi devatāḥ 03,032.035a kṛśāṅgāḥ suvratāś caiva tapasā dagdhakilbiṣāḥ 03,032.035c prasannair mānasair yuktāḥ paśyanty etāni vai dvijāḥ 03,032.036a na phalādarśanād dharmaḥ śaṅkitavyo na devatāḥ 03,032.036c yaṣṭavyaṃ cāpramattena dātavyaṃ cānasūyatā 03,032.037a karmaṇāṃ phalam astīti tathaitad dharma śāśvatam 03,032.037c brahmā provāca putrāṇāṃ yad ṛṣir veda kaśyapaḥ 03,032.038a tasmāt te saṃśayaḥ kṛṣṇe nīhāra iva naśyatu 03,032.038c vyavasya sarvam astīti nāstikyaṃ bhāvam utsṛja 03,032.039a īśvaraṃ cāpi bhūtānāṃ dhātāraṃ mā vicikṣipaḥ 03,032.039c śikṣasvainaṃ namasvainaṃ mā te bhūd buddhir īdṛśī 03,032.040a yasya prasādāt tadbhakto martyo gacchaty amartyatām 03,032.040c uttamaṃ daivataṃ kṛṣṇe mātivocaḥ kathaṃ cana 03,033.001 draupady uvāca 03,033.001a nāvamanye na garhe ca dharmaṃ pārtha kathaṃ cana 03,033.001c īśvaraṃ kuta evāham avamaṃsye prajāpatim 03,033.002a ārtāhaṃ pralapāmīdam iti māṃ viddhi bhārata 03,033.002c bhūyaś ca vilapiṣyāmi sumanās tan nibodha me 03,033.003a karma khalv iha kartavyaṃ jātenāmitrakarśana 03,033.003c akarmāṇo hi jīvanti sthāvarā netare janāḥ 03,033.004a ā mātṛstanapānāc ca yāvac chayyopasarpaṇam 03,033.004c jaṅgamāḥ karmaṇā vṛttim āpnuvanti yudhiṣṭhira 03,033.005a jaṅgameṣu viśeṣeṇa manuṣyā bharatarṣabha 03,033.005c icchanti karmaṇā vṛttim avāptuṃ pretya ceha ca 03,033.006a utthānam abhijānanti sarvabhūtāni bhārata 03,033.006c pratyakṣaṃ phalam aśnanti karmaṇāṃ lokasākṣikam 03,033.007a paśyāmi svaṃ samutthānam upajīvanti jantavaḥ 03,033.007c api dhātā vidhātā ca yathāyam udake bakaḥ 03,033.007d*0115_01 akarmaṇāṃ vai bhūtānāṃ vṛttiḥ syān na hi kā cana 03,033.007d*0115_02 tad evābhiprapadyeta na vihanyāt kathaṃ cana 03,033.008a svakarma kuru mā glāsīḥ karmaṇā bhava daṃśitaḥ 03,033.008c kṛtyaṃ hi yo 'bhijānāti sahasre nāsti so 'sti vā 03,033.009a tasya cāpi bhavet kāryaṃ vivṛddhau rakṣaṇe tathā 03,033.009c bhakṣyamāṇo hy anāvāpaḥ kṣīyate himavān api 03,033.010a utsīderan prajāḥ sarvā na kuryuḥ karma ced yadi 03,033.010b*0116_01 tathā hy etā na vardheran karma ced aphalaṃ bhavet 03,033.010c api cāpy aphalaṃ karma paśyāmaḥ kurvato janān 03,033.010e nānyathā hy abhijānanti vṛttiṃ loke kathaṃ cana 03,033.011a yaś ca diṣṭaparo loke yaś cāyaṃ haṭhavādakaḥ 03,033.011c ubhāv apasadāv etau karmabuddhiḥ praśasyate 03,033.012a yo hi diṣṭam upāsīno nirviceṣṭaḥ sukhaṃ svapet 03,033.012c avasīdet sudurbuddhir āmo ghaṭa ivāmbhasi 03,033.013a tathaiva haṭhabuddhir yaḥ śaktaḥ karmaṇy akarmakṛt 03,033.013c āsīta na ciraṃ jīved anātha iva durbalaḥ 03,033.014a akasmād api yaḥ kaś cid arthaṃ prāpnoti pūruṣaḥ 03,033.014c taṃ haṭheneti manyante sa hi yatno na kasya cit 03,033.015a yac cāpi kiṃ cit puruṣo diṣṭaṃ nāma labhaty uta 03,033.015c daivena vidhinā pārtha tad daivam iti niścitam 03,033.016a yat svayaṃ karmaṇā kiṃ cit phalam āpnoti pūruṣaḥ 03,033.016c pratyakṣaṃ cakṣuṣā dṛṣṭaṃ tat pauruṣam iti smṛtam 03,033.017a svabhāvataḥ pravṛtto 'nyaḥ prāpnoty arthān akāraṇāt 03,033.017c tat svabhāvātmakaṃ viddhi phalaṃ puruṣasattama 03,033.018a evaṃ haṭhāc ca daivāc ca svabhāvāt karmaṇas tathā 03,033.018c yāni prāpnoti puruṣas tat phalaṃ pūrvakarmaṇaḥ 03,033.019a dhātāpi hi svakarmaiva tais tair hetubhir īśvaraḥ 03,033.019c vidadhāti vibhajyeha phalaṃ pūrvakṛtaṃ nṛṇām 03,033.020a yad dhy ayaṃ puruṣaḥ kiṃ cit kurute vai śubhāśubham 03,033.020c tad dhātṛvihitaṃ viddhi pūrvakarmaphalodayam 03,033.021a kāraṇaṃ tasya deho 'yaṃ dhātuḥ karmaṇi karmaṇi 03,033.021c sa yathā prerayaty enaṃ tathāyaṃ kurute 'vaśaḥ 03,033.022a teṣu teṣu hi kṛtyeṣu viniyoktā maheśvaraḥ 03,033.022c sarvabhūtāni kaunteya kārayaty avaśāny api 03,033.023a manasārthān viniścitya paścāt prāpnoti karmaṇā 03,033.023c buddhipūrvaṃ svayaṃ dhīraḥ puruṣas tatra kāraṇam 03,033.024a saṃkhyātuṃ naiva śakyāni karmāṇi puruṣarṣabha 03,033.024c agāranagarāṇāṃ hi siddhiḥ puruṣahaitukī 03,033.025a tile tailaṃ gavi kṣīraṃ kāṣṭhe pāvakam antataḥ 03,033.025c dhiyā dhīro vijānīyād upāyaṃ cāsya siddhaye 03,033.026a tataḥ pravartate paścāt karaṇeṣv asya siddhaye 03,033.026c tāṃ siddhim upajīvanti karmaṇām iha jantavaḥ 03,033.027a kuśalena kṛtaṃ karma kartrā sādhu viniścitam 03,033.027c idaṃ tv akuśaleneti viśeṣād upalabhyate 03,033.028a iṣṭāpūrtaphalaṃ na syān na śiṣyo na gurur bhavet 03,033.028c puruṣaḥ karmasādhyeṣu syāc ced ayam akāraṇam 03,033.029a kartṛtvād eva puruṣaḥ karmasiddhau praśasyate 03,033.029c asiddhau nindyate cāpi karmanāśaḥ kathaṃ tv iha 03,033.030a sarvam eva haṭhenaike diṣṭenaike vadanty uta 03,033.030c puruṣaprayatnajaṃ ke cit traidham etan nirucyate 03,033.031a na caivaitāvatā kāryaṃ manyanta iti cāpare 03,033.031c asti sarvam adṛśyaṃ tu diṣṭaṃ caiva tathā haṭhaḥ 03,033.031e dṛśyate hi haṭhāc caiva diṣṭāc cārthasya saṃtatiḥ 03,033.032a kiṃ cid daivād dhaṭhāt kiṃ cit kiṃ cid eva svakarmataḥ 03,033.032c puruṣaḥ phalam āpnoti caturthaṃ nātra kāraṇam 03,033.032e kuśalāḥ pratijānanti ye tattvaviduṣo janāḥ 03,033.033a tathaiva dhātā bhūtānām iṣṭāniṣṭaphalapradaḥ 03,033.033c yadi na syān na bhūtānāṃ kṛpaṇo nāma kaś cana 03,033.034a yaṃ yam artham abhiprepsuḥ kurute karma pūruṣaḥ 03,033.034c tat tat saphalam eva syād yadi na syāt purākṛtam 03,033.035a tridvārām arthasiddhiṃ tu nānupaśyanti ye narāḥ 03,033.035c tathaivānarthasiddhiṃ ca yathā lokās tathaiva te 03,033.036a kartavyaṃ tv eva karmeti manor eṣa viniścayaḥ 03,033.036b*0117_01 ā mṛtyoḥ śriyam anvicchen naināṃ manyeta durlabhām 03,033.036c ekāntena hy anīho 'yaṃ parābhavati pūruṣaḥ 03,033.036d*0118_01 tat tu niḥsaṃśayaṃ na syāt tvayy akarmaṇy avasthite 03,033.037a kurvato hi bhavaty eva prāyeṇeha yudhiṣṭhira 03,033.037c ekāntaphalasiddhiṃ tu na vindaty alasaḥ kva cit 03,033.038a asaṃbhave tv asya hetuḥ prāyaścittaṃ tu lakṣyate 03,033.038c kṛte karmaṇi rājendra tathānṛṇyam avāpyate 03,033.039a alakṣmīr āviśaty enaṃ śayānam alasaṃ naram 03,033.039c niḥsaṃśayaṃ phalaṃ labdhvā dakṣo bhūtim upāśnute 03,033.040a anarthaṃ saṃśayāvasthaṃ vṛṇvate muktasaṃśayāḥ 03,033.040c dhīrā narāḥ karmaratā na tu niḥsaṃśayaṃ kva cit 03,033.041a ekāntena hy anartho 'yaṃ vartate 'smāsu sāṃpratam 03,033.041c na tu niḥsaṃśayaṃ na syāt tvayi karmaṇy avasthite 03,033.042a atha vā siddhir eva syān mahimā tu tathaiva te 03,033.042c vṛkodarasya bībhatsor bhrātroś ca yamayor api 03,033.043a anyeṣāṃ karma saphalam asmākam api vā punaḥ 03,033.043c viprakarṣeṇa budhyeta kṛtakarmā yathā phalam 03,033.044a pṛthivīṃ lāṅgalenaiva bhittvā bījaṃ vapaty uta 03,033.044c āste 'tha karṣakas tūṣṇīṃ parjanyas tatra kāraṇam 03,033.045a vṛṣṭiś cen nānugṛhṇīyād anenās tatra karṣakaḥ 03,033.045c yad anyaḥ puruṣaḥ kuryāt kṛtaṃ tat sakalaṃ mayā 03,033.046a tac ced aphalam asmākaṃ nāparādho 'sti naḥ kva cit 03,033.046c iti dhīro 'nvavekṣyaiva nātmānaṃ tatra garhayet 03,033.047a kurvato nārthasiddhir me bhavatīti ha bhārata 03,033.047c nirvedo nātra gantavyo dvāv etau hy asya karmaṇaḥ 03,033.047e siddhir vāpy atha vāsiddhir apravṛttir ato 'nyathā 03,033.048a bahūnāṃ samavāye hi bhāvānāṃ karma sidhyati 03,033.048c guṇābhāve phalaṃ nyūnaṃ bhavaty aphalam eva vā 03,033.048e anārambhe tu na phalaṃ na guṇo dṛśyate 'cyuta 03,033.049a deśakālāv upāyāṃś ca maṅgalaṃ svasti vṛddhaye 03,033.049c yunakti medhayā dhīro yathāśakti yathābalam 03,033.050a apramattena tat kāryam upadeṣṭā parākramaḥ 03,033.050c bhūyiṣṭhaṃ karmayogeṣu sarva eva parākramaḥ 03,033.051a yaṃ tu dhīro 'nvavekṣeta śreyāṃsaṃ bahubhir guṇaiḥ 03,033.051c sāmnaivārthaṃ tato lipset karma cāsmai prayojayet 03,033.052a vyasanaṃ vāsya kāṅkṣeta vināśaṃ vā yudhiṣṭhira 03,033.052c api sindhor girer vāpi kiṃ punar martyadharmiṇaḥ 03,033.053a utthānayuktaḥ satataṃ pareṣām antaraiṣaṇe 03,033.053c ānṛṇyam āpnoti naraḥ parasyātmana eva ca 03,033.054a na caivātmāvamantavyaḥ puruṣeṇa kadā cana 03,033.054c na hy ātmaparibhūtasya bhūtir bhavati bhārata 03,033.055a evaṃ saṃsthitikā siddhir iyaṃ lokasya bhārata 03,033.055c citrā siddhigatiḥ proktā kālāvasthāvibhāgataḥ 03,033.056a brāhmaṇaṃ me pitā pūrvaṃ vāsayām āsa paṇḍitam 03,033.056c so 'smā artham imaṃ prāha pitre me bharatarṣabha 03,033.057a nītiṃ bṛhaspatiproktāṃ bhrātṝn me 'grāhayat purā 03,033.057c teṣāṃ sāṃkathyam aśrauṣam aham etat tadā gṛhe 03,033.058a sa māṃ rājan karmavatīm āgatām āha sāntvayan 03,033.058c śuśrūṣamāṇām āsīnāṃ pitur aṅke yudhiṣṭhira 03,034.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,034.001a yājñasenyā vacaḥ śrutvā bhīmaseno 'tyamarṣaṇaḥ 03,034.001c niḥśvasann upasaṃgamya kruddho rājānam abravīt 03,034.002a rājyasya padavīṃ dharmyāṃ vraja satpuruṣocitām 03,034.002c dharmakāmārthahīnānāṃ kiṃ no vastuṃ tapovane 03,034.003a naiva dharmeṇa tad rājyaṃ nārjavena na caujasā 03,034.003c akṣakūṭam adhiṣṭhāya hṛtaṃ duryodhanena naḥ 03,034.004a gomāyuneva siṃhānāṃ durbalena balīyasām 03,034.004c āmiṣaṃ vighasāśena tadvad rājyaṃ hi no hṛtam 03,034.005a dharmaleśapraticchannaḥ prabhavaṃ dharmakāmayoḥ 03,034.005c artham utsṛjya kiṃ rājan durgeṣu paritapyase 03,034.006a bhavato 'nuvidhānena rājyaṃ naḥ paśyatāṃ hṛtam 03,034.006c ahāryam api śakreṇa guptaṃ gāṇḍīvadhanvanā 03,034.007a kuṇīnām iva bilvāni paṅgūnām iva dhenavaḥ 03,034.007c hṛtam aiśvaryam asmākaṃ jīvatāṃ bhavataḥ kṛte 03,034.008a bhavataḥ priyam ity evaṃ mahad vyasanam īdṛśam 03,034.008c dharmakāme pratītasya pratipannāḥ sma bhārata 03,034.009a karśayāmaḥ svamitrāṇi nandayāmaś ca śātravān 03,034.009c ātmānaṃ bhavataḥ śāstre niyamya bharatarṣabha 03,034.010a yad vayaṃ na tadaivaitān dhārtarāṣṭrān nihanmahi 03,034.010c bhavataḥ śāstram ādāya tan nas tapati duṣkṛtam 03,034.011a athainām anvavekṣasva mṛgacaryām ivātmanaḥ 03,034.011c avīrācaritāṃ rājan na balasthair niṣevitām 03,034.012a yāṃ na kṛṣṇo na bībhatsur nābhimanyur na sṛñjayaḥ 03,034.012c na cāham abhinandāmi na ca mādrīsutāv ubhau 03,034.013a bhavān dharmo dharma iti satataṃ vratakarśitaḥ 03,034.013c kaccid rājan na nirvedād āpannaḥ klībajīvikām 03,034.013d*0119_01 aśakyam iti vā kaś cit kṣātraṃ naiva smariṣyasi 03,034.013d*0120_01 durmanuṣyā hi nirvedād āpannāḥ klībajīvikām 03,034.014a durmanuṣyā hi nirvedam aphalaṃ sarvaghātinam 03,034.014b*0121_01 pratipannā viṣīdanti paṅke gaur iva durbalā 03,034.014b*0122_01 yad asmān sarvakāryeṣu samarthā dhṛtarāṣṭrajāḥ 03,034.014c aśaktāḥ śriyam āhartum ātmanaḥ kurvate priyam 03,034.015a sa bhavān dṛṣṭimāñ śaktaḥ paśyann ātmani pauruṣam 03,034.015c ānṛśaṃsyaparo rājan nānartham avabudhyase 03,034.016a asmān amī dhārtarāṣṭrāḥ kṣamamāṇān alaṃ sataḥ 03,034.016c aśaktān eva manyante tadduḥkhaṃ nāhave vadhaḥ 03,034.017a tatra ced yudhyamānānām ajihmam anivartinām 03,034.017c sarvaśo hi vadhaḥ śreyān pretya lokāṃl labhemahi 03,034.018a atha vā vayam evaitān nihatya bharatarṣabha 03,034.018c ādadīmahi gāṃ sarvāṃ tathāpi śreya eva naḥ 03,034.019a sarvathā kāryam etan naḥ svadharmam anutiṣṭhatām 03,034.019c kāṅkṣatāṃ vipulāṃ kīrtiṃ vairaṃ praticikīrṣatām 03,034.020a ātmārthaṃ yudhyamānānāṃ vidite kṛtyalakṣaṇe 03,034.020c anyair apahṛte rājye praśaṃsaiva na garhaṇā 03,034.021a karśanārtho hi yo dharmo mitrāṇām ātmanas tathā 03,034.021c vyasanaṃ nāma tad rājan na sa dharmaḥ kudharma tat 03,034.022a sarvathā dharmanityaṃ tu puruṣaṃ dharmadurbalam 03,034.022c jahatas tāta dharmārthau pretaṃ duḥkhasukhe yathā 03,034.023a yasya dharmo hi dharmārthaṃ kleśabhāṅ na sa paṇḍitaḥ 03,034.023c na sa dharmasya vedārthaṃ sūryasyāndhaḥ prabhām iva 03,034.024a yasya cārthārtham evārthaḥ sa ca nārthasya kovidaḥ 03,034.024c rakṣate bhṛtako 'raṇyaṃ yathā syāt tādṛg eva saḥ 03,034.025a ativelaṃ hi yo 'rthārthī netarāv anutiṣṭhati 03,034.025c sa vadhyaḥ sarvabhūtānāṃ brahmaheva jugupsitaḥ 03,034.026a satataṃ yaś ca kāmārthī netarāv anutiṣṭhati 03,034.026c mitrāṇi tasya naśyanti dharmārthābhyāṃ ca hīyate 03,034.027a tasya dharmārthahīnasya kāmānte nidhanaṃ dhruvam 03,034.027c kāmato ramamāṇasya mīnasyevāmbhasaḥ kṣaye 03,034.028a tasmād dharmārthayor nityaṃ na pramādyanti paṇḍitāḥ 03,034.028c prakṛtiḥ sā hi kāmasya pāvakasyāraṇir yathā 03,034.029a sarvathā dharmamūlo 'rtho dharmaś cārthaparigrahaḥ 03,034.029c itaretarayonī tau viddhi meghodadhī yathā 03,034.030a dravyārthasparśasaṃyoge yā prītir upajāyate 03,034.030c sa kāmaś cittasaṃkalpaḥ śarīraṃ nāsya vidyate 03,034.031a arthārthī puruṣo rājan bṛhantaṃ dharmam ṛcchati 03,034.031c artham ṛcchati kāmārthī na kāmād anyam ṛcchatī 03,034.031d*0123_01 kāmārthī caiva yaḥ kāmaṃ na kāmād anyam ṛcchati 03,034.032a na hi kāmena kāmo 'nyaḥ sādhyate phalam eva tat 03,034.032c upayogāt phalasyeva kāṣṭhād bhasmeva paṇḍitaḥ 03,034.033a imāñ śakunikān rājan hanti vaitaṃsiko yathā 03,034.033c etad rūpam adharmasya bhūteṣu ca vihiṃsatām 03,034.034a kāmāl lobhāc ca dharmasya pravṛttiṃ yo na paśyati 03,034.034c sa vadhyaḥ sarvabhūtānāṃ pretya ceha ca durmatiḥ 03,034.035a vyaktaṃ te vidito rājann artho dravyaparigrahaḥ 03,034.035c prakṛtiṃ cāpi vetthāsya vikṛtiṃ cāpi bhūyasīm 03,034.036a tasya nāśaṃ vināśaṃ vā jarayā maraṇena vā 03,034.036b*0124_01 dravyaparigrahāyārtho garīyān durbalātmanaḥ 03,034.036c anartham iti manyante so 'yam asmāsu vartate 03,034.037a indriyāṇāṃ ca pañcānāṃ manaso hṛdayasya ca 03,034.037c viṣaye vartamānānāṃ yā prītir upajāyate 03,034.037e sa kāma iti me buddhiḥ karmaṇāṃ phalam uttamam 03,034.038a evam eva pṛthag dṛṣṭvā dharmārthau kāmam eva ca 03,034.038c na dharmapara eva syān na cārthaparamo naraḥ 03,034.038e na kāmaparamo vā syāt sarvān seveta sarvadā 03,034.039a dharmaṃ pūrvaṃ dhanaṃ madhye jaghanye kāmam ācaret 03,034.039c ahany anucared evam eṣa śāstrakṛto vidhiḥ 03,034.040a kāmaṃ pūrvaṃ dhanaṃ madhye jaghanye dharmam ācaret 03,034.040c vayasy anucared evam eṣa śāstrakṛto vidhiḥ 03,034.041a dharmaṃ cārthaṃ ca kāmaṃ ca yathāvad vadatāṃ vara 03,034.041c vibhajya kāle kālajñaḥ sarvān seveta paṇḍitaḥ 03,034.042a mokṣo vā paramaṃ śreya eṣa rājan sukhārthinām 03,034.042c prāptir vā buddhim āsthāya sopāyaṃ kurunandana 03,034.043a tad vāśu kriyatāṃ rājan prāptir vāpy adhigamyatām 03,034.043c jīvitaṃ hy āturasyeva duḥkham antaravartinaḥ 03,034.044a viditaś caiva te dharmaḥ satataṃ caritaś ca te 03,034.044c jānate tvayi śaṃsanti suhṛdaḥ karmacodanām 03,034.045a dānaṃ yajñaḥ satāṃ pūjā vedadhāraṇam ārjavam 03,034.045c eṣa dharmaḥ paro rājan phalavān pretya ceha ca 03,034.046a eṣa nārthavihīnena śakyo rājan niṣevitum 03,034.046c akhilāḥ puruṣavyāghra guṇāḥ syur yady apītare 03,034.047a dharmamūlaṃ jagad rājan nānyad dharmād viśiṣyate 03,034.047c dharmaś cārthena mahatā śakyo rājan niṣevitum 03,034.048a na cārtho bhaikṣacaryeṇa nāpi klaibyena karhi cit 03,034.048c vettuṃ śakyaḥ sadā rājan kevalaṃ dharmabuddhinā 03,034.049a pratiṣiddhā hi te yācñā yayā sidhyati vai dvijaḥ 03,034.049c tejasaivārthalipsāyāṃ yatasva puruṣarṣabha 03,034.050a bhaikṣacaryā na vihitā na ca viṭśūdrajīvikā 03,034.050c kṣatriyasya viśeṣeṇa dharmas tu balam aurasam 03,034.050d*0125_01 svadharmaṃ pratipadyasva jahi śatrūn samāgatān 03,034.050d*0125_02 dhārtarāṣṭravanaṃ pārtha mayā pārthena nāśaya 03,034.051a udāram eva vidvāṃso dharmaṃ prāhur manīṣiṇaḥ 03,034.051c udāraṃ pratipadyasva nāvare sthātum arhasi 03,034.052a anubudhyasva rājendra vettha dharmān sanātanān 03,034.052c krūrakarmābhijāto 'si yasmād udvijate janaḥ 03,034.053a prajāpālanasaṃbhūtaṃ phalaṃ tava na garhitam 03,034.053c eṣa te vihito rājan dhātrā dharmaḥ sanātanaḥ 03,034.054a tasmād vicalitaḥ pārtha loke hāsyaṃ gamiṣyasi 03,034.054c svadharmād dhi manuṣyāṇāṃ calanaṃ na praśasyate 03,034.055a sa kṣātraṃ hṛdayaṃ kṛtvā tyaktvedaṃ śithilaṃ manaḥ 03,034.055c vīryam āsthāya kaunteya dhuram udvaha dhuryavat 03,034.056a na hi kevaladharmātmā pṛthivīṃ jātu kaś cana 03,034.056c pārthivo vyajayad rājan na bhūtiṃ na punaḥ śriyam 03,034.057a jihvāṃ dattvā bahūnāṃ hi kṣudrāṇāṃ lubdhacetasām 03,034.057c nikṛtyā labhate rājyam āhāram iva śalyakaḥ 03,034.058a bhrātaraḥ pūrvajātāś ca susamṛddhāś ca sarvaśaḥ 03,034.058c nikṛtyā nirjitā devair asurāḥ pāṇḍavarṣabha 03,034.059a evaṃ balavataḥ sarvam iti buddhvā mahīpate 03,034.059c jahi śatrūn mahābāho parāṃ nikṛtim āsthitaḥ 03,034.060a na hy arjunasamaḥ kaś cid yudhi yoddhā dhanurdharaḥ 03,034.060c bhavitā vā pumān kaś cin matsamo vā gadādharaḥ 03,034.061a sattvena kurute yuddhaṃ rājan subalavān api 03,034.061c na pramāṇena notsāhāt sattvastho bhava pāṇḍava 03,034.062a sattvaṃ hi mūlam arthasya vitathaṃ yad ato 'nyathā 03,034.062c na tu prasaktaṃ bhavati vṛkṣacchāyeva haimanī 03,034.063a arthatyāgo hi kāryaḥ syād arthaṃ śreyāṃsam icchatā 03,034.063c bījaupamyena kaunteya mā te bhūd atra saṃśayaḥ 03,034.064a arthena tu samo 'nartho yatra labhyeta nodayaḥ 03,034.064c na tatra vipaṇaḥ kāryaḥ kharakaṇḍūyitaṃ hi tat 03,034.065a evam eva manuṣyendra dharmaṃ tyaktvālpakaṃ naraḥ 03,034.065c bṛhantaṃ dharmam āpnoti sa buddha iti niścitaḥ 03,034.066a amitraṃ mitrasaṃpannaṃ mitrair bhindanti paṇḍitāḥ 03,034.066c bhinnair mitraiḥ parityaktaṃ durbalaṃ kurute vaśe 03,034.067a sattvena kurute yuddhaṃ rājan subalavān api 03,034.067c nodyamena na hotrābhiḥ sarvāḥ svīkurute prajāḥ 03,034.068a sarvathā saṃhatair eva durbalair balavān api 03,034.068c amitraḥ śakyate hantuṃ madhuhā bhramarair iva 03,034.069a yathā rājan prajāḥ sarvāḥ sūryaḥ pāti gabhastibhiḥ 03,034.069c atti caiva tathaiva tvaṃ savituḥ sadṛśo bhava 03,034.070a etad dhy api tapo rājan purāṇam iti naḥ śrutam 03,034.070c vidhinā pālanaṃ bhūmer yat kṛtaṃ naḥ pitāmahaiḥ 03,034.070d*0126_01 na tathā tapasā rājaṃl lokān prāpnoti kṣatriyaḥ 03,034.070d*0126_02 yathā sṛṣṭena yuddhena vijayenetareṇa vā 03,034.071a apeyāt kila bhāḥ sūryāl lakṣmīś candramasas tathā 03,034.071c iti loko vyavasito dṛṣṭvemāṃ bhavato vyathām 03,034.072a bhavataś ca praśaṃsābhir nindābhir itarasya ca 03,034.072c kathāyuktāḥ pariṣadaḥ pṛthag rājan samāgatāḥ 03,034.073a idam abhyadhikaṃ rājan brāhmaṇā guravaś ca te 03,034.073c sametāḥ kathayantīha muditāḥ satyasaṃdhatām 03,034.074a yan na mohān na kārpaṇyān na lobhān na bhayād api 03,034.074c anṛtaṃ kiṃ cid uktaṃ te na kāmān nārthakāraṇāt 03,034.075a yad enaḥ kurute kiṃ cid rājā bhūmim avāpnuvan 03,034.075c sarvaṃ tan nudate paścād yajñair vipuladakṣiṇaiḥ 03,034.076a brāhmaṇebhyo dadad grāmān gāś ca rājan sahasraśaḥ 03,034.076c mucyate sarvapāpebhyas tamobhya iva candramāḥ 03,034.077a paurajānapadāḥ sarve prāyaśaḥ kurunandana 03,034.077c savṛddhabālāḥ sahitāḥ śaṃsanti tvāṃ yudhiṣṭhira 03,034.077d*0127_01 dhārtarāṣṭrīṃ mahārāja na śaṃsanti matiṃ janāḥ 03,034.078a śvadṛtau kṣīram āsaktaṃ brahma vā vṛṣale yathā 03,034.078c satyaṃ stene balaṃ nāryāṃ rājyaṃ duryodhane tathā 03,034.079a iti nirvacanaṃ loke ciraṃ carati bhārata 03,034.079c api caitat striyo bālāḥ svādhyāyam iva kurvate 03,034.079d*0128_01 imām avasthāṃ ca gate sahāsmābhir ariṃdama 03,034.079d*0128_02 hanta naṣṭāḥ sma sarve vai bhavatopadrave sati 03,034.080a sa bhavān ratham āsthāya sarvopakaraṇānvitam 03,034.080c tvaramāṇo 'bhiniryātu ciram arthopapādakam 03,034.081a vācayitvā dvijaśreṣṭhān adyaiva gajasāhvayam 03,034.081c astravidbhiḥ parivṛto bhrātṛbhir dṛḍhadhanvibhiḥ 03,034.081e āśīviṣasamair vīrair marudbhir iva vṛtrahā 03,034.082a amitrāṃs tejasā mṛdnann asurebhya ivārihā 03,034.082c śriyam ādatsva kaunteya dhārtarāṣṭrān mahābala 03,034.083a na hi gāṇḍīvamuktānāṃ śarāṇāṃ gārdhravāsasām 03,034.083c sparśam āśīviṣābhānāṃ martyaḥ kaś cana saṃsahet 03,034.083d*0129_01 kaḥ parair hriyamāṇānām ātmabhāvena saṃsahet 03,034.084a na sa vīro na mātaṅgo na sadaśvo 'sti bhārata 03,034.084c yaḥ saheta gadāvegaṃ mama kruddhasya saṃyuge 03,034.085a sṛñjayaiḥ saha kaikeyair vṛṣṇīnām ṛṣabheṇa ca 03,034.085c kathaṃ svid yudhi kaunteya rājyaṃ na prāpnuyāmahe 03,034.085d*0130_01 śatruhastagatāṃ rājan kathaṃ svinn āharer mahīm 03,034.085d*0130_02 iha yatnam upāhṛtya balena mahatānvitaḥ 03,035.000*0131_00 vaiśaṃpāyana uvāca 03,035.000*0131_01 sa evam uktas tu mahānubhāvaḥ 03,035.000*0131_02 satyavrato bhīmasenena rājā 03,035.000*0131_03 ajātaśatrus tadanantaraṃ vai 03,035.000*0131_04 dhairyānvito vākyam idaṃ babhāṣe 03,035.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,035.001a asaṃśayaṃ bhārata satyam etad; yan mā tudan vākyaśalyaiḥ kṣiṇoṣi 03,035.001c na tvā vigarhe pratikūlam etan; mamānayād dhi vyasanaṃ va āgāt 03,035.002a ahaṃ hy akṣān anvapadyaṃ jihīrṣan; rājyaṃ sarāṣṭraṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāt 03,035.002c tan mā śaṭhaḥ kitavaḥ pratyadevīt; suyodhanārthaṃ subalasya putraḥ 03,035.003a mahāmāyaḥ śakuniḥ pārvatīyaḥ; sadā sabhāyāṃ pravapann akṣapūgān 03,035.003c amāyinaṃ māyayā pratyadevīt; tato 'paśyaṃ vṛjinaṃ bhīmasena 03,035.004a akṣān hi dṛṣṭvā śakuner yathāvat; kāmānulomān ayujo yujaś ca 03,035.004c śakyaṃ niyantum abhaviṣyad ātmā; manyus tu hanti puruṣasya dhairyam 03,035.005a yantuṃ nātmā śakyate pauruṣeṇa; mānena vīryeṇa ca tāta naddhaḥ 03,035.005c na te vācaṃ bhīmasenābhyasūye; manye tathā tad bhavitavyam āsīt 03,035.006a sa no rājā dhṛtarāṣṭrasya putro; nyapātayad vyasane rājyam icchan 03,035.006c dāsyaṃ ca no 'gamayad bhīmasena; yatrābhavac charaṇaṃ draupadī naḥ 03,035.007a tvaṃ cāpi tad vettha dhanaṃjayaś ca; punardyūtāyāgatānāṃ sabhāṃ naḥ 03,035.007c yan mābravīd dhṛtarāṣṭrasya putra; ekaglahārthaṃ bharatānāṃ samakṣam 03,035.008a vane samā dvādaśa rājaputra; yathākāmaṃ viditam ajātaśatro 03,035.008c athāparaṃ cāviditaṃ carethāḥ; sarvaiḥ saha bhrātṛbhiś chadmagūḍhaḥ 03,035.009a tvāṃ cec chrutvā tāta tathā carantam; avabhotsyante bhāratānāṃ carāḥ sma 03,035.009c anyāṃś carethās tāvato 'bdāṃs tatas tvaṃ; niścitya tat pratijānīhi pārtha 03,035.010a caraiś cen no 'viditaḥ kālam etaṃ; yukto rājan mohayitvā madīyān 03,035.010c bravīmi satyaṃ kurusaṃsadīha; tavaiva tā bhārata pañca nadyaḥ 03,035.011a vayaṃ caivaṃ bhrātaraḥ sarva eva; tvayā jitāḥ kālam apāsya bhogān 03,035.011c vasema ity āha purā sa rājā; madhye kurūṇāṃ sa mayoktas tatheti 03,035.012a tatra dyūtam abhavan no jaghanyaṃ; tasmiñ jitāḥ pravrajitāś ca sarve 03,035.012c itthaṃ ca deśān anusaṃcarāmo; vanāni kṛcchrāṇi ca kṛcchrarūpāḥ 03,035.013a suyodhanaś cāpi na śāntim icchan; bhūyaḥ sa manyor vaśam anvagacchat 03,035.013c udyojayām āsa kurūṃś ca sarvān; ye cāsya ke cid vaśam anvagacchan 03,035.014a taṃ saṃdhim āsthāya satāṃ sakāśe; ko nāma jahyād iha rājyahetoḥ 03,035.014c āryasya manye maraṇād garīyo; yad dharmam utkramya mahīṃ praśiṣyāt 03,035.015a tadaiva ced vīrakarmākariṣyo; yadā dyūte parighaṃ paryamṛkṣaḥ 03,035.015c bāhū didhakṣan vāritaḥ phalgunena; kiṃ duṣkṛtaṃ bhīma tadābhaviṣyat 03,035.016a prāg eva caivaṃ samayakriyāyāḥ; kiṃ nābravīḥ pauruṣam āvidānaḥ 03,035.016c prāptaṃ tu kālaṃ tv abhipadya paścāt; kiṃ mām idānīm ativelam āttha 03,035.017a bhūyo 'pi duḥkhaṃ mama bhīmasena; dūye viṣasyeva rasaṃ viditvā 03,035.017c yad yājñasenīṃ parikṛṣyamāṇāṃ; saṃdṛśya tat kṣāntam iti sma bhīma 03,035.018a na tv adya śakyaṃ bharatapravīra; kṛtvā yad uktaṃ kuruvīramadhye 03,035.018c kālaṃ pratīkṣasva sukhodayasya; paktiṃ phalānām iva bījavāpaḥ 03,035.019a yadā hi pūrvaṃ nikṛto nikṛtyā; vairaṃ sapuṣpaṃ saphalaṃ viditvā 03,035.019c mahāguṇaṃ harati hi pauruṣeṇa; tadā vīro jīvati jīvaloke 03,035.020a śriyaṃ ca loke labhate samagrāṃ; manye cāsmai śatravaḥ saṃnamante 03,035.020c mitrāṇi cainam atirāgād bhajante; devā ivendram anujīvanti cainam 03,035.021a mama pratijñāṃ ca nibodha satyāṃ; vṛṇe dharmam amṛtāj jīvitāc ca 03,035.021c rājyaṃ ca putrāś ca yaśo dhanaṃ ca; sarvaṃ na satyasya kalām upaiti 03,036.001 bhīmasena uvāca 03,036.001a saṃdhiṃ kṛtvaiva kālena antakena patatriṇā 03,036.001c anantenāprameyena srotasā sarvahāriṇā 03,036.002a pratyakṣaṃ manyase kālaṃ martyaḥ san kālabandhanaḥ 03,036.002c phenadharmā mahārāja phaladharmā tathaiva ca 03,036.003a nimeṣād api kaunteya yasyāyur apacīyate 03,036.003c sūcyevāñjanacūrṇasya kim iti pratipālayet 03,036.004a yo nūnam amitāyuḥ syād atha vāpi pramāṇavit 03,036.004c sa kālaṃ vai pratīkṣeta sarvapratyakṣadarśivān 03,036.005a pratīkṣamāṇān kālo naḥ samā rājaṃs trayodaśa 03,036.005c āyuṣo 'pacayaṃ kṛtvā maraṇāyopaneṣyati 03,036.006a śarīriṇāṃ hi maraṇaṃ śarīre nityam āśritam 03,036.006c prāg eva maraṇāt tasmād rājyāyaiva ghaṭāmahe 03,036.006d*0132_01 kālo nūnaṃ manuṣyasya nityaṃ saṃnihito 'mṛtaḥ 03,036.007a yo na yāti prasaṃkhyānam aspaṣṭo bhūmivardhanaḥ 03,036.007c ayātayitvā vairāṇi so 'vasīdati gaur iva 03,036.008a yo na yātayate vairam alpasattvodyamaḥ pumān 03,036.008c aphalaṃ tasya janmāhaṃ manye durjātajāyinaḥ 03,036.009a hairaṇyau bhavato bāhū śrutir bhavati pārthiva 03,036.009c hatvā dviṣantaṃ saṃgrāme bhuktvā bāhvarjitaṃ vasu 03,036.010a hatvā cet puruṣo rājan nikartāram ariṃdama 03,036.010c ahnāya narakaṃ gacchet svargeṇāsya sa saṃmitaḥ 03,036.011a amarṣajo hi saṃtāpaḥ pāvakād dīptimattaraḥ 03,036.011c yenāham abhisaṃtapto na naktaṃ na divā śaye 03,036.012a ayaṃ ca pārtho bībhatsur variṣṭho jyāvikarṣaṇe 03,036.012c āste paramasaṃtapto nūnaṃ siṃha ivāśaye 03,036.013a yo 'yam eko 'bhimanute sarvāṃl loke dhanurbhṛtaḥ 03,036.013c so 'yam ātmajam ūṣmāṇaṃ mahāhastīva yacchati 03,036.014a nakulaḥ sahadevaś ca vṛddhā mātā ca vīrasūḥ 03,036.014c tavaiva priyam icchanta āsate jaḍamūkavat 03,036.015a sarve te priyam icchanti bāndhavāḥ saha sṛñjayaiḥ 03,036.015c aham eko 'bhisaṃtapto mātā ca prativindhyataḥ 03,036.016a priyam eva tu sarveṣāṃ yad bravīmy uta kiṃ cana 03,036.016c sarve hī vyasanaṃ prāptāḥ sarve yuddhābhinandinaḥ 03,036.017a netaḥ pāpīyasī kā cid āpad rājan bhaviṣyati 03,036.017c yan no nīcair alpabalai rājyam ācchidya bhujyate 03,036.018a śīladoṣād ghṛṇāviṣṭa ānṛśaṃsyāt paraṃtapa 03,036.018c kleśāṃs titikṣase rājan nānyaḥ kaś cit praśaṃsati 03,036.018d*0133_01 śrotriyasyeva te rājan mandakasyāvipaścitaḥ 03,036.018d*0133_02 anuvākahatā buddhir naiṣā tattvārthadarśinī 03,036.019a ghṛṇī brāhmaṇarūpo 'si kathaṃ kṣatre ajāyathāḥ 03,036.019c asyāṃ hi yonau jāyante prāyaśaḥ krūrabuddhayaḥ 03,036.020a aśrauṣīs tvaṃ rājadharmān yathā vai manur abravīt 03,036.020c krūrān nikṛtisaṃyuktān vihitān aśamātmakān 03,036.020d*0134_01 dhārtarāṣṭrān mahārāja kṣamase kiṃ durātmanaḥ 03,036.020d*0135_01 jñāne tapasi śaurye vā yasya na prathitaṃ yaśaḥ 03,036.020d*0135_02 vidyāyām atha lābhe vā mātur uccāra eva saḥ 03,036.021a kartavye puruṣavyāghra kim āsse pīṭhasarpavat 03,036.021c buddhyā vīryeṇa saṃyuktaḥ śrutenābhijanena ca 03,036.022a tṛṇānāṃ muṣṭinaikena himavantaṃ tu parvatam 03,036.022c channam icchasi kaunteya yo 'smān saṃvartum icchasi 03,036.023a ajñātacaryā gūḍhena pṛthivyāṃ viśrutena ca 03,036.023c divīva pārtha sūryeṇa na śakyā carituṃ tvayā 03,036.024a bṛhacchāla ivānūpe śākhāpuṣpapalāśavān 03,036.024c hastī śveta ivājñātaḥ kathaṃ jiṣṇuś cariṣyati 03,036.025a imau ca siṃhasaṃkāśau bhrātarau sahitau śiśū 03,036.025c nakulaḥ sahadevaś ca kathaṃ pārtha cariṣyataḥ 03,036.026a puṇyakīrtī rājaputrī draupadī vīrasūr iyam 03,036.026c viśrutā katham ajñātā kṛṣṇā pārtha cariṣyati 03,036.027a māṃ cāpi rājañ jānanti ākumāram imāḥ prajāḥ 03,036.027c ajñātacaryāṃ paśyāmi meror iva nigūhanam 03,036.028a tathaiva bahavo 'smābhī rāṣṭrebhyo vipravāsitāḥ 03,036.028c rājāno rājaputrāś ca dhṛtarāṣṭram anuvratāḥ 03,036.029a na hi te 'py upaśāmyanti nikṛtānāṃ nirākṛtāḥ 03,036.029c avaśyaṃ tair nikartavyam asmākaṃ tatpriyaiṣibhiḥ 03,036.030a te 'py asmāsu prayuñjīran pracchannān subahūñ janān 03,036.030c ācakṣīraṃś ca no jñātvā tan naḥ syāt sumahad bhayam 03,036.031a asmābhir uṣitāḥ samyag vane māsās trayodaśa 03,036.031c parimāṇena tān paśya tāvataḥ parivatsarān 03,036.032a asti māsaḥ pratinidhir yathā prāhur manīṣiṇaḥ 03,036.032c pūtikān iva somasya tathedaṃ kriyatām iti 03,036.033a atha vānaḍuhe rājan sādhave sādhuvāhine 03,036.033c sauhityadānād ekasmād enasaḥ pratimucyate 03,036.034a tasmāc chatruvadhe rājan kriyatāṃ niścayas tvayā 03,036.034c kṣatriyasya tu sarvasya nānyo dharmo 'sti saṃyugāt 03,037.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,037.001a bhīmasenavacaḥ śrutvā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 03,037.001c niḥśvasya puruṣavyāghraḥ saṃpradadhyau paraṃtapaḥ 03,037.001d*0136_01 śrutā me rājadharmāś ca varṇānāṃ ca pṛthak pṛthak 03,037.001d*0136_02 āyatyāṃ ca tadātve ca yaḥ paśyati sa paśyati 03,037.001d*0136_03 dharmasya jānamāno 'haṃ gatim agryāṃ sudurvidām 03,037.001d*0136_04 kathaṃ balāt kariṣyāmi meror iva vimardanam 03,037.002a sa muhūrtam iva dhyātvā viniścityetikṛtyatām 03,037.002c bhīmasenam idaṃ vākyam apadāntaram abravīt 03,037.003a evam etan mahābāho yathā vadasi bhārata 03,037.003c idam anyat samādhatsva vākyaṃ me vākyakovida 03,037.004a mahāpāpāni karmāṇi yāni kevalasāhasāt 03,037.004c ārabhyante bhīmasena vyathante tāni bhārata 03,037.005a sumantrite suvikrānte sukṛte suvicārite 03,037.005c sidhyanty arthā mahābāho daivaṃ cātra pradakṣiṇam 03,037.006a tvaṃ tu kevalacāpalyād baladarpocchritaḥ svayam 03,037.006c ārabdhavyam idaṃ karma manyase śṛṇu tatra me 03,037.007a bhūriśravāḥ śalaś caiva jalasaṃdhaś ca vīryavān 03,037.007c bhīṣmo droṇaś ca karṇaś ca droṇaputraś ca vīryavān 03,037.008a dhārtarāṣṭrā durādharṣā duryodhanapurogamāḥ 03,037.008c sarva eva kṛtāstrāś ca satataṃ cātatāyinaḥ 03,037.009a rājānaḥ pārthivāś caiva ye 'smābhir upatāpitāḥ 03,037.009c saṃśritāḥ kauravaṃ pakṣaṃ jātasnehāś ca sāṃpratam 03,037.010a duryodhanahite yuktā na tathāsmāsu bhārata 03,037.010c pūrṇakośā balopetāḥ prayatiṣyanti rakṣaṇe 03,037.011a sarve kauravasainyasya saputrāmātyasainikāḥ 03,037.011c saṃvibhaktā hi mātrābhir bhogair api ca sarvaśaḥ 03,037.012a duryodhanena te vīrā mānitāś ca viśeṣataḥ 03,037.012c prāṇāṃs tyakṣyanti saṃgrāme iti me niścitā matiḥ 03,037.013a samā yady api bhīṣmasya vṛttir asmāsu teṣu ca 03,037.013c droṇasya ca mahābāho kṛpasya ca mahātmanaḥ 03,037.014a avaśyaṃ rājapiṇḍas tair nirveśya iti me matiḥ 03,037.014c tasmāt tyakṣyanti saṃgrāme prāṇān api sudustyajān 03,037.015a sarve divyāstravidvāṃsaḥ sarve dharmaparāyaṇāḥ 03,037.015c ajeyāś ceti me buddhir api devaiḥ savāsavaiḥ 03,037.016a amarṣī nityasaṃhṛṣṭas tatra karṇo mahārathaḥ 03,037.016c sarvāstravid anādhṛṣya abhedyakavacāvṛtaḥ 03,037.017a anirjitya raṇe sarvān etān puruṣasattamān 03,037.017c aśakyo hy asahāyena hantuṃ duryodhanas tvayā 03,037.018a na nidrām adhigacchāmi cintayāno vṛkodara 03,037.018c ati sarvān dhanurgrāhān sūtaputrasya lāghavam 03,037.019a etad vacanam ājñāya bhīmaseno 'tyamarṣaṇaḥ 03,037.019c babhūva vimanās trasto na caivovāca kiṃ cana 03,037.020a tayoḥ saṃvadator evaṃ tadā pāṇḍavayor dvayoḥ 03,037.020c ājagāma mahāyogī vyāsaḥ satyavatīsutaḥ 03,037.021a so 'bhigamya yathānyāyaṃ pāṇḍavaiḥ pratipūjitaḥ 03,037.021c yudhiṣṭhiram idaṃ vākyam uvāca vadatāṃ varaḥ 03,037.022a yudhiṣṭhira mahābāho vedmi te hṛdi mānasam 03,037.022c manīṣayā tataḥ kṣipram āgato 'smi nararṣabha 03,037.023a bhīṣmād droṇāt kṛpāt karṇād droṇaputrāc ca bhārata 03,037.023b*0137_01 duryodhanān nṛpasutāt tathā duḥśāsanād api 03,037.023c yat te bhayam amitraghna hṛdi saṃparivartate 03,037.024a tat te 'haṃ nāśayiṣyāmi vidhidṛṣṭena hetunā 03,037.024c tac chrutvā dhṛtim āsthāya karmaṇā pratipādaya 03,037.024d*0138_01 pratipādya tu rājendra tataḥ kṣipraṃ jvaraṃ jahi 03,037.025a tata ekāntam unnīya pārāśaryo yudhiṣṭhiram 03,037.025c abravīd upapannārtham idaṃ vākyaviśāradaḥ 03,037.026a śreyasas te paraḥ kālaḥ prāpto bharatasattama 03,037.026c yenābhibhavitā śatrūn raṇe pārtho dhanaṃjayaḥ 03,037.027a gṛhāṇemāṃ mayā proktāṃ siddhiṃ mūrtimatīm iva 03,037.027c vidyāṃ pratismṛtiṃ nāma prapannāya bravīmi te 03,037.027e yām avāpya mahābāhur arjunaḥ sādhayiṣyati 03,037.028a astrahetor mahendraṃ ca rudraṃ caivābhigacchatu 03,037.028c varuṇaṃ ca dhaneśaṃ ca dharmarājaṃ ca pāṇḍava 03,037.028e śakto hy eṣa surān draṣṭuṃ tapasā vikrameṇa ca 03,037.029a ṛṣir eṣa mahātejā nārāyaṇasahāyavān 03,037.029c purāṇaḥ śāśvato devo viṣṇor aṃśaḥ sanātanaḥ 03,037.030a astrāṇīndrāc ca rudrāc ca lokapālebhya eva ca 03,037.030c samādāya mahābāhur mahat karma kariṣyati 03,037.031a vanād asmāc ca kaunteya vanam anyad vicintyatām 03,037.031c nivāsārthāya yad yuktaṃ bhaved vaḥ pṛthivīpate 03,037.032a ekatra ciravāso hi na prītijanano bhavet 03,037.032c tāpasānāṃ ca śāntānāṃ bhaved udvegakārakaḥ 03,037.033a mṛgāṇām upayogaś ca vīrudoṣadhisaṃkṣayaḥ 03,037.033c bibharṣi hi bahūn viprān vedavedāṅgapāragān 03,037.034a evam uktvā prapannāya śucaye bhagavān prabhuḥ 03,037.034c provāca yogatattvajño yogavidyām anuttamām 03,037.035a dharmarājñe tadā dhīmān vyāsaḥ satyavatīsutaḥ 03,037.035c anujñāya ca kaunteyaṃ tatraivāntaradhīyata 03,037.036a yudhiṣṭhiras tu dharmātmā tad brahma manasā yataḥ 03,037.036c dhārayām āsa medhāvī kāle kāle samabhyasan 03,037.037a sa vyāsavākyamudito vanād dvaitavanāt tataḥ 03,037.037c yayau sarasvatītīre kāmyakaṃ nāma kānanam 03,037.038a tam anvayur mahārāja śikṣākṣaravidas tathā 03,037.038c brāhmaṇās tapasā yuktā devendram ṛṣayo yathā 03,037.039a tataḥ kāmyakam āsādya punas te bharatarṣabhāḥ 03,037.039a*0139_01 **** **** rṣayo devapatiṃ yathā 03,037.039a*0139_02 saṃprāpya tad vanaṃ ramyaṃ 03,037.039c nyaviśanta mahātmānaḥ sāmātyāḥ sapadānugāḥ 03,037.040a tatra te nyavasan rājan kaṃ cit kālaṃ manasvinaḥ 03,037.040c dhanurvedaparā vīrāḥ śṛṇvānā vedam uttamam 03,037.041a caranto mṛgayāṃ nityaṃ śuddhair bāṇair mṛgārthinaḥ 03,037.041c pitṛdaivataviprebhyo nirvapanto yathāvidhi 03,038.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,038.001a kasya cit tv atha kālasya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 03,038.001c saṃsmṛtya munisaṃdeśam idaṃ vacanam abravīt 03,038.002a vivikte viditaprajñam arjunaṃ bharatarṣabham 03,038.002c sāntvapūrvaṃ smitaṃ kṛtvā pāṇinā parisaṃspṛśan 03,038.003a sa muhūrtam iva dhyātvā vanavāsam ariṃdamaḥ 03,038.003c dhanaṃjayaṃ dharmarājo rahasīdam uvāca ha 03,038.004a bhīṣme droṇe kṛpe karṇe droṇaputre ca bhārata 03,038.004c dhanurvedaś catuṣpāda eteṣv adya pratiṣṭhitaḥ 03,038.005a brāhmaṃ daivam āsuraṃ ca saprayogacikitsitam 03,038.005c sarvāstrāṇāṃ prayogaṃ ca te 'bhijānanti kṛtsnaśaḥ 03,038.006a te sarve dhṛtarāṣṭrasya putreṇa parisāntvitāḥ 03,038.006c saṃvibhaktāś ca tuṣṭāś ca guruvat teṣu vartate 03,038.006d*0140_01 aikātmyaṃ ca gatāḥ sarve dhārtarāṣṭreṇa bhārata 03,038.007a sarvayodheṣu caivāsya sadā vṛttir anuttamā 03,038.007b*0141_01 ācāryā mānitās tuṣṭāḥ śāntiṃ vyavaharanty uta 03,038.007c śaktiṃ na hāpayiṣyanti te kāle pratipūjitāḥ 03,038.008a adya ceyaṃ mahī kṛtsnā duryodhanavaśānugā 03,038.008b*0142_01 sagrāmanagarā pārtha sasāgaravanākarā 03,038.008b*0143_01 anena brahmaṇā tāta sarvaṃ saṃpratipadyate 03,038.008c tvayi vyapāśrayo 'smākaṃ tvayi bhāraḥ samāhitaḥ 03,038.008e tatra kṛtyaṃ prapaśyāmi prāptakālam ariṃdama 03,038.009a kṛṣṇadvaipāyanāt tāta gṛhītopaniṣan mayā 03,038.009c tayā prayuktayā samyag jagat sarvaṃ prakāśate 03,038.009e tena tvaṃ brahmaṇā tāta saṃyuktaḥ susamāhitaḥ 03,038.010a devatānāṃ yathākālaṃ prasādaṃ pratipālaya 03,038.010c tapasā yojayātmānam ugreṇa bharatarṣabha 03,038.011a dhanuṣmān kavacī khaḍgī muniḥ sārasamanvitaḥ 03,038.011c na kasya cid dadan mārgaṃ gaccha tātottarāṃ diśam 03,038.011e indre hy astrāṇi divyāni samastāni dhanaṃjaya 03,038.012a vṛtrād bhītais tadā devair balam indre samarpitam 03,038.012c tāny ekasthāni sarvāṇi tatas tvaṃ pratipatsyase 03,038.013a śakram eva prapadyasva sa te 'strāṇi pradāsyati 03,038.013b@003_0001 yogayuktasya te pārtha tatra nāsti vicāraṇā 03,038.013b@003_0002 pravarām atulāṃ satyāṃ nirdoṣāṃ sarvadā satām 03,038.013b@003_0003 tām ekaḥ pāṇḍaveṣv adya astraṃ prāpto dhanaṃjayaḥ 03,038.013b@003_0004 na cādharmam imaṃ devā nāsiddhaṃ nātapasvinam 03,038.013b@003_0005 draṣṭum icchanti kaunteya calacittaṃ kathaṃ cana 03,038.013b@003_0006 rorūyamāṇaṃ kaṭuka īrṣukaḥ kaṭukākṣaram 03,038.013b@003_0007 duṣṭaḥ ślāghanakaḥ kṣeptā hantātha vicikitsitaḥ 03,038.013b@003_0008 viśvastahantā māyāvī krodhano 'nṛtabhāṣitā 03,038.013b@003_0009 atyāśī nāstiko 'dānto mitradhṛk sarvaśaṅkitaḥ 03,038.013b@003_0010 ākroṣṭā cātimānī ca raudro lubdho 'tha lolupaḥ 03,038.013b@003_0011 stenaś ca madyapaś caiva bhrūṇahā gurutalpagaḥ 03,038.013b@003_0012 saṃbhāvitātmā cātyarthaṃ nṛśaṃsaḥ paruṣaś ca ha 03,038.013b@003_0013 naite lokān āpnuvanti nirlokās te dhanaṃjaya 03,038.013b@003_0014 ānṛśaṃsyam anukrośaṃ satyaṃ karuṇaveditā 03,038.013b@003_0015 damaḥ sthitir dhṛtir dharmaḥ kṣamā rūpam anuttamam 03,038.013b@003_0016 dayā damaś ca dharmaś ca gurupūjā kṛtajñatā 03,038.013b@003_0017 mitratā dvijabhaktiś ca vasanti tvayi phālguna 03,038.013b@003_0018 vyapekṣā sarvabhūteṣu kṣamā dānaṃ matiḥ smṛtiḥ 03,038.013b@003_0019 tasmāt kauravya śakreṇa sameṣyasi dhanaṃjaya 03,038.013b@003_0020 tvādṛśena hi devānāṃ ślāghanīyaḥ samāgamaḥ 03,038.013b@003_0021 suhṛdāṃ sodarāṇāṃ ca sarveṣāṃ bharatarṣabha 03,038.013b@003_0022 tvaṃ gatiḥ paramā tāta vṛtrahā marutām iva 03,038.013b@003_0023 tasmiṃs trayodaśe varṣe bhrātaraḥ suhṛdaś ca te 03,038.013b@003_0024 sarve 'bhisaṃśrayiṣyanti bāhuvīryaṃ mahābala 03,038.013b@003_0025 sa pārtha pitaraṃ gaccha sahasrākṣam ariṃdama 03,038.013b@003_0026 muṣṭigrahaṇam ādatsva sarvāstrāṇi ca vāsavāt 03,038.013b@003_0027 śataśṛṅge mahābāho maghavān idam abravīt 03,038.013b@003_0028 śṛṇvatāṃ sarvabhūtānāṃ tvām upāghrāya mūrdhani 03,038.013b@003_0029 viditaḥ sarvabhūtānāṃ divaṃ tāta gamiṣyasi 03,038.013b@003_0030 prāpya puṇyakṛtāṃ lokān raṃsyate jayatāṃ varaḥ 03,038.013b@003_0031 mānitas tridaśaiḥ pārtha vihṛtya susukhaṃ divi 03,038.013b@003_0032 avāpya paramāstrāṇi pṛthivīṃ punar eṣyasi 03,038.013b@003_0033 guṇāṃs te vāsavas tāta khāṇḍavaṃ dahyatas tava 03,038.013b@003_0034 śṛṇvatāṃ kila bhūtānāṃ punaḥ punar abhāṣata 03,038.013b@003_0035 tāṃ pratijñāṃ naraśreṣṭha kartum arhasi vāsave 03,038.013b@003_0036 kiṃ cid diśam itaḥ prāpya tapoyogamanā bhava 03,038.013b@003_0037 kartum arhasi kaunteya maghavadvacanaṃ hitam 03,038.013c dīkṣito 'dyaiva gaccha tvaṃ draṣṭuṃ devaṃ puraṃdaram 03,038.014a evam uktvā dharmarājas tam adhyāpayata prabhuḥ 03,038.014c dīkṣitaṃ vidhinā tena yatavākkāyamānasam 03,038.014e anujajñe tato vīraṃ bhrātā bhrātaram agrajaḥ 03,038.015a nideśād dharmarājasya draṣṭuṃ devaṃ puraṃdaram 03,038.015c dhanur gāṇḍīvam ādāya tathākṣayyau maheṣudhī 03,038.016a kavacī satalatrāṇo baddhagodhāṅgulitravān 03,038.016c hutvāgniṃ brāhmaṇān niṣkaiḥ svasti vācya mahābhujaḥ 03,038.017a prātiṣṭhata mahābāhuḥ pragṛhītaśarāsanaḥ 03,038.017c vadhāya dhārtarāṣṭrāṇāṃ niḥśvasyordhvam udīkṣya ca 03,038.018a taṃ dṛṣṭvā tatra kaunteyaṃ pragṛhītaśarāsanam 03,038.018c abruvan brāhmaṇāḥ siddhā bhūtāny antarhitāni ca 03,038.018d@004_0001 siddhacāraṇasaṃghāś ca gandharvāś ca tam abruvan 03,038.018d@004_0002 svasti vrataṃ samādhatsva saṃkalpas tava sidhyatām 03,038.018d@004_0003 manorathāś ca te sarve samṛdhyantāṃ mahāratha 03,038.018d@004_0004 evam ukto 'bhivādyaitān baddhāñjalipuṭas tathā 03,038.018d@004_0005 tapoyogamanāḥ pārthaḥ purohitam avandata 03,038.018d@004_0006 tataḥ prītamanā jiṣṇus tāv ubhāv abhyavandata 03,038.018d@004_0007 sahodarāv atirathau yudhiṣṭhiravṛkodarau 03,038.018d@004_0008 saṃklāntamanasau tūrṇam abhigamya mahārathau 03,038.018d@004_0009 yamau gāṇḍīvadhanvānam abhyavādayatām ubhau 03,038.018d@004_0010 abhivādya tu tau vīrāv ūcatuḥ pākaśāsanim 03,038.018d@004_0011 avāptavyāni sarvāṇi divyāny astrāṇi vāsavāt 03,038.018d@004_0012 astrāṇy āpnuhi kaunteya manasā yad yad icchasi 03,038.018d@004_0013 giro hy aśithilāḥ sarvā nirdoṣāḥ saṃmatāḥ satām 03,038.018d@004_0014 tvam ekaḥ pāṇḍaveṣv adya saṃprāpto 'si dhanaṃjaya 03,038.018d@004_0015 na cādharmavidaṃ devā nāsiddhaṃ nātapasvinam 03,038.018d@004_0016 draṣṭum icchanti kaunteya calacittaṃ śaṭhaṃ na ca 03,038.018d@004_0017 rorūyamāṇaḥ kaṭukam īrṣyakaḥ kaṭukākṣaraḥ 03,038.018d@004_0018 śaṭhakaḥ ślāghakaḥ kṣeptā hantā ca vicikitsitā 03,038.018d@004_0019 viśvastahantā māyāvī krodhano 'nṛtabhāṣitā 03,038.018d@004_0020 atyāśī nāstiko 'dātā mitradhṛk sarvaśaṅkitaḥ 03,038.018d@004_0021 ākroṣṭā cātimānī ca raudro lubdho 'tha lolupaḥ 03,038.018d@004_0022 stenaś ca madyapaś caiva bhrūṇahā gurutalpagaḥ 03,038.018d@004_0023 saṃbhāvitātmā cātyarthaṃ nṛśaṃsaḥ puruṣaś ca yaḥ 03,038.018d@004_0024 naite lokān āpnuvanti nirlokās te dhanaṃjaya 03,038.018d@004_0025 ānṛśaṃsyam anukrośaḥ satyaṃ karuṇaveditā 03,038.018d@004_0026 damaḥ sthitir dhṛtir dharmaḥ kṣamā rūpam anuttamam 03,038.018d@004_0027 dayā śamaś ca dharmaś ca gurupūjā kṛtajñatā 03,038.018d@004_0028 maitratā dvijabhaktiś ca vasanti tvayi phalguna 03,038.018d@004_0029 vyapekṣā sarvabhūteṣu kṛpā dānaṃ matiḥ smṛtiḥ 03,038.018d@004_0030 tasmāt kauravya śakreṇa sameṣyasi dhanaṃjaya 03,038.018d@004_0031 tvādṛśena hi devānāṃ ślāghanīyaḥ samāgamaḥ 03,038.018d@004_0032 suhṛdāṃ sodarāṇāṃ ca sarveṣāṃ bharatarṣabha 03,038.018d@004_0033 tvaṃ gatiḥ paramā tāta vṛtrahā marutām iva 03,038.018d@004_0034 tasmiṃs trayodaśe varṣe bhrātaraḥ suhṛdaś ca te 03,038.018d@004_0035 sarve hi saṃśrayiṣyanti bāhuvīryaṃ mahābala 03,038.018d@004_0036 sa pārtha pitaraṃ gaccha sahasrākṣam ariṃdamam 03,038.018d@004_0037 muṣṭigrahaṇam ādatsva sarvāṇy astrāṇi vāsavāt 03,038.018d@004_0038 śataśṛṅge mahābāho maghavān idam abravīt 03,038.018d@004_0039 śṛṇvatāṃ sarvabhūtānāṃ tvām upāghrāya mūrdhani 03,038.018d@004_0040 viditaḥ sarvabhūtānāṃ divaṃ tāta gamiṣyasi 03,038.018d@004_0041 prāpya puṇyakṛtāṃ lokān raṃsyase jayatāṃ vara 03,038.018d@004_0042 mānitas tridaśaiḥ pārtha vihṛtya susukhaṃ divi 03,038.018d@004_0043 avāpya paramāstrāṇi pṛthivīṃ punar eṣyasi 03,038.018d@004_0044 guṇāṃs te vāsavas tāta khāṇḍavaṃ dahati tvayi 03,038.018d@004_0045 śṛṇvatāṃ sarvabhūtānāṃ punaḥ punar abhāṣata 03,038.018d@004_0046 tāṃ pratijñāṃ naraśreṣṭha kartum arhasi vāsavīm 03,038.018d@004_0047 kaṃ cid deśam itaḥ prāpya tapoyogamanā bhava 03,038.018d@004_0048 kartum arhasi kauravya maghavadvacanaṃ hitam 03,038.018d@004_0049 dīkṣito 'dyaiva gaccha tvaṃ draṣṭāsi tvaṃ puraṃdaram 03,038.018d@004_0050 tau pariṣvajya bībhatsuḥ kṛṣṇām āmantrya cābhibho 03,038.018d@004_0051 abhyavādayata prītaḥ tapasvipravarān api 03,038.018e kṣipraṃ prāpnuhi kaunteya manasā yad yad icchasi 03,038.018f*0144_01 abruvan brāhmaṇāḥ pārtham iti kṛtvā jayāśiṣaḥ 03,038.018f*0145_01 saṃsādhayasva kaunteya dhruvo 'stu vijayas tava 03,038.019a taṃ siṃham iva gacchantaṃ śālaskandhorum arjunam 03,038.019c manāṃsy ādāya sarveṣāṃ kṛṣṇā vacanam abravīt 03,038.020a yat te kuntī mahābāho jātasyaicchad dhanaṃjaya 03,038.020c tat te 'stu sarvaṃ kaunteya yathā ca svayam icchasi 03,038.021a māsmākaṃ kṣatriyakule janma kaś cid avāpnuyāt 03,038.021c brāhmaṇebhyo namo nityaṃ yeṣāṃ yuddhe na jīvikā 03,038.021d*0146_01 idaṃ ca me paraṃ duḥkhaṃ yat tvāṃ pārtha suyodhanaḥ 03,038.021d*0146_02 dṛṣṭvā māṃ gaur iti prāha prahasan rājasaṃsadi 03,038.021d*0146_03 tasmād duḥkhād idaṃ duḥkhaṃ garīya iti me matiḥ 03,038.021d*0146_04 yad asmān prati sabhyeṣu bahv ayuktam abhāṣata 03,038.022a nūnaṃ te bhrātaraḥ sarve tvatkathābhiḥ prajāgare 03,038.022c raṃsyante vīrakarmāṇi kīrtayantaḥ punaḥ punaḥ 03,038.023a naiva naḥ pārtha bhogeṣu na dhane nota jīvite 03,038.023c tuṣṭir buddhir bhavitrī vā tvayi dīrghapravāsini 03,038.024a tvayi naḥ pārtha sarveṣāṃ sukhaduḥkhe samāhite 03,038.024c jīvitaṃ maraṇaṃ caiva rājyam aiśvaryam eva ca 03,038.024e āpṛṣṭo me 'si kaunteya svasti prāpnuhi pāṇḍava 03,038.024f*0147_01 balavadbhir viruddhena kāryam etat tvayānagha 03,038.024f*0147_02 prayāhy avighnenaivāśu vijayāya mahābala 03,038.025a namo dhātre vidhātre ca svasti gaccha hy anāmayam 03,038.025b*0148_01 dharmas tvāṃ dviṣataḥ pātu bhāskaraś ca vibhāvasuḥ 03,038.025b*0149_01 hrīḥ śrīḥ kīrtir dhṛtiḥ puṣṭir umā lakṣmīḥ sarasvatī 03,038.025b*0149_02 imā vai tava pānthasya pālayantu dhanaṃjaya 03,038.025b*0150_01 jyeṣṭhāpacāyī jyeṣṭhasya bhrātur vacanakārakaḥ 03,038.025b*0150_02 prapadye 'haṃ vasūn rudrān ādityān samarudgaṇān 03,038.025b*0150_03 viśvedevāṃs tathā sādhyāñ śāntyarthaṃ bharatarṣabha 03,038.025b*0151_01 evam uktvāśiṣaḥ kṛṣṇā virarāma yaśasvinī 03,038.025b*0152_01 avarodhād vane vāsāt sarvasvaharaṇād api 03,038.025b*0152_02 idaṃ duḥkhataraṃ manye putrebhyaś ca vivāsanam 03,038.025b*0153_01 prāñjaliḥ pāṇḍavaṃ kṛṣṇā devānāṃ kurvatī namaḥ 03,038.025b*0153_02 vāgbhiḥ paramaśaktābhir maṅgalābhir abhāṣata 03,038.025b*0153_03 (25ab) namo dhātre vidhātre ca svasti gaccha vanād vanam 03,038.025b*0153_04 dharmas tvāṃ juṣatāṃ pārtha bhāskaraś ca vibhāvasuḥ 03,038.025b*0153_05 brahmā tvāṃ brāhmaṇāś caiva pālayantu dhanaṃjaya 03,038.025b*0153_06 jyeṣṭhāpacāyī jyeṣṭhasya bhrātur vacanam āsthitaḥ 03,038.025b*0153_07 prapadyethā vasūn rudrān ādityān samarudgaṇān 03,038.025b*0153_08 viśvedevāṃs tathādityāñ śāntyarthaṃ bharatarṣabha 03,038.025b*0153_09 (25cd) svasti te 'stv āntarikṣebhyo divyebhyo bharatarṣabha 03,038.025b*0153_10 (25ef) pārthivebhyaś ca sarvebhyo ye ke cit paripanthinaḥ 03,038.025b*0153_11 avarodhād vane vāsāt sarvasvaharaṇād api 03,038.025b*0153_12 idaṃ duḥkhataraṃ manye putrebhyaś ca vivāsanāt 03,038.025b*0153_13 (21ab) mā smāhaṃ kṣatriyakule jātu cit punar ābhavam 03,038.025b*0153_14 (21cd) brāhmaṇebhyo namasyāmi yeṣāṃ nāyudhajīvikā 03,038.025b*0153_15 dhvaṃsitaḥ svagṛhebhyaś ca rāṣṭrāc ca bharatarṣabha 03,038.025b*0153_16 vane pratiṣṭhito bhūtvā sauhārdād avatiṣṭhase 03,038.025b*0153_17 jetā yaḥ sarvaśatrūṇāṃ yaḥ pāvakam atarpayat 03,038.025b*0153_18 janas tvāṃ paśyatīdānīṃ gacchantaṃ bharatarṣabha 03,038.025b*0153_19 asmin nūnaṃ mahāraṇye bhrātaraḥ suhṛdaś ca te 03,038.025b*0153_20 tvatkathāḥ kathayiṣyanti cāraṇā ṛṣayas tathā 03,038.025b*0153_21 (20ab) yat tat kuntī mahābāho jātasyaicchad dhanaṃjaya 03,038.025b*0153_22 (20cd) tat te sarvaṃ tathaivāstu yathā ca manasecchasi 03,038.025b*0153_23 vasudevasvasā devī tvām āryā punar āgatam 03,038.025b*0153_24 sā paśyatu pṛthā pārtha sahasrākṣam ivāditiḥ 03,038.025b*0153_25 (22ab) nūnaṃ te bhrātaraḥ sarve tvatkathābhiḥ prajāgare 03,038.025b*0153_26 (22cd) raṃsyante tava karmāṇi kīrtayantaḥ punaḥ punaḥ 03,038.025b*0153_27 (23ab) naiva naḥ pārtha bhogeṣu na dhane nota jīvite 03,038.025b*0153_28 (23cd) tuṣṭā buddhir bhavitrī vā tvayi dīrghapravāsini 03,038.025b*0153_29 āśā saṃjāyate vīra tvayy araṇyaṃ prapadyati 03,038.025b*0153_30 (24ab) tvayi naḥ pārtha sarveṣāṃ sukhaduḥkhe pratiṣṭhite 03,038.025b*0153_31 (24cd) jīvitaṃ maraṇaṃ caiva svargo 'tha narakas tathā 03,038.025b*0153_32 (24ef) āpṛṣṭo me 'si kaunteya svasti prāpnuhi pāṇḍava 03,038.025b*0153_33 kṛtāstraṃ svastimantaṃ tvāṃ drakṣyāmi punar āgatam 03,038.025c svasti te 'stv āntarikṣebhyaḥ pārthivebhyaś ca bhārata 03,038.025e divyebhyaś caiva bhūtebhyo ye cānye paripanthinaḥ 03,038.025f*0154_01 evam uktvāśiṣaḥ kṛṣṇā virarāma yaśasvinī 03,038.026a tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā bhrātṝn dhaumyaṃ ca pāṇḍavaḥ 03,038.026b*0155_01 kṛṣṇākaṭākṣapātheyaṃ hṛdi kṛtvā tato 'rjunaḥ 03,038.026c prātiṣṭhata mahābāhuḥ pragṛhya ruciraṃ dhanuḥ 03,038.026d*0156_01 śanair iva diśaṃ vīra udīcīṃ bharatarṣabhaḥ 03,038.026d*0156_02 saṃharaṃs tarasā vṛkṣāṃl latāvallīś ca bhārata 03,038.026d*0156_03 asajjamāno vṛkṣeṣu jagāma sumahābalaḥ 03,038.027a tasya mārgād apākrāman sarvabhūtāni gacchataḥ 03,038.027c yuktasyaindreṇa yogena parākrāntasya śuṣmiṇaḥ 03,038.027d*0157_01 so 'gacchat parvatāṃs tāta tapodhananiṣevitān 03,038.027d*0157_02 divyaṃ haimavataṃ puṇyaṃ devajuṣṭaṃ paraṃtapaḥ 03,038.028a so 'gacchat parvataṃ puṇyam ekāhnaiva mahāmanāḥ 03,038.028c manojavagatir bhūtvā yogayukto yathānilaḥ 03,038.029a himavantam atikramya gandhamādanam eva ca 03,038.029c atyakrāmat sa durgāṇi divārātram atandritaḥ 03,038.030a indrakīlaṃ samāsādya tato 'tiṣṭhad dhanaṃjayaḥ 03,038.030c antarikṣe hi śuśrāva tiṣṭheti sa vacas tadā 03,038.030d*0158_01 tac chrutvā sarvato dṛṣṭiṃ cārayām āsa pāṇḍavaḥ 03,038.030d*0159_01 gatvā sa ṣaḍ ahorātrān saptame 'hani pāṇḍavaḥ 03,038.030d*0159_02 prasthendrakīlasya śubhe tapoyogaparo 'bhavat 03,038.030d*0159_03 ūrdhvabāhur na cāṅgāni prāspandayata kiṃ cana 03,038.030d*0159_04 samāhitātmā niyataḥ sahasrākṣasuto 'cyutaḥ 03,038.031a tato 'paśyat savyasācī vṛkṣamūle tapasvinam 03,038.031c brāhmyā śriyā dīpyamānaṃ piṅgalaṃ jaṭilaṃ kṛśam 03,038.032a so 'bravīd arjunaṃ tatra sthitaṃ dṛṣṭvā mahātapāḥ 03,038.032c kas tvaṃ tāteha saṃprāpto dhanuṣmān kavacī śarī 03,038.032e nibaddhāsitalatrāṇaḥ kṣatradharmam anuvrataḥ 03,038.033a neha śastreṇa kartavyaṃ śāntānām ayam ālayaḥ 03,038.033c vinītakrodhaharṣāṇāṃ brāhmaṇānāṃ tapasvinām 03,038.034a nehāsti dhanuṣā kāryaṃ na saṃgrāmeṇa karhi cit 03,038.034c nikṣipaitad dhanus tāta prāpto 'si paramāṃ gatim 03,038.035a ity anantaujasaṃ vīraṃ yathā cānyaṃ pṛthagjanam 03,038.035c tathā vācam athābhīkṣṇaṃ brāhmaṇo 'rjunam abravīt 03,038.035e na cainaṃ cālayām āsa dhairyāt sudṛḍhaniścayam 03,038.036a tam uvāca tataḥ prītaḥ sa dvijaḥ prahasann iva 03,038.036c varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te śakro 'ham arisūdana 03,038.037a evam uktaḥ pratyuvāca sahasrākṣaṃ dhanaṃjayaḥ 03,038.037c prāñjaliḥ praṇato bhūtvā śūraḥ kurukulodvahaḥ 03,038.038a īpsito hy eṣa me kāmo varaṃ cainaṃ prayaccha me 03,038.038c tvatto 'dya bhagavann astraṃ kṛtsnam icchāmi veditum 03,038.039a pratyuvāca mahendras taṃ prītātmā prahasann iva 03,038.039c iha prāptasya kiṃ kāryam astrais tava dhanaṃjaya 03,038.039e kāmān vṛṇīṣva lokāṃś ca prāpto 'si paramāṃ gatim 03,038.040a evam uktaḥ pratyuvāca sahasrākṣaṃ dhanaṃjayaḥ 03,038.040c na lokān na punaḥ kāmān na devatvaṃ kutaḥ sukham 03,038.041a na ca sarvāmaraiśvaryaṃ kāmaye tridaśādhipa 03,038.041c bhrātṝṃs tān vipine tyaktvā vairam apratiyātya ca 03,038.041e akīrtiṃ sarvalokeṣu gaccheyaṃ śāśvatīḥ samāḥ 03,038.042a evam uktaḥ pratyuvāca vṛtrahā pāṇḍunandanam 03,038.042c sāntvayañ ślakṣṇayā vācā sarvalokanamaskṛtaḥ 03,038.043a yadā drakṣyasi bhūteśaṃ tryakṣaṃ śūladharaṃ śivam 03,038.043c tadā dātāsmi te tāta divyāny astrāṇi sarvaśaḥ 03,038.044a kriyatāṃ darśane yatno devasya parameṣṭhinaḥ 03,038.044c darśanāt tasya kaunteya saṃsiddhaḥ svargam eṣyasi 03,038.045a ity uktvā phalgunaṃ śakro jagāmādarśanaṃ tataḥ 03,038.045c arjuno 'py atha tatraiva tasthau yogasamanvitaḥ 03,039.001 janamejaya uvāca 03,039.001a bhagavañ śrotum icchāmi pārthasyākliṣṭakarmaṇaḥ 03,039.001c vistareṇa kathām etāṃ yathāstrāṇy upalabdhavān 03,039.002a kathaṃ sa puruṣavyāghro dīrghabāhur dhanaṃjayaḥ 03,039.002c vanaṃ praviṣṭas tejasvī nirmanuṣyam abhītavat 03,039.003a kiṃ ca tena kṛtaṃ tatra vasatā brahmavittama 03,039.003c kathaṃ ca bhagavān sthāṇur devarājaś ca toṣitaḥ 03,039.004a etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tvatprasādād dvijottama 03,039.004c tvaṃ hi sarvajña divyaṃ ca mānuṣaṃ caiva vettha ha 03,039.005a atyadbhutaṃ mahāprājña romaharṣaṇam arjunaḥ 03,039.005c bhavena saha saṃgrāmaṃ cakārāpratimaṃ kila 03,039.005e purā praharatāṃ śreṣṭhaḥ saṃgrāmeṣv aparājitaḥ 03,039.006a yac chrutvā narasiṃhānāṃ dainyaharṣātivismayāt 03,039.006c śūrāṇām api pārthānāṃ hṛdayāni cakampire 03,039.007a yad yac ca kṛtavān anyat pārthas tad akhilaṃ vada 03,039.007c na hy asya ninditaṃ jiṣṇoḥ susūkṣmam api lakṣaye 03,039.007e caritaṃ tasya śūrasya tan me sarvaṃ prakīrtaya 03,039.008 vaiśaṃpāyana uvāca 03,039.008a kathayiṣyāmi te tāta kathām etāṃ mahātmanaḥ 03,039.008c divyāṃ kauravaśārdūla mahatīm adbhutopamām 03,039.009a gātrasaṃsparśasaṃbandhaṃ tryambakeṇa sahānagha 03,039.009c pārthasya devadevena śṛṇu samyak samāgamam 03,039.010a yudhiṣṭhiraniyogāt sa jagāmāmitavikramaḥ 03,039.010c śakraṃ sureśvaraṃ draṣṭuṃ devadevaṃ ca śaṃkaram 03,039.011a divyaṃ tad dhanur ādāya khaḍgaṃ ca puruṣarṣabhaḥ 03,039.011c mahābalo mahābāhur arjunaḥ kāryasiddhaye 03,039.011e diśaṃ hy udīcīṃ kauravyo himavacchikharaṃ prati 03,039.012a aindriḥ sthiramanā rājan sarvalokamahārathaḥ 03,039.012c tvarayā parayā yuktas tapase dhṛtaniścayaḥ 03,039.012e vanaṃ kaṇṭakitaṃ ghoram eka evānvapadyata 03,039.013a nānāpuṣpaphalopetaṃ nānāpakṣiniṣevitam 03,039.013c nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ siddhacāraṇasevitam 03,039.013d*0160_01 gandharvair apsarobhiś ca krīḍadbhir upaśobhitam 03,039.013d*0160_02 mattaiḥ kiṃpuruṣaiś caiva pānabhūmigatais tathā 03,039.013d*0160_03 tat priyābhiḥ samantāc ca vyāvṛtya parivīkṣitaḥ 03,039.013d*0160_04 jagāma naraśārdūlo devaṃ draṣṭuṃ pinākinam 03,039.014a tataḥ prayāte kaunteye vanaṃ mānuṣavarjitam 03,039.014c śaṅkhānāṃ paṭahānāṃ ca śabdaḥ samabhavad divi 03,039.015a puṣpavarṣaṃ ca sumahan nipapāta mahītale 03,039.015c meghajālaṃ ca vitataṃ chādayām āsa sarvataḥ 03,039.016a atītya vanadurgāṇi saṃnikarṣe mahāgireḥ 03,039.016c śuśubhe himavatpṛṣṭhe vasamāno 'rjunas tadā 03,039.017a tatrāpaśyad drumān phullān vihagair valgu nāditān 03,039.017c nadīś ca bahulāvartā nīlavaiḍūryasaṃnibhāḥ 03,039.018a haṃsakāraṇḍavodgītāḥ sārasābhirutās tathā 03,039.018c puṃskokilarutāś caiva krauñcabarhiṇanāditāḥ 03,039.019a manoharavanopetās tasminn atiratho 'rjunaḥ 03,039.019c puṇyaśītāmalajalāḥ paśyan prītamanābhavat 03,039.020a ramaṇīye vanoddeśe ramamāṇo 'rjunas tadā 03,039.020c tapasy ugre vartamāna ugratejā mahāmanāḥ 03,039.021a darbhacīraṃ nivasyātha daṇḍājinavibhūṣitaḥ 03,039.021c pūrṇe pūrṇe trirātre tu māsam ekaṃ phalāśanaḥ 03,039.021e dviguṇenaiva kālena dvitīyaṃ māsam atyagāt 03,039.022a tṛtīyam api māsaṃ sa pakṣeṇāhāram ācaran 03,039.022c śīrṇaṃ ca patitaṃ bhūmau parṇaṃ samupayuktavān 03,039.023a caturthe tv atha saṃprāpte māsi pūrṇe tataḥ param 03,039.023c vāyubhakṣo mahābāhur abhavat pāṇḍunandanaḥ 03,039.023e ūrdhvabāhur nirālambaḥ pādāṅguṣṭhāgraviṣṭhitaḥ 03,039.024a sadopasparśanāc cāsya babhūvur amitaujasaḥ 03,039.024c vidyudambhoruhanibhā jaṭās tasya mahātmanaḥ 03,039.025a tato maharṣayaḥ sarve jagmur devaṃ pinākinam 03,039.025b*0161_01 nivedayiṣavaḥ pārthaṃ tapasy ugre samāsthitam 03,039.025c śitikaṇṭhaṃ mahābhāgaṃ praṇipatya prasādya ca 03,039.025e sarve nivedayām āsuḥ karma tat phalgunasya ha 03,039.026a eṣa pārtho mahātejā himavatpṛṣṭham āśritaḥ 03,039.026c ugre tapasi duṣpāre sthito dhūmāyayan diśaḥ 03,039.027a tasya deveśa na vayaṃ vidmaḥ sarve cikīrṣitam 03,039.027c saṃtāpayati naḥ sarvān asau sādhu nivāryatām 03,039.027d*0162_01 teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā munīnāṃ bhāvitātmanām 03,039.027d*0162_02 umāpatir bhūtapatir vākyam etad uvāca ha 03,039.028 maheśvara uvāca 03,039.028a śīghraṃ gacchata saṃhṛṣṭā yathāgatam atandritāḥ 03,039.028c aham asya vijānāmi saṃkalpaṃ manasi sthitam 03,039.028d*0163_01 na vo viṣādaḥ kartavyaḥ phalgunaṃ prati sarvaśaḥ 03,039.029a nāsya svargaspṛhā kā cin naiśvaryasya na cāyuṣaḥ 03,039.029c yat tv asya kāṅkṣitaṃ sarvaṃ tat kariṣye 'ham adya vai 03,039.030 vaiśaṃpāyana uvāca 03,039.030a te śrutva śarvavacanam ṛṣayaḥ satyavādinaḥ 03,039.030c prahṛṣṭamanaso jagmur yathāsvaṃ punar āśramān 03,040.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,040.001a gateṣu teṣu sarveṣu tapasviṣu mahātmasu 03,040.001c pinākapāṇir bhagavān sarvapāpaharo haraḥ 03,040.002a kairātaṃ veṣam āsthāya kāñcanadrumasaṃnibham 03,040.002c vibhrājamāno vapuṣā girir merur ivāparaḥ 03,040.003a śrīmad dhanur upādāya śarāṃś cāśīviṣopamān 03,040.003c niṣpapāta mahārciṣmān dahan kakṣam ivānalaḥ 03,040.004a devyā sahomayā śrīmān samānavrataveṣayā 03,040.004c nānāveṣadharair hṛṣṭair bhūtair anugatas tadā 03,040.005a kirātaveṣapracchannaḥ strībhiś cānu sahasraśaḥ 03,040.005c aśobhata tadā rājan sa devo 'tīva bhārata 03,040.006a kṣaṇena tad vanaṃ sarvaṃ niḥśabdam abhavat tadā 03,040.006c nādaḥ prasravaṇānāṃ ca pakṣiṇāṃ cāpy upāramat 03,040.006d*0164_01 preṣayitvā nu ditijaṃ mūkaṃ vā pārthaniścitam 03,040.006d*0164_02 mayepsitaṃ madīyais tu vastuṃ saha mahābalaḥ 03,040.006d*0164_03 tasmād arjunabāṇais tvaṃ nirviddho hi mamaiva ca 03,040.006d*0164_04 dehaṃ tyaktvā mahābāho mām evaiṣyasi dānava 03,040.007a sa saṃnikarṣam āgamya pārthasyākliṣṭakarmaṇaḥ 03,040.007c mūkaṃ nāma diteḥ putraṃ dadarśādbhutadarśanam 03,040.008a vārāhaṃ rūpam āsthāya tarkayantam ivārjunam 03,040.008c hantuṃ paramaduṣṭātmā tam uvācātha phalgunaḥ 03,040.009a gāṇḍīvaṃ dhanur ādāya śarāṃś cāśīviṣopamān 03,040.009c sajyaṃ dhanurvaraṃ kṛtvā jyāghoṣeṇa ninādayan 03,040.010a yan māṃ prārthayase hantum anāgasam ihāgatam 03,040.010c tasmāt tvāṃ pūrvam evāhaṃ neṣyāmi yamasādanam 03,040.011a taṃ dṛṣṭvā prahariṣyantaṃ phalgunaṃ dṛḍhadhanvinam 03,040.011c kirātarūpī sahasā vārayām āsa śaṃkaraḥ 03,040.012a mayaiṣa prārthitaḥ pūrvaṃ nīlameghasamaprabhaḥ 03,040.012c anādṛtyaiva tad vākyaṃ prajahārātha phalgunaḥ 03,040.012d*0165_01 mumoca niśitaṃ bāṇaṃ vajrāśanisamaṃ balam 03,040.013a kirātaś ca samaṃ tasminn ekalakṣye mahādyutiḥ 03,040.013c pramumocāśaniprakhyaṃ śaram agniśikhopamam 03,040.014a tau muktau sāyakau tābhyāṃ samaṃ tatra nipetatuḥ 03,040.014c mūkasya gātre vistīrṇe śailasaṃhanane tadā 03,040.015a yathāśaniviniṣpeṣo vajrasyeva ca parvate 03,040.015c tathā tayoḥ saṃnipātaḥ śarayor abhavat tadā 03,040.016a sa viddho bahubhir bāṇair dīptāsyaiḥ pannagair iva 03,040.016c mamāra rākṣasaṃ rūpaṃ bhūyaḥ kṛtvā vibhīṣaṇam 03,040.017a dadarśātha tato jiṣṇuḥ puruṣaṃ kāñcanaprabham 03,040.017c kirātaveṣapracchannaṃ strīsahāyam amitrahā 03,040.017e tam abravīt prītamanāḥ kaunteyaḥ prahasann iva 03,040.018a ko bhavān aṭate śūnye vane strīgaṇasaṃvṛtaḥ 03,040.018c na tvam asmin vane ghore bibheṣi kanakaprabha 03,040.019a kimarthaṃ ca tvayā viddho mṛgo 'yaṃ matparigrahaḥ 03,040.019c mayābhipannaḥ pūrvaṃ hi rākṣaso 'yam ihāgataḥ 03,040.020a kāmāt paribhavād vāpi na me jīvan vimokṣyase 03,040.020c na hy eṣa mṛgayādharmo yas tvayādya kṛto mayi 03,040.020e tena tvāṃ bhraṃśayiṣyāmi jīvitāt parvatāśraya 03,040.021a ity uktaḥ pāṇḍaveyena kirātaḥ prahasann iva 03,040.021c uvāca ślakṣṇayā vācā pāṇḍavaṃ savyasācinam 03,040.021d*0166_01 na matkṛte tvayā vīra bhīḥ kāryā vanam antikāt 03,040.021d*0166_02 iyaṃ bhūmiḥ sadāsmākam ucitā vasatāṃ vane 03,040.021d*0166_03 tvayā tu duṣkaraḥ kasmād iha vāsaḥ prarocitaḥ 03,040.021d*0166_04 vayaṃ tu bahusattve 'smin nivasāmas tapodhana 03,040.021d*0166_05 bhavāṃs tu kṛṣṇavartmābhaḥ sukumāraḥ sukhocitaḥ 03,040.021d*0166_06 arjuna uvāca 03,040.021d*0166_06 kathaṃ śūnyam imaṃ deśam ekākī vicariṣyati 03,040.021d*0166_07 gāṇḍīvam āśrayaṃ kṛtvā nārācāṃś cāgnisaṃnibhān 03,040.021d*0166_08 nivasāmi mahāraṇye dvitīya iva pāvakiḥ 03,040.021d*0166_09 eṣa cāpi mayā jantur mṛgarūpaṃ samāśritaḥ 03,040.021d*0166_10 kirāta uvāca 03,040.021d*0166_10 rākṣaso nihato ghoro hantuṃ mām iha cāgataḥ 03,040.021d*0166_11 mayaiṣa dhanunirmuktais tāḍitaḥ pūrvam eva hi 03,040.021d*0166_12 bāṇair abhihataḥ śete nītaś ca yamasādanam 03,040.022a mamaivāyaṃ lakṣyabhūtaḥ pūrvam eva parigrahaḥ 03,040.022c mamaiva ca prahāreṇa jīvitād vyavaropitaḥ 03,040.023a doṣān svān nārhase 'nyasmai vaktuṃ svabaladarpitaḥ 03,040.023c abhiṣakto 'smi mandātman na me jīvan vimokṣyase 03,040.024a sthiro bhavasva mokṣyāmi sāyakān aśanīn iva 03,040.024c ghaṭasva parayā śaktyā muñca tvam api sāyakān 03,040.024d*0167_01 tasya tad vacanaṃ śrutvā kirātasyārjunas tadā 03,040.024d*0167_02 roṣam āhārayām āsa tāḍayām āsa ceṣubhiḥ 03,040.024d*0167_03 tato hṛṣṭena manasā pratijagrāha sāyakān 03,040.024d*0167_04 bhūyo bhūya iti prāha manda mandety uvāca ha 03,040.024d*0167_05 praharasva śarair etān nārācān marmabhedinaḥ 03,040.024d*0167_06 ity ukto bāṇavarṣaṃ sa mumoca sahasārjunaḥ 03,040.025a tatas tau tatra saṃrabdhau garjamānau muhur muhuḥ 03,040.025c śarair āśīviṣākārais tatakṣāte parasparam 03,040.026a tato 'rjunaḥ śaravarṣaṃ kirāte samavāsṛjat 03,040.026c tat prasannena manasā pratijagrāha śaṃkaraḥ 03,040.027a muhūrtaṃ śaravarṣaṃ tat pratigṛhya pinākadhṛk 03,040.027c akṣatena śarīreṇa tasthau girir ivācalaḥ 03,040.028a sa dṛṣṭvā bāṇavarṣaṃ tan moghībhūtaṃ dhanaṃjayaḥ 03,040.028c paramaṃ vismayaṃ cakre sādhu sādhv iti cābravīt 03,040.029a aho 'yaṃ sukumārāṅgo himavacchikharālayaḥ 03,040.029c gāṇḍīvamuktān nārācān pratigṛhṇāty avihvalaḥ 03,040.030a ko 'yaṃ devo bhavet sākṣād rudro yakṣaḥ sureśvaraḥ 03,040.030c vidyate hi giriśreṣṭhe tridaśānāṃ samāgamaḥ 03,040.031a na hi madbāṇajālānām utsṛṣṭānāṃ sahasraśaḥ 03,040.031c śakto 'nyaḥ sahituṃ vegam ṛte devaṃ pinākinam 03,040.032a devo vā yadi vā yakṣo rudrād anyo vyavasthitaḥ 03,040.032c aham enaṃ śarais tīkṣṇair nayāmi yamasādanam 03,040.033a tato hṛṣṭamanā jiṣṇur nārācān marmabhedinaḥ 03,040.033c vyasṛjac chatadhā rājan mayūkhān iva bhāskaraḥ 03,040.034a tān prasannena manasā bhagavāṃl lokabhāvanaḥ 03,040.034c śūlapāṇiḥ pratyagṛhṇāc chilāvarṣam ivācalaḥ 03,040.035a kṣaṇena kṣīṇabāṇo 'tha saṃvṛttaḥ phalgunas tadā 03,040.035c vitrāsaṃ ca jagāmātha taṃ dṛṣṭvā śarasaṃkṣayam 03,040.036a cintayām āsa jiṣṇus tu bhagavantaṃ hutāśanam 03,040.036c purastād akṣayau dattau tūṇau yenāsya khāṇḍave 03,040.037a kiṃ nu mokṣyāmi dhanuṣā yan me bāṇāḥ kṣayaṃ gatāḥ 03,040.037c ayaṃ ca puruṣaḥ ko 'pi bāṇān grasati sarvaśaḥ 03,040.038a aham enaṃ dhanuṣkoṭyā śūlāgreṇeva kuñjaram 03,040.038c nayāmi daṇḍadhārasya yamasya sadanaṃ prati 03,040.038d*0168_01 pragṛhyātha dhanuṣkoṭyā jyāpāśenāvakṛṣya ca 03,040.038d*0168_02 muṣṭibhiś cāpi hatavān vajrakalpair mahādyutiḥ 03,040.039a saṃprāyudhyad dhanuṣkoṭyā kaunteyaḥ paravīrahā 03,040.039c tad apy asya dhanur divyaṃ jagrāsa girigocaraḥ 03,040.040a tato 'rjuno grastadhanuḥ khaḍgapāṇir atiṣṭhata 03,040.040c yuddhasyāntam abhīpsan vai vegenābhijagāma tam 03,040.041a tasya mūrdhni śitaṃ khaḍgam asaktaṃ parvateṣv api 03,040.041c mumoca bhujavīryeṇa vikramya kurunandanaḥ 03,040.041e tasya mūrdhānam āsādya paphālāsivaro hi saḥ 03,040.042a tato vṛkṣaiḥ śilābhiś ca yodhayām āsa phalgunaḥ 03,040.042c yathā vṛkṣān mahākāyaḥ pratyagṛhṇād atho śilāḥ 03,040.043a kirātarūpī bhagavāṃs tataḥ pārtho mahābalaḥ 03,040.043c muṣṭibhir vajrasaṃsparśair dhūmam utpādayan mukhe 03,040.043e prajahāra durādharṣe kirātasamarūpiṇi 03,040.044a tataḥ śakrāśanisamair muṣṭibhir bhṛśadāruṇaiḥ 03,040.044c kirātarūpī bhagavān ardayām āsa phalgunam 03,040.045a tataś caṭacaṭāśabdaḥ sughoraḥ samajāyata 03,040.045c pāṇḍavasya ca muṣṭīnāṃ kirātasya ca yudhyataḥ 03,040.046a sumuhūrtaṃ mahad yuddham āsīt tal lomaharṣaṇam 03,040.046c bhujaprahārasaṃyuktaṃ vṛtravāsavayor iva 03,040.047a jahārātha tato jiṣṇuḥ kirātam urasā balī 03,040.047c pāṇḍavaṃ ca viceṣṭantaṃ kirāto 'py ahanad balāt 03,040.048a tayor bhujaviniṣpeṣāt saṃgharṣeṇorasos tathā 03,040.048c samajāyata gātreṣu pāvako 'ṅgāradhūmavān 03,040.049a tata enaṃ mahādevaḥ pīḍya gātraiḥ supīḍitam 03,040.049c tejasā vyākramad roṣāc cetas tasya vimohayan 03,040.050a tato nipīḍitair gātraiḥ piṇḍīkṛta ivābabhau 03,040.050b*0169_01 sumuhūrtaṃ tathā dhyātvā sacetāḥ punar utthitaḥ 03,040.050b*0169_02 tataḥ prīto bhavas tasya bhagavān kāmanāśanaḥ 03,040.050c phalguno gātrasaṃruddho devadevena bhārata 03,040.051a nirucchvāso 'bhavac caiva saṃniruddho mahātmanā 03,040.051b*0170_01 ātmānaṃ darśayām āsa phālgunaḥ paravīrahā 03,040.051b*0170_02 dhṛtim āsthāya mahatīṃ tolayām āsa śaṃkaram 03,040.051b*0170_03 tāvad āsthāya rūpaṃ svam uvāca bhagavān bhavaḥ 03,040.051c tataḥ papāta saṃmūḍhas tataḥ prīto 'bhavad bhavaḥ 03,040.051d*0171_01 sa muhūrtaṃ tathā bhūtvā sacetāḥ punar utthitaḥ 03,040.051d*0171_02 rudhireṇāplutāṅgas tu pāṇḍavo bhṛśaduḥkhitaḥ 03,040.051d*0171_03 śaraṇyaṃ śaraṇaṃ gatvā bhagavantaṃ pinākinam 03,040.051d*0171_04 mṛnmayaṃ sthaṇḍilaṃ kṛtvā mālyenāpūjayad bhavam 03,040.051d*0171_05 tac ca mālyaṃ tadā pārthaḥ kirātaśirasi sthitam 03,040.051d*0171_06 apaśyat pāṇḍavaśreṣṭho harṣeṇa prakṛtiṃ gataḥ 03,040.051d*0171_07 papāta pādayos tasya tataḥ prīto 'bhavad bhavaḥ 03,040.051d*0172_01 uvāca cainaṃ vacasā meghagambhīragīr haraḥ 03,040.051d*0172_02 jātavismayam ālokya tataḥ kṣīṇāṅgasaṃhatim 03,040.052 bhagavān uvāca 03,040.052a bho bho phalguna tuṣṭo 'smi karmaṇāpratimena te 03,040.052c śauryeṇānena dhṛtyā ca kṣatriyo nāsti te samaḥ 03,040.053a samaṃ tejaś ca vīryaṃ ca mamādya tava cānagha 03,040.053c prītas te 'haṃ mahābāho paśya māṃ puruṣarṣabha 03,040.054a dadāni te viśālākṣa cakṣuḥ pūrvaṛṣir bhavān 03,040.054c vijeṣyasi raṇe śatrūn api sarvān divaukasaḥ 03,040.054d*0173_01 prītyā ca te 'haṃ dāsyāmi yad astram anivāritam 03,040.054d*0173_02 tvaṃ hi śakto madīyaṃ tac chastraṃ dhārayituṃ kṣaṇāt 03,040.055 vaiśaṃpāyana uvāca 03,040.055a tato devaṃ mahādevaṃ giriśaṃ śūlapāṇinam 03,040.055c dadarśa phalgunas tatra saha devyā mahādyutim 03,040.056a sa jānubhyāṃ mahīṃ gatvā śirasā praṇipatya ca 03,040.056c prasādayām āsa haraṃ pārthaḥ parapuraṃjayaḥ 03,040.057 arjuna uvāca 03,040.057a kapardin sarvabhūteśa bhaganetranipātana 03,040.057c vyatikramaṃ me bhagavan kṣantum arhasi śaṃkara 03,040.057d*0174_01 devadeva mahādeva nīlagrīva jaṭādhara 03,040.057d*0174_02 kāraṇānāṃ ca paramaṃ jāne tvāṃ tryambakaṃ vibhum 03,040.057d*0174_03 devānāṃ ca gatiṃ devaṃ tvatprasūtam idaṃ jagat 03,040.057d*0174_04 ajeyas tvaṃ tribhir lokaiḥ sadevāsuramānuṣaiḥ 03,040.057d*0174_05 śivāya viṣṇurūpāya viṣṇave śivarūpiṇe 03,040.057d*0174_06 dakṣayajñavināśāya harirudrāya vai namaḥ 03,040.057d*0174_07 lalāṭākṣāya śarvāya mīḍhuṣe śūlapāṇaye 03,040.057d*0174_08 pinākagoptre sūryāya mārjālīyāya vedhase 03,040.057d*0174_09 prasādaye tvāṃ bhagavan sarvabhūtamaheśvara 03,040.057d*0174_10 gaṇeśaṃ jagataḥ śaṃbhuṃ lokakāraṇakāraṇam 03,040.057d*0174_11 pradhānapuruṣātītaṃ paraṃ sūkṣmataraṃ haram 03,040.058a bhavagaddarśanākāṅkṣī prāpto 'smīmaṃ mahāgirim 03,040.058c dayitaṃ tava deveśa tāpasālayam uttamam 03,040.059a prasādaye tvāṃ bhagavan sarvabhūtanamaskṛta 03,040.059c na me syād aparādho 'yaṃ mahādevātisāhasāt 03,040.060a kṛto mayā yad ajñānād vimardo 'yaṃ tvayā saha 03,040.060c śaraṇaṃ saṃprapannāya tat kṣamasvādya śaṃkara 03,040.061 vaiśaṃpāyana uvāca 03,040.061a tam uvāca mahātejāḥ prahasya vṛṣabhadhvajaḥ 03,040.061c pragṛhya ruciraṃ bāhuṃ kṣāntam ity eva phalgunam 03,040.061d*0175_01 pariṣvajya ca bāhubhyāṃ prītātmā bhagavān haraḥ 03,040.061d*0175_02 punaḥ pārthaṃ sāntvapūrvam uvāca vṛṣabhadhvajaḥ 03,040.061d*0176_01 gaṅgāṅkitajaṭaḥ śarvaḥ pārthasyāmitatejasaḥ 03,040.061d*0176_02 pragṛhya ruciraṃ bāhuṃ vṛttaṃ tāmratalāṅgulim 03,041.001 bhagavān uvāca 03,041.001a naras tvaṃ pūrvadehe vai nārāyaṇasahāyavān 03,041.001c badaryāṃ taptavān ugraṃ tapo varṣāyutān bahūn 03,041.002a tvayi vā paramaṃ tejo viṣṇau vā puruṣottame 03,041.002c yuvābhyāṃ puruṣāgryābhyāṃ tejasā dhāryate jagat 03,041.003a śakrābhiṣeke sumahad dhanur jaladanisvanam 03,041.003c pragṛhya dānavāḥ śastās tvayā kṛṣṇena ca prabho 03,041.004a etat tad eva gāṇḍīvaṃ tava pārtha karocitam 03,041.004c māyām āsthāya yad grastaṃ mayā puruṣasattama 03,041.004e tūṇau cāpy akṣayau bhūyas tava pārtha yathocitau 03,041.004f*0177_01 bhaviṣyati śarīraṃ ca nīrujaṃ kurunandana 03,041.005a prītimān asmi vai pārtha tava satyaparākrama 03,041.005c gṛhāṇa varam asmattaḥ kāṅkṣitaṃ yan nararṣabha 03,041.006a na tvayā sadṛśaḥ kaś cit pumān martyeṣu mānada 03,041.006c divi vā vidyate kṣatraṃ tvatpradhānam ariṃdama 03,041.007 arjuna uvāca 03,041.007a bhagavan dadāsi cen mahyaṃ kāmaṃ prītyā vṛṣadhvaja 03,041.007c kāmaye divyam astraṃ tad ghoraṃ pāśupataṃ prabho 03,041.008a yat tad brahmaśiro nāma raudraṃ bhīmaparākramam 03,041.008c yugānte dāruṇe prāpte kṛtsnaṃ saṃharate jagat 03,041.008d*0178_01 karṇabhīṣmakṛpadroṇair bhavitā tu mahāhavaḥ 03,041.008d*0178_02 tvatprasādān mahādeva jayeyaṃ tān yathā yudhi 03,041.008d*0179_01 brahmāstrajñānasaṃpannair bhavitā me mahāhavaḥ 03,041.009a daheyaṃ yena saṃgrāme dānavān rākṣasāṃs tathā 03,041.009c bhūtāni ca piśācāṃś ca gandharvān atha pannagān 03,041.010a yataḥ śūlasahasrāṇi gadāś cograpradarśanāḥ 03,041.010c śarāś cāśīviṣākārāḥ saṃbhavanty anumantritāḥ 03,041.011a yudhyeyaṃ yena bhīṣmeṇa droṇena ca kṛpeṇa ca 03,041.011c sūtaputreṇa ca raṇe nityaṃ kaṭukabhāṣiṇā 03,041.012a eṣa me prathamaḥ kāmo bhagavan bhaganetrahan 03,041.012c tvatprasādād vinirvṛttaḥ samarthaḥ syām ahaṃ yathā 03,041.013 bhagavān uvāca 03,041.013a dadāni te 'straṃ dayitam ahaṃ pāśupataṃ mahat 03,041.013c samartho dhāraṇe mokṣe saṃhāre cāpi pāṇḍava 03,041.014a naitad veda mahendro 'pi na yamo na ca yakṣarāṭ 03,041.014c varuṇo vātha vā vāyuḥ kuto vetsyanti mānavāḥ 03,041.015a na tv etat sahasā pārtha moktavyaṃ puruṣe kva cit 03,041.015c jagad vinirdahet sarvam alpatejasi pātitam 03,041.016a avadhyo nāma nāsty asya trailokye sacarācare 03,041.016c manasā cakṣuṣā vācā dhanuṣā ca nipātyate 03,041.017 vaiśaṃpāyana uvāca 03,041.017a tac chrutvā tvaritaḥ pārthaḥ śucir bhūtvā samāhitaḥ 03,041.017c upasaṃgṛhya viśveśam adhīṣveti ca so 'bravīt 03,041.018a tatas tv adhyāpayām āsa sarahasya nivartanam 03,041.018c tad astraṃ pāṇḍavaśreṣṭhaṃ mūrtimantam ivāntakam 03,041.019a upatasthe mahātmānaṃ yathā tryakṣam umāpatim 03,041.019c pratijagrāha tac cāpi prītimān arjunas tadā 03,041.020a tataś cacāla pṛthivī saparvatavanadrumā 03,041.020c sasāgaravanoddeśā sagrāmanagarākarā 03,041.021a śaṅkhadundubhighoṣāś ca bherīṇāṃ ca sahasraśaḥ 03,041.021c tasmin muhūrte saṃprāpte nirghātaś ca mahān abhūt 03,041.022a athāstraṃ jājvalad ghoraṃ pāṇḍavasyāmitaujasaḥ 03,041.022c mūrtimad viṣṭhitaṃ pārśve dadṛśur devadānavāḥ 03,041.023a spṛṣṭasya ca tryambakena phalgunasyāmitaujasaḥ 03,041.023c yat kiṃ cid aśubhaṃ dehe tat sarvaṃ nāśam eyivat 03,041.024a svargaṃ gacchety anujñātas tryambakena tadārjunaḥ 03,041.024c praṇamya śirasā pārthaḥ prāñjalir devam aikṣata 03,041.025a tataḥ prabhus tridivanivāsināṃ vaśī; mahāmatir giriśa umāpatiḥ śivaḥ 03,041.025c dhanur mahad ditijapiśācasūdanaṃ; dadau bhavaḥ puruṣavarāya gāṇḍivam 03,041.026a tataḥ śubhaṃ girivaram īśvaras tadā; sahomayā sitataṭasānukandaram 03,041.026c vihāya taṃ patagamaharṣisevitaṃ; jagāma khaṃ puruṣavarasya paśyataḥ 03,042.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,042.001a tasya saṃpaśyatas tv eva pinākī vṛṣabhadhvajaḥ 03,042.001c jagāmādarśanaṃ bhānur lokasyevāstam eyivān 03,042.002a tato 'rjunaḥ paraṃ cakre vismayaṃ paravīrahā 03,042.002c mayā sākṣān mahādevo dṛṣṭa ity eva bhārata 03,042.003a dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi yan mayā tryambako haraḥ 03,042.003c pinākī varado rūpī dṛṣṭaḥ spṛṣṭaś ca pāṇinā 03,042.004a kṛtārthaṃ cāvagacchāmi param ātmānam ātmanā 03,042.004c śatrūṃś ca vijitān sarvān nirvṛttaṃ ca prayojanam 03,042.004d*0180_01 ity evaṃ cintayānasya pārthasyāmitatejasaḥ 03,042.005a tato vaiḍūryavarṇābho bhāsayan sarvato diśaḥ 03,042.005c yādogaṇavṛtaḥ śrīmān ājagāma jaleśvaraḥ 03,042.006a nāgair nadair nadībhiś ca daityaiḥ sādhyaiś ca daivataiḥ 03,042.006c varuṇo yādasāṃ bhartā vaśī taṃ deśam āgamat 03,042.007a atha jāmbūnadavapur vimānena mahārciṣā 03,042.007c kuberaḥ samanuprāpto yakṣair anugataḥ prabhuḥ 03,042.008a vidyotayann ivākāśam adbhutopamadarśanaḥ 03,042.008c dhanānām īśvaraḥ śrīmān arjunaṃ draṣṭum āgataḥ 03,042.009a tathā lokāntakṛc chrīmān yamaḥ sākṣāt pratāpavān 03,042.009c mūrty amūrtidharaiḥ sārdhaṃ pitṛbhir lokabhāvanaiḥ 03,042.010a daṇḍapāṇir acintyātmā sarvabhūtavināśakṛt 03,042.010c vaivasvato dharmarājo vimānenāvabhāsayan 03,042.011a trīṃl lokān guhyakāṃś caiva gandharvāṃś ca sapannagān 03,042.011c dvitīya iva mārtaṇḍo yugānte samupasthite 03,042.012a bhānumanti vicitrāṇi śikharāṇi mahāgireḥ 03,042.012c samāsthāyārjunaṃ tatra dadṛśus tapasānvitam 03,042.013a tato muhūrtād bhagavān airāvataśirogataḥ 03,042.013c ājagāma sahendrāṇyā śakraḥ suragaṇair vṛtaḥ 03,042.014a pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani 03,042.014c śuśubhe tārakārājaḥ sitam abhram ivāsthitaḥ 03,042.015a saṃstūyamāno gandharvair ṛṣibhiś ca tapodhanaiḥ 03,042.015c śṛṅgaṃ gireḥ samāsādya tasthau sūrya ivoditaḥ 03,042.016a atha meghasvano dhīmān vyājahāra śubhāṃ giram 03,042.016c yamaḥ paramadharmajño dakṣiṇāṃ diśam āsthitaḥ 03,042.017a arjunārjuna paśyāsmāṃl lokapālān samāgatān 03,042.017c dṛṣṭiṃ te vitarāmo 'dya bhavān arho hi darśanam 03,042.018a pūrvarṣir amitātmā tvaṃ naro nāma mahābalaḥ 03,042.018c niyogād brahmaṇas tāta martyatāṃ samupāgataḥ 03,042.018e tvaṃ vāsavasamudbhūto mahāvīryaparākramaḥ 03,042.018f*0181_01 bhīṣmaḥ paramadharmātmā saṃsādhyaś ca raṇe 'nagha 03,042.018f*0182_01 tvayā saha samudbhūto mahāvīryaḥ pitāmahaḥ 03,042.019a kṣatraṃ cāgnisamasparśaṃ bhāradvājena rakṣitam 03,042.019c dānavāś ca mahāvīryā ye manuṣyatvam āgatāḥ 03,042.019e nivātakavacāś caiva saṃsādhyāḥ kurunandana 03,042.020a pitur mamāṃśo devasya sarvalokapratāpinaḥ 03,042.020c karṇaḥ sa sumahāvīryas tvayā vadhyo dhanaṃjaya 03,042.021a aṃśāś ca kṣitisaṃprāptā devagandharvarakṣasām 03,042.021c tayā nipātitā yuddhe svakarmaphalanirjitām 03,042.021e gatiṃ prāpsyanti kaunteya yathāsvam arikarśana 03,042.022a akṣayā tava kīrtiś ca loke sthāsyati phalguna 03,042.022c tvayā sākṣān mahādevas toṣito hi mahāmṛdhe 03,042.022e laghvī vasumatī cāpi kartavyā viṣṇunā saha 03,042.023a gṛhāṇāstraṃ mahābāho daṇḍam aprativāraṇam 03,042.023c anenāstreṇa sumahat tvaṃ hi karma kariṣyasi 03,042.024a pratijagrāha tat pārtho vidhivat kurunandanaḥ 03,042.024c samantraṃ sopacāraṃ ca samokṣaṃ sanivartanam 03,042.025a tato jaladharaśyāmo varuṇo yādasāṃ patiḥ 03,042.025c paścimāṃ diśam āsthāya giram uccārayan prabhuḥ 03,042.026a pārtha kṣatriyamukhyas tvaṃ kṣatradharme vyavasthitaḥ 03,042.026c paśya māṃ pṛthutāmrākṣa varuṇo 'smi jaleśvaraḥ 03,042.027a mayā samudyatān pāśān vāruṇān anivāraṇān 03,042.027c pratigṛhṇīṣva kaunteya sarahasyanivartanān 03,042.028a ebhis tadā mayā vīra saṃgrāme tārakāmaye 03,042.028c daiteyānāṃ sahasrāṇi saṃyatāni mahātmanām 03,042.029a tasmād imān mahāsattva matprasādāt samutthitān 03,042.029c gṛhāṇa na hi te mucyed antako 'py ātatāyinaḥ 03,042.030a anena tvaṃ yadāstreṇa saṃgrāme vicariṣyasi 03,042.030c tadā niḥkṣatriyā bhūmir bhaviṣyati na saṃśayaḥ 03,042.030d*0183_01 tatas tān vāruṇān divyān astrān astravidāṃ varaḥ 03,042.030d*0183_02 pratijagrāha vidhivad varuṇād vāsavis tadā 03,042.031a tataḥ kailāsanilayo dhanādhyakṣo 'bhyabhāṣata 03,042.031c datteṣv astreṣu divyeṣu varuṇena yamena ca 03,042.031d*0184_01 prīto 'ham api te prājña pāṇḍaveya mahābala 03,042.031d*0184_02 tvayā saha samāgamya ajitena tathaiva ca 03,042.032a savyasācin mahābāho pūrvadeva sanātana 03,042.032c sahāsmābhir bhavāñ śrāntaḥ purākalpeṣu nityaśaḥ 03,042.032d*0185_01 darśanāt te tv idaṃ divyaṃ pradiśāmi nararṣabha 03,042.032d*0185_02 amanuṣyān mahābāho durjayān api jeṣyasi 03,042.033a matto 'pi tvaṃ gṛhāṇāstram antardhānaṃ priyaṃ mama 03,042.033b*0186_01 gṛhṇātv astram anuttamam 03,042.033b*0186_02 anena tvam anīkāni dhārtarāṣṭrasya dhakṣyasi 03,042.033b*0186_03 tad idaṃ pratigṛhṇīṣva 03,042.033c ojastejodyutiharaṃ prasvāpanam arātihan 03,042.033d*0187_01 mahātmanā śaṃkareṇa tripuraṃ nihataṃ yadā 03,042.033d*0187_02 tadaitad astraṃ nirmuktaṃ yena dagdhā mahāsurāḥ 03,042.033d*0187_03 tvadartham udyataṃ cedaṃ mayā satyaparākrama 03,042.033d*0187_04 tvam arho dhāraṇe cāsya merupratimagaurava 03,042.034a tato 'rjuno mahābāhur vidhivat kurunandanaḥ 03,042.034c kauberam api jagrāha divyam astraṃ mahābalaḥ 03,042.035a tato 'bravīd devarājaḥ pārtham akliṣṭakāriṇam 03,042.035c sāntvayañ ślakṣṇayā vācā meghadundubhinisvanaḥ 03,042.036a kuntīmātar mahābāho tvam īśānaḥ purātanaḥ 03,042.036c parāṃ siddhim anuprāptaḥ sākṣād devagatiṃ gataḥ 03,042.037a devakāryaṃ hi sumahat tvayā kāryam ariṃdama 03,042.037c āroḍhavyas tvayā svargaḥ sajjībhava mahādyute 03,042.038a ratho mātalisaṃyukta āgantā tvatkṛte mahīm 03,042.038c tatra te 'haṃ pradāsyāmi divyāny astrāṇi kaurava 03,042.039a tān dṛṣṭvā lokapālāṃs tu sametān girimūrdhani 03,042.039c jagāma vismayaṃ dhīmān kuntīputro dhanaṃjayaḥ 03,042.040a tato 'rjuno mahātejā lokapālān samāgatān 03,042.040c pūjayām āsa vidhivad vāgbhir adbhiḥ phalair api 03,042.041a tataḥ pratiyayur devāḥ pratipūjya dhanaṃjayam 03,042.041c yathāgatena vibudhāḥ sarve kāmamanojavāḥ 03,042.042a tato 'rjuno mudaṃ lebhe labdhāstraḥ puruṣarṣabhaḥ 03,042.042c kṛtārtham iva cātmānaṃ sa mene pūrṇamānasaḥ 03,043.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,043.001a gateṣu lokapāleṣu pārthaḥ śatrunibarhaṇaḥ 03,043.001c cintayām āsa rājendra devarājarathāgamam 03,043.002a tataś cintayamānasya guḍākeśasya dhīmataḥ 03,043.002c ratho mātalisaṃyukta ājagāma mahāprabhaḥ 03,043.003a nabho vitimiraṃ kurvañ jaladān pāṭayann iva 03,043.003c diśaḥ saṃpūrayan nādair mahāmegharavopamaiḥ 03,043.004a asayaḥ śaktayo bhīmā gadāś cograpradarśanāḥ 03,043.004c divyaprabhāvāḥ prāsāś ca vidyutaś ca mahāprabhāḥ 03,043.005a tathaivāśanayas tatra cakrayuktā huḍāguḍāḥ 03,043.005c vāyusphoṭāḥ sanirghātā barhimeghanibhasvanāḥ 03,043.006a tatra nāgā mahākāyā jvalitāsyāḥ sudāruṇāḥ 03,043.006c sitābhrakūṭapratimāḥ saṃhatāś ca yathopalāḥ 03,043.007a daśa vājisahasrāṇi harīṇāṃ vātaraṃhasām 03,043.007c vahanti yaṃ netramuṣaṃ divyaṃ māyāmayaṃ ratham 03,043.008a tatrāpaśyan mahānīlaṃ vaijayantaṃ mahāprabham 03,043.008c dhvajam indīvaraśyāmaṃ vaṃśaṃ kanakabhūṣaṇam 03,043.009a tasmin rathe sthitaṃ sūtaṃ taptahemavibhūṣitam 03,043.009c dṛṣṭvā pārtho mahābāhur devam evānvatarkayat 03,043.010a tathā tarkayatas tasya phalgunasyātha mātaliḥ 03,043.010c saṃnataḥ praśrito bhūtvā vākyam arjunam abravīt 03,043.011a bho bho śakrātmaja śrīmāñ śakras tvāṃ draṣṭum icchati 03,043.011c ārohatu bhavāñ śīghraṃ ratham indrasya saṃmatam 03,043.012a āha mām amaraśreṣṭhaḥ pitā tava śatakratuḥ 03,043.012c kuntīsutam iha prāptaṃ paśyantu tridaśālayāḥ 03,043.013a eṣa śakraḥ parivṛto devair ṛṣigaṇais tathā 03,043.013c gandharvair apsarobhiś ca tvāṃ didṛkṣuḥ pratīkṣate 03,043.014a asmāl lokād devalokaṃ pākaśāsanaśāsanāt 03,043.014c āroha tvaṃ mayā sārdhaṃ labdhāstraḥ punar eṣyasi 03,043.015 arjuna uvāca 03,043.015a mātale gaccha śīghraṃ tvam ārohasva rathottamam 03,043.015c rājasūyāśvamedhānāṃ śatair api sudurlabham 03,043.016a pārthivaiḥ sumahābhāgair yajvabhir bhūridakṣiṇaiḥ 03,043.016c daivatair vā samāroḍhuṃ dānavair vā rathottamam 03,043.017a nātaptatapasā śakya eṣa divyo mahārathaḥ 03,043.017c draṣṭuṃ vāpy atha vā spraṣṭum āroḍhuṃ kuta eva tu 03,043.018a tvayi pratiṣṭhite sādho rathasthe sthiravājini 03,043.018c paścād aham athārokṣye sukṛtī satpathaṃ yathā 03,043.019 vaiśaṃpāyana uvāca 03,043.019a tasya tad vacanaṃ śrutvā mātaliḥ śakrasārathiḥ 03,043.019c āruroha rathaṃ śīghraṃ hayān yeme ca raśmibhiḥ 03,043.020a tato 'rjuno hṛṣṭamanā gaṅgāyām āplutaḥ śuciḥ 03,043.020c jajāpa japyaṃ kaunteyo vidhivat kurunandanaḥ 03,043.021a tataḥ pitṝn yathānyāyaṃ tarpayitvā yathāvidhi 03,043.021c mandaraṃ śailarājaṃ tam āpraṣṭum upacakrame 03,043.022a sādhūnāṃ dharmaśīlānāṃ munīnāṃ puṇyakarmaṇām 03,043.022c tvaṃ sadā saṃśrayaḥ śaila svargamārgābhikāṅkṣiṇām 03,043.023a tvatprasādāt sadā śaila brāhmaṇāḥ kṣatriyā viśaḥ 03,043.023c svargaṃ prāptāś caranti sma devaiḥ saha gatavyathāḥ 03,043.024a adrirāja mahāśaila munisaṃśraya tīrthavan 03,043.024c gacchāmy āmantrayāmi tvāṃ sukham asmy uṣitas tvayi 03,043.025a tava sānūni kuñjāś ca nadyaḥ prasravaṇāni ca 03,043.025c tīrthāni ca supuṇyāni mayā dṛṣṭāny anekaśaḥ 03,043.025d*0188_01 phalāni ca sugandhīni bhakṣitāni tatas tataḥ 03,043.025d*0188_02 susugandhāś ca vāryoghās tvac charīraviniḥsṛtāḥ 03,043.025d*0188_03 amṛtāsvādanīyā me pītāḥ prasravaṇodakāḥ 03,043.025d*0188_04 śiśur yathā pitur aṅke susukhaṃ vartate naga 03,043.025d*0188_05 tathā tavāṅke lalitaṃ śailarāja mayā prabho 03,043.025d*0188_06 apsarogaṇasaṃkīrṇe brahmaghoṣānunādite 03,043.025d*0188_07 sukham asmy uṣitaḥ śaila tava sānuṣu nityadā 03,043.026a evam uktvārjunaḥ śailam āmantrya paravīrahā 03,043.026c āruroha rathaṃ divyaṃ dyotayann iva bhāskaraḥ 03,043.027a sa tenādityarūpeṇa divyenādbhutakarmaṇā 03,043.027c ūrdhvam ācakrame dhīmān prahṛṣṭaḥ kurunandanaḥ 03,043.028a so 'darśanapathaṃ yātvā martyānāṃ bhūmicāriṇām 03,043.028c dadarśādbhutarūpāṇi vimānāni sahasraśaḥ 03,043.029a na tatra sūryaḥ somo vā dyotate na ca pāvakaḥ 03,043.029c svayaiva prabhayā tatra dyotante puṇyalabdhayā 03,043.030a tārārūpāṇi yānīha dṛśyante dyutimanti vai 03,043.030c dīpavad viprakṛṣṭatvād aṇūni sumahānty api 03,043.031a tāni tatra prabhāsvanti rūpavanti ca pāṇḍavaḥ 03,043.031c dadarśa sveṣu dhiṣṇyeṣu dīptimanti svayārciṣā 03,043.032a tatra rājarṣayaḥ siddhā vīrāś ca nihatā yudhi 03,043.032c tapasā ca jitasvargāḥ saṃpetuḥ śatasaṃghaśaḥ 03,043.033a gandharvāṇāṃ sahasrāṇi sūryajvalanatejasām 03,043.033c guhyakānām ṛṣīṇāṃ ca tathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ 03,043.034a lokān ātmaprabhān paśyan phalguno vismayānvitaḥ 03,043.034c papraccha mātaliṃ prītyā sa cāpy enam uvāca ha 03,043.035a ete sukṛtinaḥ pārtha sveṣu dhiṣṇyeṣv avasthitāḥ 03,043.035c yān dṛṣṭavān asi vibho tārārūpāṇi bhūtale 03,043.036a tato 'paśyat sthitaṃ dvāri sitaṃ vaijayinaṃ gajam 03,043.036c airāvataṃ caturdantaṃ kailāsam iva śṛṅgiṇam 03,043.037a sa siddhamārgam ākramya kurupāṇḍavasattamaḥ 03,043.037c vyarocata yathā pūrvaṃ māndhātā pārthivottamaḥ 03,043.038a aticakrāma lokān sa rājñāṃ rājīvalocanaḥ 03,043.038b*0189_01 evaṃ sa saṃkramaṃs tatra svargaloke mahāyaśāḥ 03,043.038c tato dadarśa śakrasya purīṃ tām amarāvatīm 03,044.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,044.001a sa dadarśa purīṃ ramyāṃ siddhacāraṇasevitām 03,044.001c sarvartukusumaiḥ puṇyaiḥ pādapair upaśobhitām 03,044.002a tatra saugandhikānāṃ sa drumāṇāṃ puṇyagandhinām 03,044.002c upavījyamāno miśreṇa vāyunā puṇyagandhinā 03,044.003a nandanaṃ ca vanaṃ divyam apsarogaṇasevitam 03,044.003c dadarśa divyakusumair āhvayadbhir iva drumaiḥ 03,044.004a nātaptatapasā śakyo draṣṭuṃ nānāhitāgninā 03,044.004c sa lokaḥ puṇyakartṝṇāṃ nāpi yuddhaparāṅmukhaiḥ 03,044.005a nāyajvabhir nānṛtakair na vedaśrutivarjitaiḥ 03,044.005c nānāplutāṅgais tīrtheṣu yajñadānabahiṣkṛtaiḥ 03,044.006a nāpi yajñahanaiḥ kṣudrair draṣṭuṃ śakyaḥ kathaṃ cana 03,044.006c pānapair gurutalpaiś ca māṃsādair vā durātmabhiḥ 03,044.007a sa tad divyaṃ vanaṃ paśyan divyagītanināditam 03,044.007c praviveśa mahābāhuḥ śakrasya dayitāṃ purīm 03,044.008a tatra devavimānāni kāmagāni sahasraśaḥ 03,044.008c saṃsthitāny abhiyātāni dadarśāyutaśas tadā 03,044.009a saṃstūyamāno gandharvair apsarobhiś ca pāṇḍavaḥ 03,044.009c puṣpagandhavahaiḥ puṇyair vāyubhiś cānuvījitaḥ 03,044.009d*0190_01 puṣpotkaraiḥ śubhaiḥ so 'tha kīryamāṇo nararṣabhaḥ 03,044.010a tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāś ca paramarṣayaḥ 03,044.010c hṛṣṭāḥ saṃpūjayām āsuḥ pārtham akliṣṭakāriṇam 03,044.011a āśīrvādaiḥ stūyamāno divyavāditranisvanaiḥ 03,044.011c pratipede mahābāhuḥ śaṅkhadundubhināditam 03,044.012a nakṣatramārgaṃ vipulaṃ suravīthīti viśrutam 03,044.012c indrājñayā yayau pārthaḥ stūyamānaḥ samantataḥ 03,044.013a tatra sādhyās tathā viśve maruto 'thāśvināv api 03,044.013c ādityā vasavo rudrās tathā brahmarṣayo 'malāḥ 03,044.014a rājarṣayaś ca bahavo dilīpapramukhā nṛpāḥ 03,044.014c tumburur nāradaś caiva gandharvau ca hahāhuhū 03,044.015a tān sarvān sa samāgamya vidhivat kurunandanaḥ 03,044.015c tato 'paśyad devarājaṃ śatakratum ariṃdamam 03,044.016a tataḥ pārtho mahābāhur avatīrya rathottamāt 03,044.016c dadarśa sākṣād devendraṃ pitaraṃ pākaśāsanam 03,044.017a pāṇḍureṇātapatreṇa hemadaṇḍena cāruṇā 03,044.017c divyagandhādhivāsena vyajanena vidhūyatā 03,044.018a viśvāvasuprabhṛtibhir gandharvaiḥ stutivandanaiḥ 03,044.018c stūyamānaṃ dvijāgryaiś ca ṛgyajuḥsāmasaṃstavaiḥ 03,044.019a tato 'bhigamya kaunteyaḥ śirasābhyanamad balī 03,044.019c sa cainam anuvṛttābhyāṃ bhujābhyāṃ pratyagṛhṇata 03,044.020a tataḥ śakrāsane puṇye devarājarṣipūjite 03,044.020c śakraḥ pāṇau gṛhītvainam upāveśayad antike 03,044.021a mūrdhni cainam upāghrāya devendraḥ paravīrahā 03,044.021c aṅkam āropayām āsa praśrayāvanataṃ tadā 03,044.022a sahasrākṣaniyogāt sa pārthaḥ śakrāsanaṃ tadā 03,044.022c adhyakrāmad ameyātmā dvitīya iva vāsavaḥ 03,044.023a tataḥ premṇā vṛtraśatrur arjunasya śubhaṃ mukham 03,044.023c pasparśa puṇyagandhena kareṇa parisāntvayan 03,044.023d*0191_01 divyakāntākarāhūtavālavyajanamārutaiḥ 03,044.024a parimārjamānaḥ śanakair bāhū cāsyāyatau śubhau 03,044.024c jyāśarakṣepakaṭhinau stambhāv iva hiraṇmayau 03,044.025a vajragrahaṇacihnena kareṇa balasūdanaḥ 03,044.025c muhur muhur vajradharo bāhū saṃsphālayañ śanaiḥ 03,044.026a smayann iva guḍākeśaṃ prekṣamāṇaḥ sahasradṛk 03,044.026c harṣeṇotphullanayano na cātṛpyata vṛtrahā 03,044.027a ekāsanopaviṣṭau tau śobhayāṃ cakratuḥ sabhām 03,044.027c sūryācandramasau vyomni caturdaśyām ivoditau 03,044.028a tatra sma gāthā gāyanti sāmnā paramavalgunā 03,044.028c gandharvās tumburuśreṣṭhāḥ kuśalā gītasāmasu 03,044.029a ghṛtācī menakā rambhā pūrvacittiḥ svayaṃprabhā 03,044.029c urvaśī miśrakeśī ca ḍuṇḍur gaurī varūthinī 03,044.030a gopālī sahajanyā ca kumbhayoniḥ prajāgarā 03,044.030c citrasenā citralekhā sahā ca madhurasvarā 03,044.031a etāś cānyāś ca nanṛtus tatra tatra varāṅganāḥ 03,044.031c cittapramathane yuktāḥ siddhānāṃ padmalocanāḥ 03,044.032a mahākaṭitaṭaśroṇyaḥ kampamānaiḥ payodharaiḥ 03,044.032c kaṭākṣahāvamādhuryaiś cetobuddhimanoharāḥ 03,045.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,045.001a tato devāḥ sagandharvāḥ samādāyārghyam uttamam 03,045.001c śakrasya matam ājñāya pārtham ānarcur añjasā 03,045.002a pādyam ācamanīyaṃ ca pratigrāhya nṛpātmajam 03,045.002c praveśayām āsur atho puraṃdaraniveśanam 03,045.003a evaṃ saṃpūjito jiṣṇur uvāsa bhavane pituḥ 03,045.003c upaśikṣan mahāstrāṇi sasaṃhārāṇi pāṇḍavaḥ 03,045.004a śakrasya hastād dayitaṃ vajram astraṃ durutsaham 03,045.004c aśanīś ca mahānādā meghabarhiṇalakṣaṇāḥ 03,045.005a gṛhītāstras tu kaunteyo bhrātṝn sasmāra pāṇḍavaḥ 03,045.005c puraṃdaraniyogāc ca pañcābdam avasat sukhī 03,045.006a tataḥ śakro 'bravīt pārthaṃ kṛtāstraṃ kāla āgate 03,045.006c nṛttaṃ gītaṃ ca kaunteya citrasenād avāpnuhi 03,045.007a vāditraṃ devavihitaṃ nṛloke yan na vidyate 03,045.007c tad arjayasva kaunteya śreyo vai te bhaviṣyati 03,045.008a sakhāyaṃ pradadau cāsya citrasenaṃ puraṃdaraḥ 03,045.008c sa tena saha saṃgamya reme pārtho nirāmayaḥ 03,045.008d*0192_01 gītavāditranṛtyāni bhūya evādideśa ha 03,045.008d*0192_02 tathāpi nālabhac charma tarasvī dyūtakāritam 03,045.008d*0192_03 duḥśāsanavadhāmarṣī śakuneḥ saubalasya ca 03,045.008d*0192_04 tatas tenātulāṃ prītim upagamya kva cit kva cit 03,045.008d*0192_05 gāndharvam atulaṃ nṛtyaṃ vāditraṃ copalabdhavān 03,045.008d*0192_06 sa śikṣito nṛtyaguṇān anekān 03,045.008d*0192_07 vāditragītārthaguṇāṃś ca sarvān 03,045.008d*0192_08 na śarma lebhe paravīrahantā 03,045.008d*0192_09 bhrātṝn smaran mātaraṃ caiva kuntīm 03,045.008d*0192a_01 tad indras tasya vijñāya cikīrṣitam anuttamam 03,045.008d@006_0000 vaiśaṃpāyana uvāca 03,045.008d@006_0001 ādāv evātha taṃ śakraś citrasenaṃ raho 'bravīt 03,045.008d@006_0002 pārthasya cakṣur urvaśyāṃ saktaṃ vijñāya vāsava 03,045.008d@006_0003 gandharvarāja gacchādya prahito 'psarasāṃ varām 03,045.008d@006_0004 urvaśīṃ puruṣavyāghra sopātiṣṭhatu phālgunam 03,045.008d@006_0005 yathārcito gṛhītāstro vidyayā man niyogataḥ 03,045.008d@006_0006 tathā tvayā vidhātavyaṃ strīṣu saṅgaviśāradaḥ 03,045.008d@006_0007 evam uktas tathety uktvā so 'nujñāṃ prāpya vāsavāt 03,045.008d@006_0008 gandharvarājo 'psarasam abhyagād urvaśīṃ varām 03,045.008d@006_0009 tāṃ dṛṣṭvā vidito hṛṣṭaḥ svāgatenārcitas tayā 03,045.008d@006_0010 sukhāsīnaḥ sukhāsīnāṃ smitapūrvaṃ vaco 'bravīt 03,045.008d@006_0011 viditaṃ te 'stu suśroṇi prahito 'ham ihāgataḥ 03,045.008d@006_0012 tridivasyaikarājena tvatprasādābhinandinā 03,045.008d@006_0013 yas tu devamanuṣyeṣu prakhyātaḥ sahajair guṇaiḥ 03,045.008d@006_0014 śriyā śīlena rūpeṇa vratena ca damena ca 03,045.008d@006_0015 prakhyāto balavīryeṇa saṃmataḥ pratibhānavān 03,045.008d@006_0016 varcasvī tejasā yuktaḥ kṣamāvān vītamatsaraḥ 03,045.008d@006_0017 sāṅgopaniṣadān vedāṃś caturākhyānapañcamān 03,045.008d@006_0018 yo 'dhīte guruśuśrūṣāṃ medhāṃ cāṣṭaguṇāśrayām 03,045.008d@006_0019 brahmacaryeṇa dākṣyeṇa prasavair vayasāpi ca 03,045.008d@006_0020 eko vai rakṣitā caiva tridivaṃ maghavān iva 03,045.008d@006_0021 akatthano mānayitā sthūlalakṣyaḥ priyaṃvadaḥ 03,045.008d@006_0022 suhṛdaś cānnapānena vividhenābhivarṣati 03,045.008d@006_0023 satyavāk pūjito vaktā rūpavān anahaṃkṛtaḥ 03,045.008d@006_0024 bhaktānukampī kāntaś ca priyaś ca sthirasaṃgaraḥ 03,045.008d@006_0025 prārthanīyair guṇagaṇair mahendravaruṇopamaḥ 03,045.008d@006_0026 viditas te 'rjuno vīraḥ sa svargaphalam āpnuyāt 03,045.008d@006_0027 tava śakrābhyanujñātaḥ pādāv adya prapadyatām 03,045.008d@006_0028 tad evaṃ kuru kalyāṇi prapannas tvāṃ dhanaṃjayaḥ 03,045.008d@006_0029 evam uktā smitaṃ kṛtvā saṃmānaṃ bahumanya ca 03,045.008d@006_0030 pratyuvācorvaśī prītā citrasenam aninditā 03,045.008d@006_0031 yas tv asya kathitaḥ satyo guṇoddeśas tvayā mama 03,045.008d@006_0032 taṃ śrutvāvyathayaṃ puṃso vṛṇuyāṃ kim ato 'rjunam 03,045.008d@006_0033 mahendrasya niyogena tvattaḥ saṃpraṇayena ca 03,045.008d@006_0034 tasya cāhaṃ guṇaughena phālgune jātamanmathā 03,045.008d@006_0035 vaiśaṃpāyana uvāca 03,045.008d@006_0035 gaccha tvaṃ hi yathākāmam āgamiṣyāmy ahaṃ sukham 03,045.008d@006_0036 tato visṛjya gandharvaṃ kṛtakṛtyaṃ śucismitā 03,045.008d@006_0037 urvaśī cākarot snānaṃ pārthaprārthanalālasā 03,045.008d@006_0038 snānālaṃkaraṇair hṛdyair gandhamālyaiś ca suprabhaiḥ 03,045.008d@006_0039 dhanaṃjayasya rūpeṇa śarair manmathacoditaiḥ 03,045.008d@006_0040 atividdhena manasā manmathena pradīpitā 03,045.008d@006_0041 divyāstaraṇasaṃstīrṇe vistīrṇe śayanottame 03,045.008d@006_0042 cittasaṃkalpabhāvena sucittānanyamānasā 03,045.008d@006_0043 manorathena saṃprāptaṃ ramanty enaṃ hi phālgunaṃ 03,045.008d@006_0044 nirgamya candrodayane vigāḍhe rajanīmukhe 03,045.008d@006_0045 prasthitā sā pṛthuśroṇī pārthasya bhavanaṃ prati 03,045.008d@006_0046 mṛdukuñcitadīrgheṇa kumudotkaradhāriṇā 03,045.008d@006_0047 keśahastena lalanā jagāmātha virājatī 03,045.008d@006_0048 bhrūkṣepālāpamādhuryaiḥ kāntyā saumyatayāpi ca 03,045.008d@006_0049 śaśinaṃ vaktracandreṇa sāhvayantīva gacchatī 03,045.008d@006_0050 divyāṅgarāgau sumukhau divyacandanarūṣitau 03,045.008d@006_0051 gacchantyā hāravikacau stanau tasyā vavalgatuḥ 03,045.008d@006_0052 stanodvahanasaṃkṣobhān nāmyamānā pade pade 03,045.008d@006_0053 trivalīdāmacitreṇa madhyenātīva śobhinā 03,045.008d@006_0054 adho bhūdharavistīrṇaṃ nitambonnatapīvaram 03,045.008d@006_0055 manmathāyatanaṃ śubhraṃ rasanādāmabhūṣitam 03,045.008d@006_0056 ṛṣīṇām api divyānāṃ manovyāghātakāraṇam 03,045.008d@006_0057 sūkṣmavastradharaṃ reje jaghanaṃ niravadyavat 03,045.008d@006_0058 gūḍhagulphadharau pādau tāmrāyatatalāṅgulī 03,045.008d@006_0059 kūrmapṛṣṭhonnatau cāpi śobhete kiṅkiṇīkiṇau 03,045.008d@006_0060 sīdhupānena cālpena tuṣṭyātha madanena ca 03,045.008d@006_0061 vilāsanaiś ca vividhaiḥ prekṣaṇīyatarābhavat 03,045.008d@006_0062 siddhacāraṇagandharvaiḥ sā prayātā vilāsinī 03,045.008d@006_0063 bahvāścarye 'pi vai svarge darśanīyatamākṛtiḥ 03,045.008d@006_0064 susūkṣmeṇottarīyeṇa meghavarṇena rājatā 03,045.008d@006_0065 tanur abhrāvṛtā vyomni candralekheva gacchatī 03,045.008d@006_0066 tataḥ prāptā kṣaṇenaiva manaḥpavanagāminī 03,045.008d@006_0067 bhavanaṃ pāṇḍuputrasya phālgunasya śucismitā 03,045.008d@006_0068 tatra dvāram anuprāptā dvārasthaiś ca niveditā 03,045.008d@006_0069 arjunasya naraśreṣṭha urvaśī śubhalocanā 03,045.008d@006_0070 upātiṣṭhata tad veśma nirmalaṃ sumanoharam 03,045.008d@006_0071 sa śaṅkitamanā rājan pratyudgacchata tāṃ niśi 03,045.008d@006_0072 dṛṣṭvaiva corvaśīṃ pārtho lajjāsaṃvṛtalocanaḥ 03,045.008d@006_0073 arjuna uvāca 03,045.008d@006_0073 tadābhivādanaṃ kṛtvā gurupūjāṃ prayuktavān 03,045.008d@006_0074 abhivādaye tvāṃ śirasā pravarāpsarasāṃ vare 03,045.008d@006_0075 kim ājñāpayase devi preṣyas te 'ham upasthitaḥ 03,045.008d@006_0075 vaiśaṃpāyana uvāca 03,045.008d@006_0076 phālgunasya vacaḥ śrutvā gatasaṃjñā tadorvaśī 03,045.008d@006_0077 urvaśy uvāca 03,045.008d@006_0077 gandharvavacanaṃ sarvaṃ śrāvayām āsa taṃ tadā 03,045.008d@006_0078 yathā me citrasenena kathitaṃ manujottama 03,045.008d@006_0079 tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi yathā cāham ihāgatā 03,045.008d@006_0080 upasthāne mahendrasya vartamāne manorame 03,045.008d@006_0081 tavāgamanato vṛtte svargasya paramotsave 03,045.008d@006_0082 rudrāṇāṃ caiva sāṃnidhyam ādityānāṃ ca sarvaśaḥ 03,045.008d@006_0083 samāgame 'śvinoś caiva vasūnāṃ ca narottama 03,045.008d@006_0084 maharṣīṇāṃ ca saṃgheṣu rājarṣipravareṣu ca 03,045.008d@006_0085 siddhacāraṇayakṣeṣu mahoragagaṇeṣu ca 03,045.008d@006_0086 upaviṣṭeṣu sarveṣu sthānamānaprabhāvataḥ 03,045.008d@006_0087 ṛddhyā prajvalamāneṣu agnisomārkavarṣmasu 03,045.008d@006_0088 vīṇāsu vādyamānāsu gandharvaiḥ śakranandana 03,045.008d@006_0089 divye manorame geye pravṛtte pṛthulocana 03,045.008d@006_0090 sarvāpsaraḥsu mukhyāsu pranṛttāsu kurūdvaha 03,045.008d@006_0091 tvaṃ kilānimiṣaḥ pārtha mām ekāṃ tatra dṛṣṭavān 03,045.008d@006_0092 tatra cāvabhṛthe tasminn upasthāne divaukasām 03,045.008d@006_0093 tava pitrābhyanujñātā gatāḥ svaṃ svaṃ gṛhaṃ surāḥ 03,045.008d@006_0094 tathaivāpsarasaḥ sarvā visṛṣṭāḥ svagṛhaṃ gatāḥ 03,045.008d@006_0095 api cānyāś ca śatrughna tava pitrā visarjitāḥ 03,045.008d@006_0096 tataḥ śakreṇa saṃdiṣṭaś citraseno mamāntikam 03,045.008d@006_0097 prāptaḥ kamalapatrākṣa sa ca mām abravīd atha 03,045.008d@006_0098 tvatkṛte 'haṃ sureśena preṣito varavarṇini 03,045.008d@006_0099 priyaṃ kuru mahendrasya mama caivātmanaś ca ha 03,045.008d@006_0100 śakratulyaṃ raṇe śūraṃ rūpaudāryaguṇānvitam 03,045.008d@006_0101 pārthaṃ prārthaya suśroṇi tvam ity evaṃ tadābravīt 03,045.008d@006_0102 tato 'haṃ samanujñātā tena pitrā ca te 'nagha 03,045.008d@006_0103 tavāntikam anuprāptā śuśrūṣitum ariṃdama 03,045.008d@006_0104 tvadguṇākṛṣṭacittāham anaṅgavaśam āgatā 03,045.008d@006_0105 vaiśaṃpāyana uvāca 03,045.008d@006_0105 cirābhilaṣito vīra mamāpy eṣa manorathaḥ 03,045.008d@006_0106 tāṃ tathā bruvatīṃ śrutvā bhṛśaṃ lajjāvṛto 'rjunaḥ 03,045.008d@006_0107 uvāca karṇau hastābhyāṃ pidhāya tridaśālaye 03,045.008d@006_0108 duḥśrutaṃ me 'stu subhage yan māṃ vadasi bhāvini 03,045.008d@006_0109 gurudāraiḥ samānā me niścayena varānane 03,045.008d@006_0110 yathā kuntī mahābhāgā yathendrāṇī śacī mama 03,045.008d@006_0111 tathā tvam api kalyāṇī nātra kāryā vicāraṇā 03,045.008d@006_0112 yac cekṣitāsi vispaṣṭaṃ viśeṣeṇa mayā śubhe 03,045.008d@006_0113 tac ca kāraṇapūrvaṃ hi śṛṇu satyaṃ śucismite 03,045.008d@006_0114 iyaṃ pauravavaṃśasya jananī muditeti ha 03,045.008d@006_0115 tvām ahaṃ dṛṣṭavāṃs tatra vijñāyotphullalocanaḥ 03,045.008d@006_0116 na mām arhasi kalyāṇi anyathā dhyātum apsaraḥ 03,045.008d@006_0117 guror gurutarī me tvaṃ mama vaṃśavivardhinī 03,045.008d@006_0117 urvaśy uvāca 03,045.008d@006_0118 anāvṛtāś ca sarvāḥ sma devarājābhinandana 03,045.008d@006_0119 gurusthāne na māṃ vīra niyoktuṃ tvam ihārhasi 03,045.008d@006_0120 pūror vaṃśe hi ye putrā naptāro vā tv ihāgatāḥ 03,045.008d@006_0121 tapasā ramayanty asmān na ca teṣāṃ vyatikramaḥ 03,045.008d@006_0122 tat prasīda na mām ārtāṃ visarjayitum arhasi 03,045.008d@006_0123 hṛcchayena ca saṃtaptāṃ bhaktāṃ ca bhaja mānada 03,045.008d@006_0123 arjuna uvāca 03,045.008d@006_0124 śruṇu satyaṃ varārohe yat tvāṃ vakṣyāmy anindite 03,045.008d@006_0125 śṛṇvantu me diśaś caiva vidiśaś ca sadevatāḥ 03,045.008d@006_0126 yathā kuntī ca mādrī ca śacī caiva mamānaghe 03,045.008d@006_0127 tathā svavaṃśajananī tvaṃ hi me 'dya garīyasī 03,045.008d@006_0128 gaccha mūrdhnā prapanno 'smi pādau te varavarṇini 03,045.008d@006_0129 vaiśaṃpāyana uvāca 03,045.008d@006_0129 tvaṃ hi me mātṛvat pūjyā rakṣyo 'haṃ putravat tvayā 03,045.008d@006_0130 evam uktā tu pārthena urvaśī krodhamūrchitā 03,045.008d@006_0131 vepantī bhrukuṭīvakrā śaśāpātha dhanaṃjayam 03,045.008d@006_0131 urvaśy uvāca 03,045.008d@006_0132 tava pitrābhyanujñātāṃ svayaṃ ca gṛham āgatām 03,045.008d@006_0133 yasmān māṃ nābhinandethāḥ kāmabāṇavaśaṃ gatām 03,045.008d@006_0134 tasmāt tvaṃ nartanaḥ pārtha strīmadhye mānavarjitaḥ 03,045.008d@006_0135 vaiśaṃpāyana uvāca 03,045.008d@006_0135 apumān iti vikhyātaḥ ṣaṇḍhavad vicariṣyasi 03,045.008d@006_0136 evaṃ dattvārjune śāpaṃ sphuradoṣṭhī śvasanty atha 03,045.008d@006_0137 punaḥ pratyāgatā kṣipram urvaśī gṛham ātmanaḥ 03,045.008d@006_0138 tato 'rjunas tvaramāṇaś citrasenam ariṃdamaḥ 03,045.008d@006_0139 saṃprāpya rajanīvṛttaṃ tad urvaśyā yathā tathā 03,045.008d@006_0140 nivedayām āsa tadā citrasenāya pāṇḍavaḥ 03,045.008d@006_0141 tatra caivaṃ yathāvṛttaṃ śāpaṃ caiva punaḥ punaḥ 03,045.008d@006_0142 nyavedayac ca śakrasya citraseno 'pi sarvaśaḥ 03,045.008d@006_0143 tata ānāyya tanayaṃ vivikte harivāhanaḥ 03,045.008d@006_0144 sāntvayitvā śubhair vākyaiḥ smayamāno 'bhyabhāṣata 03,045.008d@006_0145 suputrādya pṛthā tāta tvayā putreṇa sattama 03,045.008d@006_0146 ṛṣayo 'pi hi dhairyeṇa jitā vai te mahābhuja 03,045.008d@006_0147 yat tu dattavatī śāpam urvaśī tava mānada 03,045.008d@006_0148 sa cāpi te 'rthakṛt tāta sādhakaś ca bhaviṣyati 03,045.008d@006_0149 ajñātavāso vastavyo yuṣmābhir bhūtale 'nagha 03,045.008d@006_0150 varṣe trayodaśe vīra tatra tvaṃ kṣapayiṣyasi 03,045.008d@006_0151 tena nartanaveṣeṇa apuṃstvena tathaiva ca 03,045.008d@006_0152 varṣam ekaṃ vihṛtyaiva tataḥ puṃstvam avāpsyasi 03,045.008d@006_0153 evam uktas tu śakreṇa phālgunaḥ paravīrahā 03,045.008d@006_0154 mudaṃ paramikāṃ lebhe na ca śāpaṃ vyacintayat 03,045.008d@006_0155 citrasenena sahito gandharveṇa yaśasvinā 03,045.008d@006_0156 reme sa svargabhavane pāṇḍuputro dhanaṃjayaḥ 03,045.008d@006_0157 ya idaṃ śruṇuyān nityaṃ vṛttaṃ pāṇḍusutasya vai 03,045.008d@006_0158 na tasya kāmaḥ kāmeṣu pāpakeṣu pravartate 03,045.008d@006_0159 idam amaravarātmajasya ghoraṃ 03,045.008d@006_0160 śuci caritaṃ viniśamya phālgunasya 03,045.008d@006_0161 vyapagatamadadambharāgadoṣās 03,045.008d@006_0162 tridivagatābhiramanti mānavendrāḥ 03,045.009a kadā cid aṭamānas tu maharṣir uta lomaśaḥ 03,045.009c jagāma śakrabhavanaṃ puraṃdaradidṛkṣayā 03,045.010a sa sametya namaskṛtya devarājaṃ mahāmuniḥ 03,045.010c dadarśārdhāsanagataṃ pāṇḍavaṃ vāsavasya ha 03,045.011a tataḥ śakrābhyanujñāta āsane viṣṭarottare 03,045.011c niṣasāda dvijaśreṣṭhaḥ pūjyamāno maharṣibhiḥ 03,045.012a tasya dṛṣṭvābhavad buddhiḥ pārtham indrāsane sthitam 03,045.012c kathaṃ nu kṣatriyaḥ pārthaḥ śakrāsanam avāptavān 03,045.013a kiṃ tv asya sukṛtaṃ karma lokā vā ke vinirjitāḥ 03,045.013c ya evam upasaṃprāptaḥ sthānaṃ devanamaskṛtam 03,045.014a tasya vijñāya saṃkalpaṃ śakro vṛtraniṣūdanaḥ 03,045.014c lomaśaṃ prahasan vākyam idam āha śacīpatiḥ 03,045.015a brahmarṣe śrūyatāṃ yat te manasaitad vivakṣitam 03,045.015c nāyaṃ kevalamartyo vai kṣatriyatvam upāgataḥ 03,045.016a maharṣe mama putro 'yaṃ kuntyāṃ jāto mahābhujaḥ 03,045.016c astrahetor iha prāptaḥ kasmāc cit kāraṇāntarāt 03,045.017a aho nainaṃ bhavān vetti purāṇam ṛṣisattamam 03,045.017c śṛṇu me vadato brahman yo 'yaṃ yac cāsya kāraṇam 03,045.018a naranārāyaṇau yau tau purāṇāv ṛṣisattamau 03,045.018c tāv imāv abhijānīhi hṛṣīkeśadhanaṃjayau 03,045.018d*0193_01 vikhyātau triṣu lokeṣu naranārāyaṇāv ṛṣī 03,045.018d*0193_02 kāryārtham avatīrṇau tau pṛthvīṃ puṇyapratiśrayām 03,045.019a yan na śakyaṃ surair draṣṭum ṛṣibhir vā mahātmabhiḥ 03,045.019c tad āśramapadaṃ puṇyaṃ badarī nāma viśrutam 03,045.020a sa nivāso 'bhavad vipra viṣṇor jiṣṇos tathaiva ca 03,045.020c yataḥ pravavṛte gaṅgā siddhacāraṇasevitā 03,045.021a tau manniyogād brahmarṣe kṣitau jātau mahādyutī 03,045.021c bhūmer bhārāvataraṇaṃ mahāvīryau kariṣyataḥ 03,045.022a udvṛttā hy asurāḥ ke cin nivātakavacā iti 03,045.022c vipriyeṣu sthitāsmākaṃ varadānena mohitāḥ 03,045.023a tarkayante surān hantuṃ baladarpasamanvitāḥ 03,045.023c devān na gaṇayante ca tathā dattavarā hi te 03,045.024a pātālavāsino raudrā danoḥ putrā mahābalāḥ 03,045.024c sarve devanikāyā hi nālaṃ yodhayituṃ sma tān 03,045.025a yo 'sau bhūmigataḥ śrīmān viṣṇur madhuniṣūdanaḥ 03,045.025c kapilo nāma devo 'sau bhagavān ajito hariḥ 03,045.026a yena pūrvaṃ mahātmānaḥ khanamānā rasātalam 03,045.026c darśanād eva nihatāḥ sagarasyātmajā vibho 03,045.027a tena kāryaṃ mahat kāryam asmākaṃ dvijasattama 03,045.027c pārthena ca mahāyuddhe sametābhyām asaṃśayam 03,045.027d*0194_01 so 'surān darśanād eva śakto hantuṃ sahānugān 03,045.027d*0194_02 nivātakavacān sarvān nāgān iva mahāhrade 03,045.027d*0194_03 kiṃ tu nālpena kāryeṇa prabodhyo madhusūdanaḥ 03,045.027d*0194_04 tejasaḥ sumahān rāśiḥ prabuddhaḥ pradahej jagat 03,045.028a ayaṃ teṣāṃ samastānāṃ śaktaḥ pratisamāsane 03,045.028c tān nihatya raṇe śūraḥ punar yāsyati mānuṣān 03,045.029a bhavāṃś cāsmanniyogena yātu tāvan mahītalam 03,045.029c kāmyake drakṣyase vīraṃ nivasantaṃ yudhiṣṭhiram 03,045.030a sa vācyo mama saṃdeśād dharmātmā satyasaṃgaraḥ 03,045.030c notkaṇṭhā phalgune kāryā kṛtāstraḥ śīghram eṣyati 03,045.031a nāśuddhabāhuvīryeṇa nākṛtāstreṇa vā raṇe 03,045.031c bhīṣmadroṇādayo yuddhe śakyāḥ pratisamāsitum 03,045.032a gṛhītāstro guḍākeśo mahābāhur mahāmanāḥ 03,045.032c nṛttavāditragītānāṃ divyānāṃ pāram eyivān 03,045.033a bhavān api viviktāni tīrthāni manujeśvara 03,045.033c bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvair draṣṭum arhaty ariṃdama 03,045.034a tīrtheṣv āplutya puṇyeṣu vipāpmā vigatajvaraḥ 03,045.034c rājyaṃ bhokṣyasi rājendra sukhī vigatakalmaṣaḥ 03,045.035a bhavāṃś cainaṃ dvijaśreṣṭha paryaṭantaṃ mahītale 03,045.035c trātum arhati viprāgrya tapobalasamanvitaḥ 03,045.036a giridurgeṣu hi sadā deśeṣu viṣameṣu ca 03,045.036c vasanti rākṣasā raudrās tebhyo rakṣet sadā bhavān 03,045.036d*0195_01 evam ukte mahendreṇa bībhatsur api lomaśam 03,045.036d*0195_02 uvāca prayato vākyaṃ rakṣethāḥ pāṇḍunandanam 03,045.036d*0195_03 yathā guptas tvayā rājā caret tīrthāni sattama 03,045.036d*0195_04 dānaṃ dadyād yathā caiva tathā kuru mahāmune 03,045.037a sa tatheti pratijñāya lomaśaḥ sumahātapāḥ 03,045.037c kāmyakaṃ vanam uddiśya samupāyān mahītalam 03,045.038a dadarśa tatra kaunteyaṃ dharmarājam ariṃdamam 03,045.038c tāpasair bhrātṛbhiś caiva sarvataḥ parivāritam 03,046.001 janamejaya uvāca 03,046.001a atyadbhutam idaṃ karma pārthasyāmitatejasaḥ 03,046.001c dhṛtarāṣṭro mahātejāḥ śrutvā vipra kim abravīt 03,046.002 vaiśaṃpāyana uvāca 03,046.002a śakralokagataṃ pārthaṃ śrutvā rājāmbikāsutaḥ 03,046.002c dvaipāyanād ṛṣiśreṣṭhāt saṃjayaṃ vākyam abravīt 03,046.003a śrutaṃ me sūta kārtsnyena karma pārthasya dhīmataḥ 03,046.003c kaccit tavāpi viditaṃ yathātathyena sārathe 03,046.004a pramatto grāmyadharmeṣu mandātmā pāpaniścayaḥ 03,046.004c mama putraḥ sudurbuddhiḥ pṛthivīṃ ghātayiṣyati 03,046.005a yasya nityam ṛtā vācaḥ svaireṣv api mahātmanaḥ 03,046.005c trailokyam api tasya syād yoddhā yasya dhanaṃjayaḥ 03,046.006a asyataḥ karṇinārācāṃs tīkṣṇāgrāṃś ca śilāśitān 03,046.006c ko 'rjunasyāgratas tiṣṭhed api mṛtyur jarātigaḥ 03,046.007a mama putrā durātmānaḥ sarve mṛtyuvaśaṃ gatāḥ 03,046.007c yeṣāṃ yuddhaṃ durādharṣaiḥ pāṇḍavaiḥ pratyupasthitam 03,046.008a tasyaiva ca na paśyāmi yudhi gāṇḍīvadhanvanaḥ 03,046.008c aniśaṃ cintayāno 'pi ya enam udiyād rathī 03,046.009a droṇakarṇau pratīyātāṃ yadi bhīṣmo 'pi vā raṇe 03,046.009c mahān syāt saṃśayo loke na tu paśyāmi no jayam 03,046.010a ghṛṇī karṇaḥ pramādī ca ācāryaḥ sthaviro guruḥ 03,046.010c amarṣī balavān pārthaḥ saṃrambhī dṛḍhavikramaḥ 03,046.011a bhavet sutumulaṃ yuddhaṃ sarvaśo 'py aparājitam 03,046.011c sarve hy astravidaḥ śūrāḥ sarve prāptā mahad yaśaḥ 03,046.012a api sarveśvaratvaṃ hi na vāñcheran parājitāḥ 03,046.012c vadhe nūnaṃ bhavec chāntis teṣāṃ vā phalgunasya vā 03,046.013a na tu hantārjunasyāsti jetā vāsya na vidyate 03,046.013c manyus tasya kathaṃ śāmyen mandān prati samutthitaḥ 03,046.014a tridaśeśasamo vīraḥ khāṇḍave 'gnim atarpayat 03,046.014c jigāya pārthivān sarvān rājasūye mahākratau 03,046.015a śeṣaṃ kuryād girer vajraṃ nipatan mūrdhni saṃjaya 03,046.015c na tu kuryuḥ śarāḥ śeṣam astās tāta kirīṭinā 03,046.016a yathā hi kiraṇā bhānos tapantīha carācaram 03,046.016c tathā pārthabhujotsṛṣṭāḥ śarās tapsyanti me sutān 03,046.017a api vā rathaghoṣeṇa bhayārtā savyasācinaḥ 03,046.017c pratibhāti vidīrṇeva sarvato bhāratī camūḥ 03,046.018a yad udvapan pravapaṃś caiva bāṇān; sthātātatāyī samare kirīṭī 03,046.018c sṛṣṭo 'ntakaḥ sarvaharo vidhātrā; bhaved yathā tadvad apāraṇīyaḥ 03,046.019 saṃjaya uvāca 03,046.019a yad etat kathitaṃ rājaṃs tvayā duryodhanaṃ prati 03,046.019c sarvam etad yathāttha tvaṃ naitan mithyā mahīpate 03,046.020a manyunā hi samāviṣṭāḥ pāṇḍavās te 'mitaujasaḥ 03,046.020c dṛṣṭvā kṛṣṇāṃ sabhāṃ nītāṃ dharmapatnīṃ yaśasvinīm 03,046.021a duḥśāsanasya tā vācaḥ śrutvā te dāruṇodayāḥ 03,046.021c karṇasya ca mahārāja na svapsyantīti me matiḥ 03,046.022a śrutaṃ hi te mahārāja yathā pārthena saṃyuge 03,046.022c ekādaśatanuḥ sthāṇur dhanuṣā paritoṣitaḥ 03,046.023a kairātaṃ veṣam āsthāya yodhayām āsa phalgunam 03,046.023c jijñāsuḥ sarvadeveśaḥ kapardī bhagavān svayam 03,046.023d*0196_01 lebhe pāśupataṃ cāpi paramāstraṃ mahādyutiḥ 03,046.024a tatrainaṃ lokapālās te darśayām āsur arjunam 03,046.024c astrahetoḥ parākrāntaṃ tapasā kauravarṣabham 03,046.025a naitad utsahate 'nyo hi labdhum anyatra phalgunāt 03,046.025c sākṣād darśanam eteṣām īśvarāṇāṃ naro bhuvi 03,046.026a maheśvareṇa yo rājan na jīrṇo grastamūrtimān 03,046.026c kas tam utsahate vīraṃ yuddhe jarayituṃ pumān 03,046.027a āsāditam idaṃ ghoraṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam 03,046.027c draupadīṃ parikarṣadbhiḥ kopayadbhiś ca pāṇḍavān 03,046.028a yatra visphuramāṇoṣṭho bhīmaḥ prāha vaco mahat 03,046.028c dṛṣṭvā duryodhanenorū draupadyā darśitāv ubhau 03,046.029a ūrū bhetsyāmi te pāpa gadayā vajrakalpayā 03,046.029c trayodaśānāṃ varṣāṇām ante durdyūtadevinaḥ 03,046.030a sarve praharatāṃ śreṣṭhāḥ sarve cāmitatejasaḥ 03,046.030c sarve sarvāstravidvāṃso devair api sudurjayāḥ 03,046.031a manye manyusamuddhūtāḥ putrāṇāṃ tava saṃyuge 03,046.031c antaṃ pārthāḥ kariṣyanti vīryāmarṣasamanvitāḥ 03,046.032 dhṛtarāṣṭra uvāca 03,046.032a kiṃ kṛtaṃ sūta karṇena vadatā paruṣaṃ vacaḥ 03,046.032c paryāptaṃ vairam etāvad yat kṛṣṇā sā sabhāṃ gatā 03,046.033a apīdānīṃ mama sutās tiṣṭheran mandacetasaḥ 03,046.033c yeṣāṃ bhrātā gurur jyeṣṭho vinaye nāvatiṣṭhate 03,046.034a mamāpi vacanaṃ sūta na śuśrūṣati mandabhāk 03,046.034c dṛṣṭvā māṃ cakṣuṣā hīnaṃ nirviceṣṭam acetanam 03,046.035a ye cāsya sacivā mandāḥ karṇasaubalakādayaḥ 03,046.035c te 'py asya bhūyaso doṣān vardhayanti vicetasaḥ 03,046.036a svairamuktā api śarāḥ pārthenāmitatejasā 03,046.036c nirdaheyur mama sutān kiṃ punar manyuneritāḥ 03,046.037a pārthabāhubalotsṛṣṭā mahācāpaviniḥsṛtāḥ 03,046.037c divyāstramantramuditāḥ sādayeyuḥ surān api 03,046.038a yasya mantrī ca goptā ca suhṛc caiva janārdanaḥ 03,046.038c haris trailokyanāthaḥ sa kiṃ nu tasya na nirjitam 03,046.039a idaṃ ca sumahac citram arjunasyeha saṃjaya 03,046.039c mahādevena bāhubhyāṃ yat sameta iti śrutiḥ 03,046.040a pratyakṣaṃ sarvalokasya khāṇḍave yatkṛtaṃ purā 03,046.040c phalgunena sahāyārthe vahner dāmodareṇa ca 03,046.041a sarvathā nāsti me putraḥ sāmātyaḥ sahabāndhavaḥ 03,046.041c kruddhe pārthe ca bhīme ca vāsudeve ca sātvate 03,047.001 janamejaya uvāca 03,047.001a yad idaṃ śocitaṃ rājñā dhṛtarāṣṭreṇa vai mune 03,047.001c pravrājya pāṇḍavān vīrān sarvam etan nirarthakam 03,047.002a kathaṃ hi rājā putraṃ svam upekṣetālpacetasam 03,047.002c duryodhanaṃ pāṇḍuputrān kopayānaṃ mahārathān 03,047.003a kim āsīt pāṇḍuputrāṇāṃ vane bhojanam ucyatām 03,047.003c vāneyam atha vā kṛṣṭam etad ākhyātu me bhavān 03,047.004 vaiśaṃpāyana uvāca 03,047.004a vāneyaṃ ca mṛgāṃś caiva śuddhair bāṇair nipātitān 03,047.004c brāhmaṇānāṃ nivedyāgram abhuñjan puruṣarṣabhāḥ 03,047.005a tāṃs tu śūrān maheṣvāsāṃs tadā nivasato vane 03,047.005c anvayur brāhmaṇā rājan sāgnayo 'nagnayas tathā 03,047.006a brāhmaṇānāṃ sahasrāṇi snātakānāṃ mahātmanām 03,047.006c daśa mokṣavidāṃ tadvad yān bibharti yudhiṣṭhiraḥ 03,047.007a rurūn kṛṣṇamṛgāṃś caiva medhyāṃś cānyān vanecarān 03,047.007c bāṇair unmathya vidhivad brāhmaṇebhyo nyavedayat 03,047.008a na tatra kaś cid durvarṇo vyādhito vāpy adṛśyata 03,047.008c kṛśo vā durbalo vāpi dīno bhīto 'pi vā naraḥ 03,047.008d*0197_01 na tatrāvinayaḥ kaś cid adṛśyata tadā dvijaḥ 03,047.009a putrān iva priyāñ jñātīn bhrātṝn iva sahodarān 03,047.009c pupoṣa kauravaśreṣṭho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 03,047.010a patīṃś ca draupadī sarvān dvijāṃś caiva yaśasvinī 03,047.010c māteva bhojayitvāgre śiṣṭam āhārayat tadā 03,047.011a prācīṃ rājā dakṣiṇāṃ bhīmaseno; yamau pratīcīm atha vāpy udīcīm 03,047.011c dhanurdharā māṃsahetor mṛgāṇāṃ; kṣayaṃ cakrur nityam evopagamya 03,047.012a tathā teṣāṃ vasatāṃ kāmyake vai; vihīnānām arjunenotsukānām 03,047.012c pañcaiva varṣāṇi tadā vyatīyur; adhīyatāṃ japatāṃ juhvatāṃ ca 03,048.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,048.001a sudīrgham uṣṇaṃ niḥśvasya dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 03,048.001c abravīt saṃjayaṃ sūtam āmantrya bharatarṣabha 03,048.001d*0198_01 teṣāṃ tac caritaṃ śrutvā manuṣyātītam adbhutam 03,048.001d*0198_02 cintāśokaparītātmā manyunābhipariplutaḥ 03,048.001d*0199_01 na rātrau na divā sūta śāntiṃ prāpnomi vai kṣaṇam 03,048.001d*0199_02 saṃcintya durnayaṃ ghoram atītaṃ dyūtajaṃ hi tat 03,048.001d*0199_03 teṣām asahyavīryāṇāṃ śauryaṃ dhairyaṃ dhṛtiṃ parām 03,048.001d*0199_04 anyonyam anurāgaṃ ca bhrātṝṇām atimānuṣam 03,048.002a devaputrau mahābhāgau devarājasamadyutī 03,048.002c nakulaḥ sahadevaś ca pāṇḍavau yuddhadurmadau 03,048.003a dṛḍhāyudhau dūrapātau yuddhe ca kṛtaniścayau 03,048.003c śīghrahastau dṛḍhakrodhau nityayuktau tarasvinau 03,048.004a bhīmārjunau purodhāya yadā tau raṇamūrdhani 03,048.004c sthāsyete siṃhavikrāntāv aśvināv iva duḥsahau 03,048.004e na śeṣam iha paśyāmi tadā sainyasya saṃjaya 03,048.005a tau hy apratirathau yuddhe devaputrau mahārathau 03,048.005c draupadyās taṃ parikleśaṃ na kṣaṃsyete tv amarṣiṇau 03,048.006a vṛṣṇayo vā maheṣvāsā pāñcālā vā mahaujasaḥ 03,048.006c yudhi satyābhisaṃdhena vāsudevena rakṣitāḥ 03,048.006e pradhakṣyanti raṇe pārthāḥ putrāṇāṃ mama vāhinīm 03,048.007a rāmakṛṣṇapraṇītānāṃ vṛṣṇīnāṃ sūtanandana 03,048.007c na śakyaḥ sahituṃ vegaḥ parvatair api saṃyuge 03,048.008a teṣāṃ madhye maheṣvāso bhīmo bhīmaparākramaḥ 03,048.008c śaikyayā vīraghātinyā gadayā vicariṣyati 03,048.009a tathā gāṇḍīvanirghoṣaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ 03,048.009c gadāvegaṃ ca bhīmasya nālaṃ soḍhuṃ narādhipāḥ 03,048.010a tato 'haṃ suhṛdāṃ vāco duryodhanavaśānugaḥ 03,048.010c smaraṇīyāḥ smariṣyāmi mayā yā na kṛtāḥ purā 03,048.011 saṃjaya uvāca 03,048.011a vyatikramo 'yaṃ sumahāṃs tvayā rājann upekṣitaḥ 03,048.011c samarthenāpi yan mohāt putras te na nivāritaḥ 03,048.012a śrutvā hi nirjitān dyūte pāṇḍavān madhusūdanaḥ 03,048.012c tvaritaḥ kāmyake pārthān samabhāvayad acyutaḥ 03,048.013a drupadasya tathā putrā dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ 03,048.013c virāṭo dhṛṣṭaketuś ca kekayāś ca mahārathāḥ 03,048.014a taiś ca yat kathitaṃ tatra dṛṣṭvā pārthān parājitān 03,048.014c cāreṇa viditaṃ sarvaṃ tan mayā veditaṃ ca te 03,048.015a samāgamya vṛtas tatra pāṇḍavair madhusūdanaḥ 03,048.015c sārathye phalgunasyājau tathety āha ca tān hariḥ 03,048.016a amarṣito hi kṛṣṇo 'pi dṛṣṭvā pārthāṃs tathāgatān 03,048.016c kṛṣṇājinottarāsaṅgān abravīc ca yudhiṣṭhiram 03,048.017a yā sā samṛddhiḥ pārthānām indraprasthe babhūva ha 03,048.017c rājasūye mayā dṛṣṭā nṛpair anyaiḥ sudurlabhā 03,048.018a yatra sarvān mahīpālāñ śastratejobhayārditān 03,048.018c savaṅgāṅgān sapauṇḍroḍrān sacoladraviḍāndhakān 03,048.019a sāgarānūpagāṃś caiva ye ca pattanavāsinaḥ 03,048.019c siṃhalān barbarān mlecchān ye ca jāṅgalavāsinaḥ 03,048.020a paścimāni ca rājyāni śataśaḥ sāgarāntikān 03,048.020c pahlavān daradān sarvān kirātān yavanāñ śakān 03,048.021a hārahūṇāṃś ca cīnāṃś ca tukhārān saindhavāṃs tathā 03,048.021c jāguḍān ramaṭhān muṇḍān strīrājyān atha taṅgaṇān 03,048.022a ete cānye ca bahavo ye ca te bharatarṣabha 03,048.022b*0200_01 tāṃś cānyāṃś ca subahūn āhūtān bharatarṣabha 03,048.022c āgatān aham adrākṣaṃ yajñe te pariveṣakān 03,048.023a sā te samṛddhir yair āttā capalā pratisāriṇī 03,048.023c ādāya jīvitaṃ teṣām āhariṣyāmi tām aham 03,048.024a rāmeṇa saha kauravya bhīmārjunayamais tathā 03,048.024c akrūragadasāmbaiś ca pradyumnenāhukena ca 03,048.024e dhṛṣṭadyumnena vīreṇa śiśupālātmajena ca 03,048.025a duryodhanaṃ raṇe hatvā sadyaḥ karṇaṃ ca bhārata 03,048.025c duḥśāsanaṃ saubaleyaṃ yaś cānyaḥ pratiyotsyate 03,048.026a tatas tvaṃ hāstinapure bhrātṛbhiḥ sahito vasan 03,048.026c dhārtarāṣṭrīṃ śriyaṃ prāpya praśādhi pṛthivīm imām 03,048.027a athainam abravīd rājā tasmin vīrasamāgame 03,048.027c śṛṇvatsu teṣu sarveṣu dhṛṣṭadyumnamukheṣu ca 03,048.028a pratigṛhṇāmi te vācaṃ satyām etāṃ janārdana 03,048.028c amitrān me mahābāho sānubandhān haniṣyasi 03,048.029a varṣāt trayodaśād ūrdhvaṃ satyaṃ māṃ kuru keśava 03,048.029c pratijñāto vane vāso rājamadhye mayā hy ayam 03,048.030a tad dharmarājavacanaṃ pratiśrutya sabhāsadaḥ 03,048.030c dhṛṣṭadyumnapurogās te śamayām āsur añjasā 03,048.030e keśavaṃ madhurair vākyaiḥ kālayuktair amarṣitam 03,048.031a pāñcālīṃ cāhur akliṣṭāṃ vāsudevasya śṛṇvataḥ 03,048.031c duryodhanas tava krodhād devi tyakṣyati jīvitam 03,048.031e pratijānīma te satyaṃ mā śuco varavarṇini 03,048.032a ye sma te kupitāṃ kṛṣṇe dṛṣṭvā tvāṃ prāhasaṃs tadā 03,048.032c māṃsāni teṣāṃ khādanto hasiṣyanti mṛgadvijāḥ 03,048.033a pāsyanti rudhiraṃ teṣāṃ gṛdhrā gomāyavas tathā 03,048.033c uttamāṅgāni karṣanto yais tvaṃ kṛṣṭā sabhātale 03,048.034a teṣāṃ drakṣyasi pāñcāli gātrāṇi pṛthivītale 03,048.034c kravyādaiḥ kṛṣyamāṇāni bhakṣyamāṇāni cāsakṛt 03,048.035a parikliṣṭāsi yais tatra yaiś cāpi samupekṣitā 03,048.035c teṣām utkṛttaśirasāṃ bhūmiḥ pāsyati śoṇitam 03,048.036a evaṃ bahuvidhā vācas tadocuḥ puruṣarṣabhāḥ 03,048.036c sarve tejasvinaḥ śūrāḥ sarve cāhatalakṣaṇāḥ 03,048.037a te dharmarājena vṛtā varṣād ūrdhvaṃ trayodaśāt 03,048.037c puraskṛtyopayāsyanti vāsudevaṃ mahārathāḥ 03,048.038a rāmaś ca kṛṣṇaś ca dhanaṃjayaś ca; pradyumnasāmbau yuyudhānabhīmau 03,048.038c mādrīsutau kekayarājaputrāḥ; pāñcālaputrāḥ saha dharmarājñā 03,048.039a etān sarvāṃl lokavīrān ajeyān; mahātmanaḥ sānubandhān sasainyān 03,048.039c ko jīvitārthī samare pratyudīyāt; kruddhān siṃhān kesariṇo yathaiva 03,048.040 dhṛtarāṣṭra uvāca 03,048.040a yan mābravīd viduro dyūtakāle; tvaṃ pāṇḍavāñ jeṣyasi cen narendra 03,048.040c dhruvaṃ kurūṇām ayam antakālo; mahābhayo bhavitā śoṇitaughaḥ 03,048.041a manye tathā tad bhaviteti sūta; yathā kṣattā prāha vacaḥ purā mām 03,048.041c asaṃśayaṃ bhavitā yuddham etad; gate kāle pāṇḍavānāṃ yathoktam 03,049.001 janamejaya uvāca 03,049.001a astrahetor gate pārthe śakralokaṃ mahātmani 03,049.001c yudhiṣṭhiraprabhṛtayaḥ kim akurvanta pāṇḍavāḥ 03,049.002 vaiśaṃpāyana uvāca 03,049.002a astrahetor gate pārthe śakralokaṃ mahātmani 03,049.002c nyavasan kṛṣṇayā sārdhaṃ kāmyake puruṣarṣabhāḥ 03,049.003a tataḥ kadā cid ekānte vivikta iva śādvale 03,049.003c duḥkhārtā bharataśreṣṭhā niṣeduḥ saha kṛṣṇayā 03,049.003e dhanaṃjayaṃ śocamānāḥ sāśrukaṇṭhāḥ suduḥkhitāḥ 03,049.004a tad viyogād dhi tān sarvāñ śokaḥ samabhipupluve 03,049.004c dhanaṃjayaviyogāc ca rājyanāśāc ca duḥkhitāḥ 03,049.005a atha bhīmo mahābāhur yudhiṣṭhiram abhāṣata 03,049.005c nideśāt te mahārāja gato 'sau puruṣarṣabhaḥ 03,049.005e arjunaḥ pāṇḍuputrāṇāṃ yasmin prāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ 03,049.006a yasmin vinaṣṭe pāñcālāḥ saha putrais tathā vayam 03,049.006c sātyakir vāsudevaś ca vinaśyeyur asaṃśayam 03,049.007a yo 'sau gacchati tejasvī bahūn kleśān acintayan 03,049.007c bhavanniyogād bībhatsus tato duḥkhataraṃ nu kim 03,049.008a yasya bāhū samāśritya vayaṃ sarve mahātmanaḥ 03,049.008c manyāmahe jitān ājau parān prāptāṃ ca medinīm 03,049.008d*0201_01 yasya prabhāvād dhi vayaṃ sabhāmadhye dhanuṣmataḥ 03,049.008d*0201_02 jitān manyāmahe sarvān dhārtarāṣṭrān sasaubalān 03,049.009a yasya prabhāvān na mayā sabhāmadhye dhanuṣmataḥ 03,049.009c nītā lokam amuṃ sarve dhārtarāṣṭrāḥ sasaubalāḥ 03,049.010a te vayaṃ bāhubalinaḥ krodham utthitam ātmanaḥ 03,049.010c sahāmahe bhavanmūlaṃ vāsudevena pālitāḥ 03,049.011a vayaṃ hi saha kṛṣṇena hatvā karṇamukhān parān 03,049.011c svabāhuvijitāṃ kṛtsnāṃ praśāsema vasuṃdharām 03,049.012a bhavato dyūtadoṣeṇa sarve vayam upaplutāḥ 03,049.012c ahīnapauruṣā rājan balibhir balavattamāḥ 03,049.013a kṣātraṃ dharmaṃ mahārāja samavekṣitum arhasi 03,049.013c na hi dharmo mahārāja kṣatriyasya vanāśrayaḥ 03,049.013e rājyam eva paraṃ dharmaṃ kṣatriyasya vidur budhāḥ 03,049.014a sa kṣatradharmavid rājan mā dharmyān nīnaśaḥ pathaḥ 03,049.014c prāg dvādaśa samā rājan dhārtarāṣṭrān nihanmahi 03,049.014c*0202_01 **** **** hṛdayena vicintyatām 03,049.014c*0202_02 tad uttiṣṭha mahābāho 03,049.015a nivartya ca vanāt pārtham ānāyya ca janārdanam 03,049.015c vyūḍhānīkān mahārāja javenaiva mahāhave 03,049.015e dhārtarāṣṭrān amuṃ lokaṃ gamayāmi viśāṃ pate 03,049.016a sarvān ahaṃ haniṣyāmi dhārtarāṣṭrān sasaubalān 03,049.016c duryodhanaṃ ca karṇaṃ ca yo vānyaḥ pratiyotsyate 03,049.017a mayā praśamite paścāt tvam eṣyasi vanāt punaḥ 03,049.017c evaṃ kṛte na te doṣo bhaviṣyati viśāṃ pate 03,049.018a yajñaiś ca vividhais tāta kṛtaṃ pāpam ariṃdama 03,049.018c avadhūya mahārāja gacchema svargam uttamam 03,049.019a evam etad bhaved rājan yadi rājā na bāliśaḥ 03,049.019c asmākaṃ dīrghasūtraḥ syād bhavān dharmaparāyaṇaḥ 03,049.020a nikṛtyā nikṛtiprajñā hantavyā iti niścayaḥ 03,049.020c na hi naikṛtikaṃ hatvā nikṛtyā pāpam ucyate 03,049.021a tathā bhārata dharmeṣu dharmajñair iha dṛśyate 03,049.021c ahorātraṃ mahārāja tulyaṃ saṃvatsareṇa hi 03,049.022a tathaiva vedavacanaṃ śrūyate nityadā vibho 03,049.022c saṃvatsaro mahārāja pūrṇo bhavati kṛcchrataḥ 03,049.023a yadi vedāḥ pramāṇaṃ te divasād ūrdhvam acyuta 03,049.023c trayodaśa samāḥ kālo jñāyatāṃ pariniṣṭhitaḥ 03,049.024a kālo duryodhanaṃ hantuṃ sānubandham ariṃdama 03,049.024c ekāgrāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ purā rājan karoti saḥ 03,049.024d@007_0001 dyūtapriyeṇa rājendra kṛtaṃ tad bhavatā tathā 03,049.024d@007_0002 prāyeṇājñātacaryāyāṃ vayaṃ sarve nipātitāḥ 03,049.024d@007_0003 na taṃ deśaṃ prapaśyāmi yatra so 'smān sudurjanaḥ 03,049.024d@007_0004 na vijñāsyati duṣṭātmā cārair iti suyodhanaḥ 03,049.024d@007_0005 adhigamya ca sarvān no vanavāsam imaṃ tataḥ 03,049.024d@007_0006 pravrājayiṣyati punar nikṛtyādhamapūruṣaḥ 03,049.024d@007_0007 yady asmān abhigaccheta pāpaḥ sa hi kathaṃ cana 03,049.024d@007_0008 ajñātacaryām uttīrṇān dṛṣṭvā ca punar āhvayet 03,049.024d@007_0009 dyūtena te mahārāja punar dyūtam avartata 03,049.024d@007_0010 bhavāṃś ca punar āhūto dyūtenaivāpaneṣyati 03,049.024d@007_0011 sa tathākṣeṣu kuśalo niścito gatacetanaḥ 03,049.024d@007_0012 cariṣyasi mahārāja vaneṣu vasatīḥ punaḥ 03,049.024d@007_0013 yady asmān sumahārāja kṛpaṇān kartum arhasi 03,049.024d@007_0014 yāvajjīvam avekṣasva vedadharmāṃś ca kṛtsnaśaḥ 03,049.024d@007_0015 nikṛtyā nikṛtiprajñā hantavyā iti niścayaḥ 03,049.024d@007_0016 anujñātas tvayā gatvā yāvacchakti suyodhanam 03,049.024d@007_0017 yathaiva kakṣam utsṛṣṭo dahed anilasārathiḥ 03,049.024d@007_0018 haniṣyāmi tathā mandam anujānātu no bhavān 03,049.025a evaṃ bruvāṇaṃ bhīmaṃ tu dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 03,049.025c uvāca sāntvayan rājā mūrdhny upāghrāya pāṇḍavam 03,049.026a asaṃśayaṃ mahābāho haniṣyasi suyodhanam 03,049.026c varṣāt trayodaśād ūrdhvaṃ saha gāṇḍīvadhanvanā 03,049.027a yac ca mā bhāṣase pārtha prāptaḥ kāla iti prabho 03,049.027c anṛtaṃ notsahe vaktuṃ na hy etan mayi vidyate 03,049.028a antareṇāpi kaunteya nikṛtiṃ pāpaniścayam 03,049.028c hantā tvam asi durdharṣa sānubandhaṃ suyodhanam 03,049.029a evaṃ bruvati bhīmaṃ tu dharmarāje yudhiṣṭhire 03,049.029c ājagāma mahābhāgo bṛhadaśvo mahān ṛṣiḥ 03,049.030a tam abhiprekṣya dharmātmā saṃprāptaṃ dharmacāriṇam 03,049.030c śāstravan madhuparkeṇa pūjayām āsa dharmarāṭ 03,049.031a āśvastaṃ cainam āsīnam upāsīno yudhiṣṭhiraḥ 03,049.031c abhiprekṣya mahābāhuḥ kṛpaṇaṃ bahv abhāṣata 03,049.032a akṣadyūtena bhagavan dhanaṃ rājyaṃ ca me hṛtam 03,049.032c āhūya nikṛtiprajñaiḥ kitavair akṣakovidaiḥ 03,049.033a anakṣajñasya hi sato nikṛtyā pāpaniścayaiḥ 03,049.033c bhāryā ca me sabhāṃ nītā prāṇebhyo 'pi garīyasī 03,049.033d*0203_01 punar dyūtena māṃ jitvā vanavāsaṃ sudāruṇam 03,049.033d*0203_02 prāvrājayan mahāraṇyam ajinaiḥ parivāritam 03,049.033d*0203_03 ahaṃ vane durvasatīr vasan paramaduḥkhitaḥ 03,049.033d*0203_04 akṣadyūtādhikāre ca giraḥ śṛṇvan sudāruṇāḥ 03,049.033d*0203_05 ārtānāṃ suhṛdāṃ vāco dyūtaprabhṛti śaṃsatām 03,049.033d*0203_06 ahaṃ hṛdi śritāḥ smṛtvā sarvarātrīr vicintayan 03,049.033d*0203_07 yasmiṃś caiva samastānāṃ prāṇā gāṇḍīvadhanvani 03,049.033d*0203_08 vinā mahātmanā tena gatasattva ivābhavam 03,049.033d*0203_09 kadā drakṣyāmi bībhatsuṃ kṛtāstraṃ punar āgatam 03,049.033d*0203_10 priyavādinam akṣudraṃ dayāyuktam atandritam 03,049.033d*0204_01 iti sarve maheṣvāsaṃ cintayānā dhanaṃjayam 03,049.033d*0204_02 anena tu viṣaṇṇo 'haṃ kāraṇena sahānujaḥ 03,049.033d*0204_03 vanavāsān nivṛttaṃ māṃ punas te pāpabuddhayaḥ 03,049.033d*0204_04 jayantaḥ prīyamāṇā vai devane bhrātṛbhiḥ saha 03,049.033d*0204_05 dyūtenaivāhvayiṣyanti balād akṣeṣu tadvidaḥ 03,049.033d*0204_06 āhūtaś ca punar dyūte nāsmi śakto nivartitum 03,049.033d*0204_07 paṇe ca mama nāsty arthaṃ vidyate vasu kiṃ cana 03,049.033d*0204_08 etat sarvam anudhyāyaṃś cintayāno divāniśam 03,049.033d*0204_09 na matto duḥkhitataraḥ pumān astīha kaś cana 03,049.034a asti rājā mayā kaś cid alpabhāgyataro bhuvi 03,049.034c bhavatā dṛṣṭapūrvo vā śrutapūrvo 'pi vā bhavet 03,049.034e na matto duḥkhitataraḥ pumān astīti me matiḥ 03,049.034f*0205_01 alpabhāgyataro vāpi kaś cid asti mahāmune 03,049.034f*0206_01 iti bruvāṇaṃ rājānaṃ bṛhadaśvo 'bravīn muniḥ 03,049.034f*0207_01 evaṃ bruvantaṃ duḥkhārtam uvāca bhagavān ṛṣiḥ 03,049.034f*0207_02 śokaṃ vyapanudan rājño dharmarājasya dhīmataḥ 03,049.035 bṛhadaśva uvāca 03,049.035a yad bravīṣi mahārāja na matto vidyate kva cit 03,049.035c alpabhāgyataraḥ kaś cit pumān astīti pāṇḍava 03,049.035d*0208_01 na viṣāde manaḥ kāryaṃ tvayā buddhimatāṃ vara 03,049.035d*0208_02 āgamiṣyati bībhatsur amitrāṃś ca vijeṣyate 03,049.036a atra te kathayiṣyāmi yadi śuśrūṣase 'nagha 03,049.036c yas tvatto duḥkhitataro rājāsīt pṛthivīpate 03,049.037 vaiśaṃpāyana uvāca 03,049.037a athainam abravīd rājā bravītu bhagavān iti 03,049.037c imām avasthāṃ saṃprāptaṃ śrotum icchāmi pārthivam 03,049.038 bṛhadaśva uvāca 03,049.038a śṛṇu rājann avahitaḥ saha bhrātṛbhir acyuta 03,049.038c yas tvatto duḥkhitataro rājāsīt pṛthivīpate 03,049.039a niṣadheṣu mahīpālo vīrasena iti sma ha 03,049.039c tasya putro 'bhavan nāmnā nalo dharmārthadarśivān 03,049.040a sa nikṛtyā jito rājā puṣkareṇeti naḥ śrutam 03,049.040c vanavāsam aduḥkhārho bhāryayā nyavasat saha 03,049.041a na tasyāśvo na ca ratho na bhrātā na ca bāndhavāḥ 03,049.041c vane nivasato rājañ śiṣyante sma kadā cana 03,049.042a bhavān hi saṃvṛto vīrair bhrātṛbhir devasaṃmitaiḥ 03,049.042c brahmakalpair dvijāgryaiś ca tasmān nārhasi śocitum 03,049.043 yudhiṣṭhira uvāca 03,049.043a vistareṇāham icchāmi nalasya sumahātmanaḥ 03,049.043c caritaṃ vadatāṃ śreṣṭha tan mamākhyātum arhasi 03,050.001 bṛhadaśva uvāca 03,050.001a āsīd rājā nalo nāma vīrasenasuto balī 03,050.001c upapanno guṇair iṣṭai rūpavān aśvakovidaḥ 03,050.001d*0209_01 yajvā dānapatir dakṣaḥ sadā śīlapuraskṛtaḥ 03,050.002a atiṣṭhan manujendrāṇāṃ mūrdhni devapatir yathā 03,050.002c upary upari sarveṣām āditya iva tejasā 03,050.003a brahmaṇyo vedavic chūro niṣadheṣu mahīpatiḥ 03,050.003c akṣapriyaḥ satyavādī mahān akṣauhiṇīpatiḥ 03,050.004a īpsito varanārīṇām udāraḥ saṃyatendriyaḥ 03,050.004c rakṣitā dhanvināṃ śreṣṭhaḥ sākṣād iva manuḥ svayam 03,050.005a tathaivāsīd vidarbheṣu bhīmo bhīmaparākramaḥ 03,050.005c śūraḥ sarvaguṇair yuktaḥ prajākāmaḥ sa cāprajaḥ 03,050.006a sa prajārthe paraṃ yatnam akarot susamāhitaḥ 03,050.006c tam abhyagacchad brahmarṣir damano nāma bhārata 03,050.007a taṃ sa bhīmaḥ prajākāmas toṣayām āsa dharmavit 03,050.007c mahiṣyā saha rājendra satkāreṇa suvarcasam 03,050.008a tasmai prasanno damanaḥ sabhāryāya varaṃ dadau 03,050.008c kanyāratnaṃ kumārāṃś ca trīn udārān mahāyaśāḥ 03,050.009a damayantīṃ damaṃ dāntaṃ damanaṃ ca suvarcasam 03,050.009c upapannān guṇaiḥ sarvair bhīmān bhīmaparākramān 03,050.010a damayantī tu rūpeṇa tejasā yaśasā śriyā 03,050.010c saubhāgyena ca lokeṣu yaśaḥ prāpa sumadhyamā 03,050.011a atha tāṃ vayasi prāpte dāsīnāṃ samalaṃkṛtam 03,050.011c śataṃ sakhīnāṃ ca tathā paryupāste śacīm iva 03,050.012a tatra sma bhrājate bhaimī sarvābharaṇabhūṣitā 03,050.012c sakhīmadhye 'navadyāṅgī vidyut saudāminī yathā 03,050.012e atīva rūpasaṃpannā śrīr ivāyatalocanā 03,050.013a na deveṣu na yakṣeṣu tādṛg rūpavatī kva cit 03,050.013c mānuṣeṣv api cānyeṣu dṛṣṭapūrvā na ca śrutā 03,050.013e cittapramāthinī bālā devānām api sundarī 03,050.014a nalaś ca naraśārdūlo rūpeṇāpratimo bhuvi 03,050.014c kandarpa iva rūpeṇa mūrtimān abhavat svayam 03,050.015a tasyāḥ samīpe tu nalaṃ praśaśaṃsuḥ kutūhalāt 03,050.015c naiṣadhasya samīpe tu damayantīṃ punaḥ punaḥ 03,050.016a tayor adṛṣṭakāmo 'bhūc chṛṇvatoḥ satataṃ guṇān 03,050.016c anyonyaṃ prati kaunteya sa vyavardhata hṛcchayaḥ 03,050.017a aśaknuvan nalaḥ kāmaṃ tadā dhārayituṃ hṛdā 03,050.017c antaḥpurasamīpasthe vana āste rahogataḥ 03,050.017d*0210_01 kasya cit tv atha kālasya nalaḥ pārthivasattamaḥ 03,050.018a sa dadarśa tadā haṃsāñ jātarūpaparicchadān 03,050.018c vane vicaratāṃ teṣām ekaṃ jagrāha pakṣiṇam 03,050.019a tato 'ntarikṣago vācaṃ vyājahāra tadā nalam 03,050.019c na hantavyo 'smi te rājan kariṣyāmi hi te priyam 03,050.020a damayantīsakāśe tvāṃ kathayiṣyāmi naiṣadha 03,050.020c yathā tvad anyaṃ puruṣaṃ na sā maṃsyati karhi cit 03,050.020d*0211_01 tava caiva yathā bhāryā bhaviṣyati tathānagha 03,050.020d*0211_02 vidhāsyāmi naravyāghra so 'nujānātu mā bhavān 03,050.021a evam uktas tato haṃsam utsasarja mahīpatiḥ 03,050.021c te tu haṃsāḥ samutpatya vidarbhān agamaṃs tataḥ 03,050.022a vidarbhanagarīṃ gatvā damayantyās tadāntike 03,050.022c nipetus te garutmantaḥ sā dadarśātha tān khagān 03,050.023a sā tān adbhutarūpān vai dṛṣṭvā sakhigaṇāvṛtā 03,050.023c hṛṣṭā grahītuṃ khagamāṃs tvaramāṇopacakrame 03,050.024a atha haṃsā visasṛpuḥ sarvataḥ pramadāvane 03,050.024c ekaikaśas tataḥ kanyās tān haṃsān samupādravan 03,050.025a damayantī tu yaṃ haṃsaṃ samupādhāvad antike 03,050.025c sa mānuṣīṃ giraṃ kṛtvā damayantīm athābravīt 03,050.026a damayanti nalo nāma niṣadheṣu mahīpatiḥ 03,050.026c aśvinoḥ sadṛśo rūpe na samās tasya mānuṣāḥ 03,050.027a tasya vai yadi bhāryā tvaṃ bhavethā varavarṇini 03,050.027c saphalaṃ te bhavej janma rūpaṃ cedaṃ sumadhyame 03,050.028a vayaṃ hi devagandharvamanuṣyoragarākṣasān 03,050.028c dṛṣṭavanto na cāsmābhir dṛṣṭapūrvas tathāvidhaḥ 03,050.029a tvaṃ cāpi ratnaṃ nārīṇāṃ nareṣu ca nalo varaḥ 03,050.029c viśiṣṭāyā viśiṣṭena saṃgamo guṇavān bhavet 03,050.030a evam uktā tu haṃsena damayantī viśāṃ pate 03,050.030c abravīt tatra taṃ haṃsaṃ tam apy evaṃ nalaṃ vada 03,050.031a tathety uktvāṇḍajaḥ kanyāṃ vaidarbhasya viśāṃ pate 03,050.031c punar āgamya niṣadhān nale sarvaṃ nyavedayat 03,050.031d*0212_01 vayaṃ hi devagandharvāḥ śaptāś cendreṇa kāraṇāt 03,050.031d*0212_02 asmān saṃspṛśya pāṇibhyāṃ yathā mokṣe vrajāmahe 03,050.031d*0212_03 evam uktas tato haṃsān pramamajjātha naiṣadhaḥ 03,050.031d*0212_04 naiṣadhena tu saṃspṛṣṭā indralokaṃ punar gatāḥ 03,051.001 bṛhadaśva uvāca 03,051.001a damayantī tu tac chrutvā vaco haṃsasya bhārata 03,051.001c tadā prabhṛti nasvasthā nalaṃ prati babhūva sā 03,051.002a tataś cintāparā dīnā vivarṇavadanā kṛśā 03,051.002c babhūva damayantī tu niḥśvāsaparamā tadā 03,051.003a ūrdhvadṛṣṭir dhyānaparā babhūvonmattadarśanā 03,051.003b*0213_01 pāṇḍuvarṇā kṣaṇenātha hṛcchayāviṣṭacetanā 03,051.003c na śayyāsanabhogeṣu ratiṃ vindati karhi cit 03,051.004a na naktaṃ na divā śete hā heti vadatī muhuḥ 03,051.004c tām asvasthāṃ tadākārāṃ sakhyas tā jajñur iṅgitaiḥ 03,051.005a tato vidarbhapataye damayantyāḥ sakhīgaṇaḥ 03,051.005c nyavedayata nasvasthāṃ damayantīṃ nareśvara 03,051.006a tac chrutvā nṛpatir bhīmo damayantīsakhīgaṇāt 03,051.006c cintayām āsa tat kāryaṃ sumahat svāṃ sutāṃ prati 03,051.006d*0214_01 kimarthaṃ duhitā me 'dya nātisvastheva lakṣyate 03,051.007a sa samīkṣya mahīpālaḥ svāṃ sutāṃ prāptayauvanām 03,051.007c apaśyad ātmanaḥ kāryaṃ damayantyāḥ svayaṃvaram 03,051.008a sa saṃnipātayām āsa mahīpālān viśāṃ pate 03,051.008c anubhūyatām ayaṃ vīrāḥ svayaṃvara iti prabho 03,051.009a śrutvā tu pārthivāḥ sarve damayantyāḥ svayaṃvaram 03,051.009c abhijagmus tadā bhīmaṃ rājāno bhīmaśāsanāt 03,051.010a hastyaśvarathaghoṣeṇa nādayanto vasuṃdharām 03,051.010c vicitramālyābharaṇair balair dṛśyaiḥ svalaṃkṛtaiḥ 03,051.010d*0215_01 teṣāṃ bhīmo mahābāhuḥ pārthivānāṃ mahātmanām 03,051.010d*0215_02 yathārham akarot pūjāṃ te 'vasaṃs tatra pūjitāḥ 03,051.011a etasminn eva kāle tu purāṇāv ṛṣisattamau 03,051.011c aṭamānau mahātmānāv indralokam ito gatau 03,051.012a nāradaḥ parvataś caiva mahātmānau mahāvratau 03,051.012c devarājasya bhavanaṃ viviśāte supūjitau 03,051.013a tāv arcitvā sahasrākṣas tataḥ kuśalam avyayam 03,051.013c papracchānāmayaṃ cāpi tayoḥ sarvagataṃ vibhuḥ 03,051.014 nārada uvāca 03,051.014a āvayoḥ kuśalaṃ deva sarvatragatam īśvara 03,051.014c loke ca maghavan kṛtsne nṛpāḥ kuśalino vibho 03,051.015 bṛhadaśva uvāca 03,051.015a nāradasya vacaḥ śrutvā papraccha balavṛtrahā 03,051.015c dharmajñāḥ pṛthivīpālās tyaktajīvitayodhinaḥ 03,051.016a śastreṇa nidhanaṃ kāle ye gacchanty aparāṅmukhāḥ 03,051.016c ayaṃ loko 'kṣayas teṣāṃ yathaiva mama kāmadhuk 03,051.017a kva nu te kṣatriyāḥ śūrā na hi paśyāmi tān aham 03,051.017c āgacchato mahīpālān atithīn dayitān mama 03,051.018a evam uktas tu śakreṇa nāradaḥ pratyabhāṣata 03,051.018c śṛṇu me bhagavan yena na dṛśyante mahīkṣitaḥ 03,051.019a vidarbharājaduhitā damayantīti viśrutā 03,051.019c rūpeṇa samatikrāntā pṛthivyāṃ sarvayoṣitaḥ 03,051.020a tasyāḥ svayaṃvaraḥ śakra bhavitā nacirād iva 03,051.020c tatra gacchanti rājāno rājaputrāś ca sarvaśaḥ 03,051.021a tāṃ ratnabhūtāṃ lokasya prārthayanto mahīkṣitaḥ 03,051.021c kāṅkṣanti sma viśeṣeṇa balavṛtraniṣūdana 03,051.022a etasmin kathyamāne tu lokapālāś ca sāgnikāḥ 03,051.022c ājagmur devarājasya samīpam amarottamāḥ 03,051.023a tatas tac chuśruvuḥ sarve nāradasya vaco mahat 03,051.023c śrutvā caivābruvan hṛṣṭā gacchāmo vayam apy uta 03,051.024a tataḥ sarve mahārāja sagaṇāḥ sahavāhanāḥ 03,051.024c vidarbhān abhito jagmur yatra sarve mahīkṣitaḥ 03,051.025a nalo 'pi rājā kaunteya śrutvā rājñāṃ samāgamam 03,051.025c abhyagacchad adīnātmā damayantīm anuvrataḥ 03,051.026a atha devāḥ pathi nalaṃ dadṛśur bhūtale sthitam 03,051.026c sākṣād iva sthitaṃ mūrtyā manmathaṃ rūpasaṃpadā 03,051.027a taṃ dṛṣṭvā lokapālās te bhrājamānaṃ yathā ravim 03,051.027c tasthur vigatasaṃkalpā vismitā rūpasaṃpadā 03,051.028a tato 'ntarikṣe viṣṭabhya vimānāni divaukasaḥ 03,051.028c abruvan naiṣadhaṃ rājann avatīrya nabhastalāt 03,051.029a bho bho naiṣadha rājendra nala satyavrato bhavān 03,051.029c asmākaṃ kuru sāhāyyaṃ dūto bhava narottama 03,052.001 bṛhadaśva uvāca 03,052.001a tebhyaḥ pratijñāya nalaḥ kariṣya iti bhārata 03,052.001c athainān paripapraccha kṛtāñjalir avasthitaḥ 03,052.002a ke vai bhavantaḥ kaś cāsau yasyāhaṃ dūta īpsitaḥ 03,052.002c kiṃ ca tatra mayā kāryaṃ kathayadhvaṃ yathātatham 03,052.003a evam ukte naiṣadhena maghavān pratyabhāṣata 03,052.003c amarān vai nibodhāsmān damayantyartham āgatān 03,052.004a aham indro 'yam agniś ca tathaivāyam apāṃpatiḥ 03,052.004c śarīrāntakaro nṝṇāṃ yamo 'yam api pārthiva 03,052.005a sa vai tvam āgatān asmān damayantyai nivedaya 03,052.005c lokapālāḥ sahendrās tvāṃ samāyānti didṛkṣavaḥ 03,052.006a prāptum icchanti devās tvāṃ śakro 'gnir varuṇo yamaḥ 03,052.006c teṣām anyatamaṃ devaṃ patitve varayasva ha 03,052.007a evam uktaḥ sa śakreṇa nalaḥ prāñjalir abravīt 03,052.007c ekārthasamavetaṃ māṃ na preṣayitum arhatha 03,052.007d*0216_01 kathaṃ tu jātasaṃkalpaḥ striyam utsahate pumān 03,052.007d*0216_02 parārtham īdṛśaṃ vaktuṃ tat kṣamantu maheśvarāḥ 03,052.007d*0217_01 evam ukto naiṣadhena maghavān punar abravīt 03,052.008 devā ūcuḥ 03,052.008a kariṣya iti saṃśrutya pūrvam asmāsu naiṣadha 03,052.008c na kariṣyasi kasmāt tvaṃ vraja naiṣadha māciram 03,052.008d*0218_01 sa vai tvam āgatān asmān damayantyai nivedaya 03,052.008d*0218_02 śreyasā yokṣyase hi tvaṃ kurvann amaraśāsanam 03,052.009 bṛhadaśva uvāca 03,052.009a evam uktaḥ sa devais tair naiṣadhaḥ punar abravīt 03,052.009c surakṣitāni veśmāni praveṣṭuṃ katham utsahe 03,052.009d*0219_01 asmākaṃ māyayā channas tvaṃ pravekṣyasi niścayam 03,052.009d*0219_02 iti śakro naiṣadhaṃ taṃ punar evābhyabhāṣata 03,052.010a pravekṣyasīti taṃ śakraḥ punar evābhyabhāṣata 03,052.010c jagāma sa tathety uktvā damayantyā niveśanam 03,052.011a dadarśa tatra vaidarbhīṃ sakhīgaṇasamāvṛtām 03,052.011c dedīpyamānāṃ vapuṣā śriyā ca varavarṇinīm 03,052.012a atīva sukumārāṅgīṃ tanumadhyāṃ sulocanām 03,052.012c ākṣipantīm iva ca bhāḥ śaśinaḥ svena tejasā 03,052.013a tasya dṛṣṭvaiva vavṛdhe kāmas tāṃ cāruhāsinīm 03,052.013c satyaṃ cikīrṣamāṇas tu dhārayām āsa hṛcchayam 03,052.014a tatas tā naiṣadhaṃ dṛṣṭvā saṃbhrāntāḥ paramāṅganāḥ 03,052.014c āsanebhyaḥ samutpetus tejasā tasya dharṣitāḥ 03,052.015a praśaśaṃsuś ca suprītā nalaṃ tā vismayānvitāḥ 03,052.015c na cainam abhyabhāṣanta manobhis tv abhyacintayan 03,052.016a aho rūpam aho kāntir aho dhairyaṃ mahātmanaḥ 03,052.016c ko 'yaṃ devo nu yakṣo nu gandharvo nu bhaviṣyati 03,052.017a na tv enaṃ śaknuvanti sma vyāhartum api kiṃ cana 03,052.017c tejasā dharṣitāḥ sarvā lajjāvatyo varāṅganāḥ 03,052.018a athainaṃ smayamāneva smitapūrvābhibhāṣiṇī 03,052.018c damayantī nalaṃ vīram abhyabhāṣata vismitā 03,052.019a kas tvaṃ sarvānavadyāṅga mama hṛcchayavardhana 03,052.019c prāpto 'sy amaravad vīra jñātum icchāmi te 'nagha 03,052.020a katham āgamanaṃ ceha kathaṃ cāsi na lakṣitaḥ 03,052.020c surakṣitaṃ hi me veśma rājā caivograśāsanaḥ 03,052.021a evam uktas tu vaidarbhyā nalas tāṃ pratyuvāca ha 03,052.021c nalaṃ māṃ viddhi kalyāṇi devadūtam ihāgatam 03,052.022a devās tvāṃ prāptum icchanti śakro 'gnir varuṇo yamaḥ 03,052.022c teṣām anyatamaṃ devaṃ patiṃ varaya śobhane 03,052.023a teṣām eva prabhāvena praviṣṭo 'ham alakṣitaḥ 03,052.023c praviśantaṃ hi māṃ kaś cin nāpaśyan nāpy avārayat 03,052.024a etadartham ahaṃ bhadre preṣitaḥ surasattamaiḥ 03,052.024c etac chrutvā śubhe buddhiṃ prakuruṣva yathecchasi 03,053.001 bṛhadaśva uvāca 03,053.001a sā namaskṛtya devebhyaḥ prahasya nalam abravīt 03,053.001c praṇayasva yathāśraddhaṃ rājan kiṃ karavāṇi te 03,053.002a ahaṃ caiva hi yac cānyan mamāsti vasu kiṃ cana 03,053.002c sarvaṃ tat tava viśrabdhaṃ kuru praṇayam īśvara 03,053.003a haṃsānāṃ vacanaṃ yat tat tan māṃ dahati pārthiva 03,053.003c tvatkṛte hi mayā vīra rājānaḥ saṃnipātitāḥ 03,053.004a yadi ced bhajamānāṃ māṃ pratyākhyāsyasi mānada 03,053.004c viṣam agniṃ jalaṃ rajjum āsthāsye tava kāraṇāt 03,053.005a evam uktas tu vaidarbhyā nalas tāṃ pratyuvāca ha 03,053.005c tiṣṭhatsu lokapāleṣu kathaṃ mānuṣam icchasi 03,053.006a yeṣām ahaṃ lokakṛtām īśvarāṇāṃ mahātmanām 03,053.006c na pādarajasā tulyo manas te teṣu vartatām 03,053.007a vipriyaṃ hy ācaran martyo devānāṃ mṛtyum ṛcchati 03,053.007c trāhi mām anavadyāṅgi varayasva surottamān 03,053.007d@008_0001 virajāṃsi ca vāsāṃsi divyāś citrāḥ srajas tathā 03,053.007d@008_0002 bhūṣaṇāni tu mukhyāni devān prāpya tu bhuṅkṣva vai 03,053.007d@008_0003 ya imāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ saṃkṣipya grasate punaḥ 03,053.007d@008_0004 hutāśam īśaṃ devānāṃ kā taṃ na varayet patim 03,053.007d@008_0005 yasya daṇḍabhayāt sarve bhūtagrāmāḥ samāgatāḥ 03,053.007d@008_0006 dharmam evānurudhyanti kā taṃ na varayet patim 03,053.007d@008_0007 dharmātmānaṃ mahātmānaṃ daityadānavamardanam 03,053.007d@008_0008 mahendraṃ sarvadevānāṃ kā taṃ na varayet patim 03,053.007d@008_0009 kriyatām aviśaṅkena manasā yadi manyase 03,053.007d@008_0010 varuṇaṃ lokapālānāṃ suhṛdvākyam idaṃ śṛṇu 03,053.007d@008_0011 naiṣadhenaivam uktā sā damayantī vaco 'bravīt 03,053.007d@008_0012 samāplutābhyāṃ netrābhyāṃ śokajenātha vāriṇā 03,053.007d@008_0013 devebhyo 'haṃ namaskṛtya sarvebhyaḥ pṛthivīpate 03,053.007d@008_0014 vṛṇe tvām eva bhartāraṃ satyam etad bravīmi te 03,053.007d@008_0015 tām uvāca tato rājā vepamānāṃ kṛtāñjalim 03,053.007d@008_0016 dautyenāgatya kalyāṇi tathā bhadre vidhīyatām 03,053.007d@008_0017 kathaṃ hy ahaṃ pratiśrutya devatānāṃ viśeṣataḥ 03,053.007d@008_0018 parārthe yatnam ārabhya kathaṃ svārtham ihotsahe 03,053.007d@008_0019 eṣa dharmo yadi svārtho mamāpi bhavitā tataḥ 03,053.007d@008_0020 evaṃ svārthaṃ kariṣyāmi tathā bhadre vidhīyatām 03,053.008a tato bāṣpakalāṃ vācaṃ damayantī śucismitā 03,053.008c pravyāharantī śanakair nalaṃ rājānam abravīt 03,053.009a asty upāyo mayā dṛṣṭo nirapāyo nareśvara 03,053.009c yena doṣo na bhavitā tava rājan kathaṃ cana 03,053.010a tvaṃ caiva hi naraśreṣṭha devāś cāgnipurogamāḥ 03,053.010c āyāntu sahitāḥ sarve mama yatra svayaṃvaraḥ 03,053.011a tato 'haṃ lokapālānāṃ saṃnidhau tvāṃ nareśvara 03,053.011c varayiṣye naravyāghra naivaṃ doṣo bhaviṣyati 03,053.012a evam uktas tu vaidarbhyā nalo rājā viśāṃ pate 03,053.012c ājagāma punas tatra yatra devāḥ samāgatāḥ 03,053.013a tam apaśyaṃs tathāyāntaṃ lokapālāḥ saheśvarāḥ 03,053.013c dṛṣṭvā cainaṃ tato 'pṛcchan vṛttāntaṃ sarvam eva tat 03,053.014 devā ūcuḥ 03,053.014a kaccid dṛṣṭā tvayā rājan damayantī śucismitā 03,053.014c kim abravīc ca naḥ sarvān vada bhūmipate 'nagha 03,053.015 nala uvāca 03,053.015a bhavadbhir aham ādiṣṭo damayantyā niveśanam 03,053.015c praviṣṭaḥ sumahākakṣyaṃ daṇḍibhiḥ sthavirair vṛtam 03,053.016a praviśantaṃ ca māṃ tatra na kaś cid dṛṣṭavān naraḥ 03,053.016c ṛte tāṃ pārthivasutāṃ bhavatām eva tejasā 03,053.017a sakhyaś cāsyā mayā dṛṣṭās tābhiś cāpy upalakṣitaḥ 03,053.017c vismitāś cābhavan dṛṣṭvā sarvā māṃ vibudheśvarāḥ 03,053.018a varṇyamāneṣu ca mayā bhavatsu rucirānanā 03,053.018c mām eva gatasaṃkalpā vṛṇīte surasattamāḥ 03,053.019a abravīc caiva māṃ bālā āyāntu sahitāḥ surāḥ 03,053.019c tvayā saha naraśreṣṭha mama yatra svayaṃvaraḥ 03,053.020a teṣām ahaṃ saṃnidhau tvāṃ varayiṣye narottama 03,053.020c evaṃ tava mahābāho doṣo na bhaviteti ha 03,053.021a etāvad eva vibudhā yathāvṛttam udāhṛtam 03,053.021c mayāśeṣaṃ pramāṇaṃ tu bhavantas tridaśeśvarāḥ 03,054.001 bṛhadaśva uvāca 03,054.001a atha kāle śubhe prāpte tithau puṇye kṣaṇe tathā 03,054.001c ājuhāva mahīpālān bhīmo rājā svayaṃvare 03,054.002a tac chrutvā pṛthivīpālāḥ sarve hṛcchayapīḍitāḥ 03,054.002c tvaritāḥ samupājagmur damayantīm abhīpsavaḥ 03,054.003a kanakastambharuciraṃ toraṇena virājitam 03,054.003c viviśus te mahāraṅgaṃ nṛpāḥ siṃhā ivācalam 03,054.004a tatrāsaneṣu vividheṣv āsīnāḥ pṛthivīkṣitaḥ 03,054.004c surabhisragdharāḥ sarve sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ 03,054.005a tāṃ rājasamitiṃ pūrṇāṃ nāgair bhogavatīm iva 03,054.005b*0220_01 praviveśa nalo devaiḥ puṇyaśloko narādhipaḥ 03,054.005c saṃpūrṇāṃ puruṣavyāghrair vyāghrair giriguhām iva 03,054.005d*0221_01 devagandharvapatayo dadṛśur vismayānvitāḥ 03,054.005d*0221_02 paurajānapadāś caiva ye tatrāsan samāhitāḥ 03,054.006a tatra sma pīnā dṛśyante bāhavaḥ parighopamāḥ 03,054.006c ākāravantaḥ suślakṣṇāḥ pañcaśīrṣā ivoragāḥ 03,054.007a sukeśāntāni cārūṇi sunāsāni śubhāni ca 03,054.007c mukhāni rājñāṃ śobhante nakṣatrāṇi yathā divi 03,054.008a damayantī tato raṅgaṃ praviveśa śubhānanā 03,054.008c muṣṇantī prabhayā rājñāṃ cakṣūṃṣi ca manāṃsi ca 03,054.009a tasyā gātreṣu patitā teṣāṃ dṛṣṭir mahātmanām 03,054.009c tatra tatraiva saktābhūn na cacāla ca paśyatām 03,054.010a tataḥ saṃkīrtyamāneṣu rājñāṃ nāmasu bhārata 03,054.010c dadarśa bhaimī puruṣān pañca tulyākṛtīn iva 03,054.011a tān samīkṣya tataḥ sarvān nirviśeṣākṛtīn sthitān 03,054.011c saṃdehād atha vaidarbhī nābhyajānān nalaṃ nṛpam 03,054.011d*0222_01 nirviśeṣavayoveṣarūpāṇāṃ tatra sā śubhā 03,054.011e yaṃ yaṃ hi dadṛśe teṣāṃ taṃ taṃ mene nalaṃ nṛpam 03,054.012a sā cintayantī buddhyātha tarkayām āsa bhāminī 03,054.012c kathaṃ nu devāñ jānīyāṃ kathaṃ vidyāṃ nalaṃ nṛpam 03,054.013a evaṃ saṃcintayantī sā vaidarbhī bhṛśaduḥkhitā 03,054.013c śrutāni devaliṅgāni cintayām āsa bhārata 03,054.014a devānāṃ yāni liṅgāni sthavirebhyaḥ śrutāni me 03,054.014c tānīha tiṣṭhatāṃ bhūmāv ekasyāpi na lakṣaye 03,054.015a sā viniścitya bahudhā vicārya ca punaḥ punaḥ 03,054.015c śaraṇaṃ prati devānāṃ prāptakālam amanyata 03,054.016a vācā ca manasā caiva namaskāraṃ prayujya sā 03,054.016c devebhyaḥ prāñjalir bhūtvā vepamānedam abravīt 03,054.017a haṃsānāṃ vacanaṃ śrutvā yathā me naiṣadho vṛtaḥ 03,054.017c patitve tena satyena devās taṃ pradiśantu me 03,054.018a vācā ca manasā caiva yathā nābhicarāmy aham 03,054.018c tena satyena vibudhās tam eva pradiśantu me 03,054.019a yathā devaiḥ sa me bhartā vihito niṣadhādhipaḥ 03,054.019c tena satyena me devās tam eva pradiśantu me 03,054.019d*0223_01 yathedaṃ vratam ārabdhaṃ nalasyārādhane mayā 03,054.020a svaṃ caiva rūpaṃ puṣyantu lokapālāḥ saheśvarāḥ 03,054.020c yathāham abhijānīyāṃ puṇyaślokaṃ narādhipam 03,054.021a niśamya damayantyās tat karuṇaṃ paridevitam 03,054.021c niścayaṃ paramaṃ tathyam anurāgaṃ ca naiṣadhe 03,054.022a manoviśuddhiṃ buddhiṃ ca bhaktiṃ rāgaṃ ca bhārata 03,054.022c yathoktaṃ cakrire devāḥ sāmarthyaṃ liṅgadhāraṇe 03,054.023a sāpaśyad vibudhān sarvān asvedān stabdhalocanān 03,054.023c hṛṣitasragrajohīnān sthitān aspṛśataḥ kṣitim 03,054.024a chāyādvitīyo mlānasrag rajaḥsvedasamanvitaḥ 03,054.024c bhūmiṣṭho naiṣadhaś caiva nimeṣeṇa ca sūcitaḥ 03,054.025a sā samīkṣya tato devān puṇyaślokaṃ ca bhārata 03,054.025c naiṣadhaṃ varayām āsa bhaimī dharmeṇa bhārata 03,054.026a vilajjamānā vastrānte jagrāhāyatalocanā 03,054.026c skandhadeśe 'sṛjac cāsya srajaṃ paramaśobhanām 03,054.026e varayām āsa caivainaṃ patitve varavarṇinī 03,054.027a tato hā heti sahasā śabdo mukto narādhipaiḥ 03,054.027c devair maharṣibhiś caiva sādhu sādhv iti bhārata 03,054.027e vismitair īritaḥ śabdaḥ praśaṃsadbhir nalaṃ nṛpam 03,054.027f*0224_01 damayantīṃ tu kauravya vīrasenasuto nṛpaḥ 03,054.027f*0224_02 āśvāsayad varārohāṃ prahṛṣṭenāntarātmanā 03,054.027f*0224_03 yat tvaṃ bhajasi kalyāṇi pumāṃsaṃ devasaṃnidhau 03,054.027f*0224_04 tasmān māṃ viddhi bhartāram etat te vacane ratam 03,054.027f*0224_05 yāvac ca me dhariṣyanti prāṇā dehe śucismite 03,054.027f*0224_06 tāvat tvayi bhaviṣyāmi satyam etad bravīmi te 03,054.027f*0224_07 damayantī tathā vāgbhir abhinandya kṛtāñjaliḥ 03,054.027f*0224_08 tau parasparataḥ prītau dṛṣṭvā tv agnipurogamān 03,054.027f*0224_09 tān eva śaraṇaṃ devāñ jagmatur manasā tadā 03,054.028a vṛte tu naiṣadhe bhaimyā lokapālā mahaujasaḥ 03,054.028c prahṛṣṭamanasaḥ sarve nalāyāṣṭau varān daduḥ 03,054.029a pratyakṣadarśanaṃ yajñe gatiṃ cānuttamāṃ śubhām 03,054.029c naiṣadhāya dadau śakraḥ prīyamāṇaḥ śacīpatiḥ 03,054.030a agnir ātmabhavaṃ prādād yatra vāñchati naiṣadhaḥ 03,054.030c lokān ātmaprabhāṃś caiva dadau tasmai hutāśanaḥ 03,054.031a yamas tv annarasaṃ prādād dharme ca paramāṃ sthitim 03,054.031b*0225_01 varadvayaṃ dadau tasmai prīyamāṇo 'rkanandanaḥ 03,054.031c apāṃpatir apāṃ bhāvaṃ yatra vāñchati naiṣadhaḥ 03,054.032a srajaṃ cottamagandhāḍhyāṃ sarve ca mithunaṃ daduḥ 03,054.032c varān evaṃ pradāyāsya devās te tridivaṃ gatāḥ 03,054.032d*0226_01 etat sarvaṃ nalo 'paśyad damayantī ca bhārata 03,054.032d*0226_02 yathā svapnaṃ mahārāja tathaiva dadṛśur janāḥ 03,054.032d*0226_03 tataḥ svayaṃvaraṃ cakre bhīmo rājātimānuṣam 03,054.032d*0226_04 samāgateṣu sarveṣu bhūpāleṣu viśāṃ pate 03,054.032d*0226_05 damayanty api tad dṛṣṭvā rājamaṇḍalam ṛddhimat 03,054.032d*0226_06 anvīkṣya naiṣadhaṃ vavre bhaimī dharmeṇa bhārata 03,054.033a pārthivāś cānubhūyāsyā vivāhaṃ vismayānvitāḥ 03,054.033c damayantyāḥ pramuditāḥ pratijagmur yathāgatam 03,054.033d*0227_01 gateṣu pārthivendreṣu bhīmaḥ prīto mahāmanāḥ 03,054.033d*0227_02 vivāhaṃ kārayām āsa damayantyā nalasya ca 03,054.033d*0228_01 uṣya tatra yathākāmaṃ naiṣadho dvipadāṃ varaḥ 03,054.033d*0228_02 bhīmena samanujñāto jagāma nagaraṃ svakam 03,054.034a avāpya nārīratnaṃ tat puṇyaśloko 'pi pārthivaḥ 03,054.034c reme saha tayā rājā śacyeva balavṛtrahā 03,054.035a atīva mudito rājā bhrājamāno 'ṃśumān iva 03,054.035c arañjayat prajā vīro dharmeṇa paripālayan 03,054.036a īje cāpy aśvamedhena yayātir iva nāhuṣaḥ 03,054.036c anyaiś ca kratubhir dhīmān bahubhiś cāptadakṣiṇaiḥ 03,054.037a punaś ca ramaṇīyeṣu vaneṣūpavaneṣu ca 03,054.037c damayantyā saha nalo vijahārāmaropamaḥ 03,054.037d*0229_01 janayām āsa ca nalo damayantyāṃ mahāmanāḥ 03,054.037d*0229_02 indrasenaṃ sutaṃ cāpi indrasenāṃ ca kanyākām 03,054.038a evaṃ sa yajamānaś ca viharaṃś ca narādhipaḥ 03,054.038c rarakṣa vasusaṃpūrṇāṃ vasudhāṃ vasudhādhipaḥ 03,055.001 bṛhadaśva uvāca 03,055.001a vṛte tu naiṣadhe bhaimyā lokapālā mahaujasaḥ 03,055.001c yānto dadṛśur āyāntaṃ dvāparaṃ kalinā saha 03,055.001d@009_0001 madyapūrṇaṃ samādāya ghaṭaṃ kaṭisamanvitam 03,055.001d@009_0002 apareṇa tu māṃsaṃ ca dagdhakāṣṭhācitaṃ bahu 03,055.001d@009_0003 śvabhiḥ parivṛto raudraḥ kapaṭī bhrukuṭīmukhaḥ 03,055.001d@009_0004 raktāmbaradharaḥ kāḷo raktasrag anulepanaḥ 03,055.001d@009_0005 kathayan vividhās tatra kathāḥ paramadāruṇāḥ 03,055.001d@009_0006 paradārāpaharaṇaṃ paradravyapralambhanam 03,055.001d@009_0007 pāne cātiprasaṅgaṃ ca viśvāsasya ca ghātanam 03,055.001d@009_0008 dyūte ca mṛgayāyāṃ ca caurye cāśucikarmaṇi 03,055.002a athābravīt kaliṃ śakraḥ saṃprekṣya balavṛtrahā 03,055.002c dvāpareṇa sahāyena kale brūhi kva yāsyasi 03,055.003a tato 'bravīt kaliḥ śakraṃ damayantyāḥ svayaṃvaram 03,055.003c gatvāhaṃ varayiṣye tāṃ mano hi mama tadgatam 03,055.004a tam abravīt prahasyendro nirvṛttaḥ sa svayaṃvaraḥ 03,055.004c vṛtas tayā nalo rājā patir asmatsamīpataḥ 03,055.005a evam uktas tu śakreṇa kaliḥ kopasamanvitaḥ 03,055.005c devān āmantrya tān sarvān uvācedaṃ vacas tadā 03,055.006a devānāṃ mānuṣaṃ madhye yat sā patim avindata 03,055.006c nanu tasyā bhaven nyāyyaṃ vipulaṃ daṇḍadhāraṇam 03,055.007a evam ukte tu kalinā pratyūcus te divaukasaḥ 03,055.007c asmābhiḥ samanujñāto damayantyā nalo vṛtaḥ 03,055.008a kaś ca sarvaguṇopetaṃ nāśrayeta nalaṃ nṛpam 03,055.008c yo veda dharmān akhilān yathāvac caritavrataḥ 03,055.008d*0230_01 yo 'dhīte caturo vedān sarvān ākhyānapañcamān 03,055.008d*0230_02 nityaṃ tṛptā gṛhe yasya devā yajñeṣu dharmataḥ 03,055.008d*0230_03 ahiṃsānirato yaś ca satyavādī dṛḍhavrataḥ 03,055.009a yasmin satyaṃ dhṛtir dānaṃ tapaḥ śaucaṃ damaḥ śamaḥ 03,055.009c dhruvāṇi puruṣavyāghre lokapālasame nṛpe 03,055.009d*0231_01 evaṃrūpaṃ nalaṃ yo vai kāmayec chapituṃ kale 03,055.010a ātmānaṃ sa śapen mūḍho hanyāc cātmānam ātmanā 03,055.010c evaṃguṇaṃ nalaṃ yo vai kāmayec chapituṃ kale 03,055.011a kṛcchre sa narake majjed agādhe vipule 'plave 03,055.011c evam uktvā kaliṃ devā dvāparaṃ ca divaṃ yayuḥ 03,055.012a tato gateṣu deveṣu kalir dvāparam abravīt 03,055.012c saṃhartuṃ notsahe kopaṃ nale vatsyāmi dvāpara 03,055.013a bhraṃśayiṣyāmi taṃ rājyān na bhaimyā saha raṃsyate 03,055.013c tvam apy akṣān samāviśya kartuṃ sāhāyyam arhasi 03,055.013d*0232_01 mama priye kṛte tasmin kṛtavāṃś ca bhaviṣyasi 03,056.001 bṛhadaśva uvāca 03,056.001a evaṃ sa samayaṃ kṛtvā dvāpareṇa kaliḥ saha 03,056.001c ājagāma tatas tatra yatra rājā sa naiṣadhaḥ 03,056.002a sa nityam antaraprekṣī niṣadheṣv avasac ciram 03,056.002c athāsya dvādaśe varṣe dadarśa kalir antaram 03,056.003a kṛtvā mūtram upaspṛśya saṃdhyām āste sma naiṣadhaḥ 03,056.003c akṛtvā pādayoḥ śaucaṃ tatrainaṃ kalir āviśat 03,056.004a sa samāviśya tu nalaṃ samīpaṃ puṣkarasya ha 03,056.004c gatvā puṣkaram āhedam ehi dīvya nalena vai 03,056.005a akṣadyūte nalaṃ jetā bhavān hi sahito mayā 03,056.005c niṣadhān pratipadyasva jitvā rājan nalaṃ nṛpam 03,056.005d*0233_01 evam uktas tu kalinā puṣkaras tam abhāṣata 03,056.005d*0234_00 puṣkara uvāca 03,056.005d*0234_01 paṇena dīvyate vīra nāsti vittaṃ paṇāya me 03,056.005d*0234_02 vittahīnena ca nalaḥ krīḍate na mayā saha 03,056.005d*0234_03 puṣkareṇaivam uktas tu kalir vacanam abravīt 03,056.005d*0234_04 bhaviṣye 'haṃ vṛṣaśreṣṭhas tena dīvya paṇena vai 03,056.006a evam uktas tu kalinā puṣkaro nalam abhyayāt 03,056.006c kaliś caiva vṛṣo bhūtvā gavāṃ puṣkaram abhyayāt 03,056.007a āsādya tu nalaṃ vīraṃ puṣkaraḥ paravīrahā 03,056.007c dīvyāvety abravīd bhrātā vṛṣeṇeti muhur muhuḥ 03,056.008a na cakṣame tato rājā samāhvānaṃ mahāmanāḥ 03,056.008c vaidarbhyāḥ prekṣamāṇāyāḥ paṇakālam amanyata 03,056.008d*0235_01 āhūto na nivarteta dyūtād api paṇād api 03,056.008d*0236_01 tataḥ sa rājā sahasā devituṃ saṃpracakrame 03,056.008d*0236_02 bhrātrā daivābhibhūtena daivāviṣṭo janādhipaḥ 03,056.009a hiraṇyasya suvarṇasya yānayugyasya vāsasām 03,056.009c āviṣṭaḥ kalinā dyūte jīyate sma nalas tadā 03,056.010a tam akṣamadasaṃmattaṃ suhṛdāṃ na tu kaś cana 03,056.010c nivāraṇe 'bhavac chakto dīvyamānam acetasam 03,056.011a tataḥ paurajanaḥ sarvo mantribhiḥ saha bhārata 03,056.011c rājānaṃ draṣṭum āgacchan nivārayitum āturam 03,056.012a tataḥ sūta upāgamya damayantyai nyavedayat 03,056.012c eṣa paurajanaḥ sarvo dvāri tiṣṭhati kāryavān 03,056.013a nivedyatāṃ naiṣadhāya sarvāḥ prakṛtayaḥ sthitāḥ 03,056.013c amṛṣyamāṇā vyasanaṃ rājño dharmārthadarśinaḥ 03,056.014a tataḥ sā bāṣpakalayā vācā duḥkhena karśitā 03,056.014c uvāca naiṣadhaṃ bhaimī śokopahatacetanā 03,056.015a rājan paurajano dvāri tvāṃ didṛkṣur avasthitaḥ 03,056.015c mantribhiḥ sahitaḥ sarvai rājabhaktipuraskṛtaḥ 03,056.015d*0237_01 vṛddhair brāhmaṇamukhyaiś ca vaṇigbhiś ca samanvitaḥ 03,056.015d*0237_02 āgataṃ sahitaṃ rājaṃs tvatprasādāvalambinam 03,056.015e taṃ draṣṭum arhasīty evaṃ punaḥ punar abhāṣata 03,056.016a tāṃ tathā rucirāpāṅgīṃ vilapantīṃ sumadhyamām 03,056.016c āviṣṭaḥ kalinā rājā nābhyabhāṣata kiṃ cana 03,056.017a tatas te mantriṇaḥ sarve te caiva puravāsinaḥ 03,056.017c nāyam astīti duḥkhārtā vrīḍitā jagmur ālayān 03,056.018a tathā tad abhavad dyūtaṃ puṣkarasya nalasya ca 03,056.018c yudhiṣṭhira bahūn māsān puṇyaślokas tv ajīyata 03,057.001 bṛhadaśva uvāca 03,057.001a damayantī tato dṛṣṭvā puṇyaślokaṃ narādhipam 03,057.001c unmattavad anunmattā devane gatacetasam 03,057.002a bhayaśokasamāviṣṭā rājan bhīmasutā tataḥ 03,057.002c cintayām āsa tat kāryaṃ sumahat pārthivaṃ prati 03,057.003a sā śaṅkamānā tatpāpaṃ cikīrṣantī ca tatpriyam 03,057.003c nalaṃ ca hṛtasarvasvam upalabhyedam abravīt 03,057.003d*0238_01 bṛhatsenām atiyaśāṃ tāṃ dhātrīṃ paricārikām 03,057.003d*0238_02 hitāṃ sarvārthakuśalām anuraktāṃ subhāṣitām 03,057.004a bṛhatsene vrajāmātyān ānāyya nalaśāsanāt 03,057.004c ācakṣva yad dhṛtaṃ dravyam avaśiṣṭaṃ ca yad vasu 03,057.004d*0239_01 ity evaṃ sā samādiṣṭā bṛhatsenā nareśvara 03,057.004d*0239_02 uvāca devyā vacanaṃ mantriṇāṃ sā samīpataḥ 03,057.005a tatas te mantriṇaḥ sarve vijñāya nalaśāsanam 03,057.005c api no bhāgadheyaṃ syād ity uktvā punar āvrajan 03,057.006a tās tu sarvāḥ prakṛtayo dvitīyaṃ samupasthitāḥ 03,057.006c nyavedayad bhīmasutā na ca tat pratyanandata 03,057.007a vākyam apratinandantaṃ bhartāram abhivīkṣya sā 03,057.007c damayantī punar veśma vrīḍitā praviveśa ha 03,057.008a niśamya satataṃ cākṣān puṇyaślokaparāṅmukhān 03,057.008c nalaṃ ca hṛtasarvasvaṃ dhātrīṃ punar uvāca ha 03,057.009a bṛhatsene punar gaccha vārṣṇeyaṃ nalaśāsanāt 03,057.009c sūtam ānaya kalyāṇi mahat kāryam upasthitam 03,057.010a bṛhatsenā tu tac chrutvā damayantyāḥ prabhāṣitam 03,057.010c vārṣṇeyam ānayām āsa puruṣair āptakāribhiḥ 03,057.011a vārṣṇeyaṃ tu tato bhaimī sāntvayañ ślakṣṇayā girā 03,057.011c uvāca deśakālajñā prāptakālam aninditā 03,057.012a jānīṣe tvaṃ yathā rājā samyagvṛttaḥ sadā tvayi 03,057.012c tasya tvaṃ viṣamasthasya sāhāyyaṃ kartum arhasi 03,057.013a yathā yathā hi nṛpatiḥ puṣkareṇeha jīyate 03,057.013c tathā tathāsya dyūte vai rāgo bhūyo 'bhivardhate 03,057.014a yathā ca puṣkarasyākṣā vartante vaśavartinaḥ 03,057.014c tathā viparyayaś cāpi nalasyākṣeṣu dṛśyate 03,057.015a suhṛtsvajanavākyāni yathāvan na śṛṇoti ca 03,057.015b*0240_01 mamāpi ca tathā vākyaṃ nābhinandati mohitaḥ 03,057.015b*0241_01 yathā rājñaḥ pradīptānāṃ bhāgyānām adya sārathe 03,057.015c nūnaṃ manye na śeṣo 'sti naiṣadhasya mahātmanaḥ 03,057.016a yatra me vacanaṃ rājā nābhinandati mohitaḥ 03,057.016c śaraṇaṃ tvāṃ prapannāsmi sārathe kuru madvacaḥ 03,057.016e na hi me śudhyate bhāvaḥ kadā cid vinaśed iti 03,057.017a nalasya dayitān aśvān yojayitvā mahājavān 03,057.017c idam āropya mithunaṃ kuṇḍinaṃ yātum arhasi 03,057.018a mama jñātiṣu nikṣipya dārakau syandanaṃ tathā 03,057.018c aśvāṃś caitān yathākāmaṃ vasa vānyatra gaccha vā 03,057.019a damayantyās tu tad vākyaṃ vārṣṇeyo nalasārathiḥ 03,057.019c nyavedayad aśeṣeṇa nalāmātyeṣu mukhyaśaḥ 03,057.020a taiḥ sametya viniścitya so 'nujñāto mahīpate 03,057.020c yayau mithunam āropya vidarbhāṃs tena vāhinā 03,057.021a hayāṃs tatra vinikṣipya sūto rathavaraṃ ca tam 03,057.021c indrasenāṃ ca tāṃ kanyām indrasenaṃ ca bālakam 03,057.022a āmantrya bhīmaṃ rājānam ārtaḥ śocan nalaṃ nṛpam 03,057.022b*0242_01 kva nu yāsyāmi manasā cintayāno muhur muhuḥ 03,057.022c aṭamānas tato 'yodhyāṃ jagāma nagarīṃ tadā 03,057.023a ṛtuparṇaṃ sa rājānam upatasthe suduḥkhitaḥ 03,057.023c bhṛtiṃ copayayau tasya sārathyena mahīpate 03,058.001 bṛhadaśva uvāca 03,058.001a tatas tu yāte vārṣṇeye puṇyaślokasya dīvyataḥ 03,058.001c puṣkareṇa hṛtaṃ rājyaṃ yac cānyad vasu kiṃ cana 03,058.002a hṛtarājyaṃ nalaṃ rājan prahasan puṣkaro 'bravīt 03,058.002c dyūtaṃ pravartatāṃ bhūyaḥ pratipāṇo 'sti kas tava 03,058.003a śiṣṭā te damayanty ekā sarvam anyad dhṛtaṃ mayā 03,058.003c damayantyāḥ paṇaḥ sādhu vartatāṃ yadi manyase 03,058.004a puṣkareṇaivam uktasya puṇyaślokasya manyunā 03,058.004c vyadīryateva hṛdayaṃ na cainaṃ kiṃ cid abravīt 03,058.005a tataḥ puṣkaram ālokya nalaḥ paramamanyumān 03,058.005b*0243_01 uvāca vidyate 'nyac ca dhanaṃ mama narādhama 03,058.005b*0243_02 paṇarūpeṇa nikṣipya puṇyaślokas tu durmanāḥ 03,058.005b*0243_03 uttarīyaṃ tadā vastraṃ tasyāś cābharaṇāni ca 03,058.005c utsṛjya sarvagātrebhyo bhūṣaṇāni mahāyaśāḥ 03,058.006a ekavāsā asaṃvītaḥ suhṛcchokavivardhanaḥ 03,058.006c niścakrāma tadā rājā tyaktvā suvipulāṃ śriyam 03,058.007a damayanty ekavastrā taṃ gacchantaṃ pṛṣṭhato 'nviyāt 03,058.007c sa tayā bāhyataḥ sārdhaṃ trirātraṃ naiṣadho 'vasat 03,058.008a puṣkaras tu mahārāja ghoṣayām āsa vai pure 03,058.008c nale yaḥ samyag ātiṣṭhet sa gacched vadhyatāṃ mama 03,058.009a puṣkarasya tu vākyena tasya vidveṣaṇena ca 03,058.009c paurā na tasmin satkāraṃ kṛtavanto yudhiṣṭhira 03,058.010a sa tathā nagarābhyāśe satkārārho na satkṛtaḥ 03,058.010c trirātram uṣito rājā jalamātreṇa vartayan 03,058.010d*0244_01 pīḍyamānaḥ kṣudhā tatra phalamūlāni karṣayan 03,058.010d*0244_02 prātiṣṭhata tato rājā damayantī tam anvagāt 03,058.011a kṣudhā saṃpīḍyamānas tu nalo bahutithe 'hani 03,058.011c apaśyac chakunān kāṃś cid dhiraṇyasadṛśacchadān 03,058.012a sa cintayām āsa tadā niṣadhādhipatir balī 03,058.012c asti bhakṣo mamādyāyaṃ vasu cedaṃ bhaviṣyati 03,058.013a tatas tān antarīyeṇa vāsasā samavāstṛṇot 03,058.013c tasyāntarīyam ādāya jagmuḥ sarve vihāyasā 03,058.014a utpatantaḥ khagās te tu vākyam āhus tadā nalam 03,058.014c dṛṣṭvā digvāsasaṃ bhūmau sthitaṃ dīnam adhomukham 03,058.015a vayam akṣāḥ sudurbuddhe tava vāso jihīrṣavaḥ 03,058.015c āgatā na hi naḥ prītiḥ savāsasi gate tvayi 03,058.016a tān samīkṣya gatān akṣān ātmānaṃ ca vivāsasam 03,058.016c puṇyaślokas tato rājā damayantīm athābravīt 03,058.017a yeṣāṃ prakopād aiśvaryāt pracyuto 'ham anindite 03,058.017c prāṇayātrāṃ na vinde ca duḥkhitaḥ kṣudhayārditaḥ 03,058.018a yeṣāṃ kṛte na satkāram akurvan mayi naiṣadhāḥ 03,058.018c ta ime śakunā bhūtvā vāso 'py apaharanti me 03,058.019a vaiṣamyaṃ paramaṃ prāpto duḥkhito gatacetanaḥ 03,058.019c bhartā te 'haṃ nibodhedaṃ vacanaṃ hitam ātmanaḥ 03,058.020a ete gacchanti bahavaḥ panthāno dakṣiṇāpatham 03,058.020c avantīm ṛkṣavantaṃ ca samatikramya parvatam 03,058.021a eṣa vindhyo mahāśailaḥ payoṣṇī ca samudragā 03,058.021c āśramāś ca maharṣīṇām amī puṣpaphalānvitāḥ 03,058.022a eṣa panthā vidarbhāṇām ayaṃ gacchati kosalān 03,058.022c ataḥ paraṃ ca deśo 'yaṃ dakṣiṇe dakṣiṇāpathaḥ 03,058.022d*0245_01 etad vākyaṃ nalo rājā damayantīṃ samāhitaḥ 03,058.022d*0245_02 uvācāsakṛd ārto hi bhaimīm uddiśya bhārata 03,058.023a tataḥ sā bāṣpakalayā vācā duḥkhena karśitā 03,058.023c uvāca damayantī taṃ naiṣadhaṃ karuṇaṃ vacaḥ 03,058.024a udvepate me hṛdayaṃ sīdanty aṅgāni sarvaśaḥ 03,058.024c tava pārthiva saṃkalpaṃ cintayantyāḥ punaḥ punaḥ 03,058.025a hṛtarājyaṃ hṛtadhanaṃ vivastraṃ kṣucchramānvitam 03,058.025c katham utsṛjya gaccheyam ahaṃ tvāṃ vijane vane 03,058.026a śrāntasya te kṣudhārtasya cintayānasya tat sukham 03,058.026c vane ghore mahārāja nāśayiṣyāmi te klamam 03,058.027a na ca bhāryāsamaṃ kiṃ cid vidyate bhiṣajāṃ matam 03,058.027c auṣadhaṃ sarvaduḥkheṣu satyam etad bravīmi te 03,058.028 nala uvāca 03,058.028a evam etad yathāttha tvaṃ damayanti sumadhyame 03,058.028c nāsti bhāryāsamaṃ mitraṃ narasyārtasya bheṣajam 03,058.029a na cāhaṃ tyaktukāmas tvāṃ kimarthaṃ bhīru śaṅkase 03,058.029c tyajeyam aham ātmānaṃ na tv eva tvām anindite 03,058.030 damayanty uvāca 03,058.030a yadi māṃ tvaṃ mahārāja na vihātum ihecchasi 03,058.030c tat kimarthaṃ vidarbhāṇāṃ panthāḥ samupadiśyate 03,058.031a avaimi cāhaṃ nṛpate na tvaṃ māṃ tyaktum arhasi 03,058.031c cetasā tv apakṛṣṭena māṃ tyajethā mahāpate 03,058.032a panthānaṃ hi mamābhīkṣṇam ākhyāsi narasattama 03,058.032c atonimittaṃ śokaṃ me vardhayasy amaraprabha 03,058.033a yadi cāyam abhiprāyas tava rājan vrajed iti 03,058.033c sahitāv eva gacchāvo vidarbhān yadi manyase 03,058.034a vidarbharājas tatra tvāṃ pūjayiṣyati mānada 03,058.034c tena tvaṃ pūjito rājan sukhaṃ vatsyasi no gṛhe 03,059.000*0246_00 bṛhadaśvaḥ 03,059.000*0246_01 ity uktaḥ sa tadā devyā naḷo vacanam abravīt 03,059.001 nala uvāca 03,059.001a yathā rājyaṃ pitus te tat tathā mama na saṃśayaḥ 03,059.001c na tu tatra gamiṣyāmi viṣamasthaḥ kathaṃ cana 03,059.002a kathaṃ samṛddho gatvāhaṃ tava harṣavivardhanaḥ 03,059.002c paridyūno gamiṣyāmi tava śokavivardhanaḥ 03,059.003 bṛhadaśva uvāca 03,059.003a iti bruvan nalo rājā damayantīṃ punaḥ punaḥ 03,059.003c sāntvayām āsa kalyāṇīṃ vāsaso 'rdhena saṃvṛtām 03,059.004a tāv ekavastrasaṃvītāv aṭamānāv itas tataḥ 03,059.004c kṣutpipāsāpariśrāntau sabhāṃ kāṃ cid upeyatuḥ 03,059.005a tāṃ sabhām upasaṃprāpya tadā sa niṣadhādhipaḥ 03,059.005c vaidarbhyā sahito rājā niṣasāda mahītale 03,059.006a sa vai vivastro malino vikacaḥ pāṃsuguṇṭhitaḥ 03,059.006c damayantyā saha śrāntaḥ suṣvāpa dharaṇītale 03,059.007a damayanty api kalyāṇī nidrayāpahṛtā tataḥ 03,059.007c sahasā duḥkham āsādya sukumārī tapasvinī 03,059.008a suptāyāṃ damayantyāṃ tu nalo rājā viśāṃ pate 03,059.008c śokonmathitacittātmā na sma śete yathā purā 03,059.009a sa tad rājyāpaharaṇaṃ suhṛttyāgaṃ ca sarvaśaḥ 03,059.009c vane ca taṃ paridhvaṃsaṃ prekṣya cintām upeyivān 03,059.010a kiṃ nu me syād idaṃ kṛtvā kiṃ nu me syād akurvataḥ 03,059.010c kiṃ nu me maraṇaṃ śreyaḥ parityāgo janasya vā 03,059.011a mām iyaṃ hy anuraktedaṃ duḥkham āpnoti matkṛte 03,059.011c madvihīnā tv iyaṃ gacchet kadā cit svajanaṃ prati 03,059.012a mayā niḥsaṃśayaṃ duḥkham iyaṃ prāpsyaty anuttamā 03,059.012c utsarge saṃśayaḥ syāt tu vindetāpi sukhaṃ kva cit 03,059.013a sa viniścitya bahudhā vicārya ca punaḥ punaḥ 03,059.013c utsarge 'manyata śreyo damayantyā narādhipaḥ 03,059.013d*0247_01 na caiṣā tejasā śakyā kaiś cid dharṣayituṃ pathi 03,059.013d*0247_02 yaśasvinī mahābhāgā madbhakteyaṃ pativratā 03,059.013d*0247_03 evaṃ tasya tadā buddhir damayantyāṃ nyavartata 03,059.013d*0247_04 kalinā duṣṭabhāvena damayantyā visarjane 03,059.014a so 'vastratām ātmanaś ca tasyāś cāpy ekavastratām 03,059.014c cintayitvādhyagād rājā vastrārdhasyāvakartanam 03,059.015a kathaṃ vāso vikarteyaṃ na ca budhyeta me priyā 03,059.015c cintyaivaṃ naiṣadho rājā sabhāṃ paryacarat tadā 03,059.016a paridhāvann atha nala itaś cetaś ca bhārata 03,059.016c āsasāda sabhoddeśe vikośaṃ khaḍgam uttamam 03,059.017a tenārdhaṃ vāsasaś chittvā nivasya ca paraṃtapaḥ 03,059.017c suptām utsṛjya vaidarbhīṃ prādravad gatacetanaḥ 03,059.018a tato nibaddhahṛdayaḥ punar āgamya tāṃ sabhām 03,059.018c damayantīṃ tathā dṛṣṭvā ruroda niṣadhādhipaḥ 03,059.019a yāṃ na vāyur na cādityaḥ purā paśyati me priyām 03,059.019c seyam adya sabhāmadhye śete bhūmāv anāthavat 03,059.020a iyaṃ vastrāvakartena saṃvītā cāruhāsinī 03,059.020c unmatteva varārohā kathaṃ buddhvā bhaviṣyati 03,059.021a katham ekā satī bhaimī mayā virahitā śubhā 03,059.021c cariṣyati vane ghore mṛgavyālaniṣevite 03,059.021d*0248_01 ādityā vasavo rudrā aśvinau samarudgaṇau 03,059.021d*0248_02 rakṣantu tvāṃ mahābhāge dharmeṇāsi samāvṛtā 03,059.021d*0248_03 evam uktvā priyāṃ bhāryāṃ rūpeṇāpratimāṃ bhuvi 03,059.021d*0248_04 kalināpahṛtajñāno nalaḥ prātiṣṭhad udyataḥ 03,059.022a gatvā gatvā nalo rājā punar eti sabhāṃ muhuḥ 03,059.022c ākṛṣyamāṇaḥ kalinā sauhṛdenāpakṛṣyate 03,059.023a dvidheva hṛdayaṃ tasya duḥkhitasyābhavat tadā 03,059.023c doleva muhur āyāti yāti caiva sabhāṃ muhuḥ 03,059.024a so 'pakṛṣṭas tu kalinā mohitaḥ prādravan nalaḥ 03,059.024c suptām utsṛjya tāṃ bhāryāṃ vilapya karuṇaṃ bahu 03,059.025a naṣṭātmā kalinā spṛṣṭas tat tad vigaṇayan nṛpaḥ 03,059.025c jagāmaiva vane śūnye bhāryām utsṛjya duḥkhitaḥ 03,060.001 bṛhadaśva uvāca 03,060.001a apakrānte nale rājan damayantī gataklamā 03,060.001c abudhyata varārohā saṃtrastā vijane vane 03,060.002a sāpaśyamānā bhartāraṃ duḥkhaśokasamanvitā 03,060.002c prākrośad uccaiḥ saṃtrastā mahārājeti naiṣadham 03,060.003a hā nātha hā mahārāja hā svāmin kiṃ jahāsi mām 03,060.003c hā hatāsmi vinaṣṭāsmi bhītāsmi vijane vane 03,060.004a nanu nāma mahārāja dharmajñaḥ satyavāg asi 03,060.004c katham uktvā tathāsatyaṃ suptām utsṛjya māṃ gataḥ 03,060.005a katham utsṛjya gantāsi vaśyāṃ bhāryām anuvratām 03,060.005c viśeṣato 'napakṛte pareṇāpakṛte sati 03,060.006a śakṣyase tā giraḥ satyāḥ kartuṃ mayi nareśvara 03,060.006c yās tvayā lokapālānāṃ saṃnidhau kathitāḥ purā 03,060.006d*0249_01 nākāle vihito mṛtyur martyānāṃ puruṣarṣabha 03,060.006d*0249_02 yatra kāntā tvayotsṛṣṭā muhūrtam api jīvati 03,060.007a paryāptaḥ parihāso 'yam etāvān puruṣarṣabha 03,060.007c bhītāham asmi durdharṣa darśayātmānam īśvara 03,060.008a dṛśyase dṛśyase rājann eṣa tiṣṭhasi naiṣadha 03,060.008b*0250_01 ādhāryamāṇeṣu mayā śokamūleṣu duḥkhitaḥ 03,060.008c āvārya gulmair ātmānaṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase 03,060.009a nṛśaṃsaṃ bata rājendra yan mām evaṃgatām iha 03,060.009c vilapantīṃ samāliṅgya nāśvāsayasi pārthiva 03,060.010a na śocāmy aham ātmānaṃ na cānyad api kiṃ cana 03,060.010b*0251_01 satyavāg asi māṃ tyaktvā gatasatyaḥ kathaṃ bhavān 03,060.010c kathaṃ nu bhavitāsy eka iti tvāṃ nṛpa śocimi 03,060.011a kathaṃ nu rājaṃs tṛṣitaḥ kṣudhitaḥ śramakarśitaḥ 03,060.011c sāyāhne vṛkṣamūleṣu mām apaśyan bhaviṣyasi 03,060.012a tataḥ sā tīvraśokārtā pradīpteva ca manyunā 03,060.012c itaś cetaś ca rudatī paryadhāvata duḥkhitā 03,060.012d*0252_01 māṃ tvaṃ saṃbhāṣaya vibho anāthāṃ nirjane vane 03,060.012d*0252_02 itaś cetaś ca dhāvantī śokavyākulacetasā 03,060.012d*0252_03 sahasā muhyate bālā muhū roditi śocatī 03,060.013a muhur utpatate bālā muhuḥ patati vihvalā 03,060.013c muhur ālīyate bhītā muhuḥ krośati roditi 03,060.014a sā tīvraśokasaṃtaptā muhur niḥśvasya vihvalā 03,060.014b*0253_01 pativratā sā rudatī bhartṛśokasamākulā 03,060.014c uvāca bhaimī niṣkramya rodamānā pativratā 03,060.015a yasyābhiśāpād duḥkhārto duḥkhaṃ vindati naiṣadhaḥ 03,060.015c tasya bhūtasya tad duḥkhād duḥkham abhyadhikaṃ bhavet 03,060.016a apāpacetasaṃ pāpo ya evaṃ kṛtavān nalam 03,060.016c tasmād duḥkhataraṃ prāpya jīvatv asukhajīvikām 03,060.017a evaṃ tu vilapantī sā rājño bhāryā mahātmanaḥ 03,060.017c anveṣati sma bhartāraṃ vane śvāpadasevite 03,060.018a unmattavad bhīmasutā vilapantī tatas tataḥ 03,060.018c hā hā rājann iti muhur itaś cetaś ca dhāvati 03,060.019a tāṃ śuṣyamāṇām atyarthaṃ kurarīm iva vāśatīm 03,060.019c karuṇaṃ bahu śocantīṃ vilapantīṃ muhur muhuḥ 03,060.020a sahasābhyāgatāṃ bhaimīm abhyāśaparivartinīm 03,060.020c jagrāhājagaro grāho mahākāyaḥ kṣudhānvitaḥ 03,060.021a sā grasyamānā grāheṇa śokena ca parājitā 03,060.021c nātmānaṃ śocati tathā yathā śocati naiṣadham 03,060.022a hā nātha mām iha vane grasyamānām anāthavat 03,060.022c grāheṇānena vipine kimarthaṃ nābhidhāvasi 03,060.023a kathaṃ bhaviṣyasi punar mām anusmṛtya naiṣadha 03,060.023b*0254_01 kathaṃ bhavāñ jagāmādya mām utsṛjya vane prabho 03,060.023c pāpān muktaḥ punar labdhvā buddhiṃ ceto dhanāni ca 03,060.024a śrāntasya te kṣudhārtasya pariglānasya naiṣadha 03,060.024c kaḥ śramaṃ rājaśārdūla nāśayiṣyati mānada 03,060.025a tām akasmān mṛgavyādho vicaran gahane vane 03,060.025c ākrandatīm upaśrutya javenābhisasāra ha 03,060.026a tāṃ sa dṛṣṭvā tathā grastām urageṇāyatekṣaṇām 03,060.026c tvaramāṇo mṛgavyādhaḥ samabhikramya vegitaḥ 03,060.026d*0255_01 samatikramya vegena satvaraḥ sa vanecaraḥ 03,060.027a mukhataḥ pātayām āsa śastreṇa niśitena ha 03,060.027c nirviceṣṭaṃ bhujaṃgaṃ taṃ viśasya mṛgajīvanaḥ 03,060.028a mokṣayitvā ca tāṃ vyādhaḥ prakṣālya salilena ca 03,060.028c samāśvāsya kṛtāhārām atha papraccha bhārata 03,060.029a kasya tvaṃ mṛgaśāvākṣi kathaṃ cābhyāgatā vanam 03,060.029c kathaṃ cedaṃ mahat kṛcchraṃ prāptavaty asi bhāmini 03,060.030a damayantī tathā tena pṛcchyamānā viśāṃ pate 03,060.030c sarvam etad yathāvṛttam ācacakṣe 'sya bhārata 03,060.031a tām ardhavastrasaṃvītāṃ pīnaśroṇipayodharām 03,060.031c sukumārānavadyāṅgīṃ pūrṇacandranibhānanām 03,060.031d*0256_01 praphullapadmanayanāṃ tathā madhurabhāṣiṇīm 03,060.032a arālapakṣmanayanāṃ tathā madhurabhāṣiṇīm 03,060.032c lakṣayitvā mṛgavyādhaḥ kāmasya vaśam eyivān 03,060.033a tām atha ślakṣṇayā vācā lubdhako mṛdupurvayā 03,060.033c sāntvayām āsa kāmārtas tad abudhyata bhāminī 03,060.034a damayantī tu taṃ duṣṭam upalabhya pativratā 03,060.034c tīvraroṣasamāviṣṭā prajajvāleva manyunā 03,060.035a sa tu pāpamatiḥ kṣudraḥ pradharṣayitum āturaḥ 03,060.035c durdharṣāṃ tarkayām āsa dīptām agniśikhām iva 03,060.036a damayantī tu duḥkhārtā patirājyavinākṛtā 03,060.036c atītavākpathe kāle śaśāpainaṃ ruṣā kila 03,060.037a yathāhaṃ naiṣadhād anyaṃ manasāpi na cintaye 03,060.037c tathāyaṃ patatāṃ kṣudraḥ parāsur mṛgajīvanaḥ 03,060.038a uktamātre tu vacane tayā sa mṛgajīvanaḥ 03,060.038c vyasuḥ papāta medinyām agnidagdha iva drumaḥ 03,061.001 bṛhadaśva uvāca 03,061.001a sā nihatya mṛgavyādhaṃ pratasthe kamalekṣaṇā 03,061.001c vanaṃ pratibhayaṃ śūnyaṃ jhillikāgaṇanāditam 03,061.002a siṃhavyāghravarāharkṣarurudvīpiniṣevitam 03,061.002c nānāpakṣigaṇākīrṇaṃ mlecchataskarasevitam 03,061.003a śālaveṇudhavāśvatthatindukeṅgudakiṃśukaiḥ 03,061.003c arjunāriṣṭasaṃchannaṃ candanaiś ca saśālmalaiḥ 03,061.004a jambvāmralodhrakhadiraśākavetrasamākulam 03,061.004c kāśmaryāmalakaplakṣakadambodumbarāvṛtam 03,061.005a badarībilvasaṃchannaṃ nyagrodhaiś ca samākulam 03,061.005c priyālatālakharjūraharītakabibhītakaiḥ 03,061.006a nānādhātuśatair naddhān vividhān api cācalān 03,061.006c nikuñjān pakṣisaṃghuṣṭān darīś cādbhutadarśanāḥ 03,061.006e nadīḥ sarāṃsi vāpīś ca vividhāṃś ca mṛgadvijān 03,061.007a sā bahūn bhīmarūpāṃś ca piśācoragarākṣasān 03,061.007c palvalāni taḍāgāni girikūṭāni sarvaśaḥ 03,061.007e saritaḥ sāgarāṃś caiva dadarśādbhutadarśanān 03,061.008a yūthaśo dadṛśe cātra vidarbhādhipanandinī 03,061.008c mahiṣān varāhān gomāyūn ṛkṣavānarapannagān 03,061.009a tejasā yaśasā sthityā śriyā ca parayā yutā 03,061.009c vaidarbhī vicaraty ekā nalam anveṣatī tadā 03,061.009d*0257_01 atibhīme vane tatra yūthabhraṣṭā mṛgī yathā 03,061.010a nābibhyat sā nṛpasutā bhaimī tatrātha kasya cit 03,061.010c dāruṇām aṭavīṃ prāpya bhartṛvyasanakarśitā 03,061.011a vidarbhatanayā rājan vilalāpa suduḥkhitā 03,061.011c bhartṛśokaparītāṅgī śilātalasamāśritā 03,061.012 damayanty uvāca 03,061.012*0258_01 yathoktaṃ ca tvayā kānta matsamakṣaṃ ca matpriyam 03,061.012*0258_02 smartum arhasi kalyāṇa vacaḥ pārthivanandana 03,061.012a siṃhoraska mahābāho niṣadhānāṃ janādhipa 03,061.012c kva nu rājan gato 'sīha tyaktvā māṃ nirjane vane 03,061.013a aśvamedhādibhir vīra kratubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥ 03,061.013c katham iṣṭvā naravyāghra mayi mithyā pravartase 03,061.014a yat tvayoktaṃ naravyāghra matsamakṣaṃ mahādyute 03,061.014c kartum arhasi kalyāṇa tad ṛtaṃ pārthivarṣabha 03,061.015a yathoktaṃ vihagair haṃsaiḥ samīpe tava bhūmipa 03,061.015c matsakāśe ca tair uktaṃ tad avekṣitum arhasi 03,061.016a catvāra ekato vedāḥ sāṅgopāṅgāḥ savistarāḥ 03,061.016c svadhītā mānavaśreṣṭha satyam ekaṃ kilaikataḥ 03,061.016d*0259_01 aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam 03,061.016d*0259_02 aśvamedhasahasrāt tu satyam evātiricyate 03,061.017a tasmād arhasi śatrughna satyaṃ kartuṃ nareśvara 03,061.017c uktavān asi yad vīra matsakāśe purā vacaḥ 03,061.018a hā vīra nanu nāmāham iṣṭā kila tavānagha 03,061.018c asyām aṭavyāṃ ghorāyāṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase 03,061.019a bhartsayaty eṣa māṃ raudro vyāttāsyo dāruṇākṛtiḥ 03,061.019c araṇyarāṭ kṣudhāviṣṭaḥ kiṃ māṃ na trātum arhasi 03,061.020a na me tvad anyā subhage priyā ity abravīs tadā 03,061.020c tām ṛtāṃ kuru kalyāṇa puroktāṃ bhāratīṃ nṛpa 03,061.021a unmattāṃ vilapantīṃ māṃ bhāryām iṣṭāṃ narādhipa 03,061.021c īpsitām īpsito nātha kiṃ māṃ na pratibhāṣase 03,061.022a kṛśāṃ dīnāṃ vivarṇāṃ ca malināṃ vasudhādhipa 03,061.022c vastrārdhaprāvṛtām ekāṃ vilapantīm anāthavat 03,061.023a yūthabhraṣṭām ivaikāṃ māṃ hariṇīṃ pṛthulocana 03,061.023c na mānayasi mānārha rudatīm arikarśana 03,061.024a mahārāja mahāraṇye mām ihaikākinīṃ satīm 03,061.024c ābhāṣamāṇāṃ svāṃ patnīṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase 03,061.025a kulaśīlopasaṃpannaṃ cārusarvāṅgaśobhanam 03,061.025b*0260_01 anuvratāṃ mahārāja kiṃ māṃ na pratibhāṣase 03,061.025c nādya tvām anupaśyāmi girāv asmin narottama 03,061.025e vane cāsmin mahāghore siṃhavyāghraniṣevite 03,061.026a śayānam upaviṣṭaṃ vā sthitaṃ vā niṣadhādhipa 03,061.026c prasthitaṃ vā naraśreṣṭha mama śokavivardhana 03,061.027a kaṃ nu pṛcchāmi duḥkhārtā tvadarthe śokakarśitā 03,061.027c kaccid dṛṣṭas tvayāraṇye saṃgatyeha nalo nṛpaḥ 03,061.028a ko nu me kathayed adya vane 'smin viṣṭhitaṃ nalam 03,061.028c abhirūpaṃ mahātmānaṃ paravyūhavināśanam 03,061.029a yam anveṣasi rājānaṃ nalaṃ padmanibhekṣaṇam 03,061.029c ayaṃ sa iti kasyādya śroṣyāmi madhurāṃ giram 03,061.030a araṇyarāḍ ayaṃ śrīmāṃś caturdaṃṣṭro mahāhanuḥ 03,061.030c śārdūlo 'bhimukhaḥ praiti pṛcchāmy enam aśaṅkitā 03,061.030d*0261_01 iti bhramantī dadarśa śārdūlaṃ ca mahāhanum 03,061.030d*0261_02 tam uvāca rudantī tu tvam evātra narādhipaḥ 03,061.031a bhavān mṛgāṇām adhipas tvam asmin kānane prabhuḥ 03,061.031c vidarbharājatanayāṃ damayantīti viddhi mām 03,061.032a niṣadhādhipater bhāryāṃ nalasyāmitraghātinaḥ 03,061.032c patim anveṣatīm ekāṃ kṛpaṇāṃ śokakarśitām 03,061.032e āśvāsaya mṛgendreha yadi dṛṣṭas tvayā nalaḥ 03,061.032f*0262_01 siṃhaskandho mahābāhuḥ padmapatranibhekṣaṇaḥ 03,061.033a atha vāraṇyanṛpate nalaṃ yadi na śaṃsasi 03,061.033c mām adasva mṛgaśreṣṭha viśokāṃ kuru duḥkhitām 03,061.034a śrutvāraṇye vilapitaṃ mamaiṣa mṛgarāṭ svayam 03,061.034c yāty etāṃ mṛṣṭasalilām āpagāṃ sāgaraṃgamām 03,061.035a imaṃ śiloccayaṃ puṇyaṃ śṛṅgair bahubhir ucchritaiḥ 03,061.035c virājadbhir divaspṛgbhir naikavarṇair manoramaiḥ 03,061.036a nānādhātusamākīrṇaṃ vividhopalabhūṣitam 03,061.036c asyāraṇyasya mahataḥ ketubhūtam ivocchritam 03,061.037a siṃhaśārdūlamātaṅgavarāharkṣamṛgāyutam 03,061.037c patatribhir bahuvidhaiḥ samantād anunāditam 03,061.038a kiṃśukāśokabakulapuṃnāgair upaśobhitam 03,061.038b*0263_01 karṇikāradhavaplakṣaiḥ supuṣpair upaśobhitam 03,061.038c saridbhiḥ savihaṃgābhiḥ śikharaiś copaśobhitam 03,061.038d*0264_01 pṛthivyā rucirākāraṃ cūḍāmaṇim iva sthitam 03,061.038e girirājam imaṃ tāvat pṛcchāmi nṛpatiṃ prati 03,061.039a bhagavann acalaśreṣṭha divyadarśana viśruta 03,061.039c śaraṇya bahukalyāṇa namas te 'stu mahīdhara 03,061.040a praṇame tvābhigamyāhaṃ rājaputrīṃ nibodha mām 03,061.040c rājñaḥ snuṣāṃ rājabhāryāṃ damayantīti viśrutām 03,061.041a rājā vidarbhādhipatiḥ pitā mama mahārathaḥ 03,061.041c bhīmo nāma kṣitipatiś cāturvarṇyasya rakṣitā 03,061.042a rājasūyāśvamedhānāṃ kratūnāṃ dakṣiṇāvatām 03,061.042c āhartā pārthivaśreṣṭhaḥ pṛthucārvañcitekṣaṇaḥ 03,061.043a brahmaṇyaḥ sādhuvṛttaś ca satyavāg anasūyakaḥ 03,061.043c śīlavān susamācāraḥ pṛthuśrīr dharmavic chuciḥ 03,061.044a samyag goptā vidarbhāṇāṃ nirjitārigaṇaḥ prabhuḥ 03,061.044c tasya māṃ viddhi tanayāṃ bhagavaṃs tvām upasthitām 03,061.045a niṣadheṣu mahāśaila śvaśuro me nṛpottamaḥ 03,061.045c sugṛhītanāmā vikhyāto vīrasena iti sma ha 03,061.046a tasya rājñaḥ suto vīraḥ śrīmān satyaparākramaḥ 03,061.046c kramaprāptaṃ pituḥ svaṃ yo rājyaṃ samanuśāsti ha 03,061.047a nalo nāmāridamanaḥ puṇyaśloka iti śrutaḥ 03,061.047c brahmaṇyo vedavid vāgmī puṇyakṛt somapo 'gnicit 03,061.048a yaṣṭā dātā ca yoddhā ca samyak caiva praśāsitā 03,061.048b*0265_01 puṇyaśloka iti khyāto brahmaṇyo vedavittamaḥ 03,061.048c tasya mām acalaśreṣṭha viddhi bhāryām ihāgatām 03,061.049a tyaktaśriyaṃ bhartṛhīnām anāthāṃ vyasanānvitām 03,061.049c anveṣamāṇāṃ bhartāraṃ taṃ vai naravarottamam 03,061.050a kham ullikhadbhir etair hi tvayā śṛṅgaśatair nṛpaḥ 03,061.050c kaccid dṛṣṭo 'calaśreṣṭha vane 'smin dāruṇe nalaḥ 03,061.051a gajendravikramo dhīmān dīrghabāhur amarṣaṇaḥ 03,061.051c vikrāntaḥ satyavāg dhīro bhartā mama mahāyaśāḥ 03,061.051e niṣadhānām adhipatiḥ kaccid dṛṣṭas tvayā nalaḥ 03,061.051f*0266_01 yadi dṛṣṭaḥ kva cit te sa nalo rājā mama priyaḥ 03,061.051f*0267_01 mahīdharasamo dhairye mahīdhara mahīpatiḥ 03,061.052a kiṃ māṃ vilapatīm ekāṃ parvataśreṣṭha duḥkhitām 03,061.052c girā nāśvāsayasy adya svāṃ sutām iva duḥkhitām 03,061.053a vīra vikrānta dharmajña satyasaṃdha mahīpate 03,061.053c yady asy asmin vane rājan darśayātmānam ātmanā 03,061.054a kadā nu snigdhagambhīrāṃ jīmūtasvanasaṃnibhām 03,061.054c śroṣyāmi naiṣadhasyāhaṃ vācaṃ tām amṛtopamām 03,061.055a vaidarbhīty eva kathitāṃ śubhāṃ rājño mahātmanaḥ 03,061.055c āmnāyasāriṇīm ṛddhāṃ mama śokanibarhiṇīm 03,061.055d*0268_01 bhītām āśvāsaya ca māṃ nṛpate dharmavatsala 03,061.056a iti sā taṃ giriśreṣṭham uktvā pārthivanandinī 03,061.056c damayantī tato bhūyo jagāma diśam uttarām 03,061.057a sā gatvā trīn ahorātrān dadarśa paramāṅganā 03,061.057c tāpasāraṇyam atulaṃ divyakānanadarśanam 03,061.058a vasiṣṭhabhṛgvatrisamais tāpasair upaśobhitam 03,061.058c niyataiḥ saṃyatāhārair damaśaucasamanvitaiḥ 03,061.059a abbhakṣair vāyubhakṣaiś ca patrāhārais tathaiva ca 03,061.059c jitendriyair mahābhāgaiḥ svargamārgadidṛkṣubhiḥ 03,061.060a valkalājinasaṃvītair munibhiḥ saṃyatendriyaiḥ 03,061.060c tāpasādhyuṣitaṃ ramyaṃ dadarśāśramamaṇḍalam 03,061.061a sā dṛṣṭvaivāśramapadaṃ nānāmṛganiṣevitam 03,061.061c śākhāmṛgagaṇaiś caiva tāpasaiś ca samanvitam 03,061.061d*0269_01 nānāmṛgagaṇair juṣṭaṃ śākhāmṛgagaṇair yutam 03,061.061d*0269_02 tāpasaiḥ samupetaṃ ca sā dṛṣṭvaiva samāśvasat 03,061.061d*0270_01 sā dṛṣṭvaivāśramapadaṃ damayantī samāśvasat 03,061.062a subhrūḥ sukeśī suśroṇī sukucā sudvijānanā 03,061.062c varcasvinī supratiṣṭhā svañcitodyatagāminī 03,061.063a sā viveśāśramapadaṃ vīrasenasutapriyā 03,061.063c yoṣidratnaṃ mahābhāgā damayantī manasvinī 03,061.063d*0271_01 āśvāsitā tadā bhaimī tāpasaiḥ saha saṃgatā 03,061.064a sābhivādya tapovṛddhān vinayāvanatā sthitā 03,061.064c svāgataṃ ta iti proktā taiḥ sarvais tāpasaiś ca sā 03,061.065a pūjāṃ cāsyā yathānyāyaṃ kṛtvā tatra tapodhanāḥ 03,061.065c āsyatām ity athocus te brūhi kiṃ karavāmahe 03,061.065d*0272_01 pūjāṃ cakre yathānyāyam ṛṣīṇāṃ sā manasvinī 03,061.066a tān uvāca varārohā kaccid bhagavatām iha 03,061.066c tapasy agniṣu dharmeṣu mṛgapakṣiṣu cānaghāḥ 03,061.066d*0273_01 api svādhyāyayogeṣu dharmadeheṣu vā punaḥ 03,061.066e kuśalaṃ vo mahābhāgāḥ svadharmacaraṇeṣu ca 03,061.067a tair uktā kuśalaṃ bhadre sarvatreti yaśasvinī 03,061.067c brūhi sarvānavadyāṅgi kā tvaṃ kiṃ ca cikīrṣasi 03,061.068a dṛṣṭvaiva te paraṃ rūpaṃ dyutiṃ ca paramām iha 03,061.068c vismayo naḥ samutpannaḥ samāśvasihi mā śucaḥ 03,061.069a asyāraṇyasya mahatī devatā vā mahībhṛtaḥ 03,061.069c asyā nu nadyāḥ kalyāṇi vada satyam anindite 03,061.070a sābravīt tān ṛṣīn nāham araṇyasyāsya devatā 03,061.070c na cāpy asya girer viprā na nadyā devatāpy aham 03,061.071a mānuṣīṃ māṃ vijānīta yūyaṃ sarve tapodhanāḥ 03,061.071c vistareṇābhidhāsyāmi tan me śṛṇuta sarvaśaḥ 03,061.072a vidarbheṣu mahīpālo bhīmo nāma mahādyutiḥ 03,061.072c tasya māṃ tanayāṃ sarve jānīta dvijasattamāḥ 03,061.073a niṣadhādhipatir dhīmān nalo nāma mahāyaśāḥ 03,061.073c vīraḥ saṃgrāmajid vidvān mama bhartā viśāṃ patiḥ 03,061.074a devatābhyarcanaparo dvijātijanavatsalaḥ 03,061.074c goptā niṣadhavaṃśasya mahābhāgo mahādyutiḥ 03,061.075a satyavāg dharmavit prājñaḥ satyasaṃdho 'rimardanaḥ 03,061.075c brahmaṇyo daivataparaḥ śrīmān parapuraṃjayaḥ 03,061.076a nalo nāma nṛpaśreṣṭho devarājasamadyutiḥ 03,061.076c mama bhartā viśālākṣaḥ pūrṇenduvadano 'rihā 03,061.077a āhartā kratumukhyānāṃ vedavedāṅgapāragaḥ 03,061.077c sapatnānāṃ mṛdhe hantā ravisomasamaprabhaḥ 03,061.078a sa kaiś cin nikṛtiprajñair akalyāṇair narādhamaiḥ 03,061.078c āhūya pṛthivīpālaḥ satyadharmaparāyaṇaḥ 03,061.078e devane kuśalair jihmair jito rājyaṃ vasūni ca 03,061.078f*0274_01 vivāsitaś ca nagarād vanavāsam upeyivān 03,061.079a tasya mām avagacchadhvaṃ bhāryāṃ rājarṣabhasya vai 03,061.079c damayantīti vikhyātāṃ bhartṛdarśanalālasām 03,061.080a sā vanāni girīṃś caiva sarāṃsi saritas tathā 03,061.080c palvalāni ca ramyāṇi tathāraṇyāni sarvaśaḥ 03,061.081a anveṣamāṇā bhartāraṃ nalaṃ raṇaviśāradam 03,061.081c mahātmānaṃ kṛtāstraṃ ca vicarāmīha duḥkhitā 03,061.082a kaccid bhagavatāṃ puṇyaṃ tapovanam idaṃ nṛpaḥ 03,061.082c bhavet prāpto nalo nāma niṣadhānāṃ janādhipaḥ 03,061.083a yatkṛte 'ham idaṃ viprāḥ prapannā bhṛśadāruṇam 03,061.083c vanaṃ pratibhayaṃ ghoraṃ śārdūlamṛgasevitam 03,061.084a yadi kaiś cid ahorātrair na drakṣyāmi nalaṃ nṛpam 03,061.084c ātmānaṃ śreyasā yokṣye dehasyāsya vimocanāt 03,061.084d*0275_01 nārīṇām adhamā nārī yā bhartuḥ prāṇasaṃkṣaye 03,061.084d*0275_02 paścāj jīvati nistejāḥ kaleva śaśino divā 03,061.085a ko nu me jīvitenārthas tam ṛte puruṣarṣabham 03,061.085c kathaṃ bhaviṣyāmy adyāhaṃ bhartṛśokābhipīḍitā 03,061.086a evaṃ vilapatīm ekām araṇye bhīmanandinīm 03,061.086c damayantīm athocus te tāpasāḥ satyavādinaḥ 03,061.087a udarkas tava kalyāṇi kalyāṇo bhavitā śubhe 03,061.087c vayaṃ paśyāma tapasā kṣipraṃ drakṣyasi naiṣadham 03,061.088a niṣadhānām adhipatiṃ nalaṃ ripunighātinam 03,061.088c bhaimi dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ drakṣyase vigatajvaram 03,061.089a vimuktaṃ sarvapāpebhyaḥ sarvaratnasamanvitam 03,061.089c tad eva nagaraśreṣṭhaṃ praśāsantam ariṃdamam 03,061.090a dviṣatāṃ bhayakartāraṃ suhṛdāṃ śokanāśanam 03,061.090c patiṃ drakṣyasi kalyāṇi kalyāṇābhijanaṃ nṛpam 03,061.091a evam uktvā nalasyeṣṭāṃ mahiṣīṃ pārthivātmajām 03,061.091c antarhitās tāpasās te sāgnihotrāśramās tadā 03,061.092a sā dṛṣṭvā mahad āścaryaṃ vismitā abhavat tadā 03,061.092c damayanty anavadyāṅgī vīrasenanṛpasnuṣā 03,061.092d*0276_01 cintayām āsa vaidarbhī kim etad dṛṣṭavaty aham 03,061.093a kiṃ nu svapno mayā dṛṣṭaḥ ko 'yaṃ vidhir ihābhavat 03,061.093c kva nu te tāpasāḥ sarve kva tad āśramamaṇḍalam 03,061.094a kva sā puṇyajalā ramyā nānādvijaniṣevitā 03,061.094c nadī te ca nagā hṛdyāḥ phalapuṣpopaśobhitāḥ 03,061.094d*0277_01 ity evaṃ naraśārdūla vismitā kamalekṣaṇā 03,061.095a dhyātvā ciraṃ bhīmasutā damayantī śucismitā 03,061.095c bhartṛśokaparā dīnā vivarṇavadanābhavat 03,061.096a sā gatvāthāparāṃ bhūmiṃ bāṣpasaṃdigdhayā girā 03,061.096c vilalāpāśrupūrṇākṣī dṛṣṭvāśokataruṃ tataḥ 03,061.097a upagamya taruśreṣṭham aśokaṃ puṣpitaṃ tadā 03,061.097c pallavāpīḍitaṃ hṛdyaṃ vihaṃgair anunāditam 03,061.098a aho batāyam agamaḥ śrīmān asmin vanāntare 03,061.098c āpīḍair bahubhir bhāti śrīmān dramiḍarāḍ iva 03,061.098d*0278_01 tam uvāca tato 'śokaṃ vidarbhādhipanandinī 03,061.098d*0278_02 kṛtāñjalipuṭā dīnā bhartṛdarśanalālasā 03,061.098d*0279_01 tam uvāca mahāvṛkṣaṃ damayantī tathāgatā 03,061.098d*0280_01 aśoka śokāpanuda śokopahatacetasam 03,061.098d*0280_02 tvannāmānaṃ kuru kṣipraṃ priyasaṃdarśanād dhi mām 03,061.099a viśokāṃ kuru māṃ kṣipram aśoka priyadarśana 03,061.099c vītaśokabhayābādhaṃ kaccit tvaṃ dṛṣṭavān nṛpam 03,061.100a nalaṃ nāmāridamanaṃ damayantyāḥ priyaṃ patim 03,061.100c niṣadhānām adhipatiṃ dṛṣṭavān asi me priyam 03,061.101a ekavastrārdhasaṃvītaṃ sukumāratanutvacam 03,061.101c vyasanenārditaṃ vīram araṇyam idam āgatam 03,061.102a yathā viśokā gaccheyam aśokanaga tat kuru 03,061.102c satyanāmā bhavāśoka mama śokavināśanāt 03,061.103a evaṃ sāśokavṛkṣaṃ tam ārtā triḥ parigamya ha 03,061.103c jagāma dāruṇataraṃ deśaṃ bhaimī varāṅganā 03,061.104a sā dadarśa nagān naikān naikāś ca saritas tathā 03,061.104c naikāṃś ca parvatān ramyān naikāṃś ca mṛgapakṣiṇaḥ 03,061.105a kandarāṃś ca nitambāṃś ca nadāṃś cādbhutadarśanān 03,061.105c dadarśa sā bhīmasutā patim anveṣatī tadā 03,061.106a gatvā prakṛṣṭam adhvānaṃ damayantī śucismitā 03,061.106c dadarśātha mahāsārthaṃ hastyaśvarathasaṃkulam 03,061.107a uttarantaṃ nadīṃ ramyāṃ prasannasalilāṃ śubhām 03,061.107c suśītatoyāṃ vistīrṇāṃ hradinīṃ vetasair vṛtām 03,061.108a prodghuṣṭāṃ krauñcakuraraiś cakravākopakūjitām 03,061.108c kūrmagrāhajhaṣākīrṇāṃ pulinadvīpaśobhitām 03,061.109a sā dṛṣṭvaiva mahāsārthaṃ nalapatnī yaśasvinī 03,061.109c upasarpya varārohā janamadhyaṃ viveśa ha 03,061.110a unmattarūpā śokārtā tathā vastrārdhasaṃvṛtā 03,061.110c kṛśā vivarṇā malinā pāṃsudhvastaśiroruhā 03,061.111a tāṃ dṛṣṭvā tatra manujāḥ ke cid bhītāḥ pradudruvuḥ 03,061.111c ke cic cintāparās tasthuḥ ke cit tatra vicukruśuḥ 03,061.112a prahasanti sma tāṃ ke cid abhyasūyanta cāpare 03,061.112c cakrus tasyāṃ dayāṃ ke cit papracchuś cāpi bhārata 03,061.113a kāsi kasyāsi kalyāṇi kiṃ vā mṛgayase vane 03,061.113c tvāṃ dṛṣṭvā vyathitāḥ smeha kaccit tvam asi mānuṣī 03,061.114a vada satyaṃ vanasyāsya parvatasyātha vā diśaḥ 03,061.114c devatā tvaṃ hi kalyāṇi tvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ 03,061.115a yakṣī vā rākṣasī vā tvam utāho 'si varāṅganā 03,061.115c sarvathā kuru naḥ svasti rakṣasvāsmān anindite 03,061.116a yathāyaṃ sarvathā sārthaḥ kṣemī śīghram ito vrajet 03,061.116c tathā vidhatsva kalyāṇi tvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ 03,061.117a tathoktā tena sārthena damayantī nṛpātmajā 03,061.117c pratyuvāca tataḥ sādhvī bhartṛvyasanaduḥkhitā 03,061.117e sārthavāhaṃ ca sārthaṃ ca janā ye cātra ke cana 03,061.118a yūnaḥ sthavirabālāś ca sārthasya ca purogamāḥ 03,061.118c mānuṣīṃ māṃ vijānīta manujādhipateḥ sutām 03,061.118e nṛpasnuṣāṃ rājabhāryāṃ bhartṛdarśanalālasām 03,061.119a vidarbharāṇ mama pitā bhartā rājā ca naiṣadhaḥ 03,061.119b*0281_01 kva nu māṃ kitavaś chitvā vastrārdhaṃ prasthito mama 03,061.119b*0281_02 utsṛjya vipine suptām anuraktāṃ priyāṃ priya 03,061.119b*0281_03 vaiṣamyam api saṃprāptā gopāyanti kulastriyaḥ 03,061.119b*0281_04 ātmānam ātmanā satyotthitasargā na saṃśayaḥ 03,061.119b*0281_05 kva nu sā kṣutpipāsārtā bhrāntārāte tapasvinī 03,061.119b*0281_06 smarantī tasya mandasya kva vāsāyopatiṣṭhati 03,061.119c nalo nāma mahābhāgas taṃ mārgāmy aparājitam 03,061.120a yadi jānīta nṛpatiṃ kṣipraṃ śaṃsata me priyam 03,061.120c nalaṃ pārthivaśārdūlam amitragaṇasūdanam 03,061.121a tām uvācānavadyāṅgīṃ sārthasya mahataḥ prabhuḥ 03,061.121c sārthavāhaḥ śucir nāma śṛṇu kalyāṇi madvacaḥ 03,061.122a ahaṃ sārthasya netā vai sārthavāhaḥ śucismite 03,061.122c manuṣyaṃ nalanāmānaṃ na paśyāmi yaśasvini 03,061.123a kuñjaradvīpimahiṣaśārdūlarkṣamṛgān api 03,061.123c paśyāmy asmin vane kaṣṭe amanuṣyaniṣevite 03,061.123d*0282_01 ṛte tvāṃ mānuṣīṃ martyaṃ na paśyāmi mahāvane 03,061.123d*0283_01 yato vayaṃ na paśyāmo nalaṃ pārthivam atra vai 03,061.123e tathā no yakṣarāḍ adya maṇibhadraḥ prasīdatu 03,061.124a sābravīd vaṇijaḥ sarvān sārthavāhaṃ ca taṃ tataḥ 03,061.124c kva nu yāsyasi sārtho 'yam etad ākhyātum arhatha 03,061.125 sārthavāha uvāca 03,061.125a sārtho 'yaṃ cedirājasya subāhoḥ satyavādinaḥ 03,061.125c kṣipraṃ janapadaṃ gantā lābhāya manujātmaje 03,062.001 bṛhadaśva uvāca 03,062.001a sā tac chrutvānavadyāṅgī sārthavāhavacas tadā 03,062.001c agacchat tena vai sārdhaṃ bhartṛdarśanalālasā 03,062.002a atha kāle bahutithe vane mahati dāruṇe 03,062.002c taḍāgaṃ sarvatobhadraṃ padmasaugandhikaṃ mahat 03,062.003a dadṛśur vaṇijo ramyaṃ prabhūtayavasendhanam 03,062.003c bahumūlaphalopetaṃ nānāpakṣigaṇair vṛtam 03,062.004a taṃ dṛṣṭvā mṛṣṭasalilaṃ manoharasukhāvaham 03,062.004c supariśrāntavāhās te niveśāya mano dadhuḥ 03,062.005a saṃmate sārthavāhasya viviśur vanam uttamam 03,062.005c uvāsa sārthaḥ sumahān velām āsādya paścimām 03,062.006a athārdharātrasamaye niḥśabdastimite tadā 03,062.006c supte sārthe pariśrānte hastiyūtham upāgamat 03,062.006e pānīyārthaṃ girinadīṃ madaprasravaṇāvilām 03,062.006f*0284_01 athāpaśyata sārthaṃ taṃ sārthajān subahūn gajān 03,062.006f*0284_02 te tān grāmyagajān dṛṣṭvā sarve vanagajās tadā 03,062.006f*0284_03 samādravanta vegena jighāṃsanto madotkaṭāḥ 03,062.006f*0284_04 teṣām āpatatāṃ vegaḥ kariṇāṃ duḥsaho 'bhavat 03,062.006f*0284_05 nagāgrād iva śīrṇānāṃ śṛṅgāṇāṃ patatāṃ kṣitau 03,062.006f*0284_06 spandatām api nāgānāṃ mārgā naṣṭā vanodbhavaiḥ 03,062.007a mārgaṃ saṃrudhya saṃsuptaṃ padminyāḥ sārtham uttamam 03,062.007c suptaṃ mamarda sahasā ceṣṭamānaṃ mahītale 03,062.008a hāhāravaṃ pramuñcantaḥ sārthikāḥ śaraṇārthinaḥ 03,062.008c vanagulmāṃś ca dhāvanto nidrāndhā mahato bhayāt 03,062.008e ke cid dantaiḥ karaiḥ ke cit ke cit padbhyāṃ hatā narāḥ 03,062.009a gokharoṣṭrāśvabahulaṃ padātijanasaṃkulam 03,062.009c bhayārtaṃ dhāvamānaṃ tat parasparahataṃ tadā 03,062.010a ghorān nādān vimuñcanto nipetur dharaṇītale 03,062.010c vṛkṣeṣv āsajya saṃbhagnāḥ patitā viṣameṣu ca 03,062.010d*0285_01 evaṃ prakārair bahubhir daivenākramya hastibhiḥ 03,062.010d@011_0001 bhārārtāḥ saurabheyāś ca kṣuttṛṣābhipariplutāḥ 03,062.010d@011_0002 avaropitabhārās tu lebhire paramāṃ mudam 03,062.010d@011_0003 tathāśvā vāraṇāś caiva rāsabhāḥ karabhaiḥ saha 03,062.010d@011_0004 dṛṣṭvaiva tat saro ramyam āhlādaṃ paramaṃ yayuḥ 03,062.010d@011_0005 tathānantaram eveha vaṇijaḥ pathikās tathā 03,062.010d@011_0006 yathāyogyaṃ yathāsthānam āvāsaṃ pratipedire 03,062.010d@011_0007 yathāsthitaiḥ samācāram āhāraṃ sthānam eva ca 03,062.010d@011_0008 avatīryāvasannānāṃ cakruś caivānvavekṣaṇam 03,062.010d@011_0009 cakruḥ kathāś ca vividhāḥ krayavikrayasaṃśritāḥ 03,062.010d@011_0010 praśaṃsanty apare kaṣṭaṃ padavīṃś cāpadāvṛtām 03,062.010d@011_0011 smaranto gṛhabhogāṃś ca jñātīnāṃ ca samāgamam 03,062.010d@011_0012 putramitrakalatrāṇi sarve nidrāvaśaṃ yayuḥ 03,062.010d@011_0013 saṃvāhanena bhārāṇāṃ bahuvāsarajena ca 03,062.010d@011_0014 khinnāḥ śayitukāmās te nidrayāpagatā bhṛśam 03,062.010d@011_0015 prasāritāṅgāḥ khinnāś ca mṛtakalpā ivāsate 03,062.010d@011_0016 athārdharātrasamaye niḥśabdastimitaṃ tadā 03,062.010d@011_0017 supte sārthe pariśrānte hastiyūtham upāgamat 03,062.010d@011_0018 atha sārthaṃ girinibhā madaprasravaṇāvilāḥ 03,062.010d@011_0019 mārgaṃ saṃrudhya saṃsuptaṃ padminyās tīram uttaram 03,062.010d@011_0020 athāpaśyata taṃ sārthaṃ sārthajān subahūn gajān 03,062.010d@011_0021 tāṃś ca pānthagajān dṛṣṭvā sarve vanagajās tadā 03,062.010d@011_0022 samādravanta vegena jighāṃsanto madotkaṭāḥ 03,062.010d@011_0023 teṣām āpatatāṃ vegaḥ kariṇāṃ duḥsaho 'bhavat 03,062.010d@011_0024 nagāgrād iva śīrṇānāṃ mṛgāṇāṃ patatāṃ kṣitau 03,062.010d@011_0025 spandatām api nāgānāṃ bālasaṃsthāvanodbhavaiḥ 03,062.010d@011_0026 karibhiḥ kariṇaḥ sarve mṛtyutāṃ prāpitāḥ kṣaṇāt 03,062.010d@011_0027 sārthaś ca so 'pi mathitaḥ sastrībālagajānvitaḥ 03,062.010d@011_0028 ārāvaḥ sumahān āsīt trailokyabhayakārakaḥ 03,062.010d@011_0029 vājibhiḥ prāhataiś caiva gajoṣṭrai rāsabhais tathā 03,062.010d@011_0030 anyonyaṃ nābhyarakṣanta mathyamānā vanadvipaiḥ 03,062.010d@011_0031 suptaṃ mamarduḥ sahasā ceṣṭamānaṃ mahītale 03,062.010d@011_0032 hāhākāraṃ pramuñcantaḥ sārthakāḥ śaraṇārthinaḥ 03,062.010d@011_0033 na ca gulmāṃś ca dhāvanto nidrāndhā bahavo 'bhavan 03,062.010d@011_0034 ke cid dantaiḥ karaiḥ ke cit ke cit padbhyāṃ hatā gajaiḥ 03,062.010d@011_0035 nihatoṣṭrāś ca bahulāḥ padātijanasaṃkulāḥ 03,062.010d@011_0036 bhayād ādhāvamānāś ca parasparahatās tadā 03,062.010d@011_0037 ghorān nādān vimuñcanto nipetur dharaṇītale 03,062.010d@011_0038 vṛkṣeṣv āsajya saṃhṛṣṭāḥ patitā viṣameṣu ca 03,062.010d@011_0039 tathā taṃ nihataṃ sarvaṃ samṛddhaṃ sārthamaṇḍalam 03,062.010d@011_0040 hato bhrātā hataḥ putraḥ sahāyo nihato mama 03,062.010d@011_0041 eṣo 'gnir utthitaḥ kaṣṭas trāyadhvaṃ dhāvatādhunā 03,062.010d@011_0042 ratnarāśir viśīrṇo 'yaṃ gṛhṇīdhvaṃ kiṃ pradhāvataḥ 03,062.010d@011_0043 saṃtrastavadanā bhaimī tasthau śaśinibhānanā 03,062.010d@011_0044 sārthe vidhvaṃsitair bhagnair agarubhiḥ sacandanaiḥ 03,062.010d@011_0045 vikṣiptair bhāti bhūḥ sarvā dyaur ivarkṣaiś ca śāradaiḥ 03,062.010d@011_0046 patitaiḥ pātyamānaiś ca dhāvadbhiś ca tatas tataḥ 03,062.010d@011_0047 vimuktanādasaṃtrastaṃ hāhākāravināditam 03,062.010d@011_0048 bhīṣaṇīyaṃ vanaṃ tad vai tatrābhūd vai samantataḥ 03,062.010d@011_0049 abhūt pralayasaṃkāśaṃ mahāraṇyam ivāparam 03,062.010d@011_0050 ye tu tatra vinirmuktāḥ sārthāḥ ke cid abhidrutāḥ 03,062.010d@011_0051 te 'bruvan sahitāḥ sarve kasyedaṃ karmaṇaḥ phalam 03,062.010d@011_0052 nūnaṃ na pūjito 'smābhir maṇibhadro mahāyaśāḥ 03,062.010d@011_0053 tathā yakṣādhipaḥ śrīmān na vai vaiśravaṇo vibhuḥ 03,062.010d@011_0054 na pūjā vighnakartṝṇām atha vā sārthikaiḥ kṛtā 03,062.010d@011_0055 śakunānāṃ phalaṃ vātha viparītam idaṃ dhruvam 03,062.010d@011_0056 grahās tu viparītā vā kim anyad idam āgatam 03,062.010d@011_0057 apare tv abruvan dīnā jñātidravyavinākṛtāḥ 03,062.010d@011_0058 yāsāv adya mahāsārthe nārīvonmattadarśanā 03,062.010d@011_0059 praviṣṭā vikṛtākārā kṛtvā rūpam amānuṣam 03,062.010d@011_0060 tayeyaṃ vihitā pūrvaṃ māyā paramadāruṇā 03,062.010d@011_0061 rākṣasī vā piśācī vā yakṣī vātibhayaṃkarī 03,062.010d@011_0062 tasyāḥ sarvam idaṃ pāpaṃ nātra kāryā vicāraṇā 03,062.010d@011_0063 yadi paśyāma tāṃ pāpāṃ sārthaghnīṃ naikaduḥkhadām 03,062.010d@011_0064 loṣṭakaiḥ pāṃśubhiś caiva tṛṇaiḥ kāṣṭhaiś ca muṣṭibhiḥ 03,062.010d@011_0065 avaśyam eva hantavyā sā sārthasya tu kṛcchradā 03,062.010d@011_0066 damayantī tu tac chrutvā vākyaṃ teṣāṃ sudāruṇam 03,062.010d@011_0067 hrītā bhītā ca saṃvignā prādravad yena kānanam 03,062.010d@011_0068 āśaṅkamānā tatpāpān ātmānaṃ paryadevayat 03,062.010d@011_0069 aho mamopari vidheḥ saṃrambho dāruṇo mahān 03,062.010d@011_0070 nānubadhnāmi kuśalaṃ kasyedaṃ karmaṇaḥ phalam 03,062.010d@011_0071 nūnaṃ janmāntarakṛtaṃ pāpaṃ māpatitaṃ mahat 03,062.010d@011_0072 apaścimām imāṃ kaṣṭām āpadaṃ prāptavaty aham 03,062.010d@011_0073 rājyāpaharaṇaṃ bhartuḥ svajanāc ca parābhavaḥ 03,062.010d@011_0074 bhartrā saha viyogaś ca tanayābhyāṃ ca vicyutiḥ 03,062.010d@011_0075 vivastratā vane vāso bahuvyālaniṣevite 03,062.010d@011_0076 yo hy akasmān mayā prāpto nirjane gahane vane 03,062.010d@011_0077 so 'pi sārthaḥ parābhūto vidhinā kena cid bhṛśam 03,062.010d@011_0078 āśaṅkamānā sā pāpaṃ mahīyo vyasanaṃ tathā 03,062.010d@011_0079 sāham evaṃvidhā nūnaṃ dhruvaṃ nāsty atra saṃśayaḥ 03,062.010d@011_0080 mandāyās tu mamābhāgyaiḥ sārtho nūnaṃ nipātitaḥ 03,062.010d@011_0081 kutrātmānaṃ pātayeyaṃ yāmi kaṃ śaraṇaṃ vane 03,062.010d@011_0082 maraṇāt tu bhavec chāntir dhriyatyā duḥkhajīvitam 03,062.010d@011_0083 hā nātha hā mahārāja hā svāmiñ jīviteśvara 03,062.010d@011_0084 kiṃ māṃ vilapatīm evaṃ nābhijānāsi mānada 03,062.010d@011_0085 evamādīn bahūn anyān pralāpān bāṣpaviklavā 03,062.010d@011_0086 kurvatī paryadhāvat sā gahanaṃ vipināntaram 03,062.010e tathā tan nihataṃ sarvaṃ samṛddhaṃ sārthamaṇḍalam 03,062.010f@012_0001 ārāvaḥ sumahāṃś cāsīt trailokyabhayakārakaḥ 03,062.010f@012_0002 eṣo 'gnir utthitaḥ kaṣṭas trāyadhvaṃ dhāvatādhunā 03,062.010f@012_0003 ratnarāśir viśīrṇo 'yaṃ gṛhṇīdhvaṃ kiṃ pradhāvata 03,062.010f@012_0004 sāmānyam etad draviṇaṃ na mithyā vacanaṃ mama 03,062.010f@012_0005 evam evābhibhāṣanto vidravanti bhayāt tadā 03,062.010f@012_0006 punar evābhidhāsyāmi cintayadhvaṃ sakātarāḥ 03,062.010f@012_0007 tasmiṃs tathā vartamāne dāruṇe janasaṃkṣaye 03,062.010f@012_0008 damayantī ca bubudhe bhayasaṃtrastamānasā 03,062.010f@012_0009 apaśyad vaiśasaṃ tatra sarvalokabhayaṃkaram 03,062.010f@012_0010 adṛṣṭapūrvaṃ tad dṛṣṭvā bālā padmanibhekṣaṇā 03,062.010f@012_0011 saṃsaktavadanāśvāsā uttasthau bhayavihvalā 03,062.010f@012_0012 ye tu tatra vinirmuktāḥ sārthāt ke cid avikṣatāḥ 03,062.010f@012_0013 te 'bruvan sahitāḥ sarve kasyedaṃ karmaṇaḥ phalam 03,062.010f@012_0014 nūnaṃ na pūjito 'smābhir maṇibhadro mahāyaśāḥ 03,062.010f@012_0015 tathā yakṣādhipaḥ śrīmān na vai vaiśravaṇaḥ prabhuḥ 03,062.010f@012_0016 na pūjā vighnakartṝṇām atha vā prathamaṃ kṛtā 03,062.010f@012_0017 śakunānāṃ phalaṃ vātha viparītam idaṃ dhruvam 03,062.010f@012_0018 grahā na viparītās tu kim anyad idam āgatam 03,062.010f@012_0019 apare tv abruvan dīnā jñātidravyavinākṛtāḥ 03,062.010f@012_0020 yāsāv adya mahāsārthe nārī hy unmattadarśanā 03,062.010f@012_0021 praviṣṭā vikṛtākārā kṛtvā rūpam amānuṣam 03,062.010f@012_0022 tayeyaṃ vihitā pūrvaṃ māyā paramadāruṇā 03,062.010f@012_0023 rākṣasī vā dhruvaṃ yakṣī piśācī vā bhayaṃkarī 03,062.010f@012_0024 tasyāḥ sarvam idaṃ pāpaṃ nātra kāryā vicāraṇā 03,062.010f@012_0025 yadi paśyāma tāṃ pāpāṃ sārthaghnīṃ naikaduḥkhadām 03,062.010f@012_0026 loṣṭabhiḥ pāṃsubhiś caiva tṛṇaiḥ kāṣṭhaiś ca muṣṭibhiḥ 03,062.010f@012_0027 avaśyam eva hanyāmaḥ sārthasya kila kṛtyakām 03,062.010f@012_0028 damayantī tu tac chrutvā vākyaṃ teṣāṃ sudāruṇam 03,062.010f@012_0029 hrītā bhītā ca saṃvignā prādravad yatra kānanam 03,062.010f@012_0030 āśaṅkamānā tatpāpam ātmānaṃ paryadevayat 03,062.010f@012_0031 aho mamopari vidheḥ saṃrambho dāruṇo mahān 03,062.010f@012_0032 nānubadhnāti kuśalaṃ kasyedaṃ karmaṇaḥ phalam 03,062.010f@012_0033 na smarāmy aśubhaṃ kiṃ cit kṛtaṃ kasya cid aṇv api 03,062.010f@012_0034 karmaṇā manasā vācā kasyedaṃ karmaṇaḥ phalam 03,062.010f@012_0035 nūnaṃ janmāntarakṛtaṃ pāpaṃ māpatitaṃ mahat 03,062.010f@012_0036 apaścimām imāṃ kaṣṭām āpadaṃ prāptavaty aham 03,062.010f@012_0037 bhartṛrājyāpaharaṇaṃ svajanāc ca parājayaḥ 03,062.010f@012_0038 bhartrā saha viyogaś ca tanayābhyāṃ ca vicyutiḥ 03,062.010f@012_0039 nirnāthatā vane vāso bahuvyālaniṣevite 03,062.011a athāparedyuḥ saṃprāpte hataśiṣṭā janās tadā 03,062.011c vanagulmād viniṣkramya śocanto vaiśasaṃ kṛtam 03,062.011e bhrātaraṃ pitaraṃ putraṃ sakhāyaṃ ca janādhipa 03,062.011f*0286_01 hanyamāne tathā sārthe damayantī śucismitā 03,062.011f*0286_02 brāhmaṇaiḥ sahitā tatra vane tu na vināśitā 03,062.012a aśocat tatra vaidarbhī kiṃ nu me duṣkṛtaṃ kṛtam 03,062.012c yo 'pi me nirjane 'raṇye saṃprāpto 'yaṃ janārṇavaḥ 03,062.012e hato 'yaṃ hastiyūthena mandabhāgyān mamaiva tu 03,062.013a prāptavyaṃ suciraṃ duḥkhaṃ mayā nūnam asaṃśayam 03,062.013c nāprāptakālo mriyate śrutaṃ vṛddhānuśāsanam 03,062.014a yan nāham adya mṛditā hastiyūthena duḥkhitā 03,062.014c na hy adaivakṛtaṃ kiṃ cin narāṇām iha vidyate 03,062.015a na ca me bālabhāve 'pi kiṃ cid vyapakṛtaṃ kṛtam 03,062.015c karmaṇā manasā vācā yad idaṃ duḥkham āgatam 03,062.016a manye svayaṃvarakṛte lokapālāḥ samāgatāḥ 03,062.016c pratyākhyātā mayā tatra nalasyārthāya devatāḥ 03,062.016e nūnaṃ teṣāṃ prabhāvena viyogaṃ prāptavaty aham 03,062.017010_0000 bṛhadaśva uvāca 03,062.017a evamādīni duḥkhāni sā vilapya varāṅganā 03,062.017b*0287_01 pralāpāni tadā tāni damayantī pativratā 03,062.017c hataśiṣṭaiḥ saha tadā brāhmaṇair vedapāragaiḥ 03,062.017e agacchad rājaśārdūla duḥkhaśokaparāyaṇā 03,062.017f@010_0001 sā tac chrutvānavadyāṅgī sārthavāhavacas tadā 03,062.017f@010_0002 agacchad rājaśārdūla vidyullekheva śāradī 03,062.017f@010_0003 sārthe mahati duḥkhārtā bhartṛdarśanalālasā 03,062.017f@010_0004 rajasā samavacchannā sārthajena śucismitā 03,062.017f@010_0005 anabhijñāyamānaiva gacchantī sumahad vanam 03,062.017f@010_0006 āsasāda saro ramyaṃ bhāskarasyāstasaṃgame 03,062.017f@010_0007 śītatoyaṃ suvipulaṃ nirmalaṃ naikayojanam 03,062.017f@010_0008 kahlāraiḥ samavacchannaṃ padmotpalavirājitam 03,062.017f@010_0009 haṃsakāraṇḍavākīrṇaṃ cakravākopaśobhitam 03,062.017f@010_0010 tīrajais tarubhir hṛdyaiḥ phalapuṣpopaśobhitaiḥ 03,062.017f@010_0011 vyarājata yathā rājā subhṛtyaiḥ parivāritaḥ 03,062.017f@010_0012 tadāśritya sa sārthas tu nivāsāyopajagmivān 03,062.017f@010_0013 bhārārtāḥ saurabheyās tu kṣuttṛṣāparivāritāḥ 03,062.017f@010_0014 avaropitabhārās tu lebhire paramaṃ sukham 03,062.017f@010_0015 tathāśvā vāraṇāś caiva rāsabhāḥ karabhaiḥ saha 03,062.017f@010_0016 dṛṣṭvaiva tat saro ramyam āśvāsaṃ paramaṃ yayuḥ 03,062.017f@010_0017 athānantaram eveha vaṇijaḥ pathikās tathā 03,062.017f@010_0018 yathāyogaṃ yathāsthānaṃ svāvāsaṃ pratipedire 03,062.017f@010_0019 yathāsthitisamācāram āhārasthānam eva ca 03,062.017f@010_0020 avatīryāvasannānāṃ cakruś caiva pravekṣaṇam 03,062.017f@010_0021 cakruḥ kathāś ca vividhāḥ krayavikrayasaṃśritāḥ 03,062.017f@010_0022 praśaṃsanty apare kaṣṭām aṭavīṃ śvāpadāvṛtam 03,062.017f@010_0023 smaranto gṛhabhogāṃś ca jñātīnāṃ ca samāgamam 03,062.017f@010_0024 putramitrakalatrāṇi sarve nidrāvaśaṃ yayuḥ 03,062.017f@010_0025 saṃvāhanena bhārāṇāṃ bahuvāsarajena te 03,062.017f@010_0026 khinnāḥ patitagātrās tu nidrayāpahṛtā bhṛśam 03,062.017f@010_0027 prasāritāṅgāḥ khinnāś ca mṛtakalpā ivāsate 03,062.017f@010_0028 athārdharātrasamaye gajayūthaṃ mahat tadā 03,062.017f@010_0029 ājagāma saro traya pipāsus tat sarojalam 03,062.017f@010_0030 athāpaśyata taṃ sārthaṃ sārthajān subahūn gajān 03,062.017f@010_0031 te tān grāmyagajān dṛṣṭvā sarve vanagajās tadā 03,062.017f@010_0032 samādravanta vegena jighāṃsanto madotkaṭāḥ 03,062.017f@010_0033 teṣām āpatatāṃ vegaḥ karīṇāṃ duḥsaho 'bhavat 03,062.017f@010_0034 nagāgrād iva śīrṇānāṃ śṛṅgāṇāṃ patatāṃ kṣitau 03,062.017f@010_0035 spandatām api nāgānāṃ nālaṃ saṃsthā vanodbhavaiḥ 03,062.017f@010_0036 karibhiḥ kariṇaḥ sarve nītā mṛtyuvaśaṃ kṣaṇāt 03,062.017f@010_0037 sa ca sārtho vimathitaḥ sastrībālagajānvitaḥ 03,062.017f@010_0038 ārāvaḥ sumahān āsīt trailokyabhayakārakaḥ 03,062.017f@010_0039 vājibhiḥ pradrutaiś caiva mahoṣṭrai rāsabhais tathā 03,062.017f@010_0040 anyonyaṃ nābhirakṣantaṃ mathyamānā vanadvipaiḥ 03,062.017f@010_0041 hato bhrātā hataḥ putro hataḥ svāmī hato mama 03,062.017f@010_0042 eṣo 'gnir utthitaḥ kaṣṭaṃ trāyadhvaṃ dhāvatādhunā 03,062.017f@010_0043 ratnarāśir viśīrṇo 'yaṃ gṛhṇīdhvaṃ kiṃ pradhāvata 03,062.017f@010_0044 sāmānyam etad draviṇaṃ na mithyā vacanaṃ mama 03,062.017f@010_0045 evam evābhibhāṣanto vidravanti bhayāt tataḥ 03,062.017f@010_0046 punar evābhidhāvanti vittapradhvaṃsakās tathā 03,062.017f@010_0047 tasmiṃs tathā vartamāne dāruṇe janasaṃkṣaye 03,062.017f@010_0048 damayantī ca bubudhe bhayasaṃtrastamānasā 03,062.017f@010_0049 apaśyad vaiśasaṃ tac ca sarvalokabhayaṃkaram 03,062.017f@010_0050 adṛṣṭapūrvaṃ tad dṛṣṭvā bālā padmanibhekṣaṇā 03,062.017f@010_0051 saṃtrastamanasā tasmiṃs tasthau śaśinibhānanā 03,062.017f@010_0052 sarvair vidhvaṃsitair bhagnais tarubhiś candanādibhiḥ 03,062.017f@010_0053 vikṣiptair bhāti bhūḥ sarvā dyaur rukṣair iva śāradī 03,062.017f@010_0054 patadbhiḥ pātyamānaiś ca patitaiś ca tatas tataḥ 03,062.017f@010_0055 bhīṣaṇīyaṃ vanaṃ tad dhi babhau tatra samantataḥ 03,062.017f@010_0056 vimuktanādasaṃtrastaṃ hāhākāravināditam 03,062.017f@010_0057 babhau tat sattvasaṃbādhaṃ mahāraṇam ivāparam 03,062.017f@010_0058 ye tu tatra vinirmuktāḥ sārthāḥ ke cid avikṣatāḥ 03,062.017f@010_0059 te 'bruvan sahitāḥ sarve kasyedaṃ karmaṇaḥ phalam 03,062.017f@010_0060 nūnaṃ na pūjito 'smābhir maṇibhadro mahāyaśāḥ 03,062.017f@010_0061 tathā yakṣādhipaḥ śrīmān na ca vaiśravaṇaḥ prabhuḥ 03,062.017f@010_0062 na pūjā vighnakartṝṇām atha vā sārthikaiḥ kṛtā 03,062.017f@010_0063 śakunānāṃ phalaṃ cātha viparītam idaṃ dhruvam 03,062.017f@010_0064 grahā vā viparītās tu kim anyad idam āgatam 03,062.017f@010_0065 apare tv abruvan dīnā jñātidravyavinākṛtāḥ 03,062.017f@010_0066 yāsāv adya mahāsārthe nārī hy unmattadarśanā 03,062.017f@010_0067 praviṣṭā vikṛtākārā kṛtvā rūpam amānuṣam 03,062.017f@010_0068 tayeyaṃ vihitā pūrvaṃ māyā paramadāruṇā 03,062.017f@010_0069 rākṣasī vā dhruvaṃ yakṣī piśācī vā bhayaṃkarī 03,062.017f@010_0070 tasyāḥ sarvam idaṃ pāpaṃ nātra kāryā vicāraṇā 03,062.017f@010_0071 yadi paśyāma tāṃ pāpāṃ sārthaghnīṃ naikaduṣkṛtām 03,062.017f@010_0072 loṣṭabhiḥ pāṃśubhiś caiva tṛṇaiḥ kāṣṭhaiś ca muṣṭibhiḥ 03,062.017f@010_0073 avaśyam eva haṃsyāmaḥ sā tu sārthasya kṛtyakā 03,062.017f@010_0074 damayantī tu tac chrutvā vākyaṃ teṣāṃ sudāruṇam 03,062.017f@010_0075 bhītā trastā ca saṃvignā prādravad yena kānanam 03,062.017f@010_0076 āśaṅkamānā tat pāpam ātmānaṃ paryadevayat 03,062.017f@010_0077 aho mamopari vidheḥ saṃrambho dāruṇo mahān 03,062.017f@010_0078 nānubadhnāti kuśalaṃ kasyedaṃ karmaṇaḥ phalam 03,062.017f@010_0079 na smarāmy aśubhaṃ kiṃ cit kṛtaṃ kasya cid aṇv api 03,062.017f@010_0080 karmaṇā manasā vācā kasyedaṃ karmaṇaḥ phalam 03,062.017f@010_0081 nūnaṃ janmāntarakṛtaṃ pāpam āpatitaṃ mahat 03,062.017f@010_0082 apaścimām imāṃ kaṣṭām āpadaṃ prāptavaty aham 03,062.017f@010_0083 bhartṛrājyāpaharaṇaṃ svajanāc ca parābhavaḥ 03,062.017f@010_0084 bhartrā saha viyogaṃ ca tanayābhyāṃ ca vicyutiḥ 03,062.017f@010_0085 nirvastratā vane vāso bahuvyālaniṣevite 03,062.017f@010_0086 yo 'py akasmān mayā prāpto nirjane gahane vane 03,062.017f@010_0087 so 'pi sārthaḥ parābhūto daivena vidhinā dhruvam 03,062.017f@010_0088 āśaṅkate ca māṃ pāpāṃ madīyaṃ vyasanaṃ tathā 03,062.017f@010_0089 sāham evaṃvidhā nūnaṃ dhruvaṃ nāsty atra saṃśayaḥ 03,062.017f@010_0090 mandāyā hi mamābhāgyaiḥ sārtho nūnaṃ nipātitaḥ 03,062.017f@010_0091 kutrātmānaṃ pātayeyaṃ yāmi kaṃ śaraṇaṃ vane 03,062.017f@010_0092 maraṇena bhavec chāntir dhriyantyā duḥkhajīvitam 03,062.017f@010_0093 hā nātha hā mahārāja hā svāmiñ jīviteśvara 03,062.017f@010_0094 kiṃ māṃ vilapatīm evaṃ nābhijalpasi mānada 03,062.017f@010_0095 evamādi bahūn anyān pralāpān bāṣpaviklavā 03,062.017f@010_0096 kurvatī paryadhāvac ca vijanaṃ gahanaṃ vanam 03,062.018*0288_00 bṛhadaśva uvāca 03,062.018*0288_01 evaṃ sā duḥkhasaṃtaptā bhartṛvyasanakarśitā 03,062.018a gacchantī sā cirāt kālāt puram āsādayan mahat 03,062.018c sāyāhne cedirājasya subāhoḥ satyavādinaḥ 03,062.018d*0289_01 sā tu tac cārusarvāṅgī subāhos tuṅgagopuram 03,062.018e vastrārdhakartasaṃvītā praviveśa purottamam 03,062.019a tāṃ vivarṇāṃ kṛśāṃ dīnāṃ muktakeśīm amārjanām 03,062.019c unmattām iva gacchantīṃ dadṛśuḥ puravāsinaḥ 03,062.020a praviśantīṃ tu tāṃ dṛṣṭvā cedirājapurīṃ tadā 03,062.020c anujagmus tato bālā grāmiputrāḥ kutūhalāt 03,062.021a sā taiḥ parivṛtāgacchat samīpaṃ rājaveśmanaḥ 03,062.021c tāṃ prāsādagatāpaśyad rājamātā janair vṛtām 03,062.021d*0290_01 dhātrīm uvāca gacchainām ānayeha mamāntikam 03,062.021d*0290_02 janena kliśyate bālā duḥkhitā śaraṇārthinī 03,062.021d*0290_03 yādṛgrūpāṃ ca paśyāmi vidyotayati me gṛham 03,062.021d*0290_04 unmattaveṣapracchannā śrīr ivāyatalocanā 03,062.022a sā janaṃ vārayitvā taṃ prāsādatalam uttamam 03,062.022c āropya vismitā rājan damayantīm apṛcchata 03,062.023a evam apy asukhāviṣṭā bibharṣi paramaṃ vapuḥ 03,062.023c bhāsi vidyud ivābhreṣu śaṃsa me kāsi kasya vā 03,062.024a na hi te mānuṣaṃ rūpaṃ bhūṣaṇair api varjitam 03,062.024c asahāyā narebhyaś ca nodvijasy amaraprabhe 03,062.025a tac chrutvā vacanaṃ tasyā bhaimī vacanam abravīt 03,062.025c mānuṣīṃ māṃ vijānīhi bhartāraṃ samanuvratām 03,062.026a sairandhrīṃ jātisaṃpannāṃ bhujiṣyāṃ kāmavāsinīm 03,062.026c phalamūlāśanām ekāṃ yatrasāyaṃpratiśrayām 03,062.027a asaṃkhyeyaguṇo bhartā māṃ ca nityam anuvrataḥ 03,062.027c bhartāram api taṃ vīraṃ chāyevānapagā sadā 03,062.028a tasya daivāt prasaṅgo 'bhūd atimātraṃ sma devane 03,062.028c dyūte sa nirjitaś caiva vanam eko 'bhyupeyivān 03,062.029a tam ekavasanaṃ vīram unmattam iva vihvalam 03,062.029c āśvāsayantī bhartāram aham anvagamaṃ vanam 03,062.029d*0291_01 sa kena cid ameyātmā kāraṇena varāṅgane 03,062.029d*0291_02 duḥkhitaḥ sarvam utsṛjya praviveśa mahāvanam 03,062.029d*0291_03 tatas taṃ duḥkhitaṃ dṛṣṭvā praviśantaṃ ca kānanam 03,062.030a sa kadā cid vane vīraḥ kasmiṃś cit kāraṇāntare 03,062.030c kṣutparītaḥ suvimanās tad apy ekaṃ vyasarjayat 03,062.031a tam ekavasanaṃ nagnam unmattaṃ gatacetasam 03,062.031c anuvrajantī bahulā na svapāmi niśāḥ sadā 03,062.032a tato bahutithe kāle suptām utsṛjya māṃ kva cit 03,062.032c vāsaso 'rdhaṃ paricchidya tyaktavān mām anāgasam 03,062.033a taṃ mārgamāṇā bhartāraṃ dahyamānā dinakṣapāḥ 03,062.033b*0292_01 sāhaṃ kamalagarbhābham apaśyantī hṛdi priyam 03,062.033c na vindāmy amaraprakhyaṃ priyaṃ prāṇadhaneśvaram 03,062.033d*0293_01 ity uktvā sānavadyāṅgī rājamātaram apy uta 03,062.033d*0293_02 sthitāśruparipūrṇākṣī vepamānā suduḥkhitā 03,062.034a tām aśruparipūrṇākṣīṃ vilapantīṃ tathā bahu 03,062.034c rājamātābravīd ārtāṃ bhaimīm ārtatarā svayam 03,062.035a vasasva mayi kalyāṇi prītir me tvayi vartate 03,062.035c mṛgayiṣyanti te bhadre bhartāraṃ puruṣā mama 03,062.036a atha vā svayam āgacchet paridhāvann itas tataḥ 03,062.036c ihaiva vasatī bhadre bhartāram upalapsyase 03,062.037a rājamātur vacaḥ śrutvā damayantī vaco 'bravīt 03,062.037c samayenotsahe vastuṃ tvayi vīraprajāyini 03,062.038a ucchiṣṭaṃ naiva bhuñjīyāṃ na kuryāṃ pādadhāvanam 03,062.038c na cāhaṃ puruṣān anyān saṃbhāṣeyaṃ kathaṃ cana 03,062.039a prārthayed yadi māṃ kaś cid daṇḍyas te sa pumān bhavet 03,062.039b*0294_01 vadhyaś ca te 'sakṛn manda iti me vratam āhitam 03,062.039c bhartur anveṣaṇārthaṃ tu paśyeyaṃ brāhmaṇān aham 03,062.040a yady evam iha kartavyaṃ vasāmy aham asaṃśayam 03,062.040c ato 'nyathā na me vāso vartate hṛdaye kva cit 03,062.041a tāṃ prahṛṣṭena manasā rājamātedam abravīt 03,062.041c sarvam etat kariṣyāmi diṣṭyā te vratam īdṛśam 03,062.042a evam uktvā tato bhaimīṃ rājamātā viśāṃ pate 03,062.042c uvācedaṃ duhitaraṃ sunandāṃ nāma bhārata 03,062.043a sairandhrīm abhijānīṣva sunande devarūpiṇīm 03,062.043b*0295_01 vayasā tulyatāṃ prāptā sakhī tava bhavatv iyam 03,062.043c etayā saha modasva nirudvignamanāḥ svayam 03,062.043d*0296_01 tataḥ paramasaṃhṛṣṭā sunandā gṛham āgamat 03,062.043d*0296_02 damayantīm upādāya sakhībhiḥ parivāritā 03,062.043d*0296_03 sā tatra pūjyamānā vai damayantī vyanandata 03,062.043d*0296_04 sarvakāmaiḥ suvihitair nirudvegāvasat tadā 03,062.043d*0297_01 tataḥ sunandā rājendra saṃprahṛṣṭamanākṛtī 03,062.043d*0297_02 sairandhrīsahitāgacchat svam evāvasathaṃ tadā 03,062.043d*0297_03 tataḥ sunandayā sārdhaṃ damayanty avasat sukham 03,062.043d*0297_04 sarvakāmaiḥ samuditā patidarśanalālasā 03,062.043d*0298_01 saha sā nyavasad rājan rājaputryā sunandayā 03,062.043d*0298_02 cintayantī nalaṃ vīram aniśaṃ vāmalocanā 03,063.000*0299_01 nalasya caritaṃ rājañ chṛṇu me vadato 'dbhutam 03,063.001 bṛhadaśva uvāca 03,063.001a utsṛjya damayantīṃ tu nalo rājā viśāṃ pate 03,063.001c dadarśa dāvaṃ dahyantaṃ mahāntaṃ gahane vane 03,063.002a tatra śuśrāva madhye 'gnau śabdaṃ bhūtasya kasya cit 03,063.002c abhidhāva nalety uccaiḥ puṇyaśloketi cāsakṛt 03,063.003a mā bhair iti nalaś coktvā madhyam agneḥ praviśya tam 03,063.003c dadarśa nāgarājānaṃ śayānaṃ kuṇḍalīkṛtam 03,063.004a sa nāgaḥ prāñjalir bhūtvā vepamāno nalaṃ tadā 03,063.004c uvāca viddhi māṃ rājan nāgaṃ karkoṭakaṃ nṛpa 03,063.005a mayā pralabdho brahmarṣir anāgāḥ sumahātapāḥ 03,063.005c tena manyuparītena śapto 'smi manujādhipa 03,063.005d*0300_01 tiṣṭha tvaṃ sthāvara iva yāvad eva nalaḥ kva cit 03,063.005d*0300_02 ito netā hi tatra tvaṃ śāpān mokṣyasi matkṛtāt 03,063.006a tasya śāpān na śaknomi padād vicalituṃ padam 03,063.006c upadekṣyāmi te śreyas trātum arhati māṃ bhavān 03,063.007a sakhā ca te bhaviṣyāmi matsamo nāsti pannagaḥ 03,063.007c laghuś ca te bhaviṣyāmi śīghram ādāya gaccha mām 03,063.008a evam uktvā sa nāgendro babhūvāṅguṣṭhamātrakaḥ 03,063.008c taṃ gṛhītvā nalaḥ prāyād uddeśaṃ dāvavarjitam 03,063.009a ākāśadeśam āsādya vimuktaṃ kṛṣṇavartmanā 03,063.009c utsraṣṭukāmaṃ taṃ nāgaḥ punaḥ karkoṭako 'bravīt 03,063.010a padāni gaṇayan gaccha svāni naiṣadha kāni cit 03,063.010c tatra te 'haṃ mahārāja śreyo dhāsyāmi yat param 03,063.011a tataḥ saṃkhyātum ārabdham adaśad daśame pade 03,063.011c tasya daṣṭasya tad rūpaṃ kṣipram antaradhīyata 03,063.012a sa dṛṣṭvā vismitas tasthāv ātmānaṃ vikṛtaṃ nalaḥ 03,063.012c svarūpadhāriṇaṃ nāgaṃ dadarśa ca mahīpatiḥ 03,063.013a tataḥ karkoṭako nāgaḥ sāntvayan nalam abravīt 03,063.013c mayā te 'ntarhitaṃ rūpaṃ na tvā vidyur janā iti 03,063.013d*0301_01 karkoṭakasya nāgasya damayantyā nalasya ca 03,063.013d*0301_02 ṛtuparṇasya rājarṣeḥ kīrtanaṃ kalināśanam 03,063.014a yatkṛte cāsi vikṛto duḥkhena mahatā nala 03,063.014c viṣeṇa sa madīyena tvayi duḥkhaṃ nivatsyati 03,063.015a viṣeṇa saṃvṛtair gātrair yāvat tvāṃ na vimokṣyati 03,063.015c tāvat tvayi mahārāja duḥkhaṃ vai sa nivatsyati 03,063.016a anāgā yena nikṛtas tvam anarho janādhipa 03,063.016c krodhād asūyayitvā taṃ rakṣā me bhavataḥ kṛtā 03,063.017a na te bhayaṃ naravyāghra daṃṣṭribhyaḥ śatruto 'pi vā 03,063.017c brahmavidbhyaś ca bhavitā matprasādān narādhipa 03,063.018a rājan viṣanimittā ca na te pīḍā bhaviṣyati 03,063.018c saṃgrāmeṣu ca rājendra śaśvaj jayam avāpsyasi 03,063.019a gaccha rājann itaḥ sūto bāhuko 'ham iti bruvan 03,063.019c samīpam ṛtuparṇasya sa hi vedākṣanaipuṇam 03,063.019e ayodhyāṃ nagarīṃ ramyām adyaiva niṣadheśvara 03,063.020a sa te 'kṣahṛdayaṃ dātā rājāśvahṛdayena vai 03,063.020c ikṣvākukulajaḥ śrīmān mitraṃ caiva bhaviṣyati 03,063.021a bhaviṣyasi yadākṣajñaḥ śreyasā yokṣyase tadā 03,063.021c sameṣyasi ca dārais tvaṃ mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ 03,063.021e rājyena tanayābhyāṃ ca satyam etad bravīmi te 03,063.022a svarūpaṃ ca yadā draṣṭum icchethās tvaṃ narādhipa 03,063.022c saṃsmartavyas tadā te 'haṃ vāsaś cedaṃ nivāsayeḥ 03,063.023a anena vāsasācchannaḥ svarūpaṃ pratipatsyase 03,063.023c ity uktvā pradadāv asmai divyaṃ vāsoyugaṃ tadā 03,063.024a evaṃ nalaṃ samādiśya vāso dattvā ca kaurava 03,063.024c nāgarājas tato rājaṃs tatraivāntaradhīyata 03,064.001 bṛhadaśva uvāca 03,064.001a tasminn antarhite nāge prayayau naiṣadho nalaḥ 03,064.001c ṛtuparṇasya nagaraṃ prāviśad daśame 'hani 03,064.002a sa rājānam upātiṣṭhad bāhuko 'ham iti bruvan 03,064.002c aśvānāṃ vāhane yuktaḥ pṛthivyāṃ nāsti matsamaḥ 03,064.003a arthakṛcchreṣu caivāhaṃ praṣṭavyo naipuṇeṣu ca 03,064.003c annasaṃskāram api ca jānāmy anyair viśeṣataḥ 03,064.004a yāni śilpāni loke 'smin yac cāpy anyat suduṣkaram 03,064.004c sarvaṃ yatiṣye tat kartum ṛtuparṇa bharasva mām 03,064.004d*0302_01 ity uktaḥ sa nalenātha ṛtuparṇo narādhipaḥ 03,064.004d*0302_02 uvāca suprītamanās taṃ prekṣya ca mahīpate 03,064.005 ṛtuparṇa uvāca 03,064.005a vasa bāhuka bhadraṃ te sarvam etat kariṣyasi 03,064.005c śīghrayāne sadā buddhir dhīyate me viśeṣataḥ 03,064.006a sa tvam ātiṣṭha yogaṃ taṃ yena śīghrā hayā mama 03,064.006c bhaveyur aśvādhyakṣo 'si vetanaṃ te śataṃ śatāḥ 03,064.007a tvām upasthāsyataś cemau nityaṃ vārṣṇeyajīvalau 03,064.007c etābhyāṃ raṃsyase sārdhaṃ vasa vai mayi bāhuka 03,064.008 bṛhadaśva uvāca 03,064.008a evam ukto nalas tena nyavasat tatra pūjitaḥ 03,064.008c ṛtuparṇasya nagare sahavārṣṇeyajīvalaḥ 03,064.009a sa tatra nivasan rājā vaidarbhīm anucintayan 03,064.009c sāyaṃ sāyaṃ sadā cemaṃ ślokam ekaṃ jagāda ha 03,064.010a kva nu sā kṣutpipāsārtā śrāntā śete tapasvinī 03,064.010c smarantī tasya mandasya kaṃ vā sādyopatiṣṭhati 03,064.011a evaṃ bruvantaṃ rājānaṃ niśāyāṃ jīvalo 'bravīt 03,064.011c kām enāṃ śocase nityaṃ śrotum icchāmi bāhuka 03,064.011d*0303_01 āyuṣman kasya vā nārī yām evam anuśocasi 03,064.012a tam uvāca nalo rājā mandaprajñasya kasya cit 03,064.012c āsīd bahumatā nārī tasyā dṛḍhataraṃ ca saḥ 03,064.013a sa vai kena cid arthena tayā mando vyayujyata 03,064.013c viprayuktaś ca mandātmā bhramaty asukhapīḍitaḥ 03,064.014a dahyamānaḥ sa śokena divārātram atandritaḥ 03,064.014c niśākāle smaraṃs tasyāḥ ślokam ekaṃ sma gāyati 03,064.015a sa vai bhraman mahīṃ sarvāṃ kva cid āsādya kiṃ cana 03,064.015c vasaty anarhas tadduḥkhaṃ bhūya evānusaṃsmaran 03,064.016a sā tu taṃ puruṣaṃ nārī kṛcchre 'py anugatā vane 03,064.016c tyaktā tenālpapuṇyena duṣkaraṃ yadi jīvati 03,064.017a ekā bālānabhijñā ca mārgāṇām atathocitā 03,064.017c kṣutpipāsāparītā ca duṣkaraṃ yadi jīvati 03,064.018a śvāpadācarite nityaṃ vane mahati dāruṇe 03,064.018c tyaktā tenālpapuṇyena mandaprajñena māriṣa 03,064.019a ity evaṃ naiṣadho rājā damayantīm anusmaran 03,064.019c ajñātavāsam avasad rājñas tasya niveśane 03,065.001 bṛhadaśva uvāca 03,065.001a hṛtarājye nale bhīmaḥ sabhārye preṣyatāṃ gate 03,065.001c dvijān prasthāpayām āsa naladarśanakāṅkṣayā 03,065.002a saṃdideśa ca tān bhīmo vasu dattvā ca puṣkalam 03,065.002c mṛgayadhvaṃ nalaṃ caiva damayantīṃ ca me sutām 03,065.003a asmin karmaṇi niṣpanne vijñāte niṣadhādhipe 03,065.003c gavāṃ sahasraṃ dāsyāmi yo vas tāv ānayiṣyati 03,065.003e agrahāraṃ ca dāsyāmi grāmaṃ nagarasaṃmitam 03,065.003f*0304_01 hiraṇyaṃ ca suvarṇaṃ ca dāsīdāsaṃ tathaiva ca 03,065.004a na cec chakyāv ihānetuṃ damayantī nalo 'pi vā 03,065.004c jñātamātre 'pi dāsyāmi gavāṃ daśaśataṃ dhanam 03,065.005a ity uktās te yayur hṛṣṭā brāhmaṇāḥ sarvatodiśam 03,065.005c purarāṣṭrāṇi cinvanto naiṣadhaṃ saha bhāryayā 03,065.005d*0305_01 naiva kvāpi prapaśyanti nalaṃ vā bhīmaputrikām 03,065.006a tataś cedipurīṃ ramyāṃ sudevo nāma vai dvijaḥ 03,065.006c vicinvāno 'tha vaidarbhīm apaśyad rājaveśmani 03,065.006d*0306_01 kṛśāṃ vivarṇāṃ malināṃ bhartṛśokaparāyaṇām 03,065.006e puṇyāhavācane rājñaḥ sunandāsahitāṃ sthitām 03,065.007a mandaprakhyāyamānena rūpeṇāpratimena tām 03,065.007c pinaddhāṃ dhūmajālena prabhām iva vibhāvasoḥ 03,065.008a tāṃ samīkṣya viśālākṣīm adhikaṃ malināṃ kṛśām 03,065.008c tarkayām āsa bhaimīti kāraṇair upapādayan 03,065.009 sudeva uvāca 03,065.009a yatheyaṃ me purā dṛṣṭā tathārūpeyam aṅganā 03,065.009c kṛtārtho 'smy adya dṛṣṭvemāṃ lokakāntām iva śriyam 03,065.010a pūrṇacandrānanāṃ śyāmāṃ cāruvṛttapayodharām 03,065.010c kurvantīṃ prabhayā devīṃ sarvā vitimirā diśaḥ 03,065.011a cārupadmapalāśākṣīṃ manmathasya ratīm iva 03,065.011c iṣṭāṃ sarvasya jagataḥ pūrṇacandraprabhām iva 03,065.012a vidarbhasarasas tasmād daivadoṣād ivoddhṛtām 03,065.012c malapaṅkānuliptāṅgīṃ mṛṇālīm iva tāṃ bhṛśam 03,065.013a paurṇamāsīm iva niśāṃ rāhugrastaniśākarām 03,065.013c patiśokākulāṃ dīnāṃ śuṣkasrotāṃ nadīm iva 03,065.014a vidhvastaparṇakamalāṃ vitrāsitavihaṃgamām 03,065.014c hastihastaparikliṣṭāṃ vyākulām iva padminīm 03,065.015a sukumārīṃ sujātāṅgīṃ ratnagarbhagṛhocitām 03,065.015c dahyamānām ivoṣṇena mṛṇālīm aciroddhṛtām 03,065.016a rūpaudāryaguṇopetāṃ maṇḍanārhām amaṇḍitām 03,065.016c candralekhām iva navāṃ vyomni nīlābhrasaṃvṛtām 03,065.017a kāmabhogaiḥ priyair hīnāṃ hīnāṃ bandhujanena ca 03,065.017c dehaṃ dhārayatīṃ dīnāṃ bhartṛdarśanakāṅkṣayā 03,065.018a bhartā nāma paraṃ nāryā bhūṣaṇaṃ bhūṣaṇair vinā 03,065.018c eṣā virahitā tena śobhanāpi na śobhate 03,065.019a duṣkaraṃ kurute 'tyarthaṃ hīno yad anayā nalaḥ 03,065.019c dhārayaty ātmano dehaṃ na śokenāvasīdati 03,065.020a imām asitakeśāntāṃ śatapatrāyatekṣaṇām 03,065.020c sukhārhāṃ duḥkhitāṃ dṛṣṭvā mamāpi vyathate manaḥ 03,065.021a kadā nu khalu duḥkhasya pāraṃ yāsyati vai śubhā 03,065.021c bhartuḥ samāgamāt sādhvī rohiṇī śaśino yathā 03,065.022a asyā nūnaṃ punar lābhān naiṣadhaḥ prītim eṣyati 03,065.022c rājā rājyaparibhraṣṭaḥ punar labdhveva medinīm 03,065.023a tulyaśīlavayoyuktāṃ tulyābhijanasaṃyutām 03,065.023c naiṣadho 'rhati vaidarbhīṃ taṃ ceyam asitekṣaṇā 03,065.024a yuktaṃ tasyāprameyasya vīryasattvavato mayā 03,065.024c samāśvāsayituṃ bhāryāṃ patidarśanalālasām 03,065.025a ayam āśvāsayāmy enāṃ pūrṇacandranibhānanām 03,065.025c adṛṣṭapūrvāṃ duḥkhasya duḥkhārtāṃ dhyānatatparām 03,065.026 bṛhadaśva uvāca 03,065.026a evaṃ vimṛśya vividhaiḥ kāraṇair lakṣaṇaiś ca tām 03,065.026c upagamya tato bhaimīṃ sudevo brāhmaṇo 'bravīt 03,065.027a ahaṃ sudevo vaidarbhi bhrātus te dayitaḥ sakhā 03,065.027c bhīmasya vacanād rājñas tvām anveṣṭum ihāgataḥ 03,065.028a kuśalī te pitā rājñi janitrī bhrātaraś ca te 03,065.028c āyuṣmantau kuśalinau tatrasthau dārakau ca te 03,065.028d*0307_01 kiṃ tu rājā dṛḍhaṃ bhīmo janitrī bhrātaraś ca te 03,065.028e tvatkṛte bandhuvargāś ca gatasattvā ivāsate 03,065.028f*0308_01 anveṣṭāro brāhmaṇāś ca bhramanti śataśo mahīm 03,065.029a abhijñāya sudevaṃ tu damayantī yudhiṣṭhira 03,065.029c paryapṛcchat tataḥ sarvān krameṇa suhṛdaḥ svakān 03,065.030a ruroda ca bhṛśaṃ rājan vaidarbhī śokakarśitā 03,065.030c dṛṣṭvā sudevaṃ sahasā bhrātur iṣṭaṃ dvijottamam 03,065.031a tato rudantīṃ tāṃ dṛṣṭvā sunandā śokakarśitām 03,065.031c sudevena sahaikānte kathayantīṃ ca bhārata 03,065.032a janitryai preṣayām āsa sairandhrī rudate bhṛśam 03,065.032c brāhmaṇena samāgamya tāṃ veda yadi manyase 03,065.033a atha cedipater mātā rājñaś cāntaḥpurāt tadā 03,065.033c jagāma yatra sā bālā brāhmaṇena sahābhavat 03,065.034a tataḥ sudevam ānāyya rājamātā viśāṃ pate 03,065.034c papraccha bhāryā kasyeyaṃ sutā vā kasya bhāminī 03,065.035a kathaṃ ca naṣṭā jñātibhyo bhartur vā vāmalocanā 03,065.035c tvayā ca viditā vipra katham evaṃgatā satī 03,065.036a etad icchāmy ahaṃ tvatto jñātuṃ sarvam aśeṣataḥ 03,065.036c tattvena hi mamācakṣva pṛcchantyā devarūpiṇīm 03,065.037a evam uktas tayā rājan sudevo dvijasattamaḥ 03,065.037c sukhopaviṣṭa ācaṣṭa damayantyā yathātatham 03,066.001 sudeva uvāca 03,066.001a vidarbharājo dharmātmā bhīmo bhīmaparākramaḥ 03,066.001c suteyaṃ tasya kalyāṇī damayantīti viśrutā 03,066.002a rājā tu naiṣadho nāma vīrasenasuto nalaḥ 03,066.002c bhāryeyaṃ tasya kalyāṇī puṇyaślokasya dhīmataḥ 03,066.003a sa vai dyūte jito bhrātrā hṛtarājyo mahīpatiḥ 03,066.003c damayantyā gataḥ sārdhaṃ na prajñāyata karhi cit 03,066.004a te vayaṃ damayantyarthe carāmaḥ pṛthivīm imām 03,066.004c seyam āsāditā bālā tava putraniveśane 03,066.005a asyā rūpeṇa sadṛśī mānuṣī neha vidyate 03,066.005c asyāś caiva bhruvor madhye sahajaḥ piplur uttamaḥ 03,066.005d*0309_01 sa dṛṣṭo bahuśo nādya lakṣito 'ntarhito mayā 03,066.005e śyāmāyāḥ padmasaṃkāśo lakṣito 'ntarhito mayā 03,066.006a malena saṃvṛto hy asyās tanvabhreṇeva candramāḥ 03,066.006c cihnabhūto vibhūtyartham ayaṃ dhātrā vinirmitaḥ 03,066.007a pratipatkaluṣevendor lekhā nāti virājate 03,066.007c na cāsyā naśyate rūpaṃ vapur malasamācitam 03,066.007e asaṃskṛtam api vyaktaṃ bhāti kāñcanasaṃnibham 03,066.008a anena vapuṣā bālā piplunānena caiva ha 03,066.008c lakṣiteyaṃ mayā devī pihito 'gnir ivoṣmaṇā 03,066.009 bṛhadaśva uvāca 03,066.009a tac chrutvā vacanaṃ tasya sudevasya viśāṃ pate 03,066.009c sunandā śodhayām āsa piplupracchādanaṃ malam 03,066.010a sa malenāpakṛṣṭena piplus tasyā vyarocata 03,066.010c damayantyās tadā vyabhre nabhasīva niśākaraḥ 03,066.011a pipluṃ dṛṣṭvā sunandā ca rājamātā ca bhārata 03,066.011c rudantyau tāṃ pariṣvajya muhūrtam iva tasthatuḥ 03,066.011e utsṛjya bāṣpaṃ śanakai rājamātedam abravīt 03,066.012a bhaginyā duhitā me 'si piplunānena sūcitā 03,066.012c ahaṃ ca tava mātā ca rājanyasya mahātmanaḥ 03,066.012e sute daśārṇādhipateḥ sudāmnaś cārudarśane 03,066.013a bhīmasya rājñaḥ sā dattā vīrabāhor ahaṃ punaḥ 03,066.013c tvaṃ tu jātā mayā dṛṣṭā daśārṇeṣu pitur gṛhe 03,066.014a yathaiva te pitur gehaṃ tathedam api bhāmini 03,066.014c yathaiva hi mamaiśvaryaṃ damayanti tathā tava 03,066.015a tāṃ prahṛṣṭena manasā damayantī viśāṃ pate 03,066.015c abhivādya mātur bhaginīm idaṃ vacanam abravīt 03,066.016a ajñāyamānāpi satī sukham asmy uṣiteha vai 03,066.016c sarvakāmaiḥ suvihitā rakṣyamāṇā sadā tvayā 03,066.017a sukhāt sukhataro vāso bhaviṣyati na saṃśayaḥ 03,066.017c ciraviproṣitāṃ mātar mām anujñātum arhasi 03,066.018a dārakau ca hi me nītau vasatas tatra bālakau 03,066.018c pitrā vihīnau śokārtau mayā caiva kathaṃ nu tau 03,066.019a yadi cāpi priyaṃ kiṃ cin mayi kartum ihecchasi 03,066.019c vidarbhān yātum icchāmi śīghraṃ me yānam ādiśa 03,066.020a bāḍham ity eva tām uktvā hṛṣṭā mātṛṣvasā nṛpa 03,066.020c guptāṃ balena mahatā putrasyānumate tataḥ 03,066.020d*0310_01 prāhiṇod damayantīṃ tāṃ tadā viprapuraskṛtām 03,066.021a prasthāpayad rājamātā śrīmatā naravāhinā 03,066.021c yānena bharataśreṣṭha svannapānaparicchadām 03,066.022a tataḥ sā nacirād eva vidarbhān agamac chubhā 03,066.022c tāṃ tu bandhujanaḥ sarvaḥ prahṛṣṭaḥ pratyapūjayat 03,066.023a sarvān kuśalino dṛṣṭvā bāndhavān dārakau ca tau 03,066.023c mātaraṃ pitaraṃ caiva sarvaṃ caiva sakhījanam 03,066.024a devatāḥ pūjayām āsa brāhmaṇāṃś ca yaśasvinī 03,066.024c vidhinā pareṇa kalyāṇī damayantī viśāṃ pate 03,066.025a atarpayat sudevaṃ ca gosahasreṇa pārthivaḥ 03,066.025c prīto dṛṣṭvaiva tanayāṃ grāmeṇa draviṇena ca 03,066.026a sā vyuṣṭā rajanīṃ tatra pitur veśmani bhāminī 03,066.026c viśrāntā mātaraṃ rājann idaṃ vacanam abravīt 03,067.001 damayanty uvāca 03,067.001a māṃ ced icchasi jīvantīṃ mātaḥ satyaṃ bravīmi te 03,067.001c naravīrasya vai tasya nalasyānayane yata 03,067.002 bṛhadaśva uvāca 03,067.002a damayantyā tathoktā tu sā devī bhṛśaduḥkhitā 03,067.002c bāṣpeṇa pihitā rājan nottaraṃ kiṃ cid abravīt 03,067.003a tadavasthāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā sarvam antaḥpuraṃ tadā 03,067.003c hāhābhūtam atīvāsīd bhṛśaṃ ca praruroda ha 03,067.004a tato bhīmaṃ mahārāja bhāryā vacanam abravīt 03,067.004c damayantī tava sutā bhartāram anuśocati 03,067.005a apakṛṣya ca lajjāṃ māṃ svayam uktavatī nṛpa 03,067.005c prayatantu tava preṣyāḥ puṇyaślokasya darśane 03,067.006a tayā pracodito rājā brāhmaṇān vaśavartinaḥ 03,067.006c prāsthāpayad diśaḥ sarvā yatadhvaṃ naladarśane 03,067.007a tato vidarbhādhipater niyogād brāhmaṇarṣabhāḥ 03,067.007c damayantīm atho dṛṣṭvā prasthitāḥ smety athābruvan 03,067.008a atha tān abravīd bhaimī sarvarāṣṭreṣv idaṃ vacaḥ 03,067.008c bruvadhvaṃ janasaṃsatsu tatra tatra punaḥ punaḥ 03,067.009a kva nu tvaṃ kitava chittvā vastrārdhaṃ prasthito mama 03,067.009c utsṛjya vipine suptām anuraktāṃ priyāṃ priya 03,067.010a sā vai yathā samādiṣṭā tatrāste tvatpratīkṣiṇī 03,067.010c dahyamānā bhṛśaṃ bālā vastrārdhenābhisaṃvṛtā 03,067.011a tasyā rudantyāḥ satataṃ tena śokena pārthiva 03,067.011c prasādaṃ kuru vai vīra prativākyaṃ dadasva ca 03,067.012a etad anyac ca vaktavyaṃ kṛpāṃ kuryād yathā mayi 03,067.012c vāyunā dhūyamāno hi vanaṃ dahati pāvakaḥ 03,067.012d*0311_01 tathā dahati śokāgnir hṛdayaṃ mama nityaśaḥ 03,067.013a bhartavyā rakṣaṇīyā ca patnī hi patinā sadā 03,067.013c tan naṣṭam ubhayaṃ kasmād dharmajñasya satas tava 03,067.014a khyātaḥ prājñaḥ kulīnaś ca sānukrośaś ca tvaṃ sadā 03,067.014c saṃvṛtto niranukrośaḥ śaṅke madbhāgyasaṃkṣayāt 03,067.015a sa kuruṣva maheṣvāsa dayāṃ mayi nararṣabha 03,067.015c ānṛśaṃsyaṃ paro dharmas tvatta eva hi me śrutam 03,067.016a evaṃ bruvāṇān yadi vaḥ pratibrūyād dhi kaś cana 03,067.016c sa naraḥ sarvathā jñeyaḥ kaś cāsau kva ca vartate 03,067.017a yac ca vo vacanaṃ śrutvā brūyāt prativaco naraḥ 03,067.017c tad ādāya vacaḥ kṣipraṃ mamāvedyaṃ dvijottamāḥ 03,067.018a yathā ca vo na jānīyāc carato bhīmaśāsanāt 03,067.018c punarāgamanaṃ caiva tathā kāryam atandritaiḥ 03,067.019a yadi vāsau samṛddhaḥ syād yadi vāpy adhano bhavet 03,067.019c yadi vāpy arthakāmaḥ syāj jñeyam asya cikīrṣitam 03,067.020a evam uktās tv agacchaṃs te brāhmaṇāḥ sarvatodiśam 03,067.020c nalaṃ mṛgayituṃ rājaṃs tathā vyasaninaṃ tadā 03,067.021a te purāṇi sarāṣṭrāṇi grāmān ghoṣāṃs tathāśramān 03,067.021c anveṣanto nalaṃ rājan nādhijagmur dvijātayaḥ 03,067.022a tac ca vākyaṃ tathā sarve tatra tatra viśāṃ pate 03,067.022c śrāvayāṃ cakrire viprā damayantyā yatheritam 03,068.001 bṛhadaśva uvāca 03,068.001a atha dīrghasya kālasya parṇādo nāma vai dvijaḥ 03,068.001c pratyetya nagaraṃ bhaimīm idaṃ vacanam abravīt 03,068.002a naiṣadhaṃ mṛgayānena damayanti divāniśam 03,068.002c ayodhyāṃ nagarīṃ gatvā bhāṅgasvarir upasthitaḥ 03,068.003a śrāvitaś ca mayā vākyaṃ tvadīyaṃ sa mahājane 03,068.003c ṛtuparṇo mahābhāgo yathoktaṃ varavarṇini 03,068.004a tac chrutvā nābravīt kiṃ cid ṛtuparṇo narādhipaḥ 03,068.004c na ca pāriṣadaḥ kaś cid bhāṣyamāṇo mayāsakṛt 03,068.005a anujñātaṃ tu māṃ rājñā vijane kaś cid abravīt 03,068.005c ṛtuparṇasya puruṣo bāhuko nāma nāmataḥ 03,068.006a sūtas tasya narendrasya virūpo hrasvabāhukaḥ 03,068.006c śīghrayāne sukuśalo mṛṣṭakartā ca bhojane 03,068.007a sa viniḥśvasya bahuśo ruditvā ca muhur muhuḥ 03,068.007c kuśalaṃ caiva māṃ pṛṣṭvā paścād idam abhāṣata 03,068.008a vaiṣamyam api saṃprāptā gopāyanti kulastriyaḥ 03,068.008c ātmānam ātmanā satyo jitasvargā na saṃśayaḥ 03,068.008e rahitā bhartṛbhiś caiva na krudhyanti kadā cana 03,068.008f*0312_01 prāṇāṃś cāritrakavacān dhārayanti varastriyaḥ 03,068.009a viṣamasthena mūḍhena paribhraṣṭasukhena ca 03,068.009c yat sā tena parityaktā tatra na kroddhum arhati 03,068.010a prāṇayātrāṃ pariprepsoḥ śakunair hṛtavāsasaḥ 03,068.010c ādhibhir dahyamānasya śyāmā na kroddhum arhati 03,068.011a satkṛtāsatkṛtā vāpi patiṃ dṛṣṭvā tathāgatam 03,068.011c bhraṣṭarājyaṃ śriyā hīnaṃ śyāmā na kroddhum arhati 03,068.012a tasya tad vacanaṃ śrutvā tvarito 'ham ihāgataḥ 03,068.012c śrutvā pramāṇaṃ bhavatī rājñaś caiva nivedaya 03,068.013a etac chrutvāśrupūrṇākṣī parṇādasya viśāṃ pate 03,068.013c damayantī raho 'bhyetya mātaraṃ pratyabhāṣata 03,068.013d*0313_01 ayam artho mṛṣā na syād brāhmaṇasya kathaṃ cana 03,068.014a ayam artho na saṃvedyo bhīme mātaḥ kathaṃ cana 03,068.014c tvatsaṃnidhau samādekṣye sudevaṃ dvijasattamam 03,068.015a yathā na nṛpatir bhīmaḥ pratipadyeta me matam 03,068.015c tathā tvayā prayattavyaṃ mama cet priyam icchasi 03,068.016a yathā cāhaṃ samānītā sudevenāśu bāndhavān 03,068.016c tenaiva maṅgalenāśu sudevo yātu māciram 03,068.016e samānetuṃ nalaṃ mātar ayodhyāṃ nagarīm itaḥ 03,068.016f*0314_01 ṛtuparṇasya bhavane nivasantam ariṃdamam 03,068.017a viśrāntaṃ ca tataḥ paścāt parṇādaṃ dvijasattamam 03,068.017c arcayām āsa vaidarbhī dhanenātīva bhāminī 03,068.017d*0315_01 uvāca cainaṃ mahatā saṃpūjya draviṇena vai 03,068.018a nale cehāgate vipra bhūyo dāsyāmi te vasu 03,068.018c tvayā hi me bahu kṛtaṃ yathā nānyaḥ kariṣyati 03,068.018e yad bhartrāhaṃ sameṣyāmi śīghram eva dvijottama 03,068.019a evam ukto 'rcayitvā tām āśīrvādaiḥ sumaṅgalaiḥ 03,068.019c gṛhān upayayau cāpi kṛtārthaḥ sa mahāmanāḥ 03,068.020a tataś cānāyya taṃ vipraṃ damayantī yudhiṣṭhira 03,068.020c abravīt saṃnidhau mātur duḥkhaśokasamanvitā 03,068.021a gatvā sudeva nagarīm ayodhyāvāsinaṃ nṛpam 03,068.021c ṛtuparṇaṃ vaco brūhi patim anyaṃ cikīrṣatī 03,068.021e āsthāsyati punar bhaimī damayantī svayaṃvaram 03,068.022a tatra gacchanti rājāno rājaputrāś ca sarvaśaḥ 03,068.022c yathā ca gaṇitaḥ kālaḥ śvobhūte sa bhaviṣyati 03,068.023a yadi saṃbhāvanīyaṃ te gaccha śīghram ariṃdama 03,068.023c sūryodaye dvitīyaṃ sā bhartāraṃ varayiṣyati 03,068.023e na hi sa jñāyate vīro nalo jīvan mṛto 'pi vā 03,068.024a evaṃ tayā yathoktaṃ vai gatvā rājānam abravīt 03,068.024c ṛtuparṇaṃ mahārāja sudevo brāhmaṇas tadā 03,069.001 bṛhadaśva uvāca 03,069.001a śrutvā vacaḥ sudevasya ṛtuparṇo narādhipaḥ 03,069.001b*0316_01 sārathīn sa samānīya vārṣṇeyaprabhṛtīn nṛpaḥ 03,069.001b*0316_02 kathayām āsa yad vṛttaṃ brāhmaṇena śrutaṃ tathā 03,069.001b*0316_03 bāhukaṃ ca samāhūya damayantyāḥ svayaṃvaram 03,069.001c sāntvayañ ślakṣṇayā vācā bāhukaṃ pratyabhāṣata 03,069.002a vidarbhān yātum icchāmi damadantyāḥ svayaṃvaram 03,069.002c ekāhnā hayatattvajña manyase yadi bāhuka 03,069.003a evam uktasya kaunteya tena rājñā nalasya ha 03,069.003c vyadīryata mano duḥkhāt pradadhyau ca mahāmanāḥ 03,069.004a damayantī bhaved etat kuryād duḥkhena mohitā 03,069.004c asmadarthe bhaved vāyam upāyaś cintito mahān 03,069.005a nṛśaṃsaṃ bata vaidarbhī kartukāmā tapasvinī 03,069.005c mayā kṣudreṇa nikṛtā pāpenākṛtabuddhinā 03,069.006a strīsvabhāvaś calo loke mama doṣaś ca dāruṇaḥ 03,069.006c syād evam api kuryāt sā vivaśā gatasauhṛdā 03,069.006e mama śokena saṃvignā nairāśyāt tanumadhyamā 03,069.007a na caivaṃ karhi cit kuryāt sāpatyā ca viśeṣataḥ 03,069.007c yad atra tathyaṃ pathyaṃ ca gatvā vetsyāmi niścayam 03,069.007e ṛtuparṇasya vai kāmam ātmārthaṃ ca karomy aham 03,069.008a iti niścitya manasā bāhuko dīnamānasaḥ 03,069.008c kṛtāñjalir uvācedam ṛtuparṇaṃ narādhipam 03,069.009a pratijānāmi te satyaṃ gamiṣyasi narādhipa 03,069.009c ekāhnā puruṣavyāghra vidarbhanagarīṃ nṛpa 03,069.009d*0317_01 evam ukto 'bravīd rājā bāhukaṃ prahasaṃs tadā 03,069.009d*0317_02 yady evaṃ bhavitā śvo vai kiṃ te kāmaṃ karomy aham 03,069.010a tataḥ parīkṣām aśvānāṃ cakre rājan sa bāhukaḥ 03,069.010c aśvaśālām upāgamya bhāṅgasvarinṛpājñayā 03,069.011a sa tvaryamāṇo bahuśa ṛtuparṇena bāhukaḥ 03,069.011b*0318_01 aśvāñ jijñāsamāno vai vicārya ca punaḥ punaḥ 03,069.011c adhyagacchat kṛśān aśvān samarthān adhvani kṣamān 03,069.012a tejobalasamāyuktān kulaśīlasamanvitān 03,069.012c varjitāṃl lakṣaṇair hīnaiḥ pṛthuprothān mahāhanūn 03,069.012e śuddhān daśabhir āvartaiḥ sindhujān vātaraṃhasaḥ 03,069.012f*0319_01 dṛśyamānān kṛśān aṅgair javenāpratimān pathi 03,069.013a dṛṣṭvā tān abravīd rājā kiṃ cit kopasamanvitaḥ 03,069.013c kim idaṃ prārthitaṃ kartuṃ pralabdhavyā hi te vayam 03,069.014a katham alpabalaprāṇā vakṣyantīme hayā mama 03,069.014c mahān adhvā ca turagair gantavyaḥ katham īdṛśaiḥ 03,069.015 bāhuka uvāca 03,069.015a ete hayā gamiṣyanti vidarbhān nātra saṃśayaḥ 03,069.015c athānyān manyase rājan brūhi kān yojayāmi te 03,069.015d*0320_01 eko lalāṭe dvau mūrdhni dvau dvau pārśvopapārśvayoḥ 03,069.015d*0320_02 dvau dvau vakṣasi vijñeyau prayāṇe caika eva tu 03,069.016 ṛtuparṇa uvāca 03,069.016a tvam eva hayatattvajñaḥ kuśalaś cāsi bāhuka 03,069.016c yān manyase samarthāṃs tvaṃ kṣipraṃ tān eva yojaya 03,069.017 bṛhadaśva uvāca 03,069.017a tataḥ sadaśvāṃś caturaḥ kulaśīlasamanvitān 03,069.017c yojayām āsa kuśalo javayuktān rathe naraḥ 03,069.018a tato yuktaṃ rathaṃ rājā samārohat tvarānvitaḥ 03,069.018c atha paryapatan bhūmau jānubhis te hayottamāḥ 03,069.019a tato naravaraḥ śrīmān nalo rājā viśāṃ pate 03,069.019c sāntvayām āsa tān aśvāṃs tejobalasamanvitān 03,069.020a raśmibhiś ca samudyamya nalo yātum iyeṣa saḥ 03,069.020c sūtam āropya vārṣṇeyaṃ javam āsthāya vai param 03,069.021a te codyamānā vidhinā bāhukena hayottamāḥ 03,069.021c samutpetur ivākāśaṃ rathinaṃ mohayann iva 03,069.022a tathā tu dṛṣṭvā tān aśvān vahato vātaraṃhasaḥ 03,069.022c ayodhyādhipatir dhīmān vismayaṃ paramaṃ yayau 03,069.023a rathaghoṣaṃ tu taṃ śrutvā hayasaṃgrahaṇaṃ ca tat 03,069.023c vārṣṇeyaś cintayām āsa bāhukasya hayajñatām 03,069.024a kiṃ nu syān mātalir ayaṃ devarājasya sārathiḥ 03,069.024c tathā hi lakṣaṇaṃ vīre bāhuke dṛśyate mahat 03,069.025a śālihotro 'tha kiṃ nu syād dhayānāṃ kulatattvavit 03,069.025c mānuṣaṃ samanuprāpto vapuḥ paramaśobhanam 03,069.026a utāho svid bhaved rājā nalaḥ parapuraṃjayaḥ 03,069.026c so 'yaṃ nṛpatir āyāta ity evaṃ samacintayat 03,069.027a atha vā yāṃ nalo veda vidyāṃ tām eva bāhukaḥ 03,069.027c tulyaṃ hi lakṣaye jñānaṃ bāhukasya nalasya ca 03,069.028a api cedaṃ vayas tulyam asya manye nalasya ca 03,069.028c nāyaṃ nalo mahāvīryas tadvidyas tu bhaviṣyati 03,069.029a pracchannā hi mahātmānaś caranti pṛthivīm imām 03,069.029c daivena vidhinā yuktāḥ śāstroktaiś ca virūpaṇaiḥ 03,069.030a bhavet tu matibhedo me gātravairūpyatāṃ prati 03,069.030c pramāṇāt parihīnas tu bhaved iti hi me matiḥ 03,069.031a vayaḥpramāṇaṃ tattulyaṃ rūpeṇa tu viparyayaḥ 03,069.031c nalaṃ sarvaguṇair yuktaṃ manye bāhukam antataḥ 03,069.032a evaṃ vicārya bahuśo vārṣṇeyaḥ paryacintayat 03,069.032c hṛdayena mahārāja puṇyaślokasya sārathiḥ 03,069.033a ṛtuparṇas tu rājendra bāhukasya hayajñatām 03,069.033c cintayan mumude rājā sahavārṣṇeyasārathiḥ 03,069.034a balaṃ vīryaṃ tathotsāhaṃ hayasaṃgrahaṇaṃ ca tat 03,069.034c paraṃ yatnaṃ ca saṃprekṣya parāṃ mudam avāpa ha 03,070.001 bṛhadaśva uvāca 03,070.001a sa nadīḥ parvatāṃś caiva vanāni ca sarāṃsi ca 03,070.001c acireṇāticakrāma khecaraḥ khe carann iva 03,070.002a tathā prayāte tu rathe tadā bhāṅgasvarir nṛpaḥ 03,070.002c uttarīyam athāpaśyad bhraṣṭaṃ parapuraṃjayaḥ 03,070.003a tataḥ sa tvaramāṇas tu paṭe nipatite tadā 03,070.003c grahīṣyāmīti taṃ rājā nalam āha mahāmanāḥ 03,070.004a nigṛhṇīṣva mahābuddhe hayān etān mahājavān 03,070.004c vārṣṇeyo yāvad etaṃ me paṭam ānayatām iti 03,070.005a nalas taṃ pratyuvācātha dūre bhraṣṭaḥ paṭas tava 03,070.005c yojanaṃ samatikrānto na sa śakyas tvayā punaḥ 03,070.006a evam ukte nalenātha tadā bhāṅgasvarir nṛpaḥ 03,070.006c āsasāda vane rājan phalavantaṃ bibhītakam 03,070.007a taṃ dṛṣṭvā bāhukaṃ rājā tvaramāṇo 'bhyabhāṣata 03,070.007c mamāpi sūta paśya tvaṃ saṃkhyāne paramaṃ balam 03,070.008a sarvaḥ sarvaṃ na jānāti sarvajño nāsti kaś cana 03,070.008c naikatra pariniṣṭhāsti jñānasya puruṣe kva cit 03,070.009a vṛkṣe 'smin yāni parṇāni phalāny api ca bāhuka 03,070.009b*0321_01 saṃkhyātāni mayaitāni sarvāṇy asya vanaspateḥ 03,070.009c patitāni ca yāny atra tatraikam adhikaṃ śatam 03,070.009e ekapatrādhikaṃ patraṃ phalam ekaṃ ca bāhuka 03,070.009f*0323_01 ayutaṃ caiva patrāṇām anayor api śākhayoḥ 03,070.009f*0324_01 lakṣyaṃ hy aśītisāhasraṃ patreṣu ca phaleṣu ca 03,070.010a pañca koṭyo 'tha patrāṇāṃ dvayor api ca śākhayoḥ 03,070.010c pracinuhy asya śākhe dve yāś cāpy anyāḥ praśākhikāḥ 03,070.010d*0322_01 praviluptasya śākhe dve paścānyā yā praśākhikā 03,070.010e ābhyāṃ phalasahasre dve pañconaṃ śatam eva ca 03,070.011a tato rathād avaplutya rājānaṃ bāhuko 'bravīt 03,070.011c parokṣam iva me rājan katthase śatrukarśana 03,070.011d*0325_01 pratyakṣam etat kartāsmi śātayitvā bibhītakam 03,070.012a atha te gaṇite rājan vidyate na parokṣatā 03,070.012c pratyakṣaṃ te mahārāja gaṇayiṣye bibhītakam 03,070.013a ahaṃ hi nābhijānāmi bhaved evaṃ na veti ca 03,070.013c saṃkhyāsyāmi phalāny asya paśyatas te janādhipa 03,070.013e muhūrtam iva vārṣṇeyo raśmīn yacchatu vājinām 03,070.014a tam abravīn nṛpaḥ sūtaṃ nāyaṃ kālo vilambitum 03,070.014c bāhukas tv abravīd enaṃ paraṃ yatnaṃ samāsthitaḥ 03,070.015a pratīkṣasva muhūrtaṃ tvam atha vā tvarate bhavān 03,070.015c eṣa yāti śivaḥ panthā yāhi vārṣṇeyasārathiḥ 03,070.016a abravīd ṛtuparṇas taṃ sāntvayan kurunandana 03,070.016c tvam eva yantā nānyo 'sti pṛthivyām api bāhuka 03,070.017a tvatkṛte yātum icchāmi vidarbhān hayakovida 03,070.017c śaraṇaṃ tvāṃ prapanno 'smi na vighnaṃ kartum arhasi 03,070.018a kāmaṃ ca te kariṣyāmi yan māṃ vakṣyasi bāhuka 03,070.018c vidarbhān yadi yātvādya sūryaṃ darśayitāsi me 03,070.019a athābravīd bāhukas taṃ saṃkhyāyemaṃ bibhītakam 03,070.019c tato vidarbhān yāsyāmi kuruṣvedaṃ vaco mama 03,070.020a akāma iva taṃ rājā gaṇayasvety uvāca ha 03,070.020b*0326_01 ekadeśaṃ ca śākhāyāḥ samādiṣṭaṃ mayānagha 03,070.020b*0326_02 gaṇayasvāśvatattvajña tatas tvaṃ prītim āvaha 03,070.020b*0327_01 tatas taṃ bāhuko rājañ chākhaikoddeśam apy uta 03,070.020b*0327_02 phalāni parisaṃkhyātuṃ tvaramāṇopacakrame 03,070.020c so 'vatīrya rathāt tūrṇaṃ śātayām āsa taṃ drumam 03,070.021a tataḥ sa vismayāviṣṭo rājānam idam abravīt 03,070.021c gaṇayitvā yathoktāni tāvanty eva phalāni ca 03,070.022a atyadbhutam idaṃ rājan dṛṣṭavān asmi te balam 03,070.022c śrotum icchāmi tāṃ vidyāṃ yathaitaj jñāyate nṛpa 03,070.023a tam uvāca tato rājā tvarito gamane tadā 03,070.023c viddhy akṣahṛdayajñaṃ māṃ saṃkhyāne ca viśāradam 03,070.024a bāhukas tam uvācātha dehi vidyām imāṃ mama 03,070.024c matto 'pi cāśvahṛdayaṃ gṛhāṇa puruṣarṣabha 03,070.025a ṛtuparṇas tato rājā bāhukaṃ kāryagauravāt 03,070.025c hayajñānasya lobhāc ca tathety evābravīd vacaḥ 03,070.026a yatheṣṭaṃ tvaṃ gṛhāṇedam akṣāṇāṃ hṛdayaṃ param 03,070.026c nikṣepo me 'śvahṛdayaṃ tvayi tiṣṭhatu bāhuka 03,070.026e evam uktvā dadau vidyām ṛtuparṇo nalāya vai 03,070.026f*0328_01 dadāv ekamanā bhūtvā śuciḥ puruṣasattamaḥ 03,070.027a tasyākṣahṛdayajñasya śarīrān niḥsṛtaḥ kaliḥ 03,070.027c karkoṭakaviṣaṃ tīkṣṇaṃ mukhāt satatam udvaman 03,070.028a kales tasya tadārtasya śāpāgniḥ sa viniḥsṛtaḥ 03,070.028c sa tena karśito rājā dīrghakālam anātmavān 03,070.028d*0329_01 taṃ bhrāntarūpaṃ niḥśobhaṃ saṃkliṣṭam akarot kaliḥ 03,070.029a tato viṣavimuktātmā svarūpam akarot kaliḥ 03,070.029c taṃ śaptum aicchat kupito niṣadhādhipatir nalaḥ 03,070.030a tam uvāca kalir bhīto vepamānaḥ kṛtāñjaliḥ 03,070.030c kopaṃ saṃyaccha nṛpate kīrtiṃ dāsyāmi te parām 03,070.031a indrasenasya jananī kupitā māśapat purā 03,070.031c yadā tvayā parityaktā tato 'haṃ bhṛśapīḍitaḥ 03,070.032a avasaṃ tvayi rājendra suduḥkham aparājita 03,070.032c viṣeṇa nāgarājasya dahyamāno divāniśam 03,070.032d*0330_01 śaraṇaṃ tvāṃ prapanno 'smi śṛṇu cedaṃ vaco mama 03,070.033a ye ca tvāṃ manujā loke kīrtayiṣyanty atandritāḥ 03,070.033c matprasūtaṃ bhayaṃ teṣāṃ na kadā cid bhaviṣyati 03,070.033d*0331_01 na teṣāṃ mānasaṃ kiṃ cic charīraṃ vācikaṃ tathā 03,070.033d*0331_02 bhaviṣyati nṛṇāṃ rājan kīrtayiṣyanti ye nalam 03,070.033d*0332_01 bhayārtaṃ śaraṇaṃ yātaṃ yadi māṃ tvaṃ na śapsyase 03,070.034a evam ukto nalo rājā nyayacchat kopam ātmanaḥ 03,070.034c tato bhītaḥ kaliḥ kṣipraṃ praviveśa bibhītakam 03,070.034d*0333_01 kalisaṃsargadoṣeṇa apavitro bibhītakaḥ 03,070.034e kalis tv anyena nādṛśyat kathayan naiṣadhena vai 03,070.035a tato gatajvaro rājā naiṣadhaḥ paravīrahā 03,070.035c saṃpranaṣṭe kalau rājan saṃkhyāyātha phalāny uta 03,070.036a mudā paramayā yuktas tejasā ca pareṇa ha 03,070.036c ratham āruhya tejasvī prayayau javanair hayaiḥ 03,070.036e bibhītakaś cāpraśastaḥ saṃvṛttaḥ kalisaṃśrayāt 03,070.036f*0334_01 tataḥ prabhṛti rājendra loke 'smin pāṇḍunandana 03,070.037a hayottamān utpatato dvijān iva punaḥ punaḥ 03,070.037c nalaḥ saṃcodayām āsa prahṛṣṭenāntarātmanā 03,070.038a vidarbhābhimukho rājā prayayau sa mahāmanāḥ 03,070.038c nale tu samatikrānte kalir apy agamad gṛhān 03,070.039a tato gatajvaro rājā nalo 'bhūt pṛthivīpate 03,070.039c vimuktaḥ kalinā rājan rūpamātraviyojitaḥ 03,071.001 bṛhadaśva uvāca 03,071.001a tato vidarbhān saṃprāptaṃ sāyāhne satyavikramam 03,071.001c ṛtuparṇaṃ janā rājñe bhīmāya pratyavedayan 03,071.002a sa bhīmavacanād rājā kuṇḍinaṃ prāviśat puram 03,071.002c nādayan rathaghoṣeṇa sarvāḥ sopadiśo daśa 03,071.003a tatas taṃ rathanirghoṣaṃ nalāśvās tatra śuśruvuḥ 03,071.003c śrutvā ca samahṛṣyanta pureva nalasaṃnidhau 03,071.004a damayantī ca śuśrāva rathaghoṣaṃ nalasya tam 03,071.004c yathā meghasya nadato gambhīraṃ jaladāgame 03,071.004d*0335_01 paraṃ vismayam āpannā śrutvā nādaṃ mahāsvanam 03,071.005a nalena saṃgṛhīteṣu pureva nalavājiṣu 03,071.005c sadṛśaṃ rathanirghoṣaṃ mene bhaimī tathā hayāḥ 03,071.006a prāsādasthāś ca śikhinaḥ śālāsthāś caiva vāraṇāḥ 03,071.006c hayāś ca śuśruvus tatra rathaghoṣaṃ mahīpateḥ 03,071.007a te śrutvā rathanirghoṣaṃ vāraṇāḥ śikhinas tathā 03,071.007c praṇedur unmukhā rājan meghodayam ivekṣya ha 03,071.008 damayanty uvāca 03,071.008a yathāsau rathanirghoṣaḥ pūrayann iva medinīm 03,071.008c mama hlādayate ceto nala eṣa mahīpatiḥ 03,071.009a adya candrābhavaktraṃ taṃ na paśyāmi nalaṃ yadi 03,071.009c asaṃkhyeyaguṇaṃ vīraṃ vinaśiṣyāmy asaṃśayam 03,071.010a yadi vai tasya vīrasya bāhvor nādyāham antaram 03,071.010c praviśāmi sukhasparśaṃ vinaśiṣyāmy asaṃśayam 03,071.011a yadi māṃ meghanirghoṣo nopagacchati naiṣadhaḥ 03,071.011c adya cāmīkaraprakhyo vinaśiṣyāmy asaṃśayam 03,071.012a yadi māṃ siṃhavikrānto mattavāraṇavāraṇaḥ 03,071.012c nābhigacchati rājendro vinaśiṣyāmy asaṃśayam 03,071.013a na smarāmy anṛtaṃ kiṃ cin na smarāmy anupākṛtam 03,071.013c na ca paryuṣitaṃ vākyaṃ svaireṣv api mahātmanaḥ 03,071.014a prabhuḥ kṣamāvān vīraś ca mṛdur dānto jitendriyaḥ 03,071.014c raho 'nīcānuvartī ca klībavan mama naiṣadhaḥ 03,071.015a guṇāṃs tasya smarantyā me tatparāyā divāniśam 03,071.015c hṛdayaṃ dīryata idaṃ śokāt priyavinākṛtam 03,071.016 bṛhadaśva uvāca 03,071.016a evaṃ vilapamānā sā naṣṭasaṃjñeva bhārata 03,071.016c āruroha mahad veśma puṇyaślokadidṛkṣayā 03,071.017a tato madhyamakakṣāyāṃ dadarśa ratham āsthitam 03,071.017c ṛtuparṇaṃ mahīpālaṃ sahavārṣṇeyabāhukam 03,071.018a tato 'vatīrya vārṣṇeyo bāhukaś ca rathottamāt 03,071.018c hayāṃs tān avamucyātha sthāpayām āsatū ratham 03,071.019a so 'vatīrya rathopasthād ṛtuparṇo narādhipaḥ 03,071.019c upatasthe mahārāja bhīmaṃ bhīmaparākramam 03,071.020a taṃ bhīmaḥ pratijagrāha pūjayā parayā tataḥ 03,071.020b*0336_01 sa tena pūjito rājñā ṛtuparṇo narādhipaḥ 03,071.020b*0336_02 sa tatra kuṇḍine ramye vasamāno mahīpatiḥ 03,071.020b*0336_03 na ca kiṃ cit tato 'paśyat prekṣyamāṇo muhur muhuḥ 03,071.020b*0336_04 sa tu rājñā samāgamya vidarbhapatinā tadā 03,071.020c akasmāt sahasā prāptaṃ strīmantraṃ na sma vindati 03,071.021a kiṃ kāryaṃ svāgataṃ te 'stu rājñā pṛṣṭaś ca bhārata 03,071.021c nābhijajñe sa nṛpatir duhitrarthe samāgatam 03,071.022a ṛtuparṇo 'pi rājā sa dhīmān satyaparākramaḥ 03,071.022c rājānaṃ rājaputraṃ vā na sma paśyati kaṃ cana 03,071.022e naiva svayaṃvarakathāṃ na ca viprasamāgamam 03,071.022f*0337_01 na cānyaṃ kiṃ cid ārambhaṃ svayaṃvaravidhiṃ prati 03,071.023a tato vigaṇayan rājā manasā kosalādhipaḥ 03,071.023c āgato 'smīty uvācainaṃ bhavantam abhivādakaḥ 03,071.024a rājāpi ca smayan bhīmo manasābhivicintayat 03,071.024c adhikaṃ yojanaśataṃ tasyāgamanakāraṇam 03,071.024d*0338_01 rājñaś cānyān atikramya prāpto 'yam abhivādakaḥ 03,071.025a grāmān bahūn atikramya nādhyagacchad yathātatham 03,071.025c alpakāryaṃ vinirdiṣṭaṃ tasyāgamanakāraṇam 03,071.025d*0339_01 paścād udarke jñāsyāmi kāraṇaṃ yad bhaviṣyati 03,071.026a naitad evaṃ sa nṛpatis taṃ satkṛtya vyasarjayat 03,071.026c viśrāmyatām iti vadan klānto 'sīti punaḥ punaḥ 03,071.027a sa satkṛtaḥ prahṛṣṭātmā prītaḥ prītena pārthivaḥ 03,071.027c rājapreṣyair anugato diṣṭaṃ veśma samāviśat 03,071.028a ṛtuparṇe gate rājan vārṣṇeyasahite nṛpe 03,071.028c bāhuko ratham āsthāya rathaśālām upāgamat 03,071.029a sa mocayitvā tān aśvān paricārya ca śāstrataḥ 03,071.029c svayaṃ caitān samāśvāsya rathopastha upāviśat 03,071.030a damayantī tu śokārtā dṛṣṭvā bhāṅgasvariṃ nṛpam 03,071.030c sūtaputraṃ ca vārṣṇeyaṃ bāhukaṃ ca tathāvidham 03,071.031a cintayām āsa vaidarbhī kasyaiṣa rathanisvanaḥ 03,071.031c nalasyeva mahān āsīn na ca paśyāmi naiṣadham 03,071.032a vārṣṇeyena bhaven nūnaṃ vidyā saivopaśikṣitā 03,071.032c tenāsya rathanirghoṣo nalasyeva mahān abhūt 03,071.033a āho svid ṛtuparṇo 'pi yathā rājā nalas tathā 03,071.033c tato 'yaṃ rathanirghoṣo naiṣadhasyeva lakṣyate 03,071.034a evaṃ vitarkayitvā tu damayantī viśāṃ pate 03,071.034c dūtīṃ prasthāpayām āsa naiṣadhānveṣaṇe nṛpa 03,072.001 damayanty uvāca 03,072.001a gaccha keśini jānīhi ka eṣa rathavāhakaḥ 03,072.001c upaviṣṭo rathopasthe vikṛto hrasvabāhukaḥ 03,072.002a abhyetya kuśalaṃ bhadre mṛdupūrvaṃ samāhitā 03,072.002c pṛcchethāḥ puruṣaṃ hy enaṃ yathātattvam anindite 03,072.003a atra me mahatī śaṅkā bhaved eṣa nalo nṛpaḥ 03,072.003c tathā ca me manastuṣṭir hṛdayasya ca nirvṛtiḥ 03,072.004a brūyāś cainaṃ kathānte tvaṃ parṇādavacanaṃ yathā 03,072.004c prativākyaṃ ca suśroṇi budhyethās tvam anindite 03,072.005 bṛhadaśva uvāca 03,072.005a evaṃ samāhitā gatvā dūtī bāhukam abravīt 03,072.005c damayanty api kalyāṇī prāsādasthānvavaikṣata 03,072.006 keśiny uvāca 03,072.006a svāgataṃ te manuṣyendra kuśalaṃ te bravīmy aham 03,072.006c damayantyā vacaḥ sādhu nibodha puruṣarṣabha 03,072.007a kadā vai prasthitā yūyaṃ kimartham iha cāgatāḥ 03,072.007c tat tvaṃ brūhi yathānyāyaṃ vaidarbhī śrotum icchati 03,072.008 bāhuka uvāca 03,072.008a śrutaḥ svayaṃvaro rājñā kausalyena yaśasvinā 03,072.008c dvitīyo damayantyā vai śvobhūta iti bhāmini 03,072.009a śrutvā taṃ prasthito rājā śatayojanayāyibhiḥ 03,072.009c hayair vātajavair mukhyair aham asya ca sārathiḥ 03,072.010 keśiny uvāca 03,072.010a atha yo 'sau tṛtīyo vaḥ sa kutaḥ kasya vā punaḥ 03,072.010c tvaṃ ca kasya kathaṃ cedaṃ tvayi karma samāhitam 03,072.011 bāhuka uvāca 03,072.011a puṇyaślokasya vai sūto vārṣṇeya iti viśrutaḥ 03,072.011c sa nale vidrute bhadre bhāṅgasvarim upasthitaḥ 03,072.012a aham apy aśvakuśalaḥ sūdatve ca suniṣṭhitaḥ 03,072.012c ṛtuparṇena sārathye bhojane ca vṛtaḥ svayam 03,072.013 keśiny uvāca 03,072.013a atha jānāti vārṣṇeyaḥ kva nu rājā nalo gataḥ 03,072.013c kathaṃ cit tvayi vaitena kathitaṃ syāt tu bāhuka 03,072.014 bāhuka uvāca 03,072.014a ihaiva putrau nikṣipya nalasyāśubhakarmaṇaḥ 03,072.014c gatas tato yathākāmaṃ naiṣa jānāti naiṣadham 03,072.015a na cānyaḥ puruṣaḥ kaś cin nalaṃ vetti yaśasvini 03,072.015c gūḍhaś carati loke 'smin naṣṭarūpo mahīpatiḥ 03,072.016a ātmaiva hi nalaṃ vetti yā cāsya tadanantarā 03,072.016c na hi vai tāni liṅgāni nalaṃ śaṃsanti karhi cit 03,072.017 keśiny uvāca 03,072.017a yo 'sāv ayodhyāṃ prathamaṃ gatavān brāhmaṇas tadā 03,072.017c imāni nārīvākyāni kathayānaḥ punaḥ punaḥ 03,072.018a kva nu tvaṃ kitava chittvā vastrārdhaṃ prasthito mama 03,072.018c utsṛjya vipine suptām anuraktāṃ priyāṃ priya 03,072.019a sā vai yathā samādiṣṭā tatrāste tvatpratīkṣiṇī 03,072.019c dahyamānā divārātraṃ vastrārdhenābhisaṃvṛtā 03,072.020a tasyā rudantyāḥ satataṃ tena duḥkhena pārthiva 03,072.020c prasādaṃ kuru vai vīra prativākyaṃ prayaccha ca 03,072.021a tasyās tat priyam ākhyānaṃ prabravīhi mahāmate 03,072.021c tad eva vākyaṃ vaidarbhī śrotum icchaty aninditā 03,072.022a etac chrutvā prativacas tasya dattaṃ tvayā kila 03,072.022c yat purā tat punas tvatto vaidarbhī śrotum icchati 03,072.023 bṛhadaśva uvāca 03,072.023a evam uktasya keśinyā nalasya kurunandana 03,072.023c hṛdayaṃ vyathitaṃ cāsīd aśrupūrṇe ca locane 03,072.024a sa nigṛhyātmano duḥkhaṃ dahyamāno mahīpatiḥ 03,072.024c bāṣpasaṃdigdhayā vācā punar evedam abravīt 03,072.025a vaiṣamyam api saṃprāptā gopāyanti kulastriyaḥ 03,072.025c ātmānam ātmanā satyo jitasvargā na saṃśayaḥ 03,072.026a rahitā bhartṛbhiś caiva na krudhyanti kadā cana 03,072.026c prāṇāṃś cāritrakavacā dhārayantīha satstriyaḥ 03,072.027a prāṇayātrāṃ pariprepsoḥ śakunair hṛtavāsasaḥ 03,072.027c ādhibhir dahyamānasya śyāmā na kroddhum arhati 03,072.028a satkṛtāsatkṛtā vāpi patiṃ dṛṣṭvā tathāgatam 03,072.028c bhraṣṭarājyaṃ śriyā hīnaṃ kṣudhitaṃ vyasanāplutam 03,072.029a evaṃ bruvāṇas tad vākyaṃ nalaḥ paramaduḥkhitaḥ 03,072.029c na bāṣpam aśakat soḍhuṃ praruroda ca bhārata 03,072.030a tataḥ sā keśinī gatvā damayantyai nyavedayat 03,072.030c tat sarvaṃ kathitaṃ caiva vikāraṃ caiva tasya tam 03,073.001 bṛhadaśva uvāca 03,073.001a damayantī tu tac chrutvā bhṛśaṃ śokaparāyaṇā 03,073.001c śaṅkamānā nalaṃ taṃ vai keśinīm idam abravīt 03,073.002a gaccha keśini bhūyas tvaṃ parīkṣāṃ kuru bāhuke 03,073.002c ābruvāṇā samīpasthā caritāny asya lakṣaya 03,073.003a yadā ca kiṃ cit kuryāt sa kāraṇaṃ tatra bhāmini 03,073.003c tatra saṃceṣṭamānasya saṃlakṣyaṃ te viceṣṭitam 03,073.004a na cāsya pratibandhena deyo 'gnir api bhāmini 03,073.004c yācate na jalaṃ deyaṃ samyag atvaramāṇayā 03,073.005a etat sarvaṃ samīkṣya tvaṃ caritaṃ me nivedaya 03,073.005b*0340_01 nimittaṃ yat tvayā dṛṣṭaṃ bāhuke daivamānuṣam 03,073.005c yac cānyad api paśyethās tac cākhyeyaṃ tvayā mama 03,073.006a damayantyaivam uktā sā jagāmāthāśu keśinī 03,073.006c niśāmya ca hayajñasya liṅgāni punar āgamat 03,073.007a sā tat sarvaṃ yathāvṛttaṃ damayantyai nyavedayat 03,073.007c nimittaṃ yat tadā dṛṣṭaṃ bāhuke divyamānuṣam 03,073.008 keśiny uvāca 03,073.008a dṛḍhaṃ śucyupacāro 'sau na mayā mānuṣaḥ kva cit 03,073.008c dṛṣṭapūrvaḥ śruto vāpi damayanti tathāvidhaḥ 03,073.009a hrasvam āsādya saṃcāraṃ nāsau vinamate kva cit 03,073.009c taṃ tu dṛṣṭvā yathāsaṅgam utsarpati yathāsukham 03,073.009e saṃkaṭe 'py asya sumahad vivaraṃ jāyate 'dhikam 03,073.010a ṛtuparṇasya cārthāya bhojanīyam anekaśaḥ 03,073.010c preṣitaṃ tatra rājñā ca māṃsaṃ subahu pāśavam 03,073.011a tasya prakṣālanārthāya kumbhas tatropakalpitaḥ 03,073.011c sa tenāvekṣitaḥ kumbhaḥ pūrṇa evābhavat tadā 03,073.012a tataḥ prakṣālanaṃ kṛtvā samadhiśritya bāhukaḥ 03,073.012c tṛṇamuṣṭiṃ samādāya āvidhyainaṃ samādadhat 03,073.013a atha prajvalitas tatra sahasā havyavāhanaḥ 03,073.013c tad adbhutatamaṃ dṛṣṭvā vismitāham ihāgatā 03,073.014a anyac ca tasmin sumahad āścaryaṃ lakṣitaṃ mayā 03,073.014c yad agnim api saṃspṛśya naiva dahyaty asau śubhe 03,073.015a chandena codakaṃ tasya vahaty āvarjitaṃ drutam 03,073.015c atīva cānyat sumahad āścaryaṃ dṛṣṭavaty aham 03,073.016a yat sa puṣpāṇy upādāya hastābhyāṃ mamṛde śanaiḥ 03,073.016c mṛdyamānāni pāṇibhyāṃ tena puṣpāṇi tāny atha 03,073.017a bhūya eva sugandhīni hṛṣitāni bhavanti ca 03,073.017c etāny adbhutakalpāni dṛṣṭvāhaṃ drutam āgatā 03,073.017d*0341_01 ceṣṭitāni viśālākṣi bāhukasya samīpataḥ 03,073.018 bṛhadaśva uvāca 03,073.018a damayantī tu tac chrutvā puṇyaślokasya ceṣṭitam 03,073.018c amanyata nalaṃ prāptaṃ karmaceṣṭābhisūcitam 03,073.019a sā śaṅkamānā bhartāraṃ nalaṃ bāhukarūpiṇam 03,073.019c keśinīṃ ślakṣṇayā vācā rudatī punar abravīt 03,073.020a punar gaccha pramattasya bāhukasyopasaṃskṛtam 03,073.020c mahānasāc chṛtaṃ māṃsaṃ samādāyaihi bhāmini 03,073.021a sā gatvā bāhuke vyagre tan māṃsam apakṛṣya ca 03,073.021c atyuṣṇam eva tvaritā tatkṣaṇaṃ priyakāriṇī 03,073.021e damayantyai tataḥ prādāt keśinī kurunandana 03,073.022a socitā nalasiddhasya māṃsasya bahuśaḥ purā 03,073.022c prāśya matvā nalaṃ sūdaṃ prākrośad bhṛśaduḥkhitā 03,073.023a vaiklavyaṃ ca paraṃ gatvā prakṣālya ca mukhaṃ tataḥ 03,073.023c mithunaṃ preṣayām āsa keśinyā saha bhārata 03,073.024a indrasenāṃ saha bhrātrā samabhijñāya bāhukaḥ 03,073.024c abhidrutya tato rājā pariṣvajyāṅkam ānayat 03,073.025a bāhukas tu samāsādya sutau surasutopamau 03,073.025c bhṛśaṃ duḥkhaparītātmā sasvaraṃ prarudoda ha 03,073.026a naiṣadho darśayitvā tu vikāram asakṛt tadā 03,073.026c utsṛjya sahasā putrau keśinīm idam abravīt 03,073.027a idaṃ susadṛśaṃ bhadre mithunaṃ mama putrayoḥ 03,073.027c tato dṛṣṭvaiva sahasā bāṣpam utsṛṣṭavān aham 03,073.028a bahuśaḥ saṃpatantīṃ tvāṃ janaḥ śaṅketa doṣataḥ 03,073.028c vayaṃ ca deśātithayo gaccha bhadre namo 'stu te 03,074.001 bṛhadaśva uvāca 03,074.001a sarvaṃ vikāraṃ dṛṣṭvā tu puṇyaślokasya dhīmataḥ 03,074.001c āgatya keśinī kṣipraṃ damayantyai nyavedayat 03,074.002a damayantī tato bhūyaḥ preṣayām āsa keśinīm 03,074.002c mātuḥ sakāśaṃ duḥkhārtā nalaśaṅkāsamutsukā 03,074.003a parīkṣito me bahuśo bāhuko nalaśaṅkayā 03,074.003c rūpe me saṃśayas tv ekaḥ svayam icchāmi veditum 03,074.004a sa vā praveśyatāṃ mātar māṃ vānujñātum arhasi 03,074.004c viditaṃ vātha vājñātaṃ pitur me saṃvidhīyatām 03,074.005a evam uktā tu vaidarbhyā sā devī bhīmam abravīt 03,074.005c duhitus tam abhiprāyam anvajānāc ca pārthivaḥ 03,074.006a sā vai pitrābhyanujñātā mātrā ca bharatarṣabha 03,074.006c nalaṃ praveśayām āsa yatra tasyāḥ pratiśrayaḥ 03,074.006d*0342_01 tāṃ sma dṛṣṭvaiva sahasā damayantīṃ nalo nṛpaḥ 03,074.006d*0342_02 āviṣṭaḥ śokaduḥkhābhyāṃ babhūvāśrupariplutaḥ 03,074.007a taṃ tu dṛṣṭvā tathāyuktaṃ damayantī nalaṃ tadā 03,074.007c tīvraśokasamāviṣṭā babhūva varavarṇinī 03,074.008a tataḥ kāṣāyavasanā jaṭilā malapaṅkinī 03,074.008c damayantī mahārāja bāhukaṃ vākyam abravīt 03,074.009a dṛṣṭapūrvas tvayā kaś cid dharmajño nāma bāhuka 03,074.009c suptām utsṛjya vipine gato yaḥ puruṣaḥ striyam 03,074.010a anāgasaṃ priyāṃ bhāryāṃ vijane śramamohitām 03,074.010c apahāya tu ko gacchet puṇyaślokam ṛte nalam 03,074.011a kiṃ nu tasya mayā kāryam aparāddhaṃ mahīpateḥ 03,074.011c yo mām utsṛjya vipine gatavān nidrayā hṛtām 03,074.012a sākṣād devān apāhāya vṛto yaḥ sa mayā purā 03,074.012c anuvratāṃ sābhikāmāṃ putriṇīṃ tyaktavān katham 03,074.013a agnau pāṇigṛhītāṃ ca haṃsānāṃ vacane sthitām 03,074.013c bhariṣyāmīti satyaṃ ca pratiśrutya kva tad gatam 03,074.014a damayantyā bruvantyās tu sarvam etad ariṃdama 03,074.014c śokajaṃ vāri netrābhyām asukhaṃ prāsravad bahu 03,074.015a atīva kṛṣṇatārābhyāṃ raktāntābhyāṃ jalaṃ tu tat 03,074.015c parisravan nalo dṛṣṭvā śokārta idam abravīt 03,074.016a mama rājyaṃ pranaṣṭaṃ yan nāhaṃ tat kṛtavān svayam 03,074.016c kalinā tat kṛtaṃ bhīru yac ca tvām aham atyajam 03,074.017a tvayā tu dharmabhṛcchreṣṭhe śāpenābhihataḥ purā 03,074.017c vanasthayā duḥkhitayā śocantyā māṃ vivāsasam 03,074.018a sa maccharīre tvacchāpād dahyamāno 'vasat kaliḥ 03,074.018b*0343_01 karkoṭakaviṣād dagdho mama satyena śobhane 03,074.018c tvacchāpadagdhaḥ satataṃ so 'gnāv iva samāhitaḥ 03,074.019a mama ca vyavasāyena tapasā caiva nirjitaḥ 03,074.019c duḥkhasyāntena cānena bhavitavyaṃ hi nau śubhe 03,074.020a vimucya māṃ gataḥ pāpaḥ sa tato 'ham ihāgataḥ 03,074.020b*0344_01 āviṣṭaḥ śokaduḥkhābhyāṃ bāṣpadhārāpariplutaḥ 03,074.020c tvadarthaṃ vipulaśroṇi na hi me 'nyat prayojanam 03,074.021a kathaṃ nu nārī bhartāram anuraktam anuvratam 03,074.021c utsṛjya varayed anyaṃ yathā tvaṃ bhīru karhi cit 03,074.022a dūtāś caranti pṛthivīṃ kṛtsnāṃ nṛpatiśāsanāt 03,074.022c bhaimī kila sma bhartāraṃ dvitīyaṃ varayiṣyati 03,074.023a svairavṛttā yathākāmam anurūpam ivātmanaḥ 03,074.023c śrutvaiva caivaṃ tvarito bhāṅgasvarir upasthitaḥ 03,074.023d*0345_01 katham utsṛjya bhartāraṃ nibhṛtaiva vadhūś caret 03,074.024a damayantī tu tac chrutvā nalasya paridevitam 03,074.024c prāñjalir vepamānā ca bhītā vacanam abravīt 03,074.024d*0346_01 gṛhe bhīmasya nṛpateḥ parasparasukhaiṣiṇau 03,074.024d*0346_02 vasetāṃ hṛṣṭasaṃkalpau vaidarbhī ca nalaś ca ha 03,075.001 damayanty uvāca 03,075.001a na mām arhasi kalyāṇa pāpena pariśaṅkitum 03,075.001c mayā hi devān utsṛjya vṛtas tvaṃ niṣadhādhipa 03,075.002a tavābhigamanārthaṃ tu sarvato brāhmaṇā gatāḥ 03,075.002c vākyāni mama gāthābhir gāyamānā diśo daśa 03,075.003a tatas tvāṃ brāhmaṇo vidvān parṇādo nāma pārthiva 03,075.003c abhyagacchat kosalāyām ṛtuparṇaniveśane 03,075.004a tena vākye hṛte samyak prativākye tathāhṛte 03,075.004c upāyo 'yaṃ mayā dṛṣṭo naiṣadhānayane tava 03,075.005a tvām ṛte na hi loke 'nya ekāhnā pṛthivīpate 03,075.005c samartho yojanaśataṃ gantum aśvair narādhipa 03,075.006a tathā cemau mahīpāla bhaje 'haṃ caraṇau tava 03,075.006c yathā nāsatkṛtaṃ kiṃ cin manasāpi carāmy aham 03,075.007a ayaṃ carati loke 'smin bhūtasākṣī sadāgatiḥ 03,075.007c eṣa muñcatu me prāṇān yadi pāpaṃ carāmy aham 03,075.008a tathā carati tigmāṃśuḥ pareṇa bhuvanaṃ sadā 03,075.008c sa vimuñcatu me prāṇān yadi pāpaṃ carāmy aham 03,075.009a candramāḥ sarvabhūtānām antaś carati sākṣivat 03,075.009c sa vimuñcatu me prāṇān yadi pāpaṃ carāmy aham 03,075.010a ete devās trayaḥ kṛtsnaṃ trailokyaṃ dhārayanti vai 03,075.010c vibruvantu yathāsatyam ete vādya tyajantu mām 03,075.011a evam ukte tato vāyur antarikṣād abhāṣata 03,075.011c naiṣā kṛtavatī pāpaṃ nala satyaṃ bravīmi te 03,075.012a rājañ śīlanidhiḥ sphīto damayantyā surakṣitaḥ 03,075.012c sākṣiṇo rakṣiṇaś cāsyā vayaṃ trīn parivatsarān 03,075.013a upāyo vihitaś cāyaṃ tvadartham atulo 'nayā 03,075.013c na hy ekāhnā śataṃ gantā tvad ṛte 'nyaḥ pumān iha 03,075.014a upapannā tvayā bhaimī tvaṃ ca bhaimyā mahīpate 03,075.014c nātra śaṅkā tvayā kāryā saṃgaccha saha bhāryayā 03,075.015a tathā bruvati vāyau tu puṣpavṛṣṭiḥ papāta ha 03,075.015c devadundubhayo nedur vavau ca pavanaḥ śivaḥ 03,075.016a tad adbhutatamaṃ dṛṣṭvā nalo rājātha bhārata 03,075.016c damayantyāṃ viśaṅkāṃ tāṃ vyapākarṣad ariṃdamaḥ 03,075.017a tatas tad vastram arajaḥ prāvṛṇod vasudhādhipaḥ 03,075.017c saṃsmṛtya nāgarājānaṃ tato lebhe vapuḥ svakam 03,075.018a svarūpiṇaṃ tu bhartāraṃ dṛṣṭvā bhīmasutā tadā 03,075.018c prākrośad uccair āliṅgya puṇyaślokam aninditā 03,075.019a bhaimīm api nalo rājā bhrājamāno yathā purā 03,075.019c sasvaje svasutau cāpi yathāvat pratyanandata 03,075.020a tataḥ svorasi vinyasya vaktraṃ tasya śubhānanā 03,075.020c parītā tena duḥkhena niśaśvāsāyatekṣaṇā 03,075.021a tathaiva maladigdhāṅgī pariṣvajya śucismitā 03,075.021c suciraṃ puruṣavyāghraṃ tasthau sāśrupariplutā 03,075.022a tataḥ sarvaṃ yathāvṛttaṃ damayantyā nalasya ca 03,075.022c bhīmāyākathayat prītyā vaidarbhyā jananī nṛpa 03,075.023a tato 'bravīn mahārājaḥ kṛtaśaucam ahaṃ nalam 03,075.023c damayantyā sahopetaṃ kālyaṃ draṣṭā sukhoṣitam 03,075.024a tatas tau sahitau rātriṃ kathayantau purātanam 03,075.024c vane vicaritaṃ sarvam ūṣatur muditau nṛpa 03,075.025a sa caturthe tato varṣe saṃgamya saha bhāryayā 03,075.025c sarvakāmaiḥ susiddhārtho labdhavān paramāṃ mudam 03,075.026a damayanty api bhartāram avāpyāpyāyitā bhṛśam 03,075.026c ardhasaṃjātasasyeva toyaṃ prāpya vasuṃdharā 03,075.027a saivaṃ sametya vyapanītatandrī; śāntajvarā harṣavivṛddhasattvā 03,075.027c rarāja bhaimī samavāptakāmā; śītāṃśunā rātrir ivoditena 03,076.001 bṛhadaśva uvāca 03,076.001a atha tāṃ vyuṣito rātriṃ nalo rājā svalaṃkṛtaḥ 03,076.001c vaidarbhyā sahitaḥ kālyaṃ dadarśa vasudhādhipam 03,076.002a tato 'bhivādayām āsa prayataḥ śvaśuraṃ nalaḥ 03,076.002c tasyānu damayantī ca vavande pitaraṃ śubhā 03,076.003a taṃ bhīmaḥ pratijagrāha putravat parayā mudā 03,076.003c yathārhaṃ pūjayitvā tu samāśvāsayata prabhuḥ 03,076.003e nalena sahitāṃ tatra damayantīṃ pativratām 03,076.003f*0347_01 anujagrāha mahatā satkāreṇa kṣitīśvaraḥ 03,076.004a tām arhaṇāṃ nalo rājā pratigṛhya yathāvidhi 03,076.004c paricaryāṃ svakāṃ tasmai yathāvat pratyavedayat 03,076.005a tato babhūva nagare sumahān harṣanisvanaḥ 03,076.005c janasya saṃprahṛṣṭasya nalaṃ dṛṣṭvā tathāgatam 03,076.006a aśobhayac ca nagaraṃ patākādhvajamālinam 03,076.006c siktasaṃmṛṣṭapuṣpāḍhyā rājamārgāḥ kṛtās tadā 03,076.007a dvāri dvāri ca paurāṇāṃ puṣpabhaṅgaḥ prakalpitaḥ 03,076.007c arcitāni ca sarvāṇi devatāyatanāni ca 03,076.008a ṛtuparṇo 'pi śuśrāva bāhukacchadminaṃ nalam 03,076.008c damayantyā samāyuktaṃ jahṛṣe ca narādhipaḥ 03,076.009a tam ānāyya nalo rājā kṣamayām āsa pārthivam 03,076.009c sa ca taṃ kṣamayām āsa hetubhir buddhisaṃmataḥ 03,076.010a sa satkṛto mahīpālo naiṣadhaṃ vismayānvitaḥ 03,076.010b*0348_01 uvāca vākyaṃ tattvajño naiṣadhaṃ vadatāṃ varaḥ 03,076.010c diṣṭyā sameto dāraiḥ svair bhavān ity abhyanandata 03,076.011a kaccit tu nāparādhaṃ te kṛtavān asmi naiṣadha 03,076.011c ajñātavāsaṃ vasato madgṛhe niṣadhādhipa 03,076.012a yadi vā buddhipūrvāṇi yady abuddhāni kāni cit 03,076.012c mayā kṛtāny akāryāṇi tāni me kṣantum arhasi 03,076.013 nala uvāca 03,076.013a na me 'parādhaṃ kṛtavāṃs tvaṃ svalpam api pārthiva 03,076.013c kṛte 'pi ca na me kopaḥ kṣantavyaṃ hi mayā tava 03,076.014a pūrvaṃ hy asi sakhā me 'si saṃbandhī ca narādhipa 03,076.014c ata ūrdhvaṃ tu bhūyas tvaṃ prītim āhartum arhasi 03,076.014d*0349_01 ata ūrdhvaṃ tu bhūyas tvaṃ prītimān kṣantum arhasi 03,076.015a sarvakāmaiḥ suvihitaḥ sukham asmy uṣitas tvayi 03,076.015c na tathā svagṛhe rājan yathā tava gṛhe sadā 03,076.016a idaṃ caiva hayajñānaṃ tvadīyaṃ mayi tiṣṭhati 03,076.016c tad upākartum icchāmi manyase yadi pārthiva 03,076.017 bṛhadaśva uvāca 03,076.017a evam uktvā dadau vidyām ṛtuparṇāya naiṣadhaḥ 03,076.017c sa ca tāṃ pratijagrāha vidhidṛṣṭena karmaṇā 03,076.018a tato gṛhyāśvahṛdayaṃ tadā bhāṅgasvarir nṛpaḥ 03,076.018b*0350_01 niṣadhādhipateś cāpi datvākṣahṛdayaṃ nṛpaḥ 03,076.018c sūtam anyam upādāya yayau svapuram eva hi 03,076.019a ṛtuparṇe pratigate nalo rājā viśāṃ pate 03,076.019c nagare kuṇḍine kālaṃ nātidīrgham ivāvasat 03,077.001 bṛhadaśva uvāca 03,077.001a sa māsam uṣya kaunteya bhīmam āmantrya naiṣadhaḥ 03,077.001c purād alpaparīvāro jagāma niṣadhān prati 03,077.002a rathenaikena śubhreṇa dantibhiḥ pariṣoḍaśaiḥ 03,077.002c pañcāśadbhir hayaiś caiva ṣaṭśataiś ca padātibhiḥ 03,077.003a sa kampayann iva mahīṃ tvaramāṇo mahīpatiḥ 03,077.003c praviveśātisaṃrabdhas tarasaiva mahāmanāḥ 03,077.004a tataḥ puṣkaram āsādya vīrasenasuto nalaḥ 03,077.004c uvāca dīvyāva punar bahu vittaṃ mayārjitam 03,077.005a damayantī ca yac cānyan mayā vasu samarjitam 03,077.005c eṣa vai mama saṃnyāsas tava rājyaṃ tu puṣkara 03,077.006a punaḥ pravartatāṃ dyūtam iti me niścitā matiḥ 03,077.006c ekapāṇena bhadraṃ te prāṇayoś ca paṇāvahe 03,077.007a jitvā parasvam āhṛtya rājyaṃ vā yadi vā vasu 03,077.007c pratipāṇaḥ pradātavyaḥ paraṃ hi dhanam ucyate 03,077.008a na ced vāñchasi tad dyūtaṃ yuddhadyūtaṃ pravartatām 03,077.008c dvairathenāstu vai śāntis tava vā mama vā nṛpa 03,077.009a vaṃśabhojyam idaṃ rājyaṃ mārgitavyaṃ yathā tathā 03,077.009c yena tenāpy upāyena vṛddhānām iti śāsanam 03,077.010a dvayor ekatare buddhiḥ kriyatām adya puṣkara 03,077.010c kaitavenākṣavatyāṃ vā yuddhe vā namyatāṃ dhanuḥ 03,077.011a naiṣadhenaivam uktas tu puṣkaraḥ prahasann iva 03,077.011c dhruvam ātmajayaṃ matvā pratyāha pṛthivīpatim 03,077.012a diṣṭyā tvayārjitaṃ vittaṃ pratipāṇāya naiṣadha 03,077.012c diṣṭyā ca duṣkṛtaṃ karma damayantyāḥ kṣayaṃ gatam 03,077.012e diṣṭyā ca dhriyase rājan sadāro 'rinibarhaṇa 03,077.012f*0351_01 punar dyūte ca te buddhir diṣṭyā puruṣasattama 03,077.013a dhanenānena vaidarbhī jitena samalaṃkṛtā 03,077.013c mām upasthāsyati vyaktaṃ divi śakram ivāpsarāḥ 03,077.014a nityaśo hi smarāmi tvāṃ pratīkṣāmi ca naiṣadha 03,077.014c devane ca mama prītir na bhavaty asuhṛdgaṇaiḥ 03,077.015a jitvā tv adya varārohāṃ damayantīm aninditām 03,077.015c kṛtakṛtyo bhaviṣyāmi sā hi me nityaśo hṛdi 03,077.016a śrutvā tu tasya tā vāco bahvabaddhapralāpinaḥ 03,077.016c iyeṣa sa śiraś chettuṃ khaḍgena kupito nalaḥ 03,077.017a smayaṃs tu roṣatāmrākṣas tam uvāca tato nṛpaḥ 03,077.017c paṇāvaḥ kiṃ vyāharase jitvā vai vyāhariṣyasi 03,077.018a tataḥ prāvartata dyūtaṃ puṣkarasya nalasya ca 03,077.018c ekapāṇena bhadraṃ te nalena sa parājitaḥ 03,077.018e saratnakośanicayaḥ prāṇena paṇito 'pi ca 03,077.019a jitvā ca puṣkaraṃ rājā prahasann idam abravīt 03,077.019c mama sarvam idaṃ rājyam avyagraṃ hatakaṇṭakam 03,077.020a vaidarbhī na tvayā śakyā rājāpasada vīkṣitum 03,077.020c tasyās tvaṃ saparīvāro mūḍha dāsatvam āgataḥ 03,077.021a na tat tvayā kṛtaṃ karma yenāhaṃ nirjitaḥ purā 03,077.021c kalinā tat kṛtaṃ karma tvaṃ tu mūḍha na budhyase 03,077.021e nāhaṃ parakṛtaṃ doṣaṃ tvayy ādhāsye kathaṃ cana 03,077.022a yathāsukhaṃ tvaṃ jīvasva prāṇān abhyutsṛjāmi te 03,077.022b*0352_01 tathaiva sarvasaṃbhāraṃ svam aṃśaṃ vitarāmi te 03,077.022c tathaiva ca mama prītis tvayi vīra na saṃśayaḥ 03,077.023a saubhrātraṃ caiva me tvatto na kadā cit prahāsyati 03,077.023c puṣkara tvaṃ hi me bhrātā saṃjīvasva śataṃ samāḥ 03,077.024a evaṃ nalaḥ sāntvayitvā bhrātaraṃ satyavikramaḥ 03,077.024c svapuraṃ preṣayām āsa pariṣvajya punaḥ punaḥ 03,077.025a sāntvito naiṣadhenaivaṃ puṣkaraḥ pratyuvāca tam 03,077.025c puṇyaślokaṃ tadā rājann abhivādya kṛtāñjaliḥ 03,077.026a kīrtir astu tavākṣayyā jīva varṣāyutaṃ sukhī 03,077.026c yo me vitarasi prāṇān adhiṣṭhānaṃ ca pārthiva 03,077.027a sa tathā satkṛto rājñā māsam uṣya tadā nṛpaḥ 03,077.027c prayayau svapuraṃ hṛṣṭaḥ puṣkaraḥ svajanāvṛtaḥ 03,077.028a mahatyā senayā rājan vinītaiḥ paricārakaiḥ 03,077.028c bhrājamāna ivādityo vapuṣā puruṣarṣabha 03,077.029a prasthāpya puṣkaraṃ rājā vittavantam anāmayam 03,077.029c praviveśa puraṃ śrīmān atyartham upaśobhitam 03,077.029e praviśya sāntvayām āsa paurāṃś ca niṣadhādhipaḥ 03,077.029f*0353_01 paurā jānapadāś cāpi saṃprahṛṣṭatanūruhāḥ 03,077.029f*0353_02 ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve sāmātyapramukhā janāḥ 03,077.029f*0353_03 adya sma nirvṛtā rājan pure janapade 'pi ca 03,077.029f*0353_04 upāsituṃ punaḥ prāptā devā iva śatakratum 03,077.029f*0354_01 āśvāsayat tadāmātyān sarvāñ jānapadāṃs tadā 03,077.029f*0355_01 hiteṣu caiṣāṃ satataṃ pitevāvahito 'bhavat 03,078.001 bṛhadaśva uvāca 03,078.001a praśānte tu pure hṛṣṭe saṃpravṛtte mahotsave 03,078.001c mahatyā senayā rājā damayantīm upānayat 03,078.001d*0356_01 puṇyaślokaṃ tu rājyasthaṃ śrutvā bhīmo mahīpatiḥ 03,078.001d*0356_02 mudā paramayā yukto babhūva bharatarṣabha 03,078.001d*0356_03 atha hṛṣṭamanā rājā mahatyā senayā saha 03,078.001d*0356_04 sutāṃ prasthāpayām āsa puṇyaślokāya dhīmate 03,078.002a damayantīm api pitā satkṛtya paravīrahā 03,078.002c prasthāpayad ameyātmā bhīmo bhīmaparākramaḥ 03,078.003a āgatāyāṃ tu vaidarbhyāṃ saputrāyāṃ nalo nṛpaḥ 03,078.003c vartayām āsa mudito devarāḍ iva nandane 03,078.004a tathā prakāśatāṃ yāto jambūdvīpe 'tha rājasu 03,078.004c punaḥ sve cāvasad rājye pratyāhṛtya mahāyaśāḥ 03,078.005a īje ca vividhair yajñair vidhivat svāptadakṣiṇaiḥ 03,078.005c tathā tvam api rājendra sasuhṛd vakṣyase 'cirāt 03,078.006a duḥkham etādṛśaṃ prāpto nalaḥ parapuraṃjayaḥ 03,078.006c devanena naraśreṣṭha sabhāryo bharatarṣabha 03,078.007a ekākinaiva sumahan nalena pṛthivīpate 03,078.007c duḥkham āsāditaṃ ghoraṃ prāptaś cābhyudayaḥ punaḥ 03,078.008a tvaṃ punar bhrātṛsahitaḥ kṛṣṇayā caiva pāṇḍava 03,078.008c ramase 'smin mahāraṇye dharmam evānucintayan 03,078.009a brāhmaṇaiś ca mahābhāgair vedavedāṅgapāragaiḥ 03,078.009c nityam anvāsyase rājaṃs tatra kā paridevanā 03,078.009d*0357_01 akṣāṇāṃ hṛdaye prāpte ṛtuparṇasya saṃnidhau 03,078.009d*0357_02 nalena yācitaṃ rājñā kalinā ca pratiśrutam 03,078.009d*0358_01 karkoṭakasya nāgasya damayantyā nalasya ca 03,078.009d*0358_02 ṛtuparṇasya rājarṣeḥ kīrtanaṃ kalināśanam 03,078.010a itihāsam imaṃ cāpi kalināśanam ucyate 03,078.010b*0359_01 ya idaṃ paṭhate nityaṃ ya idaṃ śṛṇuyān naraḥ 03,078.010b*0359_02 na tasya vidyate rājan bhayaṃ vai kalikārakam 03,078.010b*0359_03 dharmanityasya yuktasya sadārjavaratasya ca 03,078.010b*0359_04 dāntasya ca vadānyasya kaliḥ puṃsaḥ karoti kim 03,078.010c śakyam āśvāsituṃ śrutvā tvadvidhena viśāṃ pate 03,078.010d*0360_01 idam evānyad atraiva vyāsena parikīrtitam 03,078.010d*0360_02 kalinā ca nṛpe dattaṃ rājan varam anuttamam 03,078.010d*0360_03 akṣāṇāṃ hṛdaye prāpte ṛtuparṇasya saṃnidhau 03,078.010d*0360_04 nalena paṭhitaḥ ślokaḥ kalināśāya bhārata 03,078.011a asthiratvaṃ ca saṃcintya puruṣārthasya nityadā 03,078.011c tasyāye ca vyaye caiva samāśvasihi mā śucaḥ 03,078.011c*0361_01 **** **** na cintayitum arhasi 03,078.011c*0361_02 śrutvetihāsaṃ nṛpate 03,078.011d*0362_01 vyasane tvaṃ mahārāja na viṣīditum arhasi 03,078.011d*0363_01 viṣamāvasthite daive pauruṣe 'phalatāṃ gate 03,078.011d*0363_02 viṣādayanti nātmānaṃ sattvāpāśrayiṇo budhāḥ 03,078.012a ye cedaṃ kathayiṣyanti nalasya caritaṃ mahat 03,078.012c śroṣyanti cāpy abhīkṣṇaṃ vai nālakṣmīs tān bhajiṣyati 03,078.012e arthās tasyopapatsyante dhanyatāṃ ca gamiṣyati 03,078.013a itihāsam imaṃ śrutvā purāṇaṃ śaśvad uttamam 03,078.013c putrān pautrān paśūṃś caiva vetsyate nṛṣu cāgryatām 03,078.013e arogaḥ prītimāṃś caiva bhaviṣyati na saṃśayaḥ 03,078.014a bhayaṃ paśyasi yac ca tvam āhvayiṣyati māṃ punaḥ 03,078.014c akṣajña iti tat te 'haṃ nāśayiṣyāmi pārthiva 03,078.015a vedākṣahṛdayaṃ kṛtsnam ahaṃ satyaparākrama 03,078.015b*0364_01 upapadyati mattaś ca bhaviṣyati na saṃśayaḥ 03,078.015c upapadyasva kaunteya prasanno 'haṃ bravīmi te 03,078.016 vaiśaṃpāyana uvāca 03,078.016a tato hṛṣṭamanā rājā bṛhadaśvam uvāca ha 03,078.016c bhagavann akṣahṛdayaṃ jñātum icchāmi tattvataḥ 03,078.016d*0365_01 kaunteyenaivam uktas tu bṛhadaśvo mahāmuniḥ 03,078.017a tato 'kṣahṛdayaṃ prādāt pāṇḍavāya mahātmane 03,078.017b*0366_01 labdhvā ca pāṇḍavo rājā viśokaḥ samapadyata 03,078.017b*0366_02 kathām evaṃ tathā kṛtvā nalasya caritāśrayām 03,078.017b*0366_03 āmantrya pāṇḍavān sarvān bṛhadaśvo jagāma ha 03,078.017c dattvā cāśvaśiro 'gacchad upaspraṣṭuṃ mahātapāḥ 03,078.018a bṛhadaśve gate pārtham aśrauṣīt savyasācinam 03,078.018c vartamānaṃ tapasy ugre vāyubhakṣaṃ manīṣiṇam 03,078.019a brāhmaṇebhyas tapasvibhyaḥ saṃpatadbhyas tatas tataḥ 03,078.019c tīrthaśailavarebhyaś ca sametebhyo dṛḍhavrataḥ 03,078.020a iti pārtho mahābāhur durāpaṃ tapa āsthitaḥ 03,078.020c na tathā dṛṣṭapūrvo 'nyaḥ kaś cid ugratapā iti 03,078.021a yathā dhanaṃjayaḥ pārthas tapasvī niyatavrataḥ 03,078.021c munir ekacaraḥ śrīmān dharmo vigrahavān iva 03,078.022a taṃ śrutvā pāṇḍavo rājaṃs tapyamānaṃ mahāvane 03,078.022c anvaśocata kaunteyaḥ priyaṃ vai bhrātaraṃ jayam 03,078.023a dahyamānena tu hṛdā śaraṇārthī mahāvane 03,078.023c brāhmaṇān vividhajñānān paryapṛcchad yudhiṣṭhiraḥ 03,078.023d*0367_01 pratigṛhyākṣahṛdayaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 03,078.023d*0367_02 āsīd dhṛṣṭamanā rājan bhīmasenādibhir yutaḥ 03,078.023d*0367_03 svabhrātṝn sahitān paśyan kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 03,078.023d*0367_04 apaśyann arjunaṃ tatra babhūvāśrupariplutaḥ 03,078.023d*0367_05 saṃtapyamānaḥ kaunteyo bhīmasenam uvāca ha 03,078.023d*0367_06 kadā drakṣyāmi vai bhīma pārtham atra tavānujam 03,078.023d*0367_07 matkṛte hi kuruśreṣṭhas tapyate duścaraṃ tapaḥ 03,078.023d*0367_08 tasyākṣahṛdayajñānam ākhyāsyāmi kadā nv aham 03,078.023d*0367_09 sa hi śrutvākṣahṛdayaṃ samupāttaṃ mayā vibho 03,078.023d*0367_10 prahṛṣṭaḥ puruṣavyāghro bhaviṣyati na saṃśayaḥ 03,079.001 janamejaya uvāca 03,079.001*0368_00 vaiśaṃpāyana uvāca 03,079.001*0368_01 tīrthānāṃ caiva māhātmyaṃ pulastyenābhibhāṣitān 03,079.001*0368_02 kadā cit tīrthayātrāyāṃ nārado bhagavān ṛṣiḥ 03,079.001*0368_03 tīrthāni paryaṭaṃs tatra yudhiṣṭhiram upāgamat 03,079.001*0368_04 vinayāvanato bhūtvā paryapṛcchad yudhiṣṭhiraḥ 03,079.001*0368_05 nārada uvāca 03,079.001*0368_05 tīrthābhidhānaṃ puṇyaṃ ca nāradāya mahātmane 03,079.001*0368_06 pulastya uvāca 03,079.001*0368_06 tat te 'haṃ kathayiṣyāmi śṛṇu dharmabhṛtāṃ vara 03,079.001a bhagavan kāmyakāt pārthe gate me prapitāmahe 03,079.001c pāṇḍavāḥ kim akurvanta tam ṛte savyasācinam 03,079.002a sa hi teṣāṃ maheṣvāso gatir āsīd anīkajit 03,079.002c ādityānāṃ yathā viṣṇus tathaiva pratibhāti me 03,079.002c*0369_01 **** **** rudrāṇāṃ caiva śaṃkaraḥ 03,079.002c*0369_02 tridaśānāṃ mahendraś ca 03,079.003a tenendrasamavīryeṇa saṃgrāmeṣv anivartinā 03,079.003c vinābhūtā vane vīrāḥ katham āsan pitāmahāḥ 03,079.004 vaiśaṃpāyana uvāca 03,079.004a gate tu kāmyakāt tāta pāṇḍave savyasācini 03,079.004c babhūvuḥ kauraveyās te duḥkhaśokaparāyaṇāḥ 03,079.005a ākṣiptasūtrā maṇayaś chinnapakṣā iva dvijāḥ 03,079.005c aprītamanasaḥ sarve babhūvur atha pāṇḍavāḥ 03,079.006a vanaṃ ca tad abhūt tena hīnam akliṣṭakarmaṇā 03,079.006c kubereṇa yathā hīnaṃ vanaṃ caitrarathaṃ tathā 03,079.007a tam ṛte puruṣavyāghraṃ pāṇḍavā janamejaya 03,079.007c mudam aprāpnuvanto vai kāmyake nyavasaṃs tadā 03,079.008a brāhmaṇārthe parākrāntāḥ śuddhair bāṇair mahārathāḥ 03,079.008c nighnanto bharataśreṣṭha medhyān bahuvidhān mṛgān 03,079.009a nityaṃ hi puruṣavyāghrā vanyāhāram ariṃdamāḥ 03,079.009c viprasṛtya samāhṛtya brāhmaṇebhyo nyavedayan 03,079.010a evaṃ te nyavasaṃs tatra sotkaṇṭhāḥ puruṣarṣabhāḥ 03,079.010c ahṛṣṭamanasaḥ sarve gate rājan dhanaṃjaye 03,079.011a atha viproṣitaṃ vīraṃ pāñcālī madhyamaṃ patim 03,079.011c smarantī pāṇḍavaśreṣṭham idaṃ vacanam abravīt 03,079.012a yo 'rjunenārjunas tulyo dvibāhur bahubāhunā 03,079.012c tam ṛte pāṇḍavaśreṣṭhaṃ vanaṃ na pratibhāti me 03,079.012e śūnyām iva ca paśyāmi tatra tatra mahīm imām 03,079.012f*0370_01 vinā tena mahīnātha śakrapratimatejasā 03,079.013a bahvāścaryam idaṃ cāpi vanaṃ kusumitadrumam 03,079.013c na tathā ramaṇīyaṃ me tam ṛte savyasācinam 03,079.014a nīlāmbudasamaprakhyaṃ mattamātaṅgavikramam 03,079.014c tam ṛte puṇḍarīkākṣaṃ kāmyakaṃ nātibhāti me 03,079.015a yasya sma dhanuṣo ghoṣaḥ śrūyate 'śaninisvanaḥ 03,079.015c na labhe śarma taṃ rājan smarantī savyasācinam 03,079.016a tathā lālapyamānāṃ tāṃ niśamya paravīrahā 03,079.016c bhīmaseno mahārāja draupadīm idam abravīt 03,079.017a manaḥprītikaraṃ bhadre yad bravīṣi sumadhyame 03,079.017c tan me prīṇāti hṛdayam amṛtaprāśanopamam 03,079.018a yasya dīrghau samau pīnau bhujau parighasaṃnibhau 03,079.018c maurvīkṛtakiṇau vṛttau khaḍgāyudhagadādharau 03,079.019a niṣkāṅgadakṛtāpīḍau pañcaśīrṣāv ivoragau 03,079.019c tam ṛte puruṣavyāghraṃ naṣṭasūryam idaṃ vanam 03,079.020a yam āśritya mahābāhuṃ pāñcālāḥ kuravas tathā 03,079.020c surāṇām api yattānāṃ pṛtanāsu na bibhyati 03,079.021a yasya bāhū samāśritya vayaṃ sarve mahātmanaḥ 03,079.021c manyāmahe jitān ājau parān prāptāṃ ca medinīm 03,079.022a tam ṛte phalgunaṃ vīraṃ na labhe kāmyake dhṛtim 03,079.022c śūnyām iva ca paśyāmi tatra tatra mahīm imām 03,079.022d*0371_01 paśyāmi ca diśaḥ sarvās timireṇāvṛtā iva 03,079.022d*0371_02 tato 'bravīt sāśrukaṇṭho nakulaḥ pāṇḍunandanaḥ 03,079.023 nakula uvāca 03,079.023a ya udīcīṃ diśaṃ gatvā jitvā yudhi mahābalān 03,079.023c gandharvamukhyāñ śataśo hayāṃl lebhe sa vāsaviḥ 03,079.023d*0372_01 yasmin divyāni karmāṇi kathayanti raṇājire 03,079.023d*0372_02 devā api yudhāṃ śreṣṭhaṃ tam ṛte kā ratir vane 03,079.024a rājaṃs tittirikalmāṣāñ śrīmān anilaraṃhasaḥ 03,079.024c prādād bhrātre priyaḥ premṇā rājasūye mahākratau 03,079.025a tam ṛte bhīmadhanvānaṃ bhīmād avarajaṃ vane 03,079.025c kāmaye kāmyake vāsaṃ nedānīm amaropamam 03,079.026 sahadeva uvāca 03,079.026a yo dhanāni ca kanyāś ca yudhi jitvā mahārathān 03,079.026c ājahāra purā rājñe rājasūye mahākratau 03,079.027a yaḥ sametān mṛdhe jitvā yādavān amitadyutiḥ 03,079.027c subhadrām ājahāraiko vāsudevasya saṃmate 03,079.027d*0373_01 yenārdharājyam ācchidya drupadasya mahātmanaḥ 03,079.027d*0373_02 ācāryadakṣiṇā dattā guror droṇasya bhārata 03,079.028a tasya jiṣṇor bṛsīṃ dṛṣṭvā śūnyām upaniveśane 03,079.028c hṛdayaṃ me mahārāja na śāmyati kadā cana 03,079.029a vanād asmād vivāsaṃ tu rocaye 'ham ariṃdama 03,079.029c na hi nas tam ṛte vīraṃ ramaṇīyam idaṃ vanam 03,080.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,080.001a dhanaṃjayotsukās te tu vane tasmin mahārathāḥ 03,080.001c nyavasanta mahābhāgā draupadyā saha pāṇḍavāḥ 03,080.001d*0374_01 dhanaṃjayotsukānāṃ tu bhrātṝṇāṃ kṛṣṇayā saha 03,080.001d*0374_02 śrutvā vākyāni vimanā dharmarājo 'py ajāyata 03,080.002a athāpaśyan mahātmānaṃ devarṣiṃ tatra nāradam 03,080.002c dīpyamānaṃ śriyā brāhmyā dīptāgnisamatejasam 03,080.002d*0375_01 tam āgatam abhiprekṣya bhrātṛbhiḥ saha dharmarāṭ 03,080.002d*0375_02 pratyutthāya yathānyāyaṃ pūjāṃ cakre mahātmane 03,080.003a sa taiḥ parivṛtaḥ śrīmān bhrātṛbhiḥ kurusattamaḥ 03,080.003c vibabhāv atidīptaujā devair iva śatakratuḥ 03,080.004a yathā ca vedān sāvitrī yājñasenī tathā satī 03,080.004c na jahau dharmataḥ pārthān merum arkaprabhā yathā 03,080.004d*0376_01 arghyaṃ pādyam athānīya tv abhyavādayad acyutam 03,080.004d*0376_02 nāradas tu mahātejāḥ svasty astv ity abhyabhāṣata 03,080.004d*0377_01 tato yudhiṣṭhiro rājā dṛṣṭvā devarṣisattamam 03,080.004d*0377_02 yathārhaṃ pūjayām āsa vidhivat kurunandanaḥ 03,080.005a pratigṛhya tu tāṃ pūjāṃ nārado bhagavān ṛṣiḥ 03,080.005c āśvāsayad dharmasutaṃ yuktarūpam ivānagha 03,080.006a uvāca ca mahātmānaṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 03,080.006c brūhi dharmabhṛtāṃ śreṣṭha kenārthaḥ kiṃ dadāmi te 03,080.007a atha dharmasuto rājā praṇamya bhrātṛbhiḥ saha 03,080.007c uvāca prāñjalir vākyaṃ nāradaṃ devasaṃmitam 03,080.008a tvayi tuṣṭe mahābhāga sarvalokābhipūjite 03,080.008c kṛtam ity eva manye 'haṃ prasādāt tava suvrata 03,080.009a yadi tv aham anugrāhyo bhrātṛbhiḥ sahito 'nagha 03,080.009c saṃdehaṃ me muniśreṣṭha hṛdisthaṃ chettum arhasi 03,080.010a pradakṣiṇaṃ yaḥ kurute pṛthivīṃ tīrthatatparaḥ 03,080.010c kiṃ phalaṃ tasya kārtsnyena tad brahman vaktum arhasi 03,080.011 nārada uvāca 03,080.011a śṛṇu rājann avahito yathā bhīṣmeṇa bhārata 03,080.011c pulastyasya sakāśād vai sarvam etad upaśrutam 03,080.012a purā bhāgīrathītīre bhīṣmo dharmabhṛtāṃ varaḥ 03,080.012c pitryaṃ vrataṃ samāsthāya nyavasan munivat tadā 03,080.013a śubhe deśe mahārāja puṇye devarṣisevite 03,080.013c gaṅgādvāre mahātejā devagandharvasevite 03,080.014a sa pitṝṃs tarpayām āsa devāṃś ca paramadyutiḥ 03,080.014c ṛṣīṃś ca toṣayām āsa vidhidṛṣṭena karmaṇā 03,080.015a kasya cit tv atha kālasya japann eva mahātapāḥ 03,080.015c dadarśādbhutasaṃkāśaṃ pulastyam ṛṣisattamam 03,080.016a sa taṃ dṛṣṭvogratapasaṃ dīpyamānam iva śriyā 03,080.016c praharṣam atulaṃ lebhe vismayaṃ ca paraṃ yayau 03,080.017a upasthitaṃ mahārāja pūjayām āsa bhārata 03,080.017c bhīṣmo dharmabhṛtāṃ śreṣṭho vidhidṛṣṭena karmaṇā 03,080.018a śirasā cārghyam ādāya śuciḥ prayatamānasaḥ 03,080.018c nāma saṃkīrtayām āsa tasmin brahmarṣisattame 03,080.019a bhīṣmo 'ham asmi bhadraṃ te dāso 'smi tava suvrata 03,080.019c tava saṃdarśanād eva mukto 'haṃ sarvakilbiṣaiḥ 03,080.020a evam uktvā mahārāja bhīṣmo dharmabhṛtāṃ varaḥ 03,080.020c vāgyataḥ prāñjalir bhūtvā tūṣṇīm āsīd yudhiṣṭhira 03,080.021a taṃ dṛṣṭvā niyamenātha svādhyāyāmnāyakarśitam 03,080.021b*0378_01 tataḥ sa madhureṇātha svareṇa sumahātapāḥ 03,080.021b*0378_02 uvāca vākyaṃ dharmajñaḥ pulastyaḥ prītamānasaḥ 03,080.021c bhīṣmaṃ kurukulaśreṣṭhaṃ muniḥ prītamanābhavat 03,080.022 pulastya uvāca 03,080.022a anena tava dharmajña praśrayeṇa damena ca 03,080.022c satyena ca mahābhāga tuṣṭo 'smi tava sarvaśaḥ 03,080.023a yasyedṛśas te dharmo 'yaṃ pitṛbhaktyāśrito 'nagha 03,080.023c tena paśyasi māṃ putra prītiś cāpi mama tvayi 03,080.024a amoghadarśī bhīṣmāhaṃ brūhi kiṃ karavāṇi te 03,080.024c yad vakṣyasi kuruśreṣṭha tasya dātāsmi te 'nagha 03,080.025 bhīṣma uvāca 03,080.025a prīte tvayi mahābhāga sarvalokābhipūjite 03,080.025c kṛtam ity eva manye 'haṃ yad ahaṃ dṛṣṭavān prabhum 03,080.026a yadi tv aham anugrāhyas tava dharmabhṛtāṃ vara 03,080.026c vakṣyāmi hṛtsthaṃ saṃdehaṃ tan me tvaṃ vaktum arhasi 03,080.027a asti me bhagavan kaś cit tīrthebhyo dharmasaṃśayaḥ 03,080.027c tam ahaṃ śrotum icchāmi pṛthak saṃkīrtitaṃ tvayā 03,080.028a pradakṣiṇaṃ yaḥ pṛthivīṃ karoty amitavikrama 03,080.028c kiṃ phalaṃ tasya viprarṣe tan me brūhi tapodhana 03,080.029 pulastya uvāca 03,080.029a hanta te 'haṃ pravakṣyāmi yad ṛṣīṇāṃ parāyaṇam 03,080.029c tad ekāgramanās tāta śṛṇu tīrtheṣu yat phalam 03,080.030a yasya hastau ca pādau ca manaś caiva susaṃyatam 03,080.030c vidyā tapaś ca kīrtiś ca sa tīrthaphalam aśnute 03,080.031a pratigrahād upāvṛttaḥ saṃtuṣṭo niyataḥ śuciḥ 03,080.031c ahaṃkāranivṛttaś ca sa tīrthaphalam aśnute 03,080.032a akalkako nirārambho laghv āhāro jitendriyaḥ 03,080.032c vimuktaḥ sarvadoṣair yaḥ sa tīrthaphalam aśnute 03,080.033a akrodhanaś ca rājendra satyaśīlo dṛḍhavrataḥ 03,080.033c ātmopamaś ca bhūteṣu sa tīrthaphalam aśnute 03,080.034a ṛṣibhiḥ kratavaḥ proktā vedeṣv iha yathākramam 03,080.034c phalaṃ caiva yathātattvaṃ pretya ceha ca sarvaśaḥ 03,080.035a na te śakyā daridreṇa yajñāḥ prāptuṃ mahīpate 03,080.035c bahūpakaraṇā yajñā nānāsaṃbhāravistarāḥ 03,080.036a prāpyante pārthivair ete samṛddhair vā naraiḥ kva cit 03,080.036c nārthanyūnopakaraṇair ekātmabhir asaṃhataiḥ 03,080.037a yo daridrair api vidhiḥ śakyaḥ prāptuṃ nareśvara 03,080.037c tulyo yajñaphalaiḥ puṇyais taṃ nibodha yudhāṃ vara 03,080.038a ṛṣīṇāṃ paramaṃ guhyam idaṃ bharatasattama 03,080.038c tīrthābhigamanaṃ puṇyaṃ yajñair api viśiṣyate 03,080.039a anupoṣya trirātrāṇi tīrthāny anabhigamya ca 03,080.039c adattvā kāñcanaṃ gāś ca daridro nāma jāyate 03,080.040a agniṣṭomādibhir yajñair iṣṭvā vipuladakṣiṇaiḥ 03,080.040c na tat phalam avāpnoti tīrthābhigamanena yat 03,080.041a nṛloke devadevasya tīrthaṃ trailokyaviśrutam 03,080.041c puṣkaraṃ nāma vikhyātaṃ mahābhāgaḥ samāviśet 03,080.042a daśa koṭisahasrāṇi tīrthānāṃ vai mahīpate 03,080.042c sāṃnidhyaṃ puṣkare yeṣāṃ trisaṃdhyaṃ kurunandana 03,080.043a ādityā vasavo rudrāḥ sādhyāś ca samarudgaṇāḥ 03,080.043c gandharvāpsarasaś caiva nityaṃ saṃnihitā vibho 03,080.044a yatra devās tapas taptvā daityā brahmarṣayas tathā 03,080.044b*0379_01 tapoviśeṣair bahubhiḥ sthānāny āpur mahaujasaḥ 03,080.044c divyayogā mahārāja puṇyena mahatānvitāḥ 03,080.045a manasāpy abhikāmasya puṣkarāṇi manasvinaḥ 03,080.045c pūyante sarvapāpāni nākapṛṣṭhe ca pūjyate 03,080.046a tasmiṃs tīrthe mahābhāga nityam eva pitāmahaḥ 03,080.046c uvāsa paramaprīto devadānavasaṃmataḥ 03,080.047a puṣkareṣu mahābhāga devāḥ sarṣipurogamāḥ 03,080.047c siddhiṃ samabhisaṃprāptāḥ puṇyena mahatānvitāḥ 03,080.048a tatrābhiṣekaṃ yaḥ kuryāt pitṛdevārcane rataḥ 03,080.048c aśvamedhaṃ daśaguṇaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ 03,080.049a apy ekaṃ bhojayed vipraṃ puṣkarāraṇyam āśritaḥ 03,080.049c tenāsau karmaṇā bhīṣma pretya ceha ca modate 03,080.050a śākamūlaphalair vāpi yena vartayate svayam 03,080.050c tad vai dadyād brāhmaṇāya śraddhāvān anasūyakaḥ 03,080.050e tenaiva prāpnuyāt prājño hayamedhaphalaṃ naraḥ 03,080.050f*0380_01 api cāpy udapātreṇa brāhmaṇān svasti vācayet 03,080.050f*0380_02 tenāpi pūjanenāhuḥ pretyānantyāya kalpate 03,080.051a brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdro vā rājasattama 03,080.051c na viyoniṃ vrajanty ete snātās tīrthe mahātmanaḥ 03,080.052a kārttikyāṃ tu viśeṣeṇa yo 'bhigaccheta puṣkaram 03,080.052c phalaṃ tatrākṣayaṃ tasya vardhate bharatarṣabha 03,080.053a sāyaṃ prātaḥ smared yas tu puṣkarāṇi kṛtāñjaliḥ 03,080.053c upaspṛṣṭaṃ bhavet tena sarvatīrtheṣu bhārata 03,080.053e prāpnuyāc ca naro lokān brahmaṇaḥ sadane 'kṣayān 03,080.054a janmaprabhṛti yat pāpaṃ striyo vā puruṣasya vā 03,080.054c puṣkare snātamātrasya sarvam eva praṇaśyati 03,080.055a yathā surāṇāṃ sarveṣām ādis tu madhusūdanaḥ 03,080.055c tathaiva puṣkaraṃ rājaṃs tīrthānām ādir ucyate 03,080.056a uṣya dvādaśa varṣāṇi puṣkare niyataḥ śuciḥ 03,080.056c kratūn sarvān avāpnoti brahmalokaṃ ca gacchati 03,080.057a yas tu varṣaśataṃ pūrṇam agnihotram upāsate 03,080.057c kārttikīṃ vā vased ekāṃ puṣkare samam eva tat 03,080.057d*0381_01 trīṇi śṛṅgāṇi śubhrāṇi trīṇi prasravaṇāni ca 03,080.057d*0381_02 puṣkarāṇyādisiddhāni na vidmas tatra kāraṇam 03,080.058a duṣkaraṃ puṣkaraṃ gantuṃ duṣkaraṃ puṣkare tapaḥ 03,080.058c duṣkaraṃ puṣkare dānaṃ vastuṃ caiva suduṣkaram 03,080.059a uṣya dvādaśarātraṃ tu niyato niyatāśanaḥ 03,080.059c pradakṣiṇam upāvṛtto jambūmārgaṃ samāviśet 03,080.060a jambūmārgaṃ samāviśya devarṣipitṛsevitam 03,080.060c aśvamedham avāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati 03,080.061a tatroṣya rajanīḥ pañca ṣaṣṭhakālakṣamī naraḥ 03,080.061c na durgatim avāpnoti siddhiṃ prāpnoti cottamām 03,080.062a jambūmārgād upāvṛtto gacchet taṇḍulikāśramam 03,080.062c na durgatim avāpnoti svargaloke ca pūjyate 03,080.063a agastyasara āsādya pitṛdevārcane rataḥ 03,080.063c trirātropoṣito rājann agniṣṭomaphalaṃ labhet 03,080.064a śākavṛttiḥ phalair vāpi kaumāraṃ vindate padam 03,080.064c kaṇvāśramaṃ samāsādya śrījuṣṭaṃ lokapūjitam 03,080.065a dharmāraṇyaṃ hi tat puṇyam ādyaṃ ca bharatarṣabha 03,080.065c yatra praviṣṭamātro vai pāpebhyo vipramucyate 03,080.066a arcayitvā pitṝn devān niyato niyatāśanaḥ 03,080.066c sarvakāmasamṛddhasya yajñasya phalam aśnute 03,080.067a pradakṣiṇaṃ tataḥ kṛtvā yayātipatanaṃ vrajet 03,080.067c hayamedhasya yajñasya phalaṃ prāpnoti tatra vai 03,080.068a mahākālaṃ tato gacchen niyato niyatāśanaḥ 03,080.068c koṭitīrtham upaspṛśya hayamedhaphalaṃ labhet 03,080.069a tato gaccheta dharmajña puṇyasthānam umāpateḥ 03,080.069c nāmnā bhadravaṭaṃ nāma triṣu lokeṣu viśrutam 03,080.070a tatrābhigamya ceśānaṃ gosahasraphalaṃ labhet 03,080.070c mahādevaprasādāc ca gāṇapatyam avāpnuyāt 03,080.070d*0382_01 samṛddham asapatnaṃ ca śriyā yuktaṃ narottama 03,080.070d*0383_01 rājñaś caivādhipatyaṃ hi tatra gatvā samāpnuyāt 03,080.071a narmadām atha cāsādya nadīṃ trailokyaviśrutām 03,080.071c tarpayitvā pitṝn devān agniṣṭomaphalaṃ labhet 03,080.072a dakṣiṇaṃ sindhum āsādya brahmacārī jitendriyaḥ 03,080.072c agniṣṭomam avāpnoti vimānaṃ cādhirohati 03,080.073a carmaṇvatīṃ samāsādya niyato niyatāśanaḥ 03,080.073c rantidevābhyanujñāto agniṣṭomaphalaṃ labhet 03,080.074a tato gaccheta dharmajña himavatsutam arbudam 03,080.074c pṛthivyāṃ yatra vai chidraṃ pūrvam āsīd yudhiṣṭhira 03,080.075a tatrāśramo vasiṣṭhasya triṣu lokeṣu viśrutaḥ 03,080.075c tatroṣya rajanīm ekāṃ gosahasraphalaṃ labhet 03,080.076a piṅgātīrtham upaspṛśya brahmacārī jitendriyaḥ 03,080.076c kapilānāṃ naravyāghra śatasya phalam aśnute 03,080.076d*0384_01 tato gaccheta tad vṛttaṃ tīrthaṃ devaniṣevitam 03,080.076d*0384_02 snātvā tatra naro bhāti vimalaś candramā yathā 03,080.077a tato gaccheta dharmajña prabhāsaṃ lokaviśrutam 03,080.077b*0385_01 tīrthaṃ devagaṇaiḥ pūjyam ṛṣibhiś ca niṣevitam 03,080.077c yatra saṃnihito nityaṃ svayam eva hutāśanaḥ 03,080.077e devatānāṃ mukhaṃ vīra analo 'nilasārathiḥ 03,080.078a tasmiṃs tīrthavare snātvā śuciḥ prayatamānasaḥ 03,080.078c agniṣṭomātirātrābhyāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 03,080.079a tato gatvā sarasvatyāḥ sāgarasya ca saṃgame 03,080.079c gosahasraphalaṃ prāpya svargaloke mahīyate 03,080.079e dīpyamāno 'gnivan nityaṃ prabhayā bharatarṣabha 03,080.079f*0386_01 tatra snātvā ca rājendra vimalārkasamadyutiḥ 03,080.080a trirātram uṣitas tatra tarpayet pitṛdevatāḥ 03,080.080c prabhāsate yathā somo aśvamedhaṃ ca vindati 03,080.081a varadānaṃ tato gacchet tīrthaṃ bharatasattama 03,080.081c viṣṇor durvāsasā yatra varo datto yudhiṣṭhira 03,080.082a varadāne naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet 03,080.082c tato dvāravatīṃ gacchen niyato niyatāśanaḥ 03,080.082e piṇḍārake naraḥ snātvā labhed bahu suvarṇakam 03,080.083a tasmiṃs tīrthe mahābhāga padmalakṣaṇalakṣitāḥ 03,080.083c adyāpi mudrā dṛśyante tad adbhutam ariṃdama 03,080.084a triśūlāṅkāni padmāni dṛśyante kurunandana 03,080.084c mahādevasya sāṃnidhyaṃ tatraiva bharatarṣabha 03,080.085a sāgarasya ca sindhoś ca saṃgamaṃ prāpya bhārata 03,080.085c tīrthe salilarājasya snātvā prayatamānasaḥ 03,080.086a tarpayitvā pitṝn devān ṛṣīṃś ca bharatarṣabha 03,080.086c prāpnoti vāruṇaṃ lokaṃ dīpyamānaḥ svatejasā 03,080.087a śaṅkukarṇeśvaraṃ devam arcayitvā yudhiṣṭhira 03,080.087c aśvamedhaṃ daśaguṇaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ 03,080.088a pradakṣiṇam upāvṛtya gaccheta bharatarṣabha 03,080.088c tīrthaṃ kuruvaraśreṣṭha triṣu lokeṣu viśrutam 03,080.088e dṛmīti nāmnā vikhyātaṃ sarvapāpapramocanam 03,080.089a yatra brahmādayo devā upāsante maheśvaram 03,080.089c tatra snātvārcayitvā ca rudraṃ devagaṇair vṛtam 03,080.089e janmaprabhṛti pāpāni kṛtāni nudate naraḥ 03,080.090a dṛmī cātra naraśreṣṭha sarvadevair abhiṣṭutā 03,080.090c tatra snātvā naravyāghra hayamedham avāpnuyāt 03,080.091a jitvā yatra mahāprājña viṣṇunā prabhaviṣṇunā 03,080.091c purā śaucaṃ kṛtaṃ rājan hatvā daivatakaṇṭakān 03,080.092a tato gaccheta dharmajña vasor dhārām abhiṣṭutām 03,080.092c gamanād eva tasyāṃ hi hayamedham avāpnuyāt 03,080.093a snātvā kuruvaraśreṣṭha prayatātmā tu mānavaḥ 03,080.093c tarpya devān pitṝṃś caiva viṣṇuloke mahīyate 03,080.094a tīrthaṃ cātra paraṃ puṇyaṃ vasūnāṃ bharatarṣabha 03,080.094c tatra snātvā ca pītvā ca vasūnāṃ saṃmato bhavet 03,080.095a sindhūttamam iti khyātaṃ sarvapāpapraṇāśanam 03,080.095c tatra snātvā naraśreṣṭha labhed bahu suvarṇakam 03,080.096a brahmatuṅgaṃ samāsādya śuciḥ prayatamānasaḥ 03,080.096c brahmalokam avāpnoti sukṛtī virajā naraḥ 03,080.097a kumārikāṇāṃ śakrasya tīrthaṃ siddhaniṣevitam 03,080.097c tatra snātvā naraḥ kṣipraṃ śakralokam avāpnuyāt 03,080.098a reṇukāyāś ca tatraiva tīrthaṃ devaniṣevitam 03,080.098c tatra snātvā bhaved vipro vimalaś candramā yathā 03,080.099a atha pañcanadaṃ gatvā niyato niyatāśanaḥ 03,080.099c pañca yajñān avāpnoti kramaśo ye 'nukīrtitāḥ 03,080.100a tato gaccheta dharmajña bhīmāyāḥ sthānam uttamam 03,080.100c tatra snātvā tu yonyāṃ vai naro bharatasattama 03,080.101a devyāḥ putro bhaved rājaṃs taptakuṇḍalavigrahaḥ 03,080.101c gavāṃ śatasahasrasya phalaṃ caivāpnuyān mahat 03,080.102a girimuñjaṃ samāsādya triṣu lokeṣu viśrutam 03,080.102c pitāmahaṃ namaskṛtya gosahasraphalaṃ labhet 03,080.103a tato gaccheta dharmajña vimalaṃ tīrtham uttamam 03,080.103c adyāpi yatra dṛśyante matsyāḥ sauvarṇarājatāḥ 03,080.104a tatra snātvā naraśreṣṭha vājapeyam avāpnuyāt 03,080.104c sarvapāpaviśuddhātmā gacchec ca paramāṃ gatim 03,080.104d*0387_01 vitastāṃ ca samāsādya saṃtarpya pitṛdevatāḥ 03,080.104d*0387_02 naraḥ phalam avāpnoti vājapeyasya bhārata 03,080.104d*0387_03 kāśmīreṣv eva nāgasya bhavanaṃ takṣakasya ca 03,080.104d*0387_04 vitastākhyam iti khyātaṃ sarvapāpapramocanam 03,080.105a tato gaccheta maladāṃ triṣu lokeṣu viśrutām 03,080.105c paścimāyāṃ tu saṃdhyāyām upaspṛśya yathāvidhi 03,080.106a caruṃ narendra saptārcer yathāśakti nivedayet 03,080.106c pitṝṇām akṣayaṃ dānaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ 03,080.106d*0388_01 ṛṣayaḥ pitaro devā gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ 03,080.106d*0388_02 guhyakāḥ kiṃnarā yakṣāḥ siddhā vidyādharā narāḥ 03,080.106d*0388_03 rākṣasā ditijā rudrā brahmā ca manujādhipa 03,080.106d*0388_04 niyataḥ paramāṃ dīkṣām āsthāyābdasahasrikīm 03,080.106d*0388_05 viṣṇoḥ prasādanaṃ kurvaṃś caruṃ ca śrapayaṃs tathā 03,080.106d*0388_06 saptabhiḥ saptabhiś caiva ṛgbhis tuṣṭāva keśavam 03,080.106d*0388_07 dadāv aṣṭaguṇaiśvaryaṃ teṣāṃ tuṣṭas tu keśavaḥ 03,080.106d*0388_08 yathābhilaṣitān anyān kāmān dattvā mahīpate 03,080.106d*0388_09 tatraivāntardadhe devo vidyud abhreṣu vai yathā 03,080.106d*0388_10 nāmnā saptacaruṃ tena khyātaṃ lokeṣu bhārata 03,080.107a gavāṃ śatasahasreṇa rājasūyaśatena ca 03,080.107c aśvamedhasahasreṇa śreyān saptārciṣaś caruḥ 03,080.108a tato nivṛtto rājendra vastrāpadam athāviśet 03,080.108c abhigamya mahādevam aśvamedhaphalaṃ labhet 03,080.109a maṇimantaṃ samāsādya brahmacārī samāhitaḥ 03,080.109c ekarātroṣito rājann agniṣṭomaphalaṃ labhet 03,080.110a atha gaccheta rājendra devikāṃ lokaviśrutām 03,080.110c prasūtir yatra viprāṇāṃ śrūyate bharatarṣabha 03,080.111a triśūlapāṇeḥ sthānaṃ ca triṣu lokeṣu viśrutam 03,080.111c devikāyāṃ naraḥ snātvā samabhyarcya maheśvaram 03,080.112a yathāśakti caruṃ tatra nivedya bharatarṣabha 03,080.112c sarvakāmasamṛddhasya yajñasya labhate phalam 03,080.113a kāmākhyaṃ tatra rudrasya tīrthaṃ devarṣisevitam 03,080.113c tatra snātvā naraḥ kṣipraṃ siddhim āpnoti bhārata 03,080.114a yajanaṃ yājanaṃ gatvā tathaiva brahmavālukām 03,080.114c puṣpanyāsa upaspṛśya na śocen maraṇaṃ tataḥ 03,080.115a ardhayojanavistārāṃ pañcayojanam āyatām 03,080.115c etāvad devikām āhuḥ puṇyāṃ devarṣisevitām 03,080.116a tato gaccheta dharmajña dīrghasatraṃ yathākramam 03,080.116c yatra brahmādayo devāḥ siddhāś ca paramarṣayaḥ 03,080.116e dīrghasatram upāsante dakṣiṇābhir yatavratāḥ 03,080.117a gamanād eva rājendra dīrghasatram ariṃdama 03,080.117c rājasūyāśvamedhābhyāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 03,080.118a tato vinaśanaṃ gacchen niyato niyatāśanaḥ 03,080.118c gacchaty antarhitā yatra marupṛṣṭhe sarasvatī 03,080.118e camase ca śivodbhede nāgodbhede ca dṛśyate 03,080.119a snātvā ca camasodbhede agniṣṭomaphalaṃ labhet 03,080.119c śivodbhede naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet 03,080.120a nāgodbhede naraḥ snātvā nāgalokam avāpnuyāt 03,080.120c śaśayānaṃ ca rājendra tīrtham āsādya durlabham 03,080.120e śaśarūpapraticchannāḥ puṣkarā yatra bhārata 03,080.121a sarasvatyāṃ mahārāja anu saṃvatsaraṃ hi te 03,080.121c snāyante bharataśreṣṭha vṛttāṃ vai kārttikīṃ sadā 03,080.122a tatra snātvā naravyāghra dyotate śaśivat sadā 03,080.122c gosahasraphalaṃ caiva prāpnuyād bharatarṣabha 03,080.123a kumārakoṭim āsādya niyataḥ kurunandana 03,080.123c tatrābhiṣekaṃ kurvīta pitṛdevārcane rataḥ 03,080.123e gavāmayam avāpnoti kulaṃ caiva samuddharet 03,080.124a tato gaccheta dharmajña rudrakoṭiṃ samāhitaḥ 03,080.124c purā yatra mahārāja ṛṣikoṭiḥ samāhitā 03,080.124e praharṣeṇa ca saṃviṣṭā devadarśanakāṅkṣayā 03,080.125a ahaṃ pūrvam ahaṃ pūrvaṃ drakṣyāmi vṛṣabhadhvajam 03,080.125c evaṃ saṃprasthitā rājann ṛṣayaḥ kila bhārata 03,080.126a tato yogeṣvareṇāpi yogam āsthāya bhūpate 03,080.126c teṣāṃ manyupraṇāśārtham ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām 03,080.127a sṛṣṭā koṭis tu rudrāṇām ṛṣīṇām agrataḥ sthitā 03,080.127c mayā pūrvataraṃ dṛṣṭa iti te menire pṛthak 03,080.128a teṣāṃ tuṣṭo mahādeva ṛṣīṇām ugratejasām 03,080.128c bhaktyā paramayā rājan varaṃ teṣāṃ pradiṣṭavān 03,080.128e adya prabhṛti yuṣmākaṃ dharmavṛddhir bhaviṣyati 03,080.129a tatra snātvā naravyāghra rudrakoṭyāṃ naraḥ śuciḥ 03,080.129c aśvamedham avāpnoti kulaṃ caiva samuddharet 03,080.130a tato gaccheta rājendra saṃgamaṃ lokaviśrutam 03,080.130c sarasvatyā mahāpuṇyam upāsante janārdanam 03,080.131a yatra brahmādayo devā ṛṣayaḥ siddhacāraṇāḥ 03,080.131c abhigacchanti rājendra caitraśuklacaturdaśīm 03,080.132a tatra snātvā naravyāghra vinded bahu suvarṇakam 03,080.132c sarvapāpaviśuddhātmā brahmalokaṃ ca gacchati 03,080.133a ṛṣīṇāṃ yatra satrāṇi samāptāni narādhipa 03,080.133c satrāvasānam āsādya gosahasraphalaṃ labhet 03,081.001 pulastya uvāca 03,081.001a tato gaccheta rājendra kurukṣetram abhiṣṭutam 03,081.001c pāpebhyo vipramucyante tadgatāḥ sarvajantavaḥ 03,081.002a kurukṣetraṃ gamiṣyāmi kurukṣetre vasāmy aham 03,081.002c ya evaṃ satataṃ brūyāt so 'pi pāpaiḥ pramucyate 03,081.002d*0389_01 pāṃsavo 'pi kurukṣetre vāyunā samudīritāḥ 03,081.002d*0389_02 api duṣkṛtakarmāṇaṃ nayanti paramāṃ gatim 03,081.002d*0389_03 dakṣiṇena sarasvatyā dṛṣadvatyuttareṇa ca 03,081.002d*0389_04 ye vasanti kurukṣetre te vasanti triviṣṭape 03,081.003a tatra māsaṃ vased vīra sarasvatyāṃ yudhiṣṭhira 03,081.003c yatra brahmādayo devā ṛṣayaḥ siddhacāraṇāḥ 03,081.004a gandharvāpsaraso yakṣāḥ pannagāś ca mahīpate 03,081.004c brahmakṣetraṃ mahāpuṇyam abhigacchanti bhārata 03,081.005a manasāpy abhikāmasya kurukṣetraṃ yudhiṣṭhira 03,081.005c pāpāni vipraṇaśyanti brahmalokaṃ ca gacchati 03,081.006a gatvā hi śraddhayā yuktaḥ kurukṣetraṃ kurūdvaha 03,081.006c rājasūyāśvamedhābhyāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 03,081.007a tato macakrukaṃ rājan dvārapālaṃ mahābalam 03,081.007c yakṣaṃ samabhivādyaiva gosahasraphalaṃ labhet 03,081.008a tato gaccheta dharmajña viṣṇoḥ sthānam anuttamam 03,081.008c satataṃ nāma rājendra yatra saṃnihito hariḥ 03,081.009a tatra snātvārcayitvā ca trilokaprabhavaṃ harim 03,081.009c aśvamedham avāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati 03,081.010a tataḥ pāriplavaṃ gacchet tīrthaṃ trailokyaviśrutam 03,081.010c agniṣṭomātirātrābhyāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 03,081.011a pṛthivyās tīrtham āsādya gosahasraphalaṃ labhet 03,081.011c tataḥ śālūkinīṃ gatvā tīrthasevī narādhipa 03,081.011e daśāśvamedhike snātvā tad eva labhate phalam 03,081.012a sarpadarvīṃ samāsādya nāgānāṃ tīrtham uttamam 03,081.012c agniṣṭomam avāpnoti nāgalokaṃ ca vindati 03,081.013a tato gaccheta dharmajña dvārapālaṃ tarantukam 03,081.013c tatroṣya rajanīm ekāṃ gosahasraphalaṃ labhet 03,081.014a tataḥ pañcanadaṃ gatvā niyato niyatāśanaḥ 03,081.014c koṭitīrtham upaspṛśya hayamedhaphalaṃ labhet 03,081.014e aśvinos tīrtham āsādya rūpavān abhijāyate 03,081.015a tato gaccheta dharmajña vārāhaṃ tīrtham uttamam 03,081.015c viṣṇur vārāharūpeṇa pūrvaṃ yatra sthito 'bhavat 03,081.015e tatra snātvā naravyāghra agniṣṭomaphalaṃ labhet 03,081.016a tato jayantyā rājendra somatīrthaṃ samāviśet 03,081.016c snātvā phalam avāpnoti rājasūyasya mānavaḥ 03,081.017a ekahaṃse naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet 03,081.017c kṛtaśaucaṃ samāsādya tīrthasevī kurūdvaha 03,081.017e puṇḍarīkam avāpnoti kṛtaśauco bhaven naraḥ 03,081.018a tato muñjavaṭaṃ nāma mahādevasya dhīmataḥ 03,081.018c tatroṣya rajanīm ekāṃ gāṇapatyam avāpnuyāt 03,081.019a tatraiva ca mahārāja yakṣī lokapariśrutā 03,081.019c tāṃ cābhigamya rājendra puṇyāṃl lokān avāpnuyāt 03,081.020a kurukṣetrasya tad dvāraṃ viśrutaṃ bharatarṣabha 03,081.020c pradakṣiṇam upāvṛtya tīrthasevī samāhitaḥ 03,081.021a saṃmite puṣkarāṇāṃ ca snātvārcya pitṛdevatāḥ 03,081.021c jāmadagnyena rāmeṇa āhṛte vai mahātmanā 03,081.021e kṛtakṛtyo bhaved rājann aśvamedhaṃ ca vindati 03,081.022a tato rāmahradān gacchet tīrthasevī narādhipa 03,081.022c yatra rāmeṇa rājendra tarasā dīptatejasā 03,081.022e kṣatram utsādya vīryeṇa hradāḥ pañca niveśitāḥ 03,081.023a pūrayitvā naravyāghra rudhireṇeti naḥ śrutam 03,081.023c pitaras tarpitāḥ sarve tathaiva ca pitāmahāḥ 03,081.023e tatas te pitaraḥ prītā rāmam ūcur mahīpate 03,081.024a rāma rāma mahābhāga prītāḥ sma tava bhārgava 03,081.024c anayā pitṛbhaktyā ca vikrameṇa ca te vibho 03,081.024e varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te kim icchasi mahādyute 03,081.025a evam uktaḥ sa rājendra rāmaḥ praharatāṃ varaḥ 03,081.025c abravīt prāñjalir vākyaṃ pitṝn sa gagane sthitān 03,081.026a bhavanto yadi me prītā yady anugrāhyatā mayi 03,081.026c pitṛprasādād iccheyaṃ tapasāpyāyanaṃ punaḥ 03,081.027a yac ca roṣābhibhūtena kṣatram utsāditaṃ mayā 03,081.027c tataś ca pāpān mucyeyaṃ yuṣmākaṃ tejasā hy aham 03,081.027e hradāś ca tīrthabhūtā me bhaveyur bhuvi viśrutāḥ 03,081.028a etac chrutvā śubhaṃ vākyaṃ rāmasya pitaras tadā 03,081.028c pratyūcuḥ paramaprītā rāmaṃ harṣasamanvitāḥ 03,081.029a tapas te vardhatāṃ bhūyaḥ pitṛbhaktyā viśeṣataḥ 03,081.029c yac ca roṣābhibhūtena kṣatram utsāditaṃ tvayā 03,081.030a tataś ca pāpān muktas tvaṃ karmabhis te ca pātitāḥ 03,081.030c hradāś ca tava tīrthatvaṃ gamiṣyanti na saṃśayaḥ 03,081.031a hradeṣv eteṣu yaḥ snātvā pitṝn saṃtarpayiṣyati 03,081.031c pitaras tasya vai prītā dāsyanti bhuvi durlabham 03,081.031e īpsitaṃ manasaḥ kāmaṃ svargalokaṃ ca śāśvatam 03,081.032a evaṃ dattvā varān rājan rāmasya pitaras tadā 03,081.032c āmantrya bhārgavaṃ prītās tatraivāntardadhus tadā 03,081.033a evaṃ rāmahradāḥ puṇyā bhārgavasya mahātmanaḥ 03,081.033c snātvā hradeṣu rāmasya brahmacārī śubhavrataḥ 03,081.033e rāmam abhyarcya rājendra labhed bahu suvarṇakam 03,081.034a vaṃśamūlakam āsādya tīrthasevī kurūdvaha 03,081.034c svavaṃśam uddhared rājan snātvā vai vaṃśamūlake 03,081.035a kāyaśodhanam āsādya tīrthaṃ bharatasattama 03,081.035c śarīraśuddhiḥ snātasya tasmiṃs tīrthe na saṃśayaḥ 03,081.035e śuddhadehaś ca saṃyāti śubhāṃl lokān anuttamān 03,081.036a tato gaccheta rājendra tīrthaṃ trailokyaviśrutam 03,081.036c lokā yatroddhṛtāḥ pūrvaṃ viṣṇunā prabhaviṣṇunā 03,081.037a lokoddhāraṃ samāsādya tīrthaṃ trailokyaviśrutam 03,081.037c snātvā tīrthavare rājaṃl lokān uddharate svakān 03,081.037e śrītīrthaṃ ca samāsādya vindate śriyam uttamām 03,081.037e*0390_01 **** **** snātvā niyatamānasaḥ 03,081.037e*0390_02 arcayitvā pitṝn devān 03,081.038a kapilātīrtham āsādya brahmacārī samāhitaḥ 03,081.038c tatra snātvārcayitvā ca daivatāni pitṝṃs tathā 03,081.038e kapilānāṃ sahasrasya phalaṃ vindati mānavaḥ 03,081.039a sūryatīrthaṃ samāsādya snātvā niyatamānasaḥ 03,081.039c arcayitvā pitṝn devān upavāsaparāyaṇaḥ 03,081.039e agniṣṭomam avāpnoti sūryalokaṃ ca gacchati 03,081.040a gavāṃbhavanam āsādya tīrthasevī yathākramam 03,081.040c tatrābhiṣekaṃ kurvāṇo gosahasraphalaṃ labhet 03,081.041a śaṅkhinīṃ tatra āsādya tīrthasevī kurūdvaha 03,081.041c devyās tīrthe naraḥ snātvā labhate rūpam uttamam 03,081.042a tato gaccheta rājendra dvārapālam arantukam 03,081.042c tasya tīrthaṃ sarasvatyāṃ yakṣendrasya mahātmanaḥ 03,081.042e tatra snātvā naro rājann agniṣṭomaphalaṃ labhet 03,081.043a tato gaccheta dharmajña brahmāvartaṃ narādhipa 03,081.043c brahmāvarte naraḥ snātvā brahmalokam avāpnuyāt 03,081.044a tato gaccheta dharmajña sutīrthakam anuttamam 03,081.044c yatra saṃnihitā nityaṃ pitaro daivataiḥ saha 03,081.045a tatrābhiṣekaṃ kurvīta pitṛdevārcane rataḥ 03,081.045c aśvamedham avāpnoti pitṛlokaṃ ca gacchati 03,081.046a tato 'mbuvaśyaṃ dharmajña samāsādya yathākramam 03,081.046c kośeśvarasya tīrtheṣu snātvā bharatasattama 03,081.046e sarvavyādhivinirmukto brahmaloke mahīyate 03,081.047a mātṛtīrthaṃ ca tatraiva yatra snātasya bhārata 03,081.047c prajā vivardhate rājann anantāṃ cāśnute śriyam 03,081.048a tataḥ śītavanaṃ gacchen niyato niyatāśanaḥ 03,081.048c tīrthaṃ tatra mahārāja mahad anyatra durlabham 03,081.049a punāti darśanād eva daṇḍenaikaṃ narādhipa 03,081.049c keśān abhyukṣya vai tasmin pūto bhavati bhārata 03,081.050a tīrthaṃ tatra mahārāja śvānalomāpahaṃ smṛtam 03,081.050c yatra viprā naravyāghra vidvāṃsas tīrthatatparāḥ 03,081.050d*0391_01 gatiṃ gacchanti paramāṃ snātvā bharatasattama 03,081.051a śvānalomāpanayane tīrthe bharatasattama 03,081.051c prāṇāyāmair nirharanti śvalomāni dvijottamāḥ 03,081.052a pūtātmānaś ca rājendra prayānti paramāṃ gatim 03,081.052c daśāśvamedhikaṃ caiva tasmiṃs tīrthe mahīpate 03,081.052e tatra snātvā naravyāghra gaccheta paramāṃ gatim 03,081.053a tato gaccheta rājendra mānuṣaṃ lokaviśrutam 03,081.053c yatra kṛṣṇamṛgā rājan vyādhena paripīḍitāḥ 03,081.053e avagāhya tasmin sarasi mānuṣatvam upāgatāḥ 03,081.054a tasmiṃs tīrthe naraḥ snātvā brahmacārī jitendriyaḥ 03,081.054c sarvapāpaviśuddhātmā svargaloke mahīyate 03,081.055a mānuṣasya tu pūrveṇa krośamātre mahīpate 03,081.055c āpagā nāma vikhyātā nadī siddhaniṣevitā 03,081.056a śyāmākabhojanaṃ tatra yaḥ prayacchati mānavaḥ 03,081.056c devān pitṝṃś ca uddiśya tasya dharmaphalaṃ mahat 03,081.056e ekasmin bhojite vipre koṭir bhavati bhojitā 03,081.057a tatra snātvārcayitvā ca daivatāni pitṝṃs tathā 03,081.057c uṣitvā rajanīm ekām agniṣṭomaphalaṃ labhet 03,081.058a tato gaccheta rājendra brahmaṇaḥ sthānam uttamam 03,081.058c brahmodumbaram ity eva prakāśaṃ bhuvi bhārata 03,081.059a tatra saptarṣikuṇḍeṣu snātasya kurupuṃgava 03,081.059c kedāre caiva rājendra kapiṣṭhalamahātmanaḥ 03,081.060a brahmāṇam abhigamyātha śuciḥ prayatamānasaḥ 03,081.060c sarvapāpaviśuddhātmā brahmalokaṃ prapadyate 03,081.061a kapiṣṭhalasya kedāraṃ samāsādya sudurlabham 03,081.061c antardhānam avāpnoti tapasā dagdhakilbiṣaḥ 03,081.062a tato gaccheta rājendra sarakaṃ lokaviśrutam 03,081.062c kṛṣṇapakṣe caturdaśyām abhigamya vṛṣadhvajam 03,081.062e labhate sarvakāmān hi svargalokaṃ ca gacchati 03,081.063a tisraḥ koṭyas tu tīrthānāṃ sarake kurunandana 03,081.063c rudrakoṭis tathā kūpe hradeṣu ca mahīpate 03,081.063e ilāspadaṃ ca tatraiva tīrthaṃ bharatasattama 03,081.064a tatra snātvārcayitvā ca pitṝn devāṃś ca bhārata 03,081.064c na durgatim avāpnoti vājapeyaṃ ca vindati 03,081.065a kiṃdāne ca naraḥ snātvā kiṃjapye ca mahīpate 03,081.065c aprameyam avāpnoti dānaṃ japyaṃ ca bhārata 03,081.066a kalaśyāṃ cāpy upaspṛśya śraddadhāno jitendriyaḥ 03,081.066c agniṣṭomasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 03,081.067a sarakasya tu pūrveṇa nāradasya mahātmanaḥ 03,081.067c tīrthaṃ kuruvaraśreṣṭha anājanmeti viśrutam 03,081.068a tatra tīrthe naraḥ snātvā prāṇāṃś cotsṛjya bhārata 03,081.068c nāradenābhyanujñāto lokān prāpnoti durlabhān 03,081.069a śuklapakṣe daśamyāṃ tu puṇḍarīkaṃ samāviśet 03,081.069c tatra snātvā naro rājan puṇḍarīkaphalaṃ labhet 03,081.070a tatas triviṣṭapaṃ gacchet triṣu lokeṣu viśrutam 03,081.070c tatra vaitaraṇī puṇyā nadī pāpapramocanī 03,081.071a tatra snātvārcayitvā ca śūlapāṇiṃ vṛṣadhvajam 03,081.071c sarvapāpaviśuddhātmā gaccheta paramāṃ gatim 03,081.072a tato gaccheta rājendra phalakīvanam uttamam 03,081.072c yatra devāḥ sadā rājan phalakīvanam āśritāḥ 03,081.072e tapaś caranti vipulaṃ bahuvarṣasahasrakam 03,081.072f*0392_01 tatra snātvā naro rājan sarvayajñaphalaṃ labhet 03,081.073a dṛṣadvatyāṃ naraḥ snātvā tarpayitvā ca devatāḥ 03,081.073c agniṣṭomātirātrābhyāṃ phalaṃ vindati bhārata 03,081.074a tīrthe ca sarvadevānāṃ snātvā bharatasattama 03,081.074c gosahasrasya rājendra phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 03,081.075a pāṇikhāte naraḥ snātvā tarpayitvā ca devatāḥ 03,081.075c rājasūyam avāpnoti ṛṣilokaṃ ca gacchati 03,081.076a tato gaccheta rājendra miśrakaṃ tīrtham uttamam 03,081.076c tatra tīrthāni rājendra miśritāni mahātmanā 03,081.077a vyāsena nṛpaśārdūla dvijārtham iti naḥ śrutam 03,081.077c sarvatīrtheṣu sa snāti miśrake snāti yo naraḥ 03,081.077d*0393_01 sa vai snātvārcayitvā ca miśrake pitṛdevatāḥ 03,081.078a tato vyāsavanaṃ gacchen niyato niyatāśanaḥ 03,081.078c manojave naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet 03,081.079a gatvā madhuvaṭīṃ cāpi devyās tīrthaṃ naraḥ śuciḥ 03,081.079c tatra snātvārcayed devān pitṝṃś ca prayataḥ śuciḥ 03,081.079e sa devyā samanujñāto gosahasraphalaṃ labhet 03,081.080a kauśikyāḥ saṃgame yas tu dṛṣadvatyāś ca bhārata 03,081.080c snāti vai niyatāhāraḥ sarvapāpaiḥ pramucyate 03,081.081a tato vyāsasthalī nāma yatra vyāsena dhīmatā 03,081.081c putraśokābhitaptena dehatyāgārthaniścayaḥ 03,081.082a kṛto devaiś ca rājendra punar utthāpitas tadā 03,081.082c abhigamya sthalīṃ tasya gosahasraphalaṃ labhet 03,081.083a kiṃdattaṃ kūpam āsādya tilaprasthaṃ pradāya ca 03,081.083c gaccheta paramāṃ siddhim ṛṇair muktaḥ kurūdvaha 03,081.083d*0394_01 vedītīrthe naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet 03,081.084a ahaś ca sudinaṃ caiva dve tīrthe ca sudurlabhe 03,081.084c tayoḥ snātvā naravyāghra sūryalokam avāpnuyāt 03,081.085a mṛgadhūmaṃ tato gacchet triṣu lokeṣu viśrutam 03,081.085c tatra gaṅgāhrade snātvā samabhyarcya ca mānavaḥ 03,081.085e śūlapāṇiṃ mahādevam aśvamedhaphalaṃ labhet 03,081.086a devatīrthe naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet 03,081.086c atha vāmanakaṃ gacchet triṣu lokeṣu viśrutam 03,081.087a tatra viṣṇupade snātvā arcayitvā ca vāmanam 03,081.087c sarvapāpaviśuddhātmā viṣṇulokam avāpnuyāt 03,081.088a kulaṃpune naraḥ snātvā punāti svakulaṃ naraḥ 03,081.088c pavanasya hradaṃ gatvā marutāṃ tīrtham uttamam 03,081.088e tatra snātvā naravyāghra vāyuloke mahīyate 03,081.089a amarāṇāṃ hrade snātvā amareṣu narādhipa 03,081.089c amarāṇāṃ prabhāvena svargaloke mahīyate 03,081.089d*0395_01 amaraiḥ saha saṃyāti vimānavaram āsthitaḥ 03,081.090a śālihotrasya rājendra śāliśūrpe yathāvidhi 03,081.090c snātvā naravaraśreṣṭha gosahasraphalaṃ labhet 03,081.091a śrīkuñjaṃ ca sarasvatyāṃ tīrthaṃ bharatasattama 03,081.091c tatra snātvā naro rājann agniṣṭomaphalaṃ labhet 03,081.092a tato naimiṣakuñjaṃ ca samāsādya kurūdvaha 03,081.092c ṛṣayaḥ kila rājendra naimiṣeyās tapodhanāḥ 03,081.092e tīrthayātrāṃ puraskṛtya kurukṣetraṃ gatāḥ purā 03,081.092f*0396_01 tatra tīrthe naraḥ snātvā vājimedhaphalaṃ labhet 03,081.093a tataḥ kuñjaḥ sarasvatyāṃ kṛto bharatasattama 03,081.093c ṛṣīṇām avakāśaḥ syād yathā tuṣṭikaro mahān 03,081.094a tasmin kuñje naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet 03,081.094b*0397_01 tato gaccheta dharmajña kanyātīrtham anuttamam 03,081.094c kanyātīrthe naraḥ snātvā agniṣṭomaphalaṃ labhet 03,081.095a tato gacchen naravyāghra brahmaṇaḥ sthānam uttamam 03,081.095c tatra varṇāvaraḥ snātvā brāhmaṇyaṃ labhate naraḥ 03,081.095e brāhmaṇaś ca viśuddhātmā gaccheta paramāṃ gatim 03,081.096a tato gacchen naraśreṣṭha somatīrtham anuttamam 03,081.096c tatra snātvā naro rājan somalokam avāpnuyāt 03,081.097a saptasārasvataṃ tīrthaṃ tato gacchen narādhipa 03,081.097c yatra maṅkaṇakaḥ siddho maharṣir lokaviśrutaḥ 03,081.098a purā maṅkaṇako rājan kuśāgreṇeti naḥ śrutam 03,081.098c kṣataḥ kila kare rājaṃs tasya śākaraso 'sravat 03,081.099a sa vai śākarasaṃ dṛṣṭvā harṣāviṣṭo mahātapāḥ 03,081.099c pranṛttaḥ kila viprarṣir vismayotphullalocanaḥ 03,081.100a tatas tasmin pranṛtte vai sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca yat 03,081.100c pranṛttam ubhayaṃ vīra tejasā tasya mohitam 03,081.101a brahmādibhiḥ surai rājann ṛṣibhiś ca tapodhanaiḥ 03,081.101c vijñapto vai mahādeva ṛṣer arthe narādhipa 03,081.101e nāyaṃ nṛtyed yathā deva tathā tvaṃ kartum arhasi 03,081.102a tataḥ pranṛttam āsādya harṣāviṣṭena cetasā 03,081.102c surāṇāṃ hitakāmārtham ṛṣiṃ devo 'bhyabhāṣata 03,081.103a aho maharṣe dharmajña kimarthaṃ nṛtyate bhavān 03,081.103c harṣasthānaṃ kimarthaṃ vā tavādya munipuṃgava 03,081.104 ṛṣir uvāca 03,081.104*0398_01 tapasvino dharmapathe sthitasya dvijasattama 03,081.104a kiṃ na paśyasi me deva karāc chākarasaṃ srutam 03,081.104c yaṃ dṛṣṭvāhaṃ pranṛtto vai harṣeṇa mahatānvitaḥ 03,081.105 pulastya uvāca 03,081.105a taṃ prahasyābravīd devo muniṃ rāgeṇa mohitam 03,081.105c ahaṃ vai vismayaṃ vipra na gacchāmīti paśya mām 03,081.106a evam uktvā naraśreṣṭha mahādevena dhīmatā 03,081.106c aṅgulyagreṇa rājendra svāṅguṣṭhas tāḍito 'nagha 03,081.107a tato bhasma kṣatād rājan nirgataṃ himasaṃnibham 03,081.107c tad dṛṣṭvā vrīḍito rājan sa muniḥ pādayor gataḥ 03,081.108a nānyaṃ devam ahaṃ manye rudrāt parataraṃ mahat 03,081.108c surāsurasya jagato gatis tvam asi śūladhṛk 03,081.109a tvayā sṛṣṭam idaṃ viśvaṃ trailokyaṃ sacarācaram 03,081.109c tvām eva bhagavan sarve praviśanti yugakṣaye 03,081.110a devair api na śakyas tvaṃ parijñātuṃ kuto mayā 03,081.110c tvayi sarve ca dṛśyante surā brahmādayo 'nagha 03,081.111a sarvas tvam asi lokānāṃ kartā kārayitā ca ha 03,081.111c tvatprasādāt surāḥ sarve modantīhākutobhayāḥ 03,081.111e evaṃ stutvā mahādevaṃ sa ṛṣiḥ praṇato 'bhavat 03,081.112 ṛṣir uvāca 03,081.112a tvatprasādān mahādeva tapo me na kṣareta vai 03,081.113 pulastya uvāca 03,081.113a tato devaḥ prahṛṣṭātmā brahmarṣim idam abravīt 03,081.113c tapas te vardhatāṃ vipra matprasādāt sahasradhā 03,081.114a āśrame ceha vatsyāmi tvayā sārdhaṃ mahāmune 03,081.114c saptasārasvate snātvā arcayiṣyanti ye tu mām 03,081.115a na teṣāṃ durlabhaṃ kiṃ cid iha loke paratra ca 03,081.115c sārasvataṃ ca te lokaṃ gamiṣyanti na saṃśayaḥ 03,081.115d*0399_01 evam uktvā mahādevas tatraivāntaradhīyata 03,081.116a tatas tv auśanasaṃ gacchet triṣu lokeṣu viśrutam 03,081.116c yatra brahmādayo devā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ 03,081.117a kārttikeyaś ca bhagavāṃs trisaṃdhyaṃ kila bhārata 03,081.117c sāṃnidhyam akarot tatra bhārgavapriyakāmyayā 03,081.118a kapālamocanaṃ tīrthaṃ sarvapāpapramocanam 03,081.118c tatra snātvā naravyāghra sarvapāpaiḥ pramucyate 03,081.119a agnitīrthaṃ tato gacchet tatra snātvā nararṣabha 03,081.119c agnilokam avāpnoti kulaṃ caiva samuddharet 03,081.120a viśvāmitrasya tatraiva tīrthaṃ bharatasattama 03,081.120c tatra snātvā mahārāja brāhmaṇyam abhijāyate 03,081.121a brahmayoniṃ samāsādya śuciḥ prayatamānasaḥ 03,081.121c tatra snātvā naravyāghra brahmalokaṃ prapadyate 03,081.121e punāty āsaptamaṃ caiva kulaṃ nāsty atra saṃśayaḥ 03,081.122a tato gaccheta rājendra tīrthaṃ trailokyaviśrutam 03,081.122c pṛthūdakam iti khyātaṃ kārttikeyasya vai nṛpa 03,081.122d*0400_01 pāpaṃ praṇaśyate tatra snātamātrasya bhārata 03,081.122e tatrābhiṣekaṃ kurvīta pitṛdevārcane rataḥ 03,081.123a ajñānāj jñānato vāpi striyā vā puruṣeṇa vā 03,081.123c yat kiṃ cid aśubhaṃ karma kṛtaṃ mānuṣabuddhinā 03,081.124a tat sarvaṃ naśyate tasya snātamātrasya bhārata 03,081.124c aśvamedhaphalaṃ cāpi svargalokaṃ ca gacchati 03,081.125a puṇyam āhuḥ kurukṣetraṃ kurukṣetrāt sarasvatīm 03,081.125c sarasvatyāś ca tīrthāni tīrthebhyaś ca pṛthūdakam 03,081.126a uttame sarvatīrthānāṃ yas tyajed ātmanas tanum 03,081.126c pṛthūdake japyaparo nainaṃ śvomaraṇaṃ tapet 03,081.127a gītaṃ sanatkumāreṇa vyāsena ca mahātmanā 03,081.127c vede ca niyataṃ rājan abhigacchet pṛthūdakam 03,081.128a pṛthūdakāt puṇyatamaṃ nānyat tīrthaṃ narottama 03,081.128c etan medhyaṃ pavitraṃ ca pāvanaṃ ca na saṃśayaḥ 03,081.129a tatra snātvā divaṃ yānti api pāpakṛto janāḥ 03,081.129c pṛthūdake naraśreṣṭha prāhur evaṃ manīṣiṇaḥ 03,081.130a madhusravaṃ ca tatraiva tīrthaṃ bharatasattama 03,081.130c tatra snātvā naro rājan gosahasraphalaṃ labhet 03,081.131a tato gacchen naraśreṣṭha tīrthaṃ devyā yathākramam 03,081.131c sarasvatyāruṇāyāś ca saṃgamaṃ lokaviśrutam 03,081.132a trirātropoṣitaḥ snātvā mucyate brahmahatyayā 03,081.132c agniṣṭomātirātrābhyāṃ phalaṃ vindati mānavaḥ 03,081.133a āsaptamaṃ kulaṃ caiva punāti bharatarṣabha 03,081.133c avatīrṇaṃ ca tatraiva tīrthaṃ kurukulodvaha 03,081.133e viprāṇām anukampārthaṃ darbhiṇā nirmitaṃ purā 03,081.134a vratopanayanābhyāṃ vā upavāsena vā dvijaḥ 03,081.134c kriyāmantraiś ca saṃyukto brāhmaṇaḥ syān na saṃśayaḥ 03,081.135a kriyāmantravihīno 'pi tatra snātvā nararṣabha 03,081.135c cīrṇavrato bhaved vipro dṛṣṭam etat purātane 03,081.136a samudrāś cāpi catvāraḥ samānītāś ca darbhiṇā 03,081.136c yeṣu snāto naravyāghra na durgatim avāpnuyāt 03,081.136e phalāni gosahasrāṇāṃ caturṇāṃ vindate ca saḥ 03,081.137a tato gaccheta rājendra tīrthaṃ śatasahasrakam 03,081.137c sāhasrakaṃ ca tatraiva dve tīrthe lokaviśrute 03,081.138a ubhayor hi naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet 03,081.138c dānaṃ vāpy upavāso vā sahasraguṇitaṃ bhavet 03,081.139a tato gaccheta rājendra reṇukātīrtham uttamam 03,081.139c tatrābhiṣekaṃ kurvīta pitṛdevārcane rataḥ 03,081.139e sravapāpaviśuddhātmā agniṣṭomaphalaṃ labhet 03,081.140a vimocanam upaspṛśya jitamanyur jitendriyaḥ 03,081.140c pratigrahakṛtair doṣaiḥ sarvaiḥ sa parimucyate 03,081.141a tataḥ pañcavaṭaṃ gatvā brahmacārī jitendriyaḥ 03,081.141c puṇyena mahatā yuktaḥ satāṃ loke mahīyate 03,081.142a yatra yogeśvaraḥ sthāṇuḥ svayam eva vṛṣadhvajaḥ 03,081.142c tam arcayitvā deveśaṃ gamanād eva sidhyati 03,081.143a aujasaṃ varuṇaṃ tīrthaṃ dīpyate svena tejasā 03,081.143c yatra brahmādibhir devair ṛṣibhiś ca tapodhanaiḥ 03,081.143e senāpatyena devānām abhiṣikto guhas tadā 03,081.144a aujasasya tu pūrveṇa kurutīrthaṃ kurūdvaha 03,081.144c kurutīrthe naraḥ snātvā brahmacārī jitendriyaḥ 03,081.144e sarvapāpaviśuddhātmā kurulokaṃ prapadyate 03,081.145a svargadvāraṃ tato gacchen niyato niyatāśanaḥ 03,081.145c svargalokam avāpnoti brahmalokaṃ ca gacchati 03,081.146a tato gacched anarakaṃ tīrthasevī narādhipa 03,081.146c tatra snātvā naro rājan na durgatim avāpnuyāt 03,081.147a tatra brahmā svayaṃ nityaṃ devaiḥ saha mahīpate 03,081.147c anvāsyate naraśreṣṭha nārāyaṇapurogamaiḥ 03,081.148a sāṃnidhyaṃ caiva rājendra rudrapatnyāḥ kurūdvaha 03,081.148c abhigamya ca tāṃ devīṃ na durgatim avāpnuyāt 03,081.149a tatraiva ca mahārāja viśveśvaram umāpatim 03,081.149c abhigamya mahādevaṃ mucyate sarvakilbiṣaiḥ 03,081.150a nārāyaṇaṃ cābhigamya padmanābham ariṃdamam 03,081.150c śobhamāno mahārāja viṣṇulokaṃ prapadyate 03,081.151a tīrthe tu sarvadevānāṃ snātaḥ sa puruṣarṣabha 03,081.151c sarvaduḥkhaiḥ parityakto dyotate śaśivat sadā 03,081.152a tataḥ svastipuraṃ gacchet tīrthasevī narādhipa 03,081.152b*0401_01 pradakṣiṇam upāvṛtya gosahasraphalaṃ labhet 03,081.152c pāvanaṃ tīrtham āsādya tarpayet pitṛdevatāḥ 03,081.152e agniṣṭomasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 03,081.153a gaṅgāhradaś ca tatraiva kūpaś ca bharatarṣabha 03,081.153c tisraḥ koṭyas tu tīrthānāṃ tasmin kūpe mahīpate 03,081.153e tatra snātvā naro rājan svargalokaṃ prapadyate 03,081.154a āpagāyāṃ naraḥ snātvā arcayitvā maheśvaram 03,081.154c gāṇapatyam avāpnoti kulaṃ coddharate svakam 03,081.155a tataḥ sthāṇuvaṭaṃ gacchet triṣu lokeṣu viśrutam 03,081.155c tatra snātvā sthito rātriṃ rudralokam avāpnuyāt 03,081.156a badarīpācanaṃ gacched vasiṣṭhasyāśramaṃ tataḥ 03,081.156c badaraṃ bhakṣayet tatra trirātropoṣito naraḥ 03,081.157a samyag dvādaśa varṣāṇi badarān bhakṣayet tu yaḥ 03,081.157c trirātropoṣitaś caiva bhavet tulyo narādhipa 03,081.158a indramārgaṃ samāsādya tīrthasevī narādhipa 03,081.158c ahorātropavāsena śakraloke mahīyate 03,081.159a ekarātraṃ samāsādya ekarātroṣito naraḥ 03,081.159c niyataḥ satyavādī ca brahmaloke mahīyate 03,081.160a tato gaccheta dharmajña tīrthaṃ trailokyaviśrutam 03,081.160c ādityasyāśramo yatra tejorāśer mahātmanaḥ 03,081.160d*0402_01 tasmiṃs tīrthe naraḥ snātvā sthānaṃ mahad avāpnuyāt 03,081.161a tasmiṃs tīrthe naraḥ snātvā pūjayitvā vibhāvasum 03,081.161c ādityalokaṃ vrajati kulaṃ caiva samuddharet 03,081.162a somatīrthe naraḥ snātvā tīrthasevī kurūdvaha 03,081.162c somalokam avāpnoti naro nāsty atra saṃśayaḥ 03,081.163a tato gaccheta dharmajña dadhīcasya mahātmanaḥ 03,081.163c tīrthaṃ puṇyatamaṃ rājan pāvanaṃ lokaviśrutam 03,081.164a yatra sārasvato rājan so 'ṅgirās tapaso nidhiḥ 03,081.164c tasmiṃs tīrthe naraḥ snātvā vājapeyaphalaṃ labhet 03,081.164e sārasvatīṃ gatiṃ caiva labhate nātra saṃśayaḥ 03,081.165a tataḥ kanyāśramaṃ gacchen niyato brahmacaryavān 03,081.165c trirātropoṣito rājann upavāsaparāyaṇaḥ 03,081.165e labhet kanyāśataṃ divyaṃ brahmalokaṃ ca gacchati 03,081.166a tato gaccheta dharmajña tīrthaṃ saṃnihitīm api 03,081.166c yatra brahmādayo devā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ 03,081.166e māsi māsi samāyānti puṇyena mahatānvitāḥ 03,081.167a saṃnihityām upaspṛśya rāhugraste divākare 03,081.167c aśvamedhaśataṃ tena iṣṭaṃ bhavati śāśvatam 03,081.168a pṛthivyāṃ yāni tīrthāni antarikṣacarāṇi ca 03,081.168c nadyo nadās taḍāgāś ca sarvaprasravaṇāni ca 03,081.169a udapānāś ca vaprāś ca puṇyāny āyatanāni ca 03,081.169b*0403_01 niḥsaṃśayam amāvāsyāṃ sameṣyanti narādhipa 03,081.169b*0404_01 tīrthasaṃnayanād evaṃ saṃnītā bhuvi viśrutā 03,081.169b*0404_02 tatra snātvā ca pītvā ca svargaloke mahīyate 03,081.169b*0404_03 amāvāsyāṃ tu tatraiva rāhugraste divākare 03,081.169b*0404_04 yaḥ śrāddhaṃ kurute martyas tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu 03,081.169b*0404_05 aśvamedhasahasrasya samyag iṣṭasya yat phalam 03,081.169b*0404_06 snāta eva tad āpnoti kṛtvā śrāddhaṃ ca mānavaḥ 03,081.169c māsi māsi samāyānti saṃnihityāṃ na saṃśayaḥ 03,081.170a yat kiṃ cid duṣkṛtaṃ karma striyā vā puruṣasya vā 03,081.170c snātamātrasya tat sarvaṃ naśyate nātra saṃśayaḥ 03,081.170e padmavarṇena yānena brahmalokaṃ sa gacchati 03,081.171a abhivādya tato yakṣaṃ dvārapālam arantukam 03,081.171c koṭirūpam upaspṛśya labhed bahu suvarṇakam 03,081.172a gaṅgāhradaś ca tatraiva tīrthaṃ bharatasattama 03,081.172c tatra snātas tu dharmajña brahmacārī samāhitaḥ 03,081.172e rājasūyāśvamedhābhyāṃ phalaṃ vindati śāśvatam 03,081.173a pṛthivyāṃ naimiṣaṃ puṇyam antarikṣe ca puṣkaram 03,081.173c trayāṇām api lokānāṃ kurukṣetraṃ viśiṣyate 03,081.174a pāṃsavo 'pi kurukṣetre vāyunā samudīritāḥ 03,081.174c api duṣkṛtakarmāṇaṃ nayanti paramāṃ gatim 03,081.175a dakṣiṇena sarasvatyā uttareṇa dṛṣadvatīm 03,081.175c ye vasanti kurukṣetre te vasanti triviṣṭape 03,081.176a kurukṣetraṃ gamiṣyāmi kurukṣetre vasāmy aham 03,081.176c apy ekāṃ vācam utsṛjya sarvapāpaiḥ pramucyate 03,081.177a brahmavedī kurukṣetraṃ puṇyaṃ brahmarṣisevitam 03,081.177c tadāvasanti ye rājan na te śocyāḥ kathaṃ cana 03,081.178a tarantukārantukayor yad antaraṃ; rāmahradānāṃ ca macakrukasya 03,081.178c etat kurukṣetrasamantapañcakaṃ; pitāmahasyottaravedir ucyate 03,082.001 pulastya uvāca 03,082.001a tato gaccheta dharmajña dharmatīrthaṃ purātanam 03,082.001b*0405_01 yatra dharmo mahābhāgas taptavān uttamaṃ tapaḥ 03,082.001b*0405_02 tena tīrthaṃ kṛtaṃ puṇyaṃ svena nāmnā ca cihnitam 03,082.001c tatra snātvā naro rājan dharmaśīlaḥ samāhitaḥ 03,082.001e āsaptamaṃ kulaṃ rājan punīte nātra saṃśayaḥ 03,082.002a tato gaccheta dharmajña kārāpatanam uttamam 03,082.002b*0406_01 kṛcchrena mahatā gatvā tatra snātvā samāhitaḥ 03,082.002c agniṣṭomam avāpnoti munilokaṃ ca gacchati 03,082.003a saugandhikaṃ vanaṃ rājaṃs tato gaccheta mānavaḥ 03,082.003c yatra brahmādayo devā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ 03,082.004a siddhacāraṇagandharvāḥ kiṃnarāḥ samahoragāḥ 03,082.004c tad vanaṃ praviśann eva sarvapāpaiḥ pramucyate 03,082.005a tato hi sā saricchreṣṭhā nadīnām uttamā nadī 03,082.005c plakṣād devī srutā rājan mahāpuṇyā sarasvatī 03,082.006a tatrābhiṣekaṃ kurvīta valmīkān niḥsṛte jale 03,082.006c arcayitvā pitṝn devān aśvamedhaphalaṃ labhet 03,082.007a īśānādhyuṣitaṃ nāma tatra tīrthaṃ sudurlabham 03,082.007c ṣaṭsu śamyānipāteṣu valmīkād iti niścayaḥ 03,082.008a kapilānāṃ sahasraṃ ca vājimedhaṃ ca vindati 03,082.008c tatra snātvā naravyāghra dṛṣṭam etat purātane 03,082.009a sugandhāṃ śatakumbhāṃ ca pañcayajñāṃ ca bhārata 03,082.009c abhigamya naraśreṣṭha svargaloke mahīyate 03,082.010a triśūlakhātaṃ tatraiva tīrtham āsādya bhārata 03,082.010c tatrābhiṣekaṃ kurvīta pitṛdevārcane rataḥ 03,082.010e gāṇapatyaṃ sa labhate dehaṃ tyaktvā na saṃśayaḥ 03,082.011a tato gaccheta rājendra devyāḥ sthānaṃ sudurlabham 03,082.011c śākaṃbharīti vikhyātā triṣu lokeṣu viśrutā 03,082.012a divyaṃ varṣasahasraṃ hi śākena kila suvrata 03,082.012c āhāraṃ sā kṛtavatī māsi māsi narādhipa 03,082.013a ṛṣayo 'bhyāgatās tatra devyā bhaktyā tapodhanāḥ 03,082.013c ātithyaṃ ca kṛtaṃ teṣāṃ śākena kila bhārata 03,082.013e tataḥ śākambharīty eva nāma tasyāḥ pratiṣṭhitam 03,082.014a śākaṃbharīṃ samāsādya brahmacārī samāhitaḥ 03,082.014c trirātram uṣitaḥ śākaṃ bhakṣayen niyataḥ śuciḥ 03,082.015a śākāhārasya yat samyag varṣair dvādaśabhiḥ phalam 03,082.015c tat phalaṃ tasya bhavati devyāś chandena bhārata 03,082.016a tato gacchet suvarṇākṣaṃ triṣu lokeṣu viśrutam 03,082.016c yatra viṣṇuḥ prasādārthaṃ rudram ārādhayat purā 03,082.017a varāṃś ca subahūṃl lebhe daivateṣu sudurlabhān 03,082.017c uktaś ca tripuraghnena parituṣṭena bhārata 03,082.018a api cāsmat priyataro loke kṛṣṇa bhaviṣyasi 03,082.018c tvan mukhaṃ ca jagat kṛtsnaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ 03,082.019a tatrābhigamya rājendra pūjayitvā vṛṣadhvajam 03,082.019c aśvamedham avāpnoti gāṇapatyaṃ ca vindati 03,082.020a dhūmāvatīṃ tato gacchet triratropoṣito naraḥ 03,082.020c manasā prārthitān kāmāṃl labhate nātra saṃśayaḥ 03,082.021a devyās tu dakṣiṇārdhena rathāvarto narādhipa 03,082.021c tatrāroheta dharmajña śraddadhāno jitendriyaḥ 03,082.021e mahādevaprasādād dhi gaccheta paramāṃ gatim 03,082.022a pradakṣiṇam upāvṛtya gaccheta bharatarṣabha 03,082.022c dhārāṃ nāma mahāprājña sarvapāpapraṇāśinīm 03,082.022e tatra snātvā naravyāghra na śocati narādhipa 03,082.023a tato gaccheta dharmajña namaskṛtya mahāgirim 03,082.023b*0407_01 aśītiṃ yojanaśataṃ puṣkaraṃ svargam ucyate 03,082.023b*0407_02 aśītiṃ dharmapṛṣṭhāt tu pravadanti manīṣiṇaḥ 03,082.023b*0407_03 ṣaṣṭiṃ prayāgād rājendra kurukṣetrāt tu dvādaśa 03,082.023b*0407_04 saṃyuktam eva rājendra gaṅgādvāraṃ triviṣṭapam 03,082.023c svargadvāreṇa yat tulyaṃ gaṅgādvāraṃ na saṃśayaḥ 03,082.024a tatrābhiṣekaṃ kurvīta koṭitīrthe samāhitaḥ 03,082.024b*0408_01 koṭitīrthaṃ mahārāja śuciḥ prayatamānasaḥ 03,082.024c puṇḍarīkam avāpnoti kulaṃ caiva samuddharet 03,082.024d*0409_01 uṣyaikāṃ rajanīṃ tatra gosahasraphalaṃ labhet 03,082.025a saptagaṅge trigaṅge ca śakrāvarte ca tarpayan 03,082.025c devān pitṝṃś ca vidhivat puṇyaloke mahīyate 03,082.026a tataḥ kanakhale snātvā trirātropoṣito naraḥ 03,082.026c aśvamedham avāpnoti svargalokaṃ ca gacchati 03,082.027a kapilāvaṭaṃ ca gaccheta tīrthasevī narādhipa 03,082.027c uṣyaikāṃ rajanīṃ tatra gosahasraphalaṃ labhet 03,082.028a nāgarājasya rājendra kapilasya mahātmanāḥ 03,082.028c tīrthaṃ kuruvaraśreṣṭha sarvalokeṣu viśrutam 03,082.029a tatrābhiṣekaṃ kurvīta nāgatīrthe narādhipa 03,082.029c kapilānāṃ sahasrasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 03,082.030a tato lalitikāṃ gacchec chaṃtanos tīrtham uttamam 03,082.030c tatra snātvā naro rājan na durgatim avāpnuyāt 03,082.031a gaṅgāsaṃgamayoś caiva snāti yaḥ saṃgame naraḥ 03,082.031c daśāśvamedhān āpnoti kulaṃ caiva samuddharet 03,082.032a tato gaccheta rājendra sugandhāṃ lokaviśrutām 03,082.032c sarvapāpaviśuddhātmā brahmaloke mahīyate 03,082.033a rudrāvartaṃ tato gacchet tīrthasevī narādhipa 03,082.033b*0410_01 gosahasram avāpnoti kalena * *tottama 03,082.033c tatra snātvā naro rājan svargaloke mahīyate 03,082.034a gaṅgāyāś ca naraśreṣṭha sarasvatyāś ca saṃgame 03,082.034c snāto 'śvamedham āpnoti svargalokaṃ ca gacchati 03,082.035a bhadrakarṇeśvaraṃ gatvā devam arcya yathāvidhi 03,082.035c na durgatim avāpnoti svargalokaṃ ca gacchati 03,082.036a tataḥ kubjāmrakaṃ gacchet tīrthasevī yathākramam 03,082.036c gosahasram avāpnoti svargalokaṃ ca gacchati 03,082.037a arundhatīvaṭaṃ gacchet tīrthasevī narādhipa 03,082.037b*0411_01 tatra snātvā naro rājan svargaloke mahīyate 03,082.037c sāmudrakam upaspṛśya trirātropoṣito naraḥ 03,082.037c*0412_01 **** **** brahmacārī samāhitaḥ 03,082.037c*0412_02 aśvamedham avāpnoti 03,082.037e gosahasraphalaṃ vindet kulaṃ caiva samuddharet 03,082.038a brahmāvartaṃ tato gacched brahmacārī samāhitaḥ 03,082.038c aśvamedham avāpnoti svargalokaṃ ca gacchati 03,082.039a yamunāprabhavaṃ gatvā upaspṛśya ca yāmune 03,082.039c aśvamedhaphalaṃ labdhvā svargaloke mahīyate 03,082.040a darvīsaṃkramaṇaṃ prāpya tīrthaṃ trailokyaviśrutam 03,082.040c aśvamedham avāpnoti svargalokaṃ ca gacchati 03,082.041a sindhoś ca prabhavaṃ gatvā siddhagandharvasevitam 03,082.041c tatroṣya rajanīḥ pañca vindyād bahu suvarṇakam 03,082.042a atha vedīṃ samāsādya naraḥ paramadurgamām 03,082.042c aśvamedham avāpnoti gacchec cauśanasīṃ gatim 03,082.043a ṛṣikulyāṃ samāsādya vāsiṣṭhaṃ caiva bhārata 03,082.043c vāsiṣṭhaṃ samatikramya sarve varṇā dvijātayaḥ 03,082.044a ṛṣikulyāṃ naraḥ snātvā ṛṣilokaṃ prapadyate 03,082.044a*0413_01 **** **** naraḥ snātvā vikalmaṣaḥ 03,082.044a*0413_02 devān pitṝṃś cārcayitvā 03,082.044c yadi tatra vasen māsaṃ śākāhāro narādhipa 03,082.044d*0414_01 dvādaśāhasya yajñasya phalaṃ sa labhate naraḥ 03,082.045a bhṛgutuṅgaṃ samāsādya vājimedhaphalaṃ labhet 03,082.045c gatvā vīrapramokṣaṃ ca sarvapāpaiḥ pramucyate 03,082.046a kṛttikāmaghayoś caiva tīrtham āsādya bhārata 03,082.046c agniṣṭomātirātrābhyāṃ phalaṃ prāpnoti puṇyakṛt 03,082.047a tataḥ saṃdhyāṃ samāsādya vidyātīrtham anuttamam 03,082.047c upaspṛśya ca vidyānāṃ sarvāsāṃ pārago bhavet 03,082.048a mahāśrame vased rātriṃ sarvapāpapramocane 03,082.048c ekakālaṃ nirāhāro lokān āvasate śubhān 03,082.049a ṣaṣṭhakālopavāsena māsam uṣya mahālaye 03,082.049c sarvapāpaviśuddhātmā vindyād bahu suvarṇakam 03,082.049d*0415_01 tīrṇas tārayate jantur daśa pūrvān daśāparān 03,082.049d*0415_02 dṛṣṭvā māheśvaraṃ divyaṃ padaṃ suranamaskṛtam 03,082.049d*0415_03 kṛtārthaḥ sarvakṛtyeṣu na śocen maraṇaṃ naraḥ 03,082.050a atha vetasikāṃ gatvā pitāmahaniṣevitām 03,082.050b*0416_01 daśāparān daśa pūrvān narān uddharate kulam 03,082.050c aśvamedham avāpnoti gacchec cauśanasīṃ gatim 03,082.051a atha sundarikātīrthaṃ prāpya siddhaniṣevitam 03,082.051c rūpasya bhāgī bhavati dṛṣṭam etat purātane 03,082.052a tato vai brāhmaṇīṃ gatvā brahmacārī jitendriyaḥ 03,082.052c padmavarṇena yānena brahmalokaṃ prapadyate 03,082.053a tataś ca naimiṣaṃ gacchet puṇyaṃ siddhaniṣevitam 03,082.053c tatra nityaṃ nivasati brahmā devagaṇair vṛtaḥ 03,082.054a naimiṣaṃ prārthayānasya pāpasyārdhaṃ praṇaśyati 03,082.054c praviṣṭamātras tu naraḥ sarvapāpaiḥ pramucyate 03,082.055a tatra māsaṃ vased dhīro naimiṣe tīrthatatparaḥ 03,082.055c pṛthivyāṃ yāni tīrthāni naimiṣe tāni bhārata 03,082.056a abhiṣekakṛtas tatra niyato niyatāśanaḥ 03,082.056c gavāmayasya yajñasya phalaṃ prāpnoti bhārata 03,082.056e punāty āsaptamaṃ caiva kulaṃ bharatasattama 03,082.057a yas tyajen naimiṣe prāṇān upavāsaparāyaṇaḥ 03,082.057c sa modet svargalokastha evam āhur manīṣiṇaḥ 03,082.057e nityaṃ puṇyaṃ ca medhyaṃ ca naimiṣaṃ nṛpasattama 03,082.058a gaṅgodbhedaṃ samāsādya trirātropoṣito naraḥ 03,082.058c vājapeyam avāpnoti brahmabhūtaś ca jāyate 03,082.059a sarasvatīṃ samāsādya tarpayet pitṛdevatāḥ 03,082.059c sārasvateṣu lokeṣu modate nātra saṃśayaḥ 03,082.060a tataś ca bāhudāṃ gacched brahmacārī samāhitaḥ 03,082.060b*0417_01 tatroṣya rajanīm ekāṃ svargaloke mahīyate 03,082.060c devasatrasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 03,082.061a tataś cīravatīṃ gacchet puṇyāṃ puṇyatamair vṛtām 03,082.061c pitṛdevārcanarato vājapeyam avāpnuyāt 03,082.062a vimalāśokam āsādya virājati yathā śaśī 03,082.062c tatroṣya rajanīm ekāṃ svargaloke mahīyate 03,082.063a gopratāraṃ tato gacchet sarayvās tīrtham uttamam 03,082.063c yatra rāmo gataḥ svargaṃ sabhṛtyabalavāhanaḥ 03,082.064a dehaṃ tyaktvā divaṃ yātas tasya tīrthasya tejasā 03,082.064c rāmasya ca prasādena vyavasāyāc ca bhārata 03,082.065a tasmiṃs tīrthe naraḥ snātvā gopratāre narādhipa 03,082.065c sarvapāpaviśuddhātmā svargaloke mahīyate 03,082.066a rāmatīrthe naraḥ snātvā gomatyāṃ kurunandana 03,082.066c aśvamedham avāpnoti punāti ca kulaṃ naraḥ 03,082.067a śatasāhasrikaṃ tatra tīrthaṃ bharatasattama 03,082.067c tatropasparśanaṃ kṛtvā niyato niyatāśanaḥ 03,082.067e gosahasraphalaṃ puṇyaṃ prāpnoti bharatarṣabha 03,082.068a tato gaccheta rājendra bhartṛsthānam anuttamam 03,082.068b*0418_01 aśvamedhasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 03,082.068c koṭitīrthe naraḥ snātvā arcayitvā guhaṃ nṛpa 03,082.068e gosahasraphalaṃ vindet tejasvī ca bhaven naraḥ 03,082.069a tato vārāṇasīṃ gatvā arcayitvā vṛṣadhvajam 03,082.069c kapilāhrade naraḥ snātvā rājasūyaphalaṃ labhet 03,082.069d*0419_01 avimuktaṃ samāsādya tīrthasevī kurūdvaha 03,082.069d*0419_02 darśanād devadevasya mucyate brahmahatyayā 03,082.069d*0419_03 prāṇān utsṛjya tatraiva mokṣaṃ prāpnoti mānavaḥ 03,082.070a mārkaṇḍeyasya rājendra tīrtham āsādya durlabham 03,082.070b*0420_01 aśvamedham avāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati 03,082.070c gomatīgaṅgayoś caiva saṃgame lokaviśrute 03,082.070e agniṣṭomam avāpnoti kulaṃ caiva samuddharet 03,082.070f*0421_01 vārāṇasyāṃ viśeṣeṇa yatra viśveśvaraḥ śivaḥ 03,082.070f*0421_02 devyā saha mahābāho gaṅgāṃ samavagāhate 03,082.070f*0421_03 tatra māsaṃ vased dhīro brahmacārī samāhitaḥ 03,082.070f*0421_04 yāvajjīvakṛtaṃ pāpaṃ māsenaikena śudhyati 03,082.071a tato gayāṃ samāsādya brahmacārī jitendriyaḥ 03,082.071c aśvamedham avāpnoti gamanād eva bhārata 03,082.072a tatrākṣayavaṭo nāma triṣu lokeṣu viśrutaḥ 03,082.072c pitṝṇāṃ tatra vai dattam akṣayaṃ bhavati prabho 03,082.073a mahānadyām upaspṛśya tarpayet pitṛdevatāḥ 03,082.073c akṣayān prāpnuyāl lokān kulaṃ caiva samuddharet 03,082.074a tato brahmasaro gacched dharmāraṇyopaśobhitam 03,082.074c pauṇḍarīkam avāpnoti prabhātām eva śarvarīm 03,082.075a tasmin sarasi rājendra brahmaṇo yūpa ucchritaḥ 03,082.075c yūpaṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā vājapeyaphalaṃ labhet 03,082.076a tato gaccheta rājendra dhenukāṃ lokaviśrutām 03,082.076c ekarātroṣito rājan prayacchet tiladhenukām 03,082.076e sarvapāpaviśuddhātmā somalokaṃ vrajed dhruvam 03,082.077a tatra cihnaṃ mahārāja adyāpi hi na saṃśayaḥ 03,082.077c kapilā saha vatsena parvate vicaraty uta 03,082.077e savatsāyāḥ padāni sma dṛśyante 'dyāpi bhārata 03,082.078a teṣūpaspṛśya rājendra padeṣu nṛpasattama 03,082.078c yat kiṃ cid aśubhaṃ karma tat praṇaśyati bhārata 03,082.079a tato gṛdhravaṭaṃ gacchet sthānaṃ devasya dhīmataḥ 03,082.079c snāyīta bhasmanā tatra abhigamya vṛṣadhvajam 03,082.080a brāhmaṇena bhavec cīrṇaṃ vrataṃ dvādaśavārṣikam 03,082.080c itareṣāṃ tu varṇānāṃ sarvapāpaṃ praṇaśyati 03,082.081a gaccheta tata udyantaṃ parvataṃ gītanāditam 03,082.081c sāvitraṃ tu padaṃ tatra dṛśyate bharatarṣabha 03,082.082a tatra saṃdhyām upāsīta brāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ 03,082.082c upāstā ca bhavet saṃdhyā tena dvādaśavārṣikī 03,082.083a yonidvāraṃ ca tatraiva viśrutaṃ bharatarṣabha 03,082.083c tatrābhigamya mucyeta puruṣo yonisaṃkarāt 03,082.084a kṛṣṇaśuklāv ubhau pakṣau gayāyāṃ yo vasen naraḥ 03,082.084c punāty āsaptamaṃ rājan kulaṃ nāsty atra saṃśayaḥ 03,082.085a eṣṭavyā bahavaḥ putrā yady eko 'pi gayāṃ vrajet 03,082.085b*0422_01 yāvajjīvakṛtaṃ pāpaṃ māsenaikena śudhyati 03,082.085b*0422_02 tato gayāṃ samāsādya brahmacārī samāhitaḥ 03,082.085c yajeta vāśvamedhena nīlaṃ vā vṛṣam utsṛjet 03,082.086a tataḥ phalguṃ vrajed rājaṃs tīrthasevī narādhipa 03,082.086c aśvamedham avāpnoti siddhiṃ ca mahatīṃ vrajet 03,082.087a tato gaccheta rājendra dharmapṛṣṭhaṃ samāhitaḥ 03,082.087c yatra dharmo mahārāja nityam āste yudhiṣṭhira 03,082.087d*0423_01 tatra kūpodakaṃ pītvā tena snātaḥ śucis tathā 03,082.087d*0423_02 pitṝn devāṃs tu saṃtarpya muktapāpaṃ divaṃ vrajet 03,082.087d*0423_03 mataṅgasyāśramas tatra maharṣer bhāvitātmanaḥ 03,082.087d*0423_04 taṃ praviśyāśramaṃ śrīmac chramaśokavināśanam 03,082.087d*0423_05 gavāmayasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 03,082.087d*0424_01 aṣṭau yasya tu śuklāni lāṅgūlakakudaḥ śiraḥ 03,082.087d*0424_02 uraḥ śiraś ca catvāraḥ sa vṛṣo nīḍa ucyate 03,082.087d*0425_01 gatvā ca tatra dharmātmann aśvamedhaphalaṃ labhet 03,082.087e abhigamya tatas tatra vājimedhaphalaṃ labhet 03,082.088a tato gaccheta rājendra brahmaṇas tīrtham uttamam 03,082.088c tatrārcayitvā rājendra brahmāṇam amitaujasam 03,082.088e rājasūyāśvamedhābhyāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 03,082.089a tato rājagṛhaṃ gacchet tīrthasevī narādhipa 03,082.089c upaspṛśya tapodeṣu kākṣīvān iva modate 03,082.090a yakṣiṇyā naityakaṃ tatra prāśnīta puruṣaḥ śuciḥ 03,082.090c yakṣiṇyās tu prasādena mucyate bhrūṇahatyayā 03,082.091a maṇināgaṃ tato gatvā gosahasraphalaṃ labhet 03,082.091c naityakaṃ bhuñjate yas tu maṇināgasya mānavaḥ 03,082.091d*0426_01 bhuktavāṃs tatra maṇinā tīrthābhigamya mānavaḥ 03,082.092a daṣṭasyāśīviṣeṇāpi na tasya kramate viṣam 03,082.092c tatroṣya rajanīm ekāṃ sarvapāpaiḥ pramucyate 03,082.093a tato gaccheta brahmarṣer gautamasya vanaṃ nṛpa 03,082.093c ahalyāyā hrade snātvā vrajeta paramāṃ gatim 03,082.093e abhigamya śriyaṃ rājan vindate śriyam uttamām 03,082.094a tatrodapāno dharmajña triṣu lokeṣu viśrutaḥ 03,082.094c tatrābhiṣekaṃ kṛtvā tu vājimedham avāpnuyāt 03,082.095a janakasya tu rājarṣeḥ kūpas tridaśapūjitaḥ 03,082.095c tatrābhiṣekaṃ kṛtvā tu viṣṇulokam avāpnuyāt 03,082.096a tato vinaśanaṃ gacchet sarvapāpapramocanam 03,082.096c vājapeyam avāpnoti somalokaṃ ca gacchati 03,082.096d*0427_01 tato vipāśaṃ dharmajña samāviśya tato 'nagha 03,082.096d*0427_02 guhyaloke mahārāja modate nātra saṃśayaḥ 03,082.097a gaṇḍakīṃ tu samāsādya sarvatīrthajalodbhavām 03,082.097c vājapeyam avāpnoti sūryalokaṃ ca gacchati 03,082.098a tato 'dhivaṃśyaṃ dharmajña samāviśya tapovanam 03,082.098c guhyakeṣu mahārāja modate nātra saṃśayaḥ 03,082.099a kampanāṃ tu samāsādya nadīṃ siddhaniṣevitām 03,082.099c puṇḍarīkam avāpnoti sūryalokaṃ ca gacchati 03,082.100a tato viśālām āsādya nadīṃ trailokyaviśrutām 03,082.100c agniṣṭomam avāpnoti svargalokaṃ ca gacchati 03,082.101a atha māheśvarīṃ dhārāṃ samāsādya narādhipa 03,082.101c aśvamedham avāpnoti kulaṃ caiva samuddharet 03,082.102a divaukasāṃ puṣkariṇīṃ samāsādya naraḥ śuciḥ 03,082.102c na durgatim avāpnoti vājapeyaṃ ca vindati 03,082.103a maheśvarapadaṃ gacched brahmacārī samāhitaḥ 03,082.103c maheśvarapade snātvā vājimedhaphalaṃ labhet 03,082.104a tatra koṭis tu tīrthānāṃ viśrutā bharatarṣabha 03,082.104c kūrmarūpeṇa rājendra asureṇa durātmanā 03,082.104e hriyamāṇāhṛtā rājan viṣṇunā prabhaviṣṇunā 03,082.105a tatrābhiṣekaṃ kurvāṇas tīrthakoṭyāṃ yudhiṣṭhira 03,082.105c puṇḍarīkam avāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati 03,082.106a tato gaccheta rājendra sthānaṃ nārāyaṇasya tu 03,082.106c sadā saṃnihito yatra harir vasati bhārata 03,082.106d*0428_01 yatra brahmādayo devā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ 03,082.106d*0428_02 ādityā vasavo rudrā janārdanam upāsate 03,082.106e śālagrāma iti khyāto viṣṇor adbhutakarmaṇaḥ 03,082.107a abhigamya trilokeśaṃ varadaṃ viṣṇum avyayam 03,082.107c aśvamedham avāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati 03,082.108a tatrodapāno dharmajña sarvapāpapramocanaḥ 03,082.108c samudrās tatra catvāraḥ kūpe saṃnihitāḥ sadā 03,082.108e tatropaspṛśya rājendra na durgatim avāpnuyāt 03,082.109a abhigamya mahādevaṃ varadaṃ viṣṇum avyayam 03,082.109c virājati yathā soma ṛṇair mukto yudhiṣṭhira 03,082.110a jātismara upaspṛśya śuciḥ prayatamānasaḥ 03,082.110c jātismaratvaṃ prāpnoti snātvā tatra na saṃśayaḥ 03,082.111a vaṭeśvarapuraṃ gatvā arcayitvā tu keśavam 03,082.111c īpsitāṃl labhate kāmān upavāsān na saṃśayaḥ 03,082.111d*0429_01 tatrāśramo vasiṣṭhasya triṣu lokeṣu viśrutaḥ 03,082.112a tatas tu vāmanaṃ gatvā sarvapāpapramocanam 03,082.112c abhivādya hariṃ devaṃ na durgatim avāpnuyāt 03,082.113a bharatasyāśramaṃ gatvā sarvapāpapramocanam 03,082.113c kauśikīṃ tatra seveta mahāpātakanāśinīm 03,082.113e rājasūyasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 03,082.114a tato gaccheta dharmajña campakāraṇyam uttamam 03,082.114c tatroṣya rajanīm ekāṃ gosahasraphalaṃ labhet 03,082.115a atha jyeṣṭhilam āsādya tīrthaṃ paramasaṃmatam 03,082.115c upoṣya rajanīm ekām agniṣṭomaphalaṃ labhet 03,082.116a tatra viśveśvaraṃ dṛṣṭvā devyā saha mahādyutim 03,082.116c mitrāvaruṇayor lokān āpnoti puruṣarṣabha 03,082.116d*0430_01 trirātropoṣitas tatra agniṣṭomaphalaṃ labhet 03,082.117a kanyāsaṃvedyam āsādya niyato niyatāśanaḥ 03,082.117c manoḥ prajāpater lokān āpnoti bharatarṣabha 03,082.118a kanyāyāṃ ye prayacchanti pānam annaṃ ca bhārata 03,082.118c tad akṣayam iti prāhur ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ 03,082.119a niścīrāṃ ca samāsādya triṣu lokeṣu viśrutām 03,082.119c aśvamedham avāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati 03,082.120a ye tu dānaṃ prayacchanti niścīrāsaṃgame narāḥ 03,082.120c te yānti naraśārdūla brahmalokaṃ na saṃśayaḥ 03,082.121a tatrāśramo vasiṣṭhasya triṣu lokeṣu viśrutaḥ 03,082.121c tatrābhiṣekaṃ kurvāṇo vājapeyam avāpnuyāt 03,082.122a devakūṭaṃ samāsādya brahmarṣigaṇasevitam 03,082.122c aśvamedham avāpnoti kulaṃ caiva samuddharet 03,082.123a tato gaccheta rājendra kauśikasya muner hradam 03,082.123c yatra siddhiṃ parāṃ prāpto viśvāmitro 'tha kauśikaḥ 03,082.124a tatra māsaṃ vased vīra kauśikyāṃ bharatarṣabha 03,082.124c aśvamedhasya yat puṇyaṃ tan māsenādhigacchati 03,082.125a sarvatīrthavare caiva yo vaseta mahāhrade 03,082.125c na durgatim avāpnoti vinded bahu suvarṇakam 03,082.126a kumāram abhigatvā ca vīrāśramanivāsinam 03,082.126c aśvamedham avāpnoti naro nāsty atra saṃśayaḥ 03,082.127a agnidhārāṃ samāsādya triṣu lokeṣu viśrutām 03,082.127c agniṣṭomam avāpnoti na ca svargān nivartate 03,082.128a pitāmahasaro gatvā śailarājapratiṣṭhitam 03,082.128c tatrābhiṣekaṃ kurvāṇo agniṣṭomaphalaṃ labhet 03,082.129a pitāmahasya sarasaḥ prasrutā lokapāvanī 03,082.129c kumāradhārā tatraiva triṣu lokeṣu viśrutā 03,082.130a yatra snātvā kṛtārtho 'smīty ātmānam avagacchati 03,082.130c ṣaṣṭhakālopavāsena mucyate brahmahatyayā 03,082.130d*0431_01 tato gaccheta dharmajña tīrthasevanatatparaḥ 03,082.131a śikharaṃ vai mahādevyā gauryās trailokyaviśrutam 03,082.131c samāruhya naraḥ śrāddhaḥ stanakuṇḍeṣu saṃviśet 03,082.131d*0432_01 stanakuṇḍam upaspṛśya vājapeyaphalaṃ labhet 03,082.132a tatrābhiṣekaṃ kurvāṇaḥ pitṛdevārcane rataḥ 03,082.132c hayamedham avāpnoti śakralokaṃ ca gacchati 03,082.133a tāmrāruṇaṃ samāsādya brahmacārī samāhitaḥ 03,082.133c aśvamedham avāpnoti śakralokaṃ ca gacchati 03,082.134a nandinyāṃ ca samāsādya kūpaṃ tridaśasevitam 03,082.134c naramedhasya yat puṇyaṃ tat prāpnoti kurūdvaha 03,082.134d*0433_01 vājimedhaphalaṃ prāpya śakralokaṃ ca gacchati 03,082.135a kālikāsaṃgame snātvā kauśikyāruṇayor yataḥ 03,082.135c trirātropoṣito vidvān sarvapāpaiḥ pramucyate 03,082.136a urvaśītīrtham āsādya tataḥ somāśramaṃ budhaḥ 03,082.136c kumbhakarṇāśrame snātvā pūjyate bhuvi mānavaḥ 03,082.137a snātvā kokāmukhe puṇye brahmacārī yatavrataḥ 03,082.137c jātismaratvaṃ prāpnoti dṛṣṭam etat purātane 03,082.137d*0434_01 mṛgatuṅgaṃ samāsādya vipāpmā bhavati dvijaḥ 03,082.137d*0434_02 sarvapāpaviśuddhātmā brahmalokaṃ ca gacchati 03,082.138a sakṛn nandāṃ samāsādya kṛtātmā bhavati dvijaḥ 03,082.138c sarvapāpaviśuddhātmā śakralokaṃ ca gacchati 03,082.139a ṛṣabhadvīpam āsādya sevyaṃ krauñcaniṣūdanam 03,082.139c sarasvatyām upaspṛśya vimānastho virājate 03,082.140a auddālakaṃ mahārāja tīrthaṃ muniniṣevitam 03,082.140c tatrābhiṣekaṃ kurvīta sarvapāpaiḥ pramucyate 03,082.141a dharmatīrthaṃ samāsādya puṇyaṃ brahmarṣisevitam 03,082.141c vājapeyam avāpnoti naro nāsty atra saṃśayaḥ 03,082.142a tathā campāṃ samāsādya bhāgīrathyāṃ kṛtodakaḥ 03,082.142c daṇḍārkam abhigamyaiva gosahasraphalaṃ labhet 03,082.143a laveḍikāṃ tato gacchet puṇyāṃ puṇyopasevitām 03,082.143c vājapeyam avāpnoti vimānasthaś ca pūjyate 03,083.001 pulastya uvāca 03,083.001a atha saṃdhyāṃ samāsādya saṃvedyaṃ tīrtham uttamam 03,083.001c upaspṛśya naro vidvān bhaven nāsty atra saṃśayaḥ 03,083.002a rāmasya ca prasādena tīrthaṃ rājan kṛtaṃ purā 03,083.002c tal lohityaṃ samāsādya vindyād bahu suvarṇakam 03,083.003a karatoyāṃ samāsādya trirātropoṣito naraḥ 03,083.003c aśvamedham avāpnoti kṛte paitāmahe vidhau 03,083.004a gaṅgāyās tv atha rājendra sāgarasya ca saṃgame 03,083.004c aśvamedhaṃ daśaguṇaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ 03,083.005a gaṅgāyās tv aparaṃ dvīpaṃ prāpya yaḥ snāti bhārata 03,083.005c trirātropoṣito rājan sarvakāmān avāpnuyāt 03,083.006a tato vaitaraṇīṃ gatvā nadīṃ pāpapramocanīm 03,083.006c virajaṃ tīrtham āsādya virājati yathā śaśī 03,083.006c*0435_01 **** **** trirātropoṣito naraḥ 03,083.006c*0435_02 aśvamedham avāpnoti 03,083.007a prabhavec ca kule puṇye sarvapāpaṃ vyapohati 03,083.007c gosahasraphalaṃ labdhvā punāti ca kulaṃ naraḥ 03,083.008a śoṇasya jyotirathyāś ca saṃgame nivasañ śuciḥ 03,083.008c tarpayitvā pitṝn devān agniṣṭomaphalaṃ labhet 03,083.009a śoṇasya narmadāyāś ca prabhave kurunandana 03,083.009c vaṃśagulma upaspṛśya vājimedhaphalaṃ labhet 03,083.010a ṛṣabhaṃ tīrtham āsādya kośalāyāṃ narādhipa 03,083.010c vājapeyam avāpnoti trirātropoṣito naraḥ 03,083.011a kośalāyāṃ samāsādya kālatīrtha upaspṛśet 03,083.011c vṛśabhaikādaśaphalaṃ labhate nātra saṃśayaḥ 03,083.012a puṣpavatyām upaspṛśya trirātropoṣito naraḥ 03,083.012c gosahasraphalaṃ vindyāt kulaṃ caiva samuddharet 03,083.013a tato badarikātīrthe snātvā prayatamānasaḥ 03,083.013c dīrgham āyur avāpnoti svargalokaṃ ca gacchati 03,083.013d*0436_01 tathā campāṃ samāsādya bhāgīrathyāṃ kṛtodakaḥ 03,083.013d*0436_02 daṇḍākhyam abhigamyaiva gosahasraphalaṃ labhet 03,083.013d*0437_01 lapeṭikāṃ tato gacchet puṇyāṃ puṇyopaśobhitām 03,083.013d*0437_02 vājapeyam avāpnoti devaiḥ sarvaiś ca pūjyate 03,083.014a tato mahendram āsādya jāmadagnyaniṣevitam 03,083.014c rāmatīrthe naraḥ snātvā vājimedhaphalaṃ labhet 03,083.014d*0452_01 vaśiṣṭhaś ca muniśreṣṭho durvāsāś ca mahātapāḥ 03,083.015a mataṅgasya tu kedāras tatraiva kurunandana 03,083.015c tatra snātvā naro rājan gosahasraphalaṃ labhet 03,083.016a śrīparvataṃ samāsādya nadītīra upaspṛśet 03,083.016c aśvamedham avāpnoti svargalokaṃ ca gacchati 03,083.017a śrīparvate mahādevo devyā saha mahādyutiḥ 03,083.017c nyavasat paramaprīto brahmā ca tridaśair vṛtaḥ 03,083.018a tatra devahrade snātvā śuciḥ prayatamānasaḥ 03,083.018c aśvamedham avāpnoti parāṃ siddhiṃ ca gacchati 03,083.019a ṛṣabhaṃ parvataṃ gatvā pāṇḍyeṣu surapūjitam 03,083.019c vājapeyam avāpnoti nākapṛṣṭhe ca modate 03,083.020a tato gaccheta kāverīṃ vṛtām apsarasāṃ gaṇaiḥ 03,083.020c tatra snātvā naro rājan gosahasraphalaṃ labhet 03,083.020d*0438_01 kāveryāḥ saṃgame caiva snātvā daśaguṇo bhavet 03,083.020d*0438_02 setutīrthaṃ samāsādya brahmahatyām apohati 03,083.021a tatas tīre samudrasya kanyātīrtha upaspṛśet 03,083.021c tatropaspṛśya rājendra sarvapāpaiḥ pramucyate 03,083.022a atha gokarṇam āsādya triṣu lokeṣu viśrutam 03,083.022c samudramadhye rājendra sarvalokanamaskṛtam 03,083.023a yatra brahmādayo devā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ 03,083.023c bhūtayakṣapiśācāś ca kiṃnarāḥ samahoragāḥ 03,083.024a siddhacāraṇagandharvā mānuṣāḥ pannagās tathā 03,083.024c saritaḥ sāgarāḥ śailā upāsanta umāpatim 03,083.025a tatreśānaṃ samabhyarcya trirātropoṣito naraḥ 03,083.025c daśāśvamedham āpnoti gāṇapatyaṃ ca vindati 03,083.025e uṣya dvādaśarātraṃ tu kṛtātmā bhavate naraḥ 03,083.026a tata eva tu gāyatryāḥ sthānaṃ trailokyaviśrutam 03,083.026c trirātram uṣitas tatra gosahasraphalaṃ labhet 03,083.027a nidarśanaṃ ca pratyakṣaṃ brāhmaṇānāṃ narādhipa 03,083.027c gāyatrīṃ paṭhate yas tu yonisaṃkarajas tathā 03,083.027e gāthā vā gītikā vāpi tasya saṃpadyate nṛpa 03,083.027f*0439_01 abrāhmaṇasya sāvitrīṃ paṭhatas tu praṇaśyati 03,083.028a saṃvartasya tu viprarṣer vāpīm āsādya durlabhām 03,083.028c rūpasya bhāgī bhavati subhagaś caiva jāyate 03,083.029a tato veṇṇāṃ samāsādya tarpayet pitṛdevatāḥ 03,083.029c mayūrahaṃsasaṃyuktaṃ vimānaṃ labhate naraḥ 03,083.030a tato godāvarīṃ prāpya nityaṃ siddhaniṣevitām 03,083.030c gavāmayam avāpnoti vāsuker lokam āpnuyāt 03,083.031a veṇṇāyāḥ saṃgame snātvā vājapeyaphalaṃ labhet 03,083.031b*0440_01 bāhudāsaṃgame snātvā vājimedhaphalaṃ labhet 03,083.031c varadāsaṃgame snātvā gosahasraphalaṃ labhet 03,083.032a brahmasthānaṃ samāsādya trirātram uṣito naraḥ 03,083.032c gosahasraphalaṃ vindet svargalokaṃ ca gacchati 03,083.033a kuśaplavanam āsādya brahmacārī samāhitaḥ 03,083.033c trirātram uṣitaḥ snātvā aśvamedhaphalaṃ labhet 03,083.034a tato devahrade ramye kṛṣṇaveṇṇājalodbhave 03,083.034c jātimātrahrade caiva tathā kanyāśrame nṛpa 03,083.035a yatra kratuśatair iṣṭvā devarājo divaṃ gataḥ 03,083.035c agniṣṭomaśataṃ vinded gamanād eva bhārata 03,083.036a sarvadevahrade snātvā gosahasraphalaṃ labhet 03,083.036c jātimātrahrade snātvā bhavej jātismaro naraḥ 03,083.037a tato 'vāpya mahāpuṇyāṃ payoṣṇīṃ saritāṃ varām 03,083.037c pitṛdevārcanarato gosahasraphalaṃ labhet 03,083.038a daṇḍakāraṇyam āsādya mahārāja upaspṛśet 03,083.038c gosahasraphalaṃ tatra snātamātrasya bhārata 03,083.039a śarabhaṅgāśramaṃ gatvā śukasya ca mahātmanaḥ 03,083.039c na durgatim avāpnoti punāti ca kulaṃ naraḥ 03,083.040a tataḥ śūrpārakaṃ gacchej jāmadagnyaniṣevitam 03,083.040c rāmatīrthe naraḥ snātvā vindyād bahu suvarṇakam 03,083.041a saptagodāvare snātvā niyato niyatāśanaḥ 03,083.041c mahat puṇyam avāpnoti devalokaṃ ca gacchati 03,083.042a tato devapathaṃ gacchen niyato niyatāśanaḥ 03,083.042c devasatrasya yat puṇyaṃ tad avāpnoti mānavaḥ 03,083.043a tuṅgakāraṇyam āsādya brahmacārī jitendriyaḥ 03,083.043c vedān adhyāpayat tatra ṛṣiḥ sārasvataḥ purā 03,083.044a tatra vedān pranaṣṭāṃs tu muner aṅgirasaḥ sutaḥ 03,083.044c upaviṣṭo maharṣīṇām uttarīyeṣu bhārata 03,083.045a oṃkāreṇa yathānyāyaṃ samyag uccāritena ca 03,083.045c yena yat pūrvam abhyastaṃ tat tasya samupasthitam 03,083.046a ṛṣayas tatra devāś ca varuṇo 'gniḥ prajāpatiḥ 03,083.046c harir nārāyaṇo devo mahādevas tathaiva ca 03,083.047a pitāmahaś ca bhagavān devaiḥ saha mahādyutiḥ 03,083.047c bhṛguṃ niyojayām āsa yājanārthe mahādyutim 03,083.048a tataḥ sa cakre bhagavān ṛṣīṇāṃ vidhivat tadā 03,083.048c sarveṣāṃ punar ādhānaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā 03,083.049a ājyabhāgena vai tatra tarpitās tu yathāvidhi 03,083.049c devās tribhuvaṇaṃ yātā ṛṣayaś ca yathāsukham 03,083.050a tad araṇyaṃ praviṣṭasya tuṅgakaṃ rājasattama 03,083.050c pāpaṃ praṇaśyate sarvaṃ striyo vā puruṣasya vā 03,083.051a tatra māsaṃ vased dhīro niyato niyatāśanaḥ 03,083.051c brahmalokaṃ vrajed rājan punīte ca kulaṃ naraḥ 03,083.052a medhāvikaṃ samāsādya pitṝn devāṃś ca tarpayet 03,083.052a*0441_01 **** **** nadīṃ pāpapramocanīm 03,083.052a*0441_02 tatrābhiṣekaṃ kurvīta 03,083.052a*0442_01 **** **** brahmacārī jitendriyaḥ 03,083.052a*0442_02 brāhmaṇān bhojayitvā tu 03,083.052c agniṣṭomam avāpnoti smṛtiṃ medhāṃ ca vindati 03,083.053a tataḥ kālaṃjaraṃ gatvā parvataṃ lokaviśrutam 03,083.053c tatra devahrade snātvā gosahasraphalaṃ labhet 03,083.054a ātmānaṃ sādhayet tatra girau kālaṃjare nṛpa 03,083.054c svargaloke mahīyeta naro nāsty atra saṃśayaḥ 03,083.055a tato girivaraśreṣṭhe citrakūṭe viśāṃ pate 03,083.055c mandākinīṃ samāsādya nadīṃ pāpapramocanīm 03,083.056a tatrābhiṣekaṃ kurvāṇaḥ pitṛdevārcane rataḥ 03,083.056c aśvamedham avāpnoti gatiṃ ca paramāṃ vrajet 03,083.057a tato gaccheta rājendra bhartṛsthānam anuttamam 03,083.057c yatra devo mahāseno nityaṃ saṃnihito nṛpaḥ 03,083.058a pumāṃs tatra naraśreṣṭha gamanād eva sidhyati 03,083.058c koṭitīrthe naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet 03,083.058d*0443_01 tato gaccheta rājendra tīrthayātrāparo nṛpa 03,083.058d*0444_01 gosahasram avāpnoti phalaṃ caiva supuṣkalam 03,083.059a pradakṣiṇam upāvṛtya jyeṣṭhasthānaṃ vrajen naraḥ 03,083.059c abhigamya mahādevaṃ virājati yathā śaśī 03,083.060a tatra kūpo mahārāja viśruto bharatarṣabha 03,083.060c samudrās tatra catvāro nivasanti yudhiṣṭhira 03,083.061a tatropaspṛśya rājendra kṛtvā cāpi pradakṣiṇam 03,083.061c niyatātmā naraḥ pūto gaccheta paramāṃ gatim 03,083.062a tato gacchet kuruśreṣṭha śṛṅgaverapuraṃ mahat 03,083.062c yatra tīrṇo mahārāja rāmo dāśarathiḥ purā 03,083.062d*0445_01 tasmiṃs tīrthe mahābāho snātvā pāpaiḥ pramucyate 03,083.063a gaṅgāyāṃ tu naraḥ snātvā brahmacārī samāhitaḥ 03,083.063c vidhūtapāpmā bhavati vājapeyaṃ ca vindati 03,083.063d*0446_01 tato muñjavaṭaṃ gacchet sthānaṃ devasya dhīmataḥ 03,083.064a abhigamya mahādevam abhyarcya ca narādhipa 03,083.064c pradakṣiṇam upāvṛtya gāṇapatyam avāpnuyāt 03,083.064d*0447_01 tasmiṃs tīrthe tu jāhnavyāṃ snātvā pāpaiḥ pramucyate 03,083.065a tato gaccheta rājendra prayāgam ṛṣisaṃstutam 03,083.065c yatra brahmādayo devā diśaś ca sadigīśvarāḥ 03,083.066a lokapālāś ca sādhyāś ca nairṛtāḥ pitaras tathā 03,083.066c sanatkumārapramukhās tathaiva paramarṣayaḥ 03,083.067a aṅgiraḥpramukhāś caiva tathā brahmarṣayo 'pare 03,083.067c tathā nāgāḥ suparṇāś ca siddhāś cakracarās tathā 03,083.068a saritaḥ sāgarāś caiva gandharvāpsarasas tathā 03,083.068c hariś ca bhagavān āste prajāpatipuraskṛtaḥ 03,083.069a tatra trīṇy agnikuṇḍāni yeṣāṃ madhye ca jāhnavī 03,083.069c prayāgād abhiniṣkrāntā sarvatīrthapuraskṛtā 03,083.070a tapanasya sutā tatra triṣu lokeṣu viśrutā 03,083.070c yamunā gaṅgayā sārdhaṃ saṃgatā lokapāvanī 03,083.071a gaṅgāyamunayor madhyaṃ pṛthivyā jaghanaṃ smṛtam 03,083.071c prayāgaṃ jaghanasyāntam upastham ṛṣayo viduḥ 03,083.072a prayāgaṃ sapratiṣṭhānaṃ kambalāśvatarau tathā 03,083.072c tīrthaṃ bhogavatī caiva vedī proktā prajāpateḥ 03,083.073a tatra vedāś ca yajñāś ca mūrtimanto yudhiṣṭhira 03,083.073c prajāpatim upāsante ṛṣayaś ca mahāvratāḥ 03,083.073e yajante kratubhir devās tathā cakracarā nṛpa 03,083.074a tataḥ puṇyatamaṃ nāsti triṣu lokeṣu bhārata 03,083.074c prayāgaḥ sarvatīrthebhyaḥ prabhavaty adhikaṃ vibho 03,083.075a śravaṇāt tasya tīrthasya nāmasaṃkīrtanād api 03,083.075c mṛttikālambhanād vāpi naraḥ pāpāt pramucyate 03,083.076a tatrābhiṣekaṃ yaḥ kuryāt saṃgame saṃśitavrataḥ 03,083.076c puṇyaṃ sa phalam āpnoti rājasūyāśvamedhayoḥ 03,083.077a eṣā yajanabhūmir hi devānām api satkṛtā 03,083.077c tatra dattaṃ sūkṣmam api mahad bhavati bhārata 03,083.078a na vedavacanāt tāta na lokavacanād api 03,083.078c matir utkramaṇīyā te prayāgamaraṇaṃ prati 03,083.079a daśa tīrthasahasrāṇi ṣaṣṭikoṭtyas tathāparāḥ 03,083.079c yeṣāṃ sāṃnidhyam atraiva kīrtitaṃ kurunandana 03,083.080a cāturvede ca yat puṇyaṃ satyavādiṣu caiva yat 03,083.080c snāta eva tadāpnoti gaṅgāyamunasaṃgame 03,083.081a tatra bhogavatī nāma vāsukes tīrtham uttamam 03,083.081c tatrābhiṣekaṃ yaḥ kuryāt so 'śvamedham avāpnuyāt 03,083.082a tatra haṃsaprapatanaṃ tīrthaṃ trailokyaviśrutam 03,083.082c daśāśvamedhikaṃ caiva gaṅgāyāṃ kurunandana 03,083.082d@013_0002 viśeṣo vai kanakhale prayāge paramaṃ mahat 03,083.082d@013_0003 yady akāryaśataṃ kṛtvā kṛtaṃ gaṅgāvasecanam 03,083.082d@013_0004 sarvaṃ tat tasya gaṅgāpo dahaty agnir ivendhanam 03,083.082d@013_0005 sarvaṃ kṛtayuge puṇyaṃ tretāyāṃ puṣkaraṃ smṛtam 03,083.082d@013_0006 dvāpare 'pi kurukṣetraṃ gaṅgā kaliyuge smṛtā 03,083.082d@013_0007 puṣkare tu tapas tapyed dānaṃ dadyān mahālaye 03,083.082d@013_0008 malaye tv agnim ārohed bhṛgutuṅge tv anāśanam 03,083.082d@013_0009 puṣkare tu kurukṣetre gaṅgāyāṃ magadheṣu ca 03,083.082d@013_0010 snātvā tārayate jantuḥ sapta saptāvarāṃs tathā 03,083.082d@013_0011 punāti kīrtitā pāpaṃ dṛṣṭā bhadraṃ prayacchati 03,083.082d@013_0012 avagāḍhā ca pītā ca punāty āsaptamaṃ kulam 03,083.082d@013_0013 yāvad asthi manuṣyasya gaṅgāyāḥ spṛśate jalam 03,083.082d@013_0014 tāvat sa puruṣo rājan svargaloke mahīyate 03,083.082d@013_0015 yathā puṇyāni tīrthāni puṇyāny āyatanāni ca 03,083.082d@013_0016 upāsya puṇyaṃ labdhvā ca bhavaty amaralokabhāk 03,083.082d@013_0017 na gaṅgāsadṛśaṃ tīrthaṃ na devaḥ keśavāt paraḥ 03,083.082d@013_0018 brāhmaṇebhyaḥ paraṃ nāsti evam āha pitāmahaḥ 03,083.082d013_0001 kurukṣetrasamā gaṅgā yatratatrāvagāhitā 03,083.083a yatra gaṅgā mahārāja sa deśas tat tapovanam 03,083.083c siddhakṣetraṃ tu taj jñeyaṃ gaṅgātīrasamāśritam 03,083.084a idaṃ satyaṃ dvijātīnāṃ sādhūnām ātmajasya ca 03,083.084c suhṛdāṃ ca japet karṇe śiṣyasyānugatasya ca 03,083.085a idaṃ dharmyam idaṃ puṇyam idaṃ medhyam idaṃ sukham 03,083.085c idaṃ svargyam idaṃ ramyam idaṃ pāvanam uttamam 03,083.086a maharṣīṇām idaṃ guhyaṃ sarvapāpapramocanam 03,083.086c adhītya dvijamadhye ca nirmalatvam avāpnuyāt 03,083.086d*0448_01 śrīmat svargyaṃ tathā puṇyaṃ sapatnaśamanaṃ śivam 03,083.086d*0448_02 medhājananam agryaṃ vai tīrthavaṃśānukīrtanam 03,083.086d*0448_03 aputro labhate putram adhano dhanam āpnuyāt 03,083.086d*0448_04 mahīṃ vijayate rājā vaiśyo dhanam avāpnuyāt 03,083.086d*0448_05 śūdro yathepsitān kāmān brāhmaṇaḥ pāragaḥ paṭhan 03,083.087a yaś cedaṃ śṛṇuyān nityaṃ tīrthapuṇyaṃ sadā śuciḥ 03,083.087c jātīḥ sa smarate bahvīr nākapṛṣṭhe ca modate 03,083.088a gamyāny api ca tīrthāni kīrtitāny agamāni ca 03,083.088c manasā tāni gaccheta sarvatīrthasamīkṣayā 03,083.089a etāni vasubhiḥ sādhyair ādityair marudaśvibhiḥ 03,083.089c ṛṣibhir devakalpaiś ca śritāni sukṛtaiṣibhiḥ 03,083.090a evaṃ tvam api kauravya vidhinānena suvrata 03,083.090c vraja tīrthāni niyataḥ puṇyaṃ puṇyena vardhate 03,083.091a bhāvitaiḥ kāraṇaiḥ pūrvam āstikyāc chrutidarśanāt 03,083.091c prāpyante tāni tīrthāni sadbhiḥ śiṣṭānudarśibhiḥ 03,083.091d*0449_01 sadbhiḥ śāstrārthatattvajñair brāhmaṇaiḥ saha gamyatām 03,083.092a nāvrato nākṛtātmā ca nāśucir na ca taskaraḥ 03,083.092c snāti tīrtheṣu kauravya na ca vakramatir naraḥ 03,083.093a tvayā tu samyagvṛttena nityaṃ dharmārthadarśinā 03,083.093c pitaras tāritās tāta sarve ca prapitāmahāḥ 03,083.094a pitāmahapurogāś ca devāḥ sarṣigaṇā nṛpa 03,083.094c tava dharmeṇa dharmajña nityam evābhitoṣitāḥ 03,083.095a avāpsyasi ca lokān vai vasūnāṃ vāsavopama 03,083.095c kīrtiṃ ca mahatīṃ bhīṣma prāpsyase bhuvi śāśvatīm 03,083.096 nārada uvāca 03,083.096a evam uktvābhyanujñāpya pulastyo bhagavān ṛṣiḥ 03,083.096c prītaḥ prītena manasā tatraivāntaradhīyata 03,083.097a bhīṣmaś ca kuruśārdūla śāstratattvārthadarśivān 03,083.097c pulastyavacanāc caiva pṛthivīm anucakrame 03,083.097d*0450_01 evam eṣā mahābhāgā pratiṣṭhāne pratiṣṭhitā 03,083.097d*0450_02 tīrthayātrā mahāpuṇyā sarvapāpapramocanī 03,083.098a anena vidhinā yas tu pṛthivīṃ saṃcariṣyati 03,083.098c aśvamedhaśatasyāgryaṃ phalaṃ pretya sa bhokṣyate 03,083.099a ataś cāṣṭaguṇaṃ pārtha prāpsyase dharmam uttamam 03,083.099b*0451_01 bhīṣmaḥ kurūṇāṃ pravaro yathā pūrvam avāptavān 03,083.099c netā ca tvam ṛṣīn yasmāt tena te 'ṣṭaguṇaṃ phalam 03,083.100a rakṣogaṇāvakīrṇāni tīrthāny etāni bhārata 03,083.100c na gatir vidyate 'nyasya tvām ṛte kurunandana 03,083.101a idaṃ devarṣicaritaṃ sarvatīrthārthasaṃśritam 03,083.101c yaḥ paṭhet kalyam utthāya sarvapāpaiḥ pramucyate 03,083.102a ṛṣimukhyāḥ sadā yatra vālmīkis tv atha kāśyapaḥ 03,083.102c ātreyas tv atha kauṇḍinyo viśvāmitro 'tha gautamaḥ 03,083.103a asito devalaś caiva mārkaṇḍeyo 'tha gālavaḥ 03,083.103c bharadvājo vasiṣṭhaś ca munir uddālakas tathā 03,083.104a śaunakaḥ saha putreṇa vyāsaś ca japatāṃ varaḥ 03,083.104c durvāsāś ca muniśreṣṭho gālavaś ca mahātapāḥ 03,083.105a ete ṛṣivarāḥ sarve tvatpratīkṣās tapodhanāḥ 03,083.105c ebhiḥ saha mahārāja tīrthāny etāny anuvraja 03,083.106a eṣa vai lomaśo nāma devarṣir amitadyutiḥ 03,083.106c sameṣyati tvayā caiva tena sārdham anuvraja 03,083.107a mayā ca saha dharmajña tīrthāny etāny anuvraja 03,083.107c prāpsyase mahatīṃ kīrtiṃ yathā rājā mahābhiṣaḥ 03,083.108a yathā yayātir dharmātmā yathā rājā purūravāḥ 03,083.108c tathā tvaṃ kuruśārdūla svena dharmeṇa śobhase 03,083.109a yathā bhagīratho rājā yathā rāmaś ca viśrutaḥ 03,083.109c tathā tvaṃ sarvarājabhyo bhrājase raśmivān iva 03,083.110a yathā manur yathekṣvākur yathā pūrur mahāyaśāḥ 03,083.110c yathā vainyo mahātejās tathā tvam api viśrutaḥ 03,083.111a yathā ca vṛtrahā sarvān sapatnān nirdahat purā 03,083.111b*0453_01 trailokyaṃ pālayām āsa devarāḍ vigatajvaraḥ 03,083.111c tathā śatrukṣayaṃ kṛtvā prajās tvaṃ pālayiṣyasi 03,083.112a svadharmavijitām urvīṃ prāpya rājīvalocana 03,083.112c khyātiṃ yāsyasi dharmeṇa kārtavīryārjuno yathā 03,083.113 vaiśaṃpāyana uvāca 03,083.113a evam āśvāsya rājānaṃ nārado bhagavān ṛṣiḥ 03,083.113c anujñāpya mahātmānaṃ tatraivāntaradhīyata 03,083.114a yudhiṣṭhiro 'pi dharmātmā tam evārthaṃ vicintayan 03,083.114c tīrthayātrāśrayaṃ puṇyam ṛṣīṇāṃ pratyavedayat 03,084.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,084.001a bhrātṝṇāṃ matam ājñāya nāradasya ca dhīmataḥ 03,084.001c pitāmahasamaṃ dhaumyaṃ prāha rājā yudhiṣṭhiraḥ 03,084.002a mayā sa puruṣavyāghro jiṣṇuḥ satyaparākramaḥ 03,084.002c astrahetor mahābāhur amitātmā vivāsitaḥ 03,084.003a sa hi vīro 'nuraktaś ca samarthaś ca tapodhana 03,084.003c kṛtī ca bhṛśam apy astre vāsudeva iva prabhuḥ 03,084.004a ahaṃ hy etāv ubhau brahman kṛṣṇāv arinighātinau 03,084.004c abhijānāmi vikrāntau tathā vyāsaḥ pratāpavān 03,084.004e triyugau puṇḍarīkākṣau vāsudevadhanaṃjayau 03,084.005a nārado 'pi tathā veda so 'py aśaṃsat sadā mama 03,084.005c tathāham api jānāmi naranārāyaṇāv ṛṣī 03,084.006a śakto 'yam ity ato matvā mayā saṃpreṣito 'rjunaḥ 03,084.006c indrād anavaraḥ śaktaḥ surasūnuḥ surādhipam 03,084.006e draṣṭum astrāṇi cādātum indrād iti vivāsitaḥ 03,084.007a bhīṣmadroṇāv atirathau kṛpo drauṇiś ca durjayaḥ 03,084.007c dhṛtarāṣṭrasya putreṇa vṛtā yudhi mahābalāḥ 03,084.007e sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve 'strakuśalās tathā 03,084.007f*0454_01 sarve mahārathāḥ khyātāḥ sarve jitapariśramāḥ 03,084.008a yoddhukāmaś ca pārthena satataṃ yo mahābalaḥ 03,084.008c sa ca divyāstravit karṇaḥ sūtaputro mahārathaḥ 03,084.009a so 'śvavegānilabalaḥ śarārcis talanisvanaḥ 03,084.009c rajodhūmo 'strasaṃtāpo dhārtarāṣṭrāniloddhataḥ 03,084.010a nisṛṣṭa iva kālena yugāntajvalano yathā 03,084.010c mama sainyamayaṃ kakṣaṃ pradhakṣyati na saṃśayaḥ 03,084.011a taṃ sa kṛṣṇāniloddhūto divyāstrajalado mahān 03,084.011c śvetavājibalākābhṛd gāṇḍīvendrāyudhojjvalaḥ 03,084.012a satataṃ śaradhārābhiḥ pradīptaṃ karṇapāvakam 03,084.012c udīrṇo 'rjunamegho 'yaṃ śamayiṣyati saṃyuge 03,084.013a sa sākṣād eva sarvāṇi śakrāt parapuraṃjayaḥ 03,084.013c divyāny astrāṇi bībhatsus tattvataḥ pratipatsyate 03,084.014a alaṃ sa teṣāṃ sarveṣām iti me dhīyate matiḥ 03,084.014c nāsti tv atikriyā tasya raṇe 'rīṇāṃ pratikriyā 03,084.015a taṃ vayaṃ pāṇḍavaṃ sarve gṛhītāstraṃ dhanaṃjayam 03,084.015c draṣṭāro na hi bībhatsur bhāram udyamya sīdati 03,084.016a vayaṃ tu tam ṛte vīraṃ vane 'smin dvipadāṃ vara 03,084.016c avadhānaṃ na gacchāmaḥ kāmyake saha kṛṣṇayā 03,084.017a bhavān anyad vanaṃ sādhu bahvannaṃ phalavac chuci 03,084.017c ākhyātu ramaṇīyaṃ ca sevitaṃ puṇyakarmabhiḥ 03,084.018a yatra kaṃ cid vayaṃ kālaṃ vasantaḥ satyavikramam 03,084.018c pratīkṣāmo 'rjunaṃ vīraṃ varṣakāmā ivāmbudam 03,084.019a vividhān āśramān kāṃś cid dvijātibhyaḥ pariśrutān 03,084.019c sarāṃsi saritaś caiva ramaṇīyāṃś ca parvatān 03,084.020a ācakṣva na hi no brahman rocate tam ṛte 'rjunam 03,084.020c vane 'smin kāmyake vāso gacchāmo 'nyāṃ diśaṃ prati 03,085.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,085.001a tān sarvān utsukān dṛṣṭvā pāṇḍavān dīnacetasaḥ 03,085.001c āśvāsayaṃs tadā dhaumyo bṛhaspatisamo 'bravīt 03,085.002a brāhmaṇānumatān puṇyān āśramān bharatarṣabha 03,085.002c diśas tīrthāni śailāṃś ca śṛṇu me gadato nṛpa 03,085.002d*0455_01 yāñ śrutvā gadato rājan viśoko bhavitāsi ha 03,085.002d*0455_02 draupadyā cānayā sārdhaṃ bhrātṛbhiś ca nareśvara 03,085.002d*0455_03 śravaṇāc caiva teṣāṃ tvaṃ puṇyam āpsyasi pāṇḍava 03,085.002d*0455_04 gatvā śataguṇaṃ caiva tebhya eva narottama 03,085.003a pūrvaṃ prācīṃ diśaṃ rājan rājarṣigaṇasevitām 03,085.003c ramyāṃ te kīrtayiṣyāmi yudhiṣṭhira yathāsmṛti 03,085.004a tasyāṃ devarṣijuṣṭāyāṃ naimiṣaṃ nāma bhārata 03,085.004c yatra tīrthāni devānāṃ supuṇyāni pṛthak pṛthak 03,085.005a yatra sā gomatī puṇyā ramyā devarṣisevitā 03,085.005c yajñabhūmiś ca devānāṃ śāmitraṃ ca vivasvataḥ 03,085.006a tasyāṃ girivaraḥ puṇyo gayo rājarṣisatkṛtaḥ 03,085.006c śivaṃ brahmasaro yatra sevitaṃ tridaśarṣibhiḥ 03,085.007a yadarthaṃ puruṣavyāghra kīrtayanti purātanāḥ 03,085.007c eṣṭavyā bahavaḥ putrā yady eko 'pi gayāṃ vrajet 03,085.007d*0456_01 yajeta vāśvamedhena nīlaṃ vā vṛṣam utsṛjet 03,085.007d*0456_02 uttārayati saṃtatyā daśa pūrvān daśāvarān 03,085.008a mahānadī ca tatraiva tathā gayaśiro 'nagha 03,085.008c yatrāsau kīrtyate viprair akṣayyakaraṇo vaṭaḥ 03,085.008e yatra dattaṃ pitṛbhyo 'nnam akṣayyaṃ bhavati prabho 03,085.009a sā ca puṇyajalā yatra phalgunāmā mahānadī 03,085.009c bahumūlaphalā cāpi kauśikī bharatarṣabha 03,085.009e viśvāmitro 'bhyagād yatra brāhmaṇatvaṃ tapodhanaḥ 03,085.010a gaṅgā yatra nadī puṇyā yasyās tīre bhagīrathaḥ 03,085.010c ayajat tāta bahubhiḥ kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ 03,085.011a pāñcāleṣu ca kauravya kathayanty utpalāvatam 03,085.011c viśvāmitro 'yajad yatra śakreṇa saha kauśikaḥ 03,085.011e yatrānuvaṃśaṃ bhagavāñ jāmadagnyas tathā jagau 03,085.012a viśvāmitrasya tāṃ dṛṣṭvā vibhūtim atimānuṣīm 03,085.012c kanyakubje 'pibat somam indreṇa saha kauśikaḥ 03,085.012e tataḥ kṣatrād apākrāmad brāhmaṇo 'smīti cābravīt 03,085.013a pavitram ṛṣibhir juṣṭaṃ puṇyaṃ pāvanam uttamam 03,085.013c gaṅgāyamunayor vīra saṃgamaṃ lokaviśrutam 03,085.014a yatrāyajata bhūtātmā pūrvam eva pitāmahaḥ 03,085.014c prayāgam iti vikhyātaṃ tasmād bharatasattama 03,085.015a agastyasya ca rājendra tatrāśramavaro mahān 03,085.015b*0457_01 tat tathā tāpasāraṇyaṃ tāpasair upaśobhitam 03,085.015c hiraṇyabinduḥ kathito girau kālaṃjare nṛpa 03,085.016a atyanyān parvatān rājan puṇyo girivaraḥ śivaḥ 03,085.016c mahendro nāma kauravya bhārgavasya mahātmanaḥ 03,085.017a ayajad yatra kaunteya pūrvam eva pitāmahaḥ 03,085.017c yatra bhāgīrathī puṇyā sadasyāsīd yudhiṣṭhira 03,085.018a yatrāsau brahmaśāleti puṇyā khyātā viśāṃ pate 03,085.018c dhūtapāpmabhir ākīrṇā puṇyaṃ tasyāś ca darśanam 03,085.019a pavitro maṅgalīyaś ca khyāto loke sanātanaḥ 03,085.019c kedāraś ca mataṅgasya mahān āśrama uttamaḥ 03,085.020a kuṇḍodaḥ parvato ramyo bahumūlaphalodakaḥ 03,085.020c naiṣadhas tṛṣito yatra jalaṃ śarma ca labdhavān 03,085.021a yatra devavanaṃ ramyaṃ tāpasair upaśobhitam 03,085.021c bāhudā ca nadī yatra nandā ca girimūrdhani 03,085.022a tīrthāni saritaḥ śailāḥ puṇyāny āyatanāni ca 03,085.022c prācyāṃ diśi mahārāja kīrtitāni mayā tava 03,085.023a tisṛṣv anyāsu puṇyāni dikṣu tīrthāni me śṛṇu 03,085.023b*0458_01 vistāreṇa yathābuddhi dikṣu tīrthāni me śṛṇu 03,085.023c saritaḥ parvatāṃś caiva puṇyāny āyatanāni ca 03,086.001 dhaumya uvāca 03,086.001a dakṣiṇasyāṃ tu puṇyāni śṛṇu tīrthāni bhārata 03,086.001c vistareṇa yathābuddhi kīrtyamānāni bhārata 03,086.002a yasyām ākhyāyate puṇyā diśi godāvarī nadī 03,086.002c bahvārāmā bahujalā tāpasācaritā śubhā 03,086.003a veṇṇā bhīmarathī cobhe nadyau pāpabhayāpahe 03,086.003c mṛgadvijasamākīrṇe tāpasālayabhūṣite 03,086.004a rājarṣes tatra ca sarin nṛgasya bharatarṣabha 03,086.004c ramyatīrthā bahujalā payoṣṇī dvijasevitā 03,086.005a api cātra mahāyogī mārkaṇḍeyo mahātapāḥ 03,086.005c anuvaṃṣyāṃ jagau gāthāṃ nṛgasya dharaṇīpateḥ 03,086.006a nṛgasya yajamānasya pratyakṣam iti naḥ śrutam 03,086.006c amādyad indraḥ somena dakṣiṇābhir dvijātayaḥ 03,086.006d*0459_01 payoṣṇyāṃ yajamānasya vārāhe tīrtha uttame 03,086.006d*0459_02 uddhṛtaṃ bhūtalasthaṃ vā vāyunā samudīritam 03,086.006d*0459_03 payoṣṇyā harate toyaṃ pāpam āmaraṇāntikam 03,086.006d*0459_04 svargād uttuṅgam amalaṃ viṣāṇaṃ yatra śūlinaḥ 03,086.006d*0459_05 svam ātmavihitaṃ dṛṣṭvā martyaḥ śivapuraṃ vrajet 03,086.006d*0459_06 ekataḥ saritaḥ sarvā gaṅgādyāḥ saliloccayāḥ 03,086.006d*0459_07 payoṣṇī caikataḥ puṇyā tīrthebhyo hi matā mama 03,086.006d*0460_01 marutaḥ pariveṣṭāraḥ sadasyāś ca divaukasaḥ 03,086.007a māṭharasya vanaṃ puṇyaṃ bahumūlaphalaṃ śivam 03,086.007c yūpaś ca bharataśreṣṭha varuṇasrotase girau 03,086.008a praveṇyuttarapārśve tu puṇye kaṇvāśrame tathā 03,086.008c tāpasānām araṇyāni kīrtitāni yathāśruti 03,086.009a vedī śūrpārake tāta jamadagner mahātmanaḥ 03,086.009c ramyā pāṣāṇatīrthā ca puraścandrā ca bhārata 03,086.010a aśokatīrthaṃ martyeṣu kaunteya bahulāśramam 03,086.010c agastyatīrthaṃ pāṇḍyeṣu vāruṇaṃ ca yudhiṣṭhira 03,086.011a kumāryaḥ kathitāḥ puṇyāḥ pāṇḍyeṣv eva nararṣabha 03,086.011c tāmraparṇīṃ tu kaunteya kīrtayiṣyāmi tāṃ śṛṇu 03,086.012a yatra devais tapas taptaṃ mahad icchadbhir āśrame 03,086.012c gokarṇam iti vikhyātaṃ triṣu lokeṣu bhārata 03,086.013a śītatoyo bahujalaḥ puṇyas tāta śivaś ca saḥ 03,086.013c hradaḥ paramaduṣprāpo mānuṣair akṛtātmabhiḥ 03,086.014a tatraiva tṛṇasomāgneḥ saṃpannaphalamūlavān 03,086.014c āśramo 'gastyaśiṣyasya puṇyo devasabhe girau 03,086.015a vaiḍūryaparvatas tatra śrīmān maṇimayaḥ śivaḥ 03,086.015c agastyasyāśramaś caiva bahumūlaphalodakaḥ 03,086.016a surāṣṭreṣv api vakṣyāmi puṇyāny āyatanāni ca 03,086.016c āśramān saritaḥ śailān sarāṃsi ca narādhipa 03,086.017a camasonmajjanaṃ viprās tatrāpi kathayanty uta 03,086.017c prabhāsaṃ codadhau tīrthaṃ tridaśānāṃ yudhiṣṭhira 03,086.018a tatra piṇḍārakaṃ nāma tāpasācaritaṃ śubham 03,086.018c ujjayantaś ca śikharī kṣipraṃ siddhikaro mahān 03,086.019a tatra devarṣivaryeṇa nāradenānukīrtitaḥ 03,086.019c purāṇaḥ śrūyate ślokas taṃ nibodha yudhiṣṭhira 03,086.020a puṇye girau surāṣṭreṣu mṛgapakṣiniṣevite 03,086.020c ujjayante sma taptāṅgo nākapṛṣṭhe mahīyate 03,086.020d*0461_01 eṣa nārāyaṇaḥ śrīmān kṣīrārṇavaniketanaḥ 03,086.020d*0461_02 nāgaparyaṅkam utsṛjya hy āgato mathurāṃ purīm 03,086.021a puṇyā dvāravatī tatra yatrāste madhusūdanaḥ 03,086.021c sākṣād devaḥ purāṇo 'sau sa hi dharmaḥ sanātanaḥ 03,086.022a ye ca vedavido viprā ye cādhyātmavido janāḥ 03,086.022c te vadanti mahātmānaṃ kṛṣṇaṃ dharmaṃ sanātanam 03,086.023a pavitrāṇāṃ hi govindaḥ pavitraṃ param ucyate 03,086.023b*0462_01 maṅgaḷaṃ bhagavān viṣṇur maṅgaḷaṃ madhusūdanaḥ 03,086.023b*0462_02 maṅgaḷaṃ puṇḍarīkākṣo maṅgaḷaṃ garuḍadhvajaḥ 03,086.023c puṇyānām api puṇyo 'sau maṅgalānāṃ ca maṅgalam 03,086.024a trailokyaṃ puṇḍarīkākṣo devadevaḥ sanātanaḥ 03,086.024b*0463_01 avyayātmā mahātmā ca kṣetrajñaḥ parameśvaraḥ 03,086.024c āste harir acintyātmā tatraiva madhusūdanaḥ 03,087.001 dhaumya uvāca 03,087.001a avantiṣu pratīcyāṃ vai kīrtayiṣyāmi te diśi 03,087.001c yāni tatra pavitrāṇi puṇyāny āyatanāni ca 03,087.002a priyaṅgvāmravanopetā vānīravanamālinī 03,087.002c pratyaksrotā nadī puṇyā narmadā tatra bhārata 03,087.002d*0464_01 trailokye yāni tīrthāni puṇyāny āyatanāni ca 03,087.002d*0464_02 saridvanāni śailendrā devāś ca sapitāmahāḥ 03,087.002d*0464_03 narmadāyāṃ kuruśreṣṭha saha siddharṣicāraṇaiḥ 03,087.002d*0464_04 snātum āyānti puṇyaughaiḥ sadā vāriṣu bhārata 03,087.003a niketaḥ khyāyate puṇyo yatra viśravaso muneḥ 03,087.003c jajñe dhanapatir yatra kubero naravāhanaḥ 03,087.004a vaiḍūryaśikharo nāma puṇyo girivaraḥ śubhaḥ 03,087.004c divyapuṣpaphalās tatra pādapā haritacchadāḥ 03,087.005a tasya śailasya śikhare saras tatra ca dhīmataḥ 03,087.005c praphullanalinaṃ rājan devagandharvasevitam 03,087.006a bahvāścaryaṃ mahārāja dṛśyate tatra parvate 03,087.006c puṇye svargopame divye nityaṃ devarṣisevite 03,087.007a hradinī puṇyatīrthā ca rājarṣes tatra vai sarit 03,087.007c viśvāmitranadī pārā puṇyā parapuraṃjaya 03,087.008a yasyās tīre satāṃ madhye yayātir nahuṣātmajaḥ 03,087.008c papāta sa punar lokāṃl lebhe dharmān sanātanān 03,087.009a tatra puṇyahradas tāta mainākaś caiva parvataḥ 03,087.009c bahumūlaphalo vīra asito nāma parvataḥ 03,087.010a āśramaḥ kakṣasenasya puṇyas tatra yudhiṣṭhira 03,087.010c cyavanasyāśramaś caiva khyātaḥ sarvatra pāṇḍava 03,087.010e tatrālpenaiva sidhyanti mānavās tapasā vibho 03,087.011a jambūmārgo mahārāja ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām 03,087.011c āśramaḥ śāmyatāṃ śreṣṭha mṛgadvijagaṇāyutaḥ 03,087.012a tataḥ puṇyatamā rājan satataṃ tāpasāyutā 03,087.012c ketumālā ca medhyā ca gaṅgāraṇyaṃ ca bhūmipa 03,087.012e khyātaṃ ca saindhavāraṇyaṃ puṇyaṃ dvijaniṣevitam 03,087.013a pitāmahasaraḥ puṇyaṃ puṣkaraṃ nāma bhārata 03,087.013c vaikhānasānāṃ siddhānām ṛṣīṇām āśramaḥ priyaḥ 03,087.014a apy atra saṃstavārthāya prajāpatir atho jagau 03,087.014c puṣkareṣu kuruśreṣṭha gāthāṃ sukṛtināṃ vara 03,087.015a manasāpy abhikāmasya puṣkarāṇi manasvinaḥ 03,087.015c pāpāṇi vipraṇaśyanti nākapṛṣṭhe ca modate 03,088.001 dhaumya uvāca 03,088.001a udīcyāṃ rājaśārdūla diśi puṇyāni yāni vai 03,088.001c tāni te kīrtayiṣyāmi puṇyāny āyatanāni ca 03,088.001d*0465_01 śṛṇuṣvāvahito bhūtvā mama mantrayataḥ prabho 03,088.001d*0465_02 kathāpratigraho vīra śraddhāṃ janayate śubhām 03,088.002a sarasvatī puṇyavahā hradinī vanamālinī 03,088.002c samudragā mahāvegā yamunā yatra pāṇḍava 03,088.003a tatra puṇyatamaṃ tīrthaṃ plakṣāvataraṇaṃ śivam 03,088.003c yatra sārasvatair iṣṭvā gacchanty avabhṛthaṃ dvijāḥ 03,088.004a puṇyaṃ cākhyāyate divyaṃ śivam agniśiro 'nagha 03,088.004c sahadevo 'yajad yatra śamyākṣepeṇa bhārata 03,088.005a etasminn eva cārtheyam indragītā yudhiṣṭhira 03,088.005c gāthā carati loke 'smin gīyamānā dvijātibhiḥ 03,088.006a agnayaḥ sahadevena ye citā yamunām anu 03,088.006c śataṃ śatasahasrāṇi sahasraśatadakṣiṇāḥ 03,088.007a tatraiva bharato rājā cakravartī mahāyaśāḥ 03,088.007c viṃśatiṃ sapta cāṣṭau ca hayamedhān upāharat 03,088.008a kāmakṛd yo dvijātīnāṃ śrutas tāta mayā purā 03,088.008c atyantam āśramaḥ puṇyaḥ sarakas tasya viśrutaḥ 03,088.009a sarasvatī nadī sadbhiḥ satataṃ pārtha pūjitā 03,088.009c vālakhilyair mahārāja yatreṣṭam ṛṣibhiḥ purā 03,088.010a dṛṣadvatī puṇyatamā tatra khyātā yudhiṣṭhira 03,088.010b*0466_01 nyagrodhākhyas tu puṇyākhyaḥ pāñcālyo dvipadāṃ vara 03,088.010b*0466_02 dālbhyaghoṣaś ca dālbhyaś ca dharaṇīstho mahātmanaḥ 03,088.010b*0466_03 kaunteyānantayaśasaḥ suvratasyāmitaujasaḥ 03,088.010b*0466_04 āśramaḥ khyāyate puṇyas triṣu lokeṣu viśrutaḥ 03,088.010c tatra vaivarṇyavarṇau ca supuṇyau manujādhipa 03,088.011a vedajñau vedaviditau vidyāvedavidāv ubhau 03,088.011c yajantau kratubhir nityaṃ puṇyair bharatasattama 03,088.012a sametya bahuśo devāḥ sendrāḥ savaruṇāḥ purā 03,088.012c viśākhayūpe 'tapyanta tasmāt puṇyatamaḥ sa vai 03,088.013a ṛṣir mahān mahābhāgo jamadagnir mahāyaśāḥ 03,088.013c palāśakeṣu puṇyeṣu ramyeṣv ayajatābhibhūḥ 03,088.014a yatra sarvāḥ saricchreṣṭhāḥ sākṣāt tam ṛṣisattamam 03,088.014c svaṃ svaṃ toyam upādāya parivāryopatasthire 03,088.015a api cātra mahārāja svayaṃ viśvāvasur jagau 03,088.015c imaṃ ślokaṃ tadā vīra prekṣya vīryaṃ mahātmanaḥ 03,088.016a yajamānasya vai devāñ jamadagner mahātmanaḥ 03,088.016c āgamya saritaḥ sarvā madhunā samatarpayan 03,088.017a gandharvayakṣarakṣobhir apsarobhiś ca śobhitam 03,088.017c kirātakiṃnarāvāsaṃ śailaṃ śikhariṇāṃ varam 03,088.018a bibheda tarasā gaṅgā gaṅgādvāre yudhiṣṭhira 03,088.018c puṇyaṃ tat khyāyate rājan brahmarṣigaṇasevitam 03,088.019a sanatkumāraḥ kauravya puṇyaṃ kanakhalaṃ tathā 03,088.019c parvataś ca purur nāma yatra jātaḥ purūravāḥ 03,088.020a bhṛgur yatra tapas tepe maharṣigaṇasevitaḥ 03,088.020c sa rājann āśramaḥ khyāto bhṛgutuṅgo mahāgiriḥ 03,088.021a yac ca bhūtaṃ bhaviṣyac ca bhavac ca puruṣarṣabha 03,088.021c nārāyaṇaḥ prabhur viṣṇuḥ śāśvataḥ puruṣottamaḥ 03,088.022a tasyātiyaśasaḥ puṇyāṃ viśālāṃ badarīm anu 03,088.022c āśramaḥ khyāyate puṇyas triṣu lokeṣu viśrutaḥ 03,088.023a uṣṇatoyavahā gaṅga śītatoyavahāparā 03,088.023c suvarṇasikatā rājan viśālāṃ badarīm anu 03,088.024a ṛṣayo yatra devāś ca mahābhāgā mahaujasaḥ 03,088.024c prāpya nityaṃ namasyanti devaṃ nārāyaṇaṃ vibhum 03,088.025a yatra nārāyaṇo devaḥ paramātmā sanātanaḥ 03,088.025c tatra kṛtsnaṃ jagat pārtha tīrthāny āyatanāni ca 03,088.026a tat puṇyaṃ tat paraṃ brahma tat tīrthaṃ tat tapovanam 03,088.026b*0467_01 tat paraṃ paramaṃ devaṃ bhūtānām īśvareśvaram 03,088.026b*0467_02 śāśvataṃ paramaṃ caiva dhātāraṃ paramaṃ padam 03,088.026b*0467_03 yaṃ viditvā na śocanti vidvāṃsaḥ śāstradṛṣṭayaḥ 03,088.026c tatra devarṣayaḥ siddhāḥ sarve caiva tapodhanāḥ 03,088.027a ādidevo mahāyogī yatrāste madhusūdanaḥ 03,088.027c puṇyānām api tat puṇyaṃ tatra te saṃśayo 'stu mā 03,088.028a etāni rājan puṇyāni pṛthivyāṃ pṛthivīpate 03,088.028c kīrtitāni naraśreṣṭha tīrthāny āyatanāni ca 03,088.029a etāni vasubhiḥ sādhyair ādityair marudaśvibhiḥ 03,088.029c ṛṣibhir brahmakalpaiś ca sevitāni mahātmabhiḥ 03,088.030a caran etāni kaunteya sahito brāhmaṇarṣabhaiḥ 03,088.030c bhrātṛbhiś ca mahābhāgair utkaṇṭhāṃ vijahiṣyasi 03,089.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,089.001a evaṃ saṃbhāṣamāṇe tu dhaumye kauravanandana 03,089.001c lomaśaḥ sumahātejā ṛṣis tatrājagāma ha 03,089.002a taṃ pāṇḍavāgrajo rājā sagaṇo brāhmaṇāś ca te 03,089.002c udatiṣṭhan mahābhāgaṃ divi śakram ivāmarāḥ 03,089.003a tam abhyarcya yathānyāyaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 03,089.003c papracchāgamane hetum aṭane ca prayojanam 03,089.004a sa pṛṣṭaḥ pāṇḍuputreṇa prīyamāṇo mahāmanāḥ 03,089.004c uvāca ślakṣṇayā vācā harṣayann iva pāṇḍavān 03,089.005a saṃcarann asmi kaunteya sarvalokān yadṛcchayā 03,089.005c gataḥ śakrasya sadanaṃ tatrāpaśyaṃ sureśvaram 03,089.006a tava ca bhrātaraṃ vīram apaśyaṃ savyasācinam 03,089.006c śakrasyārdhāsanagataṃ tatra me vismayo mahān 03,089.006e āsīt puruṣaśārdūla dṛṣṭvā pārthaṃ tathāgatam 03,089.007a āha māṃ tatra deveśo gaccha pāṇḍusutān iti 03,089.007c so 'ham abhyāgataḥ kṣipraṃ didṛkṣus tvāṃ sahānujam 03,089.008a vacanāt puruhūtasya pārthasya ca mahātmanaḥ 03,089.008c ākhyāsye te priyaṃ tāta mahat pāṇḍavanandana 03,089.009a bhrātṛbhiḥ sahito rājan kṛṣṇayā caiva tac chṛṇu 03,089.009c yat tvayokto mahābāhur astrārthaṃ pāṇḍavarṣabha 03,089.010a tad astram āptaṃ pārthena rudrād apratimaṃ mahat 03,089.010c yat tad brahmaśiro nāma tapasā rudram āgatam 03,089.011a amṛtād utthitaṃ raudraṃ tal labdhaṃ savyasācinā 03,089.011c tat samantraṃ sasaṃhāraṃ saprāyaścittamaṅgalam 03,089.012a vajraṃ cānyāni cāstrāṇi daṇḍādīni yudhiṣṭhira 03,089.012c yamāt kuberād varuṇād indrāc ca kurunandana 03,089.012e astrāṇy adhītavān pārtho divyāny amitavikramaḥ 03,089.013a viśvāvasoś ca tanayād gītaṃ nṛttaṃ ca sāma ca 03,089.013c vāditraṃ ca yathānyāyaṃ pratyavindad yathāvidhi 03,089.014a evaṃ kṛtāstraḥ kaunteyo gāndharvaṃ vedam āptavān 03,089.014c sukhaṃ vasati bībhatsur anujasyānujas tava 03,089.015a yadarthaṃ māṃ suraśreṣṭha idaṃ vacanam abravīt 03,089.015c tac ca te kathayiṣyāmi yudhiṣṭhira nibodha me 03,089.016a bhavān manuṣyalokāya gamiṣyati na saṃśayaḥ 03,089.016c brūyād yudhiṣṭhiraṃ tatra vacanān me dvijottama 03,089.017a āgamiṣyati te bhrātā kṛtāstraḥ kṣipram arjunaḥ 03,089.017c surakāryaṃ mahat kṛtvā yad āśakyaṃ divaukasaiḥ 03,089.018a tapasā tu tvam ātmānaṃ bhrātṛbhiḥ saha yojaya 03,089.018c tapaso hi paraṃ nāsti tapasā vindate mahat 03,089.019a ahaṃ ca karṇaṃ jānāmi yathāvad bharatarṣabha 03,089.019b*0468_01 satyasaṃdhaṃ mahotsāhaṃ mahāvīryaṃ mahābalam 03,089.019b*0468_02 mahāhaveṣv apratimaṃ mahāyuddhaviśāradam 03,089.019b*0468_03 mahādhanurdharaṃ vīraṃ mahāstraṃ varavarṇinam 03,089.019b*0468_04 maheśvarasutaprakhyam ādityatanayaṃ prabhum 03,089.019b*0468_05 tathā jñānagatiṃ skandhaṃ sahajolbaṇapauruṣam 03,089.019c na sa pārthasya saṃgrāme kalām arhati ṣoḍaśīm 03,089.020a yac cāpi te bhayaṃ tasmān manasistham ariṃdama 03,089.020c tac cāpy apahariṣyāmi savyasācāv ihāgate 03,089.021a yac ca te mānasaṃ vīra tīrthayātrām imāṃ prati 03,089.021c tac ca te lomaśaḥ sarvaṃ kathayiṣyaty asaṃśayam 03,089.022a yac ca kiṃ cit tapoyuktaṃ phalaṃ tīrtheṣu bhārata 03,089.022c maharṣir eṣa yad brūyāt tac chraddheyam ananyathā 03,090.001 lomaśa uvāca 03,090.001a dhanaṃjayena cāpy uktaṃ yat tac chṛṇu yudhiṣṭhira 03,090.001c yudhiṣṭhiraṃ bhrātaraṃ me yojayer dharmyayā śriyā 03,090.002a tvaṃ hi dharmān parān vettha tapāṃsi ca tapodhana 03,090.002c śrīmatāṃ cāpi jānāsi rājñāṃ dharmaṃ sanātanam 03,090.003a sa bhavān yat paraṃ veda pāvanaṃ puruṣān prati 03,090.003c tena saṃyojayethās tvaṃ tīrthapuṇyena pāṇḍavam 03,090.004a yathā tīrthāni gaccheta gāś ca dadyāt sa pārthivaḥ 03,090.004c tathā sarvātmanā kāryam iti māṃ vijayo 'bravīt 03,090.005a bhavatā cānugupto 'sau caret tīrthāni sarvaśaḥ 03,090.005c rakṣobhyo rakṣitavyaś ca durgeṣu viṣameṣu ca 03,090.006a dadhīca iva devendraṃ yathā cāpy aṅgirā ravim 03,090.006c tathā rakṣasva kaunteyaṃ rākṣasebhyo dvijottama 03,090.007a yātudhānā hi bahavo rākṣasāḥ parvatopamāḥ 03,090.007c tvayābhiguptān kaunteyān nātivarteyur antikāt 03,090.008a so 'ham indrasya vacanān niyogād arjunasya ca 03,090.008b*0469_01 āgatas tvāṃ mahābāho kuru puṇyaṃ yudhiṣṭhira 03,090.008c rakṣamāṇo bhayebhyas tvāṃ cariṣyāmi tvayā saha 03,090.009a dvis tīrthāni mayā pūrvaṃ dṛṣṭāni kurunandana 03,090.009c idaṃ tṛtīyaṃ drakṣyāmi tāny eva bhavatā saha 03,090.010a iyaṃ rājarṣibhir yātā puṇyakṛdbhir yudhiṣṭhira 03,090.010c manvādibhir mahārāja tīrthayātrā bhayāpahā 03,090.011a nānṛjur nākṛtātmā ca nāvaidyo na ca pāpakṛt 03,090.011c snāti tīrtheṣu kauravya na ca vakramatir naraḥ 03,090.012a tvaṃ tu dharmamatir nityaṃ dharmajñaḥ satyasaṃgaraḥ 03,090.012c vimuktaḥ sarvapāpebhyo bhūya eva bhaviṣyasi 03,090.013a yathā bhagīratho rājā rājānaś ca gayādayaḥ 03,090.013c yathā yayātiḥ kaunteya tathā tvam api pāṇḍava 03,090.014 yudhiṣṭhira uvāca 03,090.014a na harṣāt saṃprapaśyāmi vākyasyāsyottaraṃ kva cit 03,090.014c smared dhi devarājo yaṃ kiṃ nāmābhyadhikaṃ tataḥ 03,090.015a bhavatā saṃgamo yasya bhrātā yasya dhanaṃjayaḥ 03,090.015c vāsavaḥ smarate yasya ko nāmābhyadhikas tataḥ 03,090.016a yac ca māṃ bhagavān āha tīrthānāṃ darśanaṃ prati 03,090.016c dhaumyasya vacanād eṣā buddhiḥ pūrvaṃ kṛtaiva me 03,090.017a tad yadā manyase brahman gamanaṃ tīrthadarśane 03,090.017c tadaiva gantāsmi dṛḍham eṣa me niścayaḥ paraḥ 03,090.018 vaiśaṃpāyana uvāca 03,090.018a gamane kṛtabuddhiṃ taṃ pāṇḍavaṃ lomaśo 'bravīt 03,090.018c laghur bhava mahārāja laghuḥ svairaṃ gamiṣyasi 03,090.019 yudhiṣṭhira uvāca 03,090.019a bikṣābhujo nivartantāṃ brāhmaṇā yatayaś ca ye 03,090.019b*0470_01 kṣuttṛṣṇādhvaśramāyāsaśītārtim asahiṣṇavaḥ 03,090.019b*0470_02 te sarve vinivartantāṃ ye ca miṣṭabhujo dvijāḥ 03,090.019b*0470_03 pakvānnalehyapānānāṃ māṃsānāṃ ca vikalpakāḥ 03,090.019b*0470_04 te 'pi sarve nivartantāṃ ye ca sūdānuyāyinaḥ 03,090.019b*0470_05 mayā yathocitā jīvyaiḥ saṃvibhaktāś ca vṛttibhiḥ 03,090.019c ye cāpy anugatāḥ paurā rājabhaktipuraskṛtāḥ 03,090.020a dhṛtarāṣṭraṃ mahārājam abhigacchantu caiva te 03,090.020c sa dāsyati yathākālam ucitā yasya yā bhṛtiḥ 03,090.021a sa ced yathocitāṃ vṛttiṃ na dadyān manujeśvaraḥ 03,090.021c asmatpriyahitārthāya pāñcālyo vaḥ pradāsyati 03,090.022 vaiśaṃpāyana uvāca 03,090.022a tato bhūyiṣṭhaśaḥ paurā gurubhārasamāhitāḥ 03,090.022c viprāś ca yatayo yuktā jagmur nāgapuraṃ prati 03,090.023a tān sarvān dharmarājasya premṇā rājāmbikāsutaḥ 03,090.023c pratijagrāha vidhivad dhanaiś ca samatarpayat 03,090.024a tataḥ kuntīsuto rājā laghubhir brāhmaṇaiḥ saha 03,090.024c lomaśena ca suprītas trirātraṃ kāmyake 'vasat 03,091.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,091.001a tataḥ prayāntaṃ kaunteyaṃ brāhmaṇā vanavāsinaḥ 03,091.001c abhigamya tadā rājann idaṃ vacanam abruvan 03,091.002a rājaṃs tīrthāni gantāsi puṇyāni bhrātṛbhiḥ saha 03,091.002c devarṣiṇā ca sahito lomaśena mahātmanā 03,091.003a asmān api mahārāja netum arhasi pāṇḍava 03,091.003c asmābhir hi na śakyāni tvad ṛte tāni kaurava 03,091.004a śvāpadair upasṛṣṭāni durgāṇi viṣamāṇi ca 03,091.004c agamyāni narair alpais tīrthāni manujeśvara 03,091.005a bhavanto bhrātaraḥ śūrā dhanurdharavarāḥ sadā 03,091.005c bhavadbhiḥ pālitāḥ śūrair gacchema vayam apy uta 03,091.006a bhavatprasādād dhi vayaṃ prāpnuyāma phalaṃ śubham 03,091.006c tīrthānāṃ pṛthivīpāla vratānāṃ ca viśāṃ pate 03,091.007a tava vīryaparitrātāḥ śuddhās tīrthapariplutāḥ 03,091.007c bhavema dhūtapāpmānas tīrthasaṃdarśanān nṛpa 03,091.008a bhavān api narendrasya kārtavīryasya bhārata 03,091.008c aṣṭakasya ca rājarṣer lomapādasya caiva ha 03,091.009a bharatasya ca vīrasya sārvabhaumasya pārthiva 03,091.009c dhruvaṃ prāpsyasi duṣprāpāṃl lokāṃs tīrthapariplutaḥ 03,091.010a prabhāsādīni tīrthāni mahendrādīṃś ca parvatān 03,091.010c gaṅgādyāḥ saritaś caiva plakṣādīṃś ca vanaspatīn 03,091.010e tvayā saha mahīpāla draṣṭum icchāmahe vayam 03,091.010f*0471_01 bhavadbhiḥ pālitāḥ śūrais tīrthāny āyatanāni ca 03,091.011a yadi te brāhmaṇeṣv asti kā cit prītir janādhipa 03,091.011c kuru kṣipraṃ vaco 'smākaṃ tataḥ śreyo 'bhipatsyase 03,091.012a tīrthāni hi mahābāho tapovighnakaraiḥ sadā 03,091.012c anukīrṇāni rakṣobhis tebhyo nas trātum arhasi 03,091.013a tīrthāny uktāni dhaumyena nāradena ca dhīmatā 03,091.013b*0472_01 nāradasya ca rājendra devarṣeḥ parvatasya ca 03,091.013c yāny uvāca ca devarṣir lomaśaḥ sumahātapāḥ 03,091.014a vidhivat tāni sarvāṇi paryaṭasva narādhipa 03,091.014b*0473_01 ṛṣikulyāś ca kārtsnyena loḍayasva yudhiṣṭhira 03,091.014c dhūtapāpmā sahāsmābhir lomaśena ca pālitaḥ 03,091.015a sa tathā pūjyamānas tair harṣād aśrupariplutaḥ 03,091.015c bhīmasenādibhir vīrair bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ 03,091.015e bāḍham ity abravīt sarvāṃs tān ṛṣīn pāṇḍavarṣabhaḥ 03,091.016a lomaśaṃ samanujñāpya dhaumyaṃ caiva purohitam 03,091.016c tataḥ sa pāṇḍavaśreṣṭho bhrātṛbhiḥ sahito vaśī 03,091.016e draupadyā cānavadyāṅgyā gamanāya mano dadhe 03,091.017a atha vyāso mahābhāgas tathā nāradaparvatau 03,091.017c kāmyake pāṇḍavaṃ draṣṭuṃ samājagmur manīṣiṇaḥ 03,091.018a teṣāṃ yudhiṣṭhiro rājā pūjāṃ cakre yathāvidhi 03,091.018c satkṛtās te mahābhāgā yudhiṣṭhiram athābruvan 03,091.019a yudhiṣṭhira yamau bhīma manasā kurutārjavam 03,091.019c manasā kṛtaśaucā vai śuddhās tīrthāni gacchata 03,091.020a śarīraniyamaṃ hy āhur brāhmaṇā mānuṣaṃ vratam 03,091.020c manoviśuddhāṃ buddhiṃ ca daivam āhur vrataṃ dvijāḥ 03,091.021a mano hy aduṣṭaṃ śūrāṇāṃ paryāptaṃ vai narādhipa 03,091.021c maitrīṃ buddhiṃ samāsthāya śuddhās tīrthāni gacchata 03,091.022a te yūyaṃ mānasaiḥ śuddhāḥ śarīraniyamavrataiḥ 03,091.022c daivaṃ vrataṃ samāsthāya yathoktaṃ phalam āpsyatha 03,091.023a te tatheti pratijñāya kṛṣṇayā saha pāṇḍavāḥ 03,091.023c kṛtasvastyayanāḥ sarve munibhir divyamānuṣaiḥ 03,091.024a lomaśasyopasaṃgṛhya pādau dvaipāyanasya ca 03,091.024c nāradasya ca rājendra devarṣeḥ parvatasya ca 03,091.025a dhaumyena sahitā vīrās tathānyair vanavāsibhiḥ 03,091.025c mārgaśīrṣyām atītāyāṃ puṣyeṇa prayayus tataḥ 03,091.026a kaṭhināni samādāya cīrājinajaṭādharāḥ 03,091.026c abhedyaiḥ kavacair yuktās tīrthāny anvacaraṃs tadā 03,091.027a indrasenādibhir bhṛtyai rathaiḥ paricaturdaśaiḥ 03,091.027c mahānasavyāpṛtaiś ca tathānyaiḥ paricārakaiḥ 03,091.028a sāyudhā baddhaniṣṭriṃśās tūṇavantaḥ samārgaṇāḥ 03,091.028c prāṅmukhāḥ prayayur vīrāḥ pāṇḍavā janamejaya 03,092.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,092.001a na vai nirguṇam ātmānaṃ manye devarṣisattama 03,092.001c tathāsmi duḥkhasaṃtapto yathā nānyo mahīpatiḥ 03,092.002a parāṃś ca nirguṇān manye na ca dharmaratān api 03,092.002c te ca lomaśa loke 'sminn ṛdhyante kena ketunā 03,092.003 lomaśa uvāca 03,092.003a nātra duḥkhaṃ tvayā rājan kāryaṃ pārtha kathaṃ cana 03,092.003c yad adharmeṇa vardherann adharmarucayo janāḥ 03,092.004a vardhaty adharmeṇa naras tato bhadrāṇi paśyati 03,092.004c tataḥ sapatnāñ jayati samūlas tu vinaśyati 03,092.004d*0474_01 yatra dharmeṇa vardhante rājāno rājasattama 03,092.004d*0474_02 sarvān sapatnān bādhante rājyaṃ caiṣāṃ vivardhate 03,092.005a mayā hi dṛṣṭā daiteyā dānavāś ca mahīpate 03,092.005c vardhamānā hy adharmeṇa kṣayaṃ copagatāḥ punaḥ 03,092.006a purā devayuge caiva dṛṣṭaṃ sarvaṃ mayā vibho 03,092.006c arocayan surā dharmaṃ dharmaṃ tatyajire 'surāḥ 03,092.007a tīrthāni devā viviśur nāviśan bhāratāsurāḥ 03,092.007c tān adharmakṛto darpaḥ pūrvam eva samāviśat 03,092.008a darpān mānaḥ samabhavan mānāt krodho vyajāyata 03,092.008c krodhād ahrīs tato 'lajjā vṛttaṃ teṣāṃ tato 'naśat 03,092.009a tān alajjān gatahrīkān hīnavṛttān vṛthāvratān 03,092.009c kṣamā lakṣmīś ca dharmaś ca nacirāt prajahus tataḥ 03,092.009e lakṣmīs tu devān agamad alakṣmīr asurān nṛpa 03,092.010a tān alakṣmīsamāviṣṭān darpopahatacetasaḥ 03,092.010c daiteyān dānavāṃś caiva kalir apy āviśat tataḥ 03,092.011a tān alakṣmīsamāviṣṭān dānavān kalinā tathā 03,092.011c darpābhibhūtān kaunteya kriyāhīnān acetasaḥ 03,092.012a mānābhibhūtān acirād vināśaḥ pratyapadyata 03,092.012c niryaśasyās tato daityāḥ kṛtsnaśo vilayaṃ gatāḥ 03,092.012d*0475_01 adharmarucayo rājann alakṣmyā samadhiṣṭhitāḥ 03,092.013a devās tu sāgarāṃś caiva saritaś ca sarāṃsi ca 03,092.013c abhyagacchan dharmaśīlāḥ puṇyāny āyatanāni ca 03,092.014a tapobhiḥ kratubhir dānair āśīrvādaiś ca pāṇḍava 03,092.014c prajahuḥ sarvapāpāni śreyaś ca pratipedire 03,092.015a evaṃ hi dānavantaś ca kriyāvantaś ca sarvaśaḥ 03,092.015c tīrthāny agacchan vibudhās tenāpur bhūtim uttamām 03,092.016a tathā tvam api rājendra snātvā tīrtheṣu sānujaḥ 03,092.016c punar vetsyasi tāṃ lakṣmīm eṣa panthāḥ sanātanaḥ 03,092.017a yathaiva hi nṛgo rājā śibir auśīnaro yathā 03,092.017c bhagīratho vasumanā gayaḥ pūruḥ purūravāḥ 03,092.018a caramāṇās tapo nityaṃ sparśanād ambhasaś ca te 03,092.018c tīrthābhigamanāt pūtā darśanāc ca mahātmanām 03,092.019a alabhanta yaśaḥ puṇyaṃ dhanāni ca viśāṃ pate 03,092.019c tathā tvam api rājendra labdhāsi vipulāṃ śriyam 03,092.020a yathā cekṣvākur acarat saputrajanabāndhavaḥ 03,092.020c mucukundo 'tha māndhātā maruttaś ca mahīpatiḥ 03,092.021a kīrtiṃ puṇyām avindanta yathā devās tapobalāt 03,092.021c devarṣayaś ca kārtsnyena tathā tvam api vetsyase 03,092.022a dhārtarāṣṭrās tu darpeṇa mohena ca vaśīkṛtāḥ 03,092.022c nacirād vinaśiṣyanti daityā iva na saṃśayaḥ 03,093.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,093.001a te tathā sahitā vīrā vasantas tatra tatra ha 03,093.001c krameṇa pṛthivīpāla naimiṣāraṇyam āgatāḥ 03,093.002a tatas tīrtheṣu puṇyeṣu gomatyāḥ pāṇḍavā nṛpa 03,093.002c kṛtābhiṣekāḥ pradadur gāś ca vittaṃ ca bhārata 03,093.003a tatra devān pitṝn viprāṃs tarpayitvā punaḥ punaḥ 03,093.003c kanyātīrthe 'śvatīrthe ca gavāṃ tīrthe ca kauravāḥ 03,093.004a vālakoṭyāṃ vṛṣaprasthe girāv uṣya ca pāṇḍavāḥ 03,093.004c bāhudāyāṃ mahīpāla cakruḥ sarve 'bhiṣecanam 03,093.005a prayāge devayajane devānāṃ pṛthivīpate 03,093.005c ūṣur āplutya gātrāṇi tapaś cātasthur uttamam 03,093.006a gaṅgāyamunayoś caiva saṃgame satyasaṃgarāḥ 03,093.006c vipāpmāno mahātmāno viprebhyaḥ pradadur vasu 03,093.007a tapasvijanajuṣṭāṃ ca tato vedīṃ prajāpateḥ 03,093.007c jagmuḥ pāṇḍusutā rājan brāhmaṇaiḥ saha bhārata 03,093.008a tatra te nyavasan vīrās tapaś cātasthur uttamam 03,093.008c saṃtarpayantaḥ satataṃ vanyena haviṣā dvijān 03,093.009a tato mahīdharaṃ jagmur dharmajñenābhisatkṛtam 03,093.009c rājarṣiṇā puṇyakṛtā gayenānupamadyute 03,093.010a saro gayaśiro yatra puṇyā caiva mahānadī 03,093.010b*0476_01 vānīramālinī ramyā nadī pulinaśobhitā 03,093.010b*0476_02 divyaṃ pavitrakūṭaṃ ca pavitradharaṇīdharam 03,093.010c ṛṣijuṣṭaṃ supuṇyaṃ tat tīrthaṃ brahmasarottamam 03,093.011a agastyo bhagavān yatra gato vaivasvataṃ prati 03,093.011c uvāsa ca svayaṃ yatra dharmo rājan sanātanaḥ 03,093.012a sarvāsāṃ saritāṃ caiva samudbhedo viśāṃ pate 03,093.012c yatra saṃnihito nityaṃ mahādevaḥ pinākadhṛk 03,093.013a tatra te pāṇḍavā vīrāś cāturmāsyais tadejire 03,093.013c ṛṣiyajñena mahatā yatrākṣayavaṭo mahān 03,093.013d*0477_01 akṣaye devayajane akṣayaṃ yatra vai phalam 03,093.013d*0477_02 te tu tatropavāsāṃs tu cakrur niścitamānasāḥ 03,093.014a brāhmaṇās tatra śataśaḥ samājagmus tapodhanāḥ 03,093.014c cāturmāsyenāyajanta ārṣeṇa vidhinā tadā 03,093.015a tatra vidyātaponityā brāhmaṇā vedapāragāḥ 03,093.015c kathāḥ pracakrire puṇyāḥ sadasisthā mahātmanām 03,093.016a tatra vidyāvratasnātaḥ kaumāraṃ vratam āsthitaḥ 03,093.016c śamaṭho 'kathayad rājann āmūrtarayasaṃ gayam 03,093.017a amūrtarayasaḥ putro gayo rājarṣisattamaḥ 03,093.017c puṇyāni yasya karmāṇi tāni me śṛṇu bhārata 03,093.018a yasya yajño babhūveha bahvanno bahudakṣiṇaḥ 03,093.018c yatrānnaparvatā rājañ śataśo 'tha sahasraśaḥ 03,093.019a ghṛtakulyāś ca dadhnaś ca nadyo bahuśatās tathā 03,093.019c vyañjanānāṃ pravāhāś ca mahārhāṇāṃ sahasraśaḥ 03,093.020a ahany ahani cāpy etad yācatāṃ saṃpradīyate 03,093.020c anyat tu brāhmaṇā rājan bhuñjate 'nnaṃ susaṃskṛtam 03,093.021a tatra vai dakṣiṇākāle brahmaghoṣo divaṃ gataḥ 03,093.021c na sma prajñāyate kiṃ cid brahmaśabdena bhārata 03,093.022a puṇyena caratā rājan bhūr diśaḥ khaṃ nabhas tathā 03,093.022c āpūrṇam āsīc chabdena tad apy āsīn mahādbhutam 03,093.023a tatra sma gāthā gāyanti manuṣyā bharatarṣabha 03,093.023c annapānaiḥ śubhais tṛptā deśe deśe suvarcasaḥ 03,093.024a gayasya yajñe ke tv adya prāṇino bhoktum īpsavaḥ 03,093.024c yatra bhojanaśiṣṭasya parvatāḥ pañcaviṃśatiḥ 03,093.025a na sma pūrve janāś cakrur na kariṣyanti cāpare 03,093.025c gayo yad akarod yajñe rājarṣir amitadyutiḥ 03,093.026a kathaṃ nu devā haviṣā gayena paritarpitāḥ 03,093.026c punaḥ śakṣyanty upādātum anyair dattāni kāni cit 03,093.026d*0478_01 sikatā vā yathā loka yathā vā divi tārakāḥ 03,093.026d*0478_02 yathā vā varṣato dhārā asaṃkhyeyāḥ sma kena cit 03,093.026d*0478_03 tathā gaṇayituṃ śakyā gayayajñe na dakṣiṇāḥ 03,093.027a evaṃvidhāḥ subahavas tasya yajñe mahātmanaḥ 03,093.027c babhūvur asya sarasaḥ samīpe kurunandana 03,094.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,094.001a tataḥ saṃprasthito rājā kaunteyo bhūridakṣiṇaḥ 03,094.001c agastyāśramam āsādya durjayāyām uvāsa ha 03,094.002a tatra vai lomaśaṃ rājā papraccha vadatāṃ varaḥ 03,094.002c agastyeneha vātāpiḥ kimartham upaśāmitaḥ 03,094.003a āsīd vā kiṃprabhāvaś ca sa daityo mānavāntakaḥ 03,094.003c kimarthaṃ codgato manyur agastyasya mahātmanaḥ 03,094.004 lomaśa uvāca 03,094.004a ilvalo nāma daiteya āsīt kauravanandana 03,094.004c maṇimatyāṃ puri purā vātāpis tasya cānujaḥ 03,094.005a sa brāhmaṇaṃ tapoyuktam uvāca ditinandanaḥ 03,094.005c putraṃ me bhagavān ekam indratulyaṃ prayacchatu 03,094.006a tasmai sa brāhmaṇo nādāt putraṃ vāsavasaṃmitam 03,094.006c cukrodha so 'suras tasya brāhmaṇasya tato bhṛśam 03,094.006d*0479_01 tadā prabhṛti rājendra brahmahāsurasattamaḥ 03,094.006d*0479_02 manyumān bhrātaraṃ chāgaṃ māyāvī pracakāra ha 03,094.006d*0479_03 meṣarūpī ca vātāpiḥ kāmarūpo 'bhavat kṣaṇāt 03,094.006d*0479_04 saṃskṛtya bhojayati taṃ viprān sa sma jighāṃsati 03,094.007a samāhvayati yaṃ vācā gataṃ vaivasvatakṣayam 03,094.007c sa punar deham āsthāya jīvan sma pratidṛśyate 03,094.008a tato vātāpim asuraṃ chāgaṃ kṛtvā susaṃskṛtam 03,094.008c taṃ brāhmaṇaṃ bhojayitvā punar eva samāhvayat 03,094.008d*0480_01 tām ilvalena mahatā svareṇa giram īritām 03,094.008d*0480_02 śrutvātimāyo balavān kṣipraṃ brāhmaṇakaṇṭakaḥ 03,094.009a tasya pārśvaṃ vinirbhidya brāhmaṇasya mahāsuraḥ 03,094.009c vātāpiḥ prahasan rājan niścakrāma viśāṃ pate 03,094.010a evaṃ sa brāhmaṇān rājan bhojayitvā punaḥ punaḥ 03,094.010c hiṃsayām āsa daiteya ilvalo duṣṭacetanaḥ 03,094.011a agastyaś cāpi bhagavān etasmin kāla eva tu 03,094.011c pitṝn dadarśa garte vai lambamānān adhomukhān 03,094.012a so 'pṛcchal lambamānāṃs tān bhavanta iha kiṃparāḥ 03,094.012b*0481_01 kimarthaṃ veha lambadhvaṃ garte yūyam adhomukhāḥ 03,094.012c saṃtānahetor iti te tam ūcur brahmavādinaḥ 03,094.013a te tasmai kathayām āsur vayaṃ te pitaraḥ svakāḥ 03,094.013c gartam etam anuprāptā lambāmaḥ prasavārthinaḥ 03,094.014a yadi no janayethās tvam agastyāpatyam uttamam 03,094.014c syān no 'smān nirayān mokṣas tvaṃ ca putrāpnuyā gatim 03,094.015a sa tān uvāca tejasvī satyadharmaparāyaṇaḥ 03,094.015c kariṣye pitaraḥ kāmaṃ vyetu vo mānaso jvaraḥ 03,094.015d*0482_01 sa cātha janayām āsa bhāratāpatyam uttamam 03,094.015d*0482_02 lebhire pitaraś cāsya lokān rājan yathepsitān 03,094.016a tataḥ prasavasaṃtānaṃ cintayan bhagavān ṛṣiḥ 03,094.016c ātmanaḥ prasavasyārthe nāpaśyat sadṛśīṃ striyam 03,094.016d*0483_01 ṛṣir hi pratapā nāma vidhāya varam uttamam 03,094.017a sa tasya tasya sattvasya tat tad aṅgam anuttamam 03,094.017c saṃbhṛtya tatsamair aṅgair nirmame striyam uttamām 03,094.018a sa tāṃ vidarbharājāya putrakāmāya tāmyate 03,094.018c nirmitām ātmano 'rthāya muniḥ prādān mahātapāḥ 03,094.019a sā tatra jajñe subhagā vidyutsaudāminī yathā 03,094.019c vibhrājamānā vapusā vyavardhata śubhānanā 03,094.020a jātamātrāṃ ca tāṃ dṛṣṭvā vaidarbhaḥ pṛthivīpatiḥ 03,094.020c praharṣeṇa dvijātibhyo nyavedayata bhārata 03,094.021a abhyanandanta tāṃ sarve brāhmaṇā vasudhādhipa 03,094.021c lopāmudreti tasyāś ca cakrire nāma te dvijāḥ 03,094.022a vavṛdhe sā mahārāja bibhratī rūpam uttamam 03,094.022c apsv ivotpalinī śīghram agner iva śikhā śubhā 03,094.023a tāṃ yauvanasthāṃ rājendra śataṃ kanyāḥ svalaṃkṛtāḥ 03,094.023c dāśīśataṃ ca kalyāṇīm upatasthur vaśānugāḥ 03,094.024a sā sma dāsīśatavṛtā madhye kanyāśatasya ca 03,094.024c āste tejasvinī kanyā rohiṇīva divi prabho 03,094.025a yauvanasthām api ca tāṃ śīlācārasamanvitām 03,094.025c na vavre puruṣaḥ kaś cid bhayāt tasya mahātmanaḥ 03,094.026a sā tu satyavatī kanyā rūpeṇāpsaraso 'py ati 03,094.026c toṣayām āsa pitaraṃ śīlena svajanaṃ tathā 03,094.027a vaidarbhīṃ tu tathāyuktāṃ yuvatīṃ prekṣya vai pitā 03,094.027c manasā cintayām āsa kasmai dadyāṃ sutām iti 03,095.001 lomaśa uvāca 03,095.001a yadā tv amanyatāgastyo gārhasthye tāṃ kṣamām iti 03,095.001c tadābhigamya provāca vaidarbhaṃ pṛthivīpatim 03,095.002a rājan niveśe buddhir me vartate putrakāraṇāt 03,095.002c varaye tvāṃ mahīpāla lopāmudrāṃ prayaccha me 03,095.003a evam uktaḥ sa muninā mahīpālo vicetanaḥ 03,095.003c pratyākhyānāya cāśaktaḥ pradātum api naicchata 03,095.004a tataḥ sa bhāryām abhyetya provāca pṛthivīpatiḥ 03,095.004c maharṣir vīryavān eṣa kruddhaḥ śāpāgninā dahet 03,095.005a taṃ tathā duḥkhitaṃ dṛṣṭvā sabhāryaṃ pṛthivīpatim 03,095.005c lopāmudrābhigamyedaṃ kāle vacanam abravīt 03,095.006a na matkṛte mahīpāla pīḍām abhyetum arhasi 03,095.006c prayaccha mām agastyāya trāhy ātmānaṃ mayā pitaḥ 03,095.007a duhitur vacanād rājā so 'gastyāya mahātmane 03,095.007c lopāmudrāṃ tataḥ prādād vidhipūrvaṃ viśāṃ pate 03,095.008a prāpya bhāryām agastyas tu lopāmudrām abhāṣata 03,095.008c mahārhāṇy utsṛjaitāni vāsāṃsy ābharaṇāni ca 03,095.009a tataḥ sā darśanīyāni mahārhāṇi tanūni ca 03,095.009c samutsasarja rambhorūr vasanāny āyatekṣaṇā 03,095.010a tataś cīrāṇi jagrāha valkalāny ajināni ca 03,095.010c samānavratacaryā ca babhūvāyatalocanā 03,095.011a gaṅgādvāram athāgamya bhagavān ṛṣisattamaḥ 03,095.011c ugram ātiṣṭhata tapaḥ saha patnyānukūlayā 03,095.012a sā prītyā bahumānāc ca patiṃ paryacarat tadā 03,095.012c agastyaś ca parāṃ prītiṃ bhāryāyām akarot prabhuḥ 03,095.013a tato bahutithe kāle lopāmudrāṃ viśāṃ pate 03,095.013c tapasā dyotitāṃ snātāṃ dadarśa bhagavān ṛṣiḥ 03,095.014a sa tasyāḥ paricāreṇa śaucena ca damena ca 03,095.014c śriyā rūpeṇa ca prīto maithunāyājuhāva tām 03,095.015a tataḥ sā prāñjalir bhūtvā lajjamāneva bhāminī 03,095.015c tadā sapraṇayaṃ vākyaṃ bhagavantam athābravīt 03,095.016a asaṃśayaṃ prajāhetor bhāryāṃ patir avindata 03,095.016c yā tu tvayi mama prītis tām ṛṣe kartum arhasi 03,095.017a yathā pitur gṛhe vipra prāsāde śayanaṃ mama 03,095.017c tathāvidhe tvaṃ śayane mām upaitum ihārhasi 03,095.018a icchāmi tvāṃ sragviṇaṃ ca bhūṣaṇaiś ca vibhūṣitam 03,095.018c upasartuṃ yathākāmaṃ divyābharaṇabhūṣitā 03,095.018d*0484_01 anyathā nopatiṣṭheyaṃ cīrakāṣāyavāsinī 03,095.018d*0484_02 naivāpavitro viprarṣe bhūṣaṇo 'yaṃ kathaṃ cana 03,095.019 agastya uvāca 03,095.019a na vai dhanāni vidyante lopāmudre tathā mama 03,095.019c yathāvidhāni kalyāṇi pitus tava sumadhyame 03,095.020 lopāmudrovāca 03,095.020a īśo 'si tapasā sarvaṃ samāhartum iheśvara 03,095.020c kṣaṇena jīvaloke yad vasu kiṃ cana vidyate 03,095.021 agastya uvāca 03,095.021a evam etad yathāttha tvaṃ tapovyayakaraṃ tu me 03,095.021c yathā tu me na naśyeta tapas tan māṃ pracodaya 03,095.022 lopāmudrovāca 03,095.022a alpāvaśiṣṭaḥ kālo 'yam ṛtau mama tapodhana 03,095.022c na cānyathāham icchāmi tvām upaituṃ kathaṃ cana 03,095.023a na cāpi dharmam icchāmi viloptuṃ te tapodhana 03,095.023c etat tu me yathākāmaṃ saṃpādayitum arhasi 03,095.024 agastya uvāca 03,095.024a yady eṣa kāmaḥ subhage tava buddhyā viniścitaḥ 03,095.024a*0485_01 **** **** mama dharmavilopakaḥ 03,095.024a*0485_02 kāme kṛte cariṣyāmi dharmaṃ dṛṣṭaṃ yathāsmṛti 03,095.024a*0485_03 yady ayaṃ cepsitaḥ kāmaḥ 03,095.024c hanta gacchāmy ahaṃ bhadre cara kāmam iha sthitā 03,096.001 lomaśa uvāca 03,096.001a tato jagāma kauravya so 'gastyo bhikṣituṃ vasu 03,096.001c śrutarvāṇaṃ mahīpālaṃ yaṃ vedābhyadhikaṃ nṛpaiḥ 03,096.002a sa viditvā tu nṛpatiḥ kumbhayonim upāgamat 03,096.002c viṣayānte sahāmātyaḥ pratyagṛhṇāt susatkṛtam 03,096.003a tasmai cārghyaṃ yathānyāyam ānīya pṛthivīpatiḥ 03,096.003c prāñjaliḥ prayato bhūtvā papracchāgamane 'rthitām 03,096.003d*0486_01 kimartham āgamo brahman dhanyo 'smy āgamanena te 03,096.004 agastya uvāca 03,096.004a vittārthinam anuprāptaṃ viddhi māṃ pṛthivīpate 03,096.004c yathāśakty avihiṃsyānyān saṃvibhāgaṃ prayaccha me 03,096.005 lomaśa uvāca 03,096.005a tata āyavyayau pūrṇau tasmai rājā nyavedayat 03,096.005c ato vidvann upādatsva yad atra vasu manyase 03,096.006a tata āyavyayau dṛṣṭvā samau samamatir dvijaḥ 03,096.006c sarvathā prāṇināṃ pīḍām upādānād amanyata 03,096.007a sa śrutarvāṇam ādāya vadhryaśvam agamat tataḥ 03,096.007c sa ca tau viṣayasyānte pratyagṛhṇād yathāvidhi 03,096.008a tayor arghyaṃ ca pādyaṃ ca vadhryaśvaḥ pratyavedayat 03,096.008c anujñāpya ca papraccha prayojanam upakrame 03,096.008d*0487_01 vada kāmaṃ muniśreṣṭha dhanyo 'smy āgamanena te 03,096.009 agastya uvāca 03,096.009a vittakāmāv iha prāptau viddhy āvāṃ pṛthivīpate 03,096.009c yathāśakty avihiṃsyānyān saṃvibhāgaṃ prayaccha nau 03,096.010 lomaśa uvāca 03,096.010a tata āyavyayau pūrṇau tābhyāṃ rājā nyavedayat 03,096.010c tato jñātvā samādattāṃ yad atra vyatiricyate 03,096.011a tata āyavyayau dṛṣṭvā samau samamatir dvijaḥ 03,096.011c sarvathā prāṇināṃ pīḍām upādānād amanyata 03,096.012a paurukutsaṃ tato jagmus trasadasyuṃ mahādhanam 03,096.012c agastyaś ca śrutarvā ca vadhryaśvaś ca mahīpatiḥ 03,096.013a trasadasyuś ca tān sarvān pratyagṛhṇād yathāvidhi 03,096.013c abhigamya mahārāja viṣayānte savāhanaḥ 03,096.014a arcayitvā yathānyāyam ikṣvākū rājasattamaḥ 03,096.014c samāśvastāṃs tato 'pṛcchat prayojanam upakrame 03,096.015 agastya uvāca 03,096.015a vittakāmān iha prāptān viddhi naḥ pṛthivīpate 03,096.015c yathāśakty avihiṃsyānyān saṃvibhāgaṃ prayaccha naḥ 03,096.016 lomaśa uvāca 03,096.016a tata āyavyayau pūrṇau teṣāṃ rājā nyavedayat 03,096.016c ato jñātvā samādaddhvaṃ yad atra vyatiricyate 03,096.017a tata āyavyayau dṛṣṭvā samau samamatir dvijaḥ 03,096.017c sarvathā prāṇināṃ pīḍām upādānād amanyata 03,096.018a tataḥ sarve sametyātha te nṛpās taṃ mahāmunim 03,096.018c idam ūcur mahārāja samavekṣya parasparam 03,096.019a ayaṃ vai dānavo brahmann ilvalo vasumān bhuvi 03,096.019c tam abhikramya sarve 'dya vayaṃ yācāmahe vasu 03,096.020a teṣāṃ tadāsīd rucitam ilvalasyopabhikṣaṇam 03,096.020c tatas te sahitā rājann ilvalaṃ samupādravan 03,097.001 lomaśa uvāca 03,097.001a ilvalas tān viditvā tu maharṣisahitān nṛpān 03,097.001c upasthitān sahāmātyo viṣayānte 'bhyapūjayat 03,097.002a teṣāṃ tato 'suraśreṣṭha ātithyam akarot tadā 03,097.002c sa saṃskṛtena kauravya bhrātrā vātāpinā kila 03,097.003a tato rājarṣayaḥ sarve viṣaṇṇā gatacetasaḥ 03,097.003c vātāpiṃ saṃskṛtaṃ dṛṣṭvā meṣabhūtaṃ mahāsuram 03,097.004a athābravīd agastyas tān rājarṣīn ṛṣisattamaḥ 03,097.004c viṣādo vo na kartavyo ahaṃ bhokṣye mahāsuram 03,097.005a dhuryāsanam athāsādya niṣasāda mahāmuniḥ 03,097.005c taṃ paryaveṣad daityendra ilvalaḥ prahasann iva 03,097.006a agastya eva kṛtsnaṃ tu vātāpiṃ bubhuje tataḥ 03,097.006b*0488_01 bahvannāśāpi te me 'stīty avadad bhakṣayan smayan 03,097.006b*0489_01 vātāpe pratibudhyasva darśayan balatejasī 03,097.006b*0489_02 tapasā durjayo yāvad eṣa tvāṃ nātivartate 03,097.006b*0489_03 tatas tasyodaraṃ bhettuṃ vātāpir vegam āharat 03,097.006b*0489_04 tam abudhyata tejasvī kumbhayonir mahātapāḥ 03,097.006b*0489_05 sa vīryāt tapasogras tu nanarda bhagavān ṛṣiḥ 03,097.006b*0489_06 eṣa jīrṇo 'si vātāpe mayā lokasya śāntaye 03,097.006b*0489_07 ity uktvā svakarāgreṇa udaraṃ samatāḍayat 03,097.006b*0489_08 trir evaṃ pratisaṃrabdhas tejasā prajvalann iva 03,097.006c bhuktavaty asuro ''hvānam akarot tasya ilvalaḥ 03,097.007a tato vāyuḥ prādurabhūd agastyasya mahātmanaḥ 03,097.007b*0490_01 śabdena mahatā tāta garjann iva yathā ghanaḥ 03,097.007b*0490_02 vātāpe niṣkramasveti punaḥ punar uvāca ha 03,097.007b*0490_03 taṃ prahasyābravīd rājann agastyo munisattamaḥ 03,097.007b*0490_04 kuto niṣkramituṃ śakto mayā jīrṇas tu so 'suraḥ 03,097.007c ilvalaś ca viṣaṇṇo 'bhūd dṛṣṭvā jīrṇaṃ mahāsuram 03,097.008a prāñjaliś ca sahāmātyair idaṃ vacanam abravīt 03,097.008c kimartham upayātāḥ stha brūta kiṃ karavāṇi vaḥ 03,097.009a pratyuvāca tato 'gastyaḥ prahasann ilvalaṃ tadā 03,097.009c īśaṃ hy asura vidmas tvāṃ vayaṃ sarve dhaneśvaram 03,097.010a ime ca nātidhanino dhanārthaś ca mahān mama 03,097.010c yathāśakty avihiṃsyānyān saṃvibhāgaṃ prayaccha naḥ 03,097.011a tato 'bhivādya tam ṛṣim ilvalo vākyam abravīt 03,097.011c ditsitaṃ yadi vetsi tvaṃ tato dāsyāmi te vasu 03,097.012 agastya uvāca 03,097.012a gavāṃ daśa sahasrāṇi rājñām ekaikaśo 'sura 03,097.012c tāvad eva suvarṇasya ditsitaṃ te mahāsura 03,097.013a mahyaṃ tato vai dviguṇaṃ rathaś caiva hiraṇmayaḥ 03,097.013c manojavau vājinau ca ditsitaṃ te mahāsura 03,097.013d*0491_00 lomaśaḥ 03,097.013d*0491_01 ilvalas tu muniṃ prāha sarvam asti yathāttha mām 03,097.013d*0491_02 agastyaḥ 03,097.013d*0491_02 rathaṃ tu yam avoco māṃ nainaṃ vidma hiraṇmayam 03,097.013d*0491_03 na me vāg anṛtā kā cid uktapūrvā mahāsura 03,097.013d*0492_01 sarvam etat pradāsyāmi hiraṇyaṃ gāś ca yad dhanam 03,097.013e jijñāsyatāṃ rathaḥ sadyo vyaktam eṣa hiraṇmayaḥ 03,097.014 lomaśa uvāca 03,097.014a jijñāsyamānaḥ sa rathaḥ kaunteyāsīd dhiraṇmayaḥ 03,097.014c tataḥ pravyathito daityo dadāv abhyadhikaṃ vasu 03,097.015a vivājaś ca suvājaś ca tasmin yuktau rathe hayau 03,097.015c ūhatus tau vasūny āśu tāny agastyāśramaṃ prati 03,097.015e sarvān rājñaḥ sahāgastyān nimeṣād iva bhārata 03,097.015f*0493_01 ilvalas tv anugamyainam agastyaṃ hantum aicchata 03,097.015f*0493_02 bhasma cakre mahātejā huṃkāreṇa mahāsuram 03,097.015f*0494_01 muner āśramam aśvau tau ninyatur vātaraṃhasau 03,097.016a agastyenābhyanujñātā jagmū rājarṣayas tadā 03,097.016c kṛtavāṃś ca muniḥ sarvaṃ lopāmudrācikīrṣitam 03,097.017 lopāmudrovāca 03,097.017a kṛtavān asi tat sarvaṃ bhagavan mama kāṅkṣitam 03,097.017c utpādaya sakṛn mahyam apatyaṃ vīryavattaram 03,097.018 agastya uvāca 03,097.018a tuṣṭo 'ham asmi kalyāṇi tava vṛttena śobhane 03,097.018c vicāraṇām apatye tu tava vakṣyāmi tāṃ śṛṇu 03,097.019a sahasraṃ te 'stu putrāṇāṃ śataṃ vā daśasaṃmitam 03,097.019c daśa vā śatatulyāḥ syur eko vāpi sahasravat 03,097.020 lopāmudrovāca 03,097.020a sahasrasaṃmitaḥ putra eko me 'stu tapodhana 03,097.020c eko hi bahubhiḥ śreyān vidvān sādhur asādhubhiḥ 03,097.021 lomaśa uvāca 03,097.021a sa tatheti pratijñāya tayā samabhavan muniḥ 03,097.021c samaye samaśīlinyā śraddhāvāñ śraddadhānayā 03,097.022a tata ādhāya garbhaṃ tam agamad vanam eva saḥ 03,097.022c tasmin vanagate garbho vavṛdhe sapta śāradān 03,097.023a saptame 'bde gate cāpi prācyavat sa mahākaviḥ 03,097.023c jvalann iva prabhāvena dṛḍhasyur nāma bhārata 03,097.023e sāṅgopaniṣadān vedāñ japann eva mahāyaśāḥ 03,097.024a tasya putro 'bhavad ṛṣeḥ sa tejasvī mahān ṛṣiḥ 03,097.024c sa bāla eva tejasvī pitus tasya niveśane 03,097.024e idhmānāṃ bhāram ājahre idhmavāhas tato 'bhavat 03,097.025a tathāyuktaṃ ca taṃ dṛṣṭvā mumude sa munis tadā 03,097.025b*0495_01 evaṃ sa janayām āsa bhāratāpatyam uttamam 03,097.025c lebhire pitaraś cāsya lokān rājan yathepsitān 03,097.026a agastyasyāśramaḥ khyātaḥ sarvartukusumānvitaḥ 03,097.026b*0496_01 khyāto bhuvi mahārāja tejasā tasya dhīmataḥ 03,097.026c prāhrādir evaṃ vātāpir agastyena vināśitaḥ 03,097.026c*0497_01 **** **** brahmaghno duṣṭacetanaḥ 03,097.026c*0497_02 evaṃ vināśito rājan 03,097.027a tasyāyam āśramo rājan ramaṇīyo guṇair yutaḥ 03,097.027c eṣā bhāgīrathī puṇyā yatheṣṭam avagāhyatām 03,097.027d@014_0001 vāteritā patākeva virājati nabhastale 03,097.027d@014_0002 pratāryamāṇā kūṭeṣu yathā nimneṣu nityaśaḥ 03,097.027d@014_0003 śilātaleṣu saṃtrastā pannagendravadhūr iva 03,097.027d@014_0004 dakṣiṇāṃ vai diśaṃ sarvāṃ plāvayantī ca mātṛvat 03,097.027d@014_0005 pūrvaṃ śambhor jaṭābhraṣṭā samudramahiṣī priyā 03,097.027d@014_0006 lomaśa uvāca 03,097.027d@014_0006 asyāṃ nadyāṃ supuṇyāyāṃ yatheṣṭam avagāhyatām 03,097.027d@014_0007 yudhiṣṭhira nibodhedaṃ triṣu lokeṣu viśrutam 03,097.027d@014_0008 bhṛgos tīrthaṃ mahārāja maharṣigaṇasevitam 03,097.027d@014_0009 yatropaspṛṣṭavān rāmo hṛtaṃ tejas tadāptavān 03,097.027d@014_0010 atra tvaṃ bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ kṛṣṇayā caiva pāṇḍava 03,097.027d@014_0011 duryodhanahṛtaṃ tejaḥ punar ādātum arhasi 03,097.027d@014_0012 kṛtavaireṇa rāmeṇa yathā copahṛtaṃ punaḥ 03,097.027d@014_0012 vaiśaṃpāyana uvāca 03,097.027d@014_0013 sa tatra bhrātṛbhiś caiva kṛṣṇayā caiva pāṇḍavaḥ 03,097.027d@014_0014 snātvā devān pitṝṃś caiva tarpayām āsa bhārata 03,097.027d@014_0015 tasya tīrthasya rūpaṃ vai dīptād dīptataraṃ babhau 03,097.027d@014_0016 apradhṛṣyataraś cāsīc chātravāṇāṃ nararṣabha 03,097.027d@014_0017 apṛcchac caiva rājendra lomaśaṃ pāṇḍunandanaḥ 03,097.027d@014_0018 bhagavan kimarthaṃ rāmasya hṛtam āsīd vapuḥ prabho 03,097.027d@014_0019 lomaśa uvāca 03,097.027d@014_0019 kathaṃ pratyāhṛtaṃ caiva etad ācakṣva pṛcchataḥ 03,097.027d@014_0020 śṛṇu rāmasya rājendra bhārgavasya ca dhīmataḥ 03,097.027d@014_0021 jāto daśarathasyāsīt putro rāmo mahātmanaḥ 03,097.027d@014_0022 viṣṇuḥ svena śarīreṇa rāvaṇasya vadhāya vai 03,097.027d@014_0023 paśyāmas tam ayodhyāyāṃ jātaṃ dāśarathiṃ tataḥ 03,097.027d@014_0024 ṛcīkanandano rāmo bhārgavo reṇukāsutaḥ 03,097.027d@014_0025 tasya dāśaratheḥ śrutvā rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ 03,097.027d@014_0026 kautūhalānvito rāmas tv ayodhyām agamat punaḥ 03,097.027d@014_0027 dhanur ādāya tad divyaṃ kṣatriyāṇāṃ nibarhaṇam 03,097.027d@014_0028 jijñāsamāno rāmasya vīryaṃ dāśarathes tadā 03,097.027d@014_0029 taṃ vai daśarathaḥ śrutvā viṣayāntam upāgamat 03,097.027d@014_0030 preṣayām āsa rāmasya rāmaṃ putraṃ puraskṛtam 03,097.027d@014_0031 sa tam abhyāgataṃ dṛṣṭvā udyatāstram avasthitam 03,097.027d@014_0032 prahasann iva kaunteya rāmo vacanam abravīt 03,097.027d@014_0033 kṛtakālaṃ hi rājendra dhanur etan mayā vibho 03,097.027d@014_0034 samāropaya yatnena yadi śaknoṣi pārthiva 03,097.027d@014_0035 ity uktas tv āha bhagavaṃs tvaṃ nādhikṣeptum arhasi 03,097.027d@014_0036 nāham apy adhamo dharme kṣatriyāṇāṃ dvijātiṣu 03,097.027d@014_0037 ikṣvākūṇāṃ viśeṣeṇa bāhuvīrye na katthanam 03,097.027d@014_0038 tam evaṃvādinaṃ tatra rāmo vacanam abravīt 03,097.027d@014_0039 alaṃ vai vyapadeśena dhanur āyaccha rāghava 03,097.027d@014_0040 tato jagrāha roṣeṇa kṣatriyarṣabhasūdanam 03,097.027d@014_0041 rāmo dāśarathir divyaṃ hastād rāmasya kārmukam 03,097.027d@014_0042 dhanur āropayām āsa salīla iva bhārata 03,097.027d@014_0043 jyāśabdam akaroc caiva smayamānaḥ sa vīryavān 03,097.027d@014_0044 tasya śabdasya bhūtāni vitrasanty aśaner iva 03,097.027d@014_0045 athābravīt tadā rāmo rāmaṃ dāśarathis tadā 03,097.027d@014_0046 idam āropitaṃ brahman kim anyat karavāṇi te 03,097.027d@014_0047 tasya rāmo dadau divyaṃ jāmadagnyo mahātmanaḥ 03,097.027d@014_0048 śaram ākarṇadeśāntam ayam ākṛṣyatām iti 03,097.027d@014_0049 etac chrutvābravīd rāmaḥ pradīpta iva manyunā 03,097.027d@014_0050 śrūyate kṣamyate caiva darpapūrṇo 'si bhārgava 03,097.027d@014_0051 tvayā hy adhigataṃ tejaḥ kṣatriyebhyo viśeṣataḥ 03,097.027d@014_0052 pitāmahaprasādena tena māṃ kṣipasi dhruvam 03,097.027d@014_0053 paśya māṃ svena rūpeṇa cakṣus te vitarāmy aham 03,097.027d@014_0054 tato rāmaśarīre vai rāmaḥ paśyati bhārgavaḥ 03,097.027d@014_0055 ādityān savasūn rudrān sādhyāṃś ca samarudgaṇān 03,097.027d@014_0056 pitaro hutāśanaś caiva nakṣatrāṇi grahās tathā 03,097.027d@014_0057 gandharvā rākṣasā yakṣā nadyas tīrthāni yāni ca 03,097.027d@014_0058 ṛṣayo vālakhilyāś ca brahmabhūtāḥ sanātanāḥ 03,097.027d@014_0059 devarṣayaś ca kārtsnyena samudrāḥ parvatās tathā 03,097.027d@014_0060 vedāś ca sopaniṣado vaṣaṭkāraiḥ sahādhvaraiḥ 03,097.027d@014_0061 cetomanti ca sāmāni dhanurvedaś ca bhārata 03,097.027d@014_0062 meghavṛndāni varṣāṇi vidyutaś ca yudhiṣṭhira 03,097.027d@014_0063 tataḥ sa bhagavān viṣṇus taṃ vai bāṇaṃ mumoca ha 03,097.027d@014_0064 śuṣkāśanisamākīrṇaṃ maholkābhiś ca bhārata 03,097.027d@014_0065 pāṃsuvarṣeṇa mahatā meghavarṣaiś ca bhūtalam 03,097.027d@014_0066 bhūmikampaiś ca nirghātair nādaiś ca vipulair api 03,097.027d@014_0067 sa rāmaṃ vihvalaṃ kṛtvā tejaś cākṣipya kevalam 03,097.027d@014_0068 āgacchaj jvalito bāṇo rāmabāhupracoditaḥ 03,097.027d@014_0069 sa tu vihvalatāṃ gatvā pratilabhya ca cetanām 03,097.027d@014_0070 rāmaḥ pratyāgataprāṇaḥ prāṇamad viṣṇutejasam 03,097.027d@014_0071 viṣṇunā so 'bhyanujñāto mahendram agamat punaḥ 03,097.027d@014_0072 bhītas tu tatra nyavasad vrīḍitas tu mahātapāḥ 03,097.027d@014_0073 tataḥ saṃvatsare 'tīte hṛtaujasam avasthitam 03,097.027d@014_0074 nirmadaṃ duḥkhitaṃ dṛṣṭvā pitaro rāmam abruvan 03,097.027d@014_0075 na vai samyag idaṃ putra viṣṇum āsādya vai kṛtam 03,097.027d@014_0076 sa hi pūjyaś ca mānyaś ca triṣu lokeṣu sarvadā 03,097.027d@014_0077 gaccha putra nadīṃ puṇyāṃ vadhūsarakṛtāhvayām 03,097.027d@014_0078 tatropaspṛśya tīrtheṣu punar vapur avāpsyasi 03,097.027d@014_0079 dīptodaṃ nāma tat tīrthaṃ yatra te prapitāmahaḥ 03,097.027d@014_0080 bhṛgur devayuge rāma taptavān uttamaṃ tapaḥ 03,097.027d@014_0081 tat tathā kṛtavān rāmaḥ kaunteya vacanāt pituḥ 03,097.027d@014_0082 prāptavāṃś ca punatejas tīrthe 'smin pāṇḍunandana 03,097.027d@014_0083 etad īdṛśakaṃ tāta rāmeṇākliṣṭakarmaṇā 03,097.027d@014_0084 prāptam āsīn mahārāja viṣṇum āsādya vai purā 03,098.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,098.001a bhūya evāham icchāmi maharṣes tasya dhīmataḥ 03,098.001c karmaṇāṃ vistaraṃ śrotum agastyasya dvijottama 03,098.002 lomaśa uvāca 03,098.002a śṛṇu rājan kathāṃ divyām adbhutām atimānuṣīm 03,098.002c agastyasya mahārāja prabhāvam amitātmanaḥ 03,098.003a āsan kṛtayuge ghorā dānavā yuddhadurmadāḥ 03,098.003c kāleyā iti vikhyātā gaṇāḥ paramadāruṇāḥ 03,098.004a te tu vṛtraṃ samāśritya nānāpraharaṇodyatāḥ 03,098.004c samantāt paryadhāvanta mahendrapramukhān surān 03,098.005a tato vṛtravadhe yatnam akurvaṃs tridaśāḥ purā 03,098.005c puraṃdaraṃ puraskṛtya brahmāṇam upatasthire 03,098.006a kṛtāñjalīṃs tu tān sarvān parameṣṭhī uvāca ha 03,098.006c viditaṃ me surāḥ sarvaṃ yad vaḥ kāryaṃ cikīrṣitam 03,098.007a tam upāyaṃ pravakṣyāmi yathā vṛtraṃ vadhiṣyatha 03,098.007c dadhīca iti vikhyāto mahān ṛṣir udāradhīḥ 03,098.008a taṃ gatvā sahitāḥ sarve varaṃ vai saṃprayācata 03,098.008c sa vo dāsyati dharmātmā suprītenāntarātmanā 03,098.009a sa vācyaḥ sahitaiḥ sarvair bhavadbhir jayakāṅkṣibhiḥ 03,098.009c svāny asthīni prayaccheti trailokyasya hitāya vai 03,098.009e sa śarīraṃ samutsṛjya svāny asthīni pradāsyati 03,098.010a tasyāsthibhir mahāghoraṃ vajraṃ saṃbhriyatāṃ dṛḍham 03,098.010c mahac chatruhaṇaṃ tīkṣṇaṃ ṣaḍaśraṃ bhīmanisvanam 03,098.011a tena vajreṇa vai vṛtraṃ vadhiṣyati śatakratuḥ 03,098.011c etad vaḥ sarvam ākhyātaṃ tasmāc chīghraṃ vidhīyatām 03,098.012a evam uktās tato devā anujñāpya pitāmaham 03,098.012c nārāyaṇaṃ puraskṛtya dadhīcasyāśramaṃ yayuḥ 03,098.013a sarasvatyāḥ pare pāre nānādrumalatāvṛtam 03,098.013c ṣaṭpadodgītaninadair vighuṣṭaṃ sāmagair iva 03,098.013e puṃskokilaravonmiśraṃ jīvaṃjīvakanāditam 03,098.014a mahiṣaiś ca varāhaiś ca sṛmaraiś camarair api 03,098.014c tatra tatrānucaritaṃ śārdūlabhayavarjitaiḥ 03,098.015a kareṇubhir vāraṇaiś ca prabhinnakaraṭāmukhaiḥ 03,098.015c saro 'vagāḍhaiḥ krīḍadbhiḥ samantād anunāditam 03,098.016a siṃhavyāghrair mahānādān nadadbhir anunāditam 03,098.016c aparaiś cāpi saṃlīnair guhākandaravāsibhiḥ 03,098.017a teṣu teṣv avakāśeṣu śobhitaṃ sumanoramam 03,098.017c triviṣṭapasamaprakhyaṃ dadhīcāśramam āgaman 03,098.018a tatrāpaśyan dadhīcaṃ te divākarasamadyutim 03,098.018c jājvalyamānaṃ vapuṣā yathā lakṣmyā pitāmaham 03,098.019a tasya pādau surā rājann abhivādya praṇamya ca 03,098.019c ayācanta varaṃ sarve yathoktaṃ parameṣṭhinā 03,098.020a tato dadhīcaḥ paramapratītaḥ; surottamāṃs tān idam abhyuvāca 03,098.020c karomi yad vo hitam adya devāḥ; svaṃ cāpi dehaṃ tv aham utsṛjāmi 03,098.021a sa evam uktvā dvipadāṃ variṣṭhaḥ; prāṇān vaśī svān sahasotsasarja 03,098.021c tataḥ surās te jagṛhuḥ parāsor; asthīni tasyātha yathopadeśam 03,098.022a prahṛṣṭarūpāś ca jayāya devās; tvaṣṭāram āgamya tam artham ūcuḥ 03,098.022c tvaṣṭā tu teṣāṃ vacanaṃ niśamya; prahṛṣṭarūpaḥ prayataḥ prayatnāt 03,098.023a cakāra vajraṃ bhṛśam ugrarūpaṃ; kṛtvā ca śakraṃ sa uvāca hṛṣṭaḥ 03,098.023c anena vajrapravareṇa deva; bhasmīkuruṣvādya surārim ugram 03,098.024a tato hatāriḥ sagaṇaḥ sukhaṃ vai; praśādhi kṛtsnaṃ tridivaṃ diviṣṭhaḥ 03,098.024c tvaṣṭrā tathoktaḥ sa puraṃdaras tu; vajraṃ prahṛṣṭaḥ prayato 'bhyagṛhṇāt 03,099.001 lomaśa uvāca 03,099.001a tataḥ sa vajrī balibhir daivatair abhirakṣitaḥ 03,099.001c āsasāda tato vṛtraṃ sthitam āvṛtya rodasī 03,099.002a kālakeyair mahākāyaiḥ samantād abhirakṣitam 03,099.002c samudyatapraharaṇaiḥ saśṛṅgair iva parvataiḥ 03,099.003a tato yuddhaṃ samabhavad devānāṃ saha dānavaiḥ 03,099.003c muhūrtaṃ bharataśreṣṭha lokatrāsakaraṃ mahat 03,099.004a udyatapratipiṣṭānāṃ khaḍgānāṃ vīrabāhubhiḥ 03,099.004c āsīt sutumulaḥ śabdaḥ śarīreṣv abhipātyatām 03,099.005a śirobhiḥ prapatadbhiś ca antarikṣān mahītalam 03,099.005c tālair iva mahīpāla vṛntād bhraṣṭair adṛśyata 03,099.006a te hemakavacā bhūtvā kāleyāḥ parighāyudhāḥ 03,099.006c tridaśān abhyavartanta dāvadagdhā ivādrayaḥ 03,099.007a teṣāṃ vegavatāṃ vegaṃ sahitānāṃ pradhāvatām 03,099.007c na śekus tridaśāḥ soḍhuṃ te bhagnāḥ prādravan bhayāt 03,099.008a tān dṛṣṭvā dravato bhītān sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ 03,099.008c vṛtre vivardhamāne ca kaśmalaṃ mahad āviśat 03,099.008d*0498_01 kāleyabhayasaṃtrasto devaḥ sākṣāt puraṃdaraḥ 03,099.008d*0498_02 jagāma śaraṇaṃ śīghraṃ taṃ tu nārāyaṇaṃ prabhum 03,099.009a taṃ śakraṃ kaśmalāviṣṭaṃ dṛṣṭvā viṣṇuḥ sanātanaḥ 03,099.009c svatejo vyadadhāc chakre balam asya vivardhayan 03,099.010a viṣṇunāpyāyitaṃ śakraṃ dṛṣṭvā devagaṇās tataḥ 03,099.010c svaṃ svaṃ tejaḥ samādadhyus tathā brahmarṣayo 'malāḥ 03,099.011a sa samāpyāyitaḥ śakro viṣṇunā daivataiḥ saha 03,099.011c ṛṣibhiś ca mahābhāgair balavān samapadyata 03,099.012a jñātvā balasthaṃ tridaśādhipaṃ tu; nanāda vṛtro mahato ninādān 03,099.012c tasya praṇādena dharā diśaś ca; khaṃ dyaur nagāś cāpi cacāla sarvam 03,099.013a tato mahendraḥ paramābhitaptaḥ; śrutvā ravaṃ ghorarūpaṃ mahāntam 03,099.013c bhaye nimagnas tvaritaṃ mumoca; vajraṃ mahat tasya vadhāya rājan 03,099.014a sa śakravajrābhihataḥ papāta; mahāsuraḥ kāñcanamālyadhārī 03,099.014c yathā mahāñ śailavaraḥ purastāt; sa mandaro viṣṇukarāt pramuktaḥ 03,099.015a tasmin hate daityavare bhayārtaḥ; śakraḥ pradudrāva saraḥ praveṣṭum 03,099.015c vajraṃ na mene svakarāt pramuktaṃ; vṛtraṃ hataṃ cāpi bhayān na mene 03,099.016a sarve ca devā muditāḥ prahṛṣṭā; maharṣayaś cendram abhiṣṭuvantaḥ 03,099.016b*0499_01 vṛtraṃ hataṃ saṃdadṛśuḥ pṛthivyāṃ 03,099.016b*0499_02 vajrāhataṃ śailam ivāvakīrṇam 03,099.016c sarvāṃś ca daityāṃs tvaritāḥ sametya; jaghnuḥ surā vṛtravadhābhitaptān 03,099.017a te vadhyamānās tridaśais tadānīṃ; samudram evāviviśur bhayārtāḥ 03,099.017c praviśya caivodadhim aprameyaṃ; jhaṣākulaṃ ratnasamākulaṃ ca 03,099.018a tadā sma mantraṃ sahitāḥ pracakrus; trailokyanāśārtham abhismayantaḥ 03,099.018c tatra sma ke cin matiniścayajñās; tāṃs tān upāyān anuvarṇayanti 03,099.019a teṣāṃ tu tatra kramakālayogād; ghorā matiś cintayatāṃ babhūva 03,099.019c ye santi vidyātapasopapannās; teṣāṃ vināśaḥ prathamaṃ tu kāryaḥ 03,099.020a lokā hi sarve tapasā dhriyante; tasmāt tvaradhvaṃ tapasaḥ kṣayāya 03,099.020c ye santi ke cid dhi vasuṃdharāyāṃ; tapasvino dharmavidaś ca tajjñāḥ 03,099.020e teṣāṃ vadhaḥ kriyatāṃ kṣipram eva; teṣu pranaṣṭeṣu jagat pranaṣṭam 03,099.021a evaṃ hi sarve gatabuddhibhāvā; jagadvināśe paramaprahṛṣṭāḥ 03,099.021c durgaṃ samāśritya mahormimantaṃ; ratnākaraṃ varuṇasyālayaṃ sma 03,100.001 lomaśa uvāca 03,100.001a samudraṃ te samāśritya vāruṇaṃ nidhim ambhasām 03,100.001c kāleyāḥ saṃpravartanta trailokyasya vināśane 03,100.002a te rātrau samabhikruddhā bhakṣayanti sadā munīn 03,100.002c āśrameṣu ca ye santi punyeṣv āyataneṣu ca 03,100.003a vasiṣṭhasyāśrame viprā bhakṣitās tair durātmabhiḥ 03,100.003c aśītiśatam aṣṭau ca nava cānye tapasvinaḥ 03,100.004a cyavanasyāśramaṃ gatvā puṇyaṃ dvijaniṣevitam 03,100.004c phalamūlāśanānāṃ hi munīnāṃ bhakṣitaṃ śatam 03,100.005a evaṃ rātrau sma kurvanti viviśuś cārṇavaṃ divā 03,100.005b*0500_01 kāleyās te durātmāno bhakṣayantas tapodhanān 03,100.005c bharadvājāśrame caiva niyatā brahmacāriṇaḥ 03,100.005e vāyvāhārāmbubhakṣāś ca viṃśatiḥ saṃnipātitāḥ 03,100.006a evaṃ krameṇa sarvāṃs tān āśramān dānavās tadā 03,100.006c niśāyāṃ paridhāvanti mattā bhujabalāśrayāt 03,100.006e kālopasṛṣṭāḥ kāleyā ghnanto dvijagaṇān bahūn 03,100.007a na cainān anvabudhyanta manujā manujottama 03,100.007c evaṃ pravṛttān daityāṃs tāṃs tāpaseṣu tapasviṣu 03,100.007d*0501_01 kṣayāya jagataḥ krūrāḥ paryaṭanti sma medinīm 03,100.008a prabhāte samadṛśyanta niyatāhārakarśitāḥ 03,100.008c mahītalasthā munayaḥ śarīrair gatajīvitaiḥ 03,100.009a kṣīṇamāṃsair virudhirair vimajjāntrair visaṃdhibhiḥ 03,100.009c ākīrṇair ācitā bhūmiḥ śaṅkhānām iva rāśibhiḥ 03,100.010a kalaśair vipraviddhaiś ca sruvair bhagnais tathaiva ca 03,100.010c vikīrṇair agnihotraiś ca bhūr babhūva samāvṛtā 03,100.011a niḥsvādhyāyavaṣaṭkāraṃ naṣṭayajñotsavakriyam 03,100.011c jagad āsīn nirutsāhaṃ kāleyabhayapīḍitam 03,100.012a evaṃ prakṣīyamāṇāś ca mānavā manujeśvara 03,100.012c ātmatrāṇaparā bhītāḥ prādravanta diśo bhayāt 03,100.013a ke cid guhāḥ praviviśur nirjharāṃś cāpare śritāḥ 03,100.013c apare maraṇodvignā bhayāt prānān samutsṛjan 03,100.014a ke cid atra maheṣvāsāḥ śūrāḥ paramadarpitāḥ 03,100.014c mārgamāṇāḥ paraṃ yatnaṃ dānavānāṃ pracakrire 03,100.015a na caitān adhijagmus te samudraṃ samupāśritān 03,100.015c śramaṃ jagmuś ca paramam ājagmuḥ kṣayam eva ca 03,100.016a jagaty upaśamaṃ yāte naṣṭayajñotsavakriye 03,100.016c ājagmuḥ paramām ārtiṃ tridaśā manujeśvara 03,100.017a sametya samahendrāś ca bhayān mantraṃ pracakrire 03,100.017b*0502_01 śaraṇyaṃ śaraṇaṃ devaṃ nārāyaṇam ajaṃ vibhum 03,100.017c nārāyaṇaṃ puraskṛtya vaikuṇṭham aparājitam 03,100.018a tato devāḥ sametās te tadocur madhusūdanam 03,100.018c tvaṃ naḥ sraṣṭā ca pātā ca bhartā ca jagataḥ prabho 03,100.018e tvayā sṛṣṭam idaṃ sarvaṃ yac ceṅgaṃ yac ca neṅgati 03,100.018f*0503_01 tvayy eva puṇḍarīkākṣa punas tat pravilīyate 03,100.019a tvayā bhūmiḥ purā naṣṭā samudrāt puṣkarekṣaṇa 03,100.019c vārāhaṃ rūpam āsthāya jagadarthe samuddhṛtā 03,100.020a ādidaityo mahāvīryo hiraṇyakaśipus tvayā 03,100.020c nārasiṃhaṃ vapuḥ kṛtvā sūditaḥ puruṣottama 03,100.021a avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ baliś cāpi mahāsuraḥ 03,100.021c vāmanaṃ vapur āśritya trailokyād bhraṃśitas tvayā 03,100.022a asuraś ca maheṣvāso jambha ity abhiviśrutaḥ 03,100.022c yajñakṣobhakaraḥ krūras tvayaiva vinipātitaḥ 03,100.023a evamādīni karmāṇi yeṣāṃ saṃkhyā na vidyate 03,100.023c asmākaṃ bhayabhītānāṃ tvaṃ gatir madhusūdana 03,100.024a tasmāt tvāṃ deva deveśa lokārthaṃ jñāpayāmahe 03,100.024c rakṣa lokāṃś ca devāṃś ca śakraṃ ca mahato bhayāt 03,100.024d*0504_01 śaraṇāgatasaṃtrāṇe tvam eko 'si dṛḍhavrataḥ 03,101.001 devā ūcuḥ 03,101.001a itaḥ pradānād vartante prajāḥ sarvāś caturvidhāḥ 03,101.001c tā bhāvitā bhāvayanti havyakavyair divaukasaḥ 03,101.002a lokā hy evaṃ vartayanti anyonyaṃ samupāśritāḥ 03,101.002c tvatprasādān nirudvignās tvayaiva parirakṣitāḥ 03,101.003a idaṃ ca samanuprāptaṃ lokānāṃ bhayam uttamam 03,101.003c na ca jānīma keneme rātrau vadhyanti brāhmaṇāḥ 03,101.004a kṣīṇeṣu ca brāhmaṇeṣu pṛthivī kṣayam eṣyati 03,101.004c tataḥ pṛthivyāṃ kṣīṇāyāṃ tridivaṃ kṣayam eṣyati 03,101.005a tvatprasādān mahābāho lokāḥ sarve jagatpate 03,101.005c vināśaṃ nādhigaccheyus tvayā vai parirakṣitāḥ 03,101.006 viṣṇur uvāca 03,101.006a viditaṃ me surāḥ sarvaṃ prajānāṃ kṣayakāraṇam 03,101.006c bhavatāṃ cāpi vakṣyāmi śṛṇudhvaṃ vigatajvarāḥ 03,101.007a kāleya iti vikhyāto gaṇaḥ paramadāruṇaḥ 03,101.007c taiś ca vṛtraṃ samāśritya jagat sarvaṃ prabādhitam 03,101.008a te vṛtraṃ nihataṃ dṛṣṭvā sahasrākṣeṇa dhīmatā 03,101.008c jīvitaṃ parirakṣantaḥ praviṣṭā varuṇālayam 03,101.009a te praviśyodadhiṃ ghoraṃ nakragrāhasamākulam 03,101.009c utsādanārthaṃ lokānāṃ rātrau ghnanti munīn iha 03,101.010a na tu śakyāḥ kṣayaṃ netuṃ samudrāśrayagā hi te 03,101.010c samudrasya kṣaye buddhir bhavadbhiḥ saṃpradhāryatām 03,101.010e agastyena vinā ko hi śakto 'nyo 'rṇavaśoṣaṇe 03,101.010f*0505_01 anyathā hi na śakyās te vinā sāgaraśoṣaṇam 03,101.011a etac chrutvā vaco devā viṣṇunā samudāhṛtam 03,101.011b*0506_01 viṣṇum eva puraskṛtya brahmāṇaṃ samupasthitāḥ 03,101.011b*0506_02 te tasmai praṇatā bhūtvā tam evārthaṃ nyavedayan 03,101.011b*0506_03 sarvalokavināśārthaṃ kāleyāḥ kṛtaniścayāḥ 03,101.011b*0506_04 teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā padmayoniḥ sanātanaḥ 03,101.011b*0506_05 uvāca paramaprītas tridaśān arthavad vacaḥ 03,101.011b*0506_06 viditaṃ me surāḥ sarvaṃ dānavānāṃ viceṣṭitam 03,101.011b*0506_07 manuṣyādeś ca nidhanaṃ kāleyaiḥ kālacoditaiḥ 03,101.011b*0506_08 kṣayas teṣām anuprāptaḥ kālenopahatāś ca ye 03,101.011b*0506_09 upāyaṃ saṃpravakṣyāmi samudrasya viśoṣaṇe 03,101.011b*0506_10 agastya iti vikhyāto vāruṇiḥ susamāhitaḥ 03,101.011b*0506_11 tam upāgamya sahitā imam arthaṃ prayācata 03,101.011b*0506_12 sa hi śakto mahātejāḥ kṣaṇāt pātuṃ mahodadhim 03,101.011b*0506_13 samudre ca kṣayaṃ nīte kāleyān nihaniṣyatha 03,101.011b*0506_14 evaṃ śrutvā vaco devā brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ 03,101.011c parameṣṭhinam ājñāpya agastyasyāśramaṃ yayuḥ 03,101.012a tatrāpaśyan mahātmānaṃ vāruṇiṃ dīptatejasam 03,101.012c upāsyamānam ṛṣibhir devair iva pitāmaham 03,101.013a te 'bhigamya mahātmānaṃ maitrāvaruṇim acyutam 03,101.013c āśramasthaṃ taporāśiṃ karmabhiḥ svair abhiṣṭuvan 03,101.014 devā ūcuḥ 03,101.014a nahuṣeṇābhitaptānāṃ tvaṃ lokānāṃ gatiḥ purā 03,101.014c bhraṃśitaś ca suraiśvaryāl lokārthaṃ lokakaṇṭakaḥ 03,101.015a krodhāt pravṛddhaḥ sahasā bhāskarasya nagottamaḥ 03,101.015c vacas tavānatikrāman vindhyaḥ śailo na vardhate 03,101.016a tamasā cāvṛte loke mṛtyunābhyarditāḥ prajāḥ 03,101.016c tvām eva nātham āsādya nirvṛtiṃ paramāṃ gatāḥ 03,101.017a asmākaṃ bhayabhītānāṃ nityaśo bhagavān gatiḥ 03,101.017c tatas tv ārtāḥ prayācāmas tvāṃ varaṃ varado hy asi 03,102.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,102.001a kimarthaṃ sahasā vindhyaḥ pravṛddhaḥ krodhamūrchitaḥ 03,102.001c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vistareṇa mahāmune 03,102.002 lomaśa uvāca 03,102.002a adrirājaṃ mahāśailaṃ maruṃ kanakaparvatam 03,102.002c udayāstamaye bhānuḥ pradakṣiṇam avartata 03,102.003a taṃ tu dṛṣṭvā tathā vindhyaḥ śailaḥ sūryam athābravīt 03,102.003c yathā hi merur bhavatā nityaśaḥ parigamyate 03,102.003e pradakṣiṇaṃ ca kriyate mām evaṃ kuru bhāskara 03,102.004a evam uktas tataḥ sūryaḥ śailendraṃ pratyabhāṣata 03,102.004c nāham ātmecchayā śaila karomy enaṃ pradakṣiṇam 03,102.004e eṣa mārgaḥ pradiṣṭo me yenedaṃ nirmitaṃ jagat 03,102.005a evam uktas tataḥ krodhāt pravṛddhaḥ sahasācalaḥ 03,102.005c sūryācandramasor mārgaṃ roddhum icchan paraṃtapa 03,102.006a tato devāḥ sahitāḥ sarva eva; sendrāḥ samāgamya mahādrirājam 03,102.006c nivārayām āsur upāyatas taṃ; na ca sma teṣāṃ vacanaṃ cakāra 03,102.007a athābhijagmur munim āśramasthaṃ; tapasvinaṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭham 03,102.007c agastyam atyadbhutavīryadīptaṃ; taṃ cārtham ūcuḥ sahitāḥ surās te 03,102.008 devā ūcuḥ 03,102.008a sūryācandramasor mārgaṃ nakṣatrāṇāṃ gatiṃ tathā 03,102.008c śailarājo vṛṇoty eṣa vindhyaḥ krodhavaśānugaḥ 03,102.009a taṃ nivārayituṃ śakto nānyaḥ kaś cid dvijottama 03,102.009c ṛte tvāṃ hi mahābhāga tasmād enaṃ nivāraya 03,102.010 lomaśa uvāca 03,102.010a tac chrutvā vacanaṃ vipraḥ surāṇāṃ śailam abhyagāt 03,102.010c so 'bhigamyābravīd vindhyaṃ sadāraḥ samupasthitaḥ 03,102.011a mārgam icchāmy ahaṃ dattaṃ bhavatā parvatottama 03,102.011c dakṣiṇām abhigantāsmi diśaṃ kāryeṇa kena cit 03,102.012a yāvadāgamanaṃ mahyaṃ tāvat tvaṃ pratipālaya 03,102.012c nivṛtte mayi śailendra tato vardhasva kāmataḥ 03,102.013a evaṃ sa samayaṃ kṛtvā vindhyenāmitrakarśana 03,102.013c adyāpi dakṣiṇād deśād vāruṇir na nivartate 03,102.014a etat te sarvam ākhyātaṃ yathā vindhyo na vardhate 03,102.014c agastyasya prabhāvena yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 03,102.015a kāleyās tu yathā rājan suraiḥ sarvair niṣūditāḥ 03,102.015c agastyād varam āsādya tan me nigadataḥ śṛṇu 03,102.016a tridaśānāṃ vacaḥ śrutvā maitrāvaruṇir abravīt 03,102.016c kimartham abhiyātāḥ stha varaṃ mattaḥ kim icchatha 03,102.016e evam uktās tatas tena devās taṃ munim abruvan 03,102.016f*0507_01 sarve prāñjalayo bhūtvā puraṃdarapurogamāḥ 03,102.017a evaṃ tvayecchāma kṛtaṃ maharṣe; mahārṇavaṃ pīyamānaṃ mahātman 03,102.017c tato vadhiṣyāma sahānubandhān; kāleyasaṃjñān suravidviṣas tān 03,102.018a tridaśānāṃ vacaḥ śrutvā tatheti munir abravīt 03,102.018c kariṣye bhavatāṃ kāmaṃ lokānāṃ ca mahat sukham 03,102.019a evam uktvā tato 'gacchat samudraṃ saritāṃ patim 03,102.019c ṛṣibhiś ca tapaḥsiddhaiḥ sārdhaṃ devaiś ca suvrataḥ 03,102.020a manuṣyoragagandharvayakṣakiṃpuruṣās tathā 03,102.020c anujagmur mahātmānaṃ draṣṭukāmās tad adbhutam 03,102.021a tato 'bhyagacchan sahitāḥ samudraṃ bhīmanisvanam 03,102.021c nṛtyantam iva cormībhir valgantam iva vāyunā 03,102.022a hasantam iva phenaughaiḥ skhalantaṃ kandareṣu ca 03,102.022c nānāgrāhasamākīrṇaṃ nānādvijagaṇāyutam 03,102.023a agastyasahitā devāḥ sagandharvamahoragāḥ 03,102.023c ṛṣayaś ca mahābhāgāḥ samāsedur mahodadhim 03,103.001 lomaśa uvāca 03,103.001a samudraṃ sa samāsādya vāruṇir bhagavān ṛṣiḥ 03,103.001c uvāca sahitān devān ṛṣīṃś caiva samāgatān 03,103.002a eṣa lokahitārthaṃ vai pibāmi varuṇālayam 03,103.002c bhavadbhir yad anuṣṭheyaṃ tac chīghraṃ saṃvidhīyatām 03,103.003a etāvad uktvā vacanaṃ maitrāvaruṇir acyutaḥ 03,103.003c samudram apibat kruddhaḥ sarvalokasya paśyataḥ 03,103.004a pīyamānaṃ samudraṃ tu dṛṣṭvā devāḥ savāsavāḥ 03,103.004c vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ stutibhiś cāpy apūjayan 03,103.005a tvaṃ nas trātā vidhātā ca lokānāṃ lokabhāvanaḥ 03,103.005c tvatprasādāt samucchedaṃ na gacchet sāmaraṃ jagat 03,103.006a saṃpūjyamānas tridaśair mahātmā; gandharvatūryeṣu nadatsu sarvaśaḥ 03,103.006c divyaiś ca puṣpair avakīryamāṇo; mahārṇavaṃ niḥsalilaṃ cakāra 03,103.007a dṛṣṭvā kṛtaṃ niḥsalilaṃ mahārṇavaṃ; surāḥ samastāḥ paramaprahṛṣṭāḥ 03,103.007c pragṛhya divyāni varāyudhāni; tān dānavāñ jaghnur adīnasattvāḥ 03,103.008a te vadhyamānās tridaśair mahātmabhir; mahābalair vegibhir unnadadbhiḥ 03,103.008c na sehire vegavatāṃ mahātmanāṃ; vegaṃ tadā dhārayituṃ divaukasām 03,103.009a te vadhyamānās tridaśair dānavā bhīmanisvanāḥ 03,103.009c cakruḥ sutumulaṃ yuddhaṃ muhūrtam iva bhārata 03,103.010a te pūrvaṃ tapasā dagdhā munibhir bhāvitātmabhiḥ 03,103.010c yatamānāḥ paraṃ śaktyā tridaśair viniṣūditāḥ 03,103.011a te hemaniṣkābharaṇāḥ kuṇḍalāṅgadadhāriṇaḥ 03,103.011c nihatya bahv aśobhanta puṣpitā iva kiṃśukāḥ 03,103.012a hataśeṣās tataḥ ke cit kāleyā manujottama 03,103.012c vidārya vasudhāṃ devīṃ pātālatalam āśritāḥ 03,103.013a nihatān dānavān dṛṣṭvā tridaśā munipuṃgavam 03,103.013c tuṣṭuvur vividhair vākyair idaṃ caivābruvan vacaḥ 03,103.014a tvatprasādān mahābhāga lokaiḥ prāptaṃ mahat sukham 03,103.014c tvattejasā ca nihatāḥ kāleyāḥ krūravikramāḥ 03,103.015a pūrayasva mahābāho samudraṃ lokabhāvana 03,103.015c yat tvayā salilaṃ pītaṃ tad asmin punar utsṛja 03,103.016a evam uktaḥ pratyuvāca bhagavān munipuṃgavaḥ 03,103.016b*0508_01 tāṃs tathā sahitān devān agastyaḥ sapuraṃdarān 03,103.016c jīrṇaṃ tad dhi mayā toyam upāyo 'nyaḥ pracintyatām 03,103.016e pūraṇārthaṃ samudrasya bhavadbhir yatnam āsthitaiḥ 03,103.017a etac chrutvā tu vacanaṃ maharṣer bhāvitātmanaḥ 03,103.017c vismitāś ca viṣaṇṇāś ca babhūvuḥ sahitāḥ surāḥ 03,103.018a parasparam anujñāpya praṇamya munipuṃgavam 03,103.018c prajāḥ sarvā mahārāja viprajagmur yathāgatam 03,103.019a tridaśā viṣṇunā sārdham upajagmuḥ pitāmaham 03,103.019c pūraṇārthaṃ samudrasya mantrayitvā punaḥ punaḥ 03,103.019d*0509_01 te dhātāram upāgamya tridaśāḥ saha viṣṇunā 03,103.019e ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve sāgarasyābhipūraṇam 03,104.001 lomaśa uvāca 03,104.001a tān uvāca sametāṃs tu brahmā lokapitāmahaḥ 03,104.001b*0510_01 nirhrādinyā girā rājan devān āśvāsayaṃs tadā 03,104.001c gacchadhvaṃ vibudhāḥ sarve yathākāmaṃ yathepsitam 03,104.002a mahatā kālayogena prakṛtiṃ yāsyate 'rṇavaḥ 03,104.002c jñātīn vai kāraṇaṃ kṛtvā mahārājño bhagīrathāt 03,104.002d*0511_01 ānayiṣyad yadā gaṅgāṃ tadā pūrṇo bhaviṣyati 03,104.002d*0512_01 pitāmahavacaḥ śrutvā sarve vibudhasattamāḥ 03,104.002d*0512_02 kālayogaṃ pratīkṣanto jagmuś cāpi yathāgatam 03,104.002d*0513_01 pūrayiṣyati toyaughaiḥ samudraṃ nidhim ambhasām 03,104.003 yudhiṣṭhira uvāca 03,104.003a kathaṃ vai jñātayo brahman kāraṇaṃ cātra kiṃ mune 03,104.003c kathaṃ samudraḥ pūrṇaś ca bhagīrathapariśramāt 03,104.004a etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vistareṇa tapodhana 03,104.004c kathyamānaṃ tvayā vipra rājñāṃ caritam uttamam 03,104.005 vaiśaṃpāyana uvāca 03,104.005a evam uktas tu viprendro dharmarājñā mahātmanā 03,104.005c kathayām āsa māhātmyaṃ sagarasya mahātmanaḥ 03,104.006 lomaśa uvāca 03,104.006a ikṣvākūṇāṃ kule jātaḥ sagaro nāma pārthivaḥ 03,104.006c rūpasattvabalopetaḥ sa cāputraḥ pratāpavān 03,104.007a sa haihayān samutsādya tālajaṅghāṃś ca bhārata 03,104.007c vaśe ca kṛtvā rājño 'nyān svarājyam anvaśāsata 03,104.008a tasya bhārye tv abhavatāṃ rūpayauvanadarpite 03,104.008c vaidarbhī bharataśreṣṭha śaibyā ca bharatarṣabha 03,104.009a sa putrakāmo nṛpatis tatāpa sumahat tapaḥ 03,104.009c patnībhyāṃ saha rājendra kailāsaṃ girim āśritaḥ 03,104.010a sa tapyamānaḥ sumahat tapo yogasamanvitaḥ 03,104.010c āsasāda mahātmānaṃ tryakṣaṃ tripuramardanam 03,104.011a śaṃkaraṃ bhavam īśānaṃ śūlapāniṃ pinākinam 03,104.011c tryambakaṃ śivam ugreśaṃ bahurūpam umāpatim 03,104.011d*0514_01 lokadhātāram ajaram amareśaṃ purātanam 03,104.011d*0514_02 digvāsasaṃ vṛṣaratham acintyādbhutayoginam 03,104.012a sa taṃ dṛṣṭvaiva varadaṃ patnībhyāṃ sahito nṛpaḥ 03,104.012c praṇipatya mahābāhuḥ putrārthaṃ samayācata 03,104.013a taṃ prītimān haraḥ prāha sabhāryaṃ nṛpasattamam 03,104.013c yasmin vṛto muhūrte 'haṃ tvayeha nṛpate varam 03,104.014a ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi śūrāḥ samaradarpitāḥ 03,104.014c ekasyāṃ saṃbhaviṣyanti patnyāṃ tava narottama 03,104.015a te caiva sarve sahitāḥ kṣayaṃ yāsyanti pārthiva 03,104.015c eko vaṃśadharaḥ śūra ekasyāṃ saṃbhaviṣyati 03,104.015e evam uktvā tu taṃ rudras tatraivāntaradhīyata 03,104.016a sa cāpi sagaro rājā jagāma svaṃ niveśanam 03,104.016c patnībhyāṃ sahitas tāta so 'tihṛṣṭamanās tadā 03,104.016d*0515_01 kālaṃ śaṃbhuvaraprāptaṃ pratīkṣan sagaro 'nayat 03,104.017a tasyātha manujaśreṣṭha te bhārye kamalekṣaṇe 03,104.017c vaidarbhī caiva śaibyā ca garbhiṇyau saṃbabhūvatuḥ 03,104.018a tataḥ kālena vaidarbhī garbhālābuṃ vyajāyata 03,104.018c śaibyā ca suṣuve putraṃ kumāraṃ devarūpiṇam 03,104.019a tadālābuṃ samutsraṣṭuṃ manaś cakre sa pārthivaḥ 03,104.019c athāntarikṣāc chuśrāva vācaṃ gambhīranisvanām 03,104.020a rājan mā sāhasaṃ kārṣīḥ putrān na tyaktum arhasi 03,104.020c alābumadhyān niṣkṛṣya bījaṃ yatnena gopyatām 03,104.021a sopasvedeṣu pātreṣu ghṛtapūrṇeṣu bhāgaśaḥ 03,104.021c tataḥ putrasahasrāṇi ṣaṣṭiṃ prāpsyasi pārthiva 03,104.022a mahādevena diṣṭaṃ te putrajanma narādhipa 03,104.022c anena kramayogena mā te buddhir ato 'nyathā 03,105.001 lomaśa uvāca 03,105.001a etac chrutvāntarikṣāc ca sa rājā rājasattama 03,105.001c yathoktaṃ tac cakārātha śraddadhad bharatarṣabha 03,105.001d*0516_01 ekaikaśas tataḥ kṛtvā bījaṃ bījaṃ narādhipaḥ 03,105.001d*0516_02 ghṛtapūrṇeṣu kumbheṣu tān bhāgān vidadhe tataḥ 03,105.001d*0516_03 dhātrīś caikaikaśaḥ prādāt putrarakṣaṇatatparaḥ 03,105.001d*0516_04 tataḥ kālena mahatā samuttasthur mahābalāḥ 03,105.002a ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi tasyāpratimatejasaḥ 03,105.002c rudraprasādād rājarṣeḥ samajāyanta pārthiva 03,105.003a te ghorāḥ krūrakarmāṇa ākāśaparisarpiṇaḥ 03,105.003c bahutvāc cāvajānantaḥ sarvāṃl lokān sahāmarān 03,105.004a tridaśāṃś cāpy abādhanta tathā gandharvarākṣasān 03,105.004c sarvāṇi caiva bhūtāni śūrāḥ samaraśālinaḥ 03,105.005a vadhyamānās tato lokāḥ sāgarair mandabuddhibhiḥ 03,105.005c brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmuḥ sahitāḥ sarvadaivataiḥ 03,105.006a tān uvāca mahābhāgaḥ sarvalokapitāmahaḥ 03,105.006c gacchadhvaṃ tridaśāḥ sarve lokaiḥ sārdhaṃ yathāgatam 03,105.007a nātidīrgheṇa kālena sāgarāṇāṃ kṣayo mahān 03,105.007c bhaviṣyati mahāghoraḥ svakṛtaiḥ karmabhiḥ surāḥ 03,105.007d*0517_01 kapilaṃ te samāsādya vinaśiṣyanty asaṃśayam 03,105.008a evam uktās tato devā lokāś ca manujeśvara 03,105.008c pitāmaham anujñāpya viprajagmur yathāgatam 03,105.009a tataḥ kāle bahutithe vyatīte bharatarṣabha 03,105.009c dīkṣitaḥ sagaro rājā hayamedhena vīryavān 03,105.009e tasyāśvo vyacarad bhūmiṃ putraiḥ suparirakṣitaḥ 03,105.009f*0518_01 sarvair eva mahotsāhaiḥ svacchandapracaro nṛpa 03,105.010a samudraṃ sa samāsādya nistoyaṃ bhīmadarśanam 03,105.010c rakṣyamāṇaḥ prayatnena tatraivāntaradhīyata 03,105.011a tatas te sāgarās tāta hṛtaṃ matvā hayottamam 03,105.011c āgamya pitur ācakhyur adṛśyaṃ turagaṃ hṛtam 03,105.011e tenoktā dikṣu sarvāsu sarve mārgata vājinam 03,105.011f*0519_01 sasamudravanadvīpāṃ vicinvanto vasuṃdharām 03,105.012a tatas te pitur ājñāya dikṣu sarvāsu taṃ hayam 03,105.012c amārganta mahārāja sarvaṃ ca pṛthivītalam 03,105.013a tatas te sāgarāḥ sarve samupetya parasparam 03,105.013c nādhyagacchanta turagam aśvahartāram eva ca 03,105.014a āgamya pitaraṃ cocus tataḥ prāñjalayo 'grataḥ 03,105.014b*0520_01 sthitvā sarve mahīpālāḥ sāgarāḥ sahitās tadā 03,105.014c sasamudravanadvīpā sanadīnadakandarā 03,105.014e saparvatavanoddeśā nikhilena mahī nṛpa 03,105.015a asmābhir vicitā rājañ śāsanāt tava pārthiva 03,105.015c na cāśvam adhigacchāmo nāśvahartāram eva ca 03,105.016a śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ sa rājā krodhamūrchitaḥ 03,105.016c uvāca vacanaṃ sarvāṃs tadā daivavaśān nṛpa 03,105.017a anāgamāya gacchadhvaṃ bhūyo mārgata vājinam 03,105.017c yajñiyaṃ taṃ vinā hy aśvaṃ nāgantavyaṃ hi putrakāḥ 03,105.018a pratigṛhya tu saṃdeśaṃ tatas te sagarātmajāḥ 03,105.018c bhūya eva mahīṃ kṛtsnāṃ vicetum upacakramuḥ 03,105.019a athāpaśyanta te vīrāḥ pṛthivīm avadāritām 03,105.019b*0521_01 samudre pṛthivīpāla padamārgaṃ ca vājinaḥ 03,105.019c samāsādya bilaṃ tac ca khanantaḥ sagarātmajāḥ 03,105.019e kuddālair hreṣukaiś caiva samudram akhanaṃs tadā 03,105.020a sa khanyamānaḥ sahitaiḥ sāgarair varuṇālayaḥ 03,105.020c agacchat paramām ārtiṃ dāryamāṇaḥ samantataḥ 03,105.021a asuroragarakṣāṃsi sattvāni vividhāni ca 03,105.021c ārtanādam akurvanta vadhyamānāni sāgaraiḥ 03,105.022a chinnaśīrṣā videhāś ca bhinnajānvasthimastakāḥ 03,105.022c prāṇinaḥ samadṛśyanta śataśo 'tha sahasraśaḥ 03,105.023a evaṃ hi khanatāṃ teṣāṃ samudraṃ makarālayam 03,105.023c vyatītaḥ sumahān kālo na cāśvaḥ samadṛśyata 03,105.024a tataḥ pūrvottare deśe samudrasya mahīpate 03,105.024b*0522_01 vidāryamāṇāṃ pṛthivīṃ sāgarair baladarpitaiḥ 03,105.024c vidārya pātālam atha saṃkruddhāḥ sagarātmajāḥ 03,105.024e apaśyanta hayaṃ tatra vicarantaṃ mahītale 03,105.025a kapilaṃ ca mahātmānaṃ tejorāśim anuttamam 03,105.025c tapasā dīpyamānaṃ taṃ jvālābhir iva pāvakam 03,105.025d*0523_01 dṛṣṭvā hi hṛṣitāḥ sarve babhūvuḥ sāgarās tadā 03,106.001 lomaśa uvāca 03,106.001a te taṃ dṛṣṭvā hayaṃ rājan saṃprahṛṣṭatanūruhāḥ 03,106.001c anādṛtya mahātmānaṃ kapilaṃ kālacoditāḥ 03,106.001e saṃkruddhāḥ samadhāvanta aśvagrahaṇakāṅkṣiṇaḥ 03,106.002a tataḥ kruddho mahārāja kapilo munisattamaḥ 03,106.002c vāsudeveti yaṃ prāhuḥ kapilaṃ munisattamam 03,106.003a sa cakṣur vivṛtaṃ kṛtvā tejas teṣu samutsṛjan 03,106.003c dadāha sumahātejā mandabuddhīn sa sāgarān 03,106.003d*0524_01 ṣaṣṭiṃ sahasrāṇi tadā yugapan munisattamaḥ 03,106.004a tān dṛṣṭvā bhasmasād bhūtān nāradaḥ sumahātapāḥ 03,106.004c sagarāntikam āgacchat tac ca tasmai nyavedayat 03,106.005a sa tac chrutvā vaco ghoraṃ rājā munimukhodgatam 03,106.005c muhūrtaṃ vimanā bhūtvā sthāṇor vākyam acintayat 03,106.005d*0525_01 sa putranidhanotthena duḥkhena samabhiplutaḥ 03,106.005e ātmānam ātmanāśvāsya hayam evānvacintayat 03,106.006a aṃśumantaṃ samāhūya asamajñaḥsutaṃ tadā 03,106.006c pautraṃ bharataśārdūla idaṃ vacanam abravīt 03,106.007a ṣaṣṭis tāni sahasrāṇi putrāṇām amitaujasām 03,106.007c kāpilaṃ teja āsādya matkṛte nidhanaṃ gatāḥ 03,106.008a tava cāpi pitā tāta parityakto mayānagha 03,106.008c dharmaṃ saṃrakṣamāṇena paurāṇāṃ hitam icchatā 03,106.009 yudhiṣṭhira uvāca 03,106.009a kimarthaṃ rājaśārdūlaḥ sagaraḥ putram ātmajam 03,106.009c tyaktavān dustyajaṃ vīraṃ tan me brūhi tapodhana 03,106.010 lomaśa uvāca 03,106.010a asamañjā iti khyātaḥ sagarasya suto hy abhūt 03,106.010c yaṃ śaibyā janayām āsa paurāṇāṃ sa hi dārakān 03,106.010d*0526_01 krīḍataḥ sahasāsādya tatra tatra mahīpate 03,106.010e khureṣu krośato gṛhya nadyāṃ cikṣepa durbalān 03,106.011a tataḥ paurāḥ samājagmur bhayaśokapariplutāḥ 03,106.011c sagaraṃ cābhyayācanta sarve prāñjalayaḥ sthitāḥ 03,106.012a tvaṃ nas trātā mahārāja paracakrādibhir bhayaiḥ 03,106.012c asamañjobhayād ghorāt tato nas trātum arhasi 03,106.013a paurāṇāṃ vacanaṃ śrutvā ghoraṃ nṛpatisattamaḥ 03,106.013c muhūrtaṃ vimanā bhūtvā sacivān idam abravīt 03,106.014a asamañjāḥ purād adya suto me vipravāsyatām 03,106.014c yadi vo matpriyaṃ kāryam etac chīghraṃ vidhīyatām 03,106.015a evam uktā narendreṇa sacivās te narādhipa 03,106.015c yathoktaṃ tvaritāś cakrur yathājñāpitavān nṛpaḥ 03,106.016a etat te sarvam ākhyātaṃ yathā putro mahātmanā 03,106.016c paurāṇāṃ hitakāmena sagareṇa vivāsitaḥ 03,106.017a aṃśumāṃs tu maheṣvāso yad uktaḥ sagareṇa ha 03,106.017c tat te sarvaṃ pravakṣyāmi kīrtyamānaṃ nibodha me 03,106.018 sagara uvāca 03,106.018a pituś ca te 'haṃ tyāgena putrāṇāṃ nidhanena ca 03,106.018c alābhena tathāśvasya paritapyāmi putraka 03,106.019a tasmād duḥkhābhisaṃtaptaṃ yajñavighnāc ca mohitam 03,106.019c hayasyānayanāt pautra narakān māṃ samuddhara 03,106.020 lomaśa uvāca 03,106.020a aṃśumān evam uktas tu sagareṇa mahātmanā 03,106.020c jagāma duḥkhāt taṃ deśaṃ yatra vai dāritā mahī 03,106.021a sa tu tenaiva mārgeṇa samudraṃ praviveśa ha 03,106.021c apaśyac ca mahātmānaṃ kapilaṃ turagaṃ ca tam 03,106.022a sa dṛṣṭvā tejaso rāśiṃ purāṇam ṛṣisattamam 03,106.022c praṇamya śirasā bhūmau kāryam asmai nyavedayat 03,106.023a tataḥ prīto mahātejāḥ kalipo 'ṃśumato 'bhavat 03,106.023c uvāca cainaṃ dharmātmā varado 'smīti bhārata 03,106.024a sa vavre turagaṃ tatra prathamaṃ yajñakāraṇāt 03,106.024c dvitīyam udakaṃ vavre pitṝṇāṃ pāvanepsayā 03,106.025a tam uvāca mahātejāḥ kapilo munipuṃgavaḥ 03,106.025c dadāni tava bhadraṃ te yad yat prārthayase 'nagha 03,106.026a tvayi kṣamā ca dharmaś ca satyaṃ cāpi pratiṣṭhitam 03,106.026c tvayā kṛtārthaḥ sagaraḥ putravāṃś ca tvayā pitā 03,106.027a tava caiva prabhāvena svargaṃ yāsyanti sāgarāḥ 03,106.027b*0527_01 śalabhatvaṃ gatā ete mama krodhahutāśane 03,106.027c pautraś ca te tripathagāṃ tridivād ānayiṣyati 03,106.027e pāvanārthaṃ sāgarāṇāṃ toṣayitvā maheśvaram 03,106.028a hayaṃ nayasva bhadraṃ te yajñiyaṃ narapuṃgava 03,106.028c yajñaḥ samāpyatāṃ tāta sagarasya mahātmanaḥ 03,106.029a aṃśumān evam uktas tu kapilena mahātmanā 03,106.029c ājagāma hayaṃ gṛhya yajñavāṭaṃ mahātmanaḥ 03,106.030a so 'bhivādya tataḥ pādau sagarasya mahātmanaḥ 03,106.030c mūrdhni tenāpy upāghrātas tasmai sarvaṃ nyavedayat 03,106.031a yathā dṛṣṭaṃ śrutaṃ cāpi sāgarāṇāṃ kṣayaṃ tathā 03,106.031c taṃ cāsmai hayam ācaṣṭa yajñavāṭam upāgatam 03,106.032a tac chrutvā sagaro rājā putrajaṃ duḥkham atyajat 03,106.032c aṃśumantaṃ ca saṃpūjya samāpayata taṃ kratum 03,106.033a samāptayajñaḥ sagaro devaiḥ sarvaiḥ sabhājitaḥ 03,106.033c putratve kalpayām āsa samudraṃ varuṇālayam 03,106.034a praśāsya suciraṃ kālaṃ rājyaṃ rājīvalocanaḥ 03,106.034c pautre bhāraṃ samāveśya jagāma tridivaṃ tadā 03,106.035a aṃśumān api dharmātmā mahīṃ sāgaramekhalām 03,106.035c praśaśāsa mahārāja yathaivāsya pitāmahaḥ 03,106.036a tasya putraḥ samabhavad dilīpo nāma dharmavit 03,106.036c tasmai rājyaṃ samādhāya aṃśumān api saṃsthitaḥ 03,106.037a dilīpas tu tataḥ śrutvā pitṝṇāṃ nidhanaṃ mahat 03,106.037c paryatapyata duḥkhena teṣāṃ gatim acintayat 03,106.038a gaṅgāvataraṇe yatnaṃ sumahac cākaron nṛpaḥ 03,106.038c na cāvatārayām āsa ceṣṭamāno yathābalam 03,106.038d*0528_01 sa rājarṣir dilīpas tu yuyuje kāladharmaṇā 03,106.039a tasya putraḥ samabhavac chrīmān dharmaparāyaṇaḥ 03,106.039c bhagīratha iti khyātaḥ satyavāg anasūyakaḥ 03,106.040a abhiṣicya tu taṃ rājye dilīpo vanam āśritaḥ 03,106.040b*0529_01 bhagīrathaṃ mahātmānaṃ satyadharmaparāyaṇam 03,106.040c tapaḥsiddhisamāyogāt sa rājā bharatarṣabha 03,106.040e vanāj jagāma tridivaṃ kālayogena bhārata 03,107.001 lomaśa uvāca 03,107.001a sa tu rājā maheṣvāsaś cakravartī mahārathaḥ 03,107.001c babhūva sarvalokasya manonayananandanaḥ 03,107.002a sa śuśrāva mahābāhuḥ kapilena mahātmanā 03,107.002c pitṝṇāṃ nidhanaṃ ghoram aprāptiṃ tridivasya ca 03,107.003a sa rājyaṃ sacive nyasya hṛdayena vidūyatā 03,107.003c jagāma himavatpārśvaṃ tapas taptuṃ nareśvaraḥ 03,107.004a ārirādhayiṣur gaṅgāṃ tapasā dagdhakilbiṣaḥ 03,107.004c so 'paśyata naraśreṣṭha himavantaṃ nagottamam 03,107.005a śṛṅgair bahuvidhākārair dhātumadbhir alaṃkṛtam 03,107.005c pavanālambibhir meghaiḥ pariṣvaktaṃ samantataḥ 03,107.006a nadīkuñjanitambaiś ca sodakair upaśobhitam 03,107.006c guhākandarasaṃlīnaiḥ siṃhavyāghrair niṣevitam 03,107.007a śakunaiś ca vicitrāṅgaiḥ kūjadbhir vividhā giraḥ 03,107.007c bhṛṅgarājais tathā haṃsair dātyūhair jalakukkuṭaiḥ 03,107.008a mayūraiḥ śatapatraiś ca kokilair jīvajīvakaiḥ 03,107.008c cakorair asitāpāṅgais tathā putrapriyair api 03,107.009a jalasthāneṣu ramyeṣu padminībhiś ca saṃkulam 03,107.009c sārasānāṃ ca madhurair vyāhṛtaiḥ samalaṃkṛtam 03,107.010a kiṃnarair apsarobhiś ca niṣevitaśilātalam 03,107.010c diśāgajaviṣāṇāgraiḥ samantād ghṛṣṭapādapam 03,107.011a vidyādharānucaritaṃ nānāratnasamākulam 03,107.011c viṣolbaṇair bhujaṃgaiś ca dīptajihvair niṣevitam 03,107.012a kva cit kanakasaṃkāśaṃ kva cid rajatasaṃnibham 03,107.012c kva cid añjanapuñjābhaṃ himavantam upāgamat 03,107.013a sa tu tatra naraśreṣṭhas tapo ghoraṃ samāśritaḥ 03,107.013c phalamūlāmbubhakṣo 'bhūt sahasraṃ parivatsarān 03,107.014a saṃvatsarasahasre tu gate divye mahānadī 03,107.014c darśayām āsa taṃ gaṅgā tadā mūrtimatī svayam 03,107.015 gaṅgovāca 03,107.015a kim icchasi mahārāja mattaḥ kiṃ ca dadāni te 03,107.015c tad bravīhi naraśreṣṭha kariṣyāmi vacas tava 03,107.016 lomaśa uvāca 03,107.016a evam uktaḥ pratyuvāca rājā haimavatīṃ tadā 03,107.016b*0530_01 tadā bhagīratho rājan praṇipatya kṛtāñjaliḥ 03,107.016c pitāmahā me varade kapilena mahānadi 03,107.016e anveṣamāṇās turagaṃ nītā vaivasvatakṣayam 03,107.017a ṣaṣṭis tāni sahasrāṇi sāgarāṇāṃ mahātmanām 03,107.017c kāpilaṃ teja āsādya kṣaṇena nidhanaṃ gatāḥ 03,107.018a teṣām evaṃ vinaṣṭānāṃ svarge vāso na vidyate 03,107.018c yāvat tāni śarīrāṇi tvaṃ jalair nābhiṣiñcasi 03,107.018d*0531_01 tāvat svarge na vatsyaṃti mama pūrvapitāmahāḥ 03,107.018d*0532_01 tāvat teṣāṃ gatir nāsti sāgarāṇāṃ mahānadi 03,107.019a svargaṃ naya mahābhāge matpitṝn sagarātmajān 03,107.019c teṣām arthe 'bhiyācāmi tvām ahaṃ vai mahānadi 03,107.020a etac chrutvā vaco rājño gaṅgā lokanamaskṛtā 03,107.020c bhagīratham idaṃ vākyaṃ suprītā samabhāṣata 03,107.021a kariṣyāmi mahārāja vacas te nātra saṃśayaḥ 03,107.021c vegaṃ tu mama durdhāryaṃ patantyā gaganāc cyutam 03,107.022a na śaktas triṣu lokeṣu kaś cid dhārayituṃ nṛpa 03,107.022c anyatra vibudhaśreṣṭhān nīlakaṇṭhān maheśvarāt 03,107.023a taṃ toṣaya mahābāho tapasā varadaṃ haram 03,107.023c sa tu māṃ pracyutāṃ devaḥ śirasā dhārayiṣyati 03,107.023e kariṣyati ca te kāmaṃ pitṝṇāṃ hitakāmyayā 03,107.023f*0533_01 tapasārādhitaḥ śaṃbhur bhagavāṃl lokabhāvanaḥ 03,107.024a etac chrutvā vaco rājan mahārājo bhagīrathaḥ 03,107.024c kailāsaṃ parvataṃ gatvā toṣayām āsa śaṃkaram 03,107.025a tatas tena samāgamya kālayogena kena cit 03,107.025b*0534_01 gaṅgāvataraṇaṃ rājann ayācata mahīpatiḥ 03,107.025c agṛhṇāc ca varaṃ tasmād gaṅgāyā dhāraṇaṃ nṛpa 03,107.025e svargavāsaṃ samuddiśya pitṝṇāṃ sa narottamaḥ 03,108.001 lomaśa uvāca 03,108.001a bhagīrathavacaḥ śrutvā priyārthaṃ ca divaukasām 03,108.001c evam astv iti rājānaṃ bhagavān pratyabhāṣata 03,108.002a dhārayiṣye mahābāho gaganāt pracyutāṃ śivām 03,108.002c divyāṃ devanadīṃ puṇyāṃ tvatkṛte nṛpasattama 03,108.003a evam uktvā mahābāho himavantam upāgamat 03,108.003c saṃvṛtaḥ pārṣadair ghorair nānāpraharaṇodyataiḥ 03,108.004a tataḥ sthitvā naraśreṣṭhaṃ bhagīratham uvāca ha 03,108.004c prayācasva mahābāho śailarājasutāṃ nadīm 03,108.004d*0535_01 pitṝṇāṃ pāvanārthaṃ te tām ahaṃ manujādhipa 03,108.004e patamānāṃ saricchreṣṭhāṃ dhārayiṣye triviṣṭapāt 03,108.005a etac chrutvā vaco rājā śarveṇa samudāhṛtam 03,108.005c prayataḥ praṇato bhūtvā gaṅgāṃ samanucintayat 03,108.006a tataḥ puṇyajalā ramyā rājñā samanucintitā 03,108.006c īśānaṃ ca sthitaṃ dṛṣṭvā gaganāt sahasā cyutā 03,108.007a tāṃ pracyutāṃ tato dṛṣṭvā devāḥ sārdhaṃ maharṣibhiḥ 03,108.007c gandharvoragarakṣāṃsi samājagmur didṛkṣayā 03,108.008a tataḥ papāta gaganād gaṅgā himavataḥ sutā 03,108.008c samudbhrāntamahāvartā mīnagrāhasamākulā 03,108.009a tāṃ dadhāra haro rājan gaṅgāṃ gaganamekhalām 03,108.009c lalāṭadeśe patitāṃ mālāṃ muktāmayīm iva 03,108.010a sā babhūva visarpantī tridhā rājan samudragā 03,108.010c phenapuñjākulajalā haṃsānām iva paṅktayaḥ 03,108.011a kva cid ābhogakuṭilā praskhalantī kva cit kva cit 03,108.011c svaphenapaṭasaṃvītā matteva pramadāvrajat 03,108.011e kva cit sā toyaninadair nadantī nādam uttamam 03,108.011f*0536_01 kva cid ākāśam āvartaiḥ saṃkṣipantīva sarvaśaḥ 03,108.012a evaṃ prakārān subahūn kurvantī gaganāc cyutā 03,108.012c pṛthivītalam āsādya bhagīratham athābravīt 03,108.013a darśayasva mahārāja mārgaṃ kena vrajāmy aham 03,108.013c tvadartham avatīrṇāsmi pṛthivīṃ pṛthivīpate 03,108.014a etac chrutvā vaco rājā prātiṣṭhata bhagīrathaḥ 03,108.014c yatra tāni śarīrāṇi sāgarāṇāṃ mahātmanām 03,108.014d*0537_01 prāpayām āsa dharmajñaḥ pitṛdevāntikaṃ nadīm 03,108.014e pāvanārthaṃ naraśreṣṭha puṇyena salilena ha 03,108.015a gaṅgāyā dhāraṇaṃ kṛtvā haro lokanamaskṛtaḥ 03,108.015c kailāsaṃ parvataśreṣṭhaṃ jagāma tridaśaiḥ saha 03,108.016a samudraṃ ca samāsādya gaṅgayā sahito nṛpaḥ 03,108.016c pūrayām āsa vegena samudraṃ varuṇālayam 03,108.016d*0538_01 jahnunā ca dhṛtā muktā jāhnavī tena saṃsmṛtā 03,108.017a duhitṛtve ca nṛpatir gaṅgāṃ samanukalpayat 03,108.017c pitṝṇāṃ codakaṃ tatra dadau pūrṇamanorathaḥ 03,108.018a etat te sarvam ākhyātaṃ gaṅgā tripathagā yathā 03,108.018c pūraṇārthaṃ samudrasya pṛthivīm avatāritā 03,108.018d*0539_01 kāleyāś ca yathā rājaṃs tridaśair vinipātitāḥ 03,108.019a samudraś ca yathā pītaḥ kāraṇārthe mahātmanā 03,108.019c vātāpiś ca yathā nītaḥ kṣayaṃ sa brahmahā prabho 03,108.019e agastyena mahārāja yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 03,109.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,109.001a tataḥ prayātaḥ kaunteyaḥ krameṇa bharatarṣabha 03,109.001c nandām aparanandāṃ ca nadyau pāpabhayāpahe 03,109.002a sa parvataṃ samāsādya hemakūṭam anāmayam 03,109.002c acintyān adbhutān bhāvān dadarśa subahūn nṛpaḥ 03,109.003a vāco yatrābhavan meghā upalāś ca sahasraśaḥ 03,109.003c nāśaknuvaṃs tam āroḍhuṃ viṣaṇṇamanaso janāḥ 03,109.004a vāyur nityaṃ vavau yatra nityaṃ devaś ca varṣati 03,109.004b*0540_01 svādhyāyaghoṣaś ca tathā śrūyate na ca dṛśyate 03,109.004b*0541_01 makṣikāś cādaśaṃs tatra tapasaḥ pratighātikāḥ 03,109.004b*0541_02 nirvedo jāyate tatra gṛhāṇi smarate janaḥ 03,109.004c sāyaṃ prātaś ca bhagavān dṛśyate havyavāhanaḥ 03,109.005a evaṃ bahuvidhān bhāvān adbhutān vīkṣya pāṇḍavaḥ 03,109.005c lomaśaṃ punar eva sma paryapṛcchat tad adbhutam 03,109.005d*0542_00 yudhiṣṭhiraḥ 03,109.005d*0542_01 yad etad bhagavaṃś citraṃ parvate 'smin mahaujasi 03,109.005d*0542_02 etan me sarvam ācakṣva vistareṇa mahādyute 03,109.006 lomaśa uvāca 03,109.006a yathāśrutam idaṃ pūrvam asmābhir arikarśana 03,109.006c tad ekāgramanā rājan nibodha gadato mama 03,109.007a asminn ṛṣabhakūṭe 'bhūd ṛṣabho nāma tāpasaḥ 03,109.007c anekaśatavarṣāyus tapasvī kopano bhṛśam 03,109.008a sa vai saṃbhāṣyamāṇo 'nyaiḥ kopād girim uvāca ha 03,109.008c ya iha vyāharet kaś cid upalān utsṛjes tadā 03,109.009a vātaṃ cāhūya mā śabdam ity uvāca sa tāpasaḥ 03,109.009c vyāharaṃś caiva puruṣo meghena vinivāryate 03,109.010a evam etāni karmāṇi rājaṃs tena maharṣiṇā 03,109.010c kṛtāni kāni cit kopāt pratiṣiddhāni kāni cit 03,109.011a nandām abhigatān devān purā rājann iti śrutiḥ 03,109.011c anvapadyanta sahasā puruṣā devadarśinaḥ 03,109.012a te darśanam anicchanto devāḥ śakrapurogamāḥ 03,109.012c durgaṃ cakrur imaṃ deśaṃ giripratyūharūpakam 03,109.013a tadā prabhṛti kaunteya narā girim imaṃ sadā 03,109.013c nāśaknuvan abhidraṣṭuṃ kuta evādhirohitum 03,109.014a nātaptatapasā śakyo draṣṭum eṣa mahāgiriḥ 03,109.014c āroḍhuṃ vāpi kaunteya tasmān niyatavāg bhava 03,109.015a iha devāḥ sadā sarve yajñān ājahrur uttamān 03,109.015c teṣām etāni liṅgāni dṛśyante 'dyāpi bhārata 03,109.016a kuśākāreva dūrveyaṃ saṃstīrṇeva ca bhūr iyam 03,109.016c yūpaprakārā bahavo vṛkṣāś ceme viśāṃ pate 03,109.017a devāś ca ṛṣayaś caiva vasanty adyāpi bhārata 03,109.017c teṣāṃ sāyaṃ tathā prātar dṛśyate havyavāhanaḥ 03,109.018a ihāplutānāṃ kaunteya sadyaḥ pāpmā vihanyate 03,109.018c kuruśreṣṭhābhiṣekaṃ vai tasmāt kuru sahānujaḥ 03,109.019a tato nandāplutāṅgas tvaṃ kauśikīm abhiyāsyasi 03,109.019c viśvāmitreṇa yatrograṃ tapas taptam anuttamam 03,109.020 vaiśaṃpāyana uvāca 03,109.020a tatas tatra samāplutya gātrāṇi sagaṇo nṛpaḥ 03,109.020c jagāma kauśikīṃ puṇyāṃ ramyāṃ śivajalāṃ nadīm 03,110.001 lomaśa uvāca 03,110.001a eṣā devanadī puṇyā kauśikī bharatarṣabha 03,110.001c viśvāmitrāśramo ramya eṣa cātra prakāśate 03,110.002a āśramaś caiva puṇyākhyaḥ kāśyapasya mahātmanaḥ 03,110.002c ṛśyaśṛṅgaḥ suto yasya tapasvī saṃyatendriyaḥ 03,110.003a tapaso yaḥ prabhāvena varṣayām āsa vāsavam 03,110.003c anāvṛṣṭyāṃ bhayād yasya vavarṣa balavṛtrahā 03,110.004a mṛgyāṃ jātaḥ sa tejasvī kāśyapasya sutaḥ prabhuḥ 03,110.004c viṣaye lomapādasya yaś cakārādbhutaṃ mahat 03,110.005a nivartiteṣu sasyeṣu yasmai śāntāṃ dadau nṛpaḥ 03,110.005c lomapādo duhitaraṃ sāvitrīṃ savitā yathā 03,110.006 yudhiṣṭhira uvāca 03,110.006a ṛśyaśṛṅgaḥ kathaṃ mṛgyām utpannaḥ kāśyapātmajaḥ 03,110.006c viruddhe yonisaṃsarge kathaṃ ca tapasā yutaḥ 03,110.007a kimarthaṃ ca bhayāc chakras tasya bālasya dhīmataḥ 03,110.007c anāvṛṣṭyāṃ pravṛttāyāṃ vavarṣa balavṛtrahā 03,110.008a kathaṃrūpā ca śāntābhūd rājaputrī yatavratā 03,110.008c lobhayām āsa yā ceto mṛgabhūtasya tasya vai 03,110.009a lomapādaś ca rājarṣir yadāśrūyata dhārmikaḥ 03,110.009c kathaṃ vai viṣaye tasya nāvarṣat pākaśāsanaḥ 03,110.010a etan me bhagavan sarvaṃ vistareṇa yathātatham 03,110.010c vaktum arhasi śuśrūṣor ṛṣyaśṛṅgasya ceṣṭitam 03,110.011 lomaśa uvāca 03,110.011a vibhāṇḍakasya brahmarṣes tapasā bhāvitātmanaḥ 03,110.011c amoghavīryasya sataḥ prajāpatisamadyuteḥ 03,110.012a śṛṇu putro yathā jāta ṛśyaśṛṅgaḥ pratāpavān 03,110.012c mahāhrade mahātejā bālaḥ sthavirasaṃmataḥ 03,110.013a mahāhradaṃ samāsādya kāśyapas tapasi sthitaḥ 03,110.013c dīrghakālaṃ pariśrānta ṛṣir devarṣisaṃmataḥ 03,110.014a tasya retaḥ pracaskanda dṛṣṭvāpsarasam urvaśīm 03,110.014c apsūpaspṛśato rājan mṛgī tac cāpibat tadā 03,110.015a saha toyena tṛṣitā sā garbhiṇy abhavan nṛpa 03,110.015b*0543_01 sā puroktā bhagavatā brahmaṇā lokakartṛṇā 03,110.015b*0543_02 devakanyā mṛgī bhūtvā muniṃ sūya vimokṣyase 03,110.015c amoghatvād vidheś caiva bhāvitvād daivanirmitāt 03,110.016a tasyāṃ mṛgyāṃ samabhavat tasya putro mahān ṛṣiḥ 03,110.016c ṛśyaśṛṅgas taponityo vana eva vyavardhata 03,110.017a tasyarśyaśṛṅgaṃ śirasi rājann āsīn mahātmanaḥ 03,110.017c tenarśyaśṛṅga ity evaṃ tadā sa prathito 'bhavat 03,110.018a na tena dṛṣṭapūrvo 'nyaḥ pitur anyatra mānuṣaḥ 03,110.018c tasmāt tasya mano nityaṃ brahmacarye 'bhavan nṛpa 03,110.019a etasminn eva kāle tu sakhā daśarathasya vai 03,110.019c lomapāda iti khyāto aṅgānām īśvaro 'bhavat 03,110.019d*0544_01 premoṣitāpacāreṇa tasya rājño yudhiṣṭhira 03,110.020a tena kāmaḥ kṛto mithyā brāhmaṇebhya iti śrutiḥ 03,110.020b*0545_01 daivopahatasattvena dharmajñenāpi bhārata 03,110.020c sa brāhmaṇaiḥ parityaktas tadā vai jagatīpatiḥ 03,110.021a purohitāpacārāc ca tasya rājño yadṛcchayā 03,110.021c na vavarṣa sahasrākṣas tato 'pīḍyanta vai prajāḥ 03,110.022a sa brāhmaṇān paryapṛcchat tapoyuktān manīṣiṇaḥ 03,110.022c pravarṣaṇe surendrasya samarthān pṛthivīpatiḥ 03,110.023a kathaṃ pravarṣet parjanya upāyaḥ paridṛśyatām 03,110.023c tam ūcuś coditās tena svamatāni manīṣiṇaḥ 03,110.024a tatra tv eko munivaras taṃ rājānam uvāca ha 03,110.024c kupitās tava rājendra brāhmaṇā niskṛtiṃ cara 03,110.025a ṛśyaśṛṅgaṃ munisutam ānayasva ca pārthiva 03,110.025c vāneyam anabhijñaṃ ca nārīṇām ārjave ratam 03,110.026a sa ced avatared rājan viṣayaṃ te mahātapāḥ 03,110.026c sadyaḥ pravarṣet parjanya iti me nātra saṃśayaḥ 03,110.027a etac chrutvā vaco rājan kṛtvā niskṛtim ātmanaḥ 03,110.027c sa gatvā punar āgacchat prasanneṣu dvijātiṣu 03,110.027e rājānam āgataṃ dṛṣṭvā pratisaṃjagṛhuḥ prajāḥ 03,110.027f*0546_01 sa ca tāḥ pratijagrāha piteva hitakṛt sadā 03,110.028a tato 'ṅgapatir āhūya sacivān mantrakovidān 03,110.028c ṛśyaśṛṅgāgame yatnam akaron mantraniścaye 03,110.029a so 'dhyagacchad upāyaṃ tu tair amātyaiḥ sahācyutaḥ 03,110.029c śāstrajñair alam arthajñair nītyāṃ ca pariniṣṭhitaiḥ 03,110.030a tata ānāyayām āsa vāramukhyā mahīpatiḥ 03,110.030c veśyāḥ sarvatra niṣṇātās tā uvāca sa pārthivaḥ 03,110.031a ṛśyaśṛṅgam ṛṣeḥ putram ānayadhvam upāyataḥ 03,110.031c lobhayitvābhiviśvāsya viṣayaṃ mama śobhanāḥ 03,110.031d*0547_01 niyojayām āsa ca tās tasya bālasya lobhane 03,110.032a tā rājabhayabhītāś ca śāpabhītāś ca yoṣitaḥ 03,110.032c aśakyam ūcus tat kāryaṃ vivarṇā gatacetasaḥ 03,110.033a tatra tv ekā jaradyoṣā rājānam idam abravīt 03,110.033c prayatiṣye mahārāja tam ānetuṃ tapodhanam 03,110.034a abhipretāṃs tu me kāmān samanujñātum arhasi 03,110.034c tataḥ śakṣye lobhayitum ṛśyaśṛṅgam ṛṣeḥ sutam 03,110.035a tasyāḥ sarvam abhiprāyam anvajānāt sa pārthivaḥ 03,110.035c dhanaṃ ca pradadau bhūri ratnāni vividhāni ca 03,110.036a tato rūpeṇa saṃpannā vayasā ca mahīpate 03,110.036c striya ādāya kāś cit sā jagāma vanam añjasā 03,111.001 lomaśa uvāca 03,111.001a sā tu nāvyāśramaṃ cakre rājakāryārthasiddhaye 03,111.001c saṃdeśāc caiva nṛpateḥ svabuddhyā caiva bhārata 03,111.002a nānāpuṣpaphalair vṛkṣaiḥ kṛtrimair upaśobhitam 03,111.002c nānāgulmalatopetaiḥ svādukāmaphalapradaiḥ 03,111.003a atīva ramaṇīyaṃ tad atīva ca manoharam 03,111.003c cakre nāvyāśramaṃ ramyam adbhutopamadarśanam 03,111.004a tato nibadhya tāṃ nāvam adūre kāśyapāśramāt 03,111.004c cārayām āsa puruṣair vihāraṃ tasya vai muneḥ 03,111.005a tato duhitaraṃ veśyā samādhāyetikṛtyatām 03,111.005c dṛṣṭvāntaraṃ kāśyapasya prāhiṇod buddhisaṃmatām 03,111.006a sā tatra gatvā kuśalā taponityasya saṃnidhau 03,111.006c āśramaṃ taṃ samāsādya dadarśa tam ṛṣeḥ sutam 03,111.007 veśyovāca 03,111.007a kaccin mune kuśalaṃ tāpasānāṃ; kaccic ca vo mūlaphalaṃ prabhūtam 03,111.007c kaccid bhavān ramate cāśrame 'smiṃs; tvāṃ vai draṣṭuṃ sāṃpratam āgato 'smi 03,111.008a kaccit tapo vardhate tāpasānāṃ; pitā ca te kaccid ahīnatejāḥ 03,111.008c kaccit tvayā prīyate caiva vipra; kaccit svādhyāyaḥ kriyate ṛśyaśṛṅga 03,111.009 ṛśyaśṛṅga uvāca 03,111.009a ṛddho bhavāñ jyotir iva prakāśate; manye cāhaṃ tvām abhivādanīyam 03,111.009c pādyaṃ vai te saṃpradāsyāmi kāmād; yathādharmaṃ phalamūlāni caiva 03,111.010a kauśyāṃ bṛsyām āssva yathopajoṣaṃ; kṛṣṇājinenāvṛtāyāṃ sukhāyām 03,111.010c kva cāśramas tava kiṃ nāma cedaṃ; vrataṃ brahmaṃś carasi hi devavat tvam 03,111.011 veśyovāca 03,111.011a mamāśramaḥ kāśyapaputra ramyas; triyojanaṃ śailam imaṃ pareṇa 03,111.011c tatra svadharmo 'nabhivādanaṃ no; na codakaṃ pādyam upaspṛśāmaḥ 03,111.011d*0548_01 bhavatā nābhivādyo 'ham abhivādyo bhavān mayā 03,111.011d*0548_02 vratam etādṛśaṃ brahman pariṣvajyo bhavān mayā 03,111.012 ṛśyaśṛṅga uvāca 03,111.012a phalāni pakvāni dadāni te 'haṃ; bhallātakāny āmalakāni caiva 03,111.012c parūṣakānīṅgudadhanvanāni; priyālānāṃ kāmakāraṃ kuruṣva 03,111.012d*0549_01 gṛhāṇa kāmād dhi mamopakārāt 03,111.012d*0549_02 kuruṣva kāmaṃ yad abhīpsitaṃ me 03,111.013 lomaśa uvāca 03,111.013a sā tāni sarvāṇi visarjayitvā; bhakṣān mahārhān pradadau tato 'smai 03,111.013c tāny ṛśyaśṛṅgasya mahārasāni; bhṛśaṃ surūpāṇi ruciṃ dadur hi 03,111.014a dadau ca mālyāni sugandhavanti; citrāṇi vāsāṃsi ca bhānumanti 03,111.014c pānāni cāgryāṇi tato mumoda; cikrīḍa caiva prajahāsa caiva 03,111.015a sā kandukenāramatāsya mūle; vibhajyamānā phalitā lateva 03,111.015c gātraiś ca gātrāṇi niṣevamāṇā; samāśliṣac cāsakṛd ṛśyaśṛṅgam 03,111.016a sarjān aśokāṃs tilakāṃś ca vṛkṣān; prapuṣpitān avanāmyāvabhajya 03,111.016c vilajjamāneva madābhibhūtā; pralobhayām āsa sutaṃ maharṣeḥ 03,111.017a atharśyaśṛṅgaṃ vikṛtaṃ samīkṣya; punaḥ punaḥ pīḍya ca kāyam asya 03,111.017c avekṣamāṇā śanakair jagāma; kṛtvāgnihotrasya tadāpadeśam 03,111.018a tasyāṃ gatāyāṃ madanena matto; vicetanaś cābhavad ṛśyaśṛṅgaḥ 03,111.018c tām eva bhāvena gatena śūnyo; viniḥśvasann ārtarūpo babhūva 03,111.019a tato muhūrtād dharipiṅgalākṣaḥ; praveṣṭito romabhirā nakhāgrāt 03,111.019c svādhyāyavān vṛttasamādhiyukto; vibhāṇḍakaḥ kāśyapaḥ prādurāsīt 03,111.020a so 'paśyad āsīnam upetya putraṃ; dhyāyantam ekaṃ viparītacittam 03,111.020c viniḥśvasantaṃ muhur ūrdhvadṛṣṭiṃ; vibhāṇḍakaḥ putram uvāca dīnam 03,111.021a na kalpyante samidhaḥ kiṃ nu tāta; kaccid dhutaṃ cāgnihotraṃ tvayādya 03,111.021c sunirṇiktaṃ sruksruvaṃ homadhenuḥ; kaccit savatsā ca kṛtā tvayādya 03,111.022a na vai yathāpūrvam ivāsi putra; cintāparaś cāsi vicetanaś ca 03,111.022c dīno 'timātraṃ tvam ihādya kiṃ nu; pṛcchāmi tvāṃ ka ihādyāgato 'bhūt 03,112.001 ṛśyaśṛṅga uvāca 03,112.001a ihāgato jaṭilo brahmacārī; na vai hrasvo nātidīrgho manasvī 03,112.001c suvarṇavarṇaḥ kamalāyatākṣaḥ; sutaḥ surāṇām iva śobhamānaḥ 03,112.002a samṛddharūpaḥ saviteva dīptaḥ; suśuklakṛṣṇākṣataraś cakoraiḥ 03,112.002c nīlāḥ prasannāś ca jaṭāḥ sugandhā; hiraṇyarajjugrathitāḥ sudīrghāḥ 03,112.003a ādhārarūpā punar asya kaṇṭhe; vibhrājate vidyud ivāntarikṣe 03,112.003c dvau cāsya piṇḍāv adhareṇa kaṇṭham; ajātaromau sumanoharau ca 03,112.004a vilagnamadhyaś ca sa nābhideśe; kaṭiś ca tasyātikṛtapramāṇā 03,112.004c tathāsya cīrāntaritā prabhāti; hiraṇmayī mekhalā me yatheyam 03,112.004d*0550_01 anyac ca tasyādbhutadarśanīyā 03,112.004d*0550_02 vibhāti mālā kanakaprabhāsā 03,112.004d*0550_03 kaṇṭhe sthitā vakṣasi ghūrṇamānā 03,112.004d*0550_04 yathākṣamālā bhavatā nibaddhā 03,112.005a anyac ca tasyādbhutadarśanīyaṃ; vikūjitaṃ pādayoḥ saṃprabhāti 03,112.005c pāṇyoś ca tadvat svanavan nibaddhau; kalāpakāv akṣamālā yatheyam 03,112.006a viceṣṭamānasya ca tasya tāni; kūjanti haṃsā sarasīva mattāḥ 03,112.006c cīrāṇi tasyādbhutadarśanāni; nemāni tadvan mama rūpavanti 03,112.007a vaktraṃ ca tasyādbhutadarśanīyaṃ; pravyāhṛtaṃ hlādayatīva cetaḥ 03,112.007c puṃskokilasyeva ca tasya vāṇī; tāṃ śṛṇvato me vyathito 'ntarātmā 03,112.008a yathā vanaṃ mādhavamāsi madhye; samīritaṃ śvasanenābhivāti 03,112.008c tathā sa vāty uttamapuṇyagandhī; niṣevyamāṇaḥ pavanena tāta 03,112.009a susaṃyatāś cāpi jaṭā vibhaktā; dvaidhīkṛtā bhānti samā lalāṭe 03,112.009c karṇau ca citrair iva cakravālaiḥ; samāvṛtau tasya surūpavadbhiḥ 03,112.010a tathā phalaṃ vṛttam atho vicitraṃ; samāhanat pāṇinā dakṣiṇena 03,112.010c tad bhūmim āsādya punaḥ punaś ca; samutpataty adbhutarūpam uccaiḥ 03,112.011a tac cāpi hatvā parivartate 'sau; vāterito vṛkṣa ivāvaghūrṇaḥ 03,112.011c taṃ prekṣya me putram ivāmarāṇāṃ; prītiḥ parā tāta ratiś ca jātā 03,112.012a sa me samāśliṣya punaḥ śarīraṃ; jaṭāsu gṛhyābhyavanāmya vaktram 03,112.012c vaktreṇa vaktraṃ praṇidhāya śabdaṃ; cakāra tan me 'janayat praharṣam 03,112.013a na cāpi pādyaṃ bahu manyate 'sau; phalāni cemāni mayāhṛtāni 03,112.013c evaṃvrato 'smīti ca mām avocat; phalāni cānyāni navāny adān me 03,112.014a mayopayuktāni phalāni tāni; nemāni tulyāni rasena teṣām 03,112.014c na cāpi teṣāṃ tvag iyaṃ yathaiṣāṃ; sārāṇi naiṣām iva santi teṣām 03,112.015a toyāni caivātirasāni mahyaṃ; prādāt sa vai pātum udārarūpaḥ 03,112.015c pītvaiva yāny abhyadhikaḥ praharṣo; mamābhavad bhūś caliteva cāsīt 03,112.016a imāni citrāṇi ca gandhavanti; mālyāni tasyodgrathitāni paṭṭaiḥ 03,112.016c yāni prakīryeha gataḥ svam eva; sa āśramaṃ tapasā dyotamānaḥ 03,112.017a gatena tenāsmi kṛto vicetā; gātraṃ ca me saṃparitapyatīva 03,112.017c icchāmi tasyāntikam āśu gantuṃ; taṃ ceha nityaṃ parivartamānam 03,112.018a gacchāmi tasyāntikam eva tāta; kā nāma sā vratacaryā ca tasya 03,112.018c icchāmy ahaṃ carituṃ tena sārdhaṃ; yathā tapaḥ sa caraty ugrakarmā 03,112.018d*0551_01 cartuṃ tathecchā hṛdaye mamāsti 03,112.018d*0551_02 dunoti cittaṃ yadi taṃ na paśye 03,113.001 vibhāṇḍaka uvāca 03,113.001a rakṣāṃsi caitāni caranti putra; rūpeṇa tenādbhutadarśanena 03,113.001c atulyarūpāṇy atighoravanti; vighnaṃ sadā tapasaś cintayanti 03,113.002a surūparūpāṇi ca tāni tāta; pralobhayante vividhair upāyaiḥ 03,113.002c sukhāc ca lokāc ca nipātayanti; tāny ugrakarmāṇi munīn vaneṣu 03,113.003a na tāni seveta munir yatātmā; satāṃ lokān prārthayānaḥ kathaṃ cit 03,113.003c kṛtvā vighnaṃ tāpasānāṃ ramante; pāpācārās tapasas tāny apāpa 03,113.004a asajjanenācaritāni putra; pāpāny apeyāni madhūni tāni 03,113.004c mālyāni caitāni na vai munīnāṃ; smṛtāni citrojjvalagandhavanti 03,113.005 lomaśa uvāca 03,113.005a rakṣāṃsi tānīti nivārya putraṃ; vibhāṇḍakas tāṃ mṛgayāṃ babhūva 03,113.005c nāsādayām āsa yadā tryaheṇa; tadā sa paryāvavṛte ''śramāya 03,113.006a yadā punaḥ kāśyapo vai jagāma; phalāny āhartuṃ vidhinā śrāmaṇena 03,113.006c tadā punar lobhayituṃ jagāma; sā veśayoṣā munim ṛśyaśṛṅgam 03,113.007a dṛṣṭvaiva tām ṛśyaśṛṅgaḥ prahṛṣṭaḥ; saṃbhrāntarūpo 'bhyapatat tadānīm 03,113.007c provāca caināṃ bhavato ''śramāya; gacchāva yāvan na pitā mamaiti 03,113.008a tato rājan kāśyapasyaikaputraṃ; praveśya yogena vimucya nāvam 03,113.008c pralobhayantyo vividhair upāyair; ājagmur aṅgādhipateḥ samīpam 03,113.009a saṃsthāpya tām āśramadarśane tu; saṃtāritāṃ nāvam atīva śubhrām 03,113.009c tīrād upādāya tathaiva cakre; rājāśramaṃ nāma vanaṃ vicitram 03,113.010a antaḥpure taṃ tu niveśya rājā; vibhāṇḍakasyātmajam ekaputram 03,113.010c dadarśa devaṃ sahasā pravṛṣṭam; āpūryamāṇaṃ ca jagaj jalena 03,113.010d*0552_01 samāyāte ṛṣyaśṛṅge 'tha rājan 03,113.011a sa lomapādaḥ paripūrṇakāmaḥ; sutāṃ dadāv ṛśyaśṛṅgāya śāntām 03,113.011c krodhapratīkārakaraṃ ca cakre; gobhiś ca mārgeṣv abhikarṣaṇaṃ ca 03,113.012a vibhāṇḍakasyāvrajataḥ sa rājā; paśūn prabhūtān paśupāṃś ca vīrān 03,113.012c samādiśat putragṛddhī maharṣir; vibhāṇḍakaḥ paripṛcched yadā vaḥ 03,113.013a sa vaktavyaḥ prāñjalibhir bhavadbhiḥ; putrasya te paśavaḥ karṣaṇaṃ ca 03,113.013c kiṃ te priyaṃ vai kriyatāṃ maharṣe; dāsāḥ sma sarve tava vāci baddhāḥ 03,113.013d*0553_01 tat kopaśānteḥ pratikāram evaṃ 03,113.013d*0553_02 kṛtvā sukhī saṃbabhūvātha rājā 03,113.014a athopāyāt sa muniś caṇḍakopaḥ; svam āśramaṃ mūlaphalāni gṛhya 03,113.014c anveṣamāṇaś ca na tatra putraṃ; dadarśa cukrodha tato bhṛśaṃ saḥ 03,113.015a tataḥ sa kopena vidīryamāṇa; āśaṅkamāno nṛpater vidhānam 03,113.015c jagāma campāṃ pradidhakṣamāṇas; tam aṅgarājaṃ viṣayaṃ ca tasya 03,113.016a sa vai śrāntaḥ kṣudhitaḥ kāśyapas tān; ghoṣān samāsāditavān samṛddhān 03,113.016c gopaiś ca tair vidhivat pūjyamāno; rājeva tāṃ rātrim uvāsa tatra 03,113.017a saṃprāpya satkāram atīva tebhyaḥ; provāca kasya prathitāḥ stha saumyāḥ 03,113.017c ūcus tatas te 'bhyupagamya sarve; dhanaṃ tavedaṃ vihitaṃ sutasya 03,113.017d*0554_01 gopās tathaite karṣaṇaṃ caivam ete 03,113.018a deśe tu deśe tu sa pūjyamānas; tāṃś caiva śṛṇvan madhurān pralāpān 03,113.018c praśāntabhūyiṣṭharajāḥ prahṛṣṭaḥ; samāsasādāṅgapatiṃ purastham 03,113.019a saṃpūjitas tena nararṣabheṇa; dadarśa putraṃ divi devaṃ yathendram 03,113.019c śāntāṃ snuṣāṃ caiva dadarśa tatra; saudāminīm uccarantīṃ yathaiva 03,113.020a grāmāṃś ca ghoṣāṃś ca sutaṃ ca dṛṣṭvā; śāntāṃ ca śānto 'sya paraḥ sa kopaḥ 03,113.020c cakāra tasmai paramaṃ prasādaṃ; vibhāṇḍako bhūmipater narendra 03,113.021a sa tatra nikṣipya sutaṃ maharṣir; uvāca sūryāgnisamaprabhāvam 03,113.021c jāte putre vanam evāvrajethā; rājñaḥ priyāṇy asya sarvāṇi kṛtvā 03,113.021d*0555_01 kṛtvā tathaivāsya nṛpasya rājan 03,113.021d*0556_01 ity uktvāsāv ṛśyaśṛṅgaṃ mahātmā 03,113.021d*0556_02 vibhaṇḍako romapādena rājā 03,113.021d*0556_03 saṃpūjito hṛṣṭacetā maharṣir 03,113.021d*0556_04 yayau vanaṃ munivaryaiḥ prajuṣṭam 03,113.022a sa tadvacaḥ kṛtavān ṛśyaśṛṅgo; yayau ca yatrāsya pitā babhūva 03,113.022c śāntā cainaṃ paryacarad yathāvat; khe rohiṇī somam ivānukūlā 03,113.023a arundhatī vā subhagā vasiṣṭhaṃ; lopāmudrā vāpi yathā hy agastyam 03,113.023c nalasya vā damayantī yathābhūd; yathā śacī vajradharasya caiva 03,113.024a nāḍāyanī cendrasenā yathaiva; vaśyā nityaṃ mudgalasyājamīḍha 03,113.024b*0557_01 rākoditendūdayatulyakīrteḥ 03,113.024b*0558_01 yathā sītā dāśarather mahātmano 03,113.024b*0558_02 yathā tava draupadī pāṇḍuputra 03,113.024c tathā śāntā ṛśyaśṛṅgaṃ vanasthaṃ; prītyā yuktā paryacaran narendra 03,113.025a tasyāśramaḥ puṇya eṣo vibhāti; mahāhradaṃ śobhayan puṇyakīrteḥ 03,113.025c atra snātaḥ kṛtakṛtyo viśuddhas; tīrthāny anyāny anusaṃyāhi rājan 03,114.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,114.001a tataḥ prayātaḥ kauśikyāḥ pāṇḍavo janamejaya 03,114.001c ānupūrvyeṇa sarvāṇi jagāmāyatanāny uta 03,114.002a sa sāgaraṃ samāsādya gaṅgāyāḥ saṃgame nṛpa 03,114.002c nadīśatānāṃ pañcānāṃ madhye cakre samāplavam 03,114.003a tataḥ samudratīreṇa jagāma vasudhādhipaḥ 03,114.003c bhrātṛbhiḥ sahito vīraḥ kaliṅgān prati bhārata 03,114.004 lomaśa uvāca 03,114.004a ete kaliṅgāḥ kaunteya yatra vaitaraṇī nadī 03,114.004c yatrāyajata dharmo 'pi devāñ śaraṇam etya vai 03,114.005a ṛṣibhiḥ samupāyuktaṃ yajñiyaṃ giriśobhitam 03,114.005c uttaraṃ tīram etad dhi satataṃ dvijasevitam 03,114.006a samena devayānena pathā svargam upeyuṣaḥ 03,114.006c atra vai ṛṣayo 'nye 'pi purā kratubhir ījire 03,114.007a atraiva rudro rājendra paśum ādattavān makhe 03,114.007c rudraḥ paśuṃ mānavendra bhāgo 'yam iti cābravīt 03,114.008a hṛte paśau tadā devās tam ūcur bharatarṣabha 03,114.008c mā parasvam abhidrogdhā mā dharmān sakalānn aśīḥ 03,114.009a tataḥ kalyāṇarūpābhir vāgbhis te rudram astuvan 03,114.009c iṣṭyā cainaṃ tarpayitvā mānayāṃ cakrire tadā 03,114.009d*0559_01 eṣa te rudra bhāgo vai mā no yajñam imaṃ jahi 03,114.009d*0559_02 ayaṃ te paśur ity evam ūcur devāḥ samāgatāḥ 03,114.010a tataḥ sa paśum utsṛjya devayānena jagmivān 03,114.010c atrānuvaṃśo rudrasya taṃ nibodha yudhiṣṭhira 03,114.011a ayātayāmaṃ sarvebhyo bhāgebhyo bhāgam uttamam 03,114.011c devāḥ saṃkalpayām āsur bhayād rudrasya śāśvatam 03,114.012a imāṃ gāthām atra gāyann apaḥ spṛśati yo naraḥ 03,114.012c devayānas tasya panthāś cakṣuś caiva prakāśate 03,114.013 vaiśaṃpāyana uvāca 03,114.013a tato vaitaraṇīṃ sarve pāṇḍavā draupadī tathā 03,114.013c avatīrya mahābhāgā tarpayāṃ cakrire pitṝn 03,114.014 yudhiṣṭhira uvāca 03,114.014a upaspṛśyaiva bhagavann asyāṃ nadyāṃ tapodhana 03,114.014c mānuṣād asmi viṣayād apetaḥ paśya lomaśa 03,114.015a sarvāṃl lokān prapaśyāmi prasādāt tava suvrata 03,114.015c vaikhānasānāṃ japatām eṣa śabdo mahātmanām 03,114.016 lomaśa uvāca 03,114.016a triśataṃ vai sahasrāṇi yojanānāṃ yudhiṣṭhira 03,114.016c yatra dhvaniṃ śṛṇoṣy enaṃ tūṣṇīm āssva viśāṃ pate 03,114.017a etat svayaṃbhuvo rājan vanaṃ ramyaṃ prakāśate 03,114.017c yatrāyajata kaunteya viśvakarmā pratāpavān 03,114.018a yasmin yajñe hi bhūr dattā kaśyapāya mahātmane 03,114.018c saparvatavanoddeśā dakṣiṇā vai svayaṃbhuvā 03,114.019a avāsīdac ca kaunteya dattamātrā mahī tadā 03,114.019c uvāca cāpi kupitā lokeśvaram idaṃ prabhum 03,114.020a na māṃ martyāya bhagavan kasmai cid dātum arhasi 03,114.020c pradānaṃ mogham etat te yāsyāmy eṣā rasātalam 03,114.020d*0560_01 ity evam uktvā pṛthivī jagāma ca rasātalam 03,114.020d*0560_02 nimamajja kuruśreṣṭha yācyamānāpi bhārata 03,114.021a viṣīdantīṃ tu tāṃ dṛṣṭvā kaśyapo bhagavān ṛṣiḥ 03,114.021c prasādayāṃ babhūvātha tato bhūmiṃ viśāṃ pate 03,114.022a tataḥ prasannā pṛthivī tapasā tasya pāṇḍava 03,114.022c punar unmajjya salilād vedīrūpā sthitā babhau 03,114.023a saiṣā prakāśate rājan vedī saṃsthānalakṣaṇā 03,114.023c āruhyātra mahārāja vīryavān vai bhaviṣyasi 03,114.023d*0561_01 saiṣā sāgaram āsādya rājan vedī samāśritā 03,114.023d*0561_02 etām āruhya bhadraṃ te tvam ekas tara sāgaram 03,114.024a ahaṃ ca te svastyayanaṃ prayokṣye; yathā tvam enām adhirokṣyase 'dya 03,114.024c spṛṣṭā hi martyena tataḥ samudram; eṣā vedī praviśaty ājamīḍha 03,114.024d*0562_01 oṃ namo viśvaguptāya namo viśvaparāya te 03,114.024d*0562_02 sāṃnidhyaṃ kuru deveśa sāgare lavaṇāmbhasi 03,114.025a agnir mitro yonir āpo 'tha devyo; viṣṇo retas tvam amṛtasya nābhiḥ 03,114.025c evaṃ bruvan pāṇḍava satyavākyaṃ; vedīm imāṃ tvaṃ tarasādhiroha 03,114.025d*0563_01 agniś ca te yonir iḍā ca deho 03,114.025d*0563_02 retodhā viṣṇor amṛtasya nābhiḥ 03,114.025d*0563_03 evaṃ japan pāṇḍava satyavākyaṃ 03,114.025d*0563_04 tato 'vagāheta patiṃ nadīnām 03,114.025d*0563_05 anyathā hi kuruśreṣṭha devayonir apāṃ patiḥ 03,114.025d*0563_06 kuśāgreṇāpi kaunteya na spraṣṭavyo mahodadhiḥ 03,114.025d*0564_01 ghṛtabarhir ghṛtayonis tv agarho 03,114.025d*0564_02 sa teṣāṃ vai payasāṃ saṃnidhānam 03,114.025d*0565_01 ā janmaśatasāhasrād yat pāpaṃ kurute naraḥ 03,114.025d*0565_02 mucyate sarvapāpebhyaḥ snātvā tu lavaṇāmbhasi 03,114.026 vaiśaṃpāyana uvāca 03,114.026a tataḥ kṛtasvastyayano mahātmā; yudhiṣṭhiraḥ sāgaragām agacchat 03,114.026c kṛtvā ca tacchāsanam asya sarvaṃ; mahendram āsādya niśām uvāsa 03,115.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,115.001a sa tatra tām uṣitvaikāṃ rajanīṃ pṛthivīpatiḥ 03,115.001c tāpasānāṃ paraṃ cakre satkāraṃ bhrātṛbhiḥ saha 03,115.002a lomaśaś cāsya tān sarvān ācakhyau tatra tāpasān 03,115.002c bhṛgūn aṅgirasaś caiva vāsiṣṭhān atha kāśyapān 03,115.003a tān sametya sa rājarṣir abhivādya kṛtāñjaliḥ 03,115.003c rāmasyānucaraṃ vīram apṛcchad akṛtavraṇam 03,115.004a kadā nu rāmo bhagavāṃs tāpasān darśayiṣyati 03,115.004c tenaivāhaṃ prasaṅgena draṣṭum icchāmi bhārgavam 03,115.005 akṛtavraṇa uvāca 03,115.005a āyān evāsi vidito rāmasya viditātmanaḥ 03,115.005c prītis tvayi ca rāmasya kṣipraṃ tvāṃ darśayiṣyati 03,115.006a caturdaśīm aṣṭamīṃ ca rāmaṃ paśyanti tāpasāḥ 03,115.006c asyāṃ rātryāṃ vyatītāyāṃ bhavitrī ca caturdaśī 03,115.006d*0566_01 tatra drakṣyasi rāmaṃ tvaṃ kṛṣṇājinajaṭādharam 03,115.007 yudhiṣṭhira uvāca 03,115.007a bhavān anugato vīraṃ jāmadagnyaṃ mahābalam 03,115.007c pratyakṣadarśī sarvasya pūrvavṛttasya karmaṇaḥ 03,115.008a sa bhavān kathayatv etad yathā rāmeṇa nirjitāḥ 03,115.008c āhave kṣatriyāḥ sarve kathaṃ kena ca hetunā 03,115.008d@015_0000 akṛtavraṇa uvāca 03,115.008d@015_0001 ahaṃ te kathayiṣyāmi mahad ākhyānam uttamam 03,115.008d@015_0002 bhṛgūṇāṃ rājaśārdūla vaṃśe jātasya bhārata 03,115.008d@015_0003 rāmasya jāmadagnyasya caritaṃ devasaṃmitam 03,115.008d@015_0004 haihayādhipateś caiva kārtavīryasya bhārata 03,115.008d@015_0005 rāmeṇa cārjuno nāma haihayādhipatir hataḥ 03,115.008d@015_0006 tasya bāhuśatāny āsaṃs trīṇi sapta ca pāṇḍava 03,115.008d@015_0007 dattātreyaprasādena vimānaṃ kāñcanaṃ tathā 03,115.008d@015_0008 aiśvaryaṃ sarvabhūteṣu pṛthivyāṃ pṛthivīpate 03,115.008d@015_0009 avyāhatagatiś caiva rathas tasya mahātmanaḥ 03,115.008d@015_0010 rathena tena tu sadā varadānena vīryavān 03,115.008d@015_0011 mamarda devān yakṣāṃś ca ṛṣīṃś caiva samantataḥ 03,115.008d@015_0012 bhūtāṃś caiva sa sarvāṃs tu pīḍayām āsa sarvataḥ 03,115.008d@015_0013 tato devāḥ sametyāhur ṛṣayaś ca mahāvratāḥ 03,115.008d@015_0014 devadevaṃ surārighnaṃ viṣṇuṃ satyaparākramam 03,115.008d@015_0015 bhagavan bhūtarakṣārtham arjunaṃ jahi vai prabho 03,115.008d@015_0016 vimānena ca divyena haihayādhipatiḥ punaḥ 03,115.008d@015_0017 śacīsahāyaṃ krīḍantaṃ dharṣayām āsa vāsavam 03,115.008d@015_0018 tatas tu bhagavān devaḥ śakreṇa sahitas tadā 03,115.008d@015_0019 kārtavīryavināśārthaṃ mantrayām āsa bhārata 03,115.008d@015_0020 yat tad bhūtahitaṃ kāryaṃ surendreṇa niveditam 03,115.008d@015_0021 sa pratiśrutya tat sarvaṃ bhagavāṃl lokapūjitaḥ 03,115.008d@015_0022 jagāma badarīṃ ramyāṃ svam evāśramamaṇḍalam 03,115.008d@015_0023 etasminn eva kāle tu pṛthivyāṃ pṛthivīpatiḥ 03,115.009 akṛtavraṇa uvāca 03,115.009a kanyakubje mahān āsīt pārthivaḥ sumahābalaḥ 03,115.009b*0567_01 kuśikasyātmajo rājañ jajñe vaṃśasamudbhavaḥ 03,115.009c gādhīti viśruto loke vanavāsaṃ jagāma saḥ 03,115.010a vane tu tasya vasataḥ kanyā jajñe 'psaraḥsamā 03,115.010b*0568_01 babhūva śatapatrākṣī rūpeṇāsadṛśī bhuvi 03,115.010c ṛcīko bhārgavas tāṃ ca varayām āsa bhārata 03,115.011a tam uvāca tato rājā brāhmaṇaṃ saṃśitavratam 03,115.011c ucitaṃ naḥ kule kiṃ cit pūrvair yat saṃpravartitam 03,115.012a ekataḥ śyāmakarṇānāṃ pāṇḍurāṇāṃ tarasvinām 03,115.012c sahasraṃ vājināṃ śulkam iti viddhi dvijottama 03,115.013a na cāpi bhagavān vācyo dīyatām iti bhārgava 03,115.013c deyā me duhitā ceyaṃ tvadvidhāya mahātmane 03,115.014 ṛcīka uvāca 03,115.014a ekataḥśyāmakarṇānāṃ pāṇḍurāṇāṃ tarasvinām 03,115.014c dāsyāmy aśvasahasraṃ te mama bhāryā sutāstu te 03,115.015 akṛtavraṇa uvāca 03,115.015a sa tatheti pratijñāya rājan varuṇam abravīt 03,115.015c ekataḥśyāmakarṇānāṃ pāṇḍurāṇāṃ tarasvinām 03,115.015e sahasraṃ vājinām ekaṃ śulkārthaṃ me pradīyatām 03,115.016a tasmai prādāt sahasraṃ vai vājināṃ varuṇas tadā 03,115.016c tad aśvatīrthaṃ vikhyātam utthitā yatra te hayāḥ 03,115.017a gaṅgāyāṃ kanyakubje vai dadau satyavatīṃ tadā 03,115.017c tato gādhiḥ sutāṃ tasmai janyāś cāsan surās tadā 03,115.017e labdhvā hayasahasraṃ tu tāṃś ca dṛṣṭvā divaukasaḥ 03,115.017f*0569_01 vismayaṃ paramaṃ jagmus tam eva divi saṃstuvan 03,115.018a dharmeṇa labdhvā tāṃ bhāryām ṛcīko dvijasattamaḥ 03,115.018c yathākāmaṃ yathājoṣaṃ tayā reme sumadhyayā 03,115.019a taṃ vivāhe kṛte rājan sabhāryam avalokakaḥ 03,115.019c ājagāma bhṛguśreṣṭhaḥ putraṃ dṛṣṭvā nananda ca 03,115.020a bhāryāpatī tam āsīnaṃ guruṃ suragaṇārcitam 03,115.020c arcitvā paryupāsīnau prāñjalī tasthatus tadā 03,115.021a tataḥ snuṣāṃ sa bhagavān prahṛṣṭo bhṛgur abravīt 03,115.021c varaṃ vṛṇīṣva subhage dātā hy asmi tavepsitam 03,115.022a sā vai prasādayām āsa taṃ guruṃ putrakāraṇāt 03,115.022c ātmanaś caiva mātuś ca prasādaṃ ca cakāra saḥ 03,115.023 bhṛgur uvāca 03,115.023a ṛtau tvaṃ caiva mātā ca snāte puṃsavanāya vai 03,115.023c āliṅgetāṃ pṛthag vṛkṣau sāśvatthaṃ tvam udumbaram 03,115.023d*0570_01 carudvayam idaṃ bhadre jananyāś ca tavaiva ca 03,115.023d*0570_02 viśvam āvartayitvā tu mayā yatnena sādhitam 03,115.023d*0570_03 prāśitavyaṃ prayatnena tety uktvādarśanaṃ gataḥ 03,115.024a āliṅgane tu te rājaṃś cakratuḥ sma viparyayam 03,115.024c kadā cid bhṛgur āgacchat taṃ ca veda viparyayam 03,115.024d*0571_01 tataḥ punaḥ sa bhagavān kāle bahutithe gate 03,115.024d*0571_02 divyajñānād viditvā tu bhagavān āgataḥ punaḥ 03,115.025a athovāca mahātejā bhṛguḥ satyavatīṃ snuṣām 03,115.025b*0572_01 upayuktaś carur bhadre vṛkṣe cāliṅganaṃ kṛtam 03,115.025b*0572_02 viparītena te subhrūr mātrā caivāsi vañcitā 03,115.025c brāhmaṇaḥ kṣatravṛttir vai tava putro bhaviṣyati 03,115.026a kṣatriyo brāhmaṇācāro mātus tava suto mahān 03,115.026c bhaviṣyati mahāvīryaḥ sādhūnāṃ mārgam āsthitaḥ 03,115.027a tataḥ prasādayām āsa śvaśuraṃ sā punaḥ punaḥ 03,115.027c na me putro bhaved īdṛk kāmaṃ pautro bhaved iti 03,115.028a evam astv iti sā tena pāṇḍava pratinanditā 03,115.028b*0573_01 kālaṃ pratīkṣya taṃ garbhaṃ dhārayām āsa yatnataḥ 03,115.028c jamadagniṃ tataḥ putraṃ sā jajñe kāla āgate 03,115.028e tejasā varcasā caiva yuktaṃ bhārgavanandanam 03,115.029a sa vardhamānas tejasvī vedasyādhyayanena vai 03,115.029c bahūn ṛṣīn mahātejāḥ pāṇḍaveyātyavartata 03,115.030a taṃ tu kṛtsno dhanurvedaḥ pratyabhād bharatarṣabha 03,115.030c caturvidhāni cāstrāṇi bhāskaropamavarcasam 03,116.001 akṛtavraṇa uvāca 03,116.001a sa vedādhyayane yukto jamadagnir mahātapāḥ 03,116.001c tapas tepe tato devān niyamād vaśam ānayat 03,116.001d*0574_01 taṃ tapyamānaṃ brahmarṣim ūcur devāḥ savāsavāḥ 03,116.001d*0574_02 kimarthaṃ tapyase brahman kaḥ kāmaḥ prārthitas tava 03,116.001d*0574_03 evam uktaḥ pratyuvāca devān brahmarṣisattamaḥ 03,116.001d*0574_04 svargahetos tapas tapye lokāś ca syur mamākṣayāḥ 03,116.001d*0574_05 tac chrutvā vacanaṃ tasya tadā devās tam ūcire 03,116.001d*0574_06 nāsaṃtater bhavel lokaḥ kṛtvā dharmaśatāny api 03,116.001d*0574_07 sa śrutvā vacanaṃ teṣāṃ tridaśānāṃ kurūdvaha 03,116.002a sa prasenajitaṃ rājann adhigamya narādhipam 03,116.002c reṇukāṃ varayām āsa sa ca tasmai dadau nṛpaḥ 03,116.003a reṇukāṃ tv atha saṃprāpya bhāryāṃ bhārgavanandanaḥ 03,116.003c āśramasthas tayā sārdhaṃ tapas tepe 'nukūlayā 03,116.004a tasyāḥ kumārāś catvāro jajñire rāmapañcamāḥ 03,116.004c sarveṣām ajaghanyas tu rāma āsīj jaghanyajaḥ 03,116.005a phalāhāreṣu sarveṣu gateṣv atha suteṣu vai 03,116.005c reṇukā snātum agamat kadā cin niyatavratā 03,116.006a sā tu citrarathaṃ nāma mārttikāvatakaṃ nṛpam 03,116.006c dadarśa reṇukā rājann āgacchantī yadṛcchayā 03,116.007a krīḍantaṃ salile dṛṣṭvā sabhāryaṃ padmamālinam 03,116.007c ṛddhimantaṃ tatas tasya spṛhayām āsa reṇukā 03,116.008a vyabhicārāt tu sā tasmāt klinnāmbhasi vicetanā 03,116.008c praviveśāśramaṃ trastā tāṃ vai bhartānvabudhyata 03,116.008d*0575_01 antarikṣān nipatitā narmadāyāṃ mahāhrade 03,116.008d*0575_02 uttīrya cāpi sā yatnāj jagāma bharatarṣabha 03,116.009a sa tāṃ dṛṣṭvā cyutāṃ dhairyād brāhmyā lakṣmyā vivarjitām 03,116.009c dhikśabdena mahātejā garhayām āsa vīryavān 03,116.010a tato jyeṣṭho jāmadagnyo rumaṇvān nāma nāmataḥ 03,116.010c ājagāma suṣeṇaś ca vasur viśvāvasus tathā 03,116.011a tān ānupūrvyād bhagavān vadhe mātur acodayat 03,116.011c na ca te jātasaṃmohāḥ kiṃ cid ūcur vicetasaḥ 03,116.012a tataḥ śaśāpa tān kopāt te śaptāś cetanāṃ jahuḥ 03,116.012c mṛgapakṣisadharmāṇaḥ kṣipram āsañ jaḍopamāḥ 03,116.013a tato rāmo 'bhyagāt paścād āśramaṃ paravīrahā 03,116.013c tam uvāca mahāmanyur jamadagnir mahātapāḥ 03,116.014a jahīmāṃ mātaraṃ pāpāṃ mā ca putra vyathāṃ kṛthāḥ 03,116.014b*0576_01 ity ukto guruṇā rājan krodhāt tu jamadagninā 03,116.014c tata ādāya paraśuṃ rāmo mātuḥ śiro 'harat 03,116.015a tatas tasya mahārāja jamadagner mahātmanaḥ 03,116.015c kopo agacchat sahasā prasannaś cābravīd idam 03,116.016a mamedaṃ vacanāt tāta kṛtaṃ te karma duṣkaram 03,116.016c vṛṇīṣva kāmān dharmajña yāvato vāñchase hṛdā 03,116.017a sa vavre mātur utthānam asmṛtiṃ ca vadhasya vai 03,116.017c pāpena tena cāsparśaṃ bhrātṝṇāṃ prakṛtiṃ tathā 03,116.018a apratidvandvatāṃ yuddhe dīrgham āyuś ca bhārata 03,116.018c dadau ca sarvān kāmāṃs tāñ jamadagnir mahātapāḥ 03,116.019a kadā cit tu tathaivāsya viniṣkrāntāḥ sutāḥ prabho 03,116.019c athānūpapatir vīraḥ kārtavīryo 'bhyavartata 03,116.020a tam āśramapadaṃ prāptam ṛṣer bhāryā samarcayat 03,116.020c sa yuddhamadasaṃmatto nābhyanandat tathārcanam 03,116.021a pramathya cāśramāt tasmād dhomadhenvās tadā balāt 03,116.021c jahāra vatsaṃ krośantyā babhañja ca mahādrumān 03,116.022a āgatāya ca rāmāya tadācaṣṭa pitā svayam 03,116.022c gāṃ ca rorūyatīṃ dṛṣṭvā kopo rāmaṃ samāviśat 03,116.023a sa manyuvaśam āpannaḥ kārtavīryam upādravat 03,116.023c tasyātha yudhi vikramya bhārgavaḥ paravīrahā 03,116.024a ciccheda niśitair bhallair bāhūn parighasaṃnibhān 03,116.024c sahasrasaṃmitān rājan pragṛhya ruciraṃ dhanuḥ 03,116.024d*0577_01 abhibhūtaḥ sa rāmeṇa saṃyuktaḥ kāladharmaṇā 03,116.024d*0578_01 āgatya karma tat pitre nivedya gatavān vanam 03,116.025a arjunasyātha dāyādā rāmeṇa kṛtamanyavaḥ 03,116.025c āśramasthaṃ vinā rāmaṃ jamadagnim upādravan 03,116.026a te taṃ jaghnur mahāvīryam ayudhyantaṃ tapasvinam 03,116.026c asakṛd rāma rāmeti vikrośantam anāthavat 03,116.027a kārtavīryasya putrās tu jamadagniṃ yudhiṣṭhira 03,116.027c ghātayitvā śarair jagmur yathāgatam ariṃdamāḥ 03,116.028a apakrānteṣu caiteṣu jamadagnau tathāgate 03,116.028c samitpāṇir upāgacchad āśramaṃ bhṛgunandanaḥ 03,116.029a sa dṛṣṭvā pitaraṃ vīras tathā mṛtyuvaśaṃ gatam 03,116.029c anarhantaṃ tathābhūtaṃ vilalāpa suduḥkhitaḥ 03,117.001 rāma uvāca 03,117.001a mamāparādhāt taiḥ kṣudrair hatas tvaṃ tāta bāliśaiḥ 03,117.001c kārtavīryasya dāyādair vane mṛga iveṣubhiḥ 03,117.002a dharmajñasya kathaṃ tāta vartamānasya satpathe 03,117.002c mṛtyur evaṃvidho yuktaḥ sarvabhūteṣv anāgasaḥ 03,117.003a kiṃ nu tair na kṛtaṃ pāpaṃ yair bhavāṃs tapasi sthitaḥ 03,117.003c ayudhyamāno vṛddhaḥ san hataḥ śaraśataiḥ śitaiḥ 03,117.004a kiṃ nu te tatra vakṣyanti saciveṣu suhṛtsu ca 03,117.004c ayudhyamānaṃ dharmajñam ekaṃ hatvānapatrapāḥ 03,117.005 akṛtavraṇa uvāca 03,117.005a vilapyaivaṃ sa karuṇaṃ bahu nānāvidhaṃ nṛpa 03,117.005c pretakāryāṇi sarvāṇi pituś cakre mahātapāḥ 03,117.006a dadāha pitaraṃ cāgnau rāmaḥ parapuraṃjayaḥ 03,117.006c pratijajñe vadhaṃ cāpi sarvakṣatrasya bhārata 03,117.007a saṃkruddho 'tibalaḥ śūraḥ śastram ādāya vīryavān 03,117.007c jaghnivān kārtavīryasya sutān eko 'ntakopamaḥ 03,117.008a teṣāṃ cānugatā ye ca kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha 03,117.008c tāṃś ca sarvān avāmṛdnād rāmaḥ praharatāṃ varaḥ 03,117.009a triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivīṃ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ prabhuḥ 03,117.009c samantapañcake pañca cakāra rudhirahradān 03,117.010a sa teṣu tarpayām āsa pitṝn bhṛgukulodvahaḥ 03,117.010c sākṣād dadarśa carcīkaṃ sa ca rāmaṃ nyavārayat 03,117.011a tato yajñena mahatā jāmadagnyaḥ pratāpavān 03,117.011c tarpayām āsa devendram ṛtvigbhyaś ca mahīṃ dadau 03,117.012a vedīṃ cāpy adadad dhaimīṃ kaśyapāya mahātmane 03,117.012c daśavyāmāyatāṃ kṛtvā navotsedhāṃ viśāṃ pate 03,117.013a tāṃ kaśyapasyānumate brāhmaṇāḥ khaṇḍaśas tadā 03,117.013c vyabhajaṃs tena te rājan prakhyātāḥ khāṇḍavāyanāḥ 03,117.014a sa pradāya mahīṃ tasmai kaśyapāya mahātmane 03,117.014c asmin mahendre śailendre vasaty amitavikramaḥ 03,117.014d*0579_01 tapaḥ sumahad āsthāya mahābalaparākramaḥ 03,117.015a evaṃ vairam abhūt tasya kṣatriyair lokavāsibhiḥ 03,117.015c pṛthivī cāpi vijitā rāmeṇāmitatejasā 03,117.016 vaiśaṃpāyana uvāca 03,117.016a tataś caturdaśīṃ rāmaḥ samayena mahāmanāḥ 03,117.016c darśayām āsa tān viprān dharmarājaṃ ca sānujam 03,117.017a sa tam ānarca rājendro bhrātṛbhiḥ sahitaḥ prabhuḥ 03,117.017c dvijānāṃ ca parāṃ pūjāṃ cakre nṛpatisattamaḥ 03,117.018a arcayitvā jāmadagnyaṃ pūjitas tena cābhibhūḥ 03,117.018c mahendra uṣya tāṃ rātriṃ prayayau dakṣiṇāmukhaḥ 03,117.018c*0580_01 **** **** mahendre parvatottame 03,117.018c*0580_02 rāmam āmantrya dharmātmā 03,118.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,118.001a gacchan sa tīrthāni mahānubhāvaḥ; puṇyāni ramyāṇi dadarśa rājā 03,118.001c sarvāṇi viprair upaśobhitāni; kva cit kva cid bhārata sāgarasya 03,118.002a sa vṛttavāṃs teṣu kṛtābhiṣekaḥ; sahānujaḥ pārthivaputrapautraḥ 03,118.002c samudragāṃ puṇyatamāṃ praśastāṃ; jagāma pārikṣita pāṇḍuputraḥ 03,118.003a tatrāpi cāplutya mahānubhāvaḥ; saṃtarpayām āsa pitṝn surāṃś ca 03,118.003c dvijātimukhyeṣu dhanaṃ visṛjya; godāvariṃ sāgaragām agacchat 03,118.004a tato vipāpmā draviḍeṣu rājan; samudram āsādya ca lokapuṇyam 03,118.004c agastyatīrthaṃ ca pavitrapuṇyaṃ; nārītīrthāny atha vīro dadarśa 03,118.005a tatrārjunasyāgryadhanurdharasya; niśamya tat karma parair asahyam 03,118.005c saṃpūjyamānaḥ paramarṣisaṃghaiḥ; parāṃ mudaṃ pāṇḍusutaḥ sa lebhe 03,118.006a sa teṣu tīrtheṣv abhiṣiktagātraḥ; kṛṣṇāsahāyaḥ sahito 'nujaiś ca 03,118.006c saṃpūjayan vikramam arjunasya; reme mahīpālapatiḥ pṛthivyām 03,118.007a tataḥ sahasrāṇi gavāṃ pradāya; tīrtheṣu teṣv ambudharottamasya 03,118.007c hṛṣṭaḥ saha bhrātṛbhir arjunasya; saṃkīrtayām āsa gavāṃ pradānam 03,118.007d*0581_01 tatas tu kāverim anantatoyāṃ 03,118.007d*0581_02 divyāśramair nityam upāttatoyām 03,118.007d*0581_03 sahānujaḥ saṃpravigāhya puṇyāṃ 03,118.007d*0581_04 nananda naṣṭaklamaśokapāpaḥ 03,118.008a sa tāni tīrthāni ca sāgarasya; puṇyāni cānyāni bahūni rājan 03,118.008c krameṇa gacchan paripūrṇakāmaḥ; śūrpārakaṃ puṇyatamaṃ dadarśa 03,118.009a tatrodadheḥ kaṃ cid atītya deśaṃ; khyātaṃ pṛthivyāṃ vanam āsasāda 03,118.009c taptaṃ surair yatra tapaḥ purastād; iṣṭaṃ tathā puṇyatamair narendraiḥ 03,118.010a sa tatra tām agryadhanurdharasya; vedīṃ dadarśāyatapīnabāhuḥ 03,118.010c ṛcīkaputrasya tapasvisaṃghaiḥ; samāvṛtāṃ puṇyakṛd arcanīyām 03,118.011a tato vasūnāṃ vasudhādhipaḥ sa; marudgaṇānāṃ ca tathāśvinoś ca 03,118.011c vaivasvatādityadhaneśvarāṇām; indrasya viṣṇoḥ savitur vibhoś ca 03,118.012a bhagasya candrasya divākarasya; pater apāṃ sādhyagaṇasya caiva 03,118.012c dhātuḥ pitṝṇāṃ ca tathā mahātmā; rudrasya rājan sagaṇasya caiva 03,118.013a sarasvatyāḥ siddhagaṇasya caiva; pūṣṇaś ca ye cāpy amarās tathānye 03,118.013c puṇyāni cāpy āyatanāni teṣāṃ; dadarśa rājā sumanoharāṇi 03,118.014a teṣūpavāsān vividhān upoṣya; dattvā ca ratnāni mahādhanāni 03,118.014c tīrtheṣu sarveṣu pariplutāṅgaḥ; punaḥ sa śūrpārakam ājagāma 03,118.015a sa tena tīrthena tu sāgarasya; punaḥ prayātaḥ saha sodarīyaiḥ 03,118.015c dvijaiḥ pṛthivyāṃ prathitaṃ mahadbhis; tīrthaṃ prabhāsaṃ samupājagāma 03,118.016a tatrābhiṣiktaḥ pṛthulohitākṣaḥ; sahānujair devagaṇān pitṝṃś ca 03,118.016c saṃtarpayām āsa tathaiva kṛṣṇā; te cāpi viprāḥ saha lomaśena 03,118.017a sa dvādaśāhaṃ jalavāyubhakṣaḥ; kurvan kṣapāhaḥsu tadābhiṣekam 03,118.017c samantato 'gnīn upadīpayitvā; tepe tapo dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ 03,118.018a tam ugram āsthāya tapaś carantaṃ; śuśrāva rāmaś ca janārdanaś ca 03,118.018c tau sarvavṛṣṇipravarau sasainyau; yudhiṣṭhiraṃ jagmatur ājamīḍham 03,118.019a te vṛṣṇayaḥ pāṇḍusutān samīkṣya; bhūmau śayānān maladigdhagātrān 03,118.019c anarhatīṃ draupadīṃ cāpi dṛṣṭvā; suduḥkhitāś cukruśur ārtanādam 03,118.020a tataḥ sa rāmaṃ ca janārdanaṃ ca; kārṣṇiṃ ca sāmbaṃ ca śineś ca pautram 03,118.020c anyāṃś ca vṛṣṇīn upagamya pūjāṃ; cakre yathādharmam adīnasattvaḥ 03,118.021a te cāpi sarvān pratipūjya pārthāṃs; taiḥ satkṛtāḥ pāṇḍusutais tathaiva 03,118.021c yudhiṣṭhiraṃ saṃparivārya rājann; upāviśan devagaṇā yathendram 03,118.022a teṣāṃ sa sarvaṃ caritaṃ pareṣāṃ; vane ca vāsaṃ paramapratītaḥ 03,118.022c astrārtham indrasya gataṃ ca pārthaṃ; kṛṣṇe śaśaṃsāmararājaputram 03,118.023a śrutvā tu te tasya vacaḥ pratītās; tāṃś cāpi dṛṣṭvā sukṛśān atīva 03,118.023c netrodbhavaṃ saṃmumucur daśārhā; duḥkhārtijaṃ vāri mahānubhāvāḥ 03,119.001 janamejaya uvāca 03,119.001a prabhāsatīrthaṃ saṃprāpya vṛṣṇayaḥ pāṇḍavās tathā 03,119.001c kim akurvan kathāś caiṣāṃ kās tatrāsaṃs tapodhana 03,119.002a te hi sarve mahātmānaḥ sarvaśāstraviśāradāḥ 03,119.002c vṛṣṇayaḥ pāṇḍavāś caiva suhṛdaś ca parasparam 03,119.003 vaiśaṃpāyana uvāca 03,119.003a prabhāsatīrthaṃ saṃprāpya puṇyaṃ tīrthaṃ mahodadheḥ 03,119.003c vṛṣṇayaḥ pāṇḍavān vīrān parivāryopatasthire 03,119.004a tato gokṣīrakundendumṛṇālarajataprabhaḥ 03,119.004c vanamālī halī rāmo babhāṣe puṣkarekṣaṇam 03,119.005a na kṛṣṇa dharmaś carito bhavāya; jantor adharmaś ca parābhavāya 03,119.005c yudhiṣṭhiro yatra jaṭī mahātmā; vanāśrayaḥ kliśyati cīravāsāḥ 03,119.006a duryodhanaś cāpi mahīṃ praśāsti; na cāsya bhūmir vivaraṃ dadāti 03,119.006c dharmād adharmaś carito garīyān; itīva manyeta naro 'lpabuddhiḥ 03,119.007a duryodhane cāpi vivardhamāne; yudhiṣṭhire cāsukha āttarājye 03,119.007b*0582_01 hṛtasvarājyāyatanārthabhārye 03,119.007b*0582_02 duryodhanenālpadhiyā ca pārthe 03,119.007c kiṃ nv adya kartavyam iti prajābhiḥ; śaṅkā mithaḥ saṃjanitā narāṇām 03,119.008a ayaṃ hi dharmaprabhavo narendro; dharme rataḥ satyadhṛtiḥ pradātā 03,119.008c caled dhi rājyāc ca sukhāc ca pārtho; dharmād apetaś ca kathaṃ vivardhet 03,119.009a kathaṃ nu bhīṣmaś ca kṛpaś ca vipro; droṇaś ca rājā ca kulasya vṛddhaḥ 03,119.009c pravrājya pārthān sukham āpnuvanti; dhik pāpabuddhīn bharatapradhānān 03,119.010a kiṃ nāma vakṣyaty avanipradhānaḥ; pitṝn samāgamya paratra pāpaḥ 03,119.010c putreṣu samyak caritaṃ mayeti; putrān apāpān avaropya rājyāt 03,119.011a nāsau dhiyā saṃpratipaśyati sma; kiṃ nāma kṛtvāham acakṣur evam 03,119.011c jātaḥ pṛthivyām iti pārthiveṣu; pravrājya kaunteyam athāpi rājyāt 03,119.012a nūnaṃ samṛddhān pitṛlokabhūmau; cāmīkarābhān kṣitijān praphullān 03,119.012c vicitravīryasya sutaḥ saputraḥ; kṛtvā nṛśaṃsaṃ bata paśyati sma 03,119.013a vyūḍhottarāṃsān pṛthulohitākṣān; nemān sma pṛcchan sa śṛṇoti nūnam 03,119.013c prasthāpayad yat sa vanaṃ hy aśaṅko; yudhiṣṭhiraṃ sānujam āttaśastram 03,119.014a yo 'yaṃ pareṣāṃ pṛtanāṃ samṛddhāṃ; nirāyudho dīrghabhujo nihanyāt 03,119.014c śrutvaiva śabdaṃ hi vṛkodarasya; muñcanti sainyāni śakṛt samūtram 03,119.015a sa kṣutpipāsādhvakṛśas tarasvī; sametya nānāyudhabāṇapāṇiḥ 03,119.015c vane smaran vāsam imaṃ sughoraṃ; śeṣaṃ na kuryād iti niścitaṃ me 03,119.016a na hy asya vīryeṇa balena kaś cit; samaḥ pṛthivyāṃ bhavitā nareṣu 03,119.016c śītoṣṇavātātapakarśitāṅgo; na śeṣam ājāv asuhṛtsu kuryāt 03,119.017a prācyāṃ nṛpān ekarathena jitvā; vṛkodaraḥ sānucarān raṇeṣu 03,119.017c svastyāgamad yo 'tirathas tarasvī; so 'yaṃ vane kliśyati cīravāsāḥ 03,119.018a yo dantakūre vyajayan nṛdevān; samāgatān dākṣiṇātyān mahīpān 03,119.018c taṃ paśyatemaṃ sahadevam adya; tapasvinaṃ tāpasaveṣarūpam 03,119.019a yaḥ pārthivān ekarathena vīro; diśaṃ pratīcīṃ prati yuddhaśauṇḍaḥ 03,119.019c so 'yaṃ vane mūlaphalena jīvañ; jaṭī caraty adya malācitāṅgaḥ 03,119.019d*0583_01 jigye raṇe taṃ nakulaṃ vaneṣu 03,119.019d*0583_02 saṃpaśyante me 'dya manaḥ sudīnam 03,119.020a satre samṛddhe 'ti rathasya rājño; vedītalād utpatitā sutā yā 03,119.020c seyaṃ vane vāsam imaṃ suduḥkhaṃ; kathaṃ sahaty adya satī sukhārhā 03,119.021a trivargamukhyasya samīraṇasya; deveśvarasyāpy atha vāśvinoś ca 03,119.021c eṣāṃ surāṇāṃ tanayāḥ kathaṃ nu; vane caranty alpasukhāḥ sukhārhāḥ 03,119.022a jite hi dharmasya sute sabhārye; sabhrātṛke sānucare niraste 03,119.022c duryodhane cāpi vivardhamāne; kathaṃ na sīdaty avaniḥ saśailā 03,120.001 sātyakir uvāca 03,120.001a na rāma kālaḥ paridevanāya; yad uttaraṃ tatra tad eva sarve 03,120.001b*0584_01 kurvīmahe yac ca hitaṃ bhavet tu 03,120.001b*0584_02 rājñe hy asmāyājamīḍhāya nityam 03,120.001c samācarāmo hy anatītakālaṃ; yudhiṣṭhiro yady api nāha kiṃ cit 03,120.002a ye nāthavanto hi bhavanti loke; te nātmanā karma samārabhante 03,120.002c teṣāṃ tu kāryeṣu bhavanti nāthāḥ; śaibyādayo rāma yathā yayāteḥ 03,120.003a yeṣāṃ tathā rāma samārabhante; kāryāṇi nāthāḥ svamatena loke 03,120.003c te nāthavantaḥ puruṣapravīrā; nānāthavat kṛcchram avāpnuvanti 03,120.004a kasmād ayaṃ rāmajanārdanau ca; pradyumnasāmbau ca mayā sametau 03,120.004c vasaty araṇye saha sodarīyais; trailokyanāthān adhigamya nāthān 03,120.005a niryātu sādhv adya daśārhasenā; prabhūtanānāyudhacitravarmā 03,120.005c yamakṣayaṃ gacchatu dhārtarāṣṭraḥ; sabāndhavo vṛṣṇibalābhibhūtaḥ 03,120.006a tvaṃ hy eva kopāt pṛthivīm apīmāṃ; saṃveṣṭayes tiṣṭhatu śārṅgadhanvā 03,120.006c sa dhārtarāṣṭraṃ jahi sānubandhaṃ; vṛtraṃ yathā devapatir mahendraḥ 03,120.007a bhrātā ca me yaś ca sakhā guruś ca; janārdanasyātmasamaś ca pārthaḥ 03,120.007b*0585_01 yadartham aicchan manujāḥ suputraṃ 03,120.007b*0585_02 śiṣyaṃ guruś cāpratikūlavādam 03,120.007c yadartham abhyudyatam uttamaṃ tat; karoti karmāgryam apāraṇīyam 03,120.008a tasyāstravarṣāṇy aham uttamāstrair; vihatya sarvāṇi raṇe 'bhibhūya 03,120.008c kāyāc chiraḥ sarpaviṣāgnikalpaiḥ; śarottamair unmathitāsmi rāma 03,120.009a khaḍgena cāhaṃ niśitena saṃkhye; kāyāc chiras tasya balāt pramathya 03,120.009c tato 'sya sarvān anugān haniṣye; duryodhanaṃ cāpi kurūṃś ca sarvān 03,120.010a āttāyudhaṃ mām iha rauhiṇeya; paśyantu bhaumā yudhi jātaharṣāḥ 03,120.010c nighnantam ekaṃ kuruyodhamukhyān; kāle mahākakṣam ivāntakāgniḥ 03,120.011a pradyumnamuktān niśitān na śaktāḥ; soḍhuṃ kṛpadroṇavikarṇakarṇāḥ 03,120.011c jānāmi vīryaṃ ca tavātmajasya; kārṣṇir bhavaty eṣa yathā raṇasthaḥ 03,120.012a sāmbaḥ sasūtaṃ sarathaṃ bhujābhyāṃ; duḥśāsanaṃ śāstu balāt pramathya 03,120.012c na vidyate jāmbavatīsutasya; raṇe 'viṣahyaṃ hi raṇotkaṭasya 03,120.013a etena bālena hi śambarasya; daityasya sainyaṃ sahasā praṇunnam 03,120.013b*0586_01 hataḥ sa pāpo yudhi kevalena 03,120.013b*0586_02 yuddhe 'dvitīyo haritulyarūpaḥ 03,120.013b*0587_01 yathaiva yat tasya puraṃdarasya 03,120.013b*0587_02 haridhvajaṃ syandanam āsthitasya 03,120.013c vṛttorur atyāyatapīnabāhur; etena saṃkhye nihato 'śvacakraḥ 03,120.013e ko nāma sāmbasya raṇe manuṣyo; gatvāntaraṃ vai bhujayor dhareta 03,120.014a yathā praviśyāntaram antakasya; kāle manuṣyo na viniṣkrameta 03,120.014b*0588_01 saṃprāpya vai tādṛśīṃ yodhalakṣmīṃ 03,120.014c tathā praviśyāntaram asya saṃkhye; ko nāma jīvan punar āvrajeta 03,120.015a droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca mahārathau tau; sutair vṛtaṃ cāpy atha somadattam 03,120.015c sarvāṇi sainyāni ca vāsudevaḥ; pradhakṣyate sāyakavahnijālaiḥ 03,120.016a kiṃ nāma lokeṣv aviṣahyam asti; kṛṣṇasya sarveṣu sadaivateṣu 03,120.016c āttāyudhasyottamabāṇapāṇeś; cakrāyudhasyāpratimasya yuddhe 03,120.017a tato 'niruddho 'py asicarmapāṇir; mahīm imāṃ dhārtarāṣṭrair visaṃjñaiḥ 03,120.017c hṛtottamāṅgair nihataiḥ karotu; kīrṇāṃ kuśair vedim ivādhvareṣu 03,120.018a gadolmukau bāhukabhānunīthāḥ; śūraś ca saṃkhye niśaṭhaḥ kumāraḥ 03,120.018c raṇotkaṭau sāraṇacārudeṣṇau; kulocitaṃ viprathayantu karma 03,120.019a savṛṣṇibhojāndhakayodhamukhyā; samāgatā kṣatriyaśūrasenā 03,120.019a*0589_01 samāhitaḥ pṛthivīṃ sādhu rājā 03,120.019a*0589_02 yaśobhṛtāṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ 03,120.019a*0589_03 yudhiṣṭhiraḥ pālayatāṃ mahātmā 03,120.019c hatvā raṇe tān dhṛtarāṣṭraputrāṃl; loke yaśaḥ sphītam upākarotu 03,120.020a tato 'bhimanyuḥ pṛthivīṃ praśāstu; yāvad vrataṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ 03,120.020c yudhiṣṭhiraḥ pārayate mahātmā; dyūte yathoktaṃ kurusattamena 03,120.021a asmatpramuktair viśikhair jitāris; tato mahīṃ bhokṣyati dharmarājaḥ 03,120.021c nirdhārtarāṣṭrāṃ hatasūtaputrām; etad dhi naḥ kṛtyatamaṃ yaśaśyam 03,120.022 vāsudeva uvāca 03,120.022a asaṃśayaṃ mādhava satyam etad; gṛhṇīma te vākyam adīnasattva 03,120.022c svābhyāṃ bhujābhyām ajitāṃ tu bhūmiṃ; necchet kurūṇām ṛṣabhaḥ kathaṃ cit 03,120.023a na hy eṣa kāmān na bhayān na lobhād; yudhiṣṭhiro jātu jahyāt svadharmam 03,120.023c bhīmārjunau cātirathau yamau vā; tathaiva kṛṣṇā drupadātmajeyam 03,120.024a ubhau hi yuddhe 'pratimau pṛthivyāṃ; vṛkodaraś caiva dhanaṃjayaś ca 03,120.024c kasmān na kṛtsnāṃ pṛthivīṃ praśāsen; mādrīsutābhyāṃ ca puraskṛto 'yam 03,120.025a yadā tu pāñcālapatir mahātmā; sakekayaś cedipatir vayaṃ ca 03,120.025c yotsyāma vikramya parāṃs tadā vai; suyodhanas tyakṣyati jīvalokam 03,120.026 yudhiṣṭhira uvāca 03,120.026a naitac citraṃ mādhava yad bravīṣi; satyaṃ tu me rakṣyatamaṃ na rājyam 03,120.026c kṛṣṇas tu māṃ veda yathāvad ekaḥ; kṛṣṇaṃ ca vedāham atho yathāvat 03,120.027a yadaiva kālaṃ puruṣapravīro; vetsyaty ayaṃ mādhava vikramasya 03,120.027c tadā raṇe tvaṃ ca śinipravīra; suyodhanaṃ jeṣyasi keśavaś ca 03,120.028a pratiprayāntv adya daśārhavīrā; dṛḍho 'smi nāthair naralokanāthaiḥ 03,120.028c dharme 'pramādaṃ kurutāprameyā; draṣṭāsmi bhūyaḥ sukhinaḥ sametān 03,120.029 vaiśaṃpāyana uvāca 03,120.029a te 'nyonyam āmantrya tathābhivādya; vṛddhān parisvajya śiśūṃś ca sarvān 03,120.029c yadupravīrāḥ svagṛhāṇi jagmū; rājāpi tīrthāny anusaṃcacāra 03,120.030a visṛjya kṛṣṇaṃ tv atha dharmarājo; vidarbharājopacitāṃ sutīrthām 03,120.030b*0590_01 jagāma puṇyāṃ saritaṃ payoṣṇīṃ 03,120.030b*0590_02 sabhrātṛbhṛtyaḥ saha lomaśena 03,120.030c sutena somena vimiśritodāṃ; tataḥ payoṣṇīṃ prati sa hy uvāsa 03,120.030d*0591_01 dvijātimukhyair muditair mahātmā 03,120.030d*0591_02 saṃstūyamānaḥ stutibhir varābhiḥ 03,121.001 lomaśa uvāca 03,121.001a nṛgeṇa yajamānena someneha puraṃdaraḥ 03,121.001c tarpitaḥ śrūyate rājan sa tṛpto madam abhyagāt 03,121.002a iha devaiḥ sahendrair hi prajāpatibhir eva ca 03,121.002c iṣṭaṃ bahuvidhair yajñair mahadbhir bhūridakṣiṇaiḥ 03,121.003a āmūrtarayasaś ceha rājā vajradharaṃ prabhum 03,121.003c tarpayām āsa somena hayamedheṣu saptasu 03,121.004a tasya saptasu yajñeṣu sarvam āsīd dhiraṇmayam 03,121.004c vānaspatyaṃ ca bhaumaṃ ca yad dravyaṃ niyataṃ makhe 03,121.004d*0592_01 caṣālayūpacamasāḥ sthālyaḥ pātryaḥ srucaḥ sruvāḥ 03,121.005a teṣv eva cāsya yajñeṣu prayogāḥ sapta viśrutāḥ 03,121.005c saptaikaikasya yūpasya caṣālāś copari sthitāḥ 03,121.006a tasya sma yūpān yajñeṣu bhrājamānān hiraṇmayān 03,121.006c svayam utthāpayām āsur devāḥ sendrā yudhiṣṭhira 03,121.007a teṣu tasya makhāgryeṣu gayasya pṛthivīpateḥ 03,121.007c amādyad indraḥ somena dakṣiṇābhir dvijātayaḥ 03,121.007d*0593_01 prasaṃkhyānān asaṃkhyeyān pratyagṛhṇan dvijātayaḥ 03,121.008a sikatā vā yathā loke yathā vā divi tārakāḥ 03,121.008c yathā vā varṣato dhārā asaṃkhyeyāś ca kena cit 03,121.009a tathaiva tad asaṃkhyeyaṃ dhanaṃ yat pradadau gayaḥ 03,121.009c sadasyebhyo mahārāja teṣu yajñeṣu saptasu 03,121.010a bhavet saṃkhyeyam etad vai yad etat parikīrtitam 03,121.010c na sā śakyā tu saṃkhyātuṃ dakṣiṇā dakṣiṇāvataḥ 03,121.011a hiraṇmayībhir gobhiś ca kṛtābhir viśvakarmaṇā 03,121.011c brāhmaṇāṃs tarpayām āsa nānādigbhyaḥ samāgatān 03,121.012a alpāvaśeṣā pṛthivī caityair āsīn mahātmanaḥ 03,121.012c gayasya yajamānasya tatra tatra viśāṃ pate 03,121.013a sa lokān prāptavān aindrān karmaṇā tena bhārata 03,121.013c salokatāṃ tasya gacchet payoṣṇyāṃ ya upaspṛśet 03,121.014a tasmāt tvam atra rājendra bhrātṛbhiḥ sahito 'nagha 03,121.014c upaspṛśya mahīpāla dhūtapāpmā bhaviṣyasi 03,121.015 vaiśaṃpāyana uvāca 03,121.015a sa payoṣṇyāṃ naraśreṣṭhaḥ snātvā vai bhrātṛbhiḥ saha 03,121.015c vaiḍūryaparvataṃ caiva narmadāṃ ca mahānadīm 03,121.015d*0594_01 uddiśya pāṇḍavaśreṣṭhaḥ sa pratasthe mahīpatiḥ 03,121.015e samājagāma tejasvī bhrātṛbhiḥ sahito 'naghaḥ 03,121.016a tato 'sya sarvāṇy ācakhyau lomaśo bhagavān ṛṣiḥ 03,121.016c tīrthāni ramaṇīyāni tatra tatra viśāṃ pate 03,121.017a yathāyogaṃ yathāprīti prayayau bhrātṛbhiḥ saha 03,121.017c dadamāno 'sakṛd vittaṃ brāhmaṇebhyaḥ sahasraśaḥ 03,121.018 lomaśa uvāca 03,121.018a devānām eti kaunteya tathā rājñāṃ salokatām 03,121.018c vaiḍūryaparvataṃ dṛṣṭvā narmadām avatīrya ca 03,121.019a saṃdhir eṣa naraśreṣṭha tretāyā dvāparasya ca 03,121.019c etam āsādya kaunteya sarvapāpaiḥ pramucyate 03,121.020a eṣa śaryātiyajñasya deśas tāta prakāśate 03,121.020c sākṣād yatrāpibat somam aśvibhyāṃ saha kauśikaḥ 03,121.021a cukopa bhārgavaś cāpi mahendrasya mahātapāḥ 03,121.021c saṃstambhayām āsa ca taṃ vāsavaṃ cyavanaḥ prabhuḥ 03,121.021e sukanyāṃ cāpi bhāryāṃ sa rājaputrīm ivāptavān 03,121.022 yudhiṣṭhira uvāca 03,121.022a kathaṃ viṣṭambhitas tena bhagavān pākaśāsanaḥ 03,121.022c kimarthaṃ bhārgavaś cāpi kopaṃ cakre mahātapāḥ 03,121.023a nāsatyau ca kathaṃ brahman kṛtavān somapīthinau 03,121.023c etat sarvaṃ yathāvṛttam ākhyātu bhagavān mama 03,122.001 lomaśa uvāca 03,122.001a bhṛgor maharṣeḥ putro 'bhūc cyavano nāma bhārgavaḥ 03,122.001c samīpe sarasaḥ so 'sya tapas tepe mahādyutiḥ 03,122.002a sthāṇubhūto mahātejā vīrasthānena pāṇḍava 03,122.002c atiṣṭhat subahūn kālān ekadeśe viśāṃ pate 03,122.003a sa valmīko 'bhavad ṛṣir latābhir abhisaṃvṛtaḥ 03,122.003c kālena mahatā rājan samākīrṇaḥ pipīlikaiḥ 03,122.004a tathā sa saṃvṛto dhīmān mṛtpiṇḍa iva sarvaśaḥ 03,122.004c tapyati sma tapo rājan valmīkena samāvṛtaḥ 03,122.005a atha dīrghasya kālasya śaryātir nāma pārthivaḥ 03,122.005c ājagāma saro ramyaṃ vihartum idam uttamam 03,122.006a tasya strīṇāṃ sahasrāṇi catvāry āsan parigrahaḥ 03,122.006c ekaiva ca sutā śubhrā sukanyā nāma bhārata 03,122.007a sā sakhībhiḥ parivṛtā sarvābharaṇabhūṣitā 03,122.007c caṅkramyamāṇā valmīkaṃ bhārgavasya samāsadat 03,122.008a sā caiva sudatī tatra paśyamānā manoramān 03,122.008c vanaspatīn vicinvantī vijahāra sakhīvṛtā 03,122.009a rūpeṇa vayasā caiva madanena madena ca 03,122.009c babhañja vanavṛkṣāṇāṃ śākhāḥ paramapuṣpitāḥ 03,122.010a tāṃ sakhīrahitām ekām ekavastrām alaṃkṛtām 03,122.010c dadarśa bhārgavo dhīmāṃś carantīm iva vidyutam 03,122.011a tāṃ paśyamāno vijane sa reme paramadyutiḥ 03,122.011c kṣāmakaṇṭhaś ca brahmarṣis tapobalasamanvitaḥ 03,122.011e tām ābabhāṣe kalyāṇīṃ sā cāsya na śṛṇoti vai 03,122.012a tataḥ sukanyā valmīke dṛṣṭvā bhārgavacakṣuṣī 03,122.012c kautūhalāt kaṇṭakena buddhimohabalātkṛtā 03,122.013a kiṃ nu khalv idam ity uktvā nirbibhedāsya locane 03,122.013c akrudhyat sa tayā viddhe netre paramamanyumān 03,122.013e tataḥ śaryātisainyasya śakṛnmūtraṃ samāvṛṇot 03,122.014a tato ruddhe śakṛnmūtre sainyam ānāhaduḥkhitam 03,122.014c tathāgatam abhiprekṣya paryapṛcchat sa pārthivaḥ 03,122.015a taponityasya vṛddhasya roṣaṇasya viśeṣataḥ 03,122.015c kenāpakṛtam adyeha bhārgavasya mahātmanaḥ 03,122.015e jñātaṃ vā yadi vājñātaṃ tad ṛtaṃ brūta māciram 03,122.016a tam ūcuḥ sainikāḥ sarve na vidmo 'pakṛtaṃ vayam 03,122.016c sarvopāyair yathākāmaṃ bhavāṃs tad adhigacchatu 03,122.017a tataḥ sa pṛthivīpālaḥ sāmnā cogreṇa ca svayam 03,122.017c paryapṛcchat suhṛdvargaṃ pratyajānan na caiva te 03,122.018a ānāhārtaṃ tato dṛṣṭvā tat sainyam asukhārditam 03,122.018c pitaraṃ duḥkhitaṃ cāpi sukanyedam athābravīt 03,122.019a mayāṭantyeha valmīke dṛṣṭaṃ sattvam abhijvalat 03,122.019c khadyotavad abhijñātaṃ tan mayā viddham antikāt 03,122.020a etac chrutvā tu śaryātir valmīkaṃ tūrṇam ādravat 03,122.020c tatrāpaśyat tapovṛddhaṃ vayovṛddhaṃ ca bhārgavam 03,122.020c*0595_01 **** **** candrādityasamaprabham 03,122.020c*0595_02 jñānavṛddhaṃ vayovṛddhaṃ 03,122.021a ayācad atha sainyārthaṃ prāñjaliḥ pṛthivīpatiḥ 03,122.021c ajñānād bālayā yat te kṛtaṃ tat kṣantum arhasi 03,122.021d*0596_01 imām eva ca te kanyāṃ dadāmi sudṛḍhavrata 03,122.021d*0596_02 bhāryārthī tvaṃ gṛhāṇemāṃ prasīdasva ca bhārgava 03,122.022a tato 'bravīn mahīpālaṃ cyavano bhārgavas tadā 03,122.022b*0597_01 apamānād ahaṃ viddho hy anayā darpapūrṇayā 03,122.022c rūpaudāryasamāyuktāṃ lobhamohabalātkṛtām 03,122.023a tām eva pratigṛhyāhaṃ rājan duhitaraṃ tava 03,122.023c kṣamiṣyāmi mahīpāla satyam etad bravīmi te 03,122.024a ṛṣer vacanam ājñāya śaryātir avicārayan 03,122.024c dadau duhitaraṃ tasmai cyavanāya mahātmane 03,122.025a pratigṛhya ca tāṃ kanyāṃ cyavanaḥ prasasāda ha 03,122.025c prāptaprasādo rājā sa sasainyaḥ punar āvrajat 03,122.026a sukanyāpi patiṃ labdhvā tapasvinam aninditā 03,122.026c nityaṃ paryacarat prītyā tapasā niyamena ca 03,122.027a agnīnām atithīnāṃ ca śuśrūṣur anasūyikā 03,122.027c samārādhayata kṣipraṃ cyavanaṃ sā śubhānanā 03,123.001 lomaśa uvāca 03,123.001a kasya cit tv atha kālasya surāṇām aśvinau nṛpa 03,123.001c kṛtābhiṣekāṃ vivṛtāṃ sukanyāṃ tām apaśyatām 03,123.002a tāṃ dṛṣṭvā darśanīyāṅgīṃ devarājasutām iva 03,123.002c ūcatuḥ samabhidrutya nāsatyāv aśvināv idam 03,123.003a kasya tvam asi vāmoru kiṃ vane vai karoṣi ca 03,123.003c icchāva bhadre jñātuṃ tvāṃ tat tvam ākhyāhi śobhane 03,123.004a tataḥ sukanyā saṃvītā tāv uvāca surottamau 03,123.004c śaryātitanayāṃ vittaṃ bhāryāṃ ca cyavanasya mām 03,123.004d*0598_01 nāmnā cāhaṃ sukanyeti nṛloke 'smin pratiṣṭhitā 03,123.004d*0598_02 sāhaṃ sarvātmanā nityaṃ bhartāram anuvartinī 03,123.005a athāśvinau prahasyaitām abrūtāṃ punar eva tu 03,123.005c kathaṃ tvam asi kalyāṇi pitrā dattā gatādhvane 03,123.006a bhrājase vanamadhye tvaṃ vidyut saudāminī yathā 03,123.006c na deveṣv api tulyāṃ hi tvayā paśyāva bhāmini 03,123.006d*0599_01 anābharaṇasaṃpannā paramāmbaravarjitā 03,123.006d*0599_02 śobhayasy adhikaṃ bhadre vanam apy analaṃkṛtā 03,123.007a sarvābharaṇasaṃpannā paramāmbaradhāriṇī 03,123.007c śobhethās tv anavadyāṅgi na tv evaṃ malapaṅkinī 03,123.008a kasmād evaṃvidhā bhūtvā jarājarjaritaṃ patim 03,123.008c tvam upāsse ha kalyāṇi kāmabhogabahiṣkṛtam 03,123.009a asamarthaṃ paritrāṇe poṣaṇe ca śucismite 03,123.009c sādhu cyavanam utsṛjya varayasvaikam āvayoḥ 03,123.009e patyarthaṃ devagarbhābhe mā vṛthā yauvanaṃ kṛthāḥ 03,123.010a evam uktā sukanyā tu surau tāv idam abravīt 03,123.010c ratāhaṃ cyavane patyau maivaṃ mā paryaśaṅkithāḥ 03,123.011a tāv abrūtāṃ punas tv enām āvāṃ devabhiṣagvarau 03,123.011c yuvānaṃ rūpasaṃpannaṃ kariṣyāvaḥ patiṃ tava 03,123.012a tatas tasyāvayoś caiva patim ekatamaṃ vṛṇu 03,123.012c etena samayenainam āmantraya varānane 03,123.013a sā tayor vacanād rājann upasaṃgamya bhārgavam 03,123.013c uvāca vākyaṃ yat tābhyām uktaṃ bhṛgusutaṃ prati 03,123.014a tac chrutvā cyavano bhāryām uvāca kriyatām iti 03,123.014c bhartrā sā samanujñātā kriyatām ity athābravīt 03,123.015a śrutvā tad aśvinau vākyaṃ tat tasyāḥ kriyatām iti 03,123.015c ūcatū rājaputrīṃ tāṃ patis tava viśatv apaḥ 03,123.016a tato 'mbhaś cyavanaḥ śīghraṃ rūpārthī praviveśa ha 03,123.016c aśvināv api tad rājan saraḥ praviśatāṃ prabho 03,123.017a tato muhūrtād uttīrṇāḥ sarve te sarasas tataḥ 03,123.017c divyarūpadharāḥ sarve yuvāno mṛṣṭakuṇḍalāḥ 03,123.017e tulyarūpadharāś caiva manasaḥ prītivardhanāḥ 03,123.018a te 'bruvan sahitāḥ sarve vṛṇīṣvānyatamaṃ śubhe 03,123.018c asmākam īpsitaṃ bhadre patitve varavarṇini 03,123.018d*0600_01 tam aśvinor anyatamaṃ cyavanaṃ vā manasvini 03,123.018e yatra vāpy abhikāmāsi taṃ vṛṇīṣva suśobhane 03,123.019a sā samīkṣya tu tān sarvāṃs tulyarūpadharān sthitān 03,123.019c niścitya manasā buddhyā devī vavre svakaṃ patim 03,123.019d*0601_01 yady ahaṃ manasā nānyaṃ patim icche svakaṃ vinā 03,123.019d*0601_02 tena satyena me devau prayacchetāṃ patiṃ mama 03,123.019d*0602_01 evam uktau tathā sādhvyā nāsatyau surasattamau 03,123.019d*0602_02 darśayām āsatus tasyāḥ sukanyāyā bhṛgoḥ sutam 03,123.019d*0603_01 tato devāḥ sutuṣṭāś ca cyavanaṃ taṃ patiṃ daduḥ 03,123.020a labdhvā tu cyavano bhāryāṃ vayorūpaṃ ca vāñchitam 03,123.020c hṛṣṭo 'bravīn mahātejās tau nāsatyāv idaṃ vacaḥ 03,123.021a yathāhaṃ rūpasaṃpanno vayasā ca samanvitaḥ 03,123.021c kṛto bhavadbhyāṃ vṛddhaḥ san bhāryāṃ ca prāptavān imām 03,123.022a tasmād yuvāṃ kariṣyāmi prītyāhaṃ somapīthinau 03,123.022c miṣato devarājasya satyam etad bravīmi vām 03,123.023a tac chrutvā hṛṣṭamanasau divaṃ tau pratijagmatuḥ 03,123.023c cyavano 'pi sukanyā ca surāv iva vijahratuḥ 03,123.023d*0604_01 tasminn eva sarastīre bibhratau rūpam uttamam 03,124.001 lomaśa uvāca 03,124.001a tataḥ śrutvā tu śaryātir vayaḥsthaṃ cyavanaṃ kṛtam 03,124.001c saṃhṛṣṭaḥ senayā sārdham upāyād bhārgavāśramam 03,124.002a cyavanaṃ ca sukanyāṃ ca dṛṣṭvā devasutāv iva 03,124.002c reme mahīpaḥ śaryātiḥ kṛtsnāṃ prāpya mahīm iva 03,124.003a ṛṣiṇā satkṛtas tena sabhāryaḥ pṛthivīpatiḥ 03,124.003c upopaviṣṭaḥ kalyāṇīḥ kathāś cakre mahāmanāḥ 03,124.004a athainaṃ bhārgavo rājann uvāca parisāntvayan 03,124.004c yājayiṣyāmi rājaṃs tvāṃ saṃbhārān upakalpaya 03,124.005a tataḥ paramasaṃhṛṣṭaḥ śaryātiḥ pṛthivīpatiḥ 03,124.005c cyavanasya mahārāja tad vākyaṃ pratyapūjayat 03,124.006a praśaste 'hani yajñīye sarvakāmasamṛddhimat 03,124.006c kārayām āsa śaryātir yajñāyatanam uttamam 03,124.007a tatrainaṃ cyavano rājan yājayām āsa bhārgavaḥ 03,124.007c adbhutāni ca tatrāsan yāni tāni nibodha me 03,124.008a agṛhṇāc cyavanaḥ somam aśvinor devayos tadā 03,124.008c tam indro vārayām āsa gṛhyamāṇaṃ tayor graham 03,124.009 indra uvāca 03,124.009a ubhāv etau na somārhau nāsatyāv iti me matiḥ 03,124.009c bhiṣajau devaputrāṇāṃ karmaṇā naivam arhataḥ 03,124.010 cyavana uvāca 03,124.010a māvamaṃsthā mahātmānau rūpadraviṇavattarau 03,124.010c yau cakratur māṃ maghavan vṛndārakam ivājaram 03,124.011a ṛte tvāṃ vibudhāṃś cānyān kathaṃ vai nārhataḥ savam 03,124.011c aśvināv api devendra devau viddhi puraṃdara 03,124.012 indra uvāca 03,124.012a cikitsakau karmakarau kāmarūpasamanvitau 03,124.012c loke carantau martyānāṃ kathaṃ somam ihārhataḥ 03,124.013 lomaśa uvāca 03,124.013a etad eva yadā vākyam āmreḍayati vāsavaḥ 03,124.013c anādṛtya tataḥ śakraṃ grahaṃ jagrāha bhārgavaḥ 03,124.014a grahīṣyantaṃ tu taṃ somam aśvinor uttamaṃ tadā 03,124.014c samīkṣya balabhid deva idaṃ vacanam abravīt 03,124.015a ābhyām arthāya somaṃ tvaṃ grahīṣyasi yadi svayam 03,124.015c vajraṃ te prahariṣyāmi ghorarūpam anuttamam 03,124.016a evam uktaḥ smayann indram abhivīkṣya sa bhārgavaḥ 03,124.016c jagrāha vidhivat somam aśvibhyām uttamaṃ graham 03,124.017a tato 'smai prāharad vajraṃ ghorarūpaṃ śacīpatiḥ 03,124.017c tasya praharato bāhuṃ stambhayām āsa bhārgavaḥ 03,124.018a saṃstambhayitvā cyavano juhuve mantrato 'nalam 03,124.018c kṛtyārthī sumahātejā devaṃ hiṃsitum udyataḥ 03,124.019a tataḥ kṛtyā samabhavad ṛṣes tasya tapobalāt 03,124.019c mado nāma mahāvīryo bṛhatkāyo mahāsuraḥ 03,124.019e śarīraṃ yasya nirdeṣṭum aśakyaṃ tu surāsuraiḥ 03,124.019f*0605_01 tasya pramāṇaṃ vapuṣā na tulyam iha vidyate 03,124.020a tasyāsyam abhavad ghoraṃ tīkṣṇāgradaśanaṃ mahat 03,124.020c hanur ekā sthitā tasya bhūmāv ekā divaṃ gatā 03,124.021a catasra āyatā daṃṣṭrā yojanānāṃ śataṃ śatam 03,124.021c itare tv asya daśanā babhūvur daśayojanāḥ 03,124.021e prākārasadṛśākārāḥ śūlāgrasamadarśanāḥ 03,124.022a bāhū parvatasaṃkāśāv āyatāv ayutaṃ samau 03,124.022c netre raviśaśiprakhye vaktram antakasaṃnibham 03,124.023a lelihañ jihvayā vaktraṃ vidyuccapalalolayā 03,124.023c vyāttānano ghoradṛṣṭir grasann iva jagad balāt 03,124.024a sa bhakṣayiṣyan saṃkruddhaḥ śatakratum upādravat 03,124.024c mahatā ghorarūpeṇa lokāñ śabdena nādayan 03,125.001 lomaśa uvāca 03,125.001a taṃ dṛṣṭvā ghoravadanaṃ madaṃ devaḥ śatakratuḥ 03,125.001c āyāntaṃ bhakṣayiṣyantaṃ vyāttānanam ivāntakam 03,125.002a bhayāt saṃstambhitabhujaḥ sṛkkiṇī lelihan muhuḥ 03,125.002c tato 'bravīd devarājaś cyavanaṃ bhayapīḍitaḥ 03,125.003a somārhāv aśvināv etāv adya prabhṛti bhārgava 03,125.003c bhaviṣyataḥ satyam etad vaco brahman bravīmi te 03,125.004a na te mithyā samārambho bhavatv eṣa paro vidhiḥ 03,125.004c jānāmi cāhaṃ viprarṣe na mithyā tvaṃ kariṣyasi 03,125.005a somārhāv aśvināv etau yathaivādya kṛtau tvayā 03,125.005b*0606_01 tathaiva mām api brahmañ śreyasā yoktum arhasi 03,125.005c bhūya eva tu te vīryaṃ prakāśed iti bhārgava 03,125.006a sukanyāyāḥ pituś cāsya loke kīrtiḥ prathed iti 03,125.006c ato mayaitad vihitaṃ tava vīryaprakāśanam 03,125.006d*0607_01 iha riraṃsayā devāḥ pitaraś ca maharṣayaḥ 03,125.006d*0607_02 arcayanti mahāprājña kratuṃ tava mahābalāḥ 03,125.006e tasmāt prasādaṃ kuru me bhavatv etad yathecchasi 03,125.007a evam uktasya śakreṇa cyavanasya mahātmanaḥ 03,125.007c sa manyur vyagamac chīghraṃ mumoca ca puraṃdaram 03,125.008a madaṃ ca vyabhajad rājan pāne strīṣu ca vīryavān 03,125.008c akṣeṣu mṛgayāyāṃ ca pūrvasṛṣṭaṃ punaḥ punaḥ 03,125.009a tathā madaṃ viniṣkṣipya śakraṃ saṃtarpya cendunā 03,125.009c aśvibhyāṃ sahitān devān yājayitvā ca taṃ nṛpam 03,125.010a vikhyāpya vīryaṃ sarveṣu lokeṣu vadatāṃ varaḥ 03,125.010c sukanyayā sahāraṇye vijahārānuraktayā 03,125.010d*0608_01 adyāpīha pragāyanti gāthāṃ tasyaiva dhīmataḥ 03,125.010d*0608_02 tāṃ śrutvā cakṣuṣor hāniṃ nāpnuvantīha mānavāḥ 03,125.010d*0608_03 śaryātiṃ ca sukanyāṃ ca cyavanaṃ śakram aśvinau 03,125.010d*0608_04 ye bhuktvā saṃsmariṣyanti teṣāṃ cakṣur na hīyate 03,125.011a tasyaitad dvijasaṃghuṣṭaṃ saro rājan prakāśate 03,125.011c atra tvaṃ saha sodaryaiḥ pitṝn devāṃś ca tarpaya 03,125.011d*0609_01 tarpayādya pitṝn devān payasā pāvanena ca 03,125.012a etad dṛṣṭvā mahīpāla sikatākṣaṃ ca bhārata 03,125.012c saindhavāraṇyam āsādya kulyānāṃ kuru darśanam 03,125.012e puṣkareṣu mahārāja sarveṣu ca jalaṃ spṛśa 03,125.012f*0610_01 sthāṇor mantrāṇi ca japan siddhiṃ prāpsyasi bhārata 03,125.012f*0610_02 saṃdhir dvayor naraśreṣṭha tretāyā dvāparasya ca 03,125.012f*0610_03 ayaṃ hi dṛśyate pārtha sarvapāpapraṇāśanaḥ 03,125.012f*0610_04 atropaspṛśa caiva tvaṃ sarvapāpapraṇāśane 03,125.013a ārcīkaparvataś caiva nivāso vai manīṣiṇām 03,125.013c sadāphalaḥ sadāsroto marutāṃ sthānam uttamam 03,125.013e caityāś caite bahuśatās tridaśānāṃ yudhiṣṭhira 03,125.014a etac candramasas tīrtham ṛṣayaḥ paryupāsate 03,125.014c vaikhānasāś ca ṛṣayo vālakhilyās tathaiva ca 03,125.015a śṛṅgāṇi trīṇi puṇyāṇi trīṇi prasravaṇāni ca 03,125.015b*0611_01 ādisiddhāni kaunteya na vidmas tatra kāraṇam 03,125.015c sarvāṇy anuparikramya yathākāmam upaspṛśa 03,125.016a śaṃtanuś cātra kaunteya śunakaś ca narādhipa 03,125.016c naranārāyaṇau cobhau sthānaṃ prāptāḥ sanātanam 03,125.017a iha nityaśayā devāḥ pitaraś ca maharṣibhiḥ 03,125.017c ārcīkaparvate tepus tān yajasva yudhiṣṭhira 03,125.018a iha te vai carūn prāśnann ṛṣayaś ca viśāṃ pate 03,125.018c yamunā cākṣayasrotāḥ kṛṣṇaś ceha taporataḥ 03,125.019a yamau ca bhīmasenaś ca kṛṣṇā cāmitrakarśana 03,125.019c sarve cātra gamiṣyāmaḥ sukṛśāḥ sutapasvinaḥ 03,125.020a etat prasravaṇaṃ puṇyam indrasya manujādhipa 03,125.020c yatra dhātā vidhātā ca varuṇaś cordhvam āgatāḥ 03,125.021a iha te nyavasan rājan kṣāntāḥ paramadharmiṇaḥ 03,125.021c maitrāṇām ṛjubuddhīnām ayaṃ girivaraḥ śubhaḥ 03,125.022a eṣā sā yamunā rājan rājarṣigaṇasevitā 03,125.022c nānāyajñacitā rājan puṇyā pāpabhayāpahā 03,125.023a atra rājā maheṣvāso māndhātāyajata svayam 03,125.023c sahadevaś ca kaunteya somako dadatāṃ varaḥ 03,126.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,126.001a māndhātā rājaśārdūlas triṣu lokeṣu viśrutaḥ 03,126.001c kathaṃ jāto mahābrahman yauvanāśvo nṛpottamaḥ 03,126.001e kathaṃ caitāṃ parāṃ kāṣṭhāṃ prāptavān amitadyutiḥ 03,126.002a yasya lokās trayo vaśyā viṣṇor iva mahātmanaḥ 03,126.002c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ caritaṃ tasya dhīmataḥ 03,126.002d*0612_01 satyakīrter hi māndhātuḥ kathyamānaṃ tvayānagha 03,126.003a yathā māndhātṛśabdaś ca tasya śakrasamadyuteḥ 03,126.003c janma cāprativīryasya kuśalo hy asi bhāṣitum 03,126.004 lomaśa uvāca 03,126.004a śṛṇuṣvāvahito rājan rājñas tasya mahātmanaḥ 03,126.004b*0613_01 yathā cāsau samabhavac caritaṃ tasya dhīmataḥ 03,126.004c yathā māndhātṛśabdo vai lokeṣu parigīyate 03,126.005a ikṣvākuvaṃśaprabhavo yuvanāśvo mahīpatiḥ 03,126.005c so 'yajat pṛthivīpāla kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ 03,126.006a aśvamedhasahasraṃ ca prāpya dharmabhṛtāṃ varaḥ 03,126.006c anyaiś ca kratubhir mukhyair vividhair āptadakṣiṇaiḥ 03,126.007a anapatyas tu rājarṣiḥ sa mahātmā dṛḍhavrataḥ 03,126.007c mantriṣv ādhāya tad rājyaṃ vananityo babhūva ha 03,126.008a śāstradṛṣṭena vidhinā saṃyojyātmānam ātmanā 03,126.008b*0614_01 sa kadā cin nṛpo rājann upavāsena duḥkhitaḥ 03,126.008c pipāsāśuṣkahṛdayaḥ praviveśāśramaṃ bhṛgoḥ 03,126.009a tām eva rātriṃ rājendra mahātmā bhṛgunandanaḥ 03,126.009c iṣṭiṃ cakāra saudyumner maharṣiḥ putrakāraṇāt 03,126.010a saṃbhṛto mantrapūtena vāriṇā kalaśo mahān 03,126.010c tatrātiṣṭhata rājendra pūrvam eva samāhitaḥ 03,126.010e yat prāśya prasavet tasya patnī śakrasamaṃ sutam 03,126.010f*0615_01 tad vāri vidhivad rājan yasminn āsīt susaṃskṛtam 03,126.011a taṃ nyasya vedyāṃ kalaśaṃ suṣupus te maharṣayaḥ 03,126.011c rātrijāgaraṇaśrāntāḥ saudyumniḥ samatītya tān 03,126.012a śuṣkakaṇṭhaḥ pipāsārtaḥ pāṇīyārthī bhṛśaṃ nṛpaḥ 03,126.012c taṃ praviśyāśramaṃ śrāntaḥ pāṇīyaṃ so 'bhyayācata 03,126.013a tasya śrāntasya śuṣkeṇa kaṇṭhena krośatas tadā 03,126.013c nāśrauṣīt kaś cana tadā śakuner iva vāśitam 03,126.014a tatas taṃ kalaśaṃ dṛṣṭvā jalapūrṇaṃ sa pārthivaḥ 03,126.014c abhyadravata vegena pītvā cāmbho vyavāsṛjat 03,126.015a sa pītvā śītalaṃ toyaṃ pipāsārto mahīpatiḥ 03,126.015c nirvāṇam agamad dhīmān susukhī cābhavat tadā 03,126.016a tatas te pratyabudhyanta ṛṣayaḥ sanarādhipāḥ 03,126.016c nistoyaṃ taṃ ca kalaśaṃ dadṛśuḥ sarva eva te 03,126.017a kasya karmedam iti ca paryapṛcchan samāgatāḥ 03,126.017c yuvanāśvo mayety eva satyaṃ samabhipadyata 03,126.018a na yuktam iti taṃ prāha bhagavān bhārgavas tadā 03,126.018c sutārthaṃ sthāpitā hy āpas tapasā caiva saṃbhṛtāḥ 03,126.019a mayā hy atrāhitaṃ brahma tapa āsthāya dāruṇam 03,126.019c putrārthaṃ tava rājarṣe mahābalaparākrama 03,126.020a mahābalo mahāvīryas tapobalasamanvitaḥ 03,126.020c yaḥ śakram api vīryeṇa gamayed yamasādanam 03,126.021a anena vidhinā rājan mayaitad upapāditam 03,126.021c abbhakṣaṇaṃ tvayā rājann ayuktaṃ kṛtam adya vai 03,126.022a na tv adya śakyam asmābhir etat kartum ato 'nyathā 03,126.022c nūnaṃ daivakṛtaṃ hy etad yad evaṃ kṛtavān asi 03,126.023a pipāsitena yāḥ pītā vidhimantrapuraskṛtāḥ 03,126.023c āpas tvayā mahārāja mattapovīryasaṃbhṛtāḥ 03,126.023e tābhyas tvam ātmanā putram evaṃvīryaṃ janiṣyasi 03,126.024a vidhāsyāmo vayaṃ tatra taveṣṭiṃ paramādbhutām 03,126.024c yathā śakrasamaṃ putraṃ janayiṣyasi vīryavān 03,126.024d*0616_01 garbhadhāraṇajaṃ vāpi na khedaṃ samavāpsyasi 03,126.024d*0617_01 iti śrutvā vacas tasya rājā tv iti tathābravīt 03,126.024d*0618_01 na ca prāṇair mahārāja viyogas te bhaviṣyati 03,126.025a tato varṣaśate pūrṇe tasya rājño mahātmanaḥ 03,126.025c vāmaṃ pārśvaṃ vinirbhidya sutaḥ sūrya ivāparaḥ 03,126.026a niścakrāma mahātejā na ca taṃ mṛtyur āviśat 03,126.026c yuvanāśvaṃ narapatiṃ tad adbhutam ivābhavat 03,126.027a tataḥ śakro mahātejās taṃ didṛkṣur upāgamat 03,126.027b*0619_01 tato devā mahendraṃ tam apṛcchan dhāsyatīti kim 03,126.027c pradeśinīṃ tato 'syāsye śakraḥ samabhisaṃdadhe 03,126.028a mām ayaṃ dhāsyatīty evaṃ paribhāṣṭaḥ sa vajriṇā 03,126.028c māndhāteti ca nāmāsya cakruḥ sendrā divaukasaḥ 03,126.029a pradeśinīṃ śakradattām āsvādya sa śiśus tadā 03,126.029c avardhata mahīpāla kiṣkūṇāṃ ca trayodaśa 03,126.030a vedās taṃ sadhanurvedā divyāny astrāṇi ceśvaram 03,126.030c upatasthur mahārāja dhyātamātrāṇi sarvaśaḥ 03,126.031a dhanur ājagavaṃ nāma śarāḥ śṛṅgodbhavāś ca ye 03,126.031c abhedyaṃ kavacaṃ caiva sadyas tam upasaṃśrayan 03,126.032a so 'bhiṣikto maghavatā svayaṃ śakreṇa bhārata 03,126.032c dharmeṇa vyajayal lokāṃs trīn viṣṇur iva vikramaiḥ 03,126.033a tasyāpratihataṃ cakraṃ prāvartata mahātmanaḥ 03,126.033c ratnāni caiva rājarṣiṃ svayam evopatasthire 03,126.034a tasyeyaṃ vasusaṃpūrṇā vasudhā vasudhādhipa 03,126.034c teneṣṭaṃ vividhair yajñair bahubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥ 03,126.035a citacaityo mahātejā dharmaṃ prāpya ca puṣkalam 03,126.035c śakrasyārdhāsanaṃ rājaṃl labdhavān amitadyutiḥ 03,126.036a ekāhnā pṛthivī tena dharmanityena dhīmatā 03,126.036c nirjitā śāsanād eva saratnākarapattanā 03,126.037a tasya cityair mahārāja kratūnāṃ dakṣiṇāvatām 03,126.037c caturantā mahī vyāptā nāsīt kiṃ cid anāvṛtam 03,126.038a tena padmasahasrāṇi gavāṃ daśa mahātmanā 03,126.038c brāhmaṇebhyo mahārāja dattānīti pracakṣate 03,126.039a tena dvādaśavārṣikyām anāvṛṣṭyāṃ mahātmanā 03,126.039c vṛṣṭaṃ sasyavivṛddhyarthaṃ miṣato vajrapāṇinaḥ 03,126.040a tena somakulotpanno gāndhārādhipatir mahān 03,126.040c garjann iva mahāmeghaḥ pramathya nihataḥ śaraiḥ 03,126.041a prajāś caturvidhās tena jitā rājan mahātmanā 03,126.041c tenātmatapasā lokāḥ sthāpitāś cāpi tejasā 03,126.042a tasyaitad devayajanaṃ sthānam ādityavarcasaḥ 03,126.042c paśya puṇyatame deśe kurukṣetrasya madhyataḥ 03,126.042d*0620_01 tathā tvam api rājendra māndhāteva mahīpatiḥ 03,126.042d*0620_02 dharmaṃ kṛtvā mahīṃ rakṣan svargalokam avāpsyasi 03,126.043a etat te sarvam ākhyātaṃ māndhātuś caritaṃ mahat 03,126.043c janma cāgryaṃ mahīpāla yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 03,126.043d*0621_00 vaiśaṃpāyana uvāca 03,126.043d*0621_01 evam uktaḥ sa kaunteyo lomaśena maharṣiṇā 03,126.043d*0621_02 papracchānantaraṃ bhūyaḥ somakaṃ prati bhārata 03,127.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,127.001a kathaṃvīryaḥ sa rājābhūt somako vadatāṃ vara 03,127.001c karmāṇy asya prabhāvaṃ ca śrotum icchāmi tattvataḥ 03,127.002 lomaśa uvāca 03,127.002a yudhiṣṭhirāsīn nṛpatiḥ somako nāma dhārmikaḥ 03,127.002c tasya bhāryāśataṃ rājan sadṛśīnām abhūt tadā 03,127.003a sa vai yatnena mahatā tāsu putraṃ mahīpatiḥ 03,127.003c kaṃ cin nāsādayām āsa kālena mahatā api 03,127.004a kadā cit tasya vṛddhasya yatamānasya yatnataḥ 03,127.004c jantur nāma sutas tasmin strīśate samajāyata 03,127.005a taṃ jātaṃ mātaraḥ sarvāḥ parivārya samāsate 03,127.005c satataṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā kāmabhogān viśāṃ pate 03,127.005d*0622_01 mamāyam iti manvānā manobhiḥ putram aurasam 03,127.006a tataḥ pipīlikā jantuṃ kadā cid adaśat sphiji 03,127.006c sa daṣṭo vyanadad rājaṃs tena duḥkhena bālakaḥ 03,127.007a tatas tā mātaraḥ sarvāḥ prākrośan bhṛśaduḥkhitāḥ 03,127.007c parivārya jantuṃ sahitāḥ sa śabdas tumulo 'bhavat 03,127.008a tam ārtanādaṃ sahasā śuśrāva sa mahīpatiḥ 03,127.008c amātyapariṣanmadhye upaviṣṭaḥ sahartvijaiḥ 03,127.009a tataḥ prasthāpayām āsa kim etad iti pārthivaḥ 03,127.009c tasmai kṣattā yathāvṛttam ācacakṣe sutaṃ prati 03,127.010a tvaramāṇaḥ sa cotthāya somakaḥ saha mantribhiḥ 03,127.010c praviśyāntaḥpuraṃ putram āśvāsayad ariṃdamaḥ 03,127.011a sāntvayitvā tu taṃ putraṃ niṣkramyāntaḥpurān nṛpaḥ 03,127.011c ṛtvijaiḥ sahito rājan sahāmātya upāviśat 03,127.012 somaka uvāca 03,127.012a dhig astv ihaikaputratvam aputratvaṃ varaṃ bhavet 03,127.012c nityāturatvād bhūtānāṃ śoka evaikaputratā 03,127.013a idaṃ bhāryāśataṃ brahman parīkṣyopacitaṃ prabho 03,127.013c putrārthinā mayā voḍhaṃ na cāsāṃ vidyate prajā 03,127.014a ekaḥ kathaṃ cid utpannaḥ putro jantur ayaṃ mama 03,127.014c yatamānasya sarvāsu kiṃ nu duḥkham ataḥ param 03,127.015a vayaś ca samatītaṃ me sabhāryasya dvijottama 03,127.015c āsāṃ prāṇāḥ samāyattā mama cātraikaputrake 03,127.016a syān nu karma tathā yuktaṃ yena putraśataṃ bhavet 03,127.016c mahatā laghunā vāpi karmaṇā duṣkareṇa vā 03,127.017 ṛtvig uvāca 03,127.017a asti vai tādṛśaṃ karma yena putraśataṃ bhavet 03,127.017c yadi śaknoṣi tat kartum atha vakṣyāmi somaka 03,127.017d*0623_01 kriyatām avicāreṇa tataḥ prāpsyasi putrakān 03,127.018 somaka uvāca 03,127.018a kāryaṃ vā yadi vākāryaṃ yena putraśataṃ bhavet 03,127.018c kṛtam eva hi tad viddhi bhagavān prabravītu me 03,127.019 ṛtvig uvāca 03,127.019a yajasva jantunā rājaṃs tvaṃ mayā vitate kratau 03,127.019c tataḥ putraśataṃ śrīmad bhaviṣyaty acireṇa te 03,127.020a vapāyāṃ hūyamānāyāṃ dhūmam āghrāya mātaraḥ 03,127.020c tatas tāḥ sumahāvīryāñ janayiṣyanti te sutān 03,127.021a tasyām eva tu te jantur bhavitā punar ātmajaḥ 03,127.021c uttare cāsya sauvarṇaṃ lakṣma pārśve bhaviṣyati 03,128.001 somaka uvāca 03,128.001a brahman yad yad yathā kāryaṃ tat tat kuru tathā tathā 03,128.001c putrakāmatayā sarvaṃ kariṣyāmi vacas tava 03,128.002 lomaśa uvāca 03,128.002*0624_01 sa somakavacaḥ śrutvā brāhmaṇo vedapāragaḥ 03,128.002a tataḥ sa yājayām āsa somakaṃ tena jantunā 03,128.002c mātaras tu balāt putram apākarṣuḥ kṛpānvitāḥ 03,128.003a hā hatāḥ smeti vāśantyas tīvraśokasamanvitāḥ 03,128.003c taṃ mātaraḥ pratyakarṣan gṛhītvā dakṣiṇe kare 03,128.003e savye pāṇau gṛhītvā tu yājako 'pi sma karṣati 03,128.004a kurarīṇām ivārtānām apākṛṣya tu taṃ sutam 03,128.004c viśasya cainaṃ vidhinā vapām asya juhāva saḥ 03,128.005a vapāyāṃ hūyamānāyāṃ gandham āghrāya mātaraḥ 03,128.005c ārtā nipetuḥ sahasā pṛthivyāṃ kurunandana 03,128.005e sarvāś ca garbhān alabhaṃs tatas tāḥ pārthivāṅganāḥ 03,128.006a tato daśasu māseṣu somakasya viśāṃ pate 03,128.006c jajñe putraśataṃ pūrṇaṃ tāsu sarvāsu bhārata 03,128.007a jantur jyeṣṭhaḥ samabhavaj janitryām eva bhārata 03,128.007c sa tāsām iṣṭa evāsīn na tathānye nijāḥ sutāḥ 03,128.008a tac ca lakṣaṇam asyāsīt sauvarṇaṃ pārśva uttare 03,128.008c tasmin putraśate cāgryaḥ sa babhūva guṇair yutaḥ 03,128.008d*0625_01 rājā pṛthivyāṃ vikhyātaḥ sadā dharmaparāyaṇaḥ 03,128.009a tataḥ sa lokam agamat somakasya guruḥ param 03,128.009c atha kāle vyatīte tu somako 'py agamat param 03,128.010a atha taṃ narake ghore pacyamānaṃ dadarśa saḥ 03,128.010c tam apṛcchat kimarthaṃ tvaṃ narake pacyase dvija 03,128.011a tam abravīd guruḥ so 'tha pacyamāno 'gninā bhṛśam 03,128.011c tvaṃ mayā yājito rājaṃs tasyedaṃ karmaṇaḥ phalam 03,128.012a etac chrutvā sa rājarṣir dharmarājānam abravīt 03,128.012c aham atra pravekṣyāmi mucyatāṃ mama yājakaḥ 03,128.012e matkṛte hi mahābhāgaḥ pacyate narakāgninā 03,128.012f*0626_01 so 'ham ātmānam ādhāsye narake mucyatāṃ guruḥ 03,128.013 dharma uvāca 03,128.013a nānyaḥ kartuḥ phalaṃ rājann upabhuṅkte kadā cana 03,128.013b*0627_01 yadi te 'sya phalaṃ rājann upabhojyaṃ kathaṃ cana 03,128.013c imāni tava dṛśyante phalāni dadatāṃ vara 03,128.013d*0628_01 duṣkṛtaṃ cāsya vindethā mucyate tvadgurur yathā 03,128.014 somaka uvāca 03,128.014a puṇyān na kāmaye lokān ṛte 'haṃ brahmavādinam 03,128.014c icchāmy aham anenaiva saha vastuṃ surālaye 03,128.015a narake vā dharmarāja karmaṇāsya samo hy aham 03,128.015c puṇyāpuṇyaphalaṃ deva samam astv āvayor idam 03,128.016 dharma uvāca 03,128.016a yady evam īpsitaṃ rājan bhuṅkṣvāsya sahitaḥ phalam 03,128.016c tulyakālaṃ sahānena paścāt prāpsyasi sadgatim 03,128.017 lomaśa uvāca 03,128.017a sa cakāra tathā sarvaṃ rājā rājīvalocanaḥ 03,128.017b*0629_01 kṣīṇapāpaś ca tasmāt sa vimukto guruṇā saha 03,128.017c punaś ca lebhe lokān svān karmaṇā nirjitāñ śubhān 03,128.017e saha tenaiva vipreṇa guruṇā sa gurupriyaḥ 03,128.018a eṣa tasyāśramaḥ puṇyo ya eṣo 'gre virājate 03,128.018c kṣānta uṣyātra ṣaḍrātraṃ prāpnoti sugatiṃ naraḥ 03,128.019a etasminn api rājendra vatsyāmo vigatajvarāḥ 03,128.019c ṣaḍrātraṃ niyatātmānaḥ sajjībhava kurūdvaha 03,129.001 lomaśa uvāca 03,129.001a asmin kila svayaṃ rājann iṣṭavān vai prajāpatiḥ 03,129.001c satram iṣṭīkṛtaṃ nāma purā varṣasahasrikam 03,129.002a ambarīṣaś ca nābhāga iṣṭavān yamunām anu 03,129.002c yajñaiś ca tapasā caiva parāṃ siddhim avāpa saḥ 03,129.002d*0630_01 teṣām iṣṭāni liṅgāni dṛśyante 'dyāpi bhārata 03,129.002d*0630_02 yeṣāṃ liṅgair mahārāja saṃstīrṇaiva ca bhūr iyam 03,129.002d*0630_03 svayaṃ prakāśabahavo vṛkṣāś caite viśāṃ pate 03,129.002d*0630_04 devāś ca ṛṣayaś caiva samāgacchanti nityaśaḥ 03,129.002d*0630_05 taptuṃ sāyaṃ tathā prātar dṛśyante te hutāśanāḥ 03,129.002d*0630_06 ihāplutānāṃ kaunteya sadyaḥ pāpmā vihanyate 03,129.002d*0630_07 kuruśreṣṭhābhiṣekaṃ vai tasmāt kuru sahānujaḥ 03,129.002d*0630_08 tato natvāplutāṅgas tvaṃ kauśikīm anuyāsyasi 03,129.002d*0630_09 viśvāmitreṇa vai tatra tapas taptam anuttamam 03,129.002d*0630_10 tatas tatra samāplutya gātrāṇi sagaṇo nṛpaḥ 03,129.002d*0630_11 lomaśa uvāca 03,129.002d*0630_11 jagāma kauśikīṃ puṇyāṃ ramyāṃ sphītajalāṃ nadīm 03,129.002d*0630_12 eṣaiva ca nadī puṇyā kauśikī nāma bhārata 03,129.002d*0630_13 viśvāmitrāśramo ramya eṣa tatra prakāśate 03,129.002d*0630_14 āśramaś caiva puṇyākhyaḥ kaśyapasya mahātmanaḥ 03,129.003a deśo nāhuṣayajñānām ayaṃ puṇyatamo nṛpa 03,129.003c yatreṣṭvā daśa padmāni sadasyebhyo nisṛṣṭavān 03,129.004a sārvabhaumasya kaunteya yayāter amitaujasaḥ 03,129.004c spardhamānasya śakreṇa paśyedaṃ yajñavāstv iha 03,129.005a paśya nānāvidhākārair agnibhir nicitāṃ mahīm 03,129.005c majjantīm iva cākrāntāṃ yayāter yajñakarmabhiḥ 03,129.006a eṣā śamy ekapatrā sā śarakaṃ caitad uttamam 03,129.006c paśya rāmahradān etān paśya nārāyaṇāśramam 03,129.007a etad ārcīkaputrasya yogair vicarato mahīm 03,129.007c apasarpaṇaṃ mahīpāla raupyāyām amitaujasaḥ 03,129.008a atrānuvaṃśaṃ paṭhataḥ śṛṇu me kurunandana 03,129.008c ulūkhalair ābharaṇaiḥ piśācī yad abhāṣata 03,129.008d*0631_01 atra sthāsyanti ye nityaṃ teṣāṃ vighno bhaved iti 03,129.009a yugaṃdhare dadhi prāśya uṣitvā cācyutasthale 03,129.009c tadvad bhūtilaye snātvā saputrā vastum icchasi 03,129.010a ekarātram uṣitveha dvitīyaṃ yadi vatsyasi 03,129.010c etad vai te divā vṛttaṃ rātrau vṛttam ato 'nyathā 03,129.010d*0632_01 evam etad viditvā tvaṃ rātriṃ vasa mahāmate 03,129.011a atrādyāho nivatsyāmaḥ kṣapāṃ bharatasattama 03,129.011c dvāram etad dhi kaunteya kurukṣetrasya bhārata 03,129.012a atraiva nāhuṣo rājā rājan kratubhir iṣṭavān 03,129.012c yayātir bahuratnāḍhyair yatrendro mudam abhyagāt 03,129.013a etat plakṣāvataraṇaṃ yamunātīrtham ucyate 03,129.013c etad vai nākapṛṣṭhasya dvāram āhur manīṣiṇaḥ 03,129.014a atra sārasvatair yajñair ījānāḥ paramarṣayaḥ 03,129.014c yūpolūkhalinas tāta gacchanty avabhṛthāplavam 03,129.015a atraiva bharato rājā medhyam aśvam avāsṛjat 03,129.015a*0633_01 **** **** rājan kratubhir iṣṭavān 03,129.015a*0633_02 hayamedhena yajñena 03,129.015c asakṛt kṛṣṇasāraṅgaṃ dharmeṇāvāpya medinīm 03,129.016a atraiva puruṣavyāghra maruttaḥ satram uttamam 03,129.016c āste devarṣimukhyena saṃvartenābhipālitaḥ 03,129.017a atropaspṛśya rājendra sarvāṃl lokān prapaśyati 03,129.017c pūyate duṣkṛtāc caiva samupaspṛśya bhārata 03,129.018 vaiśaṃpāyana uvāca 03,129.018a tatra sabhrātṛkaḥ snātvā stūyamāno maharṣibhiḥ 03,129.018c lomaśaṃ pāṇḍavaśreṣṭha idaṃ vacanam abravīt 03,129.019a sarvāṃl lokān prapaśyāmi tapasā satyavikrama 03,129.019c ihasthaḥ pāṇḍavaśreṣṭhaṃ paśyāmi śvetavāhanam 03,129.020 lomaśa uvāca 03,129.020a evam etan mahābāho paśyanti paramarṣayaḥ 03,129.020b*0634_01 iha snātvā tapoyuktāṃs trīṃl lokān sacarācarān 03,129.020c sarasvatīm imāṃ puṇyāṃ paśyaikaśaraṇāvṛtām 03,129.021a yatra snātvā naraśreṣṭha dhūtapāpmā bhaviṣyati 03,129.021c iha sārasvatair yajñair iṣṭavantaḥ surarṣayaḥ 03,129.021e ṛṣayaś caiva kaunteya tathā rājarṣayo 'pi ca 03,129.022a vedī prajāpater eṣā samantāt pañcayojanā 03,129.022c kuror vai yajñaśīlasya kṣetram etan mahātmanaḥ 03,130.001 lomaśa uvāca 03,130.001a iha martyās tapas taptvā svargaṃ gacchanti bhārata 03,130.001c martukāmā narā rājann ihāyānti sahasraśaḥ 03,130.002a evam āśīḥ prayuktā hi dakṣeṇa yajatā purā 03,130.002c iha ye vai mariṣyanti te vai svargajito narāḥ 03,130.003a eṣā sarasvatī puṇyā divyā coghavatī nadī 03,130.003c etad vinaśanaṃ nāma sarasvatyā viśāṃ pate 03,130.004a dvāraṃ niṣādarāṣṭrasya yeṣāṃ dveṣāt sarasvatī 03,130.004b*0635_01 kṣīṇapāpā śubhāṃl lokān prāpnute nātra saṃśayaḥ 03,130.004c praviṣṭā pṛthivīṃ vīra mā niṣādā hi māṃ viduḥ 03,130.005a eṣa vai camasodbhedo yatra dṛśyā sarasvatī 03,130.005c yatrainām abhyavartanta divyāḥ puṇyāḥ samudragāḥ 03,130.006a etat sindhor mahat tīrthaṃ yatrāgastyam ariṃdama 03,130.006c lopāmudrā samāgamya bhartāram avṛṇīta vai 03,130.007a etat prabhāsate tīrthaṃ prabhāsaṃ bhāskaradyute 03,130.007c indrasya dayitaṃ puṇyaṃ pavitraṃ pāpanāśanam 03,130.008a etad viṣṇupadaṃ nāma dṛśyate tīrtham uttamam 03,130.008b*0636_01 yatra gayāśaro nāma pitṝṇāṃ tuṣṭikārakam 03,130.008b*0636_02 yatra tīrthāny anekāni devatāyatanāni ca 03,130.008b*0636_03 munīnām āśramāś caiva sarvāḥ svargamayāḥ śubhāḥ 03,130.008b*0636_04 yatra gayāśiro nāma tīrthaṃ pāpabhayāpaham 03,130.008b*0636_05 kṣetram etan mahīpāla praṇamasva yathāvidhi 03,130.008b*0636_06 sarvatīrthasamāvāso dṛśyate vibudhācalaḥ 03,130.008c eṣā ramyā vipāśā ca nadī paramapāvanī 03,130.009a atraiva putraśokena vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ 03,130.009c baddhvātmānaṃ nipatito vipāśaḥ punar utthitaḥ 03,130.009d*0637_01 sarvatīrthasamāvāso dṛśyate 'trārbudācalaḥ 03,130.010a kāśmīramaṇḍalaṃ caitat sarvapuṇyam ariṃdama 03,130.010c maharṣibhiś cādhyuṣitaṃ paśyedaṃ bhrātṛbhiḥ saha 03,130.010d*0638_01 vitastāṃ paśya rājendra sarvapāpapramocanīm 03,130.010d*0638_02 maharṣibhiś cādhyuṣitāṃ śītatoyāṃ sunirmalām 03,130.011a atrottarāṇāṃ sarveṣām ṛṣīṇāṃ nāhuṣasya ca 03,130.011c agneś cātraiva saṃvādaḥ kāśyapasya ca bhārata 03,130.012a etad dvāraṃ mahārāja mānasasya prakāśate 03,130.012c varṣam asya girer madhye rāmeṇa śrīmatā kṛtam 03,130.013a eṣa vātikaṣaṇḍo vai prakhyātaḥ satyavikramaḥ 03,130.013c nābhyavartata yad dvāraṃ videhān uttaraṃ ca yaḥ 03,130.013d*0639_01 idam āścaryam aparaṃ deśe 'smin puruṣarṣabha 03,130.013d*0639_02 kṣīṇe yuge 'pi kaunteya śarvasya saha pārṣadaiḥ 03,130.013d*0639_03 sahomayā ca bhavati darśanaṃ kāmarūpiṇaḥ 03,130.013d*0639_04 asmin sarasi ramye vai caitre māsi pinākinam 03,130.013d*0639_05 yajanti yājakāḥ samyak parivāraṃ śubhārthinaḥ 03,130.013d*0639_06 atropaspṛśya sarasi śraddadhāno jitendriyaḥ 03,130.013d*0639_07 kṣīṇapāpaḥ śubhāṃl lokān prāpnute nātra saṃśayaḥ 03,130.014a eṣa ujjānako nāma yavakrīr yatra śāntavān 03,130.014c arundhatīsahāyaś ca vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ 03,130.015a hradaś ca kuśavān eṣa yatra padmaṃ kuśeśayam 03,130.015c āśramaś caiva rukmiṇyā yatrāśāmyad akopanā 03,130.016a samādhīnāṃ samāsas tu pāṇḍaveya śrutas tvayā 03,130.016c taṃ drakṣyasi mahārāja bhṛgutuṅgaṃ mahāgirim 03,130.016d*0640_01 maṇḍavāṃ ca tathā saṃdhyāṃ drakṣyasy amitavikrama 03,130.017a jalāṃ copajalāṃ caiva yamunām abhito nadīm 03,130.017c uśīnaro vai yatreṣṭvā vāsavād atyaricyata 03,130.018a tāṃ devasamitiṃ tasya vāsavaś ca viśāṃ pate 03,130.018c abhyagacchata rājānaṃ jñātum agniś ca bhārata 03,130.019a jijñāsamānau varadau mahātmānam uśīnaram 03,130.019c indraḥ śyenaḥ kapoto 'gnir bhūtvā yajñe 'bhijagmatuḥ 03,130.020a ūruṃ rājñaḥ samāsādya kapotaḥ śyenajād bhayāt 03,130.020c śaraṇārthī tadā rājan nililye bhayapīḍitaḥ 03,131.000*0641_01 śṛṇu tvaṃ tatra vai rājañ śyeno yad abhibhāṣata 03,131.001 śyena uvāca 03,131.001a dharmātmānaṃ tv āhur ekaṃ sarve rājan mahīkṣitaḥ 03,131.001c sa vai dharmaviruddhaṃ tvaṃ kasmāt karma cikīrṣasi 03,131.002a vihitaṃ bhakṣaṇaṃ rājan pīḍyamānasya me kṣudhā 03,131.002c mā bhāṅkṣīr dharmalobhena dharmam utsṛṣṭavān asi 03,131.003 rājovāca 03,131.003a saṃtrastarūpas trāṇārthī tvatto bhīto mahādvija 03,131.003c matsakāśam anuprāptaḥ prāṇagṛdhnur ayaṃ dvijaḥ 03,131.004a evam abhyāgatasyeha kapotasyābhayārthinaḥ 03,131.004c apradāne paro 'dharmaḥ kiṃ tvaṃ śyena prapaśyasi 03,131.005a praspandamānaḥ saṃbhrāntaḥ kapotaḥ śyena lakṣyate 03,131.005c matsakāśaṃ jīvitārthī tasya tyāgo vigarhitaḥ 03,131.005d*0642_01 yo hi kaś cid dvijān hanyād gāṃ vā lokasya mātaram 03,131.005d*0642_02 śaraṇāgataṃ ca tyajate tulyaṃ teṣāṃ hi pātakam 03,131.005d*0643_01 ekataḥ kratavaḥ sarve samāptavaradakṣiṇāḥ 03,131.005d*0643_02 ekato bhayabhītasya prāṇinaḥ prāṇadhāraṇam 03,131.006 śyena uvāca 03,131.006a āhārāt sarvabhūtāni saṃbhavanti mahīpate 03,131.006c āhāreṇa vivardhante tena jīvanti jantavaḥ 03,131.007a śakyate dustyaje 'py arthe cirarātrāya jīvitum 03,131.007c na tu bhojanam utsṛjya śakyaṃ vartayituṃ ciram 03,131.008a bhakṣyād vilopitasyādya mama prāṇā viśāṃ pate 03,131.008c visṛjya kāyam eṣyanti panthānam apunarbhavam 03,131.009a pramṛte mayi dharmātman putradāraṃ naśiṣyati 03,131.009c rakṣamāṇaḥ kapotaṃ tvaṃ bahūn prāṇān naśiṣyasi 03,131.010a dharmaṃ yo bādhate dharmo na sa dharmaḥ kudharma tat 03,131.010c avirodhī tu yo dharmaḥ sa dharmaḥ satyavikrama 03,131.011a virodhiṣu mahīpāla niścitya gurulāghavam 03,131.011c na bādhā vidyate yatra taṃ dharmaṃ samudācaret 03,131.012a gurulāghavam ājñāya dharmādharmaviniścaye 03,131.012c yato bhūyāṃs tato rājan kuru dharmaviniścayam 03,131.013 rājovāca 03,131.013a bahukalyāṇasaṃyuktaṃ bhāṣase vihagottama 03,131.013c suparṇaḥ pakṣirāṭ kiṃ tvaṃ dharmajñaś cāsy asaṃśayam 03,131.013e tathā hi dharmasaṃyuktaṃ bahu citraṃ prabhāṣase 03,131.014a na te 'sty aviditaṃ kiṃ cid iti tvā lakṣayāmy aham 03,131.014c śaraṇaiṣiṇaḥ parityāgaṃ kathaṃ sādhv iti manyase 03,131.014d*0644_01 hriyamāṇaṃ tathāhāram utpannaṃ kṣudhitasya vai 03,131.015a āhārārthaṃ samārambhas tava cāyaṃ vihaṃgama 03,131.015c śakyaś cāpy anyathā kartum āhāro 'py adhikas tvayā 03,131.016a govṛṣo vā varāho vā mṛgo vā mahiṣo 'pi vā 03,131.016c tvadartham adya kriyatāṃ yad vānyad abhikāṅkṣase 03,131.017 śyena uvāca 03,131.017a na varāhaṃ na cokṣāṇaṃ na mṛgān vividhāṃs tathā 03,131.017c bhakṣayāmi mahārāja kim annādyena tena me 03,131.018a yas tu me daivavihito bhakṣaḥ kṣatriyapuṃgava 03,131.018c tam utsṛja mahīpāla kapotam imam eva me 03,131.019a śyenāḥ kapotān khādanti sthitir eṣā sanātanī 03,131.019c mā rājan mārgam ājñāya kadalīskandham āruha 03,131.020 rājovāca 03,131.020a rājyaṃ śibīnām ṛddhaṃ vai śādhi pakṣigaṇārcita 03,131.020b*0645_01 kṛtsnam etan mayā dattaṃ rājavad vihagottama 03,131.020c yad vā kāmayase kiṃ cic chyena sarvaṃ dadāni te 03,131.020e vinemaṃ pakṣiṇaṃ śyena śaraṇārthinam āgatam 03,131.021a yenemaṃ varjayethās tvaṃ karmaṇā pakṣisattama 03,131.021c tad ācakṣva kariṣyāmi na hi dāsye kapotakam 03,131.022 śyena uvāca 03,131.022a uśīnara kapote te yadi sneho narādhipa 03,131.022c ātmano māṃsam utkṛtya kapotatulayā dhṛtam 03,131.023a yadā samaṃ kapotena tava māṃsaṃ bhaven nṛpa 03,131.023c tadā pradeyaṃ tan mahyaṃ sā me tuṣṭir bhaviṣyati 03,131.024 rājovāca 03,131.024a anugraham imaṃ manye śyena yan mābhiyācase 03,131.024c tasmāt te 'dya pradāsyāmi svamāṃsaṃ tulayā dhṛtam 03,131.024d*0646_01 yadi prāṇy upakārāya deho 'yaṃ nopayujyate 03,131.024d*0646_02 tataḥ kim upacāro 'sya pratyahe kriyate vṛthā 03,131.025 lomaśa uvāca 03,131.025a athotkṛtya svamāṃsaṃ tu rājā paramadharmavit 03,131.025c tulayām āsa kaunteya kapotena sahābhibho 03,131.026a dhriyamāṇas tu tulayā kapoto vyatiricyate 03,131.026c punaś cotkṛtya māṃsāni rājā prādād uśīnaraḥ 03,131.027a na vidyate yadā māṃsaṃ kapotena samaṃ dhṛtam 03,131.027c tata utkṛttamāṃso 'sāv āruroha svayaṃ tulām 03,131.028 śyena uvāca 03,131.028a indro 'ham asmi dharmajña kapoto havyavāḍ ayam 03,131.028c jijñāsamānau dharme tvāṃ yajñavāṭam upāgatau 03,131.029a yat te māṃsāni gātrebhya utkṛttāni viśāṃ pate 03,131.029c eṣā te bhāsvarī kīrtir lokān abhibhaviṣyati 03,131.030a yāval loke manuṣyās tvāṃ kathayiṣyanti pārthiva 03,131.030c tāvat kīrtiś ca lokāś ca sthāsyanti tava śāśvatāḥ 03,131.030d*0647_01 ity evam uktvā rājānam āruroha divaṃ punaḥ 03,131.030d*0647_02 uśīnaro 'pi dharmātmā dharmeṇāvṛtya rodasī 03,131.030d*0647_03 vibhrājamāno vapuṣāpy āruroha triviṣṭapam 03,131.031 lomaśa uvāca 03,131.031*0648_01 ity uktvā taṃ dānapatim indrāgnī tau tadā nṛpa 03,131.031*0648_02 pūrṇadehaṃ svakaṃ kṛtvā jagmatus tridaśālayam 03,131.031a tat pāṇḍaveya sadanaṃ rājñas tasya mahātmanaḥ 03,131.031c paśyasvaitan mayā sārdhaṃ puṇyaṃ pāpapramocanam 03,131.032a atra vai satataṃ devā munayaś ca sanātanāḥ 03,131.032c dṛśyante brāhmaṇai rājan puṇyavadbhir mahātmabhiḥ 03,132.001 lomaśa uvāca 03,132.001a yaḥ kathyate mantravid agryabuddhir; auddālakiḥ śvetaketuḥ pṛthivyām 03,132.001c tasyāśramaṃ paśya narendra puṇyaṃ; sadāphalair upapannaṃ mahījaiḥ 03,132.002a sākṣād atra śvetaketur dadarśa; sarasvatīṃ mānuṣadeharūpām 03,132.002c vetsyāmi vāṇīm iti saṃpravṛttāṃ; sarasvatīṃ śvetaketur babhāṣe 03,132.003a tasmin kāle brahmavidāṃ variṣṭhāv; āstāṃ tadā mātulabhāgineyau 03,132.003c aṣṭāvakraś caiva kahoḍasūnur; auddālakiḥ śvetaketuś ca rājan 03,132.004a videharājasya mahīpates tau; viprāv ubhau mātulabhāgineyau 03,132.004c praviśya yajñāyatanaṃ vivāde; bandiṃ nijagrāhatur aprameyam 03,132.004d*0649_01 upāssva kaunteya sahānujas tvaṃ 03,132.004d*0649_02 tasyāśramaṃ puṇyatamaṃ praviśya 03,132.004d*0649_03 aṣṭāvakraṃ yasya dauhitram āhur 03,132.004d*0649_04 yo 'sau bandiṃ janakasyātha yajñe 03,132.004d*0649_05 vādī viprāgryo bāla evābhigamya 03,132.004d*0649_06 vāde bhaṅktvā majjayām āsa nadyām 03,132.005 yudhiṣṭhira uvāca 03,132.005a kathaṃprabhāvaḥ sa babhūva vipras; tathāyuktaṃ yo nijagrāha bandim 03,132.005b*0650_01 kiṃ cādhikṛtyātha tayor vivādo 03,132.005b*0650_02 videharājasya samīpa āsīt 03,132.005c aṣṭāvakraḥ kena cāsau babhūva; tat sarvaṃ me lomaśa śaṃsa tattvam 03,132.006 lomaśa uvāca 03,132.006a uddālakasya niyataḥ śiṣya eko; nāmnā kahoḍeti babhūva rājan 03,132.006c śuśrūṣur ācāryavaśānuvartī; dīrghaṃ kālaṃ so 'dhyayanaṃ cakāra 03,132.007a taṃ vai viprāḥ paryabhavaṃś ca śiṣyās; taṃ ca jñātvā viprakāraṃ guruḥ saḥ 03,132.007b*0651_01 tasyaiva śiṣyasya parāṃ ca śiṣyatāṃ 03,132.007b*0651_02 jñātvā vikārāṃs tatsutāyās tadānīm 03,132.007c tasmai prādāt sadya eva śrutaṃ ca; bhāryāṃ ca vai duhitaraṃ svāṃ sujātām 03,132.008a tasyā garbhaḥ samabhavad agnikalpaḥ; so 'dhīyānaṃ pitaram athābhyuvāca 03,132.008c sarvāṃ rātrim adhyayanaṃ karoṣi; nedaṃ pitaḥ samyag ivopavartate 03,132.008d*0652_01 vedān sāṅgān sarvaśāstrair upetān 03,132.008d*0652_02 adhītavān asmi tava prasādāt 03,132.008d*0652_03 ihaiva garbhe tena pitar bravīmi 03,132.008d*0652_04 nedaṃ tvattaḥ samyag ivopavartate 03,132.009a upālabdhaḥ śiṣyamadhye maharṣiḥ; sa taṃ kopād udarasthaṃ śaśāpa 03,132.009c yasmāt kukṣau vartamāno bravīṣi; tasmād vakro bhavitāsy aṣṭakṛtvaḥ 03,132.010a sa vai tathā vakra evābhyajāyad; aṣṭāvakraḥ prathito vai maharṣiḥ 03,132.010c tasyāsīd vai mātulaḥ śvetaketuḥ; sa tena tulyo vayasā babhūva 03,132.011a saṃpīḍyamānā tu tadā sujātā; vivardhamānena sutena kukṣau 03,132.011c uvāca bhartāram idaṃ rahogatā; prasādya hīnaṃ vasunā dhanārthinī 03,132.012a kathaṃ kariṣyāmy adhanā maharṣe; māsaś cāyaṃ daśamo vartate me 03,132.012c na cāsti te vasu kiṃ cit prajātā; yenāham etām āpadaṃ nistareyam 03,132.013a uktas tv evaṃ bhāryayā vai kahoḍo; vittasyārthe janakam athābhyagacchat 03,132.013c sa vai tadā vādavidā nigṛhya; nimajjito bandinehāpsu vipraḥ 03,132.014a uddālakas taṃ tu tadā niśamya; sūtena vāde 'psu tathā nimajjitam 03,132.014c uvāca tāṃ tatra tataḥ sujātām; aṣṭāvakre gūhitavyo 'yam arthaḥ 03,132.015a rarakṣa sā cāpy ati taṃ sumantraṃ; jāto 'py evaṃ na sa śuśrāva vipraḥ 03,132.015c uddālakaṃ pitṛvac cāpi mene; aṣṭāvakro bhrātṛvac chvetaketum 03,132.016a tato varṣe dvādaśe śvetaketur; aṣṭāvakraṃ pitur aṅke nisannam 03,132.016c apākarṣad gṛhya pāṇau rudantaṃ; nāyaṃ tavāṅkaḥ pitur ity uktavāṃś ca 03,132.017a yat tenoktaṃ duruktaṃ tat tadānīṃ; hṛdi sthitaṃ tasya suduḥkham āsīt 03,132.017c gṛhaṃ gatvā mātaraṃ rodamānaḥ; papracchedaṃ kva nu tāto mameti 03,132.018a tataḥ sujātā paramārtarūpā; śāpād bhītā sarvam evācacakṣe 03,132.018c tad vai tattvaṃ sarvam ājñāya mātur; ity abravīc chvetaketuṃ sa vipraḥ 03,132.019a gacchāva yajñaṃ janakasya rājño; bahvāścaryaḥ śrūyate tasya yajñaḥ 03,132.019c śroṣyāvo 'tra brāhmaṇānāṃ vivādam; annaṃ cāgryaṃ tatra bhokṣyāvahe ca 03,132.019e vicakṣaṇatvaṃ ca bhaviṣyate nau; śivaś ca saumyaś ca hi brahmaghoṣaḥ 03,132.020a tau jagmatur mātulabhāgineyau; yajñaṃ samṛddhaṃ janakasya rājñaḥ 03,132.020c aṣṭāvakraḥ pathi rājñā sametya; utsāryamāṇo vākyam idaṃ jagāda 03,133.001 aṣṭāvakra uvāca 03,133.001a andhasya panthā badhirasya panthāḥ; striyaḥ panthā vaivadhikasya panthāḥ 03,133.001c rājñaḥ panthā brāhmaṇenāsametya; sametya tu brāhmaṇasyaiva panthāḥ 03,133.002 rājovāca 03,133.002a panthā ayaṃ te 'dya mayā nisṛṣṭo; yenecchase tena kāmaṃ vrajasva 03,133.002c na pāvako vidyate vai laghīyān; indro 'pi nityaṃ namate brāhmaṇānām 03,133.002d*0653_00 lomaśaḥ 03,133.002d*0653_01 sa evam ukto mātulenaiva sārdhaṃ 03,133.002d*0653_02 yatheṣṭamārgo yajñaniveśanaṃ tat 03,133.002d*0653_03 dharmeṇa saṃprāpya nivāritaḥ san 03,133.002d*0653_04 dvāri dvāḥsthaṃ vākyam idaṃ babhāṣe 03,133.003 aṣṭāvakra uvāca 03,133.003a yajñaṃ draṣṭuṃ prāptavantau sva tāta; kautūhalaṃ nau balavad vai vivṛddham 03,133.003c āvāṃ prāptāv atithī saṃpraveśaṃ; kāṅkṣāvahe dvārapate tavājñām 03,133.004a aindradyumner yajñadṛśāv ihāvāṃ; vivakṣū vai janakendraṃ didṛkṣū 03,133.004c na vai krodhād vyādhinaivottamena; saṃyojaya dvārapāla kṣaṇena 03,133.004d*0654_01 mā ca tvam āvāṃ vyādhinā tapyamānāv 03,133.004d*0654_02 abhibhū tvaṃ bālakau bāliśau ca 03,133.004d*0654_03 samāyātau mātulabhāgineyau 03,133.004d*0654_04 saṃmoktavyau dvārapāla kṣaṇe 'smin 03,133.005 dvārapāla uvāca 03,133.005a bandeḥ samādeśakarā vayaṃ sma; nibodha vākyaṃ ca mayeryamāṇam 03,133.005c na vai bālāḥ praviśanty atra viprā; vṛddhā vidvāṃsaḥ praviśanti dvijāgryāḥ 03,133.006 aṣṭāvakra uvāca 03,133.006a yady atra vṛddheṣu kṛtaḥ praveśo; yuktaṃ mama dvārapāla praveṣṭum 03,133.006c vayaṃ hi vṛddhāś caritavratāś ca; vedaprabhāvena praveśanārhāḥ 03,133.007a śuśrūṣavaś cāpi jitendriyāś ca; jñānāgame cāpi gatāḥ sma niṣṭhām 03,133.007c na bāla ity avamantavyam āhur; bālo 'py agnir dahati spṛśyamānaḥ 03,133.008 dvārapāla uvāca 03,133.008a sarasvatīm īraya vedajuṣṭām; ekākṣarāṃ bahurūpāṃ virājam 03,133.008c aṅgātmānaṃ samavekṣasva bālaṃ; kiṃ ślāghase durlabhā vādasiddhiḥ 03,133.009 aṣṭāvakra uvāca 03,133.009a na jñāyate kāyavṛddhyā vivṛddhir; yathāṣṭhīlā śālmaleḥ saṃpravṛddhā 03,133.009c hrasvo 'lpakāyaḥ phalito vivṛddho; yaś cāphalas tasya na vṛddhabhāvaḥ 03,133.010 dvārapāla uvāca 03,133.010a vṛddhebhya eveha matiṃ sma bālā; gṛhṇanti kālena bhavanti vṛddhāḥ 03,133.010c na hi jñānam alpakālena śakyaṃ; kasmād bālo vṛddha ivāvabhāṣase 03,133.011 aṣṭāvakra uvāca 03,133.011a na tena sthaviro bhavati yenāsya palitaṃ śiraḥ 03,133.011c bālo 'pi yaḥ prajānāti taṃ devāḥ sthaviraṃ viduḥ 03,133.012a na hāyanair na palitair na vittena na bandhubhiḥ 03,133.012c ṛṣayaś cakrire dharmaṃ yo 'nūcānaḥ sa no mahān 03,133.013a didṛkṣur asmi saṃprāpto bandinaṃ rājasaṃsadi 03,133.013c nivedayasva māṃ dvāḥstha rājñe puṣkaramāline 03,133.014a draṣṭāsy adya vadato dvārapāla; manīṣibhiḥ saha vāde vivṛddhe 03,133.014b*0655_01 draṣṭāsy adya vadato 'smān dvārapāla manīṣibhiḥ 03,133.014b*0655_02 saha vāde vivṛddhe tu bandinaṃ cāpi nirjitam 03,133.014b*0656_01 paśyantu viprāḥ paripūrṇavidyāḥ 03,133.014b*0656_02 sahaiva rājñā sapurodhamukhyāḥ 03,133.014c utāho vāpy uccatāṃ nīcatāṃ vā; tūṣṇīṃ bhūteṣv atha sarveṣu cādya 03,133.015 dvārapāla uvāca 03,133.015a kathaṃ yajñaṃ daśavarṣo viśes tvaṃ; vinītānāṃ viduṣāṃ saṃpraveśyam 03,133.015a*0657_01 **** **** pravekṣyase bandinaṃ nānumantrya 03,133.015c upāyataḥ prayatiṣye tavāhaṃ; praveśane kuru yatnaṃ yathāvat 03,133.015d*0658_01 eṣa rājā saṃśravaṇe sthitas te 03,133.015d*0658_02 stuhy enaṃ tvaṃ vacasā saṃskṛtena 03,133.015d*0658_03 sa cānujñāṃ dāsyati prītiyuktaḥ 03,133.015d*0658_04 praveśane yac ca kiṃ cit taveṣṭam 03,133.016 aṣṭāvakra uvāca 03,133.016a bho bho rājañ janakānāṃ variṣṭha; sabhājyas tvaṃ tvayi sarvaṃ samṛddham 03,133.016c tvaṃ vā kartā karmaṇāṃ yajñiyānāṃ; yayātir eko nṛpatir vā purastāt 03,133.017a vidvān bandī vedavido nigṛhya; vāde bhagnān apratiśaṅkamānaḥ 03,133.017c tvayā nisṛṣṭaiḥ puruṣair āptakṛdbhir; jale sarvān majjayatīti naḥ śrutam 03,133.018a sa tac chrutvā brāhmaṇānāṃ sakāśād; brahmodyaṃ vai kathayitum āgato 'smi 03,133.018c kvāsau bandī yāvad enaṃ sametya; nakṣatrāṇīva savitā nāśayāmi 03,133.019 rājovāca 03,133.019a āśaṃsase bandinaṃ tvaṃ vijetum; avijñātvā vākyabalaṃ parasya 03,133.019c vijñātavīryaiḥ śakyam evaṃ pravaktuṃ; dṛṣṭaś cāsau brāhmaṇair vādaśīlaiḥ 03,133.019d*0659_01 āśaṃsase tvaṃ bandinaṃ vai vijetum 03,133.019d*0659_02 avijñātvā tu balaṃ bandino 'sya 03,133.019d*0659_03 samāgatā brāhmaṇās tena pūrvaṃ 03,133.019d*0659_04 na śobhante bhāskareṇeva tārāḥ 03,133.019d*0659_05 āśaṃsanto bandinaṃ jetukāmās 03,133.019d*0659_06 tasyāntikaṃ prāpya viluptaśobhāḥ 03,133.019d*0659_07 vijñānamattā niḥsṛtāś caiva tāta 03,133.019d*0659_08 kathaṃ sadasyair vacanaṃ vistareyuḥ 03,133.020 aṣṭāvakra uvāca 03,133.020a vivādito 'sau na hi mādṛśair hi; siṃhīkṛtas tena vadaty abhītaḥ 03,133.020c sametya māṃ nihataḥ śeṣyate 'dya; mārge bhagnaṃ śakaṭam ivābalākṣam 03,133.021 rājovāca 03,133.021a ṣaṇṇābher dvādaśākṣasya caturviṃśatiparvaṇaḥ 03,133.021c yas triṣaṣṭiśatārasya vedārthaṃ sa paraḥ kaviḥ 03,133.022 aṣṭāvakra uvāca 03,133.022a caturviṃśatiparva tvāṃ ṣaṇṇābhi dvādaśapradhi 03,133.022c tat triṣaṣṭiśatāraṃ vai cakraṃ pātu sadāgati 03,133.023 rājovāca 03,133.023a vaḍave iva saṃyukte śyenapāte divaukasām 03,133.023c kas tayor garbham ādhatte garbhaṃ suṣuvatuś ca kam 03,133.024 aṣṭāvakra uvāca 03,133.024a mā sma te te gṛhe rājañ śātravāṇām api dhruvam 03,133.024c vātasārathir ādhatte garbhaṃ suṣuvatuś ca tam 03,133.025 rājovāca 03,133.025a kiṃ svit suptaṃ na nimiṣati kiṃ svij jātaṃ na copati 03,133.025c kasya svid dhṛdayaṃ nāsti kiṃ svid vegena vardhate 03,133.026 aṣṭāvakra uvāca 03,133.026a matsyaḥ supto na nimiṣaty aṇḍaṃ jātaṃ na copati 03,133.026c aśmano hṛdayaṃ nāsti nadī vegena vardhate 03,133.027 rājovāca 03,133.027a na tvā manye mānuṣaṃ devasattvaṃ; na tvaṃ bālaḥ sthaviras tvaṃ mato me 03,133.027c na te tulyo vidyate vākpralāpe; tasmād dvāraṃ vitarāmy eṣa bandī 03,134.001 aṣṭāvakra uvāca 03,134.001a atrograsenasamiteṣu rājan; samāgateṣv apratimeṣu rājasu 03,134.001c na vai vivitsāntaram asti vādināṃ; mahājale haṃsaninādinām iva 03,134.002a na me 'dya vakṣyasy ativādimānin; glahaṃ prapannaḥ saritām ivāgamaḥ 03,134.002c hutāśanasyeva samiddhatejasaḥ; sthiro bhavasveha mamādya bandin 03,134.003 bandy uvāca 03,134.003a vyāghraṃ śayānaṃ prati mā prabodhaya; āśīviṣaṃ sṛkkiṇī lelihānam 03,134.003c padāhatasyeva śiro 'bhihatya; nādaṣṭo vai mokṣyase tan nibodha 03,134.004a yo vai darpāt saṃhananopapannaḥ; sudurbalaḥ parvatam āvihanti 03,134.004c tasyaiva pāṇiḥ sanakho viśīryate; na caiva śailasya hi dṛśyate vraṇaḥ 03,134.005a sarve rājño maithilasya mainākasyeva parvatāḥ 03,134.005c nikṛṣṭabhūtā rājāno vatsā anaduho yathā 03,134.005d*0660_01 āsanaṃ tu samāsyaivaṃ saṃvādaṃ bandinā saha 03,134.005d*0660_02 aṣṭāvakraḥ saṃcikīrṣan prajagarha hasan muhuḥ 03,134.005d*0661_01 yathā mahendraḥ pravaraḥ surāṇāṃ 03,134.005d*0661_02 nadīṣu gaṅgā pravarā yathaiva 03,134.005d*0661_03 tathā nṛpāṇāṃ pravaras tvam eko 03,134.005d*0661_04 bandiṃ samabhyānaya matsakāśam 03,134.006 lomaśa uvāca 03,134.006a aṣṭāvakraḥ samitau garjamāno; jātakrodho bandinam āha rājan 03,134.006c ukte vākye cottaraṃ me bravīhi; vākyasya cāpy uttaraṃ te bravīmi 03,134.007 bandy uvāca 03,134.007a eka evāgnir bahudhā samidhyate; ekaḥ sūryaḥ sarvam idaṃ prabhāsate 03,134.007c eko vīro devarājo nihantā; yamaḥ pitṝṇām īśvaraś caika eva 03,134.008 aṣṭāvakra uvāca 03,134.008a dvāv indrāgnī carato vai sakhāyau; dvau devarṣī nāradaḥ parvataś ca 03,134.008c dvāv aśvinau dve ca rathasya cakre; bhāryāpatī dvau vihitau vidhātrā 03,134.009 bandy uvāca 03,134.009a triḥ sūyate karmaṇā vai prajeyaṃ; trayo yuktā vājapeyaṃ vahanti 03,134.009c adhvaryavas triṣavaṇāni tanvate; trayo lokās trīṇi jyotīṃṣi cāhuḥ 03,134.010 aṣṭāvakra uvāca 03,134.010a catuṣṭayaṃ brāhmaṇānāṃ niketaṃ; catvāro yuktā yajñam imaṃ vahanti 03,134.010c diśaś catasraś caturaś ca varṇāś; catuṣpadā gaur api śaśvad uktā 03,134.011 bandy uvāca 03,134.011a pañcāgnayaḥ pañcapadā ca paṅktir; yajñāḥ pañcaivāpy atha pañcendriyāṇi 03,134.011c dṛṣṭā vede pañcacūḍāś ca pañca; loke khyātaṃ pañcanadaṃ ca puṇyam 03,134.012 aṣṭāvakra uvāca 03,134.012a ṣaḍādhāne dakṣiṇām āhur eke; ṣaḍ eveme ṛtavaḥ kālacakram 03,134.012c ṣaḍ indriyāṇy uta ṣaṭ kṛttikāś ca; ṣaṭ sādyaskāḥ sarvavedeṣu dṛṣṭāḥ 03,134.013 bandy uvāca 03,134.013a sapta grāmyāḥ paśavaḥ sapta vanyāḥ; sapta chandāṃsi kratum ekaṃ vahanti 03,134.013c saptarṣayaḥ sapta cāpy arhaṇāni; saptatantrī prathitā caiva vīṇā 03,134.014 aṣṭāvakra uvāca 03,134.014a aṣṭau śāṇāḥ śatamānaṃ vahanti; tathāṣṭapādaḥ śarabhaḥ siṃhaghātī 03,134.014c aṣṭau vasūñ śuśruma devatāsu; yūpaś cāṣṭāsrir vihitaḥ sarvayajñaḥ 03,134.015 bandy uvāca 03,134.015a navaivoktāḥ sāmidhenyaḥ pitṝṇāṃ; tathā prāhur navayogaṃ viṣargam 03,134.015c navākṣarā bṛhatī saṃpradiṣṭā; navayogo gaṇanām eti śaśvat 03,134.016 aṣṭāvakra uvāca 03,134.016a daśā daśoktāḥ puruṣasya loke; sahasram āhur daśa pūrṇaṃ śatāni 03,134.016c daśaiva māsān bibhrati garbhavatyo; daśerakā daśa dāśā daśārṇāḥ 03,134.017 bandy uvāca 03,134.017a ekādaśaikādaśinaḥ paśūnām; ekādaśaivātra bhavanti yūpāḥ 03,134.017c ekādaśa prāṇabhṛtāṃ vikārā; ekādaśoktā divi deveṣu rudrāḥ 03,134.018 aṣṭāvakra uvāca 03,134.018a saṃvatsaraṃ dvādaśa māsam āhur; jagatyāḥ pādo dvādaśaivākṣarāṇi 03,134.018c dvādaśāhaḥ prākṛto yajña ukto; dvādaśādityān kathayantīha viprāḥ 03,134.019 bandy uvāca 03,134.019a trayodaśī tithir uktā mahogrā; trayodaśadvīpavatī mahī ca 03,134.020 lomaśa uvāca 03,134.020a etāvad uktvā virarāma bandī; ślokasyārdhaṃ vyājahārāṣṭavakraḥ 03,134.020c trayodaśāhāni sasāra keśī; trayodaśādīny aticchandāṃsi cāhuḥ 03,134.021a tato mahān udatiṣṭhan ninādas; tūṣṇīṃbhūtaṃ sūtaputraṃ niśamya 03,134.021c adhomukhaṃ dhyānaparaṃ tadānīm; aṣṭāvakraṃ cāpy udīryantam eva 03,134.022a tasmiṃs tathā saṃkule vartamāne; sphīte yajñe janakasyātha rājñaḥ 03,134.022c aṣṭāvakraṃ pūjayanto 'bhyupeyur; viprāḥ sarve prāñjalayaḥ pratītāḥ 03,134.023 aṣṭāvakra uvāca 03,134.023a anena vai brāhmaṇāḥ śuśruvāṃso; vāde jitvā salile majjitāḥ kila 03,134.023c tān eva dharmān ayam adya bandī; prāpnotu gṛhyāpsu nimajjayainam 03,134.024 bandy uvāca 03,134.024a ahaṃ putro varuṇasyota rājñas; tatrāsa satraṃ dvādaśavārṣikaṃ vai 03,134.024c satreṇa te janaka tulyakālaṃ; tadarthaṃ te prahitā me dvijāgryāḥ 03,134.025a ete sarve varuṇasyota yajñaṃ; draṣṭuṃ gatā iha āyānti bhūyaḥ 03,134.025c aṣṭāvakraṃ pūjaye pūjanīyaṃ; yasya hetor janitāraṃ sameṣye 03,134.026 aṣṭāvakra uvāca 03,134.026a viprāḥ samudrāmbhasi majjitās te; vācā jitā medhayā āvidānāḥ 03,134.026c tāṃ medhayā vācam athojjahāra; yathā vācam avacinvanti santaḥ 03,134.027a agnir dahañ jātavedāḥ satāṃ gṛhān; visarjayaṃs tejasā na sma dhākṣīt 03,134.027c bāleṣu putreṣu kṛpaṇaṃ vadatsu; tathā vācam avacinvanti santaḥ 03,134.028a śleṣmātakī kṣīṇavarcāḥ śṛṇoṣi; utāho tvāṃ stutayo mādayanti 03,134.028c hastīva tvaṃ janaka vitudyamāno; na māmikāṃ vācam imāṃ śṛṇoṣi 03,134.029 janaka uvāca 03,134.029a śṛṇomi vācaṃ tava divyarūpām; amānuṣīṃ divyarūpo 'si sākṣāt 03,134.029c ajaiṣīr yad bandinaṃ tvaṃ vivāde; nisṛṣṭa eṣa tava kāmo 'dya bandī 03,134.030 aṣṭāvakra uvāca 03,134.030a nānena jīvatā kaś cid artho me bandinā nṛpa 03,134.030c pitā yady asya varuṇo majjayainaṃ jalāśaye 03,134.031 bandy uvāca 03,134.031a ahaṃ putro varuṇasyota rājño; na me bhayaṃ salile majjitasya 03,134.031c imaṃ muhūrtaṃ pitaraṃ drakṣyate 'yam; aṣṭāvakraś ciranaṣṭaṃ kahoḍam 03,134.032 lomaśa uvāca 03,134.032a tatas te pūjitā viprā varuṇena mahātmanā 03,134.032c udatiṣṭhanta te sarve janakasya samīpataḥ 03,134.033 kahoḍa uvāca 03,134.033a ityartham icchanti sutāñ janā janaka karmaṇā 03,134.033c yad ahaṃ nāśakaṃ kartuṃ tat putraḥ kṛtavān mama 03,134.034a utābalasya balavān uta bālasya paṇḍitaḥ 03,134.034c uta vāviduṣo vidvān putro janaka jāyate 03,134.035 bandy uvāca 03,134.035a śitena te paraśunā svayam evāntako nṛpa 03,134.035c śirāṃsy apāharatv ājau ripūṇāṃ bhadram astu te 03,134.036a mahad ukthyaṃ gīyate sāma cāgryaṃ; samyak somaḥ pīyate cātra satre 03,134.036c śucīn bhāgān pratijagṛhuś ca hṛṣṭāḥ; sākṣād devā janakasyeha yajñe 03,134.037 lomaśa uvāca 03,134.037a samutthiteṣv atha sarveṣu rājan; vipreṣu teṣv adhikaṃ suprabheṣu 03,134.037c anujñāto janakenātha rājñā; viveśa toyaṃ sāgarasyota bandī 03,134.038a aṣṭāvakraḥ pitaraṃ pūjayitvā; saṃpūjito brāhmaṇais tair yathāvat 03,134.038c pratyājagāmāśramam eva cāgryaṃ; jitvā bandiṃ sahito mātulena 03,134.038d*0662_01 tato 'ṣṭāvakraṃ mātur athāntike pitā 03,134.038d*0662_02 nadīṃ samaṃgāṃ śīghram imāṃ viśasva 03,134.038d*0662_03 provāca caināṃ sa tathā viveśa 03,134.038d*0662_04 samair aṅgaiś cāpi babhūva sadyaḥ 03,134.038d*0662_05 nadī samaṃgā ca babhūva puṇyā 03,134.038d*0662_06 yasyāṃ snāto mucyate kilbiṣād dhi 03,134.038d*0662_07 tvam apy enāṃ snānapānāvagāhaiḥ 03,134.038d*0662_08 sabhrātṛkaḥ sahabhāryo viśasva 03,134.039a atra kaunteya sahito bhrātṛbhis tvaṃ; sukhoṣitaḥ saha vipraiḥ pratītaḥ 03,134.039c puṇyāny anyāni śucikarmaikabhaktir; mayā sārdhaṃ caritāsy ājamīḍha 03,134.039d*0662a_01 **** **** puṇyāny anyāni pāsyasi 03,134.039d*0662a_02 puṇyanadyāḥ sutīrthāni dhutapāpmā gataklamaḥ 03,134.039d*0662a_03 bhāvena dṛḍhabhaktyā ca mayā sārdhaṃ cariṣyasi 03,135.001 lomaśa uvāca 03,135.001a eṣā madhuvilā rājan samaṅgā saṃprakāśate 03,135.001c etat kardamilaṃ nāma bharatasyābhiṣecanam 03,135.002a alakṣmyā kila saṃyukto vṛtraṃ hatvā śacīpatiḥ 03,135.002c āplutaḥ sarvapāpebhyaḥ samaṅgāyāṃ vyamucyata 03,135.003a etad vinaśanaṃ kukṣau mainākasya nararṣabha 03,135.003c aditir yatra putrārthaṃ tadannam apacat purā 03,135.004a enaṃ parvatarājānam āruhya puruṣarṣabha 03,135.004c ayaśasyām asaṃśabdyām alakṣmīṃ vyapanotsyatha 03,135.005a ete kanakhalā rājan ṛṣīṇāṃ dayitā nagāḥ 03,135.005c eṣā prakāśate gaṅgā yudhiṣṭhira mahānadī 03,135.006a sanatkumāro bhagavān atra siddhim agāt parām 03,135.006c ājamīḍhāvagāhyaināṃ sarvapāpaiḥ pramokṣyase 03,135.007a apāṃ hradaṃ ca puṇyākhyaṃ bhṛgutuṅgaṃ ca parvatam 03,135.007c tūṣṇīṃ gaṅgāṃ ca kaunteya sāmātyaḥ samupaspṛśa 03,135.008a āśramaḥ sthūlaśiraso ramaṇīyaḥ prakāśate 03,135.008c atra mānaṃ ca kaunteya krodhaṃ caiva vivarjaya 03,135.009a eṣa raibhyāśramaḥ śrīmān pāṇḍaveya prakāśate 03,135.009b*0663_01 nānāpuṣpasamākīrṇaḥ phalapuṣpopaśobhitaḥ 03,135.009b*0663_02 nānāvihagasaṃghuṣṭas tāpasālaya uttamaḥ 03,135.009b*0663_03 raibhyasyaiṣa mahārāja āśramaḥ puṇyakarmaṇaḥ 03,135.009c bhāradvājo yatra kavir yavakrīto vyanaśyata 03,135.010 yudhiṣṭhira uvāca 03,135.010a kathaṃyukto 'bhavad ṛṣir bharadvājaḥ pratāpavān 03,135.010c kimarthaṃ ca yavakrīta ṛṣiputro vyanaśyata 03,135.011a etat sarvaṃ yathāvṛttaṃ śrotum icchāmi lomaśa 03,135.011c karmabhir devakalpānāṃ kīrtyamānair bhṛśaṃ rame 03,135.012 lomaśa uvāca 03,135.012a bharadvājaś ca raibhyaś ca sakhāyau saṃbabhūvatuḥ 03,135.012c tāv ūṣatur ihātyantaṃ prīyamāṇau vanāntare 03,135.013a raibhyasya tu sutāv āstām arvāvasuparāvasū 03,135.013c āsīd yavakrīḥ putras tu bharadvājasya bhārata 03,135.014a raibhyo vidvān sahāpatyas tapasvī cetaro 'bhavat 03,135.014c tayoś cāpy atulā prītir bālyāt prabhṛti bhārata 03,135.015a yavakrīḥ pitaraṃ dṛṣṭvā tapasvinam asatkṛtam 03,135.015c dṛṣṭvā ca satkṛtaṃ viprai raibhyaṃ putraiḥ sahānagha 03,135.016a paryatapyata tejasvī manyunābhipariplutaḥ 03,135.016c tapas tepe tato ghoraṃ vedajñānāya pāṇḍava 03,135.017a susamiddhe mahaty agnau śarīram upatāpayan 03,135.017c janayām āsa saṃtāpam indrasya sumahātapāḥ 03,135.018a tata indro yavakrītam upagamya yudhiṣṭhira 03,135.018c abravīt kasya hetos tvam āsthitas tapa uttamam 03,135.019 yavakrīr uvāca 03,135.019a dvijānām anadhītā vai vedāḥ suragaṇārcita 03,135.019c pratibhāntv iti tapye 'ham idaṃ paramakaṃ tapaḥ 03,135.020a svādhyāyārthe samārambho mamāyaṃ pākaśāsana 03,135.020c tapasā jñātum icchāmi sarvajñānāni kauśika 03,135.021a kālena mahatā vedāḥ śakyā gurumukhād vibho 03,135.021c prāptuṃ tasmād ayaṃ yatnaḥ paramo me samāsthitaḥ 03,135.022 indra uvāca 03,135.022a amārga eṣa viprarṣe yena tvaṃ yātum icchasi 03,135.022c kiṃ vighātena te vipra gacchādhīhi guror mukhāt 03,135.023 lomaśa uvāca 03,135.023a evam uktvā gataḥ śakro yavakrīr api bhārata 03,135.023c bhūya evākarod yatnaṃ tapasy amitavikrama 03,135.024a ghoreṇa tapasā rājaṃs tapyamāno mahātapāḥ 03,135.024c saṃtāpayām āsa bhṛśaṃ devendram iti naḥ śrutam 03,135.025a taṃ tathā tapyamānaṃ tu tapas tīvraṃ mahāmunim 03,135.025c upetya balabhid devo vārayām āsa vai punaḥ 03,135.026a aśakyo 'rthaḥ samārabdho naitad buddhikṛtaṃ tava 03,135.026c pratibhāsyanti vai vedās tava caiva pituś ca te 03,135.027 yavakrīr uvāca 03,135.027a na caitad evaṃ kriyate devarāja mamepsitam 03,135.027c mahatā niyamenāhaṃ tapsye ghorataraṃ tapaḥ 03,135.028a samiddhe 'gnāv upakṛtyāṅgam aṅgaṃ; hoṣyāmi vā maghavaṃs tan nibodha 03,135.028c yady etad evaṃ na karoṣi kāmaṃ; mamepsitaṃ devarājeha sarvam 03,135.029 lomaśa uvāca 03,135.029a niścayaṃ tam abhijñāya munes tasya mahātmanaḥ 03,135.029c prativāraṇahetvarthaṃ buddhyā saṃcintya buddhimān 03,135.030a tata indro 'karod rūpaṃ brāhmaṇasya tapasvinaḥ 03,135.030c anekaśatavarṣasya durbalasya sayakṣmaṇaḥ 03,135.031a yavakrītasya yat tīrtham ucitaṃ śaucakarmaṇi 03,135.031c bhāgīrathyāṃ tatra setuṃ vālukābhiś cakāra saḥ 03,135.032a yadāsya vadato vākyaṃ na sa cakre dvijottamaḥ 03,135.032c vālukābhis tataḥ śakro gaṅgāṃ samabhipūrayan 03,135.033a vālukāmuṣṭim aniśaṃ bhāgīrathyāṃ vyasarjayat 03,135.033c setum abhyārabhac chakro yavakrītaṃ nidarśayan 03,135.034a taṃ dadarśa yavakrīs tu yatnavantaṃ nibandhane 03,135.034c prahasaṃś cābravīd vākyam idaṃ sa munipuṃgavaḥ 03,135.035a kim idaṃ vartate brahman kiṃ ca te ha cikīrṣitam 03,135.035c atīva hi mahān yatnaḥ kriyate 'yaṃ nirarthakaḥ 03,135.036 indra uvāca 03,135.036a bandhiṣye setunā gaṅgāṃ sukhaḥ panthā bhaviṣyati 03,135.036c kliśyate hi janas tāta taramāṇaḥ punaḥ punaḥ 03,135.037 yavakrīr uvāca 03,135.037a nāyaṃ śakyas tvayā baddhuṃ mahān oghaḥ kathaṃ cana 03,135.037c aśakyād vinivartasva śakyam arthaṃ samārabha 03,135.038 indra uvāca 03,135.038a yathaiva bhavatā cedaṃ tapo vedārtham udyatam 03,135.038c aśakyaṃ tadvad asmābhir ayaṃ bhāraḥ samudyataḥ 03,135.039 yavakrīr uvāca 03,135.039a yathā tava nirartho 'yam ārambhas tridaśeśvara 03,135.039c tathā yadi mamāpīdaṃ manyase pākaśāsana 03,135.040a kriyatāṃ yad bhavec chakyaṃ mayā suragaṇeśvara 03,135.040c varāṃś ca me prayacchānyān yair anyān bhavitāsmy ati 03,135.041 lomaśa uvāca 03,135.041a tasmai prādād varān indra uktavān yān mahātapāḥ 03,135.041c pratibhāsyanti te vedāḥ pitrā saha yathepsitāḥ 03,135.042a yac cānyat kāṅkṣase kāmaṃ yavakrīr gamyatām iti 03,135.042c sa labdhakāmaḥ pitaram upetyātha tato 'bravīt 03,136.001 yavakrīr uvāca 03,136.001a pratibhāsyanti vai vedā mama tātasya cobhayoḥ 03,136.001c ati cānyān bhaviṣyāvo varā labdhās tathā mayā 03,136.002 bharadvāja uvāca 03,136.002a darpas te bhavitā tāta varāṃl labdhvā yathepsitān 03,136.002c sa darpapūrṇaḥ kṛpaṇaḥ kṣipram eva vinaśyasi 03,136.003a atrāpy udāharantīmā gāthā devair udāhṛtāḥ 03,136.003c ṛṣir āsīt purā putra bāladhir nāma vīryavān 03,136.004a sa putraśokād udvignas tapas tepe suduścaram 03,136.004c bhaven mama suto 'martya iti taṃ labdhavāṃś ca saḥ 03,136.005a tasya prasādo devaiś ca kṛto na tv amaraiḥ samaḥ 03,136.005c nāmartyo vidyate martyo nimittāyur bhaviṣyati 03,136.006 bāladhir uvāca 03,136.006a yatheme parvatāḥ śaśvat tiṣṭhanti surasattamāḥ 03,136.006c akṣayās tan nimittaṃ me sutasyāyur bhaved iti 03,136.007 bharadvāja uvāca 03,136.007a tasya putras tadā jajñe medhāvī krodhanaḥ sadā 03,136.007c sa tac chrutvākarod darpam ṛṣīṃś caivāvamanyata 03,136.008a vikurvāṇo munīnāṃ tu caramāṇo mahīm imām 03,136.008c āsasāda mahāvīryaṃ dhanuṣākṣaṃ manīṣiṇam 03,136.009a tasyāpacakre medhāvī taṃ śaśāpa sa vīryavān 03,136.009c bhava bhasmeti coktaḥ sa na bhasma samapadyata 03,136.010a dhanuṣākṣas tu taṃ dṛṣṭvā medhāvinam anāmayam 03,136.010b*0664_01 munis tat kāraṇaṃ jñātvā svayaṃ mahiṣarūpadhṛk 03,136.010b*0664_02 śṛṅgeṇādrīn acalayat tato 'yaṃ bhasmasād abhūt 03,136.010c nimittam asya mahiṣair bhedayām āsa vīryavān 03,136.011a sa nimitte vinaṣṭe tu mamāra sahasā śiśuḥ 03,136.011c taṃ mṛtaṃ putram ādāya vilalāpa tataḥ pitā 03,136.012a lālapyamānaṃ taṃ dṛṣṭvā munayaḥ punar ārtavat 03,136.012c ūcur vedoktayā pūrvaṃ gāthayā tan nibodha me 03,136.013a na diṣṭam artham atyetum īśo martyaḥ kathaṃ cana 03,136.013c mahiṣair bhedayām āsa dhanuṣākṣo mahīdharān 03,136.014a evaṃ labdhvā varān bālā darpapūrṇās tarasvinaḥ 03,136.014c kṣipram eva vinaśyanti yathā na syāt tathā bhavān 03,136.015a eṣa raibhyo mahāvīryaḥ putrau cāsya tathāvidhau 03,136.015c taṃ yathā putra nābhyeṣi tathā kuryās tv atandritaḥ 03,136.016a sa hi kruddhaḥ samarthas tvāṃ putra pīḍayituṃ ruṣā 03,136.016c vaidyaś cāpi tapasvī ca kopanaś ca mahān ṛṣiḥ 03,136.017 yavakrīr uvāca 03,136.017a evaṃ kariṣye mā tāpaṃ tāta kārṣīḥ kathaṃ cana 03,136.017c yathā hi me bhavān mānyas tathā raibhyaḥ pitā mama 03,136.018 lomaśa uvāca 03,136.018a uktvā sa pitaraṃ ślakṣṇaṃ yavakrīr akutobhayaḥ 03,136.018c viprakurvann ṛṣīn anyān atuṣyat parayā mudā 03,137.001 lomaśa uvāca 03,137.001a caṅkramyamāṇaḥ sa tadā yavakrīr akutobhayaḥ 03,137.001c jagāma mādhave māsi raibhyāśramapadaṃ prati 03,137.002a sa dadarśāśrame puṇye puṣpitadrumabhūṣite 03,137.002c vicarantīṃ snuṣāṃ tasya kiṃnarīm iva bhārata 03,137.003a yavakrīs tām uvācedam upatiṣṭhasva mām iti 03,137.003c nirlajjo lajjayā yuktāṃ kāmena hṛtacetanaḥ 03,137.004a sā tasya śīlam ājñāya tasmāc chāpāc ca bibhyatī 03,137.004c tejasvitāṃ ca raibhyasya tathety uktvā jagāma sā 03,137.004d*0665_01 athāśramapadaṃ prāpya yavakrītena yācitā 03,137.004d*0665_02 pativratā yavakrīta 03,137.005a tata ekāntam unnīya majjayām āsa bhārata 03,137.005c ājagāma tadā raibhyaḥ svam āśramam ariṃdama 03,137.006a rudantīṃ ca snuṣāṃ dṛṣṭvā bhāryām ārtāṃ parāvasoḥ 03,137.006c sāntvayañ ślakṣṇayā vācā paryapṛcchad yudhiṣṭhira 03,137.007a sā tasmai sarvam ācaṣṭa yavakrībhāṣitaṃ śubhā 03,137.007c pratyuktaṃ ca yavakrītaṃ prekṣāpūrvaṃ tadātmanā 03,137.008a śṛṇvānasyaiva raibhyasya yavakrītaviceṣṭitam 03,137.008c dahann iva tadā cetaḥ krodhaḥ samabhavan mahān 03,137.009a sa tadā manyunāviṣṭas tapasvī bhṛśakopanaḥ 03,137.009c avalupya jaṭām ekāṃ juhāvāgnau susaṃskṛte 03,137.010a tataḥ samabhavan nārī tasyā rūpeṇa saṃmitā 03,137.010c avalupyāparāṃ cātha juhāvāgnau jaṭāṃ punaḥ 03,137.011a tataḥ samabhavad rakṣo ghorākṣaṃ bhīmadarśanam 03,137.011c abrūtāṃ tau tadā raibhyaṃ kiṃ kāryaṃ karavāmahe 03,137.012a tāv abravīd ṛṣiḥ kruddho yavakrīr vadhyatām iti 03,137.012c jagmatus tau tathety uktvā yavakrītajighāṃsayā 03,137.012d*0666_01 tataḥ snuṣākṛtīkṛtya yavakrītam upāgamat 03,137.012d*0666_02 yavakrīto 'pi raibhyasya snuṣāṃ matvā jagāma tām 03,137.013a tatas taṃ samupāsthāya kṛtyā sṛṣṭā mahātmanā 03,137.013c kamaṇḍaluṃ jahārāsya mohayitvā tu bhārata 03,137.014a ucchiṣṭaṃ tu yavakrītam apakṛṣṭakamaṇḍalum 03,137.014c tata udyataśūlaḥ sa rākṣasaḥ samupādravat 03,137.015a tam āpatantaṃ saṃprekṣya śūlahastaṃ jighāṃsayā 03,137.015c yavakrīḥ sahasotthāya prādravad yena vai saraḥ 03,137.016a jalahīnaṃ saro dṛṣṭvā yavakrīs tvaritaḥ punaḥ 03,137.016c jagāma saritaḥ sarvās tāś cāpy āsan viśoṣitāḥ 03,137.017a sa kālyamāno ghoreṇa śūlahastena rakṣasā 03,137.017c agnihotraṃ pitur bhītaḥ sahasā samupādravat 03,137.018a sa vai praviśamānas tu śūdreṇāndhena rakṣiṇā 03,137.018c nigṛhīto balād dvāri so 'vātiṣṭhata pārthiva 03,137.019a nigṛhītaṃ tu śūdreṇa yavakrītaṃ sa rākṣasaḥ 03,137.019c tāḍayām āsa śūlena sa bhinnahṛdayo 'patat 03,137.020a yavakrītaṃ sa hatvā tu rākṣaso raibhyam āgamat 03,137.020c anujñātas tu raibhyeṇa tayā nāryā sahācarat 03,138.001 lomaśa uvāca 03,138.001a bharadvājas tu kaunteya kṛtvā svādhyāyam āhnikam 03,138.001c samitkalāpam ādāya praviveśa svam āśramam 03,138.002a taṃ sma dṛṣṭvā purā sarve pratyuttiṣṭhanti pāvakāḥ 03,138.002c na tv enam upatiṣṭhanti hataputraṃ tadāgnayaḥ 03,138.002d*0667_01 putramṛtyujam āśaucaṃ bharadvājo na jajñivān 03,138.003a vaikṛtaṃ tv agnihotre sa lakṣayitvā mahātapāḥ 03,138.003c tam andhaṃ śūdram āsīnaṃ gṛhapālam athābravīt 03,138.004a kiṃ nu me nāgnayaḥ śūdra pratinandanti darśanam 03,138.004c tvaṃ cāpi na yathāpūrvaṃ kaccit kṣemam ihāśrame 03,138.005a kaccin na raibhyaṃ putro me gatavān alpacetanaḥ 03,138.005c etad ācakṣva me śīghraṃ na hi me śudhyate manaḥ 03,138.006 śūdra uvāca 03,138.006a raibhyaṃ gato nūnam asau sutas te mandacetanaḥ 03,138.006c tathā hi nihataḥ śete rākṣasena balīyasā 03,138.007a prakālyamānas tenāyaṃ śūlahastena rakṣasā 03,138.007c agnyāgāraṃ prati dvāri mayā dorbhyāṃ nivāritaḥ 03,138.008a tataḥ sa nihato hy atra jalakāmo 'śucir dhruvam 03,138.008c saṃbhāvito hi tūrṇena śūlahastena rakṣasā 03,138.009 lomaśa uvāca 03,138.009a bharadvājas tu śūdrasya tac chrutvā vipriyaṃ vacaḥ 03,138.009c gatāsuṃ putram ādāya vilalāpa suduḥkhitaḥ 03,138.010a brāhmaṇānāṃ kilārthāya nanu tvaṃ taptavāṃs tapaḥ 03,138.010c dvijānām anadhītā vai vedāḥ saṃpratibhāntv iti 03,138.011a tathā kalyāṇaśīlas tvaṃ brāhmaṇeṣu mahātmasu 03,138.011c anāgāḥ sarvabhūteṣu karkaśatvam upeyivān 03,138.012a pratiṣiddho mayā tāta raibhyāvasathadarśanāt 03,138.012c gatavān eva taṃ kṣudraṃ kālāntakayamopamam 03,138.013a yaḥ sa jānan mahātejā vṛddhasyaikaṃ mamātmajam 03,138.013c gatavān eva kopasya vaśaṃ paramadurmatiḥ 03,138.014a putraśokam anuprāpya eṣa raibhyasya karmaṇā 03,138.014c tyakṣyāmi tvām ṛte putra prāṇān iṣṭatamān bhuvi 03,138.015a yathāhaṃ putraśokena dehaṃ tyakṣyāmi kilbiṣī 03,138.015c tathā jyeṣṭhaḥ suto raibhyaṃ hiṃsyāc chīghram anāgasam 03,138.016a sukhino vai narā yeṣāṃ jātyā putro na vidyate 03,138.016c te putraśokam aprāpya vicaranti yathāsukham 03,138.017a ye tu putrakṛtāc chokād bhṛśaṃ vyākulacetasaḥ 03,138.017c śapantīṣṭān sakhīn ārtās tebhyaḥ pāpataro nu kaḥ 03,138.018a parāsuś ca suto dṛṣṭaḥ śaptaś ceṣṭaḥ sakhā mayā 03,138.018c īdṛśīm āpadaṃ ko nu dvitīyo 'nubhaviṣyati 03,138.019a vilapyaivaṃ bahuvidhaṃ bharadvājo 'dahat sutam 03,138.019c susamiddhaṃ tataḥ paścāt praviveśa hutāśanam 03,139.001 lomaśa uvāca 03,139.001a etasminn eva kāle tu bṛhaddyumno mahīpatiḥ 03,139.001c satram āste mahābhāgo raibhyayājyaḥ pratāpavān 03,139.002a tena raibhyasya vai putrāv arvāvasuparāvasū 03,139.002c vṛtau sahāyau satrārthe bṛhaddyumnena dhīmatā 03,139.003a tatra tau samanujñātau pitrā kaunteya jagmatuḥ 03,139.003c āśrame tv abhavad raibhyo bhāryā caiva parāvasoḥ 03,139.004a athāvalokako 'gacchad gṛhān ekaḥ parāvasuḥ 03,139.004c kṛṣṇājinena saṃvītaṃ dadarśa pitaraṃ vane 03,139.005a jaghanyarātre nidrāndhaḥ sāvaśeṣe tamasy api 03,139.005c carantaṃ gahane 'raṇye mene sa pitaraṃ mṛgam 03,139.006a mṛgaṃ tu manyamānena pitā vai tena hiṃsitaḥ 03,139.006c akāmayānena tadā śarīratrāṇam icchatā 03,139.006d*0668_01 tataḥ samīpam āsādya pitaraṃ dṛṣṭavān hatam 03,139.006d*0668_02 ajñānāt pitaraṃ hatvā mṛgabuddhyā parāvasuḥ 03,139.006d*0668_03 vilapya bahudhā rājan raibhyasya ca mahātmanaḥ 03,139.007a sa tasya pretakāryāṇi kṛtvā sarvāṇi bhārata 03,139.007c punar āgamya tat satram abravīd bhrātaraṃ vacaḥ 03,139.008a idaṃ karma na śaktas tvaṃ voḍhum ekaḥ kathaṃ cana 03,139.008c mayā tu hiṃsitas tāto manyamānena taṃ mṛgam 03,139.009a so 'smadarthe vrataṃ sādhu cara tvaṃ brahmahiṃsanam 03,139.009c samartho hy aham ekākī karma kartum idaṃ mune 03,139.010 arvāvasur uvāca 03,139.010a karotu vai bhavān satraṃ bṛhaddyumnasya dhīmataḥ 03,139.010c brahmahatyāṃ cariṣye 'haṃ tvadarthaṃ niyatendriyaḥ 03,139.010d*0669_01 so 'gacchad vanam ekāgro brahmahatyāvrataṃ caran 03,139.010d*0670_01 tac chrutvārvāvasuḥ paścāt prāyaścittaṃ vidhāya ca 03,139.011 lomaśa uvāca 03,139.011a sa tasyā brahmahatyāyāḥ pāraṃ gatvā yudhiṣṭhira 03,139.011c arvāvasus tadā satram ājagāma punar muniḥ 03,139.012a tataḥ parāvasur dṛṣṭvā bhrātaraṃ samupasthitam 03,139.012c bṛhaddyumnam uvācedaṃ vacanaṃ pariṣadgatam 03,139.013a eṣa te brahmahā yajñaṃ mā draṣṭuṃ praviśed iti 03,139.013c brahmahā prekṣitenāpi pīḍayet tvāṃ na saṃśayaḥ 03,139.013d*0671_00 lomaśa uvāca 03,139.013d*0671_01 tac chrutvaiva tadā rājā preṣyān āha sa viṭpate 03,139.014a preṣyair utsāryamāṇas tu rājann arvāvasus tadā 03,139.014c na mayā brahmahatyeyaṃ kṛtety āha punaḥ punaḥ 03,139.015a ucyamāno 'sakṛt preṣyair brahmahann iti bhārata 03,139.015c naiva sa pratijānāti brahmahatyāṃ svayaṃ kṛtām 03,139.015e mama bhrātrā kṛtam idaṃ mayā tu parirakṣitam 03,139.015f*0672_01 sa tathā pravadan krodhāt taiś ca preṣyaiḥ prabhāṣitaḥ 03,139.015f*0672_02 tūṣṇīṃ jagāma brahmarṣir vanam eva mahātapāḥ 03,139.015f*0672_03 ugraṃ tapaḥ samāsthāya divākaram athāśritaḥ 03,139.015f*0672_04 rahasyavedaṃ kṛtavān sūryasya dvijasattamaḥ 03,139.015f*0672_05 mūrtimāṃs taṃ dadarśātha svayam agrabhug avyayaḥ 03,139.016a prītās tasyābhavan devāḥ karmaṇārvāvasor nṛpa 03,139.016c taṃ te pravarayām āsur nirāsuś ca parāvasum 03,139.017a tato devā varaṃ tasmai dadur agnipurogamāḥ 03,139.017c sa cāpi varayām āsa pitur utthānam ātmanaḥ 03,139.018a anāgastvaṃ tathā bhrātuḥ pituś cāsmaraṇaṃ vadhe 03,139.018c bharadvājasya cotthānaṃ yavakrītasya cobhayoḥ 03,139.018d*0673_01 pratiṣṭhāṃ cāpi vedasya saurasya dvijasattamaḥ 03,139.018d*0673_02 evam astv iti taṃ devāḥ procuś cāpi varān daduḥ 03,139.019a tataḥ prādurbabhūvus te sarva eva yudhiṣṭhira 03,139.019c athābravīd yavakrīto devān agnipurogamān 03,139.020a samadhītaṃ mayā brahma vratāni caritāni ca 03,139.020c kathaṃ nu raibhyaḥ śakto mām adhīyānaṃ tapasvinam 03,139.020e tathāyuktena vidhinā nihantum amarottamāḥ 03,139.021 devā ūcuḥ 03,139.021a maivaṃ kṛthā yavakrīta yathā vadasi vai mune 03,139.021c ṛte gurum adhītā hi sukhaṃ vedās tvayā purā 03,139.022a anena tu gurūn duḥkhāt toṣayitvā svakarmaṇā 03,139.022c kālena mahatā kleśād brahmādhigatam uttamam 03,139.023 lomaśa uvāca 03,139.023a yavakrītam athoktvaivaṃ devāḥ sāgnipurogamāḥ 03,139.023c saṃjīvayitvā tān sarvān punar jagmus triviṣṭapam 03,139.023d*0674_01 tato vai sa yavakrīto brahmacaryaṃ cacāra ha 03,139.023d*0674_02 aṣṭau daśa ca varṣāṇi triṃśataṃ ca yudhiṣṭhira 03,139.024a āśramas tasya puṇyo 'yaṃ sadāpuṣpaphaladrumaḥ 03,139.024c atroṣya rājaśārdūla sarvapāpaiḥ pramokṣyase 03,140.001 lomaśa uvāca 03,140.001a uśīrabījaṃ mainākaṃ giriṃ śvetaṃ ca bhārata 03,140.001c samatīto 'si kaunteya kālaśailaṃ ca pārthiva 03,140.002a eṣā gaṅgā saptavidhā rājate bharatarṣabha 03,140.002c sthānaṃ virajasaṃ ramyaṃ yatrāgnir nityam idhyate 03,140.003a etad vai mānuṣeṇādya na śakyaṃ draṣṭum apy uta 03,140.003c samādhiṃ kurutāvyagrās tīrthāny etāni drakṣyatha 03,140.003d*0675_01 etad dṛśyati devānām ākrīḍaṃ caraṇāṅkitam 03,140.003d*0675_02 atikrānto 'si kaunteya kālaśailaṃ ca parvatam 03,140.004a śvetaṃ giriṃ pravekṣyāmo mandaraṃ caiva parvatam 03,140.004c yatra māṇicaro yakṣaḥ kuberaś cāpi yakṣarāṭ 03,140.005a aṣṭāśītisahasrāṇi gandharvāḥ śīghracāriṇaḥ 03,140.005c tathā kiṃpuruṣā rājan yakṣāś caiva caturguṇāḥ 03,140.006a anekarūpasaṃsthānā nānāpraharaṇāś ca te 03,140.006c yakṣendraṃ manujaśreṣṭha māṇibhadram upāsate 03,140.007a teṣām ṛddhir atīvāgryā gatau vāyusamāś ca te 03,140.007c sthānāt pracyāvayeyur ye devarājam api dhruvam 03,140.008a tais tāta balibhir guptā yātudhānaiś ca rakṣitāḥ 03,140.008c durgamāḥ parvatāḥ pārtha samādhiṃ paramaṃ kuru 03,140.009a kuberasacivāś cānye raudrā maitrāś ca rākṣasāḥ 03,140.009c taiḥ sameṣyāma kaunteya yatto vikramaṇe bhava 03,140.010a kailāsaḥ parvato rājan ṣaḍyojanaśatāny uta 03,140.010c yatra devāḥ samāyānti viśālā yatra bhārata 03,140.011a asaṃkhyeyās tu kaunteya yakṣarākṣasakiṃnarāḥ 03,140.011c nāgāḥ suparṇā gandharvāḥ kuberasadanaṃ prati 03,140.012a tān vigāhasva pārthādya tapasā ca damena ca 03,140.012c rakṣyamāṇo mayā rājan bhīmasenabalena ca 03,140.013a svasti te varuṇo rājā yamaś ca samitiṃjayaḥ 03,140.013c gaṅgā ca yamunā caiva parvataś ca dadhātu te 03,140.013d*0676_01 marutaś ca sahāśvibhyāṃ saritaś ca sarāṃsi ca 03,140.013d*0676_02 svasti devāsurebhyaś ca vasubhyaś ca mahādyute 03,140.014a indrasya jāmbūnadaparvatāgre; śṛṇomi ghoṣaṃ tava devi gaṅge 03,140.014c gopāyayemaṃ subhage giribhyaḥ; sarvājamīḍhāpacitaṃ narendram 03,140.014e bhavasva śarma pravivikṣato 'sya; śailān imāñ śailasute nṛpasya 03,140.014f*0677_01 uktvā tathā sāgaragāṃ sa vipro 03,140.014f*0677_02 yatto bhavasveti śaśāsa pārtham 03,140.014f*0678_01 śivapradā sarvasaritpradhāne 03,140.014f*0678_02 sabhrātṛkasyeha yudhiṣṭhirasya 03,140.015 yudhiṣṭhira uvāca 03,140.015a apūrvo 'yaṃ saṃbhramo lomaśasya; kṛṣṇāṃ sarve rakṣata mā pramādam 03,140.015c deśo hy ayaṃ durgatamo mato 'sya; tasmāt paraṃ śaucam ihācaradhvam 03,140.016 vaiśaṃpāyana uvāca 03,140.016a tato 'bravīd bhīmam udāravīryaṃ; kṛṣṇāṃ yattaḥ pālaya bhīmasena 03,140.016c śūnye 'rjune 'saṃnihite ca tāta; tvam eva kṛṣṇāṃ bhajase 'sukheṣu 03,140.017a tato mahātmā yamajau sametya; mūrdhany upāghrāya vimṛjya gātre 03,140.017c uvāca tau bāṣpakalaṃ sa rājā; mā bhaiṣṭam āgacchatam apramattau 03,141.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,141.001a antarhitāni bhūtāni rakṣāṃsi balavanti ca 03,141.001c agninā tapasā caiva śakyaṃ gantuṃ vṛkodara 03,141.002a saṃnivartaya kaunteya kṣutpipāse balānvayāt 03,141.002c tato balaṃ ca dākṣyaṃ ca saṃśrayasva kurūdvaha 03,141.003a ṛṣes tvayā śrutaṃ vākyaṃ kailāsaṃ parvataṃ prati 03,141.003c buddhyā prapaśya kaunteya kathaṃ kṛṣṇā gamiṣyati 03,141.004a atha vā sahadevena dhaumyena ca sahābhibho 03,141.004c sūdaiḥ paurogavaiś caiva sarvaiś ca paricārakaiḥ 03,141.005a rathair aśvaiś ca ye cānye viprāḥ kleśāsahāḥ pathi 03,141.005c sarvais tvaṃ sahito bhīma nivartasvāyatekṣaṇa 03,141.006a trayo vayaṃ gamiṣyāmo laghvāhārā yatavratāḥ 03,141.006c ahaṃ ca nakulaś caiva lomaśaś ca mahātapāḥ 03,141.007a mamāgamanam ākāṅkṣan gaṅgādvāre samāhitaḥ 03,141.007c vaseha draupadīṃ rakṣan yāvadāgamanaṃ mama 03,141.008 bhīma uvāca 03,141.008a rājaputrī śrameṇārtā duḥkhārtā caiva bhārata 03,141.008c vrajaty eva hi kalyāṇī śvetavāhadidṛkṣayā 03,141.008d*0679_01 apaśyantīha taṃ vīram evam eṣā suduḥkhitā 03,141.008d*0679_02 kiṃ punar nakulaṃ tvāṃ ca taṃ ca vīraṃ dhanaṃjayam 03,141.009a tava cāpy aratis tīvrā vardhate tam apaśyataḥ 03,141.009b*0680_01 guḍākeśaṃ mahātmānaṃ saṃgrāmeṣv apalāyinam 03,141.009c kiṃ punaḥ sahadevaṃ ca māṃ ca kṛṣṇāṃ ca bhārata 03,141.010a rathāḥ kāmaṃ nivartantāṃ sarve ca paricārakāḥ 03,141.010c sūdāḥ paurogavāś caiva manyate yatra no bhavān 03,141.011a na hy ahaṃ hātum icchāmi bhavantam iha karhi cit 03,141.011c śaile 'smin rākṣasākīrṇe durgeṣu viṣameṣu ca 03,141.012a iyaṃ cāpi mahābhāgā rājaputrī yatavratā 03,141.012c tvām ṛte puruṣavyāghra notsahed vinivartitum 03,141.013a tathaiva sahadevo 'yaṃ satataṃ tvām anuvrataḥ 03,141.013c na jātu vinivarteta matajño hy aham asya vai 03,141.014a api cātra mahārāja savyasācididṛkṣayā 03,141.014c sarve lālasabhūtāḥ sma tasmād yāsyāmahe saha 03,141.015a yady aśakyo rathair gantuṃ śailo 'yaṃ bahukandaraḥ 03,141.015c padbhir eva gamiṣyāmo mā rājan vimanā bhava 03,141.016a ahaṃ vahiṣye pāñcālīṃ yatra yatra na śakṣyati 03,141.016c iti me vartate buddhir mā rājan vimanā bhava 03,141.017a sukumārau tathā vīrau mādrīnandikarāv ubhau 03,141.017c durge saṃtārayiṣyāmi yady aśaktau bhaviṣyataḥ 03,141.018 yudhiṣṭhira uvāca 03,141.018a evaṃ te bhāṣamāṇasya balaṃ bhīmābhivardhatām 03,141.018c yas tvam utsahase voḍhuṃ draupadīṃ vipule 'dhvani 03,141.019a yamajau cāpi bhadraṃ te naitad anyatra vidyate 03,141.019c balaṃ ca te yaśaś caiva dharmaḥ kīrtiś ca vardhatām 03,141.020a yas tvam utsahase netuṃ bhrātarau saha kṛṣṇayā 03,141.020c mā te glānir mahābāho mā ca te 'stu parābhavaḥ 03,141.021 vaiśaṃpāyana uvāca 03,141.021a tataḥ kṛṣṇābravīd vākyaṃ prahasantī manoramā 03,141.021c gamiṣyāmi na saṃtāpaḥ kāryo māṃ prati bhārata 03,141.022 lomaśa uvāca 03,141.022a tapasā śakyate gantuṃ parvato gandhamādanaḥ 03,141.022c tapasā caiva kaunteya sarve yokṣyāmahe vayam 03,141.023a nakulaḥ sahadevaś ca bhīmasenaś ca pārthiva 03,141.023c ahaṃ ca tvaṃ ca kaunteya drakṣyāmaḥ śvetavāhanam 03,141.024 vaiśaṃpāyana uvāca 03,141.024a evaṃ saṃbhāṣamāṇās te subāhor viṣayaṃ mahat 03,141.024c dadṛśur muditā rājan prabhūtagajavājimat 03,141.025a kirātataṅgaṇākīrṇaṃ kuṇindaśatasaṃkulam 03,141.025c himavaty amarair juṣṭaṃ bahvāścaryasamākulam 03,141.026a subāhuś cāpi tān dṛṣṭvā pūjayā pratyagṛhṇata 03,141.026c viṣayānte kuṇindānām īśvaraḥ prītipūrvakam 03,141.027a tatra te pūjitās tena sarva eva sukhoṣitāḥ 03,141.027c pratasthur vimale sūrye himavantaṃ giriṃ prati 03,141.028a indrasenamukhāṃś caiva bhṛtyān paurogavāṃs tathā 03,141.028c sūdāṃś ca paribarhaṃ ca draupadyāḥ sarvaśo nṛpa 03,141.029a rājñaḥ kuṇindādhipateḥ paridāya mahārathāḥ 03,141.029c padbhir eva mahāvīryā yayuḥ kauravanandanāḥ 03,141.030a te śanaiḥ prādravan sarve kṛṣṇayā saha pāṇḍavāḥ 03,141.030c tasmād deśāt susaṃhṛṣṭā draṣṭukāmā dhanaṃjayam 03,142.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,142.001a bhīmasena yamau cobhau pāñcāli ca nibodhata 03,142.001c nāsti bhūtasya nāśo vai paśyatāsmān vanecarān 03,142.002a durbalāḥ kleśitāḥ smeti yad bravīthetaretaram 03,142.002c aśakye 'pi vrajāmeti dhanaṃjayadidṛkṣayā 03,142.003a tan me dahati gātrāṇi tūlarāśim ivānalaḥ 03,142.003c yac ca vīraṃ na paśyāmi dhanaṃjayam upāntike 03,142.004a tasya darśanatṛṣṇaṃ māṃ sānujaṃ vanam āsthitam 03,142.004c yājñasenyāḥ parāmarśaḥ sa ca vīra dahaty uta 03,142.005a nakulāt pūrvajaṃ pārthaṃ na paśyāmy amitaujasam 03,142.005c ajeyam ugradhanvānaṃ tena tapye vṛkodara 03,142.006a tīrthāni caiva ramyāṇi vanāni ca sarāṃsi ca 03,142.006c carāmi saha yuṣmābhis tasya darśanakāṅkṣayā 03,142.007a pañca varṣāṇy ahaṃ vīraṃ satyasaṃdhaṃ dhanaṃjayam 03,142.007c yan na paśyāmi bībhatsuṃ tena tapye vṛkodara 03,142.008a taṃ vai śyāmaṃ guḍākeśaṃ siṃhavikrāntagāminam 03,142.008c na paśyāmi mahābāhuṃ tena tapye vṛkodara 03,142.009a kṛtāstraṃ nipuṇaṃ yuddhe pratimānaṃ dhanuṣmatām 03,142.009c na paśyāmi naraśreṣṭhaṃ tena tapye vṛkodara 03,142.010a carantam arisaṃgheṣu kālaṃ kruddham ivāntakam 03,142.010c prabhinnam iva mātaṅgaṃ siṃhaskandhaṃ dhanaṃjayam 03,142.011a yaḥ sa śakrād anavaro vīryeṇa draviṇena ca 03,142.011c yamayoḥ pūrvajaḥ pārthaḥ śvetāśvo 'mitavikramaḥ 03,142.011d*0681_01 nārāyaṇasamo yuddhe satyasaṃdho dṛḍhavrataḥ 03,142.011d*0681_02 taṃ mamāpaśyato bhīma na śāntir hṛdayasya vai 03,142.012a duḥkhena mahatāviṣṭaḥ svakṛtenānivartinā 03,142.012c ajeyam ugradhanvānaṃ taṃ na paśyāmi phalgunam 03,142.013a satataṃ yaḥ kṣamāśīlaḥ kṣipyamāṇo 'py aṇīyasā 03,142.013c ṛjumārgaprapannasya śarmadātābhayasya ca 03,142.014a sa tu jihmapravṛttasya māyayābhijighāṃsataḥ 03,142.014c api vajradharasyāpi bhavet kālaviṣopamaḥ 03,142.015a śatror api prapannasya so 'nṛśaṃsaḥ pratāpavān 03,142.015c dātābhayasya bībhatsur amitātmā mahābalaḥ 03,142.016a sarveṣām āśrayo 'smākaṃ raṇe 'rīṇāṃ pramarditā 03,142.016c āhartā sarvaratnānāṃ sarveṣāṃ naḥ sukhāvahaḥ 03,142.017a ratnāni yasya vīryeṇa divyāny āsan purā mama 03,142.017c bahūni bahujātāni yāni prāptaḥ suyodhanaḥ 03,142.018a yasya bāhubalād vīra sabhā cāsīt purā mama 03,142.018c sarvaratnamayī khyātā triṣu lokeṣu pāṇḍava 03,142.019a vāsudevasamaṃ vīrye kārtavīryasamaṃ yudhi 03,142.019c ajeyam ajitaṃ yuddhe taṃ na paśyāmi phalgunam 03,142.020a saṃkarṣaṇaṃ mahāvīryaṃ tvāṃ ca bhīmāparājitam 03,142.020c anujātaḥ sa vīryeṇa vāsudevaṃ ca śatruhā 03,142.021a yasya bāhubale tulyaḥ prabhāve ca puraṃdaraḥ 03,142.021c jave vāyur mukhe somaḥ krodhe mṛtyuḥ sanātanaḥ 03,142.022a te vayaṃ taṃ naravyāghraṃ sarve vīra didṛkṣavaḥ 03,142.022c pravekṣyāmo mahābāho parvataṃ gandhamādanam 03,142.023a viśālā badarī yatra naranārāyaṇāśramaḥ 03,142.023c taṃ sadādhyuṣitaṃ yakṣair drakṣyāmo girim uttamam 03,142.024a kuberanalinīṃ ramyāṃ rākṣasair abhirakṣitām 03,142.024c padbhir eva gamiṣyāmas tapyamānā mahat tapaḥ 03,142.025a nātaptatapasā śakyo deśo gantuṃ vṛkodara 03,142.025c na nṛśaṃsena lubdhena nāpraśāntena bhārata 03,142.026a tatra sarve gamiṣyāmo bhīmārjunapadaiṣiṇaḥ 03,142.026c sāyudhā baddhanistriṃśāḥ saha viprair mahāvrataiḥ 03,142.027a makṣikān maśakān daṃśān vyāghrān siṃhān sarīsṛpān 03,142.027c prāpnoty aniyataḥ pārtha niyatas tān na paśyati 03,142.028a te vayaṃ niyatātmānaḥ parvataṃ gandhamādanam 03,142.028c pravekṣyāmo mitāhārā dhanaṃjayadidṛkṣavaḥ 03,142.028d@016_0000 lomaśa uvāca 03,142.028d@016_0001 draṣṭāraḥ parvatāḥ sarve nadyaḥ sapurakānanāḥ 03,142.028d@016_0002 tīrthāni caiva śrīmanti spṛṣṭaṃ ca salilaṃ karaiḥ 03,142.028d@016_0003 parvataṃ mandaraṃ divyam eṣa panthāḥ prayāsyati 03,142.028d@016_0004 samāhitā nirudvignāḥ sarve bhavata pāṇḍavāḥ 03,142.028d@016_0005 ayaṃ devanivāso vai gantavyo vo bhaviṣyati 03,142.028d@016_0006 ṛṣīṇāṃ caiva divyānāṃ nivāsaḥ puṇyakarmaṇām 03,142.028d@016_0007 eṣā śivajalā puṇyā yāti saumya mahānadī 03,142.028d@016_0008 badarīprabhavā rājan devarṣigaṇasevitā 03,142.028d@016_0009 eṣā vaihāyasair nityaṃ vālakhilyair mahātmabhiḥ 03,142.028d@016_0010 arcitā copayātā ca gandharvaiś ca mahātmabhiḥ 03,142.028d@016_0011 atra sāma sma gāyanti sāmagāḥ puṇyanisvanāḥ 03,142.028d@016_0012 marīciḥ pulahaś caiva bhṛguś caivāṅgirās tathā 03,142.028d@016_0013 atrāhnikaṃ suraśreṣṭho japate samarudgaṇaḥ 03,142.028d@016_0014 sādhyāś caivāśvinau caiva paridhāvanti taṃ tadā 03,142.028d@016_0015 candramāḥ saha sūryeṇa jyotīṃṣi ca grahaiḥ saha 03,142.028d@016_0016 ahorātravibhāgena nadīm enām anuvrajan 03,142.028d@016_0017 etasyāḥ salilaṃ mūrdhnā vṛṣāṅkaḥ paryadhārayat 03,142.028d@016_0018 gaṅgādvāre mahābhāga yena lokasthitir bhavet 03,142.028d@016_0019 etāṃ bhagavatīṃ devīṃ bhavantaḥ sarva eva hi 03,142.028d@016_0020 prayatenātmanā tāta pratigamyābhivādata 03,142.028d@016_0021 tasya tad vacanaṃ śrutvā lomaśasya mahātmanaḥ 03,142.028d@016_0022 ākāśagaṅgāṃ prayatāḥ pāṇḍavās te 'bhyavādayan 03,142.028d@016_0023 abhivādya ca te sarve pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ 03,142.028d@016_0024 punaḥ prayātāḥ saṃhṛṣṭāḥ sarvair ṛṣigaṇaiḥ saha 03,142.028d@016_0025 tato dūrāt prakāśantaṃ pāṇḍuraṃ merusaṃnibham 03,142.028d@016_0026 dadṛśus te naraśreṣṭhā vikīrṇaṃ sarvatodiśam 03,142.028d@016_0027 tān praṣṭukāmān vijñāya pāṇḍavān sa tu lomaśaḥ 03,142.028d@016_0028 uvāca vākyaṃ vākyajñaḥ śṛṇudhvaṃ pāṇḍunandanāḥ 03,142.028d@016_0029 etad vikīrṇaṃ suśrīmat kailāsaśikharopamam 03,142.028d@016_0030 yat paśyasi naraśreṣṭha parvatapratimaṃ sthitam 03,142.028d@016_0031 etāny asthīni daityasya narakasya mahātmanaḥ 03,142.028d@016_0032 parvatapratimaṃ bhāti parvataprastarāśritam 03,142.028d@016_0033 purātanena devena viṣṇunā paramātmanā 03,142.028d@016_0034 daityo vinihatas tāta surarājahitaiṣiṇā 03,142.028d@016_0035 daśa varṣasahasrāṇi tapas tapyan mahāmanāḥ 03,142.028d@016_0036 aindraṃ prārthayate sthānaṃ tapaḥsvādhyāyavikramāt 03,142.028d@016_0037 tapobalena mahatā bāhuvegabalena ca 03,142.028d@016_0038 nityam eva durādharṣo dharṣayan sa diteḥ sutaḥ 03,142.028d@016_0039 sa tu tasya balaṃ jñātvā dharme ca caritavratam 03,142.028d@016_0040 bhayābhibhūtaḥ saṃvignaḥ śakra āsīt tadānagha 03,142.028d@016_0041 tena saṃcintito devo manasā viṣṇur avyayaḥ 03,142.028d@016_0042 sarvatragaḥ prabhuḥ śrīmān āgataś ca sthito babhau 03,142.028d@016_0043 ṛṣayaś cāpi taṃ sarve tuṣṭuvuś ca divaukasaḥ 03,142.028d@016_0044 taṃ dṛṣṭvā jvalamānaśrīr bhagavān havyavāhanaḥ 03,142.028d@016_0045 naṣṭatejāḥ samabhavat tasya tejobhibhartsitaḥ 03,142.028d@016_0046 taṃ dṛṣṭvā varadaṃ devaṃ viṣṇuṃ devagaṇeśvaram 03,142.028d@016_0047 prāñjaliḥ praṇato bhūtvā namaskṛtya ca vajrabhṛt 03,142.028d@016_0048 viṣṇur uvāca 03,142.028d@016_0048 prāha vākyaṃ tatas tattvaṃ yatas tasya bhayaṃ bhavet 03,142.028d@016_0049 jānāmi te bhayaṃ śakra daityendrān narakāt tataḥ 03,142.028d@016_0050 aindraṃ prārthayate sthānaṃ tapaḥsiddhena karmaṇā 03,142.028d@016_0051 so 'ham enaṃ tava prītyā tapaḥsiddham api dhruvam 03,142.028d@016_0052 viyunajmi dehād devendra muhūrtaṃ pratipālaya 03,142.028d@016_0053 tasya viṣṇur mahātejāḥ pāṇinā cetanāṃ harat 03,142.028d@016_0054 sa papāta tato bhūmau girirāja ivāhataḥ 03,142.028d@016_0055 tasyaitad asthisaṃghātaṃ māyāvinihatasya vai 03,142.028d@016_0056 idaṃ dvitīyam aparaṃ viṣṇoḥ karma prakāśate 03,142.028d@016_0057 naṣṭā vasumatī kṛtsnā pātāle caiva majjitā 03,142.028d@016_0058 yudhiṣṭhira uvāca 03,142.028d@016_0058 punar uddharitā tena vārāheṇaikaśṛṅgiṇā 03,142.028d@016_0059 bhagavan vistareṇemāṃ kathāṃ kathaya tattvataḥ 03,142.028d@016_0060 kathaṃ tena sureśena naṣṭā vasumatī tadā 03,142.028d@016_0061 yojanānāṃ śataṃ brahman punar uddharitā tadā 03,142.028d@016_0062 kena caiva prakāreṇa jagato dharaṇī dhruvā 03,142.028d@016_0063 śivā devī mahābhāgā sarvasasyaprarohiṇī 03,142.028d@016_0064 kasya caiva prabhāvād dhi yojanānāṃ śataṃ gatā 03,142.028d@016_0065 kenaitad vīryasarvasvaṃ darśitaṃ paramātmanaḥ 03,142.028d@016_0066 etat sarvaṃ yathātattvam icchāmi dvijasattama 03,142.028d@016_0067 lomaśa uvāca 03,142.028d@016_0067 śrotuṃ vistaraśaḥ sarvaṃ tvaṃ hi tasya pratiśrayaḥ 03,142.028d@016_0068 yat te 'haṃ paripṛṣṭo 'smi kathām etāṃ yudhiṣṭhira 03,142.028d@016_0069 tat sarvam akhileneha śrūyatāṃ mama bhāṣataḥ 03,142.028d@016_0070 purā kṛtayuge tāta vartamāne 'bhayaṃkare 03,142.028d@016_0071 yamatvaṃ kārayām āsa ādidevaḥ purātanaḥ 03,142.028d@016_0072 yamatvaṃ kurvatas tasya devadevasya dhīmataḥ 03,142.028d@016_0073 na tatra mriyate kaś cij jāyate vā tathācyuta 03,142.028d@016_0074 vardhante pakṣisaṃghāś ca tathā paśugaveḍakam 03,142.028d@016_0075 gavāśvaṃ ca mṛgāś caiva sarve te piśitāśanāḥ 03,142.028d@016_0076 tathā puruṣaśārdūla mānuṣāś ca paraṃtapa 03,142.028d@016_0077 sahasraśo hy ayutaśo vardhante salilaṃ yathā 03,142.028d@016_0078 etasmin saṃkule tāta vartamāne bhayaṃkare 03,142.028d@016_0079 atibhārād vasumatī yojanānāṃ śataṃ gatā 03,142.028d@016_0080 sā vai vyathitasarvāṅgī bhāreṇākrāntacetanā 03,142.028d@016_0081 nārāyaṇaṃ varaṃ devaṃ prapannā śaraṇaṃ gatā 03,142.028d@016_0081 pṛthivy uvāca 03,142.028d@016_0082 bhagavaṃs tvatprasādād dhi tiṣṭheyaṃ suciraṃ tv iha 03,142.028d@016_0083 bhāreṇāsmi samākrāntā na śaknomi sma vartitum 03,142.028d@016_0084 mamemaṃ bhagavan bhāraṃ vyapanetuṃ tvam arhasi 03,142.028d@016_0085 lomaśa uvāca 03,142.028d@016_0085 śaraṇāgatāsmi te deva prasādaṃ kuru me vibho 03,142.028d@016_0086 tasyās tad vacanaṃ śrutvā bhagavān akṣaraḥ prabhuḥ 03,142.028d@016_0087 provāca vacanaṃ hṛṣṭaḥ śravyākṣarasamīritam 03,142.028d@016_0088 na te mahi bhayaṃ kāryaṃ bhārārte vasudhāriṇi 03,142.028d@016_0089 ayam evaṃ tathā kurmi yathā laghvī bhaviṣyasi 03,142.028d@016_0090 sa tāṃ visarjayitvā tu vasudhāṃ śailakuṇḍalām 03,142.028d@016_0091 tato varāhaḥ saṃvṛtta ekaśṛṅgo mahādyutiḥ 03,142.028d@016_0092 raktābhyāṃ nayanābhyāṃ tu bhayam utpādayann iva 03,142.028d@016_0093 dhūmaṃ ca jvalayaṃl lakṣmyā tatra deśe vyavardhata 03,142.028d@016_0094 sa gṛhītvā vasumatīṃ śṛṅgeṇaikena bhāsvatā 03,142.028d@016_0095 yojanānāṃ śataṃ vīra samuddharati so 'kṣaraḥ 03,142.028d@016_0096 tasyāṃ coddhāryamāṇāyāṃ saṃkṣobhaḥ samajāyata 03,142.028d@016_0097 devāḥ saṃkṣubhitāḥ sarve ṛṣayaś ca tapodhanāḥ 03,142.028d@016_0098 hāhābhūtam abhūt sarvaṃ tridivaṃ vyoma bhūs tathā 03,142.028d@016_0099 na paryavasthitaḥ kaś cid devo vā mānuṣo 'pi vā 03,142.028d@016_0100 tato brahmāṇam āsīnaṃ jvalamānam iva śriyā 03,142.028d@016_0101 devāḥ sarṣigaṇāś caiva upatasthur anekaśaḥ 03,142.028d@016_0102 upasarpya ca deveśaṃ brahmāṇaṃ lokasākṣikam 03,142.028d@016_0103 bhūtvā prāñjalayaḥ sarve vākyam uccārayaṃs tadā 03,142.028d@016_0104 lokāḥ saṃkṣubhitāḥ sarve vyākulaṃ ca carācaram 03,142.028d@016_0105 samudrāṇāṃ ca saṃkṣobhas tridaśeśa prakāśate 03,142.028d@016_0106 saiṣā vasumatī kṛtsnā yojanānāṃ śataṃ gatā 03,142.028d@016_0107 kim etat kiṃprabhāveṇa yenedaṃ vyākulaṃ jagat 03,142.028d@016_0108 brahmovāca 03,142.028d@016_0108 ākhyātu no bhavāñ śīghraṃ visaṃjñāḥ smeha sarvaśaḥ 03,142.028d@016_0109 asurebhyo bhayaṃ nāsti yuṣmākaṃ kutra cit kva cit 03,142.028d@016_0110 śrūyatāṃ yat kṛteṣv eva saṃkṣobho jāyate 'marāḥ 03,142.028d@016_0111 yo 'sau sarvatragaḥ śrīmān akṣarātmā vyavasthitaḥ 03,142.028d@016_0112 tasya prabhāvāt saṃkṣobhas tridivasya prakāśate 03,142.028d@016_0113 yaiṣā vasumatī kṛtsnā yojanānāṃ śataṃ gatā 03,142.028d@016_0114 samuddhṛtā punas tena viṣṇunā paramātmanā 03,142.028d@016_0115 tasyām uddhāryamāṇāyāṃ saṃkṣobhaḥ samajāyata 03,142.028d@016_0116 devā ūcuḥ 03,142.028d@016_0116 evaṃ bhavanto jānantu chidyatāṃ saṃśayaś ca vaḥ 03,142.028d@016_0117 kva tadbhūtaṃ vasumatīṃ samuddharati hṛṣṭavat 03,142.028d@016_0118 brahmovāca 03,142.028d@016_0118 taṃ deśaṃ bhagavan brūhi tatra yāsyāmahe vayam 03,142.028d@016_0119 hanta gacchata bhadraṃ vo nandane paśyata sthitam 03,142.028d@016_0120 eṣo 'tra bhagavāñ śrīmān suparṇaḥ saṃprakāśate 03,142.028d@016_0121 vārāheṇaiva rūpeṇa bhagavāṃl lokabhāvanaḥ 03,142.028d@016_0122 kālānala ivābhāti pṛthivītalam uddharan 03,142.028d@016_0123 etasyorasi suvyaktaṃ śrīvatsam abhirājate 03,142.028d@016_0124 paśyadhvaṃ vibudhāḥ sarve bhūtam etad anāmayam 03,142.028d@016_0124 lomaśa uvāca 03,142.028d@016_0125 tato dṛṣṭvā mahātmānaṃ śrutvā cāmantrya cāmarāḥ 03,142.028d@016_0126 vaiśaṃpāyana uvāca 03,142.028d@016_0126 pitāmahaṃ puraskṛtya jagmur devā yathāgatam 03,142.028d@016_0127 śrutvā tu tāṃ kathāṃ sarve pāṇḍavā janamejaya 03,142.028d@016_0128 lomaśādeśitenāśu pathā jagmuḥ prahṛṣṭavat 03,143.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,143.001a te śūrās tatadhanvānas tūṇavantaḥ samārgaṇāḥ 03,143.001c baddhagodhāṅgulitrāṇāḥ khadgavanto 'mitaujasaḥ 03,143.002a parigṛhya dvijaśreṣṭhāñ śreṣṭhāḥ sarvadhanuṣmatām 03,143.002c pāñcālīsahitā rājan prayayur gandhamādanam 03,143.003a sarāṃsi saritaś caiva parvatāṃś ca vanāni ca 03,143.003c vṛkṣāṃś ca bahulacchāyān dadṛśur girimūrdhani 03,143.003e nityapuṣpaphalān deśān devarṣigaṇasevitān 03,143.004a ātmany ātmānam ādhāya vīrā mūlaphalāśanāḥ 03,143.004c cerur uccāvacākārān deśān viṣamasaṃkaṭān 03,143.004e paśyanto mṛgajātāni bahūni vividhāni ca 03,143.005a ṛṣisiddhāmarayutaṃ gandharvāpsarasāṃ priyam 03,143.005c viviśus te mahātmānaḥ kiṃnarācaritaṃ girim 03,143.006a praviśatsv atha vīreṣu parvataṃ gandhamādanam 03,143.006c caṇḍavātaṃ mahad varṣaṃ prādurāsīd viśāṃ pate 03,143.007a tato reṇuḥ samudbhūtaḥ sapatrabahulo mahān 03,143.007c pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca dyāṃ caiva tamasāvṛṇot 03,143.008a na sma prajñāyate kiṃ cid āvṛte vyomni reṇunā 03,143.008c na cāpi śekus te kartum anyonyasyābhibhāṣaṇam 03,143.009a na cāpaśyanta te 'nyonyaṃ tamasā hatacakṣuṣaḥ 03,143.009c ākṛṣyamāṇā vātena sāśmacūrṇena bhārata 03,143.010a drumāṇāṃ vātabhagnānāṃ patatāṃ bhūtale bhṛśam 03,143.010c anyeṣāṃ ca mahījānāṃ śabdaḥ samabhavan mahān 03,143.011a dyauḥ svit patati kiṃ bhūmau dīryante parvatā nu kim 03,143.011c iti te menire sarve pavanena vimohitāḥ 03,143.012a te yathānantarān vṛkṣān valmīkān viṣamāṇi ca 03,143.012c pāṇibhiḥ parimārganto bhītā vāyor nililyire 03,143.013a tataḥ kārmukam udyamya bhīmaseno mahābalaḥ 03,143.013c kṛṣṇām ādāya saṃgatyā tasthāv āśritya pādapam 03,143.014a dharmarājaś ca dhaumyaś ca nililyāte mahāvane 03,143.014c agnihotrāṇy upādāya sahadevas tu parvate 03,143.015a nakulo brāhmaṇāś cānye lomaśaś ca mahātapāḥ 03,143.015c vṛkṣān āsādya saṃtrastās tatra tatra nililyire 03,143.016a mandībhūte ca pavane tasmin rajasi śāmyati 03,143.016c mahadbhiḥ pṛṣatais tūrṇaṃ varṣam abhyājagāma ha 03,143.016d*0682_01 bhṛśaṃ caṭacaṭāśabdo vajrāṇāṃ kṣipyatām iva 03,143.016d*0682_02 tatas tāḥ cañcalābhāsaś cerur abhre ca vidyutaḥ 03,143.017a tato 'śmasahitā dhārāḥ saṃvṛṇvantyaḥ samantataḥ 03,143.017c prapetur aniśaṃ tatra śīghravātasamīritāḥ 03,143.018a tataḥ sāgaragā āpaḥ kīryamāṇāḥ samantataḥ 03,143.018c prādurāsan sakalusāḥ phenavatyo viśāṃ pate 03,143.019a vahantyo vāri bahulaṃ phenoḍupapariplutam 03,143.019c parisasrur mahāśabdāḥ prakarṣantyo mahīruhān 03,143.020a tasminn uparate varṣe vāte ca samatāṃ gate 03,143.020c gate hy ambhasi nimnāni prādurbhūte divākare 03,143.021a nirjagmus te śanaiḥ sarve samājagmuś ca bhārata 03,143.021c pratasthuś ca punar vīrāḥ parvataṃ gandhamādanam 03,144.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,144.001a tataḥ prayātamātreṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu 03,144.001c padbhyām anucitā gantuṃ draupadī samupāviśat 03,144.002a śrāntā duḥkhaparītā ca vātavarṣeṇa tena ca 03,144.002c saukumāryāc ca pāñcālī saṃmumoha yaśasvinī 03,144.003a sā pātyamānā mohena bāhubhyām asitekṣaṇā 03,144.003c vṛttābhyām anurūpābhyām ūrū samavalambata 03,144.004a ālambamānā sahitāv ūrū gajakaropamau 03,144.004c papāta sahasā bhūmau vepantī kadalī yathā 03,144.005a tāṃ patantīṃ varārohāṃ sajjamānāṃ latām iva 03,144.005c nakulaḥ samabhidrutya parijagrāha vīryavān 03,144.006 nakula uvāca 03,144.006a rājan pāñcālarājasya suteyam asitekṣaṇā 03,144.006c śrāntā nipatitā bhūmau tām avekṣasva bhārata 03,144.007a aduḥkhārhā paraṃ duḥkhaṃ prāpteyaṃ mṛdugāminī 03,144.007c āśvāsaya mahārāja tām imāṃ śramakarśitām 03,144.008 vaiśaṃpāyana uvāca 03,144.008a rājā tu vacanāt tasya bhṛśaṃ duḥkhasamanvitaḥ 03,144.008c bhīmaś ca sahadevaś ca sahasā samupādravan 03,144.009a tām avekṣya tu kaunteyo vivarṇavadanāṃ kṛśām 03,144.009c aṅkam ānīya dharmātmā paryadevayad āturaḥ 03,144.010a kathaṃ veśmasu gupteṣu svāstīrṇaśayanocitā 03,144.010c śete nipatitā bhūmau sukhārhā varavarṇinī 03,144.011a sukumārau kathaṃ pādau mukhaṃ ca kamalaprabham 03,144.011c matkṛte 'dya varārhāyāḥ śyāmatāṃ samupāgatam 03,144.012a kim idaṃ dyūtakāmena mayā kṛtam abuddhinā 03,144.012c ādāya kṛṣṇāṃ caratā vane mṛgagaṇāyute 03,144.013a sukhaṃ prāpsyati pāñcālī pāṇḍavān prāpya vai patīn 03,144.013c iti drupadarājena pitrā dattāyatekṣaṇā 03,144.014a tat sarvam anavāpyaiva śramaśokād dhi karśitā 03,144.014c śete nipatitā bhūmau pāpasya mama karmabhiḥ 03,144.015a tathā lālapyamāne tu dharmarāje yudhiṣṭhire 03,144.015c dhaumyaprabhṛtayaḥ sarve tatrājagmur dvijottamāḥ 03,144.016a te samāśvāsayām āsur āśīrbhiś cāpy apūjayan 03,144.016c rakṣoghnāṃś ca tathā mantrāñ jepuś cakruś ca te kriyāḥ 03,144.017a paṭhyamāneṣu mantreṣu śāntyarthaṃ paramarṣibhiḥ 03,144.017c spṛśyamānā karaiḥ śītaiḥ pāṇḍavaiś ca muhur muhuḥ 03,144.018a sevyamānā ca śītena jalamiśreṇa vāyunā 03,144.018c pāñcālī sukham āsādya lebhe cetaḥ śanaiḥ śanaiḥ 03,144.019a parigṛhya ca tāṃ dīnāṃ kṛṣṇām ajinasaṃstare 03,144.019c tadā viśrāmayām āsur labdhasaṃjñāṃ tapasvinīm 03,144.020a tasyā yamau raktatalau pādau pūjitalakṣaṇau 03,144.020c karābhyāṃ kiṇajātābhyāṃ śanakaiḥ saṃvavāhatuḥ 03,144.021a paryāśvāsayad apy enāṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 03,144.021c uvāca ca kuruśreṣṭho bhīmasenam idaṃ vacaḥ 03,144.022a bahavaḥ parvatā bhīma viṣamā himadurgamāḥ 03,144.022c teṣu kṛṣṇā mahābāho kathaṃ nu vicariṣyati 03,144.023 bhīmasena uvāca 03,144.023a tvāṃ rājan rājaputrīṃ ca yamau ca puruṣarṣabhau 03,144.023c svayaṃ neṣyāmi rājendra mā viṣāde manaḥ kṛthāḥ 03,144.024a atha vāsau mayā jāto vihago madbalopamaḥ 03,144.024c vahed anagha sarvān no vacanāt te ghatotkacaḥ 03,144.024d*0683_01 etac chrutvā tu vacanaṃ bhīmasenasya dharmarāṭ 03,144.024d*0683_02 bhīmaṃ saṃpūjayaṃs tuṣṭa evam astv ity abhāṣata 03,144.025 vaiśaṃpāyana uvāca 03,144.025a anujñāto dharmarājñā putraṃ sasmāra rākṣasam 03,144.025c ghaṭotkacaś ca dharmātmā smṛtamātraḥ pitus tadā 03,144.025e kṛtāñjalir upātiṣṭhad abhivādyātha pāṇḍavān 03,144.026a brāhmaṇāṃś ca mahābāhuḥ sa ca tair abhinanditaḥ 03,144.026c uvāca bhīmasenaṃ sa pitaraṃ satyavikramaḥ 03,144.027a smṛto 'smi bhavatā śīghraṃ śuśrūṣur aham āgataḥ 03,144.027c ājñāpaya mahābāho sarvaṃ kartāsmy asaṃśayam 03,144.027e tac chrutvā bhīmasenas tu rākṣasaṃ pariṣasvaje 03,145.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,145.001a dharmajño balavāñ śūraḥ sadyo rākṣasapuṃgavaḥ 03,145.001c bhakto 'smān aurasaḥ putro bhīma gṛhṇātu mātaram 03,145.002a tava bhīma balenāham atibhīmaparākrama 03,145.002c akṣataḥ saha pāñcālyā gaccheyaṃ gandhamādanam 03,145.003 vaiśaṃpāyana uvāca 03,145.003a bhrātur vacanam ājñāya bhīmaseno ghaṭotkacam 03,145.003c ādideśa naravyāghras tanayaṃ śatrukarśanam 03,145.004a haiḍimbeya pariśrāntā tava mātāparājitā 03,145.004c tvaṃ ca kāmagamas tāta balavān vaha tāṃ khaga 03,145.005a skandham āropya bhadraṃ te madhye 'smākaṃ vihāyasā 03,145.005c gaccha nīcikayā gatyā yathā caināṃ na pīḍayeḥ 03,145.006 ghaṭotkaca uvāca 03,145.006a dharmarājaṃ ca dhaumyaṃ ca rājaputrīṃ yamau tathā 03,145.006c eko 'py aham alaṃ voḍhuṃ kim utādya sahāyavān 03,145.006d*0684_01 anye ca śataśaḥ śūrā vihagāḥ kāmarūpiṇaḥ 03,145.006d*0684_02 sarvān vo brāhmaṇaiḥ sārdhaṃ vakṣyanti sahitānagha 03,145.006d*0685_01 mandaṃ mandaṃ gamiṣyāmi vahan drupadanandinīm 03,145.007 vaiśaṃpāyana uvāca 03,145.007a evam uktvā tataḥ kṛṣṇām uvāha sa ghaṭotkacaḥ 03,145.007c pāṇḍūnāṃ madhyago vīraḥ pāṇḍavān api cāpare 03,145.008a lomaśaḥ siddhamārgeṇa jagāmānupamadyutiḥ 03,145.008c svenaivātmaprabhāvena dvitīya iva bhāskaraḥ 03,145.009a brāhmaṇāṃś cāpi tān sarvān samupādāya rākṣasāḥ 03,145.009c niyogād rākṣasendrasya jagmur bhīmaparākramāḥ 03,145.010a evaṃ suramaṇīyāni vanāny upavanāni ca 03,145.010c ālokayantas te jagmur viśālāṃ badarīṃ prati 03,145.011a te tv āśugatibhir vīrā rākṣasais tair mahābalaiḥ 03,145.011c uhyamānā yayuḥ śīghraṃ mahad adhvānam alpavat 03,145.012a deśān mlecchagaṇākīrṇān nānāratnākarāyutān 03,145.012c dadṛśur giripādāṃś ca nānādhātusamācitān 03,145.012d*0686_01 āsevitān kiṃpuruṣair gandharvaiś ca samantataḥ 03,145.013a vidyādharagaṇākīrṇān yutān vānarakiṃnaraiḥ 03,145.013c tathā kiṃpuruṣaiś caiva gandharvaiś ca samantataḥ 03,145.013d*0687_01 sṛmaraiś camaraiś caiva vānarai rurubhis tathā 03,145.013d*0687_02 varāhair gavayaiś caiva mahiṣaiś ca samāvṛtān 03,145.013d*0688_01 nānāvidhair mṛgair anyair upetān saumyadarśanaiḥ 03,145.014a nadījālasamākīrṇān nānāpakṣirutākulān 03,145.014c nānāvidhair mṛgair juṣṭān vānaraiś copaśobhitān 03,145.014d*0689_01 samadaiś cāpi vihagaiḥ pādapair anvitāṃs tathā 03,145.015a te vyatītya bahūn deśān uttarāṃś ca kurūn api 03,145.015c dadṛśur vividhāścaryaṃ kailāsaṃ parvatottamam 03,145.016a tasyābhyāśe tu dadṛśur naranārāyaṇāśramam 03,145.016c upetaṃ pādapair divyaiḥ sadāpuṣpaphalopagaiḥ 03,145.017a dadṛśus tāṃ ca badarīṃ vṛttaskandhāṃ manoramām 03,145.017c snigdhām aviralacchāyāṃ śriyā paramayā yutām 03,145.018a patraiḥ snigdhair aviralair upetāṃ mṛdubhiḥ śubhām 03,145.018c viśālaśākhāṃ vistīrṇām atidyutisamanvitām 03,145.019a phalair upacitair divyair ācitāṃ svādubhir bhṛśam 03,145.019c madhusravaiḥ sadā divyāṃ maharṣigaṇasevitām 03,145.019e madapramuditair nityaṃ nānādvijagaṇair yutām 03,145.020a adaṃśamaśake deśe bahumūlaphalodake 03,145.020c nīlaśādvalasaṃchanne devagandharvasevite 03,145.021a susamīkṛtabhūbhāge svabhāvavihite śubhe 03,145.021c jātāṃ himamṛdusparśe deśe 'pahatakaṇṭake 03,145.022a tām upetya mahātmānaḥ saha tair brāhmaṇarṣabhaiḥ 03,145.022c avaterus tataḥ sarve rākṣasaskandhataḥ śanaiḥ 03,145.023a tatas tam āśramaṃ puṇyaṃ naranārāyaṇāśritam 03,145.023c dadṛśuḥ pāṇḍavā rājan sahitā dvijapuṃgavaiḥ 03,145.024a tamasā rahitaṃ puṇyam anāmṛṣṭaṃ raveḥ karaiḥ 03,145.024c kṣuttṛṭśītoṣṇadoṣaiś ca varjitaṃ śokanāśanam 03,145.025a maharṣigaṇasaṃbādhaṃ brāhmyā lakṣmyā samanvitam 03,145.025c duṣpraveśaṃ mahārāja narair dharmabahiṣkṛtaiḥ 03,145.026a balihomārcitaṃ divyaṃ susaṃmṛṣṭānulepanam 03,145.026c divyapuṣpopahāraiś ca sarvato 'bhivirājitam 03,145.027a viśālair agniśaraṇaiḥ srugbhāṇḍair ācitaṃ śubhaiḥ 03,145.027c mahadbhis toyakalaśaiḥ kaṭhinaiś copaśobhitam 03,145.027e śaraṇyaṃ sarvabhūtānāṃ brahmaghoṣanināditam 03,145.028a divyam āśrayaṇīyaṃ tam āśramaṃ śramanāśanam 03,145.028c śriyā yutam anirdeśyaṃ devacaryopaśobhitam 03,145.029a phalamūlāśanair dāntaiś cīrakṛṣṇājināmbaraiḥ 03,145.029c sūryavaiśvānarasamais tapasā bhāvitātmabhiḥ 03,145.030a maharṣibhir mokṣaparair yatibhir niyatendriyaiḥ 03,145.030c brahmabhūtair mahābhāgair upetaṃ brahmavādibhiḥ 03,145.031a so 'bhyagacchan mahātejās tān ṛṣīn niyataḥ śuciḥ 03,145.031c bhrātṛbhiḥ sahito dhīmān dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 03,145.032a divyajñānopapannās te dṛṣṭvā prāptaṃ yudhiṣṭhiram 03,145.032c abhyagacchanta suprītāḥ sarva eva maharṣayaḥ 03,145.032e āśīrvādān prayuñjānāḥ svādhyāyaniratā bhṛśam 03,145.033a prītās te tasya satkāraṃ vidhinā pāvakopamāḥ 03,145.033c upājahruś ca salilaṃ puṣpamūlaphalaṃ śuci 03,145.034a sa taiḥ prītyātha satkāram upanītaṃ maharṣibhiḥ 03,145.034c prayataḥ pratigṛhyātha dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 03,145.035a taṃ śakrasadanaprakhyaṃ divyagandhaṃ manoramam 03,145.035c prītaḥ svargopamaṃ puṇyaṃ pāṇḍavaḥ saha kṛṣṇayā 03,145.036a viveśa śobhayā yuktaṃ bhrātṛbhiś ca sahānagha 03,145.036c brāhmaṇair vedavedāṅgapāragaiś ca sahācyutaḥ 03,145.037a tatrāpaśyat sa dharmātmā devadevarṣipūjitam 03,145.037c naranārāyaṇasthānaṃ bhāgīrathyopaśobhitam 03,145.037d*0690_01 paśyantas te naravyāghrā remire tatra pāṇḍavāḥ 03,145.038a madhusravaphalāṃ divyāṃ maharṣigaṇasevitām 03,145.038c tām upetya mahātmānas te 'vasan brāhmaṇaiḥ saha 03,145.038d*0691_01 mudā yuktā mahātmāno remire tatra te tadā 03,145.039a ālokayanto mainākaṃ nānādvijagaṇāyutam 03,145.039c hiraṇyaśikharaṃ caiva tac ca bindusaraḥ śivam 03,145.040a bhāgīrathīṃ sutīrthāṃ ca śītāmalajalāṃ śivām 03,145.040b*0692_01 prāpya puṇyāṃ devanadīṃ viśālāṃ badarīṃ tathā 03,145.040c maṇipravālaprastārāṃ pādapair upaśobhitām 03,145.041a divyapuṣpasamākīrṇāṃ manasaḥ prītivardhanīm 03,145.041c vīkṣamāṇā mahātmāno vijahrus tatra pāṇḍavāḥ 03,145.041d*0693_01 tasmin devarṣicarite deśe paramadurgame 03,145.041d*0693_02 bhāgīrathīpuṇyajale tarpayāṃ cakrire tadā 03,145.041d*0693_03 devān ṛṣīṃś ca kaunteyāḥ paramaṃ śaucam āsthitāḥ 03,145.042a tatra devān pitṝṃś caiva tarpayantaḥ punaḥ punaḥ 03,145.042c brāhmaṇaiḥ sahitā vīrā nyavasan puruṣarṣabhāḥ 03,145.043a kṛṣṇāyās tatra paśyantaḥ krīḍitāny amaraprabhāḥ 03,145.043c vicitrāṇi naravyāghrā remire tatra pāṇḍavāḥ 03,146.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,146.001a tatra te puruṣavyāghrāḥ paramaṃ śaucam āsthitāḥ 03,146.001c ṣaḍrātram avasan vīrā dhanaṃjayadidṛkṣayā 03,146.001e tasmin viharamāṇāś ca ramamāṇāś ca pāṇḍavāḥ 03,146.002a manojñe kānanavare sarvabhūtamanorame 03,146.002c pādapaiḥ puṣpavikacaiḥ phalabhārāvanāmitaiḥ 03,146.003a śobhitaṃ sarvatoramyaiḥ puṃskokilakulākulaiḥ 03,146.003c snigdhapatrair aviralaiḥ śītacchāyair manoramaiḥ 03,146.004a sarāṃsi ca vicitrāṇi prasannasalilāni ca 03,146.004c kamalaiḥ sotpalais tatra bhrājamānāni sarvaśaḥ 03,146.004e paśyantaś cārurūpāṇi remire tatra pāṇḍavāḥ 03,146.005a puṇyagandhaḥ sukhasparśo vavau tatra samīraṇaḥ 03,146.005c hlādayan pāṇḍavān sarvān sakṛṣṇān sadvijarṣabhān 03,146.006a tataḥ pūrvottaro vāyuḥ pavamāno yadṛcchayā 03,146.006c sahasrapatram arkābhaṃ divyaṃ padmam udāvahat 03,146.007a tad apaśyata pāñcālī divyagandhaṃ manoramam 03,146.007c anilenāhṛtaṃ bhūmau patitaṃ jalajaṃ śuci 03,146.008a tac chubhā śubham āsādya saugandhikam anuttamam 03,146.008c atīva muditā rājan bhīmasenam athābravīt 03,146.009a paśya divyaṃ suruciraṃ bhīma puṣpam anuttamam 03,146.009c gandhasaṃsthānasaṃpannaṃ manaso mama nandanam 03,146.010a etat tu dharmarājāya pradāsyāmi paraṃtapa 03,146.010b*0694_01 gṛhyāparāṇi puṣpāṇi bahūni puruṣarṣabha 03,146.010c harer idaṃ me kāmāya kāmyake punar āśrame 03,146.011a yadi te 'haṃ priyā pārtha bahūnīmāny upāhara 03,146.011c tāny ahaṃ netum icchāmi kāmyakaṃ punar āśramam 03,146.012a evam uktvā tu pāñcālī bhīmasenam aninditā 03,146.012c jagāma dharmarājāya puṣpam ādāya tat tadā 03,146.013a abhiprāyaṃ tu vijñāya mahiṣyāḥ puruṣarṣabhaḥ 03,146.013c priyāyāḥ priyakāmaḥ sa bhīmo bhīmaparākramaḥ 03,146.014a vātaṃ tam evābhimukho yatas tat puṣpam āgatam 03,146.014c ājihīrṣur jagāmāśu sa puṣpāṇy aparāṇy api 03,146.015a rukmapṛṣṭhaṃ dhanur gṛhya śarāṃś cāśīviṣopamān 03,146.015c mṛgarāḍ iva saṃkruddhaḥ prabhinna iva kuñjaraḥ 03,146.015d*0695_01 dadṛśuḥ sarvabhūtāni mahābāṇadhanurdharam 03,146.015d*0695_02 na glānir na ca vaiklavyaṃ na bhayaṃ na ca saṃbhramaḥ 03,146.015d*0695_03 kadā cij juṣate pārtham ātmajaṃ mātariśvanaḥ 03,146.016a draupadyāḥ priyam anvicchan svabāhubalam āśritaḥ 03,146.016c vyapetabhayasaṃmohaḥ śailam abhyapatad balī 03,146.017a sa taṃ drumalatāgulmacchannaṃ nīlaśilātalam 03,146.017c giriṃ cacārāriharaḥ kiṃnarācaritaṃ śubham 03,146.018a nānāvarṇadharaiś citraṃ dhātudrumamṛgāṇḍajaiḥ 03,146.018c sarvabhūṣaṇasaṃpūrṇaṃ bhūmer bhujam ivocchritam 03,146.019a sarvarturamaṇīyeṣu gandhamādanasānuṣu 03,146.019c saktacakṣur abhiprāyaṃ hṛdayenānucintayan 03,146.020a puṃskokilaninādeṣu ṣaṭpadābhiruteṣu ca 03,146.020c baddhaśrotramanaścakṣur jagāmāmitavikramaḥ 03,146.021a jighramāṇo mahātejāḥ sarvartukusumodbhavam 03,146.021c gandham uddāmam uddāmo vane matta iva dvipaḥ 03,146.021d*0696_01 vījyamānaḥ supuṇyena nānākusumagandhinā 03,146.022a hriyamāṇaśramaḥ pitrā saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ 03,146.022c pituḥ saṃsparśaśītena gandhamādanavāyunā 03,146.023a sa yakṣagandharvasurabrahmarṣigaṇasevitam 03,146.023c viloḍayām āsa tadā puṣpahetor ariṃdamaḥ 03,146.024a viṣamacchedaracitair anuliptam ivāṅgulaiḥ 03,146.024c vimalair dhātuvicchedaiḥ kāñcanāñjanarājataiḥ 03,146.025a sapakṣam iva nṛtyantaṃ pārśvalagnaiḥ payodharaiḥ 03,146.025c muktāhārair iva citaṃ cyutaiḥ prasravaṇodakaiḥ 03,146.026a abhirāmanadīkuñjanirjharodarakandaram 03,146.026c apsaronūpuraravaiḥ pranṛttabahubarhiṇam 03,146.027a digvāraṇaviṣāṇāgrair ghṛṣṭopalaśilātalam 03,146.027c srastāṃśukam ivākṣobhyair nimnagāniḥsṛtair jalaiḥ 03,146.028a saśaṣpakavalaiḥ svasthair adūraparivartibhiḥ 03,146.028c bhayasyājñaiś ca hariṇaiḥ kautūhalanirīkṣitaḥ 03,146.029a cālayann ūruvegena latājālāny anekaśaḥ 03,146.029c ākrīḍamānaḥ kaunteyaḥ śrīmān vāyusuto yayau 03,146.030a priyāmanorathaṃ kartum udyataś cārulocanaḥ 03,146.030c prāṃśuḥ kanakatālābhaḥ siṃhasaṃhanano yuvā 03,146.031a mattavāraṇavikrānto mattavāraṇavegavān 03,146.031c mattavāraṇatāmrākṣo mattavāraṇavāraṇaḥ 03,146.032a priyapārśvopaviṣṭābhir vyāvṛttābhir viceṣṭitaiḥ 03,146.032c yakṣagandharvayoṣābhir adṛśyābhir nirīkṣitaḥ 03,146.032d*0697_01 yakṣarākṣasagandharvanāgakanyāpaṇājire 03,146.033a navāvatāraṃ rūpasya vikrīṇann iva pāṇḍavaḥ 03,146.033c cacāra ramaṇīyeṣu gandhamādanasānuṣu 03,146.034a saṃsmaran vividhān kleśān duryodhanakṛtān bahūn 03,146.034c draupadyā vanavāsinyāḥ priyaṃ kartuṃ samudyataḥ 03,146.035a so 'cintayad gate svargam arjune mayi cāgate 03,146.035c puṣpahetoḥ kathaṃ nv āryaḥ kariṣyati yudhiṣṭhiraḥ 03,146.036a snehān naravaro nūnam aviśvāsād vanasya ca 03,146.036c nakulaṃ sahadevaṃ ca na mokṣyati yudhiṣṭhiraḥ 03,146.037a kathaṃ nu kusumāvāptiḥ syāc chīghram iti cintayan 03,146.037c pratasthe naraśārdūlaḥ pakṣirāḍ iva vegitaḥ 03,146.038a kampayan medinīṃ padbhyāṃ nirghāta iva parvasu 03,146.038c trāsayan gajayūthāni vātaraṃhā vṛkodaraḥ 03,146.039a siṃhavyāghragaṇāṃś caiva mardamāno mahābalaḥ 03,146.039c unmūlayan mahāvṛkṣān pothayaṃś corasā balī 03,146.040a latāvallīś ca vegena vikarṣan pāṇḍunandanaḥ 03,146.040c upary upari śailāgram ārurukṣur iva dvipaḥ 03,146.040e vinardamāno 'tibhṛśaṃ savidyud iva toyadaḥ 03,146.040f*0698_01 vyanadat sumahānādaṃ bhīmaseno mahābalaḥ 03,146.041a tasya śabdena ghoreṇa dhanurghoṣeṇa cābhibho 03,146.041b*0699_01 guhāḥ saṃtatyajur vyāghrā nililyur bilavāsinaḥ 03,146.041c trastāni mṛgayūthāni samantād vipradudruvuḥ 03,146.041d*0700_01 ṛkṣāś cotsasṛjur vṛkṣāṃs tatyajur harayo guhām 03,146.041d*0700_02 vyajṛmbhanta mahāsiṃhā mahiṣāś cāvalokayan 03,146.041d*0700_03 tena vitrāsitā nāgāḥ kareṇuparivāritāḥ 03,146.041d*0700_04 tad vanaṃ saṃparityajya jagmur anyan mahāvanam 03,146.041d*0700_05 varāhamṛgasaṃghāś ca mahiṣāś ca vanecarāḥ 03,146.041d*0700_06 vyāghragomāyusaṃghāś ca praṇedur gavayaiḥ saha 03,146.041d*0700_07 rathāṅgasāhvadātyūhā haṃsakāraṇḍavaplavāḥ 03,146.041d*0700_08 śukāḥ puṃskokilāḥ krauñcā visaṃjñā bhejire diśaḥ 03,146.041d*0700_09 tathānye darpitā nāgā mahiṣāś ca mahābalāḥ 03,146.042a athāpaśyan mahābāhur gandhamādanasānuṣu 03,146.042c suramyaṃ kadalīṣaṇḍaṃ bahuyojanavistṛtam 03,146.043a tam abhyagacchad vegena kṣobhayiṣyan mahābalaḥ 03,146.043c mahāgaja ivāsrāvī prabhañjan vividhān drumān 03,146.044a utpāṭya kadalīskandhān bahutālasamucchrayān 03,146.044c cikṣepa tarasā bhīmaḥ samantād balināṃ varaḥ 03,146.044d*0701_01 mahāntam akarot tatra tarūṇāṃ pāṇḍavo balī 03,146.044d*0702_01 vimardaṃ sumahātejā nṛsiṃha iva darpitaḥ 03,146.045a tataḥ sattvāny upākrāman bahūni ca mahānti ca 03,146.045c ruruvāraṇasaṃghāś ca mahiṣāś ca jalāśrayāḥ 03,146.045d*0703_01 praviveśa tataḥ kṣipraṃ tān apāsya mahābalaḥ 03,146.045d*0703_02 vanaṃ pāṇḍusutaḥ śrīmāñ śabdenāpūrayan diśaḥ 03,146.045d*0703a_01 dadhmau ca śaṅkhaṃ svanavat sarvaprāṇena pāṇḍavaḥ 03,146.046a siṃhavyāghrāś ca saṃkruddhā bhīmasenam abhidravan 03,146.046b*0704_01 śakṛn mūtraṃ ca muñcānāṃ bhayavibhrāntamānasāḥ 03,146.046c vyāditāsyā mahāraudrā vinadanto 'tibhīṣaṇāḥ 03,146.047a tato vāyusutaḥ krodhāt svabāhubalam āśritaḥ 03,146.047c gajenāghnan gajaṃ bhīmaḥ siṃhaṃ siṃhena cābhibhūḥ 03,146.047e talaprahārair anyāṃś ca vyahanat pāṇḍavo balī 03,146.048a te hanyamānā bhīmena siṃhavyāghratarakṣavaḥ 03,146.048c bhayād visasṛpuḥ sarve śakṛnmūtraṃ ca susruvuḥ 03,146.049a praviveśa tataḥ kṣipraṃ tān apāsya mahābalaḥ 03,146.049c vanaṃ pāṇḍusutaḥ śrīmāñ śabdenāpūrayan diśaḥ 03,146.050a tena śabdena cogreṇa bhīmasenaraveṇa ca 03,146.050c vanāntaragatāḥ sarve vitresur mṛgapakṣiṇaḥ 03,146.051a taṃ śabdaṃ sahasā śrutvā mṛgapakṣisamīritam 03,146.051c jalārdrapakṣā vihagāḥ samutpetuḥ sahasraśaḥ 03,146.052a tān audakān pakṣigaṇān nirīkṣya bharatarṣabhaḥ 03,146.052c tān evānusaran ramyaṃ dadarśa sumahat saraḥ 03,146.053a kāñcanaiḥ kadalīṣaṇḍair mandamārutakampitaiḥ 03,146.053c vījyamānam ivākṣobhyaṃ tīrāntaravisarpibhiḥ 03,146.054a tat saro 'thāvatīryāśu prabhūtakamalotpalam 03,146.054c mahāgaja ivoddāmaś cikrīḍa balavad balī 03,146.054e vikrīḍya tasmin suciram uttatārāmitadyutiḥ 03,146.054f*0705_01 kṣobhayan salilaṃ bhīmaḥ prabhinna iva vāraṇaḥ 03,146.055a tato 'vagāhya vegena tad vanaṃ bahupādapam 03,146.055c dadhmau ca śaṅkhaṃ svanavat sarvaprāṇena pāṇḍavaḥ 03,146.055d*0706_01 āsphoṭayac ca balavān bhīmaḥ saṃnādayan diśaḥ 03,146.056a tasya śaṅkhasya śabdena bhīmasenaraveṇa ca 03,146.056c bāhuśabdena cogreṇa nardantīva girer guhāḥ 03,146.056d*0707_01 tataḥ śaṅkhasvanaṃ śrutvā narditaṃ ca muhur muhuḥ 03,146.056d*0707_02 vṛkṣāṇāṃ bhajyamānānāṃ śabdaṃ śrutvā tadā girau 03,146.056d*0707_03 gandhamādanapārśvastho rāmasyābhimataḥ sakhā 03,146.056d*0707_04 hanūmān nāma sa kapir lāṅgūlamadhunot tataḥ 03,146.056d*0707_05 tasya dodhūyamānasya lāṅgūlaṃ līlayā muhuḥ 03,146.056d*0707_06 tena lāṅgūlaśabdena svanantīva diśo daśa 03,146.056d*0707_07 tataḥ pṛthvī ca śailāś ca prakampitam ivābhavat (!) 03,146.057a taṃ vajraniṣpeṣasamam āsphoṭitaravaṃ bhṛśam 03,146.057c śrutvā śailaguhāsuptaiḥ siṃhair mukto mahāsvanaḥ 03,146.058a siṃhanādabhayatrastaiḥ kuñjarair api bhārata 03,146.058c mukto virāvaḥ sumahān parvato yena pūritaḥ 03,146.059a taṃ tu nādaṃ tataḥ śrutvā supto vānarapuṃgavaḥ 03,146.059c prājṛmbhata mahākāyo hanūmān nāma vānaraḥ 03,146.059d*0708_01 bhrātaraṃ bhīmasenaṃ tu vijñāya hanumān kapiḥ 03,146.059d*0708_02 divaṃgamaṃ rurodhātha mārgaṃ bhīmasya kāraṇāt 03,146.059d*0708_03 anena hi pathā mā vai gacched iti vicārya saḥ 03,146.059d*0708_04 āsta ekāyane mārge kadalīṣaṇḍamaṇḍite 03,146.059d*0708_05 bhrātur bhīmasya rakṣārthaṃ taṃ mārgam avarudhya vai 03,146.059d*0708_06 mātra prāpsyati śāpaṃ vā dharṣaṇāṃ veti pāṇḍavaḥ 03,146.059d*0708_07 kadalīṣaṇḍamadhyastha evaṃ saṃcintya vānaraḥ 03,146.060a kadalīṣaṇḍamadhyastho nidrāvaśagatas tadā 03,146.060b*0709_01 tena śabdena mahatā vyābudhyata mahākapiḥ 03,146.060c jṛmbhamāṇaḥ suvipulaṃ śakradhvajam ivocchritam 03,146.060e āsphoṭayata lāṅgūlam indrāśanisamasvanam 03,146.061a tasya lāṅgūlaninadaṃ parvataḥ sa guhāmukhaiḥ 03,146.061c udgāram iva gaur nardam utsasarja samantataḥ 03,146.061d*0710_01 lāṅgūlāsphoṭaśabdāc ca calitaḥ sa mahāgiriḥ 03,146.061d*0710_02 vighūrṇamānaśikharaḥ samantāt paryaśīryata 03,146.062a sa lāṅgūlaravas tasya mattavāraṇanisvanam 03,146.062c antardhāya vicitreṣu cacāra girisānuṣu 03,146.062d*0711_01 tasya śrutvā tu ninadaṃ mahāmegharavasvanam 03,146.062d*0711_02 pratinedur gajāḥ siṃhā vitresuś ca mṛgadvijāḥ 03,146.063a sa bhīmasenas taṃ śrutvā saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ 03,146.063c śabdaprabhavam anvicchaṃś cacāra kadalīvanam 03,146.064a kadalīvanamadhyastham atha pīne śilātale 03,146.064c sa dadarśa mahābāhur vānarādhipatiṃ sthitam 03,146.065a vidyutsaṃghātaduṣprekṣyaṃ vidyutsaṃghātapiṅgalam 03,146.065c vidyutsaṃghātasadṛśaṃ vidyutsaṃghātacañcalam 03,146.066a bāhusvastikavinyastapīnahrasvaśirodharam 03,146.066c skandhabhūyiṣṭhakāyatvāt tanumadhyakaṭītaṭam 03,146.067a kiṃ cic cābhugnaśīrṣeṇa dīrgharomāñcitena ca 03,146.067c lāṅgūlenordhvagatinā dhvajeneva virājitam 03,146.068a raktoṣṭhaṃ tāmrajihvāsyaṃ raktakarṇaṃ caladbhruvam 03,146.068b*0712_01 vivṛttadaṃṣṭrādaśanaṃ śuklatīkṣṇāgraśobhitam 03,146.068c vadanaṃ vṛttadaṃṣṭrāgraṃ raśmivantam ivoḍupam 03,146.069a vadanābhyantaragataiḥ śuklabhāsair alaṃkṛtam 03,146.069c kesarotkarasaṃmiśram aśokānām ivotkaram 03,146.070a hiraṇmayīnāṃ madhyasthaṃ kadalīnāṃ mahādyutim 03,146.070c dīpyamānaṃ svavapuṣā arciṣmantam ivānalam 03,146.071a nirīkṣantam avitrastaṃ locanair madhupiṅgalaiḥ 03,146.071c taṃ vānaravaraṃ vīram atikāyaṃ mahābalam 03,146.071d*0713_01 svargapanthānam āvṛtya himavantam iva sthitam 03,146.071d*0714_01 dṛṣṭvā cainaṃ mahābāhur ekas tasmin mahāvane 03,146.072a athopasṛtya tarasā bhīmo bhīmaparākramaḥ 03,146.072b*0715_01 bhīmo bhīmabalas tatra praviṣṭaḥ kadalīvanam 03,146.072b*0715_02 apaśyad vānaraṃ suptam ekāyanagate pathi 03,146.072c siṃhanādaṃ samakarod bodhayiṣyan kapiṃ tadā 03,146.073a tena śabdena bhīmasya vitresur mṛgapakṣiṇaḥ 03,146.073c hanūmāṃś ca mahāsattva īṣad unmīlya locane 03,146.073e avaikṣad atha sāvajñaṃ locanair madhupiṅgalaiḥ 03,146.073f*0716_01 tataḥ pavanajaḥ śrīmān antikasthaṃ mahaujasam 03,146.074a smitenābhāṣya kaunteyaṃ vānaro naram abravīt 03,146.074c kimarthaṃ sarujas te 'haṃ sukhasuptaḥ prabodhitaḥ 03,146.075a nanu nāma tvayā kāryā dayā bhūteṣu jānatā 03,146.075c vayaṃ dharmaṃ na jānīmas tiryagyoniṃ samāśritāḥ 03,146.076a manuṣyā buddhisaṃpannā dayāṃ kurvanti jantuṣu 03,146.076c krūreṣu karmasu kathaṃ dehavākcittadūṣiṣu 03,146.076e dharmaghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ 03,146.077a na tvaṃ dharmaṃ vijānāsi vṛddhā nopāsitās tvayā 03,146.077c alpabuddhitayā vanyān utsādayasi yan mṛgān 03,146.078a brūhi kas tvaṃ kimarthaṃ vā vanaṃ tvam idam āgataḥ 03,146.078c varjitaṃ mānuṣair bhāvais tathaiva puruṣair api 03,146.078d*0717_01 kva vā tvayādya gantavyaṃ prabrūhi puruṣarṣabha 03,146.079a ataḥ paramagamyo 'yaṃ parvataḥ sudurāruhaḥ 03,146.079c vinā siddhagatiṃ vīra gatir atra na vidyate 03,146.079d*0718_01 devalokasya mārgo 'yam agamyo mānuṣaiḥ sadā 03,146.080a kāruṇyāt sauhṛdāc caiva vāraye tvāṃ mahābala 03,146.080c nātaḥ paraṃ tvayā śakyaṃ gantum āśvasihi prabho 03,146.080d*0719_01 svāgataṃ sarvathaiveha tavādya manujarṣabha 03,146.081a imāny amṛtakalpāni mūlāni ca phalāni ca 03,146.081c bhakṣayitvā nivartasva grāhyaṃ yadi vaco mama 03,146.081c*0720_01 **** **** mā vṛthā prāpsyase vadham 03,147.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,147.001a etac chrutvā vacas tasya vānarendrasya dhīmataḥ 03,147.001c bhīmasenas tadā vīraḥ provācāmitrakarśanaḥ 03,147.002a ko bhavān kiṃnimittaṃ vā vānaraṃ vapur āśritaḥ 03,147.002c brāhmaṇānantaro varṇaḥ kṣatriyas tvānupṛcchati 03,147.003a kauravaḥ somavaṃśīyaḥ kuntyā garbheṇa dhāritaḥ 03,147.003c pāṇḍavo vāyutanayo bhīmasena iti śrutaḥ 03,147.004a sa vākyaṃ bhīmasenasya smitena pratigṛhya tat 03,147.004c hanūmān vāyutanayo vāyuputram abhāṣata 03,147.005a vānaro 'haṃ na te mārgaṃ pradāsyāmi yathepsitam 03,147.005c sādhu gaccha nivartasva mā tvaṃ prāpsyasi vaiśasam 03,147.006 bhīma uvāca 03,147.006a vaiśasaṃ vāstu yad vānyan na tvā pṛcchāmi vānara 03,147.006c prayacchottiṣṭha mārgaṃ me mā tvaṃ prāpsyasi vaiśasam 03,147.007 hanūmān uvāca 03,147.007a nāsti śaktir mamotthātuṃ vyādhinā kleśito hy aham 03,147.007c yady avaśyaṃ prayātavyaṃ laṅghayitvā prayāhi mām 03,147.008 bhīma uvāca 03,147.008a nirguṇaḥ paramātmeti dehaṃ te vyāpya tiṣṭhati 03,147.008c tam ahaṃ jñānavijñeyaṃ nāvamanye na laṅghaye 03,147.009a yady āgamair na vindeyaṃ tam ahaṃ bhūtabhāvanam 03,147.009c krameyaṃ tvāṃ giriṃ cemaṃ hanūmān iva sāgaram 03,147.010 hanūmān uvāca 03,147.010a ka eṣa hanumān nāma sāgaro yena laṅghitaḥ 03,147.010c pṛcchāmi tvā kuruśreṣṭha kathyatāṃ yadi śakyate 03,147.011 bhīma uvāca 03,147.011a bhrātā mama guṇaślāghyo buddhisattvabalānvitaḥ 03,147.011c rāmāyaṇe 'tivikhyātaḥ śūro vānarapuṃgavaḥ 03,147.012a rāmapatnīkṛte yena śatayojanam āyataḥ 03,147.012c sāgaraḥ plavagendreṇa krameṇaikena laṅghitaḥ 03,147.013a sa me bhrātā mahāvīryas tulyo 'haṃ tasya tejasā 03,147.013c bale parākrame yuddhe śakto 'haṃ tava nigrahe 03,147.013d*0721_01 idaṃ deśam anuprāptaḥ kāraṇenāsmi kena cit 03,147.014a uttiṣṭha dehi me mārgaṃ paśya vā me 'dya pauruṣam 03,147.014c macchāsanam akurvāṇaṃ mā tvā neṣye yamakṣayam 03,147.015 vaiśaṃpāyana uvāca 03,147.015a vijñāya taṃ balonmattaṃ bāhuvīryeṇa garvitam 03,147.015c hṛdayenāvahasyainaṃ hanūmān vākyam abravīt 03,147.016a prasīda nāsti me śaktir utthātuṃ jarayānagha 03,147.016c mamānukampayā tv etat puccham utsārya gamyatām 03,147.016d*0722_00 vaiśaṃpāyana uvāca 03,147.016d*0722_01 evam ukte hanumatā hīnavīryaparākramam 03,147.016d*0722_02 manasācintayad bhīmaḥ svabāhubaladarpitaḥ 03,147.016d*0722_03 pucche pragṛhya tarasā hīnavīryaparākramam 03,147.016d*0722_04 sālokyam antakasyainaṃ nayāmy adyeha vānaram 03,147.016d*0723_01 evam uktas tu balavān bhīmo bhīmaparākramaḥ 03,147.017a sāvajñam atha vāmena smayañ jagrāha pāṇinā 03,147.017c na cāśakac cālayituṃ bhīmaḥ pucchaṃ mahākapeḥ 03,147.018a uccikṣepa punar dorbhyām indrāyudham ivocchritam 03,147.018c noddhartum aśakad bhīmo dorbhyām api mahābalaḥ 03,147.019a utkṣiptabhrūr vivṛttākṣaḥ saṃhatabhrukuṭīmukhaḥ 03,147.019c svinnagātro 'bhavad bhīmo na coddhartuṃ śaśāka ha 03,147.020a yatnavān api tu śrīmāṃl lāṅgūloddharaṇoddhutaḥ 03,147.020c kapeḥ pārśvagato bhīmas tasthau vrīḍād adhomukhaḥ 03,147.021a praṇipatya ca kaunteyaḥ prāñjalir vākyam abravīt 03,147.021c prasīda kapiśārdūla duruktaṃ kṣamyatāṃ mama 03,147.022a siddho vā yadi vā devo gandharvo vātha guhyakaḥ 03,147.022c pṛṣṭaḥ san kāmayā brūhi kas tvaṃ vānararūpadhṛk 03,147.022d*0724_01 na ced guhyaṃ mahābāho śrotavyaṃ ced bhaven mama 03,147.022d*0725_01 śiṣyavat tvāṃ tu pṛcchāmi upapanno 'smi te 'nagha 03,147.023 hanūmān uvāca 03,147.023a yat te mama parijñāne kautūhalam ariṃdama 03,147.023c tat sarvam akhilena tvaṃ śṛṇu pāṇḍavanandana 03,147.024a ahaṃ kesariṇaḥ kṣetre vāyunā jagadāyuṣā 03,147.024c jātaḥ kamalapatrākṣa hanūmān nāma vānaraḥ 03,147.025a sūryaputraṃ ca sugrīvaṃ śakraputraṃ ca vālinam 03,147.025c sarvavānararājānau sarvavānarayūthapāḥ 03,147.026a upatasthur mahāvīryā mama cāmitrakarśana 03,147.026c sugrīveṇābhavat prītir anilasyāgninā yathā 03,147.026d*0726_01 **** **** tayor bhrātror mahātmanoḥ 03,147.026d*0726_02 tayor nāsīt samo vīrye 03,147.027a nikṛtaḥ sa tato bhrātrā kasmiṃś cit kāraṇāntare 03,147.027c ṛśyamūke mayā sārdhaṃ sugrīvo nyavasac ciram 03,147.028a atha dāśarathir vīro rāmo nāma mahābalaḥ 03,147.028c viṣṇur mānuṣarūpeṇa cacāra vasudhām imām 03,147.029a sa pituḥ priyam anvicchan sahabhāryaḥ sahānujaḥ 03,147.029c sadhanur dhanvināṃ śreṣṭho daṇḍakāraṇyam āśritaḥ 03,147.030a tasya bhāryā janasthānād rāvaṇena hṛtā balāt 03,147.030b*0727_01 rākṣasendreṇa balinā rāvaṇena durātmanā 03,147.030b*0727_02 suvarṇaratnacitreṇa mṛgarūpeṇa rakṣasā 03,147.030c vañcayitvā mahābuddhiṃ mṛgarūpeṇa rāghavam 03,147.031a hṛtadāraḥ saha bhrātrā patnīṃ mārgan sa rāghavaḥ 03,147.031c dṛṣṭavāñ śailaśikhare sugrīvaṃ vānararṣabham 03,147.032a tena tasyābhavat sakhyaṃ rāghavasya mahātmanaḥ 03,147.032c sa hatvā vālinaṃ rājye sugrīvaṃ pratyapādayat 03,147.032e sa harīn preṣayām āsa sītāyāḥ parimārgaṇe 03,147.032f*0728_01 vānarān preṣayāmāsa śataśo 'tha sahasraśaḥ 03,147.033a tato vānarakoṭībhir yāṃ vayaṃ prasthitā diśam 03,147.033a*0729_01 **** **** sahito 'haṃ nararṣabha 03,147.033a*0729_02 sītāṃ mārgan mahābāho 03,147.033c tatra pravṛttiḥ sītāyā gṛdhreṇa pratipāditā 03,147.033d*0730_01 saṃpātinā samākhyātā rāvaṇasya niveśane 03,147.034a tato 'haṃ kāryasiddhyarthaṃ rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ 03,147.034b*0731_01 saṃpātigṛdhrādhigatapravṛttiḥ pāṇḍunandana 03,147.034c śatayojanavistīrṇam arṇavaṃ sahasāplutaḥ 03,147.034d*0732_01 ahaṃ svavīryād uttīrya sāgaraṃ makarālayam 03,147.034d*0732_02 sutāṃ janakarājasya sītāṃ surasutopamām 03,147.035a dṛṣṭā sā ca mayā devī rāvaṇasya niveśane 03,147.035b*0733_01 sametya tām ahaṃ devīṃ vaidehīṃ rāghavapriyām 03,147.035b*0733_02 dagdhvā laṅkām aśeṣeṇa sāṭṭaprākāratoraṇām 03,147.035c pratyāgataś cāpi punar nāma tatra prakāśya vai 03,147.035d*0734_01 madvākyaṃ cāvadhāryāśu rāmo rājīvalocanaḥ 03,147.035d*0734_02 abaddhapūrvam anyaiś ca baddhvā setuṃ mahodadhau 03,147.035d*0734_03 vṛto vānarakoṭībhiḥ samuttīrṇo mahārṇavam 03,147.036a tato rāmeṇa vīreṇa hatvā tān sarvarākṣasān 03,147.036b*0735_01 raṇe sa rākṣasagaṇaṃ rāvaṇaṃ lokarāvaṇam 03,147.036b*0735_02 niśācarendraṃ hatvā tu sabhrātṛsutabāndhavam 03,147.036b*0735_03 rājye 'bhiṣicya laṅkāyāṃ rākṣasendraṃ vibhīṣaṇam 03,147.036b*0735_04 dhārmikaṃ bhaktimantaṃ ca bhaktānugatavatsalam 03,147.036c punaḥ pratyāhṛtā bhāryā naṣṭā vedaśrutir yathā 03,147.036d*0736_01 tayaiva sahitaḥ sādhvyā patnyā rāmo mahāyaśāḥ 03,147.036d*0736_02 gatvā tato 'titvaritaḥ svāṃ purīṃ raghunandanaḥ 03,147.036d*0736_03 adhyāvasat tato 'yodhyām ayodhyāṃ dviṣatāṃ prabhuḥ 03,147.037a tataḥ pratiṣṭhite rāme vīro 'yaṃ yācito mayā 03,147.037b*0737_01 varaṃ mayā yācito 'sau rāmo rājīvalocanaḥ 03,147.037c yāvad rāmakathā vīra bhavel lokeṣu śatruhan 03,147.037e tāvaj jīveyam ity evaṃ tathāstv iti ca so 'bravīt 03,147.037f*0738_01 sītāprasādāc ca sadā mām ihastham ariṃdama 03,147.037f*0738_02 upatiṣṭhanti divyā hi bhogā bhīma yathepsitāḥ 03,147.038a daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca 03,147.038c rājyaṃ kāritavān rāmas tatas tu tridivaṃ gataḥ 03,147.039a tad ihāpsarasas tāta gandharvāś ca sadānagha 03,147.039c tasya vīrasya caritaṃ gāyantyo ramayanti mām 03,147.040a ayaṃ ca mārgo martyānām agamyaḥ kurunandana 03,147.040c tato 'haṃ ruddhavān mārgaṃ tavemaṃ devasevitam 03,147.040d*0739_01 tvām anena pathā yāntaṃ yakṣo vā rākṣaso 'pi vā 03,147.040e dharṣayed vā śaped vāpi mā kaś cid iti bhārata 03,147.041a divyo devapatho hy eṣa nātra gacchanti mānuṣāḥ 03,147.041c yadartham āgataś cāsi tat saro 'bhyarṇa eva hi 03,148.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,148.001a evam ukto mahābāhur bhīmasenaḥ pratāpavān 03,148.001c praṇipatya tataḥ prītyā bhrātaraṃ hṛṣṭamānasaḥ 03,148.001e uvāca ślakṣṇayā vācā hanūmantaṃ kapīśvaram 03,148.002a mayā dhanyataro nāsti yad āryaṃ dṛṣṭavān aham 03,148.002c anugraho me sumahāṃs tṛptiś ca tava darśanāt 03,148.003a evaṃ tu kṛtam icchāmi tvayāryādya priyaṃ mama 03,148.003c yat te tadāsīt plavataḥ sāgaraṃ makarālayam 03,148.003e rūpam apratimaṃ vīra tad icchāmi nirīkṣitum 03,148.004a evaṃ tuṣṭo bhaviṣyāmi śraddhāsyāmi ca te vacaḥ 03,148.004c evam uktaḥ sa tejasvī prahasya harir abravīt 03,148.005a na tac chakyaṃ tvayā draṣṭuṃ rūpaṃ nānyena kena cit 03,148.005c kālāvasthā tadā hy anyā vartate sā na sāṃpratam 03,148.005d*0740_01 tato 'dya duṣkaraṃ draṣṭuṃ mama rūpaṃ narottama 03,148.006a anyaḥ kṛtayuge kālas tretāyāṃ dvāpare 'paraḥ 03,148.006c ayaṃ pradhvaṃsanaḥ kālo nādya tad rūpam asti me 03,148.007a bhūmir nadyo nagāḥ śailāḥ siddhā devā maharṣayaḥ 03,148.007c kālaṃ samanuvartante yathā bhāvā yuge yuge 03,148.007d*0741_01 kālaṃ kālaṃ samāsādya narāṇāṃ narapuṃgava 03,148.007e balavarṣmaprabhāvā hi prahīyanty udbhavanti ca 03,148.008a tad alaṃ tava tad rūpaṃ draṣṭuṃ kurukulodvaha 03,148.008c yugaṃ samanuvartāmi kālo hi duratikramaḥ 03,148.009 bhīma uvāca 03,148.009a yugasaṃkhyāṃ samācakṣva ācāraṃ ca yuge yuge 03,148.009c dharmakāmārthabhāvāṃś ca varṣma vīryaṃ bhavābhavau 03,148.010 hanūmān uvāca 03,148.010a kṛtaṃ nāma yugaṃ tāta yatra dharmaḥ sanātanaḥ 03,148.010c kṛtam eva na kartavyaṃ tasmin kāle yugottame 03,148.011a na tatra dharmāḥ sīdanti na kṣīyante ca vai prajāḥ 03,148.011c tataḥ kṛtayugaṃ nāma kālena guṇatāṃ gatam 03,148.012a devadānavagandharvayakṣarākṣasapannagāḥ 03,148.012c nāsan kṛtayuge tāta tadā na krayavikrayāḥ 03,148.013a na sāmayajuṛgvarṇāḥ kriyā nāsīc ca mānavī 03,148.013c abhidhyāya phalaṃ tatra dharmaḥ saṃnyāsa eva ca 03,148.014a na tasmin yugasaṃsarge vyādhayo nendriyakṣayaḥ 03,148.014c nāsūyā nāpi ruditaṃ na darpo nāpi paiśunam 03,148.015a na vigrahaḥ kutas tandrī na dveṣo nāpi vaikṛtam 03,148.015c na bhayaṃ na ca saṃtāpo na cerṣyā na ca matsaraḥ 03,148.016a tataḥ paramakaṃ brahma yā gatir yogināṃ parā 03,148.016c ātmā ca sarvabhūtānāṃ śuklo nārāyaṇas tadā 03,148.017a brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca kṛtalakṣaṇāḥ 03,148.017c kṛte yuge samabhavan svakarmaniratāḥ prajāḥ 03,148.018a samāśramaṃ samācāraṃ samajñānamatībalam 03,148.018c tadā hi samakarmāṇo varṇā dharmān avāpnuvan 03,148.019a ekavedasamāyuktā ekamantravidhikriyāḥ 03,148.019c pṛthagdharmās tv ekavedā dharmam ekam anuvratāḥ 03,148.020a cāturāśramyayuktena karmaṇā kālayoginā 03,148.020c akāmaphalasaṃyogāt prāpnuvanti parāṃ gatim 03,148.021a ātmayogasamāyukto dharmo 'yaṃ kṛtalakṣaṇaḥ 03,148.021c kṛte yuge catuṣpādaś cāturvarṇyasya śāśvataḥ 03,148.022a etat kṛtayugaṃ nāma traiguṇyaparivarjitam 03,148.022c tretām api nibodha tvaṃ yasmin satraṃ pravartate 03,148.023a pādena hrasate dharmo raktatāṃ yāti cācyutaḥ 03,148.023c satyapravṛttāś ca narāḥ kriyādharmaparāyaṇāḥ 03,148.024a tato yajñāḥ pravartante dharmāś ca vividhāḥ kriyāḥ 03,148.024c tretāyāṃ bhāvasaṃkalpāḥ kriyādānaphalodayāḥ 03,148.025a pracalanti na vai dharmāt tapodānaparāyaṇāḥ 03,148.025c svadharmasthāḥ kriyāvanto janās tretāyuge 'bhavan 03,148.026a dvāpare 'pi yuge dharmo dvibhāgonaḥ pravartate 03,148.026c viṣṇur vai pītatāṃ yāti caturdhā veda eva ca 03,148.027a tato 'nye ca caturvedās trivedāś ca tathāpare 03,148.027c dvivedāś caikavedāś cāpy anṛcaś ca tathāpare 03,148.028a evaṃ śāstreṣu bhinneṣu bahudhā nīyate kriyā 03,148.028c tapodānapravṛttā ca rājasī bhavati prajā 03,148.029a ekavedasya cājñānād vedās te bahavaḥ kṛtāḥ 03,148.029c satyasya ceha vibhraṃśāt satye kaś cid avasthitaḥ 03,148.030a satyāt pracyavamānānāṃ vyādhayo bahavo 'bhavan 03,148.030c kāmāś copadravāś caiva tadā daivatakāritāḥ 03,148.031a yair ardyamānāḥ subhṛśaṃ tapas tapyanti mānavāḥ 03,148.031c kāmakāmāḥ svargakāmā yajñāṃs tanvanti cāpare 03,148.032a evaṃ dvāparam āsādya prajāḥ kṣīyanty adharmataḥ 03,148.032c pādenaikena kaunteya dharmaḥ kaliyuge sthitaḥ 03,148.033a tāmasaṃ yugam āsādya kṛṣṇo bhavati keśavaḥ 03,148.033c vedācārāḥ praśāmyanti dharmayajñakriyās tathā 03,148.034a ītayo vyādhayas tandrī doṣāḥ krodhādayas tathā 03,148.034c upadravāś ca vartante ādhayo vyādhayas tathā 03,148.035a yugeṣv āvartamāneṣu dharmo vyāvartate punaḥ 03,148.035c dharme vyāvartamāne tu loko vyāvartate punaḥ 03,148.036a loke kṣīṇe kṣayaṃ yānti bhāvā lokapravartakāḥ 03,148.036c yugakṣayakṛtā dharmāḥ prārthanāni vikurvate 03,148.037a etat kaliyugaṃ nāma acirād yat pravartate 03,148.037c yugānuvartanaṃ tv etat kurvanti cirajīvinaḥ 03,148.038a yac ca te matparijñāne kautūhalam ariṃdama 03,148.038c anarthakeṣu ko bhāvaḥ puruṣasya vijānataḥ 03,148.039a etat te sarvam ākhyātaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 03,148.039c yugasaṃkhyāṃ mahābāho svasti prāpnuhi gamyatām 03,149.001 bhīma uvāca 03,149.001a pūrvarūpam adṛṣṭvā te na yāsyāmi kathaṃ cana 03,149.001c yadi te 'ham anugrāhyo darśayātmānam ātmanā 03,149.002 vaiśaṃpāyana uvāca 03,149.002a evam uktas tu bhīmena smitaṃ kṛtvā plavaṃgamaḥ 03,149.002c tad rūpaṃ darśayām āsa yad vai sāgaralaṅghane 03,149.003a bhrātuḥ priyam abhīpsan vai cakāra sumahad vapuḥ 03,149.003b*0742_01 tad rūpaṃ yat purā tasya babhūvodadhilaṅghane 03,149.003c dehas tasya tato 'tīva vardhaty āyāmavistaraiḥ 03,149.004a tad rūpaṃ kadalīṣaṇḍaṃ chādayann amitadyutiḥ 03,149.004c gireś cocchrayam āgamya tasthau tatra sa vānaraḥ 03,149.005a samucchritamahākāyo dvitīya iva parvataḥ 03,149.005c tāmrekṣaṇas tīkṣṇadaṃṣṭro bhṛkuṭīkṛtalocanaḥ 03,149.005e dīrghalāṅgūlam āvidhya diśo vyāpya sthitaḥ kapiḥ 03,149.006a tad rūpaṃ mahad ālakṣya bhrātuḥ kauravanandanaḥ 03,149.006c visismiye tadā bhīmo jahṛṣe ca punaḥ punaḥ 03,149.007a tam arkam iva tejobhiḥ sauvarṇam iva parvatam 03,149.007c pradīptam iva cākāśaṃ dṛṣṭvā bhīmo nyamīlayat 03,149.008a ābabhāṣe ca hanumān bhīmasenaṃ smayann iva 03,149.008c etāvad iha śaktas tvaṃ rūpaṃ draṣṭuṃ mamānagha 03,149.009a vardhe 'haṃ cāpy ato bhūyo yāvan me manasepsitam 03,149.009c bhīma śatruṣu cātyarthaṃ vardhate mūrtir ojasā 03,149.010a tad adbhutaṃ mahāraudraṃ vindhyamandarasaṃnibham 03,149.010c dṛṣṭvā hanūmato varṣma saṃbhrāntaḥ pavanātmajaḥ 03,149.011a pratyuvāca tato bhīmaḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ 03,149.011c kṛtāñjalir adīnātmā hanūmantam avasthitam 03,149.012a dṛṣṭaṃ pramāṇaṃ vipulaṃ śarīrasyāsya te vibho 03,149.012c saṃharasva mahāvīrya svayam ātmānam ātmanā 03,149.013a na hi śaknomi tvāṃ draṣṭuṃ divākaram ivoditam 03,149.013c aprameyam anādhṛṣyaṃ mainākam iva parvatam 03,149.014a vismayaś caiva me vīra sumahān manaso 'dya vai 03,149.014c yad rāmas tvayi pārśvasthe svayaṃ rāvaṇam abhyagāt 03,149.015a tvam eva śaktas tāṃ laṅkāṃ sayodhāṃ sahavāhanām 03,149.015c svabāhubalam āśritya vināśayitum ojasā 03,149.016a na hi te kiṃ cid aprāpyaṃ mārutātmaja vidyate 03,149.016c tava naikasya paryāpto rāvaṇaḥ sagaṇo yudhi 03,149.017a evam uktas tu bhīmena hanūmān plavagarṣabhaḥ 03,149.017c pratyuvāca tato vākyaṃ snigdhagambhīrayā girā 03,149.018a evam etan mahābāho yathā vadasi bhārata 03,149.018c bhīmasena na paryāpto mamāsau rākṣasādhamaḥ 03,149.019a mayā tu tasmin nihate rāvaṇe lokakaṇṭake 03,149.019c kīrtir naśyed rāghavasya tata etad upekṣitam 03,149.020a tena vīreṇa hatvā tu sagaṇaṃ rākṣasādhipam 03,149.020c ānītā svapuraṃ sītā loke kīrtiś ca sthāpitā 03,149.021a tad gaccha vipulaprajña bhrātuḥ priyahite rataḥ 03,149.021c ariṣṭaṃ kṣemam adhvānaṃ vāyunā parirakṣitaḥ 03,149.022a eṣa panthāḥ kuruśreṣṭha saugandhikavanāya te 03,149.022c drakṣyase dhanadodyānaṃ rakṣitaṃ yakṣarākṣasaiḥ 03,149.023a na ca te tarasā kāryaḥ kusumāvacayaḥ svayam 03,149.023c daivatāni hi mānyāni puruṣeṇa viśeṣataḥ 03,149.024a balihomanamaskārair mantraiś ca bharatarṣabha 03,149.024c daivatāni prasādaṃ hi bhaktyā kurvanti bhārata 03,149.025a mā tāta sāhasaṃ kārṣīḥ svadharmam anupālaya 03,149.025c svadharmasthaḥ paraṃ dharmaṃ budhyasvāgamayasva ca 03,149.026a na hi dharmam avijñāya vṛddhān anupasevya ca 03,149.026c dharmo vai vedituṃ śakyo bṛhaspatisamair api 03,149.027a adharmo yatra dharmākhyo dharmaś cādharmasaṃjñitaḥ 03,149.027c vijñātavyo vibhāgena yatra muhyanty abuddhayaḥ 03,149.028a ācārasaṃbhavo dharmo dharmād vedāḥ samutthitāḥ 03,149.028c vedair yajñāḥ samutpannā yajñair devāḥ pratiṣṭhitāḥ 03,149.029a vedācāravidhānoktair yajñair dhāryanti devatāḥ 03,149.029c bṛhaspatyuśanoktaiś ca nayair dhāryanti mānavāḥ 03,149.030a paṇyākaravaṇijyābhiḥ kṛṣyātho yonipoṣaṇaiḥ 03,149.030c vārtayā dhāryate sarvaṃ dharmair etair dvijātibhiḥ 03,149.031a trayī vārtā daṇḍanītis tisro vidyā vijānatām 03,149.031c tābhiḥ samyakprayuktābhir lokayātrā vidhīyate 03,149.032a sā ced dharmakriyā na syāt trayīdharmam ṛte bhuvi 03,149.032c daṇḍanītim ṛte cāpi nirmaryādam idaṃ bhavet 03,149.033a vārtādharme hy avartantyo vinaśyeyur imāḥ prajāḥ 03,149.033c supravṛttais tribhir hy etair dharmaiḥ sūyanti vai prajāḥ 03,149.034a dvijānām amṛtaṃ dharmo hy ekaś caivaikavarṇikaḥ 03,149.034c yajñādhyayanadānāni trayaḥ sādhāraṇāḥ smṛtāḥ 03,149.035a yājanādhyāpane cobhe brāhmaṇānāṃ pratigrahaḥ 03,149.035c pālanaṃ kṣatriyāṇāṃ vai vaiśyadharmaś ca poṣaṇam 03,149.036a śuśrūṣā tu dvijātīnāṃ śūdrāṇāṃ dharma ucyate 03,149.036c bhaikṣahomavratair hīnās tathaiva guruvāsinām 03,149.037a kṣatradharmo 'tra kaunteya tava dharmābhirakṣaṇam 03,149.037c svadharmaṃ pratipadyasva vinīto niyatendriyaḥ 03,149.038a vṛddhaiḥ saṃmantrya sadbhiś ca buddhimadbhiḥ śrutānvitaiḥ 03,149.038c susthitaḥ śāsti daṇḍena vyasanī paribhūyate 03,149.039a nigrahānugrahaiḥ samyag yadā rājā pravartate 03,149.039c tadā bhavati lokasya maryādā suvyavasthitā 03,149.040a tasmād deśe ca durge ca śatrumitrabaleṣu ca 03,149.040c nityaṃ cāreṇa boddhavyaṃ sthānaṃ vṛddhiḥ kṣayas tathā 03,149.041a rājñām upāyāś catvāro buddhimantraḥ parākramaḥ 03,149.041c nigrahānugrahau caiva dākṣyaṃ tatkāryasādhanam 03,149.042a sāmnā dānena bhedena daṇḍenopekṣaṇena ca 03,149.042c sādhanīyāni kāryāṇi samāsavyāsayogataḥ 03,149.043a mantramūlā nayāḥ sarve cārāś ca bharatarṣabha 03,149.043c sumantritair nayaiḥ siddhis tadvidaiḥ saha mantrayet 03,149.044a striyā mūḍhena lubdhena bālena laghunā tathā 03,149.044c na mantrayeta guhyāni yeṣu conmādalakṣaṇam 03,149.044d*0743_01 sarvaṃ doṣakṛtaṃ yeṣāṃ vairaṃ tatra pratiṣṭhitam 03,149.045a mantrayet saha vidvadbhiḥ śaktaiḥ karmāṇi kārayet 03,149.045c snigdhaiś ca nītivinyāsān mūrkhān sarvatra varjayet 03,149.046a dhārmikān dharmakāryeṣu arthakāryeṣu paṇḍitān 03,149.046c strīṣu klībān niyuñjīta krūrān krūreṣu karmasu 03,149.047a svebhyaś caiva parebhyaś ca kāryākāryasamudbhavā 03,149.047c buddhiḥ karmasu vijñeyā ripūṇāṃ ca balābalam 03,149.048a buddhyā supratipanneṣu kuryāt sādhuparigraham 03,149.048c nigrahaṃ cāpy aśiṣṭeṣu nirmaryādeṣu kārayet 03,149.049a nigrahe pragrahe samyag yadā rājā pravartate 03,149.049c tadā bhavati lokasya maryādā suvyavasthitā 03,149.050a eṣa te vihitaḥ pārtha ghoro dharmo duranvayaḥ 03,149.050b*0744_01 sāmnā mitrāṇi dānena brāhmaṇaṃ kṛtrimāni ca 03,149.050b*0744_02 bhedenārīn pradamayet kuṇḍena sādhayet prajāḥ 03,149.050c taṃ svadharmavibhāgena vinayastho 'nupālaya 03,149.051a tapodharmadamejyābhir viprā yānti yathā divam 03,149.051c dānātithyakriyādharmair yānti vaiśyāś ca sadgatim 03,149.051d*0745_01 dvijaśuśrūṣayā śūdrā labhante gatim uttamām 03,149.052a kṣatraṃ yāti tathā svargaṃ bhuvi nigrahapālanaiḥ 03,149.052c samyak praṇīya daṇḍaṃ hi kāmadveṣavivarjitāḥ 03,149.052e alubdhā vigatakrodhāḥ satāṃ yānti salokatām 03,150.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,150.001a tataḥ saṃhṛtya vipulaṃ tad vapuḥ kāmavardhitam 03,150.001c bhīmasenaṃ punar dorbhyāṃ paryaṣvajata vānaraḥ 03,150.002a pariṣvaktasya tasyāśu bhrātrā bhīmasya bhārata 03,150.002c śramo nāśam upāgacchat sarvaṃ cāsīt pradakṣiṇam 03,150.002d*0746_01 balaṃ cātibalo mene na me 'sti sadṛśaḥ kva cit 03,150.003a tataḥ punar athovāca paryaśrunayano hariḥ 03,150.003c bhīmam ābhāṣya sauhārdād bāṣpagadgadayā girā 03,150.004a gaccha vīra svam āvāsaṃ smartavyo 'smi kathāntare 03,150.004b*0747_01 śīghraṃ tu kāryasidhyarthaṃ gaccha tvaṃ pāṇḍunandana 03,150.004b*0747_02 smartavyo 'smi tvayā vīra kathāsvamitavikrama 03,150.004c ihasthaś ca kuruśreṣṭha na nivedyo 'smi kasya cit 03,150.005a dhanadasyālayāc cāpi visṛṣṭānāṃ mahābala 03,150.005c deśakāla ihāyātuṃ devagandharvayoṣitām 03,150.006a mamāpi saphalaṃ cakṣuḥ smāritaś cāsmi rāghavam 03,150.006b*0748_01 rāmābhidhānaṃ viṣṇuṃ hi jagad dhṛdayanandanam 03,150.006b*0748_02 sītāvaktrāravindārkaṃ daśāsyadhvāntabhāskaram 03,150.006c mānuṣaṃ gātrasaṃsparśaṃ gatvā bhīma tvayā saha 03,150.007a tad asmaddarśanaṃ vīra kaunteyāmogham astu te 03,150.007c bhrātṛtvaṃ tvaṃ puraskṛtya varaṃ varaya bhārata 03,150.008a yadi tāvan mayā kṣudrā gatvā vāraṇasāhvayam 03,150.008c dhārtarāṣṭrā nihantavyā yāvad etat karomy aham 03,150.008d*0749_01 nihatān dhārtarāṣṭrāṃs tu tan me vada ca bhārata 03,150.009a śilayā nagaraṃ vā tan marditavyaṃ mayā yadi 03,150.009b*0750_01 baddhvā duryodhanaṃ cādya ānayāmi tavāntikam 03,150.009c yāvad adya karomy etat kāmaṃ tava mahābala 03,150.010a bhīmasenas tu tad vākyaṃ śrutvā tasya mahātmanaḥ 03,150.010c pratyuvāca hanūmantaṃ prahṛṣṭenāntarātmanā 03,150.011a kṛtam eva tvayā sarvaṃ mama vānarapuṃgava 03,150.011c svasti te 'stu mahābāho kṣāmaye tvāṃ prasīda me 03,150.012a sanāthāḥ pāṇḍavāḥ sarve tvayā nāthena vīryavan 03,150.012c tavaiva tejasā sarvān vijeṣyāmo vayaṃ ripūn 03,150.013a evam uktas tu hanumān bhīmasenam abhāṣata 03,150.013c bhrātṛtvāt sauhṛdāc cāpi kariṣyāmi tava priyam 03,150.014a camūṃ vigāhya śatrūṇāṃ śaraśaktisamākulām 03,150.014c yadā siṃharavaṃ vīra kariṣyasi mahābala 03,150.014e tadāhaṃ bṛṃhayiṣyāmi svaraveṇa ravaṃ tava 03,150.014f*0751_01 yaṃ śrutvaiva bhaviṣyanti vyasavas te 'rayo raṇe 03,150.015a vijayasya dhvajasthaś ca nādān mokṣyāmi dāruṇān 03,150.015c śatrūṇāṃ te prāṇaharān ity uktvāntaradhīyata 03,150.015c*0752_01 **** **** sukhaṃ yena haniṣyatha 03,150.015c*0752_02 evam ābhāṣya hanumāṃs tadā pāṇḍavanandanam 03,150.015c*0752_03 mārgam ākhyāya bhīmāya 03,150.015c*0753_01 **** **** mā bhūt te mānaso jvaraḥ 03,150.015c*0753_02 mayā hi prāṇasarvasvaṃ lāṅgūle viniveśitam 03,150.015c*0753_03 śatruprāṇaharaṃ yogyaṃ 03,150.016a gate tasmin harivare bhīmo 'pi balināṃ varaḥ 03,150.016c tena mārgeṇa vipulaṃ vyacarad gandhamādanam 03,150.017a anusmaran vapus tasya śriyaṃ cāpratimāṃ bhuvi 03,150.017c māhātmyam anubhāvaṃ ca smaran dāśarather yayau 03,150.018a sa tāni ramaṇīyāni vanāny upavanāni ca 03,150.018c viloḍayām āsa tadā saugandhikavanepsayā 03,150.019a phullapadmavicitrāṇi puṣpitāni vanāni ca 03,150.019a*0754_01 **** **** sarāṃsi saritas tathā 03,150.019a*0754_02 nānākusumacitrāṇi 03,150.019b*0755_01 phullapadmavicitrāṇi sarāṃsi saritas tathā 03,150.019b*0756_01 nānāvihagajuṣṭāni paśyati sma samantataḥ 03,150.019c mattavāraṇayūthāni paṅkaklinnāni bhārata 03,150.019e varṣatām iva meghānāṃ vṛndāni dadṛśe tadā 03,150.020a hariṇaiś cañcalāpāṅgair hariṇīsahitair vane 03,150.020c saśaṣpakavalaiḥ śrīmān pathi dṛṣṭo drutaṃ yayau 03,150.021a mahiṣaiś ca varāhaiś ca śārdūlaiś ca niṣevitam 03,150.021c vyapetabhīr giriṃ śauryād bhīmaseno vyagāhata 03,150.022a kusumānataśākhaiś ca tāmprapallavakomalaiḥ 03,150.022c yācyamāna ivāraṇye drumair mārutakampitaiḥ 03,150.023a kṛtapadmāñjalipuṭā mattaṣaṭpadasevitāḥ 03,150.023c priyatīrthavanā mārge padminīḥ samatikraman 03,150.024a sajjamānamanodṛṣṭiḥ phulleṣu girisānuṣu 03,150.024c draupadīvākyapātheyo bhīmaḥ śīghrataraṃ yayau 03,150.025a parivṛtte 'hani tataḥ prakīrṇahariṇe vane 03,150.025c kāñcanair vimalaiḥ padmair dadarśa vipulāṃ nadīm 03,150.026a mattakāraṇḍavayutāṃ cakravākopaśobhitām 03,150.026c racitām iva tasyādrer mālāṃ vimalapaṅkajām 03,150.027a tasyāṃ nadyāṃ mahāsattvaḥ saugandhikavanaṃ mahat 03,150.027c apaśyat prītijananaṃ bālārkasadṛśadyuti 03,150.028a tad dṛṣṭvā labdhakāmaḥ sa manasā pāṇḍunandanaḥ 03,150.028c vanavāsaparikliṣṭāṃ jagāma manasā priyām 03,151.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,151.001a sa gatvā nalinīṃ ramyāṃ rākṣasair abhirakṣitām 03,151.001c kailāsaśikhare ramye dadarśa śubhakānane 03,151.001d*0757_01 nīlaśādvalaparyantāṃ citradrumaparicchadām 03,151.002a kuberabhavanābhyāśe jātāṃ parvatanirjhare 03,151.002c suramyāṃ vipulacchāyāṃ nānādrumalatāvṛtām 03,151.003a haritāmbujasaṃchannāṃ divyāṃ kanakapuṣkarām 03,151.003b*0758_01 nānāpakṣigaṇākīrṇāṃ sūpatīrthām akardamām 03,151.003b*0758_02 atīva ramyāṃ sujalāṃ jātāṃ parvatasānuṣu 03,151.003c pavitrabhūtāṃ lokasya śubhām adbhutadarśanām 03,151.004a tatrāmṛtarasaṃ śītaṃ laghu kuntīsutaḥ śubham 03,151.004c dadarśa vimalaṃ toyaṃ śivaṃ bahu ca pāṇḍavaḥ 03,151.005a tāṃ tu puṣkariṇīṃ ramyāṃ padmasaugandhikāyutām 03,151.005c jātarūpamayaiḥ padmaiś channāṃ paramagandhibhiḥ 03,151.006a vaiḍūryavaranālaiś ca bahucitrair manoharaiḥ 03,151.006c haṃsakāraṇḍavoddhūtaiḥ sṛjadbhir amalaṃ rajaḥ 03,151.007a ākrīḍaṃ yakṣarājasya kuberasya mahātmanaḥ 03,151.007c gandharvair apsarobhiś ca devaiś ca paramārcitām 03,151.008a sevitām ṛṣibhir divyāṃ yakṣaiḥ kiṃpuruṣais tathā 03,151.008c rākṣasaiḥ kiṃnaraiś caiva guptāṃ vaiśravaṇena ca 03,151.009a tāṃ ca dṛṣṭvaiva kaunteyo bhīmaseno mahābalaḥ 03,151.009c babhūva paramaprīto divyaṃ saṃprekṣya tat saraḥ 03,151.010a tac ca krodhavaśā nāma rākṣasā rājaśāsanāt 03,151.010c rakṣanti śatasāhasrāś citrāyudhaparicchadāḥ 03,151.011a te tu dṛṣṭvaiva kaunteyam ajinaiḥ parivāritam 03,151.011c rukmāṅgadadharaṃ vīraṃ bhīmaṃ bhīmaparākramam 03,151.012a sāyudhaṃ baddhanistriṃśam aśaṅkitam ariṃdamam 03,151.012c puṣkarepsum upāyāntam anyonyam abhicukruśuḥ 03,151.013a ayaṃ puruṣaśārdūlaḥ sāyudho 'jinasaṃvṛtaḥ 03,151.013c yac cikīrṣur iha prāptas tat saṃpraṣṭum ihārhatha 03,151.014a tataḥ sarve mahābāhuṃ samāsādya vṛkodaram 03,151.014c tejoyuktam apṛcchanta kas tvam ākhyātum arhasi 03,151.015a muniveṣadharaś cāsi cīravāsāś ca lakṣyase 03,151.015c yadartham asi saṃprāptas tad ācakṣva mahādyute 03,152.001 bhīma uvāca 03,152.001a pāṇḍavo bhīmaseno 'haṃ dharmaputrād anantaraḥ 03,152.001c viśālāṃ badarīṃ prāpto bhrātṛbhiḥ saha rākṣasāḥ 03,152.002a apaśyat tatra pañcālī saugandhikam anuttamam 03,152.002c aniloḍham ito nūnaṃ sā bahūni parīpsati 03,152.003a tasyā mām anavadyāṅgyā dharmapatnyāḥ priye sthitam 03,152.003c puṣpāhāram iha prāptaṃ nibodhata niśācarāḥ 03,152.004 rākṣasā ūcuḥ 03,152.004a ākrīḍo 'yaṃ kuberasya dayitaḥ puruṣarṣabha 03,152.004c neha śakyaṃ manuṣyeṇa vihartuṃ martyadharmiṇā 03,152.005a devarṣayas tathā yakṣā devāś cātra vṛkodara 03,152.005c āmantrya yakṣapravaraṃ pibanti viharanti ca 03,152.005e gandharvāpsarasaś caiva viharanty atra pāṇḍava 03,152.005f*0759_01 yakṣādhipasyānumate kuberasya mahātmanaḥ 03,152.006a anyāyeneha yaḥ kaś cid avamanya dhaneśvaram 03,152.006c vihartum icched durvṛttaḥ sa vinaśyed asaṃśayam 03,152.007a tam anādṛtya padmāni jihīrṣasi balād itaḥ 03,152.007c dharmarājasya cātmānaṃ bravīṣi bhrātaraṃ katham 03,152.007d*0760_01 teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā vāryamāṇo 'pi pāṇḍavaḥ 03,152.007d*0761_01 āmantrya yakṣarājaṃ vai tataḥ piba harasva ca 03,152.007d*0761_02 nāto 'nyathā tvayā śakyaṃ kiṃ cit puṣkaram īkṣitum 03,152.008 bhīma uvāca 03,152.008a rākṣasās taṃ na paśyāmi dhaneśvaram ihāntike 03,152.008c dṛṣṭvāpi ca mahārājaṃ nāhaṃ yācitum utsahe 03,152.009a na hi yācanti rājāna eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 03,152.009c na cāhaṃ hātum icchāmi kṣātradharmaṃ kathaṃ cana 03,152.010a iyaṃ ca nalinī ramyā jātā parvatanirjhare 03,152.010c neyaṃ bhavanam āsādya kuberasya mahātmanaḥ 03,152.011a tulyā hi sarvabhūtānām iyaṃ vaiśravaṇasya ca 03,152.011c evaṃgateṣu dravyeṣu kaḥ kaṃ yācitum arhati 03,152.012 vaiśaṃpāyana uvāca 03,152.012a ity uktvā rākṣasān sarvān bhīmaseno vyagāhata 03,152.012b*0762_01 vyagāhata mahābāhur nalinīṃ tāṃ mahābalaḥ 03,152.012b*0763_01 tāṃ tu puṣkariṇīṃ vīraḥ prabhinna iva kuñjaraḥ 03,152.012c tataḥ sa rākṣasair vācā pratiṣiddhaḥ pratāpavān 03,152.012e mā maivam iti sakrodhair bhartsayadbhiḥ samantataḥ 03,152.013a kadarthīkṛtya tu sa tān rākṣasān bhīmavikramaḥ 03,152.013c vyagāhata mahātejās te taṃ sarve nyavārayan 03,152.013d*0764_01 balāj jagrāha padmāni rakṣasāṃ paśyatāṃ tadā 03,152.013d*0764_02 te taṃ na mamṛṣur vīrā gṛhṇantaṃ kamalottamān 03,152.013d*0765_01 agaṇayya sa tān sarvān bhīmasenaḥ pratāpavān 03,152.013d*0765_02 padmāny agṛhṇāt sahasā pauruṣe sve vyavasthitaḥ 03,152.014a gṛhṇīta badhnīta nikṛntatemaṃ; pacāma khādāma ca bhīmasenam 03,152.014c kruddhā bruvanto 'nuyayur drutaṃ te; śastrāṇi codyamya vivṛttanetrāḥ 03,152.015a tataḥ sa gurvīṃ yamadaṇḍakalpāṃ; mahāgadāṃ kāñcanapaṭṭanaddhām 03,152.015c pragṛhya tān abhyapatat tarasvī; tato 'bravīt tiṣṭhata tiṣṭhateti 03,152.016a te taṃ tadā tomarapaṭṭiśādyair; vyāvidhya śastraiḥ sahasābhipetuḥ 03,152.016c jighāṃsavaḥ krodhavaśāḥ subhīmā; bhīmaṃ samantāt parivavrur ugrāḥ 03,152.017a vātena kuntyāṃ balavān sa jātaḥ; śūras tarasvī dviṣatāṃ nihantā 03,152.017c satye ca dharme ca rataḥ sadaiva; parākrame śatrubhir apradhṛṣyaḥ 03,152.018a teṣāṃ sa mārgān vividhān mahātmā; nihatya śastrāṇi ca śātravāṇām 03,152.018c yathāpravīrān nijaghāna vīraḥ; paraḥśatān puṣkariṇīsamīpe 03,152.019a te tasya vīryaṃ ca balaṃ ca dṛṣṭvā; vidyābalaṃ bāhubalaṃ tathaiva 03,152.019c aśaknuvantaḥ sahitāḥ samantād; dhatapravīrāḥ sahasā nivṛttāḥ 03,152.020a vidīryamāṇās tata eva tūrṇam; ākāśam āsthāya vimūḍhasaṃjñāḥ 03,152.020c kailāsaśṛṅgāṇy abhidudruvus te; bhīmārditāḥ krodhavaśāḥ prabhagnāḥ 03,152.021a sa śakravad dānavadaityasaṃghān; vikramya jitvā ca raṇe 'risaṃghān 03,152.021c vigāhya tāṃ puṣkariṇīṃ jitāriḥ; kāmāya jagrāha tato 'mbujāni 03,152.022a tataḥ sa pītvāmṛtakalpam ambho; bhūyo babhūvottamavīryatejāḥ 03,152.022c utpāṭya jagrāha tato 'mbujāni; saugandhikāny uttamagandhavanti 03,152.023a tatas tu te krodhavaśāḥ sametya; dhaneśvaraṃ bhīmabalapraṇunnāḥ 03,152.023c bhīmasya vīryaṃ ca balaṃ ca saṃkhye; yathāvad ācakhyur atīva dīnāḥ 03,152.024a teṣāṃ vacas tat tu niśamya devaḥ; prahasya rakṣāṃśi tato 'bhyuvāca 03,152.024c gṛhṇātu bhīmo jalajāni kāmaṃ; kṛṣṇānimittaṃ viditaṃ mamaitat 03,152.025a tato 'bhyanujñāya dhaneśvaraṃ te; jagmuḥ kurūṇāṃ pravaraṃ viroṣāḥ 03,152.025c bhīmaṃ ca tasyāṃ dadṛśur nalinyāṃ; yathopajoṣaṃ viharantam ekam 03,153.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,153.001a tatas tāni mahārhāṇi divyāni bharatarṣabha 03,153.001c bahūni bahurūpāṇi virajāṃsi samādade 03,153.001d*0765_01 etasminn antare rājan yudhiṣṭhirasamīpataḥ 03,153.002a tato vāyur mahāñ śīghro nīcaiḥ śarkarakarṣaṇaḥ 03,153.002c prādurāsīt kharasparśaḥ saṃgrāmam abhicodayan 03,153.003a papāta mahatī colkā sanirghātā mahāprabhā 03,153.003c niṣprabhaś cābhavat sūryaś channaraśmis tamovṛtaḥ 03,153.004a nirghātaś cābhavad bhīmo bhīme vikramam āsthite 03,153.004c cacāla pṛthivī cāpi pāṃsuvarṣaṃ papāta ca 03,153.005a salohitā diśaś cāsan kharavāco mṛgadvijāḥ 03,153.005c tamovṛtam abhūt sarvaṃ na prajñāyata kiṃ cana 03,153.005d*0766_01 anye ca bahavo bhīmā utpātās tatra jajñire 03,153.006a tad adbhutam abhiprekṣya dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 03,153.006c uvāca vadatāṃ śreṣṭhaḥ ko 'smān abhibhaviṣyati 03,153.007a sajjībhavata bhadraṃ vaḥ pāṇḍavā yuddhadurmadāḥ 03,153.007c yathārūpāṇi paśyāmi svabhyagro naḥ parākramaḥ 03,153.008a evam uktvā tato rājā vīkṣāṃ cakre samantataḥ 03,153.008c apaśyamāno bhīmaṃ ca dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 03,153.009a tatra kṛṣṇāṃ yamau caiva samīpasthān ariṃdamaḥ 03,153.009c papraccha bhrātaraṃ bhīmaṃ bhīmakarmāṇam āhave 03,153.010a kaccin na bhīmaḥ pāñcāli kiṃ cit kṛtyaṃ cikīrṣati 03,153.010c kṛtavān api vā vīraḥ sāhasaṃ sāhasapriyaḥ 03,153.011a ime hy akasmād utpātā mahāsamaradarśinaḥ 03,153.011c darśayanto bhayaṃ tīvraṃ prādurbhūtāḥ samantataḥ 03,153.012a taṃ tathā vādinaṃ kṛṣṇā pratyuvāca manasvinī 03,153.012c priyā priyaṃ cikīrṣantī mahiṣī cāruhāsinī 03,153.013a yat tat saugandhikaṃ rājann āhṛtaṃ mātariśvanā 03,153.013c tan mayā bhīmasenasya prītayādyopapāditam 03,153.014a api cokto mayā vīro yadi paśyed bahūny api 03,153.014c tāni sarvāṇy upādāya śīghram āgamyatām iti 03,153.015a sa tu nūnaṃ mahābāhuḥ priyārthaṃ mama pāṇḍavaḥ 03,153.015c prāgudīcīṃ diśaṃ rājaṃs tāny āhartum ito gataḥ 03,153.016a uktas tv evaṃ tayā rājā yamāv idam athābravīt 03,153.016c gacchāma sahitās tūrṇaṃ yena yāto vṛkodaraḥ 03,153.017a vahantu rākṣasā viprān yathāśrāntān yathākṛśān 03,153.017c tvam apy amarasaṃkāśa vaha kṛṣṇāṃ ghaṭotkaca 03,153.018a vyaktaṃ dūram ito bhīmaḥ praviṣṭa iti me matiḥ 03,153.018c ciraṃ ca tasya kālo 'yaṃ sa ca vāyusamo jave 03,153.019a tarasvī vainateyasya sadṛśo bhuvi laṅghane 03,153.019c utpated api cākāśaṃ nipatec ca yathecchakam 03,153.020a tam anviyāma bhavatāṃ prabhāvād rajanīcarāḥ 03,153.020c purā sa nāparādhnoti siddhānāṃ brahmavādinām 03,153.021a tathety uktvā tu te sarve haiḍimbapramukhās tadā 03,153.021c uddeśajñāḥ kuberasya nalinyā bharatarṣabha 03,153.022a ādāya pāṇḍavāṃś caiva tāṃś ca viprān anekaśaḥ 03,153.022c lomaśenaiva sahitāḥ prayayuḥ prītamānasāḥ 03,153.023a te gatvā sahitāḥ sarve dadṛśus tatra kānane 03,153.023c praphullapaṅkajavatīṃ nalinīṃ sumanoharām 03,153.024a taṃ ca bhīmaṃ mahātmānaṃ tasyās tīre vyavasthitam 03,153.024c dadṛśur nihatāṃś caiva yakṣān suvipulekṣaṇān 03,153.024d*0767_01 bhinnakāyākṣibāhūrūn saṃcūrṇitaśirodharān 03,153.024d*0767_02 taṃ ca bhīmaṃ mahātmānaṃ tasyās tīre vyavasthitam 03,153.024d*0767_03 sakrodhaṃ stabdhanayanaṃ saṃdaṣṭadaśanacchadam 03,153.025a udyamya ca gadāṃ dorbhyāṃ nadītīre vyavasthitam 03,153.025c prajāsaṃkṣepasamaye daṇḍahastam ivāntakam 03,153.026a taṃ dṛṣṭvā dharmarājas tu pariṣvajya punaḥ punaḥ 03,153.026c uvāca ślakṣṇayā vācā kaunteya kim idaṃ kṛtam 03,153.027a sāhasaṃ bata bhadraṃ te devānām api cāpriyam 03,153.027c punar evaṃ na kartavyaṃ mama ced icchasi priyam 03,153.028a anuśāsya ca kaunteyaṃ padmāni pratigṛhya ca 03,153.028c tasyām eva nalinyāṃ te vijahrur amaropamāḥ 03,153.029a etasminn eva kāle tu pragṛhītaśilāyudhāḥ 03,153.029c prādurāsan mahākāyās tasyodyānasya rakṣiṇaḥ 03,153.029d*0768_01 uccukruśuś ca te 'nyonyaṃ rākṣasā bhīmadarśanāḥ 03,153.029d*0768_02 rājñas te vai kuberasya nalinīṃ vanacāriṇaḥ 03,153.029d*0768_03 saṃbhrāntamanasaḥ sarve vyākulenāntarātmabhiḥ 03,153.029d*0768_04 upatasthur mahātmānaṃ dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram 03,153.030a te dṛṣṭvā dharmarājānaṃ devarṣiṃ cāpi lomaśam 03,153.030c nakulaṃ sahadevaṃ ca tathānyān brāhmaṇarṣabhān 03,153.030e vinayenānatāḥ sarve praṇipetuś ca bhārata 03,153.031a sāntvitā dharmarājena praseduḥ kṣaṇadācarāḥ 03,153.031c viditāś ca kuberasya tatas te narapuṃgavāḥ 03,153.031e ūṣur nāticiraṃ kālaṃ ramamāṇāḥ kurūdvahāḥ 03,153.031f@017_0000 vaiśaṃpāyana uvāca 03,153.031f@017_0001 tasmin nivasamāno 'tha dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 03,153.031f@017_0002 kṛṣṇayā sahitān bhrātṝn ity uvāca sahadvijān 03,153.031f@017_0003 dṛṣṭāni tīrthāny asmābhiḥ puṇyāni ca śivāni ca 03,153.031f@017_0004 manaso hlādanīyāni vanāni ca pṛthak pṛthak 03,153.031f@017_0005 devaiḥ pūrvaṃ vicīrṇāni munibhiś ca mahātmabhiḥ 03,153.031f@017_0006 yathākramaviśeṣeṇa dvijaiḥ saṃpūjitāni ca 03,153.031f@017_0007 ṛṣīṇāṃ pūrvacaritaṃ tathā karma viceṣṭitam 03,153.031f@017_0008 rājarṣīṇāṃ ca caritaṃ kathāś ca vividhāḥ śubhāḥ 03,153.031f@017_0009 śṛṇvānās tatra tatra sma āśrameṣu śiveṣu ca 03,153.031f@017_0010 abhiṣekaṃ dvijaiḥ sārdhaṃ kṛtavanto viśeṣataḥ 03,153.031f@017_0011 arcitāḥ satataṃ devāḥ puṣpair adbhiḥ sadā ca vaḥ 03,153.031f@017_0012 yathālabdhair mūlaphalaiḥ pitaraś cāpi tarpitāḥ 03,153.031f@017_0013 parvateṣu ca ramyeṣu sarveṣu ca saraḥsu ca 03,153.031f@017_0014 udadhau ca mahāpuṇye sūpaspṛṣṭaṃ mahātmabhiḥ 03,153.031f@017_0015 ilā sarasvatī sindhur yamunā narmadā tathā 03,153.031f@017_0016 nānātīrtheṣu ramyeṣu sūpaspṛṣṭaṃ saha dvijaiḥ 03,153.031f@017_0017 gaṅgādvāram atikramya bahavaḥ parvatāḥ śubhāḥ 03,153.031f@017_0018 himavān parvataś caiva nānādvijagaṇāyutaḥ 03,153.031f@017_0019 viśālā badarī dṛṣṭā naranārāyaṇāśramaḥ 03,153.031f@017_0020 divyā puṣkariṇī dṛṣṭā siddhadevarṣipūjitā 03,153.031f@017_0021 yathākramaviśeṣeṇa sarvāṇy āyatanāni ca 03,153.031f@017_0022 darśitāni dvijaśreṣṭhā lomaśena mahātmanā 03,153.031f@017_0023 imaṃ vaiśravaṇāvāsaṃ puṇyaṃ siddhaniṣevitam 03,153.031f@017_0024 kathaṃ bhīma gamiṣyāmo gatir antaradhīyatām 03,153.031f@017_0025 evaṃ bruvati rājendre vāg uvācāśarīriṇī 03,153.031f@017_0026 na śakyo durgamo gantum ito vaiśravaṇāśramāt 03,153.031f@017_0027 anenaiva pathā rājan pratigaccha yathāgatam 03,153.031f@017_0028 naranārāyaṇasthānaṃ badarīty abhiviśrutam 03,153.031f@017_0029 tasmād yāsyasi kaunteya siddhacāraṇasevitam 03,153.031f@017_0030 bahupuṣpaphalaṃ ramyam āśramaṃ vṛṣaparvaṇaḥ 03,153.031f@017_0031 atikramya ca taṃ pārtha tv ārṣṭiṣeṇāśrame vaseḥ 03,153.031f@017_0032 tato drakṣyasi kaunteya niveśaṃ dhanadasya ca 03,153.031f@017_0033 etasminn antare vāyur divyagandhavahaḥ śuciḥ 03,153.031f@017_0034 sukhaprahlādanaḥ śītaḥ puṣpavarṣaṃ vavarṣa ca 03,153.031f@017_0035 śrutvā tu divyam ākāśād vācaṃ sarve visismiyuḥ 03,153.031f@017_0036 ṛṣīṇāṃ brāhmaṇānāṃ ca pārthivānāṃ viśeṣataḥ 03,153.031f@017_0037 śrutvā tan mahad āścaryaṃ dvijo dhaumyo 'bravīt tadā 03,153.031f@017_0038 na śakyam uttaraṃ vaktum evaṃ bhavatu bhārata 03,153.031f@017_0039 tato yudhiṣṭhiro rājā pratijagrāha tad vacaḥ 03,153.031f@017_0040 pratyāgamya punas taṃ tu naranārāyaṇāśramam 03,153.031f@017_0041 bhīmasenādibhiḥ sarvair bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ 03,153.031f@017_0042 pāñcālyā brāhmaṇāś caiva nyavasanta sukhaṃ tadā 03,153.031f*0769_01 pratīkṣamāṇā bībhatsuṃ gandhamādanasānuṣu 03,154.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,154.001a tatas tān pariviśvastān vasatas tatra pāṇḍavān 03,154.001b*0770_01 parvatendre dvijaiḥ sārdhaṃ pārthāgamanakāṅkṣayā 03,154.001c gateṣu teṣu rakṣaḥsu bhīmasenātmaje 'pi ca 03,154.001d*0771_01 ājagāma tadā rakṣo nāmnā khyāto jaṭāsuraḥ 03,154.002a rahitān bhīmasenena kadā cit tān yadṛcchayā 03,154.002c jahāra dharmarājānaṃ yamau kṛṣṇāṃ ca rākṣasaḥ 03,154.002d*0772_00 janamejayaḥ 03,154.002d*0772_01 brahman kathaṃ dharmarājaṃ yamau kṛṣṇāṃ ca rākṣasaḥ 03,154.002d*0772_02 jagāma kutra bhīmaś ca gato rākṣasakaṇṭakaḥ 03,154.002d*0772_03 vaktum arhasi viprāgrya vṛttam etan mamānagha 03,154.003a brāhmaṇo mantrakuśalaḥ sarvāstreṣv astravittamaḥ 03,154.003b*0773_01 jāmadagnyasya śiṣyo 'haṃ rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ 03,154.003c iti bruvan pāṇḍaveyān paryupāste sma nityadā 03,154.004a parīkṣamāṇaḥ pārthānāṃ kalāpāni dhanūṃṣi ca 03,154.004c antaraṃ samabhiprepsur nāmnā khyāto jaṭāsuraḥ 03,154.004c*0774_01 **** **** draupadyā haraṇaṃ prati 03,154.004c*0774_02 duṣṭātmā pāpabuddhiḥ sa 03,154.004d*0775_01 poṣaṇaṃ tasya rājendra cakre pāṇḍavanandanaḥ 03,154.004d*0775_02 bubudhe na ca taṃ pāpaṃ bhasmacchannam ivānalam 03,154.005a sa bhīmasene niṣkrānte mṛgayārtham ariṃdame 03,154.005b*0776_01 ghaṭotkacaṃ sānucaraṃ dṛṣṭvā vipradrutaṃ diśaḥ 03,154.005b*0776_02 lomaśaprabhṛtīṃs tāṃs tu maharṣīṃś ca samāhitān 03,154.005b*0776_03 snātuṃ vinirgatān dṛṣṭvā puṣpārthaṃ ca tapodhanān 03,154.005c anyad rūpaṃ samāsthāya vikṛtaṃ bhairavaṃ mahat 03,154.006a gṛhītvā sarvaśastrāṇi draupadīṃ parigṛhya ca 03,154.006c prātiṣṭhata sa duṣṭātmā trīn gṛhītvā ca pāṇḍavān 03,154.007a sahadevas tu yatnena tato 'pakramya pāṇḍavaḥ 03,154.007b*0777_01 vikramya kauśikaṃ khaḍgaṃ mokṣayitvā grahaṃ ripoḥ 03,154.007c ākrandad bhīmasenaṃ vai yena yāto mahābalaḥ 03,154.008a tam abravīd dharmarājo hriyamāṇo yudhiṣṭhiraḥ 03,154.008c dharmas te hīyate mūḍha na cainaṃ samavekṣase 03,154.009a ye 'nye ke cin manuṣyeṣu tiryagyonigatā api 03,154.009b*0778_01 dharmaṃ te samavekṣante rakṣāṃsi ca viśeṣataḥ 03,154.009b*0778_02 dharmasya rākṣasā mūlaṃ dharmaṃ te vidur uttamam 03,154.009b*0778_03 etat parīkṣya sarvaṃ tvaṃ samaye sthātum arhasi 03,154.009b*0778_04 devāś ca ṛṣayaḥ siddhāḥ pitaraś cāpi rākṣasāḥ 03,154.009c gandharvayakṣarakṣāṃsi vayāṃsi paśavas tathā 03,154.009d*0779_01 tiryag yonigatāś caiva api kīṭapipīlikāḥ 03,154.009e manuṣyān upajīvanti tatas tvam upajīvasi 03,154.010a samṛddhyā hy asya lokasya loko yuṣmākam ṛdhyate 03,154.010c imaṃ ca lokaṃ śocantam anuśocanti devatāḥ 03,154.010e pūjyamānāś ca vardhante havyakavyair yathāvidhi 03,154.011a vayaṃ rāṣṭrasya goptāro rakṣitāraś ca rākṣasa 03,154.011c rāṣṭrasyārakṣyamāṇasya kuto bhūtiḥ kutaḥ sukham 03,154.012a na ca rājāvamantavyo rakṣasā jātv anāgasi 03,154.012c aṇur apy apacāraś ca nāsty asmākaṃ narāśana 03,154.012d*0780_01 vighasāśān yathāśaktyā kurmahe devatādiṣu 03,154.012d*0780_02 gurūṃś ca brāhmaṇāṃś caiva pramāṇapravaṇāḥ sadā 03,154.013a drogdhavyaṃ na ca mitreṣu na viśvasteṣu karhi cit 03,154.013c yeṣāṃ cānnāni bhuñjīta yatra ca syāt pratiśrayaḥ 03,154.014a sa tvaṃ pratiśraye 'smākaṃ pūjyamānaḥ sukhoṣitaḥ 03,154.014c bhuktvā cānnāni duṣprajña katham asmāñ jihīrṣasi 03,154.015a evam eva vṛthācāro vṛthāvṛddho vṛthāmatiḥ 03,154.015c vṛthāmaraṇam arhas tvaṃ vṛthādya na bhaviṣyasi 03,154.016a atha ced duṣṭabuddhis tvaṃ sarvair dharmair vivarjitaḥ 03,154.016c pradāya śastrāṇy asmākaṃ yuddhena draupadīṃ hara 03,154.017a atha cet tvam avijñāya idaṃ karma kariṣyasi 03,154.017c adharmaṃ cāpy akīrtiṃ ca loke prāpsyasi kevalam 03,154.018a etām adya parāmṛśya striyaṃ rākṣasa mānuṣīm 03,154.018c viṣam etat samāloḍya kumbhena prāśitaṃ tvayā 03,154.019a tato yudhiṣṭhiras tasya bhārikaḥ samapadyata 03,154.019c sa tu bhārābhibhūtātmā na tathā śīghrago 'bhavat 03,154.020a athābravīd draupadīṃ ca nakulaṃ ca yudhiṣṭhiraḥ 03,154.020c mā bhaiṣṭa rākṣasān mūḍhād gatir asya mayā hṛtā 03,154.021a nātidūre mahābāhur bhavitā pavanātmajaḥ 03,154.021c asmin muhūrte saṃprāpte na bhaviṣyati rākṣasaḥ 03,154.022a sahadevas tu taṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ mūḍhacetasam 03,154.022c uvāca vacanaṃ rājan kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 03,154.023a rājan kiṃ nāma tat kṛtyaṃ kṣatriyasyāsty ato 'dhikam 03,154.023c yad yuddhe 'bhimukhaḥ prāṇāṃs tyajec chatrūñ jayeta vā 03,154.024a eṣa cāsmān vayaṃ cainaṃ yudhyamānāḥ paraṃtapa 03,154.024c sūdayema mahābāho deśakālo hy ayaṃ nṛpa 03,154.025a kṣatradharmasya saṃprāptaḥ kālaḥ satyaparākrama 03,154.025c jayantaḥ pātyamānā vā prāptum arhāma sadgatim 03,154.026a rākṣase jīvamāne 'dya ravir astam iyād yadi 03,154.026c nāhaṃ brūyāṃ punar jātu kṣatriyo 'smīti bhārata 03,154.027a bho bho rākṣasa tiṣṭhasva sahadevo 'smi pāṇḍavaḥ 03,154.027c hatvā vā māṃ nayasvainān hato vādyeha svapsyasi 03,154.028a tathaiva tasmin bruvati bhīmaseno yadṛcchayā 03,154.028c prādṛśyata mahābāhuḥ savajra iva vāsavaḥ 03,154.029a so 'paśyad bhrātarau tatra draupadīṃ ca yaśasvinīm 03,154.029c kṣitisthaṃ sahadevaṃ ca kṣipantaṃ rākṣasaṃ tadā 03,154.030a mārgāc ca rākṣasaṃ mūḍhaṃ kālopahatacetasam 03,154.030c bhramantaṃ tatra tatraiva daivena vinivāritam 03,154.031a bhrātṝṃs tān hriyato dṛṣṭvā draupadīṃ ca mahābalaḥ 03,154.031c krodham āhārayad bhīmo rākṣasaṃ cedam abravīt 03,154.032a vijñāto 'si mayā pūrvaṃ ceṣṭañ śastraparīkṣaṇe 03,154.032c āsthā tu tvayi me nāsti yato 'si na hatas tadā 03,154.032e brahmarūpapraticchanno na no vadasi cāpriyam 03,154.033a priyeṣu caramāṇaṃ tvāṃ na caivāpriyakāriṇam 03,154.033c atithiṃ brahmarūpaṃ ca kathaṃ hanyām anāgasam 03,154.033e rākṣasaṃ manyamāno 'pi yo hanyān narakaṃ vrajet 03,154.034a apakvasya ca kālena vadhas tava na vidyate 03,154.034c nūnam adyāsi saṃpakvo yathā te matir īdṛśī 03,154.034e dattā kṛṣṇāpaharaṇe kālenādbhutakarmaṇā 03,154.034f*0781_01 so 'pi kālaṃ samāsādya tathādya na bhaviṣyasi 03,154.035a baḍiśo 'yaṃ tvayā grastaḥ kālasūtreṇa lambitaḥ 03,154.035c matsyo 'mbhasīva syūtāsyaḥ kathaṃ me 'dya gamiṣyasi 03,154.036a yaṃ cāsi prasthito deśaṃ manaḥ pūrvaṃ gataṃ ca te 03,154.036c na taṃ gantāsi gantāsi mārgaṃ bakahiḍimbayoḥ 03,154.037a evam uktas tu bhīmena rākṣasaḥ kālacoditaḥ 03,154.037c bhīta utsṛjya tān sarvān yuddhāya samupasthitaḥ 03,154.038a abravīc ca punar bhīmaṃ roṣāt prasphuritādharaḥ 03,154.038c na me mūḍhā diśaḥ pāpa tvadarthaṃ me vilambanam 03,154.039a śrutā me rākṣasā ye ye tvayā vinihatā raṇe 03,154.039c teṣām adya kariṣyāmi tavāsreṇodakakriyām 03,154.040a evam uktas tato bhīmaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan 03,154.040c smayamāna iva krodhāt sākṣāt kālāntakopamaḥ 03,154.040d*0782_01 bruvan vai tiṣṭha tiṣṭheti krodhasaṃraktalocanaḥ 03,154.040e bāhusaṃrambham evecchann abhidudrāva rākṣasam 03,154.041a rākṣaso 'pi tadā bhīmaṃ yuddhārthinam avasthitam 03,154.041b*0783_01 muhur muhur vyādadānaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan 03,154.041c abhidudrāva saṃrabdho balo vajradharaṃ yathā 03,154.041d*0784_01 bhīmaseno 'py avaṣṭabdho niyuddhāyābhavat sthitaḥ 03,154.041d*0784_02 rākṣaso 'pi ca visrabdho bāhuyuddham akāṅkṣata 03,154.042a vartamāne tadā tābhyāṃ bāhuyuddhe sudāruṇe 03,154.042c mādrīputrāv abhikruddhāv ubhāv apy abhyadhāvatām 03,154.043a nyavārayat tau prahasan kuntīputro vṛkodaraḥ 03,154.043c śakto 'haṃ rākṣasasyeti prekṣadhvam iti cābravīt 03,154.044a ātmanā bhrātṛbhiś cāhaṃ dharmeṇa sukṛtena ca 03,154.044c iṣṭena ca śape rājan sūdayiṣyāmi rākṣasam 03,154.045a ity evam uktvā tau vīrau spardhamānau parasparam 03,154.045c bāhubhiḥ samasajjetām ubhau rakṣovṛkodarau 03,154.046a tayor āsīt saṃprahāraḥ kruddhayor bhīmarakṣasoḥ 03,154.046c amṛṣyamāṇayoḥ saṃkhye devadānavayor iva 03,154.047a ārujyārujya tau vṛkṣān anyonyam abhijaghnatuḥ 03,154.047c jīmūtāv iva gharmānte vinadantau mahābalau 03,154.048a babhañjatur mahāvṛkṣān ūrubhir balināṃ varau 03,154.048c anyonyenābhisaṃrabdhau parasparajayaiṣiṇau 03,154.049a tad vṛkṣayuddham abhavan mahīruhavināśanam 03,154.049c vālisugrīvayor bhrātroḥ pureva kapisiṃhayoḥ 03,154.050a āvidhyāvidhya tau vṛkṣān muhūrtam itaretaram 03,154.050c tāḍayām āsatur ubhau vinadantau muhur muhuḥ 03,154.051a tasmin deśe yadā vṛkṣāḥ sarva eva nipātitāḥ 03,154.051c puñjīkṛtāś ca śataśaḥ parasparavadhepsayā 03,154.052a tadā śilāḥ samādāya muhūrtam iva bhārata 03,154.052c mahābhrair iva śailendrau yuyudhāte mahābalau 03,154.053a ugrābhir ugrarūpābhir bṛhatībhiḥ parasparam 03,154.053c vajrair iva mahāvegair ājaghnatur amarṣaṇau 03,154.054a abhihatya ca bhūyas tāv anyonyaṃ baladarpitau 03,154.054c bhujābhyāṃ parigṛhyātha cakarṣāte gajāv iva 03,154.055a muṣṭibhiś ca mahāghorair anyonyam abhipetatuḥ 03,154.055c tayoś caṭacaṭāśabdo babhūva sumahātmanoḥ 03,154.056a tataḥ saṃhṛtya muṣṭiṃ tu pañcaśīrṣam ivoragam 03,154.056c vegenābhyahanad bhīmo rākṣasasya śirodharām 03,154.057a tataḥ śrāntaṃ tu tad rakṣo bhīmasenabhujāhatam 03,154.057c supariśrāntam ālakṣya bhīmaseno 'bhyavartata 03,154.058a tata enaṃ mahābāhur bāhubhyām amaropamaḥ 03,154.058c samutkṣipya balād bhīmo niṣpipeṣa mahītale 03,154.058d*0785_01 tataḥ saṃpīḍya balavad bhujābhyāṃ krodhamūrchitaḥ 03,154.059a tasya gātrāṇi sarvāṇi cūrṇayām āsa pāṇḍavaḥ 03,154.059c aratninā cābhihatya śiraḥ kāyād apāharat 03,154.060a saṃdaṣṭoṣṭhaṃ vivṛttākṣaṃ phalaṃ vṛntād iva cyutam 03,154.060c jaṭāsurasya tu śiro bhīmasenabalād dhṛtam 03,154.060e papāta rudhirādigdhaṃ saṃdaṣṭadaśanacchadam 03,154.061a taṃ nihatya maheṣvāso yudhiṣṭhiram upāgamat 03,154.061a*0786_01 **** **** dānavendram iveśvaraḥ 03,154.061a*0786_02 babhūva puruṣavyāghraḥ prahṛṣṭa iva pāṇḍavaḥ 03,154.061a*0786_03 tato yudhiṣṭhiro rājā dhaumyaḥ kṛṣṇā yamau tathā 03,154.061a*0786_04 bhīmasenam upāyāntaṃ dadṛśus te ca pāṇḍavam 03,154.061a*0786_05 upasaṃhṛtya dhaumyaṃ ca pāṇḍavaṃ ca yudhiṣṭhiram 03,154.061a*0786_06 paryaṣvajata durdharṣo yamau cāpi vṛkodaraḥ 03,154.061a*0786_07 hataṃ jaṭāsuraṃ dṛṣṭvā pāñcālī bhīmam acyutam 03,154.061a*0786_08 muditaṃ pūjayām āsa paulomīva puraṃdaram 03,154.061a*0786_09 saṃpūjitaḥ * * sadbhir brāhmaṇān abhivādya ca 03,154.061a*0786_10 jitārir mudito bhīmo babhūva bharatarṣabhaḥ 03,154.061c stūyamāno dvijāgryais tair marudbhir iva vāsavaḥ 03,155.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,155.001a nihate rākṣase tasmin punar nārāyaṇāśramam 03,155.001c abhyetya rājā kaunteyo nivāsam akarot prabhuḥ 03,155.002a sa samānīya tān sarvān bhrātṝn ity abravīd vacaḥ 03,155.002c draupadyā sahitān kāle saṃsmaran bhrātaraṃ jayam 03,155.003a samāś catasro 'bhigatāḥ śivena caratāṃ vane 03,155.003c kṛtoddeśaś ca bībhatsuḥ pañcamīm abhitaḥ samām 03,155.004a prāpya parvatarājānaṃ śvetaṃ śikhariṇāṃ varam 03,155.004b*0787_01 puṣpitair drumakhaṇḍaiś ca mattakokilaṣaṭpadaiḥ 03,155.004b*0787_02 mayūraiś cātakaiś cāpi nityotsavavibhūṣitam 03,155.004b*0787_03 vyāghrair varāhair mahiṣair gavayair hariṇais tathā 03,155.004b*0787_04 śvāpadair vyālarūpaiś ca rurubhiś ca niṣevitam 03,155.004b*0787_05 phullaiḥ sahasrapatraiś ca śatapatrais tathotpalaiḥ 03,155.004b*0787_06 praphullaiḥ kamalaiś caiva tathā nīlotpalair api 03,155.004b*0787_07 mahāpuṇyaṃ pavitraṃ ca surāsuraniṣevitam 03,155.004c tatrāpi ca kṛtoddeśaḥ samāgamadidṛkṣubhiḥ 03,155.005a kṛtaś ca samayas tena pārthenāmitatejasā 03,155.005c pañca varṣāṇi vatsyāmi vidyārthīti purā mayi 03,155.006a tatra gāṇḍīvadhanvānam avāptāstram ariṃdamam 03,155.006c devalokād imaṃ lokaṃ drakṣyāmaḥ punarāgatam 03,155.007a ity uktvā brāhmaṇān sarvān āmantrayata pāṇḍavaḥ 03,155.007c kāraṇaṃ caiva tat teṣām ācacakṣe tapasvinām 03,155.008a tam ugratapasaḥ prītāḥ kṛtvā pārthaṃ pradakṣiṇam 03,155.008c brāhmaṇās te 'nvamodanta śivena kuśalena ca 03,155.009a sukhodarkam imaṃ kleśam acirād bharatarṣabha 03,155.009c kṣatradharmeṇa dharmajña tīrtvā gāṃ pālayiṣyasi 03,155.010a tat tu rājā vacas teṣāṃ pratigṛhya tapasvinām 03,155.010c pratasthe saha viprais tair bhrātṛbhiś ca paraṃtapaḥ 03,155.011a draupadyā sahitaḥ śrīmān haiḍimbeyādibhis tathā 03,155.011c rākṣasair anuyātaś ca lomaśenābhirakṣitaḥ 03,155.012a kva cij jagāma padbhyāṃ tu rākṣasair uhyate kva cit 03,155.012c tatra tatra mahātejā bhrātṛbhiḥ saha suvrataḥ 03,155.013a tato yudhiṣṭhiro rājā bahūn kleśān vicintayan 03,155.013c siṃhavyāghragajākīrṇām udīcīṃ prayayau diśam 03,155.014a avekṣamāṇaḥ kailāsaṃ mainākaṃ caiva parvatam 03,155.014c gandhamādanapādāṃś ca meruṃ cāpi śiloccayam 03,155.015a upary upari śailasya bahvīś ca saritaḥ śivāḥ 03,155.015c prasthaṃ himavataḥ puṇyaṃ yayau saptadaśe 'hani 03,155.016a dadṛśuḥ pāṇḍavā rājan gandhamādanam antikāt 03,155.016c pṛṣṭhe himavataḥ puṇye nānādrumalatāyute 03,155.017a salilāvartasaṃjātaiḥ puṣpitaiś ca mahīruhaiḥ 03,155.017c samāvṛtaṃ puṇyatamam āśramaṃ vṛṣaparvaṇaḥ 03,155.018a tam upakramya rājarṣiṃ dharmātmānam ariṃdamāḥ 03,155.018c pāṇḍavā vṛṣaparvāṇam avandanta gataklamāḥ 03,155.019a abhyanandat sa rājarṣiḥ putravad bharatarṣabhān 03,155.019c pūjitāś cāvasaṃs tatra saptarātram ariṃdamāḥ 03,155.020a aṣṭame 'hani saṃprāpte tam ṛṣiṃ lokaviśrutam 03,155.020c āmantrya vṛṣaparvāṇaṃ prasthānaṃ samarocayan 03,155.021a ekaikaśaś ca tān viprān nivedya vṛṣaparvaṇe 03,155.021c nyāsabhūtān yathākālaṃ bandhūn iva susatkṛtān 03,155.021d*0788_01 paribarhaṃ ca taṃ śeṣaṃ paridāya mahātmane 03,155.022a tatas te varavastrāṇi śubhāny ābharaṇāni ca 03,155.022c nyadadhuḥ pāṇḍavās tasminn āśrame vṛṣaparvaṇaḥ 03,155.023a atītānāgate vidvān kuśalaḥ sarvadharmavit 03,155.023c anvaśāsat sa dharmajñaḥ putravad bharatarṣabhān 03,155.024a te 'nujñātā mahātmānaḥ prayayur diśam uttarām 03,155.024c kṛṣṇayā sahitā vīrā brāhmaṇaiś ca mahātmabhiḥ 03,155.024e tān prasthitān anvagacchad vṛṣaparvā mahīpatiḥ 03,155.025a upanyasya mahātejā viprebhyaḥ pāṇḍavāṃs tadā 03,155.025c anusaṃsādhya kaunteyān āśīrbhir abhinandya ca 03,155.025e vṛṣaparvā nivavṛte panthānam upadiśya ca 03,155.026a nānāmṛgagaṇair juṣṭaṃ kaunteyaḥ satyavikramaḥ 03,155.026c padātir bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ prātiṣṭhata yudhiṣṭhiraḥ 03,155.027a nānādrumanirodheṣu vasantaḥ śailasānuṣu 03,155.027c parvataṃ viviśuḥ śvetaṃ caturthe 'hani pāṇḍavāḥ 03,155.028a mahābhraghanasaṃkāśaṃ salilopahitaṃ śubham 03,155.028c maṇikāñcanaramyaṃ ca śailaṃ nānāsamucchrayam 03,155.028d*0789_01 ramyaṃ himavataḥ prasthaṃ bahukandaranirjharam 03,155.028d*0789_02 śilāvihaṃgaviṭapaṃ latāpādapasaṃkulam 03,155.029a te samāsādya panthānaṃ yathoktaṃ vṛṣaparvaṇā 03,155.029c anusasrur yathoddeśaṃ paśyanto vividhān nagān 03,155.030a upary upari śailasya guhāḥ paramadurgamāḥ 03,155.030c sudurgamāṃs te subahūn sukhenaivābhicakramuḥ 03,155.031a dhaumyaḥ kṛṣṇā ca pārthāś ca lomaśaś ca mahān ṛṣiḥ 03,155.031c agaman sahitās tatra na kaś cid avahīyate 03,155.032a te mṛgadvijasaṃghuṣṭaṃ nānādvijasamākulam 03,155.032c śākhāmṛgagaṇaiś caiva sevitaṃ sumanoharam 03,155.033a puṇyaṃ padmasaropetaṃ sapalvalamahāvanam 03,155.033c upatasthur mahāvīryā mālyavantaṃ mahāgirim 03,155.033d*0790_01 gajasaṃghasamāvāsaṃ siṃhavyāghragaṇāyutam 03,155.034a tataḥ kiṃpuruṣāvāsaṃ siddhacāraṇasevitam 03,155.034c dadṛśur hṛṣṭaromāṇaḥ parvataṃ gandhamādanam 03,155.035a vidyādharānucaritaṃ kiṃnarībhis tathaiva ca 03,155.035c gajasiṃhasamākīrṇam udīrṇaśarabhāyutam 03,155.035d*0791_01 śarabhonnādasaṃghuṣṭaṃ nānāmṛganiṣevitam 03,155.036a upetam anyaiś ca tadā mṛgair mṛduninādibhiḥ 03,155.036c te gandhamādanavanaṃ tan nandanavanopamam 03,155.037a muditāḥ pāṇḍutanayā manohṛdayanandanam 03,155.037c viviśuḥ kramaśo vīrā araṇyaṃ śubhakānanam 03,155.038a draupadīsahitā vīrās taiś ca viprair mahātmabhiḥ 03,155.038c śṛṇvantaḥ prītijananān valgūn madakalāñ śubhān 03,155.038e śrotraramyān sumadhurāñ śabdān khagamukheritān 03,155.039a sarvartuphalabhārāḍhyān sarvartukusumojjvalān 03,155.039c paśyantaḥ pādapāṃś cāpi phalabhārāvanāmitān 03,155.040a āmrān āmrātakān phullān nārikelān satindukān 03,155.040c ajātakāṃs tathā jīrān dāḍimān bījapūrakān 03,155.041a panasāṃl likucān mocān kharjūrān āmravetasān 03,155.041c pārāvatāṃs tathā kṣaudrān nīpāṃś cāpi manoramān 03,155.042a bilvān kapitthāñ jambūṃś ca kāśmarīr badarīs tathā 03,155.042c plakṣān udumbaravaṭān aśvatthān kṣīriṇas tathā 03,155.042e bhallātakān āmalakān harītakabibhītakān 03,155.043a iṅgudān karavīrāṃś ca tindukāṃś ca mahāphalān 03,155.043c etān anyāṃś ca vividhān gandhamādanasānuṣu 03,155.044a phalair amṛtakalpais tān ācitān svādubhis tarūn 03,155.044c tathaiva campakāśokān ketakān bakulāṃs tathā 03,155.045a puṃnāgān saptaparṇāṃś ca karṇikārān saketakān 03,155.045c pāṭalān kuṭajān ramyān mandārendīvarāṃs tathā 03,155.046a pārijātān kovidārān devadārutarūṃs tathā 03,155.046c śālāṃs tālāṃs tamālāṃś ca priyālān bakulāṃs tathā 03,155.046e śālmalīḥ kiṃśukāśokāñ śiṃśapāṃs taralāṃs tathā 03,155.047a cakoraiḥ śatapatraiś ca bhṛṅgarājais tathā śukaiḥ 03,155.047c kokilaiḥ kalaviṅkaiś ca hārītair jīvajīvakaiḥ 03,155.048a priyavrataiś cātakaiś ca tathānyair vividhaiḥ khagaiḥ 03,155.048c śrotraramyaṃ sumadhuraṃ kūjadbhiś cāpy adhiṣṭhitān 03,155.049a sarāṃsi ca vicitrāṇi prasannasalilāni ca 03,155.049c kumudaiḥ puṇḍarīkaiś ca tathā kokanadotpalaiḥ 03,155.049e kahlāraiḥ kamalaiś caiva ācitāni samantataḥ 03,155.050a kadambaiś cakravākaiś ca kurarair jalakukkuṭaiḥ 03,155.050c kāraṇḍavaiḥ plavair haṃsair bakair madgubhir eva ca 03,155.050e etaiś cānyaiś ca kīrṇāni samantāj jalacāribhiḥ 03,155.051a hṛṣṭais tathā tāmarasarasāsavamadālasaiḥ 03,155.051c padmodaracyutarajaḥkiñjalkāruṇarañjitaiḥ 03,155.052a madhurasvarair madhukarair virutān kamalākarān 03,155.052c paśyantas te manoramyān gandhamādanasānuṣu 03,155.053a tathaiva padmaṣaṇḍaiś ca maṇḍiteṣu samantataḥ 03,155.053c śikhaṇḍinībhiḥ sahitāṃl latāmaṇḍapakeṣu ca 03,155.053e meghatūryaravoddāmamadanākulitān bhṛśam 03,155.054a kṛtvaiva kekāmadhuraṃ saṃgītamadhurasvaram 03,155.054c citrān kalāpān vistīrya savilāsān madālasān 03,155.054e mayūrān dadṛśuś citrān nṛtyato vanalāsakān 03,155.055a kāntābhiḥ sahitān anyān apaśyan ramataḥ sukham 03,155.055c vallīlatāsaṃkaṭeṣu kaṭakeṣu sthitāṃs tathā 03,155.056a kāṃś cic chakunajātāṃś ca viṭapeṣūtkaṭān api 03,155.056c kalāparacitāṭopān vicitramukuṭān iva 03,155.056e vivareṣu tarūṇāṃ ca muditān dadṛśuś ca te 03,155.057a sindhuvārān athoddāmān manmathasyeva tomarān 03,155.057c suvarṇakusumākīrṇān girīṇāṃ śikhareṣu ca 03,155.058a karṇikārān viracitān karṇapūrān ivottamān 03,155.058b*0792_01 tathā vanaspatībhāraṃ bhūribhārāsamadyutim 03,155.058b*0792_02 dadhantyaḥ saṃgatāś cārulatāpuṣpasamāgatāḥ 03,155.058c athāpaśyan kurabakān vanarājiṣu puṣpitān 03,155.058e kāmavaśyotsukakarān kāmasyeva śarotkarān 03,155.059a tathaiva vanarājīnām udārān racitān iva 03,155.059c virājamānāṃs te 'paśyaṃs tilakāṃs tilakān iva 03,155.060a tathānaṅgaśarākārān sahakārān manoramān 03,155.060c apaśyan bhramarārāvān mañjarībhir virājitān 03,155.061a hiraṇyasadṛśaiḥ puṣpair dāvāgnisadṛśair api 03,155.061c lohitair añjanābhaiś ca vaiḍūryasadṛśair api 03,155.062a tathā śālāṃs tamālāṃś ca pāṭalyo bakulāni ca 03,155.062c mālā iva samāsaktāḥ śailānāṃ śikhareṣu ca 03,155.063a evaṃ krameṇa te vīrā vīkṣamāṇāḥ samantataḥ 03,155.063c gajasaṃghasamābādhaṃ siṃhavyāghrasamāyutam 03,155.064a śarabhonnādasaṃghuṣṭaṃ nānārāvanināditam 03,155.064c sarvartuphalapuṣpāḍhyaṃ gandhamādanasānuṣu 03,155.065a pītā bhāsvaravarṇābhā babhūvur vanarājayaḥ 03,155.065c nātra kaṇṭakinaḥ ke cin nātra ke cid apuṣpitāḥ 03,155.065e snigdhapatraphalā vṛkṣā gandhamādanasānuṣu 03,155.065f*0793_01 bhramarārāvamadhurā nalinīḥ phullapaṅkajāḥ 03,155.065f*0793_02 viloḍyamānāḥ paśyemāḥ karibhiḥ sakareṇubhiḥ 03,155.065f*0793_03 paśyemāṃ nalinīṃ cānyāṃ kamalotpalamālinīm 03,155.065f*0793_04 sragdharāṃ vigrahavatīṃ sākṣāc chriyam ivāparām 03,155.065f*0793_05 nānākusumagandhāḍhyās tasyemāḥ kānanottame 03,155.065f*0793_06 upagīyamānā bhramarai rājante vanarājayaḥ 03,155.066a vimalasphaṭikābhāni pāṇḍuracchadanair dvijaiḥ 03,155.066c rājahaṃsair upetāni sārasābhirutāni ca 03,155.066e sarāṃsi saritaḥ pārthāḥ paśyantaḥ śailasānuṣu 03,155.066f*0794_01 viviśuḥ kramaśo vīrā ananyaṃ śubhakānanam 03,155.066f*0794_02 paśyantī vividhān vṛkṣāṃs tatra kṛṣṇā manoharān 03,155.066f*0794_03 antikastham atha prītyā bhīmasenam uvāca ha 03,155.067a padmotpalavicitrāṇi sukhasparśajalāni ca 03,155.067c gandhavanti ca mālyāni rasavanti phalāni ca 03,155.067d*0795_01 sarāṃsi ca manojñāni vṛkṣāṃś cātimanoramān 03,155.067d*0795_02 viviśuḥ pāṇḍavāḥ sarve vismayotphullalocanāḥ 03,155.067d*0795_03 kamalotpalakahlārapuṇḍarīkasugandhinā 03,155.067d*0795_04 sevyamānā vane tasmin sukhasparśena vāyunā 03,155.067d*0795_05 tato yudhiṣṭhiro bhīmam āhedaṃ prītimad vacaḥ 03,155.067d*0796_01 aho śrīmad idaṃ bhīma gandhamādanakānanam 03,155.067e atīva vṛkṣā rājante puṣpitāḥ śailasānuṣu 03,155.068a ete cānye ca bahavas tatra kānanajā drumāḥ 03,155.068c latāś ca vividhākārāḥ patrapuṣpaphaloccayāḥ 03,155.068d*0797_01 bhānty ete puṣpavikacāḥ puṃskokilakulākulāḥ 03,155.069a yudhiṣṭhiras tu tān vṛkṣān paśyamāno nagottame 03,155.069c bhīmasenam idaṃ vākyam abravīn madhurākṣaram 03,155.070a paśya bhīma śubhān deśān devākrīḍān samantataḥ 03,155.070c amānuṣagatiṃ prāptāḥ saṃsiddhāḥ sma vṛkodara 03,155.071a latābhiś caiva bahvībhiḥ puṣpitāḥ pādapottamāḥ 03,155.071c saṃśliṣṭāḥ pārtha śobhante gandhamādanasānuṣu 03,155.072a śikhaṇḍinībhiś caratāṃ sahitānāṃ śikhaṇḍinām 03,155.072c nardatāṃ śṛṇu nirghoṣaṃ bhīma parvatasānuṣu 03,155.073a cakorāḥ śatapatrāś ca mattakokilaśārikāḥ 03,155.073c patriṇaḥ puṣpitān etān saṃśliṣyanti mahādrumān 03,155.074a raktapītāruṇāḥ pārtha pādapāgragatā dvijāḥ 03,155.074c parasparam udīkṣante bahavo jīvajīvakāḥ 03,155.075a haritāruṇavarṇānāṃ śādvalānāṃ samantataḥ 03,155.075c sārasāḥ pratidṛśyante śailaprasravaṇeṣv api 03,155.076a vadanti madhurā vācaḥ sarvabhūtamanonugāḥ 03,155.076c bhṛṅgarājopacakrāś ca lohapṛṣṭhāś ca patriṇaḥ 03,155.077a caturviṣāṇāḥ padmābhāḥ kuñjarāḥ sakareṇavaḥ 03,155.077c ete vaiḍūryavarṇābhaṃ kṣobhayanti mahat saraḥ 03,155.078a bahutālasamutsedhāḥ śailaśṛṅgāt paricyutāḥ 03,155.078c nānāprasravaṇebhyaś ca vāridhārāḥ patanty amūḥ 03,155.079a bhāskarābhaprabhā bhīma śāradābhraghanopamāḥ 03,155.079c śobhayanti mahāśailaṃ nānārajatadhātavaḥ 03,155.080a kva cid añjanavarṇābhāḥ kva cit kāñcanasaṃnibhāḥ 03,155.080c dhātavo haritālasya kva cid dhiṅgulakasya ca 03,155.081a manaḥśilāguhāś caiva saṃdhyābhranikaropamāḥ 03,155.081c śaśalohitavarṇābhāḥ kva cid gairikadhātavaḥ 03,155.082a sitāsitābhrapratimā bālasūryasamaprabhāḥ 03,155.082c ete bahuvidhāḥ śailaṃ śobhayanti mahāprabhāḥ 03,155.083a gandharvāḥ saha kāntābhir yathoktaṃ vṛṣaparvaṇā 03,155.083c dṛśyante śailaśṛṅgeṣu pārtha kiṃpuruṣaiḥ saha 03,155.084a gītānāṃ talatālānāṃ yathā sāmnāṃ ca nisvanaḥ 03,155.084c śrūyate bahudhā bhīma sarvabhūtamanoharaḥ 03,155.085a mahāgaṅgām udīkṣasva puṇyāṃ devanadīṃ śubhām 03,155.085c kalahaṃsagaṇair juṣṭām ṛṣikiṃnarasevitām 03,155.086a dhātubhiś ca saridbhiś ca kiṃnarair mṛgapakṣibhiḥ 03,155.086c gandharvair apsarobhiś ca kānanaiś ca manoramaiḥ 03,155.087a vyālaiś ca vividhākāraiḥ śataśīrṣaiḥ samantataḥ 03,155.087c upetaṃ paśya kaunteya śailarājam ariṃdama 03,155.088a te prītamanasaḥ śūrāḥ prāptā gatim anuttamām 03,155.088c nātṛpyan parvatendrasya darśanena paraṃtapāḥ 03,155.088d*0798_01 draupadyā sahitā vīrās taiś ca viprair mahātmabhiḥ 03,155.089a upetam atha mālyaiś ca phalavadbhiś ca pādapaiḥ 03,155.089c ārṣṭiṣeṇasya rājarṣer āśramaṃ dadṛśus tadā 03,155.090a tatas taṃ tīvratapasaṃ kṛśaṃ dhamanisaṃtatam 03,155.090c pāragaṃ sarvadharmāṇām ārṣṭiṣeṇam upāgaman 03,156.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,156.001a yudhiṣṭhiras tam āsādya tapasā dagdhakilbiṣam 03,156.001c abhyavādayata prītaḥ śirasā nāma kīrtayan 03,156.002a tataḥ kṛṣṇā ca bhīmaś ca yamau cāpi yaśasvinau 03,156.002c śirobhiḥ prāpya rājarṣiṃ parivāryopatasthire 03,156.003a tathaiva dhaumyo dharmajñaḥ pāṇḍavānāṃ purohitaḥ 03,156.003c yathānyāyam upākrāntas tam ṛṣiṃ saṃśitavratam 03,156.004a anvajānāt sa dharmajño munir divyena cakṣuṣā 03,156.004c pāṇḍoḥ putrān kuruśreṣṭhān āsyatām iti cābravīt 03,156.005a kurūṇām ṛṣabhaṃ prājñaṃ pūjayitvā mahātapāḥ 03,156.005c saha bhrātṛbhir āsīnaṃ paryapṛcchad anāmayam 03,156.006a nānṛte kuruṣe bhāvaṃ kaccid dharme ca vartase 03,156.006c matāpitroś ca te vṛttiḥ kaccit pārtha na sīdati 03,156.007a kaccit te guravaḥ sarve vṛddhā vaidyāś ca pūjitāḥ 03,156.007c kaccin na kuruṣe bhāvaṃ pārtha pāpeṣu karmasu 03,156.008a sukṛtaṃ pratikartuṃ ca kaccid dhātuṃ ca duṣkṛtam 03,156.008c yathānyāyaṃ kuruśreṣṭha jānāsi na ca katthase 03,156.009a yathārhaṃ mānitāḥ kaccit tvayā nandanti sādhavaḥ 03,156.009c vaneṣv api vasan kaccid dharmam evānuvartase 03,156.010a kaccid dhaumyas tvadācārair na pārtha paritapyate 03,156.010c dānadharmatapaḥśaucair ārjavena titikṣayā 03,156.011a pitṛpaitāmahaṃ vṛttaṃ kaccit pārthānuvartase 03,156.011c kaccid rājarṣiyātena pathā gacchasi pāṇḍava 03,156.012a sve sve kila kule jāte putre naptari vā punaḥ 03,156.012c pitaraḥ pitṛlokasthāḥ śocanti ca hasanti ca 03,156.013a kiṃ nv asya duṣkṛte 'smābhiḥ saṃprāptavyaṃ bhaviṣyati 03,156.013c kiṃ cāsya sukṛte 'smābhiḥ prāptavyam iti śobhanam 03,156.014a pitā mātā tathaivāgnir gurur ātmā ca pañcamaḥ 03,156.014c yasyaite pūjitāḥ pārtha tasya lokāv ubhau jitau 03,156.014d*0798a_00 yudhiṣṭhira uvāca 03,156.014d*0798a_01 bhagavan nyāyyam āhaitad yathāvad dharmaniścayam 03,156.014d*0798a_02 yathāśakti yathānyāyaṃ kriyate 'yaṃ vidhir mayā 03,156.015a abbhakṣā vāyubhakṣāś ca plavamānā vihāyasā 03,156.015c juṣante parvataśreṣṭham ṛṣayaḥ parvasaṃdhiṣu 03,156.016a kāminaḥ saha kāntābhiḥ parasparam anuvratāḥ 03,156.016c dṛśyante śailaśṛṅgasthās tathā kiṃpuruṣā nṛpa 03,156.017a arajāṃsi ca vāsāṃsi vasānāḥ kauśikāni ca 03,156.017c dṛśyante bahavaḥ pārtha gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ 03,156.018a vidyādharagaṇāś caiva sragviṇaḥ priyadarśanāḥ 03,156.018c mahoragagaṇāś caiva suparṇāś coragādayaḥ 03,156.019a asya copari śailasya śrūyate parvasaṃdhiṣu 03,156.019c bherīpaṇavaśaṅkhānāṃ mṛdaṅgānāṃ ca nisvanaḥ 03,156.020a ihasthair eva tat sarvaṃ śrotavyaṃ bharatarṣabhāḥ 03,156.020c na kāryā vaḥ kathaṃ cit syāt tatrābhisaraṇe matiḥ 03,156.021a na cāpy ataḥ paraṃ śakyaṃ gantuṃ bharatasattamāḥ 03,156.021c vihāro hy atra devānām amānuṣagatis tu sā 03,156.022a īṣaccapalakarmāṇaṃ manuṣyam iha bhārata 03,156.022c dviṣanti sarvabhūtāni tāḍayanti ca rākṣasāḥ 03,156.023a abhyatikramya śikharaṃ śailasyāsya yudhiṣṭhira 03,156.023c gatiḥ paramasiddhānāṃ devarṣīṇāṃ prakāśate 03,156.024a cāpalād iha gacchantaṃ pārtha yānam ataḥ param 03,156.024c ayaḥśūlādibhir ghnanti rākṣasāḥ śatrusūdana 03,156.025a apsarobhiḥ parivṛtaḥ samṛddhyā naravāhanaḥ 03,156.025c iha vaiśravaṇas tāta parvasaṃdhiṣu dṛśyate 03,156.026a śikhare taṃ samāsīnam adhipaṃ sarvarakṣasām 03,156.026c prekṣante sarvabhūtāni bhānumantam ivoditam 03,156.027a devadānavasiddhānāṃ tathā vaiśravaṇasya ca 03,156.027c gireḥ śikharam udyānam idaṃ bharatasattama 03,156.028a upāsīnasya dhanadaṃ tumburoḥ parvasaṃdhiṣu 03,156.028c gītasāmasvanas tāta śrūyate gandhamādane 03,156.029a etad evaṃvidhaṃ citram iha tāta yudhiṣṭhira 03,156.029c prekṣante sarvabhūtāni bahuśaḥ parvasaṃdhiṣu 03,156.030a bhuñjānāḥ sarvabhojyāni rasavanti phalāni ca 03,156.030c vasadhvaṃ pāṇḍavaśreṣṭhā yāvad arjunadarśanam 03,156.031a na tāta capalair bhāvyam iha prāptaiḥ kathaṃ cana 03,156.031b*0798b_01 capalaḥ sarvabhūtānāṃ dveṣyo bhavati mānavaḥ 03,156.031c uṣitveha yathākāmaṃ yathāśraddhaṃ vihṛtya ca 03,156.031e tataḥ śastrabhṛtāṃ śreṣṭha pṛthivīṃ pālayiṣyasi 03,157.001 janamejaya uvāca 03,157.001*0799_01 ārṣṭiṣeṇāśrame tasmin mama pūrvapitāmahāḥ 03,157.001a pāṇḍoḥ putrā mahātmānaḥ sarve divyaparākramāḥ 03,157.001c kiyantaṃ kālam avasan parvate gandhamādane 03,157.001d*0800_01 kiṃ cakrus tatra te vīrāḥ sarve 'tibalapauruṣāḥ 03,157.002a kāni cābhyavahāryāṇi tatra teṣāṃ mahātmanām 03,157.002c vasatāṃ lokavīrāṇām āsaṃs tad brūhi sattama 03,157.003a vistareṇa ca me śaṃsa bhīmasenaparākramam 03,157.003c yad yac cakre mahābāhus tasmin haimavate girau 03,157.003e na khalv āsīt punar yuddhaṃ tasya yakṣair dvijottama 03,157.003f*0801_01 dhanadādhyuṣite nityaṃ vasatas tasya parvate 03,157.004a kaccit samāgamas teṣām āsīd vaiśravaṇena ca 03,157.004c tatra hy āyāti dhanada ārṣṭiṣeṇo yathābravīt 03,157.005a etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vistareṇa tapodhana 03,157.005c na hi me śṛṇvatas tṛptir asti teṣāṃ viceṣṭitam 03,157.006 vaiśaṃpāyana uvāca 03,157.006a etad ātmahitaṃ śrutvā tasyāpratimatejasaḥ 03,157.006c śāsanaṃ satataṃ cakrus tathaiva bharatarṣabhāḥ 03,157.007a bhuñjānā munibhojyāni rasavanti phalāni ca 03,157.007c śuddhabāṇahatānāṃ ca mṛgāṇāṃ piśitāny api 03,157.008a medhyāni himavatpṛṣṭhe madhūni vividhāni ca 03,157.008c evaṃ te nyavasaṃs tatra pāṇḍavā bharatarṣabhāḥ 03,157.009a tathā nivasatāṃ teṣāṃ pañcamaṃ varṣam abhyagāt 03,157.009c śṛṇvatāṃ lomaśoktāni vākyāni vividhāni ca 03,157.010a kṛtyakāla upasthāsya iti coktvā ghaṭotkacaḥ 03,157.010c rākṣasaiḥ sahitaḥ sarvaiḥ pūrvam eva gataḥ prabho 03,157.011a ārṣṭiṣeṇāśrame teṣāṃ vasatāṃ vai mahātmanām 03,157.011c agacchan bahavo māsāḥ paśyatāṃ mahad adbhutam 03,157.012a tais tatra ramamāṇaiś ca viharadbhiś ca pāṇḍavaiḥ 03,157.012c prītimanto mahābhāgā munayaś cāraṇās tathā 03,157.013a ājagmuḥ pāṇḍavān draṣṭuṃ siddhātmāno yatavratāḥ 03,157.013c tais taiḥ saha kathāś cakrur divyā bharatasattamāḥ 03,157.014a tataḥ katipayāhasya mahāhradanivāsinam 03,157.014c ṛddhimantaṃ mahānāgaṃ suparṇaḥ sahasāharat 03,157.015a prākampata mahāśailaḥ prāmṛdyanta mahādrumāḥ 03,157.015c dadṛśuḥ sarvabhūtāni pāṇḍavāś ca tad adbhutam 03,157.016a tataḥ śailottamasyāgrāt pāṇḍavān prati mārutaḥ 03,157.016c avahat sarvamālyāni gandhavanti śubhāni ca 03,157.017a tatra puṣpāṇi divyāni suhṛdbhiḥ saha pāṇḍavāḥ 03,157.017c dadṛśuḥ pañca varṇāni draupadī ca yaśasvinī 03,157.018a bhīmasenaṃ tataḥ kṛṣṇā kāle vacanam abravīt 03,157.018c vivikte parvatoddeśe sukhāsīnaṃ mahābhujam 03,157.019a suparṇānilavegena śvasanena mahābalāt 03,157.019c pañcavarṇāni pātyante puṣpāṇi bharatarṣabha 03,157.019d*0802_01 divyavarṇāni divyāni divyagandhavahāni ca 03,157.019d*0802_02 madayantīva gandhena mano me bharatarṣabha 03,157.019d*0802_03 yeṣāṃ tu darśanāt sparśāt saurabhyāc ca tathaiva ca 03,157.019d*0802_04 naśyatīva manoduḥkhaṃ mamedaṃ śatrutāpana 03,157.019d*0802_05 īdṛśaiḥ kusumair divyair divyagandhavahaiḥ śubhaiḥ 03,157.019d*0802_06 devatāny arcayitvāham iccheyaṃ saṃgamaṃ tvayā 03,157.019d*0802_07 idaṃ tu puruṣavyāghra viśeṣeṇāmbujaṃ śubham 03,157.019d*0802_08 gandhasaṃsthānasaṃpannaṃ mama mānasavardhanam 03,157.019e pratyakṣaṃ sarvabhūtānāṃ nadīm aśvarathāṃ prati 03,157.019f*0803_01 vāsudevasahāyena vāsudevapriyeṇa ca 03,157.020a khāṇḍave satyasaṃdhena bhrātrā tava nareśvara 03,157.020c gandharvoragarakṣāṃsi vāsavaś ca nivāritaḥ 03,157.020e hatā māyāvinaś cogrā dhanuḥ prāptaṃ ca gāṇḍivam 03,157.021a tavāpi sumahat tejo mahad bāhubalaṃ ca te 03,157.021c aviṣahyam anādhṛṣyaṃ śatakratubalopamam 03,157.022a tvadbāhubalavegena trāsitāḥ sarvarākṣasāḥ 03,157.022c hitvā śailaṃ prapadyantāṃ bhīmasena diśo daśa 03,157.023a tataḥ śailottamasyāgraṃ citramālyadharaṃ śivam 03,157.023c vyapetabhayasaṃmohāḥ paśyantu suhṛdas tava 03,157.023d*0804_01 sāśanaṃ satataṃ kuryus tathaiva bharatarṣabha 03,157.024a evaṃ praṇihitaṃ bhīma cirāt prabhṛti me manaḥ 03,157.024c draṣṭum icchāmi śailāgraṃ tvadbāhubalam āśritā 03,157.024d*0805_01 icchāmi ca naravyāghra puṣpaṃ pratyakṣam īdṛśam 03,157.024d*0805_02 ānīyamānaṃ kṣipraṃ vai tvayā bharatasattama 03,157.025a tataḥ kṣiptam ivātmānaṃ draupadyā sa paraṃtapaḥ 03,157.025c nāmṛṣyata mahābāhuḥ prahāram iva sadgavaḥ 03,157.026a siṃharṣabhagatiḥ śrīmān udāraḥ kanakaprabhaḥ 03,157.026c manasvī balavān dṛpto mānī śūraś ca pāṇḍavaḥ 03,157.027a lohitākṣaḥ pṛthuvyaṃso mattavāraṇavikramaḥ 03,157.027c siṃhadaṃṣṭro bṛhatskandhaḥ śālapota ivodgataḥ 03,157.028a mahātmā cārusarvāṅgaḥ kambugrīvo mahābhujaḥ 03,157.028c rukmapṛṣṭhaṃ dhanuḥ khaḍgaṃ tūṇāṃś cāpi parāmṛśat 03,157.029a kesarīva yathotsiktaḥ prabhinna iva vāraṇaḥ 03,157.029c vyapetabhayasaṃmohaḥ śailam abhyapatad balī 03,157.030a taṃ mṛgendram ivāyāntaṃ prabhinnam iva vāraṇam 03,157.030c dadṛśuḥ sarvabhūtāni bāṇakhaḍgadhanurdharam 03,157.031a draupadyā vardhayan harṣaṃ gadām ādāya pāṇḍavaḥ 03,157.031c vyapetabhayasaṃmohaḥ śailarājaṃ samāviśat 03,157.032a na glānir na ca kātaryaṃ na vaiklavyaṃ na matsaraḥ 03,157.032c kadā cij juṣate pārtham ātmajaṃ mātariśvanaḥ 03,157.033a tad ekāyanam āsādya viṣamaṃ bhīmadarśanam 03,157.033c bahutālocchrayaṃ śṛṅgam āruroha mahābalaḥ 03,157.034a sa kiṃnaramahānāgamunigandharvarākṣasān 03,157.034c harṣayan parvatasyāgram āsasāda mahābalaḥ 03,157.035a tatra vaiśravaṇāvāsaṃ dadarśa bharatarṣabhaḥ 03,157.035c kāñcanaiḥ sphāṭikākārair veśmabhiḥ samalaṃkṛtam 03,157.035d*0806_01 prākāreṇa parikṣiptaṃ sauvarṇena samantataḥ 03,157.035d*0806_02 sarvaratnadyutimatā sarvodyānavatā tathā 03,157.035d*0806_03 śailād abhyucchrayavatā cayāṭṭālakaśobhinā 03,157.035d*0806_04 dvāratoraṇanirvyūhadhvajasaṃvāhaśobhinā 03,157.035d*0806_05 vilāsinībhir atyarthaṃ nṛtyantībhiḥ samantataḥ 03,157.035d*0806_06 vāyunā dhūyamānābhiḥ patākābhir alaṃkṛtam 03,157.035d*0806_07 dhanuṣkoṭim avaṣṭabhya vakrabhāvena bāhunā 03,157.035d*0806_08 paśyamānaḥ sa khedena draviṇādhipateḥ puram 03,157.036a modayan sarvabhūtāni gandhamādanasaṃbhavaḥ 03,157.036c sarvagandhavahas tatra mārutaḥ susukho vavau 03,157.037a citrā vividhavarṇābhāś citramañjaridhāriṇaḥ 03,157.037c acintyā vividhās tatra drumāḥ paramaśobhanāḥ 03,157.038a ratnajālaparikṣiptaṃ citramālyadharaṃ śivam 03,157.038c rākṣasādhipateḥ sthānaṃ dadarśa bharatarṣabhaḥ 03,157.039a gadākhaḍgadhanuṣpāṇiḥ samabhityaktajīvitaḥ 03,157.039c bhīmaseno mahābāhus tasthau girir ivācalaḥ 03,157.040a tataḥ śaṅkham upādhmāsīd dviṣatāṃ lomaharṣaṇam 03,157.040c jyāghoṣatalaghoṣaṃ ca kṛtvā bhūtāny amohayat 03,157.041a tataḥ saṃhṛṣṭaromāṇaḥ śabdaṃ tam abhidudruvuḥ 03,157.041c yakṣarākṣasagandharvāḥ pāṇḍavasya samīpataḥ 03,157.042a gadāparighanistriṃśaśaktiśūlaparaśvadhāḥ 03,157.042c pragṛhītā vyarocanta yakṣarākṣasabāhubhiḥ 03,157.043a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ teṣāṃ tasya ca bhārata 03,157.043b*0807_01 saṃrabdhānāṃ mahāghoṣaṃ siṃhānām iva nardatām 03,157.043c taiḥ prayuktān mahākāyaiḥ śaktiśūlaparaśvadhān 03,157.043e bhallair bhīmaḥ praciccheda bhīmavegatarais tataḥ 03,157.044a antarikṣacarāṇāṃ ca bhūmiṣṭhānāṃ ca garjatām 03,157.044c śarair vivyādha gātrāṇi rākṣasānāṃ mahābalaḥ 03,157.044d*0808_01 śoṇitasya tataḥ petur ghanānām iva bhārata 03,157.045a sā lohitamahāvṛṣṭir abhyavarṣan mahābalam 03,157.045c kāyebhyaḥ pracyutā dhārā rākṣasānāṃ samantataḥ 03,157.045d*0809_01 gadāparighapāṇīnāṃ rakṣasāṃ kāyasaṃbhavāḥ 03,157.046a bhīmabāhubalotsṛṣṭair bahudhā yakṣarakṣasām 03,157.046c vinikṛttāny adṛśyanta śarīrāṇi śirāṃsi ca 03,157.047a pracchādyamānaṃ rakṣobhiḥ pāṇḍavaṃ priyadarśanam 03,157.047c dadṛśuḥ sarvabhūtāni sūryam abhragaṇair iva 03,157.048a sa raśmibhir ivādityaḥ śarair arinighātibhiḥ 03,157.048c sarvān ārchan mahābāhur balavān satyavikramaḥ 03,157.049a abhitarjayamānāś ca ruvantaś ca mahāravān 03,157.049c na mohaṃ bhīmasenasya dadṛśuḥ sarvarākṣasāḥ 03,157.050a te śaraiḥ kṣatasarvāṅgā bhīmasenabhayārditāḥ 03,157.050c bhīmam ārtasvaraṃ cakrur viprakīrṇamahāyudhāḥ 03,157.051a utsṛjya te gadāśūlān asiśaktiparaśvadhān 03,157.051c dakṣiṇāṃ diśam ājagmus trāsitā dṛḍhadhanvanā 03,157.052a tatra śūlagadāpāṇir vyūḍhorasko mahābhujaḥ 03,157.052c sakhā vaiśravaṇasyāsīn maṇimān nāma rākṣasaḥ 03,157.053a adarśayad adhīkāraṃ pauruṣaṃ ca mahābalaḥ 03,157.053c sa tān dṛṣṭvā parāvṛttān smayamāna ivābravīt 03,157.054a ekena bahavaḥ saṃkhye mānuṣeṇa parājitāḥ 03,157.054c prāpya vaiśravaṇāvāsaṃ kiṃ vakṣyatha dhaneśvaram 03,157.055a evam ābhāṣya tān sarvān nyavartata sa rākṣasaḥ 03,157.055c śaktiśūlagadāpāṇir abhyadhāvac ca pāṇḍavam 03,157.056a tam āpatantaṃ vegena prabhinnam iva vāraṇam 03,157.056c vatsadantais tribhiḥ pārśve bhīmasenaḥ samarpayat 03,157.057a maṇimān api saṃkruddhaḥ pragṛhya mahatīṃ gadām 03,157.057c prāhiṇod bhīmasenāya parikṣipya mahābalaḥ 03,157.058a vidyudrūpāṃ mahāghorām ākāśe mahatīṃ gadām 03,157.058c śarair bahubhir abhyarchad bhīmasenaḥ śilāśitaiḥ 03,157.059a pratyahanyanta te sarve gadām āsādya sāyakāḥ 03,157.059c na vegaṃ dhārayām āsur gadāvegasya vegitāḥ 03,157.060a gadāyuddhasamācāraṃ budhyamānaḥ sa vīryavān 03,157.060c vyaṃsayām āsa taṃ tasya prahāraṃ bhīmavikramaḥ 03,157.061a tataḥ śaktiṃ mahāghorāṃ rukmadaṇḍām ayasmayīm 03,157.061c tasminn evāntare dhīmān prajahārātha rākṣasaḥ 03,157.062a sā bhujaṃ bhīmanirhrādā bhittvā bhīmasya dakṣiṇam 03,157.062c sāgnijvālā mahāraudrā papāta sahasā bhuvi 03,157.063a so 'tividdho maheṣvāsaḥ śaktyāmitaparākramaḥ 03,157.063c gadāṃ jagrāha kauravyo gadāyuddhaviśāradaḥ 03,157.063d*0810_01 rukmapaṭṭapinaddhāṃ tāṃ śatrūṇāṃ bhayavardhinīm 03,157.064a tāṃ pragṛhyonnadan bhīmaḥ sarvaśaikyāyasīṃ gadām 03,157.064c tarasā so 'bhidudrāva maṇimantaṃ mahābalam 03,157.065a dīpyamānaṃ mahāśūlaṃ pragṛhya maṇimān api 03,157.065c prāhiṇod bhīmasenāya vegena mahatā nadan 03,157.066a bhaṅktvā śūlaṃ gadāgreṇa gadāyuddhaviśāradaḥ 03,157.066c abhidudrāva taṃ tūrṇaṃ garutmān iva pannagam 03,157.067a so 'ntarikṣam abhiplutya vidhūya sahasā gadām 03,157.067c pracikṣepa mahābāhur vinadya raṇamūrdhani 03,157.067d*0811_01 tatas taṃ gadayā bhīmo maṇimantaṃ niśācaraḥ 03,157.067d*0811_02 jaghāna sahasā mūrdhni sa papāta mamāra ca 03,157.068a sendrāśanir ivendreṇa visṛṣṭā vātaraṃhasā 03,157.068c hatvā rakṣaḥ kṣitiṃ prāpya kṛtyeva nipapāta ha 03,157.069a taṃ rākṣasaṃ bhīmabalaṃ bhīmasenena pātitam 03,157.069c dadṛśuḥ sarvabhūtāni siṃheneva gavāṃ patim 03,157.070a taṃ prekṣya nihataṃ bhūmau hataśeṣā niśācarāḥ 03,157.070c bhīmam ārtasvaraṃ kṛtvā jagmuḥ prācīṃ diśaṃ prati 03,158.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,158.001a śrutvā bahuvidhaiḥ śabdair nādyamānā girer guhāḥ 03,158.001c ajātaśatruḥ kaunteyo mādrīputrāv ubhāv api 03,158.002a dhaumyaḥ kṛṣṇā ca viprāś ca sarve ca suhṛdas tathā 03,158.002c bhīmasenam apaśyantaḥ sarve vimanaso 'bhavan 03,158.003a draupadīm ārṣṭiṣeṇāya pradāya tu mahārathāḥ 03,158.003c sahitāḥ sāyudhāḥ śūrāḥ śailam āruruhus tadā 03,158.004a tataḥ saṃprāpya śailāgraṃ vīkṣamāṇā mahārathāḥ 03,158.004c dadṛśus te maheṣvāsā bhīmasenam ariṃdamam 03,158.005a sphurataś ca mahākāyān gatasattvāṃś ca rākṣasān 03,158.005c mahābalān mahāghorān bhīmasenena pātitān 03,158.006a śuśubhe sa mahābāhur gadākhaḍgadhanurdharaḥ 03,158.006c nihatya samare sarvān dānavān maghavān iva 03,158.007a tatas te samatikramya pariṣvajya vṛkodaram 03,158.007c tatropaviviśuḥ pārthāḥ prāptā gatim anuttamām 03,158.008a taiś caturbhir maheṣvāsair giriśṛṅgam aśobhata 03,158.008c lokapālair mahābhāgair divaṃ devavarair iva 03,158.009a kuberasadanaṃ dṛṣṭvā rākṣasāṃś ca nipātitān 03,158.009c bhrātā bhrātaram āsīnam abhyabhāṣata pāṇḍavam 03,158.010a sāhasād yadi vā mohād bhīma pāpam idaṃ kṛtam 03,158.010c naitat te sadṛśaṃ vīra muner iva mṛṣāvacaḥ 03,158.011a rājadviṣṭaṃ na kartavyam iti dharmavido viduḥ 03,158.011c tridaśānām idaṃ dviṣṭaṃ bhīmasena tvayā kṛtam 03,158.012a arthadharmāv anādṛtya yaḥ pāpe kurute manaḥ 03,158.012c karmaṇāṃ pārtha pāpānāṃ sa phalaṃ vindate dhruvam 03,158.012d*0812_01 karmaṇāṃ pārtha sarveṣāṃ na pāpāt parimucyate 03,158.012d*0813_01 sāhasaṃ bata bhadraṃ te devānām api cāpriyam 03,158.012e punar evaṃ na kartavyaṃ mama ced icchasi priyam 03,158.013a evam uktvā sa dharmātmā bhrātā bhrātaram acyutam 03,158.013b*0814_01 bhīmasenaṃ mahābāhum apradhṛṣyaparākramam 03,158.013c arthatattvavibhāgajñaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 03,158.013e virarāma mahātejās tam evārthaṃ vicintayan 03,158.014a tatas tu hataśiṣṭā ye bhīmasenena rākṣasāḥ 03,158.014c sahitāḥ pratyapadyanta kuberasadanaṃ prati 03,158.015a te javena mahāvegāḥ prāpya vaiśravaṇālayam 03,158.015c bhīmam ārtasvaraṃ cakrur bhīmasenabhayārditāḥ 03,158.016a nyastaśastrāyudhāḥ śrāntāḥ śoṇitāktaparicchadāḥ 03,158.016c prakīrṇamūrdhajā rājan yakṣādhipatim abruvan 03,158.017a gadāparighanistriṃśatomaraprāsayodhinaḥ 03,158.017c rākṣasā nihatāḥ sarve tava deva puraḥsarāḥ 03,158.018a pramṛdya tarasā śailaṃ mānuṣeṇa dhaneśvara 03,158.018c ekena sahitāḥ saṃkhye hatāḥ krodhavaśā gaṇāḥ 03,158.019a pravarā rakṣasendrāṇāṃ yakṣāṇāṃ ca dhanādhipa 03,158.019c śerate nihatā deva gatasattvāḥ parāsavaḥ 03,158.020a labdhaḥ śailo vayaṃ muktā maṇimāṃs te sakhā hataḥ 03,158.020c mānuṣeṇa kṛtaṃ karma vidhatsva yad anantaram 03,158.021a sa tac chrutvā tu saṃkruddhaḥ sarvayakṣagaṇādhipaḥ 03,158.021c kopasaṃraktanayanaḥ katham ity abravīd vacaḥ 03,158.022a dvitīyam aparādhyantaṃ bhīmaṃ śrutvā dhaneśvaraḥ 03,158.022c cukrodha yakṣādhipatir yujyatām iti cābravīt 03,158.023a athābhraghanasaṃkāśaṃ girikūṭam ivocchritam 03,158.023c hayaiḥ saṃyojayām āsur gāndharvair uttamaṃ ratham 03,158.024a tasya sarvaguṇopetā vimalākṣā hayottamāḥ 03,158.024c tejobalajavopetā nānāratnavibhūṣitāḥ 03,158.025a śobhamānā rathe yuktās tariṣyanta ivāśugāḥ 03,158.025b*0815_01 tatas te tu mahāyakṣāḥ kruddhaṃ dṛṣṭvā dhaneśvaram 03,158.025c harṣayām āsur anyonyam iṅgitair vijayāvahaiḥ 03,158.026a sa tam āsthāya bhagavān rājarājo mahāratham 03,158.026c prayayau devagandharvaiḥ stūyamāno mahādyutiḥ 03,158.027a taṃ prayāntaṃ mahātmānaṃ sarvayakṣadhanādhipam 03,158.027b*0816_01 anujagmur mahātmānaṃ dhanadaṃ ghoradarśanāḥ 03,158.027c raktākṣā hemasaṃkāśā mahākāyā mahābalāḥ 03,158.028a sāyudhā baddhanistriṃśā yakṣā daśaśatāyutāḥ 03,158.028c javena mahatā vīrāḥ parivāryopatasthire 03,158.028d*0817_01 gandhamādanam ājagmuḥ prakarṣantam ivāmbaram 03,158.028d*0817_02 tat kesarimahājālaṃ dhanādhipatipālitam 03,158.028d*0818_01 ramyaṃ caiva gireḥ śṛṅgam āsedur yatra pāṇḍavāḥ 03,158.029a taṃ mahāntam upāyāntaṃ dhaneśvaram upāntike 03,158.029c dadṛśur hṛṣṭaromāṇaḥ pāṇḍavāḥ priyadarśanam 03,158.030a kuberas tu mahāsattvān pāṇḍoḥ putrān mahārathān 03,158.030c āttakārmukanistriṃśān dṛṣṭvā prīto 'bhavat tadā 03,158.030d*0819_01 sarve ceme naravyāghrāḥ puraṃdarasamaujasaḥ 03,158.030d*0820_01 devakāryaṃ cikīrṣan sa hṛdayena tutoṣa ha 03,158.031a te pakṣiṇa ivotpatya gireḥ śṛṅgaṃ mahājavāḥ 03,158.031c tasthus teṣāṃ samabhyāśe dhaneśvarapuraḥsarāḥ 03,158.032a tatas taṃ hṛṣṭamanasaṃ pāṇḍavān prati bhārata 03,158.032c samīkṣya yakṣagandharvā nirvikārā vyavasthitāḥ 03,158.033a pāṇḍavāś ca mahātmānaḥ praṇamya dhanadaṃ prabhum 03,158.033c nakulaḥ sahadevaś ca dharmaputraś ca dharmavit 03,158.034a aparāddham ivātmānaṃ manyamānā mahārathāḥ 03,158.034c tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve parivārya dhaneśvaram 03,158.035a śayyāsanavaraṃ śrīmat puṣpakaṃ viśvakarmaṇā 03,158.035c vihitaṃ citraparyantam ātiṣṭhata dhanādhipaḥ 03,158.036a tam āsīnaṃ mahākāyāḥ śaṅkukarṇā mahājavāḥ 03,158.036c upopaviviśur yakṣā rākṣasāś ca sahasraśaḥ 03,158.037a śataśaś cāpi gandharvās tathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ 03,158.037c parivāryopatiṣṭhanta yathā devāḥ śatakratum 03,158.038a kāñcanīṃ śirasā bibhrad bhīmasenaḥ srajaṃ śubhām 03,158.038c bāṇakhaḍgadhanuṣpāṇir udaikṣata dhanādhipam 03,158.039a na bhīr bhīmasya na glānir vikṣatasyāpi rākṣasaiḥ 03,158.039c āsīt tasyām avasthāyāṃ kuberam api paśyataḥ 03,158.040a ādadānaṃ śitān bāṇān yoddhukāmam avasthitam 03,158.040c dṛṣṭvā bhīmaṃ dharmasutam abravīn naravāhanaḥ 03,158.041a vidus tvāṃ sarvabhūtāni pārtha bhūtahite ratam 03,158.041c nirbhayaś cāpi śailāgre vasa tvaṃ saha bandhubhiḥ 03,158.042a na ca manyus tvayā kāryo bhīmasenasya pāṇḍava 03,158.042c kālenaite hatāḥ pūrvaṃ nimittam anujas tava 03,158.043a vrīḍā cātra na kartavyā sāhasaṃ yad idaṃ kṛtam 03,158.043c dṛṣṭaś cāpi suraiḥ pūrvaṃ vināśo yakṣarakṣasām 03,158.044a na bhīmasene kopo me prīto 'smi bharatarṣabha 03,158.044c karmaṇānena bhīmasya mama tuṣṭir abhūt purā 03,158.045a evam uktvā tu rājānaṃ bhīmasenam abhāṣata 03,158.045c naitan manasi me tāta vartate kurusattama 03,158.045e yad idaṃ sāhasaṃ bhīma kṛṣṇārthe kṛtavān asi 03,158.046a mām anādṛtya devāṃś ca vināśaṃ yakṣarakṣasām 03,158.046c svabāhubalam āśritya tenāhaṃ prītimāṃs tvayi 03,158.046e śāpād asmi vinirmukto ghorād adya vṛkodara 03,158.047a ahaṃ pūrvam agastyena kruddhena paramarṣiṇā 03,158.047c śapto 'parādhe kasmiṃś cit tasyaiṣā niṣkṛtiḥ kṛtā 03,158.048a dṛṣṭo hi mama saṃkleśaḥ purā pāṇḍavanandana 03,158.048c na tavātrāparādho 'sti kathaṃ cid api śatruhan 03,158.049 yudhiṣṭhira uvāca 03,158.049a kathaṃ śapto 'si bhagavann agastyena mahātmanā 03,158.049c śrotum icchāmy ahaṃ deva tavaitac chāpakāraṇam 03,158.050a idaṃ cāścaryabhūtaṃ me yat krodhāt tasya dhīmataḥ 03,158.050c tadaiva tvaṃ na nirdagdhaḥ sabalaḥ sapadānugaḥ 03,158.051 vaiśravaṇa uvāca 03,158.051a devatānām abhūn mantraḥ kuśavatyāṃ nareśvara 03,158.051c vṛtas tatrāham agamaṃ mahāpadmaśatais tribhiḥ 03,158.051e yakṣāṇāṃ ghorarūpāṇāṃ vividhāyudhadhāriṇām 03,158.052a adhvany aham athāpaśyam agastyam ṛṣisattamam 03,158.052c ugraṃ tapas tapasyantaṃ yamunātīram āśritam 03,158.052e nānāpakṣigaṇākīrṇaṃ puṣpitadrumaśobhitam 03,158.053a tam ūrdhvabāhuṃ dṛṣṭvā tu sūryasyābhimukhaṃ sthitam 03,158.053c tejorāśiṃ dīpyamānaṃ hutāśanam ivaidhitam 03,158.054a rākṣasādhipatiḥ śrīmān maṇimān nāma me sakhā 03,158.054c maurkhyād ajñānabhāvāc ca darpān mohāc ca bhārata 03,158.054e nyaṣṭhīvad ākāśagato maharṣes tasya mūrdhani 03,158.055a sa kopān mām uvācedaṃ diśaḥ sarvā dahann iva 03,158.055c mām avajñāya duṣṭātmā yasmād eṣa sakhā tava 03,158.056a dharṣaṇāṃ kṛtavān etāṃ paśyatas te dhaneśvara 03,158.056c tasmāt sahaibhiḥ sainyais te vadhaṃ prāpsyati mānuṣāt 03,158.057a tvaṃ cāpy ebhir hataiḥ sainyaiḥ kleśaṃ prāpsyasi durmate 03,158.057c tam eva mānuṣaṃ dṛṣṭvā kilbiṣād vipramokṣyase 03,158.058a sainyānāṃ tu tavaiteṣāṃ putrapautrabalānvitam 03,158.058c na śāpaṃ prāpsyate ghoraṃ gaccha te ''jñāṃ kariṣyati 03,158.059a eṣa śāpo mayā prāptaḥ prāk tasmād ṛṣisattamāt 03,158.059c sa bhīmena mahārāja bhrātrā tava vimokṣitaḥ 03,159.001 vaiśravaṇa uvāca 03,159.001a yudhiṣṭhira dhṛtir dākṣyaṃ deśakālau parākramaḥ 03,159.001c lokatantravidhānānām eṣa pañcavidho vidhiḥ 03,159.002a dhṛtimantaś ca dakṣāś ca sve sve karmaṇi bhārata 03,159.002c parākramavidhānajñā narāḥ kṛtayuge 'bhavan 03,159.003a dhṛtimān deśakālajñaḥ sarvadharmavidhānavit 03,159.003c kṣatriyaḥ kṣatriyaśreṣṭha pṛthivīm anuśāsti vai 03,159.004a ya evaṃ vartate pārtha puruṣaḥ sarvakarmasu 03,159.004c sa loke labhate vīra yaśaḥ pretya ca sadgatim 03,159.005a deśakālāntaraprepsuḥ kṛtvā śakraḥ parākramam 03,159.005c saṃprāptas tridive rājyaṃ vṛtrahā vasubhiḥ saha 03,159.005d*0821_01 yas tu kevalasaṃrambhāt prapātaṃ na nirīkṣate 03,159.006a pāpātmā pāpabuddhir yaḥ pāpam evānuvartate 03,159.006c karmaṇām avibhāgajñaḥ pretya ceha ca naśyati 03,159.007a akālajñaḥ sudurmedhāḥ kāryāṇām aviśeṣavit 03,159.007c vṛthācārasamārambhaḥ pretya ceha ca naśyati 03,159.008a sāhase vartamānānāṃ nikṛtīnāṃ durātmanām 03,159.008c sarvasāmarthyalipsūnāṃ pāpo bhavati niścayaḥ 03,159.009a adharmajño 'valiptaś ca bālabuddhir amarṣaṇaḥ 03,159.009c nirbhayo bhīmaseno 'yaṃ taṃ śādhi puruṣarṣabha 03,159.009d*0822_01 tac chrutvā dhanado vākyaṃ pāṇḍavānāṃ samāgamam 03,159.009d*0822_02 utthāya sa ha taiḥ sārdhaṃ calitas tatkṣaṇād vṛtam 03,159.009d*0822_03 kuberaḥ prāpya rājānaṃ yudhiṣṭhiram abhāṣata 03,159.010a ārṣṭiṣeṇasya rājarṣeḥ prāpya bhūyas tvam āśramam 03,159.010c tāmisraṃ prathamaṃ pakṣaṃ vītaśokabhayo vasa 03,159.011a alakāḥ saha gandharvair yakṣaiś ca saha rākṣasaiḥ 03,159.011c manniyuktā manuṣyendra sarve ca girivāsinaḥ 03,159.011e rakṣantu tvā mahābāho sahitaṃ dvijasattamaiḥ 03,159.012a sāhaseṣu ca saṃtiṣṭhann iha śaile vṛkodaraḥ 03,159.012c vāryatāṃ sādhv ayaṃ rājaṃs tvayā dharmabhṛtāṃ vara 03,159.013a itaḥ paraṃ ca rājendra drakṣyanti vanagocarāḥ 03,159.013c upasthāsyanti ca sadā rakṣiṣyanti ca sarvaśaḥ 03,159.014a tathaiva cānnapānāni svādūni ca bahūni ca 03,159.014c upasthāsyanti vo gṛhya matpreṣyāḥ puruṣarṣabha 03,159.015a yathā jiṣṇur mahendrasya yathā vāyor vṛkodaraḥ 03,159.015c dharmasya tvaṃ yathā tāta yogotpanno nijaḥ sutaḥ 03,159.016a ātmajāv ātmasaṃpannau yamau cobhau yathāśvinoḥ 03,159.016c rakṣyās tadvan mamāpīha yūyaṃ sarve yudhiṣṭhira 03,159.017a arthatattvavibhāgajñaḥ sarvadharmaviśeṣavit 03,159.017c bhīmasenād avarajaḥ phalgunaḥ kuśalī divi 03,159.018a yāḥ kāś cana matā lokeṣv agryāḥ paramasaṃpadaḥ 03,159.018c janmaprabhṛti tāḥ sarvāḥ sthitās tāta dhanaṃjaye 03,159.019a damo dānaṃ balaṃ buddhir hrīr dhṛtis teja uttamam 03,159.019c etāny api mahāsattve sthitāny amitatejasi 03,159.020a na mohāt kurute jiṣṇuḥ karma pāṇḍava garhitam 03,159.020c na pārthasya mṛṣoktāni kathayanti narā nṛṣu 03,159.021a sa devapitṛgandharvaiḥ kurūṇāṃ kīrtivardhanaḥ 03,159.021c mānitaḥ kurute 'strāṇi śakrasadmani bhārata 03,159.022a yo 'sau sarvān mahīpālān dharmeṇa vaśam ānayat 03,159.022c sa śaṃtanur mahātejāḥ pitus tava pitāmahaḥ 03,159.022e prīyate pārtha pārthena divi gāṇḍīvadhanvanā 03,159.023a samyak cāsau mahāvīryaḥ kuladhurya iva sthitaḥ 03,159.023c pitṝn devāṃs tathā viprān pūjayitvā mahāyaśāḥ 03,159.023e sapta mukhyān mahāmedhān āharad yamunāṃ prati 03,159.024a adhirājaḥ sa rājaṃs tvāṃ śaṃtanuḥ prapitāmahaḥ 03,159.024c svargajic chakralokasthaḥ kuśalaṃ paripṛcchati 03,159.025 vaiśaṃpāyana uvāca 03,159.025*0823_01 etac chrutvā tu vacanaṃ dhanadena prabhāṣitam 03,159.025*0823_02 pāṇḍavāś ca tatas tena babhūvuḥ saṃpraharṣitāḥ 03,159.025a tataḥ śaktiṃ gadāṃ khaḍgaṃ dhanuś ca bharatarṣabha 03,159.025c prādhvaṃ kṛtvā namaścakre kuberāya vṛkodaraḥ 03,159.026a tato 'bravīd dhanādhyakṣaḥ śaraṇyaḥ śaraṇāgatam 03,159.026c mānahā bhava śatrūṇāṃ suhṛdāṃ nandivardhanaḥ 03,159.026d*0824_01 vibhavas tāta śailāgre vasānaḥ saha bandhubhiḥ 03,159.026d*0824_02 suparṇapitṛdevānāṃ satataṃ mānakṛd bhava 03,159.026d*0824_03 ṛjuṃ paśyata mā vakraṃ satyaṃ vadata mānṛtam 03,159.026d*0824_04 dīrghaṃ paśyata mā hrasvaṃ paraṃ paśyata māparam 03,159.027a sveṣu veśmasu ramyeṣu vasatāmitratāpanāḥ 03,159.027c kāmān upahariṣyanti yakṣā vo bharatarṣabhāḥ 03,159.028a śīghram eva guḍākeśaḥ kṛtāstraḥ puruṣarṣabhaḥ 03,159.028c sākṣān maghavatā sṛṣṭaḥ saṃprāpsyati dhanaṃjayaḥ 03,159.029a evam uttamakarmāṇam anuśiṣya yudhiṣṭhiram 03,159.029c astaṃ girivaraśreṣṭhaṃ prayayau guhyakādhipaḥ 03,159.030a taṃ paristomasaṃkīrṇair nānāratnavibhūṣitaiḥ 03,159.030c yānair anuyayur yakṣā rākṣasāś ca sahasraśaḥ 03,159.031a pakṣiṇām iva nirghoṣaḥ kuberasadanaṃ prati 03,159.031c babhūva paramāśvānām airāvatapathe yatām 03,159.032a te jagmus tūrṇam ākāśaṃ dhanādhipativājinaḥ 03,159.032c prakarṣanta ivābhrāṇi pibanta iva mārutam 03,159.033a tatas tāni śarīrāṇi gatasattvāni rakṣasām 03,159.033c apākṛṣyanta śailāgrād dhanādhipatiśāsanāt 03,159.034a teṣāṃ hi śāpakālo 'sau kṛto 'gastyena dhīmatā 03,159.034c samare nihatās tasmāt sarve maṇimatā saha 03,159.035a pāṇḍavās tu mahātmānas teṣu veśmasu tāṃ kṣapām 03,159.035c sukham ūṣur gatodvegāḥ pūjitāḥ sarvarākṣasaiḥ 03,160.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,160.001a tataḥ sūryodaye dhaumyaḥ kṛtvāhnikam ariṃdama 03,160.001c ārṣṭiṣeṇena sahitaḥ pāṇḍavān abhyavartata 03,160.002a te 'bhivādyārṣṭiṣeṇasya pādau dhaumyasya caiva ha 03,160.002c tataḥ prāñjalayaḥ sarve brāhmaṇāṃs tān apūjayan 03,160.002d*0825_01 ārṣṭiṣeṇaḥ pariṣvajya putravad bharatarṣabhān 03,160.003a tato yudhiṣṭhiraṃ dhaumyo gṛhītvā dakṣiṇe kare 03,160.003c prācīṃ diśam abhiprekṣya maharṣir idam abravīt 03,160.004a asau sāgaraparyantāṃ bhūmim āvṛtya tiṣṭhati 03,160.004c śailarājo mahārāja mandaro 'bhivirājate 03,160.005a indravaiśravaṇāv etāṃ diśaṃ pāṇḍava rakṣataḥ 03,160.005c parvataiś ca vanāntaiś ca kānanaiś copaśobhitām 03,160.006a etad āhur mahendrasya rājño vaiśravaṇasya ca 03,160.006c ṛṣayaḥ sarvadharmajñāḥ sadma tāta manīṣiṇaḥ 03,160.007a ataś codyantam ādityam upatiṣṭhanti vai prajāḥ 03,160.007c ṛṣayaś cāpi dharmajñāḥ siddhāḥ sādhyāś ca devatāḥ 03,160.008a yamas tu rājā dharmātmā sarvaprāṇabhṛtāṃ prabhuḥ 03,160.008c pretasattvagatīm etāṃ dakṣiṇām āśrito diśam 03,160.009a etat saṃyamanaṃ puṇyam atīvādbhutadarśanam 03,160.009c pretarājasya bhavanam ṛddhyā paramayā yutam 03,160.010a yaṃ prāpya savitā rājan satyena pratitiṣṭhati 03,160.010c astaṃ parvatarājānam etam āhur manīṣiṇaḥ 03,160.011a etaṃ parvatarājānaṃ samudraṃ ca mahodadhim 03,160.011c āvasan varuṇo rājā bhūtāni parirakṣati 03,160.012a udīcīṃ dīpayann eṣa diśaṃ tiṣṭhati kīrtimān 03,160.012c mahāmerur mahābhāga śivo brahmavidāṃ gatiḥ 03,160.013a yasmin brahmasadaś caiva tiṣṭhate ca prajāpatiḥ 03,160.013c bhūtātmā visṛjan sarvaṃ yat kiṃ cij jaṅgamāgamam 03,160.014a yān āhur brahmaṇaḥ putrān mānasān dakṣasaptamān 03,160.014c teṣām api mahāmeruḥ sthānaṃ śivam anāmayam 03,160.015a atraiva pratitiṣṭhanti punar atrodayanti ca 03,160.015c sapta devarṣayas tāta vasiṣṭhapramukhāḥ sadā 03,160.016a deśaṃ virajasaṃ paśya meroḥ śikharam uttamam 03,160.016c yatrātmatṛptair adhyāste devaiḥ saha pitāmahaḥ 03,160.017a yam āhuḥ sarvabhūtānāṃ prakṛteḥ prakṛtiṃ dhruvam 03,160.017c anādinidhanaṃ devaṃ prabhuṃ nārāyaṇaṃ param 03,160.018a brahmaṇaḥ sadanāt tasya paraṃ sthānaṃ prakāśate 03,160.018c devāś ca yatnāt paśyanti divyaṃ tejomayaṃ śivam 03,160.019a atyarkānaladīptaṃ tat sthānaṃ viṣṇor mahātmanaḥ 03,160.019c svayaiva prabhayā rājan duṣprekṣyaṃ devadānavaiḥ 03,160.019d*0826_01 prācyāṃ nārāyaṇasthānaṃ merāvativirājate 03,160.019d*0827_01 yatra bhūteśvaras tāta sarvaprakṛtir ātmabhūḥ 03,160.019d*0827_02 bhāsayan sarvabhūtāni suśriyābhivirājate 03,160.019d*0827_03 nātra brahmarṣayas tāta kuta eva maharṣayaḥ 03,160.019d*0827_04 prāpnuvanti gatiṃ hy etāṃ yatīnāṃ kurusattama 03,160.020a tad vai jyotīṃṣi sarvāṇi prāpya bhāsanti no 'pi ca 03,160.020c svayaṃ vibhur adīnātmā tatra hy abhivirājate 03,160.021a yatayas tatra gacchanti bhaktyā nārāyaṇaṃ harim 03,160.021c pareṇa tapasā yuktā bhāvitāḥ karmabhiḥ śubhaiḥ 03,160.022a yogasiddhā mahātmānas tamomohavivarjitāḥ 03,160.022c tatra gatvā punar nemaṃ lokam āyānti bhārata 03,160.022d*0828_01 svayaṃbhuvaṃ mahātmānaṃ devadevaṃ sanātanam 03,160.023a sthānam etan mahābhāga dhruvam akṣayam avyayam 03,160.023c īśvarasya sadā hy etat praṇamātra yudhiṣṭhira 03,160.023d*0829_01 enaṃ tvaharahar meruṃ sūryācandramasau dhruvam 03,160.023d*0829_02 pradakṣiṇam upāvṛttau kurutaḥ kurusattama 03,160.023d*0829_03 jyotīṃṣi cāpy aśeṣeṇa sarvāṇy anagha sarvataḥ 03,160.023d*0829_04 pariyānti mahārāja girirājaṃ pradakṣiṇam 03,160.024a etaṃ jyotīṃṣi sarvāṇi prakarṣan bhagavān api 03,160.024c kurute vitamaskarmā ādityo 'bhipradakṣiṇam 03,160.025a astaṃ prāpya tataḥ saṃdhyām atikramya divākaraḥ 03,160.025c udīcīṃ bhajate kāṣṭhāṃ diśam eṣa vibhāvasuḥ 03,160.026a sa merum anuvṛttaḥ san punar gacchati pāṇḍava 03,160.026c prāṅmukhaḥ savitā devaḥ sarvabhūtahite rataḥ 03,160.027a sa māsaṃ vibhajan kālaṃ bahudhā parvasaṃdhiṣu 03,160.027c tathaiva bhagavān somo nakṣatraiḥ saha gacchati 03,160.028a evam eṣa parikramya mahāmerum atandritaḥ 03,160.028b*0830_01 somaś ca vibhajan kālaṃ bahudhā parvasaṃdhiṣu 03,160.028c bhāvayan sarvabhūtāni punar gacchati mandaram 03,160.029a tathā tamisrahā devo mayūkhair bhāvayañ jagat 03,160.029c mārgam etad asaṃbādham ādityaḥ parivartate 03,160.030a sisṛkṣuḥ śiśirāṇy eṣa dakṣiṇāṃ bhajate diśam 03,160.030c tataḥ sarvāṇi bhūtāni kālaḥ śiśiram ṛcchati 03,160.031a sthāvarāṇāṃ ca bhūtānāṃ jaṅgamānāṃ ca tejasā 03,160.031c tejāṃsi samupādatte nivṛttaḥ san vibhāvasuḥ 03,160.032a tataḥ svedaḥ klamas tandrī glāniś ca bhajate narān 03,160.032c prāṇibhiḥ satataṃ svapno hy abhīkṣṇaṃ ca niṣevyate 03,160.033a evam etad anirdeśyaṃ mārgam āvṛtya bhānumān 03,160.033c punaḥ sṛjati varṣāṇi bhagavān bhāvayan prajāḥ 03,160.034a vṛṣṭimārutasaṃtāpaiḥ sukhaiḥ sthāvarajaṅgamān 03,160.034c vardhayan sumahātejāḥ punaḥ pratinivartate 03,160.035a evam eṣa caran pārtha kālacakram atandritaḥ 03,160.035c prakarṣan sarvabhūtāni savitā parivartate 03,160.036a saṃtatā gatir etasya naiṣa tiṣṭhati pāṇḍava 03,160.036c ādāyaiva tu bhūtānāṃ tejo visṛjate punaḥ 03,160.037a vibhajan sarvabhūtānām āyuḥ karma ca bhārata 03,160.037c ahorātrān kalāḥ kāṣṭhāḥ sṛjaty eṣa sadā vibhuḥ 03,161.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,161.001a tasmin nagendre vasatāṃ tu teṣāṃ; mahātmanāṃ sadvratam āsthitānām 03,161.001c ratiḥ pramodaś ca babhūva teṣām; ākāṅkṣatāṃ darśanam arjunasya 03,161.002a tān vīryayuktān suviśuddhasattvāṃs; tejasvinaḥ satyadhṛtipradhānān 03,161.002c saṃprīyamāṇā bahavo 'bhijagmur; gandharvasaṃghāś ca maharṣayaś ca 03,161.003a taṃ pādapaiḥ puṣpadharair upetaṃ; nagottamaṃ prāpya mahārathānām 03,161.003c manaḥprasādaḥ paramo babhūva; yathā divaṃ prāpya marudgaṇānām 03,161.004a mayūrahaṃsasvananāditāni; puṣpopakīrṇāni mahācalasya 03,161.004c śṛṅgāṇi sānūni ca paśyamānā; gireḥ paraṃ harṣam avāpya tasthuḥ 03,161.005a sākṣāt kubereṇa kṛtāś ca tasmin; nagottame saṃvṛtakūlarodhasaḥ 03,161.005c kādambakāraṇḍavahaṃsajuṣṭāḥ; padmākulāḥ puṣkariṇīr apaśyan 03,161.006a krīḍāpradeśāṃś ca samṛddharūpān; sucitramālyāvṛtajātaśobhān 03,161.006c maṇipravekān sumanoharāṃś ca; yathā bhaveyur dhanadasya rājñaḥ 03,161.007a anekavarṇaiś ca sugandhibhiś ca; mahādrumaiḥ saṃtatam abhramālibhiḥ 03,161.007c tapaḥpradhānāḥ satataṃ carantaḥ; śṛṅgaṃ gireś cintayituṃ na śekuḥ 03,161.008a svatejasā tasya nagottamasya; mahauṣadhīnāṃ ca tathā prabhāvāt 03,161.008c vibhaktabhāvo na babhūva kaś cid; aharniśānāṃ puruṣapravīra 03,161.009a yam āsthitaḥ sthāvarajaṅgamāni; vibhāvasur bhāvayate 'mitaujāḥ 03,161.009c tasyodayaṃ cāstamayaṃ ca vīrās; tatra sthitās te dadṛśur nṛsiṃhāḥ 03,161.010a raves tamisrāgamanirgamāṃs te; tathodayaṃ cāstamayaṃ ca vīrāḥ 03,161.010c samāvṛtāḥ prekṣya tamonudasya; gabhastijālaiḥ pradiśo diśaś ca 03,161.011a svādhyāyavantaḥ satatakriyāś ca; dharmapradhānāś ca śucivratāś ca 03,161.011c satye sthitās tasya mahārathasya; satyavratasyāgamanapratīkṣāḥ 03,161.012a ihaiva harṣo 'stu samāgatānāṃ; kṣipraṃ kṛtāstreṇa dhanaṃjayena 03,161.012c iti bruvantaḥ paramāśiṣas te; pārthās tapoyogaparā babhūvuḥ 03,161.013a dṛṣṭvā vicitrāṇi girau vanāni; kirīṭinaṃ cintayatām abhīkṣṇam 03,161.013c babhūva rātrir divasaś ca teṣāṃ; saṃvatsareṇaiva samānarūpaḥ 03,161.014a yadaiva dhaumyānumate mahātmā; kṛtvā jaṭāḥ pravrajitaḥ sa jiṣṇuḥ 03,161.014c tadaiva teṣāṃ na babhūva harṣaḥ; kuto ratis tadgatamānasānām 03,161.015a bhrātur niyogāt tu yudhiṣṭhirasya; vanād asau vāraṇamattagāmī 03,161.015c yat kāmyakāt pravrajitaḥ sa jiṣṇus; tadaiva te śokahatā babhūvuḥ 03,161.015d*0831_01 saṃtyajya kāmān pravrajitās tadaiva 03,161.015d*0831_02 pārthās tadā śokaparā babhūvuḥ 03,161.016a tathā tu taṃ cintayatāṃ sitāśvam; astrārthinaṃ vāsavam abhyupetam 03,161.016c māso 'tha kṛcchreṇa tadā vyatītas; tasmin nage bhārata bhāratānām 03,161.016d*0832_01 uṣitvā pañca varṣāṇi sahasrākṣaniveśane 03,161.016d*0832_02 avāpya divyāny astrāṇi sarvāṇi vibudheśvarāt 03,161.016d*0832_03 āgneyaṃ vāruṇaṃ saumyaṃ vāyavyam atha vaiṣṇavam 03,161.016d*0832_04 aindraṃ pāśupataṃ brāhmaṃ pārameṣṭhyaṃ prajāpateḥ 03,161.016d*0832_05 yamasya dhātuḥ savitus tvaṣṭur vaiśravaṇasya ca 03,161.016d*0832_06 tāni prāpya sahasrākṣād abhivādya śatakratum 03,161.016d*0832_07 anujñātas tadā tena kṛtvā cāpi pradakṣiṇam 03,161.016d*0832_08 āgacchad arjunaḥ prītaḥ prahṛṣṭo gandhamādanam 03,161.017a tataḥ kadā cid dharisaṃprayuktaṃ; mahendravāhaṃ sahasopayātam 03,161.017c vidyutprabhaṃ prekṣya mahārathānāṃ; harṣo 'rjunaṃ cintayatāṃ babhūva 03,161.018a sa dīpyamānaḥ sahasāntarikṣaṃ; prakāśayan mātalisaṃgṛhītaḥ 03,161.018c babhau maholkeva ghanāntarasthā; śikheva cāgner jvalitā vidhūmā 03,161.019a tam āsthitaḥ saṃdadṛśe kirīṭī; sragvī varāṇy ābharaṇāni bibhrat 03,161.019c dhanaṃjayo vajradharaprabhāvaḥ; śriyā jvalan parvatam ājagāma 03,161.020a sa śailam āsādya kirīṭamālī; mahendravāhād avaruhya tasmāt 03,161.020c dhaumyasya pādāv abhivādya pūrvam; ajātaśatros tadanantaraṃ ca 03,161.021a vṛkodarasyāpi vavanda pādau; mādrīsutābhyām abhivāditaś ca 03,161.021c sametya kṛṣṇāṃ parisāntvya caināṃ; prahvo 'bhavad bhrātur upahvare saḥ 03,161.022a babhūva teṣāṃ paramaḥ praharṣas; tenāprameyeṇa samāgatānām 03,161.022c sa cāpi tān prekṣya kirīṭamālī; nananda rājānam abhipraśaṃsan 03,161.023a yam āsthitaḥ sapta jaghāna pūgān; diteḥ sutānāṃ namucer nihantā 03,161.023c tam indravāhaṃ samupetya pārthāḥ; pradakṣiṇaṃ cakrur adīnasattvāḥ 03,161.024a te mātaleś cakrur atīva hṛṣṭāḥ; satkāram agryaṃ surarājatulyam 03,161.024c sarvaṃ yathāvac ca divaukasas tān; papracchur enaṃ kururājaputrāḥ 03,161.025a tān apy asau mātalir abhyanandat; piteva putrān anuśiṣya cainān 03,161.025c yayau rathenāpratimaprabheṇa; punaḥ sakāśaṃ tridiveśvarasya 03,161.026a gate tu tasmin varadevavāhe; śakrātmajaḥ sarvaripupramāthī 03,161.026b*0833_01 sākṣāt sahasrākṣa iva pratītaḥ 03,161.026b*0833_02 śrīmān svadehād avamucya jiṣṇuḥ 03,161.026c śakreṇa dattāni dadau mahātmā; mahādhanāny uttamarūpavanti 03,161.026e divākarābhāṇi vibhūṣaṇāni; prītaḥ priyāyai sutasomamātre 03,161.027a tataḥ sa teṣāṃ kurupuṃgavānāṃ; teṣāṃ ca sūryāgnisamaprabhāṇām 03,161.027c viprarṣabhāṇām upaviśya madhye; sarvaṃ yathāvat kathayāṃ babhūva 03,161.027d*0834_01 devais tu dattā hi yathāstramukhyāḥ 03,161.027d*0834_02 prakhyāpayad valkalacīravāsāḥ 03,161.028a evaṃ mayāstrāṇy upaśikṣitāni; śakrāc ca vātāc ca śivāc ca sākṣāt 03,161.028c tathaiva śīlena samādhinā ca; prītāḥ surā me sahitāḥ sahendrāḥ 03,161.029a saṃkṣepato vai sa viśuddhakarmā; tebhyaḥ samākhyāya divi praveśam 03,161.029c mādrīsutābhyāṃ sahitaḥ kirīṭī; suṣvāpa tām āvasatiṃ pratītaḥ 03,162.000*0835_01 tato rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 03,162.000*0835_02 bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvair avandata dhanaṃjayaḥ 03,162.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,162.001a etasminn eva kāle tu sarvavāditranisvanaḥ 03,162.001c babhūva tumulaḥ śabdas tv antarikṣe divaukasām 03,162.002a rathanemisvanaś caiva ghaṇṭāśabdaś ca bhārata 03,162.002c pṛthag vyālamṛgāṇāṃ ca pakṣiṇāṃ caiva sarvaśaḥ 03,162.002d*0836_01 ravonmukhās te saṃprekṣya prīyamāṇāḥ kurūdvahāḥ 03,162.002d*0836_02 marudbhir anvitaṃ śakram āpatantaṃ vihāyasā 03,162.003a taṃ samantād anuyayur gandharvāpsarasas tathā 03,162.003c vimānaiḥ sūryasaṃkāśair devarājam ariṃdamam 03,162.004a tataḥ sa haribhir yuktaṃ jāmbūnadapariṣkṛtam 03,162.004c meghanādinam āruhya śriyā paramayā jvalan 03,162.005a pārthān abhyājagāmāśu devarājaḥ puraṃdaraḥ 03,162.005c āgatya ca sahasrākṣo rathād avaruroha vai 03,162.006a taṃ dṛṣṭvaiva mahātmānaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 03,162.006c bhrātṛbhiḥ sahitaḥ śrīmān devarājam upāgamat 03,162.007a pūjayām āsa caivātha vidhivad bhūridakṣiṇaḥ 03,162.007c yathārham amitātmānaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā 03,162.008a dhanaṃjayaś ca tejasvī praṇipatya puraṃdaram 03,162.008c bhṛtyavat praṇatas tasthau devarājasamīpataḥ 03,162.009a āpyāyata mahātejāḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 03,162.009c dhanaṃjayam abhiprekṣya vinītaṃ sthitam antike 03,162.010a jaṭilaṃ devarājasya tapoyuktam akalmaṣam 03,162.010c harṣeṇa mahatāviṣṭaḥ phalgunasyātha darśanāt 03,162.010d*0837_01 babhūva paramaprīto devarājaṃ ca pūjayan 03,162.011a taṃ tathādīnamanasaṃ rājānaṃ harṣasaṃplutam 03,162.011c uvāca vacanaṃ dhīmān devarājaḥ puraṃdaraḥ 03,162.012a tvam imāṃ pṛthivīṃ rājan praśāsiṣyasi pāṇḍava 03,162.012c svasti prāpnuhi kaunteya kāmyakaṃ punar āśramam 03,162.013a astrāṇi labdhāni ca pāṇḍavena; sarvāṇi mattaḥ prayatena rājan 03,162.013c kṛtapriyaś cāsmi dhanaṃjayena; jetuṃ na śakyas tribhir eṣa lokaiḥ 03,162.014a evam uktvā sahasrākṣaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 03,162.014c jagāma tridivaṃ hṛṣṭaḥ stūyamāno maharṣibhiḥ 03,162.015a dhaneśvaragṛhasthānāṃ pāṇḍavānāṃ samāgamam 03,162.015c śakreṇa ya imaṃ vidvān adhīyīta samāhitaḥ 03,162.016a saṃvatsaraṃ brahmacārī niyataḥ saṃśitavrataḥ 03,162.016c sa jīveta nirābādhaḥ susukhī śaradāṃ śatam 03,163.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,163.001a yathāgataṃ gate śakre bhrātṛbhiḥ saha saṃgataḥ 03,163.001c kṛṣṇayā caiva bībhatsur dharmaputram apūjayat 03,163.002a abhivādayamānaṃ tu mūrdhny upāghrāya pāṇḍavam 03,163.002c harṣagadgadayā vācā prahṛṣṭo 'rjunam abravīt 03,163.003a katham arjuna kālo 'yaṃ svarge vyatigatas tava 03,163.003c kathaṃ cāstrāṇy avāptāni devarājaś ca toṣitaḥ 03,163.004a samyag vā te gṛhītāni kaccid astrāṇi bhārata 03,163.004c kaccit surādhipaḥ prīto rudraś cāstrāṇy adāt tava 03,163.005a yathā dṛṣṭaś ca te śakro bhagavān vā pinākadhṛk 03,163.005c yathā cāstrāṇy avāptāni yathā cārādhitaś ca te 03,163.006a yathoktavāṃs tvāṃ bhagavāñ śatakratur ariṃdama 03,163.006c kṛtapriyas tvayāsmīti tac ca te kiṃ priyaṃ kṛtam 03,163.006e etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vistareṇa mahādyute 03,163.007a yathā tuṣṭo mahādevo devarājaś ca te 'nagha 03,163.007c yac cāpi vajrapāṇes te priyaṃ kṛtam ariṃdama 03,163.007e etad ākhyāhi me sarvam akhilena dhanaṃjaya 03,163.008 arjuna uvāca 03,163.008a śṛṇu hanta mahārāja vidhinā yena dṛṣṭavān 03,163.008c śatakratum ahaṃ devaṃ bhagavantaṃ ca śaṃkaram 03,163.009a vidyām adhītya tāṃ rājaṃs tvayoktām arimardana 03,163.009c bhavatā ca samādiṣṭas tapase prasthito vanam 03,163.010a bhṛgutuṅgam atho gatvā kāmyakād āsthitas tapaḥ 03,163.010c ekarātroṣitaḥ kaṃ cid apaśyaṃ brāhmaṇaṃ pathi 03,163.011a sa mām apṛcchat kaunteya kvāsi gantā bravīhi me 03,163.011c tasmā avitathaṃ sarvam abruvaṃ kurunandana 03,163.012a sa tathyaṃ mama tac chrutvā brāhmaṇo rājasattama 03,163.012c apūjayata māṃ rājan prītimāṃś cābhavan mayi 03,163.013a tato mām abravīt prītas tapa ātiṣṭha bhārata 03,163.013c tapasvī nacireṇa tvaṃ drakṣyase vibudhādhipam 03,163.014a tato 'haṃ vacanāt tasya girim āruhya śaiśiram 03,163.014c tapo 'tapyaṃ mahārāja māsaṃ mūlaphalāśanaḥ 03,163.015a dvitīyaś cāpi me māso jalaṃ bhakṣayato gataḥ 03,163.015c nirāhāras tṛtīye 'tha māse pāṇḍavanandana 03,163.016a ūrdhvabāhuś caturthaṃ tu māsam asmi sthitas tadā 03,163.016c na ca me hīyate prāṇas tad adbhutam ivābhavat 03,163.017a caturthe samabhikrānte prathame divase gate 03,163.017c varāhasaṃsthitaṃ bhūtaṃ matsamīpam upāgamat 03,163.018a nighnan prothena pṛthivīṃ vilikhaṃś caraṇair api 03,163.018c saṃmārjañ jaṭhareṇorvīṃ vivartaṃś ca muhur muhuḥ 03,163.019a anu tasyāparaṃ bhūtaṃ mahat kairātasaṃsthitam 03,163.019c dhanurbāṇāsimat prāptaṃ strīgaṇānugataṃ tadā 03,163.020a tato 'haṃ dhanur ādāya tathākṣayyau maheṣudhī 03,163.020c atāḍayaṃ śareṇātha tad bhūtaṃ lomaharṣaṇam 03,163.021a yugapat tat kirātaś ca vikṛṣya balavad dhanuḥ 03,163.021c abhyājaghne dṛḍhataraṃ kampayann iva me manaḥ 03,163.022a sa tu mām abravīd rājan mama pūrvaparigrahaḥ 03,163.022c mṛgayādharmam utsṛjya kimarthaṃ tāḍitas tvayā 03,163.023a eṣa te niśitair bāṇair darpaṃ hanmi sthiro bhava 03,163.023c sa varṣmavān mahākāyas tato mām abhyadhāvata 03,163.024a tato girim ivātyartham āvṛṇon māṃ mahāśaraiḥ 03,163.024c taṃ cāhaṃ śaravarṣeṇa mahatā samavākiram 03,163.025a tataḥ śarair dīptamukhaiḥ patritair anumantritaiḥ 03,163.025c pratyavidhyam ahaṃ taṃ tu vajrair iva śiloccayam 03,163.026a tasya tac chatadhā rūpam abhavac ca sahasradhā 03,163.026c tāni cāsya śarīrāṇi śarair aham atāḍayam 03,163.027a punas tāni śarīrāṇi ekībhūtāni bhārata 03,163.027c adṛśyanta mahārāja tāny ahaṃ vyadhamaṃ punaḥ 03,163.028a aṇur bṛhacchirā bhūtvā bṛhac cāṇuśirāḥ punaḥ 03,163.028c ekībhūtas tadā rājan so 'bhyavartata māṃ yudhi 03,163.029a yadābhibhavituṃ bāṇair naiva śaknomi taṃ raṇe 03,163.029c tato 'ham astram ātiṣṭhaṃ vāyavyaṃ bharatarṣabha 03,163.030a na cainam aśakaṃ hantuṃ tad adbhutam ivābhavat 03,163.030c tasmin pratihate cāstre vismayo me mahān abhūt 03,163.031a bhūyaś caiva mahārāja saviśeṣam ahaṃ tataḥ 03,163.031c astrapūgena mahatā raṇe bhūtam avākiram 03,163.032a sthūṇākarṇam ayojālaṃ śaravarṣaṃ śarolbaṇam 03,163.032c śailāstram aśmavarṣaṃ ca samāsthāyāham abhyayām 03,163.032e jagrāsa prahasaṃs tāni sarvāṇy astrāṇi me 'nagha 03,163.033a teṣu sarveṣu śānteṣu brahmāstram aham ādiśam 03,163.033c tataḥ prajvalitair bāṇaiḥ sarvataḥ sopacīyata 03,163.033e upacīyamānaś ca mayā mahāstreṇa vyavardhata 03,163.034a tataḥ saṃtāpito loko matprasūtena tejasā 03,163.034c kṣaṇena hi diśaḥ khaṃ ca sarvato 'bhividīpitam 03,163.035a tad apy astraṃ mahātejāḥ kṣaṇenaiva vyaśātayat 03,163.035a*0838_01 **** **** tato 'ham apataṃ mahīm 03,163.035a*0838_02 tataḥ prahasya tad bhūtaṃ 03,163.035c brahmāstre tu hate rājan bhayaṃ māṃ mahad āviśat 03,163.036a tato 'haṃ dhanur ādāya tathākṣayyau maheṣudhī 03,163.036c sahasābhyahanaṃ bhūtaṃ tāny apy astrāṇy abhakṣayat 03,163.037a hateṣv astreṣu sarveṣu bhakṣiteṣv āyudheṣu ca 03,163.037c mama tasya ca bhūtasya bāhuyuddham avartata 03,163.038a vyāyāmaṃ muṣṭibhiḥ kṛtvā talair api samāhatau 03,163.038c apātayac ca tad bhūtaṃ niśceṣṭo hy agamaṃ mahīm 03,163.039a tataḥ prahasya tad bhūtaṃ tatraivāntaradhīyata 03,163.039b*0839_01 tataś cintāṃ samagamaṃ pūjayiṣyāmy ahaṃ punaḥ 03,163.039b*0839_02 iti puṣpāṇi saṃgṛhya saikataṃ śaṃkaraṃ prabhum 03,163.039b*0839_03 pūjayiṣyaṃs tam adrākṣaṃ kirātaṃ puṣpadhāriṇam 03,163.039b*0839_04 tataś cānyāni puṣpāṇi pūjayiṣyan punaḥ punaḥ 03,163.039b*0839_05 tāni sarvāṇi dṛṣṭvāhaṃ kirātasya ca mūrdhani 03,163.039b*0839_06 iti kṛtvā mahādevaṃ praṇato 'smi punaḥ punaḥ 03,163.039c saha strībhir mahārāja paśyato me 'dbhutopamam 03,163.040a evaṃ kṛtvā sa bhagavāṃs tato 'nyad rūpam ātmanaḥ 03,163.040c divyam eva mahārāja vasāno 'dbhutam ambaram 03,163.041a hitvā kirātarūpaṃ ca bhagavāṃs tridaśeśvaraḥ 03,163.041c svarūpaṃ divyam āsthāya tasthau tatra maheśvaraḥ 03,163.042a adṛśyata tataḥ sākṣād bhagavān govṛṣadhvajaḥ 03,163.042c umāsahāyo haridṛg bahurūpaḥ pinākadhṛk 03,163.043a sa mām abhyetya samare tathaivābhimukhaṃ sthitam 03,163.043c śūlapāṇir athovāca tuṣṭo 'smīti paraṃtapa 03,163.044a tatas tad dhanur ādāya tūṇau cākṣayyasāyakau 03,163.044c prādān mamaiva bhagavān varayasveti cābravīt 03,163.045a tuṣṭo 'smi tava kaunteya brūhi kiṃ karavāṇi te 03,163.045c yat te manogataṃ vīra tad brūhi vitarāmy aham 03,163.045e amaratvam apāhāya brūhi yat te manogatam 03,163.046a tataḥ prāñjalir evāham astreṣu gatamānasaḥ 03,163.046c praṇamya śirasā śarvaṃ tato vacanam ādade 03,163.047a bhagavān me prasannaś ced īpsito 'yaṃ varo mama 03,163.047c astrāṇīcchāmy ahaṃ jñātuṃ yāni deveṣu kāni cit 03,163.047e dadānīty eva bhagavān abravīt tryambakaś ca mām 03,163.048a raudram astraṃ madīyaṃ tvām upasthāsyati pāṇḍava 03,163.048c pradadau ca mama prītaḥ so 'straṃ pāśupataṃ prabhuḥ 03,163.049a uvāca ca mahādevo dattvā me 'straṃ sanātanam 03,163.049c na prayojyaṃ bhaved etan mānuṣeṣu kathaṃ cana 03,163.049d*0840_01 jagad vinirdahed evam alpatejasi pātitam 03,163.050a pīḍyamānena balavat prayojyaṃ te dhanaṃjaya 03,163.050c astrāṇāṃ pratighāte ca sarvathaiva prayojayeḥ 03,163.051a tad apratihataṃ divyaṃ sarvāstrapratiṣedhanam 03,163.051c mūrtiman me sthitaṃ pārśve prasanne govṛṣadhvaje 03,163.052a utsādanam amitrāṇāṃ parasenānikartanam 03,163.052c durāsadaṃ duṣprahasaṃ suradānavarākṣasaiḥ 03,163.053a anujñātas tv ahaṃ tena tatraiva samupāviśam 03,163.053c prekṣataś caiva me devas tatraivāntaradhīyata 03,164.001 arjuna uvāca 03,164.001a tatas tām avasaṃ prīto rajanīṃ tatra bhārata 03,164.001c prasādād devadevasya tryambakasya mahātmanaḥ 03,164.002a vyuṣito rajanīṃ cāhaṃ kṛtvā pūrvāhṇikakriyām 03,164.002c apaśyaṃ taṃ dvijaśreṣṭhaṃ dṛṣṭavān asmi yaṃ purā 03,164.003a tasmai cāhaṃ yathāvṛttaṃ sarvam eva nyavedayam 03,164.003c bhagavantaṃ mahādevaṃ sameto 'smīti bhārata 03,164.004a sa mām uvāca rājendra prīyamāṇo dvijottamaḥ 03,164.004c dṛṣṭas tvayā mahādevo yathā nānyena kena cit 03,164.005a sametya lokapālais tu sarvair vaivasvatādibhiḥ 03,164.005c draṣṭāsy anagha devendraṃ sa ca te 'strāṇi dāsyati 03,164.006a evam uktvā sa māṃ rājann āśliṣya ca punaḥ punaḥ 03,164.006c agacchat sa yathākāmaṃ brāhmaṇaḥ sūryasaṃnibhaḥ 03,164.007a athāparāhṇe tasyāhnaḥ prāvāt puṇyaḥ samīraṇaḥ 03,164.007c punar navam imaṃ lokaṃ kurvann iva sapatnahan 03,164.008a divyāni caiva mālyāni sugandhīni navāni ca 03,164.008c śaiśirasya gireḥ pāde prādurāsan samīpataḥ 03,164.009a vāditrāṇi ca divyāni sughoṣāṇi samantataḥ 03,164.009c stutayaś cendrasaṃyuktā aśrūyanta manoharāḥ 03,164.010a gaṇāś cāpsarasāṃ tatra gandharvāṇāṃ tathaiva ca 03,164.010c purastād devadevasya jagur gītāni sarvaśaḥ 03,164.011a marutāṃ ca gaṇās tatra devayānair upāgaman 03,164.011c mahendrānucarā ye ca devasadmanivāsinaḥ 03,164.012a tato marutvān haribhir yuktair vāhaiḥ svalaṃkṛtaiḥ 03,164.012c śacīsahāyas tatrāyāt saha sarvais tadāmaraiḥ 03,164.013a etasminn eva kāle tu kubero naravāhanaḥ 03,164.013c darśayām āsa māṃ rājaṃl lakṣmyā paramayā yutaḥ 03,164.014a dakṣiṇasyāṃ diśi yamaṃ pratyapaśyaṃ vyavasthitam 03,164.014c varuṇaṃ devarājaṃ ca yathāsthānam avasthitam 03,164.015a te mām ūcur mahārāja sāntvayitvā surarṣabhāḥ 03,164.015c savyasācin samīkṣasva lokapālān avasthitān 03,164.016a surakāryārthasiddhyarthaṃ dṛṣṭavān asi śaṃkaram 03,164.016c asmatto 'pi gṛhāṇa tvam astrāṇīti samantataḥ 03,164.017a tato 'haṃ prayato bhūtvā praṇipatya surarṣabhān 03,164.017c pratyagṛhṇaṃ tadāstrāṇi mahānti vidhivat prabho 03,164.018a gṛhītāstras tato devair anujñāto 'smi bhārata 03,164.018c atha devā yayuḥ sarve yathāgatam ariṃdama 03,164.019a maghavān api deveśo ratham āruhya suprabham 03,164.019c uvāca bhagavān vākyaṃ smayann iva surārihā 03,164.020a puraivāgamanād asmād vedāhaṃ tvāṃ dhanaṃjaya 03,164.020c ataḥ paraṃ tv ahaṃ vai tvāṃ darśaye bharatarṣabha 03,164.021a tvayā hi tīrtheṣu purā samāplāvaḥ kṛto 'sakṛt 03,164.021c tapaś cedaṃ purā taptaṃ svargaṃ gantāsi pāṇḍava 03,164.022a bhūyaś caiva tu taptavyaṃ tapaḥ paramadāruṇam 03,164.022b*0841_01 duścaraṃ ghoram astrāṇāṃ tapasaś copadarśanam 03,164.022c uvāca bhagavān sarvaṃ tapasaś copapādanam 03,164.022d*0842_01 svargas tv avaśyaṃ gantavyas tvayā śatruniṣūdana 03,164.023a mātalir manniyogāt tvāṃ tridivaṃ prāpayiṣyati 03,164.023c viditas tvaṃ hi devānām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām 03,164.023d*0843_01 ihasthaḥ pāṇḍavaśreṣṭha tapaḥ kurvan suduṣkaram 03,164.024a tato 'ham abruvaṃ śakraṃ prasīda bhagavan mama 03,164.024c ācāryaṃ varaye tvāham astrārthaṃ tridaśeśvara 03,164.025 indra uvāca 03,164.025a krūraṃ karmāstravit tāta kariṣyasi paraṃtapa 03,164.025c yadartham astrāṇīpsus tvaṃ taṃ kāmaṃ pāṇḍavāpnuhi 03,164.026 arjuna uvāca 03,164.026a tato 'ham abruvaṃ nāhaṃ divyāny astrāṇi śatruhan 03,164.026c mānuṣeṣu prayokṣyāmi vināstrapratighātanam 03,164.027a tāni divyāni me 'strāṇi prayaccha vibudhādhipa 03,164.027c lokāṃś cāstrajitān paścāl labheyaṃ surapuṃgava 03,164.028 indra uvāca 03,164.028a parīkṣārthaṃ mayaitat te vākyam uktaṃ dhanaṃjaya 03,164.028c mamātmajasya vacanaṃ sūpapannam idaṃ tava 03,164.029a śikṣa me bhavanaṃ gatvā sarvāṇy astrāṇi bhārata 03,164.029c vāyor agner vasubhyo 'tha varuṇāt samarudgaṇāt 03,164.030a sādhyaṃ paitāmahaṃ caiva gandharvoragarakṣasām 03,164.030c vaiṣṇavāni ca sarvāṇi nairṛtāni tathaiva ca 03,164.030e madgatāni ca yānīha sarvāstrāṇi kurūdvaha 03,164.031 arjuna uvāca 03,164.031a evam uktvā tu māṃ śakras tatraivāntaradhīyata 03,164.031c athāpaśyaṃ hariyujaṃ ratham aindram upasthitam 03,164.031e divyaṃ māyāmayaṃ puṇyaṃ yattaṃ mātalinā nṛpa 03,164.032a lokapāleṣu yāteṣu mām uvācātha mātaliḥ 03,164.032c draṣṭum icchati śakras tvāṃ devarājo mahādyute 03,164.033a saṃsiddhas tvaṃ mahābāho kuru kāryam anuttamam 03,164.033c paśya puṇyakṛtāṃ lokān saśarīro divaṃ vraja 03,164.033d*0844_01 devarājaḥ sahasrākṣas tvāṃ didṛkṣati bhārata 03,164.034a ity ukto 'haṃ mātalinā girim āmantrya śaiśiram 03,164.034c pradakṣiṇam upāvṛtya samārohaṃ rathottamam 03,164.035a codayām āsa sa hayān manomārutaraṃhasaḥ 03,164.035c mātalir hayaśāstrajño yathāvad bhūridakṣiṇaḥ 03,164.036a avaikṣata ca me vaktraṃ sthitasyātha sa sārathiḥ 03,164.036c tathā bhrānte rathe rājan vismitaś cedam abravīt 03,164.037a atyadbhutam idaṃ me 'dya vicitraṃ pratibhāti mām 03,164.037c yad āsthito rathaṃ divyaṃ padā na calito bhavān 03,164.038a devarājo 'pi hi mayā nityam atropalakṣitaḥ 03,164.038c vicalan prathamotpāte hayānāṃ bharatarṣabha 03,164.039a tvaṃ punaḥ sthita evātra rathe bhrānte kurūdvaha 03,164.039c atiśakram idaṃ sattvaṃ taveti pratibhāti me 03,164.040a ity uktvākāśam āviśya mātalir vibudhālayān 03,164.040c darśayām āsa me rājan vimānāni ca bhārata 03,164.040d*0845_01 sa ratho haribhir yukto hy ūrdhvam ācakrame tataḥ 03,164.040d*0845_02 ṛṣayo devatāś caiva pūjayanti narottama 03,164.040d*0845_03 tataḥ kāmagamāṃl lokān apaśyaṃ vai surarṣiṇām 03,164.040d*0845_04 gandharvāpsarasāṃ caiva prabhāvam amitaujasām 03,164.041a nandanādīni devānāṃ vanāni bahulāny uta 03,164.041c darśayām āsa me prītyā mātaliḥ śakrasārathiḥ 03,164.042a tataḥ śakrasya bhavanam apaśyam amarāvatīm 03,164.042c divyaiḥ kāmaphalair vṛkṣai ratnaiś ca samalaṃkṛtām 03,164.043a na tāṃ bhāsayate sūryo na śītoṣṇe na ca klamaḥ 03,164.043c rajaḥ paṅko na ca tamas tatrāsti na jarā nṛpa 03,164.044a na tatra śoko dainyaṃ vā vaivarṇyaṃ copalakṣyate 03,164.044c divaukasāṃ mahārāja na ca glānir ariṃdama 03,164.045a na krodhalobhau tatrāstām aśubhaṃ ca viśāṃ pate 03,164.045c nityatuṣṭāś ca hṛṣṭāś ca prāṇinaḥ suraveśmani 03,164.046a nityapuṣpaphalās tatra pādapā haritacchadāḥ 03,164.046c puṣkariṇyaś ca vividhāḥ padmasaugandhikāyutāḥ 03,164.047a śītas tatra vavau vāyuḥ sugandho jīvanaḥ śuciḥ 03,164.047c sarvaratnavicitrā ca bhūmiḥ puṣpavibhūṣitā 03,164.048a mṛgadvijāś ca bahavo rucirā madhurasvarāḥ 03,164.048c vimānayāyinaś cātra dṛśyante bahavo 'marāḥ 03,164.049a tato 'paśyaṃ vasūn rudrān sādhyāṃś ca samarudgaṇān 03,164.049c ādityān aśvinau caiva tān sarvān pratyapūjayam 03,164.050a te māṃ vīryeṇa yaśasā tejasā ca balena ca 03,164.050c astraiś cāpy anvajānanta saṃgrāmavijayena ca 03,164.051a praviśya tāṃ purīṃ ramyāṃ devagandharvasevitām 03,164.051c devarājaṃ sahasrākṣam upātiṣṭhaṃ kṛtāñjaliḥ 03,164.052a dadāv ardhāsanaṃ prītaḥ śakro me dadatāṃ varaḥ 03,164.052c bahumānāc ca gātrāṇi pasparśa mama vāsavaḥ 03,164.053a tatrāhaṃ devagandharvaiḥ sahito bhuridakṣiṇa 03,164.053c astrārtham avasaṃ svarge kurvāṇo 'strāṇi bhārata 03,164.054a viśvāvasoś ca me putraś citraseno 'bhavat sakhā 03,164.054c sa ca gāndharvam akhilaṃ grāhayām āsa māṃ nṛpa 03,164.055a tato 'ham avasaṃ rājan gṛhītāstraḥ supūjitaḥ 03,164.055c sukhaṃ śakrasya bhavane sarvakāmasamanvitaḥ 03,164.056a śṛṇvan vai gītaśabdaṃ ca tūryaśabdaṃ ca puṣkalam 03,164.056c paśyaṃś cāpsarasaḥ śreṣṭhā nṛtyamānāḥ paraṃtapa 03,164.057a tat sarvam anavajñāya tathyaṃ vijjñāya bhārata 03,164.057c atyarthaṃ pratigṛhyāham astreṣv eva vyavasthitaḥ 03,164.058a tato 'tuṣyat sahasrākṣas tena kāmena me vibhuḥ 03,164.058c evaṃ me vasato rājann eṣa kālo 'tyagād divi 03,165.001 arjuna uvāca 03,165.001a kṛtāstram abhiviśvastam atha māṃ harivāhanaḥ 03,165.001c saṃspṛśya mūrdhni pāṇibhyām idaṃ vacanam abravīt 03,165.002a na tvam adya yudhā jetuṃ śakyaḥ suragaṇair api 03,165.002c kiṃ punar mānuṣe loke mānuṣair akṛtātmabhiḥ 03,165.002e aprameyo 'pradhṛṣyaś ca yuddheṣv apratimas tathā 03,165.002f*0846_01 ajeyas tvaṃ hi saṃgrāme sarvair api surāsuraiḥ 03,165.003a athābravīt punar devaḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ 03,165.003c astrayuddhe samo vīra na te kaś cid bhaviṣyati 03,165.004a apramattaḥ sadā dakṣaḥ satyavādī jitendriyaḥ 03,165.004c brahmaṇyaś cāstravic cāsi śūraś cāsi kurūdvaha 03,165.005a astrāṇi samavāptāni tvayā daśa ca pañca ca 03,165.005c pañcabhir vidhibhiḥ pārtha na tvayā vidyate samaḥ 03,165.006a prayogam upasaṃhāram āvṛttiṃ ca dhanaṃjaya 03,165.006c prāyaścittaṃ ca vettha tvaṃ pratighātaṃ ca sarvaśaḥ 03,165.007a tava gurvarthakālo 'yam upapannaḥ paraṃtapa 03,165.007c pratijānīṣva taṃ kartum ato vetsyāmy ahaṃ param 03,165.008a tato 'ham abruvaṃ rājan devarājam idaṃ vacaḥ 03,165.008c viṣahyaṃ cen mayā kartuṃ kṛtam eva nibodha tat 03,165.009a tato mām abravīd rājan prahasya balavṛtrahā 03,165.009c nāviṣahyaṃ tavādyāsti triṣu lokeṣu kiṃ cana 03,165.010a nivātakavacā nāma dānavā mama śatravaḥ 03,165.010c samudrakukṣim āśritya durge prativasanty uta 03,165.011a tisraḥ koṭyaḥ samākhyātās tulyarūpabalaprabhāḥ 03,165.011c tāṃs tatra jahi kaunteya gurvarthas te bhaviṣyati 03,165.012a tato mātalisaṃyuktaṃ mayūrasamaromabhiḥ 03,165.012c hayair upetaṃ prādān me rathaṃ divyaṃ mahāprabham 03,165.013a babandha caiva me mūrdhni kirīṭam idam uttamam 03,165.013c svarūpasadṛśaṃ caiva prādād aṅgavibhūṣaṇam 03,165.014a abhedyaṃ kavacaṃ cedaṃ sparśarūpavad uttamam 03,165.014c ajarāṃ jyām imāṃ cāpi gāṇḍīve samayojayat 03,165.015a tataḥ prāyām ahaṃ tena syandanena virājatā 03,165.015c yenājayad devapatir baliṃ vairocaniṃ purā 03,165.016a tato devāḥ sarva eva tena ghoṣeṇa bodhitaḥ 03,165.016c manvānā devarājaṃ māṃ samājagmur viśāṃ pate 03,165.016e dṛṣṭvā ca mām apṛcchanta kiṃ kariṣyasi phalguna 03,165.017a tān abruvaṃ yathābhūtam idaṃ kartāsmi saṃyuge 03,165.017c nivātakavacānāṃ tu prasthitaṃ māṃ vadhaiṣiṇam 03,165.017e nibodhata mahābhāgāḥ śivaṃ cāśāsta me 'naghāḥ 03,165.017f*0847_01 tato vāgbhiḥ praśastābhis tridaśāḥ pṛthivīpate 03,165.018a tuṣṭuvur māṃ prasannās te yathā devaṃ puraṃdaram 03,165.018c rathenānena maghavā jitavāñ śambaraṃ yudhi 03,165.018e namuciṃ balavṛtrau ca prahlādanarakāv api 03,165.019a bahūni ca sahasrāṇi prayutāny arbudāni ca 03,165.019c rathenānena daityānāṃ jitavān maghavān yudhi 03,165.020a tvam apy etena kaunteya nivātakavacān raṇe 03,165.020c vijetā yudhi vikramya pureva maghavān vaśī 03,165.021a ayaṃ ca śaṅkhapravaro yena jetāsi dānavān 03,165.021c anena vijitā lokāḥ śakreṇāpi mahātmanā 03,165.022a pradīyamānaṃ devais tu devadattaṃ jalodbhavam 03,165.022c pratyagṛhṇaṃ jayāyainaṃ stūyamānas tadāmaraiḥ 03,165.023a sa śaṅkhī kavacī bāṇī pragṛhītaśarāsanaḥ 03,165.023c dānavālayam atyugraṃ prayāto 'smi yuyutsayā 03,166.001 arjuna uvāca 03,166.001a tato 'haṃ stūyamānas tu tatra tatra maharṣibhiḥ 03,166.001c apaśyam udadhiṃ bhīmam apāṃpatim athāvyayam 03,166.002a phenavatyaḥ prakīrṇāś ca saṃhatāś ca samucchritāḥ 03,166.002c ūrmayaś cātra dṛśyante calanta iva parvatāḥ 03,166.002e nāvaḥ sahasraśas tatra ratnapūrṇāḥ samantataḥ 03,166.002f*0848_01 nabhasīva vimānāni vicarantyo virejire 03,166.003a timiṃgilāḥ kacchapāś ca tathā timitimiṃgilāḥ 03,166.003c makarāś cātra dṛśyante jale magnā ivādrayaḥ 03,166.004a śaṅkhānāṃ ca sahasrāṇi magnāny apsu samantataḥ 03,166.004c dṛśyante sma yathā rātrau tārās tanv abhrasaṃvṛtāḥ 03,166.005a tathā sahasraśas tatra ratnasaṃghāḥ plavanty uta 03,166.005c vāyuś ca ghūrṇate bhīmas tad adbhutam ivābhavat 03,166.006a tam atītya mahāvegaṃ sarvāmbhonidhim uttamam 03,166.006c apaśyaṃ dānavākīrṇaṃ tad daityapuram antikāt 03,166.007a tatraiva mātalis tūrṇaṃ nipatya pṛthivītale 03,166.007b*0849_01 rathaṃ taṃ tu samāśliṣya prādravad rathayogavit 03,166.007c nādayan rathaghoṣeṇa tat puraṃ samupādravat 03,166.008a rathaghoṣaṃ tu taṃ śrutvā stanayitnor ivāmbare 03,166.008c manvānā devarājaṃ māṃ saṃvignā dānavābhavan 03,166.009a sarve saṃbhrāntamanasaḥ śaracāpadharāḥ sthitāḥ 03,166.009c tathā śūlāsiparaśugadāmusalapāṇayaḥ 03,166.010a tato dvārāṇi pidadhur dānavās trastacetasaḥ 03,166.010c saṃvidhāya pure rakṣāṃ na sma kaś cana dṛśyate 03,166.011a tataḥ śaṅkham upādāya devadattaṃ mahāsvanam 03,166.011c puram āsuram āśliṣya prādhamaṃ taṃ śanair aham 03,166.012a sa tu śabdo divaṃ stabdhvā pratiśabdam ajījanat 03,166.012c vitresuś ca nililyuś ca bhūtāni sumahānty api 03,166.013a tato nivātakavacāḥ sarva eva samantataḥ 03,166.013c daṃśitā vividhais trāṇair vividhāyudhapāṇayaḥ 03,166.014a āyasaiś ca mahāśūlair gadābhir musalair api 03,166.014c paṭṭiśaiḥ karavālaiś ca rathacakraiś ca bhārata 03,166.015a śataghnībhir bhuśuṇḍībhiḥ khaḍgaiś citraiḥ svalaṃkṛtaiḥ 03,166.015c pragṛhītair diteḥ putrāḥ prādurāsan sahasraśaḥ 03,166.016a tato vicārya bahudhā rathamārgeṣu tān hayān 03,166.016c prācodayat same deśe mātalir bharatarṣabha 03,166.017a tena teṣāṃ praṇunnānām āśutvāc chīghragāminām 03,166.017c nānvapaśyaṃ tadā kiṃ cit tan me 'dbhutam ivābhavat 03,166.018a tatas te dānavās tatra yodhavrātāny anekaśaḥ 03,166.018c vikṛtasvararūpāṇi bhṛśaṃ sarvāṇy acodayan 03,166.019a tena śabdena mahatā samudre parvatopamāḥ 03,166.019c āplavanta gataiḥ sattvair matsyāḥ śatasahasraśaḥ 03,166.020a tato vegena mahatā dānavā mām upādravan 03,166.020c vimuñcantaḥ śitān bāṇāñ śataśo 'tha sahasraśaḥ 03,166.021a sa saṃprahāras tumulas teṣāṃ mama ca bhārata 03,166.021c avartata mahāghoro nivātakavacāntakaḥ 03,166.022a tato devarṣayaś caiva dānavarṣigaṇāś ca ye 03,166.022c brahmarṣayaś ca siddhāś ca samājagmur mahāmṛdhe 03,166.023a te vai mām anurūpābhir madhurābhir jayaiṣiṇaḥ 03,166.023c astuvan munayo vāgbhir yathendraṃ tārakāmaye 03,167.001 arjuna uvāca 03,167.001a tato nivātakavacāḥ sarve vegena bhārata 03,167.001c abhyadravan māṃ sahitāḥ pragṛhītāyudhā raṇe 03,167.002a ācchidya rathapanthānam utkrośanto mahārathāḥ 03,167.002c āvṛtya sarvatas te māṃ śaravarṣair avākiran 03,167.003a tato 'pare mahāvīryāḥ śūlapaṭṭiśapāṇayaḥ 03,167.003c śūlāni ca bhuśuṇḍīś ca mumucur dānavā mayi 03,167.004a tac chūlavarṣaṃ sumahad gadāśaktisamākulam 03,167.004c aniśaṃ sṛjyamānaṃ tair apatan madrathopari 03,167.005a anye mām abhyadhāvanta nivātakavacā yudhi 03,167.005c śitaśastrāyudhā raudrāḥ kālarūpāḥ prahāriṇaḥ 03,167.006a tān ahaṃ vividhair bāṇair vegavadbhir ajihmagaiḥ 03,167.006c gāṇḍīvamuktair abhyaghnam ekaikaṃ daśabhir mṛdhe 03,167.006e te kṛtā vimukhāḥ sarve matprayuktaiḥ śilāśitaiḥ 03,167.007a tato mātalinā tūrṇaṃ hayās te saṃpracoditāḥ 03,167.007c rathamārgād bahūṃs tatra vicerur vātaraṃhasaḥ 03,167.007e susaṃyatā mātalinā prāmathnanta diteḥ sutān 03,167.008a śataṃ śatās te harayas tasmin yuktā mahārathe 03,167.008c tadā mātalinā yattā vyacarann alpakā iva 03,167.009a teṣāṃ caraṇapātena rathanemisvanena ca 03,167.009c mama bāṇanipātaiś ca hatās te śataśo 'surāḥ 03,167.010a gatāsavas tathā cānye pragṛhītaśarāsanāḥ 03,167.010c hatasārathayas tatra vyakṛṣyanta turaṃgamaiḥ 03,167.011a te diśo vidiśaḥ sarvāḥ pratirudhya prahāriṇaḥ 03,167.011c nighnanti vividhaiḥ śastrais tato me vyathitaṃ manaḥ 03,167.012a tato 'haṃ mātaler vīryam apaśyaṃ paramādbhutam 03,167.012c aśvāṃs tathā vegavato yad ayatnād adhārayat 03,167.013a tato 'haṃ laghubhiś citrair astrais tān asurān raṇe 03,167.013c sāyudhān acchinaṃ rājañ śataśo 'tha sahasraśaḥ 03,167.014a evaṃ me caratas tatra sarvayatnena śatruhan 03,167.014c prītimān abhavad vīro mātaliḥ śakrasārathiḥ 03,167.015a vadhyamānās tatas te tu hayais tena rathena ca 03,167.015c agaman prakṣayaṃ ke cin nyavartanta tathāpare 03,167.016a spardhamānā ivāsmābhir nivātakavacā raṇe 03,167.016c śaravarṣair mahadbhir māṃ samantāt pratyavārayan 03,167.016d*0850_01 śaravegair nihatyāham astraiḥ śaravighātibhiḥ 03,167.016d*0850_02 jvaladbhiḥ paramaiḥ śīghrais tān avidhyaṃ sahasraśaḥ 03,167.017a tato 'haṃ laghubhiś citrair brahmāstraparimantritaiḥ 03,167.017c vyadhamaṃ sāyakair āśu śataśo 'tha sahasraśaḥ 03,167.018a tataḥ saṃpīḍyamānās te krodhāviṣṭā mahāsurāḥ 03,167.018c apīḍayan māṃ sahitāḥ śaraśūlāsivṛṣṭibhiḥ 03,167.019a tato 'ham astram ātiṣṭhaṃ paramaṃ tigmatejasam 03,167.019c dayitaṃ devarājasya mādhavaṃ nāma bhārata 03,167.020a tataḥ khaḍgāṃs triśūlāṃś ca tomarāṃś ca sahasraśaḥ 03,167.020c astravīryeṇa śatadhā tair muktān aham acchinam 03,167.021a chittvā praharaṇāny eṣāṃ tatas tān api sarvaśaḥ 03,167.021c pratyavidhyam ahaṃ roṣād daśabhir daśabhiḥ śaraiḥ 03,167.022a gāṇḍīvād dhi tadā saṃkhye yathā bhramarapaṅktayaḥ 03,167.022c niṣpatanti tathā bāṇās tan mātalir apūjayat 03,167.023a teṣām api tu bāṇās te bahutvāc chalabhā iva 03,167.023c avākiran māṃ balavat tān ahaṃ vyadhamaṃ śaraiḥ 03,167.024a vadhyamānās tatas te tu nivātakavacāḥ punaḥ 03,167.024c śaravarṣair mahadbhir māṃ samantāt paryavārayan 03,167.025a śaravegān nihatyāham astraiḥ śaravighātibhiḥ 03,167.025c jvaladbhiḥ paramaiḥ śīghrais tān avidhyaṃ sahasraśaḥ 03,167.026a teṣāṃ chinnāni gātrāṇi visṛjanti sma śoṇitam 03,167.026c prāvṛṣīvātivṛṣṭāni śṛṅgāṇīva dharābhṛtām 03,167.027a indrāśanisamasparśair vegavadbhir ajihmagaiḥ 03,167.027c madbāṇair vadhyamānās te samudvignāḥ sma dānavāḥ 03,167.028a śatadhā bhinnadehāntrāḥ kṣīṇapraharaṇaujasaḥ 03,167.028c tato nivātakavacā mām ayudhyanta māyayā 03,168.001 arjuna uvāca 03,168.001a tato 'śmavarṣaṃ sumahat prādurāsīt samantataḥ 03,168.001c nagamātrair mahāghorais tan māṃ dṛḍham apīḍayat 03,168.002a tad ahaṃ vajrasaṃkāśaiḥ śarair indrāstracoditaiḥ 03,168.002c acūrṇayaṃ vegavadbhiḥ śatadhaikaikam āhave 03,168.003a cūrṇyamāne 'śmavarṣe tu pāvakaḥ samajāyata 03,168.003c tatrāśmacūrṇam apatat pāvakaprakarā iva 03,168.003d*0851_01 tato 'haṃ vāruṇāstreṇa aśmavarṣaṃ viśātavān 03,168.004a tato 'śmavarṣe nihate jalavarṣaṃ mahattaram 03,168.004c dhārābhir akṣamātrābhiḥ prādurāsīn mamāntike 03,168.005a nabhasaḥ pracyutā dhārās tigmavīryāḥ sahasraśaḥ 03,168.005c āvṛṇvan sarvato vyoma diśaś copadiśas tathā 03,168.006a dhārāṇāṃ ca nipātena vāyor visphūrjitena ca 03,168.006c garjitena ca daityānāṃ na prājñāyata kiṃ cana 03,168.007a dhārā divi ca saṃbaddhā vasudhāyāṃ ca sarvaśaḥ 03,168.007c vyāmohayanta māṃ tatra nipatantyo 'niśaṃ bhuvi 03,168.008a tatropadiṣṭam indreṇa divyam astraṃ viśoṣaṇam 03,168.008c dīptaṃ prāhiṇavaṃ ghoram aśuṣyat tena taj jalam 03,168.009a hate 'śmavarṣe tu mayā jalavarṣe ca śoṣite 03,168.009c mumucur dānavā māyām agniṃ vāyuṃ ca mānada 03,168.010a tato 'ham agniṃ vyadhamaṃ salilāstreṇa sarvaśaḥ 03,168.010c śailena ca mahāstreṇa vāyor vegam adhārayam 03,168.011a tasyāṃ pratihatāyāṃ tu dānavā yuddhadurmadāḥ 03,168.011c prākurvan vividhā māyā yaugapadyena bhārata 03,168.012a tato varṣaṃ prādurabhūt sumahal lomaharṣaṇam 03,168.012c astrāṇāṃ ghorarūpāṇām agner vāyos tathāśmanām 03,168.013a sā tu māyāmayī vṛṣṭiḥ pīḍayām āsa māṃ yudhi 03,168.013c atha ghoraṃ tamas tīvraṃ prādurāsīt samantataḥ 03,168.014a tamasā saṃvṛte loke ghoreṇa paruṣeṇa ca 03,168.014c turagā vimukhāś cāsan prāskhalac cāpi mātaliḥ 03,168.015a hastād dhiraṇmayaś cāsya pratodaḥ prāpatad bhuvi 03,168.015c asakṛc cāha māṃ bhītaḥ kvāsīti bharatarṣabha 03,168.016a māṃ ca bhīr āviśat tīvrā tasmin vigatacetasi 03,168.016c sa ca māṃ vigatajñānaḥ saṃtrasta idam abravīt 03,168.017a surāṇām asurāṇāṃ ca saṃgrāmaḥ sumahān abhūt 03,168.017c amṛtārthe purā pārtha sa ca dṛṣṭo mayānagha 03,168.018a śambarasya vadhe cāpi saṃgrāmaḥ sumahān abhūt 03,168.018c sārathyaṃ devarājasya tatrāpi kṛtavān aham 03,168.019a tathaiva vṛtrasya vadhe saṃgṛhītā hayā mayā 03,168.019c vairocaner mayā yuddhaṃ dṛṣṭaṃ cāpi sudāruṇam 03,168.019d*0852_01 balaprajñādayaś cāpi tathānyeṣāṃ ca pāṇḍava 03,168.020a ete mayā mahāghorāḥ saṃgrāmāḥ paryupāsitāḥ 03,168.020c na cāpi vigatajñāno bhūtapūrvo 'smi pāṇḍava 03,168.021a pitāmahena saṃhāraḥ prajānāṃ vihito dhruvam 03,168.021c na hi yuddham idaṃ yuktam anyatra jagataḥ kṣayāt 03,168.022a tasya tad vacanaṃ śrutvā saṃstabhyātmānam ātmanā 03,168.022c mohayiṣyan dānavānām ahaṃ māyāmayaṃ balam 03,168.023a abruvaṃ mātaliṃ bhītaṃ paśya me bhujayor balam 03,168.023c astrāṇāṃ ca prabhāvaṃ me dhanuṣo gāṇḍivasya ca 03,168.024a adyāstramāyayaiteṣāṃ māyām etāṃ sudāruṇām 03,168.024c vinihanmi tamaś cograṃ mā bhaiḥ sūta sthiro bhava 03,168.025a evam uktvāham asṛjam astramāyāṃ narādhipa 03,168.025c mohanīṃ sarvaśatrūṇāṃ hitāya tridivaukasām 03,168.026a pīḍyamānāsu māyāsu tāsu tāsv asureśvarāḥ 03,168.026c punar bahuvidhā māyāḥ prākurvann amitaujasaḥ 03,168.027a punaḥ prakāśam abhavat tamasā grasyate punaḥ 03,168.027c vrajaty adarśanaṃ lokaḥ punar apsu nimajjati 03,168.028a susaṃgṛhītair haribhiḥ prakāśe sati mātaliḥ 03,168.028c vyacarat syandanāgryeṇa saṃgrāme lomaharṣaṇe 03,168.029a tataḥ paryapatann ugrā nivātakavacā mayi 03,168.029c tān ahaṃ vivaraṃ dṛṣṭvā prāhiṇvaṃ yamasādanam 03,168.029d*0853_01 tathā devair avadhyatvaṃ purasyābhedyatvam eva tu 03,168.029d*0853_02 manuṣyāṇāṃ durbalatvād upekṣyaiva mahāsuraiḥ 03,168.030a vartamāne tathā yuddhe nivātakavacāntake 03,168.030c nāpaśyaṃ sahasā sarvān dānavān māyayāvṛtān 03,169.001 arjuna uvāca 03,169.001a adṛśyamānās te daityā yodhayanti sma māyayā 03,169.001c adṛśyān astravīryeṇa tān apy aham ayodhayam 03,169.002a gāṇḍīvamuktā viśikhāḥ samyag astrapracoditāḥ 03,169.002c acchindann uttamāṅgāni yatra yatra sma te 'bhavan 03,169.003a tato nivātakavacā vadhyamānā mayā yudhi 03,169.003c saṃhṛtya māyāṃ sahasā prāviśan puram ātmanaḥ 03,169.004a vyapayāteṣu daityeṣu prādurbhūte ca darśane 03,169.004c apaśyaṃ dānavāṃs tatra hatāñ śatasahasraśaḥ 03,169.005a viniṣpiṣṭāni tatraiṣāṃ śastrāṇy ābharaṇāni ca 03,169.005c kūṭaśaḥ sma pradṛśyante gātrāṇi kavacāni ca 03,169.006a hayānāṃ nāntaraṃ hy āsīt padād vicalituṃ padam 03,169.006c utpatya sahasā tasthur antarikṣagamās tataḥ 03,169.007a tato nivātakavacā vyoma saṃchādya kevalam 03,169.007c adṛśyā hy abhyavartanta visṛjantaḥ śiloccayān 03,169.008a antarbhūmigatāś cānye hayānāṃ caraṇāny atha 03,169.008c nyagṛhṇan dānavā ghorā rathacakre ca bhārata 03,169.009a vinigṛhya harīn aśvān rathaṃ ca mama yudhyataḥ 03,169.009c sarvato mām acinvanta sarathaṃ dharaṇīdharaiḥ 03,169.010a parvatair upacīyadbhiḥ patamānais tathāparaiḥ 03,169.010c sa deśo yatra vartāma guheva samapadyata 03,169.011a parvataiś chādyamāno 'haṃ nigṛhītaiś ca vājibhiḥ 03,169.011c agacchaṃ paramām ārtiṃ mātalis tad alakṣayat 03,169.012a lakṣayitvā tu māṃ bhītam idaṃ vacanam abravīt 03,169.012c arjunārjuna mā bhais tvaṃ vajram astram udīraya 03,169.013a tato 'haṃ tasya tad vākyaṃ śrutvā vajram udīrayam 03,169.013c devarājasya dayitaṃ vajram astraṃ narādhipa 03,169.014a acalaṃ sthānam āsādya gāṇḍīvam anumantrya ca 03,169.014c amuñcaṃ vajrasaṃsparśān āyasān niśitāñ śarān 03,169.015a tato māyāś ca tāḥ sarvā nivātakavacāṃś ca tān 03,169.015c te vajracoditā bāṇā vajrabhūtāḥ samāviśan 03,169.016a te vajravegābhihatā dānavāḥ parvatopamāḥ 03,169.016c itaretaram āśliṣya nyapatan pṛthivītale 03,169.017a antarbhūmau tu ye 'gṛhṇan dānavā rathavājinaḥ 03,169.017c anupraviśya tān bāṇāḥ prāhiṇvan yamasādanam 03,169.018a hatair nivātakavacair nirastaiḥ parvatopamaiḥ 03,169.018c samācchādyata deśaḥ sa vikīrṇair iva parvataiḥ 03,169.019a na hayānāṃ kṣatiḥ kā cin na rathasya na mātaleḥ 03,169.019c mama cādṛśyata tadā tad adbhutam ivābhavat 03,169.020a tato māṃ prahasan rājan mātaliḥ pratyabhāṣata 03,169.020c naitad arjuna deveṣu tvayi vīryaṃ yadīkṣyate 03,169.021a hateṣv asurasaṃgheṣu dārās teṣāṃ tu sarvaśaḥ 03,169.021c prākrośan nagare tasmin yathā śaradi lakṣmaṇāḥ 03,169.022a tato mātalinā sārdham ahaṃ tat puram abhyayām 03,169.022c trāsayan rathaghoṣeṇa nivātakavacastriyaḥ 03,169.023a tān dṛṣṭvā daśasāhasrān mayūrasadṛśān hayān 03,169.023c rathaṃ ca ravisaṃkāśaṃ prādravan gaṇaśaḥ striyaḥ 03,169.024a tābhir ābharaṇaiḥ śabdas trāsitābhiḥ samīritaḥ 03,169.024c śilānām iva śaileṣu patantīnām abhūt tadā 03,169.025a vitrastā daityanāryas tāḥ svāni veśmāny athāviśan 03,169.025c bahuratnavicitrāṇi śātakumbhamayāni ca 03,169.026a tad adbhutākāram ahaṃ dṛṣṭvā nagaram uttamam 03,169.026c viśiṣṭaṃ devanagarād apṛcchaṃ mātaliṃ tataḥ 03,169.027a idam evaṃvidhaṃ kasmād devatā nāviśanty uta 03,169.027c puraṃdarapurād dhīdaṃ viśiṣṭam iti lakṣaye 03,169.028 mātalir uvāca 03,169.028a āsīd idaṃ purā pārtha devarājasya naḥ puram 03,169.028c tato nivātakavacair itaḥ pracyāvitāḥ surāḥ 03,169.029a tapas taptvā mahat tīvraṃ prasādya ca pitāmaham 03,169.029c idaṃ vṛtaṃ nivāsāya devebhyaś cābhayaṃ yudhi 03,169.030a tataḥ śakreṇa bhagavān svayambhūr abhicoditaḥ 03,169.030c vidhattāṃ bhagavān atrety ātmano hitakāmyayā 03,169.031a tata ukto bhagavatā diṣṭam atreti vāsavaḥ 03,169.031c bhavitāntas tvam evaiṣāṃ dehenānyena vṛtrahan 03,169.032a tata eṣāṃ vadhārthāya śakro 'strāṇi dadau tava 03,169.032c na hi śakyāḥ surair hantuṃ ya ete nihatās tvayā 03,169.033a kālasya pariṇāmena tatas tvam iha bhārata 03,169.033c eṣām antakaraḥ prāptas tat tvayā ca kṛtaṃ tathā 03,169.034a dānavānāṃ vināśārthaṃ mahāstrāṇāṃ mahad balam 03,169.034c grāhitas tvaṃ mahendreṇa puruṣendra tad uttamam 03,169.035 arjuna uvāca 03,169.035a tataḥ praviśya nagaraṃ dānavāṃś ca nihatya tān 03,169.035c punar mātalinā sārdham agacchaṃ devasadma tat 03,170.001 arjuna uvāca 03,170.001a nivartamānena mayā mahad dṛṣṭaṃ tato 'param 03,170.001c puraṃ kāmacaraṃ divyaṃ pāvakārkasamaprabham 03,170.002a drumai ratnamayaiś caitrair bhāsvaraiś ca patatribhiḥ 03,170.002c paulomaiḥ kālakeyaiś ca nityahṛṣṭair adhiṣṭhitam 03,170.003a gopurāṭṭālakopetaṃ caturdvāraṃ durāsadam 03,170.003c sarvaratnamayaṃ divyam adbhutopamadarśanam 03,170.003e drumaiḥ puṣpaphalopetair divyaratnamayair vṛtam 03,170.004a tathā patatribhir divyair upetaṃ sumanoharaiḥ 03,170.004c asurair nityamuditaiḥ śūlarṣṭimusalāyudhaiḥ 03,170.004e cāpamudgarahastaiś ca sragvibhiḥ sarvato vṛtam 03,170.005a tad ahaṃ prekṣya daityānāṃ puram adbhutadarśanam 03,170.005c apṛcchaṃ mātaliṃ rājan kim idaṃ dṛśyateti vai 03,170.006 mātalir uvāca 03,170.006a pulomā nāma daiteyī kālakā ca mahāsurī 03,170.006c divyaṃ varṣasahasraṃ te ceratuḥ paramaṃ tapaḥ 03,170.006e tapaso 'nte tatas tābhyāṃ svayambhūr adadād varam 03,170.007a agṛhṇītāṃ varaṃ te tu sutānām alpaduḥkhatām 03,170.007c avadhyatāṃ ca rājendra surarākṣasapannagaiḥ 03,170.008a ramaṇīyaṃ puraṃ cedaṃ khacaraṃ sukṛtaprabham 03,170.008c sarvaratnaiḥ samuditaṃ durdharṣam amarair api 03,170.008e sayakṣagandharvagaṇaiḥ pannagāsurarākṣasaiḥ 03,170.009a sarvakāmaguṇopetaṃ vītaśokam anāmayam 03,170.009c brahmaṇā bharataśreṣṭha kālakeyakṛte kṛtam 03,170.010a tad etat khacaraṃ divyaṃ caraty amaravarjitam 03,170.010c paulomādhyuṣitaṃ vīra kālakeyaiś ca dānavaiḥ 03,170.011a hiraṇyapuram ity etat khyāyate nagaraṃ mahat 03,170.011c rakṣitaṃ kālakeyaiś ca paulomaiś ca mahāsuraiḥ 03,170.012a ta ete muditā nityam avadhyāḥ sarvadaivataiḥ 03,170.012c nivasanty atra rājendra gatodvegā nirutsukāḥ 03,170.012d*0854_01 surāsurair avadhyānāṃ dānavānāṃ dhanaṃjaya 03,170.012e mānuṣo mṛtyur eteṣāṃ nirdiṣṭo brahmaṇā purā 03,170.012f*0855_01 etān api raṇe pārtha kālakañjān durāsadān 03,170.012f*0855_02 vajrāstreṇa nayasvāśu vināśaṃ sumahābalān 03,170.013 arjuna uvāca 03,170.013a surāsurair avadhyāṃs tān ahaṃ jñātvā tataḥ prabho 03,170.013c abruvaṃ mātaliṃ hṛṣṭo yāhy etat puram añjasā 03,170.014a tridaśeśadviṣo yāvat kṣayam astrair nayāmy aham 03,170.014c na kathaṃ cid dhi me pāpā na vadhyā ye suradviṣaḥ 03,170.015a uvāha māṃ tataḥ śīghraṃ hiraṇyapuram antikāt 03,170.015c rathena tena divyena hariyuktena mātaliḥ 03,170.016a te mām ālakṣya daiteyā vicitrābharaṇāmbarāḥ 03,170.016c samutpetur mahāvegā rathān āsthāya daṃśitāḥ 03,170.017a tato nālīkanārācair bhallaśaktyṛṣṭitomaraiḥ 03,170.017c abhyaghnan dānavendrā māṃ kruddhās tīvraparākramāḥ 03,170.018a tad ahaṃ cāstravarṣeṇa mahatā pratyavārayam 03,170.018c śastravarṣaṃ mahad rājan vidyābalam upāśritaḥ 03,170.019a vyāmohayaṃ ca tān sarvān rathamārgaiś caran raṇe 03,170.019c te 'nyonyam abhisaṃmūḍhāḥ pātayanti sma dānavāḥ 03,170.020a teṣām ahaṃ vimūḍhānām anyonyam abhidhāvatām 03,170.020c śirāṃsi viśikhair dīptair vyaharaṃ śatasaṃghaśaḥ 03,170.021a te vadhyamānā daiteyāḥ puram āsthāya tat punaḥ 03,170.021c kham utpetuḥ sanagarā māyām āsthāya dānavīm 03,170.022a tato 'haṃ śaravarṣeṇa mahatā pratyavārayam 03,170.022c mārgam āvṛtya daityānāṃ gatiṃ caiṣām avārayam 03,170.023a tat puraṃ khacaraṃ divyaṃ kāmagaṃ divyavarcasam 03,170.023c daiteyair varadānena dhāryate sma yathāsukham 03,170.024a antarbhūmau nipatitaṃ punar ūrdhvaṃ pratiṣṭhate 03,170.024c punas tiryak prayāty āśu punar apsu nimajjati 03,170.025a amarāvatisaṃkāśaṃ puraṃ kāmagamaṃ tu tat 03,170.025c aham astrair bahuvidhaiḥ pratyagṛhṇaṃ narādhipa 03,170.026a tato 'haṃ śarajālena divyāstramuditena ca 03,170.026c nyagṛhṇaṃ saha daiteyais tat puraṃ bharatarṣabha 03,170.027a vikṣataṃ cāyasair bāṇair matprayuktair ajihmagaiḥ 03,170.027c mahīm abhyapatad rājan prabhagnaṃ puram āsuram 03,170.028a te vadhyamānā madbāṇair vajravegair ayasmayaiḥ 03,170.028c paryabhramanta vai rājann asurāḥ kālacoditāḥ 03,170.029a tato mātalir apy āśu purastān nipatann iva 03,170.029c mahīm avātarat kṣipraṃ rathenādityavarcasā 03,170.030a tato rathasahasrāṇi ṣaṣṭis teṣām amarṣiṇām 03,170.030c yuyutsūnāṃ mayā sārdhaṃ paryavartanta bhārata 03,170.031a tān ahaṃ niśitair bāṇair vyadhamaṃ gārdhravājitaiḥ 03,170.031c te yuddhe saṃnyavartanta samudrasya yathormayaḥ 03,170.032a neme śakyā mānuṣeṇa yuddheneti pracintya vai 03,170.032c tato 'ham ānupūrvyeṇa sarvāṇy astrāṇy ayojayam 03,170.033a tatas tāni sahasrāṇi rathānāṃ citrayodhinām 03,170.033c astrāṇi mama divyāni pratyaghnañ śanakair iva 03,170.034a rathamārgān vicitrāṃs te vicaranto mahārathāḥ 03,170.034c pratyadṛśyanta saṃgrāme śataśo 'tha sahasraśaḥ 03,170.035a vicitramukuṭāpīḍā vicitrakavacadhvajāḥ 03,170.035c vicitrābharaṇāś caiva nandayantīva me manaḥ 03,170.036a ahaṃ tu śaravarṣais tān astrapramuditai raṇe 03,170.036c nāśaknuvaṃ pīḍayituṃ te tu māṃ paryapīḍayan 03,170.037a taiḥ pīḍyamāno bahubhiḥ kṛtāstraiḥ kuśalair yudhi 03,170.037c vyathito 'smi mahāyuddhe bhayaṃ cāgān mahan mama 03,170.037d*0856_01 tato 'haṃ paramāyasto mātaliṃ paripṛṣṭavān 03,170.037d*0856_02 kim ete mama bāṇaughair divyāstraparimantritaiḥ 03,170.037d*0856_03 na vadhyante mahāghorais tattvam ākhyāhi pṛcchataḥ 03,170.037d*0856_04 sa mām uvāca paryāptas tvam eṣāṃ bharatarṣabha 03,170.037d*0856_05 tān uddiśyātha marmāṇi pratighātaṃ tadācara 03,170.037d*0856_06 etac chrutvā tu rājendra saṃprahṛṣṭas tam ūcivān 03,170.037d*0856_07 nivartaya rathaṃ śīghraṃ paśya caitān nipātitān 03,170.037d*0856_08 evam ukto rathaṃ tatra mātaliḥ paryavartayat 03,170.037d*0856_09 tato matvā raṇe bhagnaṃ dānavāḥ pratiharṣitāḥ 03,170.037d*0856_10 vicukruśur mahārāja svareṇa mahatā tadā 03,170.037d*0856_11 abhagnaḥ kaiś cid apy eṣa pāṇḍavo raṇamūrdhani 03,170.037d*0856_12 asmābhiḥ samare bhagna ity evaṃ saṃghaśas tadā 03,170.038a tato 'haṃ devadevāya rudrāya praṇato raṇe 03,170.038b*0857_01 prayataḥ praṇato bhūtvā namaskṛtya mahātmane 03,170.038c svasti bhūtebhya ity uktvā mahāstraṃ samayojayam 03,170.038e yat tad raudram iti khyātaṃ sarvāmitravināśanam 03,170.038f*0858_01 ahaṃ pāśupataṃ divyaṃ sarvalokanamaskṛtam 03,170.039a tato 'paśyaṃ triśirasaṃ puruṣaṃ navalocanam 03,170.039c trimukhaṃ ṣaḍbhujaṃ dīptam arkajvalanamūrdhajam 03,170.039e lelihānair mahānāgaiḥ kṛtaśīrṣam amitrahan 03,170.039f*0859_01 bhaktānukampinaṃ devaṃ nāgayajñopavītinam 03,170.040a vibhīs tatas tad astraṃ tu ghoraṃ raudraṃ sanātanam 03,170.040c dṛṣṭvā gāṇḍīvasaṃyogam ānīya bharatarṣabha 03,170.041a namaskṛtvā trinetrāya śarvāyāmitatejase 03,170.041c muktavān dānavendrāṇāṃ parābhāvāya bhārata 03,170.042a muktamātre tatas tasmin rūpāṇy āsan sahasraśaḥ 03,170.042c mṛgāṇām atha siṃhānāṃ vyāghrāṇāṃ ca viśāṃ pate 03,170.042e ṛkṣāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca pannagānāṃ tathā gavām 03,170.043a gajānāṃ sṛmarāṇāṃ ca śarabhāṇāṃ ca sarvaśaḥ 03,170.043c ṛṣabhāṇāṃ varāhāṇāṃ mārjārāṇāṃ tathaiva ca 03,170.043d*0860_01 ṛkṣāśvameṣavaktrāṇām ulūkānāṃ tathaiva ca 03,170.043d*0860_02 mīnavāyasarūpāṇāṃ nānāvaktrapracāriṇām 03,170.043e śālāvṛkāṇāṃ pretānāṃ bhuruṇḍānāṃ ca sarvaśaḥ 03,170.043f*0861_01 śārdūlānāṃ varāhāṇāṃ śarabhāṇāṃ pravalgatām 03,170.044a gṛdhrāṇāṃ garuḍānāṃ ca makarāṇāṃ tathaiva ca 03,170.044b*0862_01 vṛkṣāṇāṃ parvatānāṃ ca samudrāṇāṃ tathaiva ca 03,170.044b*0863_01 devānāṃ ca ṛṣīṇāṃ ca gandharvāṇāṃ ca sarvaśaḥ 03,170.044c piśācānāṃ sayakṣāṇāṃ tathaiva ca suradviṣām 03,170.045a guhyakānāṃ ca saṃgrāme nairṛtānāṃ tathaiva ca 03,170.045c jhaṣāṇāṃ gajavaktrāṇām ulūkānāṃ tathaiva ca 03,170.046a mīnakūrmasamūhānāṃ nānāśastrāsipāṇinām 03,170.046c tathaiva yātu dhānānāṃ gadāmudgaradhāriṇām 03,170.047a etaiś cānyaiś ca bahubhir nānārūpadharais tathā 03,170.047c sarvam āsīj jagad vyāptaṃ tasminn astre visarjite 03,170.048a triṣirobhiś caturdaṃṣṭraiś caturāsyaiś caturbhujaiḥ 03,170.048c anekarūpasaṃyuktair māṃsamedovasāśibhiḥ 03,170.048e abhīkṣṇaṃ vadhyamānās te dānavā ye samāgatāḥ 03,170.049a arkajvalanatejobhir vajrāśanisamaprabhaiḥ 03,170.049c adrisāramayaiś cānyair bāṇair arividāraṇaiḥ 03,170.049e nyahanaṃ dānavān sarvān muhūrtenaiva bhārata 03,170.050a gāṇḍīvāstrapraṇunnāṃs tān gatāsūn nabhasaś cyutān 03,170.050c dṛṣṭvāhaṃ prāṇamaṃ bhūyas tripuraghnāya vedhase 03,170.051a tathā raudrāstraniṣpiṣṭān divyābharaṇabhūṣitān 03,170.051c niśāmya paramaṃ harṣam agamad devasārathiḥ 03,170.052a tad asahyaṃ kṛtaṃ karma devair api durāsadam 03,170.052c dṛṣṭvā māṃ pūjayām āsa mātaliḥ śakrasārathiḥ 03,170.053a uvāca cedaṃ vacanaṃ prīyamāṇaḥ kṛtāñjaliḥ 03,170.053b*0864_01 hatāṃs tān dānavān dṛṣṭvā mayā saṃkhye sahasraśaḥ 03,170.053c surāsurair asahyaṃ hi karma yat sādhitaṃ tvayā 03,170.053e na hy etat saṃyuge kartum api śaktaḥ sureśvaraḥ 03,170.053f*0865_01 dhruvaṃ dhanaṃjaya prītas tvayi śakraḥ purārdana 03,170.054a surāsurair avadhyaṃ hi puram etat khagaṃ mahat 03,170.054c tvayā vimathitaṃ vīra svavīryāstratapobalāt 03,170.055a vidhvaste 'tha pure tasmin dānaveṣu hateṣu ca 03,170.055c vinadantyaḥ striyaḥ sarvā niṣpetur nagarād bahiḥ 03,170.056a prakīrṇakeśyo vyathitāḥ kurarya iva duḥkhitāḥ 03,170.056b*0866_01 kurarya iva vāśantyo duḥkhitāś ca muhur muhuḥ 03,170.056c petuḥ putrān pitṝn bhrātṝñ śocamānā mahītale 03,170.057a rudantyo dīnakaṇṭhyas tā vinadantyo hateśvarāḥ 03,170.057c urāṃsi pāṇibhir ghnantyaḥ prasrastasragvibhūṣaṇāḥ 03,170.058a tac chokayuktam aśrīkaṃ duḥkhadainyasamāhatam 03,170.058c na babhau dānavapuraṃ hatatviṭkaṃ hateśvaram 03,170.059a gandharvanagarākāraṃ hatanāgam iva hradam 03,170.059c śuṣkavṛkṣam ivāraṇyam adṛśyam abhavat puram 03,170.060a māṃ tu saṃhṛṣṭamanasaṃ kṣipraṃ mātalir ānayat 03,170.060c devarājasya bhavanaṃ kṛtakarmāṇam āhavāt 03,170.061a hiraṇyapuram ārujya nihatya ca mahāsurān 03,170.061c nivātakavacāṃś caiva tato 'haṃ śakram āgamam 03,170.062a mama karma ca devendraṃ mātalir vistareṇa tat 03,170.062c sarvaṃ viśrāvayām āsa yathā bhūtaṃ mahādyute 03,170.063a hiraṇyapuraghātaṃ ca māyānāṃ ca nivāraṇam 03,170.063c nivātakavacānāṃ ca vadhaṃ saṃkhye mahaujasām 03,170.063d*0867_01 kālakeyavadhaṃ caiva adbhutaṃ romaharṣaṇam 03,170.064a tac chrutvā bhagavān prītaḥ sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ 03,170.064c marudbhiḥ sahitaḥ śrīmān sādhu sādhv ity athābravīt 03,170.064d*0868_01 pariṣvajya ca māṃ premṇā mūrdhny upāghrāya sasmitam 03,170.065a tato māṃ devarājo vai samāśvāsya punaḥ punaḥ 03,170.065c abravīd vibudhaiḥ sārdham idaṃ sumadhuraṃ vacaḥ 03,170.066a atidevāsuraṃ karma kṛtam etat tvayā raṇe 03,170.066c gurvarthaś ca mahān pārtha kṛtaḥ śatrūn ghnatā mama 03,170.067a evam eva sadā bhāvyaṃ sthireṇājau dhanaṃjaya 03,170.067c asaṃmūḍhena cāstrāṇāṃ kartavyaṃ pratipādanam 03,170.068a aviṣahyo raṇe hi tvaṃ devadānavarākṣasaiḥ 03,170.068c sayakṣāsuragandharvaiḥ sapakṣigaṇapannagaiḥ 03,170.069a vasudhāṃ cāpi kaunteya tvadbāhubalanirjitām 03,170.069c pālayiṣyati dharmātmā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 03,171.001 arjuna uvāca 03,171.001a tato mām abhiviśvastaṃ saṃrūḍhaśaravikṣatam 03,171.001c devarājo 'nugṛhyedaṃ kāle vacanam abravīt 03,171.002a divyāny astrāṇi sarvāṇi tvayi tiṣṭhanti bhārata 03,171.002c na tvābhibhavituṃ śakto mānuṣo bhuvi kaś cana 03,171.003a bhīṣmo droṇaḥ kṛpaḥ karṇaḥ śakuniḥ saha rājabhiḥ 03,171.003c saṃgrāmasthasya te putra kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm 03,171.004a idaṃ ca me tanutrāṇaṃ prāyacchan maghavān prabhuḥ 03,171.004c abhedyaṃ kavacaṃ divyaṃ srajaṃ caiva hiraṇmayīm 03,171.005a devadattaṃ ca me śaṅkhaṃ devaḥ prādān mahāravam 03,171.005c divyaṃ cedaṃ kirīṭaṃ me svayam indro yuyoja ha 03,171.006a tato divyāni vastrāṇi divyāny ābharaṇāni ca 03,171.006c prādāc chakro mamaitāni rucirāṇi bṛhanti ca 03,171.007a evaṃ saṃpūjitas tatra sukham asmy uṣito nṛpa 03,171.007c indrasya bhavane puṇye gandharvaśiśubhiḥ saha 03,171.008a tato mām abravīc chakraḥ prītimān amaraiḥ saha 03,171.008c samayo 'rjuna gantuṃ te bhrātaro hi smaranti te 03,171.009a evam indrasya bhavane pañca varṣāṇi bhārata 03,171.009c uṣitāni mayā rājan smaratā dyūtajaṃ kalim 03,171.010a tato bhavantam adrākṣaṃ bhrātṛbhiḥ parivāritam 03,171.010c gandhamādanam āsādya parvatasyāsya mūrdhani 03,171.011 yudhiṣṭhira uvāca 03,171.011a diṣṭyā dhanaṃjayāstrāṇi tvayā prāptāni bhārata 03,171.011c diṣṭyā cārādhito rājā devānām īśvaraḥ prabhuḥ 03,171.012a diṣṭyā ca bhagavān sthāṇur devyā saha paraṃtapa 03,171.012c sākṣād dṛṣṭaḥ suyuddhena toṣitaś ca tvayānagha 03,171.013a diṣṭyā ca lokapālais tvaṃ sameto bharatarṣabha 03,171.013c diṣṭyā vardhāmahe sarve diṣṭyāsi punarāgataḥ 03,171.014a adya kṛtsnām imāṃ devīṃ vijitāṃ puramālinīm 03,171.014b*0869_01 paśyāmi bhūmiṃ kaunteya tvayā me pratipāditām 03,171.014c manye ca dhṛtarāṣṭrasya putrān api vaśīkṛtān 03,171.015a tāni tv icchāmi te draṣṭuṃ divyāny astrāṇi bhārata 03,171.015c yais tathā vīryavantas te nivātakavacā hatā 03,171.015d*0870_01 mahābalā mahāmāyā ekena nihitā yudhi 03,171.016 arjuna uvāca 03,171.016a śvaḥ prabhāte bhavān draṣṭā divyāny astrāṇi sarvaśaḥ 03,171.016c nivātakavacā ghorā yair mayā vinipātitāḥ 03,171.017 vaiśaṃpāyana uvāca 03,171.017a evam āgamanaṃ tatra kathayitvā dhanaṃjayaḥ 03,171.017c bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvai rajanīṃ tām uvāsa ha 03,172.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,172.001a tasyāṃ rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 03,172.001c utthāyāvaśyakāryāṇi kṛtavān bhratṛbhiḥ saha 03,172.002a tataḥ saṃcodayām āsa so 'rjunaṃ bhrātṛnandanam 03,172.002c darśayāstrāṇi kaunteya yair jitā dānavās tvayā 03,172.003a tato dhanaṃjayo rājan devair dattāni pāṇḍavaḥ 03,172.003c astrāṇi tāni divyāni darśayām āsa bhārata 03,172.004a yathānyāyaṃ mahātejāḥ śaucaṃ paramam āsthitaḥ 03,172.004b*0871_01 namaskṛtya triṇetrāya vāsavāya ca pāṇḍavaḥ 03,172.004c girikūbaraṃ pādapāṅgaṃ śubhaveṇu triveṇukam 03,172.004e pārthivaṃ ratham āsthāya śobhamāno dhanaṃjayaḥ 03,172.005a tataḥ sudaṃśitas tena kavacena suvarcasā 03,172.005c dhanur ādāya gāṇḍīvaṃ devadattaṃ ca vārijam 03,172.006a śośubhyamānaḥ kaunteya ānupūrvyān mahābhujaḥ 03,172.006c astrāṇi tāni divyāni darśanāyopacakrame 03,172.007a atha prayokṣyamāṇena divyāny astrāṇi tena vai 03,172.007c samākrāntā mahī padbhyāṃ samakampata sadrumā 03,172.008a kṣubhitāḥ saritaś caiva tathaiva ca mahodadhiḥ 03,172.008c śailāś cāpi vyaśīryanta na vavau ca samīraṇaḥ 03,172.009a na babhāse sahasrāṃśur na jajvāla ca pāvakaḥ 03,172.009c na vedāḥ pratibhānti sma dvijātīnāṃ kathaṃ cana 03,172.010a antarbhūmigatā ye ca prāṇino janamejaya 03,172.010c pīḍyamānāḥ samutthāya pāṇḍavaṃ paryavārayan 03,172.011a vepamānāḥ prāñjalayas te sarve pihitānanāḥ 03,172.011c dahyamānās tadāstrais tair yācanti sma dhanaṃjayam 03,172.012a tato brahmarṣayaś caiva siddhāś caiva surarṣayaḥ 03,172.012c jaṅgamāni ca bhūtāni sarvāṇy evāvatasthire 03,172.013a rājarṣayaś ca pravarās tathaiva ca divaukasaḥ 03,172.013c yakṣarākṣasagandharvās tathaiva ca patatriṇaḥ 03,172.013d*0872_01 khecarāṇi ca bhūtāni sarvāṇy evāvatasthire 03,172.014a tataḥ pitāmahaś caiva lokapālāś ca sarvaśaḥ 03,172.014c bhagavāṃś ca mahādevaḥ sagaṇo 'bhyāyayau tadā 03,172.015a tato vāyur mahārāja divyair mālyaiḥ sugandhibhiḥ 03,172.015c abhitaḥ pāṇḍavāṃś citrair avacakre samantataḥ 03,172.016a jaguś ca gāthā vividhā gandharvāḥ suracoditāḥ 03,172.016c nanṛtuḥ saṃghaśaś caiva rājann apsarasāṃ gaṇāḥ 03,172.016d*0873_01 devatūryāṇy avādyanta ramyāṇi madhurāṇi ca 03,172.017a tasmiṃs tu tumule kāle nāradaḥ suracoditaḥ 03,172.017c āgamyāha vacaḥ pārthaṃ śravaṇīyam idaṃ nṛpa 03,172.018a arjunārjuna mā yuṅkṣva divyāny astrāṇi bhārata 03,172.018c naitāni niradhiṣṭhāne prayujyante kadā cana 03,172.018d*0874_01 tato mahātmā sa viśuddhabuddhiḥ 03,172.018d*0874_02 saṃprārthayām āsa nagendravaryam 03,172.019a adhiṣṭhāne na vānārtaḥ prayuñjīta kadā cana 03,172.019c prayoge sumahān doṣo hy astrāṇāṃ kurunandana 03,172.020a etāni rakṣyamāṇāni dhanaṃjaya yathāgamam 03,172.020c balavanti sukhārhāṇi bhaviṣyanti na saṃśayaḥ 03,172.021a arakṣyamāṇāny etāni trailokyasyāpi pāṇḍava 03,172.021c bhavanti sma vināśāya maivaṃ bhūyaḥ kṛthāḥ kva cit 03,172.022a ajātaśatro tvaṃ caiva drakṣyase tāni saṃyuge 03,172.022c yojyamānāni pārthena dviṣatām avamardane 03,172.023a nivāryātha tataḥ pārthaṃ sarve devā yathāgatam 03,172.023c jagmur anye ca ye tatra samājagmur nararṣabha 03,172.024a teṣu sarveṣu kauravya pratiyāteṣu pāṇḍavāḥ 03,172.024c tasminn eva vane hṛṣṭās ta ūṣuḥ saha kṛṣṇayā 03,173.001 janamejaya uvāca 03,173.001a tasmin kṛtāstre rathināṃ pradhāne; pratyāgate bhavanād vṛtrahantuḥ 03,173.001c ataḥ paraṃ kim akurvanta pārthāḥ; sametya śūreṇa dhanaṃjayena 03,173.002 vaiśaṃpāyana uvāca 03,173.002a vaneṣu teṣv eva tu te narendrāḥ; sahārjunenendrasamena vīrāḥ 03,173.002c tasmiṃś ca śailapravare suramye; dhaneśvarākrīḍagatā vijahruḥ 03,173.003a veśmāni tāny apratimāni paśyan; krīḍāś ca nānādrumasaṃnikarṣāḥ 03,173.003c cacāra dhanvī bahudhā narendraḥ; so 'streṣu yattaḥ satataṃ kirīṭī 03,173.004a avāpya vāsaṃ naradevaputrāḥ; prasādajaṃ vaiśravaṇasya rājñaḥ 03,173.004c na prāṇināṃ te spṛhayanti rājañ; śivaś ca kālaḥ sa babhūva teṣām 03,173.005a sametya pārthena yathaikarātram; ūṣuḥ samās tatra tadā catasraḥ 03,173.005c pūrvāś ca ṣaṭ tā daśa pāṇḍavānāṃ; śivā babhūvur vasatāṃ vaneṣu 03,173.006a tato 'bravīd vāyusutas tarasvī; jiṣṇuś ca rājānam upopaviśya 03,173.006c yamau ca vīrau surarājakalpāv; ekāntam āsthāya hitaṃ priyaṃ ca 03,173.007a tava pratijñāṃ kururāja satyāṃ; cikīrṣamāṇās tvadanu priyaṃ ca 03,173.007c tato 'nugacchāma vanāny apāsya; suyodhanaṃ sānucaraṃ nihantum 03,173.008a ekādaśaṃ varṣam idaṃ vasāmaḥ; suyodhanenāttasukhāḥ sukhārhāḥ 03,173.008c taṃ vañcayitvādhamabuddhiśīlam; ajñātavāsaṃ sukham āpnuyāmaḥ 03,173.009a tavājñayā pārthiva nirviśaṅkā; vihāya mānaṃ vicaran vanāni 03,173.009c samīpavāsena vilobhitās te; jñāsyanti nāsmān apakṛṣṭadeśān 03,173.010a saṃvatsaraṃ taṃ tu vihṛtya gūḍhaṃ; narādhamaṃ taṃ sukham uddharema 03,173.010c niryātya vairaṃ saphalaṃ sapuṣpaṃ; tasmai narendrādhamapūruṣāya 03,173.011a suyodhanāyānucarair vṛtāya; tato mahīm āhara dharmarāja 03,173.011c svargopamaṃ śailam imaṃ caradbhiḥ; śakyo vihantuṃ naradeva śokaḥ 03,173.012a kīrtiś ca te bhārata puṇyagandhā; naśyeta lokeṣu carācareṣu 03,173.012c tat prāpya rājyaṃ kurupuṃgavānāṃ; śakyaṃ mahat prāptam atha kriyāś ca 03,173.013a idaṃ tu śakyaṃ satataṃ narendra; prāptuṃ tvayā yal labhase kuberāt 03,173.013c kuruṣva buddhiṃ dviṣatāṃ vadhāya; kṛtāgasāṃ bhārata nigrahe ca 03,173.014a tejas tavograṃ na saheta rājan; sametya sākṣād api vajrapāṇiḥ 03,173.014c na hi vyathāṃ jātu kariṣyatas tau; sametya devair api dharmarāja 03,173.015a tvadarthasiddhyartham abhipravṛttau; suparṇaketuś ca śineś ca naptā 03,173.015c yathaiva kṛṣṇo 'pratimo balena; tathaiva rājan sa śinipravīraḥ 03,173.016a tavārthasiddhyartham abhipravṛttau; yathaiva kṛṣṇaḥ saha yādavais taiḥ 03,173.016c tathaiva cāvāṃ naradevavarya; yamau ca vīrau kṛtinau prayoge 03,173.016e tvadarthayogaprabhavapradhānāḥ; samaṃ kariṣyāma parān sametya 03,173.017a tatas tad ājñāya mataṃ mahātmā; teṣāṃ sa dharmasya suto variṣṭhaḥ 03,173.017c pradakṣiṇaṃ vaiśravaṇādhivāsaṃ; cakāra dharmārthavid uttamaujaḥ 03,173.018a āmantrya veśmāni nadīḥ sarāṃsi; sarvāṇi rakṣāṃsi ca dharmarājaḥ 03,173.018c yathāgataṃ mārgam avekṣamāṇaḥ; punar giriṃ caiva nirīkṣamāṇaḥ 03,173.019a samāptakarmā sahitaḥ suhṛdbhir; jitvā sapatnān pratilabhya rājyam 03,173.019c śailendra bhūyas tapase dhṛtātmā; draṣṭā tavāsmīti matiṃ cakāra 03,173.020a vṛtaḥ sa sarvair anujair dvijaiś ca; tenaiva mārgeṇa patiḥ kurūṇām 03,173.020c uvāha cainān sagaṇāṃs tathaiva; ghaṭotkacaḥ parvatanirjhareṣu 03,173.021a tān prasthitān prītimanā maharṣiḥ; piteva putrān anuśiṣya sarvān 03,173.021c sa lomaśaḥ prītamanā jagāma; divaukasāṃ puṇyatamaṃ nivāsam 03,173.022a tenānuśiṣṭārṣṭiṣeṇena caiva; tīrthāni ramyāṇi tapovanāni 03,173.022c mahānti cānyāni sarāṃsi pārthāḥ; saṃpaśyamānāḥ prayayur narāgryāḥ 03,174.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,174.001a nagottamaṃ prasravaṇair upetaṃ; diśāṃ gajaiḥ kiṃnarapakṣibhiś ca 03,174.001c sukhaṃ nivāsaṃ jahatāṃ hi teṣāṃ; na prītir āsīd bharatarṣabhāṇām 03,174.002a tatas tu teṣāṃ punar eva harṣaḥ; kailāsam ālokya mahān babhūva 03,174.002c kuberakāntaṃ bharatarṣabhāṇāṃ; mahīdharaṃ vāridharaprakāśam 03,174.003a samucchrayān parvatasaṃnirodhān; goṣṭhān girīṇāṃ girisetumālāḥ 03,174.003c bahūn prapātāṃś ca samīkṣya vīrāḥ; sthalāni nimnāni ca tatra tatra 03,174.004a tathaiva cānyāni mahāvanāni; mṛgadvijānekapasevitāni 03,174.004c ālokayanto 'bhiyayuḥ pratītās; te dhanvinaḥ khaḍgadharā narāgryāḥ 03,174.005a vanāni ramyāṇi sarāṃsi nadyo; guhā girīṇāṃ girigahvarāṇi 03,174.005c ete nivāsāḥ satataṃ babhūvur; niśāniśaṃ prāpya nararṣabhāṇām 03,174.006a te durgavāsaṃ bahudhā niruṣya; vyatītya kailāsam acintyarūpam 03,174.006c āsedur atyarthamanoramaṃ vai; tam āśramāgryaṃ vṛṣaparvaṇas te 03,174.007a sametya rājñā vṛṣaparvaṇas te; pratyarcitās tena ca vītamohāḥ 03,174.007c śaśaṃsire vistaraśaḥ pravāsaṃ; śivaṃ yathāvad vṛṣaparvaṇas te 03,174.008a sukhoṣitās tatra ta ekarātraṃ; puṇyāśrame devamaharṣijuṣṭe 03,174.008c abhyāyayus te badarīṃ viśālāṃ; sukhena vīrāḥ punar eva vāsam 03,174.009a ūṣus tatas tatra mahānubhāvā; nārāyaṇasthānagatā narāgryāḥ 03,174.009c kuberakāntāṃ nalinīṃ viśokāḥ; saṃpaśyamānāḥ surasiddhajuṣṭām 03,174.010a tāṃ cātha dṛṣṭvā nalinīṃ viśokāḥ; pāṇḍoḥ sutāḥ sarvanarapravīrāḥ 03,174.010c te remire nandanavāsam etya; dvijarṣayo vītabhayā yathaiva 03,174.011a tataḥ krameṇopayayur nṛvīrā; yathāgatenaiva pathā samagrāḥ 03,174.011c vihṛtya māsaṃ sukhino badaryāṃ; kirātarājño viṣayaṃ subāhoḥ 03,174.012a cīnāṃs tukhārān daradān sadārvān; deśān kuṇindasya ca bhūriratnān 03,174.012c atītya durgaṃ himavatpradeśaṃ; puraṃ subāhor dadṛśur nṛvīrāḥ 03,174.013a śrutvā ca tān pārthivaputrapautrān; prāptān subāhur viṣaye samagrān 03,174.013c pratyudyayau prītiyutaḥ sa rājā; taṃ cābhyanandan vṛṣabhāḥ kurūṇām 03,174.014a sametya rājñā tu subāhunā te; sūtair viśokapramukhaiś ca sarvaiḥ 03,174.014c sahendrasenaiḥ paricārakaiś ca; paurogavair ye ca mahānasasthāḥ 03,174.015a sukhoṣitās tatra ta ekarātraṃ; sūtān upādāya rathāṃś ca sarvān 03,174.015c ghaṭotkacaṃ sānucaraṃ visṛjya; tato 'bhyayur yāmunam adrirājam 03,174.016a tasmin girau prasravaṇopapanne; himottarīyāruṇapāṇḍusānau 03,174.016c viśākhayūpaṃ samupetya cakrus; tadā nivāsaṃ puruṣapravīrāḥ 03,174.017a varāhanānāmṛgapakṣijuṣṭaṃ; mahad vanaṃ caitrarathaprakāśam 03,174.017c śivena yātvā mṛgayāpradhānāḥ; saṃvatsaraṃ tatra vane vijahruḥ 03,174.018a tatrāsasādātibalaṃ bhujaṃgaṃ; kṣudhārditaṃ mṛtyum ivograrūpam 03,174.018c vṛkodaraḥ parvatakandarāyāṃ; viṣādamohavyathitāntarātmā 03,174.019a dvīpo 'bhavad yatra vṛkodarasya; yudhiṣṭhiro dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ 03,174.019c amokṣayad yas tam anantatejā; grāheṇa saṃveṣṭitasarvagātram 03,174.020a te dvādaśaṃ varṣam athopayāntaṃ; vane vihartuṃ kuravaḥ pratītāḥ 03,174.020c tasmād vanāc caitrarathaprakāśāc; chriyā jvalantas tapasā ca yuktāḥ 03,174.021a tataś ca yātvā marudhanvapārśvaṃ; sadā dhanurvedaratipradhānāḥ 03,174.021c sarasvatīm etya nivāsakāmāḥ; saras tato dvaitavanaṃ pratīyuḥ 03,174.022a samīkṣya tān dvaitavane niviṣṭān; nivāsinas tatra tato 'bhijagmuḥ 03,174.022c tapodamācārasamādhiyuktās; tṛṇodapātrāharaṇāśmakuṭṭāḥ 03,174.023a plakṣākṣarauhītakavetasāś ca; snuhā badaryaḥ khadirāḥ śirīṣāḥ 03,174.023c bilveṅgudāḥ pīluśamīkarīrāḥ; sarasvatītīraruhā babhūvuḥ 03,174.024a tāṃ yakṣagandharvamaharṣikāntām; āyāgabhūtām iva devatānām 03,174.024c sarasvatīṃ prītiyutāś carantaḥ; sukhaṃ vijahrur naradevaputrāḥ 03,175.001 janamejaya uvāca 03,175.001a kathaṃ nāgāyutaprāṇo bhīmaseno mahābalaḥ 03,175.001c bhayam āhārayat tīvraṃ tasmād ajagarān mune 03,175.002a paulastyaṃ yo ''hvayad yuddhe dhanadaṃ baladarpitaḥ 03,175.002c nalinyāṃ kadanaṃ kṛtvā varāṇāṃ yakṣarakṣasām 03,175.003a taṃ śaṃsasi bhayāviṣṭam āpannam arikarṣaṇam 03,175.003c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me 03,175.004 vaiśaṃpāyana uvāca 03,175.004a bahvāścarye vane teṣāṃ vasatām ugradhanvinām 03,175.004c prāptānām āśramād rājan rājarṣer vṛṣaparvaṇaḥ 03,175.005a yadṛcchayā dhanuṣpāṇir baddhakhaḍgo vṛkodaraḥ 03,175.005c dadarśa tad vanaṃ ramyaṃ devagandharvasevitam 03,175.006a sa dadarśa śubhān deśān girer himavatas tadā 03,175.006c devarṣisiddhacaritān apsarogaṇasevitān 03,175.007a cakoraiś cakravākaiś ca pakṣibhir jīvajīvakaiḥ 03,175.007c kokilair bhṛṅgarājaiś ca tatra tatra vināditān 03,175.008a nityapuṣpaphalair vṛkṣair himasaṃsparśakomalaiḥ 03,175.008c upetān bahulacchāyair manonayananandanaiḥ 03,175.009a sa saṃpaśyan girinadīr vaiḍūryamaṇisaṃnibhaiḥ 03,175.009c salilair himasaṃsparśair haṃsakāraṇḍavāyutaiḥ 03,175.010a vanāni devadārūṇāṃ meghānām iva vāgurāḥ 03,175.010c haricandanamiśrāṇi tuṅgakālīyakāny api 03,175.011a mṛgayāṃ paridhāvan sa sameṣu marudhanvasu 03,175.011c vidhyan mṛgāñ śaraiḥ śuddhaiś cacāra sumahābalaḥ 03,175.011d@018_0001 bhīmasenas tu vikhyāto mahāntaṃ daṃṣṭriṇaṃ balāt 03,175.011d@018_0002 nighnan nāgaśataprāṇo vane tasmin mahābhujaḥ 03,175.011d@018_0003 mṛgāṇāṃ savarāhāṇāṃ mahiṣāṇāṃ mahābhujaḥ 03,175.011d@018_0004 vinighnaṃs tatra tatraiva bhīmo bhīmaparākramaḥ 03,175.011d@018_0005 sa mātaṅgaśataprāṇo manuṣyaśatavāraṇaḥ 03,175.011d@018_0006 siṃhaśārdūlavikrānto vane tasmin mahābalaḥ 03,175.011d@018_0007 vṛkṣān utpāṭayām āsa tarasā vai babhañja ca 03,175.011d@018_0008 pṛthivyāś ca pradeśān vai nādayaṃs tu vanāni ca 03,175.011d@018_0009 parvatāgrāṇi vai mṛdnan nādayānaś ca vijvaraḥ 03,175.011d@018_0010 prakṣipan pādapāṃś cāpi nādenāpūrayan mahīm 03,175.011d@018_0011 vegena nyapatad bhīmo nirbhayaś ca punaḥ punaḥ 03,175.011d@018_0012 āsphoṭayan kṣveḍayaṃś ca talatālāṃś ca vādayan 03,175.011d@018_0013 cirasaṃbaddhadarpas tu bhīmaseno vane tadā 03,175.011d@018_0014 gajendrāś ca mahāsattvā mṛgendrāś ca mahābalāḥ 03,175.011d@018_0015 bhīmasenasya nādena vyamuñcanta guhā bhayāt 03,175.011d@018_0016 kva cit pradhāvaṃs tiṣṭhaṃś ca kva cic copaviśaṃs tathā 03,175.011d@018_0017 mṛgaprepsur mahāraudre vane carati nirbhayaḥ 03,175.011d@018_0018 sa tatra manujavyāghro vane vanacaropamaḥ 03,175.011d@018_0019 padbhyām abhisamāpede bhīmaseno mahābalaḥ 03,175.011d@018_0020 sa praviṣṭo mahāraṇye nādān nadati cādbhutān 03,175.011d@018_0021 trāsayan sarvabhūtāni mahāsattvaparākramaḥ 03,175.011d@018_0022 tato bhīmasya śabdena bhītāḥ sarpā guhāśayāḥ 03,175.011d@018_0023 atikrāntās tu vegena jagāmānusṛtaḥ śanaiḥ 03,175.011d@018_0024 tato 'maravaraprakhyo bhīmaseno mahābalaḥ 03,175.012a sa dadarśa mahākāyaṃ bhujaṅgaṃ lomaharṣaṇam 03,175.012c giridurge samāpannaṃ kāyenāvṛtya kandaram 03,175.013a parvatābhogavarṣmāṇaṃ bhogaiś candrārkamaṇḍalaiḥ 03,175.013c citrāṅgam ajinaiś citrair haridrāsadṛśacchavim 03,175.014a guhākāreṇa vaktreṇa caturdaṃṣṭreṇa rājatā 03,175.014c dīptākṣeṇātitāmreṇa lihantaṃ sṛkkiṇī muhuḥ 03,175.015a trāsanaṃ sarvabhūtānāṃ kālāntakayamopamam 03,175.015c niḥśvāsakṣveḍanādena bhartsayantam iva sthitam 03,175.016a sa bhīmaṃ sahasābhyetya pṛdākuḥ kṣudhito bhṛśam 03,175.016c jagrāhājagaro grāho bhujayor ubhayor balāt 03,175.017a tena saṃspṛṣṭamātrasya bhimasenasya vai tadā 03,175.017c saṃjñā mumoha sahasā varadānena tasya ha 03,175.018a daśa nāgasahasrāṇi dhārayanti hi yad balam 03,175.018c tad balaṃ bhīmasenasya bhujayor asamaṃ paraiḥ 03,175.019a sa tejasvī tathā tena bhujagena vaśīkṛtaḥ 03,175.019c visphurañ śanakair bhīmo na śaśāka viceṣṭitum 03,175.020a nāgāyutasamaprāṇaḥ siṃhaskandho mahābhujaḥ 03,175.020c gṛhīto vyajahāt sattvaṃ varadānena mohitaḥ 03,175.021a sa hi prayatnam akarot tīvram ātmavimokṣaṇe 03,175.021c na cainam aśakad vīraḥ kathaṃ cit pratibādhitum 03,176.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,176.001a sa bhīmasenas tejasvī tathā sarpavaśaṃ gataḥ 03,176.001c cintayām āsa sarpasya vīryam atyadbhutaṃ mahat 03,176.002a uvāca ca mahāsarpaṃ kāmayā brūhi pannaga 03,176.002c kas tvaṃ bho bhujagaśreṣṭha kiṃ mayā ca kariṣyasi 03,176.003a pāṇḍavo bhimaseno 'haṃ dharmarājād anantaraḥ 03,176.003c nāgāyutasamaprāṇas tvayā nītaḥ kathaṃ vaśam 03,176.004a siṃhāḥ kesariṇo vyāghrā mahiṣā vāraṇās tathā 03,176.004c samāgatāś ca bahuśo nihatāś ca mayā mṛdhe 03,176.005a dānavāś ca piśācāś ca rākṣasāś ca mahābalāḥ 03,176.005c bhujavegam aśaktā me soḍhuṃ pannagasattama 03,176.006a kiṃ nu vidyābalaṃ kiṃ vā varadānam atho tava 03,176.006c udyogam api kurvāṇo vaśago 'smi kṛtas tvayā 03,176.007a asatyo vikramo nṝṇām iti me niścitā matiḥ 03,176.007c yathedaṃ me tvayā nāga balaṃ pratihataṃ mahat 03,176.008a ity evaṃvādinaṃ vīraṃ bhīmam akliṣṭakāriṇam 03,176.008c bhogena mahatā sarpaḥ samantāt paryaveṣṭayat 03,176.009a nigṛhya taṃ mahābāhuṃ tataḥ sa bhujagas tadā 03,176.009c vimucyāsya bhujau pīnāv idaṃ vacanam abravīt 03,176.010a diṣṭyā tvaṃ kṣudhitasyādya devair bhakṣo mahābhuja 03,176.010c diṣṭyā kālasya mahataḥ priyāḥ prāṇā hi dehinām 03,176.011a yathā tv idaṃ mayā prāptaṃ bhujaṃgatvam ariṃdama 03,176.011c tad avaśyaṃ mayā khyāpyaṃ tavādya śṛṇu sattama 03,176.012a imām avasthāṃ saṃprāpto hy ahaṃ kopān manīṣiṇām 03,176.012c śāpasyāntaṃ pariprepsuḥ sarpasya kathayāmi tat 03,176.013a nahuṣo nāma rājarṣir vyaktaṃ te śrotram āgataḥ 03,176.013c tavaiva pūrvaḥ pūrveṣām āyor vaṃśakaraḥ sutaḥ 03,176.013d*0875_01 tapobhiḥ kratubhiś caiva vidyayābhijanena ca 03,176.013d*0875_02 trailokyaiśvaryam atulaṃ prāptaṃ me vikrameṇa ca 03,176.013d*0875_03 atha sarvanṛponmāthī mado māṃ samupāviśat 03,176.013d*0875_04 sahasraṃ munimukhyānām uvāha śibikāṃ mama 03,176.013d*0875_05 tato vibhraṃśitaś cāham agastyena mahātmanā 03,176.013d*0875_06 imām avasthāṃ saṃprāptaḥ paśya daivam idaṃ mama 03,176.013d*0875_07 na daivaṃ prajñayā tāta na balotsāhaśaktibhiḥ 03,176.013d*0875_08 na sahāyabalaiś cāpi kaś cid apy ativartate 03,176.013d*0875_09 atha prajñā ca śauryaṃ ca saṃpadaḥ kāraṇaṃ bhavet 03,176.013d*0875_10 prajñāvatāṃ ca śūrāṇāṃ na kadā cid asaṃpadaḥ 03,176.013d*0875_11 yathā prājñāś ca śūrāś ca dṛśyante duḥkhajīvinaḥ 03,176.013d*0875_12 bhīrumūrkhāś ca sukhinas tasmād daivaṃ hi kāraṇam 03,176.014a so 'haṃ śāpād agastyasya brāhmaṇān avamanya ca 03,176.014c imām avasthām āpannaḥ paśya daivam idaṃ mama 03,176.014d*0876_01 patito hi vimānāgryāt sa muniḥ prārthito mayā 03,176.014d*0876_02 kuru śāpāntam ity evaṃ provācedaṃ dayānvitaḥ 03,176.014d*0876_03 yas tu te vyāhṛtān praśnān prativakṣyati dharmataḥ 03,176.014d*0876_04 sa tvāṃ mokṣayitā śāpāt kasmiṃś cit kālaparyaye 03,176.014d*0876_05 na ca te matprasādena smṛtibhraṃśo bhaviṣyati 03,176.014d*0876_06 balavān api jantus te gṛhīto vaśyam eṣyati 03,176.015a tvāṃ ced avadhyam āyāntam atīva priyadarśanam 03,176.015c aham adyopayokṣyāmi vidhānaṃ paśya yādṛśam 03,176.016a na hi me mucyate kaś cit kathaṃ cid grahaṇaṃ gataḥ 03,176.016c gajo vā mahiṣo vāpi ṣaṣṭhe kāle narottama 03,176.017a nāsi kevalasarpeṇa tiryagyoniṣu vartatā 03,176.017c gṛhītaḥ kauravaśreṣṭha varadānam idaṃ mama 03,176.018a patatā hi vimānāgrān mayā śakrāsanād drutam 03,176.018c kuru śāpāntam ity ukto bhagavān munisattamaḥ 03,176.019a sa mām uvāca tejasvī kṛpayābhipariplutaḥ 03,176.019b*0877_01 yas tvayā veṣṭito rājan moham eti mahābalaḥ 03,176.019c mokṣas te bhavitā rājan kasmāc cit kālaparyayāt 03,176.020a tato 'smi patito bhūmau na ca mām ajahāt smṛtiḥ 03,176.020c smārtam asti purāṇaṃ me yathaivādhigataṃ tathā 03,176.021a yas tu te vyāhṛtān praśnān pratibrūyād viśeṣavit 03,176.021c sa tvāṃ mokṣayitā śāpād iti mām abravīd ṛṣiḥ 03,176.022a gṛhītasya tvayā rājan prāṇino 'pi balīyasaḥ 03,176.022c sattvabhraṃśo 'dhikasyāpi sarvasyāśu bhaviṣyati 03,176.023a iti cāpy aham aśrauṣaṃ vacas teṣāṃ dayāvatām 03,176.023c mayi saṃjātahārdānām atha te 'ntarhitā dvijāḥ 03,176.024a so 'haṃ paramaduṣkarmā vasāmi niraye 'śucau 03,176.024c sarpayonim imāṃ prāpya kālākāṅkṣī mahādyute 03,176.025a tam uvāca mahābāhur bhīmaseno bhujaṃgamam 03,176.025c na te kupye mahāsarpa na cātmānaṃ vigarhaye 03,176.026a yasmād abhāvī bhāvī vā manuṣyaḥ sukhaduḥkhayoḥ 03,176.026c āgame yadi vāpāye na tatra glapayen manaḥ 03,176.027a daivaṃ puruṣakāreṇa ko nivartitum arhati 03,176.027c daivam eva paraṃ manye puruṣārtho nirarthakaḥ 03,176.028a paśya daivopaghātād dhi bhujavīryavyapāśrayam 03,176.028c imām avasthāṃ saṃprāptam animittam ihādya mām 03,176.029a kiṃ tu nādyānuśocāmi tathātmānaṃ vināśitam 03,176.029c yathā tu vipine nyastān bhrātṝn rājyaparicyutān 03,176.030a himavāṃś ca sudurgo 'yaṃ yakṣarākṣasasaṃkulaḥ 03,176.030c māṃ ca te samudīkṣantaḥ prapatiṣyanti vihvalāḥ 03,176.031a vinaṣṭam atha vā śrutvā bhaviṣyanti nirudyamāḥ 03,176.031c dharmaśīlā mayā te hi bādhyante rājyagṛddhinā 03,176.032a atha vā nārjuno dhīmān viṣādam upayāsyati 03,176.032c sarvāstravid anādhṛṣyo devagandharvarākṣasaiḥ 03,176.033a samarthaḥ sa mahābāhur ekāhnā sumahābalaḥ 03,176.033c devarājam api sthānāt pracyāvayitum ojasā 03,176.034a kiṃ punar dhṛtarāṣṭrasya putraṃ durdyūtadevinam 03,176.034c vidviṣṭaṃ sarvalokasya dambhalobhaparāyaṇam 03,176.035a mātaraṃ caiva śocāmi kṛpaṇāṃ putragṛddhinīm 03,176.035c yāsmākaṃ nityam āśāste mahattvam adhikaṃ paraiḥ 03,176.036a kathaṃ nu tasyānāthāyā madvināśād bhujaṃgama 03,176.036c aphalās te bhaviṣyanti mayi sarve manorathāḥ 03,176.037a nakulaḥ sahadevaś ca yamajau guruvartinau 03,176.037c madbāhubalasaṃstabdhau nityaṃ puruṣamāninau 03,176.038a nirutsāhau bhaviṣyete bhraṣṭavīryaparākramau 03,176.038c madvināśāt paridyūnāv iti me vartate matiḥ 03,176.039a evaṃvidhaṃ bahu tadā vilalāpa vṛkodaraḥ 03,176.039c bhujaṃgabhogasaṃruddho nāśakac ca viceṣṭitum 03,176.040a yudhiṣṭhiras tu kaunteya babhūvāsvasthacetanaḥ 03,176.040c aniṣṭadarśanān ghorān utpātān paricintayan 03,176.041a dāruṇaṃ hy aśivaṃ nādaṃ śivā dakṣiṇataḥ sthitā 03,176.041c dīptāyāṃ diśi vitrastā rauti tasyāśramasya ha 03,176.042a ekapakṣākṣicaraṇā vartikā ghoradarśanā 03,176.042c rudhiraṃ vamantī dadṛśe pratyādityam apasvarā 03,176.043a pravavāv anilo rūkṣaś caṇḍaḥ śarkarakarṣaṇaḥ 03,176.043c apasavyāni sarvāṇi mṛgapakṣirutāni ca 03,176.044a pṛṣṭhato vāyasaḥ kṛṣṇo yāhi yāhīti vāśati 03,176.044c muhur muhuḥ prasphurati dakṣiṇo 'sya bhujas tathā 03,176.045a hṛdayaṃ caraṇaś cāpi vāmo 'sya parivartate 03,176.045c savyasyākṣṇo vikāraś cāpy aniṣṭaḥ samapadyata 03,176.046a sa dharmarājo medhāvī śaṅkamāno mahad bhayam 03,176.046c draupadīṃ paripapraccha kva bhīma iti bhārata 03,176.047a śaśaṃsa tasmai pāñcālī cirayātaṃ vṛkodaram 03,176.047b*0878_01 kathayām āsa tat sarvaṃ mṛgān hantum ito gatam 03,176.047b*0878_02 tac chrutvā tvarito rājā bhṛśam udvignamānasaḥ 03,176.047c sa pratasthe mahābāhur dhaumyena sahito nṛpaḥ 03,176.048a draupadyā rakṣaṇaṃ kāryam ity uvāca dhanaṃjayam 03,176.048c nakulaṃ sahadevaṃ ca vyādideśa dvijān prati 03,176.049a sa tasya padam unnīya tasmād evāśramāt prabhuḥ 03,176.049b*0879_01 mṛgayām āsa kaunteya bhīmasenaṃ mahāvane 03,176.049b*0879_02 sa prācīṃ diśam āsthāya mahato gajayūthapān 03,176.049c dadarśa pṛthivīṃ cihnair bhīmasya paricihnitām 03,176.049d*0880_01 tato mṛgasahasrāṇi mṛgendrāṇāṃ śatāni ca 03,176.049d*0880_02 patitāni vane dṛṣṭvā mārgaṃ tasyāviśan nṛpaḥ 03,176.050a dhāvatas tasya vīrasya mṛgārthe vātaraṃhasaḥ 03,176.050c ūruvātavinirbhagnān drumān vyāvarjitān pathi 03,176.051a sa gatvā tais tadā cihnair dadarśa girigahvare 03,176.051b*0881_01 rūkṣamārutabhūyiṣṭhe niṣpatradrumasaṃkaṭe 03,176.051b*0881_02 īriṇe nirjale deśe kaṇṭakidrumasaṃkule 03,176.051b*0881_03 aśmasthāṇukṣupākīrṇe sudurge viṣamotkaṭe 03,176.051c gṛhītaṃ bhujagendreṇa niśceṣṭam anujaṃ tathā 03,177.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,177.001a yudhiṣṭhiras tam āsādya sarpabhogābhiveṣṭitam 03,177.001c dayitaṃ bhrātaraṃ vīram idaṃ vacanam abravīt 03,177.002a kuntīmātaḥ katham imām āpadaṃ tvam avāptavān 03,177.002c kaś cāyaṃ parvatābhogapratimaḥ pannagottamaḥ 03,177.003a sa dharmarājam ālakṣya bhrātā bhrātaram agrajam 03,177.003c kathayām āsa tat sarvaṃ grahaṇādi viceṣṭitam 03,177.003d*0882_00 bhīma uvāca 03,177.003d*0882_01 ayam ārya mahāsattvo bhakṣārthaṃ māṃ gṛhītavān 03,177.003d*0882_02 nahuṣo nāma rājarṣiḥ prāṇavān iva saṃsthitaḥ 03,177.003d*0882_02 yudhiṣṭhira uvāca 03,177.003d*0882_03 mucyatām ayam āyuṣman bhrātā me 'mitavikramaḥ 03,177.003d*0882_04 sarpa uvāca 03,177.003d*0882_04 vayam āhāramanyaṃ te dāsyāmaḥ kṣunnivāraṇam 03,177.003d*0882_05 āhāro rājaputro 'yaṃ mayā prāpto mukhāgataḥ 03,177.003d*0882_06 gamyatāṃ neha sthātavyaṃ śvo bhavān api me bhavet 03,177.003d*0882_07 vratam etan mahābāho viṣayaṃ mama yo vrajet 03,177.003d*0882_08 sa me bhakṣo bhavet tāta tvaṃ cāpi viṣaye mama 03,177.003d*0882_09 cireṇādya mayāhāraḥ prāpto 'yam anujas tava 03,177.003d*0882_10 nāham enaṃ vimokṣyāmi na cānyam abhikāṅkṣaye 03,177.004 yudhiṣṭhira uvāca 03,177.004a devo vā yadi vā daitya urago vā bhavān yadi 03,177.004c satyaṃ sarpa vaco brūhi pṛcchati tvāṃ yudhiṣṭhiraḥ 03,177.004d*0883_01 kimarthaṃ ca tvayā grasto bhīmaseno bhujaṃgama 03,177.005a kim āhṛtya viditvā vā prītis te syād bhujaṃgama 03,177.005c kim āhāraṃ prayacchāmi kathaṃ muñced bhavān imam 03,177.006 sarpa uvāca 03,177.006a nahuṣo nāma rājāham āsaṃ pūrvas tavānagha 03,177.006c prathitaḥ pañcamaḥ somād āyoḥ putro narādhipa 03,177.007a kratubhis tapasā caiva svādhyāyena damena ca 03,177.007c trailokyaiśvaryam avyagraṃ prāpto vikramaṇena ca 03,177.008a tad aiśvaryaṃ samāsādya darpo mām agamat tadā 03,177.008c sahasraṃ hi dvijātīnām uvāha śibikāṃ mama 03,177.009a aiśvaryamadamatto 'ham avamanya tato dvijān 03,177.009c imām agastyena daśām ānītaḥ pṛthivīpate 03,177.010a na tu mām ajahāt prajñā yāvad adyeti pāṇḍava 03,177.010c tasyaivānugrahād rājann agastyasya mahātmanaḥ 03,177.011a ṣaṣṭhe kāle mamāhāraḥ prāpto 'yam anujas tava 03,177.011c nāham enaṃ vimokṣyāmi na cānyam abhikāmaye 03,177.012a praśnān uccāritāṃs tu tvaṃ vyāhariṣyasi cen mama 03,177.012c atha paścād vimokṣyāmi bhrātaraṃ te vṛkodaram 03,177.013 yudhiṣṭhira uvāca 03,177.013a brūhi sarpa yathākāmaṃ prativakṣyāmi te vacaḥ 03,177.013c api cec chaknuyāṃ prītim āhartuṃ te bhujaṃgama 03,177.014a vedyaṃ yad brāhmaṇeneha tad bhavān vetti kevalam 03,177.014b*0884_01 brūhi yat te mayā vācyaṃ tattvaṃ dharmabhṛtāṃ vara 03,177.014c sarparāja tataḥ śrutvā prativakṣyāmi te vacaḥ 03,177.014d@019_0000 sarpa uvāca 03,177.014d@019_0001 dharmaṃ sarve praśaṃsanti devā brahmarṣayas tathā 03,177.014d@019_0002 tasmāt samāsato dharmaṃ kathayasva mamānagha 03,177.014d@019_0002 yudhiṣṭhira uvāca 03,177.014d@019_0003 satyaṃ damas tapaḥ śaucaṃ saṃtoṣo hrīḥ kṣamārjavam 03,177.014d@019_0004 sarpa uvāca 03,177.014d@019_0004 jñānaṃ śamo dayā dhyānam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 03,177.014d@019_0005 kiṃ satyaṃ procyate rājan ko damaḥ saṃprakīrtitaḥ 03,177.014d@019_0006 yudhiṣṭhira uvāca 03,177.014d@019_0006 tapaso lakṣaṇaṃ kiṃ syāt kiṃ tac chaucam udāhṛtam 03,177.014d@019_0007 satyaṃ bhūtahitaṃ proktaṃ manaso damanaṃ damaḥ 03,177.014d@019_0008 tapaḥ svadharmavartitvaṃ śaucaṃ saṃkaravarjanam 03,177.014d@019_0008 sarpa uvāca 03,177.014d@019_0009 saṃtoṣaḥ kaḥ paraḥ proktaḥ kā ca hrīḥ parikīrtitā 03,177.014d@019_0010 yudhiṣṭhira uvāca 03,177.014d@019_0010 kṣamā ca kā parā proktā kiṃ cārjavam udāhṛtam 03,177.014d@019_0011 saṃtoṣo viṣayatyāgo hrīr akāryanivartanam 03,177.014d@019_0012 sarpa uvāca 03,177.014d@019_0012 kṣamā dvaṃdvasahiṣṇutvam ārjavaṃ samacittatā 03,177.014d@019_0013 kiṃ jñānaṃ procyate rājan kaḥ śamaś ca prakīrtitaḥ 03,177.014d@019_0014 dayā ca kā parā proktā kiṃ ca dhyānam udāhṛtam 03,177.014d@019_0014 yudhiṣṭhira uvāca 03,177.014d@019_0015 jñānaṃ tattvārthasaṃbodhaḥ śamaś cittapraśāntatā 03,177.014d@019_0016 sarpa uvāca 03,177.014d@019_0016 dayā bhūtahitaiṣitvaṃ dhyānaṃ nirviṣayaṃ manaḥ 03,177.014d@019_0017 kaḥ śatrur durjayaḥ puṃsāṃ kaś ca vyādhir anantakaḥ 03,177.014d@019_0018 yudhiṣṭhira uvāca 03,177.014d@019_0018 kīdṛśaś ca smṛtaḥ sādhur asādhuḥ kīdṛśaḥ smṛtaḥ 03,177.014d@019_0019 krodhas tu durjayaḥ śatrur lobho vyādhir anantakaḥ 03,177.014d@019_0020 sarvabhūtahitaḥ sādhur asādhur nirdayaḥ smṛtaḥ 03,177.014d@019_0020 sarpa uvāca 03,177.014d@019_0021 ko mohaḥ procyate rājan kaś ca mānaḥ prakīrtitaḥ 03,177.014d@019_0022 yudhiṣṭhira uvāca 03,177.014d@019_0022 kim ālasyaṃ ca vijñeyaṃ kaś ca śoka ihocyate 03,177.014d@019_0023 moho dharmavimūḍhatvaṃ mānas tv ātmābhimānitā 03,177.014d@019_0024 sarpa uvāca 03,177.014d@019_0024 dharmaniṣkriyatālasyaṃ śokas tv ajñānam ucyate 03,177.014d@019_0025 kiṃ sthairyaṃ munibhiḥ proktaṃ kiṃ tad dhairyam udāhṛtam 03,177.014d@019_0026 snānaṃ ca kiṃ paraṃ proktaṃ kiṃ tad dānam ihocyate 03,177.014d@019_0026 yudhiṣṭhira uvāca 03,177.014d@019_0027 svadharme sthiratā sthairyaṃ dhairyam indriyanigrahaḥ 03,177.014d@019_0028 sarpa uvāca 03,177.014d@019_0028 snānaṃ manomalatyāgo dānaṃ tv abhayadakṣiṇā 03,177.014d@019_0029 kaḥ paṇḍitaḥ pumāñ jñeyaḥ kaś ca mūrkho janeśvara 03,177.014d@019_0030 yudhiṣṭhira uvāca 03,177.014d@019_0030 saṃsārahetuḥ kaś cāsya hṛttāpaḥ kaḥ paras tathā 03,177.014d@019_0031 dharmātmā paṇḍito jñeyo nāstiko mūrkha ucyate 03,177.014d@019_0032 kāmaḥ saṃsārahetuś ca hṛttāpo matsaraḥ paraḥ 03,177.014d@019_0032 sarpa uvāca 03,177.014d@019_0033 ko 'haṃkāra iti proktaḥ kaś cid dambho janeśvara 03,177.014d@019_0034 yudhiṣṭhira uvāca 03,177.014d@019_0034 abhyasūyā ca kā proktā kiṃ tat paiśunyam ucyate 03,177.014d@019_0035 mohajñānam ahaṃkāro dambho dharmadhvajocchrayaḥ 03,177.014d@019_0036 sarpa uvāca 03,177.014d@019_0036 dharmadveṣo hy asūyā ca paiśunyaṃ paradūṣaṇam 03,177.014d@019_0037 dharmaś cārthaś ca kāmaś ca parasparavirodhinaḥ 03,177.014d@019_0038 teṣāṃ nityavirodhitvāt kva nu syāt saṃgataṃ nṛpa 03,177.014d@019_0038 yudhiṣṭhira uvāca 03,177.014d@019_0039 saṃtuṣṭo bhāryayā bhartā bhartrā bhāryā tathaiva ca 03,177.014d@019_0040 yasminn etat kule nityaṃ kalyāṇaṃ tatra vai dhruvam 03,177.014d@019_0041 yadā bhartā ca bhāryā ca parasparavaśānugau 03,177.014d@019_0042 sarpa uvāca 03,177.014d@019_0042 tadā dharmārthakāmānāṃ trayāṇām api saṃgamaḥ 03,177.014d@019_0043 jātyā kulena vṛttena svādhyāyena śrutena ca 03,177.014d@019_0044 brāhmaṇyaṃ kena bhavati prabrūhy etad viniścayam 03,177.014d@019_0044 yudhiṣṭhira uvāca 03,177.014d@019_0045 na jātir na kulaṃ tāta na svādhyāyaḥ śrutaṃ na ca 03,177.014d@019_0046 kāraṇāni dvijatvasya vṛttam eva tu kāraṇam 03,177.014d@019_0047 aneke munayas tāta tiryagyonisamāśritāḥ 03,177.014d@019_0048 svadharmācāraniratā brahmalokam ito gatāḥ 03,177.014d@019_0049 bahunā kim adhītena naṭasyeva durātmanaḥ 03,177.014d@019_0050 tenādhītaṃ śrutaṃ tena yo vṛttam anutiṣṭhati 03,177.014d@019_0051 kapālasthaṃ yathā toyaṃ śvadṛtau ca yathā payaḥ 03,177.014d@019_0052 duṣṭaṃ syāt sthānadoṣeṇa vṛttahīne tathā śrutam 03,177.014d@019_0053 vṛttaṃ yatnena rakṣyaṃ syād vittam eti ca yāti ca 03,177.014d@019_0054 akṣīṇo vittataḥ kṣīṇo vṛttatas tu hato hataḥ 03,177.014d@019_0055 kiṃ kulenopadiṣṭena vipulena durātmanaḥ 03,177.014d@019_0056 kṛmayaḥ kiṃ na jāyante kusumeṣu sugandhiṣu 03,177.014d@019_0057 tasmād viddhi mahārāja vṛttaṃ brāhmaṇalakṣaṇam 03,177.014d@019_0058 caturvedo 'pi durvṛttaḥ śūdrāt pāpataraḥ smṛtaḥ 03,177.014d@019_0059 yo 'gnihotraparo dāntaḥ saṃtoṣaniyataḥ śuciḥ 03,177.014d@019_0060 tapaḥsvādhyāyaśīlaś ca taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 03,177.014d@019_0061 sarvadvaṃdvasaho dhīraḥ sarvasaṅgavivarjitaḥ 03,177.014d@019_0062 sarvabhūtahito maitras taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 03,177.014d@019_0063 yena kena cid ācchanno yena kena cid āsitaḥ 03,177.014d@019_0064 yatrakvacanaśāyī ca taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 03,177.014d@019_0065 yo 'her iva gaṇād bhīto sanmānān maraṇād iva 03,177.014d@019_0066 kuṇapād iva ca strībhyas taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 03,177.015 sarpa uvāca 03,177.015a brāhmaṇaḥ ko bhaved rājan vedyaṃ kiṃ ca yudhiṣṭhira 03,177.015c bravīhy atimatiṃ tvāṃ hi vākyair anumimīmahe 03,177.016 yudhiṣṭhira uvāca 03,177.016a satyaṃ dānaṃ kṣamā śīlam ānṛśaṃsyaṃ damo ghṛṇā 03,177.016c dṛśyante yatra nāgendra sa brāhmaṇa iti smṛtaḥ 03,177.016d*0885_01 pareṣāṃ ca guṇānveṣī satataṃ puruṣarṣabha 03,177.016d*0885_02 sato 'pi doṣān rājendra na gṛhṇāti kadā cana 03,177.016d*0885_03 dīnānukampī satataṃ satataṃ sādhuvatsalaḥ 03,177.016d*0885_04 sarpa uvāca 03,177.016d*0885_04 nityaṃ dānarataś caiva taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 03,177.016d*0885_05 yatnena brūhi rājendra kaḥ kālaḥ śrāddhadānayoḥ 03,177.016d*0885_06 yudhiṣṭhira uvāca 03,177.016d*0885_06 praśnaṃ praśnavidāṃ śreṣṭha sarvavit tvaṃ mato 'si me 03,177.016d*0885_07 yatra vai brāhmaṇaṃ paśyec chrotriyaṃ dhyānatatparam 03,177.016d*0885_08 sarpa uvāca 03,177.016d*0885_08 dhanaṃ manyed viśiṣṭaṃ tu sa kālaḥ śrāddhadānayoḥ 03,177.016d*0885_09 kiṃ vedyaṃ paramaṃ rājañ śaṃsa me tvaṃ yudhiṣṭhira 03,177.016d*0885_10 sarvajño 'si mahābāho vākyair anumimīmahe 03,177.017a vedyaṃ sarpa paraṃ brahma nirduḥkham asukhaṃ ca yat 03,177.017c yatra gatvā na śocanti bhavataḥ kiṃ vivakṣitam 03,177.018 sarpa uvāca 03,177.018a cāturvarṇyaṃ pramāṇaṃ ca satyaṃ ca brahma caiva ha 03,177.018c śūdreṣv api ca satyaṃ ca dānam akrodha eva ca 03,177.018e ānṛśaṃsyam ahiṃsā ca ghṛṇā caiva yudhiṣṭhira 03,177.019a vedyaṃ yac cāttha nirduḥkham asukhaṃ ca narādhipa 03,177.019c tābhyāṃ hīnaṃ padaṃ cānyan na tad astīti lakṣaye 03,177.019d*0886_01 tāṃś ca sarvān aśeṣeṇa kathayasva narādhipa 03,177.020 yudhiṣṭhira uvāca 03,177.020a śūdre caitad bhavel lakṣyaṃ dvije tac ca na vidyate 03,177.020c na vai śūdro bhavec chūdro brāhmaṇo na ca brāhmaṇaḥ 03,177.021a yatraital lakṣyate sarpa vṛttaṃ sa brāhmaṇaḥ smṛtaḥ 03,177.021c yatraitan na bhavet sarpa taṃ śūdram iti nirdiśet 03,177.022a yat punar bhavatā proktaṃ na vedyaṃ vidyateti ha 03,177.022c tābhyāṃ hīnam atītyātra padaṃ nāstīti ced api 03,177.023a evam etan mataṃ sarpa tābhyāṃ hīnaṃ na vidyate 03,177.023c yathā śītoṣṇayor madhye bhaven noṣṇaṃ na śītatā 03,177.024a evaṃ vai sukhaduḥkhābhyāṃ hīnam asti padaṃ kva cit 03,177.024c eṣā mama matiḥ sarpa yathā vā manyate bhavān 03,177.025 sarpa uvāca 03,177.025a yadi te vṛttato rājan brāhmaṇaḥ prasamīkṣitaḥ 03,177.025c vyarthā jātis tadāyuṣman kṛtir yāvan na dṛśyate 03,177.026 yudhiṣṭhira uvāca 03,177.026a jātir atra mahāsarpa manuṣyatve mahāmate 03,177.026c saṃkarāt sarvavarṇānāṃ duṣparīkṣyeti me matiḥ 03,177.027a sarve sarvāsv apatyāni janayanti yadā narāḥ 03,177.027c vāṅ maithunam atho janma maraṇaṃ ca samaṃ nṛṇām 03,177.028a idam ārṣaṃ pramāṇaṃ ca ye yajāmaha ity api 03,177.028c tasmāc chīlaṃ pradhāneṣṭaṃ vidur ye tattvadarśinaḥ 03,177.029a prāṅ nābhivardhanāt puṃso jātakarma vidhīyate 03,177.029b*0887_01 tatas tu nāmakaraṇaṃ tataś caulaṃ vidhīyate 03,177.029b*0887_02 tatopanayanaṃ proktaṃ dvijātīnāṃ yathāvidhi 03,177.029c tatrāsya mātā sāvitrī pitā tv ācārya ucyate 03,177.030a vṛttyā śūdrasamo hy eṣa yāvad vede na jāyate 03,177.030c asminn evaṃ matidvaidhe manuḥ svāyambhuvo 'bravīt 03,177.031a kṛtakṛtyāḥ punar varṇā yadi vṛttaṃ na vidyate 03,177.031c saṃkaras tatra nāgendra balavān prasamīkṣitaḥ 03,177.032a yatredānīṃ mahāsarpa saṃskṛtaṃ vṛttam iṣyate 03,177.032c taṃ brāhmaṇam ahaṃ pūrvam uktavān bhujagottama 03,177.033 sarpa uvāca 03,177.033a śrutaṃ viditavedyasya tava vākyaṃ yudhiṣṭhira 03,177.033c bhakṣayeyam ahaṃ kasmād bhrātaraṃ te vṛkodaram 03,178.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,178.001a bhavān etādṛśo loke vedavedāṅgapāragaḥ 03,178.001c brūhi kiṃ kurvataḥ karma bhaved gatir anuttamā 03,178.002 sarpa uvāca 03,178.002a pātre dattvā priyāṇy uktvā satyam uktvā ca bhārata 03,178.002c ahiṃsānirataḥ svargaṃ gacched iti matir mama 03,178.003 yudhiṣṭhira uvāca 03,178.003a dānād vā sarpa satyād vā kim ato guru dṛśyate 03,178.003c ahiṃsāpriyayoś caiva gurulāghavam ucyatām 03,178.004 sarpa uvāca 03,178.004a dāne ratatvaṃ satyaṃ ca ahiṃsā priyam eva ca 03,178.004c eṣāṃ kāryagarīyastvād dṛśyate gurulāghavam 03,178.005a kasmāc cid dānayogād dhi satyam eva viśiṣyate 03,178.005c satyavākyāc ca rājendra kiṃ cid dānaṃ viśiṣyate 03,178.006a evam eva maheṣvāsa priyavākyān mahīpate 03,178.006c ahiṃsā dṛśyate gurvī tataś ca priyam iṣyate 03,178.007a evam etad bhaved rājan kāryāpekṣam anantaram 03,178.007c yad abhipretam anyat te brūhi yāvad bravīmy aham 03,178.008 yudhiṣṭhira uvāca 03,178.008a kathaṃ svarge gatiḥ sarpa karmaṇāṃ ca phalaṃ dhruvam 03,178.008c aśarīrasya dṛśyeta viṣayāṃś ca bravīhi me 03,178.009 sarpa uvāca 03,178.009a tisro vai gatayo rājan paridṛṣṭāḥ svakarmabhiḥ 03,178.009c mānuṣyaṃ svargavāsaś ca tiryagyoniś ca tat tridhā 03,178.010a tatra vai mānuṣāl lokād dānādibhir atandritaḥ 03,178.010c ahiṃsārthasamāyuktaiḥ kāraṇaiḥ svargam aśnute 03,178.011a viparītaiś ca rājendra kāraṇair mānuṣo bhavet 03,178.011c tiryagyonis tathā tāta viśeṣaś cātra vakṣyate 03,178.012a kāmakrodhasamāyukto hiṃsālobhasamanvitaḥ 03,178.012c manuṣyatvāt paribhraṣṭas tiryagyonau prasūyate 03,178.013a tiryagyonyāṃ pṛthagbhāvo manuṣyatve vidhīyate 03,178.013c gavādibhyas tathāśvebhyo devatvam api dṛśyate 03,178.014a so 'yam etā gatīḥ sarvā jantuś carati kāryavān 03,178.014c nitye mahati cātmānam avasthāpayate nṛpa 03,178.015a jāto jātaś ca balavān bhuṅkte cātmā sa dehavān 03,178.015c phalārthas tāta niṣpṛktaḥ prajālakṣaṇabhāvanaḥ 03,178.016 yudhiṣṭhira uvāca 03,178.016a śabde sparśe ca rūpe ca tathaiva rasagandhayoḥ 03,178.016c tasyādhiṣṭhānam avyagraṃ brūhi sarpa yathātatham 03,178.017a kiṃ na gṛhṇāsi viṣayān yugapat tvaṃ mahāmate 03,178.017c etāvad ucyatāṃ coktaṃ sarvaṃ pannagasattama 03,178.018 sarpa uvāca 03,178.018a yad ātmadravyam āyuṣman dehasaṃśrayaṇānvitam 03,178.018c karaṇādhiṣṭhitaṃ bhogān upabhuṅkte yathāvidhi 03,178.019a jñānaṃ caivātra buddhiś ca manaś ca bharatarṣabha 03,178.019c tasya bhogādhikaraṇe karaṇāni nibodha me 03,178.020a manasā tāta paryeti kramaśo viṣayān imān 03,178.020c viṣayāyatanasthena bhūtātmā kṣetraniḥsṛtaḥ 03,178.021a atra cāpi naravyāghra mano jantor vidhīyate 03,178.021c tasmād yugapad asyātra grahaṇaṃ nopapadyate 03,178.022a sa ātmā puruṣavyāghra bhruvor antaram āśritaḥ 03,178.022c dravyeṣu sṛjate buddhiṃ vividheṣu parāvarām 03,178.023a buddher uttarakālaṃ ca vedanā dṛśyate budhaiḥ 03,178.023c eṣa vai rājaśārdūla vidhiḥ kṣetrajñabhāvanaḥ 03,178.024 yudhiṣṭhira uvāca 03,178.024a manasaś cāpi buddheś ca brūhi me lakṣaṇaṃ param 03,178.024c etad adhyātmaviduṣāṃ paraṃ kāryaṃ vidhīyate 03,178.025 sarpa uvāca 03,178.025a buddhir ātmānugā tāta utpātena vidhīyate 03,178.025c tadāśritā hi saṃjñaiṣā vidhis tasyaiṣaṇe bhavet 03,178.026a buddher guṇavidhir nāsti manas tu guṇavad bhavet 03,178.026c buddhir utpadyate kārye manas tūtpannam eva hi 03,178.027a etad viśeṣaṇaṃ tāta manobuddhyor mayeritam 03,178.027c tvam apy atrābhisaṃbuddhaḥ kathaṃ vā manyate bhavān 03,178.028 yudhiṣṭhira uvāca 03,178.028a aho buddhimatāṃ śreṣṭha śubhā buddhir iyaṃ tava 03,178.028c viditaṃ veditavyaṃ te kasmān mām anupṛcchasi 03,178.028d@020_0000 sarpa uvāca 03,178.028d@020_0001 uktās te sarvaśas tāta praśnāḥ praśnavidāṃ vara 03,178.028d@020_0002 vaiśaṃpāyana uvāca 03,178.028d@020_0002 idānīm eṣa muñcāmi bhrātaraṃ te vṛkodaram 03,178.028d@020_0003 nahuṣeṇa tato muktaṃ bhīmam āśliṣya sodaram 03,178.028d@020_0004 yudhiṣṭhiro 'pi dharmātmā nahuṣaṃ pratyapūjayat 03,178.028d@020_0005 nahuṣo 'pi muneḥ śāpād vimuktaḥ prītamānasaḥ 03,178.028d@020_0006 divyarūpadharaḥ śrīmān pratyuvāca yudhiṣṭhiram 03,178.028d@020_0007 saṃbhāṣyaṃ sādhubhiḥ puṇyam iti vai vaidikī śrutiḥ 03,178.028d@020_0008 sarpatvāt paśya mukto 'haṃ tvayā saṃbhāṣya sādhunā 03,178.028d@020_0009 dharmaṃ kila narāḥ kṛtvā labhante satsutān iha 03,178.028d@020_0010 dharmeṇa kaḥ kṛto dharmo yena labdho bhavān sutaḥ 03,178.028d@020_0011 na kevalaṃ prajā dhanyā yāsāṃ rājan nṛpo bhavān 03,178.028d@020_0012 dharmo 'pi dhanyo dharmajña yasya putras tvam īdṛśaḥ 03,178.028d@020_0013 dṛṣṭāḥ śrutāś ca bahavo nṛpā dharmaparāyaṇāḥ 03,178.028d@020_0014 yudhiṣṭhira uvāca 03,178.028d@020_0014 na śruto na ca dṛṣṭo me dharmajñas tvādṛśo nṛpaḥ 03,178.028d@020_0015 sabhāgyo 'haṃ mahābhāga yasya tuṣṭo bhavān guṇaiḥ 03,178.028d@020_0016 nāsabhāgyasya tuṣyanti devakalpā bhavādṛśāḥ 03,178.028d@020_0017 kiṃ tu kautūhalaṃ tāta mama pārthivasattama 03,178.028d@020_0018 ataḥ pṛcchāmi sauhārdāt tvām ahaṃ nābhyasūyayā 03,178.028d@020_0019 sarvaśāstrārthatattvajñaṃ trailokyeśvarapūjitam 03,178.028d@020_0020 nahuṣa uvāca 03,178.028d@020_0020 kathaṃ tvām āviśan mohaḥ prākṛtaṃ puruṣaṃ yathā 03,178.028d@020_0021 śrutaśīlādibhir yuktaṃ dhārmikaṃ tapasi sthitam 03,178.028d@020_0022 suprājñam api kaunteya ṛddhir mohayate naram 03,178.028d@020_0023 hīnābhijanavṛtto 'pi na sa rājāsti kaś cana 03,178.028d@020_0024 yasya cetasi rājendra karoti na madaḥ padam 03,178.028d@020_0025 yathāgnau dhruvam uṣṇatvam anile calanaṃ yathā 03,178.028d@020_0026 yathā śaśini śītatvaṃ tathaiśvarye dhruvo madaḥ 03,178.028d@020_0027 aiśvaryatimiraṃ cakṣur na tat paśyati nirmalam 03,178.028d@020_0028 paścād vimalatāṃ yāti vinipātāñjanāñjitam 03,178.028d@020_0029 vartamānaḥ sukhe svarge nāvaitīti matir mama 03,178.028d@020_0030 so 'ham aiśvaryamohena yadāviṣṭo yudhiṣṭhira 03,178.028d@020_0031 patitaḥ pratisaṃbuddhaḥ sāṃprataṃ bodhayāmi vaḥ 03,178.028d@020_0032 lokadvayahitaṃ vaktuṃ jñātuṃ ko vā na paṇḍitaḥ 03,178.028d@020_0033 tatkriyānuvidhānatve munayo 'pi na paṇḍitāḥ 03,178.028d@020_0034 tasmāl lokadvayasyeṣṭaṃ kartavyaṃ te narādhipa 03,178.028d@020_0035 guhyam etan mahābāho kathitaṃ te mayākhilam 03,178.028d@020_0036 dvijāś ca nāvamantavyās trailokyeśvarapūjitāḥ 03,178.028d@020_0037 devavat pūjanīyāś ca dānamānārcanādibhiḥ 03,178.028d@020_0038 yaiḥ kṛtaḥ sarvabhakṣo 'gnir apeyaś ca mahodadhiḥ 03,178.028d@020_0039 kṣayī cāpāditaś candraḥ ko na naśyet prakopya tān 03,178.028d@020_0040 lokān anyān sṛjeyur ye lokapālāṃś ca kopitāḥ 03,178.028d@020_0041 devān kuryur adevāṃś ca kaḥ kṣuṇvaṃs tān samṛdhnuyāt 03,178.028d@020_0042 yān upāśritya tiṣṭhanti lokā devāś ca sarvadā 03,178.028d@020_0043 brahma caiva dhanaṃ yeṣāṃ ko hiṃsyāt tāñ jijīviṣuḥ 03,178.028d@020_0044 praṇītaś cāpraṇītaś ca yathāgnir daivataṃ mahat 03,178.028d@020_0045 evaṃ vidvān avidvāṃś ca brāhmaṇo daivataṃ param 03,178.029a sarvajñaṃ tvāṃ kathaṃ moha āviśat svargavāsinam 03,178.029b*0888_01 kathaṃ ca sarpatāṃ yāto bhavān vyākhyātum arhati 03,178.029c evam adbhutakarmāṇam iti me saṃśayo mahān 03,178.030 sarpa uvāca 03,178.030a suprajñam api cec chūram ṛddhir mohayate naram 03,178.030c vartamānaḥ sukhe sarvo nāvaitīti matir mama 03,178.031a so 'ham aiśvaryamohena madāviṣṭo yudhiṣṭhira 03,178.031c patitaḥ pratisaṃbuddhas tvāṃ tu saṃbodhayāmy aham 03,178.032a kṛtaṃ kāryaṃ mahārāja tvayā mama paraṃtapa 03,178.032c kṣīṇaḥ śāpaḥ sukṛcchro me tvayā saṃbhāṣya sādhunā 03,178.033a ahaṃ hi divi divyena vimānena caran purā 03,178.033c abhimānena mattaḥ san kaṃ cin nānyam acintayam 03,178.034a brahmarṣidevagandharvayakṣarākṣasakiṃnarāḥ 03,178.034c karān mama prayacchanti sarve trailokyavāsinaḥ 03,178.035a cakṣuṣā yaṃ prapaśyāmi prāṇinaṃ pṛthivīpate 03,178.035c tasya tejo harāmy āśu tad dhi dṛṣṭibalaṃ mama 03,178.036a brahmarṣīṇāṃ sahasraṃ hi uvāha śibikāṃ mama 03,178.036c sa mām apanayo rājan bhraṃśayām āsa vai śriyaḥ 03,178.037a tatra hy agastyaḥ pādena vahan spṛṣṭo mayā muniḥ 03,178.037c adṛṣṭena tato 'smy ukto dhvaṃsa sarpeti vai ruṣā 03,178.038a tatas tasmād vimānāgrāt pracyutaś cyutabhūṣaṇaḥ 03,178.038c prapatan bubudhe ''tmānaṃ vyālībhūtam adhomukham 03,178.039a ayācaṃ tam ahaṃ vipraṃ śāpasyānto bhaved iti 03,178.039c ajñānāt saṃpravṛttasya bhagavan kṣantum arhasi 03,178.040a tataḥ sa mām uvācedaṃ prapatantaṃ kṛpānvitaḥ 03,178.040c yudhiṣṭhiro dharmarājaḥ śāpāt tvāṃ mokṣayiṣyati 03,178.041a abhimānasya ghorasya balasya ca narādhipa 03,178.041c phale kṣīṇe mahārāja phalaṃ puṇyam avāpsyasi 03,178.042a tato me vismayo jātas tad dṛṣṭvā tapaso balam 03,178.042c brahma ca brāhmaṇatvaṃ ca yena tvāham acūcudam 03,178.043a satyaṃ damas tapo yogam ahiṃsā dānanityatā 03,178.043c sādhakāni sadā puṃsāṃ na jātir na kulaṃ nṛpa 03,178.044a ariṣṭa eṣa te bhrātā bhīmo mukto mahābhujaḥ 03,178.044c svasti te 'stu mahārāja gamiṣyāmi divaṃ punaḥ 03,178.044d*0889_01 sa cāyaṃ puruṣavyāghra kālaḥ puṇya upasthitaḥ 03,178.044d*0889_02 tad asmāt kāraṇāt pārtha kāryaṃ mama mahat kṛtam 03,178.045 vaiśaṃpāyana uvāca 03,178.045*0890_01 tatas tasmin muhūrte tu vimānaṃ kāmagāmi vai 03,178.045*0890_02 avapātena mahatā tatrāvāpatad uttamam 03,178.045a ity uktvājagaraṃ dehaṃ tyaktvā sa nahuṣo nṛpaḥ 03,178.045c divyaṃ vapuḥ samāsthāya gatas tridivam eva ha 03,178.046a yudhiṣṭhiro 'pi dharmātmā bhrātrā bhīmena saṃgataḥ 03,178.046c dhaumyena sahitaḥ śrīmān āśramaṃ punar abhyagāt 03,178.047a tato dvijebhyaḥ sarvebhyaḥ sametebhyo yathātatham 03,178.047c kathayām āsa tat sarvaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 03,178.048a tac chrutvā te dvijāḥ sarve bhrātaraś cāsya te trayaḥ 03,178.048c āsan suvrīḍitā rājan draupadī ca yaśasvinī 03,178.049a te tu sarve dvijaśreṣṭhāḥ pāṇḍavānāṃ hitepsayā 03,178.049c maivam ity abruvan bhīmaṃ garhayanto 'sya sāhasam 03,178.050a pāṇḍavās tu bhayān muktaṃ prekṣya bhīmaṃ mahābalam 03,178.050c harṣam āhārayāṃ cakrur vijahruś ca mudā yutāḥ 03,179.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,179.001a nidāghāntakaraḥ kālaḥ sarvabhūtasukhāvahaḥ 03,179.001c tatraiva vasatāṃ teṣāṃ prāvṛṭ samabhipadyata 03,179.002a chādayanto mahāghoṣāḥ khaṃ diśaś ca balāhakāḥ 03,179.002c pravavarṣur divārātram asitāḥ satataṃ tadā 03,179.003a tapātyayaniketāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ 03,179.003c apetārkaprabhājālāḥ savidyudvimalaprabhāḥ 03,179.004a virūḍhaśaṣpā pṛthivī mattadaṃśasarīsṛpā 03,179.004c babhūva payasā siktā śāntadhūmarajo 'ruṇā 03,179.005a na sma prajñāyate kiṃ cid ambhasā samavastṛte 03,179.005c samaṃ vā viṣamaṃ vāpi nadyo vā sthāvarāṇi vā 03,179.006a kṣubdhatoyā mahāghoṣāḥ śvasamānā ivāśugāḥ 03,179.006c sindhavaḥ śobhayāṃ cakruḥ kānanāni tapātyaye 03,179.007a nadatāṃ kānanānteṣu śrūyante vividhāḥ svanāḥ 03,179.007c vṛṣṭibhis tāḍyamānānāṃ varāhamṛgapakṣiṇām 03,179.008a stokakāḥ śikhinaś caiva puṃskokilagaṇaiḥ saha 03,179.008c mattāḥ paripatanti sma dardurāś caiva darpitāḥ 03,179.009a tathā bahuvidhākārā prāvṛṇ meghānunāditā 03,179.009c abhyatītā śivā teṣāṃ caratāṃ marudhanvasu 03,179.010a krauñcahaṃsagaṇākīrṇā śarat praṇihitābhavat 03,179.010c rūḍhakakṣavanaprasthā prasannajalanimnagā 03,179.011a vimalākāśanakṣatrā śarat teṣāṃ śivābhavat 03,179.011c mṛgadvijasamākīrṇā pāṇḍavānāṃ mahātmanām 03,179.012a paśyantaḥ śāntarajasaḥ kṣapā jaladaśītalāḥ 03,179.012c grahanakṣatrasaṃghaiś ca somena ca virājitāḥ 03,179.013a kumudaiḥ puṇḍarīkaiś ca śītavāridharāḥ śivāḥ 03,179.013c nadīḥ puṣkariṇīś caiva dadṛśuḥ samalaṃkṛtāḥ 03,179.014a ākāśanīkāśataṭāṃ nīpanīvārasaṃkulām 03,179.014c babhūva caratāṃ harṣaḥ puṇyatīrthāṃ sarasvatīm 03,179.015a te vai mumudire vīrāḥ prasannasalilāṃ śivām 03,179.015c paśyanto dṛḍhadhanvānaḥ paripūrṇāṃ sarasvatīm 03,179.016a teṣāṃ puṇyatamā rātriḥ parvasaṃdhau sma śāradī 03,179.016c tatraiva vasatām āsīt kārttikī janamejaya 03,179.017a puṇyakṛdbhir mahāsattvais tāpasaiḥ saha pāṇḍavāḥ 03,179.017c tat sarvaṃ bharataśreṣṭhāḥ samūhur yogam uttamam 03,179.018a tamisrābhyudaye tasmin dhaumyena saha pāṇḍavāḥ 03,179.018c sūtaiḥ paurogavaiś caiva kāmyakaṃ prayayur vanam 03,180.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,180.001a kāmyakaṃ prāpya kaunteyā yudhiṣṭhirapurogamāḥ 03,180.001c kṛtātithyā munigaṇair niṣeduḥ saha kṛṣṇayā 03,180.002a tatas tān pariviśvastān vasataḥ pāṇḍunandanān 03,180.002c brāhmaṇā bahavas tatra samantāt paryavārayan 03,180.003a athābravīd dvijaḥ kaś cid arjunasya priyaḥ sakhā 03,180.003c eṣyatīha mahābāhur vaśī śaurir udāradhīḥ 03,180.004a viditā hi harer yūyam ihāyātāḥ kurūdvahāḥ 03,180.004c sadā hi darśanākāṅkṣī śreyo 'nveṣī ca vo hariḥ 03,180.005a bahuvatsarajīvī ca mārkaṇḍeyo mahātapāḥ 03,180.005c svādhyāyatapasā yuktaḥ kṣipraṃ yuṣmān sameṣyati 03,180.006a tathaiva tasya bruvataḥ pratyadṛṣyata keśavaḥ 03,180.006c sainyasugrīvayuktena rathena rathināṃ varaḥ 03,180.007a maghavān iva paulomyā sahitaḥ satyabhāmayā 03,180.007c upāyād devakīputro didṛkṣuḥ kurusattamān 03,180.008a avatīrya rathāt kṛṣṇo dharmarājaṃ yathāvidhi 03,180.008c vavande mudito dhīmān bhīmaṃ ca balināṃ varam 03,180.009a pūjayām āsa dhaumyaṃ ca yamābhyām abhivāditaḥ 03,180.009c pariṣvajya guḍākeśaṃ draupadīṃ paryasāntvayat 03,180.010a sa dṛṣṭvā phalgunaṃ vīraṃ cirasya priyam āgatam 03,180.010c paryaṣvajata dāśārhaḥ punaḥ punar ariṃdamam 03,180.011a tathaiva satyabhāmāpi draupadīṃ pariṣasvaje 03,180.011c pāṇḍavānāṃ priyāṃ bhāryāṃ kṛṣṇasya mahiṣī priyā 03,180.012a tatas te pāṇḍavāḥ sarve sabhāryāḥ sapurohitāḥ 03,180.012c ānarcuḥ puṇḍarīkākṣaṃ parivavruś ca sarvaśaḥ 03,180.013a kṛṣṇas tu pārthena sametya vidvān; dhanaṃjayenāsuratarjanena 03,180.013c babhau yathā bhūtapatir mahātmā; sametya sākṣād bhagavān guhena 03,180.014a tataḥ samastāni kirīṭamālī; vaneṣu vṛttāni gadāgrajāya 03,180.014c uktvā yathāvat punar anvapṛcchat; kathaṃ subhadrā ca tathābhimanyuḥ 03,180.015a sa pūjayitvā madhuhā yathāvat; pārthāṃś ca kṛṣṇāṃ ca purohitaṃ ca 03,180.015c uvāca rājānam abhipraśaṃsan; yudhiṣṭhiraṃ tatra sahopaviśya 03,180.016a dharmaḥ paraḥ pāṇḍava rājyalābhāt; tasyārtham āhus tapa eva rājan 03,180.016c satyārjavābhyāṃ caratā svadharmaṃ; jitas tavāyaṃ ca paraś ca lokaḥ 03,180.017a adhītam agre caratā vratāni; samyag dhanurvedam avāpya kṛtsnam 03,180.017c kṣātreṇa dharmeṇa vasūni labdhvā; sarve hy avāptāḥ kratavaḥ purāṇāḥ 03,180.018a na grāmyadharmeṣu ratis tavāsti; kāmān na kiṃ cit kuruṣe narendra 03,180.018c na cārthalobhāt prajahāsi dharmaṃ; tasmāt svabhāvād asi dharmarājaḥ 03,180.019a dānaṃ ca satyaṃ ca tapaś ca rājañ; śraddhā ca śāntiś ca dhṛtiḥ kṣamā ca 03,180.019b*0891_01 āpatsv api tvaṃ na jahāsi rājan 03,180.019c avāpya rāṣṭrāṇi vasūni bhogān; eṣā parā pārtha sadā ratis te 03,180.020a yadā janaughaḥ kurujāṅgalānāṃ; kṛṣṇāṃ sabhāyām avaśām apaśyat 03,180.020c apetadharmavyavahāravṛttaṃ; saheta tat pāṇḍava kas tvad anyaḥ 03,180.021a asaṃśayaṃ sarvasamṛddhakāmaḥ; kṣipraṃ prajāḥ pālayitāsi samyak 03,180.021c ime vayaṃ nigrahaṇe kurūṇāṃ; yadi pratijñā bhavataḥ samāptā 03,180.022a dhaumyaṃ ca kṛṣṇāṃ ca yudhiṣṭhiraṃ ca; yamau ca bhīmaṃ ca daśārhasiṃhaḥ 03,180.022c uvāca diṣṭyā bhavatāṃ śivena; prāptaḥ kirīṭī muditaḥ kṛtāstraḥ 03,180.023a provāca kṛṣṇām api yājñasenīṃ; daśārhabhartā sahitaḥ suhṛdbhiḥ 03,180.023b*0892_01 diṣṭyā samagrāsi dhanaṃjayena 03,180.023b*0892_02 samāgatety evam uvāca kṛṣṇaḥ 03,180.023c kṛṣṇe dhanurvedaratipradhānāḥ; satyavratās te śiśavaḥ suśīlāḥ 03,180.023e sadbhiḥ sadaivācaritaṃ samādhiṃ; caranti putrās tava yājñaseni 03,180.024a rājyena rāṣṭraiś ca nimantryamāṇāḥ; pitrā ca kṛṣṇe tava sodaraiś ca 03,180.024c na yajñasenasya na mātulānāṃ; gṛheṣu bālā ratim āpnuvanti 03,180.025a ānartam evābhimukhāḥ śivena; gatvā dhanurvedaratipradhānāḥ 03,180.025c tavātmajā vṛṣṇipuraṃ praviśya; na daivatebhyaḥ spṛhayanti kṛṣṇe 03,180.026a yathā tvam evārhasi teṣu vṛttiṃ; prayoktum āryā ca yathaiva kuntī 03,180.026c teṣv apramādena sadā karoti; tathā ca bhūyaś ca tathā subhadrā 03,180.027a yathāniruddhasya yathābhimanyor; yathā sunīthasya yathaiva bhānoḥ 03,180.027c tathā vinetā ca gatiś ca kṛṣṇe; tavātmajānām api raukmiṇeyaḥ 03,180.028a gadāsicarmagrahaṇeṣu śūrān; astreṣu śikṣāsu rathāśvayāne 03,180.028c samyag vinetā vinayaty atandrīs; tāṃś cābhimanyuḥ satataṃ kumāraḥ 03,180.029a sa cāpi samyak praṇidhāya śikṣām; astrāṇi caiṣāṃ guruvat pradāya 03,180.029c tavātmajānāṃ ca tathābhimanyoḥ; parākramais tuṣyati raukmiṇeyaḥ 03,180.030a yadā vihāraṃ prasamīkṣamāṇāḥ; prayānti putrās tava yājñaseni 03,180.030c ekaikam eṣām anuyānti tatra; rathāś ca yānāni ca dantinaś ca 03,180.031a athābravīd dharmarājaṃ tu kṛṣṇo; daśārhayodhāḥ kukurāndhakāś ca 03,180.031c ete nideśaṃ tava pālayanti; tiṣṭhanti yatrecchasi tatra rājan 03,180.031d*0893_01 yodhās tavārtheṣu narendrayantā 03,180.031d*0893_02 kurvantu kāryaṃ sarathāḥ sanāgāḥ 03,180.032a āvartatāṃ kārmukavegavātā; halāyudhapragrahaṇā madhūnām 03,180.032c senā tavārtheṣu narendra yattā; sasādipattyaśvarathā sanāgā 03,180.033a prasthāpyatāṃ pāṇḍava dhārtarāṣṭraḥ; suyodhanaḥ pāpakṛtāṃ variṣṭhaḥ 03,180.033c sa sānubandhaḥ sasuhṛdgaṇaś ca; saubhasya saubhādhipateś ca mārgam 03,180.034a kāmaṃ tathā tiṣṭha narendra tasmin; yathā kṛtas te samayaḥ sabhāyām 03,180.034c dāśārhayodhais tu sasādiyodhaṃ; pratīkṣatāṃ nāgapuraṃ bhavantam 03,180.035a vyapetamanyur vyapanītapāpmā; vihṛtya yatrecchasi tatra kāmam 03,180.035c tataḥ samṛddhaṃ prathamaṃ viśokaḥ; prapatsyase nāgapuraṃ sarāṣṭram 03,180.036a tatas tad ājñāya mataṃ mahātmā; yathāvad uktaṃ puruṣottamena 03,180.036c praśasya viprekṣya ca dharmarājaḥ; kṛtāñjaliḥ keśavam ity uvāca 03,180.037a asaṃśayaṃ keśava pāṇḍavānāṃ; bhavān gatis tvaccharaṇā hi pārthāḥ 03,180.037c kālodaye tac ca tataś ca bhūyaḥ; kartā bhavān karma na saṃśayo 'sti 03,180.038a yathāpratijñaṃ vihṛtaś ca kālaḥ; sarvāḥ samā dvādaśa nirjaneṣu 03,180.038c ajñātacaryāṃ vidhivat samāpya; bhavadgatāḥ keśava pāṇḍaveyāḥ 03,180.038d*0894_01 eṣaiva buddhir juṣatāṃ sadā tvāṃ 03,180.038d*0894_02 satye sthitāḥ keśava pāṇḍaveyāḥ 03,180.038d*0894_03 sadānadharmāḥ sajanāḥ sadārāḥ 03,180.038d*0894_04 sabāndhavās tvaccharaṇā hi pārthāḥ 03,180.039 vaiśaṃpāyana uvāca 03,180.039a tathā vadati vārṣṇeye dharmarāje ca bhārata 03,180.039c atha paścāt tapovṛddho bahuvarṣasahasradhṛk 03,180.039e pratyadṛṣyata dharmātmā mārkaṇḍeyo mahātapāḥ 03,180.039f*0895_01 ajaraś cāmaraś caiva rūpaudāryaguṇānvitaḥ 03,180.039f*0895_02 vyadṛśyata tathā yukto yathā syāt pañcaviṃśakaḥ 03,180.039f*0896_01 mahāvarāhakoṭyāṃ ca brahmaṇām ayutāni ca 03,180.039f*0896_02 vyacintayan mahātmā vai tathā rāmaṃ salakṣmaṇam 03,180.040a tam āgatam ṛṣiṃ vṛddhaṃ bahuvarṣasahasriṇam 03,180.040c ānarcur brāhmaṇāḥ sarve kṛṣṇaś ca saha pāṇḍavaiḥ 03,180.041a tam arcitaṃ suviṣvastam āsīnam ṛṣisattamam 03,180.041c brāhmaṇānāṃ matenāha pāṇḍavānāṃ ca keśavaḥ 03,180.042a śuśrūṣavaḥ pāṇḍavās te brāhmaṇāś ca samāgatāḥ 03,180.042c draupadī satyabhāmā ca tathāhaṃ paramaṃ vacaḥ 03,180.043a purāvṛttāḥ kathāḥ puṇyāḥ sadācārāḥ sanātanāḥ 03,180.043c rājñāṃ strīṇām ṛṣīṇāṃ ca mārkaṇḍeya vicakṣva naḥ 03,180.044a teṣu tatropaviṣṭeṣu devarṣir api nāradaḥ 03,180.044c ājagāma viśuddhātmā pāṇḍavān avalokakaḥ 03,180.045a tam apy atha mahātmānaṃ sarve tu puruṣarṣabhāḥ 03,180.045c pādyārghyābhyāṃ yathānyāyam upatasthur manīṣiṇam 03,180.046a nāradas tv atha devarṣir jñātvā tāṃs tu kṛtakṣaṇān 03,180.046c mārkaṇḍeyasya vadatas tāṃ kathām anvamodata 03,180.047a uvāca cainaṃ kālajñaḥ smayann iva sa nāradaḥ 03,180.047c brahmarṣe kathyatāṃ yat te pāṇḍaveṣu vivakṣitam 03,180.048a evam uktaḥ pratyuvāca mārkaṇḍeyo mahātapāḥ 03,180.048c kṣaṇaṃ kurudhvaṃ vipulam ākhyātavyaṃ bhaviṣyati 03,180.049a evam uktāḥ kṣaṇaṃ cakruḥ pāṇḍavāḥ saha tair dvijaiḥ 03,180.049c madhyaṃdine yathādityaṃ prekṣantas taṃ mahāmunim 03,181.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,181.001a taṃ vivakṣantam ālakṣya kururājo mahāmunim 03,181.001c kathāsaṃjananārthāya codayām āsa pāṇḍavaḥ 03,181.002a bhavān daivatadaityānām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām 03,181.002c rājarṣīṇāṃ ca sarveṣāṃ caritajñaḥ sanātanaḥ 03,181.003a sevyaś copāsitavyaś ca mato naḥ kāṅkṣitaś ciram 03,181.003c ayaṃ ca devakīputraḥ prāpto 'smān avalokakaḥ 03,181.004a bhavaty eva hi me buddhir dṛṣṭvātmānaṃ sukhāc cyutam 03,181.004c dhārtarāṣṭrāṃś ca durvṛttān ṛdhyataḥ prekṣya sarvaśaḥ 03,181.005a karmaṇaḥ puruṣaḥ kartā śubhasyāpy aśubhasya ca 03,181.005c svaphalaṃ tad upāśnāti kathaṃ kartā svid īśvaraḥ 03,181.006a atha vā sukhaduḥkheṣu nṛṇāṃ brahmavidāṃ vara 03,181.006c iha vā kṛtam anveti paradehe 'tha vā punaḥ 03,181.007a dehī ca dehaṃ saṃtyajya mṛgyamāṇaḥ śubhāśubhaiḥ 03,181.007c kathaṃ saṃyujyate pretya iha vā dvijasattama 03,181.008a aihalaukikam evaitad utāho pāralaukikam 03,181.008c kva ca karmāṇi tiṣṭhanti jantoḥ pretasya bhārgava 03,181.008d*0897_01 etat sarvaṃ yathāvṛttaṃ mune vaktum ihārhasi 03,181.009 mārkaṇḍeya uvāca 03,181.009a tvadyukto 'yam anupraśno yathāvad vadatāṃ vara 03,181.009c viditaṃ veditavyaṃ te sthityartham anupṛcchasi 03,181.010a atra te vartayiṣyāmi tad ihaikamanāḥ śṛṇu 03,181.010c yathehāmutra ca naraḥ sukhaduḥkham upāśnute 03,181.011a nirmalāni śarīrāṇi viśuddhāni śarīriṇām 03,181.011c sasarja dharmatantrāṇi pūrvotpannaḥ prajāpatiḥ 03,181.012a amoghabalasaṃkalpāḥ suvratāḥ satyavādinaḥ 03,181.012c brahmabhūtā narāḥ puṇyāḥ purāṇāḥ kurunandana 03,181.013a sarve devaiḥ samāyānti svacchandena nabhastalam 03,181.013c tataś ca punar āyānti sarve svacchandacāriṇaḥ 03,181.014a svacchandamaraṇāś cāsan narāḥ svacchandajīvinaḥ 03,181.014c alpabādhā nirātaṅkā siddhārthā nirupadravāḥ 03,181.015a draṣṭāro devasaṃghānām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām 03,181.015c pratyakṣāḥ sarvadharmāṇāṃ dāntā vigatamatsarāḥ 03,181.016a āsan varṣasahasrāṇi tathā putrasahasriṇaḥ 03,181.016c tataḥ kālāntare 'nyasmin pṛthivītalacāriṇaḥ 03,181.017a kāmakrodhābhibhūtās te māyāvyājopajīvinaḥ 03,181.017c lobhamohābhibhūtāś ca tyaktā devais tato narāḥ 03,181.018a aśubhaiḥ karmabhiḥ pāpās tiryaṅ narakagāminaḥ 03,181.018c saṃsāreṣu vicitreṣu pacyamānāḥ punaḥ punaḥ 03,181.019a mogheṣṭā moghasaṃkalpā moghajñānā vicetasaḥ 03,181.019b*0898_01 kāṅkṣiṇaḥ sarvakāmānāṃ nāstikā bhinnasetavaḥ 03,181.019c sarvātiśaṅkinaś caiva saṃvṛttāḥ kleśabhāginaḥ 03,181.019e aśubhaiḥ karmabhiś cāpi prāyaśaḥ paricihnitāḥ 03,181.020a dauṣkulyā vyādhibahulā durātmāno 'pratāpinaḥ 03,181.020c bhavanty alpāyuṣaḥ pāpā raudrakarmaphalodayāḥ 03,181.020e nāthantaḥ sarvakāmānāṃ nāstikā bhinnasetavaḥ 03,181.021a jantoḥ pretasya kaunteya gatiḥ svair iha karmabhiḥ 03,181.021c prājñasya hīnabuddheś ca karmakośaḥ kva tiṣṭhati 03,181.022a kvasthas tat samupāśnāti sukṛtaṃ yadi vetarat 03,181.022b*0899_00 mārkaṇḍeya uvāca 03,181.022b*0899_01 tvad yukto 'yam anupraśnaḥ śṛṇu bhārata tattvataḥ 03,181.022c iti te darśanaṃ yac ca tatrāpy anunayaṃ śṛṇu 03,181.023a ayam ādiśarīreṇa devasṛṣṭena mānavaḥ 03,181.023c śubhānām aśubhānāṃ ca kurute saṃcayaṃ mahat 03,181.024a āyuṣo 'nte prahāyedaṃ kṣīṇaprāyaṃ kalevaram 03,181.024c saṃbhavaty eva yugapad yonau nāsty antarābhavaḥ 03,181.025a tatrāsya svakṛtaṃ karma chāyevānugataṃ sadā 03,181.025b*0900_01 anuśete śayānaṃ ca tiṣṭhantaṃ cānutiṣṭhati 03,181.025b*0900_02 anudhāvati dhāvantaṃ pūrvakarma kṛtaṃ naram 03,181.025c phalaty atha sukhārho vā duḥkhārho vāpi jāyate 03,181.026a kṛtāntavidhisaṃyuktaḥ sa jantur lakṣaṇaiḥ śubhaiḥ 03,181.026c aśubhair vā nirādāno lakṣyate jñānadṛṣṭibhiḥ 03,181.027a eṣā tāvad abuddhīnāṃ gatir uktā yudhiṣṭhira 03,181.027c ataḥ paraṃ jñānavatāṃ nibodha gatim uttamām 03,181.028a manuṣyās taptatapasaḥ sarvāgamaparāyaṇāḥ 03,181.028c sthiravratāḥ satyaparā guruśuśrūṣaṇe ratāḥ 03,181.029a suśīlāḥ śuklajātīyāḥ kṣāntā dāntāḥ sutejasaḥ 03,181.029c śubhayonyantaragatāḥ prāyaśaḥ śubhalakṣaṇāḥ 03,181.030a jitendriyatvād vaśinaḥ śuklatvān mandarogiṇaḥ 03,181.030c alpabādhaparitrāsād bhavanti nirupadravāḥ 03,181.031a cyavantaṃ jāyamānaṃ ca garbhasthaṃ caiva sarvaśaḥ 03,181.031c svam ātmānaṃ paraṃ caiva budhyante jñānacakṣuṣaḥ 03,181.031d*0901_01 ṛṣayas te mahātmānaḥ pratyakṣāgamabuddhayaḥ 03,181.031e karmabhūmim imāṃ prāpya punar yānti surālayam 03,181.031f*0902_01 kṛtvā śubhāni karmāṇi jñānena bharatarṣabha 03,181.032a kiṃ cid daivād dhaṭhāt kiṃ cit kiṃ cid eva svakarmabhiḥ 03,181.032c prāpnuvanti narā rājan mā te 'stv anyā vicāraṇā 03,181.033a imām atropamāṃ cāpi nibodha vadatāṃ vara 03,181.033c manuṣyaloke yac chreyaḥ paraṃ manye yudhiṣṭhira 03,181.034a iha vaikasya nāmutra amutraikasya no iha 03,181.034c iha cāmutra caikasya nāmutraikasya no iha 03,181.035a dhanāni yeṣāṃ vipulāni santi; nityaṃ ramante suvibhūṣitāṅgāḥ 03,181.035c teṣām ayaṃ śatruvaraghna loko; nāsau sadā dehasukhe ratānām 03,181.036a ye yogayuktās tapasi prasaktāḥ; svādhyāyaśīlā jarayanti dehān 03,181.036c jitendriyā bhūtahite niviṣṭās; teṣām asau nāyam arighna lokaḥ 03,181.037a ye dharmam eva prathamaṃ caranti; dharmeṇa labdhvā ca dhanāni kāle 03,181.037c dārān avāpya kratubhir yajante; teṣām ayaṃ caiva paraś ca lokaḥ 03,181.038a ye naiva vidyāṃ na tapo na dānaṃ; na cāpi mūḍhāḥ prajane yatante 03,181.038c na cādhigacchanti sukhāny abhāgyās; teṣām ayaṃ caiva paraś ca nāsti 03,181.039a sarve bhavantas tv ativīryasattvā; divyaujasaḥ saṃhananopapannāḥ 03,181.039c lokād amuṣmād avaniṃ prapannāḥ; svadhītavidyāḥ surakāryahetoḥ 03,181.040a kṛtvaiva karmāṇi mahānti śūrās; tapodamācāravihāraśīlāḥ 03,181.040c devān ṛṣīn pretagaṇāṃś ca sarvān; saṃtarpayitvā vidhinā pareṇa 03,181.041a svargaṃ paraṃ puṇyakṛtāṃ nivāsaṃ; krameṇa saṃprāpsyatha karmabhiḥ svaiḥ 03,181.041c mā bhūd viśaṅkā tava kauravendra; dṛṣṭvātmanaḥ kleśam imaṃ sukhārha 03,182.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,182.001a mārkaṇḍeyaṃ mahātmānam ūcuḥ pāṇḍusutās tadā 03,182.001c māhātmyaṃ dvijamukhyānāṃ śrotum icchāma kathyatām 03,182.002a evam uktaḥ sa bhagavān mārkaṇḍeyo mahātapāḥ 03,182.002c uvāca sumahātejāḥ sarvaśāstraviśāradaḥ 03,182.003a haihayānāṃ kulakaro rājā parapuraṃjayaḥ 03,182.003c kumāro rūpasaṃpanno mṛgayām acarad balī 03,182.004a caramāṇas tu so 'raṇye tṛṇavīrutsamāvṛte 03,182.004c kṛṣṇājinottarāsaṅgaṃ dadarśa munim antike 03,182.004e sa tena nihato 'raṇye manyamānena vai mṛgam 03,182.005a vyathitaḥ karma tat kṛtvā śokopahatacetanaḥ 03,182.005c jagāma haihayānāṃ vai sakāśaṃ prathitātmanām 03,182.006a rājñāṃ rājīvanetrosau kumāraḥ pṛthivīpate 03,182.006c teṣāṃ ca tad yathāvṛttaṃ kathayām āsa vai tadā 03,182.006d*0903_01 sukumāro mahīpālo hehayānāṃ mahībhṛtām 03,182.007a taṃ cāpi hiṃsitaṃ tāta muniṃ mūlaphalāśinam 03,182.007c śrutvā dṛṣṭvā ca te tatra babhūvur dīnamānasāḥ 03,182.008a kasyāyam iti te sarve mārgamāṇās tatas tataḥ 03,182.008c jagmuś cāriṣṭanemes te tārkṣyasyāśramam añjasā 03,182.009a te 'bhivādya mahātmānaṃ taṃ muniṃ saṃśitavratam 03,182.009c tasthuḥ sarve sa tu munis teṣāṃ pūjām athāharat 03,182.010a te tam ūcur mahātmānaṃ na vayaṃ satkriyāṃ mune 03,182.010c tvatto 'rhāḥ karmadoṣeṇa brāhmaṇo hiṃsito hi naḥ 03,182.011a tān abravīt sa viprarṣiḥ kathaṃ vo brāhmaṇo hataḥ 03,182.011c kva cāsau brūta sahitāḥ paśyadhvaṃ me tapobalam 03,182.012a te tu tat sarvam akhilam ākhyāyāsmai yathātatham 03,182.012c nāpaśyaṃs tam ṛṣiṃ tatra gatāsuṃ te samāgatāḥ 03,182.012e anveṣamāṇāḥ savrīḍāḥ svapnavad gatamānasāḥ 03,182.013a tān abravīt tatra munis tārkṣyaḥ parapuraṃjayaḥ 03,182.013c syād ayaṃ brāhmaṇaḥ so 'tha yo yuṣmābhir vināśitaḥ 03,182.013e putro hy ayaṃ mama nṛpās tapobalasamanvitaḥ 03,182.014a te tu dṛṣṭvaiva tam ṛṣiṃ vismayaṃ paramaṃ gatāḥ 03,182.014c mahad āścaryam iti vai vibruvāṇā mahīpate 03,182.015a mṛto hy ayam ato dṛṣṭaḥ kathaṃ jīvitam āptavān 03,182.015c kim etat tapaso vīryaṃ yenāyaṃ jīvitaḥ punaḥ 03,182.015e śrotum icchāma viprarṣe yadi śrotavyam ity uta 03,182.016a sa tān uvāca nāsmākaṃ mṛtyuḥ prabhavate nṛpāḥ 03,182.016c kāraṇaṃ vaḥ pravakṣyāmi hetuyogaṃ samāsataḥ 03,182.016d*0904_01 śuddhācārā analasāḥ saṃdhyopāsanatatparāḥ 03,182.016d*0904_02 suśuddhānnāḥ śuddhadhanā brahmacaryavratānvitāḥ 03,182.016d*0905_01 mṛtyuḥ prabhavate yena nāsmākaṃ nṛpasattamāḥ 03,182.017a satyam evābhijānīmo nānṛte kurmahe manaḥ 03,182.017c svadharmam anutiṣṭhāmas tasmān mṛtyubhayaṃ na naḥ 03,182.018a yad brāhmaṇānāṃ kuśalaṃ tad eṣāṃ kathayāmahe 03,182.018c naiṣāṃ duścaritaṃ brūmas tasmān mṛtyubhayaṃ na naḥ 03,182.019a atithīn annapānena bhṛtyān atyaśanena ca 03,182.019b*0906_01 saṃbhojya śeṣam aśnīmas tasmān mṛtyubhayaṃ na naḥ 03,182.019b*0906_02 kṣāntā dāntāḥ kṣamāśīlās tīrthadānaparāyaṇāḥ 03,182.019b*0906_03 puṇyadeśanivāsāc ca tasmān mṛtyubhayaṃ na naḥ 03,182.019c tejasvideśavāsāc ca tasmān mṛtyubhayaṃ na naḥ 03,182.020a etad vai leśamātraṃ vaḥ samākhyātaṃ vimatsarāḥ 03,182.020c gacchadhvaṃ sahitāḥ sarve na pāpād bhayam asti vaḥ 03,182.021a evam astv iti te sarve pratipūjya mahāmunim 03,182.021c svadeśam agaman hṛṣṭā rājāno bharatarṣabha 03,183.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,183.001a bhūya eva tu māhātmyaṃ brāhmaṇānāṃ nibodha me 03,183.001c vainyo nāmeha rājarṣir aśvamedhāya dīkṣitaḥ 03,183.001e tam atrir gantum ārebhe vittārtham iti naḥ śrutam 03,183.002a bhūyo 'tha nānurudhyat sa dharmavyaktinidarśanāt 03,183.002c saṃcintya sa mahātejā vanam evānvarocayat 03,183.002e dharmapatnīṃ samāhūya putrāṃś cedam uvāca ha 03,183.003a prāpsyāmaḥ phalam atyantaṃ bahulaṃ nirupadravam 03,183.003c araṇyagamanaṃ kṣipraṃ rocatāṃ vo guṇādhikam 03,183.004a taṃ bhāryā pratyuvācedaṃ dharmam evānurudhyatī 03,183.004c vainyaṃ gatvā mahātmānam arthayasva dhanaṃ bahu 03,183.004e sa te dāsyati rājarṣir yajamāno 'rthine dhanam 03,183.005a tata ādāya viprarṣe pratigṛhya dhanaṃ bahu 03,183.005c bhṛtyān sutān saṃvibhajya tato vraja yathepsitam 03,183.005e eṣa vai paramo dharmo dharmavidbhir udāhṛtaḥ 03,183.006 atrir uvāca 03,183.006a kathito me mahābhāge gautamena mahātmanā 03,183.006c vainyo dharmārthasaṃyuktaḥ satyavratasamanvitaḥ 03,183.007a kiṃ tv asti tatra dveṣṭāro nivasanti hi me dvijāḥ 03,183.007c yathā me gautamaḥ prāha tato na vyavasāmy aham 03,183.008a tatra sma vācaṃ kalyāṇīṃ dharmakāmārthasaṃhitām 03,183.008c mayoktām anyathā brūyus tatas te vai nirarthakām 03,183.009a gamiṣyāmi mahāprājñe rocate me vacas tava 03,183.009c gāś ca me dāsyate vainyaḥ prabhūtaṃ cārthasaṃcayam 03,183.010 mārkaṇḍeya uvāca 03,183.010a evam uktvā jagāmāśu vainyayajñaṃ mahātapāḥ 03,183.010c gatvā ca yajñāyatanam atris tuṣṭāva taṃ nṛpam 03,183.010d*0907_01 vākyair maṅgalasaṃyuktaiḥ pūjayāno 'bravīd vacaḥ 03,183.011a rājan vainya tvam īśaś ca bhuvi tvaṃ prathamo nṛpaḥ 03,183.011c stuvanti tvāṃ munigaṇās tvad anyo nāsti dharmavit 03,183.012a tam abravīd ṛṣis tatra vacaḥ kruddho mahātapāḥ 03,183.012c maivam atre punar brūyā na te prajñā samāhitā 03,183.012e atra naḥ prathamaṃ sthātā mahendro vai prajāpatiḥ 03,183.013a athātrir api rājendra gautamaṃ pratyabhāṣata 03,183.013c ayam eva vidhātā ca yathaivendraḥ prajāpatiḥ 03,183.013e tvam eva muhyase mohān na prajñānaṃ tavāsti ha 03,183.014 gautama uvāca 03,183.014a jānāmi nāhaṃ muhyāmi tvaṃ vivakṣur vimuhyase 03,183.014c stoṣyase 'bhyudayaprepsus tasya darśanasaṃśrayāt 03,183.015a na vettha paramaṃ dharmaṃ na cāvaiṣi prayojanam 03,183.015c bālas tvam asi mūḍhaś ca vṛddhaḥ kenāpi hetunā 03,183.016 mārkaṇḍeya uvāca 03,183.016a vivadantau tathā tau tu munīnāṃ darśane sthitau 03,183.016c ye tasya yajñe saṃvṛttās te 'pṛcchanta kathaṃ tv imau 03,183.017a praveśaḥ kena datto 'yam anayor vainyasaṃsadi 03,183.017c uccaiḥ samabhibhāṣantau kena kāryeṇa viṣṭhitau 03,183.018a tataḥ paramadharmātmā kāśyapaḥ sarvadharmavit 03,183.018c vivādināv anuprāptau tāv ubhau pratyavedayat 03,183.019a athābravīt sadasyāṃs tu gautamo munisattamān 03,183.019c āvayor vyāhṛtaṃ praśnaṃ śṛṇuta dvijapuṃgavāḥ 03,183.019e vainyo vidhātety āhātrir atra naḥ saṃśayo mahān 03,183.019f*0908_01 tatas tad gautamenoktaṃ vākyaṃ vainyasya saṃsadi 03,183.020a śrutvaiva tu mahātmāno munayo 'bhyadravan drutam 03,183.020c sanatkumāraṃ dharmajñaṃ saṃśayacchedanāya vai 03,183.020d*0909_01 papracchuḥ praṇatāḥ sarve brahmāṇam iva somapāḥ 03,183.021a sa ca teṣāṃ vacaḥ śrutvā yathātattvaṃ mahātapāḥ 03,183.021c pratyuvācātha tān evaṃ dharmārthasahitaṃ vacaḥ 03,183.022 sanatkumāra uvāca 03,183.022a brahma kṣatreṇa sahitaṃ kṣatraṃ ca brahmaṇā saha 03,183.022b*0910_01 saṃyuktau dahataḥ śatrūn vanānīvāgnimārutau 03,183.022c rājā vai prathamo dharmaḥ prajānāṃ patir eva ca 03,183.022e sa eva śakraḥ śukraś ca sa dhātā sa bṛhaspatiḥ 03,183.023a prajāpatir virāṭ samrāṭ kṣatriyo bhūpatir nṛpaḥ 03,183.023c ya ebhiḥ stūyate śabdaiḥ kas taṃ nārcitum arhati 03,183.024a purāyonir yudhājic ca abhiyā mudito bhavaḥ 03,183.024c svarṇetā sahajid babhrur iti rājābhidhīyate 03,183.025a satyamanyur yudhājīvaḥ satyadharmapravartakaḥ 03,183.025c adharmād ṛṣayo bhītā balaṃ kṣatre samādadhan 03,183.025d*0911_01 purā yo brahmaṇā sṛṣṭaḥ prajānāṃ paripālane 03,183.025d*0911_02 duṣṭānāṃ nigrahaṃ kartā sa ca rājābhidhīyate 03,183.025d*0911_03 satyaṃ manyur dayā rakṣā dharmādharmavilokanam 03,183.025d*0911_04 vidyante yasya cārāś ca sa rājety abhidhīyate 03,183.025d*0912_01 asmābhir brāhmaṇaiḥ kṣatraṃ kṣatreṇa brahma cāvyayam 03,183.026a ādityo divi deveṣu tamo nudati tejasā 03,183.026c tathaiva nṛpatir bhūmāv adharmaṃ nudate bhṛśam 03,183.027a ato rājñaḥ pradhānatvaṃ śāstraprāmāṇyadarśanāt 03,183.027c uttaraḥ sidhyate pakṣo yena rājeti bhāṣitam 03,183.027d*0913_01 atriṇā vyāhṛtaṃ pūrvaṃ tat tathaiva na cānyathā 03,183.028 mārkaṇḍeya uvāca 03,183.028a tataḥ sa rājā saṃhṛṣṭaḥ siddhe pakṣe mahāmanāḥ 03,183.028c tam atrim abravīt prītaḥ pūrvaṃ yenābhisaṃstutaḥ 03,183.029a yasmāt sarvamanuṣyeṣu jyāyāṃsaṃ mām ihābravīḥ 03,183.029c sarvadevaiś ca viprarṣe saṃmitaṃ śreṣṭham eva ca 03,183.029e tasmāt te 'haṃ pradāsyāmi vividhaṃ vasu bhūri ca 03,183.030a dāsīsahasraṃ śyāmānāṃ suvastrāṇām alaṃkṛtam 03,183.030c daśa koṭyo hiraṇyasya rukmabhārāṃs tathā daśa 03,183.030e etad dadāni te vipra sarvajñas tvaṃ hi me mataḥ 03,183.031a tad atrir nyāyataḥ sarvaṃ pratigṛhya mahāmanāḥ 03,183.031c pratyājagāma tejasvī gṛhān eva mahātapāḥ 03,183.032a pradāya ca dhanaṃ prītaḥ putrebhyaḥ prayatātmavān 03,183.032c tapaḥ samabhisaṃdhāya vanam evānvapadyata 03,184.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,184.001a atraiva ca sarasvatyā gītaṃ parapuraṃjaya 03,184.001c pṛṣṭayā muninā vīra śṛṇu tārkṣyeṇa dhīmatā 03,184.002 tārkṣya uvāca 03,184.002a kiṃ nu śreyaḥ puruṣasyeha bhadre; kathaṃ kurvan na cyavate svadharmāt 03,184.002c ācakṣva me cārusarvāṅgi sarvaṃ; tvayānuśiṣṭo na cyaveyaṃ svadharmāt 03,184.003a kathaṃ cāgniṃ juhuyāṃ pūjaye vā; kasmin kāle kena dharmo na naśyet 03,184.003c etat sarvaṃ subhage prabravīhi; yathā lokān virajāḥ saṃcareyam 03,184.004 mārkaṇḍeya uvāca 03,184.004a evaṃ pṛṣṭā prītiyuktena tena; śuśrūṣum īkṣyottamabuddhiyuktam 03,184.004c tārkṣyaṃ vipraṃ dharmayuktaṃ hitaṃ ca; sarasvatī vākyam idaṃ babhāṣe 03,184.005 sarasvaty uvāca 03,184.005a yo brahma jānāti yathāpradeśaṃ; svādhyāyanityaḥ śucir apramattaḥ 03,184.005c sa vai puro devapurasya gantā; sahāmaraiḥ prāpnuyāt prītiyogam 03,184.006a tatra sma ramyā vipulā viśokāḥ; supuṣpitāḥ puṣkariṇyaḥ supuṇyāḥ 03,184.006c akardamā mīnavatyaḥ sutīrthā; hiraṇmayair āvṛtāḥ puṇḍarīkaiḥ 03,184.007a tāsāṃ tīreṣv āsate puṇyakarmā; mahīyamānaḥ pṛthag apsarobhiḥ 03,184.007c supuṇyagandhābhir alaṃkṛtābhir; hiraṇyavarṇābhir atīva hṛṣṭaḥ 03,184.008a paraṃ lokaṃ gopradās tv āpnuvanti; dattvānaḍvāhaṃ sūryalokaṃ vrajanti 03,184.008c vāso dattvā candramasaḥ sa lokaṃ; dattvā hiraṇyam amṛtatvam eti 03,184.009a dhenuṃ dattvā suvratāṃ sādhudohāṃ; kalyāṇavat sāmapalāyinīṃ ca 03,184.009c yāvanti romāṇi bhavanti tasyās; tāvad varṣāṇy aśnute svargalokam 03,184.010a anaḍvāhaṃ suvrataṃ yo dadāti; halasya voḍhāram anantavīryam 03,184.010c dhuraṃdharaṃ balavantaṃ yuvānaṃ; prāpnoti lokān daśa dhenudasya 03,184.010d*0914_01 dadāti yo vai kapilāṃ sacailāṃ 03,184.010d*0914_02 kāṃsyopadohāṃ draviṇottarīyām 03,184.010d*0914_03 tais tair guṇaiḥ kāmaduhātha bhūtvā 03,184.010d*0914_04 naraṃ pradātāram upaiti sā gauḥ 03,184.010d*0914_05 yāvanti romāṇi bhavanti dhenvās 03,184.010d*0914_06 tāvat phalaṃ labhate gopradāne 03,184.010d*0914_07 putrāṃś ca pautrāṃś ca kulaṃ ca sarvam 03,184.010d*0914_08 āsaptamaṃ tārayate paratra 03,184.010d*0914_09 sadakṣiṇāṃ kāñcanacāruśṛṅgīṃ 03,184.010d*0914_10 kāṃsyopadohāṃ draviṇottarīyām 03,184.010d*0914_11 dhenuṃ tilānāṃ dadato dvijāya 03,184.010d*0914_12 lokā vasūnāṃ sulabhā bhavanti 03,184.010d*0914_13 svakarmabhir dānavasaṃniruddhe 03,184.010d*0914_14 tīvrāndhakāre narake patantam 03,184.010d*0914_15 mahārṇave naur iva vātayuktā 03,184.010d*0914_16 dānaṃ gavāṃ tārayate paratra 03,184.010d*0914_17 yo brahmadeyāṃ tu dadāti kanyāṃ 03,184.010d*0914_18 bhūmipradānaṃ ca karoti vipre 03,184.010d*0914_19 dadāti dānaṃ vidhinā ca yaś ca 03,184.010d*0914_20 sa lokam āpnoti puraṃdarasya 03,184.011a yaḥ sapta varṣāṇi juhoti tārkṣya; havyaṃ tv agnau suvrataḥ sādhuśīlaḥ 03,184.011c saptāvarān sapta pūrvān punāti; pitāmahān ātmanaḥ karmabhiḥ svaiḥ 03,184.012 tārkṣya uvāca 03,184.012a kim agnihotrasya vrataṃ purāṇam; ācakṣva me pṛcchataś cārurūpe 03,184.012c tvayānuśiṣṭo 'ham ihādya vidyāṃ; yad agnihotrasya vrataṃ purāṇam 03,184.013 sarasvaty uvāca 03,184.013a na cāśucir nāpy anirṇiktapāṇir; nābrahmavij juhuyān nāvipaścit 03,184.013c bubhukṣavaḥ śucikāmā hi devā; nāśraddadhānād dhi havir juṣanti 03,184.014a nāśrotriyaṃ devahavye niyuñjyān; moghaṃ parā siñcati tādṛśo hi 03,184.014c apūrṇam aśrotriyam āha tārkṣya; na vai tādṛg juhuyād agnihotram 03,184.015a kṛśānuṃ ye juhvati śraddadhānāḥ; satyavratā hutaśiṣṭāśinaś ca 03,184.015c gavāṃ lokaṃ prāpya te puṇyagandhaṃ; paśyanti devaṃ paramaṃ cāpi satyam 03,184.016 tārkṣya uvāca 03,184.016a kṣetrajñabhūtāṃ paralokabhāve; karmodaye buddhim atipraviṣṭām 03,184.016c prajñāṃ ca devīṃ subhage vimṛśya; pṛcchāmi tvāṃ kā hy asi cārurūpe 03,184.017 sarasvaty uvāca 03,184.017a agnihotrād aham abhyāgatāsmi; viprarṣabhāṇāṃ saṃśayacchedanāya 03,184.017c tvatsaṃyogād aham etad abruvaṃ; bhāve sthitā tathyam arthaṃ yathāvat 03,184.018 tārkṣya uvāca 03,184.018a na hi tvayā sadṛśī kā cid asti; vibhrājase hy atimātraṃ yathā śrīḥ 03,184.018c rūpaṃ ca te divyam atyantakāntaṃ; prajñāṃ ca devīṃ subhage bibharṣi 03,184.019 sarasvaty uvāca 03,184.019a śreṣṭhāni yāni dvipadāṃ variṣṭha; yajñeṣu vidvann upapādayanti 03,184.019c tair evāhaṃ saṃpravṛddhā bhavāmi; āpyāyitā rūpavatī ca vipra 03,184.020a yac cāpi dravyam upayujyate ha; vānaspatyam āyasaṃ pārthivaṃ vā 03,184.020c divyena rūpeṇa ca prajñayā ca; tenaiva siddhir iti viddhi vidvan 03,184.021 tārkṣya uvāca 03,184.021a idaṃ śreyaḥ paramaṃ manyamānā; vyāyacchante munayaḥ saṃpratītāḥ 03,184.021c ācakṣva me taṃ paramaṃ viśokaṃ; mokṣaṃ paraṃ yaṃ praviśanti dhīrāḥ 03,184.021d*0915_01 sāṃkhyā yogāḥ paramaṃ yaṃ vadanti 03,184.021d*0915_02 paraṃ purāṇaṃ tam ahaṃ na vedmi 03,184.022 sarasvaty uvāca 03,184.022a taṃ vai paraṃ vedavidaḥ prapannāḥ; paraṃ parebhyaḥ prathitaṃ purāṇam 03,184.022c svādhyāyadānavratapuṇyayogais; tapodhanā vītaśokā vimuktāḥ 03,184.023a tasyātha madhye vetasaḥ puṇyagandhaḥ; sahasraśākho vimalo vibhāti 03,184.023c tasya mūlāt saritaḥ prasravanti; madhūdakaprasravaṇā ramaṇyaḥ 03,184.024a śākhāṃ śākhāṃ mahānadyaḥ saṃyānti sikatāsamāḥ 03,184.024c dhānāpūpā māṃsaśākāḥ sadā pāyasakardamāḥ 03,184.025a yasminn agnimukhā devāḥ sendrāḥ saha marudgaṇaiḥ 03,184.025c ījire kratubhiḥ śreṣṭhais tat padaṃ paramaṃ mune 03,185.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,185.001a tataḥ sa pāṇḍavo bhūyo mārkaṇḍeyam uvāca ha 03,185.001c kathayasveha caritaṃ manor vaivasvatasya me 03,185.002 mārkaṇḍeya uvāca 03,185.002a vivasvataḥ suto rājan paramarṣiḥ pratāpavān 03,185.002c babhūva naraśārdūla prajāpatisamadyutiḥ 03,185.003a ojasā tejasā lakṣmyā tapasā ca viśeṣataḥ 03,185.003c aticakrāma pitaraṃ manuḥ svaṃ ca pitāmaham 03,185.004a ūrdhvabāhur viśālāyāṃ badaryāṃ sa narādhipaḥ 03,185.004c ekapādasthitas tīvraṃ cacāra sumahat tapaḥ 03,185.005a avākśirās tathā cāpi netrair animiṣair dṛḍham 03,185.005c so 'tapyata tapo ghoraṃ varṣāṇām ayutaṃ tadā 03,185.006a taṃ kadā cit tapasyantam ārdracīrajaṭādharam 03,185.006c vīriṇītīram āgamya matsyo vacanam abravīt 03,185.007a bhagavan kṣudramatsyo 'smi balavadbhyo bhayaṃ mama 03,185.007c matsyebhyo hi tato māṃ tvaṃ trātum arhasi suvrata 03,185.008a durbalaṃ balavanto hi matsyaṃ matsyā viśeṣataḥ 03,185.008c bhakṣayanti yathā vṛttir vihitā naḥ sanātanī 03,185.009a tasmād bhayaughān mahato majjantaṃ māṃ viśeṣataḥ 03,185.009c trātum arhasi kartāsmi kṛte pratikṛtaṃ tava 03,185.010a sa matsyavacanaṃ śrutvā kṛpayābhipariplutaḥ 03,185.010c manur vaivasvato 'gṛhṇāt taṃ matsyaṃ pāṇinā svayam 03,185.011a udakāntam upānīya matsyaṃ vaivasvato manuḥ 03,185.011c aliñjare prākṣipat sa candrāṃśusadṛśaprabham 03,185.012a sa tatra vavṛdhe rājan matsyaḥ paramasatkṛtaḥ 03,185.012c putravac cākarot tasmin manur bhāvaṃ viśeṣataḥ 03,185.013a atha kālena mahatā sa matsyaḥ sumahān abhūt 03,185.013c aliñjare jale caiva nāsau samabhavat kila 03,185.014a atha matsyo manuṃ dṛṣṭvā punar evābhyabhāṣata 03,185.014c bhagavan sādhu me 'dyānyat sthānaṃ saṃpratipādaya 03,185.015a uddhṛtyāliñjarāt tasmāt tataḥ sa bhagavān muniḥ 03,185.015c taṃ matsyam anayad vāpīṃ mahatīṃ sa manus tadā 03,185.016a tatra taṃ prākṣipac cāpi manuḥ parapuraṃjaya 03,185.016c athāvardhata matsyaḥ sa punar varṣagaṇān bahūn 03,185.017a dviyojanāyatā vāpī vistṛtā cāpi yojanam 03,185.017c tasyāṃ nāsau samabhavan matsyo rājīvalocana 03,185.017e viceṣṭituṃ vā kaunteya matsyo vāpyāṃ viśāṃ pate 03,185.018a manuṃ matsyas tato dṛṣṭvā punar evābhyabhāṣata 03,185.018c naya māṃ bhagavan sādho samudramahiṣīṃ prabho 03,185.018e gaṅgāṃ tatra nivatsyāmi yathā vā tāta manyase 03,185.018f*0916_01 nideśe hi mayā tubhyaṃ sthātavyam anasūyatā 03,185.018f*0916_02 vṛddhir hi paramā prāptā tvatkṛte hi mayānagha 03,185.019a evam ukto manur matsyam anayad bhagavān vaśī 03,185.019c nadīṃ gaṅgāṃ tatra cainaṃ svayaṃ prākṣipad acyutaḥ 03,185.020a sa tatra vavṛdhe matsyaḥ kiṃ cit kālam ariṃdama 03,185.020c tataḥ punar manuṃ dṛṣṭvā matsyo vacanam abravīt 03,185.021a gaṅgāyāṃ hi na śaknomi bṛhattvāc ceṣṭituṃ prabho 03,185.021c samudraṃ naya mām āśu prasīda bhagavann iti 03,185.022a uddhṛtya gaṅgāsalilāt tato matsyaṃ manuḥ svayam 03,185.022c samudram anayat pārtha tatra cainam avāsṛjat 03,185.023a sumahān api matsyaḥ san sa manor manasas tadā 03,185.023c āsīd yatheṣṭahāryaś ca sparśagandhasukhaś ca vai 03,185.024a yadā samudre prakṣiptaḥ sa matsyo manunā tadā 03,185.024c tata enam idaṃ vākyaṃ smayamāna ivābravīt 03,185.025a bhagavan kṛtā hi me rakṣā tvayā sarvā viśeṣataḥ 03,185.025c prāptakālaṃ tu yat kāryaṃ tvayā tac chrūyatāṃ mama 03,185.026a acirād bhagavan bhaumam idaṃ sthāvarajaṅgamam 03,185.026c sarvam eva mahābhāga pralayaṃ vai gamiṣyati 03,185.027a saṃprakṣālanakālo 'yaṃ lokānāṃ samupasthitaḥ 03,185.027c tasmāt tvāṃ bodhayāmy adya yat te hitam anuttamam 03,185.028a trasānāṃ sthāvarāṇāṃ ca yac ceṅgaṃ yac ca neṅgati 03,185.028c tasya sarvasya saṃprāptaḥ kālaḥ paramadāruṇaḥ 03,185.029a nauś ca kārayitavyā te dṛḍhā yuktavaṭākarā 03,185.029c tatra saptarṣibhiḥ sārdham āruhethā mahāmune 03,185.030a bījāni caiva sarvāṇi yathoktāni mayā purā 03,185.030c tasyām ārohayer nāvi susaṃguptāni bhāgaśaḥ 03,185.031a nausthaś ca māṃ pratīkṣethās tadā munijanapriya 03,185.031c āgamiṣyāmy ahaṃ śṛṅgī vijñeyas tena tāpasa 03,185.032a evam etat tvayā kāryam āpṛṣṭo 'si vrajāmy aham 03,185.032b*0917_01 tā na śakyā mahatyo vai āpas tartuṃ mayā vinā 03,185.032c nātiśaṅkyam idaṃ cāpi vacanaṃ te mamābhibho 03,185.033a evaṃ kariṣya iti taṃ sa matsyaṃ pratyabhāṣata 03,185.033c jagmatuś ca yathākāmam anujñāpya parasparam 03,185.034a tato manur mahārāja yathoktaṃ matsyakena ha 03,185.034c bījāny ādāya sarvāṇi sāgaraṃ pupluve tadā 03,185.034e nāvā tu śubhayā vīra mahormiṇam ariṃdama 03,185.035a cintayām āsa ca manus taṃ matsyaṃ pṛthivīpate 03,185.035c sa ca tac cintitaṃ jñātvā matsyaḥ parapuraṃjaya 03,185.035e śṛṅgī tatrājagāmāśu tadā bharatasattama 03,185.036a taṃ dṛṣṭvā manujendrendra manur matsyaṃ jalārṇave 03,185.036c śṛṅgiṇaṃ taṃ yathoktena rūpeṇādrim ivocchritam 03,185.037a vaṭākaramayaṃ pāśam atha matsyasya mūrdhani 03,185.037c manur manujaśārdūla tasmiñ śṛṅge nyaveśayat 03,185.038a saṃyatas tena pāśena matsyaḥ parapuraṃjaya 03,185.038c vegena mahatā nāvaṃ prākarṣal lavaṇāmbhasi 03,185.039a sa tatāra tayā nāvā samudraṃ manujeśvara 03,185.039c nṛtyamānam ivormībhir garjamānam ivāmbhasā 03,185.040a kṣobhyamāṇā mahāvātaiḥ sā naus tasmin mahodadhau 03,185.040c ghūrṇate capaleva strī mattā parapuraṃjaya 03,185.041a naiva bhūmir na ca diśaḥ pradiśo vā cakāśire 03,185.041c sarvam āmbhasam evāsīt khaṃ dyauś ca narapuṃgava 03,185.042a evaṃbhūte tadā loke saṃkule bharatarṣabha 03,185.042c adṛśyanta saptarṣayo manur matsyaḥ sahaiva ha 03,185.043a evaṃ bahūn varṣagaṇāṃs tāṃ nāvaṃ so 'tha matsyakaḥ 03,185.043c cakarṣātandrito rājaṃs tasmin salilasaṃcaye 03,185.044a tato himavataḥ śṛṅgaṃ yat paraṃ puruṣarṣabha 03,185.044c tatrākarṣat tato nāvaṃ sa matsyaḥ kurunandana 03,185.045a tato 'bravīt tadā matsyas tān ṛṣīn prahasañ śanaiḥ 03,185.045c asmin himavataḥ śṛṅge nāvaṃ badhnīta māciram 03,185.046a sā baddhā tatra tais tūrṇam ṛṣibhir bharatarṣabha 03,185.046c naur matsyasya vacaḥ śrutvā śṛṅge himavatas tadā 03,185.047a tac ca naubandhanaṃ nāma śṛṅgaṃ himavataḥ param 03,185.047c khyātam adyāpi kaunteya tad viddhi bharatarṣabha 03,185.048a athābravīd animiṣas tān ṛṣīn sahitāṃs tadā 03,185.048c ahaṃ prajāpatir brahmā matparaṃ nādhigamyate 03,185.048e matsyarūpeṇa yūyaṃ ca mayāsmān mokṣitā bhayāt 03,185.049a manunā ca prajāḥ sarvāḥ sadevāsuramānavāḥ 03,185.049c sraṣṭavyāḥ sarvalokāś ca yac ceṅgaṃ yac ca neṅgati 03,185.050a tapasā cātitīvreṇa pratibhāsya bhaviṣyati 03,185.050c matprasādāt prajāsarge na ca mohaṃ gamiṣyati 03,185.051a ity uktvā vacanaṃ matsyaḥ kṣaṇenādarśanaṃ gataḥ 03,185.051c sraṣṭukāmaḥ prajāś cāpi manur vaivasvataḥ svayam 03,185.051e pramūḍho 'bhūt prajāsarge tapas tepe mahat tataḥ 03,185.052a tapasā mahatā yuktaḥ so 'tha sraṣṭuṃ pracakrame 03,185.052c sarvāḥ prajā manuḥ sākṣād yathāvad bharatarṣabha 03,185.053a ity etan mātsyakaṃ nāma purāṇaṃ parikīrtitam 03,185.053c ākhyānam idam ākhyātaṃ sarvapāpaharaṃ mayā 03,185.054a ya idaṃ śṛṇuyān nityaṃ manoś caritam āditaḥ 03,185.054c sa sukhī sarvasiddhārthaḥ svargalokam iyān naraḥ 03,186.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,186.001a tataḥ sa punar evātha mārkaṇḍeyaṃ yaśasvinam 03,186.001c papraccha vinayopeto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 03,186.002a naike yugasahasrāntās tvayā dṛṣṭā mahāmune 03,186.002c na cāpīha samaḥ kaś cid āyuṣā tava vidyate 03,186.002e varjayitvā mahātmānaṃ brāhmaṇaṃ parameṣṭhinam 03,186.002f*0918_01 na te 'sti sadṛśaḥ kaś cid āyuṣā brahmavittama 03,186.003a anantarikṣe loke 'smin devadānavavarjite 03,186.003c tvam eva pralaye vipra brahmāṇam upatiṣṭhasi 03,186.004a pralaye cāpi nirvṛtte prabuddhe ca pitāmahe 03,186.004c tvam eva sṛjyamānāni bhūtānīha prapaśyasi 03,186.005a caturvidhāni viprarṣe yathāvat parameṣṭhinā 03,186.005c vāyubhūtā diśaḥ kṛtvā vikṣipyāpas tatas tataḥ 03,186.006a tvayā lokaguruḥ sākṣāt sarvalokapitāmahaḥ 03,186.006c ārādhito dvijaśreṣṭha tatpareṇa samādhinā 03,186.006d*0919_01 svapramāṇam atho vipra tvayā kṛtam anekaśaḥ 03,186.006d*0919_02 ghoreṇāviśya tapasā vedhaso nirjitās tvayā 03,186.006d*0919_03 nārāyaṇāṅkaprakhyas tvaṃ sāṃparāye 'tipaṭhyase 03,186.006d*0919_04 bhagavān ekaśaḥ kṛtvā tvayā viṣṇoś ca viśvakṛt 03,186.006d*0919_05 karṇikoddharaṇaṃ divyaṃ brahmaṇaḥ kāmarūpiṇaḥ 03,186.006d*0919_06 ratnālaṃkārayogābhyāṃ dṛgbhyāṃ dṛṣṭas tvayā purā 03,186.007a tasmāt sarvāntako mṛtyur jarā vā dehanāśinī 03,186.007c na tvā viśati viprarṣe prasādāt parameṣṭhinaḥ 03,186.008a yadā naiva ravir nāgnir na vāyur na ca candramāḥ 03,186.008c naivāntarikṣaṃ naivorvī śeṣaṃ bhavati kiṃ cana 03,186.009a tasminn ekārṇave loke naṣṭe sthāvarajaṅgame 03,186.009c naṣṭe devāsuragaṇe samutsannamahorage 03,186.010a śayānam amitātmānaṃ padme padmaniketanam 03,186.010c tvam ekaḥ sarvabhūteśaṃ brahmāṇam upatiṣṭhasi 03,186.011a etat pratyakṣataḥ sarvaṃ pūrvavṛttaṃ dvijottama 03,186.011c tasmād icchāmahe śrotuṃ sarvahetvātmikāṃ kathām 03,186.012a anubhūtaṃ hi bahuśas tvayaikena dvijottama 03,186.012c na te 'sty aviditaṃ kiṃ cit sarvalokeṣu nityadā 03,186.013 mārkaṇḍeya uvāca 03,186.013a hanta te kathayiṣyāmi namaskṛtvā svayambhuve 03,186.013c puruṣāya purāṇāya śāśvatāyāvyayāya ca 03,186.013d*0920_01 avyaktāya susūkṣmāya nirguṇāya guṇātmane 03,186.014a ya eṣa pṛthudīrghākṣaḥ pītavāsā janārdanaḥ 03,186.014c eṣa kartā vikartā ca sarvabhāvanabhūtakṛt 03,186.015a acintyaṃ mahad āścaryaṃ pavitram api cottamam 03,186.015c anādinidhanaṃ bhūtaṃ viśvam akṣayam avyayam 03,186.016a eṣa kartā na kriyate kāraṇaṃ cāpi pauruṣe 03,186.016c yo hy enaṃ puruṣaṃ vetti devā api na taṃ viduḥ 03,186.017a sarvam āścaryam evaitan nirvṛttaṃ rājasattama 03,186.017c ādito manujavyāghra kṛtsnasya jagataḥ kṣaye 03,186.018a catvāry āhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāṃ tat kṛtaṃ yugam 03,186.018c tasya tāvac chatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaś ca tataḥ param 03,186.019a trīṇi varṣasahasrāṇi tretāyugam ihocyate 03,186.019c tasya tāvac chatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaś ca tataḥ param 03,186.020a tathā varṣasahasre dve dvāparaṃ parimāṇataḥ 03,186.020c tasyāpi dviśatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaś ca tataḥ param 03,186.021a sahasram ekaṃ varṣāṇāṃ tataḥ kaliyugaṃ smṛtam 03,186.021c tasya varṣaśataṃ saṃdhyā saṃdhyāṃśaś ca tataḥ param 03,186.021e saṃdhyāsaṃdhyāṃśayos tulyaṃ pramāṇam upadhāraya 03,186.022a kṣīṇe kaliyuge caiva pravartati kṛtaṃ yugam 03,186.022c eṣā dvādaśasāhasrī yugākhyā parikīrtitā 03,186.023a etat sahasraparyantam aho brāhmam udāhṛtam 03,186.023c viśvaṃ hi brahmabhavane sarvaśaḥ parivartate 03,186.023e lokānāṃ manujavyāghra pralayaṃ taṃ vidur budhāḥ 03,186.024a alpāvaśiṣṭe tu tadā yugānte bharatarṣabha 03,186.024c sahasrānte narāḥ sarve prāyaśo 'nṛtavādinaḥ 03,186.025a yajñapratinidhiḥ pārtha dānapratinidhis tathā 03,186.025c vratapratinidhiś caiva tasmin kāle pravartate 03,186.026a brāhmaṇāḥ śūdrakarmāṇas tathā śūdrā dhanārjakāḥ 03,186.026c kṣatradharmeṇa vāpy atra vartayanti gate yuge 03,186.027a nivṛttayajñasvādhyāyāḥ piṇḍodakavivarjitāḥ 03,186.027c brāhmaṇāḥ sarvabhakṣāś ca bhaviṣyanti kalau yuge 03,186.028a ajapā brāhmaṇās tāta śūdrā japaparāyaṇāḥ 03,186.028c viparīte tadā loke pūrvarūpaṃ kṣayasya tat 03,186.029a bahavo mleccharājānaḥ pṛthivyāṃ manujādhipa 03,186.029c mithyānuśāsinaḥ pāpā mṛṣāvādaparāyaṇāḥ 03,186.030a āndhrāḥ śakāḥ pulindāś ca yavanāś ca narādhipāḥ 03,186.030c kāmbojā aurṇikāḥ śūdrās tathābhīrā narottama 03,186.030d*0921_01 yugānte manujavyāghra tathākārāś ca bhārata 03,186.031a na tadā brāhmaṇaḥ kaś cit svadharmam upajīvati 03,186.031c kṣatriyā api vaiśyāś ca vikarmasthā narādhipa 03,186.032a alpāyuṣaḥ svalpabalā alpatejaḥparākramāḥ 03,186.032c alpadehālpasārāś ca tathā satyālpabhāṣiṇaḥ 03,186.033a bahuśūnyā janapadā mṛgavyālāvṛtā diśaḥ 03,186.033c yugānte samanuprāpte vṛthā ca brahmacāriṇaḥ 03,186.033e bhovādinas tathā śūdrā brāhmaṇāś cāryavādinaḥ 03,186.034a yugānte manujavyāghra bhavanti bahujantavaḥ 03,186.034c na tathā ghrāṇayuktāś ca sarvagandhā viśāṃ pate 03,186.034e rasāś ca manujavyāghra na tathā svāduyoginaḥ 03,186.035a bahuprajā hrasvadehāḥ śīlācāravivarjitāḥ 03,186.035c mukhebhagāḥ striyo rājan bhaviṣyanti yugakṣaye 03,186.036a aṭṭaśūlā janapadāḥ śivaśūlāś catuṣpathāḥ 03,186.036c keśaśūlāḥ striyo rājan bhaviṣyanti yugakṣaye 03,186.036d*0922_01 aṭṭam annam iti prāhuḥ śūlaṃ vikrayam ucyate 03,186.036d*0922_02 vedaḥ śivam iti proktaṃ brāhmaṇāś ca catuṣpathāḥ 03,186.036d*0922_03 keśo bhaga iti proktas taṃ vikrīyaiva bhuñjate 03,186.037a alpakṣīrās tathā gāvo bhaviṣyanti janādhipa 03,186.037c alpapuṣpaphalāś cāpi pādapā bahuvāyasāḥ 03,186.038a brahmavadhyāvaliptānāṃ tathā mithyābhiśaṃsinām 03,186.038c nṛpāṇāṃ pṛthivīpāla pratigṛhṇanti vai dvijāḥ 03,186.039a lobhamohaparītāś ca mithyādharmadhvajāvṛtāḥ 03,186.039c bhikṣārthaṃ pṛthivīpāla cañcūryante dvijair diśaḥ 03,186.040a karabhārabhayāt puṃso gṛhasthāḥ parimoṣakāḥ 03,186.040c municchadmākṛticchannā vāṇijyam upajīvate 03,186.041a mithyā ca nakharomāṇi dhārayanti narās tadā 03,186.041c arthalobhān naravyāghra vṛthā ca brahmacāriṇaḥ 03,186.042a āśrameṣu vṛthācārāḥ pānapā gurutalpagāḥ 03,186.042c aihalaukikam īhante māṃsaśoṇitavardhanam 03,186.042d*0923_01 pāralaukikakāryeṣu pramattā bhṛśanāstikāḥ 03,186.043a bahupāṣaṇḍasaṃkīrṇāḥ parānnaguṇavādinaḥ 03,186.043c āśramā manujavyāghra na bhavanti yugakṣaye 03,186.044a yathartuvarṣī bhagavān na tathā pākaśāsanaḥ 03,186.044c na tadā sarvabījāni samyag rohanti bhārata 03,186.044d*0924_01 hiṃsābhirāmaś ca janas tathā saṃpadyate 'śuciḥ 03,186.044e adharmaphalam atyarthaṃ tadā bhavati cānagha 03,186.044f*0925_01 phalaṃ dharmasya rājendra sarvatra parihīyate 03,186.045a tathā ca pṛthivīpāla yo bhaved dharmasaṃyutaḥ 03,186.045c alpāyuḥ sa hi mantavyo na hi dharmo 'sti kaś cana 03,186.046a bhūyiṣṭhaṃ kūṭamānaiś ca paṇyaṃ vikrīṇate janāḥ 03,186.046c vaṇijaś ca naravyāghra bahumāyā bhavanty uta 03,186.047a dharmiṣṭhāḥ parihīyante pāpīyān vardhate janaḥ 03,186.047c dharmasya balahāniḥ syād adharmaś ca balī tathā 03,186.048a alpāyuṣo daridrāś ca dharmiṣṭhā mānavās tadā 03,186.048c dīrghāyuṣaḥ samṛddhāś ca vidharmāṇo yugakṣaye 03,186.048d*0926_01 nagarāṇāṃ vihāreṣu vidharmāṇo yugakṣaye 03,186.049a adharmiṣṭhair upāyaiś ca prajā vyavaharanty uta 03,186.049c saṃcayenāpi cālpena bhavanty āḍhyā madānvitāḥ 03,186.050a dhanaṃ viśvāsato nyastaṃ mitho bhūyiṣṭhaśo narāḥ 03,186.050c hartuṃ vyavasitā rājan māyācārasamanvitāḥ 03,186.050d*0927_01 naitad astīti manujā vartanti nirapatrapāḥ 03,186.051a puruṣādāni sattvāni pakṣiṇo 'tha mṛgās tathā 03,186.051c nagarāṇāṃ vihāreṣu caityeṣv api ca śerate 03,186.052a saptavarṣāṣṭavarṣāś ca striyo garbhadharā nṛpa 03,186.052c daśadvādaśavarṣāṇāṃ puṃsāṃ putraḥ prajāyate 03,186.053a bhavanti ṣoḍaśe varṣe narāḥ palitinas tathā 03,186.053c āyuḥkṣayo manuṣyāṇāṃ kṣipram eva prapadyate 03,186.054a kṣīṇe yuge mahārāja taruṇā vṛddhaśīlinaḥ 03,186.054c taruṇānāṃ ca yac chīlaṃ tad vṛddheṣu prajāyate 03,186.055a viparītās tadā nāryo vañcayitvā rahaḥ patīn 03,186.055c vyuccaranty api duḥśīlā dāsaiḥ paśubhir eva ca 03,186.055d*0928_01 vīrapatnyas tathā nāryaḥ saṃśrayanti narān nṛpa 03,186.055d*0928_02 bhartāram api jīvantam anyān vyabhicaranty uta 03,186.056a tasmin yugasahasrānte saṃprāpte cāyuṣaḥ kṣaye 03,186.056c anāvṛṣṭir mahārāja jāyate bahuvārṣikī 03,186.057a tatas tāny alpasārāṇi sattvāni kṣudhitāni ca 03,186.057c pralayaṃ yānti bhūyiṣṭhaṃ pṛthivyāṃ pṛthivīpate 03,186.058a tato dinakarair dīptaiḥ saptabhir manujādhipa 03,186.058c pīyate salilaṃ sarvaṃ samudreṣu saritsu ca 03,186.059a yac ca kāṣṭhaṃ tṛṇaṃ cāpi śuṣkaṃ cārdraṃ ca bhārata 03,186.059c sarvaṃ tad bhasmasād bhūtaṃ dṛśyate bharatarṣabha 03,186.060a tataḥ saṃvartako vahnir vāyunā saha bhārata 03,186.060c lokam āviśate pūrvam ādityair upaśoṣitam 03,186.061a tataḥ sa pṛthivīṃ bhittvā samāviśya rasātalam 03,186.061c devadānavayakṣāṇāṃ bhayaṃ janayate mahat 03,186.062a nirdahan nāgalokaṃ ca yac ca kiṃ cit kṣitāv iha 03,186.062c adhastāt pṛthivīpāla sarvaṃ nāśayate kṣaṇāt 03,186.063a tato yojanaviṃśānāṃ sahasrāṇi śatāni ca 03,186.063c nirdahaty aśivo vāyuḥ sa ca saṃvartako 'nalaḥ 03,186.064a sadevāsuragandharvaṃ sayakṣoragarākṣasam 03,186.064c tato dahati dīptaḥ sa sarvam eva jagad vibhuḥ 03,186.065a tato gajakulaprakhyās taḍinmālāvibhūṣitāḥ 03,186.065c uttiṣṭhanti mahāmeghā nabhasy adbhutadarśanāḥ 03,186.066a ke cin nīlotpalaśyāmāḥ ke cit kumudasaṃnibhāḥ 03,186.066b*0929_01 kāraṇḍakanibhāḥ ke cit ke cid iṅgulikaprabhāḥ 03,186.066c ke cit kiñjalkasaṃkāśāḥ ke cit pītāḥ payodharāḥ 03,186.067a ke cid dhāridrasaṃkāśāḥ kākāṇḍakanibhās tathā 03,186.067b*0930_01 ke cid dāridryasaṃkāśāḥ ke cit pītāḥ payodharāḥ 03,186.067c ke cit kamalapatrābhāḥ ke cid dhiṅgulakaprabhāḥ 03,186.068a ke cit puravarākārāḥ ke cid gajakulopamāḥ 03,186.068c ke cid añjanasaṃkāśāḥ ke cin makarasaṃsthitāḥ 03,186.068e vidyunmālāpinaddhāṅgāḥ samuttiṣṭhanti vai ghanāḥ 03,186.069a ghorarūpā mahārāja ghorasvananināditāḥ 03,186.069c tato jaladharāḥ sarve vyāpnuvanti nabhastalam 03,186.069d*0931_01 garjantaḥ pṛthivīpāla pṛthivīdharasaṃnibhāḥ 03,186.070a tair iyaṃ pṛthivī sarvā saparvatavanākarā 03,186.070c āpūryate mahārāja salilaughapariplutā 03,186.071a tatas te jaladā ghorā rāviṇaḥ puruṣarṣabha 03,186.071c sarvataḥ plāvayanty āśu coditāḥ parameṣṭhinā 03,186.072a varṣamāṇā mahat toyaṃ pūrayanto vasuṃdharām 03,186.072c sughoram aśivaṃ raudraṃ nāśayanti ca pāvakam 03,186.073a tato dvādaśa varṣāṇi payodās ta upaplave 03,186.073c dhārābhiḥ pūrayanto vai codyamānā mahātmanā 03,186.074a tataḥ samudraḥ svāṃ velām atikrāmati bhārata 03,186.074c parvatāś ca viśīryante mahī cāpi viśīryate 03,186.075a sarvataḥ sahasā bhrāntās te payodā nabhastalam 03,186.075c saṃveṣṭayitvā naśyanti vāyuvegaparāhatāḥ 03,186.076a tatas taṃ mārutaṃ ghoraṃ svayambhūr manujādhipa 03,186.076c ādipadmālayo devaḥ pītvā svapiti bhārata 03,186.077a tasminn ekārṇave ghore naṣṭe sthāvarajaṅgame 03,186.077c naṣṭe devāsuragaṇe yakṣarākṣasavarjite 03,186.078a nirmanuṣye mahīpāla niḥśvāpadamahīruhe 03,186.078c anantarikṣe loke 'smin bhramāmy eko 'ham ādṛtaḥ 03,186.079a ekārṇave jale ghore vicaran pārthivottama 03,186.079c apaśyan sarvabhūtāni vaiklavyam agamaṃ param 03,186.080a tataḥ sudīrghaṃ gatvā tu plavamāno narādhipa 03,186.080c śrāntaḥ kva cin na śaraṇaṃ labhāmy aham atandritaḥ 03,186.081a tataḥ kadā cit paśyāmi tasmin salilasaṃplave 03,186.081c nyagrodhaṃ sumahāntaṃ vai viśālaṃ pṛthivīpate 03,186.082a śākhāyāṃ tasya vṛkṣasya vistīrṇāyāṃ narādhipa 03,186.082c paryaṅke pṛthivīpāla divyāstaraṇasaṃstṛte 03,186.083a upaviṣṭaṃ mahārāja pūrṇendusadṛśānanam 03,186.083c phullapadmaviśālākṣaṃ bālaṃ paśyāmi bhārata 03,186.084a tato me pṛthivīpāla vismayaḥ sumahān abhūt 03,186.084c kathaṃ tv ayaṃ śiśuḥ śete loke nāśam upāgate 03,186.085a tapasā cintayaṃś cāpi taṃ śiśuṃ nopalakṣaye 03,186.085c bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca jānann api narādhipa 03,186.086a atasīpuṣpavarṇābhaḥ śrīvatsakṛtalakṣaṇaḥ 03,186.086c sākṣāl lakṣmyā ivāvāsaḥ sa tadā pratibhāti me 03,186.087a tato mām abravīd bālaḥ sa padmanibhalocanaḥ 03,186.087c śrīvatsadhārī dyutimān vākyaṃ śrutisukhāvaham 03,186.088a jānāmi tvā pariśrāntaṃ tāta viśrāmakāṅkṣiṇam 03,186.088c mārkaṇḍeya ihāssva tvaṃ yāvad icchasi bhārgava 03,186.089a abhyantaraṃ śarīraṃ me praviśya munisattama 03,186.089c āssva bho vihito vāsaḥ prasādas te kṛto mayā 03,186.090a tato bālena tenaivam uktasyāsīt tadā mama 03,186.090c nirvedo jīvite dīrghe manuṣyatve ca bhārata 03,186.091a tato bālena tenāsyaṃ sahasā vivṛtaṃ kṛtam 03,186.091c tasyāham avaśo vaktraṃ daivayogāt praveśitaḥ 03,186.092a tataḥ praviṣṭas tatkukṣiṃ sahasā manujādhipa 03,186.092c sarāṣṭranagarākīrṇāṃ kṛtsnāṃ paśyāmi medinīm 03,186.093a gaṅgāṃ śatadruṃ sītāṃ ca yamunām atha kauśikīm 03,186.093c carmaṇvatīṃ vetravatīṃ candrabhāgāṃ sarasvatīm 03,186.094a sindhuṃ caiva vipāśāṃ ca nadīṃ godāvarīm api 03,186.094c vasvokasārāṃ nalinīṃ narmadāṃ caiva bhārata 03,186.095a nadīṃ tāmrāṃ ca veṇṇāṃ ca puṇyatoyāṃ śubhāvahām 03,186.095c suveṇāṃ kṛṣṇaveṇāṃ ca irāmāṃ ca mahānadīm 03,186.095d*0932_01 vitastāṃ ca mahārāja kāverīṃ ca mahānadīm 03,186.095e śoṇaṃ ca puruṣavyāghra viśalyāṃ kampunām api 03,186.096a etāś cānyāś ca nadyo 'haṃ pṛthivyāṃ yā narottama 03,186.096c parikrāman prapaśyāmi tasya kukṣau mahātmanaḥ 03,186.097a tataḥ samudraṃ paśyāmi yādogaṇaniṣevitam 03,186.097c ratnākaram amitraghna nidhānaṃ payaso mahat 03,186.098a tataḥ paśyāmi gaganaṃ candrasūryavirājitam 03,186.098c jājvalyamānaṃ tejobhiḥ pāvakārkasamaprabhaiḥ 03,186.098e paśyāmi ca mahīṃ rājan kānanair upaśobhitām 03,186.098f*0933_01 saparvatavanadvīpāṃ nimagnāśatasaṃkulām 03,186.099a yajante hi tadā rājan brāhmaṇā bahubhiḥ savaiḥ 03,186.099c kṣatriyāś ca pravartante sarvavarṇānurañjane 03,186.100a vaiśyāḥ kṛṣiṃ yathānyāyaṃ kārayanti narādhipa 03,186.100c śuśrūṣāyāṃ ca niratā dvijānāṃ vṛṣalās tathā 03,186.101a tataḥ paripatan rājaṃs tasya kukṣau mahātmanaḥ 03,186.101c himavantaṃ ca paśyāmi hemakūṭaṃ ca parvatam 03,186.102a niṣadhaṃ cāpi paśyāmi śvetaṃ ca rajatācitam 03,186.102a*0933a_01 **** **** pāriyātraṃ ca parvatam 03,186.102a*0933a_02 naiṣadhaṃ cāpi paśyāmi 03,186.102c paśyāmi ca mahīpāla parvataṃ gandhamādanam 03,186.103a mandaraṃ manujavyāghra nīlaṃ cāpi mahāgirim 03,186.103c paśyāmi ca mahārāja meruṃ kanakaparvatam 03,186.104a mahendraṃ caiva paśyāmi vindhyaṃ ca girim uttamam 03,186.104c malayaṃ cāpi paśyāmi pāriyātraṃ ca parvatam 03,186.105a ete cānye ca bahavo yāvantaḥ pṛthivīdharāḥ 03,186.105c tasyodare mayā dṛṣṭāḥ sarvaratnavibhūṣitāḥ 03,186.106a siṃhān vyāghrān varāhāṃś ca nāgāṃś ca manujādhipa 03,186.106c pṛthivyāṃ yāni cānyāni sattvāni jagatīpate 03,186.106e tāni sarvāṇy ahaṃ tatra paśyan paryacaraṃ tadā 03,186.107a kukṣau tasya naravyāghra praviṣṭaḥ saṃcaran diśaḥ 03,186.107c śakrādīṃś cāpi paśyāmi kṛtsnān devagaṇāṃs tathā 03,186.107d*0934_01 sādhyān rudrāṃs tathādityān guhyakān pitaras tathā 03,186.107d*0934_02 sarpān nāgān suparṇāṃś ca vasūn apy aśvināv api 03,186.108a gandharvāpsaraso yakṣān ṛṣīṃś caiva mahīpate 03,186.108c daityadānavasaṃghāṃś ca kāleyāṃś ca narādhipa 03,186.108e siṃhikātanayāṃś cāpi ye cānye suraśatravaḥ 03,186.109a yac ca kiṃ cin mayā loke dṛṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam 03,186.109c tad apaśyam ahaṃ sarvaṃ tasya kukṣau mahātmanaḥ 03,186.109e phalāhāraḥ pravicaran kṛtsnaṃ jagad idaṃ tadā 03,186.110a antaḥ śarīre tasyāhaṃ varṣāṇām adhikaṃ śatam 03,186.110c na ca paśyāmi tasyāham antaṃ dehasya kutra cit 03,186.111a satataṃ dhāvamānaś ca cintayāno viśāṃ pate 03,186.111b*0935_01 bhramaṃs tatra mahīpāla yadā varṣagaṇān bahūn 03,186.111c āsādayāmi naivāntaṃ tasya rājan mahātmanaḥ 03,186.112a tatas tam eva śaraṇaṃ gato 'smi vidhivat tadā 03,186.112c vareṇyaṃ varadaṃ devaṃ manasā karmaṇaiva ca 03,186.113a tato 'haṃ sahasā rājan vāyuvegena niḥsṛtaḥ 03,186.113c mahātmano mukhāt tasya vivṛtāt puruṣottama 03,186.114a tatas tasyaiva śākhāyāṃ nyagrodhasya viśāṃ pate 03,186.114c āste manujaśārdūla kṛtsnam ādāya vai jagat 03,186.115a tenaiva bālaveṣeṇa śrīvatsakṛtalakṣaṇam 03,186.115c āsīnaṃ taṃ naravyāghra paśyāmy amitatejasam 03,186.116a tato mām abravīd vīra sa bālaḥ prahasann iva 03,186.116c śrīvatsadhārī dyutimān pītavāsā mahādyutiḥ 03,186.117a apīdānīṃ śarīre 'smin māmake munisattama 03,186.117c uṣitas tvaṃ suviśrānto mārkaṇḍeya bravīhi me 03,186.118a muhūrtād atha me dṛṣṭiḥ prādurbhūtā punar navā 03,186.118b*0936_01 taṃ dṛṣṭvā devadeveśaṃ munir vacanam abruvam 03,186.118c yayā nirmuktam ātmānam apaśyaṃ labdhacetasam 03,186.119a tasya tāmratalau tāta caraṇau supratiṣṭhitau 03,186.119c sujātau mṛduraktābhir aṅgulībhir alaṃkṛtau 03,186.120a prayatena mayā mūrdhnā gṛhītvā hy abhivanditau 03,186.120c dṛṣṭvāparimitaṃ tasya prabhāvam amitaujasaḥ 03,186.121a vinayenāñjaliṃ kṛtvā prayatnenopagamya ca 03,186.121c dṛṣṭo mayā sa bhūtātmā devaḥ kamalalocanaḥ 03,186.122a tam ahaṃ prāñjalir bhūtvā namaskṛtyedam abruvam 03,186.122c jñātum icchāmi deva tvāṃ māyāṃ cemāṃ tavottamām 03,186.123a āsyenānupraviṣṭo 'haṃ śarīraṃ bhagavaṃs tava 03,186.123c dṛṣṭavān akhilāṃl lokān samastāñ jaṭhare tava 03,186.124a tava deva śarīrasthā devadānavarākṣasāḥ 03,186.124c yakṣagandharvanāgāś ca jagat sthāvarajaṅgamam 03,186.125a tvatprasādāc ca me deva smṛtir na parihīyate 03,186.125c drutam antaḥ śarīre te satataṃ paridhāvataḥ 03,186.125d*0937_01 nirgato 'ham akāmas tu icchayā te mahāprabho 03,186.126a icchāmi puṇḍarīkākṣa jñātuṃ tvāham anindita 03,186.126c iha bhūtvā śiśuḥ sākṣāt kiṃ bhavān avatiṣṭhate 03,186.126e pītvā jagad idaṃ viśvam etad ākhyātum arhasi 03,186.127a kimarthaṃ ca jagat sarvaṃ śarīrasthaṃ tavānagha 03,186.127c kiyantaṃ ca tvayā kālam iha stheyam ariṃdama 03,186.128a etad icchāmi deveśa śrotuṃ brāhmaṇakāmyayā 03,186.128c tvattaḥ kamalapatrākṣa vistareṇa yathātatham 03,186.128e mahad dhy etad acintyaṃ ca yad ahaṃ dṛṣṭavān prabho 03,186.129a ity uktaḥ sa mayā śrīmān devadevo mahādyutiḥ 03,186.129c sāntvayan mām idaṃ vākyam uvāca vadatāṃ varaḥ 03,187.001 deva uvāca 03,187.001a kāmaṃ devāpi māṃ vipra na vijānanti tattvataḥ 03,187.001c tvatprītyā tu pravakṣyāmi yathedaṃ visṛjāmy aham 03,187.002a pitṛbhakto 'si viprarṣe māṃ caiva śaraṇaṃ gataḥ 03,187.002c ato dṛṣṭo 'smi te sākṣād brahmacaryaṃ ca te mahat 03,187.003a āpo nārā iti proktāḥ saṃjñānāma kṛtaṃ mayā 03,187.003c tena nārāyaṇo 'smy ukto mama tad dhy ayanaṃ sadā 03,187.004a ahaṃ nārāyaṇo nāma prabhavaḥ śāśvato 'vyayaḥ 03,187.004c vidhātā sarvabhūtānāṃ saṃhartā ca dvijottama 03,187.005a ahaṃ viṣṇur ahaṃ brahmā śakraś cāhaṃ surādhipaḥ 03,187.005c ahaṃ vaiśravaṇo rājā yamaḥ pretādhipas tathā 03,187.006a ahaṃ śivaś ca somaś ca kaśyapaś ca prajāpatiḥ 03,187.006c ahaṃ dhātā vidhātā ca yajñaś cāhaṃ dvijottama 03,187.007a agnir āsyaṃ kṣitiḥ pādau candrādityau ca locane 03,187.007b*0938_01 dyaur mūrdhā khaṃ diśaḥ śrotre tathāpaḥ svedasaṃbhavāḥ 03,187.007c sadiśaṃ ca nabhaḥ kāyo vāyur manasi me sthitaḥ 03,187.008a mayā kratuśatair iṣṭaṃ bahubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥ 03,187.008c yajante vedaviduṣo māṃ devayajane sthitam 03,187.009a pṛthivyāṃ kṣatriyendrāś ca pārthivāḥ svargakāṅkṣiṇaḥ 03,187.009c yajante māṃ tathā vaiśyāḥ svargalokajigīṣavaḥ 03,187.010a catuḥsamudraparyantāṃ merumandarabhūṣaṇām 03,187.010c śeṣo bhūtvāham evaitāṃ dhārayāmi vasuṃdharām 03,187.011a vārāhaṃ rūpam āsthāya mayeyaṃ jagatī purā 03,187.011c majjamānā jale vipra vīryeṇāsīt samuddhṛtā 03,187.012a agniś ca vaḍavāvaktro bhūtvāhaṃ dvijasattama 03,187.012c pibāmy apaḥ samāviddhās tāś caiva visṛjāmy aham 03,187.013a brahma vaktraṃ bhujau kṣatram ūrū me saṃśritā viśaḥ 03,187.013c pādau śūdrā bhajante me vikrameṇa krameṇa ca 03,187.014a ṛgvedaḥ sāmavedaś ca yajurvedo 'py atharvaṇaḥ 03,187.014c mattaḥ prādurbhavanty ete mām eva praviśanti ca 03,187.015a yatayaḥ śāntiparamā yatātmāno mumukṣavaḥ 03,187.015c kāmakrodhadveṣamuktā niḥsaṅgā vītakalmaṣāḥ 03,187.016a sattvasthā nirahaṃkārā nityam adhyātmakovidāḥ 03,187.016c mām eva satataṃ viprāś cintayanta upāsate 03,187.017a ahaṃ saṃvartako jyotir ahaṃ sarvartako yamaḥ 03,187.017c ahaṃ saṃvartakaḥ sūryo ahaṃ saṃvartako 'nilaḥ 03,187.018a tārārūpāṇi dṛśyante yāny etāni nabhastale 03,187.018c mama rūpāṇy athaitāni viddhi tvaṃ dvijasattama 03,187.019a ratnākarāḥ samudrāś ca sarva eva caturdiśam 03,187.019c vasanaṃ śayanaṃ caiva nilayaṃ caiva viddhi me 03,187.019d*0939_01 mayaiva suvibhaktās te devakāryārthasiddhaye 03,187.020a kāmaṃ krodhaṃ ca harṣaṃ ca bhayaṃ mohaṃ tathaiva ca 03,187.020c mamaiva viddhi rūpāṇi sarvāṇy etāni sattama 03,187.021a prāpnuvanti narā vipra yat kṛtvā karmaśobhanam 03,187.021c satyaṃ dānaṃ tapaś cogram ahiṃsā caiva jantuṣu 03,187.022a madvidhānena vihitā mama dehavihāriṇaḥ 03,187.022c mayābhibhūtavijñānā viceṣṭante na kāmataḥ 03,187.023a samyag vedam adhīyānā yajanto vividhair makhaiḥ 03,187.023c śāntātmāno jitakrodhāḥ prāpnuvanti dvijātayaḥ 03,187.024a prāptuṃ na śakyo yo vidvan narair duṣkṛtakarmabhiḥ 03,187.024c lobhābhibhūtaiḥ kṛpaṇair anāryair akṛtātmabhiḥ 03,187.025a taṃ māṃ mahāphalaṃ viddhi padaṃ sukṛtakarmaṇaḥ 03,187.025b*0940_01 tvam evāpyaṃ vijānīhi narāṇāṃ bhāvitātmanām 03,187.025c duṣprāpaṃ vipramūḍhānāṃ mārgaṃ yogair niṣevitam 03,187.026a yadā yadā ca dharmasya glānir bhavati sattama 03,187.026c abhyutthānam adharmasya tadātmānaṃ sṛjāmy aham 03,187.027a daityā hiṃsānuraktāś ca avadhyāḥ surasattamaiḥ 03,187.027c rākṣasāś cāpi loke 'smin yadotpatsyanti dāruṇāḥ 03,187.028a tadāhaṃ saṃprasūyāmi gṛheṣu śubhakarmaṇām 03,187.028c praviṣṭo mānuṣaṃ dehaṃ sarvaṃ praśamayāmy aham 03,187.029a sṛṣṭvā devamanuṣyāṃś ca gandharvoragarākṣasān 03,187.029c sthāvarāṇi ca bhūtāni saṃharāmy ātmamāyayā 03,187.030a karmakāle punar deham anucintya sṛjāmy aham 03,187.030c praviśya mānuṣaṃ dehaṃ maryādābandhakāraṇāt 03,187.031a śvetaḥ kṛtayuge varṇaḥ pītas tretāyuge mama 03,187.031c rakto dvāparam āsādya kṛṣṇaḥ kaliyuge tathā 03,187.032a trayo bhāgā hy adharmasya tasmin kāle bhavanty uta 03,187.032b*0941_01 yadā bhavati me varṇaḥ kṛṣṇo vai munisattama 03,187.032c antakāle ca saṃprāpte kālo bhūtvātidāruṇaḥ 03,187.032e trailokyaṃ nāśayāmy ekaḥ kṛtsnaṃ sthāvarajaṅgamam 03,187.033a ahaṃ trivartmā sarvātmā sarvalokasukhāvahaḥ 03,187.033c abhibhūḥ sarvago 'nanto hṛṣīkeśa urukramaḥ 03,187.034a kālacakraṃ nayāmy eko brahmann aham arūpi vai 03,187.034c śamanaṃ sarvabhūtānāṃ sarvalokakṛtodyamam 03,187.034d*0942_01 sarvaloke ca māṃ bhaktāḥ pūjayanti ca sarvaśaḥ 03,187.035a evaṃ praṇihitaḥ samyaṅ mayātmā munisattama 03,187.035c sarvabhūteṣu viprendra na ca māṃ vetti kaś cana 03,187.036a yac ca kiṃ cit tvayā prāptaṃ mayi kleṣātmakaṃ dvija 03,187.036c sukhodayāya tat sarvaṃ śreyase ca tavānagha 03,187.037a yac ca kiṃ cit tvayā loke dṛṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam 03,187.037c vihitaḥ sarvathaivāsau mamātmā munisattama 03,187.038a ardhaṃ mama śarīrasya sarvalokapitāmahaḥ 03,187.038c ahaṃ nārāyaṇo nāma śaṅkhacakragadādharaḥ 03,187.039a yāvad yugānāṃ viprarṣe sahasraparivartanam 03,187.039c tāvat svapimi viśvātmā sarvalokapitāmahaḥ 03,187.040a evaṃ sarvam ahaṃ kālam ihāse munisattama 03,187.040c aśiśuḥ śiśurūpeṇa yāvad brahmā na budhyate 03,187.041a mayā ca vipra datto 'yaṃ varas te brahmarūpiṇā 03,187.041c asakṛt parituṣṭena viprarṣigaṇapūjita 03,187.042a sarvam ekārṇavaṃ dṛṣṭvā naṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam 03,187.042c viklavo 'si mayā jñātas tatas te darśitaṃ jagat 03,187.043a abhyantaraṃ śarīrasya praviṣṭo 'si yadā mama 03,187.043c dṛṣṭvā lokaṃ samastaṃ ca vismito nāvabudhyase 03,187.044a tato 'si vaktrād viprarṣe drutaṃ niḥsārito mayā 03,187.044c ākhyātas te mayā cātmā durjñeyo 'pi surāsuraiḥ 03,187.045a yāvat sa bhagavān brahmā na budhyati mahātapāḥ 03,187.045c tāvat tvam iha viprarṣe viśrabdhaś cara vai sukham 03,187.046a tato vibuddhe tasmiṃs tu sarvalokapitāmahe 03,187.046c ekībhūto hi srakṣyāmi śarīrād dvijasattama 03,187.047a ākāśaṃ pṛthivīṃ jyotir vāyuṃ salilam eva ca 03,187.047c loke yac ca bhavec cheṣam iha sthāvarajaṅgamam 03,187.048 mārkaṇḍeya uvāca 03,187.048a ity uktvāntarhitas tāta sa devaḥ paramādbhutaḥ 03,187.048c prajāś cemāḥ prapaśyāmi vicitrā bahudhākṛtāḥ 03,187.049a etad dṛṣṭaṃ mayā rājaṃs tasmin prāpte yugakṣaye 03,187.049c āścaryaṃ bharataśreṣṭha sarvadharmabhṛtāṃ vara 03,187.049d*0943_01 sūtātmānaṃ samāhṛta caturddaśavidhānataḥ 03,187.049d*0943_02 paramātmānam āviśya supityamittadhī * * 03,187.050a yaḥ sa devo mayā dṛṣṭaḥ purā padmanibhekṣaṇaḥ 03,187.050c sa eṣa puruṣavyāghra saṃbandhī te janārdanaḥ 03,187.051a asyaiva varadānād dhi smṛtir na prajahāti mām 03,187.051c dīrgham āyuś ca kaunteya svacchandamaraṇaṃ tathā 03,187.052a sa eṣa kṛṣṇo vārṣṇeyaḥ purāṇapuruṣo vibhuḥ 03,187.052c āste harir acintyātmā krīḍann iva mahābhujaḥ 03,187.053a eṣa dhātā vidhātā ca saṃhartā caiva sātvataḥ 03,187.053c śrīvatsavakṣā govindaḥ prajāpatipatiḥ prabhuḥ 03,187.054a dṛṣṭvemaṃ vṛṣṇiśārdūlaṃ smṛtir mām iyam āgatā 03,187.054c ādidevam ajaṃ viṣṇuṃ puruṣaṃ pītavāsasam 03,187.055a sarveṣām eva bhūtānāṃ pitā mātā ca mādhavaḥ 03,187.055c gacchadhvam enaṃ śaraṇaṃ śaraṇyaṃ kauravarṣabhāḥ 03,188.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,188.001a evam uktās tu te pārthā yamau ca puruṣarṣabhau 03,188.001c draupadyā kṛṣṇayā sārdhaṃ namaścakrur janārdanam 03,188.002a sa caitān puruṣavyāghra sāmnā paramavalgunā 03,188.002c sāntvayām āsa mānārhān manyamāno yathāvidhi 03,188.003a yudhiṣṭhiras tu kaunteyo mārkaṇḍeyaṃ mahāmunim 03,188.003c punaḥ papraccha sāmrājye bhaviṣyāṃ jagato gatim 03,188.004a āścaryabhūtaṃ bhavataḥ śrutaṃ no vadatāṃ vara 03,188.004c mune bhārgava yad vṛttaṃ yugādau prabhavāpyayau 03,188.005a asmin kaliyuge 'py asti punaḥ kautūhalaṃ mama 03,188.005c samākuleṣu dharmeṣu kiṃ nu śeṣaṃ bhaviṣyati 03,188.006a kiṃvīryā mānavās tatra kimāhāravihāriṇaḥ 03,188.006c kimāyuṣaḥ kiṃvasanā bhaviṣyanti yugakṣaye 03,188.007a kāṃ ca kāṣṭhāṃ samāsādya punaḥ saṃpatsyate kṛtam 03,188.007c vistareṇa mune brūhi vicitrāṇīha bhāṣase 03,188.008a ity uktaḥ sa muniśreṣṭhaḥ punar evābhyabhāṣata 03,188.008c ramayan vṛṣṇiśārdūlaṃ pāṇḍavāṃś ca mahāmuniḥ 03,188.009 mārkaṇḍeya uvāca 03,188.009*0944_01 śṛṇu rājan mayā dṛṣṭaṃ yat purā śrutam eva ca 03,188.009*0944_02 anubhūtaṃ ca rājendra devadevaprasādajam 03,188.009a bhaviṣyaṃ sarvalokasya vṛttāntaṃ bharatarṣabha 03,188.009c kaluṣaṃ kālam āsādya kathyamānaṃ nibodha me 03,188.010a kṛte catuṣpāt sakalo nirvyājopādhivarjitaḥ 03,188.010c vṛṣaḥ pratiṣṭhito dharmo manuṣyeṣv abhavat purā 03,188.011a adharmapādaviddhas tu tribhir aṃśaiḥ pratiṣṭhitaḥ 03,188.011c tretāyāṃ dvāpare 'rdhena vyāmiśro dharma ucyate 03,188.012a tribhir aṃśair adharmas tu lokān ākramya tiṣṭhati 03,188.012b*0945_01 tāmasaṃ yugam āsādya tadā bharatasattama 03,188.012c caturthāṃśena dharmas tu manuṣyān upatiṣṭhati 03,188.013a āyur vīryam atho buddhir balaṃ tejaś ca pāṇḍava 03,188.013c manuṣyāṇām anuyugaṃ hrasatīti nibodha me 03,188.014a rājāno brāhmaṇā vaiśyāḥ śūdrāś caiva yudhiṣṭhira 03,188.014c vyājair dharmaṃ cariṣyanti dharmavaitaṃsikā narāḥ 03,188.015a satyaṃ saṃkṣepsyate loke naraiḥ paṇḍitamānibhiḥ 03,188.015c satyahānyā tatas teṣām āyur alpaṃ bhaviṣyati 03,188.016a āyuṣaḥ prakṣayād vidyāṃ na śakṣyanty upaśikṣitum 03,188.016c vidyāhīnān avijñānāl lobho 'py abhibhaviṣyati 03,188.017a lobhakrodhaparā mūḍhāḥ kāmasaktāś ca mānavāḥ 03,188.017c vairabaddhā bhaviṣyanti parasparavadhepsavaḥ 03,188.018a brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ saṃkīryantaḥ parasparam 03,188.018c śūdratulyā bhaviṣyanti tapaḥsatyavivarjitāḥ 03,188.019a antyā madhyā bhaviṣyanti madhyāś cāntāvasāyinaḥ 03,188.019c īdṛśo bhavitā loko yugānte paryupasthite 03,188.020a vastrāṇāṃ pravarā śāṇī dhānyānāṃ koradūṣakāḥ 03,188.020c bhāryāmitrāś ca puruṣā bhaviṣyanti yugakṣaye 03,188.021a matsyāmiṣeṇa jīvanto duhantaś cāpy ajaiḍakam 03,188.021c goṣu naṣṭāsu puruṣā bhaviṣyanti yugakṣaye 03,188.021c*0946_01 **** **** ye 'pi nityaṃ dhṛtavratāḥ 03,188.021c*0946_02 te 'pi lobhasamāyuktā 03,188.022a anyonyaṃ parimuṣṇanto hiṃsayantaś ca mānavāḥ 03,188.022c ajapā nāstikāḥ stenā bhaviṣyanti yugakṣaye 03,188.023a sarittīreṣu kuddālair vāpayiṣyanti cauṣadhīḥ 03,188.023c tāś cāpy alpaphalās teṣāṃ bhaviṣyanti yugakṣaye 03,188.024a śrāddhe daive ca puruṣā ye ca nityaṃ dhṛtavratāḥ 03,188.024c te 'pi lobhasamāyuktā bhokṣyantīha parasparam 03,188.025a pitā putrasya bhoktā ca pituḥ putras tathaiva ca 03,188.025c atikrāntāni bhojyāni bhaviṣyanti yugakṣaye 03,188.025d*0947_01 rātrau bhokṣyanti vratino gṛhiṇo 'pi yugakṣaye 03,188.025d*0947_02 evaṃvidhaṃ kariṣyanti kalau śāstravimohitāḥ 03,188.026a na vratāni cariṣyanti brāhmaṇā vedanindakāḥ 03,188.026c na yakṣyanti na hoṣyanti hetuvādavilobhitāḥ 03,188.026d*0948_01 nimneṣv īhāṃ kariṣyanti hetuvādavimohitāḥ 03,188.027a nimne kṛṣiṃ kariṣyanti yokṣyanti dhuri dhenukāḥ 03,188.027c ekahāyanavatsāṃś ca vāhayiṣyanti mānavāḥ 03,188.028a putraḥ pitṛvadhaṃ kṛtvā pitā putravadhaṃ tathā 03,188.028c nirudvego bṛhadvādī na nindām upalapsyate 03,188.029a mlecchabhūtaṃ jagat sarvaṃ niśkriyaṃ yajñavarjitam 03,188.029c bhaviṣyati nirānandam anutsavam atho tathā 03,188.030a prāyaśaḥ kṛpaṇānāṃ hi tathā bandhumatām api 03,188.030c vidhavānāṃ ca vittāni hariṣyantīha mānavāḥ 03,188.031a alpavīryabalāḥ stabdhā lobhamohaparāyaṇāḥ 03,188.031c tatkathādānasaṃtuṣṭā duṣṭānām api mānavāḥ 03,188.031e parigrahaṃ kariṣyanti pāpācāraparigrahāḥ 03,188.032a saṃghātayantaḥ kaunteya rājānaḥ pāpabuddhayaḥ 03,188.032c parasparavadhodyuktā mūrkhāḥ paṇḍitamāninaḥ 03,188.032e bhaviṣyanti yugasyānte kṣatriyā lokakaṇṭakāḥ 03,188.033a arakṣitāro lubdhāś ca mānāhaṃkāradarpitāḥ 03,188.033c kevalaṃ daṇḍarucayo bhaviṣyanti yugakṣaye 03,188.034a ākramyākramya sādhūnāṃ dārāṃś caiva dhanāni ca 03,188.034c bhokṣyante niranukrośā rudatām api bhārata 03,188.035a na kanyāṃ yācate kaś cin nāpi kanyā pradīyate 03,188.035c svayaṃgrāhā bhaviṣyanti yugānte paryupasthite 03,188.036a rājānaś cāpy asaṃtuṣṭāḥ parārthān mūḍhacetasaḥ 03,188.036c sarvopāyair hariṣyanti yugānte paryupasthite 03,188.037a mlecchībhūtaṃ jagat sarvaṃ bhaviṣyati ca bhārata 03,188.037c hasto hastaṃ parimuṣed yugānte paryupasthite 03,188.038a satyaṃ saṃkṣipyate loke naraiḥ paṇḍitamānibhiḥ 03,188.038c sthavirā bālamatayo bālāḥ sthavirabuddhayaḥ 03,188.039a bhīravaḥ śūramānīnaḥ śūrā bhīruviṣādinaḥ 03,188.039c na viśvasanti cānyonyaṃ yugānte paryupasthite 03,188.040a ekāhāryaṃ jagat sarvaṃ lobhamohavyavasthitam 03,188.040c adharmo vardhati mahān na ca dharmaḥ pravartate 03,188.041a brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā na śiṣyanti janādhipa 03,188.041c ekavarṇas tadā loko bhaviṣyati yugakṣaye 03,188.042a na kṣaṃsyati pitā putraṃ putraś ca pitaraṃ tathā 03,188.042c bhāryā ca patiśuśrūṣāṃ na kariṣyati kā cana 03,188.043a ye yavānnā janapadā godhūmānnās tathaiva ca 03,188.043c tān deśān saṃśrayiṣyanti yugānte paryupasthite 03,188.044a svairāhārāś ca puruṣā yoṣitaś ca viśāṃ pate 03,188.044c anyonyaṃ na sahiṣyanti yugānte paryupasthite 03,188.045a mlecchabhūtaṃ jagat sarvaṃ bhaviṣyati yudhiṣṭhira 03,188.045c na śrāddhair hi pitṝṃś cāpi tarpayiṣyanti mānavāḥ 03,188.046a na kaś cit kasya cic chrotā na kaś cit kasya cid guruḥ 03,188.046c tamograstas tadā loko bhaviṣyati narādhipa 03,188.047a paramāyuś ca bhavitā tadā varṣāṇi ṣoḍaśa 03,188.047c tataḥ prāṇān vimokṣyanti yugānte paryupasthite 03,188.048a pañcame vātha ṣaṣṭhe vā varṣe kanyā prasūyate 03,188.048c saptavarṣāṣṭavarṣāś ca prajāsyanti narās tadā 03,188.049a patyau strī tu tadā rājan puruṣo vā striyaṃ prati 03,188.049c yugānte rājaśārdūla na toṣam upayāsyati 03,188.050a alpadravyā vṛthāliṅgā hiṃsā ca prabhaviṣyati 03,188.050c na kaś cit kasya cid dātā bhaviṣyati yugakṣaye 03,188.051a aṭṭaśūlā janapadāḥ śivaśūlāś catuṣpathāḥ 03,188.051c keśaśūlāḥ striyaś cāpi bhaviṣyanti yugakṣaye 03,188.052a mlecchāḥ krūrāḥ sarvabhakṣā dāruṇāḥ sarvakarmasu 03,188.052c bhāvinaḥ paścime kāle manuṣyā nātra saṃśayaḥ 03,188.053a krayavikrayakāle ca sarvaḥ sarvasya vañcanam 03,188.053c yugānte bharataśreṣṭha vṛttilobhāt kariṣyati 03,188.054a jñānāni cāpy avijñāya kariṣyanti kriyās tathā 03,188.054c ātmacchandena vartante yugānte paryupasthite 03,188.055a svabhāvāt krūrakarmāṇaś cānyonyam abhiśaṅkinaḥ 03,188.055c bhavitāro janāḥ sarve saṃprāpte yugasaṃkṣaye 03,188.056a ārāmāṃś caiva vṛkṣāṃś ca nāśayiṣyanti nirvyathāḥ 03,188.056c bhavitā saṃkṣayo loke jīvitasya ca dehinām 03,188.057a tathā lobhābhibhūtāś ca cariṣyanti mahīm imām 03,188.057c brāhmaṇāś ca bhaviṣyanti brahmasvāni ca bhuñjate 03,188.058a hāhākṛtā dvijāś caiva bhayārtā vṛṣalārditāḥ 03,188.058c trātāram alabhanto vai bhramiṣyanti mahīm imām 03,188.059a jīvitāntakarā raudrāḥ krūrāḥ prāṇivihiṃsakāḥ 03,188.059c yadā bhaviṣyanti narās tadā saṃkṣepsyate yugam 03,188.060a āśrayiṣyanti ca nadīḥ parvatān viṣamāṇi ca 03,188.060c pradhāvamānā vitrastā dvijāḥ kurukulodvaha 03,188.061a dasyuprapīḍitā rājan kākā iva dvijottamāḥ 03,188.061c kurājabhiś ca satataṃ karabhāraprapīḍitāḥ 03,188.062a dhairyaṃ tyaktvā mahīpāla dāruṇe yugasaṃkṣaye 03,188.062c vikarmāṇi kariṣyanti śūdrāṇāṃ paricārakāḥ 03,188.063a śūdrā dharmaṃ pravakṣyanti brāhmaṇāḥ paryupāsakāḥ 03,188.063c śrotāraś ca bhaviṣyanti prāmāṇyena vyavasthitāḥ 03,188.064a viparītaś ca loko 'yaṃ bhaviṣyaty adharottaraḥ 03,188.064b*0949_01 dharmācāraparibhraṣṭā lobhamohasamanvitāḥ 03,188.064c eḍūkān pūjayiṣyanti varjayiṣyanti devatāḥ 03,188.064e śūdrāḥ paricariṣyanti na dvijān yugasaṃkṣaye 03,188.065a āśrameṣu maharṣīṇāṃ brāhmaṇāvasatheṣu ca 03,188.065c devasthāneṣu caityeṣu nāgānām ālayeṣu ca 03,188.066a eḍūkacihnā pṛthivī na devagṛhabhūṣitā 03,188.066c bhaviṣyati yuge kṣīṇe tad yugāntasya lakṣaṇam 03,188.067a yadā raudrā dharmahīnā māṃsādāḥ pānapās tathā 03,188.067c bhaviṣyanti narā nityaṃ tadā saṃkṣepsyate yugam 03,188.068a puṣpe puṣpaṃ yadā rājan phale phalam upāśritam 03,188.068c prajāsyati mahārāja tadā saṃkṣepsyate yugam 03,188.069a akālavarṣī parjanyo bhaviṣyati gate yuge 03,188.069c akrameṇa manuṣyāṇāṃ bhaviṣyati tadā kriyā 03,188.069e virodham atha yāsyanti vṛṣalā brāhmaṇaiḥ saha 03,188.070a mahī mlecchasamākīrṇā bhaviṣyati tato 'cirāt 03,188.070c karabhārabhayād viprā bhajiṣyanti diśo daśa 03,188.070d*0950_01 anyāyavartinaś cāpi bhaviṣyanti narādhipāḥ 03,188.071a nirviśeṣā janapadā narāvṛṣṭibhir arditāḥ 03,188.071c āśramān abhipatsyanti phalamūlopajīvinaḥ 03,188.072a evaṃ paryākule loke maryādā na bhaviṣyati 03,188.072b*0951_01 brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ parityakṣyanti satkriyām 03,188.072c na sthāsyanty upadeśe ca śiṣyā vipriyakāriṇaḥ 03,188.073a ācāryopanidhiś caiva vatsyate tadanantaram 03,188.073c arthayuktyā pravatsyanti mitrasaṃbandhibāndhavāḥ 03,188.073e abhāvaḥ sarvabhūtānāṃ yugānte ca bhaviṣyati 03,188.074a diśaḥ prajvalitāḥ sarvā nakṣatrāṇi calāni ca 03,188.074c jyotīṃṣi pratikūlāni vātāḥ paryākulās tathā 03,188.074e ulkāpātāś ca bahavo mahābhayanidarśakāḥ 03,188.075a ṣaḍbhir anyaiś ca sahito bhāskaraḥ pratapiṣyati 03,188.075c tumulāś cāpi nirhrādā digdāhāś cāpi sarvaśaḥ 03,188.075e kabandhāntarhito bhānur udayāstamaye tadā 03,188.076a akālavarṣī ca tadā bhaviṣyati sahasradṛk 03,188.076c sasyāni ca na rokṣyanti yugānte paryupasthite 03,188.077a abhīkṣṇaṃ krūravādinyaḥ paruṣā ruditapriyāḥ 03,188.077c bhartṝṇāṃ vacane caiva na sthāsyanti tadā striyaḥ 03,188.078a putrāś ca mātāpitarau haniṣyanti yugakṣaye 03,188.078c sūdayiṣyanti ca patīn striyaḥ putrān apāśritāḥ 03,188.079a aparvaṇi mahārāja sūryaṃ rāhur upaiṣyati 03,188.079c yugānte hutabhuk cāpi sarvataḥ prajvaliṣyati 03,188.080a pānīyaṃ bhojanaṃ caiva yācamānās tadādhvagāḥ 03,188.080c na lapsyante nivāsaṃ ca nirastāḥ pathi śerate 03,188.081a nirghātavāyasā nāgāḥ śakunāḥ samṛgadvijāḥ 03,188.081c rūkṣā vāco vimokṣyanti yugānte paryupasthite 03,188.082a mitrasaṃbandhinaś cāpi saṃtyakṣyanti narās tadā 03,188.082c janaṃ parijanaṃ cāpi yugānte paryupasthite 03,188.083a atha deśān diśaś cāpi pattanāni purāṇi ca 03,188.083c kramaśaḥ saṃśrayiṣyanti yugānte paryupasthite 03,188.084a hā tāta hā sutety evaṃ tadā vācaḥ sudāruṇāḥ 03,188.084c vikrośamānaś cānyonyaṃ jano gāṃ paryaṭiṣyati 03,188.084d*0952_01 bhovādinas tathā śūdrā brāhmaṇāḥ prākṛtapriyāḥ 03,188.084d*0952_02 pāṣaṇḍajanasaṃkīrṇā bhaviṣyanti yugakṣaye 03,188.085a tatas tumulasaṃghāte vartamāne yugakṣaye 03,188.085c dvijātipūrvako lokaḥ krameṇa prabhaviṣyati 03,188.086a tataḥ kālāntare 'nyasmin punar lokavivṛddhaye 03,188.086c bhaviṣyati punar daivam anukūlaṃ yadṛcchayā 03,188.087a yadā candraś ca sūryaś ca tathā tiṣyabṛhaspatī 03,188.087c ekarāśau sameṣyanti prapatsyati tadā kṛtam 03,188.088a kālavarṣī ca parjanyo nakṣatrāṇi śubhāni ca 03,188.088c pradakṣiṇā grahāś cāpi bhaviṣyanty anulomagāḥ 03,188.088d*0953_01 dakṣiṇāni bhaviṣyanti grahāś cāpy anulomagāḥ 03,188.088d*0953_02 pradakṣiṇā bhaviṣyanti pūjayantaḥ parasparam 03,188.088e kṣemaṃ subhikṣam ārogyaṃ bhaviṣyati nirāmayam 03,188.089a kalkir viṣṇuyaśā nāma dvijaḥ kālapracoditaḥ 03,188.089c utpatsyate mahāvīryo mahābuddhiparākramaḥ 03,188.090a saṃbhūtaḥ saṃbhalagrāme brāhmaṇāvasathe śubhe 03,188.090c manasā tasya sarvāṇi vāhanāny āyudhāni ca 03,188.090e upasthāsyanti yodhāś ca śastrāṇi kavacāni ca 03,188.091a sa dharmavijayī rājā cakravartī bhaviṣyati 03,188.091c sa cemaṃ saṃkulaṃ lokaṃ prasādam upaneṣyati 03,188.092a utthito brāhmaṇo dīptaḥ kṣayāntakṛd udāradhīḥ 03,188.092c sa saṃkṣepo hi sarvasya yugasya parivartakaḥ 03,188.093a sa sarvatra gatān kṣudrān brāhmaṇaiḥ parivāritaḥ 03,188.093c utsādayiṣyati tadā sarvān mlecchagaṇān dvijaḥ 03,188.90b*0954_01 mahātmā vṛttasaṃpannaḥ prajānāṃ hitakṛn nṛpa 03,189.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,189.001a tataś corakṣayaṃ kṛtvā dvijebhyaḥ pṛthivīm imām 03,189.001c vājimedhe mahāyajñe vidhivat kalpayiṣyati 03,189.002a sthāpayitvā sa maryādāḥ svayambhuvihitāḥ śubhāḥ 03,189.002c vanaṃ puṇyayaśaḥkarmā jarāvān saṃśrayiṣyati 03,189.003a tacchīlam anuvartsyante manuṣyā lokavāsinaḥ 03,189.003c vipraiś corakśaye caiva kṛte kṣemaṃ bhaviṣyati 03,189.004a kṛṣṇājināni śaktīś ca triśūlāny āyudhāni ca 03,189.004c sthāpayan vipraśārdūlo deśeṣu vijiteṣu ca 03,189.005a saṃstūyamāno viprendrair mānayāno dvijottamān 03,189.005c kalkiś cariṣyati mahīṃ sadā dasyuvadhe rataḥ 03,189.006a hā tāta hā sutety evaṃ tās tā vācaḥ sudāruṇāḥ 03,189.006c vikrośamānān subhṛśaṃ dasyūn neṣyati saṃkṣayam 03,189.007a tato 'dharmavināśo vai dharmavṛddhiś ca bhārata 03,189.007c bhaviṣyati kṛte prāpte kriyāvāṃś ca janas tathā 03,189.008a ārāmāś caiva caityāś ca taṭākāny avaṭās tathā 03,189.008b*0955_01 puṣkariṇyaś ca vividhā devatāyatāni ca 03,189.008c yajñakriyāś ca vividhā bhaviṣyanti kṛte yuge 03,189.009a brāhmaṇāḥ sādhavaś caiva munayaś ca tapasvinaḥ 03,189.009c āśramāḥ sahapāṣaṇḍāḥ sthitāḥ satye janāḥ prajāḥ 03,189.010a jāsyanti sarvabījāni upyamānāni caiva ha 03,189.010c sarveṣv ṛtuṣu rājendra sarvaṃ sasyaṃ bhaviṣyati 03,189.011a narā dāneṣu niratā vrateṣu niyameṣu ca 03,189.011c japayajñaparā viprā dharmakāmā mudā yutāḥ 03,189.011e pālayiṣyanti rājāno dharmeṇemāṃ vasuṃdharām 03,189.012a vyavahāraratā vaiśyā bhaviṣyanti kṛte yuge 03,189.012c ṣaṭkarmaniratā viprāḥ kṣatriyā rakṣaṇe ratāḥ 03,189.013a śuśrūṣāyāṃ ratāḥ śūdrās tathā varṇatrayasya ca 03,189.013c eṣa dharmaḥ kṛtayuge tretāyāṃ dvāpare tathā 03,189.013e paścime yugakāle ca yaḥ sa te saṃprakīrtitaḥ 03,189.014a sarvalokasya viditā yugasaṃkhyā ca pāṇḍava 03,189.014c etat te sarvam ākhyātam atītānāgataṃ mayā 03,189.014e vāyuproktam anusmṛtya purāṇam ṛṣisaṃstutam 03,189.015a evaṃ saṃsāramārgā me bahuśaś cirajīvinā 03,189.015c dṛṣṭāś caivānubhūtāś ca tāṃs te kathitavān aham 03,189.016a idaṃ caivāparaṃ bhūyaḥ saha bhrātṛbhir acyuta 03,189.016b*0956_01 sarvam etad yathātattvaṃ kathitaṃ tava sarvaśaḥ 03,189.016c dharmasaṃśayamokṣārthaṃ nibodha vacanaṃ mama 03,189.017a dharme tvayātmā saṃyojyo nityaṃ dharmabhṛtāṃ vara 03,189.017c dharmātmā hi sukhaṃ rājā pretya ceha ca nandati 03,189.018a nibodha ca śubhāṃ vāṇīṃ yāṃ pravakṣyāmi te 'nagha 03,189.018c na brāhmaṇe paribhavaḥ kartavyas te kadā cana 03,189.018e brāhmaṇo ruṣito hanyād api lokān pratijñayā 03,189.019 vaiśaṃpāyana uvāca 03,189.019a mārkaṇḍeyavacaḥ śrutvā kurūṇāṃ pravaro nṛpaḥ 03,189.019c uvāca vacanaṃ dhīmān paramaṃ paramadyutiḥ 03,189.020a kasmin dharme mayā stheyaṃ prajāḥ saṃrakṣatā mune 03,189.020c kathaṃ ca vartamāno vai na cyaveyaṃ svadharmataḥ 03,189.020d*0957_00 yudhiṣṭhiraḥ 03,189.020d*0957_01 etac chrutvā mayā kiṃ syāt kartavyaṃ munisattama 03,189.020d*0957_02 kathaṃ cāyaṃ jito loko rakṣitavyo bhaviṣyati 03,189.021 mārkaṇḍeya uvāca 03,189.021a dayāvān sarvabhūteṣu hito rakto 'nasūyakaḥ 03,189.021c apatyānām iva sveṣāṃ prajānāṃ rakṣaṇe rataḥ 03,189.021e cara dharmaṃ tyajādharmaṃ pitṝn devāṃś ca pūjaya 03,189.022a pramādād yat kṛtaṃ te 'bhūt saṃyag dānena taj jaya 03,189.022c alaṃ te mānam āśritya satataṃ paravān bhava 03,189.023a vijitya pṛthivīṃ sarvāṃ modamānaḥ sukhī bhava 03,189.023c eṣa bhūto bhaviṣyaś ca dharmas te samudīritaḥ 03,189.024a na te 'sty aviditaṃ kiṃ cid atītānāgataṃ bhuvi 03,189.024c tasmād imaṃ parikleśaṃ tvaṃ tāta hṛdi mā kṛthāḥ 03,189.024d*0958_01 prājñās tāta na muhyanti kālenābhiprapīḍitāḥ 03,189.025a eṣa kālo mahābāho api sarvadivaukasām 03,189.025c muhyanti hi prajās tāta kālenābhipracoditāḥ 03,189.026a mā ca te 'tra vicāro bhūd yan mayoktaṃ tavānagha 03,189.026c atiśaṅkya vaco hy etad dharmalopo bhavet tava 03,189.027a jāto 'si prathite vaṃśe kurūṇāṃ bharatarṣabha 03,189.027c karmaṇā manasā vācā sarvam etat samācara 03,189.028 yudhiṣṭhira uvāca 03,189.028a yat tvayoktaṃ dvijaśreṣṭha vākyaṃ śrutimanoharam 03,189.028c tathā kariṣye yatnena bhavataḥ śāsanaṃ vibho 03,189.029a na me lobho 'sti viprendra na bhayaṃ na ca matsaraḥ 03,189.029c kariṣyāmi hi tat sarvam uktaṃ yat te mayi prabho 03,189.030 vaiśaṃpāyana uvāca 03,189.030a śrutvā tu vacanaṃ tasya pāṇḍavasya mahātmanaḥ 03,189.030c prahṛṣṭāḥ pāṇḍavā rājan sahitāḥ śārṅgadhanvanā 03,189.030d*0959_01 viprarṣabhāś ca te sarve ye tatrāsan samāgatāḥ 03,189.031a tathā kathāṃ śubhāṃ śrutvā mārkaṇḍeyasya dhīmataḥ 03,189.031c vismitāḥ samapadyanta purāṇasya nivedanāt 03,190.000*0960_00 janamejaya uvāca 03,190.000*0960_01 bhūya eva brāhmaṇānāṃ māhātmyaṃ vaktum arhasi 03,190.000*0960_02 pāṇḍavānāṃ yathācaṣṭa mārkaṇḍeyo mahātapāḥ 03,190.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,190.001A bhūya eva brāhmaṇamahābhāgyaṃ vaktum arhasīty abravīt pāṇḍaveyo mārkaṇḍeyam 03,190.002A athācaṣṭa mārkaṇḍeyaḥ 03,190.002*0961_01 apūrvam idaṃ śrūyatāṃ brāhmaṇānāṃ caritam 03,190.002*0962_01 śrūyatāṃ kathayāmīdaṃ brahmarṣīṇāṃ pūrvacaritam 03,190.003A ayodhyāyām ikṣvākukulotpannaḥ pārthivaḥ parikṣin nāma mṛgayām agamat 03,190.004A tam ekāśvena mṛgam anusarantaṃ mṛgo dūram apāharat 03,190.005A athādhvani jātaśramaḥ kṣuttṛṣṇābhibhūtaś ca kasmiṃś cid uddeśe nīlaṃ vanaṣaṇḍam apaśyat 03,190.005B tac ca viveśa 03,190.006A tatas tasya vanaṣaṇḍasya madhye 'tīva ramaṇīyaṃ saro dṛṣṭvā sāśva eva vyagāhata 03,190.007A athāśvastaḥ sa bisamṛṇālam aśvasyāgre nikṣipya puṣkariṇītīre samāviśat 03,190.008A tataḥ śayāno madhuraṃ gītaśabdam aśṛṇot 03,190.009A sa śrutvācintayat 03,190.009B neha manuṣyagatiṃ paśyāmi 03,190.009C kasya khalv ayaṃ gītaśabda iti 03,190.010A athāpaśyat kanyāṃ paramarūpadarśanīyāṃ puṣpāṇy avacinvatīṃ gāyantīṃ ca 03,190.011A atha sā rājñaḥ samīpe paryakrāmat 03,190.012A tām abravīd rājā 03,190.012B kasyāsi subhage tvam iti 03,190.013A sā pratyuvāca 03,190.013B kanyāsmīti 03,190.014A tāṃ rājovāca 03,190.014B arthī tvayāham iti 03,190.015A athovāca kanyā 03,190.015B samayenāhaṃ śakyā tvayā labdhum 03,190.015C nānyatheti 03,190.016A tāṃ rājā samayam apṛcchat 03,190.017A tataḥ kanyedam uvāca 03,190.017B udakaṃ me na darśayitavyam iti 03,190.018A sa rājā bāḍham ity uktvā tāṃ samāgamya tayā sahāste 03,190.019A tatraivāsīne rājani senānvagacchat 03,190.019B padenānupadaṃ dṛṣṭvā rājānaṃ parivāryātiṣṭhat 03,190.020A paryāśvastaś ca rājā tayaiva saha śibikayā prāyād avighāṭitayā 03,190.020B svanagaram anuprāpya rahasi tayā saha ramann āste 03,190.020C nānyat kiṃ canāpaśyat 03,190.021A atha pradhānāmātyas tasyābhyāśacarāḥ striyo 'pṛcchat 03,190.021B kim atra prayojanaṃ vartata iti 03,190.022A athābruvaṃs tāḥ striyaḥ 03,190.022B apūrvam iva paśyāma udakaṃ nātra nīyateti 03,190.023A athāmātyo 'nudakaṃ vanaṃ kārayitvodāravṛkṣaṃ bahumūlapuṣpaphalaṃ rahasy upagamya rājānam abravīt 03,190.023B vanam idam udāram anudakam 03,190.023C sādhv atra ramyatām iti 03,190.024A sa tasya vacanāt tayaiva saha devyā tad vanaṃ prāviśat 03,190.024B sa kadā cit tasmin vane ramye tayaiva saha vyavaharat 03,190.024C atha kṣuttṛṣṇārditaḥ śrānto 'timātram atimuktāgāram apaśyat 03,190.025A tat praviśya rājā saha priyayā sudhātalasukṛtāṃ vimalasalilapūrṇāṃ vāpīm apaśyat 03,190.026A dṛṣṭvaiva ca tāṃ tasyā eva tīre sahaiva tayā devyā vyatiṣṭhat 03,190.027A atha tāṃ devīṃ sa rājābravīt 03,190.027B sādhv avatara vāpīsalilam iti 03,190.028A sā tadvacaḥ śrutvāvatīrya vāpīṃ nyamajjat 03,190.028B na punar udamajjat 03,190.029A tāṃ mṛgayamāṇo rājā nāpaśyat 03,190.030A vāpīm api niḥsrāvya maṇḍūkaṃ śvabhramukhe dṛṣṭvā kruddha ājñāpayām āsa 03,190.030B sarvamaṇḍūkavadhaḥ kriyatām iti 03,190.030C yo mayārthī sa mṛtakair maṇḍūkair upāyanair mām upatiṣṭhed iti 03,190.031A atha maṇḍūkavadhe ghore kriyamāṇe dikṣu sarvāsu maṇḍūkān bhayam āviśat 03,190.031B te bhītā maṇḍūkarājñe yathāvṛttaṃ nyavedayan 03,190.032A tato maṇḍūkarāṭ tāpasaveṣadhārī rājānam abhyagacchat 03,190.033A upetya cainam uvāca 03,190.033B mā rājan krodhavaśaṃ gamaḥ 03,190.033C prasādaṃ kuru 03,190.033D nārhasi maṇḍūkānām anaparādhināṃ vadhaṃ kartum iti 03,190.034a mā maṇḍūkāñ jighāṃsa tvaṃ kopaṃ saṃdhārayācyuta 03,190.034A ślokau cātra bhavataḥ 03,190.034c prakṣīyate dhanodreko janānām avijānatām 03,190.035a pratijānīhi naitāṃs tvaṃ prāpya krodhaṃ vimokṣyase 03,190.035c alaṃ kṛtvā tavādharmaṃ maṇḍūkaiḥ kiṃ hatair hi te 03,190.036A tam evaṃvādinam iṣṭajanaśokaparītātmā rājā provāca 03,190.036B na hi kṣamyate tan mayā 03,190.036C haniṣyāmy etān 03,190.036D etair durātmabhiḥ priyā me bhakṣitā 03,190.036E sarvathaiva me vadhyā maṇḍūkāḥ 03,190.036F nārhasi vidvan mām uparoddhum iti 03,190.037A sa tad vākyam upalabhya vyathitendriyamanāḥ provāca 03,190.037B prasīda rājan 03,190.037C aham āyur nāma maṇḍūkarājaḥ 03,190.037D mama sā duhitā suśobhanā nāma 03,190.037E tasyā dauḥśīlyam etat 03,190.037F bahavo hi rājānas tayā vipralabdhapūrvā iti 03,190.038A tam abravīd rājā 03,190.038B tayāsmy arthī 03,190.038C sā me dīyatām iti 03,190.039A athaināṃ rājñe pitādāt 03,190.039B abravīc cainām 03,190.039C enaṃ rājānaṃ śuśrūṣasveti 03,190.040A sa uvāca duhitaram 03,190.040B yasmāt tvayā rājāno vipralabdhās tasmād abrahmaṇyāni tavāpatyāni bhaviṣyanty anṛtakatvāt taveti 03,190.041A sa ca rājā tām upalabhya tasyāṃ surataguṇanibaddhahṛdayo lokatrayaiśvaryam ivopalabhya harṣabāṣpakalayā vācā praṇipatyābhipūjya maṇḍūkarājānam abravīt 03,190.041B anugṛhīto 'smīti 03,190.042A sa ca maṇḍūkarājo jāmātaram anujñāpya yathāgatam agacchat 03,190.043A atha kasya cit kālasya tasyāṃ kumārās trayas tasya rājñaḥ saṃbabhūvuḥ śalo dalo balaś ceti 03,190.043B tatas teṣāṃ jyeṣṭhaṃ śalaṃ samaye pitā rājye 'bhiṣicya tapasi dhṛtātmā vanaṃ jagāma 03,190.044A atha kadā cic chalo mṛgayām acarat 03,190.044B mṛgaṃ cāsādya rathenānvadhāvat 03,190.045A sūtaṃ covāca 03,190.045B śīghraṃ māṃ vahasveti 03,190.046A sa tathoktaḥ sūto rājānam abravīt 03,190.046B mā kriyatām anubandhaḥ 03,190.046C naiṣa śakyas tvayā mṛgo grahītuṃ yady api te rathe yuktau vāmyau syātām iti 03,190.047A tato 'bravīd rājā sūtam 03,190.047B ācakṣva me vāmyau 03,190.047C hanmi vā tvām iti 03,190.048A sa evam ukto rājabhayabhīto vāmadevaśāpabhītaś ca sann ācakhyau rājñe 03,190.048B vāmadevasyāśvau vāmyau manojavāv iti 03,190.048*0963_01 tataḥ punaḥ sa rājā khaḍgam udyamya śīghraṃ kathayasveti tam āha 03,190.048*0963_02 haniṣye tvām iti sa tad āha rājabhayabhītaḥ sūtaḥ 03,190.049A athainam evaṃ bruvāṇam abravīd rājā 03,190.049B vāmadevāśramaṃ yāhīti 03,190.050A sa gatvā vāmadevāśramaṃ tam ṛṣim abravīt 03,190.050B bhagavan mṛgo mayā viddhaḥ palāyate 03,190.050C taṃ saṃbhāvayeyam 03,190.050D arhasi me vāmyau dātum iti 03,190.051A tam abravīd ṛṣiḥ 03,190.051B dadāni te vāmyau 03,190.051C kṛtakāryeṇa bhavatā mamaiva niryātyau kṣipram iti 03,190.052A sa ca tāv aśvau pratigṛhyānujñāpya carṣiṃ prāyād vāmyasaṃyuktena rathena mṛgaṃ prati 03,190.052C gacchaṃś cābravīt sūtam 03,190.052D aśvaratnāv imāv ayogyau brāhmaṇānām 03,190.052E naitau pratideyau vāmadevāyeti 03,190.053A evam uktvā mṛgam avāpya svanagaram etyāśvāvantaḥpure 'sthāpayat 03,190.054A atharṣiś cintayām āsa 03,190.054B taruṇo rājaputraḥ kalyāṇaṃ patram āsādya ramate 03,190.054C na me pratiniryātayati 03,190.054D aho kaṣṭam iti 03,190.055A manasā niścitya māsi pūrṇe śiṣyam abravīt 03,190.055B gacchātreya 03,190.055C rājānaṃ brūhi 03,190.055D yadi paryāptaṃ niryātayopādhyāyavāmyāv iti 03,190.056A sa gatvaivaṃ taṃ rājānam abravīt 03,190.057A taṃ rājā pratyuvāca 03,190.057B rājñām etad vāhanam 03,190.057C anarhā brāhmaṇā ratnānām evaṃvidhānām 03,190.057D kiṃ ca brāhmaṇānām aśvaiḥ kāryam 03,190.057E sādhu pratigamyatām iti 03,190.058A sa gatvaivam upādhyāyāyācaṣṭa 03,190.059A tac chrutvā vacanam apriyaṃ vāmadevaḥ krodhaparītātmā svayam eva rājānam abhigamyāśvārtham abhyacodayat 03,190.059B na cādād rājā 03,190.060 vāmadeva uvāca 03,190.060a prayaccha vāmyau mama pārthiva tvaṃ; kṛtaṃ hi te kāryam anyair aśakyam 03,190.060c mā tvā vadhīd varuṇo ghorapāśair; brahmakṣatrasyāntare vartamānaḥ 03,190.061 rājovāca 03,190.061a anaḍvāhau suvratau sādhu dāntāv; etad viprāṇāṃ vāhanaṃ vāmadeva 03,190.061c tābhyāṃ yāhi tvaṃ yatra kāmo maharṣe; chandāṃsi vai tvādṛśaṃ saṃvahanti 03,190.062 vāmadeva uvāca 03,190.062a chandāṃsi vai mādṛśaṃ saṃvahanti; loke 'muṣmin pārthiva yāni santi 03,190.062c asmiṃs tu loke mama yānam etad; asmadvidhānām apareṣāṃ ca rājan 03,190.063 rājovāca 03,190.063a catvāro vā gardabhās tvāṃ vahantu; śreṣṭhāśvataryo harayo vā turaṃgāḥ 03,190.063c tais tvaṃ yāhi kṣatriyasyaiṣa vāho; mama vāmyau na tavaitau hi viddhi 03,190.064 vāmadeva uvāca 03,190.064a ghoraṃ vrataṃ brāhmaṇasyaitad āhur; etad rājan yad ihājīvamānaḥ 03,190.064c ayasmayā ghorarūpā mahānto; vahantu tvāṃ śitaśūlāś caturdhā 03,190.064c*0964_01 catvāro vā yātudhānāḥ suraudrāḥ 03,190.064c*0964_02 mayā prayuktās tvadvadham īpsamānā 03,190.065 rājovāca 03,190.065a ye tvā vidur brāhmaṇaṃ vāmadeva; vācā hantuṃ manasā karmaṇā vā 03,190.065c te tvāṃ saśiṣyam iha pātayantu; madvākyanunnāḥ śitaśūlāsihastāḥ 03,190.065d*0965_00 vāmadeva uvāca 03,190.065d*0965_01 mamaitau vāmyau pratigṛhya rājan 03,190.065d*0965_02 punar dadānīti prapadya me tvam 03,190.065d*0965_03 prayaccha śīghraṃ mama vāmyau tvam aśvau 03,190.065d*0965_04 rājovāca 03,190.065d*0965_04 yady ātmānaṃ jīvituṃ te kṣamaṃ syāt 03,190.065d*0965_05 na brāhmaṇebhyo mṛgayā prasūtā 03,190.065d*0965_06 na tv ānuśāsmy adya prabhṛti hy asatyam 03,190.065d*0965_07 tavaivājñāṃ saṃpraṇidhāya sarvāṃ 03,190.065d*0965_08 tathā brahman puṇyalokaṃ labheyam 03,190.066 vāmadeva uvāca 03,190.066a nānuyogā brāhmaṇānāṃ bhavanti; vācā rājan manasā karmaṇā vā 03,190.066c yas tv evaṃ brahma tapasānveti vidvāṃs; tena śreṣṭho bhavati hi jīvamānaḥ 03,190.067 mārkaṇḍeya uvāca 03,190.067a evam ukte vāmadevena rājan; samuttasthū rākṣasā ghorarūpāḥ 03,190.067c taiḥ śūlahastair vadhyamānaḥ sa rājā; provācedaṃ vākyam uccais tadānīm 03,190.068a ikṣvākavo yadi brahman dalo vā; vidheyā me yadi vānye viśo 'pi 03,190.068c notsrakṣye 'haṃ vāmadevasya vāmyau; naivaṃvidhā dharmaśīlā bhavanti 03,190.069a evaṃ bruvann eva sa yātudhānair; hato jagāmāśu mahīṃ kṣitīśaḥ 03,190.069c tato viditvā nṛpatiṃ nipātitam; ikṣvākavo vai dalam abhyaṣiñcan 03,190.070a rājye tadā tatra gatvā sa vipraḥ; provācedaṃ vacanaṃ vāmadevaḥ 03,190.070c dalaṃ rājānaṃ brāhmaṇānāṃ hi deyam; evaṃ rājan sarvadharmeṣu dṛṣṭam 03,190.071a bibheṣi cet tvam adharmān narendra; prayaccha me śīghram evādya vāmyau 03,190.071c etac chrutvā vāmadevasya vākyaṃ; sa pārthivaḥ sūtam uvāca roṣāt 03,190.072a ekaṃ hi me sāyakaṃ citrarūpaṃ; digdhaṃ viṣeṇāhara saṃgṛhītam 03,190.072c yena viddho vāmadevaḥ śayīta; saṃdaśyamānaḥ śvabhir ārtarūpaḥ 03,190.073 vāmadeva uvāca 03,190.073a jānāmi putraṃ daśavarṣaṃ tavāhaṃ; jātaṃ mahiṣyāṃ śyenajitaṃ narendra 03,190.073c taṃ jahi tvaṃ madvacanāt praṇunnas; tūrṇaṃ priyaṃ sāyakair ghorarūpaiḥ 03,190.074 mārkaṇḍeya uvāca 03,190.074a evam ukto vāmadevena rājann; antaḥpure rājaputraṃ jaghāna 03,190.074c sa sāyakas tigmatejā visṛṣṭaḥ; śrutvā dalas tac ca vākyaṃ babhāṣe 03,190.075a ikṣvākavo hanta carāmi vaḥ priyaṃ; nihanmīmaṃ vipram adya pramathya 03,190.075c ānīyatām aparas tigmatejāḥ; paśyadhvaṃ me vīryam adya kṣitīśāḥ 03,190.076 vāmadeva uvāca 03,190.076a yaṃ tvam enaṃ sāyakaṃ ghorarūpaṃ; viṣeṇa digdhaṃ mama saṃdadhāsi 03,190.076c na tvam enaṃ śaravaryaṃ vimoktuṃ; saṃdhātuṃ vā śakṣyasi mānavendra 03,190.077 rājovāca 03,190.077a ikṣvākavaḥ paśyata māṃ gṛhītaṃ; na vai śaknomy eṣa śaraṃ vimoktum 03,190.077c na cāsya kartuṃ nāśam abhyutsahāmi; āyuṣmān vai jīvatu vāmadevaḥ 03,190.078 vāmadeva uvāca 03,190.078a saṃspṛśaināṃ mahiṣīṃ sāyakena; tatas tasmād enaso mokṣyase tvam 03,190.079 mārkaṇḍeya uvāca 03,190.079a tatas tathā kṛtavān pārthivas tu; tato muniṃ rājaputrī babhāṣe 03,190.079c yathā yuktaṃ vāmadevāham enaṃ; dine dine saṃviśantī vyaśaṃsam 03,190.079e brāhmaṇebhyo mṛgayantī sūnṛtāni; tathā brahman puṇyalokaṃ labheyam 03,190.080 vāmadeva uvāca 03,190.080a tvayā trātaṃ rājakulaṃ śubhekṣaṇe; varaṃ vṛṇīṣvāpratimaṃ dadāni te 03,190.080c praśādhīmaṃ svajanaṃ rājaputri; ikṣvākurājyaṃ sumahac cāpy anindye 03,190.080d*0966_01 sādhvi sthiraṃ ceyam aduṣṭacittā 03,190.080d*0966_02 dharme matis te satataṃ prayātu 03,190.080d*0966_03 varaṃ ca mattaḥ pratikāṅkṣasva subhru 03,190.080d*0966_04 tvayā vṛṣaḥ pālanīyo hi nityam 03,190.081 rājaputry uvāca 03,190.081a varaṃ vṛṇe bhagavann ekam eva; vimucyatāṃ kilbiṣād adya bhartā 03,190.081b*0967_01 vṛttena buddhyā ca vivṛddhim etu 03,190.081b*0967_02 jīved asau mama putro 'dya vipra 03,190.081c śivena cādhyāhi saputrabāndhavaṃ; varo vṛto hy eṣa mayā dvijāgrya 03,190.082 mārkaṇḍeya uvāca 03,190.082a śrutvā vacaḥ sa munī rājaputryās; tathāstv iti prāha kurupravīra 03,190.082c tataḥ sa rājā mudito babhūva; vāmyau cāsmai saṃpradadau praṇamya 03,190.082d@021_0001 1 03,190.082d@021_0002 vaiśaṃpāyana uvāca | 03,190.082d@021_0003 mārkaṇḍeyam ṛṣayo brāhmaṇā yudhiṣṭhiraś ca paryapṛcchan | ṛṣiḥ kena 03,190.082d@021_0004 dīrghāyur āsīd bakaḥ ||1|| mārkaṇḍeyas tu tān sarvān uvāca | mahātapā 03,190.082d@021_0005 dīrghāyuś ca bako rājarṣiḥ | nātra kāryā vicāraṇā ||2|| 03,190.082d@021_0006 etac chrutvā tu kaunteyo bhrātṛbhiḥ saha bhārata | 03,190.082d@021_0007 mārkaṇḍeyaṃ paryapṛcchad dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ ||3|| 03,190.082d@021_0008 bakadālbhyau mahātmānau śrūyete cirajīvinau | 03,190.082d@021_0009 sakhāyau devarājasya tāv ṛṣī lokasaṃmatau ||4|| 03,190.082d@021_0010 etad icchāmi bhagavan bakaśakrasamāgamam | 03,190.082d@021_0011 sukhaduḥkhasamāyuktaṃ tattvena kathayasva me ||5|| 03,190.082d@021_0012 mārkaṇḍeya uvāca | 03,190.082d@021_0013 vṛtte devāsure rājan saṃgrāme lomaharṣaṇe | 03,190.082d@021_0014 trayāṇām api lokānām indro lokādhipo 'bhavat ||6|| 03,190.082d@021_0015 samyag varṣati parjanyaḥ sasyasapada uttamāḥ | 03,190.082d@021_0016 nirāmayāḥ sudharmiṣṭhāḥ prajā dharmaparāyaṇāḥ ||7|| 03,190.082d@021_0017 muditaś ca janaḥ sarvaḥ svadharmeṣu vyavasthitaḥ | 03,190.082d@021_0018 tāḥ prajā muditāḥ sarvā dṛṣṭvā balaniṣūdanaḥ ||8|| 03,190.082d@021_0019 tatas tu mudito rājan devarājaḥ śatakratuḥ | 03,190.082d@021_0020 airāvataṃ samāsthāya tāḥ paśyan muditāḥ prajāḥ ||9|| 03,190.082d@021_0021 āśramāṃś ca vicitrāṃś ca nadīś ca vividhāḥ śubhāḥ | 03,190.082d@021_0022 nagarāṇi samṛddhāni kheṭāñ janapadāṃs tathā ||10|| 03,190.082d@021_0023 prajāpālanadakṣāṃś ca narendrān dharmacāriṇaḥ | 03,190.082d@021_0024 udapānaṃ prapā vāpī taḍāgāni sarāṃsi ca ||11|| 03,190.082d@021_0025 nānāvratasamācāraiḥ sevitāni dvijottamaiḥ | 03,190.082d@021_0026 tato 'vatīrya ramyāyāṃ pṛthvyāṃ rājañ śatakratuḥ ||12|| 03,190.082d@021_0027 tatra ramye śive deśe bahuvṛkṣasamākule | 03,190.082d@021_0028 pūrvasyāṃ diśi ramyāyāṃ samudrābhyāśato nṛpa ||13|| 03,190.082d@021_0029 tatrāśramapadaṃ ramyaṃ mṛgadvijaniṣevitam | 03,190.082d@021_0030 tatrāśramapade ramye bakaṃ paśyati devarāṭ ||14|| 03,190.082d@021_0031 bakas tu dṛṣṭvā devendraṃ dṛḍhaṃ prītamanābhavat | 03,190.082d@021_0032 pādyāsanārghadānena phalamūlair athārcayat ||15|| 03,190.082d@021_0033 sukhopaviṣṭo varadas tatas tu balasūdanaḥ | 03,190.082d@021_0034 tataḥ praśnaṃ bakaṃ deva uvāca tridaśeśvaraḥ ||16|| 03,190.082d@021_0035 śataṃ varṣasahasrāṇi mune jātasya te 'nagha | 03,190.082d@021_0036 samākhyāhi mama brahman kiṃ duḥkhaṃ cirajīvinām ||17|| 03,190.082d@021_0037 baka uvāca | 03,190.082d@021_0038 apriyaiḥ saha saṃvāsaḥ priyaiś cāpi vinābhavaḥ | 03,190.082d@021_0039 asadbhiḥ saṃprayogaś ca tad duḥkhaṃ cirajīvinām ||18|| 03,190.082d@021_0040 putradāravināśo 'tra jñātīnāṃ suhṛdām api | 03,190.082d@021_0041 pareṣv āyattatā kṛcchraṃ kiṃ nu duḥkhataraṃ tataḥ ||19|| 03,190.082d@021_0042 nānyad duḥkhataraṃ kiṃ cil lokeṣu pratibhāti me | 03,190.082d@021_0043 arthair vihīnaḥ puruṣaḥ paraiḥ saṃparibhūyate ||20|| 03,190.082d@021_0044 akulānāṃ kule bhāvaṃ kulīnānāṃ kulakṣayam | 03,190.082d@021_0045 saṃyogaṃ viprayogaṃ ca paśyanti cirajīvinaḥ ||21|| 03,190.082d@021_0046 api pratyakṣam evaitat tava deva śatakrato | 03,190.082d@021_0047 akulānāṃ samṛddhānāṃ kathaṃ kulaviparyayaḥ ||22|| 03,190.082d@021_0048 devadānavagandharvamanuṣyoragarākṣasāḥ | 03,190.082d@021_0049 prāpnuvanti viparyāsaṃ kiṃ nu duḥkhataraṃ tataḥ ||23|| 03,190.082d@021_0050 kule jātāś ca kliśyante dauṣkuleyavaśānugāḥ | 03,190.082d@021_0051 āḍhyair daridrāvamatāḥ kiṃ nu duḥkhataraṃ tataḥ | 03,190.082d@021_0052 loke vaidharmyam etat tu dṛśyate bahuvistaram ||24|| 03,190.082d@021_0053 hīnajñānāś ca dṛśyante kliśyante prājñakovidāḥ | 03,190.082d@021_0054 bahuduḥkhaparikleśaṃ mānuṣyam iha dṛśyate ||25|| 03,190.082d@021_0055 indra uvāca | 03,190.082d@021_0056 punar eva mahābhāga devarṣigaṇasevita | 03,190.082d@021_0057 samākhyāhi mama brahman kiṃ sukhaṃ cirajīvinām ||26|| 03,190.082d@021_0058 baka uvāca | 03,190.082d@021_0059 aṣṭame dvādaśe vāpi śākaṃ yaḥ pacate gṛhe | 03,190.082d@021_0060 kumitrāṇy anapāśritya kiṃ vai sukhataraṃ tataḥ ||27|| 03,190.082d@021_0061 yatrāhāni na gaṇyante nainam āhur mahāśanam | 03,190.082d@021_0062 api śākaṃ pacānasya sukhaṃ vai maghavan gṛhe ||28|| 03,190.082d@021_0063 arjitaṃ svena vīryeṇa nānyapāśritya kaṃ cana | 03,190.082d@021_0064 phalaśākam api śreyo bhoktuṃ hy akṛpaṇaṃ gṛhe ||29|| 03,190.082d@021_0065 parasya tu gṛhe bhoktuḥ paribhūtasya nityaśaḥ | 03,190.082d@021_0066 sumṛṣṭam api na śreyo vikalpo 'yam ataḥ satām ||30|| 03,190.082d@021_0067 śvavat kīlālapo yas tu parānnaṃ bhoktum icchati | 03,190.082d@021_0068 dhig astu tasya tad bhuktaṃ kṛpaṇasya durātmanaḥ ||31|| 03,190.082d@021_0069 yo dattvātithibhūtebhyaḥ pitṛbhyaś ca dvijottamaḥ | 03,190.082d@021_0070 śiṣṭāny annāni yo bhuṅkte kiṃ vai sukhataraṃ tataḥ ||32|| 03,190.082d@021_0071 ato mṛṣṭataraṃ nānyat pūtaṃ kiṃ cic chatakrato | 03,190.082d@021_0072 dattvā yas tv atithibhyo vai bhuṅkte tenaiva nityaśaḥ ||33|| 03,190.082d@021_0073 yāvato hy andhasaḥ piṇḍān aśnāti satataṃ dvijaḥ | 03,190.082d@021_0074 tāvatāṃ gosahasrāṇāṃ phalaṃ prāpnoti dāyakaḥ ||34|| 03,190.082d@021_0075 yad eno yauvanakṛtaṃ tat sarvaṃ naśyate dhruvam | 03,190.082d@021_0076 sadakṣiṇasya bhuktasya dvijasya tu kare gatam | 03,190.082d@021_0077 yad vāri vāriṇā siñcet tad dhy enas tarate kṣaṇāt ||35|| 03,190.082d@021_0078 mārkaṇḍeya uvāca | 03,190.082d@021_0079 etāś cānyāś ca vai bahvīḥ kathayitvā kathāḥ śubhāḥ | 03,190.082d@021_0080 bakena saha devendra āpṛcchya tridivaṃ gataḥ ||36|| 03,190.082d@021_0082 2 03,190.082d@021_0083 vaiśaṃpāyana uvāca | 03,190.082d@021_0084 tataḥ pāṇḍavāḥ punar mārkaṇḍeyam ūcuḥ | kathitaṃ brāhmaṇamahābhāgyam | 03,190.082d@021_0085 rājanyamahābhāgyam idānīṃ śuśrūṣām āha iti ||37|| 03,190.082d@021_0086 tān uvāca mārkaṇḍeyo maharṣiḥ | śrūyatām idānīṃ rājanyānāṃ mahābhāgyam iti ||38|| 03,190.082d@021_0087 kurūṇām anyatamaḥ suhotro nāma rājā maharṣīn abhigamya 03,190.082d@021_0088 nivṛtya rathastham eva rājānam auśīnaraṃ śibiṃ dadarśābhimukham ||39|| 03,190.082d@021_0089 tau sametya paraspareṇa yathāvayaḥ pūjāṃ prayujya guṇasāmyena 03,190.082d@021_0090 paraspareṇa tulyātmānau viditvānyonyasya panthānaṃ na dadatuḥ ||40|| 03,190.082d@021_0091 tatra nāradaḥ prādur āsīt | kim idaṃ bhavantau parasparasya panthānam āvṛtya 03,190.082d@021_0092 tiṣṭhata iti ||41|| tāv ūcatur nāradam | naitad bhagavan | pūrvakarmakartrādibhir 03,190.082d@021_0093 viśiṣṭasya panthā upadiśyate samarthāya vā | āvāṃ ca sakhyaṃ 03,190.082d@021_0094 paraspareṇopagatau | tac cāvadhānato 'tyutkṛṣṭam adharottaraṃ paribhraṣṭam ||42|| 03,190.082d@021_0095 nāradas tv evam uktaḥ ślokatrayam apaṭhat ||43|| 03,190.082d@021_0096 krūraḥ kauravya mṛdave mṛduḥ krūre ca kaurava | 03,190.082d@021_0097 sādhuś cāsādhave sādhuḥ sādhave nāpnuyāt katham ||44|| 03,190.082d@021_0098 kṛtaṃ śataguṇaṃ kuryān nāsti deveṣu nirṇayaḥ | 03,190.082d@021_0099 auśīnaraḥ sādhuśīlo bhavato vai mahīpatiḥ ||45|| 03,190.082d@021_0100 jayet kadaryaṃ dānena satyenānṛtavādinam | 03,190.082d@021_0101 kṣamayā krūrakarmāṇam asādhuṃ sādhunā jayet ||46|| 03,190.082d@021_0102 tad ubhāv eva bhavantāv udārau | ya idānīṃ bhavadbhyām anyatamaḥ so 'pasarpatu | 03,190.082d@021_0103 etad vai nidarśanam | ity uktvā tūṣṇīṃ nārado babhūva ||47|| 03,190.082d@021_0104 etac chrutvā tu kauravyaḥ śibiṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā panthānaṃ dattvā bahukarmabhiḥ 03,190.082d@021_0105 praśasya prayayau ||48|| tad etad rājño mahābhāgyam apy uktavān 03,190.082d@021_0106 nāradaḥ ||49|| 03,190.082d@021_0108 3 03,190.082d@021_0109 mārkaṇḍeya uvāca | 03,190.082d@021_0110 idam anyac chrūyatām | yayātir nāhuṣo rājā rājyasthaḥ paurajanāvṛta 03,190.082d@021_0111 āsāṃ cakre ||50|| gurvarthī brāhmaṇa upetyābravīt | bho rājan gurvarthaṃ 03,190.082d@021_0112 bhikṣeyaṃ samayād iti ||51|| rājovāca | bravītu bhagavān samayam 03,190.082d@021_0113 iti ||52|| 03,190.082d@021_0114 brāhmaṇa uvāca | 03,190.082d@021_0115 vidveṣaṇaṃ paramaṃ jīvaloke 03,190.082d@021_0116 kuryān naraḥ pārthiva yācyamānaḥ | 03,190.082d@021_0117 taṃ tvāṃ pṛcchāmi kathaṃ tu rājan 03,190.082d@021_0118 dadyād bhavān dayitaṃ ca me 'dya ||53|| 03,190.082d@021_0119 rājovāca | 03,190.082d@021_0120 na cānukīrtaye dattvā 03,190.082d@021_0121 ayācyam arthaṃ na ca saṃśṛṇomi | 03,190.082d@021_0122 prāpyam arthaṃ ca saṃśrutya 03,190.082d@021_0123 taṃ cāpi dattvā susukhī bhavāmi ||54|| 03,190.082d@021_0124 dadāmi te rohiṇīnāṃ sahasraṃ 03,190.082d@021_0125 priyo hi me brāhmaṇo yācamānaḥ | 03,190.082d@021_0126 na me manaḥ kupyati yācamāne 03,190.082d@021_0127 dattaṃ na śocāmi kadā cid artham ||55|| 03,190.082d@021_0128 ity uktvā brāhmaṇāya rājā gosahasraṃ dadau | prāptavāṃś ca gavāṃ sahasraṃ 03,190.082d@021_0129 brāhmaṇa iti ||56|| 03,190.082d@021_0131 4 03,190.082d@021_0132 vaiśaṃpāyana uvāca | 03,190.082d@021_0133 bhūya eva mahābhāgyaṃ kathyatām ity abravīt pāṇḍavaḥ ||57|| 03,190.082d@021_0134 athācaṣṭa mārkaṇḍeyaḥ | mahārāja vṛṣadarbhasedukanāmānau rājānau 03,190.082d@021_0135 nītimārgaratāv astropāstrakṛtinau ||58|| seduko vṛṣadarbhasya bālasyaiva 03,190.082d@021_0136 upāṃśuvratam abhyajānāt | kupyam adeyaṃ brāhmaṇasya ||59|| atha taṃ sedukaṃ 03,190.082d@021_0137 brāhmaṇaḥ kaś cid vedādhyayanasaṃpanna āśiṣaṃ dattvā gurvarthī bhikṣitavān | 03,190.082d@021_0138 aśvasahasraṃ me bhagavān dadātv iti ||60|| taṃ seduko brāhmaṇam abravīt | 03,190.082d@021_0139 nāsti saṃbhavo gurvarthaṃ dātum iti | sa tvaṃ gaccha vṛṣadarbhasakāśam | 03,190.082d@021_0140 rājā paramadharmajñaḥ | brāhmaṇa taṃ bhikṣasva | sa te dāsyati | tasyaitad upāṃśuvratam 03,190.082d@021_0141 iti ||61|| atha brāhmaṇo vṛṣadarbhasakāśaṃ gatvā aśvasahasram 03,190.082d@021_0142 ayācata | sa rājā taṃ kaśenātāḍayat | taṃ brāhmaṇo 'bravīt | kiṃ 03,190.082d@021_0143 haṃsy anāgasaṃ mām iti ||62|| evam uktvā taṃ śapantaṃ rājāha | vipra kiṃ 03,190.082d@021_0144 yo na dadāti tubhyam | utāho svid brāhmaṇyam etat ||63|| brāhmaṇa 03,190.082d@021_0145 uvāca | rājādhirāja tava samīpaṃ sedukena preṣito bhikṣitum āgataḥ | 03,190.082d@021_0146 tenānuśiṣṭena mayā tvaṃ bhikṣito 'si ||64|| rājovāca | pūrvāhṇe te 03,190.082d@021_0147 dāsyāmi | yo me 'dya balir āgamiṣyati | yo hanyate kaśayā kathaṃ 03,190.082d@021_0148 moghaṃ kṣepaṇaṃ tasya syāt ||65|| ity uktvā brāhmaṇāya daivasikām utpattiṃ 03,190.082d@021_0149 prādāt | adhikasyāśvasahasrasya mūlyam evādād iti ||66|| 03,190.082d@021_0151 5 03,190.082d@021_0152 mārkaṇḍeya uvāca | 03,190.082d@021_0153 devānāṃ kathā saṃjātā | mahītalaṃ gatvā mahīpatiṃ śibim auśīnaraṃ 03,190.082d@021_0154 sādhv enaṃ śibiṃ jijñāsyāma iti ||67|| evaṃ bho ity uktvā agnīndrāv 03,190.082d@021_0155 upatiṣṭhetām | agniḥ kapotarūpeṇa | tam abhyadhāvad āmiṣārtham indraḥ 03,190.082d@021_0156 śyenarūpeṇa ||68|| atha kapoto rājño divyāsanāsīnasyotsaṅgaṃ 03,190.082d@021_0157 nyapatat ||69|| 03,190.082d@021_0158 atha purohito rājānam abravīt | prāṇarakṣaṇārthaṃ śyenād bhīto 03,190.082d@021_0159 bhavantaṃ prāṇārthī prapadyate | vasu dadātu | antavān pārthivo 'sya 03,190.082d@021_0160 niṣkṛtiṃ kuryāt | ghoraṃ kapotasya nipātam āhuḥ ||70|| 03,190.082d@021_0161 atha kapoto rājānam abravīt | prāṇarakṣārthaṃ śyenād bhīto bhavantaṃ 03,190.082d@021_0162 prāṇarakṣārthī prapadye | aṅgair aṅgāni prāpyārthī munir bhūtvā prāṇāṃs tvāṃ 03,190.082d@021_0163 prapadye | svādhyāyena karśitaṃ brahmacāriṇaṃ māṃ viddhi | tapasā damena 03,190.082d@021_0164 yuktam ācāryasyāpratikūlabhāṣiṇam | evaṃyuktam apāpaṃ māṃ viddhi ||71|| 03,190.082d@021_0165 gadāmi vedān vicinomi chandaḥ 03,190.082d@021_0166 sarve vedā akṣaraśo me adhītāḥ | 03,190.082d@021_0167 na sādhu dānaṃ śrotriyasya pradānaṃ 03,190.082d@021_0168 mā prādāḥ śyenāya na kapoto 'smi ||72|| 03,190.082d@021_0169 atha śyeno rājānam abravīt ||73|| 03,190.082d@021_0170 paryāyeṇa vasatir vā bhaveṣu 03,190.082d@021_0171 sarge jātaḥ pūrvam asmāt kapotāt | 03,190.082d@021_0172 tvam ādadāno 'tha kapotam enaṃ 03,190.082d@021_0173 mā tvaṃ rājan vighnakartā bhavethāḥ ||74|| 03,190.082d@021_0174 rājovāca | 03,190.082d@021_0175 kenedṛśī jātu parā hi dṛṣṭā 03,190.082d@021_0176 vāg ucyamānā śakunena saṃskṛtā | 03,190.082d@021_0177 yāṃ vai kapoto vadate yāṃ ca śyena 03,190.082d@021_0178 ubhau viditvā katham astu sādhu ||75|| 03,190.082d@021_0179 nāsya varṣaṃ varṣati varṣakāle 03,190.082d@021_0180 nāsya bījaṃ rohati kāla uptam | 03,190.082d@021_0181 bhītaṃ prapannaṃ yo hi dadāti śatrave 03,190.082d@021_0182 na trāṇaṃ labhet trāṇam icchan sa kāle ||76|| 03,190.082d@021_0183 jātā hrasvā prajā pramīyate 03,190.082d@021_0184 sadā na vāsaṃ pitaro 'sya kurvate | 03,190.082d@021_0185 bhītaṃ prapannaṃ yo dadāti śatrave 03,190.082d@021_0186 nāsya devāḥ pratigṛhṇanti havyam ||77|| 03,190.082d@021_0187 mogham annaṃ vindati cāpracetāḥ 03,190.082d@021_0188 svargāl lokād bhraśyati śīghram eva | 03,190.082d@021_0189 bhītaṃ prapannaṃ yo hi dadāti śatrave 03,190.082d@021_0190 sendrā devāḥ praharanty asya vajram ||78|| 03,190.082d@021_0191 ukṣāṇaṃ paktvā saha odanena 03,190.082d@021_0192 asmāt kapotāt prati te nayantu | 03,190.082d@021_0193 yasmin deśe ramase 'tīva śyena 03,190.082d@021_0194 tatra māṃsaṃ śibayas te vahantu ||79|| 03,190.082d@021_0195 śyena uvāca | 03,190.082d@021_0196 nokṣāṇo rājan prārthayeyaṃ na cānyad 03,190.082d@021_0197 asmān māṃsam adhikaṃ vā kapotāt | 03,190.082d@021_0198 devair dattaḥ so 'dya mamaiṣa bhakṣas 03,190.082d@021_0199 tan me dadasva śakunānām abhāvāt ||80|| 03,190.082d@021_0200 rājovāca | 03,190.082d@021_0201 ukṣāṇaṃ veha tam anūnaṃ nayantu 03,190.082d@021_0202 te paśyantu puruṣā mamaiva | 03,190.082d@021_0203 bhayāhitasya dāyaṃ mamāntikāt tvāṃ 03,190.082d@021_0204 pratyāmnāyaṃ tu tvaṃ hy enaṃ mā hiṃsīḥ ||81|| 03,190.082d@021_0205 tyaje prāṇān naiva dadyāṃ kapotaṃ 03,190.082d@021_0206 saumyo hy ayaṃ kiṃ na jānāsi śyena | 03,190.082d@021_0207 yathā kleśaṃ mā kuruṣveha saumya 03,190.082d@021_0208 nāhaṃ kapotam arpayiṣye kathaṃ cit ||82|| 03,190.082d@021_0209 yathā māṃ vai sādhuvādaiḥ prasannāḥ 03,190.082d@021_0210 praśaṃseyuḥ śibayaḥ karmaṇā tu | 03,190.082d@021_0211 yathā śyena priyam eva kuryāṃ 03,190.082d@021_0212 praśādhi māṃ yad vades tat karomi ||83|| 03,190.082d@021_0213 śyena uvāca | ūror dakṣiṇād utkṛtya svapiśitaṃ tāvad rājan yāvan 03,190.082d@021_0214 māsaṃ kapotena samam | tathā tasmāt sādhu trātaḥ kapotaḥ | praśaṃseyuś ca 03,190.082d@021_0215 śibayaḥ | kṛtaṃ ca priyaṃ syān mameti ||84|| 03,190.082d@021_0216 atha sa dakṣiṇād ūror utkṛtya svamāṃsapeśīṃ tulayādhārayat | gurutara 03,190.082d@021_0217 eva kapota āsīt ||85|| punar anyam uccakarta | gurutara eva 03,190.082d@021_0218 kapotaḥ ||86|| evaṃ sarvaṃ samadhigatya śarīraṃ tulāyām āropayām āsa | 03,190.082d@021_0219 tat tathāpi gurutara eva kapota āsīt ||87|| atha rājā svayam eva 03,190.082d@021_0220 tulām āruroha | na ca vyalīkam āsīd rājñaḥ ||88|| etad vṛttāntaṃ dṛṣṭvā 03,190.082d@021_0221 trāta ity uktvā prālīyata śyenaḥ ||89|| atha rājā abravīt ||90|| 03,190.082d@021_0222 kapotaṃ vidyuḥ śibayas tvāṃ kapota 03,190.082d@021_0223 pṛcchāmi te śakune ko nu śyenaḥ | 03,190.082d@021_0224 nānīśvara īdṛśaṃ jātu kuryād 03,190.082d@021_0225 etaṃ praśnaṃ bhagavan me vicakṣva ||91|| 03,190.082d@021_0226 kapota uvāca | 03,190.082d@021_0227 vaiśvānaro 'haṃ jvalano dhūmaketur 03,190.082d@021_0228 athaiva śyeno vajrahastaḥ śacīpatiḥ | 03,190.082d@021_0229 sādhu jñātuṃ tvām ṛṣabhaṃ sauratheya nau 03,190.082d@021_0230 jijñāsayā tvatsakāśaṃ prapannau ||92|| 03,190.082d@021_0231 yām etāṃ peśīṃ mama niṣkrayāya 03,190.082d@021_0232 prādād bhavān asinotkṛtya rājan | 03,190.082d@021_0233 etad vo lakṣma śivaṃ karomi 03,190.082d@021_0234 hiraṇyavarṇaṃ ruciraṃ puṇyagandham ||93|| 03,190.082d@021_0235 etāsāṃ prajānāṃ pālayitā yaśasvī 03,190.082d@021_0236 surarṣīṇām atha saṃmato bhṛśam | 03,190.082d@021_0237 etasmāt pārśvāt puruṣo janiṣyati 03,190.082d@021_0238 kapotarometi ca tasya nāma ||94|| 03,190.082d@021_0239 kapotaromāṇaṃ śibinaudbhidaṃ putraṃ prāpsyasi nṛpa | vṛṣasaṃhananaṃ 03,190.082d@021_0240 yaśodīpyamānaṃ draṣṭāsi śūravṛṣabhaṃ saurathānām ||95|| 03,190.082d@021_0242 6 03,190.082d@021_0243 vaiśaṃpāyana uvāca | 03,190.082d@021_0244 bhūya eva mahābhāgyaṃ kathyatām | ity abravīt pāṇḍavo mārkaṇḍeyam 03,190.082d@021_0245 ||96|| 03,190.082d@021_0246 athācaṣṭa mārkaṇḍeyaḥ | aṣṭakasya vaiśvāmitrer aśvamedhe sarve rājānaḥ 03,190.082d@021_0247 prāgacchan | bhrātaraś cāsya pratardano vasumanāḥ śibir auśīnara iti ||97|| 03,190.082d@021_0248 sa ca samāptayajño bhrātṛbhiḥ saha rathena prāyāt | te ca nāradam āgacchantam 03,190.082d@021_0249 abhivādyārohatu bhavān ratham ity abruvan ||98|| tāṃs tathety uktvā 03,190.082d@021_0250 ratham āruroha ||99|| 03,190.082d@021_0251 atha teṣām ekaḥ surarṣiṃ nāradam abravīt | prasādya bhagavantaṃ kiṃ cid 03,190.082d@021_0252 iccheyaṃ praṣṭum iti ||100|| pṛccha | ity abravīd ṛṣiḥ ||101|| 03,190.082d@021_0253 so 'bravīt | āyuṣmantaḥ sarvaguṇapramuditāḥ | athāyuṣmantaṃ 03,190.082d@021_0254 svargasthānaṃ caturbhir yātavyaṃ syāt ko 'vataret ||102|| ayam aṣṭako 'vataret | 03,190.082d@021_0255 ity abravīd ṛṣiḥ ||103|| kiṃ kāraṇam | ity apṛcchat ||104|| 03,190.082d@021_0256 athācaṣṭa | aṣṭakasya gṛhe mayā uṣitam | sa māṃ rathenānuprāvahat ||105|| 03,190.082d@021_0257 athāpaśyam anekāni gosahasrāṇi varṇaśo viviktāni 03,190.082d@021_0258 ||106|| tam aham apṛccham | kasyemā gāva iti ||107|| so 'bravīt | 03,190.082d@021_0259 mayā nisṛṣṭā ity etāḥ ||108|| tenaiva svayaṃ ślāghati kathitena | eṣo 'vataret 03,190.082d@021_0260 ||109|| 03,190.082d@021_0261 atha tribhir yātavyam | sāṃprataṃ ko 'vataret ||110|| pratardanaḥ | 03,190.082d@021_0262 ity abravīd ṛṣiḥ ||111|| tatra kiṃ kāraṇam ||112|| pratardanasyāpi gṛhe 03,190.082d@021_0263 mayoṣitam | sa māṃ rathenānuprāvahat ||113|| athainaṃ brāhmaṇo bhikṣeta | 03,190.082d@021_0264 aśvaṃ me dadātu bhavān ||114|| nivṛtto dāsyāmi | ity abravīd brāhmaṇam 03,190.082d@021_0265 ||115|| tvaritam eva dīyatām | ity abravīd brāhmaṇaḥ ||116|| tvaritam 03,190.082d@021_0266 eva ||117|| sa brāhmaṇasyaivam uktvā dakṣiṇaṃ pārśvam adadat ||118|| 03,190.082d@021_0267 athānyo 'py aśvārthī brāhmaṇa āgacchat ||119|| tathaiva cainam uktvā 03,190.082d@021_0268 vāmapārṣṇim abhyadāt ||120|| atha prāyāt | punar api cānyo 'py aśvārthī 03,190.082d@021_0269 brāhmaṇa āgacchat | tvarito 'tha tasmai apanahya vāmaṃ dhuryam adadat 03,190.082d@021_0270 ||121|| atha prayāt | punar anya āgacchad aśvārthī brāhmaṇaḥ || tam abravīt | 03,190.082d@021_0271 atiyāto dāsyāmi ||122|| tvaritam eva me dīyatām | 03,190.082d@021_0272 ity abravīd brāhmaṇaḥ ||123|| tasmai dattvāśvaṃ rathadhuraṃ gṛhṇatā vyāhṛtam | 03,190.082d@021_0273 brāhmaṇānāṃ sāṃprataṃ nāsti kiṃ cid iti ||124|| ya eṣa dadāti cāsūyati 03,190.082d@021_0274 ca tena vyāhṛtena tathāvataret ||125|| 03,190.082d@021_0275 atha dvābhyāṃ yātavyam iti ko 'vataret ||126|| vasumanā avataret | 03,190.082d@021_0276 ity abravīd ṛṣiḥ ||127|| kiṃ kāraṇam | ity apṛcchat ||128|| 03,190.082d@021_0277 athācaṣṭa nāradaḥ | ahaṃ paribhraman vasumanaso gṛham upasthitaḥ | svastivacanam 03,190.082d@021_0278 āsīt | puṣparathasya prayojanena tam aham anvagaccham | svastivāciteṣu 03,190.082d@021_0279 brāhmaṇeṣu ratho brāhmaṇānāṃ darśitaḥ | tam ahaṃ rathaṃ prāśaṃsam 03,190.082d@021_0280 ||129|| atha rājābravīt | bhagavatā rathaḥ praśastaḥ | eṣa bhagavato 03,190.082d@021_0281 ratha iti ||130|| atha kadā cit punar apy aham upasthitaḥ | punar eva ca rathaprayojanam 03,190.082d@021_0282 āsīt ||131|| samyag ayam eṣa bhagavataḥ | ity evaṃ rājābravīd 03,190.082d@021_0283 iti ||132|| punar eva tṛtīyaṃ svastivācanaṃ samabhāvayam ||133|| atha 03,190.082d@021_0284 rājā brāhmaṇānāṃ darśayan mām abhiprekṣyābravīt | atho bhagavatā 03,190.082d@021_0285 puṣparathasya svastivācanāni suṣṭhu saṃbhāvitāni ||134|| etena drohavacanenāvataret 03,190.082d@021_0286 ||135|| 03,190.082d@021_0287 athaikena yātavyaṃ syāt ko 'vataret ||136|| punar nārada āha | 03,190.082d@021_0288 śibir yāyāt | aham avatareyam ||137|| atra kiṃ kāraṇam | ity abravīt ||138|| 03,190.082d@021_0289 asāv ahaṃ śibinā samo nāsmi ||139|| yato brāhmaṇaḥ kaś cid 03,190.082d@021_0290 enam abravīt | śibe annārthy asmīti ||140|| tam abravīc chibiḥ | kiṃ 03,190.082d@021_0291 kriyatām | ājñāpayatu bhavān iti ||141|| athainaṃ brāhmaṇo 'bravīt | 03,190.082d@021_0292 ya eṣa te putro bṛhadgarbho nāma eṣa pramātavya iti | tam enaṃ saṃskuru | 03,190.082d@021_0293 annaṃ copapādaya | tato 'haṃ pratīkṣya iti ||142|| tataḥ putraṃ pramāthya 03,190.082d@021_0294 saṃskṛtya vidhinā sādhayitvā pātryām arpayitvā śirasā pratigṛhya 03,190.082d@021_0295 brāhmaṇam amṛgayat ||143|| athāsya mṛgayamāṇasya kaś cid ācaṣṭa | eṣa 03,190.082d@021_0296 te brāhmaṇo nagaraṃ praviśya dahati te gṛhaṃ kośāgāram āyudhāgāraṃ 03,190.082d@021_0297 stryagāram aśvaśālāṃ hastiśālāṃ ca kruddha iti ||144|| atha śibis tathaivāvikṛtamukhavarṇo 03,190.082d@021_0298 nagaraṃ praviśya brāhmaṇaṃ tam abravīt | siddhaṃ bhagavann 03,190.082d@021_0299 annam iti ||145|| brāhmaṇo na kiṃ cid vyājahāra | vismayād adhomukhaś 03,190.082d@021_0300 cāsīt ||146|| tataḥ prāsādayad brāhmaṇam | bhagavan bhujyatām iti 03,190.082d@021_0301 ||147|| muhūrtād udvīkṣva śibim abravīt | tvam evaitad aśāneti ||148|| 03,190.082d@021_0302 tatrāha | tathā | iti ||149|| śibis tathaivāvimanā mahitvā kapālam 03,190.082d@021_0303 abhyuddhārya bhoktum aicchat ||150|| athāsya brāhmaṇo hastam agṛhṇāt | 03,190.082d@021_0304 abravīc cainam | jitakrodho 'si | na te kiṃ cid aparityājyaṃ brāhmaṇārthe 03,190.082d@021_0305 ||151|| brāhmaṇo 'pi taṃ mahābhāgaṃ sabhājayat ||152|| sa hy udvīkṣyamāṇaḥ 03,190.082d@021_0306 putram apaśyad agre tiṣṭhantaṃ devakumāram iva puṇyagandhānvitam alaṃkṛtam 03,190.082d@021_0307 ||153|| sarvaṃ ca tam arthaṃ vidhāya brāhmaṇo 'ntaradhīyata ||154|| 03,190.082d@021_0308 tasya rājarṣer vidhātā tenaiva veṣeṇa parīkṣārtham āgata iti ||155|| 03,190.082d@021_0309 tasminn antarhite amātyā rājānam ūcuḥ | kiṃ prepsunā bhavatā idam evaṃ 03,190.082d@021_0310 jānatā kṛtam iti ||156|| 03,190.082d@021_0311 śibir uvāca | 03,190.082d@021_0312 naivāham etad yaśase dadāni 03,190.082d@021_0313 na cārthahetor na ca bhogatṛṣṇayā | 03,190.082d@021_0314 pāpair anāsevita eṣa mārga 03,190.082d@021_0315 ity evam etat sakalaṃ karomi ||157|| 03,190.082d@021_0316 sadbhiḥ sadādhyāsitaṃ tu praśastaṃ 03,190.082d@021_0317 tasmāt praśastaṃ śrayate matir me | 03,190.082d@021_0318 etan mahābhāgyavaraṃ śibes tu 03,190.082d@021_0319 tasmād ahaṃ veda yathāvad etat ||158|| 03,191.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,191.001A mārkaṇḍeyam ṛṣayaḥ pāṇḍavāś ca paryapṛcchan 03,191.001B asti kaś cid bhavataś cirajātatara iti 03,191.002A sa tān uvāca 03,191.002B asti khalu rājarṣir indradyumno nāma kṣīṇapuṇyas tridivāt pracyutaḥ 03,191.002C kīrtis te vyucchinneti 03,191.002D sa mām upātiṣṭhat 03,191.002E atha pratyabhijānāti māṃ bhavān iti 03,191.003A tam aham abruvam 03,191.003B na vayaṃ rāsāyanikāḥ śarīropatāpenātmanaḥ samārabhāmahe 'rthānām anuṣṭhānam 03,191.003*0968_01 evam uktaḥ sa rājarṣir indradyumnaḥ punar mām abravīt | athāsti 03,191.003*0968_02 kaś cit tvattaś cirajātatara iti | taṃ punaḥ pratyabruvam | 03,191.003*0969_01 tam aham abruvam | ākulatvāt kāryaceṣṭānāṃ na pratyabhijāne 03,191.003*0969_02 'ham | sa mām uvāca | asty anyaś cirajātatara iti | tam abruvam | 03,191.004A asti khalu himavati prākārakarṇo nāmolūkaḥ 03,191.004B sa bhavantaṃ yadi jānīyāt 03,191.004C prakṛṣṭe cādhvani himavān 03,191.004D tatrāsau prativasatīti 03,191.005A sa mām aśvo bhūtvā tatrāvahad yatra babhūvolūkaḥ 03,191.006A athainaṃ sa rājarṣiḥ paryapṛcchat 03,191.006B pratyabhijānāti māṃ bhavān iti 03,191.007A sa muhūrtaṃ dhyātvābravīd enam 03,191.007B nābhijāne bhavantam iti 03,191.008A sa evam ukto rājarṣir indradyumnaḥ punas tam ulūkam abravīt 03,191.008B asti kaś cid bhavataś cirajātatara iti 03,191.009A sa evam ukto 'bravīd enam 03,191.009B asti khalv indradyumnasaro nāma 03,191.009C tasmin nāḍījaṅgho nāma bakaḥ prativasati 03,191.009D so 'smattaś cirajātataraḥ 03,191.009E taṃ pṛccheti 03,191.010A tata indradyumno māṃ colūkaṃ cādāya tat saro 'gacchad yatrāsau nāḍījaṅgho nāma bako babhūva 03,191.011A so 'smābhiḥ pṛṣṭaḥ 03,191.011B bhavān indradyumnaṃ rājānaṃ pratyabhijānātīti 03,191.012A sa evam ukto 'bravīn muhūrtaṃ dhyātvā 03,191.012B nābhijānāmy aham indradyumnaṃ rājānam iti 03,191.013A tataḥ so 'smābhiḥ pṛṣṭaḥ 03,191.013B asti kaś cid anyo bhavataś cirajātatara iti 03,191.014A sa no 'bravīd asti khalv ihaiva sarasy akūpāro nāma kacchapaḥ prativasati 03,191.014B sa mattaś cirajātatara iti 03,191.014C sa yadi kathaṃ cid abhijānīyād imaṃ rājānaṃ tam akūpāraṃ pṛcchāma iti 03,191.015A tataḥ sa bakas tam akūpāraṃ kacchapaṃ vijñāpayām āsa 03,191.015B asty asmākam abhipretaṃ bhavantaṃ kaṃ cid artham abhipraṣṭum 03,191.015C sādhv āgamyatāṃ tāvad iti 03,191.016A etac chrutvā sa kacchapas tasmāt sarasa utthāyābhyagacchad yatra tiṣṭhāmo vayaṃ tasya sarasas tīre 03,191.017A āgataṃ cainaṃ vayam apṛcchāma 03,191.017B bhavān indradyumnaṃ rājānam abhijānātīti 03,191.018A sa muhūrtaṃ dhyātvā bāṣpapūrṇanayana udvignahṛdayo vepamāno visaṃjñakalpaḥ prāñjalir abravīt 03,191.018B kim aham enaṃ na pratyabhijānāmi 03,191.018C ahaṃ hy anena sahasrakṛtvaḥ pūrvam agnicitiṣūpahitapūrvaḥ 03,191.018D saraś cedam asya dakṣiṇādattābhir gobhir atikramamāṇābhiḥ kṛtam 03,191.018E atra cāhaṃ prativasāmīti 03,191.019A athaitat kacchapenodāhṛtaṃ śrutvā samanantaraṃ devalokād devarathaḥ prādurāsīt 03,191.020A vācaś cāśrūyantendradyumnaṃ prati 03,191.020B prastutas te svargaḥ 03,191.020C yathocitaṃ sthānam abhipadyasva 03,191.020D kīrtimān asi 03,191.020E avyagro yāhīti 03,191.021a divaṃ spṛśati bhūmiṃ ca śabdaḥ puṇyasya karmaṇaḥ 03,191.021c yāvat sa śabdo bhavati tāvat puruṣa ucyate 03,191.022a akīrtiḥ kīrtyate yasya loke bhūtasya kasya cit 03,191.022c pataty evādhamāṃl lokān yāvac chabdaḥ sa kīrtyate 03,191.023a tasmāt kalyāṇavṛttaḥ syād atyantāya naro bhuvi 03,191.023c vihāya vṛttaṃ pāpiṣṭhaṃ dharmam evābhisaṃśrayet 03,191.024A ity etac chrutvā sa rājābravīt 03,191.024B tiṣṭha tāvad yāvad idānīm imau vṛddhau yathāsthānaṃ pratipādayāmīti 03,191.025A sa māṃ prākārakarṇaṃ colūkaṃ yathocite sthāne pratipādya tenaiva yānena saṃsiddho yathocitaṃ sthānaṃ pratipannaḥ 03,191.026A etan mayānubhūtaṃ cirajīvinā dṛṣṭam iti pāṇḍavān uvāca mārkaṇḍeyaḥ 03,191.027A pāṇḍavāś cocuḥ prītāḥ 03,191.027B sādhu 03,191.027C śobhanaṃ kṛtaṃ bhavatā rājānam indradyumnaṃ svargalokāc cyutaṃ sve sthāne svarge punaḥ pratipādayateti 03,191.028A athainān abravīd asau 03,191.028B nanu devakīputreṇāpi kṛṣṇena narake majjamāno rājarṣir nṛgas tasmāt kṛcchrāt samuddhṛtya punaḥ svargaṃ pratipādita iti 03,192.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,192.001*0970_01 śrutvā sa rājā rājarṣer indradyumnasya tat tadā 03,192.001*0970_02 mārkaṇḍeyān mahābhāgāt svargasya pratipādanam 03,192.001a yudhiṣṭhiro dharmarājaḥ papraccha bharatarṣabha 03,192.001c mārkaṇḍeyaṃ tapovṛddhaṃ dīrghāyuṣam akalmaṣam 03,192.002a viditās tava dharmajña devadānavarākṣasāḥ 03,192.002c rājavaṃśāś ca vividhā ṛṣivaṃśāś ca śāśvatāḥ 03,192.002e na te 'sty aviditaṃ kiṃ cid asmiṃl loke dvijottama 03,192.003a kathāṃ vetsi mune divyāṃ manuṣyoragarakṣasām 03,192.003b*0971_01 devagandharvayakṣāṇāṃ kiṃnarāpsarasāṃ tathā 03,192.003c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tattvena kathitaṃ dvija 03,192.004a kuvalāśva iti khyāta ikṣvākur aparājitaḥ 03,192.004c kathaṃ nāma viparyāsād dhundhumāratvam āgataḥ 03,192.005*0972_00 vaiśaṃpāyana uvāca 03,192.005*0972_01 yudhiṣṭhireṇaivam ukto mārkaṇḍeyo mahāmuniḥ 03,192.005*0972_02 dhaundhumāram upākhyānaṃ kathayām āsa bhārata 03,192.005a etad icchāmi tattvena jñātuṃ bhārgavasattama 03,192.005c viparyastaṃ yathā nāma kuvalāśvasya dhīmataḥ 03,192.006 mārkaṇḍeya uvāca 03,192.006a hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu rājan yudhiṣṭhira 03,192.006c dharmiṣṭham idam ākhyānaṃ dhundhumārasya tac chṛṇu 03,192.007a yathā sa rājā ikṣvākuḥ kuvalāśvo mahīpatiḥ 03,192.007c dhundhumāratvam agamat tac chṛṇuṣva mahīpate 03,192.008a maharṣir viśrutas tāta uttaṅka iti bhārata 03,192.008c marudhanvasu ramyeṣu āśramas tasya kaurava 03,192.009a uttaṅkas tu mahārāja tapo 'tapyat suduścaram 03,192.009c ārirādhayiṣur viṣṇuṃ bahūn varṣagaṇān vibho 03,192.010a tasya prītaḥ sa bhagavān sākṣād darśanam eyivān 03,192.010c dṛṣṭvaiva carṣiḥ prahvas taṃ tuṣṭāva vividhaiḥ stavaiḥ 03,192.011a tvayā deva prajāḥ sarvāḥ sadevāsuramānavāḥ 03,192.011c sthāvarāṇi ca bhūtāni jaṅgamāni tathaiva ca 03,192.011e brahma vedāś ca vedyaṃ ca tvayā sṛṣṭaṃ mahādyute 03,192.012a śiras te gaganaṃ deva netre śaśidivākarau 03,192.012c niḥśvāsaḥ pavanaś cāpi tejo 'gniś ca tavācyuta 03,192.012e bāhavas te diśaḥ sarvāḥ kukṣiś cāpi mahārṇavaḥ 03,192.013a ūrū te parvatā deva khaṃ nābhir madhusūdana 03,192.013c pādau te pṛthivī devī romāṇy oṣadhayas tathā 03,192.014a indrasomāgnivaruṇā devāsuramahoragāḥ 03,192.014c prahvās tvām upatiṣṭhanti stuvanto vividhaiḥ stavaiḥ 03,192.015a tvayā vyāptāni sarvāṇi bhūtāni bhuvaneśvara 03,192.015c yoginaḥ sumahāvīryāḥ stuvanti tvāṃ maharṣayaḥ 03,192.016a tvayi tuṣṭe jagat svasthaṃ tvayi kruddhe mahad bhayam 03,192.016c bhayānām apanetāsi tvam ekaḥ puruṣottama 03,192.017a devānāṃ mānuṣāṇāṃ ca sarvabhūtasukhāvahaḥ 03,192.017c tribhir vikramaṇair deva trayo lokās tvayāhṛtāḥ 03,192.017e asurāṇāṃ samṛddhānāṃ vināśaś ca tvayā kṛtaḥ 03,192.018a tava vikramaṇair devā nirvāṇam agaman param 03,192.018c parābhavaṃ ca daityendrās tvayi kruddhe mahādyute 03,192.019a tvaṃ hi kartā vikartā ca bhūtānām iha sarvaśaḥ 03,192.019c ārādhayitvā tvāṃ devāḥ sukham edhanti sarvaśaḥ 03,192.020a evaṃ stuto hṛṣīkeśa uttaṅkena mahātmanā 03,192.020c uttaṅkam abravīd viṣṇuḥ prītas te 'haṃ varaṃ vṛṇu 03,192.021 uttaṅka uvāca 03,192.021a paryāpto me varo hy eṣa yad ahaṃ dṛṣṭavān harim 03,192.021c puruṣaṃ śāśvataṃ divyaṃ sraṣṭāraṃ jagataḥ prabhum 03,192.022 viṣṇur uvāca 03,192.022a prītas te 'ham alaulyena bhaktyā ca dvijasattama 03,192.022c avaśyaṃ hi tvayā brahman matto grāhyo varo dvija 03,192.023a evaṃ saṃchandyamānas tu vareṇa hariṇā tadā 03,192.023c uttaṅkaḥ prāñjalir vavre varaṃ bharatasattama 03,192.024a yadi me bhagavān prītaḥ puṇḍarīkanibhekṣaṇaḥ 03,192.024c dharme satye dame caiva buddhir bhavatu me sadā 03,192.024e abhyāsaś ca bhaved bhaktyā tvayi nityaṃ maheśvara 03,192.025 viṣṇur uvāca 03,192.025a sarvam etad dhi bhavitā matprasādāt tava dvija 03,192.025c pratibhāsyati yogaś ca yena yukto divaukasām 03,192.025e trayāṇām api lokānāṃ mahat kāryaṃ kariṣyasi 03,192.026a utsādanārthaṃ lokānāṃ dhundhur nāma mahāsuraḥ 03,192.026c tapasyati tapo ghoraṃ śṛṇu yas taṃ haniṣyati 03,192.026d*0973_01 rājā hi vīryavāṃs tāta ikṣvākur aparājitaḥ 03,192.027a bṛhadaśva iti khyāto bhaviṣyati mahīpatiḥ 03,192.027c tasya putraḥ śucir dāntaḥ kuvalāśva iti śrutaḥ 03,192.028a sa yogabalam āsthāya māmakaṃ pārthivottamaḥ 03,192.028c śāsanāt tava viprarṣe dhundhumāro bhaviṣyati 03,192.029 mārkaṇḍeya uvāca 03,192.029a uttaṅkam evam uktvā tu viṣṇur antaradhīyata 03,193.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,193.001a ikṣvākau saṃsthite rājañ śaśādaḥ pṛthivīm imām 03,193.001c prāptaḥ paramadharmātmā so 'yodhyāyāṃ nṛpo 'bhavat 03,193.002a śaśādasya tu dāyādaḥ kakutstho nāma vīryavān 03,193.002c anenāś cāpi kākutsthaḥ pṛthuś cānenasaḥ sutaḥ 03,193.003a viṣvagaśvaḥ pṛthoḥ putras tasmād ārdras tu jajñivān 03,193.003c ārdrasya yuvanāśvas tu śrāvastas tasya cātmajaḥ 03,193.004a jajñe śrāvastako rājā śrāvastī yena nirmitā 03,193.004c śrāvastasya tu dāyādo bṛhadaśvo mahābalaḥ 03,193.004e bṛhadaśvasutaś cāpi kuvalāśva iti smṛtaḥ 03,193.005a kuvalāśvasya putrāṇāṃ sahasrāṇy ekaviṃśatiḥ 03,193.005c sarve vidyāsu niṣṇātā balavanto durāsadāḥ 03,193.006a kuvalāśvas tu pitṛto guṇair abhyadhiko 'bhavat 03,193.006c samaye taṃ tato rājye bṛhadaśvo 'bhyaṣecayat 03,193.006e kuvalāśvaṃ mahārāja śūram uttamadhārmikam 03,193.007a putrasaṃkrāmitaśrīs tu bṛhadaśvo mahīpatiḥ 03,193.007c jagāma tapase dhīmāṃs tapovanam amitrahā 03,193.008a atha śuśrāva rājarṣiṃ tam uttaṅko yudhiṣṭhira 03,193.008c vanaṃ saṃprasthitaṃ rājan bṛhadaśvaṃ dvijottamaḥ 03,193.009a tam uttaṅko mahātejāḥ sarvāstraviduṣāṃ varam 03,193.009c nyavārayad ameyātmā samāsādya narottamam 03,193.010 uttaṅka uvāca 03,193.010a bhavatā rakṣaṇaṃ kāryaṃ tat tāvat kartum arhasi 03,193.010c nirudvignā vayaṃ rājaṃs tvatprasādād vasemahi 03,193.011a tvayā hi pṛthivī rājan rakṣyamāṇā mahātmanā 03,193.011c bhaviṣyati nirudvignā nāraṇyaṃ gantum arhasi 03,193.012a pālane hi mahān dharmaḥ prajānām iha dṛśyate 03,193.012c na tathā dṛśyate 'raṇye mā te bhūd buddhir īdṛśī 03,193.013a īdṛśo na hi rājendra dharmaḥ kva cana dṛśyate 03,193.013c prajānāṃ pālane yo vai purā rājarṣibhiḥ kṛtaḥ 03,193.013e rakṣitavyāḥ prajā rājñā tās tvaṃ rakṣitum arhasi 03,193.014a nirudvignas tapaś cartuṃ na hi śaknomi pārthiva 03,193.014c mamāśramasamīpe vai sameṣu marudhanvasu 03,193.015a samudro vālukāpūrṇa ujjānaka iti smṛtaḥ 03,193.015c bahuyojanavistīrṇo bahuyojanam āyataḥ 03,193.016a tatra raudro dānavendro mahāvīryaparākramaḥ 03,193.016c madhukaiṭabhayoḥ putro dhundhur nāma sudāruṇaḥ 03,193.017a antarbhūmigato rājan vasaty amitavikramaḥ 03,193.017c taṃ nihatya mahārāja vanaṃ tvaṃ gantum arhasi 03,193.018a śete lokavināśāya tapa āsthāya dāruṇam 03,193.018c tridaśānāṃ vināśāya lokānāṃ cāpi pārthiva 03,193.019a avadhyo devatānāṃ sa daityānām atha rakṣasām 03,193.019c nāgānām atha yakṣāṇāṃ gandharvāṇāṃ ca sarvaśaḥ 03,193.019e avāpya sa varaṃ rājan sarvalokapitāmahāt 03,193.020a taṃ vināśaya bhadraṃ te mā te buddhir ato 'nyathā 03,193.020c prāpsyase mahatīṃ kīrtiṃ śāśvatīm avyayāṃ dhruvām 03,193.021a krūrasya svapatas tasya vālukāntarhitasya vai 03,193.021c saṃvatsarasya paryante niḥśvāsaḥ saṃpravartate 03,193.021e yadā tadā bhūś calati saśailavanakānanā 03,193.022a tasya niḥśvāsavātena raja uddhūyate mahat 03,193.022c ādityapatham āvṛtya saptāhaṃ bhūmikampanam 03,193.022e savisphuliṅgaṃ sajvālaṃ sadhūmaṃ hy atidāruṇam 03,193.023a tena rājan na śaknomi tasmin sthātuṃ sva āśrame 03,193.023c taṃ vināśaya rājendra lokānāṃ hitakāmyayā 03,193.023e lokāḥ svasthā bhavantv adya tasmin vinihate 'sure 03,193.023f*0974_01 dhundhurnāmanam aty ugraṃ dānavaṃ romaharṣaṇam 03,193.023f*0974_02 samare ghoram atule vināśaya maheṣuṇā 03,193.024a tvaṃ hi tasya vināśāya paryāpta iti me matiḥ 03,193.024c tejasā tava tejaś ca viṣṇur āpyāyayiṣyati 03,193.025a viṣṇunā ca varo datto mama pūrvaṃ tato vadhe 03,193.025c yas taṃ mahāsuraṃ raudraṃ vadhiṣyati mahīpatiḥ 03,193.025e tejas taṃ vaiṣṇavam iti pravekṣyati durāsadam 03,193.026a tat tejas tvaṃ samādhāya rājendra bhuvi duḥsaham 03,193.026c taṃ niṣūdaya saṃduṣṭaṃ daityaṃ raudraparākramam 03,193.027a na hi dhundhur mahātejās tejasālpena śakyate 03,193.027c nirdagdhuṃ pṛthivīpāla sa hi varṣaśatair api 03,194.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,194.001a sa evam ukto rājarṣir uttaṅkenāparājitaḥ 03,194.001c uttaṅkaṃ kauravaśreṣṭha kṛtāñjalir athābravīt 03,194.002a na te 'bhigamanaṃ brahman mogham etad bhaviṣyati 03,194.002c putro mamāyaṃ bhagavan kuvalāśva iti smṛtaḥ 03,194.003a dhṛtimān kṣiprakārī ca vīryeṇāpratimo bhuvi 03,194.003c priyaṃ vai sarvam etat te kariṣyati na saṃśayaḥ 03,194.004a putraiḥ parivṛtaḥ sarvaiḥ śūraiḥ parighabāhubhiḥ 03,194.004b*0975_01 haniṣyati mahābāhus taṃ vai dhundhuṃ mahāsuram 03,194.004c visarjayasva māṃ brahman nyastaśastro 'smi sāṃpratam 03,194.005a tathāstv iti ca tenokto munināmitatejasā 03,194.005c sa tam ādiśya tanayam uttaṅkāya mahātmane 03,194.005e kriyatām iti rājarṣir jagāma vanam uttamam 03,194.006 yudhiṣṭhira uvāca 03,194.006a ka eṣa bhagavan daityo mahāvīryas tapodhana 03,194.006c kasya putro 'tha naptā vā etad icchāmi veditum 03,194.007a evaṃ mahābalo daityo na śruto me tapodhana 03,194.007b*0976_01 yasya niḥśvāsavātena kampate bhūḥ saparvatā 03,194.007c etad icchāmi bhagavan yāthātathyena veditum 03,194.007e sarvam eva mahāprājña vistareṇa tapodhana 03,194.008 mārkaṇḍeya uvāca 03,194.008a śṛṇu rājann idaṃ sarvaṃ yathāvṛttaṃ narādhipa 03,194.008b*0977_01 kathyamānaṃ mahāprājña vistareṇa yathātatham 03,194.008c ekārṇave tadā ghore naṣṭe sthāvarajaṅgame 03,194.008e pranaṣṭeṣu ca bhūteṣu sarveṣu bharatarṣabha 03,194.009a prabhavaḥ sarvabhūtānāṃ śāśvataḥ puruṣo 'vyayaḥ 03,194.009b*0978_01 yam āhur munayaḥ siddhāḥ sarvalokamaheśvaram 03,194.009b*0979_01 caturbhujam udārāṅgaṃ dṛṣṭavān asmi bhārata 03,194.009c suṣvāpa bhagavān viṣṇur apśayyām eka eva ha 03,194.009e nāgasya bhoge mahati śeṣasyāmitatejasaḥ 03,194.010a lokakartā mahābhāga bhagavān acyuto hariḥ 03,194.010c nāgabhogena mahatā parirabhya mahīm imām 03,194.011a svapatas tasya devasya padmaṃ sūryasamaprabham 03,194.011c nābhyāṃ viniḥsṛtaṃ tatra yatrotpannaḥ pitāmahaḥ 03,194.011e sākṣāl lokagurur brahmā padme sūryendusaprabhe 03,194.012a caturvedaś caturmūrtis tathaiva ca caturmukhaḥ 03,194.012c svaprabhāvād durādharṣo mahābalaparākramaḥ 03,194.013a kasya cit tv atha kālasya dānavau vīryavattarau 03,194.013b*0980_01 viṣṇukarṇamalodbhūtau yojanānāṃ śatoc chritau 03,194.013c madhuś ca kaiṭabhaś caiva dṛṣṭavantau hariṃ prabhum 03,194.014a śayānaṃ śayane divye nāgabhoge mahādyutim 03,194.014c bahuyojanavistīrṇe bahuyojanam āyate 03,194.015a kirīṭakaustubhadharaṃ pītakauśeyavāsasam 03,194.015c dīpyamānaṃ śriyā rājaṃs tejasā vapuṣā tathā 03,194.015e sahasrasūryapratimam adbhutopamadarśanam 03,194.016a vismayaḥ sumahān āsīn madhukaiṭabhayos tadā 03,194.016c dṛṣṭvā pitāmahaṃ caiva padme padmanibhekṣaṇam 03,194.017a vitrāsayetām atha tau brahmāṇam amitaujasam 03,194.017c vitrāsyamāno bahuśo brahmā tābhyāṃ mahāyaśāḥ 03,194.017e akampayat padmanālaṃ tato 'budhyata keśavaḥ 03,194.018a athāpaśyata govindo dānavau vīryavattarau 03,194.018a*0981_01 **** **** brahmāṇam amitaujasam 03,194.018a*0981_02 tau ca vīryamadonmattau 03,194.018c dṛṣṭvā tāv abravīd devaḥ svāgataṃ vāṃ mahābalau 03,194.018e dadāni vāṃ varaṃ śreṣṭhaṃ prītir hi mama jāyate 03,194.019a tau prahasya hṛṣīkeśaṃ mahāvīryau mahāsurau 03,194.019c pratyabrūtāṃ mahārāja sahitau madhusūdanam 03,194.020a āvāṃ varaya deva tvaṃ varadau svaḥ surottama 03,194.020c dātārau svo varaṃ tubhyaṃ tad bravīhy avicārayan 03,194.021 bhagavān uvāca 03,194.021a pratigṛhṇe varaṃ vīrāv īpsitaś ca varo mama 03,194.021b*0982_01 vidhārayan varaṃ vīrau pratigṛhṇāmi kāmataḥ 03,194.021c yuvāṃ hi vīryasaṃpannau na vām asti samaḥ pumān 03,194.022a vadhyatvam upagacchetāṃ mama satyaparākramau 03,194.022c etad icchāmy ahaṃ kāmaṃ prāptuṃ lokahitāya vai 03,194.023 madhukaiṭabhāv ūcatuḥ 03,194.023a anṛtaṃ noktapūrvaṃ nau svaireṣv api kuto 'nyathā 03,194.023c satye dharme ca niratau viddhy āvāṃ puruṣottama 03,194.024a bale rūpe ca vīrye ca śame ca na samo 'sti nau 03,194.024c dharme tapasi dāne ca śīlasattvadameṣu ca 03,194.025a upaplavo mahān asmān upāvartata keśava 03,194.025c uktaṃ pratikuruṣva tvaṃ kālo hi duratikramaḥ 03,194.026a āvām icchāvahe deva kṛtam ekaṃ tvayā vibho 03,194.026c anāvṛte 'sminn ākāśe vadhaṃ suravarottama 03,194.026d*0983_01 vināśe tejasā yuktā * * puruṣasattama 03,194.027a putratvam abhigacchāva tava caiva sulocana 03,194.027c vara eṣa vṛto deva tad viddhi surasattama 03,194.027d*0984_01 anṛtaṃ mā bhaved deva yad dhi nau saṃśrutaṃ tadā 03,194.028 bhagavān uvāca 03,194.028a bāḍham evaṃ kariṣyāmi sarvam etad bhaviṣyati 03,194.029 mārkaṇḍeya uvāca 03,194.029a vicintya tv atha govindo nāpaśyad yad anāvṛtam 03,194.029c avakāśaṃ pṛthivyāṃ vā divi vā madhusūdanaḥ 03,194.030a svakāv anāvṛtāv ūrū dṛṣṭvā devavaras tadā 03,194.030c madhukaiṭabhayo rājañ śirasī madhusūdanaḥ 03,194.030e cakreṇa śitadhāreṇa nyakṛntata mahāyaśāḥ 03,195.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,195.001a dhundhur nāma mahātejās tayoḥ putro mahādyutiḥ 03,195.001c sa tapo 'tapyata mahan mahāvīryaparākramaḥ 03,195.002a atiṣṭhad ekapādena kṛśo dhamanisaṃtataḥ 03,195.002c tasmai brahmā dadau prīto varaṃ vavre sa ca prabho 03,195.003a devadānavayakṣāṇāṃ sarpagandharvarakṣasām 03,195.003c avadhyo 'haṃ bhaveyaṃ vai vara eṣa vṛto mayā 03,195.004a evaṃ bhavatu gaccheti tam uvāca pitāmahaḥ 03,195.004c sa evam uktas tatpādau mūrdhnā spṛśya jagāma ha 03,195.005a sa tu dhundhur varaṃ labdhvā mahāvīryaparākramaḥ 03,195.005c anusmaran pitṛvadhaṃ tato viṣṇum upādravat 03,195.006a sa tu devān sagandharvāñ jitvā dhundhur amarṣaṇaḥ 03,195.006c babādha sarvān asakṛd devān viṣṇuṃ ca vai bhṛśam 03,195.007a samudro vālukāpūrṇa ujjānaka iti smṛtaḥ 03,195.007c āgamya ca sa duṣṭātmā taṃ deśaṃ bharatarṣabha 03,195.007e bādhate sma paraṃ śaktyā tam uttaṅkāśramaṃ prabho 03,195.008a antarbhūmigatas tatra vālukāntarhitas tadā 03,195.008c madhukaiṭabhayoḥ putro dhundhur bhīmaparākramaḥ 03,195.009a śete lokavināśāya tapobalasamāśritaḥ 03,195.009c uttaṅkasyāśramābhyāśe niḥśvasan pāvakārciṣaḥ 03,195.010a etasminn eva kāle tu sabhṛtyabalavāhanaḥ 03,195.010b*0985_01 uttaṅkaviprasahitaḥ kuvalāśvo mahīpatiḥ 03,195.010b*0985_02 putraiḥ saha mahīpālaḥ prayayau bharatarṣabha 03,195.010b*0986_01 kuvalāśvo narapatiḥ putraiś ca sahitaḥ prabhuḥ 03,195.010c kuvalāśvo narapatir anvito balaśālinām 03,195.011a sahasrair ekaviṃśatyā putrāṇām arimardanaḥ 03,195.011c prāyād uttaṅkasahito dhundhos tasya niveśanam 03,195.012a tam āviśat tato viṣṇur bhagavāṃs tejasā prabhuḥ 03,195.012c uttaṅkasya niyogena lokānāṃ hitakāmyayā 03,195.013a tasmin prayāte durdharṣe divi śabdo mahān abhūt 03,195.013c eṣa śrīmān nṛpasuto dhundhumāro bhaviṣyati 03,195.014a divyaiś ca puṣpais taṃ devāḥ samantāt paryavākiran 03,195.014c devadundubhayaś caiva neduḥ svayam udīritāḥ 03,195.015a śītaś ca vāyuḥ pravavau prayāṇe tasya dhīmataḥ 03,195.015c vipāṃsulāṃ mahīṃ kurvan vavarṣa ca sureśvaraḥ 03,195.015d*0987_01 pradakṣiṇāś cāpy abhavan vanyās tasya mṛgadvijāḥ 03,195.016a antarikṣe vimānāni devatānāṃ yudhiṣṭhira 03,195.016c tatraiva samadṛśyanta dhundhur yatra mahāsuraḥ 03,195.017a kuvalāśvasya dhundhoś ca yuddhakautūhalānvitāḥ 03,195.017c devagandharvasahitāḥ samavaikṣan maharṣayaḥ 03,195.018a nārāyaṇena kauravya tejasāpyāyitas tadā 03,195.018b*0988_01 hitārthaṃ sarvalokānām udaṅkasya vaśe sthitaḥ 03,195.018c sa gato nṛpatiḥ kṣipraṃ putrais taiḥ sarvatodiśam 03,195.019a arṇavaṃ khānayām āsa kuvalāśvo mahīpatiḥ 03,195.019c kuvalāśvasya putrais tu tasmin vai vālukārṇave 03,195.020a saptabhir divasaiḥ khātvā dṛṣṭo dhundhur mahābalaḥ 03,195.020c āsīd ghoraṃ vapus tasya vālukāntarhitaṃ mahat 03,195.020d*0989_01 yugānte sarvabhūtāni pāvakasyeva dhakṣyataḥ 03,195.020e dīpyamānaṃ yathā sūryas tejasā bharatarṣabha 03,195.020f*0990_01 dīpyamānas tato dhundhus tejasā ca nareśvara 03,195.021a tato dhundhur mahārāja diśam āśritya paścimām 03,195.021c supto 'bhūd rājaśārdūla kālānalasamadyutiḥ 03,195.022a kuvalāśvasya putrais tu sarvataḥ parivāritaḥ 03,195.022c abhidrutaḥ śarais tīkṣṇair gadābhir musalair api 03,195.022e paṭṭiśaiḥ parighaiḥ prāsaiḥ khaḍgaiś ca vimalaiḥ śitaiḥ 03,195.023a sa vadhyamānaḥ saṃkruddhaḥ samuttasthau mahābalaḥ 03,195.023c kruddhaś cābhakṣayat teṣāṃ śastrāṇi vividhāni ca 03,195.024a āsyād vaman pāvakaṃ sa saṃvartakasamaṃ tadā 03,195.024c tān sarvān nṛpateḥ putrān adahat svena tejasā 03,195.025a mukhajenāgninā kruddho lokān udvartayann iva 03,195.025c kṣaṇena rājaśārdūla pureva kapilaḥ prabhuḥ 03,195.025e sagarasyātmajān kruddhas tad adbhutam ivābhavat 03,195.026a teṣu krodhāgnidagdheṣu tadā bharatasattama 03,195.026c taṃ prabuddhaṃ mahātmānaṃ kumbhakarṇam ivāparam 03,195.026e āsasāda mahātejāḥ kuvalāśvo mahīpatiḥ 03,195.027a tasya vāri mahārāja susrāva bahu dehataḥ 03,195.027c tadāpīyata tat tejo rājā vārimayaṃ nṛpa 03,195.027e yogī yogena vahniṃ ca śamayām āsa vāriṇā 03,195.028a brahmāstreṇa tadā rājā daityaṃ krūraparākramam 03,195.028c dadāha bharataśreṣṭha sarvalokābhayāya vai 03,195.029a so 'streṇa dagdhvā rājarṣiḥ kuvalāśvo mahāsuram 03,195.029c suraśatrum amitraghnas trilokeśa ivāparaḥ 03,195.029d*0991_01 dhundhor vadhāt tadā rājā kuvalāśvo mahāmanāḥ 03,195.029d*0992_01 kuvalāśvo mahābāhur dhundhuṃ hatvā jaharṣa ca 03,195.029e dhundhumāra iti khyāto nāmnā samabhavat tataḥ 03,195.030a prītaiś ca tridaśaiḥ sarvair maharṣisahitais tadā 03,195.030c varaṃ vṛṇīṣvety uktaḥ sa prāñjaliḥ praṇatas tadā 03,195.030e atīva mudito rājann idaṃ vacanam abravīt 03,195.031a dadyāṃ vittaṃ dvijāgryebhyaḥ śatrūṇāṃ cāpi durjayaḥ 03,195.031c sakhyaṃ ca viṣṇunā me syād bhūteṣv adroha eva ca 03,195.031e dharme ratiś ca satataṃ svarge vāsas tathākṣayaḥ 03,195.032a tathāstv iti tato devaiḥ prītair uktaḥ sa pārthivaḥ 03,195.032c ṛṣibhiś ca sagandharvair uttaṅkena ca dhīmatā 03,195.033a sabhājya cainaṃ vividhair āśīrvādais tato nṛpam 03,195.033c devā maharṣayaś caiva svāni sthānāni bhejire 03,195.034a tasya putrās trayaḥ śiṣṭā yudhiṣṭhira tadābhavan 03,195.034c dṛḍhāśvaḥ kapilāśvaś ca candrāśvaś caiva bhārata 03,195.034e tebhyaḥ paramparā rājann ikṣvākūṇāṃ mahātmanām 03,195.034f*0993_01 vaṃśasya sumahābhāga rājñām amitatejasām 03,195.035a evaṃ sa nihatas tena kuvalāśvena sattama 03,195.035c dhundhur daityo mahāvīryo madhukaiṭabhayoḥ sutaḥ 03,195.036a kuvalāśvas tu nṛpatir dhundhumāra iti smṛtaḥ 03,195.036c nāmnā ca guṇasaṃyuktas tadā prabhṛti so 'bhavat 03,195.037a etat te sarvam ākhyātaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 03,195.037c dhaundhumāram upākhyānaṃ prathitaṃ yasya karmaṇā 03,195.038a idaṃ tu puṇyam ākhyānaṃ viṣṇoḥ samanukīrtanam 03,195.038c śṛṇuyād yaḥ sa dharmātmā putravāṃś ca bhaven naraḥ 03,195.039a āyuṣmān dhṛtimāṃś caiva śrutvā bhavati parvasu 03,195.039c na ca vyādhibhayaṃ kiṃ cit prāpnoti vigatajvaraḥ 03,196.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,196.001a tato yudhiṣṭhiro rājā mārkaṇḍeyaṃ mahādyutim 03,196.001c papraccha bharataśreṣṭho dharmapraśnaṃ sudurvacam 03,196.002a śrotum icchāmi bhagavan strīṇāṃ māhātmyam uttamam 03,196.002c kathyamānaṃ tvayā vipra sūkṣmaṃ dharmaṃ ca tattvataḥ 03,196.003a pratyakṣeṇa hi viprarṣe devā dṛśyanti sattama 03,196.003c sūryācandramasau vāyuḥ pṛthivī vahnir eva ca 03,196.004a pitā mātā ca bhagavan gāva eva ca sattama 03,196.004c yac cānyad eva vihitaṃ tac cāpi bhṛgunandana 03,196.005a manye 'haṃ guruvat sarvam ekapatnyas tathā striyaḥ 03,196.005c pativratānāṃ śuśrūṣā duṣkarā pratibhāti me 03,196.006a pativratānāṃ māhātmyaṃ vaktum arhasi naḥ prabho 03,196.006b*0994_01 nānyad daivatam ity eva strīṇāṃ bhartur dvijottama 03,196.006c nirudhya cendriyagrāmaṃ manaḥ saṃrudhya cānagha 03,196.006e patiṃ daivatavac cāpi cintayantyaḥ sthitā hi yāḥ 03,196.007a bhagavan duṣkaraṃ hy etat pratibhāti mama prabho 03,196.007c mātāpitṛṣu śuśrūṣā strīṇāṃ bhartṛṣu ca dvija 03,196.008a strīṇāṃ dharmāt sughorād dhi nānyaṃ paśyāmi duṣkaram 03,196.008c sādhv ācārāḥ striyo brahman yat kurvanti sadādṛtāḥ 03,196.008e duṣkaraṃ bata kurvanti pitaro mātaraś ca vai 03,196.009a ekapatnyaś ca yā nāryo yāś ca satyaṃ vadanty uta 03,196.009c kukṣiṇā daśa māsāṃś ca garbhaṃ saṃdhārayanti yāḥ 03,196.009e nāryaḥ kālena saṃbhūya kim adbhutataraṃ tataḥ 03,196.010a saṃśayaṃ paramaṃ prāpya vedanām atulām api 03,196.010c prajāyante sutān nāryo duḥkhena mahatā vibho 03,196.010e puṣṇanti cāpi mahatā snehena dvijasattama 03,196.010f*0995_01 cintayanti tataś cāpi kiṃśīlo 'yaṃ bhaviṣyati 03,196.011a ye ca krūreṣu sarveṣu vartamānā jugupsitāḥ 03,196.011c svakarma kurvanti sadā duṣkaraṃ tac ca me matam 03,196.012a kṣatradharmasamācāraṃ tathyaṃ cākhyāhi me dvija 03,196.012c dharmaḥ sudurlabho vipra nṛśaṃsena durātmanā 03,196.013a etad icchāmi bhagavan praśnaṃ praśnavidāṃ vara 03,196.013c śrotuṃ bhṛgukulaśreṣṭha śuśrūṣe tava suvrata 03,196.014 mārkaṇḍeya uvāca 03,196.014a hanta te sarvam ākhyāsye praśnam etaṃ sudurvacam 03,196.014c tattvena bharataśreṣṭha gadatas tan nibodha me 03,196.015a mātaraṃ sadṛśīṃ tāta pitṝn anye ca manyate 03,196.015c duṣkaraṃ kurute mātā vivardhayati yā prajāḥ 03,196.016a tapasā devatejyābhir vandanena titikṣayā 03,196.016c abhicārair upāyaiś ca īhante pitaraḥ sutān 03,196.017a evaṃ kṛcchreṇa mahatā putraṃ prāpya sudurlabham 03,196.017c cintayanti sadā vīra kīdṛśo 'yaṃ bhaviṣyati 03,196.017d*0996_01 ye cakrur eṣu sarveṣu vartamānajugupsayā 03,196.018a āśaṃsate ca putreṣu pitā mātā ca bhārata 03,196.018c yaśaḥ kīrtim athaiśvaryaṃ prajā dharmaṃ tathaiva ca 03,196.018d*0997_01 mātuḥ pituś ca rājendra satataṃ hitakāriṇaḥ 03,196.019a tayor āśāṃ tu saphalāṃ yaḥ karoti sa dharmavit 03,196.019c pitā mātā ca rājendra tuṣyato yasya nityadā 03,196.019e iha pretya ca tasyātha kīrtir dharmaś ca śāśvataḥ 03,196.020a naiva yajñaḥ striyaḥ kaś cin na śrāddhaṃ nopavāsakam 03,196.020c yā tu bhartari śuśrūṣā tayā svargam upāśnute 03,196.021a etat prakaraṇaṃ rājann adhikṛtya yudhiṣṭhira 03,196.021c prativratānāṃ niyataṃ dharmaṃ cāvahitaḥ śṛṇu 03,197.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,197.001a kaś cid dvijātipravaro vedādhyāyī tapodhanaḥ 03,197.001c tapasvī dharmaśīlaś ca kauśiko nāma bhārata 03,197.002a sāṅgopaniṣadān vedān adhīte dvijasattamaḥ 03,197.002c sa vṛkṣamūle kasmiṃś cid vedān uccārayan sthitaḥ 03,197.003a upariṣṭāc ca vṛkṣasya balākā saṃnyalīyata 03,197.003c tayā purīṣam utsṛṣṭaṃ brāhmaṇasya tadopari 03,197.004a tām avekṣya tataḥ kruddhaḥ samapadhyāyata dvijaḥ 03,197.004b*0998_01 tāṃ balākāṃ mahārāja vilīnāṃ nagamūrdhani 03,197.004c bhṛśaṃ krodhābhibhūtena balākā sā nirīkṣitā 03,197.005a apadhyātā ca vipreṇa nyapatad vasudhātale 03,197.005c balākāṃ patitāṃ dṛṣṭvā gatasattvām acetanām 03,197.005e kāruṇyād abhisaṃtaptaḥ paryaśocata tāṃ dvijaḥ 03,197.006a akāryaṃ kṛtavān asmi rāgadveṣabalātkṛtaḥ 03,197.006c ity uktvā bahuśo vidvān grāmaṃ bhaikṣāya saṃśritaḥ 03,197.007a grāme śucīni pracaran kulāni bharatarṣabha 03,197.007c praviṣṭas tat kulaṃ yatra pūrvaṃ caritavāṃs tu saḥ 03,197.008a dehīti yācamāno vai tiṣṭhety uktaḥ striyā tataḥ 03,197.008c śaucaṃ tu yāvat kurute bhājanasya kuṭumbinī 03,197.009a etasminn antare rājan kṣudhāsaṃpīḍito bhṛśam 03,197.009c bhartā praviṣṭaḥ sahasā tasyā bharatasattama 03,197.010a sā tu dṛṣṭvā patiṃ sādhvī brāhmaṇaṃ vyapahāya tam 03,197.010c pādyam ācamanīyaṃ ca dadau bhartre tathāsanam 03,197.011a prahvā paryacarac cāpi bhartāram asitekṣaṇā 03,197.011c āhāreṇātha bhakṣyaiś ca vākyaiḥ sumadhurais tathā 03,197.012a ucchiṣṭaṃ bhuñjate bhartuḥ sā tu nityaṃ yudhiṣṭhira 03,197.012c daivataṃ ca patiṃ mene bhartuś cittānusāriṇī 03,197.013a na karmaṇā na manasā nātyaśnān nāpi cāpibat 03,197.013c taṃ sarvabhāvopagatā patiśuśrūṣaṇe ratā 03,197.014a sādhvācārā śucir dakṣā kuṭumbasya hitaiṣiṇī 03,197.014c bhartuś cāpi hitaṃ yat tat satataṃ sānuvartate 03,197.015a devatātithibhṛtyānāṃ śvaśrūśvaśurayos tathā 03,197.015c śuśrūṣaṇaparā nityaṃ satataṃ saṃyatendriyā 03,197.016a sā brāhmaṇaṃ tadā dṛṣṭvā saṃsthitaṃ bhaikṣakāṅkṣiṇam 03,197.016c kurvatī patiśuśrūṣāṃ sasmārātha śubhekṣaṇā 03,197.017a vrīḍitā sābhavat sādhvī tadā bharatasattama 03,197.017c bhikṣām ādāya viprāya nirjagāma yaśasvinī 03,197.018 brāhmaṇa uvāca 03,197.018a kim idaṃ bhavati tvaṃ māṃ tiṣṭhety uktvā varāṅgane 03,197.018c uparodhaṃ kṛtavatī na visarjitavaty asi 03,197.019 mārkaṇḍeya uvāca 03,197.019a brāhmaṇaṃ krodhasaṃtaptaṃ jvalantam iva tejasā 03,197.019c dṛṣṭvā sādhvī manuṣyendra sāntvapūrvaṃ vaco 'bravīt 03,197.019d*0999_01 kṣamasva viprapravara kṣamasva strījaḍatvatām 03,197.019d*0999_02 prasīda bhagavan mahyaṃ kṛpāṃ kuru mayi dvija 03,197.020a kṣantum arhasi me vipra bhartā me daivataṃ mahat 03,197.020c sa cāpi kṣudhitaḥ śrāntaḥ prāptaḥ śuśrūṣito mayā 03,197.021 brāhmaṇa uvāca 03,197.021a brāhmaṇā na garīyāṃso garīyāṃs te patiḥ kṛtaḥ 03,197.021c gṛhasthadharme vartantī brāhmaṇān avamanyase 03,197.022a indro 'py eṣāṃ praṇamate kiṃ punar mānuṣā bhuvi 03,197.022c avalipte na jānīṣe vṛddhānāṃ na śrutaṃ tvayā 03,197.022e brāhmaṇā hy agnisadṛśā daheyuḥ pṛthivīm api 03,197.022f*1000_01 saparvatavanadvīpāṃ kṣipram evāvamānitāḥ 03,197.023 stry uvāca 03,197.023a nāvajānāmy ahaṃ viprān devais tulyān manasvinaḥ 03,197.023c aparādham imaṃ vipra kṣantum arhasi me 'nagha 03,197.023d*1001_01 nāhaṃ balākā viprendra tyaja krodhaṃ tapodhana 03,197.023d*1001_02 anayā kruddhayā dṛṣṭyā kruddhaḥ kiṃ māṃ kariṣyasi 03,197.024a jānāmi tejo viprāṇāṃ mahābhāgyaṃ ca dhīmatām 03,197.024c apeyaḥ sāgaraḥ krodhāt kṛto hi lavaṇodakaḥ 03,197.025a tathaiva dīptatapasāṃ munīnāṃ bhāvitātmanām 03,197.025c yeṣāṃ krodhāgnir adyāpi daṇḍake nopaśāmyati 03,197.025d*1002_01 kasmāt paribhaven mūḍho brāhmaṇān amitaujasaḥ 03,197.026a brāhmaṇānāṃ paribhavād vātāpiś ca durātmavān 03,197.026c agastyam ṛṣim āsādya jīrṇaḥ krūro mahāsuraḥ 03,197.027a prabhāvā bahavaś cāpi śrūyante brahmavādinām 03,197.027c krodhaḥ suvipulo brahman prasādaś ca mahātmanām 03,197.028a asmiṃs tv atikrame brahman kṣantum arhasi me 'nagha 03,197.028c patiśuśrūṣayā dharmo yaḥ sa me rocate dvija 03,197.029a daivateṣv api sarveṣu bhartā me daivataṃ param 03,197.029c aviśeṣeṇa tasyāhaṃ kuryāṃ dharmaṃ dvijottama 03,197.030a śuśrūṣāyāḥ phalaṃ paśya patyur brāhmaṇa yādṛśam 03,197.030c balākā hi tvayā dagdhā roṣāt tad viditaṃ mama 03,197.031a krodhaḥ śatruḥ śarīrastho manuṣyāṇāṃ dvijottama 03,197.031b*1003_01 mā sma kruddho balākeva na vadhyāsmi pativratā 03,197.031c yaḥ krodhamohau tyajati taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 03,197.032a yo vaded iha satyāni guruṃ saṃtoṣayeta ca 03,197.032c hiṃsitaś ca na hiṃseta taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 03,197.033a jitendriyo dharmaparaḥ svādhyāyanirataḥ śuciḥ 03,197.033c kāmakrodhau vaśe yasya taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 03,197.034a yasya cātmasamo loko dharmajñasya manasvinaḥ 03,197.034c sarvadharmeṣu ca ratas taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 03,197.035a yo 'dhyāpayed adhīyīta yajed vā yājayīta vā 03,197.035c dadyād vāpi yathāśakti taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 03,197.036a brahmacārī ca vedānyo adhīyīta dvijottamaḥ 03,197.036c svādhyāye cāpramatto vai taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 03,197.037a yad brāhmaṇānāṃ kuśalaṃ tad eṣāṃ parikīrtayet 03,197.037c satyaṃ tathā vyāharatāṃ nānṛte ramate manaḥ 03,197.038a dhanaṃ tu brāhmaṇasyāhuḥ svādhyāyaṃ damam ārjavam 03,197.038c indriyāṇāṃ nigrahaṃ ca śāśvataṃ dvijasattama 03,197.038e satyārjave dharmam āhuḥ paraṃ dharmavido janāḥ 03,197.039a durjñeyaḥ śāśvato dharmaḥ sa tu satye pratiṣṭhitaḥ 03,197.039c śrutipramāṇo dharmaḥ syād iti vṛddhānuśāsanam 03,197.040a bahudhā dṛśyate dharmaḥ sūkṣma eva dvijottama 03,197.040c bhavān api ca dharmajñaḥ svādhyāyanirataḥ śuciḥ 03,197.040e na tu tattvena bhagavan dharmān vetsīti me matiḥ 03,197.040f*1004_01 yadi vipra na jānīṣe dharmaṃ paramakaṃ dvija 03,197.040f*1004_02 dharmavyādhaṃ tataḥ pṛccha gatvā tu mithilāṃ purīm 03,197.041a mātāpitṛbhyāṃ śuśrūṣuḥ satyavādī jitendriyaḥ 03,197.041c mithilāyāṃ vasan vyādhaḥ sa te dharmān pravakṣyati 03,197.041e tatra gacchasva bhadraṃ te yathākāmaṃ dvijottama 03,197.041f*1005_01 vyādhaḥ paramadharmātmā sa te chetsyati saṃśayān 03,197.042a atyuktam api me sarvaṃ kṣantum arhasy anindita 03,197.042c striyo hy avadhyāḥ sarveṣāṃ ye dharmaviduṣo janāḥ 03,197.043 brāhmaṇa uvāca 03,197.043a prīto 'smi tava bhadraṃ te gataḥ krodhaś ca śobhane 03,197.043c upālambhas tvayā hy ukto mama niḥśreyasaṃ param 03,197.043e svasti te 'stu gamiṣyāmi sādhayiṣyāmi śobhane 03,197.044 mārkaṇḍeya uvāca 03,197.044a tayā visṛṣṭo nirgamya svam eva bhavanaṃ yayau 03,197.044c vinindan sa dvijo ''tmānaṃ kauśiko narasattama 03,197.044d*1006_01 dhanyā tvam asi kalyāṇi yasyāḥ syād vṛttam īdṛśam 03,198.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,198.001a cintayitvā tad āścaryaṃ striyā proktam aśeṣataḥ 03,198.001c vinindan sa dvijo ''tmānam āgaskṛta ivābabhau 03,198.002a cintayānaḥ sa dharmasya sūkṣmāṃ gatim athābravīt 03,198.002c śraddadhānena bhāvyaṃ vai gacchāmi mithilām aham 03,198.003a kṛtātmā dharmavit tasyāṃ vyādho nivasate kila 03,198.003c taṃ gacchāmy aham adyaiva dharmaṃ praṣṭuṃ tapodhanam 03,198.004a iti saṃcintya manasā śraddadhānaḥ striyā vacaḥ 03,198.004c balākāpratyayenāsau dharmyaiś ca vacanaiḥ śubhaiḥ 03,198.004e saṃpratasthe sa mithilāṃ kautūhalasamanvitaḥ 03,198.004e*1007_01 **** **** janakenābhipālitām 03,198.004e*1007_02 pathi paśyan nadī ramyāḥ 03,198.005a atikrāmann araṇyāni grāmāṃś ca nagarāṇi ca 03,198.005c tato jagāma mithilāṃ janakena surakṣitām 03,198.006a dharmasetusamākīrṇāṃ yajñotsavavatīṃ śubhām 03,198.006c gopurāṭṭālakavatīṃ gṛhaprākāraśobhitām 03,198.007a praviśya sa purīṃ ramyāṃ vimānair bahubhir vṛtām 03,198.007c paṇyaiś ca bahubhir yuktāṃ suvibhaktamahāpathām 03,198.008a aśvai rathais tathā nāgair yānaiś ca bahubhir vṛtām 03,198.008c hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇāṃ nityotsavasamākulām 03,198.009a so 'paśyad bahuvṛttāntāṃ brāhmaṇaḥ samatikraman 03,198.009c dharmavyādham apṛcchac ca sa cāsya kathito dvijaiḥ 03,198.010a apaśyat tatra gatvā taṃ sūnāmadhye vyavasthitam 03,198.010c mārgamāhiṣamāṃsāni vikrīṇantaṃ tapasvinam 03,198.010e ākulatvāt tu kretṝṇām ekānte saṃsthito dvijaḥ 03,198.011a sa tu jñātvā dvijaṃ prāptaṃ sahasā saṃbhramotthitaḥ 03,198.011c ājagāma yato vipraḥ sthita ekānta āsane 03,198.012 vyādha uvāca 03,198.012a abhivādaye tvā bhagavan svāgataṃ te dvijottama 03,198.012c ahaṃ vyādhas tu bhadraṃ te kiṃ karomi praśādhi mām 03,198.013a ekapatnyā yad ukto 'si gaccha tvaṃ mithilām iti 03,198.013c jānāmy etad ahaṃ sarvaṃ yadarthaṃ tvam ihāgataḥ 03,198.014 mārkaṇḍeya uvāca 03,198.014a śrutvā tu tasya tad vākyaṃ sa vipro bhṛśaharṣitaḥ 03,198.014c dvitīyam idam āścaryam ity acintayata dvijaḥ 03,198.015a adeśasthaṃ hi te sthānam iti vyādho 'bravīd dvijam 03,198.015c gṛhaṃ gacchāva bhagavan yadi rocayase 'nagha 03,198.016a bāḍham ity eva saṃhṛṣṭo vipro vacanam abravīt 03,198.016c agratas tu dvijaṃ kṛtvā sa jagāma gṛhān prati 03,198.017a praviśya ca gṛhaṃ ramyam āsanenābhipūjitaḥ 03,198.017b*1008_01 arghyeṇa ca sa vai tena vyādhena dvijasattamaḥ 03,198.017c pādyam ācamanīyaṃ ca pratigṛhya dvijottamaḥ 03,198.018a tataḥ sukhopaviṣṭas taṃ vyādhaṃ vacanam abravīt 03,198.018c karmaitad vai na sadṛśaṃ bhavataḥ pratibhāti me 03,198.018e anutapye bhṛśaṃ tāta tava ghoreṇa karmaṇā 03,198.019 vyādha uvāca 03,198.019a kulocitam idaṃ karma pitṛpaitāmahaṃ mama 03,198.019c vartamānasya me dharme sve manyuṃ mā kṛthā dvija 03,198.020a dhātrā tu vihitaṃ pūrvaṃ karma svaṃ pālayāmy aham 03,198.020c prayatnāc ca gurū vṛddhau śuśrūṣe 'haṃ dvijottama 03,198.021a satyaṃ vade nābhyasūye yathāśakti dadāmi ca 03,198.021c devatātithibhṛtyānām avaśiṣṭena vartaye 03,198.022a na kutsayāmy ahaṃ kiṃ cin na garhe balavattaram 03,198.022c kṛtam anveti kartāraṃ purā karma dvijottama 03,198.023a kṛṣigorakṣyavāṇijyam iha lokasya jīvanam 03,198.023c daṇḍanītis trayī vidyā tena lokā bhavanty uta 03,198.024a karma śūdre kṛṣir vaiśye saṃgrāmaḥ kṣatriye smṛtaḥ 03,198.024c brahmacaryaṃ tapo mantrāḥ satyaṃ ca brāhmaṇe sadā 03,198.025a rājā praśāsti dharmeṇa svakarmaniratāḥ prajāḥ 03,198.025c vikarmāṇaś ca ye ke cit tān yunakti svakarmasu 03,198.026a bhetavyaṃ hi sadā rājñāṃ prajānām adhipā hi te 03,198.026c mārayanti vikarmasthaṃ lubdhā mṛgam iveṣubhiḥ 03,198.027a janakasyeha viprarṣe vikarmastho na vidyate 03,198.027c svakarmaniratā varṇāś catvāro 'pi dvijottama 03,198.028a sa eṣa janako rājā durvṛttam api cet sutam 03,198.028c daṇḍyaṃ daṇḍe nikṣipati tathā na glāti dhārmikam 03,198.029a suyuktacāro nṛpatiḥ sarvaṃ dharmeṇa paśyati 03,198.029c śrīś ca rājyaṃ ca daṇḍaś ca kṣatriyāṇāṃ dvijottama 03,198.030a rājāno hi svadharmeṇa śriyam icchanti bhūyasīm 03,198.030c sarveṣām eva varṇānāṃ trātā rājā bhavaty uta 03,198.031a pareṇa hi hatān brahman varāhamahiṣān aham 03,198.031c na svayaṃ hanmi viprarṣe vikrīṇāmi sadā tv aham 03,198.032a na bhakṣayāmi māṃsāni ṛtugāmī tathā hy aham 03,198.032c sadopavāsī ca tathā naktabhojī tathā dvija 03,198.033a aśīlaś cāpi puruṣo bhūtvā bhavati śīlavān 03,198.033c prāṇihiṃsārataś cāpi bhavate dhārmikaḥ punaḥ 03,198.034a vyabhicārān narendrāṇāṃ dharmaḥ saṃkīryate mahān 03,198.034c adharmo vardhate cāpi saṃkīryante tathā prajāḥ 03,198.035a uruṇḍā vāmanāḥ kubjāḥ sthūlaśīrṣās tathaiva ca 03,198.035c klībāś cāndhāś ca jāyante badhirā lambacūcukāḥ 03,198.035e pārthivānām adharmatvāt prajānām abhavaḥ sadā 03,198.036a sa eṣa rājā janakaḥ sarvaṃ dharmeṇa paśyati 03,198.036c anugṛhṇan prajāḥ sarvāḥ svadharmaniratāḥ sadā 03,198.036d*1009_01 pāty eṣa rājā janakaḥ pitṛvad dvijasattama 03,198.037a ye caiva māṃ praśaṃsanti ye ca nindanti mānavāḥ 03,198.037c sarvān supariṇītena karmaṇā toṣayāmy aham 03,198.038a ye jīvanti svadharmeṇa saṃbhuñjante ca pārthivāḥ 03,198.038c na kiṃ cid upajīvanti dakṣā utthānaśīlinaḥ 03,198.038d*1010_01 na kiṃ cit phalam āpnoti svadharmasya ca lopanāt 03,198.039a śaktyānnadānaṃ satataṃ titikṣā dharmanityatā 03,198.039c yathārhaṃ pratipūjā ca sarvabhūteṣu vai dayā 03,198.039e tyāgān nānyatra martyānāṃ guṇās tiṣṭhanti pūruṣe 03,198.040a mṛṣāvādaṃ pariharet kuryāt priyam ayācitaḥ 03,198.040c na ca kāmān na saṃrambhān na dveṣād dharmam utsṛjet 03,198.041a priye nātibhṛśaṃ hṛṣyed apriye na ca saṃjvaret 03,198.041c na muhyed arthakṛcchreṣu na ca dharmaṃ parityajet 03,198.042a karma cet kiṃ cid anyat syād itaran na samācaret 03,198.042c yat kalyāṇam abhidhyāyet tatrātmānaṃ niyojayet 03,198.043a na pāpaṃ prati pāpaḥ syāt sādhur eva sadā bhavet 03,198.043c ātmanaiva hataḥ pāpo yaḥ pāpaṃ kartum icchati 03,198.044a karma caitad asādhūnāṃ vṛjinānām asādhuvat 03,198.044c na dharmo 'stīti manvānāḥ śucīn avahasanti ye 03,198.044e aśraddadhānā dharmasya te naśyanti na saṃśayaḥ 03,198.045a mahādṛtir ivādhmātaḥ pāpo bhavati nityadā 03,198.045b*1011_01 sādhusannītimān eva sarvatra dvijasattama 03,198.045c mūḍhānām avaliptānām asāraṃ bhāṣitaṃ bhavet 03,198.045e darśayaty antarātmānaṃ divā rūpam ivāṃśumān 03,198.046a na loke rājate mūrkhaḥ kevalātmapraśaṃsayā 03,198.046c api ceha mṛjā hīnaḥ kṛtavidyaḥ prakāśate 03,198.047a abruvan kasya cin nindām ātmapūjām avarṇayan 03,198.047c na kaś cid guṇasaṃpannaḥ prakāśo bhuvi dṛśyate 03,198.048a vikarmaṇā tapyamānaḥ pāpād viparimucyate 03,198.048c naitat kuryāṃ punar iti dvitīyāt parimucyate 03,198.048d*1012_01 kariṣye dharmam eveti tṛtīyāt parimucyate 03,198.049a karmaṇā yena teneha pāpād dvijavarottama 03,198.049c evaṃ śrutir iyaṃ brahman dharmeṣu paridṛśyate 03,198.050a pāpāny abuddhveha purā kṛtāni; prāg dharmaśīlo vinihanti paścāt 03,198.050c dharmo brahman nudate pūruṣāṇāṃ; yat kurvate pāpam iha pramādāt 03,198.051a pāpaṃ kṛtvā hi manyeta nāham asmīti pūruṣaḥ 03,198.051b*1013_01 taṃ tu devāḥ prapaśyanti svasyaivāntarapūruṣaḥ 03,198.051c cikīrṣed eva kalyāṇaṃ śraddadhāno 'nasūyakaḥ 03,198.052a vasanasyeva chidrāṇi sādhūnāṃ vivṛṇoti yaḥ 03,198.052b*1014_01 apaśyann ātmano doṣān sa pāpaḥ pretya naśyati 03,198.052c pāpaṃ cet puruṣaḥ kṛtvā kalyāṇam abhipadyate 03,198.052e mucyate sarvapāpebhyo mahābhrair iva candramāḥ 03,198.053a yathādityaḥ samudyan vai tamaḥ sarvaṃ vyapohati 03,198.053c evaṃ kalyāṇam ātiṣṭhan sarvapāpaiḥ pramucyate 03,198.054a pāpānāṃ viddhy adhiṣṭhānaṃ lobham eva dvijottama 03,198.054b*1015_01 tasmāt tau viduṣāṃ vipra varjanīyau pradhānataḥ 03,198.054c lubdhāḥ pāpaṃ vyavasyanti narā nātibahuśrutāḥ 03,198.054e adharmā dharmarūpeṇa tṛṇaiḥ kūpā ivāvṛtāḥ 03,198.055a teṣāṃ damaḥ pavitrāṇi pralāpā dharmasaṃśritāḥ 03,198.055c sarvaṃ hi vidyate teṣu śiṣṭācāraḥ sudurlabhaḥ 03,198.056 mārkaṇḍeya uvāca 03,198.056a sa tu vipro mahāprājño dharmavyādham apṛcchata 03,198.056c śiṣṭācāraṃ katham ahaṃ vidyām iti narottama 03,198.056d*1016_01 etad icchāmi bhadraṃ te śrotuṃ dharmabhṛtāṃ vara 03,198.056d*1017_01 pañca kāni pavitrāṇi śiṣṭācāreṣu nityadā 03,198.056e etan mahāmate vyādha prabravīhi yathātatham 03,198.057 vyādha uvāca 03,198.057a yajño dānaṃ tapo vedāḥ satyaṃ ca dvijasattama 03,198.057c pañcaitāni pavitrāṇi śiṣṭācāreṣu nityadā 03,198.058a kāmakrodhau vaśe kṛtvā dambhaṃ lobham anārjavam 03,198.058c dharma ity eva saṃtuṣṭās te śiṣṭāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ 03,198.059a na teṣāṃ vidyate 'vṛttaṃ yajñasvādhyāyaśīlinām 03,198.059c ācārapālanaṃ caiva dvitīyaṃ śiṣṭalakṣaṇam 03,198.060a guruśuśrūṣaṇaṃ satyam akrodho dānam eva ca 03,198.060c etac catuṣṭayaṃ brahmañ śiṣṭācāreṣu nityadā 03,198.061a śiṣṭācāre manaḥ kṛtvā pratiṣṭhāpya ca sarvaśaḥ 03,198.061c yām ayaṃ labhate tuṣṭiṃ sā na śakyā hy ato 'nyathā 03,198.062a vedasyopaniṣat satyaṃ satyasyopaniṣad damaḥ 03,198.062c damasyopaniṣat tyāgaḥ śiṣṭācāreṣu nityadā 03,198.063a ye tu dharmam asūyante buddhimohānvitā narāḥ 03,198.063c apathā gacchatāṃ teṣām anuyātāpi pīḍyate 03,198.064a ye tu śiṣṭāḥ suniyatāḥ śrutityāgaparāyaṇāḥ 03,198.064b*1018_01 vyādhaḥ 03,198.064b*1018_01 etan mahāmate vyādha prabravīhi yathātatham 03,198.064b*1018_02 yajño dānaṃ tapo vedāḥ satyaṃ ca dvijasattama 03,198.064b*1018_03 pañcaitāni pavitrāṇi śiṣṭācāreṣu nityadā 03,198.064c dharmyaṃ panthānam ārūḍhāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ 03,198.065a niyacchanti parāṃ buddhiṃ śiṣṭācārānvitā narāḥ 03,198.065c upādhyāyamate yuktāḥ sthityā dharmārthadarśinaḥ 03,198.066a nāstikān bhinnamaryādān krūrān pāpamatau sthitān 03,198.066c tyaja tāñ jñānam āśritya dhārmikān upasevya ca 03,198.067a kāmalobhagrahākīrṇāṃ pañcendriyajalāṃ nadīm 03,198.067c nāvaṃ dhṛtimayīṃ kṛtvā janmadurgāṇi saṃtara 03,198.068a krameṇa saṃcito dharmo buddhiyogamayo mahān 03,198.068c śiṣṭācāre bhavet sādhū rāgaḥ śukleva vāsasi 03,198.069a ahiṃsā satyavacanaṃ sarvabhūtahitaṃ param 03,198.069c ahiṃsā paramo dharmaḥ sa ca satye pratiṣṭhitaḥ 03,198.069e satye kṛtvā pratiṣṭhāṃ tu pravartante pravṛttayaḥ 03,198.070a satyam eva garīyas tu śiṣṭācāraniṣevitam 03,198.070c ācāraś ca satāṃ dharmaḥ santaś cācāralakṣaṇāḥ 03,198.071a yo yathāprakṛtir jantuḥ svāṃ svāṃ prakṛtim aśnute 03,198.071c pāpātmā krodhakāmādīn doṣān āpnoty anātmavān 03,198.072a ārambho nyāyayukto yaḥ sa hi dharma iti smṛtaḥ 03,198.072c anācāras tv adharmeti etac chiṣṭānuśāsanam 03,198.073a akrudhyanto 'nasūyanto nirahaṃkāramatsarāḥ 03,198.073c ṛjavaḥ śamasaṃpannāḥ śiṣṭācārā bhavanti te 03,198.074a traividyavṛddhāḥ śucayo vṛttavanto manasvinaḥ 03,198.074c guruśuśrūṣavo dāntāḥ śiṣṭācārā bhavanty uta 03,198.075a teṣām adīnasattvānāṃ duṣkarācārakarmaṇām 03,198.075c svaiḥ karmabhiḥ satkṛtānāṃ ghoratvaṃ saṃpraṇaśyati 03,198.076a taṃ sadācāram āścaryaṃ purāṇaṃ śāśvataṃ dhruvam 03,198.076c dharmaṃ dharmeṇa paśyantaḥ svargaṃ yānti manīṣiṇaḥ 03,198.077a āstikā mānahīnāś ca dvijātijanapūjakāḥ 03,198.077c śrutavṛttopasaṃpannāḥ te santaḥ svargagāminaḥ 03,198.078a vedoktaḥ paramo dharmo dharmaśāstreṣu cāparaḥ 03,198.078c śiṣṭācīrṇaś ca śiṣṭānāṃ trividhaṃ dharmalakṣaṇam 03,198.079a pāraṇaṃ cāpi vidyānāṃ tīrthānām avagāhanam 03,198.079c kṣamā satyārjavaṃ śaucaṃ śiṣṭācāranidarśanam 03,198.080a sarvabhūtadayāvanto ahiṃsāniratāḥ sadā 03,198.080c paruṣaṃ na prabhāṣante sadā santo dvijapriyāḥ 03,198.081a śubhānām aśubhānāṃ ca karmaṇāṃ phalasaṃcaye 03,198.081c vipākam abhijānanti te śiṣṭāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ 03,198.082a nyāyopetā guṇopetāḥ sarvalokahitaiṣiṇaḥ 03,198.082c santaḥ svargajitaḥ śuklāḥ saṃniviṣṭāś ca satpathe 03,198.083a dātāraḥ saṃvibhaktāro dīnānugrahakāriṇaḥ 03,198.083c sarvabhūtadayāvantas te śiṣṭāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ 03,198.084a sarvapūjyāḥ śrutadhanās tathaiva ca tapasvinaḥ 03,198.084c dānanityāḥ sukhāṃl lokān āpnuvantīha ca śriyam 03,198.085a pīḍayā ca kalatrasya bhṛtyānāṃ ca samāhitāḥ 03,198.085c atiśaktyā prayacchanti santaḥ sadbhiḥ samāgatāḥ 03,198.086a lokayātrāṃ ca paśyanto dharmam ātmahitāni ca 03,198.086c evaṃ santo vartamānā edhante śāśvatīḥ samāḥ 03,198.087a ahiṃsā satyavacanam ānṛśaṃsyam athārjavam 03,198.087c adroho nātimānaś ca hrīs titikṣā damaḥ śamaḥ 03,198.088a dhīmanto dhṛtimantaś ca bhūtānām anukampakāḥ 03,198.088c akāmadveṣasaṃyuktās te santo lokasatkṛtāḥ 03,198.089a trīṇy eva tu padāny āhuḥ satāṃ vṛttam anuttamam 03,198.089c na druhyec caiva dadyāc ca satyaṃ caiva sadā vadet 03,198.090a sarvatra ca dayāvantaḥ santaḥ karuṇavedinaḥ 03,198.090c gacchantīha susaṃtuṣṭā dharmyaṃ panthānam uttamam 03,198.090e śiṣṭācārā mahātmāno yeṣāṃ dharmaḥ suniścitaḥ 03,198.091a anasūyā kṣamā śāntiḥ saṃtoṣaḥ priyavāditā 03,198.091c kāmakrodhaparityāgaḥ śiṣṭācāraniṣevaṇam 03,198.092a karmaṇā śrutasaṃpannaṃ satāṃ mārgam anuttamam 03,198.092c śiṣṭācāraṃ niṣevante nityaṃ dharmeṣv atandritāḥ 03,198.093a prajñāprāsādam āruhya muhyato mahato janān 03,198.093c prekṣanto lokavṛttāni vividhāni dvijottama 03,198.093e atipuṇyāni pāpāni tāni dvijavarottama 03,198.094a etat te sarvam ākhyātaṃ yathāprajñaṃ yathāśrutam 03,198.094c śiṣṭācāraguṇān brahman puraskṛtya dvijarṣabha 03,199.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,199.001a sa tu vipram athovāca dharmavyādho yudhiṣṭhira 03,199.001c yad ahaṃ hy ācare karma ghoram etad asaṃśayam 03,199.002a vidhis tu balavān brahman dustaraṃ hi purākṛtam 03,199.002c purākṛtasya pāpasya karmadoṣo bhavaty ayam 03,199.002e doṣasyaitasya vai brahman vighāte yatnavān aham 03,199.003a vidhinā vihite pūrvaṃ nimittaṃ ghātako bhavet 03,199.003c nimittabhūtā hi vayaṃ karmaṇo 'sya dvijottama 03,199.004a yeṣāṃ hatānāṃ māṃsāni vikrīṇāmo vayaṃ dvija 03,199.004c teṣām api bhaved dharma upabhogena bhakṣaṇāt 03,199.004e devatātithibhṛtyānāṃ pitṝṇāṃ pratipūjanāt 03,199.005a oṣadhyo vīrudhaś cāpi paśavo mṛgapakṣiṇaḥ 03,199.005c annādyabhūtā lokasya ity api śrūyate śrutiḥ 03,199.006a ātmamāṃsapradānena śibir auśīnaro nṛpaḥ 03,199.006c svargaṃ sudurlabhaṃ prāptaḥ kṣamāvān dvijasattama 03,199.007a rājño mahānase pūrvaṃ rantidevasya vai dvija 03,199.007c dve sahasre tu vadhyete paśūnām anvahaṃ tadā 03,199.007d*1019_01 ahany ahani vadhyete dve sahasre gavāṃ tathā 03,199.008a samāṃsaṃ dadato hy annaṃ rantidevasya nityaśaḥ 03,199.008c atulā kīrtir abhavan nṛpasya dvijasattama 03,199.008e cāturmāsyeṣu paśavo vadhyanta iti nityaśaḥ 03,199.009a agnayo māṃsakāmāś ca ity api śrūyate śrutiḥ 03,199.009c yajñeṣu paśavo brahman vadhyante satataṃ dvijaiḥ 03,199.009e saṃskṛtāḥ kila mantraiś ca te 'pi svargam avāpnuvan 03,199.010a yadi naivāgnayo brahman māṃsakāmābhavan purā 03,199.010c bhakṣyaṃ naiva bhaven māṃsaṃ kasya cid dvijasattama 03,199.011a atrāpi vidhir uktaś ca munibhir māṃsabhakṣaṇe 03,199.011c devatānāṃ pitṝṇāṃ ca bhuṅkte dattvā tu yaḥ sadā 03,199.011e yathāvidhi yathāśraddhaṃ na sa duṣyati bhakṣaṇāt 03,199.012a amāṃsāśī bhavaty evam ity api śrūyate śrutiḥ 03,199.012c bhāryāṃ gacchan brahmacārī ṛtau bhavati brāhmaṇaḥ 03,199.013a satyānṛte viniścitya atrāpi vidhir ucyate 03,199.013c saudāsena purā rājñā mānuṣā bhakṣitā dvija 03,199.013e śāpābhibhūtena bhṛśam atra kiṃ pratibhāti te 03,199.014a svadharma iti kṛtvā tu na tyajāmi dvijottama 03,199.014c purākṛtam iti jñātvā jīvāmy etena karmaṇā 03,199.015a svakarma tyajato brahmann adharma iha dṛśyate 03,199.015c svakarmanirato yas tu sa dharma iti niścayaḥ 03,199.016a pūrvaṃ hi vihitaṃ karma dehinaṃ na vimuñcati 03,199.016c dhātrā vidhir ayaṃ dṛṣṭo bahudhā karmanirṇaye 03,199.017a draṣṭavyaṃ tu bhavet prājña krūre karmaṇi vartatā 03,199.017c kathaṃ karma śubhaṃ kuryāṃ kathaṃ mucye parābhavāt 03,199.017e karmaṇas tasya ghorasya bahudhā nirṇayo bhavet 03,199.018a dāne ca satyavākye ca guruśuśrūṣaṇe tathā 03,199.018c dvijātipūjane cāhaṃ dharme ca nirataḥ sadā 03,199.018e ativādātimānābhyāṃ nivṛtto 'smi dvijottama 03,199.019a kṛṣiṃ sādhv iti manyante tatra hiṃsā parā smṛtā 03,199.019c karṣanto lāṅgalaiḥ puṃso ghnanti bhūmiśayān bahūn 03,199.019e jīvān anyāṃś ca bahuśas tatra kiṃ pratibhāti te 03,199.020a dhānyabījāni yāny āhur vrīhy ādīni dvijottama 03,199.020c sarvāṇy etāni jīvāni tatra kiṃ pratibhāti te 03,199.021a adhyākramya paśūṃś cāpi ghnanti vai bhakṣayanti ca 03,199.021c vṛkṣān athauṣadhīś caiva chindanti puruṣā dvija 03,199.022a jīvā hi bahavo brahman vṛkṣeṣu ca phaleṣu ca 03,199.022c udake bahavaś cāpi tatra kiṃ pratibhāti te 03,199.023a sarvaṃ vyāptam idaṃ brahman prāṇibhiḥ prāṇijīvanaiḥ 03,199.023c matsyā grasante matsyāṃś ca tatra kiṃ pratibhāti te 03,199.024a sattvaiḥ sattvāni jīvanti bahudhā dvijasattama 03,199.024c prāṇino 'nyonyabhakṣāś ca tatra kiṃ pratibhāti te 03,199.025a caṅkramyamāṇā jīvāṃś ca dharaṇīsaṃśritān bahūn 03,199.025c padbhyāṃ ghnanti narā vipra tatra kiṃ pratibhāti te 03,199.026a upaviṣṭāḥ śayānāś ca ghnanti jīvān anekaśaḥ 03,199.026c jñānavijñānavantaś ca tatra kiṃ pratibhāti te 03,199.027a jīvair grastam idaṃ sarvam ākāśaṃ pṛthivī tathā 03,199.027c avijñānāc ca hiṃsanti tatra kiṃ pratibhāti te 03,199.028a ahiṃseti yad uktaṃ hi puruṣair vismitaiḥ purā 03,199.028c ke na hiṃsanti jīvan vai loke 'smin dvijasattama 03,199.028e bahu saṃcintya iha vai nāsti kaś cid ahiṃsakaḥ 03,199.029a ahiṃsāyāṃ tu niratā yatayo dvijasattama 03,199.029c kurvanty eva hi hiṃsāṃ te yatnād alpatarā bhavet 03,199.030a ālakṣyāś caiva puruṣāḥ kule jātā mahāguṇāḥ 03,199.030c mahāghorāṇi karmāṇi kṛtvā lajjanti vai na ca 03,199.031a suhṛdaḥ suhṛdo 'nyāṃś ca durhṛdaś cāpi durhṛdaḥ 03,199.031c samyak pravṛttān puruṣān na samyag anupaśyataḥ 03,199.032a samṛddhaiś ca na nandanti bāndhavā bāndhavair api 03,199.032c gurūṃś caiva vinindanti mūḍhāḥ paṇḍitamāninaḥ 03,199.033a bahu loke viparyastaṃ dṛśyate dvijasattama 03,199.033c dharmayuktam adharmaṃ ca tatra kiṃ pratibhāti te 03,199.034a vaktuṃ bahuvidhaṃ śakyaṃ dharmādharmeṣu karmasu 03,199.034b*1020_01 vedadharmāviruddhaṃ yat pramāṇaiḥ pratitaṃ śubham 03,199.034c svakarmanirato yo hi sa yaśaḥ prāpnuyān mahat 03,200.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,200.001a dharmavyādhas tu nipuṇaṃ punar eva yudhiṣṭhira 03,200.001c viprarṣabham uvācedaṃ sarvadharmabhṛtāṃ varaḥ 03,200.002a śrutipramāṇo dharmo hi vṛddhānām iti bhāṣitam 03,200.002c sūkṣmā gatir hi dharmasya bahuśākhā hy anantikā 03,200.003a prāṇātyaye vivāhe ca vaktavyam anṛtaṃ bhavet 03,200.003c anṛtaṃ ca bhavet satyaṃ satyaṃ caivānṛtaṃ bhavet 03,200.004a yad bhūtahitam atyantaṃ tat satyam iti dhāraṇā 03,200.004c viparyayakṛto 'dharmaḥ paśya dharmasya sūkṣmatām 03,200.004d*1021_01 yat karoty aśubhaṃ karma paśya dharmasya sūkṣmatām 03,200.005a yat karoty aśubhaṃ karma śubhaṃ vā dvijasattama 03,200.005b*1022_01 asya kartur gatiṃ sarvāṃ vakṣyāmi dvijasattama 03,200.005c avaśyaṃ tat samāpnoti puruṣo nātra saṃśayaḥ 03,200.006a viṣamāṃ ca daśāṃ prāpya devān garhati vai bhṛśam 03,200.006c ātmanaḥ karmadoṣāṇi na vijānāty apaṇḍitaḥ 03,200.007a mūḍho naikṛtikaś cāpi capalaś ca dvijottama 03,200.007c sukhaduḥkhaviparyāso yadā samupapadyate 03,200.007e nainaṃ prajñā sunītaṃ vā trāyate naiva pauruṣam 03,200.007f*1023_01 śubhaṃ badhnāti vai karma puruṣaḥ pāpaniścayaḥ 03,200.008a yo yam icched yathā kāmaṃ taṃ taṃ kāmaṃ samaśnuyāt 03,200.008c yadi syād aparādhīnaṃ puruṣasya kriyāphalam 03,200.009a saṃyatāś cāpi dakṣāś ca matimantaś ca mānavāḥ 03,200.009c dṛśyante niṣphalāḥ santaḥ prahīṇāḥ sarvakarmabhiḥ 03,200.010a bhūtānām aparaḥ kaś cid dhiṃsāyāṃ satatotthitaḥ 03,200.010c vañcanāyāṃ ca lokasya sa sukheneha jīvati 03,200.011a aceṣṭamānam āsīnaṃ śrīḥ kaṃ cid upatiṣṭhati 03,200.011c kaś cit karmāṇi kurvan hi na prāpyam adhigacchati 03,200.012a devān iṣṭvā tapas taptvā kṛpaṇaiḥ putragṛddhibhiḥ 03,200.012c daśamāsadhṛtā garbhe jāyante kulapāṃsanāḥ 03,200.013a apare dhanadhānyaiś ca bhogaiś ca pitṛsaṃcitaiḥ 03,200.013c vipulair abhijāyante labdhās tair eva maṅgalaiḥ 03,200.013d*1024_01 na dehajā manuṣyāṇāṃ vyādhayo dvijasattama 03,200.014a karmajā hi manuṣyāṇāṃ rogā nāsty atra saṃśayaḥ 03,200.014c ādhibhiś caiva bādhyante vyādhaiḥ kṣudramṛgā iva 03,200.015a te cāpi kuśalair vaidyair nipuṇaiḥ saṃbhṛtauṣadhaiḥ 03,200.015c vyādhayo vinivāryante mṛgā vyādhair iva dvija 03,200.016a yeṣām asti ca bhoktavyaṃ grahaṇīdoṣapīḍitāḥ 03,200.016c na śaknuvanti te bhoktuṃ paśya dharmabhṛtāṃ vara 03,200.017a apare bāhubalinaḥ kliśyante bahavo janāḥ 03,200.017c duḥkhena cādhigacchanti bhojanaṃ dvijasattama 03,200.018a iti lokam anākrandaṃ mohaśokapariplutam 03,200.018c srotasāsakṛd ākṣiptaṃ hriyamāṇaṃ balīyasā 03,200.019a na mriyeyur na jīryeyuḥ sarve syuḥ sārvakāmikāḥ 03,200.019c nāpriyaṃ pratipaśyeyur vaśitvaṃ yadi vai bhavet 03,200.020a upary upari lokasya sarvo gantuṃ samīhate 03,200.020c yatate ca yathāśakti na ca tad vartate tathā 03,200.021a bahavaḥ saṃpradṛśyante tulyanakṣatramaṅgalāḥ 03,200.021c mahac ca phalavaiṣamyaṃ dṛśyate karmasaṃdhiṣu 03,200.021d*1025_01 vahanti śibikām anye yānty anye śibikāgatāḥ 03,200.022a na kaś cid īśate brahman svayaṃgrāhasya sattama 03,200.022c karmaṇāṃ prākṛtānāṃ vai iha siddhiḥ pradṛśyate 03,200.023a yathā śrutir iyaṃ brahmañ jīvaḥ kila sanātanaḥ 03,200.023c śarīram adhruvaṃ loke sarveṣāṃ prāṇinām iha 03,200.024a vadhyamāne śarīre tu dehanāśo bhavaty uta 03,200.024c jīvaḥ saṃkramate 'nyatra karmabandhanibandhanaḥ 03,200.025 brāhmaṇa uvāca 03,200.025a kathaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭha jīvo bhavati śāśvataḥ 03,200.025c etad icchāmy ahaṃ jñātuṃ tattvena vadatāṃ vara 03,200.026 vyādha uvāca 03,200.026a na jīvanāśo 'sti hi dehabhede; mithyaitad āhur mriyateti mūḍhāḥ 03,200.026c jīvas tu dehāntaritaḥ prayāti; daśārdhataivāsya śarīrabhedaḥ 03,200.027a anyo hi nāśnāti kṛtaṃ hi karma; sa eva kartā sukhaduḥkhabhāgī 03,200.027c yat tena kiṃ cid dhi kṛtaṃ hi karma; tad aśnute nāsti kṛtasya nāśaḥ 03,200.028a apuṇyaśīlāś ca bhavanti puṇyā; narottamāḥ pāpakṛto bhavanti 03,200.028c naro 'nuyātas tv iha karmabhiḥ svais; tataḥ samutpadyati bhāvitas taiḥ 03,200.029 brāhmaṇa uvāca 03,200.029a kathaṃ saṃbhavate yonau kathaṃ vā puṇyapāpayoḥ 03,200.029c jātīḥ puṇyā hy apuṇyāś ca kathaṃ gacchati sattama 03,200.030 vyādha uvāca 03,200.030a garbhādhānasamāyuktaṃ karmedaṃ saṃpradṛśyate 03,200.030c samāsena tu te kṣipraṃ pravakṣyāmi dvijottama 03,200.031a yathā saṃbhṛtasaṃbhāraḥ punar eva prajāyate 03,200.031c śubhakṛc chubhayonīṣu pāpakṛt pāpayoniṣu 03,200.032a śubhaiḥ prayogair devatvaṃ vyāmiśrair mānuṣo bhavet 03,200.032c mohanīyair viyonīṣu tv adhogāmī ca kilbiṣaiḥ 03,200.033a jātimṛtyujarāduḥkhaiḥ satataṃ samabhidrutaḥ 03,200.033c saṃsāre pacyamānaś ca doṣair ātmakṛtair naraḥ 03,200.034a tiryagyonisahasrāṇi gatvā narakam eva ca 03,200.034c jīvāḥ saṃparivartante karmabandhanibandhanāḥ 03,200.035a jantus tu karmabhis tais taiḥ svakṛtaiḥ pretya duḥkhitaḥ 03,200.035c tadduḥkhapratighātārtham apuṇyāṃ yonim aśnute 03,200.036a tataḥ karma samādatte punar anyan navaṃ bahu 03,200.036c pacyate tu punas tena bhuktvāpathyam ivāturaḥ 03,200.037a ajasram eva duḥkhārto 'duḥkhitaḥ sukhasaṃjñitaḥ 03,200.037c tato 'nivṛttabandhatvāt karmaṇām udayād api 03,200.037e parikrāmati saṃsāre cakravad bahuvedanaḥ 03,200.038a sa cen nivṛttabandhas tu viśuddhaś cāpi karmabhiḥ 03,200.038b*1026_01 tapoyogasamārambhaṃ kurute dvijasattama 03,200.038b*1026_02 karmabhir bahubhiś cāpi lokān aśnāti mānavaḥ 03,200.038c prāpnoti sukṛtāṃl lokān yatra gatvā na śocati 03,200.039a pāpaṃ kurvan pāpavṛttaḥ pāpasyāntaṃ na gacchati 03,200.039b*1027_01 puṇyaṃ kurvan puṇyavṛttaḥ puṇyasyāntaṃ na gacchati 03,200.039c tasmāt puṇyaṃ yatet kartuṃ varjayeta ca pātakam 03,200.040a anasūyuḥ kṛtajñaś ca kalyāṇāny eva sevate 03,200.040c sukhāni dharmam arthaṃ ca svargaṃ ca labhate naraḥ 03,200.041a saṃskṛtasya hi dāntasya niyatasya yatātmanaḥ 03,200.041c prājñasyānantarā vṛttir iha loke paratra ca 03,200.042a satāṃ dharmeṇa varteta kriyāṃ śiṣṭavad ācaret 03,200.042c asaṃkleśena lokasya vṛttiṃ lipseta vai dvija 03,200.043a santi hy āgatavijñānāḥ śiṣṭāḥ śāstravicakṣaṇāḥ 03,200.043c svadharmeṇa kriyā loke karmaṇaḥ so 'py asaṃkaraḥ 03,200.044a prājño dharmeṇa ramate dharmaṃ caivopajīvati 03,200.044b*1028_01 dharmeṇa vṛttiṃ kurute dharmaṃ caiva praśaṃsati 03,200.044c tasya dharmād avāpteṣu dhaneṣu dvijasattama 03,200.044e tasyaiva siñcate mūlaṃ guṇān paśyati yatra vai 03,200.045a dharmātmā bhavati hy evaṃ cittaṃ cāsya prasīdati 03,200.045c sa maitrajanasaṃtuṣṭa iha pretya ca nandati 03,200.046a śabdaṃ sparśaṃ tathā rūpaṃ gandhān iṣṭāṃś ca sattama 03,200.046c prabhutvaṃ labhate cāpi dharmasyaitat phalaṃ viduḥ 03,200.047a dharmasya ca phalaṃ labdhvā na tṛpyati mahādvija 03,200.047c atṛpyamāṇo nirvedam ādatte jñānacakṣuṣā 03,200.048a prajñācakṣur nara iha doṣaṃ naivānurudhyate 03,200.048c virajyati yathākāmaṃ na ca dharmaṃ vimuñcati 03,200.049a sarvatyāge ca yatate dṛṣṭvā lokaṃ kṣayātmakam 03,200.049c tato mokṣe prayatate nānupāyād upāyataḥ 03,200.050a evaṃ nirvedam ādatte pāpaṃ karma jahāti ca 03,200.050c dhārmikaś cāpi bhavati mokṣaṃ ca labhate param 03,200.051a tapo niḥśreyasaṃ jantos tasya mūlaṃ śamo damaḥ 03,200.051c tena sarvān avāpnoti kāmān yān manasecchati 03,200.052a indriyāṇāṃ nirodhena satyena ca damena ca 03,200.052c brahmaṇaḥ padam āpnoti yat paraṃ dvijasattama 03,200.053 brāhmaṇa uvāca 03,200.053a indriyāṇi tu yāny āhuḥ kāni tāni yatavrata 03,200.053c nigrahaś ca kathaṃ kāryo nigrahasya ca kiṃ phalam 03,200.054a kathaṃ ca phalam āpnoti teṣāṃ dharmabhṛtāṃ vara 03,200.054c etad icchāmi tattvena dharmaṃ jñātuṃ sudhārmika 03,201.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,201.001a evam uktas tu vipreṇa dharmavyādho yudhiṣṭhira 03,201.001c pratyuvāca yathā vipraṃ tac chṛṇuṣva narādhipa 03,201.002 vyādha uvāca 03,201.002a vijñānārthaṃ manuṣyāṇāṃ manaḥ pūrvaṃ pravartate 03,201.002c tat prāpya kāmaṃ bhajate krodhaṃ ca dvijasattama 03,201.003a tatas tadarthaṃ yatate karma cārabhate mahat 03,201.003c iṣṭānāṃ rūpagandhānām abhyāsaṃ ca niṣevate 03,201.004a tato rāgaḥ prabhavati dveṣaś ca tadanantaram 03,201.004c tato lobhaḥ prabhavati mohaś ca tadanantaram 03,201.005a tasya lobhābhibhūtasya rāgadveṣahatasya ca 03,201.005c na dharme jāyate buddhir vyājād dharmaṃ karoti ca 03,201.006a vyājena carate dharmam arthaṃ vyājena rocate 03,201.006c vyājena sidhyamāneṣu dhaneṣu dvijasattama 03,201.006e tatraiva ramate buddhis tataḥ pāpaṃ cikīrṣati 03,201.007a suhṛdbhir vāryamāṇaś ca paṇḍitaiś ca dvijottama 03,201.007c uttaraṃ śrutisaṃbaddhaṃ bravīti śrutiyojitam 03,201.008a adharmas trividhas tasya vardhate rāgadoṣataḥ 03,201.008c pāpaṃ cintayate cāpi bravīti ca karoti ca 03,201.009a tasyādharmapravṛttasya guṇā naśyanti sādhavaḥ 03,201.009c ekaśīlāś ca mitratvaṃ bhajante pāpakarmiṇaḥ 03,201.010a sa tenāsukham āpnoti paratra ca vihanyate 03,201.010c pāpātmā bhavati hy evaṃ dharmalābhaṃ tu me śṛṇu 03,201.011a yas tv etān prajñayā doṣān pūrvam evānupaśyati 03,201.011c kuśalaḥ sukhaduḥkheṣu sādhūṃś cāpy upasevate 03,201.011e tasya sādhusamārambhād buddhir dharmeṣu jāyate 03,201.012 brāhmaṇa uvāca 03,201.012a bravīṣi sūnṛtaṃ dharmaṃ yasya vaktā na vidyate 03,201.012c divyaprabhāvaḥ sumahān ṛṣir eva mato 'si me 03,201.013 vyādha uvāca 03,201.013a brāhmaṇā vai mahābhāgāḥ pitaro 'grabhujaḥ sadā 03,201.013c teṣāṃ sarvātmanā kāryaṃ priyaṃ loke manīṣiṇā 03,201.014a yat teṣāṃ ca priyaṃ tat te vakṣyāmi dvijasattama 03,201.014c namaskṛtvā brāhmaṇebhyo brāhmīṃ vidyāṃ nibodha me 03,201.015a idaṃ viśvaṃ jagat sarvam ajayyaṃ cāpi sarvaśaḥ 03,201.015c mahābhūtātmakaṃ brahman nātaḥ parataraṃ bhavet 03,201.016a mahābhūtāni khaṃ vāyur agnir āpas tathā ca bhūḥ 03,201.016b*1029_01 vāyur ākāśasaṃyuktaḥ sarvabhūteṣu vartate 03,201.016c śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca tadguṇāḥ 03,201.016d*1030_01 tapasā hi samāpnoti yad yad evābhivāñchitam 03,201.016d*1031_01 tad indriyāṇi saṃyamya tapo bhavati nānyathā 03,201.017a teṣām api guṇāḥ sarve guṇavṛttiḥ parasparam 03,201.017c pūrvapūrvaguṇāḥ sarve kramaśo guṇiṣu triṣu 03,201.018a ṣaṣṭhas tu cetanā nāma mana ity abhidhīyate 03,201.018c saptamī tu bhaved buddhir ahaṃkāras tataḥ param 03,201.019a indriyāṇi ca pañcaiva rajaḥ sattvaṃ tamas tathā 03,201.019c ity eṣa saptadaśako rāśir avyaktasaṃjñakaḥ 03,201.020a sarvair ihendriyārthais tu vyaktāvyaktaiḥ susaṃvṛtaḥ 03,201.020c caturviṃśaka ity eṣa vyaktāvyaktamayo guṇaḥ 03,201.020e etat te sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyo śrotum icchasi 03,202.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,202.001a evam uktaḥ sa vipras tu dharmavyādhena bhārata 03,202.001c kathām akathayad bhūyo manasaḥ prītivardhanīm 03,202.002 brāhmaṇa 03,202.002a mahābhūtāni yāny āhuḥ pañca dharmavidāṃ vara 03,202.002c ekaikasya guṇān samyak pañcānām api me vada 03,202.003 vyādha uvāca 03,202.003a bhūmir āpas tathā jyotir vāyur ākāśam eva ca 03,202.003c guṇottarāṇi sarvāṇi teṣāṃ vakṣyāmi te guṇān 03,202.004a bhūmiḥ pañcaguṇā brahmann udakaṃ ca caturguṇam 03,202.004c guṇās trayas tejasi ca trayaś cākāśavātayoḥ 03,202.005a śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca pañcamaḥ 03,202.005c ete guṇāḥ pañca bhūmeḥ sarvebhyo guṇavattarāḥ 03,202.006a śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca rasaś cāpi dvijottama 03,202.006c apām ete guṇā brahman kīrtitās tava suvrata 03,202.007a śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca tejaso 'tha guṇās trayaḥ 03,202.007c śabdaḥ sparśaś ca vāyau tu śabda ākāśa eva ca 03,202.008a ete pañcadaśa brahman guṇā bhūteṣu pañcasu 03,202.008c vartante sarvabhūteṣu yeṣu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ 03,202.008e anyonyaṃ nātivartante saṃpac ca bhavati dvija 03,202.009a yadā tu viṣamībhāvam ācaranti carācarāḥ 03,202.009c tadā dehī deham anyaṃ vyatirohati kālataḥ 03,202.010a ānupūrvyā vinaśyanti jāyante cānupūrvaśaḥ 03,202.010c tatra tatra hi dṛśyante dhātavaḥ pāñcabhautikāḥ 03,202.010e yair āvṛtam idaṃ sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam 03,202.011a indriyaiḥ sṛjyate yad yat tat tad vyaktam iti smṛtam 03,202.011c avyaktam iti vijñeyaṃ liṅgagrāhyam atīndriyam 03,202.012a yathāsvaṃ grāhakāny eṣāṃ śabdādīnām imāni tu 03,202.012c indriyāṇi yadā dehī dhārayann iha tapyate 03,202.013a loke vitatam ātmānaṃ lokaṃ cātmani paśyati 03,202.013c parāvarajñaḥ saktaḥ san sarvabhūtāni paśyati 03,202.014a paśyataḥ sarvabhūtāni sarvāvasthāsu sarvadā 03,202.014c brahmabhūtasya saṃyogo nāśubhenopapadyate 03,202.015a jñānamūlātmakaṃ kleśam ativṛttasya mohajam 03,202.015c loko buddhiprakāśena jñeyamārgeṇa dṛśyate 03,202.016a anādinidhanaṃ jantum ātmayoniṃ sadāvyayam 03,202.016c anaupamyam amūrtaṃ ca bhagavān āha buddhimān 03,202.016e tapomūlam idaṃ sarvaṃ yan māṃ viprānupṛcchasi 03,202.017a indriyāṇy eva tat sarvaṃ yat svarganarakāv ubhau 03,202.017c nigṛhītavisṛṣṭāni svargāya narakāya ca 03,202.018a eṣa yogavidhiḥ kṛtsno yāvad indriyadhāraṇam 03,202.018c etan mūlaṃ hi tapasaḥ kṛtsnasya narakasya ca 03,202.019a indriyāṇāṃ prasaṅgena doṣam ṛcchaty asaṃśayam 03,202.019c saṃniyamya tu tāny eva tataḥ siddhim avāpnute 03,202.020a ṣaṇṇām ātmani nityānām aiśvaryaṃ yo 'dhigacchati 03,202.020c na sa pāpaiḥ kuto 'narthair yujyate vijitendriyaḥ 03,202.021a rathaḥ śarīraṃ puruṣasya dṛṣṭam; ātmā niyantendriyāṇy āhur aśvān 03,202.021c tair apramattaḥ kuśalī sadaśvair; dāntaiḥ sukhaṃ yāti rathīva dhīraḥ 03,202.022a ṣaṇṇām ātmani nityānām indriyāṇāṃ pramāthinām 03,202.022c yo dhīro dhārayed raśmīn sa syāt paramasārathiḥ 03,202.023a indriyāṇāṃ prasṛṣṭānāṃ hayānām iva vartmasu 03,202.023c dhṛtiṃ kurvīta sārathye dhṛtyā tāni jayed dhruvam 03,202.024a indriyāṇāṃ hi caratāṃ yan mano 'nuvidhīyate 03,202.024c tad asya harate buddhiṃ nāvaṃ vāyur ivāmbhasi 03,202.025a yeṣu vipratipadyante ṣaṭsu mohāt phalāgame 03,202.025c teṣv adhyavasitādhyāyī vindate dhyānajaṃ phalam 03,203.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,203.001a evaṃ tu sūkṣme kathite dharmavyādhena bhārata 03,203.001c brāhmaṇaḥ sa punaḥ sūkṣmaṃ papraccha susamāhitaḥ 03,203.002 brāhmaṇa uvāca 03,203.002a sattvasya rajasaś caiva tamasaś ca yathātatham 03,203.002c guṇāṃs tattvena me brūhi yathāvad iha pṛcchataḥ 03,203.003 vyādha uvāca 03,203.003a hanta te kathayiṣyāmi yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 03,203.003c eṣāṃ guṇān pṛthaktvena nibodha gadato mama 03,203.004a mohātmakaṃ tamas teṣāṃ raja eṣāṃ pravartakam 03,203.004c prakāśabahulatvāc ca sattvaṃ jyāya ihocyate 03,203.005a avidyābahulo mūḍhaḥ svapnaśīlo vicetanaḥ 03,203.005c durdṛśīkas tamodhvastaḥ sakrodhas tāmaso 'lasaḥ 03,203.006a pravṛttavākyo mantrī ca yo 'nurāgy abhyasūyakaḥ 03,203.006c vivitsamāno viprarṣe stabdho mānī sa rājasaḥ 03,203.007a prakāśabahulo dhīro nirvivitso 'nasūyakaḥ 03,203.007c akrodhano naro dhīmān dāntaś caiva sa sāttvikaḥ 03,203.008a sāttvikas tv atha saṃbuddho lokavṛttena kliśyate 03,203.008c yadā budhyati boddhavyaṃ lokavṛttaṃ jugupsate 03,203.009a vairāgyasya hi rūpaṃ tu pūrvam eva pravartate 03,203.009c mṛdur bhavaty ahaṃkāraḥ prasīdaty ārjavaṃ ca yat 03,203.010a tato 'sya sarvadvaṃdvāni praśāmyanti parasparam 03,203.010c na cāsya saṃyamo nāma kva cid bhavati kaś cana 03,203.011a śūdrayonau hi jātasya sadguṇān upatiṣṭhataḥ 03,203.011c vaiśyatvaṃ bhavati brahman kṣatriyatvaṃ tathaiva ca 03,203.012a ārjave vartamānasya brāhmaṇyam abhijāyate 03,203.012c guṇās te kīrtitāḥ sarve kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 03,203.013 brāhmaṇa uvāca 03,203.013a pārthivaṃ dhātum āsādya śārīro 'gniḥ kathaṃ bhavet 03,203.013c avakāśaviśeṣeṇa kathaṃ vartayate 'nilaḥ 03,203.014 mārkaṇḍeya uvāca 03,203.014a praśnam etaṃ samuddiṣṭaṃ brāhmaṇena yudhiṣṭhira 03,203.014c vyādhaḥ sa kathayām āsa brāhmaṇāya mahātmane 03,203.015 vyādha uvāca 03,203.015a mūrdhānam āśrito vahniḥ śarīraṃ paripālayan 03,203.015c prāṇo mūrdhani cāgnau ca vartamāno viceṣṭate 03,203.015e bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca sarvaṃ prāṇe pratiṣṭhitam 03,203.016a śreṣṭhaṃ tad eva bhūtānāṃ brahmajyotir upāsmahe 03,203.016c sa jantuḥ sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥ 03,203.016e mano buddhir ahaṃkāro bhūtānāṃ viṣayaś ca saḥ 03,203.016f*1032_01 śarīramadhye nābhiḥ syān nābhyām agniḥ pratiṣṭhitaḥ 03,203.016f*1033_01 avyaktaṃ sattvasaṃjñaṃ ca jīvaḥ kālaḥ sa caiva hi 03,203.016f*1033_02 prakṛtiḥ puruṣaś caiva prāṇa eva dvijottama 03,203.016f*1033_03 jāgarti svapnakāle ca svapne svapnāyate ca saḥ 03,203.016f*1033_04 jāgratsu balam ādhatte ceṣṭatsu ceṣṭayaty api 03,203.016f*1033_05 tasmin niruddhe viprendra mṛta ity abhidhīyate 03,203.016f*1033_06 tyaktvā śarīraṃ bhūtātmā punar anyat prapadyate 03,203.017a evaṃ tv iha sa sarvatra prāṇena paripālyate 03,203.017c pṛṣṭhatas tu samānena svāṃ svāṃ gatim upāśritaḥ 03,203.018a bastimūle gude caiva pāvakaḥ samupāśritaḥ 03,203.018c vahan mūtraṃ purīṣaṃ cāpy apānaḥ parivartate 03,203.019a prayatne karmaṇi bale ya ekas triṣu vartate 03,203.019c udāna iti taṃ prāhur adhyātmaviduṣo janāḥ 03,203.020a saṃdhau saṃdhau saṃniviṣṭaḥ sarveṣv api tathānilaḥ 03,203.020c śarīreṣu manuṣyāṇāṃ vyāna ity upadiṣyate 03,203.020d*1034_01 tvaṅmāṃsamedomajjāsthirasaraktāś ca dhātavaḥ 03,203.021a dhātuṣv agnis tu vitataḥ sa tu vāyusamīritaḥ 03,203.021c rasān dhātūṃś ca doṣāṃś ca vartayan paridhāvati 03,203.022a prāṇānāṃ saṃnipātāt tu saṃnipātaḥ prajāyate 03,203.022c ūṣmā cāgnir iti jñeyo yo 'nnaṃ pacati dehinām 03,203.023a apānodānayor madhye prāṇavyānau samāhitau 03,203.023c samanvitas tv adhiṣṭhānaṃ samyak pacati pāvakaḥ 03,203.024a tasyāpi pāyuparyantas tathā syād gudasaṃjñitaḥ 03,203.024c srotāṃsi tasmāj jāyante sarvaprāṇeṣu dehinām 03,203.025a agnivegavahaḥ prāṇo gudānte pratihanyate 03,203.025c sa ūrdhvam āgamya punaḥ samutkṣipati pāvakam 03,203.026a pakvāśayas tv adho nābhyā ūrdhvam āmāśayaḥ sthitaḥ 03,203.026c nābhimadhye śarīrasya prāṇāḥ sarve pratiṣṭhitāḥ 03,203.027a pravṛttā hṛdayāt sarvās tiryag ūrdhvam adhas tathā 03,203.027c vahanty annarasān nāḍyo daśa prāṇapracoditāḥ 03,203.028a yoginām eṣa mārgas tu yena gacchanti tatparam 03,203.028c jitaklamāsanā dhīrā mūrdhany ātmānam ādadhuḥ 03,203.028e evaṃ sarveṣu vitatau prāṇāpānau hi dehiṣu 03,203.028f*1035_01 tāv agnisahitau brahman viddhi vai prāṇam ātmani 03,203.029a ekādaśavikārātmā kalāsaṃbhārasaṃbhṛtaḥ 03,203.029c mūrtimantaṃ hi taṃ viddhi nityaṃ karmajitātmakam 03,203.030a tasmin yaḥ saṃsthito hy agnir nityaṃ sthālyām ivāhitaḥ 03,203.030c ātmānaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ yogajitātmakam 03,203.031a devo yaḥ saṃsthitas tasminn abbindur iva puṣkare 03,203.031c kṣetrajñaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ tyāgajitātmakam 03,203.032a jīvātmakāni jānīhi rajaḥ sattvaṃ tamas tathā 03,203.032c jīvam ātmaguṇaṃ viddhi tathātmānaṃ parātmakam 03,203.033a sacetanaṃ jīvaguṇaṃ vadanti; sa ceṣṭate ceṣṭayate ca sarvam 03,203.033c tataḥ paraṃ kṣetravido vadanti; prākalpayad yo bhuvanāni sapta 03,203.034a evaṃ sarveṣu bhūteṣu bhūtātmā na prakāśate 03,203.034c dṛśyate tv agryayā buddhyā sūkṣmayā jñānavedibhiḥ 03,203.035a cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubham 03,203.035c prasannātmātmani sthitvā sukham ānantyam aśnute 03,203.036a lakṣaṇaṃ tu prasādasya yathā tṛptaḥ sukhaṃ svapet 03,203.036b*1036_01 sukhaduḥkhe hi saṃtyajya nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ 03,203.036c nivāte vā yathā dīpo dīpyet kuśaladīpitaḥ 03,203.037a pūrvarātre pare caiva yuñjānaḥ satataṃ manaḥ 03,203.037c laghvāhāro viśuddhātmā paśyann ātmānam ātmani 03,203.038a pradīpteneva dīpena manodīpena paśyati 03,203.038c dṛṣṭvātmānaṃ nirātmānaṃ tadā sa tu vimucyate 03,203.039a sarvopāyais tu lobhasya krodhasya ca vinigrahaḥ 03,203.039c etat pavitraṃ yajñānāṃ tapo vai saṃkramo mataḥ 03,203.040a nityaṃ krodhāt tapo rakṣec chriyaṃ rakṣeta matsarāt 03,203.040c vidyāṃ mānāpamānābhyām ātmānaṃ tu pramādataḥ 03,203.041a ānṛśaṃsyaṃ paro dharmaḥ kṣamā ca paramaṃ balam 03,203.041c ātmajñānaṃ paraṃ jñānaṃ paraṃ satyavrataṃ vratam 03,203.042a satyasya vacanaṃ śreyaḥ satyaṃ jñānaṃ hitaṃ bhavet 03,203.042c yad bhūtahitam atyantaṃ tad vai satyaṃ paraṃ matam 03,203.043a yasya sarve samārambhāḥ nirāśīrbandhanāḥ sadā 03,203.043c tyāge yasya hutaṃ sarvaṃ sa tyāgī sa ca buddhimān 03,203.044a yato na gurur apy enaṃ cyāvayed upapādayan 03,203.044c taṃ vidyād brahmaṇo yogaṃ viyogaṃ yogasaṃjñitam 03,203.045a na hiṃsyāt sarvabhūtāni maitrāyaṇagataś caret 03,203.045c nedaṃ jīvitam āsādya vairaṃ kurvīta kena cit 03,203.046a ākiṃcanyaṃ susaṃtoṣo nirāśitvam acāpalam 03,203.046c etad eva paraṃ jñānaṃ sadātmajñānam uttamam 03,203.047a parigrahaṃ parityajya bhava buddhyā yatavrataḥ 03,203.047c aśokaṃ sthānam ātiṣṭhen niścalaṃ pretya ceha ca 03,203.047d*1037_01 bāhyasparśeṣu saktātmā vindaty ātmani yat sukham 03,203.047d*1037_02 tad brahmayogayuktā[tmā] sukham a[kṣayyam a]śnute 03,203.048a taponityena dāntena muninā saṃyatātmanā 03,203.048c ajitaṃ jetukāmena bhāvyaṃ saṅgeṣv asaṅginā 03,203.049a guṇāguṇam anāsaṅgam ekakāryam anantaram 03,203.049c etad brāhmaṇa te vṛttam āhur ekapadaṃ sukham 03,203.050a parityajati yo duḥkhaṃ sukhaṃ cāpy ubhayaṃ naraḥ 03,203.050c brahma prāpnoti so 'tyantam asaṅgena ca gacchati 03,203.051a yathāśrutam idaṃ sarvaṃ samāsena dvijottama 03,203.051c etat te sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 03,204.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,204.001a evaṃ saṃkathite kṛtsne mokṣadharme yudhiṣṭhira 03,204.001c dṛḍhaṃ prītamanā vipro dharmavyādham uvāca ha 03,204.002a nyāyayuktam idaṃ sarvaṃ bhavatā parikīrtitam 03,204.002c na te 'sty aviditaṃ kiṃ cid dharmeṣv iha hi dṛśyate 03,204.003 vyādha uvāca 03,204.003a pratyakṣaṃ mama yo dharmas taṃ paśya dvijasattama 03,204.003c yena siddhir iyaṃ prāptā mayā brāhmaṇapuṃgava 03,204.004a uttiṣṭha bhagavan kṣipraṃ praviśyābhyantaraṃ gṛham 03,204.004c draṣṭum arhasi dharmajña mātaraṃ pitaraṃ ca me 03,204.004d*1038_01 tasya vyādhasya pitarau brāhmaṇaḥ saṃdadarśa ha 03,204.005 mārkaṇḍeya uvāca 03,204.005a ity uktaḥ sa praviśyātha dadarśa paramārcitam 03,204.005c saudhaṃ hṛdyaṃ catuḥśālam atīva ca manoharam 03,204.006a devatāgṛhasaṃkāśaṃ daivataiś ca supūjitam 03,204.006c śayanāsanasaṃbādhaṃ gandhaiś ca paramair yutam 03,204.007a tatra śuklāmbaradharau pitarāv asya pūjitau 03,204.007c kṛtāhārau sutuṣṭau tāv upaviṣṭau varāsane 03,204.007e dharmavyādhas tu tau dṛṣṭvā pādeṣu śirasāpatat 03,204.008 vṛddhāv ūcatuḥ 03,204.008a uttiṣṭhottiṣṭha dharmajña dharmas tvām abhirakṣatu 03,204.008c prītau svas tava śaucena dīrgham āyur avāpnuhi 03,204.008d*1039_01 gatim iṣṭāṃ tathā jñānam evaṃ ca paravān bhava 03,204.008e satputreṇa tvayā putra nityakālaṃ supūjitau 03,204.008f*1040_01 sukham āvāṃ vasāvo 'tra devalokagatāv iva 03,204.009a na te 'nyad daivataṃ kiṃ cid daivateṣv api vartate 03,204.009c prayatatvād dvijātīnāṃ damenāsi samanvitaḥ 03,204.010a pituḥ pitāmahā ye ca tathaiva prapitāmahāḥ 03,204.010c prītās te satataṃ putra damenāvāṃ ca pūjayā 03,204.011a manasā karmaṇā vācā śuśrūṣā naiva hīyate 03,204.011c na cānyā vitathā buddhir dṛśyate sāṃprataṃ tava 03,204.012a jāmadagnyena rāmeṇa yathā vṛddhau supūjitau 03,204.012c tathā tvayā kṛtaṃ sarvaṃ tadviśiṣṭaṃ ca putraka 03,204.013 mārkaṇḍeya uvāca 03,204.013a tatas taṃ brāhmaṇaṃ tābhyāṃ dharmavyādho nyavedayat 03,204.013c tau svāgatena taṃ vipram arcayām āsatus tadā 03,204.014a pratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ dvijaḥ papraccha tāv ubhau 03,204.014c saputrābhyāṃ sabhṛtyābhyāṃ kaccid vāṃ kuśalaṃ gṛhe 03,204.014e anāmayaṃ ca vāṃ kaccit sadaiveha śarīrayoḥ 03,204.015 vṛddhāv ūcatuḥ 03,204.015a kuśalaṃ no gṛhe vipra bhṛtyavarge ca sarvaśaḥ 03,204.015c kaccit tvam apy avighnena saṃprāpto bhagavann iha 03,204.016 mārkaṇḍeya uvāca 03,204.016a bāḍham ity eva tau vipraḥ pratyuvāca mudānvitaḥ 03,204.016c dharmavyādhas tu taṃ vipram arthavad vākyam abravīt 03,204.017a pitā mātā ca bhagavann etau me daivataṃ param 03,204.017c yad daivatebhyaḥ kartavyaṃ tad etābhyāṃ karomy aham 03,204.018a trayastriṃśad yathā devāḥ sarve śakrapurogamāḥ 03,204.018c saṃpūjyāḥ sarvalokasya tathā vṛddhāv imau mama 03,204.019a upahārān āharanto devatānāṃ yathā dvijāḥ 03,204.019c kurvate tadvad etābhyāṃ karomy aham atandritaḥ 03,204.020a etau me paramaṃ brahman pitā mātā ca daivatam 03,204.020c etau puṣpaiḥ phalai ratnais toṣayāmi sadā dvija 03,204.021a etāv evāgnayo mahyaṃ yān vadanti manīṣiṇaḥ 03,204.021c yajñā vedāś ca catvāraḥ sarvam etau mama dvija 03,204.022a etadarthaṃ mama prāṇā bhāryā putrāḥ suhṛjjanāḥ 03,204.022c saputradāraḥ śuśrūṣāṃ nityam eva karomy aham 03,204.023a svayaṃ ca snāpayāmy etau tathā pādau pradhāvaye 03,204.023c āhāraṃ saṃprayacchāmi svayaṃ ca dvijasattama 03,204.024a anukūlāḥ kathā vacmi vipriyaṃ parivarjayan 03,204.024c adharmeṇāpi saṃyuktaṃ priyam ābhyāṃ karomy aham 03,204.025a dharmam eva guruṃ jñātvā karomi dvijasattama 03,204.025c atandritaḥ sadā vipra śuśrūṣāṃ vai karomy aham 03,204.026a pañcaiva guravo brahman puruṣasya bubhūṣataḥ 03,204.026c pitā mātāgnir ātmā ca guruś ca dvijasattama 03,204.027a eteṣu yas tu varteta samyag eva dvijottama 03,204.027c bhaveyur agnayas tasya paricīrṇās tu nityaśaḥ 03,204.027e gārhasthye vartamānasya dharma eṣa sanātanaḥ 03,204.027f*1041_01 kathitas te mayā vipra kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 03,205.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,205.001a gurū nivedya viprāya tau mātāpitarāv ubhau 03,205.001c punar eva sa dharmātmā vyādho brāhmaṇam abravīt 03,205.002a pravṛttacakṣur jāto 'smi saṃpaśya tapaso balam 03,205.002c yadartham ukto 'si tayā gacchasva mithilām iti 03,205.003a patiśuśrūṣaparayā dāntayā satyaśīlayā 03,205.003c mithilāyāṃ vasan vyādhaḥ sa te dharmān pravakṣyati 03,205.004 brāhmaṇa uvāca 03,205.004a pativratāyāḥ satyāyāḥ śīlāḍhyāyā yatavrata 03,205.004c saṃsmṛtya vākyaṃ dharmajña guṇavān asi me mataḥ 03,205.005 vyādha uvāca 03,205.005a yat tadā tvaṃ dvijaśreṣṭha tayokto māṃ prati prabho 03,205.005c dṛṣṭam etat tayā samyag ekapatnyā na saṃśayaḥ 03,205.006a tvadanugrahabuddhyā tu vipraitad darśitaṃ mayā 03,205.006c vākyaṃ ca śṛṇu me tāta yat te vakṣye hitaṃ dvija 03,205.007a tvayā vinikṛtā mātā pitā ca dvijasattama 03,205.007c anisṛṣṭo 'si niṣkrānto gṛhāt tābhyām anindita 03,205.007e vedoccāraṇakāryārtham ayuktaṃ tat tvayā kṛtam 03,205.008a tava śokena vṛddhau tāv andhau jātau tapasvinau 03,205.008c tau prasādayituṃ gaccha mā tvā dharmo 'tyagān mahān 03,205.009a tapasvī tvaṃ mahātmā ca dharme ca nirataḥ sadā 03,205.009c sarvam etad apārthaṃ te kṣipraṃ tau saṃprasādaya 03,205.009d*1042_01 tau prasādya dvijaśreṣṭha yac chreyas tad avāpsyasi 03,205.010a śraddadhasva mama brahman nānyathā kartum arhasi 03,205.010c gamyatām adya viprarṣe śreyas te kathayāmy aham 03,205.011 brāhmaṇa uvāca 03,205.011a yad etad uktaṃ bhavatā sarvaṃ satyam asaṃśayam 03,205.011c prīto 'smi tava dharmajña sādhvācāra guṇānvita 03,205.012 vyādha uvāca 03,205.012a daivatapratimo hi tvaṃ yas tvaṃ dharmam anuvrataḥ 03,205.012c purāṇaṃ śāśvataṃ divyaṃ duṣprāpam akṛtātmabhiḥ 03,205.012d*1043_01 mātāpitroḥ sakāśaṃ hi gatvā tvaṃ dvijasattama 03,205.013a atandritaḥ kuru kṣipraṃ mātāpitror hi pūjanam 03,205.013c ataḥ param ahaṃ dharmaṃ nānyaṃ paśyāmi kaṃ cana 03,205.014 brāhmaṇa uvāca 03,205.014a ihāham āgato diṣṭyā diṣṭyā me saṃgataṃ tvayā 03,205.014c īdṛśā durlabhā loke narā dharmapradarśakāḥ 03,205.015a eko narasahasreṣu dharmavid vidyate na vā 03,205.015c prīto 'smi tava satyena bhadraṃ te puruṣottama 03,205.016a patamāno hi narake bhavatāsmi samuddhṛtaḥ 03,205.016c bhavitavyam athaivaṃ ca yad dṛṣṭo 'si mayānagha 03,205.017a rājā yayātir dauhitraiḥ patitas tārito yathā 03,205.017c sadbhiḥ puruṣaśārdūla tathāhaṃ bhavatā tv iha 03,205.018a mātāpitṛbhyāṃ śuśrūṣāṃ kariṣye vacanāt tava 03,205.018c nākṛtātmā vedayati dharmādharmaviniścayam 03,205.019a durjñeyaḥ śāśvato dharmaḥ śūdrayonau hi vartatā 03,205.019c na tvāṃ śūdram ahaṃ manye bhavitavyaṃ hi kāraṇam 03,205.019e yena karmavipākena prāpteyaṃ śūdratā tvayā 03,205.020a etad icchāmi vijñātuṃ tattvena hi mahāmate 03,205.020c kāmayā brūhi me tathyaṃ sarvaṃ tvaṃ prayatātmavān 03,205.021 vyādha uvāca 03,205.021a anatikramaṇīyā hi brāhmaṇā vai dvijottama 03,205.021c śṛṇu sarvam idaṃ vṛttaṃ pūrvadehe mamānagha 03,205.022a ahaṃ hi brāhmaṇaḥ pūrvam āsaṃ dvijavarātmaja 03,205.022c vedādhyāyī sukuśalo vedāṅgānāṃ ca pāragaḥ 03,205.022e ātmadoṣakṛtair brahmann avasthāṃ prāptavān imām 03,205.023a kaś cid rājā mama sakhā dhanurvedaparāyaṇaḥ 03,205.023c saṃsargād dhanuṣi śreṣṭhas tato 'ham abhavaṃ dvija 03,205.024a etasminn eva kāle tu mṛgayāṃ nirgato nṛpaḥ 03,205.024c sahito yodhamukhyaiś ca mantribhiś ca susaṃvṛtaḥ 03,205.024e tato 'bhyahan mṛgāṃs tatra subahūn āśramaṃ prati 03,205.025a atha kṣiptaḥ śaro ghoro mayāpi dvijasattama 03,205.025b*1044_01 tato mṛgān varāhāṃś ca mahiṣāṃś ca mahīpatiḥ 03,205.025b*1044_02 jaghāna puruṣavyāghraḥ sa rājā brāhmaṇottama 03,205.025b*1044_03 tato 'ham api krīḍārthaṃ rājñaḥ priyahite rataḥ 03,205.025b*1044_04 varān nighnan varāhāṃś ca śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 03,205.025b*1044_05 vanadurgeṣu dharmajña samaṃ rājñā mahātmanā 03,205.025b*1044_06 vyacaraṃ dhanur ādāya mṛgahā lubdhako yathā 03,205.025b*1044_07 tatrāśramasamabhyāśe mayā dharmavidāṃ vara 03,205.025b*1044_08 mṛgasya vajrasaṃkāśaḥ śaraḥ kṣiptas tadā dvija 03,205.025c tāḍitaś ca munis tena śareṇānataparvaṇā 03,205.026a bhūmau nipatito brahmann uvāca pratinādayan 03,205.026c nāparādhyāmy ahaṃ kiṃ cit kena pāpam idaṃ kṛtam 03,205.027a manvānas taṃ mṛgaṃ cāhaṃ saṃprāptaḥ sahasā munim 03,205.027c apaśyaṃ tam ṛṣiṃ viddhaṃ śareṇānataparvaṇā 03,205.027e tam ugratapasaṃ vipraṃ niṣṭanantaṃ mahītale 03,205.028a akāryakaraṇāc cāpi bhṛśaṃ me vyathitaṃ manaḥ 03,205.028c ajānatā kṛtam idaṃ mayety atha tam abruvam 03,205.028e kṣantum arhasi me brahmann iti cokto mayā muniḥ 03,205.029a tataḥ pratyabravīd vākyam ṛṣir māṃ krodhamūrchitaḥ 03,205.029c vyādhas tvaṃ bhavitā krūra śūdrayonāv iti dvija 03,206.001 vyādha uvāca 03,206.001a evaṃ śapto 'ham ṛṣiṇā tadā dvijavarottama 03,206.001c abhiprasādayam ṛṣiṃ girā vākyaviśāradam 03,206.002a ajānatā mayākāryam idam adya kṛtaṃ mune 03,206.002c kṣantum arhasi tat sarvaṃ prasīda bhagavann iti 03,206.003 ṛṣir uvāca 03,206.003a nānyathā bhavitā śāpa evam etad asaṃśayam 03,206.003c ānṛśaṃsyād ahaṃ kiṃ cit kartānugraham adya te 03,206.004a śūdrayonau vartamāno dharmajño bhavitā hy asi 03,206.004c mātāpitroś ca śuśrūṣāṃ kariṣyasi na saṃśayaḥ 03,206.005a tayā śuśrūṣayā siddhiṃ mahatīṃ samavāpsyasi 03,206.005c jātismaraś ca bhavitā svargaṃ caiva gamiṣyasi 03,206.005d*1045_01 bhūtvā ca dhārmiko vyādhaḥ pitroḥ śuśrūṣaṇe rataḥ 03,206.005e śāpakṣayānte nirvṛtte bhavitāsi punar dvijaḥ 03,206.006 vyādha uvāca 03,206.006a evaṃ śaptaḥ purā tena ṛṣiṇāsmy ugratejasā 03,206.006c prasādaś ca kṛtas tena mamaivaṃ dvipadāṃ vara 03,206.007a śaraṃ coddhṛtavān asmi tasya vai dvijasattama 03,206.007c āśramaṃ ca mayā nīto na ca prāṇair vyayujyata 03,206.008a etat te sarvam ākhyātaṃ yathā mama purābhavat 03,206.008c abhitaś cāpi gantavyaṃ mayā svargaṃ dvijottama 03,206.009 brāhmaṇa uvāca 03,206.009a evam etāni puruṣā duḥkhāni ca sukhāni ca 03,206.009c prāpnuvanti mahābuddhe notkaṇṭhāṃ kartum arhasi 03,206.009e duṣkaraṃ hi kṛtaṃ tāta jānatā jātim ātmanaḥ 03,206.009f*1046_01 lokavṛttāntatattvajña nityaṃ dharmaparāyaṇa 03,206.010a karmadoṣaś ca vai vidvann ātmajātikṛtena vai 03,206.010c kaṃ cit kālaṃ mṛṣyatāṃ vai tato 'si bhavitā dvijaḥ 03,206.010e sāṃprataṃ ca mato me 'si brāhmaṇo nātra saṃśayaḥ 03,206.011a brāhmaṇaḥ patanīyeṣu vartamāno vikarmasu 03,206.011c dāmbhiko duṣkṛtaprāyaḥ śūdreṇa sadṛśo bhavet 03,206.012a yas tu śūdro dame satye dharme ca satatotthitaḥ 03,206.012c taṃ brāhmaṇam ahaṃ manye vṛttena hi bhaved dvijaḥ 03,206.013a karmadoṣeṇa viṣamāṃ gatim āpnoti dāruṇām 03,206.013c kṣīṇadoṣam ahaṃ manye cābhitas tvāṃ narottama 03,206.014a kartum arhasi notkaṇṭhāṃ tvadvidhā hy aviṣādinaḥ 03,206.014c lokavṛttāntavṛttajñā nityaṃ dharmaparāyaṇāḥ 03,206.015 vyādha uvāca 03,206.015a prajñayā mānasaṃ duḥkhaṃ hanyāc chārīram auṣadhaiḥ 03,206.015c etad vijñānasāmarthyaṃ na bālaiḥ samatāṃ vrajet 03,206.016a aniṣṭasaṃprayogāc ca viprayogāt priyasya ca 03,206.016c mānuṣā mānasair duḥkhair yujyante alpabuddhayaḥ 03,206.017a guṇair bhūtāni yujyante viyujyante tathaiva ca 03,206.017c sarvāṇi naitad ekasya śokasthānaṃ hi vidyate 03,206.018a aniṣṭenānvitaṃ paśyaṃs tathā kṣipraṃ virajyate 03,206.018c tataś ca pratikurvanti yadi paśyanty upakramam 03,206.018e śocato na bhavet kiṃ cit kevalaṃ paritapyate 03,206.019a parityajanti ye duḥkhaṃ sukhaṃ vāpy ubhayaṃ narāḥ 03,206.019c ta eva sukham edhante jñānatṛptā manīṣiṇaḥ 03,206.020a asaṃtoṣaparā mūḍhāḥ saṃtoṣaṃ yānti paṇḍitāḥ 03,206.020c asaṃtoṣasya nāsty antas tuṣṭis tu paramaṃ sukham 03,206.020e na śocanti gatādhvānaḥ paśyantaḥ paramāṃ gatim 03,206.021a na viṣāde manaḥ kāryaṃ viṣādo viṣam uttamam 03,206.021c mārayaty akṛtaprajñaṃ bālaṃ kruddha ivoragaḥ 03,206.022a yaṃ viṣādo 'bhibhavati viṣame samupasthite 03,206.022c tejasā tasya hīnasya puruṣārtho na vidyate 03,206.023a avaśyaṃ kriyamāṇasya karmaṇo dṛśyate phalam 03,206.023c na hi nirvedam āgamya kiṃ cit prāpnoti śobhanam 03,206.024a athāpy upāyaṃ paśyeta duḥkhasya parimokṣaṇe 03,206.024c aśocann ārabhetaiva yuktaś cāvyasanī bhavet 03,206.025a bhūteṣv abhāvaṃ saṃcintya ye tu buddheḥ paraṃ gatāḥ 03,206.025c na śocanti kṛtaprajñāḥ paśyantaḥ paramāṃ gatim 03,206.026a na śocāmi ca vai vidvan kālākāṅkṣī sthito 'smy aham 03,206.026c etair nidarśanair brahman nāvasīdāmi sattama 03,206.027 brāhmaṇa uvāca 03,206.027a kṛtaprajño 'si medhāvī buddhiś ca vipulā tava 03,206.027c nāhaṃ bhavantaṃ śocāmi jñānatṛpto 'si dharmavit 03,206.028a āpṛcche tvāṃ svasti te 'stu dharmas tvā parirakṣatu 03,206.028c apramādas tu kartavyo dharme dharmabhṛtāṃ vara 03,206.029 mārkaṇḍeya uvāca 03,206.029a bāḍham ity eva taṃ vyādhaḥ kṛtāñjalir uvāca ha 03,206.029c pradakṣiṇam atho kṛtvā prasthito dvijasattamaḥ 03,206.030a sa tu gatvā dvijaḥ sarvāṃ śuśrūṣāṃ kṛtavāṃs tadā 03,206.030c mātāpitṛbhyāṃ vṛddhābhyāṃ yathānyāyaṃ susaṃśitaḥ 03,206.031a etat te sarvam ākhyātaṃ nikhilena yudhiṣṭhira 03,206.031c pṛṣṭavān asi yaṃ tāta dharmaṃ dharmabhṛtāṃ vara 03,206.032a pativratāyā māhātmyaṃ brāhmaṇasya ca sattama 03,206.032c mātāpitroś ca śuśrūṣā vyādhe dharmaś ca kīrtitaḥ 03,206.033 yudhiṣṭhira uvāca 03,206.033a atyadbhutam idaṃ brahman dharmākhyānam anuttamam 03,206.033c sarvadharmabhṛtāṃ śreṣṭha kathitaṃ dvijasattama 03,206.034a sukhaśravyatayā vidvan muhūrtam iva me gatam 03,206.034c na hi tṛpto 'smi bhagavañ śṛṇvāno dharmam uttamam 03,207.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,207.001a śrutvemāṃ dharmasaṃyuktāṃ dharmarājaḥ kathāṃ śubhām 03,207.001c punaḥ papraccha tam ṛṣiṃ mārkaṇḍeyaṃ tapasvinam 03,207.002 yudhiṣṭhira uvāca 03,207.002a katham agnir vanaṃ yātaḥ kathaṃ cāpy aṅgirāḥ purā 03,207.002c naṣṭe 'gnau havyam avahad agnir bhūtvā mahān ṛṣiḥ 03,207.003a agnir yadā tv eka eva bahutvaṃ cāsya karmasu 03,207.003c dṛśyate bhagavan sarvam etad icchāmi veditum 03,207.004a kumāraś ca yathotpanno yathā cāgneḥ suto 'bhavat 03,207.004c yathā rudrāc ca saṃbhūto gaṅgāyāṃ kṛttikāsu ca 03,207.005a etad icchāmy ahaṃ tvattaḥ śrotuṃ bhārgavanandana 03,207.005c kautūhalasamāviṣṭo yathātathyaṃ mahāmune 03,207.005d*1047_01 vaktum arhasi me brahmann itihāsam imaṃ śubham 03,207.006 mārkaṇḍeya uvāca 03,207.006a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 03,207.006c yathā kruddho hutavahas tapas taptuṃ vanaṃ gataḥ 03,207.007a yathā ca bhagavān agniḥ svayam evāṅgirābhavat 03,207.007c saṃtāpayan svaprabhayā nāśayaṃs timirāṇi ca 03,207.007d*1048_01 purāṅgirā mahābāho cacāra tapa uttamam 03,207.008a āśramastho mahābhāgo havyavāhaṃ viśeṣayan 03,207.008c tathā sa bhūtvā tu tadā jagat sarvaṃ prakāśayan 03,207.009a tapaś caraṃś ca hutabhuk saṃtaptas tasya tejasā 03,207.009c bhṛśaṃ glānaś ca tejasvī na sa kiṃ cit prajajñivān 03,207.010a atha saṃcintayām āsa bhagavān havyavāhanaḥ 03,207.010c anyo 'gnir iha lokānāṃ brahmaṇā saṃpravartitaḥ 03,207.010e agnitvaṃ vipranaṣṭaṃ hi tapyamānasya me tapaḥ 03,207.011a katham agniḥ punar ahaṃ bhaveyam iti cintya saḥ 03,207.011c apaśyad agnival lokāṃs tāpayantaṃ mahāmunim 03,207.012a sopāsarpac chanair bhītas tam uvāca tadāṅgirāḥ 03,207.012c śīghram eva bhavasvāgnis tvaṃ punar lokabhāvanaḥ 03,207.012e vijñātaś cāsi lokeṣu triṣu saṃsthānacāriṣu 03,207.013a tvam agne prathamaḥ sṛṣṭo brahmaṇā timirāpahaḥ 03,207.013c svasthānaṃ pratipadyasva śīghram eva tamonuda 03,207.014 agnir uvāca 03,207.014a naṣṭakīrtir ahaṃ loke bhavāñ jāto hutāśanaḥ 03,207.014c bhavantam eva jñāsyanti pāvakaṃ na tu māṃ janāḥ 03,207.015a nikṣipāmy aham agnitvaṃ tvam agniḥ prathamo bhava 03,207.015c bhaviṣyāmi dvitīyo 'haṃ prājāpatyaka eva ca 03,207.016 aṅgirā uvāca 03,207.016a kuru puṇyaṃ prajāsvargyaṃ bhavāgnis timirāpahaḥ 03,207.016c māṃ ca deva kuruṣvāgne prathamaṃ putram añjasā 03,207.017 mārkaṇḍeya uvāca 03,207.017a tac chrutvāṅgiraso vākyaṃ jātavedās tathākarot 03,207.017c rājan bṛhaspatir nāma tasyāpy aṅgirasaḥ sutaḥ 03,207.018a jñātvā prathamajaṃ taṃ tu vahner āṅgirasaṃ sutam 03,207.018c upetya devāḥ papracchuḥ kāraṇaṃ tatra bhārata 03,207.019a sa tu pṛṣṭas tadā devais tataḥ kāraṇam abravīt 03,207.019c pratyagṛhṇaṃs tu devāś ca tad vaco 'ṅgirasas tadā 03,207.020a atra nānāvidhān agnīn pravakṣyāmi mahāprabhān 03,207.020c karmabhir bahubhiḥ khyātān nānātvaṃ brāhmaṇeṣv iha 03,208.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,208.001a brahmaṇo yas tṛtīyas tu putraḥ kurukulodvaha 03,208.001c tasyāpavasutā bhāryā prajās tasyāpi me śṛṇu 03,208.002a bṛhajjyotir bṛhatkīrtir bṛhadbrahmā bṛhanmanāḥ 03,208.002c bṛhanmantro bṛhadbhāsas tathā rājan bṛhaspatiḥ 03,208.003a prajāsu tāsu sarvāsu rūpeṇāpratimābhavat 03,208.003c devī bhānumatī nāma prathamāṅgirasaḥ sutā 03,208.004a bhūtānām eva sarveṣāṃ yasyāṃ rāgas tadābhavat 03,208.004c rāgād rāgeti yām āhur dvitīyāṅgirasaḥ sutā 03,208.005a yāṃ kapardisutām āhur dṛśyādṛśyeti dehinaḥ 03,208.005c tanutvāt sā sinīvālī tṛtīyāṅgirasaḥ sutā 03,208.006a paśyaty arciṣmatī bhābhir havirbhiś ca haviṣmatī 03,208.006c ṣaṣṭhīm aṅgirasaḥ kanyāṃ puṇyām āhur haviṣmatīm 03,208.007a mahāmakheṣv āṅgirasī dīptimatsu mahāmatī 03,208.007c mahāmatīti vikhyātā saptamī kathyate sutā 03,208.008a yāṃ tu dṛṣṭvā bhagavatīṃ janaḥ kuhukuhāyate 03,208.008c ekānaṃśeti yām āhuḥ kuhūm aṅgirasaḥ sutām 03,209.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,209.001a bṛhaspateś cāndramasī bhāryābhūd yā yaśasvinī 03,209.001c agnīn sājanayat puṇyān ṣaḍekāṃ cāpi putrikām 03,209.002a āhutiṣv eva yasyāgner haviṣājyaṃ vidhīyate 03,209.002c so 'gnir bṛhaspateḥ putraḥ śaṃyur nāma mahāprabhaḥ 03,209.003a cāturmāsyeṣu yasyeṣṭyām aśvamedhe 'grajaḥ paśuḥ 03,209.003c dīpto jvālair anekābhair agnir eko 'tha vīryavān 03,209.004a śaṃyor apratimā bhāryā satyā satyā ca dharmajā 03,209.004c agnis tasya suto dīptas tisraḥ kanyāś ca suvratāḥ 03,209.005a prathamenājyabhāgena pūjyate yo 'gnir adhvare 03,209.005c agnis tasya bharadvājaḥ prathamaḥ putra ucyate 03,209.006a paurṇamāsyeṣu sarveṣu haviṣājyaṃ sruvodyatam 03,209.006c bharato nāmataḥ so 'gnir dvitīyaḥ śaṃyutaḥ sutaḥ 03,209.007a tisraḥ kanyā bhavanty anyā yāsāṃ sa bharataḥ patiḥ 03,209.007c bharatas tu sutas tasya bharaty ekā ca putrikā 03,209.008a bharato bharatasyāgneḥ pāvakas tu prajāpateḥ 03,209.008c mahān atyartham ahitas tathā bharatasattama 03,209.009a bharadvājasya bhāryā tu vīrā vīraś ca piṇḍadaḥ 03,209.009c prāhur ājyena tasyejyāṃ somasyeva dvijāḥ śanaiḥ 03,209.010a haviṣā yo dvitīyena somena saha yujyate 03,209.010c rathaprabhū rathadhvānaḥ kumbharetāḥ sa ucyate 03,209.011a sarayvāṃ janayat siddhiṃ bhānuṃ bhābhiḥ samāvṛṇot 03,209.011c āgneyam ānayan nityam āhvāneṣv eṣa kathyate 03,209.012a yas tu na cyavate nityaṃ yaśasā varcasā śriyā 03,209.012c agnir niścyavano nāma pṛthivīṃ stauti kevalam 03,209.013a vipāpmā kaluṣair mukto viśuddhaś cārciṣā jvalan 03,209.013c vipāpo 'gniḥ sutas tasya satyaḥ samayakarmasu 03,209.014a ākrośatāṃ hi bhūtānāṃ yaḥ karoti hi niṣkṛtim 03,209.014c agniḥ sa niṣkṛtir nāma śobhayaty abhisevitaḥ 03,209.015a anukūjanti yeneha vedanārtāḥ svayaṃ janāḥ 03,209.015c tasya putraḥ svano nāma pāvakaḥ sa rujaskaraḥ 03,209.016a yas tu viśvasya jagato buddhim ākramya tiṣṭhati 03,209.016c taṃ prāhur adhyātmavido viśvajin nāma pāvakam 03,209.017a antarāgniḥ śrito yo hi bhuktaṃ pacati dehinām 03,209.017c sa yajñe viśvabhuṅ nāma sarvalokeṣu bhārata 03,209.018a brahmacārī yatātmā ca satataṃ vipulavrataḥ 03,209.018c brāhmaṇāḥ pūjayanty enaṃ pākayajñeṣu pāvakam 03,209.019a prathito gopatir nāma nadī yasyābhavat priyā 03,209.019c tasmin sarvāṇi karmāṇi kriyante karmakartṛbhiḥ 03,209.020a vaḍavāmukhaḥ pibaty ambho yo 'sau paramadāruṇaḥ 03,209.020c ūrdhvabhāg ūrdhvabhāṅ nāma kaviḥ prāṇāśritas tu saḥ 03,209.021a udagdvāraṃ havir yasya gṛhe nityaṃ pradīyate 03,209.021c tataḥ sviṣṭaṃ bhaved ājyaṃ sviṣṭakṛt paramaḥ smṛtaḥ 03,209.022a yaḥ praśānteṣu bhūteṣu manyur bhavati pāvakaḥ 03,209.022b*1049_01 manyumān nāma bhagavān agnir eva mahābalaḥ 03,209.022b*1049_02 āraṇyāni tathā grāmyān yo dahan saṃprakāśate 03,209.022b*1049_03 svayam utpatitaḥ śrīmān vṛddhimān nāma pāvakaḥ 03,209.022b*1050_01 krodhaḥ sa tu mahātejā vijñeyaḥ sarvadehiṣu 03,209.022c krodhasya tu raso jajñe manyatī cātha putrikā 03,209.022e svāheti dāruṇā krūrā sarvabhūteṣu tiṣṭhati 03,209.023a tridive yasya sadṛśo nāsti rūpeṇa kaś cana 03,209.023c atulyatvāt kṛto devair nāmnā kāmas tu pāvakaḥ 03,209.024a saṃharṣād dhārayan krodhaṃ dhanvī sragvī rathe sthitaḥ 03,209.024c samare nāśayec chatrūn amogho nāma pāvakaḥ 03,209.025a uktho nāma mahābhāga tribhir ukthair abhiṣṭutaḥ 03,209.025c mahāvācaṃ tv ajanayat sakāmāśvaṃ hi yaṃ viduḥ 03,210.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,210.001a kāśyapo hy atha vāsiṣṭhaḥ prāṇaś ca prāṇaputrakaḥ 03,210.001c agnir āṅgirasaś caiva cyavanas triṣuvarcakaḥ 03,210.002a acaranta tapas tīvraṃ putrārthe bahuvārṣikam 03,210.002c putraṃ labhema dharmiṣṭhaṃ yaśasā brahmaṇā samam 03,210.003a mahāvyāhṛtibhir dhyātaḥ pañcabhis tais tadā tv atha 03,210.003c jajñe tejomayo 'rciṣmān pañcavarṇaḥ prabhāvanaḥ 03,210.004a samiddho 'gniḥ śiras tasya bāhū sūryanibhau tathā 03,210.004c tvaṅ netre ca suvarṇābhe kṛṣṇe jaṅghe ca bhārata 03,210.005a pañcavarṇaḥ sa tapasā kṛtas taiḥ pañcabhir janaiḥ 03,210.005c pāñcajanyaḥ śruto vede pañcavaṃśakaras tu saḥ 03,210.006a daśa varṣasahasrāṇi tapas taptvā mahātapāḥ 03,210.006c janayat pāvakaṃ ghoraṃ pitṝṇāṃ sa prajāḥ sṛjan 03,210.007a bṛhad rathaṃtaraṃ mūrdhno vaktrāc ca tarasāharau 03,210.007c śivaṃ nābhyāṃ balād indraṃ vāyvagnī prāṇato 'sṛjat 03,210.008a bāhubhyām anudāttau ca viśve bhūtāni caiva ha 03,210.008c etān sṛṣṭvā tataḥ pañca pitṝṇām asṛjat sutān 03,210.009a bṛhadūrjasya praṇidhiḥ kāśyapasya bṛhattaraḥ 03,210.009c bhānur aṅgiraso vīraḥ putro varcasya saubharaḥ 03,210.010a prāṇasya cānudāttaś ca vyākhyātāḥ pañca vaṃśajāḥ 03,210.010c devān yajñamuṣaś cānyān sṛjan pañcadaśottarān 03,210.011a abhīmam atibhīmaṃ ca bhīmaṃ bhīmabalābalam 03,210.011c etān yajñamuṣaḥ pañca devān abhyasṛjat tapaḥ 03,210.012a sumitraṃ mitravantaṃ ca mitrajñaṃ mitravardhanam 03,210.012c mitradharmāṇam ity etān devān abhyasṛjat tapaḥ 03,210.013a surapravīraṃ vīraṃ ca sukeśaṃ ca suvarcasam 03,210.013c surāṇām api hantāraṃ pañcaitān asṛjat tapaḥ 03,210.014a trividhaṃ saṃsthitā hy ete pañca pañca pṛthak pṛthak 03,210.014c muṣṇanty atra sthitā hy ete svargato yajñayājinaḥ 03,210.015a teṣām iṣṭaṃ haranty ete nighnanti ca mahad bhuvi 03,210.015c spardhayā havyavāhānāṃ nighnanty ete haranti ca 03,210.016a havir vedyāṃ tad ādānaṃ kuśalaiḥ saṃpravartitam 03,210.016c tad ete nopasarpanti yatra cāgniḥ sthito bhavet 03,210.017a cito 'gnir udvahan yajñaṃ pakṣābhyāṃ tān prabādhate 03,210.017c mantraiḥ praśamitā hy ete neṣṭaṃ muṣṇanti yajñiyam 03,210.018a bṛhadukthatapasyaiva putro bhūmim upāśritaḥ 03,210.018c agnihotre hūyamāne pṛthivyāṃ sadbhir ijyate 03,210.019a rathaṃtaraś ca tapasaḥ putro 'gniḥ paripaṭhyate 03,210.019c mitravindāya vai tasya havir adhvaryavo viduḥ 03,210.019d*1051_01 etaiḥ saha mahābhāga tapas tejasvibhir nṛpa 03,210.019e mumude paramaprītaḥ saha putrair mahāyaśāḥ 03,211.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,211.001a gurubhir niyamair yukto bharato nāma pāvakaḥ 03,211.001c agniḥ puṣṭimatir nāma tuṣṭaḥ puṣṭiṃ prayacchati 03,211.001e bharaty eṣa prajāḥ sarvās tato bharata ucyate 03,211.001f*1052_01 satataṃ bharataśreṣṭha pāvako vai mahāprabhaḥ 03,211.002a agnir yas tu śivo nāma śaktipūjāparaś ca saḥ 03,211.002c duḥkhārtānāṃ sa sarveṣāṃ śivakṛt satataṃ śivaḥ 03,211.003a tapasas tu phalaṃ dṛṣṭvā saṃpravṛddhaṃ tapo mahat 03,211.003c uddhartukāmo matimān putro jajñe puraṃdaraḥ 03,211.004a ūṣmā caivoṣmaṇo jajñe so 'gnir bhūteṣu lakṣyate 03,211.004c agniś cāpi manur nāma prājāpatyam akārayat 03,211.005a śaṃbhum agnim atha prāhur brāhmaṇā vedapāragāḥ 03,211.005c āvasathyaṃ dvijāḥ prāhur dīptam agniṃ mahāprabham 03,211.006a ūrjaskarān havyavāhān suvarṇasadṛśaprabhān 03,211.006c agnis tapo hy ajanayat pañca yajñasutān iha 03,211.007a praśānte 'gnir mahābhāga pariśrānto gavāṃpatiḥ 03,211.007c asurāñ janayan ghorān martyāṃś caiva pṛthagvidhān 03,211.008a tapasaś ca manuṃ putraṃ bhānuṃ cāpy aṅgirāsṛjat 03,211.008c bṛhadbhānuṃ tu taṃ prāhur brāhmaṇā vedapāragāḥ 03,211.009a bhānor bhāryā suprajā tu bṛhadbhāsā tu somajā 03,211.009c asṛjetāṃ tu ṣaṭ putrāñ śṛṇu tāsāṃ prajāvidhim 03,211.009c*1053_01 **** **** tadā sā kanyayā saha 03,211.009c*1053_02 bhānor aṅgirasasyātha 03,211.010a durbalānāṃ tu bhūtānāṃ tanuṃ yaḥ saṃprayacchati 03,211.010c tam agniṃ baladaṃ prāhuḥ prathamaṃ bhānutaḥ sutam 03,211.011a yaḥ praśānteṣu bhūteṣu manyur bhavati dāruṇaḥ 03,211.011c agniḥ sa manyumān nāma dvitīyo bhānutaḥ sutaḥ 03,211.012a darśe ca paurṇamāse ca yasyeha havir ucyate 03,211.012c viṣṇur nāmeha yo 'gnis tu dhṛtimān nāma so 'ṅgirāḥ 03,211.013a indreṇa sahitaṃ yasya havir āgrayaṇaṃ smṛtam 03,211.013c agnir āgrayaṇo nāma bhānor evānvayas tu saḥ 03,211.014a cāturmāsyeṣu nityānāṃ haviṣāṃ yo niragrahaḥ 03,211.014c caturbhiḥ sahitaḥ putrair bhānor evānvayas tu saḥ 03,211.015a niśāṃ tv ajanayat kanyām agnīṣomāv ubhau tathā 03,211.015c manor evābhavad bhāryā suṣuve pañca pāvakān 03,211.016a pūjyate haviṣāgryeṇa cāturmāsyeṣu pāvakaḥ 03,211.016c parjanyasahitaḥ śrīmān agnir vaiśvānaras tu saḥ 03,211.017a asya lokasya sarvasya yaḥ patiḥ paripaṭhyate 03,211.017c so 'gnir viśvapatir nāma dvitīyo vai manoḥ sutaḥ 03,211.017e tataḥ sviṣṭaṃ bhaved ājyaṃ sviṣṭakṛt paramaḥ smṛtaḥ 03,211.018a kanyā sā rohiṇī nāma hiraṇyakaśipoḥ sutā 03,211.018c karmaṇāsau babhau bhāryā sa vahniḥ sa prajāpatiḥ 03,211.019a prāṇam āśritya yo dehaṃ pravartayati dehinām 03,211.019c tasya saṃnihito nāma śabdarūpasya sādhanaḥ 03,211.020a śuklakṛṣṇagatir devo yo bibharti hutāśanam 03,211.020c akalmaṣaḥ kalmaṣāṇāṃ kartā krodhāśritas tu saḥ 03,211.021a kapilaṃ paramarṣiṃ ca yaṃ prāhur yatayaḥ sadā 03,211.021c agniḥ sa kapilo nāma sāṃkhyayogapravartakaḥ 03,211.022a agnir yacchati bhūtāni yena bhūtāni nityadā 03,211.022c karmasv iha vicitreṣu so 'graṇīr vahnir ucyate 03,211.023a imān anyān samasṛjat pāvakān prathitān bhuvi 03,211.023c agnihotrasya duṣṭasya prāyaścittārtham ulbaṇān 03,211.024a saṃspṛśeyur yadānyonyaṃ kathaṃ cid vāyunāgnayaḥ 03,211.024c iṣṭir aṣṭākapālena kāryā vai śucaye 'gnaye 03,211.025a dakṣiṇāgnir yadā dvābhyāṃ saṃsṛjeta tadā kila 03,211.025c iṣṭir aṣṭākapālena kāryā vai vītaye 'gnaye 03,211.026a yady agnayo hi spṛśyeyur niveśasthā davāgninā 03,211.026c iṣṭir aṣṭākapālena kāryā tu śucaye 'gnaye 03,211.027a agniṃ rajasvalā cet strī saṃspṛśed agnihotrikam 03,211.027c iṣṭir aṣṭākapālena kāryā dasyumate 'gnaye 03,211.028a mṛtaḥ śrūyeta yo jīvan pareyuḥ paśavo yathā 03,211.028c iṣṭir aṣṭākapālena kartavyābhimate 'gnaye 03,211.029a ārto na juhuyād agniṃ trirātraṃ yas tu brāhmaṇaḥ 03,211.029c iṣṭir aṣṭākapālena kāryā syād uttarāgnaye 03,211.030a darśaṃ ca paurṇamāsaṃ ca yasya tiṣṭhet pratiṣṭhitam 03,211.030c iṣṭir aṣṭākapālena kāryā pathikṛte 'gnaye 03,211.031a sūtikāgnir yadā cāgniṃ saṃspṛśed agnihotrikam 03,211.031c iṣṭir aṣṭākapālena kāryā cāgnimate 'gnaye 03,212.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,212.001a āpasya muditā bhāryā sahasya paramā priyā 03,212.001c bhūpatir bhuvabhartā ca janayat pāvakaṃ param 03,212.002a bhūtānāṃ cāpi sarveṣāṃ yaṃ prāhuḥ pāvakaṃ patim 03,212.002c ātmā bhuvanabharteti sānvayeṣu dvijātiṣu 03,212.003a mahatāṃ caiva bhūtānāṃ sarveṣām iha yaḥ patiḥ 03,212.003c bhagavān sa mahātejā nityaṃ carati pāvakaḥ 03,212.004a agnir gṛhapatir nāma nityaṃ yajñeṣu pūjyate 03,212.004c hutaṃ vahati yo havyam asya lokasya pāvakaḥ 03,212.005a apāṃ garbho mahābhāgaḥ sahaputro mahādbhutaḥ 03,212.005c bhūpatir bhuvabhartā ca mahataḥ patir ucyate 03,212.006a dahan mṛtāni bhūtāni tasyāgnir bharato 'bhavat 03,212.006c agniṣṭome ca niyataḥ kratuśreṣṭho bharasya tu 03,212.006d*1054_01 sa vanhiḥ prathamo nityaṃ devair anviṣyate prabhuḥ 03,212.007a āyāntaṃ niyataṃ dṛṣṭvā praviveśārṇavaṃ bhayāt 03,212.007c devās taṃ nādhigacchanti mārgamāṇā yathādiśam 03,212.008a dṛṣṭvā tv agnir atharvāṇaṃ tato vacanam abravīt 03,212.008c devānāṃ vaha havyaṃ tvam ahaṃ vīra sudurbalaḥ 03,212.008e atharvan gaccha madhvakṣaṃ priyam etat kuruṣva me 03,212.009a preṣya cāgnir atharvāṇam anyaṃ deśaṃ tato 'gamat 03,212.009c matsyās tasya samācakhyuḥ kruddhas tān agnir abravīt 03,212.010a bhakṣyā vai vividhair bhāvair bhaviṣyatha śarīriṇām 03,212.010c atharvāṇaṃ tathā cāpi havyavāho 'bravīd vacaḥ 03,212.011a anunīyamāno 'pi bhṛśaṃ devavākyād dhi tena saḥ 03,212.011c naicchad voḍhuṃ haviḥ sarvaṃ śarīraṃ ca samatyajat 03,212.012a sa tac charīraṃ saṃtyajya praviveśa dharāṃ tadā 03,212.012c bhūmiṃ spṛṣṭvāsṛjad dhātūn pṛthak pṛthag atīva hi 03,212.013a āsyāt sugandhi tejaś ca asthibhyo devadāru ca 03,212.013c śleṣmaṇaḥ sphaṭikaṃ tasya pittān marakataṃ tathā 03,212.014a yakṛt kṛṣṇāyasaṃ tasya tribhir eva babhuḥ prajāḥ 03,212.014c nakhās tasyābhrapaṭalaṃ śirājālāni vidrumam 03,212.014e śarīrād vividhāś cānye dhātavo 'syābhavan nṛpa 03,212.015a evaṃ tyaktvā śarīraṃ tu parame tapasi sthitaḥ 03,212.015c bhṛgvaṅgirādibhir bhūyas tapasotthāpitas tadā 03,212.016a bhṛśaṃ jajvāla tejasvī tapasāpyāyitaḥ śikhī 03,212.016c dṛṣṭvā ṛṣīn bhayāc cāpi praviveśa mahārṇavam 03,212.017a tasmin naṣṭe jagad bhītam atharvāṇam athāśritam 03,212.017c arcayām āsur evainam atharvāṇaṃ surarṣayaḥ 03,212.018a atharvā tv asṛjal lokān ātmanālokya pāvakam 03,212.018c miṣatāṃ sarvabhūtānām unmamātha mahārṇavam 03,212.019a evam agnir bhagavatā naṣṭaḥ pūrvam atharvaṇā 03,212.019c āhūtaḥ sarvabhūtānāṃ havyaṃ vahati sarvadā 03,212.020a evaṃ tv ajanayad dhiṣṇyān vedoktān vibudhān bahūn 03,212.020c vicaran vividhān deśān bhramamāṇas tu tatra vai 03,212.021a sindhuvarjaṃ pañca nadyo devikātha sarasvatī 03,212.021c gaṅgā ca śatakumbhā ca śarayūr gaṇḍasāhvayā 03,212.022a carmaṇvatī mahī caiva medhyā medhātithis tathā 03,212.022c tāmrāvatī vetravatī nadyas tisro 'tha kauśikī 03,212.023a tamasā narmadā caiva nadī godāvarī tathā 03,212.023c veṇṇā praveṇī bhīmā ca medrathā caiva bhārata 03,212.024a bhāratī suprayogā ca kāverī murmurā tathā 03,212.024c kṛṣṇā ca kṛṣṇaveṇṇā ca kapilā śoṇa eva ca 03,212.024e etā nadyas tu dhiṣṇyānāṃ mātaro yāḥ prakīrtitāḥ 03,212.025a adbhutasya priyā bhāryā tasyāḥ putro viḍūrathaḥ 03,212.025c yāvantaḥ pāvakāḥ proktāḥ somās tāvanta eva ca 03,212.026a atreś cāpy anvaye jātā brahmaṇo mānasāḥ prajāḥ 03,212.026c atriḥ putrān sraṣṭukāmas tān evātmany adhārayat 03,212.026e tasya tad brahmaṇaḥ kāyān nirharanti hutāśanāḥ 03,212.027a evam ete mahātmānaḥ kīrtitās te 'gnayo mayā 03,212.027c aprameyā yathotpannāḥ śrīmantas timirāpahāḥ 03,212.028a adbhutasya tu māhātmyaṃ yathā vedeṣu kīrtitam 03,212.028c tādṛśaṃ viddhi sarveṣām eko hy eṣa hutāśanaḥ 03,212.029a eka evaiṣa bhagavān vijñeyaḥ prathamo 'ṅgirāḥ 03,212.029c bahudhā niḥsṛtaḥ kāyāj jyotiṣṭomaḥ kratur yathā 03,212.030a ity eṣa vaṃśaḥ sumahān agnīnāṃ kīrtito mayā 03,212.030c pāvito vividhair mantrair havyaṃ vahati dehinām 03,213.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,213.001a agnīnāṃ vividho vaṃśaḥ kīrtitas te mayānagha 03,213.001c śṛṇu janma tu kauravya kārttikeyasya dhīmataḥ 03,213.001d*1055_00 vaiśaṃpāyanaḥ 03,213.001d*1055_01 śrutvemāṃ dharmasaṃyuktāṃ dharmarājaḥ kathāṃ śubhām 03,213.001d*1055_02 yudhiṣṭhiraḥ 03,213.001d*1055_02 punaḥ papraccha tam ṛṣiṃ mārkaṇḍeyaṃ tapasvinam 03,213.001d*1055_03 kumāras tu yathā jāto yathā cāgneḥ suto 'bhavat 03,213.001d*1055_04 yathā rudrāc ca saṃbhūto gaṅgāyāṃ kṛttikāsu ca 03,213.001d*1055_05 etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ kautūhalam atīva me 03,213.002a adbhutasyādbhutaṃ putraṃ pravakṣyāmy amitaujasam 03,213.002c jātaṃ saptarṣibhāryābhir brahmaṇyaṃ kīrtivardhanam 03,213.003a devāsurāḥ purā yattā vinighnantaḥ parasparam 03,213.003c tatrājayan sadā devān dānavā ghorarūpiṇaḥ 03,213.004a vadhyamānaṃ balaṃ dṛṣṭvā bahuśas taiḥ puraṃdaraḥ 03,213.004c svasainyanāyakārthāya cintām āpa bhṛśaṃ tadā 03,213.005a devasenāṃ dānavair yo bhagnāṃ dṛṣṭvā mahābalaḥ 03,213.005c pālayed vīryam āśritya sa jñeyaḥ puruṣo mayā 03,213.006a sa śailaṃ mānasaṃ gatvā dhyāyann artham imaṃ bhṛśam 03,213.006c śuśrāvārtasvaraṃ ghoram atha muktaṃ striyā tadā 03,213.007a abhidhāvatu mā kaś cit puruṣas trātu caiva ha 03,213.007c patiṃ ca me pradiśatu svayaṃ vā patir astu me 03,213.008a puraṃdaras tu tām āha mā bhair nāsti bhayaṃ tava 03,213.008c evam uktvā tato 'paśyat keśinaṃ sthitam agrataḥ 03,213.009a kirīṭinaṃ gadāpāṇiṃ dhātumantam ivācalam 03,213.009c haste gṛhītvā tāṃ kanyām athainaṃ vāsavo 'bravīt 03,213.009d*1056_01 keśinn anicchatīṃ kanyāṃ vijane varayasva mām 03,213.009d*1056_02 mayi śāstari duṣṭānāṃ vajrahaste madodite 03,213.010a anāryakarman kasmāt tvam imāṃ kanyāṃ jihīrṣasi 03,213.010c vajriṇaṃ māṃ vijānīhi viramāsyāḥ prabādhanāt 03,213.011 keśy uvāca 03,213.011a visṛjasva tvam evaināṃ śakraiṣā prārthitā mayā 03,213.011c kṣamaṃ te jīvato gantuṃ svapuraṃ pākaśāsana 03,213.012 mārkaṇḍeya uvāca 03,213.012a evam uktvā gadāṃ keśī cikṣependravadhāya vai 03,213.012c tām āpatantīṃ ciccheda madhye vajreṇa vāsavaḥ 03,213.013a athāsya śailaśikharaṃ keśī kruddho vyavāsṛjat 03,213.013b*1057_01 mahāmeghapratīkāśaṃ calat pāvakasaṃkulam 03,213.013c tad āpatantaṃ saṃprekṣya śailaśṛṅgaṃ śatakratuḥ 03,213.013e bibheda rājan vajreṇa bhuvi tan nipapāta ha 03,213.014a patatā tu tadā keśī tena śṛṅgeṇa tāḍitaḥ 03,213.014c hitvā kanyāṃ mahābhāgāṃ prādravad bhṛśapīḍitaḥ 03,213.015a apayāte 'sure tasmiṃs tāṃ kanyāṃ vāsavo 'bravīt 03,213.015c kāsi kasyāsi kiṃ ceha kuruṣe tvaṃ śubhānane 03,213.016 kanyovāca 03,213.016a ahaṃ prajāpateḥ kanyā devaseneti viśrutā 03,213.016c bhaginī daityasenā me sā pūrvaṃ keśinā hṛtā 03,213.017a sahaivāvāṃ bhaginyau tu sakhībhiḥ saha mānasam 03,213.017c āgacchāveha ratyartham anujñāpya prajāpatim 03,213.018a nityaṃ cāvāṃ prārthayate hartuṃ keśī mahāsuraḥ 03,213.018c icchaty enaṃ daityasenā na tv ahaṃ pākaśāsana 03,213.019a sā hṛtā tena bhagavan muktāhaṃ tvadbalena tu 03,213.019c tvayā devendra nirdiṣṭaṃ patim icchāmi durjayam 03,213.020 indra uvāca 03,213.020a mama mātṛṣvaseyā tvaṃ mātā dākṣāyaṇī mama 03,213.020c ākhyātaṃ tv aham icchāmi svayam ātmabalaṃ tvayā 03,213.021 kanyovāca 03,213.021a abalāhaṃ mahābāho patis tu balavān mama 03,213.021c varadānāt pitur bhāvī surāsuranamaskṛtaḥ 03,213.022 indra uvāca 03,213.022a kīdṛśaṃ vai balaṃ devi patyus tava bhaviṣyati 03,213.022c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tava vākyam anindite 03,213.023 kanyovāca 03,213.023a devadānavayakṣāṇāṃ kiṃnaroragarakṣasām 03,213.023c jetā sa dṛṣṭo duṣṭānāṃ mahāvīryo mahābalaḥ 03,213.024a yas tu sarvāṇi bhūtāni tvayā saha vijeṣyati 03,213.024c sa hi me bhavitā bhartā brahmaṇyaḥ kīrtivardhanaḥ 03,213.025 mārkaṇḍeya uvāca 03,213.025a indras tasyā vacaḥ śrutvā duḥkhito 'cintayad bhṛśam 03,213.025c asyā devyāḥ patir nāsti yādṛśaṃ saṃprabhāṣate 03,213.026a athāpaśyat sa udaye bhāskaraṃ bhāskaradyutiḥ 03,213.026c somaṃ caiva mahābhāgaṃ viśamānaṃ divākaram 03,213.027a amāvāsyāṃ saṃpravṛttaṃ muhūrtaṃ raudram eva ca 03,213.027c devāsuraṃ ca saṃgrāmaṃ so 'paśyad udaye girau 03,213.028a lohitaiś ca ghanair yuktāṃ pūrvāṃ saṃdhyāṃ śatakratuḥ 03,213.028c apaśyal lohitodaṃ ca bhagavān varuṇālayam 03,213.029a bhṛgubhiś cāṅgirobhiś ca hutaṃ mantraiḥ pṛthagvidhaiḥ 03,213.029c havyaṃ gṛhītvā vahniṃ ca praviśantaṃ divākaram 03,213.030a parva caiva caturviṃśaṃ tadā sūryam upasthitam 03,213.030c tathā dharmagataṃ raudraṃ somaṃ sūryagataṃ ca tam 03,213.031a samālokyaikatām eva śaśino bhāskarasya ca 03,213.031c samavāyaṃ tu taṃ raudraṃ dṛṣṭvā śakro vyacintayat 03,213.031d*1057_01 sūryācandramasor ghoraṃ dṛśyate pariveṣaṇam 03,213.031d*1057_02 etasminn eva rātryante mahad yuddhaṃ tu śaṃsati 03,213.031d*1057_03 sarit sindhur apīyaṃ tu pratyasṛgvāhinī bhṛśam 03,213.031d*1057_04 śṛgāliny agnivaktrā ca pratyādityaṃ virāviṇī 03,213.032a eṣa raudraś ca saṃghāto mahān yuktaś ca tejasā 03,213.032c somasya vahnisūryābhyām adbhuto 'yaṃ samāgamaḥ 03,213.032e janayed yaṃ sutaṃ somaḥ so 'syā devyāḥ patir bhavet 03,213.033a agniś caitair guṇair yuktaḥ sarvair agniś ca devatā 03,213.033c eṣa cej janayed garbhaṃ so 'syā devyāḥ patir bhavet 03,213.034a evaṃ saṃcintya bhagavān brahmalokaṃ tadā gataḥ 03,213.034c gṛhītvā devasenāṃ tām avandat sa pitāmaham 03,213.034e uvāca cāsyā devyās tvaṃ sādhu śūraṃ patiṃ diśa 03,213.035 brahmovāca 03,213.035a yathaitac cintitaṃ kāryaṃ tvayā dānavasūdana 03,213.035c tathā sa bhavitā garbho balavān uruvikramaḥ 03,213.036a sa bhaviṣyati senānīs tvayā saha śatakrato 03,213.036c asyā devyāḥ patiś caiva sa bhaviṣyati vīryavān 03,213.037 mārkaṇḍeya uvāca 03,213.037a etac chrutvā namas tasmai kṛtvāsau saha kanyayā 03,213.037c tatrābhyagacchad devendro yatra devarṣayo 'bhavan 03,213.037e vasiṣṭhapramukhā mukhyā viprendrāḥ sumahāvratāḥ 03,213.038a bhāgārthaṃ tapasopāttaṃ teṣāṃ somaṃ tathādhvare 03,213.038c pipāsavo yayur devāḥ śatakratupurogamāḥ 03,213.039a iṣṭiṃ kṛtvā yathānyāyaṃ susamiddhe hutāśane 03,213.039c juhuvus te mahātmāno havyaṃ sarvadivaukasām 03,213.040a samāhūto hutavahaḥ so 'dbhutaḥ sūryamaṇḍalāt 03,213.040c viniḥsṛtyāyayau vahnir vāgyato vidhivat prabhuḥ 03,213.040e āgamyāhavanīyaṃ vai tair dvijair mantrato hutam 03,213.041a sa tatra vividhaṃ havyaṃ pratigṛhya hutāśanaḥ 03,213.041c ṛṣibhyo bharataśreṣṭha prāyacchata divaukasām 03,213.042a niṣkrāmaṃś cāpy apaśyat sa patnīs teṣāṃ mahātmanām 03,213.042c sveṣv āśrameṣūpaviṣṭāḥ snāyantīś ca yathāsukham 03,213.043a rukmavedinibhās tās tu candralekhā ivāmalāḥ 03,213.043c hutāśanārcipratimāḥ sarvās tārā ivādbhutāḥ 03,213.044a sa tadgatena manasā babhūva kṣubhitendriyaḥ 03,213.044c patnīr dṛṣṭvā dvijendrāṇāṃ vahniḥ kāmavaśaṃ yayau 03,213.045a sa bhūyaś cintayām āsa na nyāyyaṃ kṣubhito 'smi yat 03,213.045c sādhvīḥ patnīr dvijendrāṇām akāmāḥ kāmayāmy aham 03,213.046a naitāḥ śakyā mayā draṣṭuṃ spraṣṭuṃ vāpy animittataḥ 03,213.046c gārhapatyaṃ samāviśya tasmāt paśyāmy abhīkṣṇaśaḥ 03,213.047a saṃspṛśann iva sarvās tāḥ śikhābhiḥ kāñcanaprabhāḥ 03,213.047c paśyamānaś ca mumude gārhapatyaṃ samāśritaḥ 03,213.048a niruṣya tatra suciram evaṃ vahnir vaśaṃ gataḥ 03,213.048c manas tāsu vinikṣipya kāmayāno varāṅganāḥ 03,213.049a kāmasaṃtaptahṛdayo dehatyāge suniścitaḥ 03,213.049c alābhe brāhmaṇastrīṇām agnir vanam upāgataḥ 03,213.050a svāhā taṃ dakṣaduhitā prathamaṃ kāmayat tadā 03,213.050c sā tasya chidram anvaicchac cirāt prabhṛti bhāminī 03,213.050e apramattasya devasya na cāpaśyad aninditā 03,213.051a sā taṃ jñātvā yathāvat tu vahniṃ vanam upāgatam 03,213.051c tattvataḥ kāmasaṃtaptaṃ cintayām āsa bhāminī 03,213.052a ahaṃ saptarṣipatnīnāṃ kṛtvā rūpāṇi pāvakam 03,213.052c kāmayiṣyāmi kāmārtaṃ tāsāṃ rūpeṇa mohitam 03,213.052e evaṃ kṛte prītir asya kāmāvāptiś ca me bhavet 03,214.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,214.001a śivā bhāryā tv aṅgirasaḥ śīlarūpaguṇānvitā 03,214.001c tasyāḥ sā prathamaṃ rūpaṃ kṛtvā devī janādhipa 03,214.001e jagāma pāvakābhyāśaṃ taṃ covāca varāṅganā 03,214.002a mām agne kāmasaṃtaptāṃ tvaṃ kāmayitum arhasi 03,214.002c kariṣyasi na ced evaṃ mṛtāṃ mām upadhāraya 03,214.002d*1059_01 tavāpy adharmaḥ sumahān bhavitā vai hutāśana 03,214.003a aham aṅgiraso bhāryā śivā nāma hutāśana 03,214.003c sakhībhiḥ sahitā prāptā mantrayitvā viniścayam 03,214.004 agnir uvāca 03,214.004a kathaṃ māṃ tvaṃ vijānīṣe kāmārtam itarāḥ katham 03,214.004c yās tvayā kīrtitāḥ sarvāḥ saptarṣīṇāṃ priyāḥ striyaḥ 03,214.005 śivovāca 03,214.005a asmākaṃ tvaṃ priyo nityaṃ bibhīmas tu vayaṃ tava 03,214.005c tvaccittam iṅgitair jñātvā preṣitāsmi tavāntikam 03,214.006a maithunāyeha saṃprāptā kāmaṃ prāptaṃ drutaṃ cara 03,214.006b*1060_01 upayantuṃ mahāvīrya pūrvam eva tvam arhasi 03,214.006c mātaro māṃ pratīkṣante gamiṣyāmi hutāśana 03,214.007 mārkaṇḍeya uvāca 03,214.007a tato 'gnir upayeme tāṃ śivāṃ prītimudāyutaḥ 03,214.007c prītyā devī ca saṃyuktā śukraṃ jagrāha pāṇinā 03,214.008a acintayan mamedaṃ ye rūpaṃ drakṣyanti kānane 03,214.008c te brāhmaṇīnām anṛtaṃ doṣaṃ vakṣyanti pāvake 03,214.009a tasmād etad rakṣyamāṇā garuḍī saṃbhavāmy aham 03,214.009c vanān nirgamanaṃ caiva sukhaṃ mama bhaviṣyati 03,214.010a suparṇī sā tadā bhūtvā nirjagāma mahāvanāt 03,214.010c apaśyat parvataṃ śvetaṃ śarastambaiḥ susaṃvṛtam 03,214.011a dṛṣṭīviṣaiḥ saptaśīrṣair guptaṃ bhogibhir adbhutaiḥ 03,214.011c rakṣobhiś ca piśācaiś ca raudrair bhūtagaṇais tathā 03,214.011e rākṣasībhiś ca saṃpūrṇam anekaiś ca mṛgadvijaiḥ 03,214.011f*1061_01 nadīprasravaṇopetaṃ nānātarulatācitam 03,214.012a sā tatra sahasā gatvā śailapṛṣṭhaṃ sudurgamam 03,214.012c prākṣipat kāñcane kuṇḍe śukraṃ sā tvaritā satī 03,214.013a śiṣṭānām api sā devī saptarṣīṇāṃ mahātmanām 03,214.013c patnīsarūpatāṃ kṛtvā kāmayām āsa pāvakam 03,214.014a divyarūpam arundhatyāḥ kartuṃ na śakitaṃ tayā 03,214.014c tasyās tapaḥprabhāveṇa bhartṛśuśrūṣaṇena ca 03,214.015a ṣaṭkṛtvas tat tu nikṣiptam agne retaḥ kurūttama 03,214.015c tasmin kuṇḍe pratipadi kāminyā svāhayā tadā 03,214.016a tat skannaṃ tejasā tatra saṃbhṛtaṃ janayat sutam 03,214.016c ṛṣibhiḥ pūjitaṃ skannam anayat skandatāṃ tataḥ 03,214.017a ṣaṭśirā dviguṇaśrotro dvādaśākṣibhujakramaḥ 03,214.017c ekagrīvas tv ekakāyaḥ kumāraḥ samapadyata 03,214.018a dvitīyāyām abhivyaktas tṛtīyāyāṃ śiśur babhau 03,214.018c aṅgapratyaṅgasaṃbhūtaś caturthyām abhavad guhaḥ 03,214.019a lohitābhreṇa mahatā saṃvṛtaḥ saha vidyutā 03,214.019c lohitābhre sumahati bhāti sūrya ivoditaḥ 03,214.020a gṛhītaṃ tu dhanus tena vipulaṃ lomaharṣaṇam 03,214.020c nyastaṃ yat tripuraghnena surārivinikṛntanam 03,214.021a tad gṛhītvā dhanuḥśreṣṭhaṃ nanāda balavāṃs tadā 03,214.021c saṃmohayann ivemān sa trīṃl lokān sacarācarān 03,214.022a tasya taṃ ninadaṃ śrutvā mahāmeghaughanisvanam 03,214.022c utpetatur mahānāgau citraś cairāvataś ca ha 03,214.023a tāv āpatantau saṃprekṣya sa bālārkasamadyutiḥ 03,214.023c dvābhyāṃ gṛhītvā pāṇibhyāṃ śaktiṃ cānyena pāṇinā 03,214.023e apareṇāgnidāyādas tāmracūḍaṃ bhujena saḥ 03,214.024a mahākāyam upaśliṣṭaṃ kukkuṭaṃ balināṃ varam 03,214.024c gṛhītvā vyanadad bhīmaṃ cikrīḍa ca mahābalaḥ 03,214.025a dvābhyāṃ bhujābhyāṃ balavān gṛhītvā śaṅkham uttamam 03,214.025c prādhmāpayata bhūtānāṃ trāsanaṃ balinām api 03,214.026a dvābhyāṃ bhujābhyām ākāśaṃ bahuśo nijaghāna saḥ 03,214.026c krīḍan bhāti mahāsenas trīṃl lokān vadanaiḥ piban 03,214.026e parvatāgre 'prameyātmā raśmimān udaye yathā 03,214.027a sa tasya parvatasyāgre niṣaṇṇo 'dbhutavikramaḥ 03,214.027c vyalokayad ameyātmā mukhair nānāvidhair diśaḥ 03,214.027e sa paśyan vividhān bhāvāṃś cakāra ninadaṃ punaḥ 03,214.028a tasya taṃ ninadaṃ śrutvā nyapatan bahudhā janāḥ 03,214.028c bhītāś codvignamanasas tam eva śaraṇaṃ yayuḥ 03,214.029a ye tu taṃ saṃśritā devaṃ nānāvarṇās tadā janāḥ 03,214.029c tān apy āhuḥ pāriṣadān brāhmaṇāḥ sumahābalān 03,214.030a sa tūtthāya mahābāhur upasāntvya ca tāñ janān 03,214.030c dhanur vikṛṣya vyasṛjad bāṇāñ śvete mahāgirau 03,214.031a bibheda sa śaraiḥ śailaṃ krauñcaṃ himavataḥ sutam 03,214.031c tena haṃsāś ca gṛdhrāś ca meruṃ gacchanti parvatam 03,214.032a sa viśīrṇo 'patac chailo bhṛśam ārtasvarān ruvan 03,214.032c tasmin nipatite tv anye neduḥ śailā bhṛśaṃ bhayāt 03,214.032d*1062_01 ghoram ārtasvaraṃ sarve dṛṣṭvā krauñcaṃ vidāritam 03,214.033a sa taṃ nādaṃ bhṛśārtānāṃ śrutvāpi balināṃ varaḥ 03,214.033c na prāvyathad ameyātmā śaktim udyamya cānadat 03,214.034a sā tadā vipulā śaktiḥ kṣiptā tena mahātmanā 03,214.034c bibheda śikharaṃ ghoraṃ śvetasya tarasā gireḥ 03,214.035a sa tenābhihato dīno giriḥ śveto 'calaiḥ saha 03,214.035c utpapāta mahīṃ tyaktvā bhītas tasmān mahātmanaḥ 03,214.036a tataḥ pravyathitā bhūmir vyaśīryata samantataḥ 03,214.036c ārtā skandaṃ samāsādya punar balavatī babhau 03,214.037a parvatāś ca namaskṛtya tam eva pṛthivīṃ gatāḥ 03,214.037c athāyam abhajal lokaḥ skandaṃ śuklasya pañcamīm 03,215.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,215.001*1063_01 tasmiñ jāte mahāsattve mahāsene mahābale 03,215.001*1063_02 samuttasthur mahotpātā ghorarūpāḥ pṛthagvidhāḥ 03,215.001*1063_03 strīpuṃsor viparītaṃ ca tathā dvaṃdvāni yāni ca 03,215.001*1063_04 grahā dīptā diśaḥ khaṃ ca rarāsa ca mahī bhṛśam 03,215.001*1064_01 ity etad vividhākāraṃ vṛttaṃ śuklasya pañcamīm 03,215.001*1064_02 tato yuddhaṃ mahad ghoraṃ ṣaṣṭhyāṃ vṛttaṃ janādhipa 03,215.001a ṛṣayas tu mahāghorān dṛṣṭvotpātān pṛthagvidhān 03,215.001c akurvañ śāntim udvignā lokānāṃ lokabhāvanāḥ 03,215.002a nivasanti vane ye tu tasmiṃś caitrarathe janāḥ 03,215.002c te 'bruvann eṣa no 'narthaḥ pāvakenāhṛto mahān 03,215.002e saṃgamya ṣaḍbhiḥ patnībhiḥ saptarṣīṇām iti sma ha 03,215.003a apare garuḍīm āhus tvayānartho 'yam āhṛtaḥ 03,215.003c yair dṛṣṭā sā tadā devī tasyā rūpeṇa gacchatī 03,215.003e na tu tat svāhayā karma kṛtaṃ jānāti vai janaḥ 03,215.004a suparṇī tu vacaḥ śrutvā mamāyaṃ tanayas tv iti 03,215.004c upagamya śanaiḥ skandam āhāhaṃ jananī tava 03,215.005a atha saptarṣayaḥ śrutvā jātaṃ putraṃ mahaujasam 03,215.005c tatyajuḥ ṣaṭ tadā patnīr vinā devīm arundhatīm 03,215.006a ṣaḍbhir eva tadā jātam āhus tad vanavāsinaḥ 03,215.006c saptarṣīn āha ca svāhā mama putro 'yam ity uta 03,215.006e ahaṃ jāne naitad evam iti rājan punaḥ punaḥ 03,215.007a viśvāmitras tu kṛtveṣṭiṃ saptarṣīṇāṃ mahāmuniḥ 03,215.007c pāvakaṃ kāmasaṃtaptam adṛṣṭaḥ pṛṣṭhato 'nvagāt 03,215.007e tat tena nikhilaṃ sarvam avabuddhaṃ yathātatham 03,215.008a viśvāmitras tu prathamaṃ kumāraṃ śaraṇaṃ gataḥ 03,215.008c stavaṃ divyaṃ saṃpracakre mahāsenasya cāpi saḥ 03,215.009a maṅgalāni ca sarvāṇi kaumārāṇi trayodaśa 03,215.009c jātakarmādikās tasya kriyāś cakre mahāmuniḥ 03,215.010a ṣaḍvaktrasya tu māhātmyaṃ kukkuṭasya ca sādhanam 03,215.010c śaktyā devyāḥ sādhanaṃ ca tathā pāriṣadām api 03,215.011a viśvāmitraś cakāraitat karma lokahitāya vai 03,215.011c tasmād ṛṣiḥ kumārasya viśvāmitro 'bhavat priyaḥ 03,215.012a anvajānāc ca svāhāyā rūpānyatvaṃ mahāmuniḥ 03,215.012c abravīc ca munīn sarvān nāparādhyanti vai striyaḥ 03,215.012e śrutvā tu tattvatas tasmāt te patnīḥ sarvato 'tyajan 03,215.013a skandaṃ śrutvā tato devā vāsavaṃ sahitābruvan 03,215.013c aviṣahyabalaṃ skandaṃ jahi śakrāśu māciram 03,215.014a yadi vā na nihaṃsy enam adyendro 'yaṃ bhaviṣyati 03,215.014c trailokyaṃ saṃnigṛhyāsmāṃs tvāṃ ca śakra mahābalaḥ 03,215.015a sa tān uvāca vyathito bālo 'yaṃ sumahābalaḥ 03,215.015b*1065_01 na bālam utsahe hantum iti śakraḥ prabhāṣate 03,215.015b*1065_02 te 'bruvan nāsti te vīryaṃ yata evaṃ prabhāṣase 03,215.015c sraṣṭāram api lokānāṃ yudhi vikramya nāśayet 03,215.016a sarvās tv adyābhigacchantu skandaṃ lokasya mātaraḥ 03,215.016c kāmavīryā ghnantu cainaṃ tathety uktvā ca tā yayuḥ 03,215.017a tam apratibalaṃ dṛṣṭvā viṣaṇṇavadanās tu tāḥ 03,215.017c aśakyo 'yaṃ vicintyaivaṃ tam eva śaraṇaṃ yayuḥ 03,215.018a ūcuś cāpi tvam asmākaṃ putro 'smābhir dhṛtaṃ jagat 03,215.018c abhinandasva naḥ sarvāḥ prasnutāḥ snehaviklavāḥ 03,215.018d*1066_01 tāsāṃ tad vacanaṃ śrutvā pātukāmaḥ stanān prabhuḥ 03,215.019a tāḥ saṃpūjya mahāsenaḥ kāmāṃś cāsāṃ pradāya saḥ 03,215.019c apaśyad agnim āyāntaṃ pitaraṃ balināṃ balī 03,215.020a sa tu saṃpūjitas tena saha mātṛgaṇena ha 03,215.020c parivārya mahāsenaṃ rakṣamāṇaḥ sthitaḥ sthiram 03,215.021a sarvāsāṃ yā tu mātṝṇāṃ nārī krodhasamudbhavā 03,215.021c dhātrī sā putravat skandaṃ śūlahastābhyarakṣata 03,215.022a lohitasyodadheḥ kanyā krūrā lohitabhojanā 03,215.022c pariṣvajya mahāsenaṃ putravat paryarakṣata 03,215.023a agnir bhūtvā naigameyaś chāgavaktro bahuprajaḥ 03,215.023c ramayām āsa śailasthaṃ bālaṃ krīḍanakair iva 03,216.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,216.001a grahāḥ sopagrahāś caiva ṛṣayo mātaras tathā 03,216.001c hutāśanamukhāś cāpi dīptāḥ pāriṣadāṃ gaṇāḥ 03,216.002a ete cānye ca bahavo ghorās tridivavāsinaḥ 03,216.002c parivārya mahāsenaṃ sthitā mātṛgaṇaiḥ saha 03,216.003a saṃdigdhaṃ vijayaṃ dṛṣṭvā vijayepsuḥ sureśvaraḥ 03,216.003c āruhyairāvataskandhaṃ prayayau daivataiḥ saha 03,216.003d*1067_01 ādāya vajraṃ balavān sarvair devagaṇair vṛtaḥ 03,216.003e vijighāṃsur mahāsenam indras tūrṇataraṃ yayau 03,216.004a ugraṃ tac ca mahāvegaṃ devānīkaṃ mahāprabham 03,216.004c vicitradhvajasaṃnāhaṃ nānāvāhanakārmukam 03,216.004e pravarāmbarasaṃvītaṃ śriyā juṣṭam alaṃkṛtam 03,216.005a vijighāṃsuṃ tadāyāntaṃ kumāraḥ śakram abhyayāt 03,216.005c vinadan pathi śakras tu drutaṃ yāti mahābalaḥ 03,216.005e saṃharṣayan devasenāṃ jighāṃsuḥ pāvakātmajam 03,216.006a saṃpūjyamānas tridaśais tathaiva paramarṣibhiḥ 03,216.006c samīpam upasaṃprāptaḥ kārttikeyasya vāsavaḥ 03,216.006d*1068_01 atha dṛṣṭvā sthitaṃ skandaṃ śvetasyāgre mahāgireḥ 03,216.007a siṃhanādaṃ tataś cakre deveśaḥ sahitaḥ suraiḥ 03,216.007c guho 'pi śabdaṃ taṃ śrutvā vyanadat sāgaro yathā 03,216.008a tasya śabdena mahatā samuddhūtodadhiprabham 03,216.008c babhrāma tatra tatraiva devasainyam acetanam 03,216.009a jighāṃsūn upasaṃprāptān devān dṛṣṭvā sa pāvakiḥ 03,216.009c visasarja mukhāt kruddhaḥ pravṛddhāḥ pāvakārciṣaḥ 03,216.009e tā devasainyāny adahan veṣṭamānāni bhūtale 03,216.010a te pradīptaśirodehāḥ pradīptāyudhavāhanāḥ 03,216.010c pracyutāḥ sahasā bhānti citrās tārāgaṇā iva 03,216.011a dahyamānāḥ prapannās te śaraṇaṃ pāvakātmajam 03,216.011c devā vajradharaṃ tyaktvā tataḥ śāntim upāgatāḥ 03,216.012a tyakto devais tataḥ skande vajraṃ śakro 'bhyavāsṛjat 03,216.012c tad visṛṣṭaṃ jaghānāśu pārśvaṃ skandasya dakṣiṇam 03,216.012e bibheda ca mahārāja pārśvaṃ tasya mahātmanaḥ 03,216.013a vajraprahārāt skandasya saṃjātaḥ puruṣo 'paraḥ 03,216.013c yuvā kāñcanasaṃnāhaḥ śaktidhṛg divyakuṇḍalaḥ 03,216.013e yad vajraviśanāj jāto viśākhas tena so 'bhavat 03,216.014a taṃ jātam aparaṃ dṛṣṭvā kālānalasamadyutim 03,216.014c bhayād indras tataḥ skandaṃ prāñjaliḥ śaraṇaṃ gataḥ 03,216.015a tasyābhayaṃ dadau skandaḥ sahasainyasya sattama 03,216.015c tataḥ prahṛṣṭās tridaśā vāditrāṇy abhyavādayan 03,217.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,217.001a skandasya pārṣadān ghorāñ śṛṇuṣvādbhutadarśanān 03,217.001c vajraprahārāt skandasya jajñus tatra kumārakāḥ 03,217.001e ye haranti śiśūñ jātān garbhasthāṃś caiva dāruṇāḥ 03,217.002a vajraprahārāt kanyāś ca jajñire 'sya mahābalāḥ 03,217.002c kumārāś ca viśākhaṃ taṃ pitṛtve samakalpayan 03,217.003a sa bhūtvā bhagavān saṃkhye rakṣaṃś chāgamukhas tadā 03,217.003c vṛtaḥ kanyāgaṇaiḥ sarvair ātmanīnaiś ca putrakaiḥ 03,217.004a mātṝṇāṃ prekṣatīnāṃ ca bhadraśākhaś ca kauśalaḥ 03,217.004c tataḥ kumārapitaraṃ skandam āhur janā bhuvi 03,217.005a rudram agnim umāṃ svāhāṃ pradeśeṣu mahābalām 03,217.005c yajanti putrakāmāś ca putriṇaś ca sadā janāḥ 03,217.006a yās tās tv ajanayat kanyās tapo nāma hutāśanaḥ 03,217.006c kiṃ karomīti tāḥ skandaṃ saṃprāptāḥ samabhāṣata 03,217.007 mātara ūcuḥ 03,217.007a bhavema sarvalokasya vayaṃ mātara uttamāḥ 03,217.007c prasādāt tava pūjyāś ca priyam etat kuruṣva naḥ 03,217.008 mārkaṇḍeya uvāca 03,217.008a so 'bravīd bāḍham ity evaṃ bhaviṣyadhvaṃ pṛthagvidhāḥ 03,217.008c aśivāś ca śivāś caiva punaḥ punar udāradhīḥ 03,217.009a tataḥ saṃkalpya putratve skaṃdaṃ mātṛgaṇo 'gamat 03,217.009c kākī ca halimā caiva rudrātha bṛhalī tathā 03,217.009e āryā palālā vai mitrā saptaitāḥ śiśumātaraḥ 03,217.010a etāsāṃ vīryasaṃpannaḥ śiśur nāmātidāruṇaḥ 03,217.010c skandaprasādajaḥ putro lohitākṣo bhayaṃkaraḥ 03,217.011a eṣa vīrāṣṭakaḥ proktaḥ skandamātṛgaṇodbhavaḥ 03,217.011c chāgavaktreṇa sahito navakaḥ parikīrtyate 03,217.012a ṣaṣṭhaṃ chāgamayaṃ vaktraṃ skandasyaiveti viddhi tat 03,217.012c ṣaṭśiro 'bhyantaraṃ rājan nityaṃ mātṛgaṇārcitam 03,217.013a ṣaṇṇāṃ tu pravaraṃ tasya śīrṣāṇām iha śabdyate 03,217.013c śaktiṃ yenāsṛjad divyāṃ bhadraśākha iti sma ha 03,217.014a ity etad vividhākāraṃ vṛttaṃ śuklasya pañcamīm 03,217.014c tatra yuddhaṃ mahāghoraṃ vṛttaṃ ṣaṣṭhyāṃ janādhipa 03,218.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,218.001a upaviṣṭaṃ tataḥ skandaṃ hiraṇyakavacasrajam 03,218.001c hiraṇyacūḍamukuṭaṃ hiraṇyākṣaṃ mahāprabham 03,218.002a lohitāmbarasaṃvītaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ manoramam 03,218.002c sarvalakṣaṇasaṃpannaṃ trailokyasyāpi supriyam 03,218.003a tatas taṃ varadaṃ śūraṃ yuvānaṃ mṛṣṭakuṇḍalam 03,218.003c abhajat padmarūpā śrīḥ svayam eva śarīriṇī 03,218.004a śriyā juṣṭaḥ pṛthuyaśāḥ sa kumāravaras tadā 03,218.004c niṣaṇṇo dṛśyate bhūtaiḥ paurṇamāsyāṃ yathā śaśī 03,218.005a apūjayan mahātmāno brāhmaṇās taṃ mahābalam 03,218.005c idam āhus tadā caiva skandaṃ tatra maharṣayaḥ 03,218.006a hiraṇyavarṇa bhadraṃ te lokānāṃ śaṃkaro bhava 03,218.006c tvayā ṣaḍrātrajātena sarve lokā vaśīkṛtāḥ 03,218.007a abhayaṃ ca punar dattaṃ tvayaivaiṣāṃ surottama 03,218.007c tasmād indro bhavān astu trailokyasyābhayaṃkaraḥ 03,218.008 skanda uvāca 03,218.008a kim indraḥ sarvalokānāṃ karotīha tapodhanāḥ 03,218.008c kathaṃ devagaṇāṃś caiva pāti nityaṃ sureśvaraḥ 03,218.009 ṛṣaya ūcuḥ 03,218.009a indro diśati bhūtānāṃ balaṃ tejaḥ prajāḥ sukham 03,218.009c tuṣṭaḥ prayacchati tathā sarvān dāyān sureśvaraḥ 03,218.010a durvṛttānāṃ saṃharati vṛttasthānāṃ prayacchati 03,218.010c anuśāsti ca bhūtāni kāryeṣu balasūdanaḥ 03,218.011a asūrye ca bhavet sūryas tathācandre ca candramāḥ 03,218.011c bhavaty agniś ca vāyuś ca pṛthivy āpaś ca kāraṇaiḥ 03,218.012a etad indreṇa kartavyam indre hi vipulaṃ balam 03,218.012c tvaṃ ca vīra balaśreṣṭhas tasmād indro bhavasva naḥ 03,218.013 śakra uvāca 03,218.013a bhavasvendro mahābāho sarveṣāṃ naḥ sukhāvahaḥ 03,218.013c abhiṣicyasva caivādya prāptarūpo 'si sattama 03,218.014 skanda uvāca 03,218.014a śādhi tvam eva trailokyam avyagro vijaye rataḥ 03,218.014c ahaṃ te kiṃkaraḥ śakra na mamendratvam īpsitam 03,218.015 śakra uvāca 03,218.015a balaṃ tavādbhutaṃ vīra tvaṃ devānām arīñ jahi 03,218.015c avajñāsyanti māṃ lokā vīryeṇa tava vismitāḥ 03,218.016a indratve 'pi sthitaṃ vīra balahīnaṃ parājitam 03,218.016b*1069_01 tvattejasāvamaṃsyanti lokā māṃ surasattama 03,218.016c āvayoś ca mitho bhede prayatiṣyanty atandritāḥ 03,218.017a bhedite ca tvayi vibho loko dvaidham upeṣyati 03,218.017c dvidhābhūteṣu lokeṣu niściteṣv āvayos tathā 03,218.017e vigrahaḥ saṃpravarteta bhūtabhedān mahābala 03,218.018a tatra tvaṃ māṃ raṇe tāta yathāśraddhaṃ vijeṣyasi 03,218.018c tasmād indro bhavān adya bhavitā mā vicāraya 03,218.019 skanda uvāca 03,218.019a tvam eva rājā bhadraṃ te trailokyasya mamaiva ca 03,218.019c karomi kiṃ ca te śakra śāsanaṃ tad bravīhi me 03,218.020 śakra uvāca 03,218.020a yadi satyam idaṃ vākyaṃ niścayād bhāṣitaṃ tvayā 03,218.020c yadi vā śāsanaṃ skanda kartum icchasi me śṛṇu 03,218.021a abhiṣicyasva devānāṃ senāpatye mahābala 03,218.021c aham indro bhaviṣyāmi tava vākyān mahābala 03,218.022 skanda uvāca 03,218.022a dānavānāṃ vināśāya devānām arthasiddhaye 03,218.022c gobrāhmaṇasya trāṇārthaṃ senāpatye 'bhiṣiñca mām 03,218.023 mārkaṇḍeya uvāca 03,218.023a so 'bhiṣikto maghavatā sarvair devagaṇaiḥ saha 03,218.023c atīva śuśubhe tatra pūjyamāno maharṣibhiḥ 03,218.023d*1070_01 tasya tad vacanaṃ śrutvā skandasya balavṛtrahā 03,218.023d*1070_02 ṛṣibhis taṃ mahāsenaṃ hṛṣṭo devagaṇaiḥ saha 03,218.023d*1070_03 sauvarṇe ratnakhacite taruṇāruṇabhāsvare 03,218.023d*1070_04 divyāsane samāsthāpya vimalaiḥ puṇyavāribhiḥ 03,218.023d*1070_05 mahāsenaṃ tadā śakraḥ senāpatye 'bhiṣiktavān 03,218.024a tasya tat kāñcanaṃ chatraṃ dhriyamāṇaṃ vyarocata 03,218.024c yathaiva susamiddhasya pāvakasyātmamaṇḍalam 03,218.025a viśvakarmakṛtā cāsya divyā mālā hiraṇmayī 03,218.025c ābaddhā tripuraghnena svayam eva yaśasvinā 03,218.026a āgamya manujavyāghra saha devyā paraṃtapa 03,218.026c arcayām āsa suprīto bhagavān govṛṣadhvajaḥ 03,218.027a rudram agniṃ dvijāḥ prāhū rudrasūnus tatas tu saḥ 03,218.027b*1071_01 kīrtyate sumahātejāḥ kumāro 'dbhutadarśanaḥ 03,218.027c rudreṇa śukram utsṛṣṭaṃ tac chvetaḥ parvato 'bhavat 03,218.027d*1072_01 tac chuklaṃ bhakṣayām āsa vahnis tasmād guho 'bhavat 03,218.027e pāvakasyendriyaṃ śvete kṛttikābhiḥ kṛtaṃ nage 03,218.028a pūjyamānaṃ tu rudreṇa dṛṣṭvā sarve divaukasaḥ 03,218.028c rudrasūnuṃ tataḥ prāhur guhaṃ guṇavatāṃ varam 03,218.029a anupraviśya rudreṇa vahniṃ jāto hy ayaṃ śiśuḥ 03,218.029c tatra jātas tataḥ skando rudrasūnus tato 'bhavat 03,218.030a rudrasya vahneḥ svāhāyāḥ ṣaṇṇāṃ strīṇāṃ ca tejasā 03,218.030c jātaḥ skandaḥ suraśreṣṭho rudrasūnus tato 'bhavat 03,218.031a araje vāsasī rakte vasānaḥ pāvakātmajaḥ 03,218.031c bhāti dīptavapuḥ śrīmān raktābhrābhyām ivāṃśumān 03,218.032a kukkuṭaś cāgninā dattas tasya ketur alaṃkṛtaḥ 03,218.032c rathe samucchrito bhāti kālāgnir iva lohitaḥ 03,218.032d*1073_01 yā ceṣṭā sarvabhūtānāṃ prabhā śāntir balaṃ tathā 03,218.032d*1073_02 agratas tasya sā śaktir devānāṃ jayavardhinī 03,218.033a viveśa kavacaṃ cāsya śarīraṃ sahajaṃ tataḥ 03,218.033c yudhyamānasya devasya prādurbhavati tat sadā 03,218.034a śaktir varma balaṃ tejaḥ kāntatvaṃ satyam akṣatiḥ 03,218.034c brahmaṇyatvam asaṃmoho bhaktānāṃ parirakṣaṇam 03,218.035a nikṛntanaṃ ca śatrūṇāṃ lokānāṃ cābhirakṣaṇam 03,218.035c skandena saha jātāni sarvāṇy eva janādhipa 03,218.036a evaṃ devagaṇaiḥ sarvaiḥ so 'bhiṣiktaḥ svalaṃkṛtaḥ 03,218.036c babhau pratītaḥ sumanāḥ paripūrṇendudarśanaḥ 03,218.037a iṣṭaiḥ svādhyāyaghoṣaiś ca devatūryaravair api 03,218.037c devagandharvagītaiś ca sarvair apsarasāṃ gaṇaiḥ 03,218.038a etaiś cānyaiś ca vividhair hṛṣṭatuṣṭair alaṃkṛtaiḥ 03,218.038b*1074_01 susaṃvṛtaḥ piśācānāṃ gaṇair devagaṇais tathā 03,218.038c krīḍann iva tadā devair abhiṣiktaḥ sa pāvakiḥ 03,218.039a abhiṣiktaṃ mahāsenam apaśyanta divaukasaḥ 03,218.039c vinihatya tamaḥ sūryaṃ yathehābhyuditaṃ tathā 03,218.040a athainam abhyayuḥ sarvā devasenāḥ sahasraśaḥ 03,218.040c asmākaṃ tvaṃ patir iti bruvāṇāḥ sarvatodiśam 03,218.041a tāḥ samāsādya bhagavān sarvabhūtagaṇair vṛtaḥ 03,218.041c arcitaś ca stutaś caiva sāntvayām āsa tā api 03,218.042a śatakratuś cābhiṣicya skandaṃ senāpatiṃ tadā 03,218.042c sasmāra tāṃ devasenāṃ yā sā tena vimokṣitā 03,218.043a ayaṃ tasyāḥ patir nūnaṃ vihito brahmaṇā svayam 03,218.043c iti cintyānayām āsa devasenāṃ svalaṃkṛtām 03,218.044a skandaṃ covāca balabhid iyaṃ kanyā surottama 03,218.044c ajāte tvayi nirdiṣṭā tava patnī svayaṃbhuvā 03,218.045a tasmāt tvam asyā vidhivat pāṇiṃ mantrapuraskṛtam 03,218.045c gṛhāṇa dakṣiṇaṃ devyāḥ pāṇinā padmavarcasam 03,218.045d*1075_01 evam ukto bhagavatā mahāseno mahābalaḥ 03,218.045d*1075_02 dṛṣṭvā kamalapatrākṣīṃ tanumadhyāṃ yaśasvinīm 03,218.045d*1075_03 atīva rūpasaṃpannāṃ sarvābharaṇabhūṣitām 03,218.045d*1075_04 sarvalakṣaṇasaṃpannāṃ devasenāṃ śucismitām 03,218.046a evam uktaḥ sa jagrāha tasyāḥ pāṇiṃ yathāvidhi 03,218.046b*1076_01 jagrāha bharataśreṣṭha devasenāpatis tataḥ 03,218.046c bṛhaspatir mantravidhiṃ jajāpa ca juhāva ca 03,218.047a evaṃ skandasya mahiṣīṃ devasenāṃ vidur budhāḥ 03,218.047c ṣaṣṭhīṃ yāṃ brāhmaṇāḥ prāhur lakṣmīm āśāṃ sukhapradām 03,218.047e sinīvālīṃ kuhūṃ caiva sadvṛttim aparājitām 03,218.047f*1077_01 ity evamādibhir devī nāmabhiḥ parikīrtyate 03,218.048a yadā skandaḥ patir labdhaḥ śāśvato devasenayā 03,218.048c tadā tam āśrayal lakṣmīḥ svayaṃ devī śarīriṇī 03,218.049a śrījuṣṭaḥ pañcamīṃ skandas tasmāc chrīpañcamī smṛtā 03,218.049c ṣaṣṭhyāṃ kṛtārtho 'bhūd yasmāt tasmāt ṣaṣṭhī mahātithiḥ 03,219.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,219.001a śriyā juṣṭaṃ mahāsenaṃ devasenāpatiṃ kṛtam 03,219.001c saptarṣipatnyaḥ ṣaḍ devyas tatsakāśam athāgaman 03,219.002a ṛṣibhiḥ saṃparityaktā dharmayuktā mahāvratāḥ 03,219.002c drutam āgamya cocus tā devasenāpatiṃ prabhum 03,219.003a vayaṃ putra parityaktā bhartṛbhir devasaṃmitaiḥ 03,219.003a*1078_01 **** **** dharmayuktā mahāvratāḥ 03,219.003a*1078_02 bhavadīyaikaśaraṇāḥ 03,219.003c akāraṇād ruṣā tāta puṇyasthānāt paricyutāḥ 03,219.004a asmābhiḥ kila jātas tvam iti kenāpy udāhṛtam 03,219.004c asatyam etat saṃśrutya tasmān nas trātum arhasi 03,219.005a akṣayaś ca bhavet svargas tvatprasādād dhi naḥ prabho 03,219.005c tvāṃ putraṃ cāpy abhīpsāmaḥ kṛtvaitad anṛṇo bhava 03,219.006 skanda uvāca 03,219.006a mātaro hi bhavatyo me suto vo 'ham aninditāḥ 03,219.006c yac cābhīpsatha tat sarvaṃ saṃbhaviṣyati vas tathā 03,219.007 mārkaṇḍeya uvāca 03,219.007a evam ukte tataḥ śakraṃ kiṃ kāryam iti so 'bravīt 03,219.007c uktaḥ skandena brūhīti so 'bravīd vāsavas tataḥ 03,219.008a abhijit spardhamānā tu rohiṇyā kanyasī svasā 03,219.008c icchantī jyeṣṭhatāṃ devī tapas taptuṃ vanaṃ gatā 03,219.009a tatra mūḍho 'smi bhadraṃ te nakṣatraṃ gaganāc cyutam 03,219.009c kālaṃ tv imaṃ paraṃ skanda brahmaṇā saha cintaya 03,219.010a dhaniṣṭhādis tadā kālo brahmaṇā parinirmitaḥ 03,219.010c rohiṇyādyo 'bhavat pūrvam evaṃ saṃkhyā samābhavat 03,219.011a evam ukte tu śakreṇa tridivaṃ kṛttikā gatāḥ 03,219.011c nakṣatraṃ śakaṭākāraṃ bhāti tad vahnidaivatam 03,219.012a vinatā cābravīt skandaṃ mama tvaṃ piṇḍadaḥ sutaḥ 03,219.012c icchāmi nityam evāhaṃ tvayā putra sahāsitum 03,219.013 skanda uvāca 03,219.013a evam astu namas te 'stu putrasnehāt praśādhi mām 03,219.013c snuṣayā pūjyamānā vai devi vatsyasi nityadā 03,219.014 mārkaṇḍeya uvāca 03,219.014a atha mātṛgaṇaḥ sarvaḥ skandaṃ vacanam abravīt 03,219.014c vayaṃ sarvasya lokasya mātaraḥ kavibhiḥ stutāḥ 03,219.014e icchāmo mātaras tubhyaṃ bhavituṃ pūjayasva naḥ 03,219.014f*1079_01 sa tāsāṃ vacanaṃ śrutvā skando vacanam abravīt 03,219.015 skanda uvāca 03,219.015a mātaras tu bhavatyo me bhavatīnām ahaṃ sutaḥ 03,219.015c ucyatāṃ yan mayā kāryaṃ bhavatīnām athepsitam 03,219.016 mātara ūcuḥ 03,219.016a yās tu tā mātaraḥ pūrvaṃ lokasyāsya prakalpitāḥ 03,219.016c asmākaṃ tad bhavet sthānaṃ tāsāṃ caiva na tad bhavet 03,219.017a bhavema pūjyā lokasya na tāḥ pūjyāḥ surarṣabha 03,219.017c prajāsmākaṃ hṛtās tābhis tvatkṛte tāḥ prayaccha naḥ 03,219.018 skanda uvāca 03,219.018a dattāḥ prajā na tāḥ śakyā bhavatībhir niṣevitum 03,219.018c anyāṃ vaḥ kāṃ prayacchāmi prajāṃ yāṃ manasecchatha 03,219.019 mātara ūcuḥ 03,219.019a icchāma tāsāṃ mātṝṇāṃ prajā bhoktuṃ prayaccha naḥ 03,219.019c tvayā saha pṛthagbhūtā ye ca tāsām atheśvarāḥ 03,219.020 skanda uvāca 03,219.020a prajā vo dadmi kaṣṭaṃ tu bhavatībhir udāhṛtam 03,219.020c parirakṣata bhadraṃ vaḥ prajāḥ sādhu namaskṛtāḥ 03,219.021 mātara ūcuḥ 03,219.021a parirakṣāma bhadraṃ te prajāḥ skanda yathecchasi 03,219.021c tvayā no rocate skanda sahavāsaś ciraṃ prabho 03,219.022 skanda uvāca 03,219.022a yāvat ṣoḍaśa varṣāṇi bhavanti taruṇāḥ prajāḥ 03,219.022c prabādhata manuṣyāṇāṃ tāvad rūpaiḥ pṛthagvidhaiḥ 03,219.023a ahaṃ ca vaḥ pradāsyāmi raudram ātmānam avyayam 03,219.023c paramaṃ tena sahitā sukhaṃ vatsyatha pūjitāḥ 03,219.024 mārkaṇḍeya uvāca 03,219.024a tataḥ śarīrāt skandasya puruṣaḥ kāñcanaprabhaḥ 03,219.024c bhoktuṃ prajāḥ sa martyānāṃ niṣpapāta mahābalaḥ 03,219.025a apatat sa tadā bhūmau visaṃjño 'tha kṣudhānvitaḥ 03,219.025c skandena so 'bhyanujñāto raudrarūpo 'bhavad grahaḥ 03,219.025e skandāpasmāram ity āhur grahaṃ taṃ dvijasattamāḥ 03,219.026a vinatā tu mahāraudrā kathyate śakunigrahaḥ 03,219.026c pūtanāṃ rākṣasīṃ prāhus taṃ vidyāt pūtanāgraham 03,219.027a kaṣṭā dāruṇarūpeṇa ghorarūpā niśācarī 03,219.027c piśācī dāruṇākārā kathyate śītapūtanā 03,219.027e garbhān sā mānuṣīṇāṃ tu harate ghoradarśanā 03,219.028a aditiṃ revatīṃ prāhur grahas tasyās tu raivataḥ 03,219.028c so 'pi bālāñ śiśūn ghoro bādhate vai mahāgrahaḥ 03,219.029a daityānāṃ yā ditir mātā tām āhur mukhamaṇḍikām 03,219.029c atyarthaṃ śiśumāṃsena saṃprahṛṣṭā durāsadā 03,219.030a kumārāś ca kumāryaś ca ye proktāḥ skandasaṃbhavāḥ 03,219.030c te 'pi garbhabhujaḥ sarve kauravya sumahāgrahāḥ 03,219.031a tāsām eva kumārīṇāṃ patayas te prakīrtitāḥ 03,219.031c ajñāyamānā gṛhṇanti bālakān raudrakarmiṇaḥ 03,219.032a gavāṃ mātā tu yā prājñaiḥ kathyate surabhir nṛpa 03,219.032c śakunis tām athāruhya saha bhuṅkte śiśūn bhuvi 03,219.033a saramā nāma yā mātā śunāṃ devī janādhipa 03,219.033c sāpi garbhān samādatte mānuṣīṇāṃ sadaiva hi 03,219.034a pādapānāṃ ca yā mātā karañjanilayā hi sā 03,219.034b*1080_01 varadā sā hi saumyā ca nityaṃ bhūtānukampinī 03,219.034c karañje tāṃ namasyanti tasmāt putrārthino narāḥ 03,219.035a ime tv aṣṭādaśānye vai grahā māṃsamadhupriyāḥ 03,219.035c dvipañcarātraṃ tiṣṭhanti satataṃ sūtikāgṛhe 03,219.036a kadrūḥ sūkṣmavapur bhūtvā garbhiṇīṃ praviśed yadā 03,219.036c bhuṅkte sā tatra taṃ garbhaṃ sā tu nāgaṃ prasūyate 03,219.037a gandharvāṇāṃ tu yā mātā sā garbhaṃ gṛhya gacchati 03,219.037c tato vilīnagarbhā sā mānuṣī bhuvi dṛśyate 03,219.038a yā janitrī tv apsarasāṃ garbham āste pragṛhya sā 03,219.038c upaviṣṭaṃ tato garbhaṃ kathayanti manīṣiṇaḥ 03,219.039a lohitasyodadheḥ kanyā dhātrī skandasya sā smṛtā 03,219.039c lohitāyanir ity evaṃ kadambe sā hi pūjyate 03,219.040a puruṣeṣu yathā rudras tathāryā pramadāsv api 03,219.040c āryā mātā kumārasya pṛthakkāmārtham ijyate 03,219.041a evam ete kumārāṇāṃ mayā proktā mahāgrahāḥ 03,219.041c yāvat ṣoḍaśa varṣāṇi aśivās te śivās tataḥ 03,219.042a ye ca mātṛgaṇāḥ proktāḥ puruṣāś caiva ye grahāḥ 03,219.042c sarve skandagrahā nāma jñeyā nityaṃ śarīribhiḥ 03,219.043a teṣāṃ praśamanaṃ kāryaṃ snānaṃ dhūpam athāñjanam 03,219.043c balikarmopahāraś ca skandasyejyā viśeṣataḥ 03,219.044a evam ete 'rcitāḥ sarve prayacchanti śubhaṃ nṛṇām 03,219.044c āyur vīryaṃ ca rājendra samyak pūjānamaskṛtāḥ 03,219.045a ūrdhvaṃ tu ṣoḍaśād varṣād ye bhavanti grahā nṛṇām 03,219.045c tān ahaṃ saṃpravakṣyāmi namaskṛtya maheśvaram 03,219.046a yaḥ paśyati naro devāñ jāgrad vā śayito 'pi vā 03,219.046c unmādyati sa tu kṣipraṃ taṃ tu devagrahaṃ viduḥ 03,219.047a āsīnaś ca śayānaś ca yaḥ paśyati naraḥ pitṝn 03,219.047c unmādyati sa tu kṣipraṃ sa jñeyas tu pitṛgrahaḥ 03,219.048a avamanyati yaḥ siddhān kruddhāś cāpi śapanti yam 03,219.048c unmādyati sa tu kṣipraṃ jñeyaḥ siddhagrahas tu saḥ 03,219.049a upāghrāti ca yo gandhān rasāṃś cāpi pṛthagvidhān 03,219.049c unmādyati sa tu kṣipraṃ sa jñeyo rākṣaso grahaḥ 03,219.050a gandharvāś cāpi yaṃ divyāḥ saṃspṛśanti naraṃ bhuvi 03,219.050c unmādyati sa tu kṣipraṃ graho gāndharva eva saḥ 03,219.051a āviśanti ca yaṃ yakṣāḥ puruṣaṃ kālaparyaye 03,219.051c unmādyati sa tu kṣipraṃ jñeyo yakṣagrahas tu saḥ 03,219.052a adhirohanti yaṃ nityaṃ piśācāḥ puruṣaṃ kva cit 03,219.052c unmādyati sa tu kṣipraṃ paiśācaṃ taṃ grahaṃ viduḥ 03,219.053a yasya doṣaiḥ prakupitaṃ cittaṃ muhyati dehinaḥ 03,219.053c unmādyati sa tu kṣipraṃ sādhanaṃ tasya śāstrataḥ 03,219.054a vaiklavyāc ca bhayāc caiva ghorāṇāṃ cāpi darśanāt 03,219.054c unmādyati sa tu kṣipraṃ sattvaṃ tasya tu sādhanam 03,219.055a kaś cit krīḍitukāmo vai bhoktukāmas tathāparaḥ 03,219.055c abhikāmas tathaivānya ity eṣa trividho grahaḥ 03,219.056a yāvat saptativarṣāṇi bhavanty ete grahā nṛṇām 03,219.056c ataḥ paraṃ dehināṃ tu grahatulyo bhavej jvaraḥ 03,219.057a aprakīrṇendriyaṃ dāntaṃ śuciṃ nityam atandritam 03,219.057c āstikaṃ śraddadhānaṃ ca varjayanti sadā grahāḥ 03,219.058a ity eṣa te grahoddeśo mānuṣāṇāṃ prakīrtitaḥ 03,219.058c na spṛśanti grahā bhaktān narān devaṃ maheśvaram 03,220.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,220.001a yadā skandena mātṝṇām evam etat priyaṃ kṛtam 03,220.001c athainam abravīt svāhā mama putras tvam aurasaḥ 03,220.002a icchāmy ahaṃ tvayā dattāṃ prītiṃ paramadurlabhām 03,220.002c tām abravīt tataḥ skandaḥ prītim icchasi kīdṛśīm 03,220.003 svāhovāca 03,220.003a dakṣasyāhaṃ priyā kanyā svāhā nāma mahābhuja 03,220.003c bālyāt prabhṛti nityaṃ ca jātakāmā hutāśane 03,220.004a na ca māṃ kāminīṃ putra samyag jānāti pāvakaḥ 03,220.004c icchāmi śāśvataṃ vāsaṃ vastuṃ putra sahāgninā 03,220.005 skanda uvāca 03,220.005a havyaṃ kavyaṃ ca yat kiṃ cid dvijā mantrapuraskṛtam 03,220.005c hoṣyanty agnau sadā devi svāhety uktvā samudyatam 03,220.006a adya prabhṛti dāsyanti suvṛttāḥ satpathe sthitāḥ 03,220.006c evam agnis tvayā sārdhaṃ sadā vatsyati śobhane 03,220.007 mārkaṇḍeya uvāca 03,220.007a evam uktā tataḥ svāhā tuṣṭā skandena pūjitā 03,220.007c pāvakena samāyuktā bhartrā skandam apūjayat 03,220.008a tato brahmā mahāsenaṃ prajāpatir athābravīt 03,220.008c abhigaccha mahādevaṃ pitaraṃ tripurārdanam 03,220.009a rudreṇāgniṃ samāviśya svāhām āviśya comayā 03,220.009c hitārthaṃ sarvalokānāṃ jātas tvam aparājitaḥ 03,220.010a umāyonyāṃ ca rudreṇa śukraṃ siktaṃ mahātmanā 03,220.010c āste girau nipatitaṃ miñjikāmiñjikaṃ yataḥ 03,220.010d*1081_01 mithunaṃ vai mahābhāga tatra tad rudrasaṃbhavam 03,220.011a saṃbhūtaṃ lohitode tu śukraśeṣam avāpatat 03,220.011c sūryaraśmiṣu cāpy anyad anyac caivāpatad bhuvi 03,220.011e āsaktam anyad vṛkṣeṣu tad evaṃ pañcadhāpatat 03,220.012a ta ete vividhākārā gaṇā jñeyā manīṣibhiḥ 03,220.012c tava pāriṣadā ghorā ya ete piśitāśanāḥ 03,220.013a evam astv iti cāpy uktvā mahāseno maheśvaram 03,220.013c apūjayad ameyātmā pitaraṃ pitṛvatsalaḥ 03,220.014a arkapuṣpais tu te pañca gaṇāḥ pūjyā dhanārthibhiḥ 03,220.014c vyādhipraśamanārthaṃ ca teṣāṃ pūjāṃ samācaret 03,220.015a miñjikāmiñjikaṃ caiva mithunaṃ rudrasaṃbhavam 03,220.015c namaskāryaṃ sadaiveha bālānāṃ hitam icchatā 03,220.016a striyo mānuṣamāṃsādā vṛddhikā nāma nāmataḥ 03,220.016c vṛkṣeṣu jātās tā devyo namaskāryāḥ prajārthibhiḥ 03,220.017a evam ete piśācānām asaṃkhyeyā gaṇāḥ smṛtāḥ 03,220.017c ghaṇṭāyāḥ sapatākāyāḥ śṛṇu me saṃbhavaṃ nṛpa 03,220.018a airāvatasya ghaṇṭe dve vaijayantyāv iti śrute 03,220.018c guhasya te svayaṃ datte śakreṇānāyya dhīmatā 03,220.019a ekā tatra viśākhasya ghaṇṭā skandasya cāparā 03,220.019c patākā kārttikeyasya viśākhasya ca lohitā 03,220.020a yāni krīḍanakāny asya devair dattāni vai tadā 03,220.020c tair eva ramate devo mahāseno mahābalaḥ 03,220.021a sa saṃvṛtaḥ piśācānāṃ gaṇair devagaṇais tathā 03,220.021c śuśubhe kāñcane śaile dīpyamānaḥ śriyā vṛtaḥ 03,220.022a tena vīreṇa śuśubhe sa śailaḥ śubhakānanaḥ 03,220.022c ādityenevāṃśumatā mandaraś cārukandaraḥ 03,220.023a saṃtānakavanaiḥ phullaiḥ karavīravanair api 03,220.023c pārijātavanaiś caiva japāśokavanais tathā 03,220.024a kadambataruṣaṇḍaiś ca divyair mṛgagaṇair api 03,220.024c divyaiḥ pakṣigaṇaiś caiva śuśubhe śvetaparvataḥ 03,220.025a tatra devagaṇāḥ sarve sarve caiva maharṣayaḥ 03,220.025c meghatūryaravāś caiva kṣubdhodadhisamasvanāḥ 03,220.026a tatra divyāś ca gandharvā nṛtyanty apsarasas tathā 03,220.026c hṛṣṭānāṃ tatra bhūtānāṃ śrūyate ninado mahān 03,220.027a evaṃ sendraṃ jagat sarvaṃ śvetaparvatasaṃsthitam 03,220.027c prahṛṣṭaṃ prekṣate skandaṃ na ca glāyati darśanāt 03,221.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,221.001a yadābhiṣikto bhagavān senāpatyena pāvakiḥ 03,221.001c tadā saṃprasthitaḥ śrīmān hṛṣṭo bhadravaṭaṃ haraḥ 03,221.001e rathenādityavarṇena pārvatyā sahitaḥ prabhuḥ 03,221.001f*1082_01 anuyātaḥ suraiḥ sarvaiḥ sahasrākṣapurogamaiḥ 03,221.002a sahasraṃ tasya siṃhānāṃ tasmin yuktaṃ rathottame 03,221.002c utpapāta divaṃ śubhraṃ kālenābhipracoditaḥ 03,221.003a te pibanta ivākāśaṃ trāsayantaś carācarān 03,221.003c siṃhā nabhasy agacchanta nadantaś cārukesarāḥ 03,221.004a tasmin rathe paśupatiḥ sthito bhāty umayā saha 03,221.004c vidyutā sahitaḥ sūryaḥ sendracāpe ghane yathā 03,221.005a agratas tasya bhagavān dhaneśo guhyakaiḥ saha 03,221.005c āsthāya ruciraṃ yāti puṣpakaṃ naravāhanaḥ 03,221.006a airāvataṃ samāsthāya śakraś cāpi suraiḥ saha 03,221.006c pṛṣṭhato 'nuyayau yāntaṃ varadaṃ vṛṣabhadhvajam 03,221.007a jambhakair yakṣarakṣobhiḥ sragvibhiḥ samalaṃkṛtaḥ 03,221.007c yāty amogho mahāyakṣo dakṣiṇaṃ pakṣam āsthitaḥ 03,221.008a tasya dakṣiṇato devā marutaś citrayodhinaḥ 03,221.008c gacchanti vasubhiḥ sārdhaṃ rudraiś ca saha saṃgatāḥ 03,221.009a yamaś ca mṛtyunā sārdhaṃ sarvataḥ parivāritaḥ 03,221.009c ghorair vyādhiśatair yāti ghorarūpavapus tathā 03,221.010a yamasya pṛṣṭhataś caiva ghoras triśikharaḥ śitaḥ 03,221.010c vijayo nāma rudrasya yāti śūlaḥ svalaṃkṛtaḥ 03,221.011a tam ugrapāśo varuṇo bhagavān salileśvaraḥ 03,221.011c parivārya śanair yāti yādobhir vividhair vṛtaḥ 03,221.012a pṛṣṭhato vijayasyāpi yāti rudrasya paṭṭiśaḥ 03,221.012c gadāmusalaśaktyādyair vṛtaḥ praharaṇottamaiḥ 03,221.013a paṭṭiśaṃ tv anvagād rājaṃś chatraṃ raudraṃ mahāprabham 03,221.013c kamaṇḍaluś cāpy anu taṃ maharṣigaṇasaṃvṛtaḥ 03,221.014a tasya dakṣiṇato bhāti daṇḍo gacchañ śriyā vṛtaḥ 03,221.014c bhṛgvaṅgirobhiḥ sahito devaiś cāpy abhipūjitaḥ 03,221.015a eṣāṃ tu pṛṣṭhato rudro vimale syandane sthitaḥ 03,221.015c yāti saṃharṣayan sarvāṃs tejasā tridivaukasaḥ 03,221.016a ṛṣayaś caiva devāś ca gandharvā bhujagās tathā 03,221.016c nadyo nadā drumāś caiva tathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ 03,221.017a nakṣatrāṇi grahāś caiva devānāṃ śiśavaś ca ye 03,221.017c striyaś ca vividhākārā yānti rudrasya pṛṣṭhataḥ 03,221.017e sṛjantyaḥ puṣpavarṣāṇi cārurūpā varāṅganāḥ 03,221.018a parjanyaś cāpy anuyayau namaskṛtya pinākinam 03,221.018c chatraṃ tu pāṇḍuraṃ somas tasya mūrdhany adhārayat 03,221.018e cāmare cāpi vāyuś ca gṛhītvāgniś ca viṣṭhitau 03,221.019a śakraś ca pṛṣṭhatas tasya yāti rājañ śriyā vṛtaḥ 03,221.019c saha rājarṣibhiḥ sarvaiḥ stuvāno vṛṣaketanam 03,221.020a gaurī vidyātha gāndhārī keśinī mitrasāhvayā 03,221.020c sāvitryā saha sarvās tāḥ pārvatyā yānti pṛṣṭhataḥ 03,221.021a tatra vidyāgaṇāḥ sarve ye ke cit kavibhiḥ kṛtāḥ 03,221.021b*1083_01 svena svenānuyogena sarve te 'nuyayur haram 03,221.021c yasya kurvanti vacanaṃ sendrā devāś camūmukhe 03,221.022a sa gṛhītvā patākāṃ tu yāty agre rākṣaso grahaḥ 03,221.022c vyāpṛtas tu śmaśāne yo nityaṃ rudrasya vai sakhā 03,221.022e piṅgalo nāma yakṣendro lokasyānandadāyakaḥ 03,221.023a ebhiḥ sa sahitas tatra yayau devo yathāsukham 03,221.023c agrataḥ pṛṣṭhataś caiva na hi tasya gatir dhruvā 03,221.024a rudraṃ satkarmabhir martyāḥ pūjayantīha daivatam 03,221.024c śivam ity eva yaṃ prāhur īśaṃ rudraṃ pinākinam 03,221.024d*1084_01 evaṃ sarve suragaṇās tadā vai prītamānasāḥ 03,221.024e bhāvais tu vividhākāraiḥ pūjayanti maheśvaram 03,221.025a devasenāpatis tv evaṃ devasenābhir āvṛtaḥ 03,221.025c anugacchati deveśaṃ brahmaṇyaḥ kṛttikāsutaḥ 03,221.026a athābravīn mahāsenaṃ mahādevo bṛhadvacaḥ 03,221.026c saptamaṃ mārutaskandhaṃ rakṣa nityam atandritaḥ 03,221.027 skanda uvāca 03,221.027a saptamaṃ mārutaskandhaṃ pālayiṣyāmy ahaṃ prabho 03,221.027c yad anyad api me kāryaṃ deva tad vada māciram 03,221.028 rudra uvāca 03,221.028a kāryeṣv ahaṃ tvayā putra saṃdraṣṭavyaḥ sadaiva hi 03,221.028c darśanān mama bhaktyā ca śreyaḥ param avāpsyasi 03,221.029 mārkaṇḍeya uvāca 03,221.029a ity uktvā visasarjainaṃ pariṣvajya maheṣvaraḥ 03,221.029b*1085_01 skandaṃ sahomayā prīto jvalantam iva tejasā 03,221.029c visarjite tataḥ skande babhūvautpātikaṃ mahat 03,221.029e sahasaiva mahārāja devān sarvān pramohayat 03,221.030a jajvāla khaṃ sanakṣatraṃ pramūḍhaṃ bhuvanaṃ bhṛśam 03,221.030c cacāla vyanadac corvī tamobhūtaṃ jagat prabho 03,221.031a tatas tad dāruṇaṃ dṛṣṭvā kṣubhitaḥ śaṃkaras tadā 03,221.031c umā caiva mahābhāgā devāś ca samaharṣayaḥ 03,221.032a tatas teṣu pramūḍheṣu parvatāmbudasaṃnibham 03,221.032c nānāpraharaṇaṃ ghoram adṛśyata mahad balam 03,221.033a tad dhi ghoram asaṃkhyeyaṃ garjac ca vividhā giraḥ 03,221.033c abhyadravad raṇe devān bhagavantaṃ ca śaṃkaram 03,221.034a tair visṛṣṭāny anīkeṣu bāṇajālāny anekaśaḥ 03,221.034c parvatāś ca śataghnyaś ca prāsāś ca parighā gadāḥ 03,221.035a nipatadbhiś ca tair ghorair devānīkaṃ mahāyudhaiḥ 03,221.035c kṣaṇena vyadravat sarvaṃ vimukhaṃ cāpy adṛśyata 03,221.036a nikṛttayodhanāgāśvaṃ kṛttāyudhamahāratham 03,221.036c dānavair arditaṃ sainyaṃ devānāṃ vimukhaṃ babhau 03,221.037a asurair vadhyamānaṃ tat pāvakair iva kānanam 03,221.037c apatad dagdhabhūyiṣṭhaṃ mahādrumavanaṃ yathā 03,221.038a te vibhinnaśirodehāḥ pracyavante divaukasaḥ 03,221.038c na nātham adhyagacchanta vadhyamānā mahāraṇe 03,221.039a atha tad vidrutaṃ sainyaṃ dṛṣṭvā devaḥ puraṃdaraḥ 03,221.039c āśvāsayann uvācedaṃ balavad dānavārditam 03,221.040a bhayaṃ tyajata bhadraṃ vaḥ śūrāḥ śastrāṇi gṛhṇata 03,221.040c kurudhvaṃ vikrame buddhiṃ mā vaḥ kā cid vyathā bhavet 03,221.041a jayatainān sudurvṛttān dānavān ghoradarśanān 03,221.041c abhidravata bhadraṃ vo mayā saha mahāsurān 03,221.042a śakrasya vacanaṃ śrutvā samāśvastā divaukasaḥ 03,221.042c dānavān pratyayudhyanta śakraṃ kṛtvā vyapāśrayam 03,221.043a tatas te tridaśāḥ sarve marutaś ca mahābalāḥ 03,221.043c pratyudyayur mahāvegāḥ sādhyāś ca vasubhiḥ saha 03,221.044a tair visṛṣṭāny anīkeṣu kruddhaiḥ śastrāṇi saṃyuge 03,221.044c śarāś ca daityakāyeṣu pibanti smāsṛgulbaṇam 03,221.045a teṣāṃ dehān vinirbhidya śarās te niśitās tadā 03,221.045c niṣpatanto adṛśyanta nagebhya iva pannagāḥ 03,221.046a tāni daityaśarīrāṇi nirbhinnāni sma sāyakaiḥ 03,221.046c apatan bhūtale rājaṃś chinnābhrāṇīva sarvaśaḥ 03,221.047a tatas tad dānavaṃ sainyaṃ sarvair devagaṇair yudhi 03,221.047c trāsitaṃ vividhair bāṇaiḥ kṛtaṃ caiva parāṅmukham 03,221.048a athotkruṣṭaṃ tadā hṛṣṭaiḥ sarvair devair udāyudhaiḥ 03,221.048c saṃhatāni ca tūryāṇi tadā sarvāṇy anekaśaḥ 03,221.049a evam anyonyasaṃyuktaṃ yuddham āsīt sudāruṇam 03,221.049c devānāṃ dānavānāṃ ca māṃsaśoṇitakardamam 03,221.050a anayo devalokasya sahasaiva vyadṛśyata 03,221.050c tathā hi dānavā ghorā vinighnanti divaukasaḥ 03,221.051a tatas tūryapraṇādāś ca bherīṇāṃ ca mahāsvanāḥ 03,221.051c babhūvur dānavendrāṇāṃ siṃhanādāś ca dāruṇāḥ 03,221.052a atha daityabalād ghorān niṣpapāta mahābalaḥ 03,221.052c dānavo mahiṣo nāma pragṛhya vipulaṃ girim 03,221.053a te taṃ ghanair ivādityaṃ dṛṣṭvā saṃparivāritam 03,221.053c samudyatagiriṃ rājan vyadravanta divaukasaḥ 03,221.054a athābhidrutya mahiṣo devāṃś cikṣepa taṃ girim 03,221.054b*1086_01 mahākāyaṃ mahārāja satoyam iva toyadam 03,221.054c patatā tena giriṇā devasainyasya pārthiva 03,221.054e bhīmarūpeṇa nihatam ayutaṃ prāpatad bhuvi 03,221.055a atha tair dānavaiḥ sārdhaṃ mahiṣas trāsayan surān 03,221.055c abhyadravad raṇe tūrṇaṃ siṃhaḥ kṣudramṛgān iva 03,221.056a tam āpatantaṃ mahiṣaṃ dṛṣṭvā sendrā divaukasaḥ 03,221.056c vyadravanta raṇe bhītā viśīrṇāyudhaketanāḥ 03,221.057a tataḥ sa mahiṣaḥ kruddhas tūrṇaṃ rudrarathaṃ yayau 03,221.057c abhidrutya ca jagrāha rudrasya rathakūbaram 03,221.058a yadā rudrarathaṃ kruddho mahiṣaḥ sahasā gataḥ 03,221.058c resatū rodasī gāḍhaṃ mumuhuś ca maharṣayaḥ 03,221.059a vyanadaṃś ca mahākāyā daityā jaladharopamāḥ 03,221.059c āsīc ca niścitaṃ teṣāṃ jitam asmābhir ity uta 03,221.060a tathābhūte tu bhagavān nāvadhīn mahiṣaṃ raṇe 03,221.060a*1087_01 **** **** āhūya guham ātmajam 03,221.060a*1087_02 uvāca sasmitaṃ devo vivitsuḥ putravikramam 03,221.060a*1087_03 daurātmyaṃ paśya putra tvaṃ dānavasya durātmanaḥ 03,221.060a*1087_04 jahi śīghraṃ durācāraṃ draṣṭum icchāmi te balam 03,221.060a*1087_05 ity uktvā bhagavān skandaṃ pariṣvajya maheśvaraḥ 03,221.060a*1087_06 ayojayan nigrahārthaṃ mahiṣasya gatāyuṣaḥ 03,221.060a*1087_07 tathābhūte tu bhagavān 03,221.060c sasmāra ca tadā skandaṃ mṛtyuṃ tasya durātmanaḥ 03,221.061a mahiṣo 'pi rathaṃ dṛṣṭvā raudraṃ rudrasya nānadat 03,221.061c devān saṃtrāsayaṃś cāpi daityāṃś cāpi praharṣayan 03,221.062a tatas tasmin bhaye ghore devānāṃ samupasthite 03,221.062c ājagāma mahāsenaḥ krodhāt sūrya iva jvalan 03,221.063a lohitāmbarasaṃvīto lohitasragvibhūṣaṇaḥ 03,221.063c lohitāsyo mahābāhur hiraṇyakavacaḥ prabhuḥ 03,221.064a ratham ādityasaṃkāśam āsthitaḥ kanakaprabham 03,221.064c taṃ dṛṣṭvā daityasenā sā vyadravat sahasā raṇe 03,221.065a sa cāpi tāṃ prajvalitāṃ mahiṣasya vidāriṇīm 03,221.065c mumoca śaktiṃ rājendra mahāseno mahābalaḥ 03,221.066a sā muktābhyahanac chaktir mahiṣasya śiro mahat 03,221.066c papāta bhinne śirasi mahiṣas tyaktajīvitaḥ 03,221.066d*1088_01 patatā śirasā tena dvāraṃ ṣoḍaśayojanam 03,221.066d*1088_02 parvatābhena pihitaṃ tad agamyaṃ tato 'bhavat 03,221.066d*1088_03 uttarāḥ kuravas tena gacchanty adya yathāsukham 03,221.067a kṣiptākṣiptā tu sā śaktir hatvā śatrūn sahasraśaḥ 03,221.067c skandahastam anuprāptā dṛśyate devadānavaiḥ 03,221.068a prāyaḥ śarair vinihatā mahāsenena dhīmatā 03,221.068b*1089_01 dānaveṣu mahārāja tasmin devāsure yudhi 03,221.068c śeṣā daityagaṇā ghorā bhītās trastā durāsadaiḥ 03,221.068e skandasya pārṣadair hatvā bhakṣitāḥ śatasaṃghaśaḥ 03,221.069a dānavān bhakṣayantas te prapibantaś ca śoṇitam 03,221.069c kṣaṇān nirdānavaṃ sarvam akārṣur bhṛśaharṣitāḥ 03,221.070a tamāṃsīva yathā sūryo vṛkṣān agnir ghanān khagaḥ 03,221.070c tathā skando 'jayac chatrūn svena vīryeṇa kīrtimān 03,221.071a saṃpūjyamānas tridaśair abhivādya maheśvaram 03,221.071c śuśubhe kṛttikāputraḥ prakīrṇāṃśur ivāṃśumān 03,221.072a naṣṭaśatrur yadā skandaḥ prayātaś ca maheśvaram 03,221.072c athābravīn mahāsenaṃ pariṣvajya puraṃdaraḥ 03,221.073a brahmadattavaraḥ skanda tvayāyaṃ mahiṣo hataḥ 03,221.073b*1090_01 ajayyo yudhi devānāṃ dānavaḥ sumahābalaḥ 03,221.073c devās tṛṇamayā yasya babhūvur jayatāṃ vara 03,221.073e so 'yaṃ tvayā mahābāho śamito devakaṇṭakaḥ 03,221.074a śataṃ mahiṣatulyānāṃ dānavānāṃ tvayā raṇe 03,221.074c nihataṃ devaśatrūṇāṃ yair vayaṃ pūrvatāpitāḥ 03,221.075a tāvakair bhakṣitāś cānye dānavāḥ śatasaṃghaśaḥ 03,221.075b*1091_01 bhavato 'nucarair vīra gaṇaiḥ paramabhīṣaṇaiḥ 03,221.075c ajeyas tvaṃ raṇe 'rīṇām umāpatir iva prabhuḥ 03,221.076a etat te prathamaṃ deva khyātaṃ karma bhaviṣyati 03,221.076c triṣu lokeṣu kīrtiś ca tavākṣayyā bhaviṣyati 03,221.076e vaśagāś ca bhaviṣyanti surās tava surātmaja 03,221.077a mahāsenety evam uktvā nivṛttaḥ saha daivataiḥ 03,221.077c anujñāto bhagavatā tryambakena śacīpatiḥ 03,221.078a gato bhadravaṭaṃ rudro nivṛttāś ca divaukasaḥ 03,221.078c uktāś ca devā rudreṇa skandaṃ paśyata mām iva 03,221.079a sa hatvā dānavagaṇān pūjyamāno maharṣibhiḥ 03,221.079c ekāhnaivājayat sarvaṃ trailokyaṃ vahninandanaḥ 03,221.080a skandasya ya idaṃ janma paṭhate susamāhitaḥ 03,221.080c sa puṣṭim iha saṃprāpya skandasālokyatām iyāt 03,221.080d@022_0000 yudhiṣṭhira uvāca 03,221.080d@022_0001 bhagavañ śrotum icchāmi nāmāny asya mahātmanaḥ 03,221.080d@022_0002 vaiśaṃpāyana uvāca 03,221.080d@022_0002 triṣu lokeṣu yāny asya vikhyātāni dvijottama 03,221.080d@022_0003 ity uktaḥ pāṇḍaveyena mahātmā ṛṣisaṃnidhau 03,221.080d@022_0004 mārkaṇḍeya uvāca 03,221.080d@022_0004 uvāca bhagavāṃs tatra mārkaṇḍeyo mahātapāḥ 03,221.080d@022_0005 āgneyaś caiva skandaś ca dīptakīrtir anāmayaḥ 03,221.080d@022_0006 mayūraketur dharmātmā bhūteśo mahiṣārdanaḥ 03,221.080d@022_0007 kāmajit kāmadaḥ kāntaḥ satyavāg bhuvaneśvaraḥ 03,221.080d@022_0008 śiśuḥ śīghraḥ śuciś caṇḍo dīptavarṇaḥ śubhānanaḥ 03,221.080d@022_0009 amoghas tv anagho raudraḥ priyaś candrānanas tathā 03,221.080d@022_0010 dīptaśaktiḥ praśāntātmā bhadrakṛt kūṭamohanaḥ 03,221.080d@022_0011 ṣaṣṭhīpriyaś ca dharmātmā pavitro mātṛvatsalaḥ 03,221.080d@022_0012 kanyābhartā vibhaktaś ca svāheyo revatīsutaḥ 03,221.080d@022_0013 prabhur netā viśākhaś ca naigameyaḥ suduścaraḥ 03,221.080d@022_0014 suvrato lalitaś caiva bālakrīḍanakapriyaḥ 03,221.080d@022_0015 khacārī brahmacārī ca śūraḥ śaravaṇodbhavaḥ 03,221.080d@022_0016 viśvāmitrapriyaś caiva devasenāpriyas tathā 03,221.080d@022_0017 vāsudevapriyaś caiva priyaḥ priyakṛd eva tu 03,221.080d@022_0018 nāmāny etāni divyāni kārttikeyasya yaḥ paṭhet 03,221.080d@022_0019 svargaṃ kīrtiṃ dhanaṃ caiva sa labhen nātra saṃśayaḥ 03,221.080d@022_0019 mārkaṇḍeya uvāca 03,221.080d@022_0020 stoṣyāmi devair ṛṣibhiś ca juṣṭaṃ 03,221.080d@022_0021 śaktyā guhaṃ nāmabhir aprameyam 03,221.080d@022_0022 ṣaḍānanaṃ śaktidharaṃ suvīraṃ 03,221.080d@022_0023 nibodha caitāni kurupravīra 03,221.080d@022_0024 brahmaṇyo vai brahmajo brahmavic ca 03,221.080d@022_0025 brahmeśayo brahmavatāṃ variṣṭhaḥ 03,221.080d@022_0026 brahmapriyo brāhmaṇasavratī tvaṃ 03,221.080d@022_0027 brahmajño vai brāhmaṇānāṃ ca netā 03,221.080d@022_0028 svāhā svadhā tvaṃ paramaṃ pavitraṃ 03,221.080d@022_0029 mantrastutas tvaṃ prathitaḥ ṣaḍarciḥ 03,221.080d@022_0030 saṃvatsaras tvam ṛtavaś ca ṣaḍ vai 03,221.080d@022_0031 māsārdhamāsāv ayanaṃ diśaś ca 03,221.080d@022_0032 tvaṃ puṣkarākṣas tv aravindvaktraḥ 03,221.080d@022_0033 sahasravaktro 'si sahasrabāhuḥ 03,221.080d@022_0034 tvaṃ lokapālaḥ paramaṃ haviś ca 03,221.080d@022_0035 tvaṃ bhāvanaḥ sarvasurāsurāṇām 03,221.080d@022_0036 tvam eva senādhipatiḥ pracaṇḍaḥ 03,221.080d@022_0037 prabhur vibhuś cāpy atha śatrujetā 03,221.080d@022_0038 sahasrabhūs tvaṃ dharaṇī tvam eva 03,221.080d@022_0039 sahasratuṣṭiś ca sahasrabhuk ca 03,221.080d@022_0040 sahasraśīrṣas tvam anantarūpaḥ 03,221.080d@022_0041 sahasrapāt tvaṃ guha śaktidhārī 03,221.080d@022_0042 gaṅgāsutas tvaṃ svamatena deva 03,221.080d@022_0043 svāhāmahīkṛttikānāṃ tathaiva 03,221.080d@022_0044 tvaṃ krīḍase ṣaṇmukha kukkuṭena 03,221.080d@022_0045 yatheṣṭanānāvidhakāmarūpī 03,221.080d@022_0046 dīkṣāsi somo marutaḥ sadaiva 03,221.080d@022_0047 dharmo 'si vāyur acalendra indraḥ 03,221.080d@022_0048 sanātanānām api śāśvatas tvaṃ 03,221.080d@022_0049 prabhuḥ prabhūṇām api cogradhanvā 03,221.080d@022_0050 ṛtasya kartā ditijāntakas tvaṃ 03,221.080d@022_0051 jetā ripūṇāṃ pravaraḥ surāṇām 03,221.080d@022_0052 sūkṣmaṃ tapas tat paramaṃ tvam eva 03,221.080d@022_0053 parāvarajño 'si parāvaras tvam 03,221.080d@022_0054 dharmasya kāmasya parasya caiva 03,221.080d@022_0055 tvattejasā kṛtsnam idaṃ mahātman 03,221.080d@022_0056 vyāptaṃ jagat sarvasurapravīra 03,221.080d@022_0057 śaktyā mayā saṃstuta lokanātha 03,221.080d@022_0058 namo 'stu te dvādaśanetrabāho 03,221.080d@022_0059 ataḥ paraṃ vedmi gatiṃ na te 'ham 03,221.080d@022_0060 skandasya ya idaṃ vipraḥ paṭhej janma samāhitaḥ 03,221.080d@022_0061 śrāvayed brāhmaṇebhyo yaḥ śṛṇuyād vā dvijeritam 03,221.080d@022_0062 dhanam āyur yaśo dīptaṃ putrāñ śatrujayaṃ tathā 03,221.080d@022_0063 sa puṣṭituṣṭī saṃprāpya skandasālokyam āpnuyāt 03,222.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,222.001a upāsīneṣu vipreṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu 03,222.001c draupadī satyabhāmā ca viviśāte tadā samam 03,222.001d*1092_01 praviśya cāśramaṃ puṇyam ubhe te paramastriyau 03,222.001e jāhasyamāne suprīte sukhaṃ tatra niṣīdatuḥ 03,222.002a cirasya dṛṣṭvā rājendra te 'nyonyasya priyaṃvade 03,222.002c kathayām āsatuś citrāḥ kathāḥ kuruyadukṣitām 03,222.003a athābravīt satyabhāmā kṛṣṇasya mahiṣī priyā 03,222.003c sātrājitī yājñasenīṃ rahasīdaṃ sumadhyamā 03,222.004a kena draupadi vṛttena pāṇḍavān upatiṣṭhasi 03,222.004c lokapālopamān vīrān yūnaḥ paramasaṃmatān 03,222.004e kathaṃ ca vaśagās tubhyaṃ na kupyanti ca te śubhe 03,222.005a tava vaśyā hi satataṃ pāṇḍavāḥ priyadarśane 03,222.005b*1093_01 na cānyonyam asūyante kathaṃ vā te sumadhyame 03,222.005c mukhaprekṣāś ca te sarve tattvam etad bravīhi me 03,222.006a vratacaryā tapo vāpi snānamantrauṣadhāni vā 03,222.006c vidyāvīryaṃ mūlavīryaṃ japahomas tathāgadāḥ 03,222.007a mama ācakṣva pāñcāli yaśasyaṃ bhagavedanam 03,222.007c yena kṛṣṇe bhaven nityaṃ mama kṛṣṇo vaśānugaḥ 03,222.008a evam uktvā satyabhāmā virarāma yaśasvinī 03,222.008c pativratā mahābhāgā draupadī pratyuvāca tām 03,222.009a asatstrīṇāṃ samācāraṃ satye mām anupṛcchasi 03,222.009c asadācarite mārge kathaṃ syād anukīrtanam 03,222.010a anupraśnaḥ saṃśayo vā naitat tvayy upapadyate 03,222.010c tathā hy upetā buddhyā tvaṃ kṛṣṇasya mahiṣī priyā 03,222.011a yadaiva bhartā jānīyān mantramūlaparāṃ striyam 03,222.011c udvijeta tadaivāsyāḥ sarpād veśmagatād iva 03,222.012a udvignasya kutaḥ śāntir aśāntasya kutaḥ sukham 03,222.012c na jātu vaśago bhartā striyāḥ syān mantrakāraṇāt 03,222.013a amitraprahitāṃś cāpi gadān paramadāruṇān 03,222.013c mūlapravādair hi viṣaṃ prayacchanti jighāṃsavaḥ 03,222.014a jihvayā yāni puruṣas tvacā vāpy upasevate 03,222.014c tatra cūrṇāni dattāni hanyuḥ kṣipram asaṃśayam 03,222.015a jalodarasamāyuktāḥ śvitriṇaḥ palitās tathā 03,222.015c apumāṃsaḥ kṛtāḥ strībhir jaḍāndhabadhirās tathā 03,222.016a pāpānugās tu pāpās tāḥ patīn upasṛjanty uta 03,222.016c na jātu vipriyaṃ bhartuḥ striyā kāryaṃ kathaṃ cana 03,222.017a vartāmy ahaṃ tu yāṃ vṛttiṃ pāṇḍaveṣu mahātmasu 03,222.017c tāṃ sarvāṃ śṛṇu me satyāṃ satyabhāme yaśasvini 03,222.018a ahaṃkāraṃ vihāyāhaṃ kāmakrodhau ca sarvadā 03,222.018c sadārān pāṇḍavān nityaṃ prayatopacarāmy aham 03,222.019a praṇayaṃ pratisaṃgṛhya nidhāyātmānam ātmani 03,222.019c śuśrūṣur nirabhīmānā patīnāṃ cittarakṣiṇī 03,222.020a durvyāhṛtāc chaṅkamānā duḥsthitād duravekṣitāt 03,222.020c durāsitād durvrajitād iṅgitādhyāsitād api 03,222.021a sūryavaiśvānaranibhān somakalpān mahārathān 03,222.021c seve cakṣurhaṇaḥ pārthān ugratejaḥpratāpinaḥ 03,222.022a devo manuṣyo gandharvo yuvā cāpi svalaṃkṛtaḥ 03,222.022c dravyavān abhirūpo vā na me 'nyaḥ puruṣo mataḥ 03,222.023a nābhuktavati nāsnāte nāsaṃviṣṭe ca bhartari 03,222.023c na saṃviśāmi nāśnāmi sadā karmakareṣv api 03,222.024a kṣetrād vanād vā grāmād vā bhartāraṃ gṛham āgatam 03,222.024c pratyutthāyābhinandāmi āsanenodakena ca 03,222.025a pramṛṣṭabhāṇḍā mṛṣṭānnā kāle bhojanadāyinī 03,222.025c saṃyatā guptadhānyā ca susaṃmṛṣṭaniveśanā 03,222.026a atiraskṛtasaṃbhāṣā duḥstriyo nānusevatī 03,222.026c anukūlavatī nityaṃ bhavāmy analasā sadā 03,222.027a anarme cāpi hasanaṃ dvāri sthānam abhīkṣṇaśaḥ 03,222.027c avaskare cirasthānaṃ niṣkuṭeṣu ca varjaye 03,222.027d*1094_01 niratāhaṃ sadā satye pāpānāṃ ca visarjane 03,222.027d*1095_01 atyālāpam asaṃtoṣaṃ paravyāpārasaṃkathāḥ 03,222.028a atihāsātiroṣau ca krodhasthānaṃ ca varjaye 03,222.028c niratāhaṃ sadā satye bhartṝṇām upasevane 03,222.028e sarvathā bhartṛrahitaṃ na mameṣṭaṃ kathaṃ cana 03,222.029a yadā pravasate bhartā kuṭumbārthena kena cit 03,222.029c sumanovarṇakāpetā bhavāmi vratacāriṇī 03,222.030a yac ca bhartā na pibati yac ca bhartā na khādati 03,222.030c yac ca nāśnāti me bhartā sarvaṃ tad varjayāmy aham 03,222.031a yathopadeśaṃ niyatā vartamānā varāṅgane 03,222.031c svalaṃkṛtā suprayatā bhartuḥ priyahite ratā 03,222.032a ye ca dharmāḥ kuṭumbeṣu śvaśrvā me kathitāḥ purā 03,222.032b*1096_01 anutiṣṭhāmi taṃ satye nityakālam atandritā 03,222.032c bhikṣābaliśrāddham iti sthālīpākāś ca parvasu 03,222.032e mānyānāṃ mānasatkārā ye cānye viditā mayā 03,222.033a tān sarvān anuvartāmi divārātram atandritā 03,222.033c vinayān niyamāṃś cāpi sadā sarvātmanā śritā 03,222.034a mṛdūn sataḥ satyaśīlān satyadharmānupālinaḥ 03,222.034c āśīviṣān iva kruddhān patīn paricarāmy aham 03,222.035a patyāśrayo hi me dharmo mataḥ strīṇāṃ sanātanaḥ 03,222.035c sa devaḥ sā gatir nānyā tasya kā vipriyaṃ caret 03,222.036a ahaṃ patīn nātiśaye nātyaśne nātibhūṣaye 03,222.036c nāpi parivade śvaśrūṃ sarvadā pariyantritā 03,222.037a avadhānena subhage nityotthānatayaiva ca 03,222.037c bhartāro vaśagā mahyaṃ guruśuśrūṣaṇena ca 03,222.038a nityam āryām ahaṃ kuntīṃ vīrasūṃ satyavādinīm 03,222.038c svayaṃ paricarāmy ekā snānācchādanabhojanaiḥ 03,222.039a naitām atiśaye jātu vastrabhūṣaṇabhojanaiḥ 03,222.039c nāpi parivade cāhaṃ tāṃ pṛthāṃ pṛthivīsamām 03,222.040a aṣṭāv agre brāhmaṇānāṃ sahasrāṇi sma nityadā 03,222.040c bhuñjate rukmapātrīṣu yudhiṣṭhiraniveśane 03,222.041a aṣṭāśītisahasrāṇi snātakā gṛhamedhinaḥ 03,222.041c triṃśaddāsīka ekaiko yān bibharti yudhiṣṭhiraḥ 03,222.042a daśānyāni sahasrāṇi yeṣām annaṃ susaṃskṛtam 03,222.042c hriyate rukmapātrībhir yatīnām ūrdhvaretasām 03,222.043a tān sarvān agrahāreṇa brāhmaṇān brahmavādinaḥ 03,222.043c yathārhaṃ pūjayāmi sma pānācchādanabhojanaiḥ 03,222.044a śataṃ dāsīsahasrāṇi kaunteyasya mahātmanaḥ 03,222.044c kambukeyūradhāriṇyo niṣkakaṇṭhyaḥ svalaṃkṛtāḥ 03,222.045a mahārhamālyābharaṇāḥ suvarṇāś candanokṣitāḥ 03,222.045c maṇīn hema ca bibhratyo nṛtyagītaviśāradāḥ 03,222.046a tāsāṃ nāma ca rūpaṃ ca bhojanācchādanāni ca 03,222.046c sarvāsām eva vedāhaṃ karma caiva kṛtākṛtam 03,222.047a śataṃ dāsīsahasrāṇi kuntīputrasya dhīmataḥ 03,222.047c pātrīhastā divārātram atithīn bhojayanty uta 03,222.048a śatam aśvasahasrāṇi daśa nāgāyutāni ca 03,222.048c yudhiṣṭhirasyānuyātram indraprasthanivāsinaḥ 03,222.049a etad āsīt tadā rājño yan mahīṃ paryapālayat 03,222.049c yeṣāṃ saṃkhyāvidhiṃ caiva pradiśāmi śṛṇomi ca 03,222.050a antaḥpurāṇāṃ sarveṣāṃ bhṛtyānāṃ caiva sarvaśaḥ 03,222.050c ā gopālāvipālebhyaḥ sarvaṃ veda kṛtākṛtam 03,222.051a sarvaṃ rājñaḥ samudayam āyaṃ ca vyayam eva ca 03,222.051c ekāhaṃ vedmi kalyāṇi pāṇḍavānāṃ yaśasvinām 03,222.052a mayi sarvaṃ samāsajya kuṭumbaṃ bharatarṣabhāḥ 03,222.052c upāsanaratāḥ sarve ghaṭante sma śubhānane 03,222.053a tam ahaṃ bhāram āsaktam anādhṛṣyaṃ durātmabhiḥ 03,222.053c sukhaṃ sarvaṃ parityajya rātryahāni ghaṭāmi vai 03,222.054a adhṛṣyaṃ varuṇasyeva nidhipūrṇam ivodadhim 03,222.054c ekāhaṃ vedmi kośaṃ vai patīnāṃ dharmacāriṇām 03,222.055a aniśāyāṃ niśāyāṃ ca sahāyāḥ kṣutpipāsayoḥ 03,222.055c ārādhayantyāḥ kauravyāṃs tulyā rātrir ahaś ca me 03,222.056a prathamaṃ pratibudhyāmi caramaṃ saṃviśāmi ca 03,222.056c nityakālam ahaṃ satye etat saṃvananaṃ mama 03,222.057a etaj jānāmy ahaṃ kartuṃ bhartṛsaṃvananaṃ mahat 03,222.057c asatstrīṇāṃ samācāraṃ nāhaṃ kuryāṃ na kāmaye 03,222.058a tac chrutvā dharmasahitaṃ vyāhṛtaṃ kṛṣṇayā tadā 03,222.058c uvāca satyā satkṛtya pāñcālīṃ dharmacāriṇīm 03,222.059a abhipannāsmi pāñcāli yājñaseni kṣamasva me 03,222.059c kāmakāraḥ sakhīnāṃ hi sopahāsaṃ prabhāṣitum 03,223.001 draupady uvāca 03,223.001a imaṃ tu te mārgam apetadoṣaṃ; vakṣyāmi cittagrahaṇāya bhartuḥ 03,223.001c yasmin yathāvat sakhi vartamānā; bhartāram ācchetsyasi kāminībhyaḥ 03,223.002a naitādṛśaṃ daivatam asti satye; sarveṣu lokeṣu sadaivateṣu 03,223.002c yathā patis tasya hi sarvakāmā; labhyāḥ prasāde kupitaś ca hanyāt 03,223.003a tasmād apatyaṃ vividhāś ca bhogāḥ; śayyāsanāny adbhutadarśanāni 03,223.003c vastrāṇi mālyāni tathaiva gandhāḥ; svargaś ca loko viṣamā ca kīrtiḥ 03,223.004a sukhaṃ sukheneha na jātu labhyaṃ; duḥkhena sādhvī labhate sukhāni 03,223.004c sā kṛṣṇam ārādhaya sauhṛdena; premṇā ca nityaṃ pratikarmaṇā ca 03,223.005a tathāśanaiś cārubhir agryamālyair; dākṣiṇyayogair vividhaiś ca gandhaiḥ 03,223.005c asyāḥ priyo 'smīti yathā viditvā; tvām eva saṃśliṣyati sarvabhāvaiḥ 03,223.006a śrutvā svaraṃ dvāragatasya bhartuḥ; pratyutthitā tiṣṭha gṛhasya madhye 03,223.006c dṛṣṭvā praviṣṭaṃ tvaritāsanena; pādyena caiva pratipūjaya tvam 03,223.007a saṃpreṣitāyām atha caiva dāsyām; utthāya sarvaṃ svayam eva kuryāḥ 03,223.007c jānātu kṛṣṇas tava bhāvam etaṃ; sarvātmanā māṃ bhajatīti satye 03,223.008a tvatsaṃnidhau yat kathayet patis te; yady apy aguhyaṃ parirakṣitavyam 03,223.008c kā cit sapatnī tava vāsudevaṃ; pratyādiśet tena bhaved virāgaḥ 03,223.009a priyāṃś ca raktāṃś ca hitāṃś ca bhartus; tān bhojayethā vividhair upāyaiḥ 03,223.009c dveṣyair apakṣair ahitaiś ca tasya; bhidyasva nityaṃ kuhakoddhataiś ca 03,223.010a madaṃ pramādaṃ puruṣeṣu hitvā; saṃyaccha bhāvaṃ pratigṛhya maunam 03,223.010c pradyumnasāmbāv api te kumārau; nopāsitavyau rahite kadā cit 03,223.011a mahākulīnābhir apāpikābhiḥ; strībhiḥ satībhis tava sakhyam astu 03,223.011c caṇḍāś ca śauṇḍāś ca mahāśanāś ca; caurāś ca duṣṭāś capalāś ca varjyāḥ 03,223.012a etad yaśasyaṃ bhagavedanaṃ ca; svargyaṃ tathā śatrunibarhaṇaṃ ca 03,223.012c mahārhamālyābharaṇāṅgarāgā; bhartāram ārādhaya puṇyagandhā 03,224.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,224.001a mārkaṇḍeyādibhir vipraiḥ pāṇḍavaiś ca mahātmabhiḥ 03,224.001c kathābhir anukūlābhiḥ sahāsitvā janārdanaḥ 03,224.002a tatas taiḥ saṃvidaṃ kṛtvā yathāvan madhusūdanaḥ 03,224.002c ārurukṣū rathaṃ satyām āhvayām āsa keśavaḥ 03,224.003a satyabhāmā tatas tatra svajitvā drupadātmajām 03,224.003c uvāca vacanaṃ hṛdyaṃ yathābhāvasamāhitam 03,224.004a kṛṣṇe mā bhūt tavotkaṇṭhā mā vyathā mā prajāgaraḥ 03,224.004c bhartṛbhir devasaṃkāśair jitāṃ prāpsyasi medinīm 03,224.005a na hy evaṃ śīlasaṃpannā naivaṃ pūjitalakṣaṇāḥ 03,224.005c prāpnuvanti ciraṃ kleśaṃ yathā tvam asitekṣaṇe 03,224.006a avaśyaṃ ca tvayā bhūmir iyaṃ nihatakaṇṭakā 03,224.006c bhartṛbhiḥ saha bhoktavyā nirdvaṃdveti śrutaṃ mayā 03,224.007a dhārtarāṣṭravadhaṃ kṛtvā vairāṇi pratiyātya ca 03,224.007c yudhiṣṭhirasthāṃ pṛthivīṃ draṣṭāsi drupadātmaje 03,224.008a yās tāḥ pravrājamānāṃ tvāṃ prāhasan darpamohitāḥ 03,224.008c tāḥ kṣipraṃ hatasaṃkalpā drakṣyasi tvaṃ kurustriyaḥ 03,224.009a tava duḥkhopapannāyā yair ācaritam apriyam 03,224.009c viddhi saṃprasthitān sarvāṃs tān kṛṣṇe yamasādanam 03,224.009d*1097_01 ye ca tatra sthitā rājñi tatpakṣīyāḥ kṣitīśvarāḥ 03,224.009d*1097_02 teṣāṃ kālaḥ kṣitīśānāṃ prāptaḥ kṛṣṇe durāsadaḥ 03,224.010a putras te prativindhyaś ca sutasomas tathā vibhuḥ 03,224.010c śrutakarmārjuniś caiva śatānīkaś ca nākuliḥ 03,224.010e sahadevāc ca yo jātaḥ śrutasenas tavātmajaḥ 03,224.011a sarve kuśalino vīrāḥ kṛtāstrāś ca sutās tava 03,224.011c abhimanyur iva prītā dvāravatyāṃ ratā bhṛśam 03,224.012a tvam ivaiṣāṃ subhadrā ca prītyā sarvātmanā sthitā 03,224.012c prīyate bhāvanirdvaṃdvā tebhyaś ca vigatajvarā 03,224.012d*1098_01 duḥkhitā tena duḥkhena sukhena sukhitā tathā 03,224.013a bheje sarvātmanā caiva pradyumnajananī tathā 03,224.013c bhānuprabhṛtibhiś cainān viśinaṣṭi ca keśavaḥ 03,224.014a bhojanācchādane caiṣāṃ nityaṃ me śvaśuraḥ sthitaḥ 03,224.014c rāmaprabhṛtayaḥ sarve bhajanty andhakavṛṣṇayaḥ 03,224.014e tulyo hi praṇayas teṣāṃ pradyumnasya ca bhāmini 03,224.015a evamādi priyaṃ prītyā hṛdyam uktvā manonugam 03,224.015c gamanāya manaś cakre vāsudevarathaṃ prati 03,224.016a tāṃ kṛṣṇāṃ kṛṣṇamahiṣī cakārābhipradakṣiṇam 03,224.016c āruroha rathaṃ śaureḥ satyabhāmā ca bhāminī 03,224.017a smayitvā tu yaduśreṣṭho draupadīṃ parisāntvya ca 03,224.017c upāvartya tataḥ śīghrair hayaiḥ prāyāt paraṃtapaḥ 03,225.001 janamejaya uvāca 03,225.001a evaṃ vane vartamānā narāgryāḥ; śītoṣṇavātātapakarśitāṅgāḥ 03,225.001c saras tad āsādya vanaṃ ca puṇyaṃ; tataḥ paraṃ kim akurvanta pārthāḥ 03,225.002 vaiśaṃpāyana uvāca 03,225.002a saras tad āsādya tu pāṇḍuputrā; janaṃ samutsṛjya vidhāya caiṣām 03,225.002c vanāni ramyāṇy atha parvatāṃś ca; nadīpradeśāṃś ca tadā viceruḥ 03,225.003a tathā vane tān vasataḥ pravīrān; svādhyāyavantaś ca tapodhanāś ca 03,225.003c abhyāyayur vedavidaḥ purāṇās; tān pūjayām āsur atho narāgryāḥ 03,225.004a tataḥ kadā cit kuśalaḥ kathāsu; vipro 'bhyagacchad bhuvi kauraveyān 03,225.004c sa taiḥ sametyātha yadṛcchayaiva; vaicitravīryaṃ nṛpam abhyagacchat 03,225.005a athopaviṣṭaḥ pratisatkṛtaś ca; vṛddhena rājñā kurusattamena 03,225.005c pracoditaḥ san kathayāṃ babhūva; dharmānilendraprabhavān yamau ca 03,225.006a kṛśāṃś ca vātātapakarśitāṅgān; duḥkhasya cograsya mukhe prapannān 03,225.006c tāṃ cāpy anāthām iva vīranāthāṃ; kṛṣṇāṃ parikleśaguṇena yuktām 03,225.007a tataḥ kathāṃ tasya niśamya rājā; vaicitravīryaḥ kṛpayābhitaptaḥ 03,225.007c vane sthitān pārthivaputrapautrāñ; śrutvā tadā duḥkhanadīṃ prapannān 03,225.008a provāca dainyābhihatāntarātmā; niḥśvāsabāṣpopahataḥ sa pārthān 03,225.008c vācaṃ kathaṃ cit sthiratām upetya; tat sarvam ātmaprabhavaṃ vicintya 03,225.009a kathaṃ nu satyaḥ śucir āryavṛtto; jyeṣṭhaḥ sutānāṃ mama dharmarājaḥ 03,225.009c ajātaśatruḥ pṛthivītalasthaḥ; śete purā rāṅkavakūṭaśāyī 03,225.010a prabodhyate māgadhasūtapūgair; nityaṃ stuvadbhiḥ svayam indrakalpaḥ 03,225.010c patatrisaṃghaiḥ sa jaghanyarātre; prabodhyate nūnam iḍātalasthaḥ 03,225.011a kathaṃ nu vātātapakarśitāṅgo; vṛkodaraḥ kopapariplutāṅgaḥ 03,225.011c śete pṛthivyām atathocitāṅgaḥ; kṛṣṇāsamakṣaṃ vasudhātalasthaḥ 03,225.012a tathārjunaḥ sukumāro manasvī; vaśe sthito dharmasutasya rājñaḥ 03,225.012c vidūyamānair iva sarvagātrair; dhruvaṃ na śete vasatīr amarṣāt 03,225.013a yamau ca kṛṣṇāṃ ca yudhiṣṭhiraṃ ca; bhīmaṃ ca dṛṣṭvā sukhaviprayuktān 03,225.013c viniḥśvasan sarpa ivogratejā; dhruvaṃ na śete vasatīr amarṣāt 03,225.014a tathā yamau cāpy asukhau sukhārhau; samṛddharūpāv amarau divīva 03,225.014c prajāgarasthau dhruvam apraśāntau; dharmeṇa satyena ca vāryamāṇau 03,225.015a samīraṇenāpi samo balena; samīraṇasyaiva suto balīyān 03,225.015c sa dharmapāśena sitogratejā; dhruvaṃ viniḥśvasya sahaty amarṣam 03,225.016a sa cāpi bhūmau parivartamāno; vadhaṃ sutānāṃ mama kāṅkṣamāṇaḥ 03,225.016c satyena dharmeṇa ca vāryamāṇaḥ; kālaṃ pratīkṣaty adhiko raṇe 'nyaiḥ 03,225.017a ajātaśatrau tu jite nikṛtyā; duḥśāsano yat paruṣāṇy avocat 03,225.017c tāni praviṣṭāni vṛkodarāṅgaṃ; dahanti marmāgnir ivendhanāni 03,225.018a na pāpakaṃ dhyāsyati dharmaputro; dhanaṃjayaś cāpy anuvartate tam 03,225.018c araṇyavāsena vivardhate tu; bhīmasya kopo 'gnir ivānilena 03,225.019a sa tena kopena vidīryamāṇaḥ; karaṃ kareṇābhinipīḍya vīraḥ 03,225.019c viniḥśvasaty uṣṇam atīva ghoraṃ; dahann ivemān mama putrapautrān 03,225.020a gāṇḍīvadhanvā ca vṛkodaraś ca; saṃrambhiṇāv antakakālakalpau 03,225.020c na śeṣayetāṃ yudhi śatrusenāṃ; śarān kirantāv aśaniprakāśān 03,225.021a duryodhanaḥ śakuniḥ sūtaputro; duḥśāsanaś cāpi sumandacetāḥ 03,225.021c madhu prapaśyanti na tu prapātaṃ; vṛkodaraṃ caiva dhanaṃjayaṃ ca 03,225.022a śubhāśubhaṃ puruṣaḥ karma kṛtvā; pratīkṣate tasya phalaṃ sma kartā 03,225.022c sa tena yujyaty avaśaḥ phalena; mokṣaḥ kathaṃ syāt puruṣasya tasmāt 03,225.023a kṣetre sukṛṣṭe hy upite ca bīje; deve ca varṣaty ṛtukālayuktam 03,225.023c na syāt phalaṃ tasya kutaḥ prasiddhir; anyatra daivād iti cintayāmi 03,225.024a kṛtaṃ matākṣeṇa yathā na sādhu; sādhupravṛttena ca pāṇḍavena 03,225.024c mayā ca duṣputravaśānugena; yathā kurūṇām ayam antakālaḥ 03,225.025a dhruvaṃ pravāsyaty asamīrito 'pi; dhruvaṃ prajāsyaty uta garbhiṇī yā 03,225.025c dhruvaṃ dinādau rajanīpraṇāśas; tathā kṣapādau ca dinapraṇāśaḥ 03,225.026a kriyeta kasmān na pare ca kuryur; vittaṃ na dadyuḥ puruṣāḥ kathaṃ cit 03,225.026c prāpyārthakālaṃ ca bhaved anarthaḥ; kathaṃ nu tat syād iti tat kutaḥ syāt 03,225.027a kathaṃ na bhidyeta na ca sraveta; na ca prasicyed iti rakṣitavyam 03,225.027c arakṣyamāṇaḥ śatadhā viśīryed; dhruvaṃ na nāśo 'sti kṛtasya loke 03,225.028a gato hy araṇyād api śakralokaṃ; dhanaṃjayaḥ paśyata vīryam asya 03,225.028c astrāṇi divyāni caturvidhāni; jñātvā punar lokam imaṃ prapannaḥ 03,225.029a svargaṃ hi gatvā saśarīra eva; ko mānuṣaḥ punar āgantum icchet 03,225.029c anyatra kālopahatān anekān; samīkṣamāṇas tu kurūn mumūrṣūn 03,225.030a dhanurgrāhaś cārjunaḥ savyasācī; dhanuś ca tad gāṇḍivaṃ lokasāram 03,225.030c astrāṇi divyāni ca tāni tasya; trayasya tejaḥ prasaheta ko nu 03,225.031a niśamya tad vacanaṃ pārthivasya; duryodhano rahite saubalaś ca 03,225.031c abodhayat karṇam upetya sarvaṃ; sa cāpy ahṛṣṭo 'bhavad alpacetāḥ 03,226.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,226.001a dhṛtarāṣṭrasya tad vākyaṃ niśamya sahasaubalaḥ 03,226.001c duryodhanam idaṃ kāle karṇo vacanam abravīt 03,226.002a pravrājya pāṇḍavān vīrān svena vīryeṇa bhārata 03,226.002c bhuṅkṣvemāṃ pṛthivīm eko divaṃ śambarahā yathā 03,226.002d*1099_01 tavādya pṛthivī rājan nikhilā sāgarāmbarā 03,226.002d*1099_02 saparvatavanākārā sahasthāvarajaṅgamā 03,226.003a prācyāś ca dākṣiṇātyāś ca pratīcyodīcyavāsinaḥ 03,226.003c kṛtāḥ karapradāḥ sarve rājānas te narādhipa 03,226.004a yā hi sā dīpyamāneva pāṇḍavān bhajate purā 03,226.004c sādya lakṣmīs tvayā rājann avāptā bhrātṛbhiḥ saha 03,226.005a indraprasthagate yāṃ tāṃ dīpyamānāṃ yudhiṣṭhire 03,226.005c apaśyāma śriyaṃ rājann aciraṃ śokakarśitāḥ 03,226.005c*1100_01 **** **** dṛśyate sā tavādya vai 03,226.005c*1100_02 śatravas tava rājendra 03,226.006a sā tu buddhibaleneyaṃ rājñas tasmād yudhiṣṭhirāt 03,226.006c tvayākṣiptā mahābāho dīpyamāneva dṛśyate 03,226.007a tathaiva tava rājendra rājānaḥ paravīrahan 03,226.007c śāsane 'dhiṣṭhitāḥ sarve kiṃ kurma iti vādinaḥ 03,226.008a tavādya pṛthivī rājan nikhilā sāgarāmbarā 03,226.008c saparvatavanā devī sagrāmanagarākarā 03,226.008e nānāvanoddeśavatī pattanair upaśobhitā 03,226.008f*1101_01 nānājanapadākīrṇā sphītarāṣṭrā mahābalā 03,226.009a vandyamāno dvijai rājan pūjyamānaś ca rājabhiḥ 03,226.009c pauruṣād divi deveṣu bhrājase raśmivān iva 03,226.010a rudrair iva yamo rājā marudbhir iva vāsavaḥ 03,226.010c kurubhis tvaṃ vṛto rājan bhāsi nakṣatrarāḍ iva 03,226.011a ye sma te nādriyante ''jñā nodvijante kadā ca na 03,226.011c paśyāmas tāñ śriyā hīnān pāṇḍavān vanavāsinaḥ 03,226.012a śrūyante hi mahārāja saro dvaitavanaṃ prati 03,226.012c vasantaḥ pāṇḍavāḥ sārdhaṃ brāhmaṇair vanavāsibhiḥ 03,226.013a sa prayāhi mahārāja śriyā paramayā yutaḥ 03,226.013c pratapan pāṇḍuputrāṃs tvaṃ raśmivān iva tejasā 03,226.014a sthito rājye cyutān rājyāc chriyā hīnāñ śriyā vṛtaḥ 03,226.014c asamṛddhān samṛddhārthaḥ paśya pāṇḍusutān nṛpa 03,226.015a mahābhijanasaṃpannaṃ bhadre mahati saṃsthitam 03,226.015c pāṇḍavās tvābhivīkṣantāṃ yayātim iva nāhuṣam 03,226.016a yāṃ śriyaṃ suhṛdaś caiva durhṛdaś ca viśāṃ pate 03,226.016c paśyanti puruṣe dīptāṃ sā samarthā bhavaty uta 03,226.017a samastho viṣamasthān hi durhṛdo yo 'bhivīkṣate 03,226.017c jagatīsthān ivādristhaḥ kiṃ tataḥ paramaṃ sukham 03,226.018a na putradhanalābhena na rājyenāpi vindati 03,226.018c prītiṃ nṛpatiśārdūla yām amitrāghadarśanāt 03,226.019a kiṃ nu tasya sukhaṃ na syād āśrame yo dhanaṃjayam 03,226.019c abhivīkṣeta siddhārtho valkalājinavāsasam 03,226.020a suvāsaso hi te bhāryā valkalājinavāsasam 03,226.020c paśyantv asukhitāṃ kṛṣṇāṃ sā ca nirvidyatāṃ punaḥ 03,226.020e vinindatāṃ tathātmānaṃ jīvitaṃ ca dhanacyutā 03,226.020f*1102_01 dārāṇāṃ te śriyaṃ dṛṣṭvā dīptām adya janādhipa 03,226.021a na tathā hi sabhāmadhye tasyā bhavitum arhati 03,226.021c vaimanasyaṃ yathā dṛṣṭvā tava bhāryāḥ svalaṃkṛtāḥ 03,226.022a evam uktvā tu rājānaṃ karṇaḥ śakuninā saha 03,226.022c tūṣṇīṃ babhūvatur ubhau vākyānte janamejaya 03,227.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,227.001a karṇasya vacanaṃ śrutvā rājā duryodhanas tadā 03,227.001c hṛṣṭo bhūtvā punar dīna idaṃ vacanam abravīt 03,227.002a bravīṣi yad idaṃ karṇa sarvaṃ me manasi sthitam 03,227.002c na tv abhyanujñāṃ lapsyāmi gamane yatra pāṇḍavāḥ 03,227.003a paridevati tān vīrān dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ 03,227.003c manyate 'bhyadhikāṃś cāpi tapoyogena pāṇḍavān 03,227.004a atha vāpy anubudhyeta nṛpo 'smākaṃ cikīrṣitam 03,227.004c evam apy āyatiṃ rakṣan nābhyanujñātum arhati 03,227.005a na hi dvaitavane kiṃ cid vidyate 'nyat prayojanam 03,227.005c utsādanam ṛte teṣāṃ vanasthānāṃ mama dviṣām 03,227.006a jānāsi hi yathā kṣattā dyūtakāla upasthite 03,227.006c abravīd yac ca māṃ tvāṃ ca saubalaṃ ca vacas tadā 03,227.007a tāni pūrvāṇi vākyāni yac cānyat paridevitam 03,227.007c vicintya nādhigacchāmi gamanāyetarāya vā 03,227.008a mamāpi hi mahān harṣo yad ahaṃ bhīmaphalgunau 03,227.008c kliṣṭāv araṇye paśyeyaṃ kṛṣṇayā sahitāv iti 03,227.009a na tathā prāpnuyāṃ prītim avāpya vasudhām api 03,227.009c dṛṣṭvā yathā pāṇḍusutān valkalājinavāsasaḥ 03,227.010a kiṃ nu syād adhikaṃ tasmād yad ahaṃ drupadātmajām 03,227.010c draupadīṃ karṇa paśyeyaṃ kāṣāyavasanāṃ vane 03,227.011a yadi māṃ dharmarājaś ca bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ 03,227.011c yuktaṃ paramayā lakṣmyā paśyetāṃ jīvitaṃ bhavet 03,227.012a upāyaṃ na tu paśyāmi yena gacchema tad vanam 03,227.012c yathā cābhyanujānīyād gacchantaṃ māṃ mahīpatiḥ 03,227.013a sa saubalena sahitas tathā duḥśāsanena ca 03,227.013c upāyaṃ paśya nipuṇaṃ yena gacchema tad vanam 03,227.014a aham apy adya niścitya gamanāyetarāya vā 03,227.014c kālyam eva gamiṣyāmi samīpaṃ pārthivasya ha 03,227.015a mayi tatropaviṣṭe tu bhīṣme ca kurusattame 03,227.015c upāyo yo bhaved dṛṣṭas taṃ brūyāḥ sahasaubalaḥ 03,227.016a tato bhīṣmasya rājñaś ca niśamya gamanaṃ prati 03,227.016c vyavasāyaṃ kariṣye 'ham anunīya pitāmaham 03,227.017a tathety uktvā tu te sarve jagmur āvasathān prati 03,227.017c vyuṣitāyāṃ rajanyāṃ tu karṇo rājānam abhyayāt 03,227.018a tato duryodhanaṃ karṇaḥ prahasann idam abravīt 03,227.018c upāyaḥ paridṛṣṭo 'yaṃ taṃ nibodha janeśvara 03,227.019a ghoṣā dvaitavane sarve tvatpratīkṣā narādhipa 03,227.019c ghoṣayātrāpadeśena gamiṣyāmo na saṃśayaḥ 03,227.020a ucitaṃ hi sadā gantuṃ ghoṣayātrāṃ viśāṃ pate 03,227.020c evaṃ ca tvāṃ pitā rājan samanujñātum arhati 03,227.021a tathā kathayamānau tau ghoṣayātrāviniścayam 03,227.021c gāndhārarājaḥ śakuniḥ pratyuvāca hasann iva 03,227.022a upāyo 'yaṃ mayā dṛṣṭo gamanāya nirāmayaḥ 03,227.022c anujñāsyati no rājā codayiṣyati cāpy uta 03,227.023a ghoṣā dvaitavane sarve tvatpratīkṣā narādhipa 03,227.023c ghoṣayātrāpadeśena gamiṣyāmo na saṃśayaḥ 03,227.024a tataḥ prahasitāḥ sarve te 'nyonyasya talān daduḥ 03,227.024c tad eva ca viniścitya dadṛśuḥ kurusattamam 03,228.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,228.001a dhṛtarāṣṭraṃ tataḥ sarve dadṛśur janamejaya 03,228.001c pṛṣṭvā sukham atho rājñaḥ pṛṣṭvā rājñā ca bhārata 03,228.002a tatas tair vihitaḥ pūrvaṃ samaṅgo nāma ballavaḥ 03,228.002c samīpasthās tadā gāvo dhṛtarāṣṭre nyavedayat 03,228.003a anantaraṃ ca rādheyaḥ śakuniś ca viśāṃ pate 03,228.003c āhatuḥ pārthivaśreṣṭhaṃ dhṛtarāṣṭraṃ janādhipam 03,228.004a ramaṇīyeṣu deśeṣu ghoṣāḥ saṃprati kaurava 03,228.004c smāraṇāsamayaḥ prāpto vatsānām api cāṅkanam 03,228.005a mṛgayā cocitā rājann asmin kāle sutasya te 03,228.005c duryodhanasya gamanaṃ tvam anujñātum arhasi 03,228.006 dhṛtarāṣṭra uvāca 03,228.006a mṛgayā śobhanā tāta gavāṃ ca samavekṣaṇam 03,228.006c viśrambhas tu na gantavyo ballavānām iti smare 03,228.007a te tu tatra naravyāghrāḥ samīpa iti naḥ śrutam 03,228.007c ato nābhyanujānāmi gamanaṃ tatra vaḥ svayam 03,228.008a chadmanā nirjitās te hi karśitāś ca mahāvane 03,228.008c taponityāś ca rādheya samarthāś ca mahārathāḥ 03,228.009a dharmarājo na saṃkrudhyed bhīmasenas tv amarṣaṇaḥ 03,228.009c yajñasenasya duhitā teja eva tu kevalam 03,228.010a yūyaṃ cāpy aparādhyeyur darpamohasamanvitāḥ 03,228.010c tato vinirdaheyus te tapasā hi samanvitāḥ 03,228.011a atha vā sāyudhā vīrā manyunābhipariplutāḥ 03,228.011c sahitā baddhanistriṃśā daheyuḥ śastratejasā 03,228.012a atha yūyaṃ bahutvāt tān ārabhadhvaṃ kathaṃ cana 03,228.012c anāryaṃ paramaṃ tat syād aśakyaṃ tac ca me matam 03,228.013a uṣito hi mahābāhur indraloke dhanaṃjayaḥ 03,228.013c divyāny astrāṇy avāpyātha tataḥ pratyāgato vanam 03,228.014a akṛtāstreṇa pṛthivī jitā bībhatsunā purā 03,228.014c kiṃ punaḥ sa kṛtāstro 'dya na hanyād vo mahārathaḥ 03,228.015a atha vā madvacaḥ śrutvā tatra yattā bhaviṣyatha 03,228.015c udvignavāso viśrambhād duḥkhaṃ tatra bhaviṣyati 03,228.016a atha vā sainikāḥ ke cid apakuryur yudhiṣṭhire 03,228.016c tad abuddhikṛtaṃ karma doṣam utpādayec ca vaḥ 03,228.017a tasmād gacchantu puruṣāḥ smāraṇāyāptakāriṇaḥ 03,228.017c na svayaṃ tatra gamanaṃ rocaye tava bhārata 03,228.018 śakunir uvāca 03,228.018a dharmajñaḥ pāṇḍavo jyeṣṭhaḥ pratijñātaṃ ca saṃsadi 03,228.018c tena dvādaśa varṣāṇi vastavyānīti bhārata 03,228.019a anuvṛttāś ca te sarve pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ 03,228.019c yudhiṣṭhiraś ca kaunteyo na naḥ kopaṃ kariṣyati 03,228.020a mṛgayāṃ caiva no gantum icchā saṃvardhate bhṛśam 03,228.020c smāraṇaṃ ca cikīrṣāmo na tu pāṇḍavadarśanam 03,228.021a na cānāryasamācāraḥ kaś cit tatra bhaviṣyati 03,228.021c na ca tatra gamiṣyāmo yatra teṣāṃ pratiśrayaḥ 03,228.022 vaiśaṃpāyana uvāca 03,228.022a evam uktaḥ śakuninā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ 03,228.022c duryodhanaṃ sahāmātyam anujajñe na kāmataḥ 03,228.023a anujñātas tu gāndhāriḥ karṇena sahitas tadā 03,228.023c niryayau bharataśreṣṭho balena mahatā vṛtaḥ 03,228.024a duḥśāsanena ca tathā saubalena ca devinā 03,228.024c saṃvṛto bhrātṛbhiś cānyaiḥ strībhiś cāpi sahasraśaḥ 03,228.025a taṃ niryāntaṃ mahābāhuṃ draṣṭuṃ dvaitavanaṃ saraḥ 03,228.025c paurāś cānuyayuḥ sarve sahadārā vanaṃ ca tat 03,228.026a aṣṭau rathasahasrāṇi trīṇi nāgāyutāni ca 03,228.026c pattayo bahusāhasrā hayāś ca navatiḥ śatāḥ 03,228.027a śakaṭāpaṇaveśyāś ca vaṇijo bandinas tathā 03,228.027c narāś ca mṛgayāśīlāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 03,228.028a tataḥ prayāṇe nṛpateḥ sumahān abhavat svanaḥ 03,228.028c prāvṛṣīva mahāvāyor uddhatasya viśāṃ pate 03,228.029a gavyūtimātre nyavasad rājā duryodhanas tadā 03,228.029c prayāto vāhanaiḥ sarvais tato dvaitavanaṃ saraḥ 03,229.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,229.001a atha duryodhano rājā tatra tatra vane vasan 03,229.001c jagāma ghoṣān abhitas tatra cakre niveśanam 03,229.002a ramaṇīye samājñāte sodake samahīruhe 03,229.002c deśe sarvaguṇopete cakrur āvasathaṃ narāḥ 03,229.003a tathaiva tatsamīpasthān pṛthagāvasathān bahūn 03,229.003c karṇasya śakuneś caiva bhrātṝṇāṃ caiva sarvaśaḥ 03,229.004a dadarśa sa tadā gāvaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 03,229.004c aṅkair lakṣaiś ca tāḥ sarvā lakṣayām āsa pārthivaḥ 03,229.005a aṅkayām āsa vatsāṃś ca jajñe copasṛtās tv api 03,229.005c bālavatsāś ca yā gāvaḥ kālayām āsa tā api 03,229.006a atha sa smāraṇaṃ kṛtvā lakṣayitvā trihāyanān 03,229.006c vṛto gopālakaiḥ prīto vyaharat kurunandanaḥ 03,229.007a sa ca paurajanaḥ sarvaḥ sainikāś ca sahasraśaḥ 03,229.007c yathopajoṣaṃ cikrīḍur vane tasmin yathāmarāḥ 03,229.008a tato gopāḥ pragātāraḥ kuśalā nṛttavādite 03,229.008c dhārtarāṣṭram upātiṣṭhan kanyāś caiva svalaṃkṛtāḥ 03,229.009a sa strīgaṇavṛto rājā prahṛṣṭaḥ pradadau vasu 03,229.009c tebhyo yathārham annāni pānāni vividhāni ca 03,229.010a tatas te sahitāḥ sarve tarakṣūn mahiṣān mṛgān 03,229.010c gavayarkṣavarāhāṃś ca samantāt paryakālayan 03,229.011a sa tāñ śarair vinirbhindan gajān badhnan mahāvane 03,229.011c ramaṇīyeṣu deśeṣu grāhayām āsa vai mṛgān 03,229.012a gorasān upayuñjāna upabhogāṃś ca bhārata 03,229.012c paśyan suramaṇīyāni puṣpitāni vanāni ca 03,229.013a mattabhramarajuṣṭāni barhiṇābhirutāni ca 03,229.013c agacchad ānupūrvyeṇa puṇyaṃ dvaitavanaṃ saraḥ 03,229.013d*1103_01 mattabhramarasaṃjuṣṭaṃ nīlakaṇṭharavākulam 03,229.013d*1103_02 saptacchadasamākīrṇaṃ puṃnāgabakulair yutam 03,229.013e ṛddhyā paramayā yukto mahendra iva vajrabhṛt 03,229.014a yadṛcchayā ca tadaho dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 03,229.014c īje rājarṣiyajñena sadyaskena viśāṃ pate 03,229.014e divyena vidhinā rājā vanyena kurusattamaḥ 03,229.014f*1104_01 vidvadbhiḥ sahito dhīmān brāhmaṇair vanavāsibhiḥ 03,229.015a kṛtvā niveśam abhitaḥ sarasas tasya kauravaḥ 03,229.015c draupadyā sahito dhīmān dharmapatnyā narādhipaḥ 03,229.015d*1105_01 bhīmārjunayamaiḥ sārdhaṃ sarābhyāśe tadāvasat 03,229.016a tato duryodhanaḥ preṣyān ādideśa sahānujaḥ 03,229.016c ākrīḍāvasathāḥ kṣipraṃ kriyantām iti bhārata 03,229.017a te tathety eva kauravyam uktvā vacanakāriṇaḥ 03,229.017c cikīrṣantas tadākrīḍāñ jagmur dvaitavanaṃ saraḥ 03,229.018a senāgraṃ dhārtarāṣṭrasya prāptaṃ dvaitavanaṃ saraḥ 03,229.018c praviśantaṃ vanadvāri gandharvāḥ samavārayan 03,229.019a tatra gandharvarājo vai pūrvam eva viśāṃ pate 03,229.019c kuberabhavanād rājann ājagāma gaṇāvṛtaḥ 03,229.020a gaṇair apsarasāṃ caiva tridaśānāṃ tathātmajaiḥ 03,229.020c vihāraśīlaḥ krīḍārthaṃ tena tat saṃvṛtaṃ saraḥ 03,229.021a tena tat saṃvṛtaṃ dṛṣṭvā te rājaparicārakāḥ 03,229.021c pratijagmus tato rājan yatra duryodhano nṛpaḥ 03,229.021d*1106_01 te sametya tadā procur gantuṃ naivopalabhyate 03,229.021d*1106_02 rakṣitaṃ bahubhiḥ śūrai rājan dvaitavanaṃ saraḥ 03,229.021d*1107_01 nyavedayaṃs tato rājñe gandharvās tatra bhārata 03,229.022a sa tu teṣāṃ vacaḥ śrutvā sainikān yuddhadurmadān 03,229.022c preṣayām āsa kauravya utsārayata tān iti 03,229.023a tasya tad vacanaṃ śrutvā rājñaḥ senāgrayāyinaḥ 03,229.023c saro dvaitavanaṃ gatvā gandharvān idam abruvan 03,229.024a rājā duryodhano nāma dhṛtarāṣṭrasuto balī 03,229.024c vijihīrṣur ihāyāti tadartham apasarpata 03,229.025a evam uktās tu gandharvāḥ prahasanto viśāṃ pate 03,229.025c pratyabruvaṃs tān puruṣān idaṃ suparuṣaṃ vacaḥ 03,229.026a na cetayati vo rājā mandabuddhiḥ suyodhanaḥ 03,229.026c yo 'smān ājñāpayaty evaṃ vaśyān iva divaukasaḥ 03,229.027a yūyaṃ mumūrṣavaś cāpi mandaprajñā na saṃśayaḥ 03,229.027c ye tasya vacanād evam asmān brūta vicetasaḥ 03,229.028a gacchata tvaritāḥ sarve yatra rājā sa kauravaḥ 03,229.028c dveṣyaṃ mādyaiva gacchadhvaṃ dharmarājaniveśanam 03,229.029a evam uktās tu gandharvai rājñaḥ senāgrayāyinaḥ 03,229.029c saṃprādravan yato rājā dhṛtarāṣṭrasuto 'bhavat 03,230.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,230.001a tatas te sahitāḥ sarve duryodhanam upāgaman 03,230.001c abruvaṃś ca mahārāja yad ūcuḥ kauravaṃ prati 03,230.002a gandharvair vārite sainye dhārtarāṣṭraḥ pratāpavān 03,230.002c amarṣapūrṇaḥ sainyāni pratyabhāṣata bhārata 03,230.003a śāsatainān adharmajñān mama vipriyakāriṇaḥ 03,230.003c yadi prakrīḍito devaiḥ sarvaiḥ saha śatakratuḥ 03,230.003d*1108_01 vayam atra yathāprītāḥ krīḍiṣyāmo nirantaram 03,230.004a duryodhanavacaḥ śrutvā dhārtarāṣṭrā mahābalāḥ 03,230.004c sarva evābhisaṃnaddhā yodhāś cāpi sahasraśaḥ 03,230.005a tataḥ pramathya gandharvāṃs tad vanaṃ viviśur balāt 03,230.005c siṃhanādena mahatā pūrayanto diśo daśa 03,230.006a tato 'parair avāryanta gandharvaiḥ kurusainikāḥ 03,230.006b*1109_01 sāmnaiva tatra vikrāntā mā sāhasam iti prabho 03,230.006c te vāryamāṇā gandharvaiḥ sāmnaiva vasudhādhipa 03,230.006e tān anādṛtya gandharvāṃs tad vanaṃ viviśur mahat 03,230.007a yadā vācā na tiṣṭhanti dhārtarāṣṭrāḥ sarājakāḥ 03,230.007c tatas te khecarāḥ sarve citrasene nyavedayan 03,230.008a gandharvarājas tān sarvān abravīt kauravān prati 03,230.008c anāryāñ śāsatety evaṃ citraseno 'tyamarṣaṇaḥ 03,230.009a anujñātās tu gandharvāś citrasenena bhārata 03,230.009c pragṛhītāyudhāḥ sarve dhārtarāṣṭrān abhidravan 03,230.010a tān dṛṣṭvā patataḥ śīghrān gandharvān udyatāyudhān 03,230.010c sarve te prādravan saṃkhye dhārtarāṣṭrasya paśyataḥ 03,230.011a tān dṛṣṭvā dravataḥ sarvān dhārtarāṣṭrān parāṅmukhān 03,230.011c vaikartanas tadā vīro nāsīt tatra parāṅmukhaḥ 03,230.012a āpatantīṃ tu saṃprekṣya gandharvāṇāṃ mahācamūm 03,230.012c mahatā śaravarṣeṇa rādheyaḥ pratyavārayat 03,230.013a kṣuraprair viśikhair bhallair vatsadantais tathāyasaiḥ 03,230.013c gandharvāñ śataśo 'bhyaghnaṃl laghutvāt sūtanandanaḥ 03,230.014a pātayann uttamāṅgāni gandharvāṇāṃ mahārathaḥ 03,230.014c kṣaṇena vyadhamat sarvāṃ citrasenasya vāhinīm 03,230.015a te vadhyamānā gandharvāḥ sūtaputreṇa dhīmatā 03,230.015c bhūya evābhyavartanta śataśo 'tha sahasraśaḥ 03,230.016a gandharvabhūtā pṛthivī kṣaṇena samapadyata 03,230.016c āpatadbhir mahāvegaiś citrasenasya sainikaiḥ 03,230.017a atha duryodhano rājā śakuniś cāpi saubalaḥ 03,230.017c duḥśāsano vikarṇaś ca ye cānye dhṛtarāṣṭrajāḥ 03,230.017e nyahanaṃs tat tadā sainyaṃ rathair garuḍanisvanaiḥ 03,230.018a bhūyaś ca yodhayām āsuḥ kṛtvā karṇam athāgrataḥ 03,230.018c mahatā rathaghoṣeṇa hayacāreṇa cāpy uta 03,230.018e vaikartanaṃ parīpsanto gandharvān samavārayan 03,230.019a tataḥ saṃnyapatan sarve gandharvāḥ kauravaiḥ saha 03,230.019c tadā sutumulaṃ yuddham abhaval lomaharṣaṇam 03,230.020a tatas te mṛdavo 'bhūvan gandharvāḥ śarapīḍitāḥ 03,230.020c uccukruśuś ca kauravyā gandharvān prekṣya pīḍitān 03,230.021a gandharvāṃs trāsitān dṛṣṭvā citraseno 'tyamarṣaṇaḥ 03,230.021c utpapātāsanāt kruddho vadhe teṣāṃ samāhitaḥ 03,230.022a tato māyāstram āsthāya yuyudhe citramārgavit 03,230.022b*1110_01 tena muktāḥ śarā ghorāḥ sūryaraśmisamaprabhāḥ 03,230.022b*1110_02 viyat saṃchādayām āsur na vavau tatra mārutaḥ 03,230.022b*1110_03 hastyārohā hatāḥ petur hastibhiḥ saha bhārata 03,230.022b*1110_04 hayārohāś ca sahayai rathaiś ca rathinas tathā 03,230.022b*1110_05 pattayaś ca yathā petur viśastāḥ śaravṛṣṭibhiḥ 03,230.022c tayāmuhyanta kauravyāś citrasenasya māyayā 03,230.023a ekaiko hi tadā yodho dhārtarāṣṭrasya bhārata 03,230.023c paryavartata gandharvair daśabhir daśabhiḥ saha 03,230.024a tataḥ saṃpīḍyamānās te balena mahatā tadā 03,230.024c prādravanta raṇe bhītā yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ 03,230.025a bhajyamāneṣv anīkeṣu dhārtarāṣṭreṣu sarvaśaḥ 03,230.025c karṇo vaikartano rājaṃs tasthau girir ivācalaḥ 03,230.026a duryodhanaś ca karṇaś ca śakuniś cāpi saubalaḥ 03,230.026c gandharvān yodhayāṃ cakruḥ samare bhṛśavikṣatāḥ 03,230.027a sarva eva tu gandharvāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 03,230.027c jighāṃsamānāḥ sahitāḥ karṇam abhyadravan raṇe 03,230.028a asibhiḥ paṭṭiśaiḥ śūlair gadābhiś ca mahābalāḥ 03,230.028c sūtaputraṃ jighāṃsantaḥ samantāt paryavārayan 03,230.029a anye 'sya yugam acchindan dhvajam anye nyapātayan 03,230.029c īṣām anye hayān anye sūtam anye nyapātayan 03,230.030a anye chatraṃ varūthaṃ ca bandhuraṃ ca tathāpare 03,230.030b*1111_01 pragṛhītāyudhā vīrāś citrasenapurogamāḥ 03,230.030b*1112_01 anye saṃpūrṇayām āsuś cakre cākṣau tathāpare 03,230.030c gandharvā bahusāhasrāḥ khaṇḍaśo 'bhyahanan ratham 03,230.031a tato rathād avaplutya sūtaputro 'sicarmabhṛt 03,230.031b*1113_01 aṃsāvalambitadhanur dhāvamāno mahābalaḥ 03,230.031c vikarṇaratham āsthāya mokṣāyāśvān acodayat 03,231.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,231.001a gandharvais tu mahārāja bhagne karṇe mahārathe 03,231.001c saṃprādravac camūḥ sarvā dhārtarāṣṭrasya paśyataḥ 03,231.002a tān dṛṣṭvā dravataḥ sarvān dhārtarāṣṭrān parāṅmukhān 03,231.002c duryodhano mahārāja nāsīt tatra parāṅmukhaḥ 03,231.003a tām āpatantīṃ saṃprekṣya gandharvāṇāṃ mahācamūm 03,231.003c mahatā śaravarṣeṇa so 'bhyavarṣad ariṃdamaḥ 03,231.004a acintya śaravarṣaṃ tu gandharvās tasya taṃ ratham 03,231.004c duryodhanaṃ jighāṃsantaḥ samantāt paryavārayan 03,231.005a yugam īṣāṃ varūthaṃ ca tathaiva dhvajasārathī 03,231.005c aśvāṃs triveṇuṃ talpaṃ ca tilaśo 'bhyahanan ratham 03,231.006a duryodhanaṃ citraseno virathaṃ patitaṃ bhuvi 03,231.006c abhidrutya mahābāhur jīvagrāham athāgrahīt 03,231.006d*1114_01 tasya bāhū mahārāja baddhvā rajjvā mahāratham 03,231.006d*1114_02 āropya svaṃ mahārāja citraseno nanāda ha 03,231.007a tasmin gṛhīte rājendra sthitaṃ duḥśāsanaṃ rathe 03,231.007c paryagṛhṇanta gandharvāḥ parivārya samantataḥ 03,231.008a viviṃśatiṃ citrasenam ādāyānye pradudruvuḥ 03,231.008c vindānuvindāv apare rājadārāṃś ca sarvaśaḥ 03,231.009a sainyās tu dhārtarāṣṭrasya gandharvaiḥ samabhidrutāḥ 03,231.009c pūrvaṃ prabhagnaiḥ sahitāḥ pāṇḍavān abhyayus tadā 03,231.010a śakaṭāpaṇaveśyāś ca yānayugyaṃ ca sarvaśaḥ 03,231.010c śaraṇaṃ pāṇḍavāñ jagmur hriyamāṇe mahīpatau 03,231.011a priyadarśano mahābāhur dhārtarāṣṭro mahābalaḥ 03,231.011c gandharvair hriyate rājā pārthās tam anudhāvata 03,231.012a duḥśāsano durviṣaho durmukho durjayas tathā 03,231.012c baddhvā hriyante gandharvai rājadārāś ca sarvaśaḥ 03,231.013a iti duryodhanāmātyāḥ krośanto rājagṛddhinaḥ 03,231.013c ārtā dīnasvarāḥ sarve yudhiṣṭhiram upāgaman 03,231.014a tāṃs tathā vyathitān dīnān bhikṣamāṇān yudhiṣṭhiram 03,231.014c vṛddhān duryodhanāmātyān bhīmaseno 'bhyabhāṣata 03,231.014d*1115_01 pragṛhītāyudhān vīrāṃś citrasenapurogamān 03,231.014d*1116_01 mahatā hi prayatnena saṃnahya gajavājibhiḥ 03,231.015a anyathā vartamānānām artho jāto 'yam anyathā 03,231.015c asmābhir yad anuṣṭheyaṃ gandharvais tad anuṣṭhitam 03,231.016a durmantritam idaṃ tāta rājño durdyūtadevinaḥ 03,231.016b*1117_01 dīnān duryodhanasyāsmān draṣṭukāmasya durmateḥ 03,231.016c dveṣṭāram anye klībasya pātayantīti naḥ śrutam 03,231.017a tad idaṃ kṛtaṃ naḥ pratyakṣaṃ gandharvair atimānuṣam 03,231.017c diṣṭyā loke pumān asti kaś cid asmatpriye sthitaḥ 03,231.017e yenāsmākaṃ hṛto bhāra āsīnānāṃ sukhāvahaḥ 03,231.018a śītavātātapasahāṃs tapasā caiva karśitān 03,231.018c samastho viṣamasthān hi draṣṭum icchati durmatiḥ 03,231.019a adharmacāriṇas tasya kauravyasya durātmanaḥ 03,231.019c ye śīlam anuvartante te paśyanti parābhavam 03,231.020a adharmo hi kṛtas tena yenaitad upaśikṣitam 03,231.020c anṛśaṃsās tu kaunteyās tasyādhyakṣān bravīmi vaḥ 03,231.021a evaṃ bruvāṇaṃ kaunteyaṃ bhīmasenam amarṣaṇam 03,231.021c na kālaḥ paruṣasyāyam iti rājābhyabhāṣata 03,232.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,232.001a asmān abhigatāṃs tāta bhayārtāñ śaraṇaiṣiṇaḥ 03,232.001c kauravān viṣamaprāptān kathaṃ brūyās tvam īdṛśam 03,232.001d*1118_01 rakṣaṇīyā mahābāho maivaṃ vada mahāmate 03,232.002a bhavanti bhedā jñātīnāṃ kalahāś ca vṛkodara 03,232.002c prasaktāni ca vairāṇi jñātidharmo na naśyati 03,232.003a yadā tu kaś cij jñātīnāṃ bāhyaḥ prārthayate kulam 03,232.003c na marṣayanti tat santo bāhyenābhipramarṣaṇam 03,232.003d*1119_01 paraiḥ paribhave prāpte vayaṃ pañcottaraṃ śatam 03,232.003d*1119_02 parasparavirodhe tu vayaṃ pañca śataṃ tu te 03,232.004a jānāti hy eṣa durbuddhir asmān iha ciroṣitān 03,232.004c sa eṣa paribhūyāsmān akārṣīd idam apriyam 03,232.005a duryodhanasya grahaṇād gandharveṇa balād raṇe 03,232.005c strīṇāṃ bāhyābhimarśāc ca hataṃ bhavati naḥ kulam 03,232.006a śaraṇaṃ ca prapannānāṃ trāṇārthaṃ ca kulasya naḥ 03,232.006c uttiṣṭhadhvaṃ naravyāghrāḥ sajjībhavata māciram 03,232.007a arjunaś ca yamau caiva tvaṃ ca bhīmāparājitaḥ 03,232.007c mokṣayadhvaṃ dhārtarāṣṭraṃ hriyamāṇaṃ suyodhanam 03,232.008a ete rathā naravyāghrāḥ sarvaśastrasamanvitāḥ 03,232.008b*1120_01 dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāṃ vimalāḥ kāñcanadhvajāḥ 03,232.008b*1120_02 sasvanān adhirohadhvaṃ nityasajjān imān rathān 03,232.008c indrasenādibhiḥ sūtaiḥ saṃyatāḥ kanakadhvajāḥ 03,232.009a etān āsthāya vai tāta gandharvān yoddhum āhave 03,232.009c suyodhanasya mokṣāya prayatadhvam atandritāḥ 03,232.010a ya eva kaś cid rājanyaḥ śaraṇārtham ihāgatam 03,232.010c paraṃ śaktyābhirakṣeta kiṃ punas tvaṃ vṛkodara 03,232.011a ka ihānyo bhavet trāṇam abhidhāveti coditaḥ 03,232.011c prāñjaliṃ śaraṇāpannaṃ dṛṣṭvā śatrum api dhruvam 03,232.012a varapradānaṃ rājyaṃ ca putrajanma ca pāṇḍava 03,232.012c śatroś ca mokṣaṇaṃ kleśāt trīṇi caikaṃ ca tat samam 03,232.012d*1121_01 ete śataṃ vayaṃ pañca yāvad vayaṃ parasparam 03,232.012d*1121_02 parais tu paribhūtānāṃ vayaṃ pañca śatottaram 03,232.013a kiṃ hy abhyadhikam etasmād yad āpannaḥ suyodhanaḥ 03,232.013c tvadbāhubalam āśritya jīvitaṃ parimārgati 03,232.014a svayam eva pradhāveyaṃ yadi na syād vṛkodara 03,232.014c vitato 'yaṃ kratur vīra na hi me 'tra vicāraṇā 03,232.014d*1122_01 paraiḥ paribhave prāpte vayaṃ pañcottaraṃ śatam 03,232.014d*1122_02 parasparavirodhe tu vayaṃ pañcaiva te śatam 03,232.015a sāmnaiva tu yathā bhīma mokṣayethāḥ suyodhanam 03,232.015b*1123_01 yathāsau mṛduyuktena muñce bhīma sakauravān 03,232.015c tathā sarvair upāyais tvaṃ yatethāḥ kurunandana 03,232.016a na sāmnā pratipadyeta yadi gandharvarāḍ asau 03,232.016c parākrameṇa mṛdunā mokṣayethāḥ suyodhanam 03,232.017a athāsau mṛduyuddhena na muñced bhīma kauravān 03,232.017c sarvopāyair vimocyās te nigṛhya paripanthinaḥ 03,232.018a etāvad dhi mayā śakyaṃ saṃdeṣṭuṃ vai vṛkodara 03,232.018c vaitāne karmaṇi tate vartamāne ca bhārata 03,232.018d*1124_01 varapradānaṃ sumahad yācakasya prakīrtitam 03,232.019 vaiśaṃpāyana uvāca 03,232.019a ajātaśatror vacanaṃ tac chrutvā tu dhanaṃjayaḥ 03,232.019c pratijajñe guror vākyaṃ kauravāṇāṃ vimokṣaṇam 03,232.020 arjuna uvāca 03,232.020a yadi sāmnā na mokṣyanti gandharvā dhṛtarāṣṭrajān 03,232.020c adya gandharvarājasya bhūmiḥ pāsyati śoṇitam 03,232.021 vaiśaṃpāyana uvāca 03,232.021a arjunasya tu tāṃ śrutvā pratijñāṃ satyavādinaḥ 03,232.021c kauravāṇāṃ tadā rājan punaḥ pratyāgataṃ manaḥ 03,232.021d@023_0001 evam uktas tu kaunteyaḥ punar vākyam abhāṣata 03,232.021d@023_0002 kopasaṃraktanayanaṃ pūrvavairam anusmaran 03,232.021d@023_0003 purā jatugṛhe 'nena dagdhum asmān yudhiṣṭhira 03,232.021d@023_0004 durbuddhir hi kṛtā vīra tadā daivena rakṣitāḥ 03,232.021d@023_0005 dyūtakāle 'pi kaunteya vṛjināni kṛtāni vai 03,232.021d@023_0006 draupadyāś ca parāmarśaḥ keśagrahaṇam eva ca 03,232.021d@023_0007 vastrāpaharaṇaṃ caiva sabhāmadhye kṛtāni vai 03,232.021d@023_0008 purā kṛtānāṃ pāpānāṃ phalaṃ bhuṅkte suyodhanaḥ 03,232.021d@023_0009 asmābhir eva kartavyo dhārtarāṣṭrasya nigrahaḥ 03,232.021d@023_0010 anyena tu kṛtaṃ tad vai maitram asmākam icchatā 03,232.021d@023_0011 upakārī tu gandharvo mā rājan vimanā bhava 03,232.021d@023_0012 etasminn antare rājaṃś citrasenena vai hṛtaḥ 03,232.021d@023_0013 vilalāpa suduḥkhārto hriyamāṇaḥ suyodhanaḥ 03,232.021d@023_0014 yudhiṣṭhira mahābāho sarvadharmabhṛtāṃ vara 03,232.021d@023_0015 saputrān sahadārāṃś ca gandharveṇa hṛtān balāt 03,232.021d@023_0016 pāṇḍuputra mahābāho kauravāṇāṃ yaśaskara 03,232.021d@023_0017 sarvadharmabhṛtāṃ śreṣṭha gandharveṇa hṛtaṃ balāt 03,232.021d@023_0018 rakṣasva puruṣavyāghra yudhiṣṭhira mahāyaśaḥ 03,232.021d@023_0019 bhrātaraṃ te mahābāho baddhvā nayati mām ayam 03,232.021d@023_0020 duḥśāsanaṃ durviṣahaṃ durmukhaṃ durjayaṃ tathā 03,232.021d@023_0021 baddhvā haranti gandharvā asmaddārāṃś ca sarvaśaḥ 03,232.021d@023_0022 anudhāvata māṃ kṣipraṃ rakṣadhvaṃ puruṣottamāḥ 03,232.021d@023_0023 yamau mām anudhāvetāṃ rakṣārthaṃ mama sāyudhau 03,232.021d@023_0024 kuruvaṃśasya sumahad ayaśaḥ prāptam īdṛśam 03,232.021d@023_0025 vyapohayadhvaṃ gandharvāñ jitvā vīryeṇa pāṇḍavāḥ 03,232.021d@023_0026 evaṃ vilapamānasya kauravasyārtayā girā 03,232.021d@023_0027 śrutvā vilāpaṃ saṃbhrānto ghṛṇayābhipariplutaḥ 03,232.021d@023_0028 yudhiṣṭhiraḥ punar vākyaṃ bhīmasenam athābravīt 03,233.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,233.001a yudhiṣṭhiravacaḥ śrutvā bhīmasenapurogamāḥ 03,233.001c prahṛṣṭavadanāḥ sarve samuttasthur nararṣabhāḥ 03,233.002a abhedyāni tataḥ sarve samanahyanta bhārata 03,233.002c jāmbūnadavicitrāṇi kavacāni mahārathāḥ 03,233.002d*1125_01 āyudhāni ca divyāni vividhāni samādadhuḥ 03,233.003a te daṃśitā rathaiḥ sarve dhvajinaḥ saśarāsanāḥ 03,233.003c pāṇḍavāḥ pratyadṛśyanta jvalitā iva pāvakāḥ 03,233.004a tān rathān sādhu saṃpannān saṃyuktāñ javanair hayaiḥ 03,233.004c āsthāya rathaśārdūlāḥ śīghram eva yayus tataḥ 03,233.005a tataḥ kauravasainyānāṃ prādurāsīn mahāsvanaḥ 03,233.005c prayātān sahitān dṛṣṭvā pāṇḍuputrān mahārathān 03,233.006a jitakāśinaś ca khacarās tvaritāś ca mahārathāḥ 03,233.006c kṣaṇenaiva vane tasmin samājagmur abhītavat 03,233.007a nyavartanta tataḥ sarve gandharvā jitakāśinaḥ 03,233.007c dṛṣṭvā rathagatān vīrān pāṇḍavāṃś caturo raṇe 03,233.008a tāṃs tu vibhrājato dṛṣṭvā lokapālān ivodyatān 03,233.008c vyūḍhānīkā vyatiṣṭhanta gandhamādanavāsinaḥ 03,233.009a rājñas tu vacanaṃ śrutvā dharmarājasya dhīmataḥ 03,233.009c krameṇa mṛdunā yuddham upakrāmanta bhārata 03,233.010a na tu gandharvarājasya sainikā mandacetasaḥ 03,233.010c śakyante mṛdunā śreyaḥ pratipādayituṃ tadā 03,233.011a tatas tān yudhi durdharṣaḥ savyasācī paraṃtapaḥ 03,233.011c sāntvapūrvam idaṃ vākyam uvāca khacarān raṇe 03,233.011d*1126_01 visarjayata rājānaṃ bhrātaraṃ me suyodhanam 03,233.012a naitad gandharvarājasya yuktaṃ karma jugupsitam 03,233.012c paradārābhimarśaś ca mānuṣaiś ca samāgamaḥ 03,233.013a utsṛjadhvaṃ mahāvīryān dhṛtarāṣṭrasutān imān 03,233.013c dārāṃś caiṣāṃ vimuñcadhvaṃ dharmarājasya śāsanāt 03,233.014a evam uktās tu gandharvāḥ pāṇḍavena yaśasvinā 03,233.014c utsmayantas tadā pārtham idaṃ vacanam abruvan 03,233.015a ekasyaiva vayaṃ tāta kuryāma vacanaṃ bhuvi 03,233.015c yasya śāsanam ājñāya carāma vigatajvarāḥ 03,233.016a tenaikena yathādiṣṭaṃ tathā vartāma bhārata 03,233.016c na śāstā vidyate 'smākam anyas tasmāt sureśvarāt 03,233.017a evam uktas tu gandharvaiḥ kuntīputro dhanaṃjayaḥ 03,233.017c gandharvān punar evedaṃ vacanaṃ pratyabhāṣata 03,233.018a yadi sāmnā na mokṣadhvaṃ gandharvā dhṛtarāṣṭrajam 03,233.018c mokṣayiṣyāmi vikramya svayam eva suyodhanam 03,233.019a evam uktvā tataḥ pārthaḥ savyasācī dhanaṃjayaḥ 03,233.019c sasarja niśitān bāṇān khacarān khacarān prati 03,233.020a tathaiva śaravarṣeṇa gandharvās te balotkaṭāḥ 03,233.020c pāṇḍavān abhyavartanta pāṇḍavāś ca divaukasaḥ 03,233.021a tataḥ sutumulaṃ yuddhaṃ gandharvāṇāṃ tarasvinām 03,233.021c babhūva bhīmavegānāṃ pāṇḍavānāṃ ca bhārata 03,234.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,234.001a tato divyāstrasaṃpannā gandharvā hemamālinaḥ 03,234.001c visṛjantaḥ śarān dīptān samantāt paryavārayan 03,234.002a catvāraḥ pāṇḍavā vīrā gandharvāś ca sahasraśaḥ 03,234.002c raṇe saṃnyapatan rājaṃs tad adbhutam ivābhavat 03,234.003a yathā karṇasya ca ratho dhārtarāṣṭrasya cobhayoḥ 03,234.003c gandharvaiḥ śataśaś chinnau tathā teṣāṃ pracakrire 03,234.004a tān samāpatato rājan gandharvāñ śataśo raṇe 03,234.004c pratyagṛhṇan naravyāghrāḥ śaravarṣair anekaśaḥ 03,234.005a avakīryamāṇāḥ khagamāḥ śaravarṣaiḥ samantataḥ 03,234.005c na śekuḥ pāṇḍuputrāṇāṃ samīpe parivartitum 03,234.006a abhikruddhān abhiprekṣya gandharvān arjunas tadā 03,234.006c lakṣayitvātha divyāni mahāstrāṇy upacakrame 03,234.006d*1127_01 tān samāpatato rājan divyāstrair abhivarṣayan 03,234.007a sahasrāṇāṃ sahasraṃ sa prāhiṇod yamasādanam 03,234.007c āgneyenārjunaḥ saṃkhye gandharvāṇāṃ balotkaṭaḥ 03,234.008a tathā bhīmo maheṣvāsaḥ saṃyuge balināṃ varaḥ 03,234.008c gandharvāñ śataśo rājañ jaghāna niśitaiḥ śaraiḥ 03,234.009a mādrīputrāv api tathā yudhyamānau balotkaṭau 03,234.009c parigṛhyāgrato rājañ jaghnatuḥ śataśaḥ parān 03,234.010a te vadhyamānā gandharvā divyair astrair mahātmabhiḥ 03,234.010c utpetuḥ kham upādāya dhṛtarāṣṭrasutāṃs tataḥ 03,234.011a tān utpatiṣṇūn buddhvā tu kuntīputro dhanaṃjayaḥ 03,234.011c mahatā śarajālena samantāt paryavārayat 03,234.012a te baddhāḥ śarajālena śakuntā iva pañjare 03,234.012c vavarṣur arjunaṃ krodhād gadāśaktyṛṣṭivṛṣṭibhiḥ 03,234.013a gadāśaktyasivṛṣṭīs tā nihatya sa mahāstravit 03,234.013c gātrāṇi cāhanad bhallair gandharvāṇāṃ dhanaṃjayaḥ 03,234.014a śirobhiḥ prapatadbhiś ca caraṇair bāhubhis tathā 03,234.014c aśmavṛṣṭir ivābhāti pareṣām abhavad bhayam 03,234.015a te vadhyamānā gandharvāḥ pāṇḍavena mahātmanā 03,234.015c bhūmiṣṭham antarikṣasthāḥ śaravarṣair avākiran 03,234.016a teṣāṃ tu śaravarṣāṇi savyasācī paraṃtapaḥ 03,234.016c astraiḥ saṃvārya tejasvī gandharvān pratyavidhyata 03,234.017a sthūṇākarṇendrajālaṃ ca sauraṃ cāpi tathārjunaḥ 03,234.017c āgneyaṃ cāpi saumyaṃ ca sasarja kurunandanaḥ 03,234.018a te dahyamānā gandharvāḥ kuntīputrasya sāyakaiḥ 03,234.018c daiteyā iva śakreṇa viṣādam agaman param 03,234.019a ūrdhvam ākramamāṇāś ca śarajālena vāritāḥ 03,234.019c visarpamāṇā bhallaiś ca vāryante savyasācinā 03,234.020a gandharvāṃs trāsitān dṛṣṭvā kuntīputreṇa dhīmatā 03,234.020c citraseno gadāṃ gṛhya savyasācinam ādravat 03,234.021a tasyābhipatatas tūrṇaṃ gadāhastasya saṃyuge 03,234.021c gadāṃ sarvāyasīṃ pārthaḥ śaraiś ciccheda saptadhā 03,234.022a sa gadāṃ bahudhā dṛṣṭvā kṛttāṃ bāṇais tarasvinā 03,234.022c saṃvṛtya vidyayātmānaṃ yodhayām āsa pāṇḍavam 03,234.022e astrāṇi tasya divyāni yodhayām āsa khe sthitaḥ 03,234.022f*1128_01 divyair astrais tadā vīraḥ paryavārayad arjunaḥ 03,234.022f*1128_02 sa vāryamāṇas tair astrair arjunena mahātmanā 03,234.023a gandharvarājo balavān māyayāntarhitas tadā 03,234.023c antarhitaṃ samālakṣya praharantam athārjunaḥ 03,234.023e tāḍayām āsa khacarair divyāstrapratimantritaiḥ 03,234.024a antardhānavadhaṃ cāsya cakre kruddho 'rjunas tadā 03,234.024c śabdavedhyam upāśritya bahurūpo dhanaṃjayaḥ 03,234.025a sa vadhyamānas tair astrair arjunena mahātmanā 03,234.025c athāsya darśayām āsa tadātmānaṃ priyaḥ sakhā 03,234.025d*1129_01 citrasenas tathovāca sakhāyaṃ yudhi viddhi mām 03,234.026a citrasenam athālakṣya sakhāyaṃ yudhi durbalam 03,234.026c saṃjahārāstram atha tat prasṛṣṭaṃ pāṇḍavarṣabhaḥ 03,234.027a dṛṣṭvā tu pāṇḍavāḥ sarve saṃhṛtāstraṃ dhanaṃjayam 03,234.027c saṃjahruḥ pradrutān aśvāñ śaravegān dhanūṃṣi ca 03,234.028a citrasenaś ca bhīmaś ca savyasācī yamāv api 03,234.028c pṛṣṭvā kauśalam anyonyaṃ ratheṣv evāvatasthire 03,235.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,235.001a tato 'rjunaś citrasenaṃ prahasann idam abravīt 03,235.001c madhye gandharvasainyānāṃ maheṣvāso mahādyutiḥ 03,235.002a kiṃ te vyavasitaṃ vīra kauravāṇāṃ vinigrahe 03,235.002c kimarthaṃ ca sadāro 'yaṃ nigṛhītaḥ suyodhanaḥ 03,235.003 citrasena uvāca 03,235.003a vidito 'yam abhiprāyas tatrasthena mahātmanā 03,235.003c duryodhanasya pāpasya karṇasya ca dhanaṃjaya 03,235.004a vanasthān bhavato jñātvā kliśyamānān anarhavat 03,235.004c ime 'vahasituṃ prāptā draupadīṃ ca yaśasvinīm 03,235.004d*1130_01 samastho viṣamasthāṃs tān drakṣyāmīty anavasthitān 03,235.005a jñātvā cikīrṣitaṃ caiṣāṃ mām uvāca sureśvaraḥ 03,235.005c gaccha duryodhanaṃ baddhvā sāmātyaṃ tvam ihānaya 03,235.006a dhanaṃjayaś ca te rakṣyaḥ saha bhrātṛbhir āhave 03,235.006c sa hi priyaḥ sakhā tubhyaṃ śiṣyaś ca tava pāṇḍavaḥ 03,235.007a vacanād devarājasya tato 'smīhāgato drutam 03,235.007c ayaṃ durātmā baddhaś ca gamiṣyāmi surālayam 03,235.007d*1131_01 neṣyāmy enaṃ durātmānaṃ pākaśāsanaśāsanāt 03,235.008 arjuna uvāca 03,235.008a utsṛjyatāṃ citrasena bhrātāsmākaṃ suyodhanaḥ 03,235.008c dharmarājasya saṃdeśān mama ced icchasi priyam 03,235.009 citrasena uvāca 03,235.009a pāpo 'yaṃ nityasaṃduṣṭo na vimokṣaṇam arhati 03,235.009c pralabdhā dharmarājasya kṛṣṇāyāś ca dhanaṃjaya 03,235.010a nedaṃ cikīrṣitaṃ tasya kuntīputro mahāvrataḥ 03,235.010c jānāti dharmarājo hi śrutvā kuru yathecchasi 03,235.011 vaiśaṃpāyana uvāca 03,235.011a te sarva eva rājānam abhijagmur yudhiṣṭhiram 03,235.011c abhigamya ca tat sarvaṃ śaśaṃsus tasya duṣkṛtam 03,235.012a ajātaśatrus tac chrutvā gandharvasya vacas tadā 03,235.012c mokṣayām āsa tān sarvān gandharvān praśaśaṃsa ca 03,235.013a diṣṭyā bhavadbhir balibhiḥ śaktaiḥ sarvair na hiṃsitaḥ 03,235.013c durvṛtto dhārtarāṣṭro 'yaṃ sāmātyajñātibāndhavaḥ 03,235.014a upakāro mahāṃs tāta kṛto 'yaṃ mama khecarāḥ 03,235.014c kulaṃ na paribhūtaṃ me mokṣeṇāsya durātmanaḥ 03,235.015a ājñāpayadhvam iṣṭāni prīyāmo darśanena vaḥ 03,235.015c prāpya sarvān abhiprāyāṃs tato vrajata māciram 03,235.016a anujñātās tu gandharvāḥ pāṇḍuputreṇa dhīmatā 03,235.016c sahāpsarobhiḥ saṃhṛṣṭāś citrasenamukhā yayuḥ 03,235.016d*1132_01 devalokaṃ tato gatvā gandharvaiḥ sahitās tadā 03,235.016d*1132_02 nyavedayac ca tat sarvaṃ citrasenaḥ śatakratoḥ 03,235.017a devarāḍ api gandharvān mṛtāṃs tān samajīvayat 03,235.017c divyenāmṛtavarṣeṇa ye hatāḥ kauravair yudhi 03,235.017d*1133_01 citrasenas tadā vākyam uvāca prauḍhayā girā 03,235.017d*1133_02 muñcadhvaṃ sānujāmātyaṃ sadāraṃ ca suyodhanam 03,235.017d*1133_03 gandharvās tu vacaḥ śrutvā citrasenasya vai drutam 03,235.017d*1133_04 rājānaṃ mokṣayām āsur baddhaṃ nigaḍabandhanaiḥ 03,235.017d*1133_05 sadāraṃ sānugāmātyaṃ bāṇajālamaye vane 03,235.017d*1133_06 luṭhantaś cāpi te sarve yudhiṣṭhirasamīpataḥ 03,235.017d*1133_07 patitā lajjitāś caiva tasthuś cādhomukhās tadā 03,235.017d*1133_08 yudhiṣṭhiro 'pi dayayā tān samīkṣya tathāgatān 03,235.018a jñātīṃs tān avamucyātha rājadārāṃś ca sarvaśaḥ 03,235.018c kṛtvā ca duṣkaraṃ karma prītiyuktāś ca pāṇḍavāḥ 03,235.019a sastrīkumāraiḥ kurubhiḥ pūjyamānā mahārathāḥ 03,235.019c babhrājire mahātmānaḥ kurumadhye yathāgnayaḥ 03,235.020a tato duryodhanaṃ mucya bhrātṛbhiḥ sahitaṃ tadā 03,235.020c yudhiṣṭhiraḥ sapraṇayam idaṃ vacanam abravīt 03,235.021a mā sma tāta punaḥ kārṣīr īdṛśaṃ sāhasaṃ kva cit 03,235.021c na hi sāhasakartāraḥ sukham edhanti bhārata 03,235.022a svastimān sahitaḥ sarvair bhrātṛbhiḥ kurunandana 03,235.022c gṛhān vraja yathākāmaṃ vaimanasyaṃ ca mā kṛthāḥ 03,235.023a pāṇḍavenābhyanujñāto rājā duryodhanas tadā 03,235.023b*1134_01 abhivādya dharmaputraṃ gatendriya ivāturaḥ 03,235.023c vidīryamāṇo vrīḍena jagāma nagaraṃ prati 03,235.024a tasmin gate kauraveye kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 03,235.024c bhrātṛbhiḥ sahito vīraḥ pūjyamāno dvijātibhiḥ 03,235.025a tapodhanaiś ca taiḥ sarvair vṛtaḥ śakra ivāmaraiḥ 03,235.025c vane dvaitavane tasmin vijahāra mudā yutaḥ 03,236.001 janamejaya uvāca 03,236.001a śatrubhir jitabaddhasya pāṇḍavaiś ca mahātmabhiḥ 03,236.001c mokṣitasya yudhā paścān mānasthasya durātmanaḥ 03,236.002a katthanasyāvaliptasya garvitasya ca nityaśaḥ 03,236.002c sadā ca pauruṣaudāryaiḥ pāṇḍavān avamanyataḥ 03,236.003a duryodhanasya pāpasya nityāhaṃkāravādinaḥ 03,236.003c praveśo hāstinapure duṣkaraḥ pratibhāti me 03,236.004a tasya lajjānvitasyaiva śokavyākulacetasaḥ 03,236.004c praveśaṃ vistareṇa tvaṃ vaiśaṃpāyana kīrtaya 03,236.005 vaiśaṃpāyana uvāca 03,236.005a dharmarājanisṛṣṭas tu dhārtarāṣṭraḥ suyodhanaḥ 03,236.005c lajjayādhomukhaḥ sīdann upāsarpat suduḥkhitaḥ 03,236.006a svapuraṃ prayayau rājā caturaṅgabalānugaḥ 03,236.006c śokopahatayā buddhyā cintayānaḥ parābhavam 03,236.007a vimucya pathi yānāni deśe suyavasodake 03,236.007c saṃniviṣṭaḥ śubhe ramye bhūmibhāge yathepsitam 03,236.007e hastyaśvarathapādātaṃ yathāsthānaṃ nyaveśayat 03,236.008a athopaviṣṭaṃ rājānaṃ paryaṅke jvalanaprabhe 03,236.008c upaplutaṃ yathā somaṃ rāhuṇā rātrisaṃkṣaye 03,236.008e upagamyābravīt karṇo duryodhanam idaṃ tadā 03,236.009a diṣṭyā jīvasi gāndhāre diṣṭyā naḥ saṃgamaḥ punaḥ 03,236.009c diṣṭyā tvayā jitāś caiva gandharvāḥ kāmarūpiṇaḥ 03,236.010a diṣṭyā samagrān paśyāmi bhrātṝṃs te kurunandana 03,236.010c vijigīṣūn raṇān muktān nirjitārīn mahārathān 03,236.011a ahaṃ tv abhidrutaḥ sarvair gandharvaiḥ paśyatas tava 03,236.011c nāśaknuvaṃ sthāpayituṃ dīryamāṇāṃ svavāhinīm 03,236.012a śarakṣatāṅgaś ca bhṛśaṃ vyapayāto 'bhipīḍitaḥ 03,236.012c idaṃ tv atyadbhutaṃ manye yad yuṣmān iha bhārata 03,236.013a ariṣṭān akṣatāṃś cāpi sadāradhanavāhanān 03,236.013c vimuktān saṃprapaśyāmi tasmād yuddhād amānuṣāt 03,236.014a naitasya kartā loke 'smin pumān vidyeta bhārata 03,236.014c yatkṛtaṃ te mahārāja saha bhrātṛbhir āhave 03,236.015a evam uktas tu karṇena rājā duryodhanas tadā 03,236.015c uvācāvākśirā rājan bāṣpagadgadayā girā 03,237.001 duryodhana uvāca 03,237.001a ajānatas te rādheya nābhyasūyāmy ahaṃ vacaḥ 03,237.001c jānāsi tvaṃ jitāñ śatrūn gandharvāṃs tejasā mayā 03,237.002a āyodhitās tu gandharvāḥ suciraṃ sodarair mama 03,237.002c mayā saha mahābāho kṛtaś cobhayataḥ kṣayaḥ 03,237.003a māyādhikās tv ayudhyanta yadā śūrā viyadgatāḥ 03,237.003c tadā no nasamaṃ yuddham abhavat saha khecaraiḥ 03,237.003d*1135_01 asamarthās tatas tāṃs tu pratiyoddhuṃ viyadgatān 03,237.004a parājayaṃ ca prāptāḥ sma raṇe bandhanam eva ca 03,237.004c sabhṛtyāmātyaputrāś ca sadāradhanavāhanāḥ 03,237.004e uccair ākāśamārgeṇa hriyāmas taiḥ suduḥkhitāḥ 03,237.005a atha naḥ sainikāḥ ke cid amātyāś ca mahārathān 03,237.005c upagamyābruvan dīnāḥ pāṇḍavāñ śaraṇapradān 03,237.006a eṣa duryodhano rājā dhārtarāṣṭraḥ sahānujaḥ 03,237.006c sāmātyadāro hriyate gandharvair divam āsthitaiḥ 03,237.007a taṃ mokṣayata bhadraṃ vaḥ sahadāraṃ narādhipam 03,237.007c parāmarśo mā bhaviṣyat kurudāreṣu sarvaśaḥ 03,237.007d*1136_01 ity abruvan raṇān muktā dharmarājam upāgatāḥ 03,237.008a evam ukte tu dharmātmā jyeṣṭhaḥ pāṇḍusutas tadā 03,237.008c prasādya sodarān sarvān ājñāpayata mokṣaṇe 03,237.009a athāgamya tam uddeśaṃ pāṇḍavāḥ puruṣarṣabhāḥ 03,237.009c sāntvapūrvam ayācanta śaktāḥ santo mahārathāḥ 03,237.010a yadā cāsmān na mumucur gandharvāḥ sāntvitā api 03,237.010b*1137_01 ākāśacāriṇo vīrā nadanto jaladā iva 03,237.010c tato 'rjunaś ca bhīmaś ca yamajau ca balotkaṭau 03,237.010e mumucuḥ śaravarṣāṇi gandharvān pratyanekaśaḥ 03,237.011a atha sarve raṇaṃ muktvā prayātāḥ khacarā divam 03,237.011c asmān evābhikarṣanto dīnān muditamānasāḥ 03,237.012a tataḥ samantāt paśyāmi śarajālena veṣṭitam 03,237.012c amānuṣāṇi cāstrāṇi prayuñjānaṃ dhanaṃjayam 03,237.013a samāvṛtā diśo dṛṣṭvā pāṇḍavena śitaiḥ śaraiḥ 03,237.013c dhanaṃjayasakhātmānaṃ darśayām āsa vai tadā 03,237.014a citrasenaḥ pāṇḍavena samāśliṣya paraṃtapaḥ 03,237.014c kuśalaṃ paripapraccha taiḥ pṛṣṭaś cāpy anāmayam 03,237.015a te sametya tathānyonyaṃ saṃnāhān vipramucya ca 03,237.015c ekībhūtās tato vīrā gandharvāḥ saha pāṇḍavaiḥ 03,237.015d*1138_01 parasparaṃ samāgamya prītyā paramayā yutāḥ 03,237.015e apūjayetām anyonyaṃ citrasenadhanaṃjayau 03,238.001 duryodhana uvāca 03,238.001a citrasenaṃ samāgamya prahasann arjunas tadā 03,238.001c idaṃ vacanam aklībam abravīt paravīrahā 03,238.002a bhrātṝn arhasi no vīra moktuṃ gandharvasattama 03,238.002c anarhā dharṣaṇaṃ hīme jīvamāneṣu pāṇḍuṣu 03,238.003a evam uktas tu gandharvaḥ pāṇḍavena mahātmanā 03,238.003c uvāca yat karṇa vayaṃ mantrayanto vinirgatāḥ 03,238.003e draṣṭāraḥ sma sukhād dhīnān sadārān pāṇḍavān iti 03,238.003f*1139_01 sthito rājye cyutān sthānāc chriyā hīnāñ śriyāvṛtāḥ 03,238.004a tasminn uccāryamāṇe tu gandharveṇa vacasy atha 03,238.004c bhūmer vivaram anvaicchaṃ praveṣṭuṃ vrīḍayānvitaḥ 03,238.005a yudhiṣṭhiram athāgamya gandharvāḥ saha pāṇḍavaiḥ 03,238.005c asmaddurmantritaṃ tasmai baddhāṃś cāsmān nyavedayan 03,238.006a strīsamakṣam ahaṃ dīno baddhaḥ śatruvaśaṃ gataḥ 03,238.006c yudhiṣṭhirasyopahṛtaḥ kiṃ nu duḥkham ataḥ param 03,238.007a ye me nirākṛtā nityaṃ ripur yeṣām ahaṃ sadā 03,238.007c tair mokṣito 'haṃ durbuddhir dattaṃ tair jīvitaṃ ca me 03,238.008a prāptaḥ syāṃ yady ahaṃ vīra vadhaṃ tasmin mahāraṇe 03,238.008c śreyas tad bhavitā mahyam evaṃbhūtaṃ na jīvitam 03,238.009a bhaved yaśaḥ pṛthivyāṃ me khyātaṃ gandharvato vadhāt 03,238.009c prāptāś ca lokāḥ puṇyāḥ syur mahendrasadane 'kṣayāḥ 03,238.010a yat tv adya me vyavasitaṃ tac chṛṇudhvaṃ nararṣabhāḥ 03,238.010c iha prāyam upāsiṣye yūyaṃ vrajata vai gṛhān 03,238.010e bhrātaraś caiva me sarve prayāntv adya puraṃ prati 03,238.011a karṇaprabhṛtayaś caiva suhṛdo bāndhavāś ca ye 03,238.011c duḥśāsanaṃ puraskṛtya prayāntv adya puraṃ prati 03,238.012a na hy ahaṃ pratiyāsyāmi puraṃ śatrunirākṛtaḥ 03,238.012c śatrumānāpaho bhūtvā suhṛdāṃ mānakṛt tathā 03,238.012d*1140_01 kāmaṃ raṇaśirasy adya śatrubhir vai vimānitaḥ 03,238.012d*1141_01 kāraṇair asmy abhihitaḥ śatrubhir vai vimānitaḥ 03,238.012d*1141_02 akāraṇe 'smy abhijitaḥ śatrubhir vai vimānitaḥ 03,238.013a sa suhṛcchokado bhūtvā śatrūṇāṃ harṣavardhanaḥ 03,238.013c vāraṇāhvayam āsādya kiṃ vakṣyāmi janādhipam 03,238.014a bhīṣmo droṇaḥ kṛpo drauṇir viduraḥ saṃjayas tathā 03,238.014c bāhlīkaḥ somadattaś ca ye cānye vṛddhasaṃmatāḥ 03,238.015a brāhmaṇāḥ śreṇimukhyāś ca tathodāsīnavṛttayaḥ 03,238.015c kiṃ māṃ vakṣyanti kiṃ cāpi prativakṣyāmi tān aham 03,238.016a ripūṇāṃ śirasi sthitvā tathā vikramya corasi 03,238.016c ātmadoṣāt paribhraṣṭaḥ kathaṃ vakṣyāmi tān aham 03,238.017a durvinītāḥ śriyaṃ prāpya vidyām aiśvaryam eva ca 03,238.017c tiṣṭhanti na ciraṃ bhadre yathāhaṃ madagarvitaḥ 03,238.018a aho bata yathedaṃ me kaṣṭaṃ duścaritaṃ kṛtam 03,238.018c svayaṃ durbuddhinā mohād yena prāpto 'smi saṃśayam 03,238.019a tasmāt prāyam upāsiṣye na hi śakṣyāmi jīvitum 03,238.019c cetayāno hi ko jīvet kṛcchrāc chatrubhir uddhṛtaḥ 03,238.020a śatrubhiś cāvahasito mānī pauruṣavarjitaḥ 03,238.020c pāṇḍavair vikramāḍhyaiś ca sāvamānam avekṣitaḥ 03,238.021 vaiśaṃpāyana uvāca 03,238.021a evaṃ cintāparigato duḥśāsanam athābravīt 03,238.021c duḥśāsana nibodhedaṃ vacanaṃ mama bhārata 03,238.022a pratīccha tvaṃ mayā dattam abhiṣekaṃ nṛpo bhava 03,238.022c praśādhi pṛthivīṃ sphītāṃ karṇasaubalapālitām 03,238.023a bhrātṝn pālaya visrabdhaṃ maruto vṛtrahā yathā 03,238.023c bāndhavās tvopajīvantu devā iva śatakratum 03,238.024a brāhmaṇeṣu sadā vṛttiṃ kurvīthāś cāpramādataḥ 03,238.024c bandhūnāṃ suhṛdāṃ caiva bhavethās tvaṃ gatiḥ sadā 03,238.025a jñātīṃś cāpy anupaśyethā viṣṇur devagaṇān iva 03,238.025c guravaḥ pālanīyās te gaccha pālaya medinīm 03,238.026a nandayan suhṛdaḥ sarvāñ śātravāṃś cāvabhartsayan 03,238.026c kaṇṭhe cainaṃ pariṣvajya gamyatām ity uvāca ha 03,238.027a tasya tad vacanaṃ śrutvā dīno duḥśāsano 'bravīt 03,238.027c aśrukaṇṭhaḥ suduḥkhārtaḥ prāñjaliḥ praṇipatya ca 03,238.027e sagadgadam idaṃ vākyaṃ bhrātaraṃ jyeṣṭham ātmanaḥ 03,238.028a prasīdety apatad bhūmau dūyamānena cetasā 03,238.028c duḥkhitaḥ pādayos tasya netrajaṃ jalam utsṛjan 03,238.029a uktavāṃś ca naravyāghro naitad evaṃ bhaviṣyati 03,238.029c vidīryet sanagā bhūmir dyauś cāpi śakalībhavet 03,238.029e ravir ātmaprabhāṃ jahyāt somaḥ śītāṃśutāṃ tyajet 03,238.030a vāyuḥ śaighryam atho jahyād dhimavāṃś ca parivrajet 03,238.030c śuṣyet toyaṃ samudreṣu vahnir apy uṣṇatāṃ tyajet 03,238.031a na cāhaṃ tvad ṛte rājan praśāseyaṃ vasuṃdharām 03,238.031c punaḥ punaḥ prasīdeti vākyaṃ cedam uvāca ha 03,238.031d*1142_01 śatrūṇāṃ śokakṛd rājan suhṛdāṃ śokanāśanaḥ 03,238.031e tvam eva naḥ kule rājā bhaviṣyasi śataṃ samāḥ 03,238.032a evam uktvā sa rājendra sasvanaṃ praruroda ha 03,238.032c pādau saṃgṛhya mānārhau bhrātur jyeṣṭhasya bhārata 03,238.033a tathā tau duḥkhitau dṛṣṭvā duḥśāsanasuyodhanau 03,238.033c abhigamya vyathāviṣṭaḥ karṇas tau pratyabhāṣata 03,238.034a viṣīdathaḥ kiṃ kauravyau bāliśyāt prākṛtāv iva 03,238.034c na śokaḥ śocamānasya vinivarteta kasya cit 03,238.035a yadā ca śocataḥ śoko vyasanaṃ nāpakarṣati 03,238.035c sāmarthyaṃ kiṃ tv ataḥ śoke śocamānau prapaśyathaḥ 03,238.035e dhṛtiṃ gṛhṇīta mā śatrūñ śocantau nandayiṣyathaḥ 03,238.035f*1143_01 dhṛtimanto jayaṃ śatrūñ śocantau nābhaviṣyatha 03,238.036a kartavyaṃ hi kṛtaṃ rājan pāṇḍavais tava mokṣaṇam 03,238.036c nityam eva priyaṃ kāryaṃ rājño viṣayavāsibhiḥ 03,238.036e pālyamānās tvayā te hi nivasanti gatajvarāḥ 03,238.037a nārhasy evaṃgate manyuṃ kartuṃ prākṛtavad yathā 03,238.037c viṣaṇṇās tava sodaryās tvayi prāyaṃ samāsthite 03,238.037d*0044_01 tad alaṃ duḥkhitān etān kartuṃ sarvān narādhipa 03,238.037d*0044_01 tad alaṃ duḥkhitān etān kartuṃ sarvān narādhipa 03,238.037e uttiṣṭha vraja bhadraṃ te samāśvāsaya sodarān 03,238.038a rājann adyāvagacchāmi taveha laghusattvatām 03,238.038b*1145_01 alpatvaṃ ca tathā buddheḥ kāryāṇām avivekitām 03,238.038c kim atra citraṃ yad vīra mokṣitaḥ pāṇḍavair asi 03,238.038e sadyo vaśaṃ samāpannaḥ śatrūṇāṃ śatrukarśana 03,238.039a senājīvaiś ca kauravya tathā viṣayavāsibhiḥ 03,238.039c ajñātair yadi vā jñātaiḥ kartavyaṃ nṛpateḥ priyam 03,238.040a prāyaḥ pradhānāḥ puruṣāḥ kṣobhayanty arivāhinīm 03,238.040c nigṛhyante ca yuddheṣu mokṣyante ca svasainikaiḥ 03,238.041a senājīvāś ca ye rājñāṃ viṣaye santi mānavāḥ 03,238.041c taiḥ saṃgamya nṛpārthāya yatitavyaṃ yathātatham 03,238.042a yady evaṃ pāṇḍavai rājan bhavadviṣayavāsibhiḥ 03,238.042c yadṛcchayā mokṣito 'dya tatra kā paridevanā 03,238.043a na caitat sādhu yad rājan pāṇḍavās tvāṃ nṛpottama 03,238.043c svasenayā saṃprayāntaṃ nānuyānti sma pṛṣṭhataḥ 03,238.044a śūrāś ca balavantaś ca saṃyugeṣv apalāyinaḥ 03,238.044c bhavatas te sabhāyāṃ vai preṣyatāṃ pūrvam āgatāḥ 03,238.045a pāṇḍaveyāni ratnāni tvam adyāpy upabhuñjase 03,238.045c sattvasthān pāṇḍavān paśya na te prāyam upāviśan 03,238.045d*1146_01 tad alaṃ te mahābāho buddhiḥ prāyopaveśane 03,238.045e uttiṣṭha rājan bhadraṃ te na cintāṃ kartum arhasi 03,238.046a avaśyam eva nṛpate rājño viṣayavāsibhiḥ 03,238.046c priyāṇy ācaritavyāni tatra kā paridevanā 03,238.047a madvākyam etad rājendra yady evaṃ na kariṣyasi 03,238.047c sthāsyāmīha bhavatpādau śuśrūṣann arimardana 03,238.048a notsahe jīvitum ahaṃ tvadvihīno nararṣabha 03,238.048c prāyopaviṣṭas tu nṛpa rājñāṃ hāsyo bhaviṣyasi 03,238.049 vaiśaṃpāyana uvāca 03,238.049a evam uktas tu karṇena rājā duryodhanas tadā 03,238.049c naivotthātuṃ manaś cakre svargāya kṛtaniścayaḥ 03,239.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,239.001a prāyopaviṣṭaṃ rājānaṃ duryodhanam amarṣaṇam 03,239.001c uvāca sāntvayan rājañ śakuniḥ saubalas tadā 03,239.002a samyag uktaṃ hi karṇena tac chrutaṃ kaurava tvayā 03,239.002c mayāhṛtāṃ śriyaṃ sphītāṃ mohāt samapahāya kim 03,239.002e tvam abuddhyā nṛpavara prāṇān utsraṣṭum icchasi 03,239.003a adya cāpy avagacchāmi na vṛddhāḥ sevitās tvayā 03,239.003c yaḥ samutpatitaṃ harṣaṃ dainyaṃ vā na niyacchati 03,239.003e sa naśyati śriyaṃ prāpya pātram āmam ivāmbhasi 03,239.003f*1147_01 yaḥ śokaṃ samanuprāptaṃ na niyacchati bhārata 03,239.003f*1147_02 tam īdṛśaṃ naraṃ na śrīḥ kadā cid api sevate 03,239.004a atibhīrum atiklībaṃ dīrghasūtraṃ pramādinam 03,239.004c vyasanād viṣayākrāntaṃ na bhajanti nṛpaṃ śriyaḥ 03,239.005a satkṛtasya hi te śoko viparīte kathaṃ bhavet 03,239.005c mā kṛtaṃ śobhanaṃ pārthaiḥ śokam ālambya nāśaya 03,239.006a yatra harṣas tvayā kāryaḥ satkartavyāś ca pāṇḍavāḥ 03,239.006c tatra śocasi rājendra viparītam idaṃ tava 03,239.007a prasīda mā tyajātmānaṃ tuṣṭaś ca sukṛtaṃ smara 03,239.007c prayaccha rājyaṃ pārthānāṃ yaśo dharmam avāpnuhi 03,239.008a kriyām etāṃ samājñāya kṛtaghno na bhaviṣyasi 03,239.008c saubhrātraṃ pāṇḍavaiḥ kṛtvā samavasthāpya caiva tān 03,239.008e pitryaṃ rājyaṃ prayacchaiṣāṃ tataḥ sukham avāpnuhi 03,239.009a śakunes tu vacaḥ śrutvā duḥśāsanam avekṣya ca 03,239.009c pādayoḥ patitaṃ vīraṃ viklavaṃ bhrātṛsauhṛdāt 03,239.010a bāhubhyāṃ sādhujātābhyāṃ duḥśāsanam ariṃdamam 03,239.010c utthāpya saṃpariṣvajya prītyājighrata mūrdhani 03,239.011a karṇasaubalayoś cāpi saṃsmṛtya vacanāny asau 03,239.011c nirvedaṃ paramaṃ gatvā rājā duryodhanas tadā 03,239.011e vrīḍayābhiparītātmā nairāśyam agamat param 03,239.012a suhṛdāṃ caiva tac chrutvā samanyur idam abravīt 03,239.012c na dharmadhanasaukhyena naiśvaryeṇa na cājñayā 03,239.012e naiva bhogaiś ca me kāryaṃ mā vihanyata gacchata 03,239.013a niściteyaṃ mama matiḥ sthitā prāyopaveśane 03,239.013c gacchadhvaṃ nagaraṃ sarve pūjyāś ca guravo mama 03,239.014a ta evam uktāḥ pratyūcū rājānam arimardanam 03,239.014c yā gatis tava rājendra sāsmākam api bhārata 03,239.014e kathaṃ vā saṃpravekṣyāmas tvadvihīnāḥ puraṃ vayam 03,239.015a sa suhṛdbhir amātyaiś ca bhrātṛbhiḥ svajanena ca 03,239.015c bahuprakāram apy ukto niścayān na vyacālyata 03,239.016a darbhaprastaram āstīrya niścayād dhṛtarāṣṭrajaḥ 03,239.016c saṃspṛśyāpaḥ śucir bhūtvā bhūtalaṃ samupāśritaḥ 03,239.017a kuśacīrāmbaradharaḥ paraṃ niyamam āsthitaḥ 03,239.017c vāgyato rājaśārdūlaḥ sa svargagatikāṅkṣayā 03,239.017e manasopacitiṃ kṛtvā nirasya ca bahiṣkriyāḥ 03,239.017f*1148_01 tasthau prāyopaveśe 'tha matiṃ kṛtvā suniścayām 03,239.018a atha taṃ niścayaṃ tasya buddhvā daiteyadānavāḥ 03,239.018c pātālavāsino raudrāḥ pūrvaṃ devair vinirjitāḥ 03,239.019a te svapakṣakṣayaṃ taṃ tu jñātvā duryodhanasya vai 03,239.019c āhvānāya tadā cakruḥ karma vaitānasaṃbhavam 03,239.020a bṛhaspatyuśanoktaiś ca mantrair mantraviśāradāḥ 03,239.020c atharvavedaproktaiś ca yāś copaniṣadi kriyāḥ 03,239.020e mantrajapyasamāyuktās tās tadā samavartayan 03,239.021a juhvaty agnau haviḥ kṣīraṃ mantravat susamāhitāḥ 03,239.021c brāhmaṇā vedavedāṅgapāragāḥ sudṛḍhavratāḥ 03,239.021d*1149_01 adhvaryavo dānavānāṃ karma prāvartayaṃs tataḥ 03,239.022a karmasiddhau tadā tatra jṛmbhamāṇā mahādbhutā 03,239.022b*1150_01 tasmin yajñe dānavānāṃ vartamāne narādhipa 03,239.022c kṛtyā samutthitā rājan kiṃ karomīti cābravīt 03,239.023a āhur daityāś ca tāṃ tatra suprītenāntarātmanā 03,239.023b*1151_01 kṛtyāṃ sutīkṣṇadantāgrāṃ dīptāṃ * * [śi]roruhām 03,239.023c prāyopaviṣṭaṃ rājānaṃ dhārtarāṣṭram ihānaya 03,239.024a tatheti ca pratiśrutya sā kṛtyā prayayau tadā 03,239.024c nimeṣād agamac cāpi yatra rājā suyodhanaḥ 03,239.025a samādāya ca rājānaṃ praviveśa rasātalam 03,239.025c dānavānāṃ muhūrtāc ca tam ānītaṃ nyavedayat 03,239.026a tam ānītaṃ nṛpaṃ dṛṣṭvā rātrau saṃhatya dānavāḥ 03,239.026c prahṛṣṭamanasaḥ sarve kiṃ cid utphullalocanāḥ 03,239.026d*1152_01 dṛḍham enaṃ pariṣvajya pṛṣṭvā ca kuśalaṃ tadā 03,239.026e sābhimānam idaṃ vākyaṃ duryodhanam athābruvan 03,240.001 dānavā ūcuḥ 03,240.001a bhoḥ suyodhana rājendra bharatānāṃ kulodvaha 03,240.001c śūraiḥ parivṛto nityaṃ tathaiva ca mahātmabhiḥ 03,240.002a akārṣīḥ sāhasam idaṃ kasmāt prāyopaveśanam 03,240.002c ātmatyāgī hy avāg yāti vācyatāṃ cāyaśaskarīm 03,240.003a na hi kāryaviruddheṣu bahv apāyeṣu karmasu 03,240.003c mūlaghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ 03,240.004a niyacchaitāṃ matiṃ rājan dharmārthasukhanāśinīm 03,240.004c yaśaḥpratāpadhairyaghnīṃ śatrūṇāṃ harṣavardhanīm 03,240.005a śrūyatāṃ ca prabho tattvaṃ divyatāṃ cātmano nṛpa 03,240.005c nirmāṇaṃ ca śarīrasya tato dhairyam avāpnuhi 03,240.006a purā tvaṃ tapasāsmābhir labdho devān maheśvarāt 03,240.006c pūrvakāyaś ca sarvas te nirmito vajrasaṃcayaiḥ 03,240.007a astrair abhedyaḥ śastraiś cāpy adhaḥkāyaś ca te 'nagha 03,240.007c kṛtaḥ puṣpamayo devyā rūpataḥ strīmanoharaḥ 03,240.008a evam īśvarasaṃyuktas tava deho nṛpottama 03,240.008c devyā ca rājaśārdūla divyas tvaṃ hi na mānuṣaḥ 03,240.009a kṣatriyāś ca mahāvīryā bhagadattapurogamāḥ 03,240.009b*1153_01 yaiḥ surāpi ghṛṇāṃ tyaktvā yotsyante saha vairibhiḥ 03,240.009c divyāstraviduṣaḥ śūrāḥ kṣapayiṣyanti te ripūn 03,240.010a tad alaṃ te viṣādena bhayaṃ tava na vidyate 03,240.010c sāhyārthaṃ ca hi te vīrāḥ saṃbhūtā bhuvi dānavāḥ 03,240.011a bhīṣmadroṇakṛpādīṃś ca pravekṣyanty apare 'surāḥ 03,240.011c yair āviṣṭā ghṛṇāṃ tyaktvā yotsyante tava vairibhiḥ 03,240.012a naiva putrān na ca bhrātṝn na pitṝn na ca bāndhavān 03,240.012c naiva śiṣyān na ca jñātīn na bālān sthavirān na ca 03,240.013a yudhi saṃprahariṣyanto mokṣyanti kurusattama 03,240.013c niḥsnehā dānavāviṣṭāḥ samākrānte 'ntarātmani 03,240.014a prahariṣyanti bandhubhyaḥ sneham utsṛjya dūrataḥ 03,240.014c hṛṣṭāḥ puruṣaśārdūlāḥ kaluṣīkṛtamānasāḥ 03,240.014e avijñānavimūḍhāś ca daivāc ca vidhinirmitāt 03,240.015a vyābhāṣamāṇāś cānyonyaṃ na me jīvan vimokṣyase 03,240.015c sarvaśastrāstramokṣeṇa pauruṣe samavasthitāḥ 03,240.015e ślāghamānāḥ kuruśreṣṭha kariṣyanti janakṣayam 03,240.016a te 'pi śaktyā mahātmānaḥ pratiyotsyanti pāṇḍavāḥ 03,240.016c vadhaṃ caiṣāṃ kariṣyanti daivayuktā mahābalāḥ 03,240.017a daityarakṣogaṇāś cāpi saṃbhūtāḥ kṣatrayoniṣu 03,240.017c yotsyanti yudhi vikramya śatrubhis tava pārthiva 03,240.017e gadābhir musalaiḥ khaḍgaiḥ śastrair uccāvacais tathā 03,240.017f*1154_01 prahariṣyanti te vīrās tavāriṣu mahābalāḥ 03,240.018a yac ca te 'ntargataṃ vīra bhayam arjunasaṃbhavam 03,240.018c tatrāpi vihito 'smābhir vadhopāyo 'rjunasya vai 03,240.019a hatasya narakasyātmā karṇamūrtim upāśritaḥ 03,240.019c tad vairaṃ saṃsmaran vīra yotsyate keśavārjunau 03,240.020a sa te vikramaśauṇḍīro raṇe pārthaṃ vijeṣyati 03,240.020c karṇaḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ sarvāṃś cārīn mahārathaḥ 03,240.021a jñātvaitac chadmanā vajrī rakṣārthaṃ savyasācinaḥ 03,240.021c kuṇḍale kavacaṃ caiva karṇasyāpahariṣyati 03,240.022a tasmād asmābhir apy atra daityāḥ śatasahasraśaḥ 03,240.022c niyuktā rākṣasāś caiva ye te saṃśaptakā iti 03,240.022e prakhyātās te 'rjunaṃ vīraṃ nihaniṣyanti mā śucaḥ 03,240.023a asapatnā tvayā hīyaṃ bhoktavyā vasudhā nṛpa 03,240.023c mā viṣādaṃ nayasvāsmān naitat tvayy upapadyate 03,240.023e vinaṣṭe tvayi cāsmākaṃ pakṣo hīyeta kaurava 03,240.024a gaccha vīra na te buddhir anyā kāryā kathaṃ cana 03,240.024c tvam asmākaṃ gatir nityaṃ devatānāṃ ca pāṇḍavāḥ 03,240.025 vaiśaṃpāyana uvāca 03,240.025a evam uktvā pariṣvajya daityās taṃ rājakuñjaram 03,240.025c samāśvāsya ca durdharṣaṃ putravad dānavarṣabhāḥ 03,240.026a sthirāṃ kṛtvā buddhim asya priyāṇy uktvā ca bhārata 03,240.026c gamyatām ity anujñāya jayam āpnuhi cety atha 03,240.027a tair visṛṣṭaṃ mahābāhuṃ kṛtyā saivānayat punaḥ 03,240.027c tam eva deśaṃ yatrāsau tadā prāyam upāviśat 03,240.028a pratinikṣipya taṃ vīraṃ kṛtyā samabhipūjya ca 03,240.028c anujñātā ca rājñā sā tatraivāntaradhīyata 03,240.029a gatāyām atha tasyāṃ tu rājā duryodhanas tadā 03,240.029c svapnabhūtam idaṃ sarvam acintayata bhārata 03,240.029d*1155_01 saṃsmṛtya tāni vākyāni dānavoktāni durmatiḥ 03,240.029e vijeṣyāmi raṇe pāṇḍūn iti tasyābhavan matiḥ 03,240.030a karṇaṃ saṃśaptakāṃś caiva pārthasyāmitraghātinaḥ 03,240.030c amanyata vadhe yuktān samarthāṃś ca suyodhanaḥ 03,240.031a evam āśā dṛḍhā tasya dhārtarāṣṭrasya durmateḥ 03,240.031c vinirjaye pāṇḍavānām abhavad bharatarṣabha 03,240.032a karṇo 'py āviṣṭacittātmā narakasyāntarātmanā 03,240.032c arjunasya vadhe krūrām akarot sa matiṃ tadā 03,240.033a saṃśaptakāś ca te vīrā rākṣasāviṣṭacetasaḥ 03,240.033c rajastamobhyām ākrāntāḥ phalgunasya vadhaiṣiṇaḥ 03,240.034a bhīṣmadroṇakṛpādyāś ca dānavākrāntacetasaḥ 03,240.034c na tathā pāṇḍuputrāṇāṃ snehavanto viśāṃ pate 03,240.034e na cācacakṣe kasmai cid etad rājā suyodhanaḥ 03,240.034f*1156_01 kṛtyayānāryakathitaṃ yad asya niśi dānavaiḥ 03,240.035a duryodhanaṃ niśānte ca karṇo vaikartano 'bravīt 03,240.035c smayann ivāñjaliṃ kṛtvā pārthivaṃ hetumad vacaḥ 03,240.036a na mṛto jayate śatrūñ jīvan bhadrāṇi paśyati 03,240.036c mṛtasya bhadrāṇi kutaḥ kauraveya kuto jayaḥ 03,240.036e na kālo 'dya viṣādasya bhayasya maraṇasya vā 03,240.037a pariṣvajyābravīc cainaṃ bhujābhyāṃ sa mahābhujaḥ 03,240.037c uttiṣṭha rājan kiṃ śeṣe kasmāc chocasi śatruhan 03,240.037e śatrūn pratāpya vīryeṇa sa kathaṃ martum icchasi 03,240.038a atha vā te bhayaṃ jātaṃ dṛṣṭvārjunaparākramam 03,240.038c satyaṃ te pratijānāmi vadhiṣyāmi raṇe 'rjunam 03,240.039a gate trayodaśe varṣe satyenāyudham ālabhe 03,240.039c ānayiṣyāmy ahaṃ pārthān vaśaṃ tava janādhipa 03,240.040a evam uktas tu karṇena daityānāṃ vacanāt tathā 03,240.040c praṇipātena cānyeṣām udatiṣṭhat suyodhanaḥ 03,240.040e daityānāṃ tad vacaḥ śrutvā hṛdi kṛtvā sthirāṃ matim 03,240.041a tato manujaśārdūlo yojayām āsa vāhinīm 03,240.041c rathanāgāśvakalilāṃ padātijanasaṃkulām 03,240.042a gaṅgaughapratimā rājan prayātā sā mahācamūḥ 03,240.042c śvetacchatraiḥ patākābhiś cāmaraiś ca supāṇḍuraiḥ 03,240.043a rathair nāgaiḥ padātaiś ca śuśubhe 'tīva saṃkulā 03,240.043c vyapetābhraghane kāle dyaur ivāvyaktaśāradī 03,240.043d*1157_01 haṃsapaṅktisamākīrṇā bhramatsārasaśobhitā 03,240.044a jayāśīrbhir dvijendrais tu stūyamāno 'dhirājavat 03,240.044c gṛhṇann añjalimālāś ca dhārtarāṣṭro janādhipaḥ 03,240.045a suyodhano yayāv agre śriyā paramayā jvalan 03,240.045c karṇena sārdhaṃ rājendra saubalena ca devinā 03,240.046a duḥśāsanādayaś cāsya bhrātaraḥ sarva eva te 03,240.046b*1158_01 pratyudgatāś ca kurubhir nāgarair brāhmaṇair api 03,240.046c bhūriśravāḥ somadatto mahārājaś ca bāhlikaḥ 03,240.047a rathair nānāvidhākārair hayair gajavarais tathā 03,240.047c prayāntaṃ nṛpasiṃhaṃ tam anujagmuḥ kurūdvahāḥ 03,240.047e kālenālpena rājaṃs te viviśuḥ svapuraṃ tadā 03,240.047f*1159_01 prahṛṣṭamanasaḥ sarve duryodhanapurogamāḥ 03,241.001 janamejaya uvāca 03,241.001a vasamāneṣu pārtheṣu vane tasmin mahātmasu 03,241.001c dhārtarāṣṭrā maheṣvāsāḥ kim akurvanta sattama 03,241.002a karṇo vaikartanaś cāpi śakuniś ca mahābalaḥ 03,241.002c bhīṣmadroṇakṛpāś caiva tan me śaṃsitum arhasi 03,241.003 vaiśaṃpāyana uvāca 03,241.003a evaṃ gateṣu pārtheṣu visṛṣṭe ca suyodhane 03,241.003c āgate hāstinapuraṃ mokṣite pāṇḍunandanaiḥ 03,241.003e bhīṣmo 'bravīn mahārāja dhārtarāṣṭram idaṃ vacaḥ 03,241.004a uktaṃ tāta mayā pūrvaṃ gacchatas te tapovanam 03,241.004c gamanaṃ me na rucitaṃ tava tan na kṛtaṃ ca te 03,241.005a tataḥ prāptaṃ tvayā vīra grahaṇaṃ śatrubhir balāt 03,241.005c mokṣitaś cāsi dharmajñaiḥ pāṇḍavair na ca lajjase 03,241.006a pratyakṣaṃ tava gāndhāre sasainyasya viśāṃ pate 03,241.006c sūtaputro 'payād bhīto gandharvāṇāṃ tadā raṇāt 03,241.006e krośatas tava rājendra sasainyasya nṛpātmaja 03,241.006f*1160_01 vyapayāt pṛṣṭhatas tasmāt prekṣamāṇaḥ punaḥ punaḥ 03,241.007a dṛṣṭas te vikramaś caiva pāṇḍavānāṃ mahātmanām 03,241.007c karṇasya ca mahābāho sūtaputrasya durmateḥ 03,241.008a na cāpi pādabhāk karṇaḥ pāṇḍavānāṃ nṛpottama 03,241.008c dhanurvede ca śaurye ca dharme vā dharmavatsala 03,241.009a tasya te 'haṃ kṣamaṃ manye pāṇḍavais tair mahātmabhiḥ 03,241.009c saṃdhiṃ saṃdhividāṃ śreṣṭha kulasyāsya vivṛddhaye 03,241.010a evam uktas tu bhīṣmeṇa dhārtarāṣṭro janeśvaraḥ 03,241.010c prahasya sahasā rājan vipratasthe sasaubalaḥ 03,241.011a taṃ tu prasthitam ājñāya karṇaduḥśāsanādayaḥ 03,241.011c anujagmur maheṣvāsā dhārtarāṣṭraṃ mahābalam 03,241.012a tāṃs tu saṃprasthitān dṛṣṭvā bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ 03,241.012c lajjayā vrīḍito rājañ jagāma svaṃ niveśanam 03,241.013a gate bhīṣme mahārāja dhārtarāṣṭro janādhipaḥ 03,241.013c punar āgamya taṃ deśam amantrayata mantribhiḥ 03,241.014a kim asmākaṃ bhavec chreyaḥ kiṃ kāryam avaśiṣyate 03,241.014c kathaṃ nu sukṛtaṃ ca syān mantrayām āsa bhārata 03,241.015 karṇa uvāca 03,241.015a duryodhana nibodhedaṃ yat tvā vakṣyāmi kaurava 03,241.015b@024_0001 bhīṣmo 'smān nindati sadā pāṇḍavāṃś ca praśaṃsati 03,241.015b@024_0002 tvaddveṣāc ca mahābāho mamāpi dveṣṭum arhati 03,241.015b@024_0003 vigarhate ca māṃ nityaṃ tvatsamīpe nareśvara 03,241.015b@024_0004 so 'haṃ bhīṣmavacas tad vai na mṛṣyāmīha bhārata 03,241.015b@024_0005 tvatsamakṣaṃ yad uktaṃ ca bhīṣmeṇāmitrakarśana 03,241.015b@024_0006 pāṇḍavānāṃ yaśo rājaṃs tava nindāṃ ca bhārata 03,241.015b@024_0007 anujānīhi māṃ rājan sabhṛtyabalavāhanam 03,241.015b@024_0008 jeṣyāmi pṛthivīṃ rājan saśailavanakānanām 03,241.015b@024_0009 jitā ca pāṇḍavair bhūmiś caturbhir balaśālibhiḥ 03,241.015b@024_0010 tām ahaṃ te vijeṣyāmi eka eva na saṃśayaḥ 03,241.015b@024_0011 saṃpaśyatu sudurbuddhir bhīṣmaḥ kurukulādhamaḥ 03,241.015b@024_0012 anindyaṃ nindate yo hi apraśaṃsyaṃ praśaṃsati 03,241.015b@024_0013 sa paśyatu balaṃ me 'dya ātmānaṃ tu vigarhatu 03,241.015b@024_0014 anujānīhi māṃ rājan dhruvo hi vijayas tava 03,241.015b@024_0015 pratijānāmi te satyaṃ rājann āyudham ālabhe 03,241.015b@024_0016 tac chrutvā tu vaco rājan karṇasya bharatarṣabha 03,241.015b@024_0017 prītyā paramayā yuktaḥ karṇam āha narādhipaḥ 03,241.015b@024_0018 dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi yasya me tvaṃ mahābalaḥ 03,241.015b@024_0019 hiteṣu vartase nityaṃ saphalaṃ janma cādya me 03,241.015b@024_0020 yadā ca manyase vīra sarvaśatrunibarhaṇam 03,241.015b@024_0021 tadā nirgaccha bhadraṃ te hy anuśādhi ca mām iti 03,241.015b@024_0022 evam uktas tadā karṇo dhārtarāṣṭreṇa dhīmatā 03,241.015b@024_0023 sarvam ājñāpayām āsa prāyātrikam ariṃdama 03,241.015b@024_0024 prayayau ca maheṣvāso nakṣatre śubhadaivate 03,241.015b@024_0025 śubhe tithau muhūrte ca pūjyamāno dvijātibhiḥ 03,241.015b@024_0026 maṅgalaiś ca śubhaiḥ snāto vāgbhiś cāpi prapūjitaḥ 03,241.015b@024_0027 vaiśaṃpāyana uvāca 03,241.015b@024_0027 nādayan rathaghoṣeṇa trailokyaṃ sacarācaram 03,241.015b@024_0028 tataḥ karṇo maheṣvāso balena mahatā vṛtaḥ 03,241.015b@024_0029 drupadasya puraṃ ramyaṃ rurodha bharatarṣabha 03,241.015b@024_0030 yuddhena mahatā cainaṃ cakre vīraṃ vaśānugam 03,241.015b@024_0031 suvarṇaṃ rajataṃ cāpi ratnāni vividhāni ca 03,241.015b@024_0032 karaṃ ca dāpayām āsa drupadaṃ nṛpasattama 03,241.015b@024_0033 taṃ vinirjitya rājendra rājānas tasya ye 'nugāḥ 03,241.015b@024_0034 tān sarvān vaśagāṃś cakre karaṃ cainān adāpayat 03,241.015b@024_0035 athottarāṃ diśaṃ gatvā vaśe cakre narādhipān 03,241.015b@024_0036 bhagadattaṃ ca nirjitya rādheyo girim āruhat 03,241.015b@024_0037 himavantaṃ mahāśailaṃ yudhyamānaś ca śatrubhiḥ 03,241.015b@024_0038 prayayau ca diśaḥ sarvān nṛpatīn vaśam ānayat 03,241.015b@024_0039 sa haimavatikāñ jitvā karaṃ sarvān adāpayat 03,241.015b@024_0040 nepālaviṣaye ye ca rājānas tān avājayat 03,241.015b@024_0041 avatīrya tataḥ śailāt pūrvāṃ diśam abhidrutaḥ 03,241.015b@024_0042 aṅgān vaṅgān kaliṅgāṃś ca śuṇḍikān mithilān atha 03,241.015b@024_0043 māgadhān karkakhaṇḍāṃś ca niveśya viṣaye ''tmanaḥ 03,241.015b@024_0044 āvaśīrāṃś ca yodhyāṃś ca ahikṣatraṃ ca nirjayat 03,241.015b@024_0045 pūrvāṃ diśaṃ vinirjitya vatsabhūmiṃ tathāgamat 03,241.015b@024_0046 vatsabhūmiṃ vinirjitya kevalāṃ mṛttikāvatīm 03,241.015b@024_0047 mohanaṃ pattanaṃ caiva tripurīṃ kosalāṃ tathā 03,241.015b@024_0048 etān sarvān vinirjitya karam ādāya sarvaśaḥ 03,241.015b@024_0049 dakṣiṇāṃ diśam āsthāya karṇo jitvā mahārathān 03,241.015b@024_0050 rukmiṇaṃ dākṣiṇātyeṣu yodhayām āsa sūtajaḥ 03,241.015b@024_0051 sa yuddhaṃ tumulaṃ kṛtvā rukmī provāca sūtajam 03,241.015b@024_0052 prīto 'smi tava rājendra vikrameṇa balena ca 03,241.015b@024_0053 na te vighnaṃ kariṣyāmi pratijñāṃ samapālayam 03,241.015b@024_0054 prītyā cāhaṃ prayacchāmi hiraṇyaṃ yāvad icchasi 03,241.015b@024_0055 sametya rukmiṇā karṇaḥ pāṇḍyaṃ śailaṃ ca so 'gamat 03,241.015b@024_0056 sa keralaṃ raṇe caiva nīlaṃ cāpi mahīpatim 03,241.015b@024_0057 veṇudārisutaṃ caiva ye cānye nṛpasattamāḥ 03,241.015b@024_0058 dakṣiṇasyāṃ diśi nṛpān karān sarvān adāpayat 03,241.015b@024_0059 śaiśupāliṃ tato gatvā vijigye sūtanandanaḥ 03,241.015b@024_0060 pārśvasthāṃś cāpi nṛpatīn vaśe cakre mahābalaḥ 03,241.015b@024_0061 āvantyāṃś ca vaśe kṛtvā sāmnā ca bharatarṣabha 03,241.015b@024_0062 vṛṣṇibhiḥ saha saṃgamya paścimām api nirjayat 03,241.015b@024_0063 vāruṇīṃ diśam āgamya yāvanān barbarāṃs tathā 03,241.015b@024_0064 nṛpān paścimabhūmisthān dāpayām āsa vai karān 03,241.015b@024_0065 vijitya pṛthivīṃ sarvāṃ sa pūrvāparadakṣiṇām 03,241.015b@024_0066 samlecchāṭavikān vīraḥ saparvatanivāsinaḥ 03,241.015b@024_0067 bhadrān rohitakāṃś caiva āgreyān mālavān api 03,241.015b@024_0068 gaṇān sarvān vinirjitya nītikṛt prahasann iva 03,241.015b@024_0069 śaśakān yavanāṃś caiva vijigye sūtanandanaḥ 03,241.015b@024_0070 nagnajitpramukhāṃś caiva gaṇāñ jitvā mahārathān 03,241.015b@024_0071 evaṃ sa pṛthivīṃ sarvāṃ vaśe kṛtvā mahārathaḥ 03,241.015b@024_0072 vijitya puruṣavyāghro nāgasāhvayam āgamat 03,241.015b@024_0073 tam āgataṃ maheṣvāsaṃ dhārtarāṣṭro janādhipaḥ 03,241.015b@024_0074 pratyudgamya mahārāja sabhrātṛpitṛbāndhavaḥ 03,241.015b@024_0075 arcayām āsa vidhinā karṇam āhavaśobhinam 03,241.015b@024_0076 āśrāvayac ca tat karma prīyamāṇo janeśvaraḥ 03,241.015b@024_0077 yan na bhīṣmān na ca droṇān na kṛpān na ca bāhlikāt 03,241.015b@024_0078 prāptavān asmi bhadraṃ te tvattaḥ prāptaṃ mayā hi tat 03,241.015b@024_0079 bahunā ca kim uktena śṛṇu karṇa vaco mama 03,241.015b@024_0080 sanātho 'smi mahābāho tvayā nāthena sattama 03,241.015b@024_0081 na hi te pāṇḍavāḥ sarve kalām arhanti ṣoḍaśīm 03,241.015b@024_0082 anye vā puruṣavyāghra rājāno 'bhyuditoditāḥ 03,241.015b@024_0083 sa bhavān dhṛtarāṣṭraṃ taṃ gāndhārīṃ ca yaśasvinīm 03,241.015b@024_0084 paśya karṇa maheṣvāsa aditiṃ vajrabhṛd yathā 03,241.015b@024_0085 tato halahalāśabdaḥ prādur āsīd viśāṃ pate 03,241.015b@024_0086 hāhākārāś ca bahavo nagare nāgasāhvaye 03,241.015b@024_0087 ke cid enaṃ praśaṃsanti nindanti sma tathāpare 03,241.015b@024_0088 tūṣṇīm āsaṃs tathā cānye nṛpās tatra janādhipa 03,241.015b@024_0089 evaṃ vijitya rājendra karṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 03,241.015b@024_0090 saparvatavanākāśāṃ sasamudrāṃ saniṣkuṭām 03,241.015b@024_0091 deśair uccāvacaiḥ pūrṇāṃ pattanair nagarair api 03,241.015b@024_0092 dvīpaiś cānūpasaṃpūrṇaiḥ pṛthivīṃ pṛthivīpate 03,241.015b@024_0093 kālena nātidīrgheṇa vaśe kṛtvā tu pārthivān 03,241.015b@024_0094 akṣayaṃ dhanam ādāya sūtajo nṛpam abhyayāt 03,241.015b@024_0095 praviśya ca gṛhaṃ rājann abhyantaram ariṃdama 03,241.015b@024_0096 gāndhārīsahitaṃ vīro dhṛtarāṣṭraṃ dadarśa saḥ 03,241.015b@024_0097 putravac ca naravyāghra pādau jagrāha dharmavit 03,241.015b@024_0098 dhṛtarāṣṭreṇa cāśliṣya premṇā cāpi visarjitaḥ 03,241.015b@024_0099 tadā prabhṛti rājā ca śakuniś cāpi saubalaḥ 03,241.015b@024_0100 vaiśaṃpāyana uvāca 03,241.015b@024_0100 jānate nirjitān pārthān karṇena yudhi bhārata 03,241.015b@024_0101 jitvā tu pṛthivīṃ rājan sūtaputro janādhipa 03,241.015b@024_0102 abravīt paravīraghno duryodhanam idaṃ vacaḥ 03,241.015c śrutvā ca tat tathā sarvaṃ kartum arhasy ariṃdama 03,241.016a tavādya pṛthivī vīra niḥsapatnā nṛpottama 03,241.016c tāṃ pālaya yathā śakro hataśatrur mahāmanāḥ 03,241.017 vaiśaṃpāyana uvāca 03,241.017a evam uktas tu karṇena karṇaṃ rājābravīt punaḥ 03,241.017c na kiṃ cid durlabhaṃ tasya yasya tvaṃ puruṣarṣabha 03,241.018a sahāyaś cānuraktaś ca madarthaṃ ca samudyataḥ 03,241.018c abhiprāyas tu me kaś cit taṃ vai śṛṇu yathātatham 03,241.019a rājasūyaṃ pāṇḍavasya dṛṣṭvā kratuvaraṃ tadā 03,241.019c mama spṛhā samutpannā tāṃ saṃpādaya sūtaja 03,241.020a evam uktas tataḥ karṇo rājānam idam abravīt 03,241.020c tavādya pṛthivīpālā vaśyāḥ sarve nṛpottama 03,241.021a āhūyantāṃ dvijavarāḥ saṃbhārāś ca yathāvidhi 03,241.021c saṃbhriyantāṃ kuruśreṣṭha yajñopakaraṇāni ca 03,241.022a ṛtvijaś ca samāhūtā yathoktaṃ vedapāragāḥ 03,241.022c kriyāṃ kurvantu te rājan yathāśāstram ariṃdama 03,241.023a bahvannapānasaṃyuktaḥ susamṛddhaguṇānvitaḥ 03,241.023c pravartatāṃ mahāyajñas tavāpi bharatarṣabha 03,241.024a evam uktas tu karṇena dhārtarāṣṭro viśāṃ pate 03,241.024c purohitaṃ samānāyya idaṃ vacanam abravīt 03,241.025a rājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ samāptavaradakṣiṇam 03,241.025c āhara tvaṃ mama kṛte yathānyāyaṃ yathākramam 03,241.026a sa evam ukto nṛpatim uvāca dvijapuṃgavaḥ 03,241.026b*1161_01 brāhmaṇaiḥ sahito dhīmān ye tatrāsan samāgatāḥ 03,241.026c na sa śakyaḥ kratuśreṣṭho jīvamāne yudhiṣṭhire 03,241.026e āhartuṃ kauravaśreṣṭha kule tava nṛpottama 03,241.027a dīrghāyur jīvati ca vai dhṛtarāṣṭraḥ pitā tava 03,241.027c ataś cāpi viruddhas te kratur eṣa nṛpottama 03,241.028a asti tv anyan mahat satraṃ rājasūyasamaṃ prabho 03,241.028c tena tvaṃ yaja rājendra śṛṇu cedaṃ vaco mama 03,241.029a ya ime pṛthivīpālāḥ karadās tava pārthiva 03,241.029c te karān saṃprayacchantu suvarṇaṃ ca kṛtākṛtam 03,241.030a tena te kriyatām adya lāṅgalaṃ nṛpasattama 03,241.030c yajñavāṭasya te bhūmiḥ kṛṣyatāṃ tena bhārata 03,241.031a tatra yajño nṛpaśreṣṭha prabhūtānnaḥ susaṃskṛtaḥ 03,241.031c pravartatāṃ yathānyāyaṃ sarvato hy anivāritaḥ 03,241.032a eṣa te vaiṣṇavo nāma yajñaḥ satpuruṣocitaḥ 03,241.032c etena neṣṭavān kaś cid ṛte viṣṇuṃ purātanam 03,241.033a rājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ spardhaty eṣa mahākratuḥ 03,241.033c asmākaṃ rocate caiva śreyaś ca tava bhārata 03,241.033e avighnaś ca bhaved eṣa saphalā syāt spṛhā tava 03,241.033f*1162_01 tasmād eṣa mahābāho tava yajñaḥ pravartatām 03,241.034a evam uktas tu tair viprair dhārtarāṣṭro mahīpatiḥ 03,241.034c karṇaṃ ca saubalaṃ caiva bhrātṝṃś caivedam abravīt 03,241.035a rocate me vacaḥ kṛtsnaṃ brāhmaṇānāṃ na saṃśayaḥ 03,241.035c rocate yadi yuṣmākaṃ tan mā prabrūta māciram 03,241.036a evam uktās tu te sarve tathety ūcur narādhipam 03,241.036c saṃdideśa tato rājā vyāpārasthān yathākramam 03,241.037a halasya karaṇe cāpi vyādiṣṭāḥ sarvaśilpinaḥ 03,241.037c yathoktaṃ ca nṛpaśreṣṭha kṛtaṃ sarvaṃ yathākramam 03,242.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,242.001a tatas tu śilpinaḥ sarve amātyapravarāś ca ha 03,242.001c viduraś ca mahāprājño dhārtarāṣṭre nyavedayat 03,242.002a sajjaṃ kratuvaraṃ rājan kālaprāptaṃ ca bhārata 03,242.002c sauvarṇaṃ ca kṛtaṃ divyaṃ lāṅgalaṃ sumahādhanam 03,242.003a etac chrutvā nṛpaśreṣṭho dhārtarāṣṭro viśāṃ pate 03,242.003c ājñāpayām āsa nṛpaḥ kraturājapravartanam 03,242.004a tataḥ pravavṛte yajñaḥ prabhūtānnaḥ susaṃskṛtaḥ 03,242.004c dīkṣitaś cāpi gāndhārir yathāśāstraṃ yathākramam 03,242.005a prahṛṣṭo dhṛtarāṣṭro 'bhūd viduraś ca mahāyaśāḥ 03,242.005c bhīṣmo droṇaḥ kṛpaḥ karṇo gāndhārī ca yaśasvinī 03,242.006a nimantraṇārthaṃ dūtāṃś ca preṣayām āsa śīghragān 03,242.006c pārthivānāṃ ca rājendra brāhmaṇānāṃ tathaiva ca 03,242.006e te prayātā yathoddiṣṭaṃ dūtās tvaritavāhanāḥ 03,242.007a tatra kaṃ cit prayātaṃ tu dūtaṃ duḥśāsano 'bravīt 03,242.007c gaccha dvaitavanaṃ śīghraṃ pāṇḍavān pāpapūruṣān 03,242.007e nimantraya yathānyāyaṃ viprāṃs tasmin mahāvane 03,242.008a sa gatvā pāṇḍavāvāsam uvācābhipraṇamya tān 03,242.008c duryodhano mahārāja yajate nṛpasattamaḥ 03,242.009a svavīryārjitam arthaugham avāpya kurunandanaḥ 03,242.009c tatra gacchanti rājāno brāhmaṇāś ca tatas tataḥ 03,242.010a ahaṃ tu preṣito rājan kauraveṇa mahātmanā 03,242.010c āmantrayati vo rājā dhārtarāṣṭro janeśvaraḥ 03,242.010e mano 'bhilaṣitaṃ rājñas taṃ kratuṃ draṣṭum arhatha 03,242.011a tato yudhiṣṭhiro rājā tac chrutvā dūtabhāṣitam 03,242.011c abravīn nṛpaśārdūlo diṣṭyā rājā suyodhanaḥ 03,242.011e yajate kratumukhyena pūrveṣāṃ kīrtivardhanaḥ 03,242.012a vayam apy upayāsyāmo na tv idānīṃ kathaṃ cana 03,242.012c samayaḥ paripālyo no yāvad varṣaṃ trayodaśam 03,242.013a śrutvaitad dharmarājasya bhīmo vacanam abravīt 03,242.013c tadā tu nṛpatir gantā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 03,242.014a astraśastrapradīpte 'gnau yadā taṃ pātayiṣyati 03,242.014c varṣāt trayodaśād ūrdhvaṃ raṇasatre narādhipaḥ 03,242.015a yadā krodhahavir moktā dhārtarāṣṭreṣu pāṇḍavaḥ 03,242.015c āgantāras tadā smeti vācyas te sa suyodhanaḥ 03,242.016a śeṣās tu pāṇḍavā rājan naivocuḥ kiṃ cid apriyam 03,242.016c dūtaś cāpi yathāvṛttaṃ dhārtarāṣṭre nyavedayat 03,242.017a athājagmur naraśreṣṭhā nānājanapadeśvarāḥ 03,242.017c brāhmaṇāś ca mahābhāgā dhārtarāṣṭrapuraṃ prati 03,242.018a te tv arcitā yathāśāstraṃ yathāvarṇaṃ yathākramam 03,242.018c mudā paramayā yuktāḥ prītyā cāpi nareśvara 03,242.019a dhṛtarāṣṭro 'pi rājendra saṃvṛtaḥ sarvakauravaiḥ 03,242.019b*1163_01 prāptān sarvān nṛpān dṛṣṭvā dhārtarāṣṭro mahāmanāḥ 03,242.019c harṣeṇa mahatā yukto viduraṃ pratyabhāṣata 03,242.020a yathā sukhī janaḥ sarvaḥ kṣattaḥ syād annasaṃyutaḥ 03,242.020c tuṣyec ca yajñasadane tathā kṣipraṃ vidhīyatām 03,242.021a viduras tv evam ājñaptaḥ sarvavarṇān ariṃdama 03,242.021c yathāpramāṇato vidvān pūjayām āsa dharmavit 03,242.022a bhakṣyabhojyānnapānena mālyaiś cāpi sugandhibhiḥ 03,242.022c vāsobhir vividhaiś caiva yojayām āsa hṛṣṭavat 03,242.023a kṛtvā hy avabhṛthaṃ vīro yathāśāstraṃ yathākramam 03,242.023b*1164_01 snātaś cāvabhṛtho rājā dhārtarāṣṭro mahāmanāḥ 03,242.023c sāntvayitvā ca rājendro dattvā ca vividhaṃ vasu 03,242.023e visarjayām āsa nṛpān brāhmaṇāṃś ca sahasraśaḥ 03,242.024a visarjayitvā sa nṛpān bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ 03,242.024c viveśa hāstinapuraṃ sahitaḥ karṇasaubalaiḥ 03,243.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,243.001a praviśantaṃ mahārāja sūtās tuṣṭuvur acyutam 03,243.001c janāś cāpi maheṣvāsaṃ tuṣṭuvū rājasattamam 03,243.002a lājaiś candanacūrṇaiś cāpy avakīrya janās tadā 03,243.002c ūcur diṣṭyā nṛpāvighnāt samāpto 'yaṃ kratus tava 03,243.003a apare tv abruvaṃs tatra vātikās taṃ mahīpatim 03,243.003c yudhiṣṭhirasya yajñena na samo hy eṣa tu kratuḥ 03,243.003e naiva tasya krator eṣa kalām arhati ṣoḍaśīm 03,243.004a evaṃ tatrābruvan ke cid vātikās taṃ nareśvaram 03,243.004c suhṛdas tv abruvaṃs tatra ati sarvān ayaṃ kratuḥ 03,243.004d*1165_01 pravartito hy ayaṃ rājñā dhārtarāṣṭreṇa dhīmatā 03,243.005a yayātir nahuṣaś cāpi māndhātā bharatas tathā 03,243.005c kratum enaṃ samāhṛtya pūtāḥ sarve divaṃ gatāḥ 03,243.006a etā vācaḥ śubhāḥ śṛṇvan suhṛdāṃ bharatarṣabha 03,243.006c praviveśa puraṃ hṛṣṭaḥ svaveśma ca narādhipaḥ 03,243.007a abhivādya tataḥ pādau mātāpitror viśāṃ pate 03,243.007c bhīṣmadroṇakṛpāṇāṃ ca vidurasya ca dhīmataḥ 03,243.008a abhivāditaḥ kanīyobhir bhrātṛbhir bhrātṛvatsalaḥ 03,243.008c niṣasādāsane mukhye bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ 03,243.009a tam utthāya mahārāja sūtaputro 'bravīd vacaḥ 03,243.009c diṣṭyā te bharataśreṣṭha samāpto 'yaṃ mahākratuḥ 03,243.010a hateṣu yudhi pārtheṣu rājasūye tathā tvayā 03,243.010c āhṛte 'haṃ naraśreṣṭha tvāṃ sabhājayitā punaḥ 03,243.011a tam abravīn mahārājo dhārtarāṣṭro mahāyaśāḥ 03,243.011c satyam etat tvayā vīra pāṇḍaveṣu durātmasu 03,243.012a nihateṣu naraśreṣṭha prāpte cāpi mahākratau 03,243.012c rājasūye punar vīra tvaṃ māṃ saṃvardhayiṣyasi 03,243.013a evam uktvā mahāprājñaḥ karṇam āśliṣya bhārata 03,243.013c rājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ cintayām āsa kauravaḥ 03,243.014a so 'bravīt suhṛdaś cāpi pārśvasthān nṛpasattamaḥ 03,243.014b*1166_01 rādheyasaubalādīn vai dhārtarāṣṭro mahīpatiḥ 03,243.014c kadā tu taṃ kratuvaraṃ rājasūyaṃ mahādhanam 03,243.014e nihatya pāṇḍavān sarvān āhariṣyāmi kauravāḥ 03,243.015a tam abravīt tadā karṇaḥ śṛṇu me rājakuñjara 03,243.015c pādau na dhāvaye tāvad yāvan na nihato 'rjunaḥ 03,243.015d*1167_01 kīlālajaṃ na khādeyaṃ kariṣye cāsuravratam 03,243.015d*1167_02 nāstīti naiva vakṣyāmi yācito yena kena cit 03,243.016a athotkruṣṭaṃ maheṣvāsair dhārtarāṣṭrair mahārathaiḥ 03,243.016c pratijñāte phalgunasya vadhe karṇena saṃyuge 03,243.016e vijitāṃś cāpy amanyanta pāṇḍavān dhṛtarāṣṭrajāḥ 03,243.016f*1168_01 tadā pratijñām āruhya sūtaputreṇa bhāṣite 03,243.017a duryodhano 'pi rājendra visṛjya narapuṃgavān 03,243.017c praviveśa gṛhaṃ śrīmān yathā caitrarathaṃ prabhuḥ 03,243.017e te 'pi sarve maheṣvāsā jagmur veśmāni bhārata 03,243.017f*1169_01 karṇo 'pi svagṛhaṃ gatvā mudito bāndhavaiḥ saha 03,243.017f*1169_02 pradadau vittam arthibhyo dhanādhyakṣa ivāparaḥ 03,243.017f*1170_01 svāni svāni mahārāja bhīṣmadroṇādayo nṛpāḥ 03,243.018a pāṇḍavāś ca maheṣvāsā dūtavākyapracoditāḥ 03,243.018c cintayantas tam evārthaṃ nālabhanta sukhaṃ kva cit 03,243.019a bhūyaś ca cārai rājendra pravṛttir upapāditā 03,243.019c pratijñā sūtaputrasya vijayasya vadhaṃ prati 03,243.020a etac chrutvā dharmasutaḥ samudvigno narādhipa 03,243.020c abhedyakavacaṃ matvā karṇam adbhutavikramam 03,243.020e anusmaraṃś ca saṃkleśān na śāntim upayāti saḥ 03,243.020f*1171_01 adhomukhaś ciraṃ tasthau kiṃ kāryam iti cintayan 03,243.021a tasya cintāparītasya buddhir jajñe mahātmanaḥ 03,243.021c bahuvyālamṛgākīrṇaṃ tyaktuṃ dvaitavanaṃ vanam 03,243.022a dhārtarāṣṭro 'pi nṛpatiḥ praśaśāsa vasuṃdharām 03,243.022c bhrātṛbhiḥ sahito vīrair bhīṣmadroṇakṛpais tathā 03,243.023a saṃgamya sūtaputreṇa karṇenāhavaśobhinā 03,243.023b*1172_01 satataṃ prīyamāṇo vai devinā saubalena ca 03,243.023c duryodhanaḥ priye nityaṃ vartamāno mahīpatiḥ 03,243.023e pūjayām āsa viprendrān kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ 03,243.024a bhrātṝṇāṃ ca priyaṃ rājan sa cakāra paraṃtapaḥ 03,243.024c niścitya manasā vīro dattabhuktaphalaṃ dhanam 03,244.001 janamejaya uvāca 03,244.001a duryodhanaṃ mocayitvā pāṇḍuputrā mahābalāḥ 03,244.001c kim akārṣur vane tasmiṃs tan mamākhyātum arhasi 03,244.002 vaiśaṃpāyana uvāca 03,244.002a tataḥ śayānaṃ kaunteyaṃ rātrau dvaitavane mṛgāḥ 03,244.002c svapnānte darśayām āsur bāṣpakaṇṭhā yudhiṣṭhiram 03,244.003a tān abravīt sa rājendro vepamānān kṛtāñjalīn 03,244.003c brūta yad vaktukāmāḥ stha ke bhavantaḥ kim iṣyate 03,244.004a evam uktāḥ pāṇḍavena kaunteyena yaśasvinā 03,244.004c pratyabruvan mṛgās tatra hataśeṣā yudhiṣṭhiram 03,244.005a vayaṃ mṛgā dvaitavane hataśiṣṭāḥ sma bhārata 03,244.005c notsīdema mahārāja kriyatāṃ vāsaparyayaḥ 03,244.006a bhavanto bhrātaraḥ śūrāḥ sarva evāstrakovidāḥ 03,244.006c kulāny alpāvaśiṣṭāni kṛtavanto vanaukasām 03,244.007a bījabhūtā vayaṃ ke cid avaśiṣṭā mahāmate 03,244.007c vivardhemahi rājendra prasādāt te yudhiṣṭhira 03,244.008a tān vepamānān vitrastān bījamātrāvaśeṣitān 03,244.008c mṛgān dṛṣṭvā suduḥkhārto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 03,244.009a tāṃs tathety abravīd rājā sarvabhūtahite rataḥ 03,244.009c tathyaṃ bhavanto bruvate kariṣyāmi ca tat tathā 03,244.010a ity evaṃ pratibuddhaḥ sa rātryante rājasattamaḥ 03,244.010c abravīt sahitān bhrātṝn dayāpanno mṛgān prati 03,244.011a ukto rātrau mṛgair asmi svapnānte hataśeṣitaiḥ 03,244.011c tanubhūtāḥ sma bhadraṃ te dayā naḥ kriyatām iti 03,244.012a te satyam āhuḥ kartavyā dayāsmābhir vanaukasām 03,244.012c sāṣṭamāsaṃ hi no varṣaṃ yad enān upayuñjmahe 03,244.012d*1173_00 arjunaḥ 03,244.012d*1173_01 tvadadhīnā vayaṃ rājan mā tvam asmin vicāraya 03,244.012d*1173_02 yatraiva manyase pārtha tatra gacchāmahe vayam 03,244.013a punar bahumṛgaṃ ramyaṃ kāmyakaṃ kānanottamam 03,244.013c marubhūmeḥ śiraḥ khyātaṃ tṛṇabindusaraḥ prati 03,244.013e tatremā vasatīḥ śiṣṭā viharanto ramemahi 03,244.013f*1174_00 vaiśaṃpāyanaḥ 03,244.013f*1174_01 ity uktās te mahātmānaḥ pāṇḍavena mahātmanā 03,244.014a tatas te pāṇḍavāḥ śīghraṃ prayayur dharmakovidāḥ 03,244.014c brāhmaṇaiḥ sahitā rājan ye ca tatra sahoṣitāḥ 03,244.014e indrasenādibhiś caiva preṣyair anugatās tadā 03,244.015a te yātvānusṛtair mārgaiḥ svannaiḥ śucijalānvitaiḥ 03,244.015c dadṛśuḥ kāmyakaṃ puṇyam āśramaṃ tāpasāyutam 03,244.016a viviśus te sma kauravyā vṛtā viprarṣabhais tadā 03,244.016c tad vanaṃ bharataśreṣṭhāḥ svargaṃ sukṛtino yathā 03,245.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,245.001a vane nivasatāṃ teṣāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām 03,245.001c varṣāṇy ekādaśātīyuḥ kṛcchreṇa bharatarṣabha 03,245.002a phalamūlāśanās te hi sukhārhā duḥkham uttamam 03,245.002c prāptakālam anudhyāntaḥ sehur uttamapūruṣāḥ 03,245.003a yudhiṣṭhiras tu rājarṣir ātmakarmāparādhajam 03,245.003c cintayan sa mahābāhur bhrātṝṇāṃ duḥkham uttamam 03,245.004a na suṣvāpa sukhaṃ rājā hṛdi śalyair ivārpitaiḥ 03,245.004c daurātmyam anupaśyaṃs tat kāle dyūtodbhavasya hi 03,245.005a saṃsmaran paruṣā vācaḥ sūtaputrasya pāṇḍavaḥ 03,245.005c niḥśvāsaparamo dīno bibhrat kopaviṣaṃ mahat 03,245.006a arjuno yamajau cobhau draupadī ca yaśasvinī 03,245.006c sa ca bhīmo mahātejāḥ sarveṣām uttamo balī 03,245.006d*1175_01 cirasya jātadharmajñaṃ sāsūyam iva te tadā 03,245.006e yudhiṣṭhiram udīkṣantaḥ sehur duḥkham anuttamam 03,245.007a avaśiṣṭam alpakālaṃ manvānāḥ puruṣarṣabhāḥ 03,245.007c vapur anyad ivākārṣur utsāhāmarṣaceṣṭitaiḥ 03,245.008a kasya cit tv atha kālasya vyāsaḥ satyavatīsutaḥ 03,245.008c ājagāma mahāyogī pāṇḍavān avalokakaḥ 03,245.009a tam āgatam abhiprekṣya kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 03,245.009c pratyudgamya mahātmānaṃ pratyagṛhṇād yathāvidhi 03,245.010a tam āsīnam upāsīnaḥ śuśrūṣur niyatendriyaḥ 03,245.010c toṣayan praṇipātena vyāsaṃ pāṇḍavanandanaḥ 03,245.011a tān avekṣya kṛśān pautrān vane vanyena jīvataḥ 03,245.011c maharṣir anukampārtham abravīd bāṣpagadgadam 03,245.012a yudhiṣṭhira mahābāho śṛṇu dharmabhṛtāṃ vara 03,245.012c nātaptatapasaḥ putra prāpnuvanti mahat sukham 03,245.013a sukhaduḥkhe hi puruṣaḥ paryāyeṇopasevate 03,245.013c nātyantam asukhaṃ kaś cit prāpnoti puruṣarṣabha 03,245.014a prajñāvāṃs tv eva puruṣaḥ saṃyuktaḥ parayā dhiyā 03,245.014c udayāstamayajño hi na śocati na hṛṣyati 03,245.015a sukham āpatitaṃ seved duḥkham āpatitaṃ sahet 03,245.015c kālaprāptam upāsīta sasyānām iva karṣakaḥ 03,245.016a tapaso hi paraṃ nāsti tapasā vindate mahat 03,245.016c nāsādhyaṃ tapasaḥ kiṃ cid iti budhyasva bhārata 03,245.017a satyam ārjavam akrodhaḥ saṃvibhāgo damaḥ śamaḥ 03,245.017c anasūyāvihiṃsā ca śaucam indriyasaṃyamaḥ 03,245.017e sādhanāni mahārāja narāṇāṃ puṇyakarmaṇām 03,245.018a adharmarucayo mūḍhās tiryaggatiparāyaṇāḥ 03,245.018c kṛcchrāṃ yonim anuprāpya na sukhaṃ vindate janāḥ 03,245.018d*1176_01 karmabhūmir iyaṃ tāta phalabhūmir asau parā 03,245.019a iha yat kriyate karma tat paratropabhujyate 03,245.019b*1177_01 mūle siktasya vṛkṣasya phalaṃ śākhāsu dṛśyate 03,245.019c tasmāc charīraṃ yuñjīta tapasā niyamena ca 03,245.020a yathāśakti prayacchec ca saṃpūjyābhipraṇamya ca 03,245.020c kāle pātre ca hṛṣṭātmā rājan vigatamatsaraḥ 03,245.021a satyavādī labhetāyur anāyāsam athārjavī 03,245.021c akrodhano 'nasūyaś ca nirvṛtiṃ labhate parām 03,245.022a dāntaḥ śamaparaḥ śaśvat parikleśaṃ na vindati 03,245.022c na ca tapyati dāntātmā dṛṣṭvā paragatāṃ śriyam 03,245.023a saṃvibhaktā ca dātā ca bhogavān sukhavān naraḥ 03,245.023c bhavaty ahiṃsakaś caiva paramārogyam aśnute 03,245.024a mānyān mānayitā janma kule mahati vindati 03,245.024b*1178_01 vindate sukham atyantam iha loke paratra ca 03,245.024c vyasanair na tu saṃyogaṃ prāpnoti vijitendriyaḥ 03,245.025a śubhānuśayabuddhir hi saṃyuktaḥ kāladharmaṇā 03,245.025c prādurbhavati tadyogāt kalyāṇamatir eva saḥ 03,245.026 yudhiṣṭhira uvāca 03,245.026a bhagavan dānadharmāṇāṃ tapaso vā mahāmune 03,245.026c kiṃ svid bahuguṇaṃ pretya kiṃ vā duṣkaram ucyate 03,245.027 vyāsa uvāca 03,245.027a dānān na duṣkarataraṃ pṛthivyām asti kiṃ cana 03,245.027c arthe hi mahatī tṛṣṇā sa ca duḥkhena labhyate 03,245.027d*1179_01 rājan pratyakṣam evaitad dṛśyate lokasākṣikam 03,245.028a parityajya priyān prāṇān dhanārthaṃ hi mahāhavam 03,245.028c praviśanti narā vīrāḥ samudram aṭavīṃ tathā 03,245.028c*1180_01 **** **** śāstrārthakuśalā bhuvi 03,245.028c*1180_02 tathaiva pratipadyante 03,245.029a kṛṣigorakṣyam ity eke pratipadyanti mānavāḥ 03,245.029c puruṣāḥ preṣyatām eke nirgacchanti dhanārthinaḥ 03,245.030a tasya duḥkhārjitasyaivaṃ parityāgaḥ suduṣkaraḥ 03,245.030c na duṣkarataraṃ dānāt tasmād dānaṃ mataṃ mama 03,245.030d*1181_01 tad duṣkarataraṃ dānaṃ tasmād dānaṃ viśiṣyate 03,245.031a viśeṣas tv atra vijñeyo nyāyenopārjitaṃ dhanam 03,245.031c pātre deśe ca kāle ca sādhubhyaḥ pratipādayet 03,245.031d*1182_01 śraddhayā vidhivat pātre dattasyānto na vidyate 03,245.032a anyāyasamupāttena dānadharmo dhanena yaḥ 03,245.032c kriyate na sa kartāraṃ trāyate mahato bhayāt 03,245.033a pātre dānaṃ svalpam api kāle dattaṃ yudhiṣṭhira 03,245.033c manasā suviśuddhena pretyānantaphalaṃ smṛtam 03,245.033d*1183_01 deśe kāle ca pātre ca mudgalaḥ śraddhayānvitaḥ 03,245.033d*1183_02 vrīhidroṇaṃ pradāyātha paramaṃ padam āptavān 03,245.034a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 03,245.034c vrīhidroṇaparityāgād yat phalaṃ prāpa mudgalaḥ 03,246.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,246.001a vrīhidroṇaḥ parityaktaḥ kathaṃ tena mahātmanā 03,246.001c kasmai dattaś ca bhagavan vidhinā kena cāttha me 03,246.002a pratyakṣadharmā bhagavān yasya tuṣṭo hi karmabhiḥ 03,246.002c saphalaṃ tasya janmāhaṃ manye saddharmacāriṇaḥ 03,246.003 vyāsa uvāca 03,246.003a śiloñchavṛttir dharmātmā mudgalaḥ saṃśitavrataḥ 03,246.003c āsīd rājan kurukṣetre satyavāg anasūyakaḥ 03,246.004a atithivratī kriyāvāṃś ca kāpotīṃ vṛttim āsthitaḥ 03,246.004c satram iṣṭīkṛtaṃ nāma samupāste mahātapāḥ 03,246.005a saputradāro hi muniḥ pakṣāhāro babhūva saḥ 03,246.005b*1184_01 muniḥ sa tu mahārāja mahātmā niyatavrataḥ 03,246.005c kapotavṛttyā pakṣeṇa vrīhidroṇam upārjayat 03,246.006a darśaṃ ca paurṇamāsaṃ ca kurvan vigatamatsaraḥ 03,246.006c devatātithiśeṣeṇa kurute dehayāpanam 03,246.007a tasyendraḥ sahito devaiḥ sākṣāt tribhuvaneśvaraḥ 03,246.007c pratyagṛhṇān mahārāja bhāgaṃ parvaṇi parvaṇi 03,246.008a sa parvakālaṃ kṛtvā tu munivṛttyā samanvitaḥ 03,246.008c atithibhyo dadāv annaṃ prahṛṣṭenāntarātmanā 03,246.009a vrīhidroṇasya tadaho dadato 'nnaṃ mahātmanaḥ 03,246.009c śiṣṭaṃ mātsaryahīnasya vardhaty atithidarśanāt 03,246.010a tac chatāny api bhuñjanti brāhmaṇānāṃ manīṣiṇām 03,246.010c munes tyāgaviśuddhyā tu tadannaṃ vṛddhim ṛcchati 03,246.011a taṃ tu śuśrāva dharmiṣṭhaṃ mudgalaṃ saṃśitavratam 03,246.011c durvāsā nṛpa digvāsās tam athābhyājagāma ha 03,246.012a bibhrac cāniyataṃ veṣam unmatta iva pāṇḍava 03,246.012c vikacaḥ paruṣā vāco vyāharan vividhā muniḥ 03,246.013a abhigamyātha taṃ vipram uvāca munisattamaḥ 03,246.013c annārthinam anuprāptaṃ viddhi māṃ munisattama 03,246.014a svāgataṃ te 'stv iti muniṃ mudgalaḥ pratyabhāṣata 03,246.014c pādyam ācamanīyaṃ ca prativedyānnam uttamam 03,246.015a prādāt sa tapasopāttaṃ kṣudhitāyātithivratī 03,246.015c unmattāya parāṃ śraddhām āsthāya sa dhṛtavrataḥ 03,246.016a tatas tadannaṃ rasavat sa eva kṣudhayānvitaḥ 03,246.016c bubhuje kṛtsnam unmattaḥ prādāt tasmai ca mudgalaḥ 03,246.017a bhuktvā cānnaṃ tataḥ sarvam ucchiṣṭenātmanas tataḥ 03,246.017b*1185_01 śeṣe* * * *lipya hasan gāyan pradhāvati 03,246.017b*1185_02 nṛtyate dhāvate caiva buddhyā tat krośate yathā 03,246.017c athānulilipe 'ṅgāni jagāma ca yathāgatam 03,246.018a evaṃ dvitīye saṃprāpte parvakāle manīṣiṇaḥ 03,246.018c āgamya bubhuje sarvam annam uñchopajīvinaḥ 03,246.019a nirāhāras tu sa munir uñcham ārjayate punaḥ 03,246.019c na cainaṃ vikriyāṃ netum aśakan mudgalaṃ kṣudhā 03,246.020a na krodho na ca mātsaryaṃ nāvamāno na saṃbhramaḥ 03,246.020c saputradāram uñchantam āviveśa dvijottamam 03,246.021a tathā tam uñchadharmāṇaṃ durvāsā munisattamam 03,246.021c upatasthe yathākālaṃ ṣaṭkṛtvaḥ kṛtaniścayaḥ 03,246.022a na cāsya mānasaṃ kiṃ cid vikāraṃ dadṛśe muniḥ 03,246.022c śuddhasattvasya śuddhaṃ sa dadṛśe nirmalaṃ manaḥ 03,246.023a tam uvāca tataḥ prītaḥ sa munir mudgalaṃ tadā 03,246.023c tvatsamo nāsti loke 'smin dātā mātsaryavarjitaḥ 03,246.024a kṣud dharmasaṃjñāṃ praṇudaty ādatte dhairyam eva ca 03,246.024c viṣayānusāriṇī jihvā karṣaty eva rasān prati 03,246.025a āhāraprabhavāḥ prāṇā mano durnigrahaṃ calam 03,246.025c manasaś cendriyāṇāṃ cāpy aikāgryaṃ niścitaṃ tapaḥ 03,246.026a śrameṇopārjitaṃ tyaktuṃ duḥkhaṃ śuddhena cetasā 03,246.026c tat sarvaṃ bhavatā sādho yathāvad upapāditam 03,246.027a prītāḥ smo 'nugṛhītāś ca sametya bhavatā saha 03,246.027b*1186_01 sadbhiḥ samāgamo nityaṃ sarvapāpaharaḥ smṛtaḥ 03,246.027b*1187_01 pāvanaṃ paramaṃ manye darśanaṃ te mahāmune 03,246.027c indriyābhijayo dhairyaṃ saṃvibhāgo damaḥ śamaḥ 03,246.028a dayā satyaṃ ca dharmaś ca tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam 03,246.028b*1188_01 lokāḥ samastā dharmeṇa dhāryante sacarācarāḥ 03,246.028b*1188_02 dharmo 'pi dhāryate brahman dhṛtiyuktātmanā tvayā 03,246.028b*1189_01 viśuddhasattvasaṃpanno na tvad anyo 'sti kaś cana 03,246.028c jitās te karmabhir lokāḥ prāpto 'si paramāṃ gatim 03,246.029a aho dānaṃ vighuṣṭaṃ te sumahat svargavāsibhiḥ 03,246.029c saśarīro bhavān gantā svargaṃ sucaritavrata 03,246.030a ity evaṃ vadatas tasya tadā durvāsaso muneḥ 03,246.030c devadūto vimānena mudgalaṃ pratyupasthitaḥ 03,246.031a haṃsasārasayuktena kiṅkiṇījālamālinā 03,246.031c kāmagena vicitreṇa divyagandhavatā tathā 03,246.032a uvāca cainaṃ viprarṣiṃ vimānaṃ karmabhir jitam 03,246.032c samupāroha saṃsiddhiṃ prāpto 'si paramāṃ mune 03,246.033a tam evaṃvādinam ṛṣir devadūtam uvāca ha 03,246.033c icchāmi bhavatā proktān guṇān svarganivāsinām 03,246.034a ke guṇās tatra vasatāṃ kiṃ tapaḥ kaś ca niścayaḥ 03,246.034c svarge svargasukhaṃ kiṃ ca doṣo vā devadūtaka 03,246.035a satāṃ saptapadaṃ mitram āhuḥ santaḥ kulocitāḥ 03,246.035c mitratāṃ ca puraskṛtya pṛcchāmi tvām ahaṃ vibho 03,246.036a yad atra tathyaṃ pathyaṃ ca tad bravīhy avicārayan 03,246.036c śrutvā tathā kariṣyāmi vyavasāyaṃ girā tava 03,247.001 devadūta uvāca 03,247.001a maharṣe 'kāryabuddhis tvaṃ yaḥ svargasukham uttamam 03,247.001c saṃprāptaṃ bahu mantavyaṃ vimṛśasy abudho yathā 03,247.001d*1190_01 nandanādīni ramyāṇi tatrodyānāni mudgala 03,247.001d*1190_02 sarvakāmaphalair vṛkṣaiḥ śobhitāni samantataḥ 03,247.002a upariṣṭād asau loko yo 'yaṃ svar iti saṃjñitaḥ 03,247.002c ūrdhvagaḥ satpathaḥ śaśvad devayānacaro mune 03,247.003a nātaptatapasaḥ puṃso nāmahāyajñayājinaḥ 03,247.003c nānṛtā nāstikāś caiva tatra gacchanti mudgala 03,247.004a dharmātmāno jitātmānaḥ śāntā dāntā vimatsarāḥ 03,247.004c dānadharmaratāḥ puṃsaḥ śūrāś cāhatalakṣaṇāḥ 03,247.005a tatra gacchanti karmāgryaṃ kṛtvā śamadamātmakam 03,247.005c lokān puṇyakṛtāṃ brahman sadbhir āsevitān nṛbhiḥ 03,247.006a devāḥ sādhyās tathā viśve marutaś ca maharṣibhiḥ 03,247.006c yāmā dhāmāś ca maudgalya gandharvāpsarasas tathā 03,247.006d*1191_01 devānām api maudgalya kāṅkṣitā sā parā gatiḥ 03,247.006d*1191_02 na duḥkham asukhaṃ cāpi rāgadveṣau kuto mune 03,247.007a eṣāṃ devanikāyānāṃ pṛthak pṛthag anekaśaḥ 03,247.007c bhāsvantaḥ kāmasaṃpannā lokās tejomayāḥ śubhāḥ 03,247.008a trayastriṃśat sahasrāṇi yojanānāṃ hiraṇmayaḥ 03,247.008c meruḥ parvatarāḍ yatra devodyānāni mudgala 03,247.009a nandanādīni puṇyāni vihārāḥ puṇyakarmaṇām 03,247.009c na kṣutpipāse na glānir na śītoṣṇabhayaṃ tathā 03,247.010a bībhatsam aśubhaṃ vāpi rogā vā tatra ke cana 03,247.010c manojñāḥ sarvato gandhāḥ sukhasparśāś ca sarvaśaḥ 03,247.011a śabdāḥ śrutimanogrāhyāḥ sarvatas tatra vai mune 03,247.011c na śoko na jarā tatra nāyāsaparidevane 03,247.012a īdṛśaḥ sa mune lokaḥ svakarmaphalahetukaḥ 03,247.012c sukṛtais tatra puruṣāḥ saṃbhavanty ātmakarmabhiḥ 03,247.013a taijasāni śarīrāṇi bhavanty atropapadyatām 03,247.013c karmajāny eva maudgalya na mātṛpitṛjāny uta 03,247.014a na ca svedo na daurgandhyaṃ purīṣaṃ mūtram eva ca 03,247.014c teṣāṃ na ca rajo vastraṃ bādhate tatra vai mune 03,247.015a na mlāyanti srajas teṣāṃ divyagandhā manoramāḥ 03,247.015c paryuhyante vimānaiś ca brahmann evaṃvidhāś ca te 03,247.016a īrṣyāśokaklamāpetā mohamātsaryavarjitāḥ 03,247.016c sukhaṃ svargajitas tatra vartayanti mahāmune 03,247.017a teṣāṃ tathāvidhānāṃ tu lokānāṃ munipuṃgava 03,247.017c upary upari śakrasya lokā divyaguṇānvitāḥ 03,247.018a purastād brahmaṇas tatra lokās tejomayāḥ śubhāḥ 03,247.018c yatra yānty ṛṣayo brahman pūtāḥ svaiḥ karmabhiḥ śubhaiḥ 03,247.019a ṛbhavo nāma tatrānye devānām api devatāḥ 03,247.019c teṣāṃ lokāḥ paratare tān yajantīha devatāḥ 03,247.020a svayaṃprabhās te bhāsvanto lokāḥ kāmadughāḥ pare 03,247.020c na teṣāṃ strīkṛtas tāpo na lokaiśvaryamatsaraḥ 03,247.021a na vartayanty āhutibhis te nāpy amṛtabhojanāḥ 03,247.021c tathā divyaśarīrās te na ca vigrahamūrtayaḥ 03,247.022a na sukhe sukhakāmāś ca devadevāḥ sanātanāḥ 03,247.022c na kalpaparivarteṣu parivartanti te tathā 03,247.023a jarā mṛtyuḥ kutas teṣāṃ harṣaḥ prītiḥ sukhaṃ na ca 03,247.023c na duḥkhaṃ na sukhaṃ cāpi rāgadveṣau kuto mune 03,247.024a devānām api maudgalya kāṅkṣitā sā gatiḥ parā 03,247.024c duṣprāpā paramā siddhir agamyā kāmagocaraiḥ 03,247.025a trayastriṃśad ime lokāḥ śeṣā lokā manīṣibhiḥ 03,247.025c gamyante niyamaiḥ śreṣṭhair dānair vā vidhipūrvakaiḥ 03,247.026a seyaṃ dānakṛtā vyuṣṭir atra prāptā sukhāvahā 03,247.026c tāṃ bhuṅkṣva sukṛtair labdhāṃ tapasā dyotitaprabhaḥ 03,247.027a etat svargasukhaṃ vipra lokā nānāvidhās tathā 03,247.027c guṇāḥ svargasya proktās te doṣān api nibodha me 03,247.028a kṛtasya karmaṇas tatra bhujyate yat phalaṃ divi 03,247.028c na cānyat kriyate karma mūlacchedena bhujyate 03,247.029a so 'tra doṣo mama matas tasyānte patanaṃ ca yat 03,247.029c sukhavyāptamanaskānāṃ patanaṃ yac ca mudgala 03,247.030a asaṃtoṣaḥ parītāpo dṛṣṭvā dīptatarāḥ śriyaḥ 03,247.030c yad bhavaty avare sthāne sthitānāṃ tac ca duṣkaram 03,247.031a saṃjñāmohaś ca patatāṃ rajasā ca pradharṣaṇam 03,247.031c pramlāneṣu ca mālyeṣu tataḥ pipatiṣor bhayam 03,247.032a ā brahmabhavanād ete doṣā maudgalya dāruṇāḥ 03,247.032c nākaloke sukṛtināṃ guṇās tv ayutaśo nṛṇām 03,247.033a ayaṃ tv anyo guṇaḥ śreṣṭhaś cyutānāṃ svargato mune 03,247.033c śubhānuśayayogena manuṣyeṣūpajāyate 03,247.034a tatrāpi sumahābhāgaḥ sukhabhāg abhijāyate 03,247.034c na cet saṃbudhyate tatra gacchaty adhamatāṃ tataḥ 03,247.034d*1192_01 tatra gatvā nivartante na budhā yoginas tathā 03,247.035a iha yat kriyate karma tat paratropabhujyate 03,247.035c karmabhūmir iyaṃ brahman phalabhūmir asau matā 03,247.036a etat te sarvam ākhyātaṃ yan māṃ pṛcchasi mudgala 03,247.036c tavānukampayā sādho sādhu gacchāma māciram 03,247.037 vyāsa uvāca 03,247.037a etac chrutvā tu maudgalyo vākyaṃ vimamṛśe dhiyā 03,247.037c vimṛśya ca muniśreṣṭho devadūtam uvāca ha 03,247.038a devadūta namas te 'stu gaccha tāta yathāsukham 03,247.038c mahādoṣeṇa me kāryaṃ na svargeṇa sukhena vā 03,247.039a patanaṃ tan mahad duḥkhaṃ paritāpaḥ sudāruṇaḥ 03,247.039c svargabhājaś cyavantīha tasmāt svargaṃ na kāmaye 03,247.040a yatra gatvā na śocanti na vyathanti calanti vā 03,247.040c tad ahaṃ sthānam atyantaṃ mārgayiṣyāmi kevalam 03,247.040d*1193_00 mudgala uvāca 03,247.040d*1193_01 mahāntas tu amī doṣās tvayā svargasya kīrtitāḥ 03,247.040d*1193_02 devadūta uvāca 03,247.040d*1193_02 nirdoṣa eva yas tv anyo lokaṃ taṃ pravadasva me 03,247.040d*1193_03 brahmaṇaḥ sadanād ūrdhvaṃ tad viṣṇoḥ paramaṃ padam 03,247.040d*1193_04 śuddhaṃ sanātanaṃ jyotiḥ paraṃ brahmeti yad viduḥ 03,247.040d*1193_05 na tatra vipra gacchanti puruṣā viṣayātmakāḥ 03,247.040d*1193_06 dambhalobhamahākrodhamohadrohair abhidrutāḥ 03,247.040d*1193_07 nirmamā nirahaṃkārā nirdvaṃdvāḥ saṃyatendriyāḥ 03,247.040d*1193_08 dhyānayogaparāś caiva tatra gacchanti mānavāḥ 03,247.041a ity uktvā sa munir vākyaṃ devadūtaṃ visṛjya tam 03,247.041c śiloñchavṛttim utsṛjya śamam ātiṣṭhad uttamam 03,247.042a tulyanindāstutir bhūtvā samaloṣṭāśmakāñcanaḥ 03,247.042c jñānayogena śuddhena dhyānanityo babhūva ha 03,247.042d*1194_01 nigṛhītendriyagrāmaṃ samayojayad ātmani 03,247.042d*1194_02 yuktacittaṃ tathātmānaṃ yuyoja parameśvare 03,247.043a dhyānayogād balaṃ labdhvā prāpya carddhim anuttamām 03,247.043c jagāma śāśvatīṃ siddhiṃ parāṃ nirvāṇalakṣaṇām 03,247.044a tasmāt tvam api kaunteya na śokaṃ kartum arhasi 03,247.044c rājyāt sphītāt paribhraṣṭas tapasā tad avāpsyasi 03,247.045a sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham 03,247.045c paryāyeṇopavartante naraṃ nemim arā iva 03,247.046a pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ prāpsyasy amitavikrama 03,247.046c varṣāt trayodaśād ūrdhvaṃ vyetu te mānaso jvaraḥ 03,247.047 vaiśaṃpāyana uvāca 03,247.047a evam uktvā sa bhagavān vyāsaḥ pāṇḍavanandanam 03,247.047c jagāma tapase dhīmān punar evāśramaṃ prati 03,247.047d@025_0000 janamejaya uvāca 03,247.047d@025_0001 vasatsv evaṃ vane teṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu 03,247.047d@025_0002 ramamāṇeṣu citrābhiḥ kathābhir munibhiḥ saha 03,247.047d@025_0003 sūryadattākṣayānnena kṛṣṇāyā bhojanāvadhi 03,247.047d@025_0004 brāhmaṇāṃs tarpamāṇeṣu ye cānnārtham upāgatāḥ 03,247.047d@025_0005 āraṇyānāṃ mṛgāṇāṃ ca māṃsair nānāvidhair api 03,247.047d@025_0006 dhārtarāṣṭrā durātmānaḥ sarve duryodhanādayaḥ 03,247.047d@025_0007 kathaṃ teṣv anvavartanta pāpācārā mahāmune 03,247.047d@025_0008 duḥśāsanasya karṇasya śakuneś ca mate sthitāḥ 03,247.047d@025_0009 etad ācakṣva bhagavan vaiśaṃpāyana pṛcchataḥ 03,247.047d@025_0009 vaiśaṃpāyana uvāca 03,247.047d@025_0010 śrutvā teṣāṃ tathā vṛttiṃ nagare vasatām iva 03,247.047d@025_0011 duryodhano mahārāja teṣu pāpam arocayat 03,247.047d@025_0012 tathā tair nikṛtiprajñaiḥ karṇaduḥśāsanādibhiḥ 03,247.047d@025_0013 nānopāyair aghaṃ teṣu cintayatsu durātmasu 03,247.047d@025_0014 abhyāgacchat sa dharmātmā tapasvī sumahāyaśāḥ 03,247.047d@025_0015 śiṣyāyutasamopeto durvāsā nāma kāmataḥ 03,247.047d@025_0016 tam āgatam abhiprekṣya muniṃ paramakopanam 03,247.047d@025_0017 duryodhano vinītātmā praśrayeṇa damena ca 03,247.047d@025_0018 sahito bhrātṛbhiḥ śrīmān ātithyena nyamantrayat 03,247.047d@025_0019 vidhivat pūjayām āsa svayaṃ kiṃkaravat sthitaḥ 03,247.047d@025_0020 ahāni kati cit tatra tasthau sa munisattamaḥ 03,247.047d@025_0021 taṃ ca paryacarad rājā divārātram atandritaḥ 03,247.047d@025_0022 duryodhano mahārāja śāpāt tasya viśaṅkitaḥ 03,247.047d@025_0023 kṣudhito 'smi dadasvānnaṃ śīghraṃ mama narādhipa 03,247.047d@025_0024 ity uktvā gacchati snātuṃ pratyāgacchati vai cirāt 03,247.047d@025_0025 na bhokṣyāmy adya me nāsti kṣudhety uktvaity adarśanam 03,247.047d@025_0026 akasmād etya ca brūte bhojayāsmāṃs tvarānvitaḥ 03,247.047d@025_0027 kadā cic ca niśīthe sa utthāya nikṛtau sthitaḥ 03,247.047d@025_0028 pūrvavat kārayitvānnaṃ na bhuṅkte garhayan sma saḥ 03,247.047d@025_0029 vartamāne tathā tasmin yadā duryodhano nṛpaḥ 03,247.047d@025_0030 vikṛtiṃ naiti na krodhaṃ tadā tuṣṭo 'bhavan muniḥ 03,247.047d@025_0031 āha cainaṃ durādharṣo varado 'smīti bhārata 03,247.047d@025_0032 varaṃ varaya bhadraṃ te yat te manasi vartate 03,247.047d@025_0033 mayi prīte tu yad dharmyaṃ nālabhyaṃ vidyate tava 03,247.047d@025_0034 etac chrutvā vacas tasya maharṣer bhāvitātmanaḥ 03,247.047d@025_0035 amanyata punar jātam ātmānaṃ sa suyodhanaḥ 03,247.047d@025_0036 prāg eva mantritaṃ cāsīt karṇaduḥśāsanādibhiḥ 03,247.047d@025_0037 yācanīyaṃ munes tuṣṭād iti niścitya durmatiḥ 03,247.047d@025_0038 atiharṣānvito rājā varam enam ayācata 03,247.047d@025_0039 śiṣyaiḥ saha mama brahman yathā jāto 'tithir bhavān 03,247.047d@025_0040 asmatkule mahārājo jyeṣṭhaḥ śreṣṭho yudhiṣṭhiraḥ 03,247.047d@025_0041 vane vasati dharmātmā bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ 03,247.047d@025_0042 guṇavāñ śīlasaṃpannas tasya tvam atithir bhava 03,247.047d@025_0043 yadā ca rājaputrī sā sukumārī yaśasvinī 03,247.047d@025_0044 bhojayitvā dvijān sarvān patīṃś ca varavarṇinī 03,247.047d@025_0045 viśrāntā ca svayaṃ bhuktvā sukhāsīnā bhaved yadā 03,247.047d@025_0046 tadā tvaṃ tatra gacchethā yady anugrāhyatā mayi 03,247.047d@025_0047 tathā kariṣye tvatprītyety evam uktvā suyodhanam 03,247.047d@025_0048 durvāsā api viprendro yathāgatam agāt tataḥ 03,247.047d@025_0049 kṛtārtham iva cātmānaṃ tadā mene suyodhanaḥ 03,247.047d@025_0050 kareṇa ca karaṃ gṛhya karṇasya mudito bhṛśam 03,247.047d@025_0051 karṇo 'pi bhrātṛsahitam ity uvāca nṛpaṃ mudā 03,247.047d@025_0052 diṣṭyā kāmaḥ susaṃvṛtto diṣṭyā kaurava vardhase 03,247.047d@025_0053 diṣṭyā te śatravo magnā dustare vyasanārṇave 03,247.047d@025_0054 durvāsaḥkrodhaje vahnau patitāḥ pāṇḍunandanāḥ 03,247.047d@025_0055 svair eva te mahāpāpair gatā vai dustaraṃ tamaḥ 03,247.047d@025_0056 itthaṃ te nikṛtiprajñā rājan duryodhanādayaḥ 03,247.047d@025_0057 vaiśaṃpāyana uvāca 03,247.047d@025_0057 hasantaḥ prītamanaso jagmuḥ svaṃ svaṃ niketanam 03,247.047d@025_0058 tataḥ kadā cid durvāsāḥ sukhāsīnāṃs tu pāṇḍavān 03,247.047d@025_0059 bhuktvā cāvasthitāṃ kṛṣṇāṃ jñātvā tasmin vane muniḥ 03,247.047d@025_0060 abhyāgacchat parivṛtaḥ śiṣyair ayutasaṃmitaiḥ 03,247.047d@025_0061 dṛṣṭvāyāntaṃ tam atithiṃ sa ca rājā yudhiṣṭhiraḥ 03,247.047d@025_0062 jagāmābhimukhaḥ śrīmān saha bhrātṛbhir acyutaḥ 03,247.047d@025_0063 tasmai baddhvāñjaliṃ samyag upaveśya varāsane 03,247.047d@025_0064 vidhivat pūjayitvā tam ātithyena nyamantrayat 03,247.047d@025_0065 āhnikaṃ bhagavan kṛtvā śīghram ehīti cābravīt 03,247.047d@025_0066 jagāma ca muniḥ so 'pi snātuṃ śiṣyaiḥ sahānaghaḥ 03,247.047d@025_0067 bhojayet saha śiṣyaṃ māṃ katham ity avicintayan 03,247.047d@025_0068 nyamajjat salile cāpi munisaṃghaḥ samāhitaḥ 03,247.047d@025_0069 etasminn antare rājan draupadī yoṣitāṃ varā 03,247.047d@025_0070 cintām avāpa paramām annahetoḥ pativratā 03,247.047d@025_0071 sā cintayantī ca yadā nānnahetum avindata 03,247.047d@025_0072 manasā cintayām āsa kṛṣṇaṃ kaṃsaniṣūdanam 03,247.047d@025_0073 kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho devakīnandanāvyaya 03,247.047d@025_0074 vāsudeva jagannātha praṇatārtivināśana 03,247.047d@025_0075 viśvātman viśvajanaka viśvahartaḥ prabho 'vyaya 03,247.047d@025_0076 prapannapāla gopāla prajāpāla parātpara 03,247.047d@025_0077 ākūtīnāṃ ca cittīnāṃ pravartaka natāsmi te 03,247.047d@025_0078 vareṇya varadānanta agatīnāṃ gatir bhava 03,247.047d@025_0079 purāṇapuruṣa prāṇamanovṛttyādyagocara 03,247.047d@025_0080 sarvādhyakṣa parādhyakṣa tvām ahaṃ śaraṇaṃ gatā 03,247.047d@025_0081 pāhi māṃ kṛpayā deva śaraṇāgatavatsala 03,247.047d@025_0082 nīlotpaladalaśyāma padmagarbhāruṇekṣaṇa 03,247.047d@025_0083 pītāmbaraparīdhāna lasatkaustubhabhūṣaṇa 03,247.047d@025_0084 tvam ādir anto bhūtānāṃ tvam eva ca parāyaṇam 03,247.047d@025_0085 parāt parataraṃ jyotir viśvātmā sarvatomukhaḥ 03,247.047d@025_0086 tvām evāhuḥ paraṃ bījaṃ nidhānaṃ sarvasaṃpadām 03,247.047d@025_0087 tvayā nāthena deveśa sarvāpadbhyo bhayaṃ na hi 03,247.047d@025_0088 duḥśāsanād ahaṃ pūrvaṃ sabhāyāṃ mocitā yathā 03,247.047d@025_0089 tathaiva saṃkaṭād asmān mām uddhartum ihārhasi 03,247.047d@025_0090 evaṃ stutas tadā devaḥ kṛṣṇayā bhaktavatsalaḥ 03,247.047d@025_0091 draupadyāḥ saṃkaṭaṃ jñātvā devadevo jagatpatiḥ 03,247.047d@025_0092 pārśvasthāṃ śayane tyaktvā rukmiṇīṃ keśavaḥ prabhuḥ 03,247.047d@025_0093 tatrājagāma tvarito hy acintyagatir īśvaraḥ 03,247.047d@025_0094 tatas taṃ draupadī dṛṣṭvā praṇamya parayā mudā 03,247.047d@025_0095 abravīd vāsudevāya muner āgamanādikam 03,247.047d@025_0096 tatas tām abravīt kṛṣṇaḥ kṣudhito 'smi bhṛśāturaḥ 03,247.047d@025_0097 śīghraṃ bhojaya māṃ kṛṣṇe paścāt sarvaṃ kariṣyasi 03,247.047d@025_0098 niśamya tadvacaḥ kṛṣṇā lajjitā vākyam abravīt 03,247.047d@025_0099 sthālyāṃ bhāskaradattāyām annaṃ madbhojanāvadhi 03,247.047d@025_0100 bhuktavaty asmy ahaṃ deva tasmād annaṃ na vidyate 03,247.047d@025_0101 tataḥ provāca bhagavān kṛṣṇāṃ kamalalocanaḥ 03,247.047d@025_0102 kṛṣṇe na narmakālo 'yaṃ kṣucchrameṇāture mayi 03,247.047d@025_0103 śīghraṃ gaccha mama sthālīm ānayitvā pradarśaya 03,247.047d@025_0104 iti nirbandhataḥ sthālīm ānāyya sa yadūdvahaḥ 03,247.047d@025_0105 sthālyāḥ kaṇṭhe 'tha saṃlagnaṃ śākānnaṃ vīkṣya keśavaḥ 03,247.047d@025_0106 upayujyābravīd enām anena harir īśvaraḥ 03,247.047d@025_0107 viśvātmā prīyatāṃ devas tuṣṭaś cāstv iti yajñabhuk 03,247.047d@025_0108 ākāraya munīñ śīghraṃ bhojanāyeti cābravīt 03,247.047d@025_0109 tato jagāma tvaritaḥ sahadevo mahāyaśāḥ 03,247.047d@025_0110 snātuṃ gatān devanadyāṃ durvāsaḥprabhṛtīn munīn 03,247.047d@025_0111 te cāvatīrṇāḥ salile kṛtavanto 'ghamarṣaṇam 03,247.047d@025_0112 dṛṣṭvodgārān sānnarasāṃs tṛptyā paramayā yutāḥ 03,247.047d@025_0113 uttīrya salilāt tasmād dṛṣṭavantaḥ parasparam 03,247.047d@025_0114 durvāsasam abhiprekṣya sarve te munayo 'bruvan 03,247.047d@025_0115 rājñā hi kārayitvānnaṃ vayaṃ snātuṃ samāgatāḥ 03,247.047d@025_0116 ākaṇṭhatṛptā viprarṣe kiṃ svid bhuñjāmahe vayam 03,247.047d@025_0117 durvāsā uvāca 03,247.047d@025_0117 vṛthā pākaḥ kṛto 'smābhis tatra kiṃ karavāmahe 03,247.047d@025_0118 vṛthāpākena rājarṣer aparādhaḥ kṛto mahān 03,247.047d@025_0119 māsmān adhākṣur dṛṣṭvaiva pāṇḍavāḥ krūracakṣuṣā 03,247.047d@025_0120 smṛtvānubhāvaṃ rājarṣer ambarīṣasya dhīmataḥ 03,247.047d@025_0121 bibhemi sutarāṃ viprā haripādāśrayāj janāt 03,247.047d@025_0122 pāṇḍavāś ca mahātmānaḥ sarve dharmaparāyaṇāḥ 03,247.047d@025_0123 śūrāś ca kṛtavidyāś ca vratinas tapasi sthitāḥ 03,247.047d@025_0124 sadācāraratā nityaṃ vāsudevaparāyaṇāḥ 03,247.047d@025_0125 kruddhās te nirdaheyur vai tūlarāśim ivānalaḥ 03,247.047d@025_0126 vaiśaṃpāyana uvāca 03,247.047d@025_0126 tata etān apṛṣṭvaiva śiṣyāḥ śīghraṃ palāyata 03,247.047d@025_0127 ity uktās te dvijāḥ sarve muninā guruṇā tadā 03,247.047d@025_0128 pāṇḍavebhyo bhṛśaṃ bhītā dudruvus te diśo daśa 03,247.047d@025_0129 sahadevo devanadyām apaśyan munisattamān 03,247.047d@025_0130 tīrtheṣv itas tatas tasyā vicacāra gaveṣayan 03,247.047d@025_0131 tatrasthebhyas tāpasebhyaḥ śrutvā tāṃś caiva vidrutān 03,247.047d@025_0132 yudhiṣṭhiram athābhyetya taṃ vṛttāntaṃ nyavedayat 03,247.047d@025_0133 tatas te pāṇḍavāḥ sarve pratyāgamanakāṅkṣiṇaḥ 03,247.047d@025_0134 pratīkṣantaḥ kiyat kālaṃ jitātmāno 'vatasthire 03,247.047d@025_0135 niśīthe 'bhyetya cākasmād asmān sa chalayiṣyati 03,247.047d@025_0136 kathaṃ ca nistaremāsmāt kṛcchrād daivopasāditāt 03,247.047d@025_0137 iti cintāparān dṛṣṭvā niḥśvasanto muhur muhuḥ 03,247.047d@025_0138 uvāca vacanaṃ śrīmān kṛṣṇaḥ pratyakṣatāṃ gataḥ 03,247.047d@025_0138 śrīkṛṣṇa uvāca 03,247.047d@025_0139 bhavatām āpadaṃ jñātvā ṛṣeḥ paramakopanāt 03,247.047d@025_0140 draupadyā cintitaḥ pārthā ahaṃ satvaram āgataḥ 03,247.047d@025_0141 na bhayaṃ vidyate tasmād ṛṣer durvāsaso 'lpakam 03,247.047d@025_0142 tejasā bhavatāṃ bhītaḥ pūrvam eva palāyitaḥ 03,247.047d@025_0143 dharmanityās tu ye ke cin na te sīdanti karhi cit 03,247.047d@025_0144 vaiśaṃpāyana uvāca 03,247.047d@025_0144 āpṛcche vo gamiṣyāmi niyataṃ bhadram astu vaḥ 03,247.047d@025_0145 śrutveritaṃ keśavasya babhūvuḥ svasthamānasāḥ 03,247.047d@025_0146 draupadyā sahitāḥ pārthās tam ūcur vigatajvarāḥ 03,247.047d@025_0147 tvayā nāthena govinda dustarām āpadaṃ vibho 03,247.047d@025_0148 tīrṇāḥ plavam ivāsādya majjamānā mahārṇave 03,247.047d@025_0149 svasti sādhaya bhadraṃ te ity ājñāto yayau purīm 03,247.047d@025_0150 pāṇḍavāś ca mahābhāga draupadyā sahitāḥ prabho 03,247.047d@025_0151 ūṣuḥ prahṛṣṭamanaso viharanto vanād vanam 03,247.047d@025_0152 iti te 'bhihitaṃ rājan yat pṛṣṭo 'ham iha tvayā 03,247.047d@025_0153 evaṃvidhāny alīkāni dhārtarāṣṭair durātmabhiḥ 03,247.047d@025_0154 pāṇḍaveṣu vanastheṣu prayuktāni vṛthābhavan 03,248.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,248.001a tasmin bahumṛge 'raṇye ramamāṇā mahārathāḥ 03,248.001c kāmyake bharataśreṣṭhā vijahrus te yathāmarāḥ 03,248.002a prekṣamāṇā bahuvidhān vanoddeśān samantataḥ 03,248.002c yathartukālaramyāś ca vanarājīḥ supuṣpitāḥ 03,248.003a pāṇḍavā mṛgayāśīlāś carantas tan mahāvanam 03,248.003c vijahrur indrapratimāḥ kaṃ cit kālam ariṃdamāḥ 03,248.004a tatas te yaugapadyena yayuḥ sarve caturdiśam 03,248.004c mṛgayāṃ puruṣavyāghrā brāhmaṇārthe paraṃtapāḥ 03,248.005a draupadīm āśrame nyasya tṛṇabindor anujñayā 03,248.005c maharṣer dīptatapaso dhaumyasya ca purodhasaḥ 03,248.006a tatas tu rājā sindhūnāṃ vārddhakṣatrir mahāyaśāḥ 03,248.006c vivāhakāmaḥ śālveyān prayātaḥ so 'bhavat tadā 03,248.007a mahatā paribarheṇa rājayogyena saṃvṛtaḥ 03,248.007c rājabhir bahubhiḥ sārdham upāyāt kāmyakaṃ ca saḥ 03,248.008a tatrāpaśyat priyāṃ bhāryāṃ pāṇḍavānāṃ yaśasvinīm 03,248.008c tiṣṭhantīm āśramadvāri draupadīṃ nirjane vane 03,248.009a vibhrājamānāṃ vapuṣā bibhratīṃ rūpam uttamam 03,248.009c bhrājayantīṃ vanoddeśaṃ nīlābhram iva vidyutam 03,248.010a apsarā devakanyā vā māyā vā devanirmitā 03,248.010c iti kṛtvāñjaliṃ sarve dadṛśus tām aninditām 03,248.011a tataḥ sa rājā sindhūnāṃ vārddhakṣatrir jayadrathaḥ 03,248.011c vismitas tām anindyāṅgīṃ dṛṣṭvāsīd dhṛṣṭamānasaḥ 03,248.012a sa koṭikāśyaṃ rājānam abravīt kāmamohitaḥ 03,248.012c kasya tv eṣānavadyāṅgī yadi vāpi na mānuṣī 03,248.013a vivāhārtho na me kaś cid imāṃ dṛṣṭvātisundarīm 03,248.013c etām evāham ādāya gamiṣyāmi svam ālayam 03,248.014a gaccha jānīhi saumyaināṃ kasya kā ca kuto 'pi vā 03,248.014c kimartham āgatā subhrūr idaṃ kaṇṭakitaṃ vanam 03,248.015a api nāma varārohā mām eṣā lokasundarī 03,248.015c bhajed adyāyatāpāṅgī sudatī tanumadhyamā 03,248.016a apy ahaṃ kṛtakāmaḥ syām imāṃ prāpya varastriyam 03,248.016c gaccha jānīhi ko nv asyā nātha ity eva koṭika 03,248.017a sa koṭikāśyas tac chrutvā rathāt praskandya kuṇḍalī 03,248.017c upetya papraccha tadā kroṣṭā vyāghravadhūm iva 03,249.001 koṭikāśya uvāca 03,249.001a kā tvaṃ kadambasya vinamya śākhām; ekāśrame tiṣṭhasi śobhamānā 03,249.001c dedīpyamānāgniśikheva naktaṃ; dodhūyamānā pavanena subhrūḥ 03,249.002a atīva rūpeṇa samanvitā tvaṃ; na cāpy araṇyeṣu bibheṣi kiṃ nu 03,249.002c devī nu yakṣī yadi dānavī vā; varāpsarā daityavarāṅganā vā 03,249.003a vapuṣmatī voragarājakanyā; vanecarī vā kṣaṇadācarastrī 03,249.003c yady eva rājño varuṇasya patnī; yamasya somasya dhaneśvarasya 03,249.004a dhātur vidhātuḥ savitur vibhor vā; śakrasya vā tvaṃ sadanāt prapannā 03,249.004c na hy eva naḥ pṛcchasi ye vayaṃ sma; na cāpi jānīma taveha nātham 03,249.005a vayaṃ hi mānaṃ tava vardhayantaḥ; pṛcchāma bhadre prabhavaṃ prabhuṃ ca 03,249.005c ācakṣva bandhūṃś ca patiṃ kulaṃ ca; tattvena yac ceha karoṣi kāryam 03,249.006a ahaṃ tu rājñaḥ surathasya putro; yaṃ koṭikāśyeti vidur manuṣyāḥ 03,249.006b*1195_01 vaśyendriyaḥ sabhyarucir varoru 03,249.006b*1195_02 vṛddhopasevī gurupūjakaś ca 03,249.006c asau tu yas tiṣṭhati kāñcanāṅge; rathe huto 'gniś cayane yathaiva 03,249.006e trigartarājaḥ kamalāyatākṣi; kṣemaṃkaro nāma sa eṣa vīraḥ 03,249.007a asmāt paras tv eṣa mahādhanuṣmān; putraḥ kuṇindādhipater variṣṭhaḥ 03,249.007c nirīkṣate tvāṃ vipulāyatāṃsaḥ; suvismitaḥ parvatavāsanityaḥ 03,249.007d*1196_01 suvismitaḥ parvatavāsanidro 03,249.007d*1196_02 na cāpi jānīma taveha nātham 03,249.008a asau tu yaḥ puṣkariṇīsamīpe; śyāmo yuvā tiṣṭhati darśanīyaḥ 03,249.008c ikṣvākurājñaḥ subalasya putraḥ; sa eṣa hantā dviṣatāṃ sugātri 03,249.009a yasyānuyātraṃ dhvajinaḥ prayānti; sauvīrakā dvādaśa rājaputrāḥ 03,249.009c śoṇāśvayukteṣu ratheṣu sarve; makheṣu dīptā iva havyavāhāḥ 03,249.010a aṅgārakaḥ kuñjaraguptakaś ca; śatruṃjayaḥ saṃjayasupravṛddhau 03,249.010c prabhaṃkaro 'tha bhramaro raviś ca; śūraḥ pratāpaḥ kuharaś ca nāma 03,249.011a yaṃ ṣaṭsahasrā rathino 'nuyānti; nāgā hayāś caiva padātinaś ca 03,249.011c jayadratho nāma yadi śrutas te; sauvīrarājaḥ subhage sa eṣaḥ 03,249.012a tasyāpare bhrātaro 'dīnasattvā; balāhakānīkavidāraṇādhyāḥ 03,249.012c sauvīravīrāḥ pravarā yuvāno; rājānam ete balino 'nuyānti 03,249.013a etaiḥ sahāyair upayāti rājā; marudgaṇair indra ivābhiguptaḥ 03,249.013c ajānatāṃ khyāpaya naḥ sukeśi; kasyāsi bhāryā duhitā ca kasya 03,250.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,250.001a athābravīd draupadī rājaputrī; pṛṣṭā śibīnāṃ pravareṇa tena 03,250.001c avekṣya mandaṃ pravimucya śākhāṃ; saṃgṛhṇatī kauśikam uttarīyam 03,250.002a buddhyābhijānāmi narendraputra; na mādṛśī tvām abhibhāṣṭum arhā 03,250.002c na tveha vaktāsti taveha vākyam; anyo naro vāpy atha vāpi nārī 03,250.003a ekā hy ahaṃ saṃprati tena vācaṃ; dadāni vai bhadra nibodha cedam 03,250.003c ahaṃ hy araṇye katham ekam ekā; tvām ālapeyaṃ niratā svadharme 03,250.004a jānāmi ca tvāṃ surathasya putraṃ; yaṃ koṭikāśyeti vidur manuṣyāḥ 03,250.004c tasmād ahaṃ śaibya tathaiva tubhyam; ākhyāmi bandhūn prati tan nibodha 03,250.005a apatyam asmi drupadasya rājñaḥ; kṛṣṇeti māṃ śaibya vidur manuṣyāḥ 03,250.005c sāhaṃ vṛṇe pañca janān patitve; ye khāṇḍavaprasthagatāḥ śrutās te 03,250.006a yudhiṣṭhiro bhīmasenārjunau ca; mādryāś ca putrau puruṣapravīrau 03,250.006c te māṃ niveśyeha diśaś catasro; vibhajya pārthā mṛgayāṃ prayātāḥ 03,250.007a prācīṃ rājā dakṣiṇāṃ bhīmaseno; jayaḥ pratīcīṃ yamajāv udīcīm 03,250.007c manye tu teṣāṃ rathasattamānāṃ; kālo 'bhitaḥ prāpta ihopayātum 03,250.008a saṃmānitā yāsyatha tair yatheṣṭaṃ; vimucya vāhān avagāhayadhvam 03,250.008c priyātithir dharmasuto mahātmā; prīto bhaviṣyaty abhivīkṣya yuṣmān 03,250.009a etāvad uktvā drupadātmajā sā; śaibyātmajaṃ candramukhī pratītā 03,250.009c viveśa tāṃ parṇakuṭīṃ praśastāṃ; saṃcintya teṣām atithisvadharmam 03,251.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,251.001a athāsīneṣu sarveṣu teṣu rājasu bhārata 03,251.001b*1197_01 yad uktaṃ kṛṣṇayā sārdhaṃ tat sarvaṃ pratyavedayat 03,251.001b*1198_01 vākyaṃ yathārthaṃ tac chrutvā koṭikāśyamukhodgatam 03,251.001b*1199_01 koṭikāśyo jagāmāśu sindhurājaniṣevitam 03,251.001c koṭikāśyavacaḥ śrutvā śaibyaṃ sauvīrako 'bravīt 03,251.002a yadā vācaṃ vyāharantyām asyāṃ me ramate manaḥ 03,251.002c sīmantinīnāṃ mukhyāyāṃ vinivṛttaḥ kathaṃ bhavān 03,251.003a etāṃ dṛṣṭvā striyo me 'nyā yathā śākhāmṛgastriyaḥ 03,251.003c pratibhānti mahābāho satyam etad bravīmi te 03,251.004a darśanād eva hi manas tayā me 'pahṛtaṃ bhṛśam 03,251.004c tāṃ samācakṣva kalyāṇīṃ yadi syāc chaibya mānuṣī 03,251.005 koṭikāśya uvāca 03,251.005a eṣā vai draupadī kṛṣṇā rājaputrī yaśasvinī 03,251.005c pañcānāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ mahiṣī saṃmatā bhṛśam 03,251.006a sarveṣāṃ caiva pārthānāṃ priyā bahumatā satī 03,251.006c tayā sametya sauvīra suvīrān susukhī vraja 03,251.007 vaiśaṃpāyana uvāca 03,251.007a evam uktaḥ pratyuvāca paśyāmo draupadīm iti 03,251.007c patiḥ sauvīrasindhūnāṃ duṣṭabhāvo jayadrathaḥ 03,251.008a sa praviśyāśramaṃ śūnyaṃ siṃhagoṣṭhaṃ vṛko yathā 03,251.008c ātmanā saptamaḥ kṛṣṇām idaṃ vacanam abravīt 03,251.009a kuśalaṃ te varārohe bhartāras te 'py anāmayāḥ 03,251.009c yeṣāṃ kuśalakāmāsi te 'pi kaccid anāmayāḥ 03,251.010 draupady uvāca 03,251.010a kauravyaḥ kuśalī rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 03,251.010c ahaṃ ca bhrātaraś cāsya yāṃś cānyān paripṛcchasi 03,251.010d*1200_01 api te kuśalaṃ rājye rāṣṭre kośe bale tathā 03,251.010d*1200_02 kaccid ekaḥ śibīn āḍhyān sauvīrān saha sindhubhiḥ 03,251.010d*1200_03 anutiṣṭhasi dharmeṇa ye cānye viditās tvayā 03,251.010d*1201_01 api tvaṃ kuśalī rājan sahāmātyaḥ sahaprajaḥ 03,251.011a pādyaṃ pratigṛhāṇedam āsanaṃ ca nṛpātmaja 03,251.011c mṛgān pañcāśataṃ caiva prātarāśaṃ dadāni te 03,251.012a aiṇeyān pṛṣatān nyaṅkūn hariṇāñ śarabhāñ śaśān 03,251.012c ṛśyān rurūñ śambarāṃś ca gavayāṃś ca mṛgān bahūn 03,251.013a varāhān mahiṣāṃś caiva yāś cānyā mṛgajātayaḥ 03,251.013c pradāsyati svayaṃ tubhyaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 03,251.014 jayadratha uvāca 03,251.014a kuśalaṃ prātarāśasya sarvā me 'pacitiḥ kṛtā 03,251.014c ehi me ratham āroha sukham āpnuhi kevalam 03,251.015a gataśrīkāṃś cyutān rājyāt kṛpaṇān gatacetasaḥ 03,251.015c araṇyavāsinaḥ pārthān nānuroddhuṃ tvam arhasi 03,251.016a na vai prājñā gataśrīkaṃ bhartāram upayuñjate 03,251.016c yuñjānam anuyuñjīta na śriyaḥ saṃkṣaye vaset 03,251.017a śriyā vihīnā rājyāc ca vinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ 03,251.017c alaṃ te pāṇḍuputrāṇāṃ bhaktyā kleśam upāsitum 03,251.018a bhāryā me bhava suśroṇi tyajainān sukham āpnuhi 03,251.018c akhilān sindhusauvīrān avāpnuhi mayā saha 03,251.019 vaiśaṃpāyana uvāca 03,251.019a ity uktā sindhurājena vākyaṃ hṛdayakampanam 03,251.019c kṛṣṇā tasmād apākrāmad deśāt sabhrukuṭīmukhī 03,251.020a avamatyāsya tad vākyam ākṣipya ca sumadhyamā 03,251.020c maivam ity abravīt kṛṣṇā lajjasveti ca saindhavam 03,251.021a sā kāṅkṣamāṇā bhartṝṇām upayānam aninditā 03,251.021c vilobhayām āsa paraṃ vākyair vākyāni yuñjatī 03,251.021d*1202_00 draupadī 03,251.021d*1202_01 naivaṃ vada mahābāho nyāyyaṃ tvaṃ na ca manyase 03,251.021d*1202_02 pāṇḍūnāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ svasā caiva kanīyasī 03,251.021d*1202_03 duḥśalā nāma tasyās tvaṃ bhartā rājakulodbhavaḥ 03,251.021d*1202_04 mama bhrātā ca nyāyyena tvayā rakṣyā mahāratha 03,251.021d*1202_05 vaiśaṃpāyanaḥ 03,251.021d*1202_05 dharmiṣṭhānāṃ kule jāto na dharmaṃ tvam avekṣase 03,251.021d*1202_06 ity uktaḥ sindhurājo 'pi vākyam uttaram abravīt 03,251.021d*1202_07 rājñāṃ dharmaṃ na jānīṣe striyo ratnāni caiva hi 03,251.021d*1202_08 sādhāraṇāni loke 'smin pravadanti manīṣiṇaḥ 03,251.021d*1202_09 svasā ca svasriyā caiva bhrātṛbhāryā tathaiva ca 03,251.021d*1202_10 saṃgṛhṇanti ca rājānas tāś ca tatra nṛpodbhavāḥ 03,252.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,252.001a saroṣarāgopahatena valgunā; sarāganetreṇa natonnatabhruvā 03,252.001c mukhena visphūrya suvīrarāṣṭrapaṃ; tato 'bravīt taṃ drupadātmajā punaḥ 03,252.002a yaśasvinas tīkṣṇaviṣān mahārathān; adhikṣipan mūḍha na lajjase katham 03,252.002c mahendrakalpān niratān svakarmasu; sthitān samūheṣv api yakṣarakṣasām 03,252.003a na kiṃ cid īḍyaṃ pravadanti pāpaṃ; vanecaraṃ vā gṛhamedhinaṃ vā 03,252.003c tapasvinaṃ saṃparipūrṇavidyaṃ; bhaṣanti haivaṃ śvanarāḥ suvīra 03,252.004a ahaṃ tu manye tava nāsti kaś cid; etādṛśe kṣatriyasaṃniveśe 03,252.004c yas tvādya pātālamukhe patantaṃ; pāṇau gṛhītvā pratisaṃhareta 03,252.005a nāgaṃ prabhinnaṃ girikūṭakalpam; upatyakāṃ haimavatīṃ carantam 03,252.005c daṇḍīva yūthād apasedhase tvaṃ; yo jetum āśaṃsasi dharmarājam 03,252.006a bālyāt prasuptasya mahābalasya; siṃhasya pakṣmāṇi mukhāl lunāsi 03,252.006c padā samāhatya palāyamānaḥ; kruddhaṃ yadā drakṣyasi bhīmasenam 03,252.007a mahābalaṃ ghorataraṃ pravṛddhaṃ; jātaṃ hariṃ parvatakandareṣu 03,252.007c prasuptam ugraṃ prapadena haṃsi; yaḥ kruddham āsetsyasi jiṣṇum ugram 03,252.008a kṛṣṇoragau tīkṣṇaviṣau dvijihvau; mattaḥ padākrāmasi pucchadeśe 03,252.008c yaḥ pāṇḍavābhyāṃ puruṣottamābhyāṃ; jaghanyajābhyāṃ prayuyutsase tvam 03,252.009a yathā ca veṇuḥ kadalī nalo vā; phalanty abhāvāya na bhūtaye ''tmanaḥ 03,252.009c tathaiva māṃ taiḥ parirakṣyamāṇām; ādāsyase karkaṭakīva garbham 03,252.010 jayadratha uvāca 03,252.010a jānāmi kṛṣṇe viditaṃ mamaitad; yathāvidhās te naradevaputrāḥ 03,252.010c na tv evam etena vibhīṣaṇena; śakyā vayaṃ trāsayituṃ tvayādya 03,252.011a vayaṃ punaḥ saptadaśeṣu kṛṣṇe; kuleṣu sarve 'navameṣu jātāḥ 03,252.011c ṣaḍbhyo guṇebhyo 'bhyadhikā vihīnān; manyāmahe draupadi pāṇḍuputrān 03,252.012a sā kṣipram ātiṣṭha gajaṃ rathaṃ vā; na vākyamātreṇa vayaṃ hi śakyāḥ 03,252.012c āśaṃsa vā tvaṃ kṛpaṇaṃ vadantī; sauvīrarājasya punaḥ prasādam 03,252.013 draupady uvāca 03,252.013a mahābalā kiṃ tv iha durbaleva; sauvīrarājasya matāham asmi 03,252.013c yāhaṃ pramāthād iha saṃpratītā; sauvīrarājaṃ kṛpaṇaṃ vadeyam 03,252.014a yasyā hi kṛṣṇau padavīṃ caretāṃ; samāsthitāv ekarathe sahāyau 03,252.014c indro 'pi tāṃ nāpaharet kathaṃ cin; manuṣyamātraḥ kṛpaṇaḥ kuto 'nyaḥ 03,252.015a yadā kirīṭī paravīraghātī; nighnan rathastho dviṣatāṃ manāṃsi 03,252.015c madantare tvaddhvajinīṃ praveṣṭā; kakṣaṃ dahann agnir ivoṣṇageṣu 03,252.016a janārdanasyānugā vṛṣṇivīrā; maheṣvāsāḥ kekayāś cāpi sarve 03,252.016c ete hi sarve mama rājaputrāḥ; prahṛṣṭarūpāḥ padavīṃ careyuḥ 03,252.017a maurvīvisṛṣṭāḥ stanayitnughoṣā; gāṇḍīvamuktās tv ativegavantaḥ 03,252.017c hastaṃ samāhatya dhanaṃjayasya; bhīmāḥ śabdaṃ ghorataraṃ nadanti 03,252.018a gāṇḍīvamuktāṃś ca mahāśaraughān; pataṃgasaṃghān iva śīghravegān 03,252.018b*1203_01 yadā draṣṭāsy arjunaṃ vīryaśālinaṃ 03,252.018b*1203_02 tadā svabuddhiṃ pratininditāsi 03,252.018c saśaṅkhaghoṣaḥ satalatraghoṣo; gāṇḍīvadhanvā muhur udvamaṃś ca 03,252.018e yadā śarān arpayitā tavorasi; tadā manas te kim ivābhaviṣyat 03,252.019a gadāhastaṃ bhīmam abhidravantaṃ; mādrīputrau saṃpatantau diśaś ca 03,252.019c amarṣajaṃ krodhaviṣaṃ vamantau; dṛṣṭvā ciraṃ tāpam upaiṣyase 'dhama 03,252.020a yathā cāhaṃ nāticare kathaṃ cit; patīn mahārhān manasāpi jātu 03,252.020c tenādya satyena vaśīkṛtaṃ tvāṃ; draṣṭāsmi pārthaiḥ parikṛṣyamāṇam 03,252.021a na saṃbhramaṃ gantum ahaṃ hi śakṣye; tvayā nṛśaṃsena vikṛṣyamāṇā 03,252.021c samāgatāhaṃ hi kurupravīraiḥ; punar vanaṃ kāmyakam āgatā ca 03,252.022 vaiśaṃpāyana uvāca 03,252.022a sā tān anuprekṣya viśālanetrā; jighṛkṣamāṇān avabhartsayantī 03,252.022c provāca mā mā spṛśateti bhītā; dhaumyaṃ pracukrośa purohitaṃ sā 03,252.023a jagrāha tām uttaravastradeśe; jayadrathas taṃ samavākṣipat sā 03,252.023c tayā samākṣiptatanuḥ sa pāpaḥ; papāta śākhīva nikṛttamūlaḥ 03,252.024a pragṛhyamāṇā tu mahājavena; muhur viniḥśvasya ca rājaputrī 03,252.024c sā kṛṣyamāṇā ratham āruroha; dhaumyasya pādāv abhivādya kṛṣṇā 03,252.025 dhaumya uvāca 03,252.025a neyaṃ śakyā tvayā netum avijitya mahārathān 03,252.025c dharmaṃ kṣatrasya paurāṇam avekṣasva jayadratha 03,252.026a kṣudraṃ kṛtvā phalaṃ pāpaṃ prāpsyasi tvam asaṃśayam 03,252.026c āsādya pāṇḍavān vīrān dharmarājapurogamān 03,252.027 vaiśaṃpāyana uvāca 03,252.027a ity uktvā hriyamāṇāṃ tāṃ rājaputrīṃ yaśasvinīm 03,252.027c anvagacchat tadā dhaumyaḥ padātigaṇamadhyagaḥ 03,253.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,253.001a tato diśaḥ saṃpravihṛtya pārthā; mṛgān varāhān mahiṣāṃś ca hatvā 03,253.001c dhanurdharāḥ śreṣṭhatamāḥ pṛthivyāṃ; pṛthak carantaḥ sahitā babhūvuḥ 03,253.002a tato mṛgavyālagaṇānukīrṇaṃ; mahāvanaṃ tad vihagopaghuṣṭam 03,253.002c bhrātṝṃś ca tān abhyavadad yudhiṣṭhiraḥ; śrutvā giro vyāharatāṃ mṛgāṇām 03,253.003a ādityadīptāṃ diśam abhyupetya; mṛgadvijāḥ krūram ime vadanti 03,253.003c āyāsam ugraṃ prativedayanto; mahāhavaṃ śatrubhir vāvamānam 03,253.004a kṣipraṃ nivartadhvam alaṃ mṛgair no; mano hi me dūyati dahyate ca 03,253.004c buddhiṃ samācchādya ca me samanyur; uddhūyate prāṇapatiḥ śarīre 03,253.005a saraḥ suparṇena hṛtoragaṃ yathā; rāṣṭraṃ yathārājakam āttalakṣmi 03,253.005c evaṃvidhaṃ me pratibhāti kāmyakaṃ; śauṇḍair yathā pītarasaś ca kumbhaḥ 03,253.006a te saindhavair atyanilaughavegair; mahājavair vājibhir uhyamānāḥ 03,253.006c yuktair bṛhadbhiḥ surathair nṛvīrās; tadāśramāyābhimukhā babhūvuḥ 03,253.007a teṣāṃ tu gomāyur analpaghoṣo; nivartatāṃ vāmam upetya pārśvam 03,253.007c pravyāharat taṃ pravimṛśya rājā; provāca bhīmaṃ ca dhanaṃjayaṃ ca 03,253.008a yathā vadaty eṣa vihīnayoniḥ; śālāvṛko vāmam upetya pārśvam 03,253.008c suvyaktam asmān avamanya pāpaiḥ; kṛto 'bhimardaḥ kurubhiḥ prasahya 03,253.009a ity eva te tad vanam āviśanto; mahaty araṇye mṛgayāṃ caritvā 03,253.009c bālām apaśyanta tadā rudantīṃ; dhātreyikāṃ preṣyavadhūṃ priyāyāḥ 03,253.010a tām indrasenas tvarito 'bhisṛtya; rathād avaplutya tato 'bhyadhāvat 03,253.010c provāca caināṃ vacanaṃ narendra; dhātreyikām ārtataras tadānīm 03,253.011a kiṃ rodiṣi tvaṃ patitā dharaṇyāṃ; kiṃ te mukhaṃ śuṣyati dīnavarṇam 03,253.011b*1204_01 gateṣv araṇyaṃ hi suteṣu pāṇḍoḥ 03,253.011b*1204_02 kva cit parair nāpakṛtaṃ vane 'smin 03,253.011b*1204_03 paryākulā sā tu samīkṣya sūtam 03,253.011b*1204_04 abhyāpatantaṃ drutam indrasenam 03,253.011b*1204_05 uro ghnatī kaṣṭataraṃ tadānīm 03,253.011b*1204_06 uccaiḥ pracukrośa hṛteti devī 03,253.011b*1205_01 pativratā satyasaṃdhā tathaiva 03,253.011b*1205_02 kva sā nītā kena vā śaṃsa tathyam 03,253.011b*1206_01 kenātmanāśāya vadāpanītā 03,253.011b*1206_02 chidraṃ samāsādya narendrapatnī 03,253.011c kaccin na pāpaiḥ sunṛśaṃsakṛdbhiḥ; pramāthitā draupadī rājaputrī 03,253.011e anindyarūpā suviśālanetrā; śarīratulyā kurupuṃgavānām 03,253.012a yady eva devī pṛthivīṃ praviṣṭā; divaṃ prapannāpy atha vā samudram 03,253.012c tasyā gamiṣyanti padaṃ hi pārthās; tathā hi saṃtapyati dharmarājaḥ 03,253.013a ko hīdṛśānām arimardanānāṃ; kleśakṣamāṇām aparājitānām 03,253.013c prāṇaiḥ samām iṣṭatamāṃ jihīrṣed; anuttamaṃ ratnam iva pramūḍhaḥ 03,253.013e na budhyate nāthavatīm ihādya; bahiścaraṃ hṛdayaṃ pāṇḍavānām 03,253.014a kasyādya kāyaṃ pratibhidya ghorā; mahīṃ pravekṣyanti śitāḥ śarāgryāḥ 03,253.014c mā tvaṃ śucas tāṃ prati bhīru viddhi; yathādya kṛṣṇā punar eṣyatīti 03,253.014e nihatya sarvān dviṣataḥ samagrān; pārthāḥ sameṣyanty atha yājñasenyā 03,253.015a athābravīc cārumukhaṃ pramṛjya; dhātreyikā sārathim indrasenam 03,253.015c jayadrathenāpahṛtā pramathya; pañcendrakalpān paribhūya kṛṣṇā 03,253.016a tiṣṭhanti vartmāni navāny amūni; vṛkṣāś ca na mlānti tathaiva bhagnāḥ 03,253.016c āvartayadhvaṃ hy anuyāta śīghraṃ; na dūrayātaiva hi rājaputrī 03,253.017a saṃnahyadhvaṃ sarva evendrakalpā; mahānti cārūṇi ca daṃśanāni 03,253.017c gṛhṇīta cāpāni mahādhanāni; śarāṃś ca śīghraṃ padavīṃ vrajadhvam 03,253.018a purā hi nirbhartsanadaṇḍamohitā; pramūḍhacittā vadanena śuṣyatā 03,253.018c dadāti kasmai cid anarhate tanuṃ; varājyapūrṇām iva bhasmani srucam 03,253.019a purā tuṣāgnāv iva hūyate haviḥ; purā śmaśāne srag ivāpavidhyate 03,253.019c purā ca somo 'dhvarago 'valihyate; śunā yathā viprajane pramohite 03,253.019d*1207_01 purā hi pārthāś ca hatau ca kāpilam 03,253.019d*1207_02 prasicyate kṣīradhārā yatadhvam 03,253.019e mahaty araṇye mṛgayāṃ caritvā; purā śṛgālo nalinīṃ vigāhate 03,253.019f*1208_01 śrutiṃ ca samyak prakṛtiṃ mahādhvare 03,253.019f*1208_02 grāmyo jano yadvad asau na nāśayet 03,253.019f*1209_01 purā hi mantrāhutipūjitāyāṃ 03,253.019f*1209_02 hutāgnivedyāṃ balibhuṅ nilīyate 03,253.020a mā vaḥ priyāyāḥ sunasaṃ sulocanaṃ; candraprabhācchaṃ vadanaṃ prasannam 03,253.020c spṛśyāc chubhaṃ kaś cid akṛtyakārī; śvā vai puroḍāśam ivopayuṅkṣīt 03,253.020e etāni vartmāny anuyāta śīghraṃ; mā vaḥ kālaḥ kṣipram ihātyagād vai 03,253.020f*1210_01 śīghraṃ pradhāvadhvam ito narendro 03,253.020f*1210_02 yāvan na dūraṃ vrajatīti pāpaḥ 03,253.020f*1211_01 pratyāharadhvaṃ dviṣatāṃ sakāśāl 03,253.020f*1211_02 lakṣmīm iva svāṃ dayitāṃ nṛsiṃhāḥ 03,253.021 yudhiṣṭhira uvāca 03,253.021a bhadre tūṣṇīm āssva niyaccha vācaṃ; māsmatsakāśe paruṣāṇy avocaḥ 03,253.021c rājāno vā yadi vā rājaputrā; balena mattā vañcanāṃ prāpnuvanti 03,253.022 vaiśaṃpāyana uvāca 03,253.022a etāvad uktvā prayayur hi śīghraṃ; tāny eva vartmāny anuvartamānāḥ 03,253.022c muhur muhur vyālavad ucchvasanto; jyāṃ vikṣipantaś ca mahādhanurbhyaḥ 03,253.023a tato 'paśyaṃs tasya sainyasya reṇum; uddhūtaṃ vai vājikhurapraṇunnam 03,253.023c padātīnāṃ madhyagataṃ ca dhaumyaṃ; vikrośantaṃ bhīmam abhidraveti 03,253.024a te sāntvya dhaumyaṃ paridīnasattvāḥ; sukhaṃ bhavān etv iti rājaputrāḥ 03,253.024c śyenā yathaivāmiṣasaṃprayuktā; javena tat sainyam athābhyadhāvan 03,253.025a teṣāṃ mahendropamavikramāṇāṃ; saṃrabdhānāṃ dharṣaṇād yājñasenyāḥ 03,253.025c krodhaḥ prajajvāla jayadrathaṃ ca; dṛṣṭvā priyāṃ tasya rathe sthitāṃ ca 03,253.026a pracukruśuś cāpy atha sindhurājaṃ; vṛkodaraś caiva dhanaṃjayaś ca 03,253.026c yamau ca rājā ca mahādhanurdharās; tato diśaḥ saṃmumuhuḥ pareṣām 03,254.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,254.001a tato ghorataraḥ śabdo vane samabhavat tadā 03,254.001c bhīmasenārjunau dṛṣṭvā kṣatriyāṇām amarṣiṇām 03,254.002a teṣāṃ dhvajāgrāṇy abhivīkṣya rājā; svayaṃ durātmā kurupuṃgavānām 03,254.002c jayadratho yājñasenīm uvāca; rathe sthitāṃ bhānumatīṃ hataujāḥ 03,254.003a āyāntīme pañca rathā mahānto; manye ca kṛṣṇe patayas tavaite 03,254.003c sā jānatī khyāpaya naḥ sukeśi; paraṃ paraṃ pāṇḍavānāṃ rathastham 03,254.004 draupady uvāca 03,254.004a kiṃ te jñātair mūḍha mahādhanurdharair; anāyuṣyaṃ karma kṛtvātighoram 03,254.004c ete vīrāḥ patayo me sametā; na vaḥ śeṣaḥ kaś cid ihāsti yuddhe 03,254.005a ākhyātavyaṃ tv eva sarvaṃ mumūrṣor; mayā tubhyaṃ pṛṣṭayā dharma eṣaḥ 03,254.005c na me vyathā vidyate tvadbhayaṃ vā; saṃpaśyantyāḥ sānujaṃ dharmarājam 03,254.006a yasya dhvajāgre nadato mṛdaṅgau; nandopanandau madhurau yuktarūpau 03,254.006c etaṃ svadharmārthaviniścayajñaṃ; sadā janāḥ kṛtyavanto 'nuyānti 03,254.007a ya eṣa jāmbūnadaśuddhagauraḥ; pracaṇḍaghoṇas tanur āyatākṣaḥ 03,254.007c etaṃ kuruśreṣṭhatamaṃ vadanti; yudhiṣṭhiraṃ dharmasutaṃ patiṃ me 03,254.008a apy eṣa śatroḥ śaraṇāgatasya; dadyāt prāṇān dharmacārī nṛvīraḥ 03,254.008c paraihy enaṃ mūḍha javena bhūtaye; tvam ātmanaḥ prāñjalir nyastaśastraḥ 03,254.009a athāpy enaṃ paśyasi yaṃ rathasthaṃ; mahābhujaṃ śālam iva pravṛddham 03,254.009c saṃdaṣṭoṣṭhaṃ bhrukuṭīsaṃhatabhruvaṃ; vṛkodaro nāma patir mamaiṣaḥ 03,254.010a ājāneyā balinaḥ sādhu dāntā; mahābalāḥ śūram udāvahanti 03,254.010c etasya karmāṇy atimānuṣāṇi; bhīmeti śabdo 'sya gataḥ pṛthivyām 03,254.011a nāsyāparāddhāḥ śeṣam ihāpnuvanti; nāpy asya vairaṃ vismarate kadā cit 03,254.011c vairasyāntaṃ saṃvidhāyopayāti; paścāc chāntiṃ na ca gacchaty atīva 03,254.012a mṛdur vadānyo dhṛtimān yaśasvī; jitendriyo vṛddhasevī nṛvīraḥ 03,254.012c bhrātā ca śiṣyaś ca yudhiṣṭhirasya; dhanaṃjayo nāma patir mamaiṣaḥ 03,254.013a yo vai na kāmān na bhayān na lobhāt; tyajed dharmaṃ na nṛśaṃsaṃ ca kuryāt 03,254.013c sa eṣa vaiśvānaratulyatejāḥ; kuntīsutaḥ śatrusahaḥ pramāthī 03,254.014a yaḥ sarvadharmārthaviniścayajño; bhayārtānāṃ bhayahartā manīṣī 03,254.014b*1212_01 bandhupriyaḥ śastrabhṛtāṃ variṣṭho 03,254.014b*1212_02 mahāhaveṣv aprativāryavīryaḥ 03,254.014c yasyottamaṃ rūpam āhuḥ pṛthivyāṃ; yaṃ pāṇḍavāḥ parirakṣanti sarve 03,254.015a prāṇair garīyāṃsam anuvrataṃ vai; sa eṣa vīro nakulaḥ patir me 03,254.015a*1213_01 **** **** śūraḥ kṛtajño dṛḍhasauhṛdaś ca 03,254.015a*1213_02 mahāhave yaś ca ripupramāthī 03,254.015c yaḥ khaḍgayodhī laghucitrahasto; mahāṃś ca dhīmān sahadevo 'dvitīyaḥ 03,254.016a yasyādya karma drakṣyase mūḍhasattva; śatakrator vā daityasenāsu saṃkhye 03,254.016c śūraḥ kṛtāstro matimān manīṣī; priyaṃkaro dharmasutasya rājñaḥ 03,254.017a ya eṣa candrārkasamānatejā; jaghanyajaḥ pāṇḍavānāṃ priyaś ca 03,254.017c buddhyā samo yasya naro na vidyate; vaktā tathā satsu viniścayajñaḥ 03,254.018a sa eṣa śūro nityam amarṣaṇaś ca; dhīmān prājñaḥ sahadevaḥ patir me 03,254.018c tyajet prāṇān praviśed dhavyavāhaṃ; na tv evaiṣa vyāhared dharmabāhyam 03,254.018e sadā manasvī kṣatradharme niviṣṭaḥ; kuntyāḥ prāṇair iṣṭatamo nṛvīraḥ 03,254.019a viśīryantīṃ nāvam ivārṇavānte; ratnābhipūrṇāṃ makarasya pṛṣṭhe 03,254.019c senāṃ tavemāṃ hatasarvayodhāṃ; vikṣobhitāṃ drakṣyasi pāṇḍuputraiḥ 03,254.020a ity ete vai kathitāḥ pāṇḍuputrā; yāṃs tvaṃ mohād avamanya pravṛttaḥ 03,254.020c yady etais tvaṃ mucyase 'riṣṭadehaḥ; punarjanma prāpsyase jīva eva 03,254.021 vaiśaṃpāyana uvāca 03,254.021a tataḥ pārthāḥ pañca pañcendrakalpās; tyaktvā trastān prāñjalīṃs tān padātīn 03,254.021c rathānīkaṃ śaravarṣāndhakāraṃ; cakruḥ kruddhāḥ sarvataḥ saṃnigṛhya 03,255.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,255.001a saṃtiṣṭhata praharata tūrṇaṃ viparidhāvata 03,255.001c iti sma saindhavo rājā codayām āsa tān nṛpān 03,255.002a tato ghorataraḥ śabdo raṇe samabhavat tadā 03,255.002c bhīmārjunayamān dṛṣṭvā sainyānāṃ sayudhiṣṭhirān 03,255.003a śibisindhutrigartānāṃ viṣādaś cāpy ajāyata 03,255.003c tān dṛṣṭvā puruṣavyāghrān vyāghrān iva balotkaṭān 03,255.004a hemacitrasamutsedhāṃ sarvaśaikyāyasīṃ gadām 03,255.004c pragṛhyābhyadravad bhīmaḥ saindhavaṃ kālacoditam 03,255.005a tadantaram athāvṛtya koṭikāśyo 'bhyahārayat 03,255.005c mahatā rathavaṃśena parivārya vṛkodaram 03,255.006a śaktitomaranārācair vīrabāhupracoditaiḥ 03,255.006c kīryamāṇo 'pi bahubhir na sma bhīmo 'bhyakampata 03,255.007a gajaṃ tu sagajārohaṃ padātīṃś ca caturdaśa 03,255.007c jaghāna gadayā bhīmaḥ saindhavadhvajinīmukhe 03,255.008a pārthaḥ pañcaśatāñ śūrān pārvatīyān mahārathān 03,255.008c parīpsamānaḥ sauvīraṃ jaghāna dhvajinīmukhe 03,255.009a rājā svayaṃ suvīrāṇāṃ pravarāṇāṃ prahāriṇām 03,255.009c nimeṣamātreṇa śataṃ jaghāna samare tadā 03,255.010a dadṛśe nakulas tatra rathāt praskandya khaḍgadhṛk 03,255.010c śirāṃsi pādarakṣāṇāṃ bījavat pravapan muhuḥ 03,255.011a sahadevas tu saṃyāya rathena gajayodhinaḥ 03,255.011c pātayām āsa nārācair drumebhya iva barhiṇaḥ 03,255.012a tatas trigartaḥ sadhanur avatīrya mahārathāt 03,255.012c gadayā caturo vāhān rājñas tasya tadāvadhīt 03,255.013a tam abhyāśagataṃ rājā padātiṃ kuntinandanaḥ 03,255.013c ardhacandreṇa bāṇena vivyādhorasi dharmarāṭ 03,255.014a sa bhinnahṛdayo vīro vaktrāc choṇitam udvaman 03,255.014c papātābhimukhaḥ pārthaṃ chinnamūla iva drumaḥ 03,255.015a indrasenadvitīyas tu rathāt praskandya dharmarāṭ 03,255.015c hatāśvaḥ sahadevasya pratipede mahāratham 03,255.016a nakulaṃ tv abhisaṃdhāya kṣemaṃkaramahāmukhau 03,255.016c ubhāv ubhayatas tīkṣṇaiḥ śaravarṣair avarṣatām 03,255.017a tau śarair abhivarṣantau jīmūtāv iva vārṣikau 03,255.017c ekaikena vipāṭhena jaghne mādravatīsutaḥ 03,255.018a trigartarājaḥ surathas tasyātha rathadhūrgataḥ 03,255.018c ratham ākṣepayām āsa gajena gajayānavit 03,255.019a nakulas tv apabhīs tasmād rathāc carmāsipāṇimān 03,255.019c udbhrāntaṃ sthānam āsthāya tasthau girir ivācalaḥ 03,255.020a surathas taṃ gajavaraṃ vadhāya nakulasya tu 03,255.020c preṣayām āsa sakrodham abhyucchritakaraṃ tataḥ 03,255.021a nakulas tasya nāgasya samīpaparivartinaḥ 03,255.021c saviṣāṇaṃ bhujaṃ mūle khaḍgena nirakṛntata 03,255.022a sa vinadya mahānādaṃ gajaḥ kaṅkaṇabhūṣaṇaḥ 03,255.022c patann avākśirā bhūmau hastyārohān apothayat 03,255.023a sa tat karma mahat kṛtvā śūro mādravatīsutaḥ 03,255.023c bhīmasenarathaṃ prāpya śarma lebhe mahārathaḥ 03,255.024a bhīmas tv āpatato rājñaḥ koṭikāśyasya saṃgare 03,255.024c sūtasya nudato vāhān kṣureṇāpāharac chiraḥ 03,255.025a na bubodha hataṃ sūtaṃ sa rājā bāhuśālinā 03,255.025c tasyāśvā vyadravan saṃkhye hatasūtās tatas tataḥ 03,255.026a vimukhaṃ hatasūtaṃ taṃ bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ 03,255.026c jaghāna talayuktena prāsenābhyetya pāṇḍavaḥ 03,255.026d*1214_01 tadā tu saṃpravṛtte tu tumule yodhasaṃkṣaye 03,255.026d*1214_02 aṅgārakaḥ kuñjaraś ca saṃjayo guptakas tathā 03,255.026d*1214_03 śatruṃjayaḥ suprabuddho śubhakṛd bhramakā api 03,255.026d*1214_04 śūraḥ parākuḥ kuhako dvādaśaite mahārathāḥ 03,255.026d*1214_05 subalāḥ saindhavāś caiva trigartāś ca mahābalāḥ 03,255.026d*1214_06 ikṣvākuyodhāḥ prabalā rathinaḥ saha yad dvipāḥ 03,255.026d*1214_07 koṭīkṛtya ca pārthaṃ tu śaravarṣair avākiran 03,255.026d*1214_08 arjunas tu tataḥ kruddhaḥ śaravarṣaṃ nihatya ca 03,255.027a dvādaśānāṃ tu sarveṣāṃ sauvīrāṇāṃ dhanaṃjayaḥ 03,255.027c cakarta niṣitair bhallair dhanūṃṣi ca śirāṃsi ca 03,255.028a śibīn ikṣvākumukhyāṃś ca trigartān saindhavān api 03,255.028c jaghānātirathaḥ saṃkhye bāṇagocaram āgatān 03,255.029a sāditāḥ pratyadṛśyanta bahavaḥ savyasācinā 03,255.029c sapatākāś ca mātaṅgāḥ sadhvajāś ca mahārathāḥ 03,255.030a pracchādya pṛthivīṃ tasthuḥ sarvam āyodhanaṃ prati 03,255.030c śarīrāṇy aśiraskāni videhāni śirāṃsi ca 03,255.031a śvagṛdhrakaṅkakākolabhāsagomāyuvāyasāḥ 03,255.031c atṛpyaṃs tatra vīrāṇāṃ hatānāṃ māṃsaśoṇitaiḥ 03,255.031d@026_0001 evaṃ tīkṣṇaśarajvālair gāṇḍīvāgnipracoditaiḥ 03,255.031d@026_0002 senendhanaṃ dadāhāśu saroṣaḥ pārthayājakaḥ 03,255.031d@026_0003 cakrāṇāṃ patitānāṃ ca yugānāṃ ca mahīpate 03,255.031d@026_0004 tūṇīrāṇāṃ patākānāṃ dhvajānāṃ ca rathaiḥ saha 03,255.031d@026_0005 śarāṇām anukarṣāṇāṃ triveṇūnāṃ tathaiva ca 03,255.031d@026_0006 akṣāṇām atha yoktrāṇāṃ pratodānāṃ ca rāśayaḥ 03,255.031d@026_0007 śirasāṃ patitānāṃ ca kuṇḍaloṣṇīṣadhāriṇām 03,255.031d@026_0008 bhujānāṃ mukuṭānāṃ ca hārāṇām aṅgadaiḥ saha 03,255.031d@026_0009 chattrāṇāṃ vyajanānāṃ ca carmaṇāṃ caiva rāśayaḥ 03,255.031d@026_0010 chinnānāṃ kārmukāṇāṃ ca paṭṭasānāṃ tathaiva ca 03,255.031d@026_0011 śaktīnām atha khaḍgānāṃ daṇḍānām atha tomaraiḥ 03,255.031d@026_0012 rāśayas tatra dṛśyante tatra tatra viśāṃ pate 03,255.031d@026_0013 patitaiś caiva mātaṅgaiḥ sayodhaiḥ parvatopamaiḥ 03,255.031d@026_0014 hayair nipatitaiḥ sārdhaṃ sādibhiḥ sāyudhais tadā 03,255.031d@026_0015 vipraviṣṭai rathaiś caiva nihataiś ca padātibhiḥ 03,255.031d@026_0016 agamyarūpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā 03,255.032a hateṣu teṣu vīreṣu sindhurājo jayadrathaḥ 03,255.032c vimucya kṛṣṇāṃ saṃtrastaḥ palāyanaparo 'bhavat 03,255.032d*1215_01 vidrāvyamāne sainye tu makarair arṇavo yathā 03,255.033a sa tasmin saṃkule sainye draupadīm avatārya vai 03,255.033c prāṇaprepsur upādhāvad vanaṃ yena narādhamaḥ 03,255.034a draupadīṃ dharmarājas tu dṛṣṭvā dhaumyapuraskṛtām 03,255.034c mādrīputreṇa vīreṇa ratham āropayat tadā 03,255.035a tatas tad vidrutaṃ sainyam apayāte jayadrathe 03,255.035c ādiśyādiśya nārācair ājaghāna vṛkodaraḥ 03,255.036a savyasācī tu taṃ dṛṣṭvā palāyantaṃ jayadratham 03,255.036c vārayām āsa nighnantaṃ bhīmaṃ saindhavasainikān 03,255.037 arjuna uvāca 03,255.037a yasyāpacārāt prāpto 'yam asmān kleśo durāsadaḥ 03,255.037c tam asmin samaroddeśe na paśyāmi jayadratham 03,255.038a tam evānviṣa bhadraṃ te kiṃ te yodhair nipātitaiḥ 03,255.038c anāmiṣam idaṃ karma kathaṃ vā manyate bhavān 03,255.039 vaiśaṃpāyana uvāca 03,255.039a ity ukto bhīmasenas tu guḍākeśena dhīmatā 03,255.039c yudhiṣṭhiram abhiprekṣya vāgmī vacanam abravīt 03,255.040a hatapravīrā ripavo bhūyiṣṭhaṃ vidrutā diśaḥ 03,255.040c gṛhītvā draupadīṃ rājan nivartatu bhavān itaḥ 03,255.041a yamābhyāṃ saha rājendra dhaumyena ca mahātmanā 03,255.041c prāpyāśramapadaṃ rājan draupadīṃ parisāntvaya 03,255.042a na hi me mokṣyate jīvan mūḍhaḥ saindhavako nṛpaḥ 03,255.042c pātālatalasaṃstho 'pi yadi śakro 'sya sārathiḥ 03,255.043 yudhiṣṭhira uvāca 03,255.043a na hantavyo mahābāho durātmāpi sa saindhavaḥ 03,255.043c duḥśalām abhisaṃsmṛtya gāndhārīṃ ca yaśasvinīm 03,255.044 vaiśaṃpāyana uvāca 03,255.044a tac chrutvā draupadī bhīmam uvāca vyākulendriyā 03,255.044c kupitā hrīmatī prājñā patī bhīmārjunāv ubhau 03,255.045a kartavyaṃ cet priyaṃ mahyaṃ vadhyaḥ sa puruṣādhamaḥ 03,255.045c saindhavāpasadaḥ pāpo durmatiḥ kulapāṃsanaḥ 03,255.046a bhāryābhihartā nirvairo yaś ca rājyaharo ripuḥ 03,255.046c yācamāno 'pi saṃgrāme na sa jīvitum arhati 03,255.047a ity uktau tau naravyāghrau yayatur yatra saindhavaḥ 03,255.047c rājā nivavṛte kṛṣṇām ādāya sapurohitaḥ 03,255.048a sa praviśyāśramapadaṃ vyapaviddhabṛsīghaṭam 03,255.048c mārkaṇḍeyādibhir viprair anukīrṇaṃ dadarśa ha 03,255.049a draupadīm anuśocadbhir brāhmaṇais taiḥ samāgataiḥ 03,255.049c samiyāya mahāprājñaḥ sabhāryo bhrātṛmadhyagaḥ 03,255.050a te sma taṃ muditā dṛṣṭvā punar abhyāgataṃ nṛpam 03,255.050c jitvā tān sindhusauvīrān draupadīṃ cāhṛtāṃ punaḥ 03,255.051a sa taiḥ parivṛto rājā tatraivopaviveśa ha 03,255.051c praviveśāśramaṃ kṛṣṇā yamābhyāṃ saha bhāminī 03,255.052a bhīmārjunāv api śrutvā krośamātragataṃ ripum 03,255.052c svayam aśvāṃs tudantau tau javenaivābhyadhāvatām 03,255.053a idam atyadbhutaṃ cātra cakāra puruṣo 'rjunaḥ 03,255.053c krośamātragatān aśvān saindhavasya jaghāna yat 03,255.054a sa hi divyāstrasaṃpannaḥ kṛcchrakāle 'py asaṃbhramaḥ 03,255.054c akarod duṣkaraṃ karma śarair astrānumantritaiḥ 03,255.055a tato 'bhyadhāvatāṃ vīrāv ubhau bhīmadhanaṃjayau 03,255.055c hatāśvaṃ saindhavaṃ bhītam ekaṃ vyākulacetasam 03,255.056a saindhavas tu hatān dṛṣṭvā tathāśvān svān suduḥkhitaḥ 03,255.056b*1216_01 rathāt praskandya padbhyāṃ vai palāyanaparo 'bhavat 03,255.056c dṛṣṭvā vikramakarmāṇi kurvāṇaṃ ca dhanaṃjayam 03,255.056e palāyanakṛtotsāhaḥ prādravad yena vai vanam 03,255.057a saindhavaṃ tvabhisaṃprekṣya parākrāntaṃ palāyane 03,255.057c anuyāya mahābāhuḥ phalguno vākyam abravīt 03,255.058a anena vīryeṇa kathaṃ striyaṃ prārthayase balāt 03,255.058c rājaputra nivartasva na te yuktaṃ palāyanam 03,255.058e kathaṃ cānucarān hitvā śatrumadhye palāyase 03,255.059a ity ucyamānaḥ pārthena saindhavo na nyavartata 03,255.059a*1217_01 **** **** arjunena ca dhīmatā 03,255.059a*1217_02 saindhavo 'pi ca pāpātmā 03,255.059c tiṣṭha tiṣṭheti taṃ bhīmaḥ sahasābhyadravad balī 03,255.059e mā vadhīr iti pārthas taṃ dayāvān abhyabhāṣata 03,256.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,256.001a jayadrathas tu saṃprekṣya bhrātarāv udyatāyudhau 03,256.001c prādravat tūrṇam avyagro jīvitepsuḥ suduḥkhitaḥ 03,256.001d*1218_01 salatābhiḥ *saṃvṛte kirīṭaṃ ratnabhāsvaram 03,256.001d*1218_02 āpe vidravya dhāvantaṃ nilīyantaṃ vanāntaram 03,256.001d*1218_03 bhīmasenas tu taṃ kakṣe līyamānaṃ bhayākulam 03,256.001d*1218_04 mārgamāṇo 'vatīryāśu rathād ratnavibhūṣitāt 03,256.002a taṃ bhīmaseno dhāvantam avatīrya rathād balī 03,256.002c abhidrutya nijagrāha keśapakṣe 'tyamarṣaṇaḥ 03,256.003a samudyamya ca taṃ roṣān niṣpipeṣa mahītale 03,256.003c gale gṛhītvā rājānaṃ tāḍayām āsa caiva ha 03,256.004a punaḥ saṃjīvamānasya tasyotpatitum icchataḥ 03,256.004c padā mūrdhni mahābāhuḥ prāharad vilapiṣyataḥ 03,256.005a tasya jānuṃ dadau bhīmo jaghne cainam aratninā 03,256.005c sa moham agamad rājā prahāravarapīḍitaḥ 03,256.006a viroṣaṃ bhīmasenaṃ tu vārayām āsa phalgunaḥ 03,256.006c duḥśalāyāḥ kṛte rājā yat tad āheti kaurava 03,256.007 bhīmasena uvāca 03,256.007a nāyaṃ pāpasamācāro matto jīvitum arhati 03,256.007c draupadyās tadanarhāyāḥ parikleṣṭā narādhamaḥ 03,256.008a kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ yad rājā satataṃ ghṛṇī 03,256.008c tvaṃ ca bāliśayā buddhyā sadaivāsmān prabādhase 03,256.009a evam uktvā saṭās tasya pañca cakre vṛkodaraḥ 03,256.009c ardhacandreṇa bāṇena kiṃ cid abruvatas tadā 03,256.010a vikalpayitvā rājānaṃ tataḥ prāha vṛkodaraḥ 03,256.010b*1219_01 taṃ tathā na viceṣṭantam abudhvāpa vṛkodaraḥ 03,256.010c jīvituṃ cecchase mūḍha hetuṃ me gadataḥ śṛṇu 03,256.011a dāso 'smīti tvayā vācyaṃ saṃsatsu ca sabhāsu ca 03,256.011c evaṃ te jīvitaṃ dadyām eṣa yuddhajito vidhiḥ 03,256.012a evam astv iti taṃ rājā kṛcchraprāṇo jayadrathaḥ 03,256.012c provāca puruṣavyāghraṃ bhīmam āhavaśobhinam 03,256.013a tata enaṃ viceṣṭantaṃ baddhvā pārtho vṛkodaraḥ 03,256.013c ratham āropayām āsa visaṃjñaṃ pāṃsuguṇṭhitam 03,256.014a tatas taṃ ratham āsthāya bhīmaḥ pārthānugas tadā 03,256.014c abhyetyāśramamadhyastham abhyagacchad yudhiṣṭhiram 03,256.015a darśayām āsa bhīmas tu tadavasthaṃ jayadratham 03,256.015c taṃ rājā prāhasad dṛṣṭvā mucyatām iti cābravīt 03,256.016a rājānaṃ cābravīd bhīmo draupadyai kathayeti vai 03,256.016c dāsabhāvaṃ gato hy eṣa pāṇḍūnāṃ pāpacetanaḥ 03,256.017a tam uvāca tato jyeṣṭho bhrātā sapraṇayaṃ vacaḥ 03,256.017c muñcainam adhamācāraṃ pramāṇaṃ yadi te vayam 03,256.018a draupadī cābravīd bhīmam abhiprekṣya yudhiṣṭhiram 03,256.018c dāso 'yaṃ mucyatāṃ rājñas tvayā pañcasaṭaḥ kṛtaḥ 03,256.018d*1220_01 evam uktaḥ sa bhīmas tu bhrātrā caiva ca kṛṣṇayā 03,256.018d*1220_02 mumoca taṃ mahāpāpaṃ jayadratham acetasam 03,256.018d*1221_01 sa mu[mo]caivam uktas tu bhīmas taṃ bandhanāt tadā 03,256.019a sa mukto 'bhyetya rājānam abhivādya yudhiṣṭhiram 03,256.019c vavande vihvalo rājā tāṃś ca sarvān munīṃs tadā 03,256.020a tam uvāca ghṛṇī rājā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 03,256.020c tathā jayadrathaṃ dṛṣṭvā gṛhītaṃ savyasācinā 03,256.021a adāso gaccha mukto 'si maivaṃ kārṣīḥ punaḥ kva cit 03,256.021c strīkāmuka dhig astu tvāṃ kṣudraḥ kṣudrasahāyavān 03,256.021e evaṃvidhaṃ hi kaḥ kuryāt tvad anyaḥ puruṣādhamaḥ 03,256.021f*1222_01 karma dharmaviruddhaṃ vai lokaduṣṭaṃ ca durmate 03,256.022a gatasattvam iva jñātvā kartāram aśubhasya tam 03,256.022c saṃprekṣya bharataśreṣṭhaḥ kṛpāṃ cakre narādhipaḥ 03,256.023a dharme te vardhatāṃ buddhir mā cādharme manaḥ kṛthāḥ 03,256.023c sāśvaḥ sarathapādātaḥ svasti gaccha jayadratha 03,256.024a evam uktas tu savrīḍaṃ tūṣṇīṃ kiṃ cid avāṅmukhaḥ 03,256.024c jagāma rājā duḥkhārto gaṅgādvārāya bhārata 03,256.025a sa devaṃ śaraṇaṃ gatvā virūpākṣam umāpatim 03,256.025b*1223_01 nirāhāro jitakrodhaḥ pādāṅguṣṭhāgraviṣṭhitaḥ 03,256.025c tapaś cacāra vipulaṃ tasya prīto vṛṣadhvajaḥ 03,256.026a baliṃ svayaṃ pratyagṛhṇāt prīyamāṇas trilocanaḥ 03,256.026c varaṃ cāsmai dadau devaḥ sa ca jagrāha tac chṛṇu 03,256.027a samastān sarathān pañca jayeyaṃ yudhi pāṇḍavān 03,256.027c iti rājābravīd devaṃ neti devas tam abravīt 03,256.028a ajayyāṃś cāpy avadhyāṃś ca vārayiṣyasi tān yudhi 03,256.028c ṛte 'rjunaṃ mahābāhuṃ devair api durāsadam 03,256.028c*1224_01 **** **** naraṃ nāma sureśavaram 03,256.028c*1224_02 badaryāṃ taptatapasaṃ nārāyaṇasahāyakam 03,256.028c*1224_03 ajitaṃ sarvalokānāṃ 03,256.028d*1225_01 mama pāśupatāstreṇa guptaṃ sarvatra sarvadā 03,256.028d@027_0001 mayā dattaṃ pāśupataṃ divyam apratimaṃ śaram 03,256.028d@027_0002 avāpa lokapālebhyo vajrādīn sa mahāśarān 03,256.028d@027_0003 devadevo hy anantātmā viṣṇuḥ suraguruḥ prabhuḥ 03,256.028d@027_0004 pradhānapuruṣo 'vyakto viśvātmā viśvamūrtimān 03,256.028d@027_0005 yugāntakāle saṃprāpte kālāgnir dahate jagat 03,256.028d@027_0006 saparvatārṇavadvīpaṃ saśailavanakānanam 03,256.028d@027_0007 nirdahan nāgalokāṃś ca pātālatalacāriṇaḥ 03,256.028d@027_0008 athāntarikṣe sumahannānāvarṇāḥ payodharāḥ 03,256.028d@027_0009 ghorasvarā vinadinas taḍinmālāvalambinaḥ 03,256.028d@027_0010 samuttiṣṭhan diśaḥ sarvā vivarṣantaḥ samantataḥ 03,256.028d@027_0011 tato 'gniṃ nāśayām āsuḥ saṃvartāgniniyāmakāḥ 03,256.028d@027_0012 akṣamātraiś ca dhārābhis tiṣṭhanty āpūrya sarvaśaḥ 03,256.028d@027_0013 ekārṇave tadā tasminn upaśāntacarācare 03,256.028d@027_0014 naṣṭacandrārkapavane grahanakṣatravarjite 03,256.028d@027_0015 caturyugasahasrānte salilenāplutā mahī 03,256.028d@027_0016 tato nārāyaṇākhyas tu sahasrākṣaḥ sahasrapāt 03,256.028d@027_0017 sahasraśīrṣā puruṣaḥ svaptukāmas tv atīndriyaḥ 03,256.028d@027_0018 phaṭāsahasravikaṭaṃ śeṣaṃ paryaṅkabhoginam 03,256.028d@027_0019 sahasram iva tigmāṃśusaṃghātam amitadyutim 03,256.028d@027_0020 kundenduhāragokṣīramṛṇālakumudaprabham 03,256.028d@027_0021 tatrāsau bhagavān devaḥ svapañ jalanidhau tadā 03,256.028d@027_0022 naiśena tamasā vyāptāṃ svāṃ rātriṃ kurute vibhuḥ 03,256.028d@027_0023 sattvodrekāt pravṛddhas tu śūnyaṃ lokam apaśyata 03,256.028d@027_0024 imaṃ codāharanty atra ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati 03,256.028d@027_0025 āpo nārās tattanava ity apāṃ nāma śuśruma 03,256.028d@027_0026 ayanaṃ tena caivāste tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ 03,256.028d@027_0027 pradhyānasamakālaṃ tu prajāhetoḥ sanātanaḥ 03,256.028d@027_0028 dhyātamātre tu bhagavannābhyāṃ padmaḥ samutthitaḥ 03,256.028d@027_0029 tataś caturmukho brahmā nābhipadmād viniḥsṛtaḥ 03,256.028d@027_0030 tatropaviṣṭaḥ sahasā padme lokapitāmahaḥ 03,256.028d@027_0031 śūnyaṃ dṛṣṭvā jagat kṛtsnaṃ mānasān ātmanaḥ samān 03,256.028d@027_0032 tato marīcipramukhān maharṣīn asṛjan nava 03,256.028d@027_0033 te 'sṛjan sarvabhūtāni trasāni sthāvarāṇi ca 03,256.028d@027_0034 yakṣarākṣasabhūtāni piśācoragamānuṣān 03,256.028d@027_0035 sṛjate brahmamūrtis tu rakṣate pauruṣī tanuḥ 03,256.028d@027_0036 raudrībhāvena śamayet tisro 'vasthāḥ prajāpateḥ 03,256.028d@027_0037 na śrutaṃ te sindhupate viṣṇor adbhutakarmaṇaḥ 03,256.028d@027_0038 kathyamānāni munibhir brāhmaṇair vedapāragaiḥ 03,256.028d@027_0039 jalena samanuprāpte sarvataḥ pṛthivītale 03,256.028d@027_0040 tadā caikārṇave tasminn ekākāśe prabhuś caran 03,256.028d@027_0041 niśāyām iva khadyotaḥ prāvṛṭkāle samantataḥ 03,256.028d@027_0042 pratiṣṭhānāya pṛthivīṃ mārgamāṇas tadābhavat 03,256.028d@027_0043 jale nimagnāṃ gāṃ dṛṣṭvā coddhartuṃ manasecchati 03,256.028d@027_0044 kiṃ nu rūpam ahaṃ kṛtvā salilād uddhare mahīm 03,256.028d@027_0045 evaṃ saṃcintya manasā dṛṣṭvā divyena cakṣuṣā 03,256.028d@027_0046 jalakrīḍābhirucitaṃ vārāhaṃ rūpam asmarat 03,256.028d@027_0047 kṛtvā vārāhavapuṣaṃ vāṅmayaṃ vedasaṃmitam 03,256.028d@027_0048 daśayojanavistīrṇam āyataṃ śatayojanam 03,256.028d@027_0049 mahāparvatavarṣmābhaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ pradīptimat 03,256.028d@027_0050 mahāmeghaughanirghoṣaṃ nīlajīmūtasaṃnibham 03,256.028d@027_0051 bhūtvā yajñavarāho vai apaḥ saṃprāviśat prabhuḥ 03,256.028d@027_0052 daṃṣṭreṇaikena coddhṛtya sve sthāne nyaviśan mahīm 03,256.028d@027_0053 punar eva mahābāhur apūrvāṃ tanum āśritaḥ 03,256.028d@027_0054 narasya kṛtvārdhatanuṃ siṃhasyārdhatanuṃ prabhuḥ 03,256.028d@027_0055 daityendrasya sabhāṃ gatvā pāṇiṃ saṃspṛśya pāṇinā 03,256.028d@027_0056 daityānām ādipuruṣaḥ surārir ditinandanaḥ 03,256.028d@027_0057 dṛṣṭvā cāpūrvavapuṣaṃ krodhāt saṃraktalocanaḥ 03,256.028d@027_0058 śūlodyatakaraḥ sragvī hiraṇyakaśipus tadā 03,256.028d@027_0059 meghastanitanirghoṣo nīlābhracayasaṃnibhaḥ 03,256.028d@027_0060 devārir ditijo vīro nṛsiṃhaṃ samupādravat 03,256.028d@027_0061 samupetya tatas tīkṣṇair mṛgendreṇa balīyasā 03,256.028d@027_0062 nārasiṃhena vapuṣā dāritaḥ karajair bhṛśam 03,256.028d@027_0063 evaṃ nihatya bhagavān daityendraṃ ripughātinam 03,256.028d@027_0064 bhūyo 'nyaḥ puṇḍarīkākṣaḥ prabhur lokahitāya ca 03,256.028d@027_0065 kaśyapasyātmajaḥ śrīmān adityā garbhadhāritaḥ 03,256.028d@027_0066 pūrṇe varṣasahasre tu prasūtā garbham uttamam 03,256.028d@027_0067 durdināmbhodasadṛśo dīptākṣo vāmanākṛtiḥ 03,256.028d@027_0068 daṇḍī kamaṇḍaludharaḥ śrīvatsorasibhūṣitaḥ 03,256.028d@027_0069 jaṭī yajñopavītī ca bhagavān bālarūpadhṛk 03,256.028d@027_0070 yajñavāṭaṃ gataḥ śrīmān dānavendrasya vai tadā 03,256.028d@027_0071 bṛhaspatisahāyo 'sau praviṣṭo balino makhe 03,256.028d@027_0072 taṃ dṛṣṭvā vāmanatanuṃ prahṛṣṭo balir abravīt 03,256.028d@027_0073 prīto 'smi darśane vipra brūhi tvaṃ kiṃ dadāni te 03,256.028d@027_0074 evam uktas tu balinā vāmanaḥ pratyuvāca ha 03,256.028d@027_0075 svastīty uktvā baliṃ devaḥ smayamāno 'bhyabhāṣata 03,256.028d@027_0076 medinīṃ dānavapate dehi me vikramatrayam 03,256.028d@027_0077 balir dadau prasannātmā viprāyāmitatejase 03,256.028d@027_0078 tato divyādbhutatamaṃ rūpaṃ vikramato hareḥ 03,256.028d@027_0079 vikramais tribhir akṣobhyo jahārāśu sa medinīm 03,256.028d@027_0080 dadau śakrāya ca mahīṃ viṣṇur devaḥ sanātanaḥ 03,256.028d@027_0081 eṣa te vāmano nāma prādurbhāvaḥ prakīrtitaḥ 03,256.028d@027_0082 tena devāḥ prādur āsan vaiṣṇavaṃ cocyate jagat 03,256.028d@027_0083 asatāṃ nigrahārthāya dharmasaṃrakṣaṇāya ca 03,256.028d@027_0084 avatīrṇo manuṣyāṇām ajāyata yadukṣaye 03,256.028d@027_0085 sa evaṃ bhagavān viṣṇuḥ kṛṣṇeti parikīrtyate 03,256.028d@027_0086 anādyantam ajaṃ devaṃ prabhuṃ lokanamaskṛtam 03,256.028d@027_0087 yaṃ devaṃ viduṣo gānti tasya karmāṇi saindhava 03,256.029a yam āhur ajitaṃ devaṃ śaṅkhacakragadādharam 03,256.029b*1226_01 śrīvatsadhāriṇaṃ devaṃ pītakauśeyavāsasam 03,256.029c pradhānaḥ so 'straviduṣāṃ tena kṛṣṇena rakṣyate 03,256.029d*1227_01 sahāyaḥ puṇḍarīkākṣaḥ śrīmān atulavikramaḥ 03,256.029d*1227_02 samānasyandane pārtham āsthāya paravīrahā 03,256.029d*1227_03 na śakyate tena jetuṃ tridaśair api duḥsahaḥ 03,256.029d*1227_04 kaḥ punar mānuṣo bhāvo raṇe pārthaṃ vijeṣyati 03,256.029d*1227_05 tam ekaṃ varjayitvā tu sarvaṃ yaudhiṣṭhiraṃ balam 03,256.029d*1227_06 caturaḥ pāṇḍavān rājan dinaikaṃ jeṣyase ripūn 03,256.029d*1227_06 vaiśaṃpāyana uvāca 03,256.029d*1227_07 ity evam uktvā nṛpatiṃ sarvapāpaharo haraḥ 03,256.029d*1227_08 umāpatiḥ paśupatir yajñahā tripurārdanaḥ 03,256.029d*1227_09 vāmanair vikaṭaiḥ kubjair ugraśravaṇadarśanaiḥ 03,256.029d*1227_10 vṛtaḥ pāriṣadair ghorair nānāpraharaṇodyataiḥ 03,256.029d*1227_11 tryambako rājaśārdūla bhaganetranipātanaḥ 03,256.029d*1227_12 umāsahāyo bhagavāṃs tatraivāntaradhīyata 03,256.029d*1228_01 tasmāt tvaṃ pārtharahitān pāṇḍavān vārayiṣyasi 03,256.029d*1228_02 ekadā puruṣavyāghra mayā dattaṃ varaṃ tava 03,256.030a evam uktas tu nṛpatiḥ svam eva bhavanaṃ yayau 03,256.030c pāṇḍavāś ca vane tasmin nyavasan kāmyake tadā 03,257.001 janamejaya uvāca 03,257.001a evaṃ hṛtāyāṃ kṛṣṇāyāṃ prāpya kleśam anuttamam 03,257.001c ata ūrdhvaṃ naravyāghrāḥ kim akurvata pāṇḍavāḥ 03,257.002 vaiśaṃpāyana uvāca 03,257.002a evaṃ kṛṣṇāṃ mokṣayitvā vinirjitya jayadratham 03,257.002c āsāṃ cakre munigaṇair dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 03,257.003a teṣāṃ madhye maharṣīṇāṃ śṛṇvatām anuśocatām 03,257.003c mārkaṇḍeyam idaṃ vākyam abravīt pāṇḍunandanaḥ 03,257.003d*1229_00 yudhiṣṭhira uvāca 03,257.003d*1229_01 bhagavan devarṣīṇāṃ tvaṃ khyāto bhūtabhaviṣyavit 03,257.003d*1229_02 saṃśayaṃ paripṛcchāmi chindhi me hṛdi saṃsthitam 03,257.003d*1230_01 drupadasya sutā hy eṣā vedimadhyāt samutthitā 03,257.003d*1230_02 ayonijā mahābhāgā snuṣā pāṇḍor mahātmanaḥ 03,257.004a manye kālaś ca balavān daivaṃ ca vidhinirmitam 03,257.004c bhavitavyaṃ ca bhūtānāṃ yasya nāsti vyatikramaḥ 03,257.005a kathaṃ hi patnīm asmākaṃ dharmajñāṃ dharmacāriṇīm 03,257.005c saṃspṛśed īdṛśo bhāvaḥ śuciṃ stainyam ivānṛtam 03,257.006a na hi pāpaṃ kṛtaṃ kiṃ cit karma vā ninditaṃ kva cit 03,257.006c draupadyā brāhmaṇeṣv eva dharmaḥ sucarito mahān 03,257.007a tāṃ jahāra balād rājā mūḍhabuddhir jayadrathaḥ 03,257.007c tasyāḥ saṃharaṇāt prāptaḥ śirasaḥ keśavāpanam 03,257.007e parājayaṃ ca saṃgrāme sasahāyaḥ samāptavān 03,257.008a pratyāhṛtā tathāsmābhir hatvā tat saindhavaṃ balam 03,257.008c tad dāraharaṇaṃ prāptam asmābhir avitarkitam 03,257.009a duḥkhaś cāyaṃ vane vāso mṛgayāyāṃ ca jīvikā 03,257.009c hiṃsā ca mṛgajātīnāṃ vanaukobhir vanaukasām 03,257.009e jñātibhir vipravāsaś ca mithyā vyavasitair ayam 03,257.010a asti nūnaṃ mayā kaś cid alpabhāgyataro naraḥ 03,257.010c bhavatā dṛṣṭapūrvo vā śrutapūrvo 'pi vā bhavet 03,258.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,258.001a prāptam apratimaṃ duḥkhaṃ rāmeṇa bharatarṣabha 03,258.001b*1231_01 vyasanaṃ pitṛśokādi bhāryāyā haraṇaṃ mahat 03,258.001b*1231_02 pitur nideśād vasato vane 'sya svargataḥ pitā 03,258.001c rakṣasā jānakī tasya hṛtā bhāryā balīyasā 03,258.002a āśramād rākṣasendreṇa rāvaṇena vihāyasā 03,258.002c māyām āsthāya tarasā hatvā gṛdhraṃ jaṭāyuṣam 03,258.003a pratyājahāra tāṃ rāmaḥ sugrīvabalam āśritaḥ 03,258.003c baddhvā setuṃ samudrasya dagdhvā laṅkāṃ śitaiḥ śaraiḥ 03,258.003d*1232_01 tatas taṃ balavān rāmo ripuṃ bhāryāpahāriṇam 03,258.003d*1232_02 saha vānarasainyena jaghāna raṇamūrdhani 03,258.004 yudhiṣṭhira uvāca 03,258.004a kasmin rāmaḥ kule jātaḥ kiṃvīryaḥ kiṃparākramaḥ 03,258.004c rāvaṇaḥ kasya vā putraḥ kiṃ vairaṃ tasya tena ha 03,258.005a etan me bhagavan sarvaṃ samyag ākhyātum arhasi 03,258.005b*1233_01 tvayā pratyakṣato dṛṣṭaṃ yathā sarvam aśeṣataḥ 03,258.005c śrotum icchāmi caritaṃ rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ 03,258.006 mārkaṇḍeya uvāca 03,258.006*1234_01 śṛṇu rājan purā vṛttam itihāsaṃ purātanam 03,258.006*1234_02 sabhāryeṇa yathā prāptaṃ duḥkhaṃ rāmeṇa bhārata 03,258.006a ajo nāmābhavad rājā mahān ikṣvākuvaṃśajaḥ 03,258.006c tasya putro daśarathaḥ śaśvat svādhyāyavāñ śuciḥ 03,258.007a abhavaṃs tasya catvāraḥ putrā dharmārthakovidāḥ 03,258.007c rāmalakṣmaṇaśatrughnā bharataś ca mahābalaḥ 03,258.008a rāmasya mātā kausalyā kaikeyī bharatasya tu 03,258.008c sutau lakṣmaṇaśatrughnau sumitrāyāḥ paraṃtapau 03,258.009a videharājo janakaḥ sītā tasyātmajā vibho 03,258.009c yāṃ cakāra svayaṃ tvaṣṭā rāmasya mahiṣīṃ priyām 03,258.010a etad rāmasya te janma sītāyāś ca prakīrtitam 03,258.010c rāvaṇasyāpi te janma vyākhyāsyāmi janeśvara 03,258.011a pitāmaho rāvaṇasya sākṣād devaḥ prajāpatiḥ 03,258.011c svayaṃbhūḥ sarvalokānāṃ prabhuḥ sraṣṭā mahātapāḥ 03,258.012a pulastyo nāma tasyāsīn mānaso dayitaḥ sutaḥ 03,258.012c tasya vaiśravaṇo nāma gavi putro 'bhavat prabhuḥ 03,258.013a pitaraṃ sa samutsṛjya pitāmaham upasthitaḥ 03,258.013c tasya kopāt pitā rājan sasarjātmānam ātmanā 03,258.014a sa jajñe viśravā nāma tasyātmārdhena vai dvijaḥ 03,258.014c pratīkārāya sakrodhas tato vaiśravaṇasya vai 03,258.015a pitāmahas tu prītātmā dadau vaiśravaṇasya ha 03,258.015c amaratvaṃ dhaneśatvaṃ lokapālatvam eva ca 03,258.016a īśānena tathā sakhyaṃ putraṃ ca nalakūbaram 03,258.016c rājadhānīniveśaṃ ca laṅkāṃ rakṣogaṇānvitām 03,258.016d*1235_01 vimānaṃ puṣpakaṃ nāma kāmagaṃ ca dadau prabhuḥ 03,258.016d*1235_02 yakṣāṇām ādhipatyaṃ ca rājarājatvam eva ca 03,259.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,259.001a pulastyasya tu yaḥ krodhād ardhadeho 'bhavan muniḥ 03,259.001c viśravā nāma sakrodhaḥ sa vaiśravaṇam aikṣata 03,259.002a bubudhe taṃ tu sakrodhaṃ pitaraṃ rākṣaseśvaraḥ 03,259.002c kuberas tatprasādārthaṃ yatate sma sadā nṛpa 03,259.003a sa rājarājo laṅkāyāṃ nivasan naravāhanaḥ 03,259.003c rākṣasīḥ pradadau tisraḥ pitur vai paricārikāḥ 03,259.004a tās tadā taṃ mahātmānaṃ saṃtoṣayitum udyatāḥ 03,259.004c ṛṣiṃ bharataśārdūla nṛttagītaviśāradāḥ 03,259.005a puṣpotkaṭā ca rākā ca mālinī ca viśāṃ pate 03,259.005c anyonyaspardhayā rājañ śreyaskāmāḥ sumadhyamāḥ 03,259.006a tāsāṃ sa bhagavāṃs tuṣṭo mahātmā pradadau varān 03,259.006c lokapālopamān putrān ekaikasyā yathepsitān 03,259.007a puṣpotkaṭāyāṃ jajñāte dvau putrau rākṣaseśvarau 03,259.007c kumbhakarṇadaśagrīvau balenāpratimau bhuvi 03,259.008a mālinī janayām āsa putram ekaṃ vibhīṣaṇam 03,259.008c rākāyāṃ mithunaṃ jajñe kharaḥ śūrpaṇakhā tathā 03,259.009a vibhīṣaṇas tu rūpeṇa sarvebhyo 'bhyadhiko 'bhavat 03,259.009c sa babhūva mahābhāgo dharmagoptā kriyāratiḥ 03,259.010a daśagrīvas tu sarveṣāṃ jyeṣṭho rākṣasapuṃgavaḥ 03,259.010c mahotsāho mahāvīryo mahāsattvaparākramaḥ 03,259.011a kumbhakarṇo balenāsīt sarvebhyo 'bhyadhikas tadā 03,259.011c māyāvī raṇaśauṇḍaś ca raudraś ca rajanīcaraḥ 03,259.012a kharo dhanuṣi vikrānto brahmadviṭ piśitāśanaḥ 03,259.012c siddhavighnakarī cāpi raudrā śūrpaṇakhā tathā 03,259.013a sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve sucaritavratāḥ 03,259.013c ūṣuḥ pitrā saha ratā gandhamādanaparvate 03,259.014a tato vaiśravaṇaṃ tatra dadṛśur naravāhanam 03,259.014c pitrā sārdhaṃ samāsīnam ṛddhyā paramayā yutam 03,259.015a jātaspardhās tatas te tu tapase dhṛtaniścayāḥ 03,259.015c brahmāṇaṃ toṣayām āsur ghoreṇa tapasā tadā 03,259.016a atiṣṭhad ekapādena sahasraṃ parivatsarān 03,259.016c vāyubhakṣo daśagrīvaḥ pañcāgniḥ susamāhitaḥ 03,259.017a adhaḥśāyī kumbhakarṇo yatāhāro yatavrataḥ 03,259.017c vibhīṣaṇaḥ śīrṇaparṇam ekam abhyavahārayat 03,259.018a upavāsaratir dhīmān sadā japyaparāyaṇaḥ 03,259.018c tam eva kālam ātiṣṭhat tīvraṃ tapa udāradhīḥ 03,259.019a kharaḥ śūrpaṇakhā caiva teṣāṃ vai tapyatāṃ tapaḥ 03,259.019c paricaryāṃ ca rakṣāṃ ca cakratur hṛṣṭamānasau 03,259.019d*1236_01 vibhīṣaṇadaśagrīvau tepāte uttamaṃ tapaḥ 03,259.019d*1236_02 daśa varṣasahasrāṇi vāyubhakṣau paraṃtapau 03,259.019d*1236_03 sarake daśa varṣāṇi aṣṭa varṣāṇi sāgare 03,259.019d*1236_04 ūṣur varṣasahasrāṇi gokarṇe 'smiṃs tapovane 03,259.019d*1236_05 ceratus tṛṇaparṇāṇi mṛgaiḥ sārdham ariṃdamau 03,259.019d*1236_06 bādaryās tv āśrame rājan tepāte paramaṃ tapaḥ 03,259.019d*1236_07 ārādhayantau śaucena brahmāṇaṃ sutapasvinau 03,259.020a pūrṇe varṣasahasre tu śiraś chittvā daśānanaḥ 03,259.020c juhoty agnau durādharṣas tenātuṣyaj jagatprabhuḥ 03,259.021a tato brahmā svayaṃ gatvā tapasas tān nyavārayat 03,259.021c pralobhya varadānena sarvān eva pṛthak pṛthak 03,259.022 brahmovāca 03,259.022a prīto 'smi vo nivartadhvaṃ varān vṛṇuta putrakāḥ 03,259.022c yad yad iṣṭam ṛte tv ekam amaratvaṃ tathāstu tat 03,259.023a yad yad agnau hutaṃ sarvaṃ śiras te mahad īpsayā 03,259.023c tathaiva tāni te dehe bhaviṣyanti yathepsitam 03,259.024a vairūpyaṃ ca na te dehe kāmarūpadharas tathā 03,259.024c bhaviṣyasi raṇe 'rīṇāṃ vijetāsi na saṃśayaḥ 03,259.025 rāvaṇa uvāca 03,259.025a gandharvadevāsurato yakṣarākṣasatas tathā 03,259.025c sarpakiṃnarabhūtebhyo na me bhūyāt parābhavaḥ 03,259.026 brahmovāca 03,259.026a ya ete kīrtitāḥ sarve na tebhyo 'sti bhayaṃ tava 03,259.026c ṛte manuṣyād bhadraṃ te tathā tad vihitaṃ mayā 03,259.027 mārkaṇḍeya uvāca 03,259.027a evam ukto daśagrīvas tuṣṭaḥ samabhavat tadā 03,259.027c avamene hi durbuddhir manuṣyān puruṣādakaḥ 03,259.028a kumbhakarṇam athovāca tathaiva prapitāmahaḥ 03,259.028b*1237_01 kumbhakarṇa mahābāho varaṃ varaya suvrata 03,259.028b*1238_01 varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te prīto 'smīti punaḥ punaḥ 03,259.028c sa vavre mahatīṃ nidrāṃ tamasā grastacetanaḥ 03,259.029a tathā bhaviṣyatīty uktvā vibhīṣaṇam uvāca ha 03,259.029c varaṃ vṛṇīṣva putra tvaṃ prīto 'smīti punaḥ punaḥ 03,259.030 vibhīṣaṇa uvāca 03,259.030a paramāpadgatasyāpi nādharme me matir bhavet 03,259.030c aśikṣitaṃ ca bhagavan brahmāstraṃ pratibhātu me 03,259.031 brahmovāca 03,259.031a yasmād rākṣasayonau te jātasyāmitrakarśana 03,259.031c nādharme ramate buddhir amaratvaṃ dadāmi te 03,259.032 mārkaṇḍeya uvāca 03,259.032a rākṣasas tu varaṃ labdhvā daśagrīvo viśāṃ pate 03,259.032c laṅkāyāś cyāvayām āsa yudhi jitvā dhaneśvaram 03,259.033a hitvā sa bhagavāṃl laṅkām āviśad gandhamādanam 03,259.033c gandharvayakṣānugato rakṣaḥkiṃpuruṣaiḥ saha 03,259.034a vimānaṃ puṣpakaṃ tasya jahārākramya rāvaṇaḥ 03,259.034c śaśāpa taṃ vaiśravaṇo na tvām etad vahiṣyati 03,259.035a yas tu tvāṃ samare hantā tam evaitad vahiṣyati 03,259.035c avamanya guruṃ māṃ ca kṣipraṃ tvaṃ na bhaviṣyasi 03,259.036a vibhīṣaṇas tu dharmātmā satāṃ dharmam anusmaran 03,259.036c anvagacchan mahārāja śriyā paramayā yutaḥ 03,259.037a tasmai sa bhagavāṃs tuṣṭo bhrātā bhrātre dhaneśvaraḥ 03,259.037c senāpatyaṃ dadau dhīmān yakṣarākṣasasenayoḥ 03,259.038a rākṣasāḥ puruṣādāś ca piśācāś ca mahābalāḥ 03,259.038c sarve sametya rājānam abhyaṣiñcad daśānanam 03,259.039a daśagrīvas tu daityānāṃ devānāṃ ca balotkaṭaḥ 03,259.039c ākramya ratnāny aharat kāmarūpī vihaṃgamaḥ 03,259.040a rāvayām āsa lokān yat tasmād rāvaṇa ucyate 03,259.040c daśagrīvaḥ kāmabalo devānāṃ bhayam ādadhat 03,260.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,260.001a tato brahmarṣayaḥ siddhā devarājarṣayas tathā 03,260.001c havyavāhaṃ puraskṛtya brahmāṇaṃ śaraṇaṃ gatāḥ 03,260.001d*1239_01 tato devāḥ samāgamya sarve śakrapurogamāḥ 03,260.001d*1239_02 agnau vākyaṃ samādhāya brahmaṇe te 'bhyavādayan 03,260.001d*1239_03 tataḥ kṛśānur bhagavān bhagavantaṃ pitāmaham 03,260.001d*1239_04 praṇamyovāca lokeśaṃ kṛtāñjalir idaṃ vacaḥ 03,260.002 agnir uvāca 03,260.002a yaḥ sa viśravasaḥ putro daśagrīvo mahābalaḥ 03,260.002c avadhyo varadānena kṛto bhagavatā purā 03,260.003a sa bādhate prajāḥ sarvā viprakārair mahābalaḥ 03,260.003c tato nas trātu bhagavan nānyas trātā hi vidyate 03,260.004 brahmovāca 03,260.004a na sa devāsuraiḥ śakyo yuddhe jetuṃ vibhāvaso 03,260.004c vihitaṃ tatra yat kāryam abhitas tasya nigrahe 03,260.005a tadartham avatīrṇo 'sau manniyogāc caturbhujaḥ 03,260.005c viṣṇuḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ sa karmaitat kariṣyati 03,260.006 mārkaṇḍeya uvāca 03,260.006a pitāmahas tatas teṣāṃ saṃnidhau vākyam abravīt 03,260.006c sarvair devagaṇaiḥ sārdhaṃ saṃbhavadhvaṃ mahītale 03,260.007a viṣṇoḥ sahāyān ṛkṣīṣu vānarīṣu ca sarvaśaḥ 03,260.007c janayadhvaṃ sutān vīrān kāmarūpabalānvitān 03,260.007d*1240_01 te tathoktā bhagavatā tat pratiśrutya śāsanam 03,260.007d*1240_02 sasṛjur devagandharvāḥ putrān vānararūpiṇaḥ 03,260.008a tato bhāgānubhāgena devagandharvadānavāḥ 03,260.008c avatartuṃ mahīṃ sarve rañjayām āsur añjasā 03,260.008d*1241_01 ṛṣayaś ca mahātmānaḥ siddhāś ca saha kiṃnaraiḥ 03,260.008d*1241_02 cāraṇāś cāsṛjan ghorān vānarān vanacāriṇaḥ 03,260.008d*1241_03 te sṛṣṭā bahusāhasrā daśagrīvavadhe ratāḥ 03,260.008d*1241_04 aprameyabalāḥ śūrā vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ 03,260.008d*1241_05 yasya devasya yad rūpaṃ veṣas tejaś ca yadvidham 03,260.008d*1241_06 ajāyanta samās tena tasya tasya sutās tadā 03,260.009a teṣāṃ samakṣaṃ gandharvīṃ dundubhīṃ nāma nāmataḥ 03,260.009c śaśāsa varado devo devakāryārthasiddhaye 03,260.010a pitāmahavacaḥ śrutvā gandharvī dundubhī tataḥ 03,260.010c mantharā mānuṣe loke kubjā samabhavat tadā 03,260.011a śakraprabhṛtayaś caiva sarve te surasattamāḥ 03,260.011c vānararkṣavarastrīṣu janayām āsur ātmajān 03,260.011e te 'nvavartan pitṝn sarve yaśasā ca balena ca 03,260.012a bhettāro giriśṛṅgāṇāṃ śālatālaśilāyudhāḥ 03,260.012c vajrasaṃhananāḥ sarve sarve caughabalās tathā 03,260.013a kāmavīryadharāś caiva sarve yuddhaviśāradāḥ 03,260.013c nāgāyutasamaprāṇā vāyuvegasamā jave 03,260.013e yatrecchakanivāsāś ca ke cid atra vanaukasaḥ 03,260.014a evaṃ vidhāya tat sarvaṃ bhagavāṃl lokabhāvanaḥ 03,260.014c mantharāṃ bodhayām āsa yad yat kāryaṃ yathā yathā 03,260.015a sā tadvacanam ājñāya tathā cakre manojavā 03,260.015c itaś cetaś ca gacchantī vairasaṃdhukṣaṇe ratā 03,261.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,261.001a uktaṃ bhagavatā janma rāmādīnāṃ pṛthak pṛthak 03,261.001b*1242_01 janmādi caritaṃ sarvaṃ vivāhādi mayā śrutam 03,261.001c prasthānakāraṇaṃ brahmañ śrotum icchāmi kathyatām 03,261.002a kathaṃ dāśarathī vīrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau 03,261.002c prasthāpitau vanaṃ brahma maithilī ca yaśasvinī 03,261.003 mārkaṇḍeya uvāca 03,261.003*1243_01 vṛṣṭir jayanto vijayaḥ siddhārtho rāṣṭravardhanaḥ 03,261.003*1243_02 aśoko dharmapālaś ca sumantraś cāṣṭamo 'bhavat 03,261.003*1243_03 eteṣṭau daśarathāmātyāḥ 03,261.003a jātaputro daśarathaḥ prītimān abhavan nṛpaḥ 03,261.003c kriyāratir dharmaparaḥ satataṃ vṛddhasevitā 03,261.004a krameṇa cāsya te putrā vyavardhanta mahaujasaḥ 03,261.004c vedeṣu sarahasyeṣu dhanurvede ca pāragāḥ 03,261.005a caritabrahmacaryās te kṛtadārāś ca pārthiva 03,261.005c yadā tadā daśarathaḥ prītimān abhavat sukhī 03,261.006a jyeṣṭho rāmo 'bhavat teṣāṃ ramayām āsa hi prajāḥ 03,261.006c manoharatayā dhīmān pitur hṛdayatoṣaṇaḥ 03,261.007a tataḥ sa rājā matimān matvātmānaṃ vayo 'dhikam 03,261.007c mantrayām āsa sacivair dharmajñaiś ca purohitaiḥ 03,261.008a abhiṣekāya rāmasya yauvarājyena bhārata 03,261.008c prāptakālaṃ ca te sarve menire mantrisattamāḥ 03,261.009a lohitākṣaṃ mahābāhuṃ mattamātaṅgagāminam 03,261.009c dīrghabāhuṃ mahoraskaṃ nīlakuñcitamūrdhajam 03,261.010a dīpyamānaṃ śriyā vīraṃ śakrād anavamaṃ bale 03,261.010c pāragaṃ sarvadharmāṇāṃ bṛhaspatisamaṃ matau 03,261.011a sarvānuraktaprakṛtiṃ sarvavidyāviśāradam 03,261.011c jitendriyam amitrāṇām api dṛṣṭimanoharam 03,261.012a niyantāram asādhūnāṃ goptāraṃ dharmacāriṇām 03,261.012c dhṛtimantam anādhṛṣyaṃ jetāram aparājitam 03,261.013a putraṃ rājā daśarathaḥ kausalyānandavardhanam 03,261.013c saṃdṛśya paramāṃ prītim agacchat kurunandana 03,261.014a cintayaṃś ca mahātejā guṇān rāmasya vīryavān 03,261.014c abhyabhāṣata bhadraṃ te prīyamāṇaḥ purohitam 03,261.015a adya puṣyo niśi brahman puṇyaṃ yogam upaiṣyati 03,261.015c saṃbhārāḥ saṃbhriyantāṃ me rāmaś copanimantryatām 03,261.015d*1244_01 śva eṣa puṣyo bhavitā yatra rāmaḥ suto mayā 03,261.015d*1244_02 yauvarājye 'bhiṣektavyaḥ pauraiś ca saha mantribhiḥ 03,261.016a iti tad rājavacanaṃ pratiśrutyātha mantharā 03,261.016c kaikeyīm abhigamyedaṃ kāle vacanam abravīt 03,261.017a adya kaikeyi daurbhāgyaṃ rājñā te khyāpitaṃ mahat 03,261.017c āśīviṣas tvāṃ saṃkruddhaś caṇḍo daśati durbhage 03,261.018a subhagā khalu kausalyā yasyāḥ putro 'bhiṣekṣyate 03,261.018c kuto hi tava saubhāgyaṃ yasyāḥ putro na rājyabhāk 03,261.019a sā tad vacanam ājñāya sarvābharaṇabhūṣitā 03,261.019c vedīvilagnamadhyeva bibhratī rūpam uttamam 03,261.020a vivikte patim āsādya hasantīva śucismitā 03,261.020c praṇayaṃ vyañjayantīva madhuraṃ vākyam abravīt 03,261.021a satyapratijña yan me tvaṃ kāmam ekaṃ nisṛṣṭavān 03,261.021c upākuruṣva tad rājaṃs tasmān mucyasva saṃkaṭāt 03,261.022 rājovāca 03,261.022a varaṃ dadāni te hanta tad gṛhāṇa yad icchasi 03,261.022c avadhyo vadhyatāṃ ko 'dya vadhyaḥ ko 'dya vimucyatām 03,261.023a dhanaṃ dadāni kasyādya hriyatāṃ kasya vā punaḥ 03,261.023c brāhmaṇasvād ihānyatra yat kiṃ cid vittam asti me 03,261.023d*1245_01 pṛthivyāṃ rājarājo 'smi cāturvarṇyasya rakṣitā 03,261.023d*1245_02 yas te 'bhilaṣitaḥ kāmo brūhi kalyāṇi māciram 03,261.024 mārkaṇḍeya uvāca 03,261.024a sā tad vacanam ājñāya parigṛhya narādhipam 03,261.024c ātmano balam ājñāya tata enam uvāca ha 03,261.025a ābhiṣecanikaṃ yat te rāmārtham upakalpitam 03,261.025c bharatas tad avāpnotu vanaṃ gacchatu rāghavaḥ 03,261.025d*1246_01 nava pañca ca varṣāṇi daṇḍakāraṇyam āśritaḥ 03,261.025d*1246_02 cīrājinajaṭādhārī rāmo vasatu tāpasaḥ 03,261.026a sa tad rājā vacaḥ śrutvā vipriyaṃ dāruṇodayam 03,261.026c duḥkhārto bharataśreṣṭha na kiṃ cid vyājahāra ha 03,261.027a tatas tathoktaṃ pitaraṃ rāmo vijñāya vīryavān 03,261.027c vanaṃ pratasthe dharmātmā rājā satyo bhavatv iti 03,261.028a tam anvagacchal lakṣmīvān dhanuṣmāṃl lakṣmaṇas tadā 03,261.028c sītā ca bhāryā bhadraṃ te vaidehī janakātmajā 03,261.029a tato vanaṃ gate rāme rājā daśarathas tadā 03,261.029c samayujyata dehasya kālaparyāyadharmaṇā 03,261.030a rāmaṃ tu gatam ājñāya rājānaṃ ca tathāgatam 03,261.030c ānāyya bharataṃ devī kaikeyī vākyam abravīt 03,261.031a gato daśarathaḥ svargaṃ vanasthau rāmalakṣmaṇau 03,261.031c gṛhāṇa rājyaṃ vipulaṃ kṣemaṃ nihatakaṇṭakam 03,261.032a tām uvāca sa dharmātmā nṛśaṃsaṃ bata te kṛtam 03,261.032c patiṃ hatvā kulaṃ cedam utsādya dhanalubdhayā 03,261.033a ayaśaḥ pātayitvā me mūrdhni tvaṃ kulapāṃsane 03,261.033c sakāmā bhava me mātar ity uktvā praruroda ha 03,261.034a sa cāritraṃ viśodhyātha sarvaprakṛtisaṃnidhau 03,261.034b*1247_01 saṃskṛtya pitaraṃ vṛttaṃ bharato dharmavatsalaḥ 03,261.034c anvayād bhrātaraṃ rāmaṃ vinivartanalālasaḥ 03,261.035a kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca kaikeyīṃ ca suduḥkhitaḥ 03,261.035c agre prasthāpya yānaiḥ sa śatrughnasahito yayau 03,261.036a vasiṣṭhavāmadevābhyāṃ vipraiś cānyaiḥ sahasraśaḥ 03,261.036c paurajānapadaiḥ sārdhaṃ rāmānayanakāṅkṣayā 03,261.037a dadarśa citrakūṭasthaṃ sa rāmaṃ sahalakṣmaṇam 03,261.037b*1249_01 sa rāmo bharataṃ dṛṣṭvā śrutvā svargagatiṃ pituḥ 03,261.037b*1249_02 kṛtvā tasyodakaṃ samyag uvāca bhrātaraṃ priyam 03,261.037b*1249_03 gaccha tāta prajā rakṣa satyaṃ rakṣāmy ahaṃ pituḥ 03,261.037c tāpasānām alaṃkāraṃ dhārayantaṃ dhanurdharam 03,261.037d*1248_01 uvāca prāñjalir bhūtvā praṇipatya raghūttamam 03,261.037d*1248_02 śaśaṃsa maraṇaṃ rājñaḥ so 'nāthāṃś caiva kośalān 03,261.037d*1248_03 nātha tvaṃ pratipadyasva svarājyam iti coktavān 03,261.037d*1248_04 tasya tad vacanaṃ śrutvā rāmaḥ paramaduḥkhitaḥ 03,261.037d*1248_05 cakāra devakalpasya pituḥ snātvodakakriyām 03,261.037d*1248_06 abravīc ca tadā rāmo bharataṃ bhrātṛvatsalam 03,261.037d*1248_07 pāduke me bhaviṣyete rājyagopte paraṃtapa 03,261.037d*1248_08 evam astv iti taṃ prāha bharataḥ praṇatas tadā 03,261.038a visarjitaḥ sa rāmeṇa pitur vacanakāriṇā 03,261.038c nandigrāme 'karod rājyaṃ puraskṛtyāsya pāduke 03,261.039a rāmas tu punar āśaṅkya paurajānapadāgamam 03,261.039c praviveśa mahāraṇyaṃ śarabhaṅgāśramaṃ prati 03,261.040a satkṛtya śarabhaṅgaṃ sa daṇḍakāraṇyam āśritaḥ 03,261.040c nadīṃ godāvarīṃ ramyām āśritya nyavasat tadā 03,261.041a vasatas tasya rāmasya tataḥ śūrpaṇakhākṛtam 03,261.041c khareṇāsīn mahad vairaṃ janasthānanivāsinā 03,261.042a rakṣārthaṃ tāpasānāṃ ca rāghavo dharmavatsalaḥ 03,261.042c caturdaśa sahasrāṇi jaghāna bhuvi rakṣasām 03,261.043a dūṣaṇaṃ ca kharaṃ caiva nihatya sumahābalau 03,261.043c cakre kṣemaṃ punar dhīmān dharmāraṇyaṃ sa rāghavaḥ 03,261.043d*1250_01 tena śūrpaṇakhā dṛṣṭvā sahasrāṇi caturdaśa 03,261.043d*1250_02 hatāni yudhi rāmeṇa śarais tīkṣṇaiḥ padātinā 03,261.044a hateṣu teṣu rakṣaḥsu tataḥ śūrpaṇakhā punaḥ 03,261.044c yayau nikṛttanāsoṣṭhī laṅkāṃ bhrātur niveśanam 03,261.045a tato rāvaṇam abhyetya rākṣasī duḥkhamūrchitā 03,261.045c papāta pādayor bhrātuḥ saṃśuṣkarudhirānanā 03,261.046a tāṃ tathā vikṛtāṃ dṛṣṭvā rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ 03,261.046c utpapātāsanāt kruddho dantair dantān upaspṛśan 03,261.047a svān amātyān visṛjyātha vivikte tām uvāca saḥ 03,261.047c kenāsy evaṃ kṛtā bhadre mām acintyāvamanya ca 03,261.048a kaḥ śūlaṃ tīkṣṇam āsādya sarvagātrair niṣevate 03,261.048c kaḥ śirasy agnim ādāya viśvastaḥ svapate sukham 03,261.049a āśīviṣaṃ ghorataraṃ pādena spṛśatīha kaḥ 03,261.049c siṃhaṃ kesariṇaṃ kaś ca daṃṣṭrāsu spṛśya tiṣṭhati 03,261.050a ity evaṃ bruvatas tasya srotobhyas tejaso 'rciṣaḥ 03,261.050c niścerur dahyato rātrau vṛkṣasyeva svarandhrataḥ 03,261.051a tasya tat sarvam ācakhyau bhaginī rāmavikramam 03,261.051c kharadūṣaṇasaṃyuktaṃ rākṣasānāṃ parābhavam 03,261.051d*1251_01 tato jñātivadhaṃ śrutvā rāvaṇaḥ kālanoditaḥ 03,261.051d*1251_02 rāmasya vadham ākāṅkṣan mārīcaṃ manasāgamat 03,261.052a sa niścitya tataḥ kṛtyaṃ svasāram upasāntvya ca 03,261.052c ūrdhvam ācakrame rājā vidhāya nagare vidhim 03,261.053a trikūṭaṃ samatikramya kālaparvatam eva ca 03,261.053c dadarśa makarāvāsaṃ gambhīrodaṃ mahodadhim 03,261.054a tam atītyātha gokarṇam abhyagacchad daśānanaḥ 03,261.054c dayitaṃ sthānam avyagraṃ śūlapāṇer mahātmanaḥ 03,261.055a tatrābhyagacchan mārīcaṃ pūrvāmātyaṃ daśānanaḥ 03,261.055c purā rāmabhayād eva tāpasyaṃ samupāśritam 03,262.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,262.001a mārīcas tv atha saṃbhrānto dṛṣṭvā rāvaṇam āgatam 03,262.001c pūjayām āsa satkāraiḥ phalamūlādibhis tathā 03,262.002a viśrāntaṃ cainam āsīnam anvāsīnaḥ sa rākṣasaḥ 03,262.002c uvāca praśritaṃ vākyaṃ vākyajño vākyakovidam 03,262.003a na te prakṛtimān varṇaḥ kaccit kṣemaṃ pure tava 03,262.003c kaccit prakṛtayaḥ sarvā bhajante tvāṃ yathā purā 03,262.004a kim ihāgamane cāpi kāryaṃ te rākṣaseśvara 03,262.004c kṛtam ity eva tad viddhi yady api syāt suduṣkaram 03,262.005a śaśaṃsa rāvaṇas tasmai tat sarvaṃ rāmaceṣṭitam 03,262.005b*1252_01 samāsenaiva kāryāṇi krodhamarṣasamanvitaḥ 03,262.005c mārīcas tv abravīc chrutvā samāsenaiva rāvaṇam 03,262.006a alaṃ te rāmam āsādya vīryajño hy asmi tasya vai 03,262.006c bāṇavegaṃ hi kas tasya śaktaḥ soḍhuṃ mahātmanaḥ 03,262.007a pravrajyāyāṃ hi me hetuḥ sa eva puruṣarṣabhaḥ 03,262.007c vināśamukham etat te kenākhyātaṃ durātmanā 03,262.008a tam uvācātha sakrodho rāvaṇaḥ paribhartsayan 03,262.008c akurvato 'smadvacanaṃ syān mṛtyur api te dhruvam 03,262.009a mārīcaś cintayām āsa viśiṣṭān maraṇaṃ varam 03,262.009c avaśyaṃ maraṇe prāpte kariṣyāmy asya yan matam 03,262.010a tatas taṃ pratyuvācātha mārīco rākṣaseśvaram 03,262.010c kiṃ te sāhyaṃ mayā kāryaṃ kariṣyāmy avaśo 'pi tat 03,262.011a tam abravīd daśagrīvo gaccha sītāṃ pralobhaya 03,262.011c ratnaśṛṅgo mṛgo bhūtvā ratnacitratanūruhaḥ 03,262.012a dhruvaṃ sītā samālakṣya tvāṃ rāmaṃ codayiṣyati 03,262.012c apakrānte ca kākutsthe sītā vaśyā bhaviṣyati 03,262.013a tām ādāyāpaneṣyāmi tataḥ sa na bhaviṣyati 03,262.013c bhāryāviyogād durbuddhir etat sāhyaṃ kuruṣva me 03,262.014a ity evam ukto mārīcaḥ kṛtvodakam athātmanaḥ 03,262.014c rāvaṇaṃ purato yāntam anvagacchat suduḥkhitaḥ 03,262.015a tatas tasyāśramaṃ gatvā rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ 03,262.015c cakratus tat tathā sarvam ubhau yat pūrvamantritam 03,262.016a rāvaṇas tu yatir bhūtvā muṇḍaḥ kuṇḍī tridaṇḍadhṛk 03,262.016c mṛgaś ca bhūtvā mārīcas taṃ deśam upajagmatuḥ 03,262.017a darśayām āsa vaidehīṃ mārīco mṛgarūpadhṛk 03,262.017c codayām āsa tasyārthe sā rāmaṃ vidhicoditā 03,262.018a rāmas tasyāḥ priyaṃ kurvan dhanur ādāya satvaraḥ 03,262.018c rakṣārthe lakṣmaṇaṃ nyasya prayayau mṛgalipsayā 03,262.019a sa dhanvī baddhatūṇīraḥ khaḍgagodhāṅgulitravān 03,262.019c anvadhāvan mṛgaṃ rāmo rudras tārāmṛgaṃ yathā 03,262.020a so 'ntarhitaḥ punas tasya darśanaṃ rākṣaso vrajan 03,262.020c cakarṣa mahad adhvānaṃ rāmas taṃ bubudhe tataḥ 03,262.021a niśācaraṃ viditvā taṃ rāghavaḥ pratibhānavān 03,262.021c amoghaṃ śaram ādāya jaghāna mṛgarūpiṇam 03,262.022a sa rāmabāṇābhihataḥ kṛtvā rāmasvaraṃ tadā 03,262.022c hā sīte lakṣmaṇety evaṃ cukrośārtasvareṇa ha 03,262.023a śuśrāva tasya vaidehī tatas tāṃ karuṇāṃ giram 03,262.023c sā prādravad yataḥ śabdas tām uvācātha lakṣmaṇaḥ 03,262.024a alaṃ te śaṅkayā bhīru ko rāmaṃ viṣahiṣyati 03,262.024c muhūrtād drakṣyase rāmam āgataṃ taṃ śucismite 03,262.025a ity uktvā sā prarudatī paryaśaṅkata devaram 03,262.025c hatā vai strīsvabhāvena śuddhacāritrabhūṣaṇam 03,262.026a sā taṃ paruṣam ārabdhā vaktuṃ sādhvī pativratā 03,262.026c naiṣa kālo bhaven mūḍha yaṃ tvaṃ prārthayase hṛdā 03,262.027a apy ahaṃ śastram ādāya hanyām ātmānam ātmanā 03,262.027c pateyaṃ giriśṛṅgād vā viśeyaṃ vā hutāśanam 03,262.027d*1253_01 pibeyaṃ vā viṣaṃ ghoraṃ tyajāmy ātmānam adya vai 03,262.028a rāmaṃ bhartāram utsṛjya na tv ahaṃ tvāṃ kathaṃ cana 03,262.028c nihīnam upatiṣṭheyaṃ śārdūlī kroṣṭukaṃ yathā 03,262.029a etādṛśaṃ vacaḥ śrutvā lakṣmaṇaḥ priyarāghavaḥ 03,262.029c pidhāya karṇau sadvṛttaḥ prasthito yena rāghavaḥ 03,262.029e sa rāmasya padaṃ gṛhya prasasāra dhanurdharaḥ 03,262.029f*1254_01 avekṣamāṇo vaidehīṃ prayayau lakṣmaṇas tadā 03,262.030a etasminn antare rakṣo rāvaṇaḥ pratyadṛśyata 03,262.030c abhavyo bhavyarūpeṇa bhasmacchanna ivānalaḥ 03,262.030e yativeṣapraticchanno jihīrṣus tām aninditām 03,262.030f*1255_01 upāgacchat sa vaidehīṃ rāvaṇaḥ pāpaniścayaḥ 03,262.031a sā tam ālakṣya saṃprāptaṃ dharmajñā janakātmajā 03,262.031c nimantrayām āsa tadā phalamūlāśanādibhiḥ 03,262.032a avamanya sa tat sarvaṃ svarūpaṃ pratipadya ca 03,262.032c sāntvayām āsa vaidehīm iti rākṣasapuṃgavaḥ 03,262.033a sīte rākṣasarājo 'haṃ rāvaṇo nāma viśrutaḥ 03,262.033c mama laṅkā purī nāmnā ramyā pāre mahodadheḥ 03,262.034a tatra tvaṃ varanārīṣu śobhiṣyasi mayā saha 03,262.034c bhāryā me bhava suśroṇi tāpasaṃ tyaja rāghavam 03,262.035a evamādīni vākyāni śrutvā sītātha jānakī 03,262.035c pidhāya karṇau suśroṇī maivam ity abravīd vacaḥ 03,262.036a prapated dyauḥ sanakṣatrā pṛthivī śakalībhavet 03,262.036b*1256_01 śuṣyet toyanidhau toyaṃ candraḥ śītāṃśutāṃ tyajet 03,262.036b*1256_02 uṣṇāṃśutvam atho jahyād ādityo vahnir uṣṇatām 03,262.036c śaityam agnir iyān nāhaṃ tyajeyaṃ raghunandanam 03,262.037a kathaṃ hi bhinnakaraṭaṃ padminaṃ vanagocaram 03,262.037c upasthāya mahānāgaṃ kareṇuḥ sūkaraṃ spṛśet 03,262.038a kathaṃ hi pītvā mādhvīkaṃ pītvā ca madhumādhavīm 03,262.038c lobhaṃ sauvīrake kuryān nārī kā cid iti smare 03,262.039a iti sā taṃ samābhāṣya praviveśāśramaṃ punaḥ 03,262.039b*1257_01 krodhāt prasphuramāṇauṣṭhī vidhunvānā karau muhuḥ 03,262.039c tām anudrutya suśroṇīṃ rāvaṇaḥ pratyaṣedhayat 03,262.040a bhartsayitvā tu rūkṣeṇa svareṇa gatacetanām 03,262.040c mūrdhajeṣu nijagrāha kham upācakrame tataḥ 03,262.041a tāṃ dadarśa tadā gṛdhro jaṭāyur girigocaraḥ 03,262.041c rudatīṃ rāma rāmeti hriyamāṇāṃ tapasvinīm 03,263.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,263.001a sakhā daśarathasyāsīj jaṭāyur aruṇātmajaḥ 03,263.001c gṛdhrarājo mahāvīryaḥ saṃpātir yasya sodaraḥ 03,263.002a sa dadarśa tadā sītāṃ rāvaṇāṅkagatāṃ snuṣām 03,263.002c krodhād abhyadravat pakṣī rāvaṇaṃ rākṣaseśvaram 03,263.003a athainam abravīd gṛdhro muñca muñceti maithilīm 03,263.003c dhriyamāṇe mayi kathaṃ hariṣyasi niśācara 03,263.003e na hi me mokṣyase jīvan yadi notsṛjase vadhūm 03,263.004a uktvaivaṃ rākṣasendraṃ taṃ cakarta nakharair bhṛśam 03,263.004c pakṣatuṇḍaprahāraiś ca bahuśo jarjarīkṛtaḥ 03,263.004e cakṣāra rudhiraṃ bhūri giriḥ prasravaṇair iva 03,263.005a sa vadhyamāno gṛdhreṇa rāmapriyahitaiṣiṇā 03,263.005b*1258_01 abhidudrāva saṃkruddhaḥ patagendraṃ daśānanaḥ 03,263.005c khaḍgam ādāya ciccheda bhujau tasya patatriṇaḥ 03,263.006a nihatya gṛdhrarājaṃ sa chinnābhraśikharopamam 03,263.006c ūrdhvam ācakrame sītāṃ gṛhītvāṅkena rākṣasaḥ 03,263.007a yatra yatra tu vaidehī paśyaty āśramamaṇḍalam 03,263.007c saro vā saritaṃ vāpi tatra muñcati bhūṣaṇam 03,263.008a sā dadarśa giriprasthe pañca vānarapuṃgavān 03,263.008c tatra vāso mahad divyam utsasarja manasvinī 03,263.009a tat teṣāṃ vānarendrāṇāṃ papāta pavanoddhutam 03,263.009c madhye supītaṃ pañcānāṃ vidyun meghāntare yathā 03,263.009d*1259_01 atha laṅkeśvaro mānī samuttīrya mahodadhim 03,263.009d*1259_02 sītāṃ niveśayām āsa bhavane nandanopame 03,263.009d*1260_01 acireṇāticakrāma khecaraḥ khe carann iva 03,263.009d*1260_02 dadarśātha purīṃ ramyāṃ bahudvārāṃ manoramām 03,263.009d*1260_03 prākāravaprasaṃbādhāṃ nirmitāṃ viśvakarmaṇā 03,263.009d*1260_04 praviveśa purīṃ laṅkāṃ sasīto rākṣaseśvaraḥ 03,263.009d*1261_01 evaṃ hṛtvā rāmapatnīṃ rāvaṇo 'gāt svakāṃ purīm 03,263.010a evaṃ hṛtāyāṃ vaidehyāṃ rāmo hatvā mahāmṛgam 03,263.010c nivṛtto dadṛśe dhīmān bhrātaraṃ lakṣmaṇaṃ tadā 03,263.011a katham utsṛjya vaidehīṃ vane rākṣasasevite 03,263.011c ity evaṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā prāpto 'sīti vyagarhayat 03,263.012a mṛgarūpadhareṇātha rakṣasā so 'pakarṣaṇam 03,263.012c bhrātur āgamanaṃ caiva cintayan paryatapyata 03,263.013a garhayann eva rāmas tu tvaritas taṃ samāsadat 03,263.013c api jīvati vaidehī neti paśyāmi lakṣmaṇa 03,263.014a tasya tat sarvam ācakhyau sītāyā lakṣmaṇo vacaḥ 03,263.014c yad uktavaty asadṛśaṃ vaidehī paścimaṃ vacaḥ 03,263.015a dahyamānena tu hṛdā rāmo 'bhyapatad āśramam 03,263.015c sa dadarśa tadā gṛdhraṃ nihataṃ parvatopamam 03,263.016a rākṣasaṃ śaṅkamānas tu vikṛṣya balavad dhanuḥ 03,263.016c abhyadhāvata kākutsthas tatas taṃ sahalakṣmaṇaḥ 03,263.017a sa tāv uvāca tejasvī sahitau rāmalakṣmaṇau 03,263.017c gṛdhrarājo 'smi bhadraṃ vāṃ sakhā daśarathasya ha 03,263.018a tasya tad vacanaṃ śrutvā saṃgṛhya dhanuṣī śubhe 03,263.018c ko 'yaṃ pitaram asmākaṃ nāmnāhety ūcatuś ca tau 03,263.019a tato dadṛśatus tau taṃ chinnapakṣadvayaṃ tathā 03,263.019c tayoḥ śaśaṃsa gṛdhras tu sītārthe rāvaṇād vadham 03,263.020a apṛcchad rāghavo gṛdhraṃ rāvaṇaḥ kāṃ diśaṃ gataḥ 03,263.020c tasya gṛdhraḥ śiraḥkampair ācacakṣe mamāra ca 03,263.021a dakṣiṇām iti kākutstho viditvāsya tad iṅgitam 03,263.021c saṃskāraṃ lambhayām āsa sakhāyaṃ pūjayan pituḥ 03,263.021d*1262_01 aho dhanyaḥ subhāgyo 'sau jaṭāyur iti bhāratīm 03,263.021d*1262_02 divi śṛṇvan gataḥ siddhiṃ siddhānām api durlabhām 03,263.022a tato dṛṣṭvāśramapadaṃ vyapaviddhabṛsīghaṭam 03,263.022c vidhvastakalaśaṃ śūnyaṃ gomāyubalasevitam 03,263.023a duḥkhaśokasamāviṣṭau vaidehīharaṇārditau 03,263.023c jagmatur daṇḍakāraṇyaṃ dakṣiṇena paraṃtapau 03,263.024a vane mahati tasmiṃs tu rāmaḥ saumitriṇā saha 03,263.024c dadarśa mṛgayūthāni dravamāṇāni sarvaśaḥ 03,263.024e śabdaṃ ca ghoraṃ sattvānāṃ dāvāgner iva vardhataḥ 03,263.025a apaśyetāṃ muhūrtāc ca kabandhaṃ ghoradarśanam 03,263.025c meghaparvatasaṃkāśaṃ śālaskandhaṃ mahābhujam 03,263.025e urogataviśālākṣaṃ mahodaramahāmukham 03,263.026a yadṛcchayātha tad rakṣaḥ kare jagrāha lakṣmaṇam 03,263.026c viṣādam agamat sadyaḥ saumitrir atha bhārata 03,263.027a sa rāmam abhisaṃprekṣya kṛṣyate yena tanmukham 03,263.027c viṣaṇṇaś cābravīd rāmaṃ paśyāvasthām imāṃ mama 03,263.028a haraṇaṃ caiva vaidehyā mama cāyam upaplavaḥ 03,263.028c rājyabhraṃśaś ca bhavatas tātasya maraṇaṃ tathā 03,263.029a nāhaṃ tvāṃ saha vaidehyā sametaṃ kosalāgatam 03,263.029c drakṣyāmi pṛthivīrājye pitṛpaitāmahe sthitam 03,263.030a drakṣyanty āryasya dhanyā ye kuśalājaśamīlavaiḥ 03,263.030c abhiṣiktasya vadanaṃ somaṃ sābhralavaṃ yathā 03,263.031a evaṃ bahuvidhaṃ dhīmān vilalāpa sa lakṣmaṇaḥ 03,263.031c tam uvācātha kākutsthaḥ saṃbhrameṣv apy asaṃbhramaḥ 03,263.032a mā viṣīda naravyāghra naiṣa kaś cin mayi sthite 03,263.032b*1263_01 śakto dharṣayituṃ vīra sumitrānandivardhana 03,263.032c chindhy asya dakṣiṇaṃ bāhuṃ chinnaḥ savyo mayā bhujaḥ 03,263.033a ity evaṃ vadatā tasya bhujo rāmeṇa pātitaḥ 03,263.033c khaḍgena bhṛśatīkṣṇena nikṛttas tilakāṇḍavat 03,263.034a tato 'sya dakṣiṇaṃ bāhuṃ khaḍgenājaghnivān balī 03,263.034c saumitrir api saṃprekṣya bhrātaraṃ rāghavaṃ sthitam 03,263.035a punar abhyāhanat pārśve tad rakṣo lakṣmaṇo bhṛśam 03,263.035c gatāsur apatad bhūmau kabandhaḥ sumahāṃs tataḥ 03,263.036a tasya dehād viniḥsṛtya puruṣo divyadarśanaḥ 03,263.036c dadṛśe divam āsthāya divi sūrya iva jvalan 03,263.037a papraccha rāmas taṃ vāgmī kas tvaṃ prabrūhi pṛcchataḥ 03,263.037c kāmayā kim idaṃ citram āścaryaṃ pratibhāti me 03,263.038a tasyācacakṣe gandharvo viśvāvasur ahaṃ nṛpa 03,263.038c prāpto brahmānuśāpena yoniṃ rākṣasasevitām 03,263.039a rāvaṇena hṛtā sītā rājñā laṅkānivāsinā 03,263.039c sugrīvam abhigacchasva sa te sāhyaṃ kariṣyati 03,263.040a eṣā pampā śivajalā haṃsakāraṇḍavāyutā 03,263.040c ṛśyamūkasya śailasya saṃnikarṣe taṭākinī 03,263.041a saṃvasaty atra sugrīvaś caturbhiḥ sacivaiḥ saha 03,263.041c bhrātā vānararājasya vālino hemamālinaḥ 03,263.041d*1264_01 tena tvaṃ saha saṃgamya duḥkhamūlaṃ nivedaya 03,263.041d*1264_02 samānaśīlo bhavataḥ sāhāyaṃ sa kariṣyati 03,263.042a etāvac chakyam asmābhir vaktuṃ draṣṭāsi jānakīm 03,263.042c dhruvaṃ vānararājasya vidito rāvaṇālayaḥ 03,263.043a ity uktvāntarhito divyaḥ puruṣaḥ sa mahāprabhaḥ 03,263.043c vismayaṃ jagmatuś cobhau tau vīrau rāmalakṣmaṇau 03,264.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,264.001a tato 'vidūre nalinīṃ prabhūtakamalotpalām 03,264.001c sītāharaṇaduḥkhārtaḥ pampāṃ rāmaḥ samāsadat 03,264.002a mārutena suśītena sukhenāmṛtagandhinā 03,264.002c sevyamāno vane tasmiñ jagāma manasā priyām 03,264.003a vilalāpa sa rājendras tatra kāntām anusmaran 03,264.003c kāmabāṇābhisaṃtaptaḥ saumitris tam athābravīt 03,264.004a na tvām evaṃvidho bhāvaḥ spraṣṭum arhati mānada 03,264.004c ātmavantam iva vyādhiḥ puruṣaṃ vṛddhaśīlinam 03,264.005a pravṛttir upalabdhā te vaidehyā rāvaṇasya ca 03,264.005c tāṃ tvaṃ puruṣakāreṇa buddhyā caivopapādaya 03,264.006a abhigacchāva sugrīvaṃ śailasthaṃ haripuṃgavam 03,264.006c mayi śiṣye ca bhṛtye ca sahāye ca samāśvasa 03,264.007a evaṃ bahuvidhair vākyair lakṣmaṇena sa rāghavaḥ 03,264.007c uktaḥ prakṛtim āpede kārye cānantaro 'bhavat 03,264.008a niṣevya vāri pampāyās tarpayitvā pitṝn api 03,264.008c pratasthatur ubhau vīrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau 03,264.009a tāv ṛśyamūkam abhyetya bahumūlaphalaṃ girim 03,264.009c giryagre vānarān pañca vīrau dadṛśatus tadā 03,264.010a sugrīvaḥ preṣayām āsa sacivaṃ vānaraṃ tayoḥ 03,264.010c buddhimantaṃ hanūmantaṃ himavantam iva sthitam 03,264.011a tena saṃbhāṣya pūrvaṃ tau sugrīvam abhijagmatuḥ 03,264.011c sakhyaṃ vānararājena cakre rāmas tato nṛpa 03,264.011d*1265_01 tataḥ sītāṃ hṛtāṃ śrutvā sugrīvo vālinā kṛtam 03,264.011d*1265_02 duḥkham ākhyātavān sarvaṃ rāmāyāmitatejase 03,264.012a tad vāso darśayām āsus tasya kārye nivedite 03,264.012c vānarāṇāṃ tu yat sītā hriyamāṇābhyavāsṛjat 03,264.013a tat pratyayakaraṃ labdhvā sugrīvaṃ plavagādhipam 03,264.013c pṛthivyāṃ vānaraiśvarye svayaṃ rāmo 'bhyaṣecayat 03,264.014a pratijajñe ca kākutsthaḥ samare vālino vadham 03,264.014c sugrīvaś cāpi vaidehyāḥ punar ānayanaṃ nṛpa 03,264.015a ity uktvā samayaṃ kṛtvā viśvāsya ca parasparam 03,264.015c abhyetya sarve kiṣkindhāṃ tasthur yuddhābhikāṅkṣiṇaḥ 03,264.016a sugrīvaḥ prāpya kiṣkindhāṃ nanādaughanibhasvanaḥ 03,264.016c nāsya tan mamṛṣe vālī taṃ tārā pratyaṣedhayat 03,264.017a yathā nadati sugrīvo balavān eṣa vānaraḥ 03,264.017c manye cāśrayavān prāpto na tvaṃ nirgantum arhasi 03,264.018a hemamālī tato vālī tārāṃ tārādhipānanām 03,264.018c provāca vacanaṃ vāgmī tāṃ vānarapatiḥ patiḥ 03,264.019a sarvabhūtarutajñā tvaṃ paśya buddhyā samanvitā 03,264.019c kenāpāśrayavān prāpto mamaiṣa bhrātṛgandhikaḥ 03,264.020a cintayitvā muhūrtaṃ tu tārā tārādhipaprabhā 03,264.020c patim ity abravīt prājñā śṛṇu sarvaṃ kapīśvara 03,264.021a hṛtadāro mahāsattvo rāmo daśarathātmajaḥ 03,264.021c tulyārimitratāṃ prāptaḥ sugrīveṇa dhanurdharaḥ 03,264.021d*1266_01 śrūyate dāśarathī rāmo vane pitur anujñayā 03,264.022a bhrātā cāsya mahābāhuḥ saumitrir aparājitaḥ 03,264.022c lakṣmaṇo nāma medhāvī sthitaḥ kāryārthasiddhaye 03,264.023a maindaś ca dvividaś caiva hanūmāṃś cānilātmajaḥ 03,264.023c jāmbavān ṛkṣarājaś ca sugrīvasacivāḥ sthitāḥ 03,264.024a sarva ete mahātmāno buddhimanto mahābalāḥ 03,264.024c alaṃ tava vināśāya rāmavīryavyapāśrayāt 03,264.025a tasyās tad ākṣipya vaco hitam uktaṃ kapīśvaraḥ 03,264.025c paryaśaṅkata tām īrṣuḥ sugrīvagatamānasām 03,264.026a tārāṃ paruṣam uktvā sa nirjagāma guhāmukhāt 03,264.026c sthitaṃ mālyavato 'bhyāśe sugrīvaṃ so 'bhyabhāṣata 03,264.027a asakṛt tvaṃ mayā mūḍha nirjito jīvitapriyaḥ 03,264.027c mukto jñātir iti jñātvā kā tvarā maraṇe punaḥ 03,264.028a ity uktaḥ prāha sugrīvo bhrātaraṃ hetumad vacaḥ 03,264.028b*1267_01 ity uktas tu jahāsoccaiḥ sugrīvo bhrātaraṃ prati 03,264.028b*1267_02 hetumad vacanaṃ bhrātre provācedaṃ mahātmane 03,264.028c prāptakālam amitraghno rāmaṃ saṃbodhayann iva 03,264.029a hṛtadārasya me rājan hṛtarājyasya ca tvayā 03,264.029c kiṃ nu jīvitasāmarthyam iti viddhi samāgatam 03,264.030a evam uktvā bahuvidhaṃ tatas tau saṃnipetatuḥ 03,264.030c samare vālisugrīvau śālatālaśilāyudhau 03,264.031a ubhau jaghnatur anyonyam ubhau bhūmau nipetatuḥ 03,264.031c ubhau vavalgatuś citraṃ muṣṭibhiś ca nijaghnatuḥ 03,264.032a ubhau rudhirasaṃsiktau nakhadantaparikṣatau 03,264.032c śuśubhāte tadā vīrau puṣpitāv iva kiṃśukau 03,264.033a na viśeṣas tayor yuddhe tadā kaś cana dṛśyate 03,264.033b*1268_01 prajñānārthaṃ tadā rāmo niścitya manasā tadā 03,264.033c sugrīvasya tadā mālāṃ hanūmān kaṇṭha āsajat 03,264.034a sa mālayā tadā vīraḥ śuśubhe kaṇṭhasaktayā 03,264.034c śrīmān iva mahāśailo malayo meghamālayā 03,264.035a kṛtacihnaṃ tu sugrīvaṃ rāmo dṛṣṭvā mahādhanuḥ 03,264.035c vicakarṣa dhanuḥśreṣṭhaṃ vālim uddiśya lakṣyavat 03,264.036a visphāras tasya dhanuṣo yantrasyeva tadā babhau 03,264.036c vitatrāsa tadā vālī śareṇābhihato hṛdi 03,264.037a sa bhinnamarmābhihato vaktrāc choṇitam udvaman 03,264.037c dadarśāvasthitaṃ rāmam ārāt saumitriṇā saha 03,264.038a garhayitvā sa kākutsthaṃ papāta bhuvi mūrchitaḥ 03,264.038c tārā dadarśa taṃ bhūmau tārāpatim iva cyutam 03,264.039a hate vālini sugrīvaḥ kiṣkindhāṃ pratyapadyata 03,264.039c tāṃ ca tārāpatimukhīṃ tārāṃ nipatiteśvarām 03,264.040a rāmas tu caturo māsān pṛṣṭhe mālyavataḥ śubhe 03,264.040c nivāsam akarod dhīmān sugrīveṇābhyupasthitaḥ 03,264.041a rāvaṇo 'pi purīṃ gatvā laṅkāṃ kāmabalātkṛtaḥ 03,264.041c sītāṃ niveśayām āsa bhavane nandanopame 03,264.041e aśokavanikābhyāśe tāpasāśramasaṃnibhe 03,264.042a bhartṛsmaraṇatanvaṅgī tāpasīveṣadhāriṇī 03,264.042c upavāsatapaḥśīlā tatra sā pṛthulekṣaṇā 03,264.042e uvāsa duḥkhavasatīḥ phalamūlakṛtāśanā 03,264.043a dideśa rākṣasīs tatra rakṣaṇe rākṣasādhipaḥ 03,264.043c prāsāsiśūlaparaśumudgarālātadhāriṇīḥ 03,264.044a dvyakṣīṃ tryakṣīṃ lalāṭākṣīṃ dīrghajihvām ajihvikām 03,264.044c tristanīm ekapādāṃ ca trijaṭām ekalocanām 03,264.045a etāś cānyāś ca dīptākṣyaḥ karabhotkaṭamūrdhajāḥ 03,264.045c parivāryāsate sītāṃ divārātram atandritāḥ 03,264.046a tās tu tām āyatāpāṅgīṃ piśācyo dāruṇasvanāḥ 03,264.046c tarjayanti sadā raudrāḥ paruṣavyañjanākṣarāḥ 03,264.047a khādāma pāṭayāmaināṃ tilaśaḥ pravibhajya tām 03,264.047c yeyaṃ bhartāram asmākam avamanyeha jīvati 03,264.048a ity evaṃ paribhartsantīs trāsyamānā punaḥ punaḥ 03,264.048c bhartṛśokasamāviṣṭā niḥśvasyedam uvāca tāḥ 03,264.049a āryāḥ khādata māṃ śīghraṃ na me lobho 'sti jīvite 03,264.049c vinā taṃ puṇḍarīkākṣaṃ nīlakuñcitamūrdhajam 03,264.050a apy evāhaṃ nirāhārā jīvitapriyavarjitā 03,264.050c śoṣayiṣyāmi gātrāṇi vyālī tālagatā yathā 03,264.051a na tv anyam abhigaccheyaṃ pumāṃsaṃ rāghavād ṛte 03,264.051c iti jānīta satyaṃ me kriyatāṃ yad anantaram 03,264.052a tasyās tad vacanaṃ śrutvā rākṣasyas tāḥ kharasvanāḥ 03,264.052c ākhyātuṃ rākṣasendrāya jagmus tat sarvam āditaḥ 03,264.053a gatāsu tāsu sarvāsu trijaṭā nāma rākṣasī 03,264.053c sāntvayām āsa vaidehīṃ dharmajñā priyavādinī 03,264.054a sīte vakṣyāmi te kiṃ cid viśvāsaṃ kuru me sakhi 03,264.054c bhayaṃ te vyetu vāmoru śṛṇu cedaṃ vaco mama 03,264.055a avindhyo nāma medhāvī vṛddho rākṣasapuṃgavaḥ 03,264.055c sa rāmasya hitānveṣī tvadarthe hi sa māvadat 03,264.056a sītā madvacanād vācyā samāśvāsya prasādya ca 03,264.056c bhartā te kuśalī rāmo lakṣmaṇānugato balī 03,264.057a sakhyaṃ vānararājena śakrapratimatejasā 03,264.057c kṛtavān rāghavaḥ śrīmāṃs tvadarthe ca samudyataḥ 03,264.058a mā ca te 'stu bhayaṃ bhīru rāvaṇāl lokagarhitāt 03,264.058c nalakūbaraśāpena rakṣitā hy asy anindite 03,264.059a śapto hy eṣa purā pāpo vadhūṃ rambhāṃ parāmṛśan 03,264.059c na śakto vivaśāṃ nārīm upaitum ajitendriyaḥ 03,264.060a kṣipram eṣyati te bhartā sugrīveṇābhirakṣitaḥ 03,264.060c saumitrisahito dhīmāṃs tvāṃ ceto mokṣayiṣyati 03,264.061a svapnā hi sumahāghorā dṛṣṭā me 'niṣṭadarśanāḥ 03,264.061c vināśāyāsya durbuddheḥ paulastyakulaghātinaḥ 03,264.062a dāruṇo hy eṣa duṣṭātmā kṣudrakarmā niśācaraḥ 03,264.062c svabhāvāc chīladoṣeṇa sarveṣāṃ bhayavardhanaḥ 03,264.063a spardhate sarvadevair yaḥ kālopahatacetanaḥ 03,264.063c mayā vināśaliṅgāni svapne dṛṣṭāni tasya vai 03,264.064a tailābhiṣikto vikaco majjan paṅke daśānanaḥ 03,264.064c asakṛt kharayukte tu rathe nṛtyann iva sthitaḥ 03,264.065a kumbhakarṇādayaś ceme nagnāḥ patitamūrdhajāḥ 03,264.065c kṛṣyante dakṣiṇām āśāṃ raktamālyānulepanāḥ 03,264.066a śvetātapatraḥ soṣṇīṣaḥ śuklamālyavibhūṣaṇaḥ 03,264.066c śvetaparvatam ārūḍha eka eva vibhīṣaṇaḥ 03,264.067a sacivāś cāsya catvāraḥ śuklamālyānulepanāḥ 03,264.067c śvetaparvatam ārūḍhā mokṣyante 'smān mahābhayāt 03,264.067d*1269_01 mokṣitā tvāṃ bhayād asmād rāmaḥ śatruniṣūdanaḥ 03,264.068a rāmasyāstreṇa pṛthivī parikṣiptā sasāgarā 03,264.068c yaśasā pṛthivīṃ kṛtsnāṃ pūrayiṣyati te patiḥ 03,264.069a asthisaṃcayam ārūḍho bhuñjāno madhupāyasam 03,264.069c lakṣmaṇaś ca mayā dṛṣṭo nirīkṣan sarvatodiśaḥ 03,264.070a rudatī rudhirārdrāṅgī vyāghreṇa parirakṣitā 03,264.070c asakṛt tvaṃ mayā dṛṣṭā gacchantī diśam uttarām 03,264.071a harṣam eṣyasi vaidehi kṣipraṃ bhartṛsamanvitā 03,264.071c rāghaveṇa saha bhrātrā sīte tvam acirād iva 03,264.072a iti sā mṛgaśāvākṣī tac chrutvā trijaṭāvacaḥ 03,264.072c babhūvāśāvatī bālā punar bhartṛsamāgame 03,264.073a yāvad abhyāgatā raudrāḥ piśācyas tāḥ sudāruṇāḥ 03,264.073c dadṛśus tāṃ trijaṭayā sahāsīnāṃ yathā purā 03,265.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,265.001a tatas tāṃ bhartṛśokārtāṃ dīnāṃ malinavāsasam 03,265.001c maṇiśeṣābhyalaṃkārāṃ rudatīṃ ca pativratām 03,265.002a rākṣasībhir upāsyantīṃ samāsīnāṃ śilātale 03,265.002c rāvaṇaḥ kāmabāṇārto dadarśopasasarpa ca 03,265.003a devadānavagandharvayakṣakiṃpuruṣair yudhi 03,265.003c ajito 'śokavanikāṃ yayau kandarpamohitaḥ 03,265.004a divyāmbaradharaḥ śrīmān sumṛṣṭamaṇikuṇḍalaḥ 03,265.004c vicitramālyamukuṭo vasanta iva mūrtimān 03,265.005a sa kalpavṛkṣasadṛśo yatnād api vibhūṣitaḥ 03,265.005c śmaśānacaityadrumavad bhūṣito 'pi bhayaṃkaraḥ 03,265.006a sa tasyās tanumadhyāyāḥ samīpe rajanīcaraḥ 03,265.006c dadṛśe rohiṇīm etya śanaiścara iva grahaḥ 03,265.007a sa tām āmantrya suśroṇīṃ puṣpaketuśarāhataḥ 03,265.007c idam ity abravīd bālāṃ trastāṃ rauhīm ivābalām 03,265.008a sīte paryāptam etāvat kṛto bhartur anugrahaḥ 03,265.008c prasādaṃ kuru tanvaṅgi kriyatāṃ parikarma te 03,265.009a bhajasva māṃ varārohe mahārhābharaṇāmbarā 03,265.009c bhava me sarvanārīṇām uttamā varavarṇini 03,265.010a santi me devakanyāś ca rājarṣīṇāṃ tathāṅganāḥ 03,265.010c santi dānavakanyāś ca daityānāṃ cāpi yoṣitaḥ 03,265.011a caturdaśa piśācānāṃ koṭyo me vacane sthitāḥ 03,265.011c dvis tāvat puruṣādānāṃ rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām 03,265.012a tato me triguṇā yakṣā ye madvacanakāriṇaḥ 03,265.012c ke cid eva dhanādhyakṣaṃ bhrātaraṃ me samāśritāḥ 03,265.013a gandharvāpsaraso bhadre mām āpānagataṃ sadā 03,265.013c upatiṣṭhanti vāmoru yathaiva bhrātaraṃ mama 03,265.014a putro 'ham api viprarṣeḥ sākṣād viśravaso muneḥ 03,265.014c pañcamo lokapālānām iti me prathitaṃ yaśaḥ 03,265.015a divyāni bhakṣyabhojyāni pānāni vividhāni ca 03,265.015c yathaiva tridaśeśasya tathaiva mama bhāmini 03,265.016a kṣīyatāṃ duṣkṛtaṃ karma vanavāsakṛtaṃ tava 03,265.016c bhāryā me bhava suśroṇi yathā mandodarī tathā 03,265.017a ity uktā tena vaidehī parivṛtya śubhānanā 03,265.017c tṛṇam antarataḥ kṛtvā tam uvāca niśācaram 03,265.018a aśivenātivāmorūr ajasraṃ netravāriṇā 03,265.018c stanāv apatitau bālā sahitāv abhivarṣatī 03,265.018d*1270_01 vyavasthāpya kathaṃ cit sā viṣādād atimohitā 03,265.018e uvāca vākyaṃ taṃ kṣudraṃ vaidehī patidevatā 03,265.019a asakṛd vadato vākyam īdṛśaṃ rākṣaseśvara 03,265.019c viṣādayuktam etat te mayā śrutam abhāgyayā 03,265.020a tad bhadrasukha bhadraṃ te mānasaṃ vinivartyatām 03,265.020c paradārāsmy alabhyā ca satataṃ ca pativratā 03,265.021a na caivopayikī bhāryā mānuṣī kṛpaṇā tava 03,265.021c vivaśāṃ dharṣayitvā ca kāṃ tvaṃ prītim avāpsyasi 03,265.022a prajāpatisamo vipro brahmayoniḥ pitā tava 03,265.022c na ca pālayase dharmaṃ lokapālasamaḥ katham 03,265.023a bhrātaraṃ rājarājānaṃ maheśvarasakhaṃ prabhum 03,265.023c dhaneśvaraṃ vyapadiśan kathaṃ tv iha na lajjase 03,265.024a ity uktvā prārudat sītā kampayantī payodharau 03,265.024c śirodharāṃ ca tanvaṅgī mukhaṃ pracchādya vāsasā 03,265.025a tasyā rudatyā bhāminyā dīrghā veṇī susaṃyatā 03,265.025c dadṛśe svasitā snigdhā kālī vyālīva mūrdhani 03,265.026a tac chrutvā rāvaṇo vākyaṃ sītayoktaṃ suniṣṭhuram 03,265.026c pratyākhyāto 'pi durmedhāḥ punar evābravīd vacaḥ 03,265.027a kāmam aṅgāni me sīte dunotu makaradhvajaḥ 03,265.027c na tvām akāmāṃ suśroṇīṃ sameṣye cāruhāsinīm 03,265.028a kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ yat tvam adyāpi mānuṣam 03,265.028c āhārabhūtam asmākaṃ rāmam evānurudhyase 03,265.029a ity uktvā tām anindyāṅgīṃ sa rākṣasagaṇeśvaraḥ 03,265.029c tatraivāntarhito bhūtvā jagāmābhimatāṃ diśam 03,265.030a rākṣasībhiḥ parivṛtā vaidehī śokakarśitā 03,265.030c sevyamānā trijaṭayā tatraiva nyavasat tadā 03,266.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,266.001a rāghavas tu sasaumitriḥ sugrīveṇābhipālitaḥ 03,266.001c vasan mālyavataḥ pṛṣṭhe dadarśa vimalaṃ nabhaḥ 03,266.002a sa dṛṣṭvā vimale vyomni nirmalaṃ śaśalakṣaṇam 03,266.002c grahanakṣatratārābhir anuyātam amitrahā 03,266.003a kumudotpalapadmānāṃ gandham ādāya vāyunā 03,266.003c mahīdharasthaḥ śītena sahasā pratibodhitaḥ 03,266.004a prabhāte lakṣmaṇaṃ vīram abhyabhāṣata durmanāḥ 03,266.004c sītāṃ saṃsmṛtya dharmātmā ruddhāṃ rākṣasaveśmani 03,266.005a gaccha lakṣmaṇa jānīhi kiṣkindhāyāṃ kapīśvaram 03,266.005c pramattaṃ grāmyadharmeṣu kṛtaghnaṃ svārthapaṇḍitam 03,266.006a yo 'sau kulādhamo mūḍho mayā rājye 'bhiṣecitaḥ 03,266.006c sarvavānaragopucchā yam ṛkṣāś ca bhajanti vai 03,266.007a yadarthaṃ nihato vālī mayā raghukulodvaha 03,266.007c tvayā saha mahābāho kiṣkindhopavane tadā 03,266.008a kṛtaghnaṃ tam ahaṃ manye vānarāpasadaṃ bhuvi 03,266.008c yo mām evaṃgato mūḍho na jānīte 'dya lakṣmaṇa 03,266.009a asau manye na jānīte samayapratipādanam 03,266.009c kṛtopakāraṃ māṃ nūnam avamanyālpayā dhiyā 03,266.010a yadi tāvad anudyuktaḥ śete kāmasukhātmakaḥ 03,266.010c netavyo vālimārgeṇa sarvabhūtagatiṃ tvayā 03,266.011a athāpi ghaṭate 'smākam arthe vānarapuṃgavaḥ 03,266.011c tam ādāyaihi kākutstha tvarāvān bhava mā ciram 03,266.012a ity ukto lakṣmaṇo bhrātrā guruvākyahite rataḥ 03,266.012c pratasthe ruciraṃ gṛhya samārgaṇaguṇaṃ dhanuḥ 03,266.012e kiṣkindhādvāram āsādya praviveśānivāritaḥ 03,266.013a sakrodha iti taṃ matvā rājā pratyudyayau hariḥ 03,266.013c taṃ sadāro vinītātmā sugrīvaḥ plavagādhipaḥ 03,266.013e pūjayā pratijagrāha prīyamāṇas tadarhayā 03,266.014a tam abravīd rāmavacaḥ saumitrir akutobhayaḥ 03,266.014c sa tat sarvam aśeṣeṇa śrutvā prahvaḥ kṛtāñjaliḥ 03,266.015a sabhṛtyadāro rājendra sugrīvo vānarādhipaḥ 03,266.015c idam āha vacaḥ prīto lakṣmaṇaṃ narakuñjaram 03,266.016a nāsmi lakṣmaṇa durmedhā na kṛtaghno na nirghṛṇaḥ 03,266.016c śrūyatāṃ yaḥ prayatno me sītāparyeṣaṇe kṛtaḥ 03,266.017a diśaḥ prasthāpitāḥ sarve vinītā harayo mayā 03,266.017c sarveṣāṃ ca kṛtaḥ kālo māsenāgamanaṃ punaḥ 03,266.018a yair iyaṃ savanā sādriḥ sapurā sāgarāmbarā 03,266.018c vicetavyā mahī vīra sagrāmanagarākarā 03,266.019a sa māsaḥ pañcarātreṇa pūrṇo bhavitum arhati 03,266.019c tataḥ śroṣyasi rāmeṇa sahitaḥ sumahat priyam 03,266.020a ity ukto lakṣmaṇas tena vānarendreṇa dhīmatā 03,266.020c tyaktvā roṣam adīnātmā sugrīvaṃ pratyapūjayat 03,266.021a sa rāmaṃ sahasugrīvo mālyavatpṛṣṭham āsthitam 03,266.021c abhigamyodayaṃ tasya kāryasya pratyavedayat 03,266.022a ity evaṃ vānarendrās te samājagmuḥ sahasraśaḥ 03,266.022a*1271_01 **** **** āyātā vānarās tadā 03,266.022a*1271_02 diśas tisro vānarendrāḥ 03,266.022c diśas tisro vicityātha na tu ye dakṣiṇāṃ gatāḥ 03,266.023a ācakhyus te tu rāmāya mahīṃ sāgaramekhalām 03,266.023c vicitāṃ na tu vaidehyā darśanaṃ rāvaṇasya vā 03,266.024a gatās tu dakṣiṇām āśāṃ ye vai vānarapuṃgavāḥ 03,266.024c āśāvāṃs teṣu kākutsthaḥ prāṇān ārto 'py adhārayat 03,266.025a dvimāsoparame kāle vyatīte plavagās tataḥ 03,266.025c sugrīvam abhigamyedaṃ tvaritā vākyam abruvan 03,266.026a rakṣitaṃ vālinā yat tat sphītaṃ madhuvanaṃ mahat 03,266.026c tvayā ca plavagaśreṣṭha tad bhuṅkte pavanātmajaḥ 03,266.027a vāliputro 'ṅgadaś caiva ye cānye plavagarṣabhāḥ 03,266.027c vicetuṃ dakṣiṇām āśāṃ rājan prasthāpitās tvayā 03,266.028a teṣāṃ taṃ praṇayaṃ śrutvā mene sa kṛtakṛtyatām 03,266.028c kṛtārthānāṃ hi bhṛtyānām etad bhavati ceṣṭitam 03,266.029a sa tad rāmāya medhāvī śaśaṃsa plavagarṣabhaḥ 03,266.029c rāmaś cāpy anumānena mene dṛṣṭāṃ tu maithilīm 03,266.030a hanūmatpramukhāś cāpi viśrāntās te plavaṃgamāḥ 03,266.030c abhijagmur harīndraṃ taṃ rāmalakṣmaṇasaṃnidhau 03,266.031a gatiṃ ca mukhavarṇaṃ ca dṛṣṭvā rāmo hanūmataḥ 03,266.031c agamat pratyayaṃ bhūyo dṛṣṭā sīteti bhārata 03,266.032a hanūmatpramukhās te tu vānarāḥ pūrṇamānasāḥ 03,266.032c praṇemur vidhivad rāmaṃ sugrīvaṃ lakṣmaṇaṃ tathā 03,266.033a tān uvācāgatān rāmaḥ pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ 03,266.033c api māṃ jīvayiṣyadhvam api vaḥ kṛtakṛtyatā 03,266.034a api rājyam ayodhyāyāṃ kārayiṣyāmy ahaṃ punaḥ 03,266.034c nihatya samare śatrūn āhṛtya janakātmajām 03,266.035a amokṣayitvā vaidehīm ahatvā ca ripūn raṇe 03,266.035c hṛtadāro 'vadhūtaś ca nāhaṃ jīvitum utsahe 03,266.036a ity uktavacanaṃ rāmaṃ pratyuvācānilātmajaḥ 03,266.036c priyam ākhyāmi te rāma dṛṣṭā sā jānakī mayā 03,266.037a vicitya dakṣiṇām āśāṃ saparvatavanākarām 03,266.037c śrāntāḥ kāle vyatīte sma dṛṣṭavanto mahāguhām 03,266.038a praviśāmo vayaṃ tāṃ tu bahuyojanam āyatām 03,266.038c andhakārāṃ suvipināṃ gahanāṃ kīṭasevitām 03,266.039a gatvā sumahad adhvānam ādityasya prabhāṃ tataḥ 03,266.039c dṛṣṭavantaḥ sma tatraiva bhavanaṃ divyam antarā 03,266.040a mayasya kila daityasya tadāsīd veśma rāghava 03,266.040c tatra prabhāvatī nāma tapo 'tapyata tāpasī 03,266.041a tayā dattāni bhojyāni pānāni vividhāni ca 03,266.041c bhuktvā labdhabalāḥ santas tayoktena pathā tataḥ 03,266.042a niryāya tasmād uddeśāt paśyāmo lavaṇāmbhasaḥ 03,266.042c samīpe sahyamalayau darduraṃ ca mahāgirim 03,266.043a tato malayam āruhya paśyanto varuṇālayam 03,266.043c viṣaṇṇā vyathitāḥ khinnā nirāśā jīvite bhṛśam 03,266.044a anekaśatavistīrṇaṃ yojanānāṃ mahodadhim 03,266.044c timinakrajhaṣāvāsaṃ cintayantaḥ suduḥkhitāḥ 03,266.045a tatrānaśanasaṃkalpaṃ kṛtvāsīnā vayaṃ tadā 03,266.045c tataḥ kathānte gṛdhrasya jaṭāyor abhavat kathā 03,266.046a tataḥ parvataśṛṅgābhaṃ ghorarūpaṃ bhayāvaham 03,266.046c pakṣiṇaṃ dṛṣṭavantaḥ sma vainateyam ivāparam 03,266.047a so 'smān atarkayad bhoktum athābhyetya vaco 'bravīt 03,266.047c bhoḥ ka eṣa mama bhrātur jaṭāyoḥ kurute kathām 03,266.048a saṃpātir nāma tasyāhaṃ jyeṣṭho bhrātā khagādhipaḥ 03,266.048c anyonyaspardhayārūḍhāv āvām ādityasaṃsadam 03,266.049a tato dagdhāv imau pakṣau na dagdhau tu jaṭāyuṣaḥ 03,266.049c tadā me ciradṛṣṭaḥ sa bhrātā gṛdhrapatiḥ priyaḥ 03,266.049e nirdagdhapakṣaḥ patito hy aham asmin mahāgirau 03,266.049f*1272_01 draṣṭuṃ vīraṃ na śaknomi bhrātaraṃ vai jaṭāyuṣam 03,266.050a tasyaivaṃ vadato 'smābhir hato bhrātā niveditaḥ 03,266.050c vyasanaṃ bhavataś cedaṃ saṃkṣepād vai niveditam 03,266.051a sa saṃpātis tadā rājañ śrutvā sumahad apriyam 03,266.051c viṣaṇṇacetāḥ papraccha punar asmān ariṃdama 03,266.052a kaḥ sa rāmaḥ kathaṃ sītā jaṭāyuś ca kathaṃ hataḥ 03,266.052c icchāmi sarvam evaitac chrotuṃ plavagasattamāḥ 03,266.053a tasyāhaṃ sarvam evaitaṃ bhavato vyasanāgamam 03,266.053c prāyopaveśane caiva hetuṃ vistarato 'bruvam 03,266.054a so 'smān utthāpayām āsa vākyenānena pakṣirāṭ 03,266.054c rāvaṇo vidito mahyaṃ laṅkā cāsya mahāpurī 03,266.055a dṛṣṭā pāre samudrasya trikūṭagirikandare 03,266.055c bhavitrī tatra vaidehī na me 'sty atra vicāraṇā 03,266.056a iti tasya vacaḥ śrutvā vayam utthāya satvarāḥ 03,266.056c sāgaraplavane mantraṃ mantrayāmaḥ paraṃtapa 03,266.057a nādhyavasyad yadā kaś cit sāgarasya vilaṅghane 03,266.057c tataḥ pitaram āviśya pupluve 'haṃ mahārṇavam 03,266.057e śatayojanavistīrṇaṃ nihatya jalarākṣasīm 03,266.058a tatra sītā mayā dṛṣṭā rāvaṇāntaḥpure satī 03,266.058c upavāsatapaḥśīlā bhartṛdarśanalālasā 03,266.058e jaṭilā maladigdhāṅgī kṛśā dīnā tapasvinī 03,266.059a nimittais tām ahaṃ sītām upalabhya pṛthagvidhaiḥ 03,266.059c upasṛtyābruvaṃ cāryām abhigamya rahogatām 03,266.060a sīte rāmasya dūto 'haṃ vānaro mārutātmajaḥ 03,266.060c tvaddarśanam abhiprepsur iha prāpto vihāyasā 03,266.061a rājaputrau kuśalinau bhrātarau rāmalakṣmaṇau 03,266.061c sarvaśākhāmṛgendreṇa sugrīveṇābhipālitau 03,266.062a kuśalaṃ tvābravīd rāmaḥ sīte saumitriṇā saha 03,266.062c sakhibhāvāc ca sugrīvaḥ kuśalaṃ tvānupṛcchati 03,266.063a kṣipram eṣyati te bhartā sarvaśākhāmṛgaiḥ saha 03,266.063c pratyayaṃ kuru me devi vānaro 'smi na rākṣasaḥ 03,266.064a muhūrtam iva ca dhyātvā sītā māṃ pratyuvāca ha 03,266.064c avaimi tvāṃ hanūmantam avindhyavacanād aham 03,266.065a avindhyo hi mahābāho rākṣaso vṛddhasaṃmataḥ 03,266.065c kathitas tena sugrīvas tvadvidhaiḥ sacivair vṛtaḥ 03,266.066a gamyatām iti coktvā māṃ sītā prādād imaṃ maṇim 03,266.066c dhāritā yena vaidehī kālam etam aninditā 03,266.067a pratyayārthaṃ kathāṃ cemāṃ kathayām āsa jānakī 03,266.067c kṣiptām iṣīkāṃ kākasya citrakūṭe mahāgirau 03,266.067e bhavatā puruṣavyāghra pratyabhijñānakāraṇāt 03,266.067f*1273_01 ekākṣī vikalaḥ kākaḥ suduṣṭātmā kṛtaś ca vai 03,266.068a śrāvayitvā tadātmānaṃ tato dagdhvā ca tāṃ purīm 03,266.068c saṃprāpta iti taṃ rāmaḥ priyavādinam arcayat 03,267.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,267.001a tatas tatraiva rāmasya samāsīnasya taiḥ saha 03,267.001c samājagmuḥ kapiśreṣṭhāḥ sugrīvavacanāt tadā 03,267.002a vṛtaḥ koṭisahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām 03,267.002c śvaśuro vālinaḥ śrīmān suṣeṇo rāmam abhyayāt 03,267.003a koṭīśatavṛtau cāpi gajo gavaya eva ca 03,267.003c vānarendrau mahāvīryau pṛthak pṛthag adṛśyatām 03,267.003d*1274_01 kumudo 'pi mahāvīryaḥ plavagarṣabhasattama 03,267.004a ṣaṣṭikoṭisahasrāṇi prakarṣan pratyadṛśyata 03,267.004c golāṅgūlo mahārāja gavākṣo bhīmadarśanaḥ 03,267.005a gandhamādanavāsī tu prathito gandhamādanaḥ 03,267.005c koṭīsahasram ugrāṇāṃ harīṇāṃ samakarṣata 03,267.006a panaso nāma medhāvī vānaraḥ sumahābalaḥ 03,267.006c koṭīr daśa dvādaśa ca triṃśatpañca prakarṣati 03,267.007a śrīmān dadhimukho nāma harivṛddho 'pi vīryavān 03,267.007c pracakarṣa mahat sainyaṃ harīṇāṃ bhīmatejasām 03,267.008a kṛṣṇānāṃ mukhapuṇḍrāṇām ṛkṣāṇāṃ bhīmakarmaṇām 03,267.008c koṭīśatasahasreṇa jāmbavān pratyadṛśyata 03,267.009a ete cānye ca bahavo hariyūthapayūthapāḥ 03,267.009c asaṃkhyeyā mahārāja samīyū rāmakāraṇāt 03,267.010a śirīṣakusumābhānāṃ siṃhānām iva nardatām 03,267.010c śrūyate tumulaḥ śabdas tatra tatra pradhāvatām 03,267.011a girikūṭanibhāḥ ke cit ke cin mahiṣasaṃnibhāḥ 03,267.011c śaradabhrapratīkāśāḥ piṣṭahiṅgulakānanāḥ 03,267.012a utpatantaḥ patantaś ca plavamānāś ca vānarāḥ 03,267.012c uddhunvanto 'pare reṇūn samājagmuḥ samantataḥ 03,267.013a sa vānaramahālokaḥ pūrṇasāgarasaṃnibhaḥ 03,267.013c niveśam akarot tatra sugrīvānumate tadā 03,267.014a tatas teṣu harīndreṣu samāvṛtteṣu sarvaśaḥ 03,267.014c tithau praśaste nakṣatre muhūrte cābhipūjite 03,267.015a tena vyūḍhena sainyena lokān udvartayann iva 03,267.015c prayayau rāghavaḥ śrīmān sugrīvasahitas tadā 03,267.016a mukham āsīt tu sainyasya hanūmān mārutātmajaḥ 03,267.016c jaghanaṃ pālayām āsa saumitrir akutobhayaḥ 03,267.017a baddhagodhāṅgulitrāṇau rāghavau tatra rejatuḥ 03,267.017c vṛtau harimahāmātraiś candrasūryau grahair iva 03,267.018a prababhau harisainyaṃ tac chālatālaśilāyudham 03,267.018c sumahac chālibhavanaṃ yathā sūryodayaṃ prati 03,267.019a nalanīlāṅgadakrāthamaindadvividapālitā 03,267.019c yayau sumahatī senā rāghavasyārthasiddhaye 03,267.020a vidhivat supraśasteṣu bahumūlaphaleṣu ca 03,267.020c prabhūtamadhumāṃseṣu vārimatsu śiveṣu ca 03,267.021a nivasantī nirābādhā tathaiva girisānuṣu 03,267.021c upāyād dharisenā sā kṣārodam atha sāgaram 03,267.022a dvitīyasāgaranibhaṃ tad balaṃ bahuladhvajam 03,267.022c velāvanaṃ samāsādya nivāsam akarot tadā 03,267.023a tato dāśarathiḥ śrīmān sugrīvaṃ pratyabhāṣata 03,267.023c madhye vānaramukhyānāṃ prāptakālam idaṃ vacaḥ 03,267.024a upāyaḥ ko nu bhavatāṃ mataḥ sāgaralaṅghane 03,267.024c iyaṃ ca mahatī senā sāgaraś cāpi dustaraḥ 03,267.025a tatrānye vyāharanti sma vānarāḥ paṭumāninaḥ 03,267.025c samarthā laṅghane sindhor na tu kṛtsnasya vānarāḥ 03,267.026a ke cin naubhir vyavasyanti kecīc ca vividhaiḥ plavaiḥ 03,267.026c neti rāmaś ca tān sarvān sāntvayan pratyabhāṣata 03,267.027a śatayojanavistāraṃ na śaktāḥ sarvavānarāḥ 03,267.027c krāntuṃ toyanidhiṃ vīrā naiṣā vo naiṣṭhikī matiḥ 03,267.028a nāvo na santi senāyā bahvyas tārayituṃ tathā 03,267.028c vaṇijām upaghātaṃ ca katham asmadvidhaś caret 03,267.029a vistīrṇaṃ caiva naḥ sainyaṃ hanyāc chidreṣu vai paraḥ 03,267.029c plavoḍupapratāraś ca naivātra mama rocate 03,267.030a ahaṃ tv imaṃ jalanidhiṃ samārapsyāmy upāyataḥ 03,267.030c pratiśeṣyāmy upavasan darśayiṣyati māṃ tataḥ 03,267.031a na ced darśayitā mārgaṃ dhakṣyāmy enam ahaṃ tataḥ 03,267.031c mahāstrair apratihatair atyagnipavanojjvalaiḥ 03,267.032a ity uktvā sahasaumitrir upaspṛśyātha rāghavaḥ 03,267.032c pratiśiśye jalanidhiṃ vidhivat kuśasaṃstare 03,267.033a sāgaras tu tataḥ svapne darśayām āsa rāghavam 03,267.033c devo nadanadībhartā śrīmān yādogaṇair vṛtaḥ 03,267.034a kausalyāmātar ity evam ābhāṣya madhuraṃ vacaḥ 03,267.034c idam ity āha ratnānām ākaraiḥ śataśo vṛtaḥ 03,267.035a brūhi kiṃ te karomy atra sāhāyyaṃ puruṣarṣabha 03,267.035c ikṣvākur asmi te jñātir iti rāmas tam abravīt 03,267.035d*1275_01 evam uktaḥ samudreṇa rāmo vākyam athābravīt 03,267.036a mārgam icchāmi sainyasya dattaṃ nadanadīpate 03,267.036c yena gatvā daśagrīvaṃ hanyāṃ paulastyapāṃsanam 03,267.036d*1276_01 rākṣasaṃ sānubandhaṃ tu mama bhāryāpahāriṇam 03,267.037a yady evaṃ yācato mārgaṃ na pradāsyati me bhavān 03,267.037c śarais tvāṃ śoṣayiṣyāmi divyāstrapratimantritaiḥ 03,267.038a ity evaṃ bruvataḥ śrutvā rāmasya varuṇālayaḥ 03,267.038c uvāca vyathito vākyam iti baddhāñjaliḥ sthitaḥ 03,267.039a necchāmi pratighātaṃ te nāsmi vighnakaras tava 03,267.039c śṛṇu cedaṃ vaco rāma śrutvā kartavyam ācara 03,267.040a yadi dāsyāmi te mārgaṃ sainyasya vrajato ''jñayā 03,267.040c anye 'py ājñāpayiṣyanti mām evaṃ dhanuṣo balāt 03,267.041a asti tv atra nalo nāma vānaraḥ śilpisaṃmataḥ 03,267.041c tvaṣṭur devasya tanayo balavān viśvakarmaṇaḥ 03,267.042a sa yat kāṣṭhaṃ tṛṇaṃ vāpi śilāṃ vā kṣepsyate mayi 03,267.042c sarvaṃ tad dhārayiṣyāmi sa te setur bhaviṣyati 03,267.043a ity uktvāntarhite tasmin rāmo nalam uvāca ha 03,267.043c kuru setuṃ samudre tvaṃ śakto hy asi mato mama 03,267.044a tenopāyena kākutsthaḥ setubandham akārayat 03,267.044c daśayojanavistāram āyataṃ śatayojanam 03,267.045a nalasetur iti khyāto yo 'dyāpi prathito bhuvi 03,267.045c rāmasyājñāṃ puraskṛtya dhāryate girisaṃnibhaḥ 03,267.046a tatrasthaṃ sa tu dharmātmā samāgacchad vibhīṣaṇaḥ 03,267.046c bhrātā vai rākṣasendrasya caturbhiḥ sacivaiḥ saha 03,267.047a pratijagrāha rāmas taṃ svāgatena mahāmanāḥ 03,267.047c sugrīvasya tu śaṅkābhūt praṇidhiḥ syād iti sma ha 03,267.048a rāghavas tasya ceṣṭābhiḥ samyak ca cariteṅgitaiḥ 03,267.048c yadā tattvena tuṣṭo 'bhūt tata enam apūjayat 03,267.049a sarvarākṣasarājye cāpy abhyaṣiñcad vibhīṣaṇam 03,267.049c cakre ca mantrānucaraṃ suhṛdaṃ lakṣmaṇasya ca 03,267.050a vibhīṣaṇamate caiva so 'tyakrāman mahārṇavam 03,267.050c sasainyaḥ setunā tena māsenaiva narādhipa 03,267.051a tato gatvā samāsādya laṅkodyānāny anekaśaḥ 03,267.051c bhedayām āsa kapibhir mahānti ca bahūni ca 03,267.052a tatrāstāṃ rāvaṇāmātyau rākṣasau śukasāraṇau 03,267.052b*1277_01 draṣṭuṃ senām anuprāptau rāvaṇapriyakāriṇau 03,267.052c cārau vānararūpeṇa tau jagrāha vibhīṣaṇaḥ 03,267.053a pratipannau yadā rūpaṃ rākṣasaṃ tau niśācarau 03,267.053c darśayitvā tataḥ sainyaṃ rāmaḥ paścād avāsṛjat 03,267.054a niveśyopavane sainyaṃ tac chūraḥ prājñavānaram 03,267.054c preṣayām āsa dautyena rāvaṇasya tato 'ṅgadam 03,268.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,268.001a prabhūtānnodake tasmin bahumūlaphale vane 03,268.001c senāṃ niveśya kākutstho vidhivat paryarakṣata 03,268.002a rāvaṇaś ca vidhiṃ cakre laṅkāyāṃ śāstranirmitam 03,268.002c prakṛtyaiva durādharṣā dṛḍhaprākāratoraṇā 03,268.003a agādhatoyāḥ parikhā mīnanakrasamākulāḥ 03,268.003c babhūvuḥ sapta durdharṣāḥ khādiraiḥ śaṅkubhiś citāḥ 03,268.004a karṇāṭṭayantradurdharṣā babhūvuḥ sahuḍopalāḥ 03,268.004c sāśīviṣaghaṭāyodhāḥ sasarjarasapāṃsavaḥ 03,268.005a musalālātanārācatomarāsiparaśvadhaiḥ 03,268.005c anvitāś ca śataghnībhiḥ samadhūcchiṣṭamudgarāḥ 03,268.006a puradvāreṣu sarveṣu gulmāḥ sthāvarajaṅgamāḥ 03,268.006c babhūvuḥ pattibahulāḥ prabhūtagajavājinaḥ 03,268.007a aṅgadas tv atha laṅkāyā dvāradeśam upāgataḥ 03,268.007c vidito rākṣasendrasya praviveśa gatavyathaḥ 03,268.008a madhye rākṣasakoṭīnāṃ bahvīnāṃ sumahābalaḥ 03,268.008c śuśubhe meghamālābhir āditya iva saṃvṛtaḥ 03,268.009a sa samāsādya paulastyam amātyair abhisaṃvṛtam 03,268.009c rāmasaṃdeśam āmantrya vāgmī vaktuṃ pracakrame 03,268.010a āha tvāṃ rāghavo rājan kosalendro mahāyaśāḥ 03,268.010c prāptakālam idaṃ vākyaṃ tad ādatsva kuruṣva ca 03,268.011a akṛtātmānam āsādya rājānam anaye ratam 03,268.011c vinaśyanty anayāviṣṭā deśāś ca nagarāṇi ca 03,268.012a tvayaikenāparāddhaṃ me sītām āharatā balāt 03,268.012c vadhāyānaparāddhānām anyeṣāṃ tad bhaviṣyati 03,268.013a ye tvayā baladarpābhyām āviṣṭena vanecarāḥ 03,268.013c ṛṣayo hiṃsitāḥ pūrvaṃ devāś cāpy avamānitāḥ 03,268.014a rājarṣayaś ca nihatā rudantyaś cāhṛtāḥ striyaḥ 03,268.014c tad idaṃ samanuprāptaṃ phalaṃ tasyānayasya te 03,268.015a hantāsmi tvāṃ sahāmātyaṃ yudhyasva puruṣo bhava 03,268.015c paśya me dhanuṣo vīryaṃ mānuṣasya niśācara 03,268.016a mucyatāṃ jānakī sītā na me mokṣyasi karhi cit 03,268.016c arākṣasam imaṃ lokaṃ kartāsmi niśitaiḥ śaraiḥ 03,268.017a iti tasya bruvāṇasya dūtasya paruṣaṃ vacaḥ 03,268.017c śrutvā na mamṛṣe rājā rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ 03,268.018a iṅgitajñās tato bhartuś catvāro rajanīcarāḥ 03,268.018c caturṣv aṅgeṣu jagṛhuḥ śārdūlam iva pakṣiṇaḥ 03,268.019a tāṃs tathāṅgeṣu saṃsaktān aṅgado rajanīcarān 03,268.019c ādāyaiva kham utpatya prāsādatalam āviśat 03,268.020a vegenotpatatas tasya petus te rajanīcarāḥ 03,268.020c bhuvi saṃbhinnahṛdayāḥ prahāraparipīḍitāḥ 03,268.021a sa mukto harmyaśikharāt tasmāt punar avāpatat 03,268.021c laṅghayitvā purīṃ laṅkāṃ svabalasya samīpataḥ 03,268.022a kosalendram athābhyetya sarvam āvedya cāṅgadaḥ 03,268.022c viśaśrāma sa tejasvī rāghaveṇābhinanditaḥ 03,268.023a tataḥ sarvābhisāreṇa harīṇāṃ vātaraṃhasām 03,268.023c bhedayām āsa laṅkāyāḥ prākāraṃ raghunandanaḥ 03,268.024a vibhīṣaṇarkṣādhipatī puraskṛtyātha lakṣmaṇaḥ 03,268.024c dakṣiṇaṃ nagaradvāram avāmṛdnād durāsadam 03,268.025a karabhāruṇagātrāṇāṃ harīṇāṃ yuddhaśālinām 03,268.025c koṭīśatasahasreṇa laṅkām abhyapatat tadā 03,268.025d*1278_01 pralambabāhūrukarajaṅghāntaravilambinām 03,268.025d*1278_02 ṛkṣāṇāṃ dhūmravarṇānāṃ tisraḥ koṭyo vyavasthitāḥ 03,268.026a utpatadbhiḥ patadbhiś ca nipatadbhiś ca vānaraiḥ 03,268.026c nādṛśyata tadā sūryo rajasā nāśitaprabhaḥ 03,268.027a śāliprasūnasadṛśaiḥ śirīṣakusumaprabhaiḥ 03,268.027c taruṇādityasadṛśaiḥ śaragauraiś ca vānaraiḥ 03,268.028a prākāraṃ dadṛśus te tu samantāt kapilīkṛtam 03,268.028c rākṣasā vismitā rājan sastrīvṛddhāḥ samantataḥ 03,268.029a bibhidus te maṇistambhān karṇāṭṭaśikharāṇi ca 03,268.029c bhagnonmathitavegāni yantrāṇi ca vicikṣipuḥ 03,268.030a parigṛhya śataghnīś ca sacakrāḥ sahuḍopalāḥ 03,268.030c cikṣipur bhujavegena laṅkāmadhye mahābalāḥ 03,268.031a prākārasthāś ca ye ke cin niśācaragaṇās tadā 03,268.031c pradudruvus te śataśaḥ kapibhiḥ samabhidrutāḥ 03,268.032a tatas tu rājavacanād rākṣasāḥ kāmarūpiṇaḥ 03,268.032c niryayur vikṛtākārāḥ sahasraśatasaṃghaśaḥ 03,268.033a śastravarṣāṇi varṣanto drāvayanto vanaukasaḥ 03,268.033c prākāraṃ śodhayantas te paraṃ vikramam āsthitāḥ 03,268.034a sa māṣarāśisadṛśair babhūva kṣaṇadācaraiḥ 03,268.034c kṛto nirvānaro bhūyaḥ prākāro bhīmadarśanaiḥ 03,268.035a petuḥ śūlavibhinnāṅgā bahavo vānararṣabhāḥ 03,268.035c stambhatoraṇabhagnāś ca petus tatra niśācarāḥ 03,268.036a keśākeśy abhavad yuddhaṃ rakṣasāṃ vānaraiḥ saha 03,268.036c nakhair dantaiś ca vīrāṇāṃ khādatāṃ vai parasparam 03,268.037a niṣṭananto hy ubhayatas tatra vānararākṣasāḥ 03,268.037c hatā nipatitā bhūmau na muñcanti parasparam 03,268.038a rāmas tu śarajālāni vavarṣa jalado yathā 03,268.038c tāni laṅkāṃ samāsādya jaghnus tān rajanīcarān 03,268.039a saumitrir api nārācair dṛḍhadhanvā jitaklamaḥ 03,268.039c ādiśyādiśya durgasthān pātayām āsa rākṣasān 03,268.040a tataḥ pratyavahāro 'bhūt sainyānāṃ rāghavājñayā 03,268.040c kṛte vimarde laṅkāyāṃ labdhalakṣo jayottaraḥ 03,269.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,269.001a tato niviśamānāṃs tān sainikān rāvaṇānugāḥ 03,269.001c abhijagmur gaṇān eke piśācakṣudrarakṣasām 03,269.002a parvaṇaḥ pūtano jambhaḥ kharaḥ krodhavaśo hariḥ 03,269.002c prarujaś cārujaś caiva praghasaś caivam ādayaḥ 03,269.003a tato 'bhipatatāṃ teṣām adṛśyānāṃ durātmanām 03,269.003c antardhānavadhaṃ tajjñaś cakāra sa vibhīṣaṇaḥ 03,269.004a te dṛśyamānā haribhir balibhir dūrapātibhiḥ 03,269.004c nihatāḥ sarvaśo rājan mahīṃ jagmur gatāsavaḥ 03,269.005a amṛṣyamāṇaḥ sabalo rāvaṇo niryayāv atha 03,269.005b*1279_01 rākṣasānāṃ balair ghoraiḥ piśācānāṃ ca saṃvṛtaḥ 03,269.005b*1279_02 yuddhaśāstravidhānajña uśanā iva cāparaḥ 03,269.005c vyūhya cauśanasaṃ vyūhaṃ harīn sarvān ahārayat 03,269.006a rāghavas tv abhiniryāya vyūḍhānīkaṃ daśānanam 03,269.006c bārhaspatyaṃ vidhiṃ kṛtvā pratyavyūhan niśācaram 03,269.007a sametya yuyudhe tatra tato rāmeṇa rāvaṇaḥ 03,269.007c yuyudhe lakṣmaṇaś caiva tathaivendrajitā saha 03,269.008a virūpākṣeṇa sugrīvas tāreṇa ca nikharvaṭaḥ 03,269.008c tuṇḍena ca nalas tatra paṭuśaḥ panasena ca 03,269.009a viṣahyaṃ yaṃ hi yo mene sa sa tena sameyivān 03,269.009c yuyudhe yuddhavelāyāṃ svabāhubalam āśritaḥ 03,269.010a sa saṃprahāro vavṛdhe bhīrūṇāṃ bhayavardhanaḥ 03,269.010c lomasaṃharṣaṇo ghoraḥ purā devāsure yathā 03,269.011a rāvaṇo rāmam ānarchac chaktiśūlāsivṛṣṭibhiḥ 03,269.011c niśitair āyasais tīkṣṇai rāvaṇaṃ cāpi rāghavaḥ 03,269.012a tathaivendrajitaṃ yattaṃ lakṣmaṇo marmabhedibhiḥ 03,269.012c indrajic cāpi saumitriṃ bibheda bahubhiḥ śaraiḥ 03,269.013a vibhīṣaṇaḥ prahastaṃ ca prahastaś ca vibhīṣaṇam 03,269.013c khagapatraiḥ śarais tīkṣṇair abhyavarṣad gatavyathaḥ 03,269.014a teṣāṃ balavatām āsīn mahāstrāṇāṃ samāgamaḥ 03,269.014c vivyathuḥ sakalā yena trayo lokāś carācarāḥ 03,270.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,270.001a tataḥ prahastaḥ sahasā samabhyetya vibhīṣaṇam 03,270.001c gadayā tāḍayām āsa vinadya raṇakarkaśaḥ 03,270.002a sa tayābhihato dhīmān gadayā bhīmavegayā 03,270.002c nākampata mahābāhur himavān iva susthiraḥ 03,270.003a tataḥ pragṛhya vipulāṃ śataghaṇṭāṃ vibhīṣaṇaḥ 03,270.003c abhimantrya mahāśaktiṃ cikṣepāsya śiraḥ prati 03,270.004a patantyā sa tayā vegād rākṣaso 'śaninādayā 03,270.004c hṛtottamāṅgo dadṛśe vātarugṇa iva drumaḥ 03,270.004d*1280_01 kṛttottamāṅgaṃ sahyaṃ tad anayānugatāsavām 03,270.004d*1280_02 papāta rakṣaḥ sahasā vātarugṇa iva drumaḥ 03,270.005a taṃ dṛṣṭvā nihataṃ saṃkhye prahastaṃ kṣaṇadācaram 03,270.005c abhidudrāva dhūmrākṣo vegena mahatā kapīn 03,270.006a tasya meghopamaṃ sainyam āpatad bhīmadarśanam 03,270.006c dṛṣṭvaiva sahasā dīrṇā raṇe vānarapuṃgavāḥ 03,270.007a tatas tān sahasā dīrṇān dṛṣṭvā vānarapuṃgavān 03,270.007c niryāya kapiśārdūlo hanūmān paryavasthitaḥ 03,270.008a taṃ dṛṣṭvāvasthitaṃ saṃkhye harayaḥ pavanātmajam 03,270.008c vegena mahatā rājan saṃnyavartanta sarvaśaḥ 03,270.009a tataḥ śabdo mahān āsīt tumulo lomaharṣaṇaḥ 03,270.009c rāmarāvaṇasainyānām anyonyam abhidhāvatām 03,270.010a tasmin pravṛtte saṃgrāme ghore rudhirakardame 03,270.010c dhūmrākṣaḥ kapisainyaṃ tad drāvayām āsa patribhiḥ 03,270.011a taṃ rākṣasamahāmātram āpatantaṃ sapatnajit 03,270.011c tarasā pratijagrāha hanūmān pavanātmajaḥ 03,270.012a tayor yuddham abhūd ghoraṃ harirākṣasavīrayoḥ 03,270.012c jigīṣator yudhānyonyam indraprahlādayor iva 03,270.013a gadābhiḥ parighaiś caiva rākṣaso jaghnivān kapim 03,270.013c kapiś ca jaghnivān rakṣaḥ saskandhaviṭapair drumaiḥ 03,270.013d*1281_01 śirasy abhyahanat pūrvaṃ kālayā ca punaḥ punaḥ 03,270.013d*1281_02 tṛṇarājena mahatā lohasārathibhedinā 03,270.014a tatas tam atikāyena sāśvaṃ sarathasārathim 03,270.014c dhūmrākṣam avadhīd dhīmān hanūmān mārutātmajaḥ 03,270.014d*1282_01 vegena mahatāviṣṭo rākṣasānāṃ mahad balam 03,270.014d*1282_02 yodhayām āsa rājendra śilāvarṣaiḥ samantataḥ 03,270.015a tatas taṃ nihataṃ dṛṣṭvā dhūmrākṣaṃ rākṣasottamam 03,270.015c harayo jātavisrambhā jaghnur abhyetya sainikān 03,270.016a te vadhyamānā balibhir haribhir jitakāśibhiḥ 03,270.016c rākṣasā bhagnasaṃkalpā laṅkām abhyapatan bhayāt 03,270.017a te 'bhipatya puraṃ bhagnā hataśeṣā niśācarāḥ 03,270.017c sarvaṃ rājñe yathāvṛttaṃ rāvaṇāya nyavedayan 03,270.018a śrutvā tu rāvaṇas tebhyaḥ prahastaṃ nihataṃ yudhi 03,270.018c dhūmrākṣaṃ ca maheṣvāsaṃ sasainyaṃ vānararṣabhaiḥ 03,270.019a sudīrgham iva niḥśvasya samutpatya varāsanāt 03,270.019c uvāca kumbhakarṇasya karmakālo 'yam āgataḥ 03,270.020a ity evam uktvā vividhair vāditraiḥ sumahāsvanaiḥ 03,270.020c śayānam atinidrāluṃ kumbhakarṇam abodhayat 03,270.021a prabodhya mahatā cainaṃ yatnenāgatasādhvasaḥ 03,270.021c svastham āsīnam avyagraṃ vinidraṃ rākṣasādhipaḥ 03,270.021e tato 'bravīd daśagrīvaḥ kumbhakarṇaṃ mahābalam 03,270.022a dhanyo 'si yasya te nidrā kumbhakarṇeyam īdṛśī 03,270.022c ya imaṃ dāruṇaṃ kālaṃ na jānīṣe mahābhayam 03,270.023a eṣa tīrtvārṇavaṃ rāmaḥ setunā haribhiḥ saha 03,270.023c avamanyeha naḥ sarvān karoti kadanaṃ mahat 03,270.024a mayā hy apahṛtā bhāryā sītā nāmāsya jānakī 03,270.024c tāṃ mokṣayiṣur āyāto baddhvā setuṃ mahārṇave 03,270.025a tena caiva prahastādir mahān naḥ svajano hataḥ 03,270.025c tasya nānyo nihantāsti tvad ṛte śatrukarśana 03,270.026a sa daṃśito 'bhiniryāya tvam adya balināṃ vara 03,270.026c rāmādīn samare sarvāñ jahi śatrūn ariṃdama 03,270.027a dūṣaṇāvarajau caiva vajravegapramāthinau 03,270.027c tau tvāṃ balena mahatā sahitāv anuyāsyataḥ 03,270.028a ity uktvā rākṣasapatiḥ kumbhakarṇaṃ tarasvinam 03,270.028c saṃdideśetikartavye vajravegapramāthinau 03,270.029a tathety uktvā tu tau vīrau rāvaṇaṃ dūṣaṇānujau 03,270.029c kumbhakarṇaṃ puraskṛtya tūrṇaṃ niryayatuḥ purāt 03,271.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,271.001a tato viniryāya purāt kumbhakarṇaḥ sahānugaḥ 03,271.001c apaśyat kapisainyaṃ taj jitakāśy agrataḥ sthitam 03,271.001d*1282a_01 sa vīkṣamāṇas tat sainyaṃ rāmadarśanakāṅkṣayā 03,271.001d*1282a_02 apaśyac cāpi saumitriṃ dhanuṣpāṇiṃ vyavasthitam 03,271.002a tam abhyetyāśu harayaḥ parivārya samantataḥ 03,271.002b*1283_01 śailavṛkṣāyudhā nādān amuñcan bhīṣaṇās tataḥ 03,271.002c abhyaghnaṃś ca mahākāyair bahubhir jagatīruhaiḥ 03,271.002e karajair atudaṃś cānye vihāya bhayam uttamam 03,271.003a bahudhā yudhyamānās te yuddhamārgaiḥ plavaṃgamāḥ 03,271.003c nānāpraharaṇair bhīmaṃ rākṣasendram atāḍayan 03,271.004a sa tāḍyamānaḥ prahasan bhakṣayām āsa vānarān 03,271.004c panasaṃ ca gavākṣaṃ ca vajrabāhuṃ ca vānaram 03,271.005a tad dṛṣṭvā vyathanaṃ karma kumbhakarṇasya rakṣasaḥ 03,271.005c udakrośan paritrastās tāraprabhṛtayas tadā 03,271.006a taṃ tāram uccaiḥ krośantam anyāṃś ca hariyūthapān 03,271.006c abhidudrāva sugrīvaḥ kumbhakarṇam apetabhīḥ 03,271.007a tato 'bhipatya vegena kumbhakarṇaṃ mahāmanāḥ 03,271.007c śālena jaghnivān mūrdhni balena kapikuñjaraḥ 03,271.008a sa mahātmā mahāvegaḥ kumbhakarṇasya mūrdhani 03,271.008c bibheda śālaṃ sugrīvo na caivāvyathayat kapiḥ 03,271.009a tato vinadya prahasañ śālasparśavibodhitaḥ 03,271.009c dorbhyām ādāya sugrīvaṃ kumbhakarṇo 'harad balāt 03,271.010a hriyamāṇaṃ tu sugrīvaṃ kumbhakarṇena rakṣasā 03,271.010b*1284_01 gacchan saṃbodhayām āsa prahāreṇālpacetasam 03,271.010b*1284_02 tataḥ saṃlabdhasaṃjñas tu hṛtvā karṇoṣṭanāsikām 03,271.010b*1284_03 sugrīvaḥ kumbhakarṇasya jagāma harivāhinīm 03,271.010b*1284_04 atha kruddhaḥ kumbhakarṇo miśritān harirākṣasān 03,271.010b*1284_05 bhakṣayām āsa balavān mamarda padayor api 03,271.010b*1284_06 bhakṣyamāṇān harīn sarvān kumbhakarṇena rakṣasā 03,271.010c avekṣyābhyadravad vīraḥ saumitrir mitranandanaḥ 03,271.011a so 'bhipatya mahāvegaṃ rukmapuṅkhaṃ mahāśaram 03,271.011c prāhiṇot kumbhakarṇāya lakṣmaṇaḥ paravīrahā 03,271.012a sa tasya dehāvaraṇaṃ bhittvā dehaṃ ca sāyakaḥ 03,271.012c jagāma dārayan bhūmiṃ rudhireṇa samukṣitaḥ 03,271.013a tathā sa bhinnahṛdayaḥ samutsṛjya kapīśvaram 03,271.013b*1285_01 vegena mahatāviṣṭas tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 03,271.013c kumbhakarṇo maheṣvāsaḥ pragṛhītaśilāyudhaḥ 03,271.013e abhidudrāva saumitrim udyamya mahatīṃ śilām 03,271.014a tasyābhidravatas tūrṇaṃ kṣurābhyām ucchritau karau 03,271.014c ciccheda niśitāgrābhyāṃ sa babhūva caturbhujaḥ 03,271.015a tān apy asya bhujān sarvān pragṛhītaśilāyudhān 03,271.015c kṣuraiś ciccheda laghv astraṃ saumitriḥ pratidarśayan 03,271.016a sa babhūvātikāyaś ca bahupādaśirobhujaḥ 03,271.016b*1286_01 saumitrir adbhutaṃ dṛṣṭvā krūraḥ samarakovidaḥ 03,271.016c taṃ brahmāstreṇa saumitrir dadāhādricayopamam 03,271.017a sa papāta mahāvīryo divyāstrābhihato raṇe 03,271.017c mahāśanivinirdagdhaḥ pādapo 'ṅkuravān iva 03,271.018a taṃ dṛṣṭvā vṛtrasaṃkāśaṃ kumbhakarṇaṃ tarasvinam 03,271.018c gatāsuṃ patitaṃ bhūmau rākṣasāḥ prādravan bhayāt 03,271.019a tathā tān dravato yodhān dṛṣṭvā tau dūṣaṇānujau 03,271.019c avasthāpyātha saumitriṃ saṃkruddhāv abhyadhāvatām 03,271.020a tāv ādravantau saṃkruddhau vajravegapramāthinau 03,271.020c pratijagrāha saumitrir vinadyobhau patatribhiḥ 03,271.021a tataḥ sutumulaṃ yuddham abhaval lomaharṣaṇam 03,271.021c dūṣaṇānujayoḥ pārtha lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ 03,271.022a mahatā śaravarṣeṇa rākṣasau so 'bhyavarṣata 03,271.022c tau cāpi vīrau saṃkruddhāv ubhau tau samavarṣatām 03,271.023a muhūrtam evam abhavad vajravegapramāthinoḥ 03,271.023c saumitreś ca mahābāhoḥ saṃprahāraḥ sudāruṇaḥ 03,271.024a athādriśṛṅgam ādāya hanūmān mārutātmajaḥ 03,271.024c abhidrutyādade prāṇān vajravegasya rakṣasaḥ 03,271.025a nīlaś ca mahatā grāvṇā dūṣaṇāvarajaṃ hariḥ 03,271.025c pramāthinam abhidrutya pramamātha mahābalaḥ 03,271.026a tataḥ prāvartata punaḥ saṃgrāmaḥ kaṭukodayaḥ 03,271.026c rāmarāvaṇasainyānām anyonyam abhidhāvatām 03,271.027a śataśo nairṛtān vanyā jaghnur vanyāṃś ca nairṛtāḥ 03,271.027c nairṛtās tatra vadhyante prāyaśo na tu vānarāḥ 03,272.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,272.001a tataḥ śrutvā hataṃ saṃkhye kumbhakarṇaṃ sahānugam 03,272.001c prahastaṃ ca maheṣvāsaṃ dhūmrākṣaṃ cātitejasam 03,272.002a putram indrajitaṃ śūraṃ rāvaṇaḥ pratyabhāṣata 03,272.002c jahi rāmam amitraghna sugrīvaṃ ca salakṣmaṇam 03,272.003a tvayā hi mama satputra yaśo dīptam upārjitam 03,272.003c jitvā vajradharaṃ saṃkhye sahasrākṣaṃ śacīpatim 03,272.004a antarhitaḥ prakāśo vā divyair dattavaraiḥ śaraiḥ 03,272.004c jahi śatrūn amitraghna mama śastrabhṛtāṃ vara 03,272.005a rāmalakṣmaṇasugrīvāḥ śarasparśaṃ na te 'nagha 03,272.005c samarthāḥ pratisaṃsoḍhuṃ kutas tadanuyāyinaḥ 03,272.006a akṛtā yā prahastena kumbhakarṇena cānagha 03,272.006c kharasyāpacitiḥ saṃkhye tāṃ gacchasva mahābhuja 03,272.007a tvam adya niśitair bāṇair hatvā śatrūn sasainikān 03,272.007c pratinandaya māṃ putra purā baddhveva vāsavam 03,272.008a ity uktaḥ sa tathety uktvā ratham āsthāya daṃśitaḥ 03,272.008c prayayāv indrajid rājaṃs tūrṇam āyodhanaṃ prati 03,272.009a tatra viśrāvya vispaṣṭaṃ nāma rākṣasapuṃgavaḥ 03,272.009c āhvayām āsa samare lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam 03,272.010a taṃ lakṣmaṇo 'py abhyadhāvat pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ 03,272.010c trāsayaṃs talaghoṣeṇa siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā 03,272.011a tayoḥ samabhavad yuddhaṃ sumahaj jayagṛddhinoḥ 03,272.011c divyāstraviduṣos tīvram anyonyaspardhinos tadā 03,272.012a rāvaṇis tu yadā nainaṃ viśeṣayati sāyakaiḥ 03,272.012c tato gurutaraṃ yatnam ātiṣṭhad balināṃ varaḥ 03,272.013a tata enaṃ mahāvegair ardayām āsa tomaraiḥ 03,272.013c tān āgatān sa ciccheda saumitrir niśitaiḥ śaraiḥ 03,272.013e te nikṛttāḥ śarais tīkṣṇair nyapatan vasudhātale 03,272.013f*1287_01 sāyakā rāvaṇerājau śataśaḥ śakalīkṛtāḥ 03,272.014a tam aṅgado vālisutaḥ śrīmān udyamya pādapam 03,272.014c abhidrutya mahāvegas tāḍayām āsa mūrdhani 03,272.015a tasyendrajid asaṃbhrāntaḥ prāsenorasi vīryavān 03,272.015c prahartum aicchat taṃ cāsya prāsaṃ ciccheda lakṣmaṇaḥ 03,272.016a tam abhyāśagataṃ vīram aṅgadaṃ rāvaṇātmajaḥ 03,272.016c gadayātāḍayat savye pārśve vānarapuṃgavam 03,272.017a tam acintya prahāraṃ sa balavān vālinaḥ sutaḥ 03,272.017c sasarjendrajitaḥ krodhāc chālaskandham amitrajit 03,272.018a so 'ṅgadena ruṣotsṛṣṭo vadhāyendrajitas taruḥ 03,272.018c jaghānendrajitaḥ pārtha rathaṃ sāśvaṃ sasārathim 03,272.019a tato hatāśvāt praskandya rathāt sa hatasārathiḥ 03,272.019c tatraivāntardadhe rājan māyayā rāvaṇātmajaḥ 03,272.020a antarhitaṃ viditvā taṃ bahumāyaṃ ca rākṣasam 03,272.020c rāmas taṃ deśam āgamya tat sainyaṃ paryarakṣata 03,272.021a sa rāmam uddiśya śarais tato dattavarais tadā 03,272.021c vivyādha sarvagātreṣu lakṣmaṇaṃ ca mahāratham 03,272.022a tam adṛśyaṃ śaraiḥ śūrau māyayāntarhitaṃ tadā 03,272.022c yodhayām āsatur ubhau rāvaṇiṃ rāmalakṣmaṇau 03,272.023a sa ruṣā sarvagātreṣu tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ 03,272.023c vyasṛjat sāyakān bhūyaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 03,272.024a tam adṛśyaṃ vicinvantaḥ sṛjantam aniśaṃ śarān 03,272.024c harayo viviśur vyoma pragṛhya mahatīḥ śilāḥ 03,272.025a tāṃś ca tau cāpy adṛśyaḥ sa śarair vivyādha rākṣasaḥ 03,272.025c sa bhṛśaṃ tāḍayan vīro rāvaṇir māyayāvṛtaḥ 03,272.026a tau śarair ācitau vīrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau 03,272.026c petatur gaganād bhūmiṃ sūryācandramasāv iva 03,273.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,273.001a tāv ubhau patitau dṛṣṭvā bhrātarāv amitaujasau 03,273.001c babandha rāvaṇir bhūyaḥ śarair dattavarais tadā 03,273.002a tau vīrau śarajālena baddhāv indrajitā raṇe 03,273.002c rejatuḥ puruṣavyāghrau śakuntāv iva pañjare 03,273.003a tau dṛṣṭvā patitau bhūmau śataśaḥ sāyakaiś citau 03,273.003c sugrīvaḥ kapibhiḥ sārdhaṃ parivārya tataḥ sthitaḥ 03,273.004a suṣeṇamaindadvividaiḥ kumudenāṅgadena ca 03,273.004c hanūmannīlatāraiś ca nalena ca kapīśvaraḥ 03,273.004d*1288_01 tataḥ samīravacanād rāmādhyātaḥ khageśvaraḥ 03,273.004d*1288_02 āgamyāmocayad vīrau sarpabandhāt sudāruṇāt 03,273.004d*1289_01 kṣaṇena garuḍas tāta patatrī samadṛśyata 03,273.004d*1289_02 darśanāt pakṣirājasya pannagāś ca pradudruvuḥ 03,273.004d*1289_03 sa cāgatya mahāpakṣī tāv ubhau rāmalakṣmaṇau 03,273.004d*1289_04 parāmṛjya kareṇātha yayau yena pathāgataḥ 03,273.005a tatas taṃ deśam āgamya kṛtakarmā vibhīṣaṇaḥ 03,273.005c bodhayām āsa tau vīrau prajñāstreṇa prabodhitau 03,273.006a viśalyau cāpi sugrīvaḥ kṣaṇenobhau cakāra tau 03,273.006c viśalyayā mahauṣadhyā divyamantraprayuktayā 03,273.007a tau labdhasaṃjñau nṛvarau viśalyāv udatiṣṭhatām 03,273.007c gatatandrīklamau cāstāṃ kṣaṇenobhau mahārathau 03,273.008a tato vibhīṣaṇaḥ pārtha rāmam ikṣvākunandanam 03,273.008c uvāca vijvaraṃ dṛṣṭvā kṛtāñjalir idaṃ vacaḥ 03,273.009a ayam ambho gṛhītvā tu rājarājasya śāsanāt 03,273.009c guhyako 'bhyāgataḥ śvetāt tvatsakāśam ariṃdama 03,273.010a idam ambhaḥ kuberas te mahārājaḥ prayacchati 03,273.010c antarhitānāṃ bhūtānāṃ darśanārthaṃ paraṃtapa 03,273.011a anena spṛṣṭanayano bhūtāny antarhitāny uta 03,273.011c bhavān drakṣyati yasmai ca bhavān etat pradāsyati 03,273.012a tatheti rāmas tad vāri pratigṛhyātha satkṛtam 03,273.012c cakāra netrayoḥ śaucaṃ lakṣmaṇaś ca mahāmanāḥ 03,273.013a sugrīvajāmbavantau ca hanūmān aṅgadas tathā 03,273.013c maindadvividanīlāś ca prāyaḥ plavagasattamāḥ 03,273.014a tathā samabhavac cāpi yad uvāca vibhīṣaṇaḥ 03,273.014c kṣaṇenātīndriyāṇy eṣāṃ cakṣūṃṣy āsan yudhiṣṭhira 03,273.014d*1290_01 tato bibheda paulastyaḥ śaktyā vakṣasi lakṣmaṇam 03,273.014d*1290_02 paulastyam etad ālakṣya prāpa mūrchāṃ sa lakṣmaṇaḥ 03,273.014d*1290_03 avahāraṃ tataḥ kṛtvā rāghavaḥ sarvavānarān 03,273.014d*1290_04 vākyam ity abravīd dīnaṃ tan me nigadataḥ śṛṇu 03,273.014d*1290_05 rājyabhaṅgo vane vāsaḥ sītā nītā pitā mṛtaḥ 03,273.014d*1290_06 lakṣmaṇo moham āpannaḥ kiṃ no duḥkham ataḥ param 03,273.014d*1290_07 bibhīṣaṇo hanumatā rāmas taṃ bodhya buddhimān 03,273.014d*1290_08 ānāyyauṣadhayo divyā lakṣmaṇaṃ samajīvayat 03,273.015a indrajit kṛtakarmā tu pitre karma tadātmanaḥ 03,273.015c nivedya punar āgacchat tvarayājiśiraḥ prati 03,273.016a tam āpatantaṃ saṃkruddhaṃ punar eva yuyutsayā 03,273.016c abhidudrāva saumitrir vibhīṣaṇamate sthitaḥ 03,273.017a akṛtāhnikam evainaṃ jighāṃsur jitakāśinam 03,273.017c śarair jaghāna saṃkruddhaḥ kṛtasaṃjño 'tha lakṣmaṇaḥ 03,273.018a tayoḥ samabhavad yuddhaṃ tadānyonyaṃ jigīṣatoḥ 03,273.018c atīva citram āścaryaṃ śakraprahlādayor iva 03,273.019a avidhyad indrajit tīkṣṇaiḥ saumitriṃ marmabhedibhiḥ 03,273.019c saumitriś cānalasparśair avidhyad rāvaṇiṃ śaraiḥ 03,273.020a saumitriśarasaṃsparśād rāvaṇiḥ krodhamūrchitaḥ 03,273.020c asṛjal lakṣmaṇāyāṣṭau śarān āśīviṣopamān 03,273.020d*1291_01 tāṃś ciccheda * saumitriḥ śarān aṣṭāv anāgatān 03,273.020d*1292_01 tān aprāptāñ śitair bāṇaiś ciccheda raghunandanaḥ 03,273.021a tasyāsūn pāvakasparśaiḥ saumitriḥ patribhis tribhiḥ 03,273.021b*1293_01 vārayām āsa nārācaiḥ saumitrir mitranandanaḥ 03,273.021b*1293_02 asṛjal lakṣmaṇaś cāṣṭau rākṣasāya śarān punaḥ 03,273.021c yathā niraharad vīras tan me nigadataḥ śṛṇu 03,273.022a ekenāsya dhanuṣmantaṃ bāhuṃ dehād apātayat 03,273.022c dvitīyena sanārācaṃ bhujaṃ bhūmau nyapātayat 03,273.023a tṛtīyena tu bāṇena pṛthudhāreṇa bhāsvatā 03,273.023c jahāra sunasaṃ cāru śiro bhrājiṣṇukuṇḍalam 03,273.024a vinikṛttabhujaskandhaṃ kabandhaṃ bhīmadarśanam 03,273.024b*1294_01 papāta vasudhāyāṃ tu chinnamūla iva drumaḥ 03,273.024c taṃ hatvā sūtam apy astrair jaghāna balināṃ varaḥ 03,273.025a laṅkāṃ praveśayām āsur vājinas taṃ rathaṃ tadā 03,273.025c dadarśa rāvaṇas taṃ ca rathaṃ putravinākṛtam 03,273.026a sa putraṃ nihataṃ dṛṣṭvā trāsāt saṃbhrāntalocanaḥ 03,273.026c rāvaṇaḥ śokamohārto vaidehīṃ hantum udyataḥ 03,273.027a aśokavanikāsthāṃ tāṃ rāmadarśanalālasām 03,273.027c khaḍgam ādāya duṣṭātmā javenābhipapāta ha 03,273.028a taṃ dṛṣṭvā tasya durbuddher avindhyaḥ pāpaniścayam 03,273.028c śamayām āsa saṃkruddhaṃ śrūyatāṃ yena hetunā 03,273.029a mahārājye sthito dīpte na striyaṃ hantum arhasi 03,273.029c hataivaiṣā yadā strī ca bandhanasthā ca te gṛhe 03,273.030a na caiṣā dehabhedena hatā syād iti me matiḥ 03,273.030c jahi bhartāram evāsyā hate tasmin hatā bhavet 03,273.031a na hi te vikrame tulyaḥ sākṣād api śatakratuḥ 03,273.031c asakṛd dhi tvayā sendrās trāsitās tridaśā yudhi 03,273.032a evaṃ bahuvidhair vākyair avindhyo rāvaṇaṃ tadā 03,273.032c kruddhaṃ saṃśamayām āsa jagṛhe ca sa tadvacaḥ 03,273.033a niryāṇe sa matiṃ kṛtvā nidhāyāsiṃ kṣapācaraḥ 03,273.033c ājñāpayām āsa tadā ratho me kalpyatām iti 03,274.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,274.001a tataḥ kruddho daśagrīvaḥ priye putre nipātite 03,274.001c niryayau ratham āsthāya hemaratnavibhūṣitam 03,274.002a saṃvṛto rākṣasair ghorair vividhāyudhapāṇibhiḥ 03,274.002c abhidudrāva rāmaṃ sa pothayan hariyūthapān 03,274.003a tam ādravantaṃ saṃkruddhaṃ maindanīlanalāṅgadāḥ 03,274.003c hanūmāñ jāmbavāṃś caiva sasainyāḥ paryavārayan 03,274.004a te daśagrīvasainyaṃ tad ṛkṣavānarayūthapāḥ 03,274.004c drumair vidhvaṃsayāṃ cakrur daśagrīvasya paśyataḥ 03,274.005a tataḥ svasainyam ālokya vadhyamānam arātibhiḥ 03,274.005c māyāvī vyadadhān māyāṃ rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ 03,274.006a tasya dehād viniṣkrāntāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 03,274.006c rākṣasāḥ pratyadṛśyanta śaraśaktyṛṣṭipāṇayaḥ 03,274.007a tān rāmo jaghnivān sarvān divyenāstreṇa rākṣasān 03,274.007c atha bhūyo 'pi māyāṃ sa vyadadhād rākṣasādhipaḥ 03,274.008a kṛtvā rāmasya rūpāṇi lakṣmaṇasya ca bhārata 03,274.008c abhidudrāva rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ ca daśānanaḥ 03,274.009a tatas te rāmam archanto lakṣmaṇaṃ ca kṣapācarāḥ 03,274.009c abhipetus tadā rājan pragṛhītoccakārmukāḥ 03,274.010a tāṃ dṛṣṭvā rākṣasendrasya māyām ikṣvākunandanaḥ 03,274.010c uvāca rāmaṃ saumitrir asaṃbhrānto bṛhad vacaḥ 03,274.011a jahīmān rākṣasān pāpān ātmanaḥ pratirūpakān 03,274.011b*1295_01 ity ukto lakṣmaṇaṃ pārtha tadā gantuṃ samudyataḥ 03,274.011c jaghāna rāmas tāṃś cānyān ātmanaḥ pratirūpakān 03,274.012a tato haryaśvayuktena rathenādityavarcasā 03,274.012c upatasthe raṇe rāmaṃ mātaliḥ śakrasārathiḥ 03,274.013 mātalir uvāca 03,274.013a ayaṃ haryaśvayug jaitro maghonaḥ syandanottamaḥ 03,274.013b*1296_01 tvad artham iha saṃprāptaḥ saṃdeśād vai śatakratoḥ 03,274.013c anena śakraḥ kākutstha samare daityadānavān 03,274.013e śataśaḥ puruṣavyāghra rathodāreṇa jaghnivān 03,274.014a tad anena naravyāghra mayā yat tena saṃyuge 03,274.014c syandanena jahi kṣipraṃ rāvaṇaṃ mā ciraṃ kṛthāḥ 03,274.015a ity ukto rāghavas tathyaṃ vaco 'śaṅkata mātaleḥ 03,274.015c māyeyaṃ rākṣasasyeti tam uvāca vibhīṣaṇaḥ 03,274.016a neyaṃ māyā naravyāghra rāvaṇasya durātmanaḥ 03,274.016c tad ātiṣṭha rathaṃ śīghram imam aindraṃ mahādyute 03,274.017a tataḥ prahṛṣṭaḥ kākutsthas tathety uktvā vibhīṣaṇam 03,274.017c rathenābhipapātāśu daśagrīvaṃ ruṣānvitaḥ 03,274.018a hāhākṛtāni bhūtāni rāvaṇe samabhidrute 03,274.018c siṃhanādāḥ sapaṭahā divi divyāś ca nānadan 03,274.018d*1297_01 tataḥ pravavṛte yuddhaṃ rāmarāvaṇayor mahat 03,274.018d*1298_01 daśakandhararājasūnvos tathā yuddham abhūn mahat 03,274.018d*1299_01 alabdhopamam anyatra tayor eva tathābhavat 03,274.019a sa rāmāya mahāghoraṃ visasarja niśācaraḥ 03,274.019c śūlam indrāśaniprakhyaṃ brahmadaṇḍam ivodyatam 03,274.020a tac chūlam antarā rāmaś ciccheda niśitaiḥ śaraiḥ 03,274.020c tad dṛṣṭvā duṣkaraṃ karma rāvaṇaṃ bhayam āviśat 03,274.021a tataḥ kruddhaḥ sasarjāśu daśagrīvaḥ śitāñ śarān 03,274.021c sahasrāyutaśo rāme śastrāṇi vividhāni ca 03,274.022a tato bhuśuṇḍīḥ śūlāṃś ca musalāni paraśvadhān 03,274.022c śaktīś ca vividhākārāḥ śataghnīś ca śitakṣurāḥ 03,274.023a tāṃ māyāṃ vikṛtāṃ dṛṣṭvā daśagrīvasya rakṣasaḥ 03,274.023c bhayāt pradudruvuḥ sarve vānarāḥ sarvatodiśam 03,274.024a tataḥ supatraṃ sumukhaṃ hemapuṅkhaṃ śarottamam 03,274.024c tūṇād ādāya kākutstho brahmāstreṇa yuyoja ha 03,274.025a taṃ bāṇavaryaṃ rāmeṇa brahmāstreṇābhimantritam 03,274.025c jahṛṣur devagandharvā dṛṣṭvā śakrapurogamāḥ 03,274.026a alpāvaśeṣam āyuś ca tato 'manyanta rakṣasaḥ 03,274.026c brahmāstrodīraṇāc chatror devagandharvakiṃnarāḥ 03,274.027a tataḥ sasarja taṃ rāmaḥ śaram apratimaujasam 03,274.027c rāvaṇāntakaraṃ ghoraṃ brahmadaṇḍam ivodyatam 03,274.027d*1300_01 muktamātreṇa rāmeṇa dūrākṛṣṭena bhārata 03,274.027d*1301_01 amogham aviṣahyaṃ ca sa devāsurapannagaiḥ 03,274.027d*1301_02 bhāsayantaṃ diśaḥ sarvāḥ svayā dīptyā mahāprabhā 03,274.028a sa tena rākṣasaśreṣṭhaḥ sarathaḥ sāśvasārathiḥ 03,274.028c prajajvāla mahājvālenāgninābhipariṣkṛtaḥ 03,274.029a tataḥ prahṛṣṭās tridaśāḥ sagandharvāḥ sacāraṇāḥ 03,274.029c nihataṃ rāvaṇaṃ dṛṣṭvā rāmeṇākliṣṭakarmaṇā 03,274.030a tatyajus taṃ mahābhāgaṃ pañca bhūtāni rāvaṇam 03,274.030c bhraṃśitaḥ sarvalokeṣu sa hi brahmāstratejasā 03,274.031a śarīradhātavo hy asya māṃsaṃ rudhiram eva ca 03,274.031c neśur brahmāstranirdagdhā na ca bhasmāpy adṛśyata 03,275.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,275.001a sa hatvā rāvaṇaṃ kṣudraṃ rākṣasendraṃ suradviṣam 03,275.001c babhūva hṛṣṭaḥ sasuhṛd rāmaḥ saumitriṇā saha 03,275.002a tato hate daśagrīve devāḥ sarṣipurogamāḥ 03,275.002c āśīrbhir jayayuktābhir ānarcus taṃ mahābhujam 03,275.003a rāmaṃ kamalapatrākṣaṃ tuṣṭuvuḥ sarvadevatāḥ 03,275.003c gandharvāḥ puṣpavarṣaiś ca vāgbhiś ca tridaśālayāḥ 03,275.004a pūjayitvā yathā rāmaṃ pratijagmur yathāgatam 03,275.004c tan mahotsavasaṃkāśam āsīd ākāśam acyuta 03,275.005a tato hatvā daśagrīvaṃ laṅkāṃ rāmo mahāyaśāḥ 03,275.005c vibhīṣaṇāya pradadau prabhuḥ parapuraṃjayaḥ 03,275.006a tataḥ sītāṃ puraskṛtya vibhīṣaṇapuraskṛtām 03,275.006c avindhyo nāma suprajño vṛddhāmātyo viniryayau 03,275.007a uvāca ca mahātmānaṃ kākutsthaṃ dainyam āsthitam 03,275.007c pratīccha devīṃ sadvṛttāṃ mahātmañ jānakīm iti 03,275.008a etac chrutvā vacas tasmād avatīrya rathottamāt 03,275.008c bāṣpeṇāpihitāṃ sītāṃ dadarśekṣvākunandanaḥ 03,275.009a tāṃ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīṃ yānasthāṃ śokakarśitām 03,275.009c malopacitasarvāṅgīṃ jaṭilāṃ kṛṣṇavāsasam 03,275.010a uvāca rāmo vaidehīṃ parāmarśaviśaṅkitaḥ 03,275.010c gaccha vaidehi muktā tvaṃ yat kāryaṃ tan mayā kṛtam 03,275.011a mām āsādya patiṃ bhadre na tvaṃ rākṣasaveśmani 03,275.011c jarāṃ vrajethā iti me nihato 'sau niśācaraḥ 03,275.012a kathaṃ hy asmadvidho jātu jānan dharmaviniścayam 03,275.012c parahastagatāṃ nārīṃ muhūrtam api dhārayet 03,275.013a suvṛttām asuvṛttāṃ vāpy ahaṃ tvām adya maithili 03,275.013c notsahe paribhogāya śvāvalīḍhaṃ havir yathā 03,275.014a tataḥ sā sahasā bālā tac chrutvā dāruṇaṃ vacaḥ 03,275.014c papāta devī vyathitā nikṛttā kadalī yathā 03,275.015a yo hy asyā harṣasaṃbhūto mukharāgas tadābhavat 03,275.015c kṣaṇena sa punar bhraṣṭo niḥśvāsād iva darpaṇe 03,275.016a tatas te harayaḥ sarve tac chrutvā rāmabhāṣitam 03,275.016c gatāsukalpā niśceṣṭā babhūvuḥ sahalakṣmaṇāḥ 03,275.016d@028_0001 amṛṣyamāṇā sā sītā vacanaṃ rāghavoditam 03,275.016d@028_0002 lakṣmaṇaṃ prāha me śīghraṃ prajvālaya hutāśanam 03,275.016d@028_0003 viśvāsārthe hi rāmasya lokānāṃ pratyayāya ca 03,275.016d@028_0004 rāghavasya mataṃ jñātvā lakṣmaṇo 'pi tadaiva hi 03,275.016d@028_0005 mahākāṣṭhacayaṃ kṛtvā jvālayitvā hutāśanam 03,275.016d@028_0006 rāmapārśvam upāgamya tasthau tūṣṇīm ariṃdamaḥ 03,275.016d@028_0007 tataḥ sītā parikramya rāghavaṃ bhaktisaṃyutā 03,275.016d@028_0008 paśyatāṃ sarvalokānāṃ devarākṣasayoṣitām 03,275.016d@028_0009 praṇamya daivatebhyaś ca brāhmaṇebhyaś ca maithilī 03,275.016d@028_0010 baddhāñjalipuṭā cedam uvācāgnisamīpagā 03,275.016d@028_0011 yathā me hṛdayaṃ nityaṃ nāpasarpati rāghavāt 03,275.016d@028_0012 tathā lokasya sākṣī māṃ sarvataḥ pātu pāvakaḥ 03,275.016d@028_0013 evam uktvā tu sā sītā parikramya hutāśanam 03,275.016d@028_0014 viveśa jvalanaṃ dīptaṃ nirbhayena hṛdā satī 03,275.017a tato devo viśuddhātmā vimānena caturmukhaḥ 03,275.017c pitāmaho jagatsraṣṭā darśayām āsa rāghavam 03,275.018a śakraś cāgniś ca vāyuś ca yamo varuṇa eva ca 03,275.018c yakṣādhipaś ca bhagavāṃs tathā saptarṣayo 'malāḥ 03,275.019a rājā daśarathaś caiva divyabhāsvaramūrtimān 03,275.019c vimānena mahārheṇa haṃsayuktena bhāsvatā 03,275.020a tato 'ntarikṣaṃ tat sarvaṃ devagandharvasaṃkulam 03,275.020c śuśubhe tārakācitraṃ śaradīva nabhastalam 03,275.021a tata utthāya vaidehi teṣāṃ madhye yaśasvinī 03,275.021c uvāca vākyaṃ kalyāṇī rāmaṃ pṛthulavakṣasam 03,275.022a rājaputra na te kopaṃ karomi viditā hi me 03,275.022c gatiḥ strīṇāṃ narāṇāṃ ca śṛṇu cedaṃ vaco mama 03,275.023a antaś carati bhūtānāṃ mātariśvā sadāgatiḥ 03,275.023c sa me vimuñcatu prāṇān yadi pāpaṃ carāmy aham 03,275.024a agnir āpas tathākāśaṃ pṛthivī vāyur eva ca 03,275.024c vimuñcantu mama prāṇān yadi pāpaṃ carāmy aham 03,275.024d*1302_01 yathāhaṃ tvad ṛte vīra nānyaṃ svapne 'py acintayam 03,275.024d*1302_02 tathā me devanirdiṣṭas tvam eva hi patir bhava 03,275.025a tato 'ntarikṣe vāg āsīt sarvā viśrāvayan diśaḥ 03,275.025c puṇyā saṃharṣaṇī teṣāṃ vānarāṇāṃ mahātmanām 03,275.026 vāyur uvāca 03,275.026a bho bho rāghava satyaṃ vai vāyur asmi sadāgatiḥ 03,275.026c apāpā maithilī rājan saṃgaccha saha bhāryayā 03,275.027 agnir uvāca 03,275.027a aham antaḥśarīrastho bhūtānāṃ raghunandana 03,275.027c susūkṣmam api kākutstha maithilī nāparādhyati 03,275.028 varuṇa uvāca 03,275.028a rasā vai matprasūtā hi bhūtadeheṣu rāghava 03,275.028c ahaṃ vai tvāṃ prabravīmi maithilī pratigṛhyatām 03,275.028d*1303_01 pāraṃ paraṃ tvam evāsīr viṣṇubrahmātmarūpavān 03,275.028d*1303_02 apārapāro 'si hare pārebhyo 'pi paraḥ sadā 03,275.028d*1303_03 brahmapāro 'si viśveśa parapāranayas tathā 03,275.028d*1303_04 parāṇāṃ ca parāsyasi pāraḥ pāraḥ sadaiva saḥ 03,275.028d*1303_05 sarvabhūtanivāsī ca bhūman sa paramas tathā 03,275.028d*1304_00 yamaḥ 03,275.028d*1304_01 dharmarājo 'smi kākutstha sākṣī lokasya karmaṇām 03,275.028d*1304_02 śubhāśubhānāṃ sīteyam apāpā pratigṛhyatām 03,275.029 brahmovāca 03,275.029a putra naitad ihāścaryaṃ tvayi rājarṣidharmiṇi 03,275.029c sādho sadvṛttamārgasthe śṛṇu cedaṃ vaco mama 03,275.030a śatrur eṣa tvayā vīra devagandharvabhoginām 03,275.030c yakṣāṇāṃ dānavānāṃ ca maharṣīṇāṃ ca pātitaḥ 03,275.031a avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ matprasādāt purābhavat 03,275.031c kasmāc cit kāraṇāt pāpaḥ kaṃ cit kālam upekṣitaḥ 03,275.032a vadhārtham ātmanas tena hṛtā sītā durātmanā 03,275.032c nalakūbaraśāpena rakṣā cāsyāḥ kṛtā mayā 03,275.033a yadi hy akāmām āsevet striyam anyām api dhruvam 03,275.033c śatadhāsya phaled deha ity uktaḥ so 'bhavat purā 03,275.034a nātra śaṅkā tvayā kāryā pratīcchemāṃ mahādyute 03,275.034c kṛtaṃ tvayā mahat kāryaṃ devānām amaraprabha 03,275.035 daśaratha uvāca 03,275.035a prīto 'smi vatsa bhadraṃ te pitā daśaratho 'smi te 03,275.035c anujānāmi rājyaṃ ca praśādhi puruṣottama 03,275.036 rāma uvāca 03,275.036a abhivādaye tvāṃ rājendra yadi tvaṃ janako mama 03,275.036c gamiṣyāmi purīṃ ramyām ayodhyāṃ śāsanāt tava 03,275.037 mārkaṇḍeya uvāca 03,275.037a tam uvāca pitā bhūyaḥ prahṛṣṭo manujādhipa 03,275.037c gacchāyodhyāṃ praśādhi tvaṃ rāma raktāntalocana 03,275.037d*1305_01 saṃpūrṇāni hi varṣāṇi caturdaśa mahādyute 03,275.038a tato devān namaskṛtya suhṛdbhir abhinanditaḥ 03,275.038c mahendra iva paulomyā bhāryayā sa sameyivān 03,275.039a tato varaṃ dadau tasmai avindhyāya paraṃtapaḥ 03,275.039c trijaṭāṃ cārthamānābhyāṃ yojayām āsa rākṣasīm 03,275.040a tam uvāca tato brahmā devaiḥ śakramukhair vṛtaḥ 03,275.040c kausalyāmātar iṣṭāṃs te varān adya dadāni kān 03,275.041a vavre rāmaḥ sthitiṃ dharme śatrubhiś cāparājayam 03,275.041c rākṣasair nihatānāṃ ca vānarāṇāṃ samudbhavam 03,275.042a tatas te brahmaṇā prokte tatheti vacane tadā 03,275.042c samuttasthur mahārāja vānarā labdhacetasaḥ 03,275.043a sītā cāpi mahābhāgā varaṃ hanumate dadau 03,275.043c rāmakīrtyā samaṃ putra jīvitaṃ te bhaviṣyati 03,275.044a divyās tvām upabhogāś ca matprasādakṛtāḥ sadā 03,275.044c upasthāsyanti hanumann iti sma harilocana 03,275.045a tatas te prekṣamāṇānāṃ teṣām akliṣṭakarmaṇām 03,275.045c antardhānaṃ yayur devāḥ sarve śakrapurogamāḥ 03,275.046a dṛṣṭvā tu rāmaṃ jānakyā sametaṃ śakrasārathiḥ 03,275.046c uvāca paramaprītaḥ suhṛnmadhya idaṃ vacaḥ 03,275.047a devagandharvayakṣāṇāṃ mānuṣāsurabhoginām 03,275.047c apanītaṃ tvayā duḥkham idaṃ satyaparākrama 03,275.048a sadevāsuragandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ 03,275.048c kathayiṣyanti lokās tvāṃ yāvad bhūmir dhariṣyati 03,275.049a ity evam uktvānujñāpya rāmaṃ śastrabhṛtāṃ varam 03,275.049c saṃpūjyāpākramat tena rathenādityavarcasā 03,275.050a tataḥ sītāṃ puraskṛtya rāmaḥ saumitriṇā saha 03,275.050c sugrīvapramukhaiś caiva sahitaḥ sarvavānaraiḥ 03,275.051a vidhāya rakṣāṃ laṅkāyāṃ vibhīṣaṇapuraskṛtaḥ 03,275.051c saṃtatāra punas tena setunā makarālayam 03,275.052a puṣpakeṇa vimānena khecareṇa virājatā 03,275.052c kāmagena yathā mukhyair amātyaiḥ saṃvṛto vaśī 03,275.053a tatas tīre samudrasya yatra śiśye sa pārthivaḥ 03,275.053c tatraivovāsa dharmātmā sahitaḥ sarvavānaraiḥ 03,275.054a athainān rāghavaḥ kāle samānīyābhipūjya ca 03,275.054c visarjayām āsa tadā ratnaiḥ saṃtoṣya sarvaśaḥ 03,275.055a gateṣu vānarendreṣu gopuccharkṣeṣu teṣu ca 03,275.055c sugrīvasahito rāmaḥ kiṣkindhāṃ punar āgamat 03,275.056a vibhīṣaṇenānugataḥ sugrīvasahitas tadā 03,275.056c puṣpakeṇa vimānena vaidehyā darśayan vanam 03,275.057a kiṣkindhāṃ tu samāsādya rāmaḥ praharatāṃ varaḥ 03,275.057c aṅgadaṃ kṛtakarmāṇaṃ yauvarājye 'bhyaṣecayat 03,275.058a tatas tair eva sahito rāmaḥ saumitriṇā saha 03,275.058c yathāgatena mārgeṇa prayayau svapuraṃ prati 03,275.059a ayodhyāṃ sa samāsādya purīṃ rāṣṭrapatis tataḥ 03,275.059c bharatāya hanūmantaṃ dūtaṃ prasthāpayat tadā 03,275.060a lakṣayitveṅgitaṃ sarvaṃ priyaṃ tasmai nivedya ca 03,275.060c vāyuputre punaḥ prāpte nandigrāmam upāgamat 03,275.061a sa tatra maladigdhāṅgaṃ bharataṃ cīravāsasam 03,275.061b*1306_01 nandigrāmagataṃ rāmaḥ saśatrughnaṃ sa rāghavaḥ 03,275.061c agrataḥ pāduke kṛtvā dadarśāsīnam āsane 03,275.062a sametya bharatenātha śatrughnena ca vīryavān 03,275.062c rāghavaḥ sahasaumitrir mumude bharatarṣabha 03,275.063a tathā bharataśatrughnau sametau guruṇā tadā 03,275.063c vaidehyā darśanenobhau praharṣaṃ samavāpatuḥ 03,275.064a tasmai tad bharato rājyam āgatāyābhisatkṛtam 03,275.064c nyāsaṃ niryātayām āsa yuktaḥ paramayā mudā 03,275.065a tatas taṃ vaiṣṇave śūraṃ nakṣatre 'bhimate 'hani 03,275.065c vasiṣṭho vāmadevaś ca sahitāv abhyaṣiñcatām 03,275.066a so 'bhiṣiktaḥ kapiśreṣṭhaṃ sugrīvaṃ sasuhṛjjanam 03,275.066c vibhīṣaṇaṃ ca paulastyam anvajānād gṛhān prati 03,275.067a abhyarcya vividhai ratnaiḥ prītiyuktau mudā yutau 03,275.067c samādhāyetikartavyaṃ duḥkhena visasarja ha 03,275.068a puṣpakaṃ ca vimānaṃ tat pūjayitvā sa rāghavaḥ 03,275.068c prādād vaiśravaṇāyaiva prītyā sa raghunandanaḥ 03,275.069a tato devarṣisahitaḥ saritaṃ gomatīm anu 03,275.069c daśāśvamedhān ājahre jārūthyān sa nirargalān 03,275.069d*1307_01 daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca 03,275.069d*1307_02 rājyaṃ kāritavān rāmaḥ paścāt sa tridivaṃ gataḥ 03,276.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,276.001a evam etan mahābāho rāmeṇāmitatejasā 03,276.001c prāptaṃ vyasanam atyugraṃ vanavāsakṛtaṃ purā 03,276.001d*1308_01 tad uktaṃ bhavatāṃ sarvaṃ rāmāyaṇam anuttamam 03,276.001d*1308_02 āyuṣyam idam ākhyānaṃ śṛṇvatām aghanāśanam 03,276.001d*1308_03 putrapautrapradaṃ puṃsām āyurārogyavardhanam 03,276.001d*1308_04 tasmāt tvam api rājendra bhrātṛbhiḥ saha dharmaja 03,276.002a mā śucaḥ puruṣavyāghra kṣatriyo 'si paraṃtapa 03,276.002c bāhuvīryāśraye mārge vartase dīptanirṇaye 03,276.003a na hi te vṛjinaṃ kiṃ cid dṛśyate param aṇv api 03,276.003c asmin mārge viṣīdeyuḥ sendrā api surāsurāḥ 03,276.004a saṃhatya nihato vṛtro marudbhir vajrapāṇinā 03,276.004c namuciś caiva durdharṣo dīrghajihvā ca rākṣasī 03,276.005a sahāyavati sarvārthāḥ saṃtiṣṭhantīha sarvaśaḥ 03,276.005c kiṃ nu tasyājitaṃ saṃkhye bhrātā yasya dhanaṃjayaḥ 03,276.006a ayaṃ ca balināṃ śreṣṭho bhīmo bhīmaparākramaḥ 03,276.006c yuvānau ca maheṣvāsau yamau mādravatīsutau 03,276.006e ebhiḥ sahāyaiḥ kasmāt tvaṃ viṣīdasi paraṃtapa 03,276.007a ya ime vajriṇaḥ senāṃ jayeyuḥ samarudgaṇām 03,276.007c tvam apy ebhir maheṣvāsaiḥ sahāyair devarūpibhiḥ 03,276.007e vijeṣyasi raṇe sarvān amitrān bharatarṣabha 03,276.008a itaś ca tvam imāṃ paśya saindhavena durātmanā 03,276.008c balinā vīryamattena hṛtām ebhir mahātmabhiḥ 03,276.009a ānītāṃ draupadīṃ kṛṣṇāṃ kṛtvā karma suduṣkaram 03,276.009c jayadrathaṃ ca rājānaṃ vijitaṃ vaśam āgatam 03,276.010a asahāyena rāmeṇa vaidehī punar āhṛtā 03,276.010c hatvā saṃkhye daśagrīvaṃ rākṣasaṃ bhīmavikramam 03,276.011a yasya śākhāmṛgā mitrā ṛkṣāḥ kālamukhās tathā 03,276.011c jātyantaragatā rājann etad buddhyānucintaya 03,276.012a tasmāt tvaṃ kuruśārdūla mā śuco bharatarṣabha 03,276.012c tvadvidhā hi mahātmāno na śocanti paraṃtapa 03,276.012d@029_0000 vaiśaṃpāyana uvāca 03,276.012d@029_0001 ye cedaṃ kathayiṣyanti rāmasya caritaṃ mahat 03,276.012d@029_0002 śroṣyanti cāpy abhīkṣṇaṃ ye nālakṣmīs tān bhaviṣyati 03,276.012d@029_0003 arghās tebhyo bhaviṣyanti dhanatā ca bhaviṣyati 03,276.012d@029_0004 itihāsam imaṃ śrutvā purāṇaṃ śaśvad uttamam 03,276.012d@029_0005 putrān pautrān paśūṃś caiva vetsyante nṛṣu cāgryatām 03,276.012d@029_0006 arogāḥ pratibhāṃś caiva bhaviṣyanti na saṃśayaḥ 03,276.012d@029_0007 idam ākhyānakaṃ ramyaṃ ye smaranti narottamāḥ 03,276.012d@029_0008 putrapautraiś ca nandanti labhante viṣṇuvallabhām 03,276.012d@029_0009 śṛṇvantīdaṃ puṇyaśīlāḥ śrāvayec cedam uttamam 03,276.012d@029_0010 naraḥ phalam avāpnoti rājasūyāśvamedhayoḥ 03,276.012d@029_0011 kāñcanena vimānena svargaṃ yāti narottamaḥ 03,276.012d@029_0012 punar lakṣmīr upayuto jāyate pṛthivītale 03,276.012d@029_0013 śrutvā cedam upākhyānaṃ śrāvyam anyan na rocayet 03,276.012d@029_0014 puṃskokilarutaṃ śrutvā krauñcīdhvāṅkṣasya vāg iva 03,276.013 vaiśaṃpāyana uvāca 03,276.013a evam āśvāsito rājā mārkaṇḍeyena dhīmatā 03,276.013c tyaktvā duḥkham adīnātmā punar evedam abravīt 03,276.013d*1309_01 śrutvā rāmāyaṇaṃ sarvaṃ tyaktvā duḥkhaṃ yudhiṣṭhiraḥ 03,276.013d*1309_02 mārkaṇḍeyaṃ punaḥ prāha bhrātṛbhiḥ saha saṃmataiḥ 03,277.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,277.001a nātmānam anuśocāmi nemān bhrātṝn mahāmune 03,277.001c haraṇaṃ cāpi rājyasya yathemāṃ drupadātmajām 03,277.002a dyūte durātmabhiḥ kliṣṭāḥ kṛṣṇayā tāritā vayam 03,277.002c jayadrathena ca punar vanād apahṛtā balāt 03,277.003a asti sīmantinī kā cid dṛṣṭapūrvātha vā śrutā 03,277.003c pativratā mahābhāgā yatheyaṃ drupadātmajā 03,277.004 mārkaṇḍeya uvāca 03,277.004a śṛṇu rājan kulastrīṇāṃ mahābhāgyaṃ yudhiṣṭhira 03,277.004c sarvam etad yathā prāptaṃ sāvitryā rājakanyayā 03,277.005a āsīn madreṣu dharmātmā rājā paramadhārmikaḥ 03,277.005c brahmaṇyaś ca śaraṇyaś ca satyasaṃdho jitendriyaḥ 03,277.006a yajvā dānapatir dakṣaḥ paurajānapadapriyaḥ 03,277.006c pārthivo 'śvapatir nāma sarvabhūtahite rataḥ 03,277.007a kṣamāvān anapatyaś ca satyavāg vijitendriyaḥ 03,277.007c atikrāntena vayasā saṃtāpam upajagmivān 03,277.008a apatyotpādanārthaṃ sa tīvraṃ niyamam āsthitaḥ 03,277.008c kāle parimitāhāro brahmacārī jitendriyaḥ 03,277.009a hutvā śatasahasraṃ sa sāvitryā rājasattama 03,277.009c ṣaṣṭhe ṣaṣṭhe tadā kāle babhūva mitabhojanaḥ 03,277.010a etena niyamenāsīd varṣāṇy aṣṭādaśaiva tu 03,277.010c pūrṇe tv aṣṭādaśe varṣe sāvitrī tuṣṭim abhyagāt 03,277.010e svarūpiṇī tadā rājan darśayām āsa taṃ nṛpam 03,277.011a agnihotrāt samutthāya harṣeṇa mahatānvitā 03,277.011c uvāca cainaṃ varadā vacanaṃ pārthivaṃ tadā 03,277.011d*1310_01 sā tam aśvapatiṃ rājan sāvitrī niyamasthitam 03,277.012a brahmacaryeṇa śuddhena damena niyamena ca 03,277.012c sarvātmanā ca madbhaktyā tuṣṭāsmi tava pārthiva 03,277.013a varaṃ vṛṇīṣvāśvapate madrarāja yathepsitam 03,277.013c na pramādaś ca dharmeṣu kartavyas te kathaṃ cana 03,277.014 aśvapatir uvāca 03,277.014a apatyārthaḥ samārambhaḥ kṛto dharmepsayā mayā 03,277.014c putrā me bahavo devi bhaveyuḥ kulabhāvanāḥ 03,277.015a tuṣṭāsi yadi me devi kāmam etaṃ vṛṇomy aham 03,277.015c saṃtānaṃ hi paro dharma ity āhur māṃ dvijātayaḥ 03,277.015d*1311_01 evam uktvā tu sāvitrī pratyuvāca ca taṃ nṛpam 03,277.016 sāvitry uvāca 03,277.016a pūrvam eva mayā rājann abhiprāyam imaṃ tava 03,277.016c jñātvā putrārtham ukto vai tava hetoḥ pitāmahaḥ 03,277.017a prasādāc caiva tasmāt te svayaṃbhuvihitād bhuvi 03,277.017c kanyā tejasvinī saumya kṣipram eva bhaviṣyati 03,277.018a uttaraṃ ca na te kiṃ cid vyāhartavyaṃ kathaṃ cana 03,277.018c pitāmahanisargeṇa tuṣṭā hy etad bravīmi te 03,277.019 mārkaṇḍeya uvāca 03,277.019a sa tatheti pratijñāya sāvitryā vacanaṃ nṛpaḥ 03,277.019c prasādayām āsa punaḥ kṣipram evaṃ bhaved iti 03,277.020a antarhitāyāṃ sāvitryāṃ jagāma svagṛhaṃ nṛpaḥ 03,277.020c svarājye cāvasat prītaḥ prajā dharmeṇa pālayan 03,277.021a kasmiṃś cit tu gate kāle sa rājā niyatavrataḥ 03,277.021c jyeṣṭhāyāṃ dharmacāriṇyāṃ mahiṣyāṃ garbham ādadhe 03,277.022a rājaputryāṃ tu garbhaḥ sa mālavyāṃ bharatarṣabha 03,277.022c vyavardhata yathā śukle tārāpatir ivāmbare 03,277.023a prāpte kāle tu suṣuve kanyāṃ rājīvalocanām 03,277.023c kriyāś ca tasyā muditaś cakre sa nṛpatis tadā 03,277.024a sāvitryā prītayā dattā sāvitryā hutayā hy api 03,277.024c sāvitrīty eva nāmāsyāś cakrur viprās tathā pitā 03,277.025a sā vigrahavatīva śrīr vyavardhata nṛpātmajā 03,277.025c kālena cāpi sā kanyā yauvanasthā babhūva ha 03,277.026a tāṃ sumadhyāṃ pṛthuśroṇīṃ pratimāṃ kāñcanīm iva 03,277.026c prāpteyaṃ devakanyeti dṛṣṭvā saṃmenire janāḥ 03,277.027a tāṃ tu padmapalāśākṣīṃ jvalantīm iva tejasā 03,277.027c na kaś cid varayām āsa tejasā prativāritaḥ 03,277.028a athopoṣya śiraḥsnātā daivatāny abhigamya sā 03,277.028c hutvāgniṃ vidhivad viprān vācayām āsa parvaṇi 03,277.029a tataḥ sumanasaḥ śeṣāḥ pratigṛhya mahātmanaḥ 03,277.029c pituḥ sakāśam agamad devī śrīr iva rūpiṇī 03,277.030a sābhivādya pituḥ pādau śeṣāḥ pūrvaṃ nivedya ca 03,277.030c kṛtāñjalir varārohā nṛpateḥ pārśvataḥ sthitā 03,277.031a yauvanasthāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā svāṃ sutāṃ devarūpiṇīm 03,277.031c ayācyamānāṃ ca varair nṛpatir duḥkhito 'bhavat 03,277.032 rājovāca 03,277.032a putri pradānakālas te na ca kaś cid vṛṇoti mām 03,277.032c svayam anviccha bhartāraṃ guṇaiḥ sadṛśam ātmanaḥ 03,277.033a prārthitaḥ puruṣo yaś ca sa nivedyas tvayā mama 03,277.033c vimṛśyāhaṃ pradāsyāmi varaya tvaṃ yathepsitam 03,277.034a śrutaṃ hi dharmaśāstre me paṭhyamānaṃ dvijātibhiḥ 03,277.034c tathā tvam api kalyāṇi gadato me vacaḥ śṛṇu 03,277.035a apradātā pitā vācyo vācyaś cānupayan patiḥ 03,277.035c mṛte bhartari putraś ca vācyo mātur arakṣitā 03,277.036a idaṃ me vacanaṃ śrutvā bhartur anveṣaṇe tvara 03,277.036c devatānāṃ yathā vācyo na bhaveyaṃ tathā kuru 03,277.037 mārkaṇḍeya uvāca 03,277.037a evam uktvā duhitaraṃ tathā vṛddhāṃś ca mantriṇaḥ 03,277.037c vyādideśānuyātraṃ ca gamyatām ity acodayat 03,277.038a sābhivādya pituḥ pādau vrīḍiteva manasvinī 03,277.038c pitur vacanam ājñāya nirjagāmāvicāritam 03,277.039a sā haimaṃ ratham āsthāya sthaviraiḥ sacivair vṛtā 03,277.039c tapovanāni ramyāṇi rājarṣīṇāṃ jagām aha 03,277.040a mānyānāṃ tatra vṛddhānāṃ kṛtvā pādābhivandanam 03,277.040c vanāni kramaśas tāta sarvāṇy evābhyagacchata 03,277.041a evaṃ sarveṣu tīrtheṣu dhanotsargaṃ nṛpātmajā 03,277.041c kurvatī dvijamukhyānāṃ taṃ taṃ deśaṃ jagāma ha 03,278.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,278.001a atha madrādhipo rājā nāradena samāgataḥ 03,278.001c upaviṣṭaḥ sabhāmadhye kathāyogena bhārata 03,278.002a tato 'bhigamya tīrthāni sarvāṇy evāśramāṃs tathā 03,278.002c ājagāma pitur veśma sāvitrī saha mantribhiḥ 03,278.003a nāradena sahāsīnaṃ dṛṣṭvā sā pitaraṃ śubhā 03,278.003c ubhayor eva śirasā cakre pādābhivandanam 03,278.004 nārada uvāca 03,278.004a kva gatābhūt suteyaṃ te kutaś caivāgatā nṛpa 03,278.004c kimarthaṃ yuvatīṃ bhartre na caināṃ saṃprayacchasi 03,278.005 aśvapatir uvāca 03,278.005a kāryeṇa khalv anenaiva preṣitādyaiva cāgatā 03,278.005c tad asyāḥ śṛṇu devarṣe bhartāraṃ yo 'nayā vṛtaḥ 03,278.006 mārkaṇḍeya uvāca 03,278.006a sā brūhi vistareṇeti pitrā saṃcoditā śubhā 03,278.006c daivatasyeva vacanaṃ pratigṛhyedam abravīt 03,278.007a āsīc chālveṣu dharmātmā kṣatriyaḥ pṛthivīpatiḥ 03,278.007c dyumatsena iti khyātaḥ paścād andho babhūva ha 03,278.008a vinaṣṭacakṣuṣas tasya bālaputrasya dhīmataḥ 03,278.008c sāmīpyena hṛtaṃ rājyaṃ chidre 'smin pūrvavairiṇā 03,278.009a sa bālavatsayā sārdhaṃ bhāryayā prasthito vanam 03,278.009c mahāraṇyagataś cāpi tapas tepe mahāvrataḥ 03,278.010a tasya putraḥ pure jātaḥ saṃvṛddhaś ca tapovane 03,278.010c satyavān anurūpo me bharteti manasā vṛtaḥ 03,278.011 nārada uvāca 03,278.011a aho bata mahat pāpaṃ sāvitryā nṛpate kṛtam 03,278.011c ajānantyā yad anayā guṇavān satyavān vṛtaḥ 03,278.012a satyaṃ vadaty asya pitā satyaṃ mātā prabhāṣate 03,278.012c tato 'sya brāhmaṇāś cakrur nāmaitat satyavān iti 03,278.013a bālasyāśvāḥ priyāś cāsya karoty aśvāṃś ca mṛnmayān 03,278.013c citre 'pi ca likhaty aśvāṃś citrāśva iti cocyate 03,278.014 rājovāca 03,278.014a apīdānīṃ sa tejasvī buddhimān vā nṛpātmajaḥ 03,278.014c kṣamāvān api vā śūraḥ satyavān pitṛnandanaḥ 03,278.015 nārada uvāca 03,278.015a vivasvān iva tejasvī bṛhaspatisamo matau 03,278.015c mahendra iva śūraś ca vasudheva kṣamānvitaḥ 03,278.016 aśvapatir uvāca 03,278.016a api rājātmajo dātā brahmaṇyo vāpi satyavān 03,278.016c rūpavān apy udāro vāpy atha vā priyadarśanaḥ 03,278.017 nārada uvāca 03,278.017a sāṅkṛte rantidevasya sa śaktyā dānataḥ samaḥ 03,278.017c brahmaṇyaḥ satyavādī ca śibir auśīnaro yathā 03,278.018a yayātir iva codāraḥ somavat priyadarśanaḥ 03,278.018c rūpeṇānyatamo 'śvibhyāṃ dyumatsenasuto balī 03,278.018d*1312_01 sa vadānyaḥ sa tejasvī sa dhīmān sa kṣamānvitaḥ 03,278.019a sa dāntaḥ sa mṛduḥ śūraḥ sa satyaḥ sa jitendriyaḥ 03,278.019c sa maitraḥ so 'nasūyaś ca sa hrīmān dhṛtimāṃś ca saḥ 03,278.020a nityaśaś cārjavaṃ tasmin sthitis tasyaiva ca dhruvā 03,278.020c saṃkṣepatas tapovṛddhaiḥ śīlavṛddhaiś ca kathyate 03,278.021 aśvapatir uvāca 03,278.021a guṇair upetaṃ sarvais taṃ bhagavan prabravīṣi me 03,278.021c doṣān apy asya me brūhi yadi santīha ke cana 03,278.022 nārada uvāca 03,278.022*1313_01 eka evāsya doṣo hi guṇān ākramya tiṣṭhati 03,278.022*1313_02 sa ca doṣaḥ prayatnena na śakyam ativartitum 03,278.022a eko doṣo 'sya nānyo 'sti so 'dya prabhṛti satyavān 03,278.022c saṃvatsareṇa kṣīṇāyur dehanyāsaṃ kariṣyati 03,278.023 rājovāca 03,278.023a ehi sāvitri gaccha tvam anyaṃ varaya śobhane 03,278.023c tasya doṣo mahān eko guṇān ākramya tiṣṭhati 03,278.024a yathā me bhagavān āha nārado devasatkṛtaḥ 03,278.024c saṃvatsareṇa so 'lpāyur dehanyāsaṃ kariṣyati 03,278.025 sāvitry uvāca 03,278.025a sakṛd aṃśo nipatati sakṛt kanyā pradīyate 03,278.025c sakṛd āha dadānīti trīṇy etāni sakṛt sakṛt 03,278.026a dīrghāyur atha vālpāyuḥ saguṇo nirguṇo 'pi vā 03,278.026c sakṛd vṛto mayā bhartā na dvitīyaṃ vṛṇomy aham 03,278.027a manasā niścayaṃ kṛtvā tato vācābhidhīyate 03,278.027c kriyate karmaṇā paścāt pramāṇaṃ me manas tataḥ 03,278.028 nārada uvāca 03,278.028a sthirā buddhir naraśreṣṭha sāvitryā duhitus tava 03,278.028b*1314_01 vilambo nātra kartavyo niścite karmaṇi dhruvam 03,278.028c naiṣā cālayituṃ śakyā dharmād asmāt kathaṃ cana 03,278.029a nānyasmin puruṣe santi ye satyavati vai guṇāḥ 03,278.029c pradānam eva tasmān me rocate duhitus tava 03,278.030 rājovāca 03,278.030a avicāryam etad uktaṃ hi tathyaṃ bhagavatā vacaḥ 03,278.030c kariṣyāmy etad evaṃ ca gurur hi bhagavān mama 03,278.031 nārada uvāca 03,278.031a avighnam astu sāvitryāḥ pradāne duhitus tava 03,278.031c sādhayiṣyāmahe tāvat sarveṣāṃ bhadram astu vaḥ 03,278.032 mārkaṇḍeya uvāca 03,278.032a evam uktvā kham utpatya nāradas tridivaṃ gataḥ 03,278.032c rājāpi duhituḥ sarvaṃ vaivāhikam akārayat 03,279.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,279.001a atha kanyāpradāne sa tam evārthaṃ vicintayan 03,279.001c samāninye ca tat sarvaṃ bhāṇḍaṃ vaivāhikaṃ nṛpaḥ 03,279.002a tato vṛddhān dvijān sarvān ṛtvijaḥ sapurohitān 03,279.002c samāhūya tithau puṇye prayayau saha kanyayā 03,279.003a medhyāraṇyaṃ sa gatvā ca dyumatsenāśramaṃ nṛpaḥ 03,279.003c padbhyām eva dvijaiḥ sārdhaṃ rājarṣiṃ tam upāgamat 03,279.004a tatrāpaśyan mahābhāgaṃ śālavṛkṣam upāśritam 03,279.004c kauśyāṃ bṛsyāṃ samāsīnaṃ cakṣurhīnaṃ nṛpaṃ tadā 03,279.005a sa rājā tasya rājarṣeḥ kṛtvā pūjāṃ yathārhataḥ 03,279.005c vācā suniyato bhūtvā cakārātmanivedanam 03,279.006a tasyārghyam āsanaṃ caiva gāṃ cāvedya sa dharmavit 03,279.006c kim āgamanam ity evaṃ rājā rājānam abravīt 03,279.007a tasya sarvam abhiprāyam itikartavyatāṃ ca tām 03,279.007c satyavantaṃ samuddiśya sarvam eva nyavedayat 03,279.008 aśvapatir uvāca 03,279.008a sāvitrī nāma rājarṣe kanyeyaṃ mama śobhanā 03,279.008c tāṃ svadharmeṇa dharmajña snuṣārthe tvaṃ gṛhāṇa me 03,279.009 dyumatsena uvāca 03,279.009a cyutāḥ sma rājyād vanavāsam āśritāś; carāma dharmaṃ niyatās tapasvinaḥ 03,279.009c kathaṃ tv anarhā vanavāsam āśrame; sahiṣyate kleśam imaṃ sutā tava 03,279.010 aśvapatir uvāca 03,279.010a sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavātmakaṃ; yadā vijānāti sutāham eva ca 03,279.010c na madvidhe yujyati vākyam īdṛśaṃ; viniścayenābhigato 'smi te nṛpa 03,279.011a āśāṃ nārhasi me hantuṃ sauhṛdād praṇayena ca 03,279.011c abhitaś cāgataṃ premṇā pratyākhyātuṃ na mārhasi 03,279.012a anurūpo hi saṃyoge tvaṃ mamāhaṃ tavāpi ca 03,279.012c snuṣāṃ pratīccha me kanyāṃ bhāryāṃ satyavataḥ sutām 03,279.013 dyumatsena uvāca 03,279.013a pūrvam evābhilaṣitaḥ saṃbandho me tvayā saha 03,279.013c bhraṣṭarājyas tv aham iti tata etad vicāritam 03,279.014a abhiprāyas tv ayaṃ yo me pūrvam evābhikāṅkṣitaḥ 03,279.014c sa nirvartatu me 'dyaiva kāṅkṣito hy asi me 'tithiḥ 03,279.015 mārkaṇḍeya uvāca 03,279.015a tataḥ sarvān samānīya dvijān āśramavāsinaḥ 03,279.015c yathāvidhi samudvāhaṃ kārayām āsatur nṛpau 03,279.016a dattvā tv aśvapatiḥ kanyāṃ yathārhaṃ ca paricchadam 03,279.016c yayau svam eva bhavanaṃ yuktaḥ paramayā mudā 03,279.017a satyavān api bhāryāṃ tāṃ labdhvā sarvaguṇānvitām 03,279.017c mumude sā ca taṃ labdhvā bhartāraṃ manasepsitam 03,279.018a gate pitari sarvāṇi saṃnyasyābharaṇāni sā 03,279.018c jagṛhe valkalāny eva vastraṃ kāṣāyam eva ca 03,279.019a paricārair guṇaiś caiva praśrayeṇa damena ca 03,279.019c sarvakāmakriyābhiś ca sarveṣāṃ tuṣṭim āvahat 03,279.020a śvaśrūṃ śarīrasatkāraiḥ sarvair ācchādanādibhiḥ 03,279.020c śvaśuraṃ devakāryaiś ca vācaḥ saṃyamanena ca 03,279.021a tathaiva priyavādena naipuṇena śamena ca 03,279.021c rahaś caivopacāreṇa bhartāraṃ paryatoṣayat 03,279.022a evaṃ tatrāśrame teṣāṃ tadā nivasatāṃ satām 03,279.022c kālas tapasyatāṃ kaś cid aticakrāma bhārata 03,279.023a sāvitryās tu śayānāyās tiṣṭhantyāś ca divāniśam 03,279.023c nāradena yad uktaṃ tad vākyaṃ manasi vartate 03,279.023d*1315_01 tadā prabhṛti sāvitrī gaṇayām āsa vāsarān 03,280.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,280.001a tataḥ kāle bahutithe vyatikrānte kadā cana 03,280.001c prāptaḥ sa kālo martavyaṃ yatra satyavatā nṛpa 03,280.002a gaṇayantyāś ca sāvitryā divase divase gate 03,280.002c tad vākyaṃ nāradenoktaṃ vartate hṛdi nityaśaḥ 03,280.003a caturthe 'hani martavyam iti saṃcintya bhāminī 03,280.003c vrataṃ trirātram uddiśya divārātraṃ sthitābhavat 03,280.004a taṃ śrutvā niyamaṃ duḥkhaṃ vadhvā duḥkhānvito nṛpaḥ 03,280.004c utthāya vākyaṃ sāvitrīm abravīt parisāntvayan 03,280.005a atitīvro 'yam ārambhas tvayārabdho nṛpātmaje 03,280.005c tisṛṇāṃ vasatīnāṃ hi sthānaṃ paramaduṣkaram 03,280.006 sāvitry uvāca 03,280.006a na kāryas tāta saṃtāpaḥ pārayiṣyāmy ahaṃ vratam 03,280.006c vyavasāyakṛtaṃ hīdaṃ vyavasāyaś ca kāraṇam 03,280.007 dyumatsena uvāca 03,280.007a vrataṃ bhindhīti vaktuṃ tvāṃ nāsmi śaktaḥ kathaṃ cana 03,280.007c pārayasveti vacanaṃ yuktam asmadvidho vadet 03,280.008 mārkaṇḍeya uvāca 03,280.008a evam uktvā dyumatseno virarāma mahāmanāḥ 03,280.008c tiṣṭhantī cāpi sāvitrī kāṣṭhabhūteva lakṣyate 03,280.009a śvobhūte bhartṛmaraṇe sāvitryā bharatarṣabha 03,280.009c duḥkhānvitāyās tiṣṭhantyāḥ sā rātrir vyatyavartata 03,280.010a adya tad divasaṃ ceti hutvā dīptaṃ hutāśanam 03,280.010c yugamātrodite sūrye kṛtvā paurvāhṇikīḥ kriyāḥ 03,280.010d*1316_01 vrataṃ samāpya sāvitrī snātvā śuddhā yaśasvinī 03,280.011a tataḥ sarvān dvijān vṛddhāñ śvaśrūṃ śvaśuram eva ca 03,280.011c abhivādyānupūrvyeṇa prāñjalir niyatā sthitā 03,280.012a avaidhavyāśiṣas te tu sāvitryarthaṃ hitāḥ śubhāḥ 03,280.012c ūcus tapasvinaḥ sarve tapovananivāsinaḥ 03,280.013a evam astv iti sāvitrī dhyānayogaparāyaṇā 03,280.013c manasā tā giraḥ sarvāḥ pratyagṛhṇāt tapasvinām 03,280.014a taṃ kālaṃ ca muhūrtaṃ ca pratīkṣantī nṛpātmajā 03,280.014c yathoktaṃ nāradavacaś cintayantī suduḥkhitā 03,280.015a tatas tu śvaśrūśvaśurāv ūcatus tāṃ nṛpātmajām 03,280.015c ekāntastham idaṃ vākyaṃ prītyā bharatasattama 03,280.016 śvaśurāv ūcatuḥ 03,280.016a vrato yathopadiṣṭo 'yaṃ yathāvat pāritas tvayā 03,280.016c āhārakālaḥ saṃprāptaḥ kriyatāṃ yad anantaram 03,280.017 sāvitry uvāca 03,280.017a astaṃ gate mayāditye bhoktavyaṃ kṛtakāmayā 03,280.017c eṣa me hṛdi saṃkalpaḥ samayaś ca kṛto mayā 03,280.018 mārkaṇḍeya uvāca 03,280.018a evaṃ saṃbhāṣamāṇāyāḥ sāvitryā bhojanaṃ prati 03,280.018c skandhe paraśum ādāya satyavān prasthito vanam 03,280.018c*1317_01 **** **** kaṭhinaṃ ca tathā kare 03,280.018c*1317_02 khanitraṃ satyavān gṛhya prasthitaś ca vanaṃ prati 03,280.018c*1317_03 taṃ praṇamyābravīt sādhvī nāradoktaṃ vaśānugā 03,280.019a sāvitrī tv āha bhartāraṃ naikas tvaṃ gantum arhasi 03,280.019c saha tvayāgamiṣyāmi na hi tvāṃ hātum utsahe 03,280.020 satyavān uvāca 03,280.020a vanaṃ na gatapūrvaṃ te duḥkhaḥ panthāś ca bhāmini 03,280.020c vratopavāsakṣāmā ca kathaṃ padbhyāṃ gamiṣyasi 03,280.021 sāvitry uvāca 03,280.021a upavāsān na me glānir nāsti cāpi pariśramaḥ 03,280.021c gamane ca kṛtotsāhāṃ pratiṣeddhuṃ na mārhasi 03,280.022 satyavān uvāca 03,280.022a yadi te gamanotsāhaḥ kariṣyāmi tava priyam 03,280.022c mama tv āmantraya gurūn na māṃ doṣaḥ spṛśed ayam 03,280.023 mārkaṇḍeya uvāca 03,280.023a sābhigamyābravīc chvaśrūṃ śvaśuraṃ ca mahāvratā 03,280.023c ayaṃ gacchati me bhartā phalāhāro mahāvanam 03,280.024a iccheyam abhyanujñātum āryayā śvaśureṇa ca 03,280.024c anena saha nirgantuṃ na hi me virahaḥ kṣamaḥ 03,280.025a gurvagnihotrārthakṛte prasthitaś ca sutas tava 03,280.025c na nivāryo nivāryaḥ syād anyathā prasthito vanam 03,280.026a saṃvatsaraḥ kiṃ cid ūno na niṣkrāntāham āśramāt 03,280.026c vanaṃ kusumitaṃ draṣṭuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me 03,280.027 dyumatsena uvāca 03,280.027a yataḥ prabhṛti sāvitrī pitrā dattā snuṣā mama 03,280.027c nānayābhyarthanāyuktam uktapūrvaṃ smarāmy aham 03,280.028a tad eṣā labhatāṃ kāmaṃ yathābhilaṣitaṃ vadhūḥ 03,280.028c apramādaś ca kartavyaḥ putri satyavataḥ pathi 03,280.029 mārkaṇḍeya uvāca 03,280.029a ubhābhyām abhyanujñātā sā jagāma yaśasvinī 03,280.029c saha bhartrā hasantīva hṛdayena vidūyatā 03,280.030a sā vanāni vicitrāṇi ramaṇīyāni sarvaśaḥ 03,280.030c mayūraravaghuṣṭāni dadarśa vipulekṣaṇā 03,280.031a nadīḥ puṇyavahāś caiva puṣpitāṃś ca nagottamān 03,280.031c satyavān āha paśyeti sāvitrīṃ madhurākṣaram 03,280.032a nirīkṣamāṇā bhartāraṃ sarvāvastham aninditā 03,280.032c mṛtam eva hi taṃ mene kāle munivacaḥ smaran 03,280.033a anuvartatī tu bhartāraṃ jagāma mṛdugāminī 03,280.033c dvidheva hṛdayaṃ kṛtvā taṃ ca kālam avekṣatī 03,281.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,281.001a atha bhāryāsahāyaḥ sa phalāny ādāya vīryavān 03,281.001c kaṭhinaṃ pūrayām āsa tataḥ kāṣṭhāny apāṭayat 03,281.002a tasya pāṭayataḥ kāṣṭhaṃ svedo vai samajāyata 03,281.002c vyāyāmena ca tenāsya jajñe śirasi vedanā 03,281.003a so 'bhigamya priyāṃ bhāryām uvāca śramapīḍitaḥ 03,281.003c vyāyāmena mamānena jātā śirasi vedanā 03,281.004a aṅgāni caiva sāvitri hṛdayaṃ dūyatīva ca 03,281.004c asvastham iva cātmānaṃ lakṣaye mitabhāṣiṇi 03,281.005a śūlair iva śiro viddham idaṃ saṃlakṣayāmy aham 03,281.005c tat svaptum icche kalyāṇi na sthātuṃ śaktir asti me 03,281.005d*1318_01 bhramatīva diśaḥ sarvāś cakrārūḍhaṃ mano mama 03,281.006a samāsādyātha sāvitrī bhartāram upagūhya ca 03,281.006c utsaṅge 'sya śiraḥ kṛtvā niṣasāda mahītale 03,281.007a tataḥ sā nāradavaco vimṛśantī tapasvinī 03,281.007c taṃ muhūrtaṃ kṣaṇaṃ velāṃ divasaṃ ca yuyoja ha 03,281.007d*1319_01 hanta prāptaḥ sa kālo 'yam iti cintāparā satī 03,281.008a muhūrtād iva cāpaśyat puruṣaṃ pītavāsasam 03,281.008c baddhamauliṃ vapuṣmantam ādityasamatejasam 03,281.009a śyāmāvadātaṃ raktākṣaṃ pāśahastaṃ bhayāvaham 03,281.009c sthitaṃ satyavataḥ pārśve nirīkṣantaṃ tam eva ca 03,281.010a taṃ dṛṣṭvā sahasotthāya bhartur nyasya śanaiḥ śiraḥ 03,281.010c kṛtāñjalir uvācārtā hṛdayena pravepatā 03,281.011a daivataṃ tvābhijānāmi vapur etad dhy amānuṣam 03,281.011c kāmayā brūhi me deva kas tvaṃ kiṃ ca cikīrṣasi 03,281.012 yama uvāca 03,281.012a pativratāsi sāvitri tathaiva ca taponvitā 03,281.012c atas tvām abhibhāṣāmi viddhi māṃ tvaṃ śubhe yamam 03,281.013a ayaṃ te satyavān bhartā kṣīṇāyuḥ pārthivātmajaḥ 03,281.013c neṣyāmy enam ahaṃ baddhvā viddhy etan me cikīrṣitam 03,281.013d*1320_00 sāvitry uvāca 03,281.013d*1320_01 śrūyate bhagavan dūtās tavāgacchanti mānavān 03,281.013d*1320_02 netuṃ kila bhavān kasmād āgato 'si svayaṃ prabho 03,281.014 mārkaṇḍeya uvāca 03,281.014a ity uktvā pitṛrājas tāṃ bhagavān svaṃ cikīrṣitam 03,281.014c yathāvat sarvam ākhyātuṃ tatpriyārthaṃ pracakrame 03,281.015a ayaṃ hi dharmasaṃyukto rūpavān guṇasāgaraḥ 03,281.015c nārho matpuruṣair netum ato 'smi svayam āgataḥ 03,281.016a tataḥ satyavataḥ kāyāt pāśabaddhaṃ vaśaṃ gatam 03,281.016c aṅguṣṭhamātraṃ puruṣaṃ niścakarṣa yamo balāt 03,281.017a tataḥ samuddhṛtaprāṇaṃ gataśvāsaṃ hataprabham 03,281.017c nirviceṣṭaṃ śarīraṃ tad babhūvāpriyadarśanam 03,281.018a yamas tu taṃ tathā baddhvā prayāto dakṣiṇāmukhaḥ 03,281.018c sāvitrī cāpi duḥkhārtā yamam evānvagacchata 03,281.018d*1321_01 bhartuḥ śarīrarakṣāṃ ca vidhāya hi tapasvinī 03,281.018d*1321_02 bhartāram anugacchantī tathāvasthaṃ sumadhyamā 03,281.018e niyamavratasaṃsiddhā mahābhāgā pativratā 03,281.019 yama uvāca 03,281.019a nivarta gaccha sāvitri kuruṣvāsyaurdhvadehikam 03,281.019c kṛtaṃ bhartus tvayānṛṇyaṃ yāvad gamyaṃ gataṃ tvayā 03,281.019d*1322_01 eṣa mārgo viśālākṣi na kenāpy anugamyate 03,281.020 sāvitry uvāca 03,281.020a yatra me nīyate bhartā svayaṃ vā yatra gacchati 03,281.020c mayāpi tatra gantavyam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 03,281.021a tapasā guruvṛttyā ca bhartuḥ snehād vratena ca 03,281.021c tava caiva prasādena na me pratihatā gatiḥ 03,281.022a prāhuḥ saptapadaṃ mitraṃ budhās tattvārthadarśinaḥ 03,281.022c mitratāṃ ca puraskṛtya kiṃ cid vakṣyāmi tac chṛṇu 03,281.023a nānātmavantas tu vane caranti; dharmaṃ ca vāsaṃ ca pariśramaṃ ca 03,281.023c vijñānato dharmam udāharanti; tasmāt santo dharmam āhuḥ pradhānam 03,281.024a ekasya dharmeṇa satāṃ matena; sarve sma taṃ mārgam anuprapannāḥ 03,281.024c mā vai dvitīyaṃ mā tṛtīyaṃ ca vāñche; tasmāt santo dharmam āhuḥ pradhānam 03,281.025 yama uvāca 03,281.025a nivarta tuṣṭo 'smi tavānayā girā; svarākṣaravyañjanahetuyuktayā 03,281.025c varaṃ vṛṇīṣveha vināsya jīvitaṃ; dadāni te sarvam anindite varam 03,281.026 sāvitry uvāca 03,281.026a cyutaḥ svarājyād vanavāsam āśrito; vinaṣṭacakṣuḥ śvaśuro mamāśrame 03,281.026c sa labdhacakṣur balavān bhaven nṛpas; tava prasādāj jvalanārkasaṃnibhaḥ 03,281.027 yama uvāca 03,281.027a dadāni te sarvam anindite varaṃ; yathā tvayoktaṃ bhavitā ca tat tathā 03,281.027c tavādhvanā glānim ivopalakṣaye; nivarta gacchasva na te śramo bhavet 03,281.028 sāvitry uvāca 03,281.028a kutaḥ śramo bhartṛsamīpato hi me; yato hi bhartā mama sā gatir dhruvā 03,281.028c yataḥ patiṃ neṣyasi tatra me gatiḥ; sureśa bhūyaś ca vaco nibodha me 03,281.029a satāṃ sakṛt saṃgatam īpsitaṃ paraṃ; tataḥ paraṃ mitram iti pracakṣate 03,281.029c na cāphalaṃ satpuruṣeṇa saṃgataṃ; tataḥ satāṃ saṃnivaset samāgame 03,281.030 yama uvāca 03,281.030a manonukūlaṃ budhabuddhivardhanaṃ; tvayāham ukto vacanaṃ hitāśrayam 03,281.030c vinā punaḥ satyavato 'sya jīvitaṃ; varaṃ dvitīyaṃ varayasva bhāmini 03,281.031 sāvitry uvāca 03,281.031a hṛtaṃ purā me śvaśurasya dhīmataḥ; svam eva rājyaṃ sa labheta pārthivaḥ 03,281.031c jahyāt svadharmaṃ na ca me gurur yathā; dvitīyam etaṃ varayāmi te varam 03,281.032 yama uvāca 03,281.032a svam eva rājyaṃ pratipatsyate 'cirān; na ca svadharmāt parihāsyate nṛpaḥ 03,281.032c kṛtena kāmena mayā nṛpātmaje; nivarta gacchasva na te śramo bhavet 03,281.033 sāvitry uvāca 03,281.033a prajās tvayemā niyamena saṃyatā; niyamya caitā nayase na kāmayā 03,281.033c ato yamatvaṃ tava deva viśrutaṃ; nibodha cemāṃ giram īritāṃ mayā 03,281.034a adrohaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girā 03,281.034c anugrahaś ca dānaṃ ca satāṃ dharmaḥ sanātanaḥ 03,281.035a evaṃprāyaś ca loko 'yaṃ manuṣyāḥ śaktipeśalāḥ 03,281.035c santas tv evāpy amitreṣu dayāṃ prāpteṣu kurvate 03,281.036 yama uvāca 03,281.036a pipāsitasyeva yathā bhavet payas; tathā tvayā vākyam idaṃ samīritam 03,281.036c vinā punaḥ satyavato 'sya jīvitaṃ; varaṃ vṛṇīṣveha śubhe yad icchasi 03,281.037 sāvitry uvāca 03,281.037a mamānapatyaḥ pṛthivīpatiḥ pitā; bhavet pituḥ putraśataṃ mamaurasam 03,281.037c kulasya saṃtānakaraṃ ca yad bhavet; tṛtīyam etaṃ varayāmi te varam 03,281.038 yama uvāca 03,281.038a kulasya saṃtānakaraṃ suvarcasaṃ; śataṃ sutānāṃ pitur astu te śubhe 03,281.038c kṛtena kāmena narādhipātmaje; nivarta dūraṃ hi pathas tvam āgatā 03,281.039 sāvitry uvāca 03,281.039a na dūram etan mama bhartṛsaṃnidhau; mano hi me dūrataraṃ pradhāvati 03,281.039c tathā vrajann eva giraṃ samudyatāṃ; mayocyamānāṃ śṛṇu bhūya eva ca 03,281.040a vivasvatas tvaṃ tanayaḥ pratāpavāṃs; tato hi vaivasvata ucyase budhaiḥ 03,281.040c śamena dharmeṇa ca rañjitāḥ prajās; tatas taveheśvara dharmarājatā 03,281.041a ātmany api na viśvāsas tāvān bhavati satsu yaḥ 03,281.041c tasmāt satsu viśeṣeṇa sarvaḥ praṇayam icchati 03,281.042a sauhṛdāt sarvabhūtānāṃ viśvāso nāma jāyate 03,281.042c tasmāt satsu viśeṣeṇa viśvāsaṃ kurute janaḥ 03,281.043 yama uvāca 03,281.043a udāhṛtaṃ te vacanaṃ yad aṅgane; śubhe na tādṛk tvad ṛte mayā śrutam 03,281.043c anena tuṣṭo 'smi vināsya jīvitaṃ; varaṃ caturthaṃ varayasva gaccha ca 03,281.044 sāvitry uvāca 03,281.044a mamātmajaṃ satyavatas tathaurasaṃ; bhaved ubhābhyām iha yat kulodvaham 03,281.044c śataṃ sutānāṃ balavīryaśālinām; idaṃ caturthaṃ varayāmi te varam 03,281.044d*1323_01 varaṃ vṛṇe satyavato mayi prabho 03,281.044d*1323_02 bhavet sutānāṃ śatam etad īpsitam 03,281.045 yama uvāca 03,281.045a śataṃ sutānāṃ balavīryaśālināṃ; bhaviṣyati prītikaraṃ tavābale 03,281.045c pariśramas te na bhaven nṛpātmaje; nivarta dūraṃ hi pathas tvam āgatā 03,281.045d*1324_01 tathāstu te putraśataṃ śubhānane 03,281.045d*1324_02 drutaṃ nivartasva pariśramo na te 03,281.046 sāvitry uvāca 03,281.046a satāṃ sadā śāśvatī dharmavṛttiḥ; santo na sīdanti na ca vyathanti 03,281.046c satāṃ sadbhir nāphalaḥ saṃgamo 'sti; sadbhyo bhayaṃ nānuvartanti santaḥ 03,281.047a santo hi satyena nayanti sūryaṃ; santo bhūmiṃ tapasā dhārayanti 03,281.047c santo gatir bhūtabhavyasya rājan; satāṃ madhye nāvasīdanti santaḥ 03,281.048a āryajuṣṭam idaṃ vṛttam iti vijñāya śāśvatam 03,281.048c santaḥ parārthaṃ kurvāṇā nāvekṣante pratikriyām 03,281.049a na ca prasādaḥ satpuruṣeṣu mogho; na cāpy artho naśyati nāpi mānaḥ 03,281.049c yasmād etan niyataṃ satsu nityaṃ; tasmāt santo rakṣitāro bhavanti 03,281.050 yama uvāca 03,281.050a yathā yathā bhāṣasi dharmasaṃhitaṃ; manonukūlaṃ supadaṃ mahārthavat 03,281.050c tathā tathā me tvayi bhaktir uttamā; varaṃ vṛṇīṣvāpratimaṃ yatavrate 03,281.051 sāvitry uvāca 03,281.051a na te 'pavargaḥ sukṛtād vinākṛtas; tathā yathānyeṣu vareṣu mānada 03,281.051c varaṃ vṛṇe jīvatu satyavān ayaṃ; yathā mṛtā hy evam ahaṃ vinā patim 03,281.052a na kāmaye bhartṛvinākṛtā sukhaṃ; na kāmaye bhartṛvinākṛtā divam 03,281.052c na kāmaye bhartṛvinākṛtā śriyaṃ; na bhartṛhīnā vyavasāmi jīvitum 03,281.053a varātisargaḥ śataputratā mama; tvayaiva datto hriyate ca me patiḥ 03,281.053c varaṃ vṛṇe jīvatu satyavān ayaṃ; tavaiva satyaṃ vacanaṃ bhaviṣyati 03,281.054 mārkaṇḍeya uvāca 03,281.054a tathety uktvā tu tān pāśān muktvā vaivasvato yamaḥ 03,281.054c dharmarājaḥ prahṛṣṭātmā sāvitrīm idam abravīt 03,281.055a eṣa bhadre mayā mukto bhartā te kulanandini 03,281.055b*1325_01 toṣitena tvayā sādhvī vākyair dharmārthasaṃhitaiḥ 03,281.055c arogas tava neyaś ca siddhārthaś ca bhaviṣyati 03,281.056a caturvarṣaśataṃ cāyus tvayā sārdham avāpsyati 03,281.056c iṣṭvā yajñaiś ca dharmeṇa khyātiṃ loke gamiṣyati 03,281.057a tvayi putraśataṃ caiva satyavāñ janayiṣyati 03,281.057c te cāpi sarve rājānaḥ kṣatriyāḥ putrapautriṇaḥ 03,281.057e khyātās tvannāmadheyāś ca bhaviṣyantīha śāśvatāḥ 03,281.058a pituś ca te putraśataṃ bhavitā tava mātari 03,281.058c mālavyāṃ mālavā nāma śāśvatāḥ putrapautriṇaḥ 03,281.058e bhrātaras te bhaviṣyanti kṣatriyās tridaśopamāḥ 03,281.059a evaṃ tasyai varaṃ dattvā dharmarājaḥ pratāpavān 03,281.059c nivartayitvā sāvitrīṃ svam eva bhavanaṃ yayau 03,281.060a sāvitry api yame yāte bhartāraṃ pratilabhya ca 03,281.060c jagāma tatra yatrāsyā bhartuḥ śāvaṃ kalevaram 03,281.061a sā bhūmau prekṣya bhartāram upasṛtyopagūhya ca 03,281.061c utsaṅge śira āropya bhūmāv upaviveśa ha 03,281.062a saṃjñāṃ ca satyavāṃl labdhvā sāvitrīm abhyabhāṣata 03,281.062c proṣyāgata iva premṇā punaḥ punar udīkṣya vai 03,281.063 satyavān uvāca 03,281.063a suciraṃ bata supto 'smi kimarthaṃ nāvabodhitaḥ 03,281.063c kva cāsau puruṣaḥ śyāmo yo 'sau māṃ saṃcakarṣa ha 03,281.064 sāvitry uvāca 03,281.064a suciraṃ bata supto 'si mamāṅke puruṣarṣabha 03,281.064c gataḥ sa bhagavān devaḥ prajāsaṃyamano yamaḥ 03,281.065a viśrānto 'si mahābhāga vinidraś ca nṛpātmaja 03,281.065c yadi śakyaṃ samuttiṣṭha vigāḍhāṃ paśya śarvarīm 03,281.066 mārkaṇḍeya uvāca 03,281.066a upalabhya tataḥ saṃjñāṃ sukhasupta ivotthitaḥ 03,281.066c diśaḥ sarvā vanāntāṃś ca nirīkṣyovāca satyavān 03,281.067a phalāhāro 'smi niṣkrāntas tvayā saha sumadhyame 03,281.067c tataḥ pāṭayataḥ kāṣṭhaṃ śiraso me rujābhavat 03,281.068a śirobhitāpasaṃtaptaḥ sthātuṃ ciram aśaknuvan 03,281.068c tavotsaṅge prasupto 'ham iti sarvaṃ smare śubhe 03,281.069a tvayopagūḍhasya ca me nidrayāpahṛtaṃ manaḥ 03,281.069c tato 'paśyaṃ tamo ghoraṃ puruṣaṃ ca mahaujasam 03,281.070a tad yadi tvaṃ vijānāsi kiṃ tad brūhi sumadhyame 03,281.070c svapno me yadi vā dṛṣṭo yadi vā satyam eva tat 03,281.071a tam uvācātha sāvitrī rajanī vyavagāhate 03,281.071c śvas te sarvaṃ yathāvṛttam ākhyāsyāmi nṛpātmaja 03,281.072a uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te pitarau paśya suvrata 03,281.072c vigāḍhā rajanī ceyaṃ nivṛttaś ca divākaraḥ 03,281.073a naktaṃcarāś caranty ete hṛṣṭāḥ krūrābhibhāṣiṇaḥ 03,281.073c śrūyante parṇaśabdāś ca mṛgāṇāṃ caratāṃ vane 03,281.074a etāḥ śivā ghoranādā diśaṃ dakṣiṇapaścimām 03,281.074c āsthāya viruvanty ugrāḥ kampayantyo mano mama 03,281.075 satyavān uvāca 03,281.075a vanaṃ pratibhayākāraṃ ghanena tamasā vṛtam 03,281.075c na vijñāsyasi panthānaṃ gantuṃ caiva na śakṣyasi 03,281.076 sāvitry uvāca 03,281.076a asminn adya vane dagdhe śuṣkavṛkṣaḥ sthito jvalan 03,281.076c vāyunā dhamyamāno 'gnir dṛśyate 'tra kva cit kva cit 03,281.077a tato 'gnim ānayitveha jvālayiṣyāmi sarvataḥ 03,281.077c kāṣṭhānīmāni santīha jahi saṃtāpam ātmanaḥ 03,281.078a yadi notsahase gantuṃ sarujaṃ tvābhilakṣaye 03,281.078c na ca jñāsyasi panthānaṃ tamasā saṃvṛte vane 03,281.079a śvaḥ prabhāte vane dṛśye yāsyāvo 'numate tava 03,281.079c vasāveha kṣapām etāṃ rucitaṃ yadi te 'nagha 03,281.080 satyavān uvāca 03,281.080a śirorujā nivṛttā me svasthāny aṅgāni lakṣaye 03,281.080c mātāpitṛbhyām icchāmi saṃgamaṃ tvatprasādajam 03,281.081a na kadā cid vikāle hi gatapūrvo mayāśramaḥ 03,281.081c anāgatāyāṃ saṃdhyāyāṃ mātā me praruṇaddhi mām 03,281.082a divāpi mayi niṣkrānte saṃtapyete gurū mama 03,281.082c vicinoti ca māṃ tātaḥ sahaivāśramavāsibhiḥ 03,281.083a mātrā pitrā ca subhṛśaṃ duḥkhitābhyām ahaṃ purā 03,281.083c upālabdhaḥ subahuśaś cireṇāgacchasīti ha 03,281.084a kā tv avasthā tayor adya madartham iti cintaye 03,281.084c tayor adṛśye mayi ca mahad duḥkhaṃ bhaviṣyati 03,281.085a purā mām ūcatuś caiva rātrāv asrāyamāṇakau 03,281.085c bhṛśaṃ suduḥkhitau vṛddhau bahuśaḥ prītisaṃyutau 03,281.086a tvayā hīnau na jīvāva muhūrtam api putraka 03,281.086c yāvad dhariṣyase putra tāvan nau jīvitaṃ dhruvam 03,281.087a vṛddhayor andhayor yaṣṭis tvayi vaṃśaḥ pratiṣṭhitaḥ 03,281.087c tvayi piṇḍaś ca kīrtiś ca saṃtānaṃ cāvayor iti 03,281.088a mātā vṛddhā pitā vṛddhas tayor yaṣṭir ahaṃ kila 03,281.088c tau rātrau mām apaśyantau kām avasthāṃ gamiṣyataḥ 03,281.089a nidrāyāś cābhyasūyāmi yasyā hetoḥ pitā mama 03,281.089c mātā ca saṃśayaṃ prāptā matkṛte 'napakāriṇī 03,281.090a ahaṃ ca saṃśayaṃ prāptaḥ kṛcchrām āpadam āsthitaḥ 03,281.090c mātāpitṛbhyāṃ hi vinā nāhaṃ jīvitum utsahe 03,281.091a vyaktam ākulayā buddhyā prajñācakṣuḥ pitā mama 03,281.091c ekaikam asyāṃ velāyāṃ pṛcchaty āśramavāsinam 03,281.092a nātmānam anuśocāmi yathāhaṃ pitaraṃ śubhe 03,281.092c bhartāraṃ cāpy anugatāṃ mātaraṃ paridurbalām 03,281.093a matkṛtena hi tāv adya saṃtāpaṃ param eṣyataḥ 03,281.093c jīvantāv anujīvāmi bhartavyau tau mayeti ha 03,281.093e tayoḥ priyaṃ me kartavyam iti jīvāmi cāpy aham 03,281.093f*1326_01 paramaṃ daivataṃ tau me pūjanīyau sadā mayā 03,281.093f*1327_01 tayos tu me sadāsty evaṃ vratam etat purātanam 03,281.094 mārkaṇḍeya uvāca 03,281.094a evam uktvā sa dharmātmā guruvartī gurupriyaḥ 03,281.094c ucchritya bāhū duḥkhārtaḥ sasvaraṃ praruroda ha 03,281.095a tato 'bravīt tathā dṛṣṭvā bhartāraṃ śokakarśitam 03,281.095c pramṛjyāśrūṇi netrābhyāṃ sāvitrī dharmacāriṇī 03,281.096a yadi me 'sti tapas taptaṃ yadi dattaṃ hutaṃ yadi 03,281.096c śvaśrūśvaśurabhartṝṇāṃ mama puṇyās tu śarvarī 03,281.097a na smarāmy uktapūrvāṃ vai svaireṣv apy anṛtāṃ giram 03,281.097c tena satyena tāv adya dhriyetāṃ śvaśurau mama 03,281.098 satyavān uvāca 03,281.098a kāmaye darśanaṃ pitror yāhi sāvitri māciram 03,281.098b*1328_01 api nāma gurū tau hi paśyeyaṃ dhriyamāṇakau 03,281.098c purā mātuḥ pitur vāpi yadi paśyāmi vipriyam 03,281.098e na jīviṣye varārohe satyenātmānam ālabhe 03,281.099a yadi dharme ca te buddhir māṃ cej jīvantam icchasi 03,281.099c mama priyaṃ vā kartavyaṃ gacchasvāśramam antikāt 03,281.100 mārkaṇḍeya uvāca 03,281.100a sāvitrī tata utthāya keśān saṃyamya bhāminī 03,281.100c patim utthāpayām āsa bāhubhyāṃ parigṛhya vai 03,281.101a utthāya satyavāṃś cāpi pramṛjyāṅgāni pāṇinā 03,281.101c diśaḥ sarvāḥ samālokya kaṭhine dṛṣṭim ādadhe 03,281.102a tam uvācātha sāvitrī śvaḥ phalānīha neṣyasi 03,281.102c yogakṣemārtham etat te neṣyāmi paraśuṃ tv aham 03,281.103a kṛtvā kaṭhinabhāraṃ sā vṛkṣaśākhāvalambinam 03,281.103c gṛhītvā paraśuṃ bhartuḥ sakāśaṃ punar āgamat 03,281.104a vāme skandhe tu vāmorūr bhartur bāhuṃ niveśya sā 03,281.104c dakṣiṇena pariṣvajya jagāma mṛdugāminī 03,281.105 satyavān uvāca 03,281.105a abhyāsagamanād bhīru panthāno viditā mama 03,281.105c vṛkṣāntarālokitayā jyotsnayā cāpi lakṣaye 03,281.106a āgatau svaḥ pathā yena phalāny avacitāni ca 03,281.106c yathāgataṃ śubhe gaccha panthānaṃ mā vicāraya 03,281.107a palāśaṣaṇḍe caitasmin panthā vyāvartate dvidhā 03,281.107c tasyottareṇa yaḥ panthās tena gaccha tvarasva ca 03,281.107e svastho 'smi balavān asmi didṛkṣuḥ pitarāv ubhau 03,281.108 mārkaṇḍeya uvāca 03,281.108a bruvann evaṃ tvarāyuktaḥ sa prāyād āśramaṃ prati 03,281.108b*1329_01 sāvitrīsahitaḥ śrīmān satyavān saṃśitavrataḥ 03,282.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,282.001a etasminn eva kāle tu dyumatseno mahāvane 03,282.001c labdhacakṣuḥ prasannātmā dṛṣṭyā sarvaṃ dadarśa ha 03,282.002a sa sarvān āśramān gatvā śaibyayā saha bhāryayā 03,282.002c putrahetoḥ parām ārtiṃ jagāma manujarṣabha 03,282.003a tāv āśramān nadīś caiva vanāni ca sarāṃsi ca 03,282.003c tāṃs tān deśān vicinvantau dampatī parijagmatuḥ 03,282.004a śrutvā śabdaṃ tu yat kiṃ cid unmukhau sutaśaṅkayā 03,282.004c sāvitrīsahito 'bhyeti satyavān ity adhāvatām 03,282.005a bhinnaiś ca paruṣaiḥ pādaiḥ savraṇaiḥ śoṇitokṣitaiḥ 03,282.005c kuśakaṇṭakaviddhāṅgāv unmattāv iva dhāvataḥ 03,282.006a tato 'bhisṛtya tair vipraiḥ sarvair āśramavāsibhiḥ 03,282.006c parivārya samāśvāsya samānītau svam āśramam 03,282.007a tatra bhāryāsahāyaḥ sa vṛto vṛddhais tapodhanaiḥ 03,282.007c āśvāsito vicitrārthaiḥ pūrvarājñāṃ kathāśrayaiḥ 03,282.008a tatas tau punar āśvastau vṛddhau putradidṛkṣayā 03,282.008c bālye vṛttāni putrasya smarantau bhṛśaduḥkhitau 03,282.008c*1330_01 **** **** sāvitryā darśanāni ca 03,282.008c*1330_02 śokaṃ jagmatur anyonyaṃ 03,282.009a punar uktvā ca karuṇāṃ vācaṃ tau śokakarśitau 03,282.009c hā putra hā sādhvi vadhūḥ kvāsi kvāsīty arodatām 03,282.009d*1331_01 brāhmaṇaḥ satyavāk teṣām uvācedaṃ tayor vacaḥ 03,282.010 suvarcā uvāca 03,282.010a yathāsya bhāryā sāvitrī tapasā ca damena ca 03,282.010c ācāreṇa ca saṃyuktā tathā jīvati satyavān 03,282.011 gautama uvāca 03,282.011a vedāḥ sāṅgā mayādhītās tapo me saṃcitaṃ mahat 03,282.011c kaumāraṃ brahmacaryaṃ me guravo 'gniś ca toṣitāḥ 03,282.012a samāhitena cīrṇāni sarvāṇy eva vratāni me 03,282.012c vāyubhakṣopavāsaś ca kuśalāni ca yāni me 03,282.013a anena tapasā vedmi sarvaṃ paricikīrṣitam 03,282.013c satyam etan nibodha tvaṃ dhriyate satyavān iti 03,282.014 śiṣya uvāca 03,282.014a upādhyāyasya me vaktrād yathā vākyaṃ viniḥsṛtam 03,282.014c naitaj jātu bhaven mithyā tathā jīvati satyavān 03,282.015 ṛṣaya ūcuḥ 03,282.015a yathāsya bhāryā sāvitrī sarvair eva sulakṣaṇaiḥ 03,282.015c avaidhavyakarair yuktā tathā jīvati satyavān 03,282.016 bhāradvāja uvāca 03,282.016a yathāsya bhāryā sāvitrī tapasā ca damena ca 03,282.016c ācāreṇa ca saṃyuktā tathā jīvati satyavān 03,282.017 dālbhya uvāca 03,282.017a yathā dṛṣṭiḥ pravṛttā te sāvitryāś ca yathā vratam 03,282.017c gatāhāram akṛtvā ca tathā jīvati satyavān 03,282.018 māṇḍavya uvāca 03,282.018a yathā vadanti śāntāyāṃ diśi vai mṛgapakṣiṇaḥ 03,282.018c pārthivī ca pravṛttis te tathā jīvati satyavān 03,282.019 dhaumya uvāca 03,282.019a sarvair guṇair upetas te yathā putro janapriyaḥ 03,282.019c dīrghāyur lakṣaṇopetas tathā jīvati satyavān 03,282.020 mārkaṇḍeya uvāca 03,282.020a evam āśvāsitas tais tu satyavāgbhis tapasvibhiḥ 03,282.020c tāṃs tān vigaṇayann arthān avasthita ivābhavat 03,282.021a tato muhūrtāt sāvitrī bhartrā satyavatā saha 03,282.021c ājagāmāśramaṃ rātrau prahṛṣṭā praviveśa ha 03,282.021d*1332_01 dṛṣṭvā cotpatitāḥ sarve harṣaṃ jagmuś ca te dvijāḥ 03,282.021d*1332_02 kaṇṭhaṃ mātā pitā cāsya samāliṅgyābhyarodatām 03,282.022 brāhmaṇā ūcuḥ 03,282.022a putreṇa saṃgataṃ tvādya cakṣuṣmantaṃ nirīkṣya ca 03,282.022c sarve vayaṃ vai pṛcchāmo vṛddhiṃ te pṛthivīpate 03,282.023a samāgamena putrasya sāvitryā darśanena ca 03,282.023c cakṣuṣaś cātmano lābhāt tribhir diṣṭyā vivardhase 03,282.024a sarvair asmābhir uktaṃ yat tathā tan nātra saṃśayaḥ 03,282.024c bhūyo bhūyaś ca vṛddhis te kṣipram eva bhaviṣyati 03,282.025 mārkaṇḍeya uvāca 03,282.025a tato 'gniṃ tatra saṃjvālya dvijās te sarva eva hi 03,282.025c upāsāṃ cakrire pārtha dyumatsenaṃ mahīpatim 03,282.026a śaibyā ca satyavāṃś caiva sāvitrī caikataḥ sthitāḥ 03,282.026c sarvais tair abhyanujñātā viśokāḥ samupāviśan 03,282.027a tato rājñā sahāsīnāḥ sarve te vanavāsinaḥ 03,282.027c jātakautūhalāḥ pārtha papracchur nṛpateḥ sutam 03,282.028a prāg eva nāgataṃ kasmāt sabhāryeṇa tvayā vibho 03,282.028c virātre cāgataṃ kasmāt ko 'nubandhaś ca te 'bhavat 03,282.029a saṃtāpitaḥ pitā mātā vayaṃ caiva nṛpātmaja 03,282.029c nākasmād iti jānīmas tat sarvaṃ vaktum arhasi 03,282.030 satyavān uvāca 03,282.030a pitrāham abhyanujñātaḥ sāvitrīsahito gataḥ 03,282.030c atha me 'bhūc chiroduḥkhaṃ vane kāṣṭhāni bhindataḥ 03,282.031a suptaś cāhaṃ vedanayā ciram ity upalakṣaye 03,282.031c tāvat kālaṃ ca na mayā suptapūrvaṃ kadā cana 03,282.032a sarveṣām eva bhavatāṃ saṃtāpo mā bhaved iti 03,282.032c ato virātrāgamanaṃ nānyad astīha kāraṇam 03,282.033 gautama uvāca 03,282.033a akasmāc cakṣuṣaḥ prāptir dyumatsenasya te pituḥ 03,282.033c nāsya tvaṃ kāraṇaṃ vettha sāvitrī vaktum arhati 03,282.034a śrotum icchāmi sāvitri tvaṃ hi vettha parāvaram 03,282.034c tvāṃ hi jānāmi sāvitri sāvitrīm iva tejasā 03,282.035a tvam atra hetuṃ jānīṣe tasmāt satyaṃ nirucyatām 03,282.035c rahasyaṃ yadi te nāsti kiṃ cid atra vadasva naḥ 03,282.036 sāvitry uvāca 03,282.036a evam etad yathā vettha saṃkalpo nānyathā hi vaḥ 03,282.036c na ca kiṃ cid rahasyaṃ me śrūyatāṃ tathyam atra yat 03,282.037a mṛtyur me bhartur ākhyāto nāradena mahātmanā 03,282.037c sa cādya divasaḥ prāptas tato nainaṃ jahāmy aham 03,282.038a suptaṃ cainaṃ yamaḥ sākṣād upāgacchat sakiṃkaraḥ 03,282.038c sa enam anayad baddhvā diśaṃ pitṛniṣevitām 03,282.039a astauṣaṃ tam ahaṃ devaṃ satyena vacasā vibhum 03,282.039c pañca vai tena me dattā varāḥ śṛṇuta tān mama 03,282.040a cakṣuṣī ca svarājyaṃ ca dvau varau śvaśurasya me 03,282.040c labdhaṃ pituḥ putraśataṃ putrāṇām ātmanaḥ śatam 03,282.041a caturvarṣaśatāyur me bhartā labdhaś ca satyavān 03,282.041c bhartur hi jīvitārthaṃ tu mayā cīrṇaṃ sthiraṃ vratam 03,282.042a etat satyaṃ mayākhyātaṃ kāraṇaṃ vistareṇa vaḥ 03,282.042c yathā vṛttaṃ sukhodarkam idaṃ duḥkhaṃ mahan mama 03,282.043 ṛṣaya ūcuḥ 03,282.043a nimajjamānaṃ vyasanair abhidrutaṃ; kulaṃ narendrasya tamomaye hrade 03,282.043c tvayā suśīle dhṛtadharmapuṇyayā; samuddhṛtaṃ sādhvi punaḥ kulīnayā 03,282.044 mārkaṇḍeya uvāca 03,282.044a tathā praśasya hy abhipūjya caiva te; varastriyaṃ tām ṛṣayaḥ samāgatāḥ 03,282.044c narendram āmantrya saputram añjasā; śivena jagmur muditāḥ svam ālayam 03,283.001 mārkaṇḍeya uvāca 03,283.001a tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyām udite sūryamaṇḍale 03,283.001c kṛtapūrvāhṇikāḥ sarve sameyus te tapodhanāḥ 03,283.002a tad eva sarvaṃ sāvitryā mahābhāgyaṃ maharṣayaḥ 03,283.002c dyumatsenāya nātṛpyan kathayantaḥ punaḥ punaḥ 03,283.003a tataḥ prakṛtayaḥ sarvāḥ śālvebhyo 'bhyāgatā nṛpa 03,283.003c ācakhyur nihataṃ caiva svenāmātyena taṃ nṛpam 03,283.004a taṃ mantriṇā hataṃ śrutvā sasahāyaṃ sabāndhavam 03,283.004c nyavedayan yathātattvaṃ vidrutaṃ ca dviṣadbalam 03,283.005a aikamatyaṃ ca sarvasya janasyātha nṛpaṃ prati 03,283.005c sacakṣur vāpy acakṣur vā sa no rājā bhavatv iti 03,283.006a anena niścayeneha vayaṃ prasthāpitā nṛpa 03,283.006c prāptānīmāni yānāni caturaṅgaṃ ca te balam 03,283.007a prayāhi rājan bhadraṃ te ghuṣṭas te nagare jayaḥ 03,283.007c adhyāssva cirarātrāya pitṛpaitāmahaṃ padam 03,283.008a cakṣuṣmantaṃ ca taṃ dṛṣṭvā rājānaṃ vapuṣānvitam 03,283.008c mūrdhabhiḥ patitāḥ sarve vismayotphullalocanāḥ 03,283.009a tato 'bhivādya tān vṛddhān dvijān āśramavāsinaḥ 03,283.009c taiś cābhipūjitaḥ sarvaiḥ prayayau nagaraṃ prati 03,283.010a śaibyā ca saha sāvitryā svāstīrṇena suvarcasā 03,283.010c narayuktena yānena prayayau senayā vṛtā 03,283.011a tato 'bhiṣiṣicuḥ prītyā dyumatsenaṃ purohitāḥ 03,283.011c putraṃ cāsya mahātmānaṃ yauvarājye 'bhyaṣecayan 03,283.012a tataḥ kālena mahatā sāvitryāḥ kīrtivardhanam 03,283.012c tad vai putraśataṃ jajñe śūrāṇām anivartinām 03,283.013a bhrātṝṇāṃ sodarāṇāṃ ca tathaivāsyābhavac chatam 03,283.013c madrādhipasyāśvapater mālavyāṃ sumahābalam 03,283.014a evam ātmā pitā mātā śvaśrūḥ śvaśura eva ca 03,283.014c bhartuḥ kulaṃ ca sāvitryā sarvaṃ kṛcchrāt samuddhṛtam 03,283.015a tathaivaiṣāpi kalyāṇī draupadī śīlasaṃmatā 03,283.015c tārayiṣyati vaḥ sarvān sāvitrīva kulāṅganā 03,283.016 vaiśaṃpāyana uvāca 03,283.016a evaṃ sa pāṇḍavas tena anunīto mahātmanā 03,283.016c viśoko vijvaro rājan kāmyake nyavasat tadā 03,283.016d*1333_01 yaś cedaṃ śṛṇuyād bhaktyā sāvitryākhyānam uttamam 03,283.016d*1333_02 sa sukhī sarvasiddhārtho na duḥkhaṃ prāpnuyān naraḥ 03,284.001 janamejaya uvāca 03,284.001a yat tat tadā mahābrahmaṃl lomaśo vākyam abravīt 03,284.001c indrasya vacanād etya pāṇḍuputraṃ yudhiṣṭhiram 03,284.002a yac cāpi te bhayaṃ tīvraṃ na ca kīrtayase kva cit 03,284.002c tac cāpy apahariṣyāmi savyasācāv ihāgate 03,284.003a kiṃ nu tad viduṣāṃ śreṣṭha karṇaṃ prati mahad bhayam 03,284.003c āsīn na ca sa dharmātmā kathayām āsa kasya cit 03,284.004 vaiśaṃpāyana uvāca 03,284.004a ahaṃ te rājaśārdūla kathayāmi kathām imām 03,284.004c pṛcchate bharataśreṣṭha śuśrūṣasva giraṃ mama 03,284.005a dvādaśe samatikrānte varṣe prāpte trayodaśe 03,284.005c pāṇḍūnāṃ hitakṛc chakraḥ karṇaṃ bhikṣitum udyataḥ 03,284.006a abhiprāyam atho jñātvā mahendrasya vibhāvasuḥ 03,284.006c kuṇḍalārthe mahārāja sūryaḥ karṇam upāgamat 03,284.007a mahārhe śayane vīraṃ spardhyāstaraṇasaṃvṛte 03,284.007c śayānam abhiviśvastaṃ brahmaṇyaṃ satyavādinam 03,284.008a svapnānte niśi rājendra darśayām āsa raśmivān 03,284.008c kṛpayā parayāviṣṭaḥ putrasnehāc ca bhārata 03,284.009a brāhmaṇo vedavid bhūtvā sūryo yogād dhi rūpavān 03,284.009c hitārtham abravīt karṇaṃ sāntvapūrvam idaṃ vacaḥ 03,284.010a karṇa madvacanaṃ tāta śṛṇu satyabhṛtāṃ vara 03,284.010c bruvato 'dya mahābāho sauhṛdāt paramaṃ hitam 03,284.011a upāyāsyati śakras tvāṃ pāṇḍavānāṃ hitepsayā 03,284.011c brāhmaṇacchadmanā karṇa kuṇḍalāpajihīrṣayā 03,284.012a viditaṃ tena śīlaṃ te sarvasya jagatas tathā 03,284.012c yathā tvaṃ bhikṣitaḥ sadbhir dadāsy eva na yācase 03,284.013a tvaṃ hi tāta dadāsy eva brāhmaṇebhyaḥ prayācitaḥ 03,284.013c vittaṃ yac cānyad apy āhur na pratyākhyāsi karhi cit 03,284.014a taṃ tvām evaṃvidhaṃ jñātvā svayaṃ vai pākaśāsanaḥ 03,284.014c āgantā kuṇḍalārthāya kavacaṃ caiva bhikṣitum 03,284.015a tasmai prayācamānāya na deye kuṇḍale tvayā 03,284.015c anuneyaḥ paraṃ śaktyā śreya etad dhi te param 03,284.016a kuṇḍalārthe bruvaṃs tāta kāraṇair bahubhis tvayā 03,284.016c anyair bahuvidhair vittaiḥ sa nivāryaḥ punaḥ punaḥ 03,284.017a ratnaiḥ strībhis tathā bhogair dhanair bahuvidhair api 03,284.017c nidarśanaiś ca bahubhiḥ kuṇḍalepsuḥ puraṃdaraḥ 03,284.018a yadi dāsyasi karṇa tvaṃ sahaje kuṇḍale śubhe 03,284.018c āyuṣaḥ prakṣayaṃ gatvā mṛtyor vaśam upeṣyasi 03,284.019a kavacena ca saṃyuktaḥ kuṇḍalābhyāṃ ca mānada 03,284.019c avadhyas tvaṃ raṇe 'rīṇām iti viddhi vaco mama 03,284.020a amṛtād utthitaṃ hy etad ubhayaṃ ratnasaṃbhavam 03,284.020c tasmād rakṣyaṃ tvayā karṇa jīvitaṃ cet priyaṃ tava 03,284.021 karṇa uvāca 03,284.021a ko mām evaṃ bhavān prāha darśayan sauhṛdaṃ param 03,284.021c kāmayā bhagavan brūhi ko bhavān dvijaveṣadhṛk 03,284.022 brāhmaṇa uvāca 03,284.022a ahaṃ tāta sahasrāṃśuḥ sauhṛdāt tvāṃ nidarśaye 03,284.022c kuruṣvaitad vaco me tvam etac chreyaḥ paraṃ hi te 03,284.023 karṇa uvāca 03,284.023a śreya eva mamātyantaṃ yasya me gopatiḥ prabhuḥ 03,284.023c pravaktādya hitānveṣī śṛṇu cedaṃ vaco mama 03,284.024a prasādaye tvāṃ varadaṃ praṇayāc ca bravīmy aham 03,284.024c na nivāryo vratād asmād ahaṃ yady asmi te priyaḥ 03,284.025a vrataṃ vai mama loko 'yaṃ vetti kṛtsno vibhāvaso 03,284.025c yathāhaṃ dvijamukhyebhyo dadyāṃ prāṇān api dhruvam 03,284.026a yady āgacchati śakro māṃ brāhmaṇacchadmanāvṛtaḥ 03,284.026c hitārthaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ khecarottama bhikṣitum 03,284.027a dāsyāmi vibudhaśreṣṭha kuṇḍale varma cottamam 03,284.027c na me kīrtiḥ praṇaśyeta triṣu lokeṣu viśrutā 03,284.028a madvidhasyāyaśasyaṃ hi na yuktaṃ prāṇarakṣaṇam 03,284.028c yuktaṃ hi yaśasā yuktaṃ maraṇaṃ lokasaṃmatam 03,284.029a so 'ham indrāya dāsyāmi kuṇḍale saha varmaṇā 03,284.029c yadi māṃ balavṛtraghno bhikṣārtham upayāsyati 03,284.030a hitārthaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ kuṇḍale me prayācitum 03,284.030c tan me kīrtikaraṃ loke tasyākīrtir bhaviṣyati 03,284.031a vṛṇomi kīrtiṃ loke hi jīvitenāpi bhānuman 03,284.031c kīrtimān aśnute svargaṃ hīnakīrtis tu naśyati 03,284.032a kīrtir hi puruṣaṃ loke saṃjīvayati mātṛvat 03,284.032c akīrtir jīvitaṃ hanti jīvato 'pi śarīriṇaḥ 03,284.033a ayaṃ purāṇaḥ śloko hi svayaṃ gīto vibhāvaso 03,284.033c dhātrā lokeśvara yathā kīrtir āyur narasya vai 03,284.034a puruṣasya pare loke kīrtir eva parāyaṇam 03,284.034c iha loke viśuddhā ca kīrtir āyurvivardhanī 03,284.035a so 'haṃ śarīraje dattvā kīrtiṃ prāpsyāmi śāśvatīm 03,284.035c dattvā ca vidhivad dānaṃ brāhmaṇebhyo yathāvidhi 03,284.036a hutvā śarīraṃ saṃgrāme kṛtvā karma suduṣkaram 03,284.036c vijitya vā parān ājau yaśaḥ prāpsyāmi kevalam 03,284.037a bhītānām abhayaṃ dattvā saṃgrāme jīvitārthinām 03,284.037c vṛddhān bālān dvijātīṃś ca mokṣayitvā mahābhayāt 03,284.038a prāpsyāmi paramaṃ loke yaśaḥ svarbhānusūdana 03,284.038c jīvitenāpi me rakṣyā kīrtis tad viddhi me vratam 03,284.039a so 'haṃ dattvā maghavate bhikṣām etām anuttamām 03,284.039c brāhmaṇacchadmine deva loke gantā parāṃ gatim 03,285.001 sūrya uvāca 03,285.001a māhitaṃ karṇa kārṣīs tvam ātmanaḥ suhṛdāṃ tathā 03,285.001c putrāṇām atha bhāryāṇām atho mātur atho pituḥ 03,285.002a śarīrasyāvirodhena prāṇināṃ prāṇabhṛdvara 03,285.002c iṣyate yaśasaḥ prāptiḥ kīrtiś ca tridive sthirā 03,285.003a yas tvaṃ prāṇavirodhena kīrtim icchasi śāśvatīm 03,285.003c sā te prāṇān samādāya gamiṣyati na saṃśayaḥ 03,285.004a jīvatāṃ kurute kāryaṃ pitā mātā sutās tathā 03,285.004c ye cānye bāndhavāḥ ke cil loke 'smin puruṣarṣabha 03,285.004e rājānaś ca naravyāghra pauruṣeṇa nibodha tat 03,285.005a kīrtiś ca jīvataḥ sādhvī puruṣasya mahādyute 03,285.005c mṛtasya kīrtyā kiṃ kāryaṃ bhasmībhūtasya dehinaḥ 03,285.005e mṛtaḥ kīrtiṃ na jānāti jīvan kīrtiṃ samaśnute 03,285.006a mṛtasya kīrtir martyasya yathā mālā gatāyuṣaḥ 03,285.006c ahaṃ tu tvāṃ bravīmy etad bhakto 'sīti hitepsayā 03,285.007a bhaktimanto hi me rakṣyā ity etenāpi hetunā 03,285.007c bhakto 'yaṃ parayā bhaktyā mām ity eva mahābhuja 03,285.007e mamāpi bhaktir utpannā sa tvaṃ kuru vaco mama 03,285.008a asti cātra paraṃ kiṃ cid adhyātmaṃ devanirmitam 03,285.008c ataś ca tvāṃ bravīmy etat kriyatām aviśaṅkayā 03,285.009a devaguhyaṃ tvayā jñātuṃ na śakyaṃ puruṣarṣabha 03,285.009c tasmān nākhyāmi te guhyaṃ kāle vetsyati tad bhavān 03,285.010a punar uktaṃ ca vakṣyāmi tvaṃ rādheya nibodha tat 03,285.010c māsmai te kuṇḍale dadyā bhikṣave vajrapāṇaye 03,285.011a śobhase kuṇḍalābhyāṃ hi rucirābhyāṃ mahādyute 03,285.011c viśākhayor madhyagataḥ śaśīva vimalo divi 03,285.012a kīrtiś ca jīvataḥ sādhvī puruṣasyeti viddhi tat 03,285.012c pratyākhyeyas tvayā tāta kuṇḍalārthe puraṃdaraḥ 03,285.012d*1334_01 pāṇḍavānāṃ hite yukto bhikṣan brāhmaṇaveṣadhṛk 03,285.013a śakyā bahuvidhair vākyaiḥ kuṇḍalepsā tvayānagha 03,285.013c vihantuṃ devarājasya hetuyuktaiḥ punaḥ punaḥ 03,285.014a upapattyupapannārthair mādhuryakṛtabhūṣaṇaiḥ 03,285.014c puraṃdarasya karṇa tvaṃ buddhim etām apānuda 03,285.015a tva hi nityaṃ naravyāghra spardhase savyasācinā 03,285.015c savyasācī tvayā caiva yudhi śūraḥ sameṣyati 03,285.016a na tu tvām arjunaḥ śaktaḥ kuṇḍalābhyāṃ samanvitam 03,285.016c vijetuṃ yudhi yady asya svayam indraḥ śaro bhavet 03,285.017a tasmān na deye śakrāya tvayaite kuṇḍale śubhe 03,285.017c saṃgrāme yadi nirjetuṃ karṇa kāmayase 'rjunam 03,286.001 karṇa uvāca 03,286.001a bhagavantam ahaṃ bhakto yathā māṃ vettha gopate 03,286.001c tathā paramatigmāṃśo nānyaṃ devaṃ kathaṃ cana 03,286.002a na me dārā na me putrā na cātmā suhṛdo na ca 03,286.002c tatheṣṭā vai sadā bhaktyā yathā tvaṃ gopate mama 03,286.003a iṣṭānāṃ ca mahātmāno bhaktānāṃ ca na saṃśayaḥ 03,286.003c kurvanti bhaktim iṣṭāṃ ca jānīṣe tvaṃ ca bhāskara 03,286.004a iṣṭo bhaktaś ca me karṇo na cānyad daivataṃ divi 03,286.004c jānīta iti vai kṛtvā bhagavān āha maddhitam 03,286.005a bhūyaś ca śirasā yāce prasādya ca punaḥ punaḥ 03,286.005c iti bravīmi tigmāṃśo tvaṃ tu me kṣantum arhasi 03,286.006a bibhemi na tathā mṛtyor yathā bibhye 'nṛtād aham 03,286.006c viśeṣeṇa dvijātīnāṃ sarveṣāṃ sarvadā satām 03,286.006e pradāne jīvitasyāpi na me 'trāsti vicāraṇā 03,286.007a yac ca mām āttha deva tvaṃ pāṇḍavaṃ phalgunaṃ prati 03,286.007c vyetu saṃtāpajaṃ duḥkhaṃ tava bhāskara mānasam 03,286.007e arjunaṃ prati māṃ caiva vijeṣyāmi raṇe 'rjunam 03,286.008a tavāpi viditaṃ deva mamāpy astrabalaṃ mahat 03,286.008c jāmadagnyād upāttaṃ yat tathā droṇān mahātmanaḥ 03,286.009a idaṃ tvam anujānīhi suraśreṣṭha vrataṃ mama 03,286.009c bhikṣate vajriṇe dadyām api jīvitam ātmanaḥ 03,286.010 sūrya uvāca 03,286.010a yadi tāta dadāsy ete vajriṇe kuṇḍale śubhe 03,286.010c tvam apy enam atho brūyā vijayārthaṃ mahābala 03,286.011a niyamena pradadyās tvaṃ kuṇḍale vai śatakratoḥ 03,286.011c avadhyo hy asi bhūtānāṃ kuṇḍalābhyāṃ samanvitaḥ 03,286.012a arjunena vināśaṃ hi tava dānavasūdanaḥ 03,286.012c prārthayāno raṇe vatsa kuṇḍale te jihīrṣati 03,286.013a sa tvam apy enam ārādhya sūnṛtābhiḥ punaḥ punaḥ 03,286.013c abhyarthayethā deveśam amoghārthaṃ puraṃdaram 03,286.014a amoghāṃ dehi me śaktim amitravinibarhiṇīm 03,286.014c dāsyāmi te sahasrākṣa kuṇḍale varma cottamam 03,286.015a ity evaṃ niyamena tvaṃ dadyāḥ śakrāya kuṇḍale 03,286.015c tayā tvaṃ karṇa saṃgrāme haniṣyasi raṇe ripūn 03,286.016a nāhatvā hi mahābāho śatrūn eti karaṃ punaḥ 03,286.016c sā śaktir devarājasya śataśo 'tha sahasraśaḥ 03,286.017 vaiśaṃpāyana uvāca 03,286.017a evam uktvā sahasrāṃśuḥ sahasāntaradhīyata 03,286.017b*1335_01 karṇas tu bubudhe rājan svapnānte pravyathann iva 03,286.017b*1335_02 pratibuddhas tu rādheyaḥ svapnaṃ saṃcintya bhārata 03,286.017b*1335_03 cakāra niścayaṃ rājañ śaktyarthaṃ vadatāṃ vara 03,286.017b*1335_04 yadi mām indra āyāti kuṇḍalārthaṃ paraṃtapaḥ 03,286.017b*1335_05 śaktyā tasmai pradāsyāmi kuṇḍale varma caiva ha 03,286.017b*1335_06 sa kṛtvā prātar utthāya kāryāṇi bharatarṣabha 03,286.017b*1335_07 brāhmaṇān vācayitvā ca yathākāryam upākramat 03,286.017b*1335_08 vidhinā rājaśārdūla muhūrtam ajapat tataḥ 03,286.017c tataḥ sūryāya japyānte karṇaḥ svapnaṃ nyavedayat 03,286.018a yathādṛṣṭaṃ yathātattvaṃ yathoktam ubhayor niśi 03,286.018c tat sarvam ānupūrvyeṇa śaśaṃsāsmai vṛṣas tadā 03,286.019a tac chrutvā bhagavān devo bhānuḥ svarbhānusūdanaḥ 03,286.019c uvāca taṃ tathety eva karṇaṃ sūryaḥ smayann iva 03,286.020a tatas tattvam iti jñātvā rādheyaḥ paravīrahā 03,286.020c śaktim evābhikāṅkṣan vai vāsavaṃ pratyapālayat 03,287.001 janamejaya uvāca 03,287.001a kiṃ tad guhyaṃ na cākhyātaṃ karṇāyehoṣṇaraśminā 03,287.001c kīdṛśe kuṇḍale te ca kavacaṃ caiva kīdṛśam 03,287.002a kutaś ca kavacaṃ tasya kuṇḍale caiva sattama 03,287.002c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tan me brūhi tapodhana 03,287.002d*1336_01 yat tad vivasvato guhyaṃ yādṛśe kuṇḍale ca te 03,287.002d*1336_02 ubhayaṃ tad yathā brahmaṃs tan mamācakṣva sattama 03,287.003 vaiśaṃpāyana uvāca 03,287.003a ayaṃ rājan bravīmy etad yat tad guhyaṃ vibhāvasoḥ 03,287.003c yādṛśe kuṇḍale caiva kavacaṃ caiva yādṛśam 03,287.004a kuntibhojaṃ purā rājan brāhmaṇaḥ samupasthitaḥ 03,287.004c tigmatejā mahāprāṃśuḥ śmaśrudaṇḍajaṭādharaḥ 03,287.005a darśanīyo 'navadyāṅgas tejasā prajvalann iva 03,287.005c madhupiṅgo madhuravāk tapaḥsvādhyāyabhūṣaṇaḥ 03,287.006a sa rājānaṃ kuntibhojam abravīt sumahātapāḥ 03,287.006c bhikṣām icchāmy ahaṃ bhoktuṃ tava gehe vimatsara 03,287.007a na me vyalīkaṃ kartavyaṃ tvayā vā tava cānugaiḥ 03,287.007c evaṃ vatsyāmi te gehe yadi te rocate 'nagha 03,287.008a yathākāmaṃ ca gaccheyam āgaccheyaṃ tathaiva ca 03,287.008c śayyāsane ca me rājan nāparādhyeta kaś cana 03,287.009a tam abravīt kuntibhojaḥ prītiyuktam idaṃ vacaḥ 03,287.009c evam astu paraṃ ceti punaś cainam athābravīt 03,287.010a mama kanyā mahābrahman pṛthā nāma yaśasvinī 03,287.010c śīlavṛttānvitā sādhvī niyatā na ca māninī 03,287.011a upasthāsyati sā tvāṃ vai pūjayānavamanya ca 03,287.011c tasyāś ca śīlavṛttena tuṣṭiṃ samupayāsyasi 03,287.012a evam uktvā tu taṃ vipram abhipūjya yathāvidhi 03,287.012c uvāca kanyām abhyetya pṛthāṃ pṛthulalocanām 03,287.013a ayaṃ vatse mahābhāgo brāhmaṇo vastum icchati 03,287.013c mama gehe mayā cāsya tathety evaṃ pratiśrutam 03,287.014a tvayi vatse parāśvasya brāhmaṇasyābhirādhanam 03,287.014c tan me vākyaṃ na mithyā tvaṃ kartum arhasi karhi cit 03,287.015a ayaṃ tapasvī bhagavān svādhyāyaniyato dvijaḥ 03,287.015c yad yad brūyān mahātejās tat tad deyam amatsarāt 03,287.016a brāhmaṇā hi paraṃ tejo brāhmaṇā hi paraṃ tapaḥ 03,287.016c brāhmaṇānāṃ namaskāraiḥ sūryo divi virājate 03,287.017a amānayan hi mānārhān vātāpiś ca mahāsuraḥ 03,287.017c nihato brahmadaṇḍena tālajaṅghas tathaiva ca 03,287.018a so 'yaṃ vatse mahābhāra āhitas tvayi sāṃpratam 03,287.018c tvaṃ sadā niyatā kuryā brāhmaṇasyābhirādhanam 03,287.019a jānāmi praṇidhānaṃ te bālyāt prabhṛti nandini 03,287.019c brāhmaṇeṣv iha sarveṣu gurubandhuṣu caiva ha 03,287.020a tathā preṣyeṣu sarveṣu mitrasaṃbandhimātṛṣu 03,287.020c mayi caiva yathāvat tvaṃ sarvam ādṛtya vartase 03,287.021a na hy atuṣṭo jano 'stīha pure cāntaḥpure ca te 03,287.021c samyagvṛttyānavadyāṅgi tava bhṛtyajaneṣv api 03,287.022a saṃdeṣṭavyāṃ tu manye tvāṃ dvijātiṃ kopanaṃ prati 03,287.022c pṛthe bāleti kṛtvā vai sutā cāsi mameti ca 03,287.023a vṛṣṇīnāṃ tvaṃ kule jātā śūrasya dayitā sutā 03,287.023c dattā prītimatā mahyaṃ pitrā bālā purā svayam 03,287.024a vasudevasya bhaginī sutānāṃ pravarā mama 03,287.024c agryam agre pratijñāya tenāsi duhitā mama 03,287.025a tādṛśe hi kule jātā kule caiva vivardhitā 03,287.025c sukhāt sukham anuprāptā hradād dhradam ivāgatā 03,287.026a dauṣkuleyā viśeṣeṇa kathaṃ cit pragrahaṃ gatāḥ 03,287.026c bālabhāvād vikurvanti prāyaśaḥ pramadāḥ śubhe 03,287.027a pṛthe rājakule janma rūpaṃ cādbhutadarśanam 03,287.027c tena tenāsi saṃpannā samupetā ca bhāminī 03,287.028a sā tvaṃ darpaṃ parityajya dambhaṃ mānaṃ ca bhāmini 03,287.028c ārādhya varadaṃ vipraṃ śreyasā yokṣyase pṛthe 03,287.029a evaṃ prāpsyasi kalyāṇi kalyāṇam anaghe dhruvam 03,287.029c kopite tu dvijaśreṣṭhe kṛtsnaṃ dahyeta me kulam 03,288.001 kunty uvāca 03,288.001a brāhmaṇaṃ yantritā rājan upasthāsyāmi pūjayā 03,288.001c yathāpratijñaṃ rājendra na ca mithyā bravīmy aham 03,288.002a eṣa caiva svabhāvo me pūjayeyaṃ dvijān iti 03,288.002c tava caiva priyaṃ kāryaṃ śreyaś caitat paraṃ mama 03,288.003a yady evaiṣyati sāyāhne yadi prātar atho niśi 03,288.003c yady ardharātre bhagavān na me kopaṃ kariṣyati 03,288.004a lābho mamaiṣa rājendra yad vai pūjayatī dvijān 03,288.004c ādeśe tava tiṣṭhantī hitaṃ kuryāṃ narottama 03,288.005a visrabdho bhava rājendra na vyalīkaṃ dvijottamaḥ 03,288.005c vasan prāpsyati te gehe satyam etad bravīmi te 03,288.006a yat priyaṃ ca dvijasyāsya hitaṃ caiva tavānagha 03,288.006c yatiṣyāmi tathā rājan vyetu te mānaso jvaraḥ 03,288.007a brāhmaṇā hi mahābhāgāḥ pūjitāḥ pṛthivīpate 03,288.007c tāraṇāya samarthāḥ syur viparīte vadhāya ca 03,288.008a sāham etad vijānantī toṣayiṣye dvijottamam 03,288.008c na matkṛte vyathāṃ rājan prāpsyasi dvijasattamāt 03,288.009a aparādhe hi rājendra rājñām aśreyase dvijāḥ 03,288.009c bhavanti cyavano yadvat sukanyāyāḥ kṛte purā 03,288.010a niyamena pareṇāham upasthāsye dvijottamam 03,288.010c yathā tvayā narendredaṃ bhāṣitaṃ brāhmaṇaṃ prati 03,288.010d*1337_01 evaṃ bruvantīṃ bahuśaḥ pariṣvajya samarthya ca 03,288.010d*1337_02 iti ceti ca kartavyaṃ rājā sarvam athādiśat 03,288.011 rājovāca 03,288.011a evam etat tvayā bhadre kartavyam aviśaṅkayā 03,288.011c maddhitārthaṃ kulārthaṃ ca tathātmārthaṃ ca nandini 03,288.012 vaiśaṃpāyana uvāca 03,288.012a evam uktvā tu tāṃ kanyāṃ kuntibhojo mahāyaśāḥ 03,288.012c pṛthāṃ paridadau tasmai dvijāya sutavatsalaḥ 03,288.013a iyaṃ brahman mama sutā bālā sukhavivardhitā 03,288.013c aparādhyeta yat kiṃ cin na tat kāryaṃ hṛdi tvayā 03,288.014a dvijātayo mahābhāgā vṛddhabālatapasviṣu 03,288.014c bhavanty akrodhanāḥ prāyo viruddheṣv api nityadā 03,288.015a sumahaty aparādhe 'pi kṣāntiḥ kāryā dvijātibhiḥ 03,288.015c yathāśakti yathotsāhaṃ pūjā grāhyā dvijottama 03,288.016a tatheti brāhmaṇenokte sa rājā prītamānasaḥ 03,288.016c haṃsacandrāṃśusaṃkāśaṃ gṛham asya nyavedayat 03,288.017a tatrāgniśaraṇe kḷptam āsanaṃ tasya bhānumat 03,288.017c āhārādi ca sarvaṃ tat tathaiva pratyavedayat 03,288.018a nikṣipya rājaputrī tu tandrīṃ mānaṃ tathaiva ca 03,288.018c ātasthe paramaṃ yatnaṃ brāhmaṇasyābhirādhane 03,288.019a tatra sā brāhmaṇaṃ gatvā pṛthā śaucaparā satī 03,288.019b*1338_01 paricaryāparā rājan kuṃ[? read naktaṃ]dinam atandritā 03,288.019c vidhivat paricārārhaṃ devavat paryatoṣayat 03,289.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,289.001a sā tu kanyā mahārāja brāhmaṇaṃ saṃśitavratam 03,289.001c toṣayām āsa śuddhena manasā saṃśitavratā 03,289.002a prātar āyāsya ity uktvā kadā cid dvijasattamaḥ 03,289.002c tata āyāti rājendra sāye rātrāv atho punaḥ 03,289.003a taṃ ca sarvāsu velāsu bhakṣyabhojyapratiśrayaiḥ 03,289.003c pūjayām āsa sā kanyā vardhamānais tu sarvadā 03,289.004a annādisamudācāraḥ śayyāsanakṛtas tathā 03,289.004c divase divase tasya vardhate na tu hīyate 03,289.005a nirbhartsanāpavādaiś ca tathaivāpriyayā girā 03,289.005c brāhmaṇasya pṛthā rājan na cakārāpriyaṃ tadā 03,289.006a vyaste kāle punaś caiti na caiti bahuśo dvijaḥ 03,289.006c durlabhyam api caivānnaṃ dīyatām iti so 'bravīt 03,289.007a kṛtam eva ca tat sarvaṃ pṛthā tasmai nyavedayat 03,289.007c śiṣyavat putravac caiva svasṛvac ca susaṃyatā 03,289.008a yathopajoṣaṃ rājendra dvijātipravarasya sā 03,289.008c prītim utpādayām āsa kanyā yatnair aninditā 03,289.009a tasyās tu śīlavṛttena tutoṣa dvijasattamaḥ 03,289.009c avadhānena bhūyo 'sya paraṃ yatnam athākarot 03,289.010a tāṃ prabhāte ca sāye ca pitā papraccha bhārata 03,289.010c api tuṣyati te putri brāhmaṇaḥ paricaryayā 03,289.011a taṃ sā paramam ity eva pratyuvāca yaśasvinī 03,289.011c tataḥ prītim avāpāgryāṃ kuntibhojo mahāmanāḥ 03,289.012a tataḥ saṃvatsare pūrṇe yadāsau japatāṃ varaḥ 03,289.012c nāpaśyad duṣkṛtaṃ kiṃ cit pṛthāyāḥ sauhṛde rataḥ 03,289.013a tataḥ prītamanā bhūtvā sa enāṃ brāhmaṇo 'bravīt 03,289.013c prīto 'smi paramaṃ bhadre paricāreṇa te śubhe 03,289.014a varān vṛṇīṣva kalyāṇi durāpān mānuṣair iha 03,289.014c yais tvaṃ sīmantinīḥ sarvā yaśasābhibhaviṣyasi 03,289.015 kunty uvāca 03,289.015a kṛtāni mama sarvāṇi yasyā me vedavittama 03,289.015c tvaṃ prasannaḥ pitā caiva kṛtaṃ vipra varair mama 03,289.016 brāhmaṇa uvāca 03,289.016a yadi necchasi bhadre tvaṃ varaṃ mattaḥ śucismite 03,289.016c imaṃ mantraṃ gṛhāṇa tvam āhvānāya divaukasām 03,289.017a yaṃ yaṃ devaṃ tvam etena mantreṇāvāhayiṣyasi 03,289.017c tena tena vaśe bhadre sthātavyaṃ te bhaviṣyati 03,289.018a akāmo vā sakāmo vā na sa naiṣyati te vaśam 03,289.018c vibudho mantrasaṃśānto vākye bhṛtya ivānataḥ 03,289.019 vaiśaṃpāyana uvāca 03,289.019a na śaśāka dvitīyaṃ sā pratyākhyātum aninditā 03,289.019c taṃ vai dvijātipravaraṃ tadā śāpabhayān nṛpa 03,289.020a tatas tām anavadyāṅgīṃ grāhayām āsa vai dvijaḥ 03,289.020c mantragrāmaṃ tadā rājann atharvaśirasi śrutam 03,289.021a taṃ pradāya tu rājendra kuntibhojam uvāca ha 03,289.021c uṣito 'smi sukhaṃ rājan kanyayā paritoṣitaḥ 03,289.022a tava gehe suvihitaḥ sadā supratipūjitaḥ 03,289.022c sādhayiṣyāmahe tāvad ity uktvāntaradhīyata 03,289.023a sa tu rājā dvijaṃ dṛṣṭvā tatraivāntarhitaṃ tadā 03,289.023c babhūva vismayāviṣṭaḥ pṛthāṃ ca samapūjayat 03,290.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,290.001a gate tasmin dvijaśreṣṭhe kasmiṃś cit kālaparyaye 03,290.001c cintayām āsa sā kanyā mantragrāmabalābalam 03,290.002a ayaṃ vai kīdṛśas tena mama datto mahātmanā 03,290.002c mantragrāmo balaṃ tasya jñāsye nāticirād iva 03,290.003a evaṃ saṃcintayantī sā dadarśartuṃ yadṛcchayā 03,290.003c vrīḍitā sābhavad bālā kanyābhāve rajasvalā 03,290.003d*1339_01 tato harmyatalasthā sā mahārhaśayanocitā 03,290.004a athodyantaṃ sahasrāṃśuṃ pṛthā dīptaṃ dadarśa ha 03,290.004b*1340_01 tatra baddhamanodṛṣṭir abhavat sā samudhyamā 03,290.004c na tatarpa ca rūpeṇa bhānoḥ saṃdhyāgatasya sā 03,290.005a tasyā dṛṣṭir abhūd divyā sāpaśyad divyadarśanam 03,290.005c āmuktakavacaṃ devaṃ kuṇḍalābhyāṃ vibhūṣitam 03,290.006a tasyāḥ kautūhalaṃ tv āsīn mantraṃ prati narādhipa 03,290.006c āhvānam akarot sātha tasya devasya bhāminī 03,290.007a prāṇān upaspṛśya tadā ājuhāva divākaram 03,290.007c ājagāma tato rājaṃs tvaramāṇo divākaraḥ 03,290.008a madhupiṅgo mahābāhuḥ kambugrīvo hasann iva 03,290.008c aṅgadī baddhamukuṭo diśaḥ prajvālayann iva 03,290.009a yogāt kṛtvā dvidhātmānam ājagāma tatāpa ca 03,290.009c ābabhāṣe tataḥ kuntīṃ sāmnā paramavalgunā 03,290.010a āgato 'smi vaśaṃ bhadre tava mantrabalātkṛtaḥ 03,290.010c kiṃ karomy avaśo rājñi brūhi kartā tad asmi te 03,290.011 kunty uvāca 03,290.011a gamyatāṃ bhagavaṃs tatra yato 'si samupāgataḥ 03,290.011c kautūhalāt samāhūtaḥ prasīda bhagavann iti 03,290.012 sūrya uvāca 03,290.012a gamiṣye 'haṃ yathā māṃ tvaṃ bravīṣi tanumadhyame 03,290.012c na tu devaṃ samāhūya nyāyyaṃ preṣayituṃ vṛthā 03,290.013a tavābhisaṃdhiḥ subhage sūryāt putro bhaved iti 03,290.013c vīryeṇāpratimo loke kavacī kuṇḍalīti ca 03,290.014a sā tvam ātmapradānaṃ vai kuruṣva gajagāmini 03,290.014c utpatsyati hi putras te yathāsaṃkalpam aṅgane 03,290.015a atha gacchāmy ahaṃ bhadre tvayāsaṃgamya susmite 03,290.015b*1341_01 yadi tvaṃ vacanaṃ nādya kariṣyasi mama priyam 03,290.015c śapsyāmi tvām ahaṃ kruddho brāhmaṇaṃ pitaraṃ ca te 03,290.016a tvatkṛte tān pradhakṣyāmi sarvān api na saṃśayaḥ 03,290.016c pitaraṃ caiva te mūḍhaṃ yo na vetti tavānayam 03,290.017a tasya ca brāhmaṇasyādya yo 'sau mantram adāt tava 03,290.017c śīlavṛttam avijñāya dhāsyāmi vinayaṃ param 03,290.018a ete hi vibudhāḥ sarve puraṃdaramukhā divi 03,290.018c tvayā pralabdhaṃ paśyanti smayanta iva bhāmini 03,290.019a paśya cainān suragaṇān divyaṃ cakṣur idaṃ hi te 03,290.019c pūrvam eva mayā dattaṃ dṛṣṭavaty asi yena mām 03,290.020 vaiśaṃpāyana uvāca 03,290.020a tato 'paśyat tridaśān rājaputrī; sarvān eva sveṣu dhiṣṇyeṣu khasthān 03,290.020c prabhāsantaṃ bhānumantaṃ mahāntaṃ; yathādityaṃ rocamānaṃ tathaiva 03,290.021a sā tān dṛṣṭvā vrīḍamāneva bālā; sūryaṃ devī vacanaṃ prāha bhītā 03,290.021c gaccha tvaṃ vai gopate svaṃ vimānaṃ; kanyābhāvād duḥkha eṣopacāraḥ 03,290.022a pitā mātā guravaś caiva ye 'nye; dehasyāsya prabhavanti pradāne 03,290.022c nāhaṃ dharmaṃ lopayiṣyāmi loke; strīṇāṃ vṛttaṃ pūjyate deharakṣā 03,290.023a mayā mantrabalaṃ jñātum āhūtas tvaṃ vibhāvaso 03,290.023c bālyād bāleti kṛtvā tat kṣantum arhasi me vibho 03,290.024 sūrya uvāca 03,290.024a bāleti kṛtvānunayaṃ tavāhaṃ; dadāni nānyānunayaṃ labheta 03,290.024c ātmapradānaṃ kuru kuntikanye; śāntis tavaivaṃ hi bhavec ca bhīru 03,290.025a na cāpi yuktaṃ gantuṃ hi mayā mithyākṛtena vai 03,290.025b*1342_01 asametya tvayā bhīru mantrāhūtena bhāvini 03,290.025c gamiṣyāmy anavadyāṅgi loke samavahāsyatām 03,290.025d*1343_01 gaccheyam evaṃ suśroṇi gato 'haṃ vai nirākṛtaḥ 03,290.025e sarveṣāṃ vibudhānāṃ ca vaktavyaḥ syām ahaṃ śubhe 03,290.026a sā tvaṃ mayā samāgaccha putraṃ lapsyasi mādṛśam 03,290.026c viśiṣṭā sarvalokeṣu bhaviṣyasi ca bhāmini 03,291.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,291.001a sā tu kanyā bahuvidhaṃ bruvantī madhuraṃ vacaḥ 03,291.001c anunetuṃ sahasrāṃśuṃ na śaśāka manasvinī 03,291.002a na śaśāka yadā bālā pratyākhyātuṃ tamonudam 03,291.002c bhītā śāpāt tato rājan dadhyau dīrgham athāntaram 03,291.003a anāgasaḥ pituḥ śāpo brāhmaṇasya tathaiva ca 03,291.003c mannimittaḥ kathaṃ na syāt kruddhād asmād vibhāvasoḥ 03,291.004a bālenāpi satā mohād bhṛśaṃ sāpahnavāny api 03,291.004c nātyāsādayitavyāni tejāṃsi ca tapāṃsi ca 03,291.005a sāham adya bhṛśaṃ bhītā gṛhītā ca kare bhṛśam 03,291.005c kathaṃ tv akāryaṃ kuryāṃ vai pradānaṃ hy ātmanaḥ svayam 03,291.006a saivaṃ śāpaparitrastā bahu cintayatī tadā 03,291.006c mohenābhiparītāṅgī smayamānā punaḥ punaḥ 03,291.007a taṃ devam abravīd bhītā bandhūnāṃ rājasattama 03,291.007c vrīḍāvihvalayā vācā śāpatrastā viśāṃ pate 03,291.008 kunty uvāca 03,291.008a pitā me dhriyate deva mātā cānye ca bāndhavāḥ 03,291.008c na teṣu dhriyamāṇeṣu vidhilopo bhaved ayam 03,291.009a tvayā me saṃgamo deva yadi syād vidhivarjitaḥ 03,291.009c mannimittaṃ kulasyāsya loke kīrtir naśet tataḥ 03,291.010a atha vā dharmam etaṃ tvaṃ manyase tapatāṃ vara 03,291.010c ṛte pradānād bandhubhyas tava kāmaṃ karomy aham 03,291.011a ātmapradānaṃ durdharṣa tava kṛtvā satī tv aham 03,291.011c tvayi dharmo yaśaś caiva kīrtir āyuś ca dehinām 03,291.012 sūrya uvāca 03,291.012a na te pitā na te mātā guravo vā śucismite 03,291.012c prabhavanti varārohe bhadraṃ te śṛṇu me vacaḥ 03,291.013a sarvān kāmayate yasmāt kaner dhātoś ca bhāmini 03,291.013c tasmāt kanyeha suśroṇi svatantrā varavarṇini 03,291.014a nādharmaś caritaḥ kaś cit tvayā bhavati bhāmini 03,291.014c adharmaṃ kuta evāhaṃ careyaṃ lokakāmyayā 03,291.015a anāvṛtāḥ striyaḥ sarvā narāś ca varavarṇini 03,291.015c svabhāva eṣa lokānāṃ vikāro 'nya iti smṛtaḥ 03,291.016a sā mayā saha saṃgamya punaḥ kanyā bhaviṣyasi 03,291.016c putraś ca te mahābāhur bhaviṣyati mahāyaśāḥ 03,291.017 kunty uvāca 03,291.017a yadi putro mama bhavet tvattaḥ sarvatamopaha 03,291.017c kuṇḍalī kavacī śūro mahābāhur mahābalaḥ 03,291.017d*1344_01 tigmaraśme mahābāho saṃgamiṣye duhā[read rā]sada 03,291.017d*1345_01 astu me saṃgamo deva anena samayena te 03,291.018 sūrya uvāca 03,291.018a bhaviṣyati mahābāhuḥ kuṇḍalī divyavarmabhṛt 03,291.018c ubhayaṃ cāmṛtamayaṃ tasya bhadre bhaviṣyati 03,291.019 kunty uvāca 03,291.019a yady etad amṛtād asti kuṇḍale varma cottamam 03,291.019c mama putrasya yaṃ vai tvaṃ matta utpādayiṣyasi 03,291.020a astu me saṃgamo deva yathoktaṃ bhagavaṃs tvayā 03,291.020c tvadvīryarūpasattvaujā dharmayukto bhavet sa ca 03,291.021 sūrya uvāca 03,291.021a adityā kuṇḍale rājñi datte me mattakāśini 03,291.021c te 'sya dāsyāmi vai bhīru varma caivedam uttamam 03,291.022 pṛthovāca 03,291.022a paramaṃ bhagavan deva saṃgamiṣye tvayā saha 03,291.022c yadi putro bhaved evaṃ yathā vadasi gopate 03,291.023 vaiśaṃpāyana uvāca 03,291.023a tathety uktvā tu tāṃ kuntīm āviveśa vihaṃgamaḥ 03,291.023c svarbhānuśatrur yogātmā nābhyāṃ pasparśa caiva tām 03,291.024a tataḥ sā vihvalevāsīt kanyā sūryasya tejasā 03,291.024c papātātha ca sā devī śayane mūḍhacetanā 03,291.025 sūrya uvāca 03,291.025a sādhayiṣyāmi suśroṇi putraṃ vai janayiṣyasi 03,291.025c sarvaśastrabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ kanyā caiva bhaviṣyasi 03,291.026 vaiśaṃpāyana uvāca 03,291.026a tataḥ sā vrīḍitā bālā tadā sūryam athābravīt 03,291.026c evam astv iti rājendra prasthitaṃ bhūrivarcasam 03,291.027a iti smoktā kuntirājātmajā sā; vivasvantaṃ yācamānā salajjā 03,291.027c tasmin puṇye śayanīye papāta; mohāviṣṭā bhajyamānā lateva 03,291.028a tāṃ tigmāṃśus tejasā mohayitvā; yogenāviṣyātmasaṃsthāṃ cakāra 03,291.028c na caivaināṃ dūṣayām āsa bhānuḥ; saṃjñāṃ lebhe bhūya evātha bālā 03,292.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,292.001a tato garbhaḥ samabhavat pṛthāyāḥ pṛthivīpate 03,292.001c śukle daśottare pakṣe tārāpatir ivāmbare 03,292.002a sā bāndhavabhayād bālā taṃ garbhaṃ vinigūhatī 03,292.002c dhārayām āsa suśroṇī na caināṃ bubudhe janaḥ 03,292.003a na hi tāṃ veda nāry anyā kā cid dhātreyikām ṛte 03,292.003c kanyāpuragatāṃ bālāṃ nipuṇāṃ parirakṣaṇe 03,292.004a tataḥ kālena sā garbhaṃ suṣuve varavarṇinī 03,292.004c kanyaiva tasya devasya prasādād amaraprabham 03,292.005a tathaiva baddhakavacaṃ kanakojjvalakuṇḍalam 03,292.005c haryakṣaṃ vṛṣabhaskandhaṃ yathāsya pitaraṃ tathā 03,292.006a jātamātraṃ ca taṃ garbhaṃ dhātryā saṃmantrya bhāminī 03,292.006b*1346_01 utsraṣṭukāmā taṃ garbhaṃ kārayām āsa bhārata 03,292.006b*1346_02 mañjūṣāṃ śilpibhis tūrṇaṃ sunaddhāṃ supratiṣṭhitām 03,292.006b*1346_03 plavair bahuvidhair baddhāṃ plavanārthaṃ jale nṛpa 03,292.006b*1346_04 ajinair mṛdubhiś caiva saṃstīrṇaśayanāṃ tathā 03,292.006c mañjūṣāyām avadadhe svāstīrṇāyāṃ samantataḥ 03,292.007a madhūcchiṣṭasthitāyāṃ sā sukhāyāṃ rudatī tathā 03,292.007c ślakṣṇāyāṃ supidhānāyām aśvanadyām avāsṛjat 03,292.008a jānatī cāpy akartavyaṃ kanyāyā garbhadhāraṇam 03,292.008c putrasnehena rājendra karuṇaṃ paryadevayat 03,292.009a samutsṛjantī mañjūṣām aśvanadyās tadā jale 03,292.009c uvāca rudatī kuntī yāni vākyāni tac chṛṇu 03,292.010a svasti te 'stv āntarikṣebhyaḥ pārthivebhyaś ca putraka 03,292.010c divyebhyaś caiva bhūtebhyas tathā toyacarāś ca ye 03,292.011a śivās te santu panthāno mā ca te paripanthinaḥ 03,292.011c āgamāś ca tathā putra bhavantv adrohacetasaḥ 03,292.012a pātu tvāṃ varuṇo rājā salile salileśvaraḥ 03,292.012c antarikṣe 'ntarikṣasthaḥ pavanaḥ sarvagas tathā 03,292.013a pitā tvāṃ pātu sarvatra tapanas tapatāṃ varaḥ 03,292.013c yena datto 'si me putra divyena vidhinā kila 03,292.014a ādityā vasavo rudrāḥ sādhyā viśve ca devatāḥ 03,292.014c marutaś ca sahendreṇa diśaś ca sadigīśvarāḥ 03,292.015a rakṣantu tvāṃ surāḥ sarve sameṣu viṣameṣu ca 03,292.015c vetsyāmi tvāṃ videśe 'pi kavacenopasūcitam 03,292.016a dhanyas te putra janako devo bhānur vibhāvasuḥ 03,292.016c yas tvāṃ drakṣyati divyena cakṣuṣā vāhinīgatam 03,292.017a dhanyā sā pramadā yā tvāṃ putratve kalpayiṣyati 03,292.017c yasyās tvaṃ tṛṣitaḥ putra stanaṃ pāsyasi devaja 03,292.018a ko nu svapnas tayā dṛṣṭo yā tvām ādityavarcasam 03,292.018c divyavarmasamāyuktaṃ divyakuṇḍalabhūṣitam 03,292.019a padmāyataviśālākṣaṃ padmatāmratalojjvalam 03,292.019c sulalāṭaṃ sukeśāntaṃ putratve kalpayiṣyati 03,292.020a dhanyā drakṣyanti putra tvāṃ bhūmau saṃsarpamāṇakam 03,292.020c avyaktakalavākyāni vadantaṃ reṇuguṇṭhitam 03,292.021a dhanyā drakṣyanti putra tvāṃ punar yauvanage mukhe 03,292.021c himavadvanasaṃbhūtaṃ siṃhaṃ kesariṇaṃ yathā 03,292.022a evaṃ bahuvidhaṃ rājan vilapya karuṇaṃ pṛthā 03,292.022c avāsṛjata mañjūṣām aśvanadyās tadā jale 03,292.023a rudatī putraśokārtā niśīthe kamalekṣaṇā 03,292.023c dhātryā saha pṛthā rājan putradarśanalālasā 03,292.024a visarjayitvā mañjūṣāṃ saṃbodhanabhayāt pituḥ 03,292.024c viveśa rājabhavanaṃ punaḥ śokāturā tataḥ 03,292.025a mañjūṣā tv aśvanadyāḥ sā yayau carmaṇvatīṃ nadīm 03,292.025c carmaṇvatyāś ca yamunāṃ tato gaṅgāṃ jagāma ha 03,292.026a gaṅgāyāḥ sūtaviṣayaṃ campām abhyāyayau purīm 03,292.026c sa mañjūṣāgato garbhas taraṅgair uhyamānakaḥ 03,292.027a amṛtād utthitaṃ divyaṃ tat tu varma sakuṇḍalam 03,292.027c dhārayām āsa taṃ garbhaṃ daivaṃ ca vidhinirmitam 03,293.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,293.001a etasminn eva kāle tu dhṛtarāṣṭrasya vai sakhā 03,293.001c sūto 'dhiratha ity eva sadāro jāhnavīṃ yayau 03,293.002a tasya bhāryābhavad rājan rūpeṇāsadṛśī bhuvi 03,293.002c rādhā nāma mahābhāgā na sā putram avindata 03,293.002e apatyārthe paraṃ yatnam akaroc ca viśeṣataḥ 03,293.003a sā dadarśātha mañjūṣām uhyamānāṃ yadṛcchayā 03,293.003c dattarakṣāpratisarām anvālabhanaśobhitām 03,293.003e ūrmītaraṅgair jāhnavyāḥ samānītām upahvaram 03,293.003f*1347_01 vivartamānāṃ bahuśaḥ punaḥ punar itas tataḥ 03,293.003f*1347_02 tataḥ sā vāyunā rājan srotasā ca balīyasā 03,293.003f*1347_03 upānītā yataḥ sūtaḥ sabhāryo jalam āśritaḥ 03,293.004a sā tāṃ kautūhalāt prāptāṃ grāhayām āsa bhāminī 03,293.004c tato nivedayām āsa sūtasyādhirathasya vai 03,293.005a sa tām uddhṛtya mañjūṣām utsārya jalam antikāt 03,293.005c yantrair udghāṭayām āsa so 'paśyat tatra bālakam 03,293.006a taruṇādityasaṃkāśaṃ hemavarmadharaṃ tathā 03,293.006c mṛṣṭakuṇḍalayuktena vadanena virājatā 03,293.006d*1348_01 parimlānamukhaṃ bālaṃ rudantaṃ kṣudhitaṃ bhṛśam 03,293.006d*1348_02 sa taṃ paramayā lakṣmyā dṛṣṭvā yuktaṃ varātmajam 03,293.007a sa sūto bhāryayā sārdhaṃ vismayotphullalocanaḥ 03,293.007c aṅkam āropya taṃ bālaṃ bhāryāṃ vacanam abravīt 03,293.008a idam atyadbhutaṃ bhīru yato jāto 'smi bhāmini 03,293.008c dṛṣṭavān devagarbho 'yaṃ manye 'smān samupāgataḥ 03,293.009a anapatyasya putro 'yaṃ devair datto dhruvaṃ mama 03,293.009c ity uktvā taṃ dadau putraṃ rādhāyai sa mahīpate 03,293.010a pratijagrāha taṃ rādhā vidhivad divyarūpiṇam 03,293.010c putraṃ kamalagarbhābhaṃ devagarbhaṃ śriyā vṛtam 03,293.010d*1349_01 stanyaṃ samāsravac cāsyā daivād ity atha niścayaḥ 03,293.011a pupoṣa cainaṃ vidhivad vavṛdhe sa ca vīryavān 03,293.011c tataḥ prabhṛti cāpy anye prābhavann aurasāḥ sutāḥ 03,293.011d*1350_01 nāmakarma ca cakrāte kuṇḍale tasya dṛśyate 03,293.011d*1350_02 karṇa ity eva taṃ bālaṃ dṛṣṭvā karṇaṃ sakuṇḍalam 03,293.012a vasuvarmadharaṃ dṛṣṭvā taṃ bālaṃ hemakuṇḍalam 03,293.012c nāmāsya vasuṣeṇeti tataś cakrur dvijātayaḥ 03,293.013a evaṃ sa sūtaputratvaṃ jagāmāmitavikramaḥ 03,293.013c vasuṣeṇa iti khyāto vṛṣa ity eva ca prabhuḥ 03,293.014a sa jyeṣṭhaputraḥ sūtasya vavṛdhe 'ṅgeṣu vīryavān 03,293.014c cāreṇa viditaś cāsīt pṛthāyā divyavarmabhṛt 03,293.015a sūtas tv adhirathaḥ putraṃ vivṛddhaṃ samaye tataḥ 03,293.015c dṛṣṭvā prasthāpayām āsa puraṃ vāraṇasāhvayam 03,293.016a tatropasadanaṃ cakre droṇasyeṣvastrakarmaṇi 03,293.016c sakhyaṃ duryodhanenaivam agacchat sa ca vīryavān 03,293.017a droṇāt kṛpāc ca rāmāc ca so 'stragrāmaṃ caturvidham 03,293.017c labdhvā loke 'bhavat khyātaḥ parameṣvāsatāṃ gataḥ 03,293.018a saṃdhāya dhārtarāṣṭreṇa pārthānāṃ vipriye sthitaḥ 03,293.018c yoddhum āśaṃsate nityaṃ phalgunena mahātmanā 03,293.019a sadā hi tasya spardhāsīd arjunena viśāṃ pate 03,293.019c arjunasya ca karṇena yato dṛṣṭo babhūva saḥ 03,293.019d*1351_01 etad guhyaṃ mahārāja sūryasyāsīn na saṃśayaḥ 03,293.019d*1351_02 yaḥ sūryasaṃbhavaḥ karṇaḥ kuntyāṃ sūtakule tadā 03,293.020a taṃ tu kuṇḍalinaṃ dṛṣṭvā varmaṇā ca samanvitam 03,293.020c avadhyaṃ samare matvā paryatapyad yudhiṣṭhiraḥ 03,293.021a yadā tu karṇo rājendra bhānumantaṃ divākaram 03,293.021c stauti madhyaṃdine prāpte prāñjaliḥ salile sthitaḥ 03,293.022a tatrainam upatiṣṭhanti brāhmaṇā dhanahetavaḥ 03,293.022c nādeyaṃ tasya tatkāle kiṃ cid asti dvijātiṣu 03,293.022d*1352_01 etasminn eva kāle tu pāṇḍavānāṃ hite rataḥ 03,293.023a tam indro brāhmaṇo bhūtvā bhikṣāṃ dehīty upasthitaḥ 03,293.023c svāgataṃ ceti rādheyas tam atha pratyabhāṣata 03,294.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,294.001a devarājam anuprāptaṃ brāhmaṇacchadmanā vṛṣaḥ 03,294.001c dṛṣṭvā svāgatam ity āha na bubodhāsya mānasam 03,294.002a hiraṇyakaṇṭhīḥ pramadā grāmān vā bahugokulān 03,294.002c kiṃ dadānīti taṃ vipram uvācādhirathis tataḥ 03,294.003 brāhmaṇa uvāca 03,294.003a hiraṇyakaṇṭhyaḥ pramadā yac cānyat prītivardhanam 03,294.003c nāhaṃ dattam ihecchāmi tadarthibhyaḥ pradīyatām 03,294.004a yad etat sahajaṃ varma kuṇḍale ca tavānagha 03,294.004c etad utkṛtya me dehi yadi satyavrato bhavān 03,294.005a etad icchāmy ahaṃ kṣipraṃ tvayā dattaṃ paraṃtapa 03,294.005c eṣa me sarvalābhānāṃ lābhaḥ paramako mataḥ 03,294.006 karṇa uvāca 03,294.006a avaniṃ pramadā gāś ca nirvāpaṃ bahuvārṣikam 03,294.006c tat te vipra pradāsyāmi na tu varma na kuṇḍale 03,294.007 vaiśaṃpāyana uvāca 03,294.007a evaṃ bahuvidhair vākyair yācyamānaḥ sa tu dvijaḥ 03,294.007c karṇena bharataśreṣṭha nānyaṃ varam ayācata 03,294.008a sāntvitaś ca yathāśakti pūjitaś ca yathāvidhi 03,294.008c naivānyaṃ sa dvijaśreṣṭhaḥ kāmayām āsa vai varam 03,294.009a yadā nānyaṃ pravṛṇute varaṃ vai dvijasattamaḥ 03,294.009b*1353_01 vināsya sahajaṃ varma kuṇḍale ca viśāṃ pate 03,294.009c tadainam abravīd bhūyo rādheyaḥ prahasann iva 03,294.010a sahajaṃ varma me vipra kuṇḍale cāmṛtodbhave 03,294.010c tenāvadhyo 'smi lokeṣu tato naitad dadāmy aham 03,294.011a viśālaṃ pṛthivīrājyaṃ kṣemaṃ nihatakaṇṭakam 03,294.011c pratigṛhṇīṣva mattas tvaṃ sādhu brāhmaṇapuṃgava 03,294.012a kuṇḍalābhyāṃ vimukto 'haṃ varmaṇā sahajena ca 03,294.012c gamanīyo bhaviṣyāmi śatrūṇāṃ dvijasattama 03,294.013a yadā nānyaṃ varaṃ vavre bhagavān pākaśāsanaḥ 03,294.013c tataḥ prahasya karṇas taṃ punar ity abravīd vacaḥ 03,294.014a vidito devadeveśa prāg evāsi mama prabho 03,294.014c na tu nyāyyaṃ mayā dātuṃ tava śakra vṛthā varam 03,294.015a tvaṃ hi deveśvaraḥ sākṣāt tvayā deyo varo mama 03,294.015c anyeṣāṃ caiva bhūtānām īśvaro hy asi bhūtakṛt 03,294.016a yadi dāsyāmi te deva kuṇḍale kavacaṃ tathā 03,294.016c vadhyatām upayāsyāmi tvaṃ ca śakrāvahāsyatām 03,294.017a tasmād vinimayaṃ kṛtvā kuṇḍale varma cottamam 03,294.017c harasva śakra kāmaṃ me na dadyām aham anyathā 03,294.018 śakra uvāca 03,294.018a vidito 'haṃ raveḥ pūrvam āyann eva tavāntikam 03,294.018c tena te sarvam ākhyātam evam etan na saṃśayaḥ 03,294.019a kāmam astu tathā tāta tava karṇa yathecchasi 03,294.019c varjayitvā tu me vajraṃ pravṛṇīṣva yad icchasi 03,294.020 vaiśaṃpāyana uvāca 03,294.020a tataḥ karṇaḥ prahṛṣṭas tu upasaṃgamya vāsavam 03,294.020c amoghāṃ śaktim abhyetya vavre saṃpūrṇamānasaḥ 03,294.021 karṇa uvāca 03,294.021a varmaṇā kuṇḍalābhyāṃ ca śaktiṃ me dehi vāsava 03,294.021c amoghāṃ śatrusaṃghānāṃ ghātanīṃ pṛtanāmukhe 03,294.022 vaiśaṃpāyana uvāca 03,294.022a tataḥ saṃcintya manasā muhūrtam iva vāsavaḥ 03,294.022c śaktyarthaṃ pṛthivīpāla karṇaṃ vākyam athābravīt 03,294.023a kuṇḍale me prayacchasva varma caiva śarīrajam 03,294.023c gṛhāṇa karṇa śaktiṃ tvam anena samayena me 03,294.024a amoghā hanti śataśaḥ śatrūn mama karacyutā 03,294.024c punaś ca pāṇim abhyeti mama daityān vinighnataḥ 03,294.025a seyaṃ tava karaṃ prāpya hatvaikaṃ ripum ūrjitam 03,294.025c garjantaṃ pratapantaṃ ca mām evaiṣyati sūtaja 03,294.026 karṇa uvāca 03,294.026a ekam evāham icchāmi ripuṃ hantuṃ mahāhave 03,294.026c garjantaṃ pratapantaṃ ca yato mama bhayaṃ bhavet 03,294.027 indra uvāca 03,294.027a ekaṃ haniṣyasi ripuṃ garjantaṃ balinaṃ raṇe 03,294.027c tvaṃ tu yaṃ prārthayasy ekaṃ rakṣyate sa mahātmanā 03,294.028a yam āhur vedavidvāṃso varāham ajitaṃ harim 03,294.028c nārāyaṇam acintyaṃ ca tena kṛṣṇena rakṣyate 03,294.029 karṇa uvāca 03,294.029*1354_01 evam etad yathāttha tvaṃ dānavānāṃ niṣūdana 03,294.029*1354_02 vadhiṣyāmi raṇe śatruṃ yo me sthātā puraḥsaraḥ 03,294.029a evam apy astu bhagavann ekavīravadhe mama 03,294.029c amoghā pravarā śaktir yena hanyāṃ pratāpinam 03,294.030a utkṛtya tu pradāsyāmi kuṇḍale kavacaṃ ca te 03,294.030c nikṛtteṣu ca gātreṣu na me bībhatsatā bhavet 03,294.031 indra uvāca 03,294.031a na te bībhatsatā karṇa bhaviṣyati kathaṃ cana 03,294.031c vraṇaś cāpi na gātreṣu yas tvaṃ nānṛtam icchasi 03,294.032a yādṛśas te pitur varṇas tejaś ca vadatāṃ vara 03,294.032c tādṛśenaiva varṇena tvaṃ karṇa bhavitā punaḥ 03,294.033a vidyamāneṣu śastreṣu yady amoghām asaṃśaye 03,294.033c pramatto mokṣyase cāpi tvayy evaiṣā patiṣyati 03,294.034 karṇa uvāca 03,294.034a saṃśayaṃ paramaṃ prāpya vimokṣye vāsavīm imām 03,294.034c yathā mām āttha śakra tvaṃ satyam etad bravīmi te 03,294.035 vaiśaṃpāyana uvāca 03,294.035a tataḥ śaktiṃ prajvalitāṃ pratigṛhya viśāṃ pate 03,294.035c śastraṃ gṛhītvā niśitaṃ sarvagātrāṇy akṛntata 03,294.036a tato devā mānavā dānavāś ca; nikṛntantaṃ karṇam ātmānam evam 03,294.036c dṛṣṭvā sarve siddhasaṃghāś ca nedur; na hy asyāsīd duḥkhajo vai vikāraḥ 03,294.037a tato divyā dundubhayaḥ praṇeduḥ; papātoccaiḥ puṣpavarṣaṃ ca divyam 03,294.037c dṛṣṭvā karṇaṃ śastrasaṃkṛttagātraṃ; muhuś cāpi smayamānaṃ nṛvīram 03,294.038a tataś chittvā kavacaṃ divyam aṅgāt; tathaivārdraṃ pradadau vāsavāya 03,294.038c tathotkṛtya pradadau kuṇḍale te; vaikartanaḥ karmaṇā tena karṇaḥ 03,294.038d*1355_01 tato devo mudito vajrapāṇir 03,294.038d*1355_02 dṛṣṭvā karṇaṃ śastranikṛttagātram 03,294.039a tataḥ śakraḥ prahasan vañcayitvā; karṇaṃ loke yaśasā yojayitvā 03,294.039c kṛtaṃ kāryaṃ pāṇḍavānāṃ hi mene; tataḥ paścād divam evotpapāta 03,294.040a śrutvā karṇaṃ muṣitaṃ dhārtarāṣṭrā; dīnāḥ sarve bhagnadarpā ivāsan 03,294.040c tāṃ cāvasthāṃ gamitaṃ sūtaputraṃ; śrutvā pārthā jahṛṣuḥ kānanasthāḥ 03,294.041 janamejaya uvāca 03,294.041a kvasthā vīrāḥ pāṇḍavās te babhūvuḥ; kutaś caitac chrutavantaḥ priyaṃ te 03,294.041c kiṃ vākārṣur dvādaśe 'bde vyatīte; tan me sarvaṃ bhagavān vyākarotu 03,294.042 vaiśaṃpāyana uvāca 03,294.042a labdhvā kṛṣṇāṃ saindhavaṃ drāvayitvā; vipraiḥ sārdhaṃ kāmyakād āśramāt te 03,294.042c mārkaṇḍeyāc chrutavantaḥ purāṇaṃ; devarṣīṇāṃ caritaṃ vistareṇa 03,294.043a pratyājagmuḥ sarathāḥ sānuyātrāḥ; sarvaiḥ sārdhaṃ sūdapaurogavaiś ca 03,294.043c tataḥ puṇyaṃ dvaitavanaṃ nṛvīrā; nistīryograṃ vanavāsaṃ samagram 03,295.001 janamejaya uvāca 03,295.001a evaṃ hṛtāyāṃ kṛṣṇāyāṃ prāpya kleśam anuttamam 03,295.001c pratilabhya tataḥ kṛṣṇāṃ kim akurvata pāṇḍavāḥ 03,295.002 vaiśaṃpāyana uvāca 03,295.002*1356_01 sarve puṣpaphalāhārāḥ sarva eva mitāśanāḥ 03,295.002a evaṃ hṛtāyāṃ kṛṣṇāyāṃ prāpya kleśam anuttamam 03,295.002b*1357_01 pratilabhya tataḥ kṛṣṇāṃ yad akurvanta tac chṛṇu 03,295.002c vihāya kāmyakaṃ rājā saha bhrātṛbhir acyutaḥ 03,295.003a punar dvaitavanaṃ ramyam ājagāma yudhiṣṭhiraḥ 03,295.003c svādumūlaphalaṃ ramyaṃ mārkaṇḍeyāśramaṃ prati 03,295.004a anuguptaphalāhārāḥ sarva eva mitāśanāḥ 03,295.004c nyavasan pāṇḍavās tatra kṛṣṇayā saha bhārata 03,295.005a vasan dvaitavane rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 03,295.005c bhīmaseno 'rjunaś caiva mādrīputrau ca pāṇḍavau 03,295.006a brāhmaṇārthe parākrāntā dharmātmāno yatavratāḥ 03,295.006c kleśam ārchanta vipulaṃ sukhodarkaṃ paraṃtapāḥ 03,295.006d*1358_01 tasmin prativasantas te yat prāpuḥ kurusattamāḥ 03,295.006d*1358_02 vane kleśaṃ sukhodarkaṃ tat pravakṣyāmi tac chṛṇu 03,295.006d*1358_03 araṇīsahitaṃ manthaṃ brāhmaṇasya tapasvinaḥ 03,295.006d*1358_04 mṛgasya gharṣamāṇasya viṣāṇe samasajjata 03,295.006d*1358_05 tad ādāya gato rājaṃs tvaramāṇo mahāmṛgaḥ 03,295.006d*1358_06 āśramāntaritaḥ śīghraṃ plavamāno mahājavaḥ 03,295.006d*1358_07 hriyamāṇaṃ tu taṃ dṛṣṭvā sa vipraḥ kurusattama 03,295.006d*1358_08 tvarito 'bhyāgamat tatra agnihotraparīpsayā 03,295.006d*1359_01 teṣāṃ ca vasatāṃ tatra pāṇḍavānāṃ mahāratham 03,295.007a ajātaśatrum āsīnaṃ bhrātṛbhiḥ sahitaṃ vane 03,295.007b@030_0001 ājagāma vane rājan durvāsāḥ kopano dvijaḥ 03,295.007b@030_0002 duryodhanapreritaś cā[pya]parāhṇe bubhukṣitaḥ 03,295.007b@030_0003 draupadyā sahite bhukte dharmarāje yudhiṣṭhire 03,295.007b@030_0004 tadā cintāparītātmā dharmasūnur janārdanam 03,295.007b@030_0005 cintayām āsa bhagavān ājagāma tvarānvitaḥ 03,295.007b@030_0006 gate durvāsasi tadā gaṅgāyāṃ snapanāya ca 03,295.007b@030_0007 śākapatraṃ tadā rājan bubhuje madhusūdanaḥ 03,295.007b@030_0008 tṛptāṃ trilokīm ity uvāca kāruṇyād bhaktavatsalaḥ 03,295.007b@030_0009 durvāsās tuṣṭim āpanno hṛṣṭas tasmai śivaṃ dadau 03,295.007b@030_0010 mārkaṇḍeyāśramāsīnaṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 03,295.007c āgamya brāhmaṇas tūrṇaṃ saṃtapta idam abravīt 03,295.008a araṇīsahitaṃ mahyaṃ samāsaktaṃ vanaspatau 03,295.008c mṛgasya gharṣamāṇasya viṣāṇe samasajjata 03,295.009a tad ādāya gato rājaṃs tvaramāṇo mahāmṛgaḥ 03,295.009c āśramāt tvaritaḥ śīghraṃ plavamāno mahājavaḥ 03,295.010a tasya gatvā padaṃ śīghram āsādya ca mahāmṛgam 03,295.010c agnihotraṃ na lupyeta tadānayata pāṇḍavāḥ 03,295.011a brāhmaṇasya vacaḥ śrutvā saṃtapto 'tha yudhiṣṭhiraḥ 03,295.011c dhanur ādāya kaunteyaḥ prādravad bhrātṛbhiḥ saha 03,295.012a sannaddhā dhanvinaḥ sarve prādravan narapuṃgavāḥ 03,295.012c brāhmaṇārthe yatantas te śīghram anvagaman mṛgam 03,295.013a karṇinālīkanārācān utsṛjanto mahārathāḥ 03,295.013c nāvidhyan pāṇḍavās tatra paśyanto mṛgam antikāt 03,295.014a teṣāṃ prayatamānānāṃ nādṛśyata mahāmṛgaḥ 03,295.014c apaśyanto mṛgaṃ śrāntā duḥkhaṃ prāptā manasvinaḥ 03,295.015a śītalacchāyam āsādya nyagrodhaṃ gahane vane 03,295.015c kṣutpipāsāparītāṅgāḥ pāṇḍavāḥ samupāviśan 03,295.016a teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ nakulo duḥkhitas tadā 03,295.016c abravīd bhrātaraṃ jyeṣṭham amarṣāt kurusattama 03,295.017a nāsmin kule jātu mamajja dharmo; na cālasyād arthalopo babhūva 03,295.017c anuttarāḥ sarvabhūteṣu bhūyaḥ; saṃprāptāḥ smaḥ saṃśayaṃ kena rājan 03,296.001 yudhiṣṭhira uvāca 03,296.001a nāpadām asti maryādā na nimittaṃ na kāraṇam 03,296.001c dharmas tu vibhajaty atra ubhayoḥ puṇyapāpayoḥ 03,296.002 bhīma uvāca 03,296.002a prātikāmy anayat kṛṣṇāṃ sabhāyāṃ preṣyavat tadā 03,296.002c na mayā nihatas tatra tena prāptāḥ sma saṃśayam 03,296.003 arjuna uvāca 03,296.003a vācas tīkṣṇāsthibhedinyaḥ sūtaputreṇa bhāṣitāḥ 03,296.003c atitīkṣṇā mayā kṣāntās tena prāptāḥ sma saṃśayam 03,296.003d*1360_00 nakula uvāca 03,296.003d*1360_01 dhārtarāṣṭrāḥ kutsayanto yan me na nihatās tadā 03,296.003d*1360_02 dyūtakāle mahārāja tenemām āpadaṃ gatāḥ 03,296.004 sahadeva uvāca 03,296.004a śakunis tvāṃ yadājaiṣīd akṣadyūtena bhārata 03,296.004c sa mayā na hatas tatra tena prāptāḥ sma saṃśayam 03,296.005 vaiśaṃpāyana uvāca 03,296.005a tato yudhiṣṭhiro rājā nakulaṃ vākyam abravīt 03,296.005c āruhya vṛkṣaṃ mādreya nirīkṣasva diśo daśa 03,296.006a pānīyam antike paśya vṛkṣān vāpy udakāśrayān 03,296.006c ime hi bhrātaraḥ śrāntās tava tāta pipāsitāḥ 03,296.007a nakulas tu tathety uktvā śīghram āruhya pādapam 03,296.007a*1361_01 **** **** bhrātur jyeṣṭhasya śāsanāt 03,296.007a*1361_02 tata utthāya matimān 03,296.007c abravīd bhrātaraṃ jyeṣṭham abhivīkṣya samantataḥ 03,296.008a paśyāmi bahulān rājan vṛkṣān udakasaṃśrayān 03,296.008c sārasānāṃ ca nirhrādam atrodakam asaṃśayam 03,296.009a tato 'bravīt satyadhṛtiḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 03,296.009c gaccha saumya tataḥ śīghraṃ tūrṇaṃ pānīyam ānaya 03,296.010a nakulas tu tathety uktvā bhrātur jyeṣṭhasya śāsanāt 03,296.010c prādravad yatra pānīyaṃ śīghraṃ caivānvapadyata 03,296.011a sa dṛṣṭvā vimalaṃ toyaṃ sārasaiḥ parivāritam 03,296.011c pātukāmas tato vācam antarikṣāt sa śuśruve 03,296.012a mā tāta sāhasaṃ kārṣīr mama pūrvaparigrahaḥ 03,296.012c praśnān uktvā tu mādreya tataḥ piba harasva ca 03,296.013a anādṛtya tu tad vākyaṃ nakulaḥ supipāsitaḥ 03,296.013c apibac chītalaṃ toyaṃ pītvā ca nipapāta ha 03,296.014a cirāyamāṇe nakule kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 03,296.014c abravīd bhrātaraṃ vīraṃ sahadevam ariṃdamam 03,296.015a bhrātā cirāyate tāta sahadeva tavāgrajaḥ 03,296.015c taṃ caivānaya sodaryaṃ pānīyaṃ ca tvam ānaya 03,296.016a sahadevas tathety uktvā tāṃ diśaṃ pratyapadyata 03,296.016c dadarśa ca hataṃ bhūmau bhrātaraṃ nakulaṃ tadā 03,296.017a bhrātṛśokābhisaṃtaptas tṛṣayā ca prapīḍitaḥ 03,296.017c abhidudrāva pānīyaṃ tato vāg abhyabhāṣata 03,296.018a mā tāta sāhasaṃ kārṣīr mama pūrvaparigrahaḥ 03,296.018c praśnān uktvā yathākāmaṃ tataḥ piba harasva ca 03,296.019a anādṛtya tu tad vākyaṃ sahadevaḥ pipāsitaḥ 03,296.019c apibac chītalaṃ toyaṃ pītvā ca nipapāta ha 03,296.020a athābravīt sa vijayaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 03,296.020c bhrātarau te ciragatau bībhatso śatrukarśana 03,296.020e tau caivānaya bhadraṃ te pānīyaṃ ca tvam ānaya 03,296.020f*1362_01 tvaṃ hi nas tāta sarveṣāṃ duḥkhitānām apāśrayaḥ 03,296.021a evam ukto guḍākeśaḥ pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ 03,296.021c āmuktakhaḍgo medhāvī tat saraḥ pratyapadyata 03,296.022a yataḥ puruṣaśārdūlau pānīyaharaṇe gatau 03,296.022c tau dadarśa hatau tatra bhrātarau śvetavāhanaḥ 03,296.022d*1363_01 vigatāsū naravyāghrau śayānau vasudhātale 03,296.023a prasuptāv iva tau dṛṣṭvā narasiṃhaḥ suduḥkhitaḥ 03,296.023c dhanur udyamya kaunteyo vyalokayata tad vanam 03,296.024a nāpaśyat tatra kiṃ cit sa bhūtaṃ tasmin mahāvane 03,296.024c savyasācī tataḥ śrāntaḥ pānīyaṃ so 'bhyadhāvata 03,296.025a abhidhāvaṃs tato vācam antarikṣāt sa śuśruve 03,296.025c kim āsīd asi pānīyaṃ naitac chakyaṃ balāt tvayā 03,296.026a kaunteya yadi vai praśnān mayoktān pratipatsyase 03,296.026c tataḥ pāsyasi pānīyaṃ hariṣyasi ca bhārata 03,296.027a vāritas tv abravīt pārtho dṛśyamāno nivāraya 03,296.027c yāvad bāṇair vinirbhinnaḥ punar naivaṃ vadiṣyasi 03,296.028a evam uktvā tataḥ pārthaḥ śarair astrānumantritaiḥ 03,296.028c vavarṣa tāṃ diśaṃ kṛtsnāṃ śabdavedhaṃ ca darśayan 03,296.029a karṇinālīkanārācān utsṛjan bharatarṣabha 03,296.029c anekair iṣusaṃghātair antarikṣaṃ vavarṣa ha 03,296.029d*1364_01 so 'py adṛśyāya bhūtāya nabhasy āmitatejase 03,296.029d*1364_02 utsasarja mahābāhur bāṇajālaṃ dhanaṃjayaḥ 03,296.029d*1364_03 tatas tān iṣusaṃghātān gāṇḍīvadhanuṣaś cyutān 03,296.029d*1364_04 meghān kṛtvā jahāsoccais tad adbhutam ivābhavat 03,296.030 yakṣa uvāca 03,296.030a kiṃ vighātena te pārtha praśnān uktvā tataḥ piba 03,296.030c anuktvā tu tataḥ praśnān pītvaiva na bhaviṣyasi 03,296.030d*1365_01 evam uktas tataḥ pārthaḥ savyasācī dhanaṃjayaḥ 03,296.031 vaiśaṃpāyana uvāca 03,296.031a sa tv amoghān iṣūn muktvā tṛṣṇayābhiprapīḍitaḥ 03,296.031c avijñāyaiva tān praśnān pītvaiva nipapāta ha 03,296.032a athābravīd bhīmasenaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 03,296.032c nakulaḥ sahadevaś ca bībhatsuś cāparājitaḥ 03,296.033a ciraṃ gatās toyahetor na cāgacchanti bhārata 03,296.033c tāṃś caivānaya bhadraṃ te pānīyaṃ ca tvam ānaya 03,296.034a bhīmasenas tathety uktvā tāṃ diśaṃ pratyapadyata 03,296.034c yatra te puruṣavyāghrā bhrātaro 'sya nipātitāḥ 03,296.035a tān dṛṣṭvā duḥkhito bhīmas tṛṣayā ca prapīḍitaḥ 03,296.035c amanyata mahābāhuḥ karma tad yakṣarakṣasām 03,296.035e sa cintayām āsa tadā yoddhavyaṃ dhruvam adya me 03,296.036a pāsyāmi tāvat pānīyam iti pārtho vṛkodaraḥ 03,296.036c tato 'bhyadhāvat pānīyaṃ pipāsuḥ puruṣarṣabhaḥ 03,296.036d*1366_01 vāg uvācātha suspaṣṭam adṛśyā pāṇḍunandanam 03,296.037 yakṣa uvāca 03,296.037a mā tāta sāhasaṃ kārṣīr mama pūrvaparigrahaḥ 03,296.037c praśnān uktvā tu kaunteya tataḥ piba harasva ca 03,296.038 vaiśaṃpāyana uvāca 03,296.038a evam uktas tato bhīmo yakṣeṇāmitatejasā 03,296.038c avijñāyaiva tān praśnān pītvaiva nipapāta ha 03,296.038d*1367_01 tataḥ kuntīsuto rājā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 03,296.038d*1368_01 tataś ciragatān bhrātṝn atha jñātuṃ yudhiṣṭhiraḥ 03,296.038d*1369_01 cirāyamānān bahuśaḥ punaḥ punar uvāca ha 03,296.038d*1369_02 mādreyau kiṃ cirāyete gāṇḍīvī kiṃ cirāyate 03,296.038d*1369_03 mahābaladharas tatra kiṃ nu bhīmaś cirāyate 03,296.038d*1369_04 gacchāmy eṣāṃ padaṃ draṣṭum iti kṛtvā yudhiṣṭhiraḥ 03,296.039a tataḥ kuntīsuto rājā vicintya puruṣarṣabhaḥ 03,296.039b*1370_01 vaiśaṃpāyana uvāca 03,296.039b*1370_01 ātmanātmānam etac ca cintayann idam abravīt 03,296.039b*1370_02 tataś ciragatān bhrātṝn atha rājā yudhiṣṭhiraḥ 03,296.039b*1370_03 cirāyamāṇān bahuśaḥ punaḥ punar uvāca ha 03,296.039b*1370_04 kiṃ svid vanam idaṃ draṣṭuṃ kiṃ svid dṛṣṭo mṛgo bhavet 03,296.039b*1370_05 prāhasan vā mahābhūtaṃ śaptās tenātha te 'patan 03,296.039b*1370_06 na paśyanty atha vā vīrāḥ pānīyaṃ yatra te gatāḥ 03,296.039b*1370_07 anviṣadbhir vane toyaṃ kālo 'yam iti pātitaḥ 03,296.039b*1370_08 kiṃ nu tat kāraṇaṃ yena nāyānti puruṣarṣabhāḥ 03,296.039b*1370_09 gacchāmy eṣāṃ padaṃ draṣṭum iti kṛtvā yudhiṣṭhiraḥ 03,296.039b*1371_00 vaiśaṃpāyana uvāca 03,296.039b*1371_01 evamādīni vākyāni vimṛṣan nṛpasattamaḥ 03,296.039c samutthāya mahābāhur dahyamānena cetasā 03,296.040a apetajananirghoṣaṃ praviveśa mahāvanam 03,296.040c rurubhiś ca varāhaiś ca pakṣibhiś ca niṣevitam 03,296.041a nīlabhāsvaravarṇaiś ca pādapair upaśobhitam 03,296.041c bhramarair upagītaṃ ca pakṣibhiś ca mahāyaśāḥ 03,296.041d*1372_01 mṛduśāḍvalasaṃkīrṇaṃ bhūmibhāgaṃ manoharam 03,296.042a sa gacchan kānane tasmin hemajālapariṣkṛtam 03,296.042c dadarśa tat saraḥ śrīmān viśvakarmakṛtaṃ yathā 03,296.043a upetaṃ nalinījālaiḥ sindhuvāraiś ca vetasaiḥ 03,296.043c ketakaiḥ karavīraiś ca pippalaiś caiva saṃvṛtam 03,296.043d*1373_01 tato dharmasutaḥ śrīmān bhrātṛdarśanalālasaḥ 03,296.043e śramārtas tad upāgamya saro dṛṣṭvātha vismitaḥ 03,297.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,297.001a sa dadarśa hatān bhrātṝṃl lokapālān iva cyutān 03,297.001c yugānte samanuprāpte śakrapratimagauravān 03,297.002a viprakīrṇadhanurbāṇaṃ dṛṣṭvā nihatam arjunam 03,297.002c bhīmasenaṃ yamau cobhau nirviceṣṭān gatāyuṣaḥ 03,297.003a sa dīrgham uṣṇaṃ niḥśvasya śokabāṣpapariplutaḥ 03,297.003b@031_0001 tān dṛṣṭvā patitān bhrātṝn sarvāṃś cintāsamanvitaḥ 03,297.003b@031_0002 dharmaputro mahābāhur vilalāpa suvistaram 03,297.003b@031_0003 nanu tvayā mahābāho pratijñātaṃ vṛkodara 03,297.003b@031_0004 suyodhanasya bhetsyāmi gadayā sakthinī raṇe 03,297.003b@031_0005 vyarthaṃ tad adya me sarvaṃ tvayi vīre nipātite 03,297.003b@031_0006 mahātmani mahābāho kurūṇāṃ kīrtivardhane 03,297.003b@031_0007 manuṣyasaṃbhavā vāco vidharmiṇyaḥ pratiśrutāḥ 03,297.003b@031_0008 bhavatāṃ divyavācas tu tā bhavantu kathaṃ mṛṣā 03,297.003b@031_0009 devāś cāpi yadāvocan sūtake tvāṃ dhanaṃjaya 03,297.003b@031_0010 sahasrākṣād anavaraḥ kunti putras taveti vai 03,297.003b@031_0011 uttare pāriyātre ca jagbur bhūtāni sarvaśaḥ 03,297.003b@031_0012 vipranaṣṭāṃ śriyaṃ caiṣām āhartā punar añjasā 03,297.003b@031_0013 nāsya jetā raṇe kaś cid ajetā naiṣa kasya cit 03,297.003b@031_0014 so 'yaṃ mṛtyuvaśaṃ yātaḥ kathaṃ jiṣṇur mahābalaḥ 03,297.003b@031_0015 ayaṃ mamāśāṃ saṃhatya śete bhūmau dhanaṃjayaḥ 03,297.003b@031_0016 āśritya yaṃ vayaṃ nāthaṃ duḥkhāny etāni sehima 03,297.003b@031_0017 raṇe 'pramattau vīrau ca sadā śatrunibarhaṇau 03,297.003b@031_0018 kathaṃ ripuvaśaṃ yātau kuntīputrau mahābalau 03,297.003b@031_0019 yau sarvāstrāpratihatau bhīmasenadhanaṃjayau 03,297.003b@031_0020 aśmasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ mama durhṛdaḥ 03,297.003b@031_0021 yamau yad etau dṛṣṭvādya patitau nāvadīryate 03,297.003b@031_0022 śāstrajñā deśakālajñās tapoyuktāḥ kriyānvitāḥ 03,297.003b@031_0023 akṛtvā sadṛśaṃ karma kiṃ śedhvaṃ puruṣarṣabhāḥ 03,297.003b@031_0024 avikṣataśarīrāś cāpy apramṛṣṭaśarāsanāḥ 03,297.003b@031_0025 asaṃjñā bhuvi saṃgamya kiṃ śedhvam aparājitāḥ 03,297.003b@031_0026 sānūn ivādreḥ saṃsuptān dṛṣṭvā bhrātṝn mahāmatiḥ 03,297.003b@031_0027 sukhaṃ prasuptān prasvinnaḥ khinnaḥ kaṣṭāṃ daśāṃ gataḥ 03,297.003b@031_0028 evam evedam ity uktvā dharmātmā sa nareśvaraḥ 03,297.003b@031_0029 śokasāgaramadhyastho dadhyau kāraṇam ākulaḥ 03,297.003b@031_0030 itikartavyatāṃ ceti deśakālavibhāgavit 03,297.003b@031_0031 nābhipede mahābāhuś cintayāno mahāmatiḥ 03,297.003b@031_0032 atha saṃstabhya dharmātmā tadātmānaṃ tapaḥsutaḥ 03,297.003b@031_0033 evaṃ vilapya bahudhā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 03,297.003c buddhyā vicintayām āsa vīrāḥ kena nipātitāḥ 03,297.004a naiṣāṃ śastraprahāro 'sti padaṃ nehāsti kasya cit 03,297.004c bhūtaṃ mahad idaṃ manye bhrātaro yena me hatāḥ 03,297.004e ekāgraṃ cintayiṣyāmi pītvā vetsyāmi vā jalam 03,297.004f*1374_01 bhrātṝṇāṃ vyasanaṃ ghoraṃ samam eva mahātmanām 03,297.005a syāt tu duryodhanenedam upāṃśuvihitaṃ kṛtam 03,297.005c gāndhārarājaracitaṃ satataṃ jihmabuddhinā 03,297.006a yasya kāryam akāryaṃ vā samam eva bhavaty uta 03,297.006c kas tasya viśvased vīro durmater akṛtātmanaḥ 03,297.007a atha vā puruṣair gūḍhaiḥ prayogo 'yaṃ durātmanaḥ 03,297.007c bhaved iti mahābāhur bahudhā samacintayat 03,297.007d*1375_01 ācāryaṃ kiṃ nu vakṣyāmi kṛpaṃ bhīṣmam ahaṃ nu kim 03,297.007d*1376_01 viduraṃ kiṃ nu vakṣyāmi bṛhaspatisamaṃ naye 03,297.007d*1377_01 ambāṃ ca kiṃ nu vakṣyāmi sadā duḥkhasya bhāginīm 03,297.007d*1377_02 dṛṣṭvā māṃ bhrātṛbhir hīnaṃ pṛcchantīṃ putragṛddhinīm 03,297.007d*1377_03 yadā tvaṃ bhrātṛbhiḥ sarvaiḥ śakratulyaparākramaiḥ 03,297.007d*1377_04 sārdhaṃ vanaṃ gato vīraiḥ katham ekas tvam āgataḥ 03,297.008a tasyāsīn na viṣeṇedam udakaṃ dūṣitaṃ yathā 03,297.008b*1378_01 mṛtānām api caiteṣāṃ vikṛtaṃ naiva jāyate 03,297.008c mukhavarṇāḥ prasannā me bhrātṝṇām ity acintayat 03,297.009a ekaikaśaś caughabalān imān puruṣasattamān 03,297.009c ko 'nyaḥ pratisamāseta kālāntakayamād ṛte 03,297.010a etenādhyavasāyena tat toyam avagāḍhavān 03,297.010c gāhamānaś ca tat toyam antarikṣāt sa śuśruve 03,297.011 yakṣa uvāca 03,297.011a ahaṃ bakaḥ śaivalamatsyabhakṣo; mayā nītāḥ pretavaśaṃ tavānujāḥ 03,297.011c tvaṃ pañcamo bhavitā rājaputra; na cet praśnān pṛcchato vyākaroṣi 03,297.012a mā tāta sāhasaṃ kārṣīr mama pūrvaparigrahaḥ 03,297.012c praśnān uktvā tu kaunteya tataḥ piba harasva ca 03,297.013 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.013a rudrāṇāṃ vā vasūnāṃ vā marutāṃ vā pradhānabhāk 03,297.013c pṛcchāmi ko bhavān devo naitac chakuninā kṛtam 03,297.014a himavān pāriyātraś ca vindhyo malaya eva ca 03,297.014c catvāraḥ parvatāḥ kena pātitā bhuvi tejasā 03,297.015a atīva te mahat karma kṛtaṃ balavatāṃ vara 03,297.015b*1379_01 vinighnatā maheṣvāsāṃś caturo 'pi mamānujān 03,297.015c yan na devā na gandharvā nāsurā na ca rākṣasāḥ 03,297.015e viṣaheran mahāyuddhe kṛtaṃ te tan mahādbhutam 03,297.016a na te jānāmi yat kāryaṃ nābhijānāmi kāṅkṣitam 03,297.016c kautūhalaṃ mahaj jātaṃ sādhvasaṃ cāgataṃ mama 03,297.017a yenāsmy udvignahṛdayaḥ samutpannaśirojvaraḥ 03,297.017c pṛcchāmi bhagavaṃs tasmāt ko bhavān iha tiṣṭhati 03,297.018 yakṣa uvāca 03,297.018a yakṣo 'ham asmi bhadraṃ te nāsmi pakṣī jalecaraḥ 03,297.018c mayaite nihatāḥ sarve bhrātaras te mahaujasaḥ 03,297.019 vaiśaṃpāyana uvāca 03,297.019a tatas tām aśivāṃ śrutvā vācaṃ sa paruṣākṣarām 03,297.019c yakṣasya bruvato rājann upakramya tadā sthitaḥ 03,297.019d*1380_01 tato rājann apākramya tasmād deśād avasthitaḥ 03,297.020a virūpākṣaṃ mahākāyaṃ yakṣaṃ tālasamucchrayam 03,297.020c jvalanārkapratīkāśam adhṛṣyaṃ parvatopamam 03,297.021a setum āśritya tiṣṭhantaṃ dadarśa bharatarṣabhaḥ 03,297.021c meghagambhīrayā vācā tarjayantaṃ mahābalam 03,297.021d*1381_01 uvāca yakṣaḥ kaunteyaṃ bhrātṛśokābhipīḍitam 03,297.022 yakṣa uvāca 03,297.022a ime te bhrātaro rājan vāryamāṇā mayāsakṛt 03,297.022c balāt toyaṃ jihīrṣantas tato vai sūditā mayā 03,297.023a na peyam udakaṃ rājan prāṇān iha parīpsatā 03,297.023c pārtha mā sāhasaṃ kārṣīr mama pūrvaparigrahaḥ 03,297.023e praśnān uktvā tu kaunteya tataḥ piba harasva ca 03,297.024 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.024a naivāhaṃ kāmaye yakṣa tava pūrvaparigraham 03,297.024c kāmaṃ naitat praśaṃsanti santo hi puruṣāḥ sadā 03,297.025a yadātmanā svam ātmānaṃ praśaṃset puruṣaḥ prabho 03,297.025c yathāprajñaṃ tu te praśnān prativakṣyāmi pṛccha mām 03,297.026 yakṣa uvāca 03,297.026a kiṃ svid ādityam unnayati ke ca tasyābhitaś carāḥ 03,297.026c kaś cainam astaṃ nayati kasmiṃś ca pratitiṣṭhati 03,297.027 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.027a brahmādityam unnayati devās tasyābhitaś carāḥ 03,297.027c dharmaś cāstaṃ nayati ca satye ca pratitiṣṭhati 03,297.028 yakṣa uvāca 03,297.028a kena svic chrotriyo bhavati kena svid vindate mahat 03,297.028c kena dvitīyavān bhavati rājan kena ca buddhimān 03,297.029 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.029a śrutena śrotriyo bhavati tapasā vindate mahat 03,297.029c dhṛtyā dvitīyavān bhavati buddhimān vṛddhasevayā 03,297.030 yakṣa uvāca 03,297.030a kiṃ brāhmaṇānāṃ devatvaṃ kaś ca dharmaḥ satām iva 03,297.030c kaś caiṣāṃ mānuṣo bhāvaḥ kim eṣām asatām iva 03,297.031 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.031a svādhyāya eṣāṃ devatvaṃ tapa eṣāṃ satām iva 03,297.031c maraṇaṃ mānuṣo bhāvaḥ parivādo 'satām iva 03,297.032 yakṣa uvāca 03,297.032a kiṃ kṣatriyāṇāṃ devatvaṃ kaś ca dharmaḥ satām iva 03,297.032c kaś caiṣāṃ mānuṣo bhāvaḥ kim eṣām asatām iva 03,297.033 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.033a iṣvastram eṣāṃ devatvaṃ yajña eṣāṃ satām iva 03,297.033c bhayaṃ vai mānuṣo bhāvaḥ parityāgo 'satām iva 03,297.034 yakṣa uvāca 03,297.034a kim ekaṃ yajñiyaṃ sāma kim ekaṃ yajñiyaṃ yajuḥ 03,297.034c kā caikā vṛścate yajñaṃ kāṃ yajño nātivartate 03,297.035 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.035a prāṇo vai yajñiyaṃ sāma mano vai yajñiyaṃ yajuḥ 03,297.035c vāg ekā vṛścate yajñaṃ tāṃ yajño nātivartate 03,297.036 yakṣa uvāca 03,297.036a kiṃ svid āpatatāṃ śreṣṭhaṃ kiṃ svin nipatatāṃ varam 03,297.036c kiṃ svit pratiṣṭhamānānāṃ kiṃ svit pravadatāṃ varam 03,297.037 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.037a varṣam āpatatāṃ śreṣṭhaṃ bījaṃ nipatatāṃ varam 03,297.037c gāvaḥ pratiṣṭhamānānāṃ putraḥ pravadatāṃ varaḥ 03,297.038 yakṣa uvāca 03,297.038a indriyārthān anubhavan buddhimāṃl lokapūjitaḥ 03,297.038c saṃmataḥ sarvabhūtānām ucchvasan ko na jīvati 03,297.039 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.039a devatātithibhṛtyānāṃ pitṝṇām ātmanaś ca yaḥ 03,297.039c na nirvapati pañcānām ucchvasan na sa jīvati 03,297.040 yakṣa uvāca 03,297.040a kiṃ svid gurutaraṃ bhūmeḥ kiṃ svid uccataraṃ ca khāt 03,297.040c kiṃ svic chīghrataraṃ vāyoḥ kiṃ svid bahutaraṃ nṛṇām 03,297.041 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.041a mātā gurutarā bhūmeḥ pitā uccataraś ca khāt 03,297.041c manaḥ śīghrataraṃ vāyoś cintā bahutarī nṛṇām 03,297.042 yakṣa uvāca 03,297.042a kiṃ svit suptaṃ na nimiṣati kiṃ svij jātaṃ na copati 03,297.042c kasya svid dhṛdayaṃ nāsti kiṃ svid vegena vardhate 03,297.043 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.043a matsyaḥ supto na nimiṣaty aṇḍaṃ jātaṃ na copati 03,297.043c aśmano hṛdayaṃ nāsti nadī vegena vardhate 03,297.044 yakṣa uvāca 03,297.044a kiṃ svit pravasato mitraṃ kiṃ svin mitraṃ gṛhe sataḥ 03,297.044c āturasya ca kiṃ mitraṃ kiṃ svin mitraṃ mariṣyataḥ 03,297.045 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.045a sārthaḥ pravasato mitraṃ bhāryā mitraṃ gṛhe sataḥ 03,297.045c āturasya bhiṣaṅ mitraṃ dānaṃ mitraṃ mariṣyataḥ 03,297.045d*1382_00 yakṣa uvāca 03,297.045d*1382_01 ko 'tithiḥ sarvabhūtānāṃ kiṃ svid dharmaṃ sanātanam 03,297.045d*1382_02 amṛtaṃ kiṃ svid rājendra kiṃ svit sarvam idaṃ jagat 03,297.045d*1382_02 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.045d*1382_03 atithiḥ sarvabhūtānām agniḥ somo gavāmṛtam 03,297.045d*1382_04 sanātano 'mṛto dharmo vāyuḥ sarvam idaṃ jagat 03,297.046 yakṣa uvāca 03,297.046a kiṃ svid eko vicarati jātaḥ ko jāyate punaḥ 03,297.046c kiṃ svid dhimasya bhaiṣajyaṃ kiṃ svid āvapanaṃ mahat 03,297.047 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.047a sūrya eko vicarati candramā jāyate punaḥ 03,297.047c agnir himasya bhaiṣajyaṃ bhūmir āvapanaṃ mahat 03,297.048 yakṣa uvāca 03,297.048a kiṃ svid ekapadaṃ dharmyaṃ kiṃ svid ekapadaṃ yaśaḥ 03,297.048c kiṃ svid ekapadaṃ svargyaṃ kiṃ svid ekapadaṃ sukham 03,297.049 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.049a dākṣyam ekapadaṃ dharmyaṃ dānam ekapadaṃ yaśaḥ 03,297.049c satyam ekapadaṃ svargyaṃ śīlam ekapadaṃ sukham 03,297.050 yakṣa uvāca 03,297.050a kiṃ svid ātmā manuṣyasya kiṃ svid daivakṛtaḥ sakhā 03,297.050c upajīvanaṃ kiṃ svid asya kiṃ svid asya parāyaṇam 03,297.051 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.051a putra ātmā manuṣyasya bhāryā daivakṛtaḥ sakhā 03,297.051c upajīvanaṃ ca parjanyo dānam asya parāyaṇam 03,297.052 yakṣa uvāca 03,297.052a dhanyānām uttamaṃ kiṃ svid dhanānāṃ kiṃ svid uttamam 03,297.052c lābhānām uttamaṃ kiṃ svit kiṃ sukhānāṃ tathottamam 03,297.053 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.053a dhanyānām uttamaṃ dākṣyaṃ dhanānām uttamaṃ śrutam 03,297.053c lābhānāṃ śreṣṭham ārogyaṃ sukhānāṃ tuṣṭir uttamā 03,297.054 yakṣa uvāca 03,297.054a kaś ca dharmaḥ paro loke kaś ca dharmaḥ sadāphalaḥ 03,297.054c kiṃ niyamya na śocanti kaiś ca saṃdhir na jīryate 03,297.055 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.055a ānṛśaṃsyaṃ paro dharmas trayīdharmaḥ sadāphalaḥ 03,297.055c mano yamya na śocanti sadbhiḥ saṃdhir na jīryate 03,297.056 yakṣa uvāca 03,297.056a kiṃ nu hitvā priyo bhavati kiṃ nu hitvā na śocati 03,297.056c kiṃ nu hitvārthavān bhavati kiṃ nu hitvā sukhī bhavet 03,297.057 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.057a mānaṃ hitvā priyo bhavati krodhaṃ hitvā na śocati 03,297.057c kāmaṃ hitvārthavān bhavati lobhaṃ hitvā sukhī bhavet 03,297.057d*1383_00 yakṣa uvāca 03,297.057d*1383_01 kimarthaṃ brāhmaṇe dānaṃ kimarthaṃ naṭanartake 03,297.057d*1383_02 kimarthaṃ caiva bhṛtyeṣu kimarthaṃ caiva rājasu 03,297.057d*1383_02 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.057d*1383_03 dharmārthaṃ brāhmaṇe dānaṃ yaśorthaṃ naṭanartake 03,297.057d*1383_04 bhṛtyeṣu bharaṇārthaṃ vai bhayārthaṃ caiva rājasu 03,297.057d*1383_04 yakṣa uvāca 03,297.057d*1383_05 kena svid āvṛto lokaḥ kena svin na prakāśate 03,297.057d*1383_06 kena tyajati mitrāṇi kena svargaṃ na gacchati 03,297.057d*1383_06 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.057d*1383_07 ajñānenāvṛto lokas tamasā na prakāśate 03,297.057d*1383_08 lobhāt tyajati mitrāṇi saṅgāt svargaṃ na gacchati 03,297.058 yakṣa uvāca 03,297.058a mṛtaḥ kathaṃ syāt puruṣaḥ kathaṃ rāṣṭraṃ mṛtaṃ bhavet 03,297.058c śrāddhaṃ mṛtaṃ kathaṃ ca syāt kathaṃ yajño mṛto bhavet 03,297.059 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.059a mṛto daridraḥ puruṣo mṛtaṃ rāṣṭram arājakam 03,297.059c mṛtam aśrotriyaṃ śrāddhaṃ mṛto yajñas tv adakṣiṇaḥ 03,297.060 yakṣa uvāca 03,297.060a kā dik kim udakaṃ proktaṃ kim annaṃ pārtha kiṃ viṣam 03,297.060c śrāddhasya kālam ākhyāhi tataḥ piba harasva ca 03,297.061 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.061a santo dig jalam ākāśaṃ gaur annaṃ prārthanā viṣam 03,297.061c śrāddhasya brāhmaṇaḥ kālaḥ kathaṃ vā yakṣa manyase 03,297.061d@032_0000 yakṣa uvāca 03,297.061d@032_0001 tapaḥ kiṃlakṣaṇaṃ proktaṃ ko damaś ca prakīrtitaḥ 03,297.061d@032_0002 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.061d@032_0002 kṣamā ca kā parā proktā kā ca hrīḥ parikīrtitā 03,297.061d@032_0003 tapaḥ svadharmavartitvaṃ manaso damanaṃ damaḥ 03,297.061d@032_0004 kṣamā dvaṃdvasahiṣṇutvaṃ hrīr akāryanivartanam 03,297.061d@032_0004 yakṣa uvāca 03,297.061d@032_0005 kiṃ jñānaṃ procyate rājan kaḥ śamaś ca prakīrtitaḥ 03,297.061d@032_0006 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.061d@032_0006 dayā ca kā parā proktā kiṃ cārjavam udāhṛtam 03,297.061d@032_0007 jñānaṃ tattvārthasaṃbodhaḥ śamaś cittapraśāntatā 03,297.061d@032_0008 yakṣa uvāca 03,297.061d@032_0008 dayā sarvasukhaiṣitvam ārjavaṃ samacittatā 03,297.061d@032_0009 kaḥ śatrur durjayaḥ puṃsāṃ kaś ca vyādhir anantakaḥ 03,297.061d@032_0010 kīdṛśaś ca smṛtaḥ sādhur asādhuḥ kīdṛśaḥ smṛtaḥ 03,297.061d@032_0010 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.061d@032_0011 krodhaḥ sudurjayaḥ śatrur lobho vyādhir anantakaḥ 03,297.061d@032_0012 yakṣa uvāca 03,297.061d@032_0012 sarvabhūtahitaḥ sādhur asādhur nirdayaḥ smṛtaḥ 03,297.061d@032_0013 ko mohaḥ procyate rājan kaś ca mānaḥ prakīrtitaḥ 03,297.061d@032_0014 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.061d@032_0014 kim ālasyaṃ ca vijñeyaṃ kaś ca śokaḥ prakīrtitaḥ 03,297.061d@032_0015 moho hi dharmamūḍhatvaṃ mānas tv ātmābhimānitā 03,297.061d@032_0016 dharmaniṣkriyatālasyaṃ śokas tv ajñānam ucyate 03,297.061d@032_0016 yakṣa uvāca 03,297.061d@032_0017 kiṃ sthairyam ṛṣibhiḥ proktaṃ kiṃ ca dhairyam udāhṛtam 03,297.061d@032_0018 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.061d@032_0018 snānaṃ ca kiṃ paraṃ proktaṃ dānaṃ ca kim ihocyate 03,297.061d@032_0019 svadharme sthiratā sthairyaṃ dhairyam indriyanigrahaḥ 03,297.061d@032_0020 yakṣa uvāca 03,297.061d@032_0020 snānaṃ manomalatyāgo dānaṃ vai bhūtarakṣaṇam 03,297.061d@032_0021 kaḥ paṇḍitaḥ pumāñ jñeyo nāstikaḥ kaś ca ucyate 03,297.061d@032_0022 ko mūrkhaḥ kaś ca kāmaḥ syāt ko matsara iti smṛtaḥ 03,297.061d@032_0022 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.061d@032_0023 dharmajñaḥ paṇḍito jñeyo nāstiko mūrkha ucyate 03,297.061d@032_0024 yakṣa uvāca 03,297.061d@032_0024 kāmaḥ saṃsārahetuś ca hṛttāpo matsaraḥ smṛtaḥ 03,297.061d@032_0025 ko 'haṃkāra iti proktaḥ kaś ca dambhaḥ prakīrtitaḥ 03,297.061d@032_0026 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.061d@032_0026 kiṃ tad daivaṃ paraṃ proktaṃ kiṃ tat paiśunyam ucyate 03,297.061d@032_0027 mahājñānam ahaṃkāro dambho dharmadhvajocchrayaḥ 03,297.061d@032_0028 daivaṃ dānaphalaṃ proktaṃ paiśunyaṃ paradūṣaṇam 03,297.061d@032_0028 yakṣa uvāca 03,297.061d@032_0029 dharmaś cārthaś ca kāmaś ca parasparavirodhinaḥ 03,297.061d@032_0030 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.061d@032_0030 eṣāṃ nityaviruddhānāṃ katham ekatra saṃgamaḥ 03,297.061d@032_0031 yadā dharmaś ca bhāryā ca parasparavaśānugau 03,297.061d@032_0032 yakṣa uvāca 03,297.061d@032_0032 tadā dharmārthakāmānāṃ trayāṇām api saṃgamaḥ 03,297.061d@032_0033 akṣayo narakaḥ kena prāpyate bharatarṣabha 03,297.061d@032_0034 etan me pṛcchataḥ praśnaṃ tac chīghraṃ vaktum arhasi 03,297.061d@032_0034 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.061d@032_0035 brāhmaṇaṃ svayam āhūya yācamānam akiṃcanam 03,297.061d@032_0036 paścān nāstīti yo brūyāt so 'kṣayaṃ narakaṃ vrajet 03,297.061d@032_0037 vedeṣu dharmaśāstreṣu mithyā yo vai dvijātiṣu 03,297.061d@032_0038 deveṣu pitṛdharmeṣu so 'kṣayaṃ narakaṃ vrajet 03,297.061d@032_0039 vidyamāne dhane lobhād dānabhogavivarjitaḥ 03,297.061d@032_0040 yakṣa uvāca 03,297.061d@032_0040 paścān nāstīti yo brūyāt so 'kṣayaṃ narakaṃ vrajet 03,297.061d@032_0041 rājan kulena vṛttena svādhyāyena śrutena vā 03,297.061d@032_0042 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.061d@032_0042 brāhmaṇyaṃ kena bhavati prabrūhy etat suniścitam 03,297.061d@032_0043 śṛṇu yakṣa kulaṃ tāta na svādhyāyo na ca śrutam 03,297.061d@032_0044 kāraṇaṃ hi dvijatve ca vṛttam eva na saṃśayaḥ 03,297.061d@032_0045 vṛttaṃ yatnena saṃrakṣyaṃ brāhmaṇena viśeṣataḥ 03,297.061d@032_0046 akṣīṇavṛtto na kṣīṇo vṛttatas tu hato hataḥ 03,297.061d@032_0047 paṭhakāḥ pāṭhakāś caiva ye cānye śāstracintakāḥ 03,297.061d@032_0048 sarve vyasanino mūrkhā yaḥ kriyāvān sa paṇḍitaḥ 03,297.061d@032_0049 caturvedo 'pi durvṛttaḥ sa śūdrād atiricyate 03,297.061d@032_0050 yakṣa uvāca 03,297.061d@032_0050 yo 'gnihotraparo dāntaḥ sa brāhmaṇa iti smṛtaḥ 03,297.061d@032_0051 priyavacanavādī kiṃ labhate 03,297.061d@032_0052 vimṛśitakāryakaraḥ kiṃ labhate 03,297.061d@032_0053 bahumitrakaraḥ kiṃ labhate 03,297.061d@032_0054 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.061d@032_0054 dharme rataḥ kiṃ labhate kathaya 03,297.061d@032_0055 priyavacanavādī priyo bhavati 03,297.061d@032_0056 vimṛśitakāryakaro 'dhikaṃ jayati 03,297.061d@032_0057 bahumitrakaraḥ sukhaṃ vasate 03,297.061d@032_0058 yakṣa uvāca 03,297.061d@032_0058 yaś ca dharmarataḥ sa gatiṃ labhate 03,297.061d@032_0059 ko modate kim āścaryaṃ kaḥ panthāḥ kā ca vārtikā 03,297.061d@032_0060 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.061d@032_0060 vada me caturaḥ praśnān mṛtā jīvantu bāndhavāḥ 03,297.061d@032_0061 pañcame 'hani ṣaṣṭhe vā śākaṃ pacati sve gṛhe 03,297.061d@032_0062 anṛṇī cāpravāsī ca sa vāricara modate 03,297.061d@032_0063 ahany ahani bhūtāni gacchantīha yamālayam 03,297.061d@032_0064 śeṣāḥ sthāvaram icchanti kim āścaryam ataḥ param 03,297.061d@032_0065 tarko 'pratiṣṭhaḥ śrutayo vibhinnā 03,297.061d@032_0066 naiko ṛṣir yasya mataṃ pramāṇam 03,297.061d@032_0067 dharmasya tattvaṃ nihitaṃ guhāyāṃ 03,297.061d@032_0068 mahājano yena gataḥ sa panthāḥ 03,297.061d@032_0069 asmin mahāmohamaye kaṭāhe 03,297.061d@032_0070 sūryāgninā rātridivendhanena 03,297.061d@032_0071 māsartudarvīparighaṭṭanena 03,297.061d@032_0072 bhūtāni kālaḥ pacatīti vārtā 03,297.062 yakṣa uvāca 03,297.062a vyākhyātā me tvayā praśnā yāthātathyaṃ paraṃtapa 03,297.062c puruṣaṃ tv idānīm ākhyāhi yaś ca sarvadhanī naraḥ 03,297.063 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.063a divaṃ spṛśati bhūmiṃ ca śabdaḥ puṇyasya karmaṇaḥ 03,297.063c yāvat sa śabdo bhavati tāvat puruṣa ucyate 03,297.064a tulye priyāpriye yasya sukhaduḥkhe tathaiva ca 03,297.064b*1384_01 samatvaṃ yasya sarveṣu sa vai puruṣa ucyate 03,297.064b*1384_02 bhūtabhavyabhaviṣyeṣu niḥspṛhaḥ śāntamānasaḥ 03,297.064c atītānāgate cobhe sa vai sarvadhanī naraḥ 03,297.065 yakṣa uvāca 03,297.065a vyākhyātaḥ puruṣo rājan yaś ca sarvadhanī naraḥ 03,297.065c tasmāt tavaiko bhrātṝṇāṃ yam icchasi sa jīvatu 03,297.066 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.066a śyāmo ya eṣa raktākṣo bṛhacchāla ivodgataḥ 03,297.066c vyūḍhorasko mahābāhur nakulo yakṣa jīvatu 03,297.067 yakṣa uvāca 03,297.067a priyas te bhīmaseno 'yam arjuno vaḥ parāyaṇam 03,297.067c sa kasmān nakulaṃ rājan sāpatnaṃ jīvam icchasi 03,297.068a yasya nāgasahasreṇa daśasaṃkhyena vai balam 03,297.068c tulyaṃ taṃ bhīmam utsṛjya nakulaṃ jīvam icchasi 03,297.069a tathainaṃ manujāḥ prāhur bhīmasenaṃ priyaṃ tava 03,297.069c atha kenānubhāvena sāpatnaṃ jīvam icchasi 03,297.070a yasya bāhubalaṃ sarve pāṇḍavāḥ samupāśritāḥ 03,297.070c arjunaṃ tam apāhāya nakulaṃ jīvam icchasi 03,297.071 yudhiṣṭhira uvāca 03,297.071*1385_01 dharma eva hato hanti dharmo rakṣati rakṣitaḥ 03,297.071*1385_02 tasmād dharmaṃ na tyajāmi mā no dharmo hato vadhīt 03,297.071a ānṛśaṃsyaṃ paro dharmaḥ paramārthāc ca me matam 03,297.071c ānṛśaṃsyaṃ cikīrṣāmi nakulo yakṣa jīvatu 03,297.072a dharmaśīlaḥ sadā rājā iti māṃ mānavā viduḥ 03,297.072c svadharmān na caliṣyāmi nakulo yakṣa jīvatu 03,297.072d*1386_01 kuntī caiva tu mādrī ca dve bhārye tu pitur mama 03,297.072d*1386_02 ubhe saputre syātāṃ vai iti me dhīyate matiḥ 03,297.073a yathā kuntī tathā mādrī viśeṣo nāsti me tayoḥ 03,297.073c mātṛbhyāṃ samam icchāmi nakulo yakṣa jīvatu 03,297.074 yakṣa uvāca 03,297.074a yasya te 'rthāc ca kāmāc ca ānṛśaṃsyaṃ paraṃ matam 03,297.074c tasmāt te bhrātaraḥ sarve jīvantu bharatarṣabha 03,298.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,298.001a tatas te yakṣavacanād udatiṣṭhanta pāṇḍavāḥ 03,298.001c kṣutpipāse ca sarveṣāṃ kṣaṇe tasmin vyagacchatām 03,298.002 yudhiṣṭhira uvāca 03,298.002a sarasy ekena pādena tiṣṭhantam aparājitam 03,298.002c pṛcchāmi ko bhavān devo na me yakṣo mato bhavān 03,298.003a vasūnāṃ vā bhavān eko rudrāṇām atha vā bhavān 03,298.003c atha vā marutāṃ śreṣṭho vajrī vā tridaśeśvaraḥ 03,298.004a mama hi bhrātara ime sahasraśatayodhinaḥ 03,298.004c na taṃ yogaṃ prapaśyāmi yena syur vinipātitāḥ 03,298.005a sukhaṃ prativibuddhānām indriyāṇy upalakṣaye 03,298.005c sa bhavān suhṛd asmākam atha vā naḥ pitā bhavān 03,298.006 yakṣa uvāca 03,298.006a ahaṃ te janakas tāta dharmo mṛduparākrama 03,298.006c tvāṃ didṛkṣur anuprāpto viddhi māṃ bharatarṣabha 03,298.007a yaśaḥ satyaṃ damaḥ śaucam ārjavaṃ hrīr acāpalam 03,298.007c dānaṃ tapo brahmacaryam ity etās tanavo mama 03,298.008a ahiṃsā samatā śāntis tapaḥ śaucam amatsaraḥ 03,298.008c dvārāṇy etāni me viddhi priyo hy asi sadā mama 03,298.009a diṣṭyā pañcasu rakto 'si diṣṭyā te ṣaṭpadī jitā 03,298.009c dve pūrve madhyame dve ca dve cānte sāṃparāyike 03,298.010a dharmo 'ham asmi bhadraṃ te jijñāsus tvām ihāgataḥ 03,298.010c ānṛśaṃsyena tuṣṭo 'smi varaṃ dāsyāmi te 'nagha 03,298.010d*1387_01 kāmakrodhau tu prathamau lobhamohau tu madhyamau 03,298.010d*1387_02 ante bhayaviṣādau ca eṣā sā ṣaṭpadī smṛtā 03,298.011a varaṃ vṛṇīṣva rājendra dātā hy asmi tavānagha 03,298.011c ye hi me puruṣā bhaktā na teṣām asti durgatiḥ 03,298.012 yudhiṣṭhira uvāca 03,298.012a araṇīsahitaṃ yasya mṛga ādāya gacchati 03,298.012c tasyāgnayo na lupyeran prathamo 'stu varo mama 03,298.013 dharma uvāca 03,298.013a araṇīsahitaṃ tasya brāhmaṇasya hṛtaṃ mayā 03,298.013c mṛgaveṣeṇa kaunteya jijñāsārthaṃ tava prabho 03,298.014 vaiśaṃpāyana uvāca 03,298.014a dadānīty eva bhagavān uttaraṃ pratyapadyata 03,298.014c anyaṃ varaya bhadraṃ te varaṃ tvam amaropama 03,298.015 yudhiṣṭhira uvāca 03,298.015a varṣāṇi dvādaśāraṇye trayodaśam upasthitam 03,298.015c tatra no nābhijānīyur vasato manujāḥ kva cit 03,298.016 vaiśaṃpāyana uvāca 03,298.016a dadānīty eva bhagavān uttaraṃ pratyapadyata 03,298.016c bhūyaś cāśvāsayām āsa kaunteyaṃ satyavikramam 03,298.017a yady api svena rūpeṇa cariṣyatha mahīm imām 03,298.017c na vo vijñāsyate kaś cit triṣu lokeṣu bhārata 03,298.018a varṣaṃ trayodaśaṃ cedaṃ matprasādāt kurūdvahāḥ 03,298.018c virāṭanagare gūḍhā avijñātāś cariṣyatha 03,298.019a yad vaḥ saṃkalpitaṃ rūpaṃ manasā yasya yādṛśam 03,298.019c tādṛśaṃ tādṛśaṃ sarve chandato dhārayiṣyatha 03,298.020a araṇīsahitaṃ cedaṃ brāhmaṇāya prayacchata 03,298.020c jijñāsārthaṃ mayā hy etad āhṛtaṃ mṛgarūpiṇā 03,298.020d*1388_01 pravṛṇīṣvāparaṃ saumya varam iṣṭaṃ dadāni te 03,298.020d*1388_02 na tṛpyāmi naraśreṣṭha prayacchan vai varāṃs tava 03,298.021a tṛtīyaṃ gṛhyatāṃ putra varam apratimaṃ mahat 03,298.021c tvaṃ hi matprabhavo rājan viduraś ca mamāṃśabhāk 03,298.022 yudhiṣṭhira uvāca 03,298.022a devadevo mayā dṛṣṭo bhavān sākṣāt sanātanaḥ 03,298.022c yaṃ dadāsi varaṃ tuṣṭas taṃ grahīṣyāmy ahaṃ pitaḥ 03,298.023a jayeyaṃ lobhamohau ca krodhaṃ cāhaṃ sadā vibho 03,298.023c dāne tapasi satye ca mano me satataṃ bhavet 03,298.024 dharma uvāca 03,298.024a upapanno guṇaiḥ sarvaiḥ svabhāvenāsi pāṇḍava 03,298.024c bhavān dharmaḥ punaś caiva yathoktaṃ te bhaviṣyati 03,298.025 vaiśaṃpāyana uvāca 03,298.025a ity uktvāntardadhe dharmo bhagavāṃl lokabhāvanaḥ 03,298.025c sametāḥ pāṇḍavāś caiva sukhasuptā manasvinaḥ 03,298.026a abhyetya cāśramaṃ vīrāḥ sarva eva gataklamāḥ 03,298.026c āraṇeyaṃ dadus tasmai brāhmaṇāya tapasvine 03,298.027a idaṃ samutthānasamāgamaṃ mahat; pituś ca putrasya ca kīrtivardhanam 03,298.027c paṭhan naraḥ syād vijitendriyo vaśī; saputrapautraḥ śatavarṣabhāg bhavet 03,298.028a na cāpy adharme na suhṛdvibhedane; parasvahāre paradāramarśane 03,298.028c kadaryabhāve na ramen manaḥ sadā; nṛṇāṃ sadākhyānam idaṃ vijānatām 03,299.001 vaiśaṃpāyana uvāca 03,299.001a dharmeṇa te 'bhyanujñātāḥ pāṇḍavāḥ satyavikramāḥ 03,299.001c ajñātavāsaṃ vatsyantaś channā varṣaṃ trayodaśam 03,299.001e upopaviśya vidvāṃsaḥ sahitāḥ saṃśitavratāḥ 03,299.002a ye tadbhaktā vasanti sma vanavāse tapasvinaḥ 03,299.002c tān abruvan mahātmānaḥ śiṣṭāḥ prāñjalayas tadā 03,299.002e abhyanujñāpayiṣyantas taṃ nivāsaṃ dhṛtavratāḥ 03,299.003a viditaṃ bhavatāṃ sarvaṃ dhārtarāṣṭrair yathā vayam 03,299.003c chadmanā hṛtarājyāś ca niḥsvāś ca bahuśaḥ kṛtāḥ 03,299.004a uṣitāś ca vane kṛcchraṃ yatra dvādaśa vatsarān 03,299.004c ajñātavāsasamayaṃ śeṣaṃ varṣaṃ trayodaśam 03,299.004e tad vatsyāmo vayaṃ channās tad anujñātum arhatha 03,299.005a suyodhanaś ca duṣṭātmā karṇaś ca sahasaubalaḥ 03,299.005c jānanto viṣamaṃ kuryur asmāsv atyantavairiṇaḥ 03,299.005e yuktācārāś ca yuktāś ca paurasya svajanasya ca 03,299.005f*1389_01 durātmanāṃ hi kas teṣāṃ viśvāsaṃ gantum arhati 03,299.006a api nas tad bhaved bhūyo yad vayaṃ brāhmaṇaiḥ saha 03,299.006c samastāḥ sveṣu rāṣṭreṣu svarājyasthā bhavemahi 03,299.007a ity uktvā duḥkhaśokārtaḥ śucir dharmasutas tadā 03,299.007c saṃmūrchito 'bhavad rājā sāśrukaṇṭho yudhiṣṭhiraḥ 03,299.008a tam athāśvāsayan sarve brāhmaṇā bhrātṛbhiḥ saha 03,299.008c atha dhaumyo 'bravīd vākyaṃ mahārthaṃ nṛpatiṃ tadā 03,299.009a rājan vidvān bhavān dāntaḥ satyasaṃdho jitendriyaḥ 03,299.009c naivaṃvidhāḥ pramuhyanti narāḥ kasyāṃ cid āpadi 03,299.010a devair apy āpadaḥ prāptāś channaiś ca bahuśas tathā 03,299.010c tatra tatra sapatnānāṃ nigrahārthaṃ mahātmabhiḥ 03,299.011a indreṇa niṣadhān prāpya giriprasthāśrame tadā 03,299.011c channenoṣya kṛtaṃ karma dviṣatāṃ balanigrahe 03,299.012a viṣṇunāśvaśiraḥ prāpya tathādityāṃ nivatsyatā 03,299.012c garbhe vadhārthaṃ daityānām ajñātenoṣitaṃ ciram 03,299.013a prāpya vāmanarūpeṇa pracchannaṃ brahmarūpiṇā 03,299.013c baler yathā hṛtaṃ rājyaṃ vikramais tac ca te śrutam 03,299.014a aurveṇa vasatā channam ūrau brahmarṣiṇā tadā 03,299.014c yatkṛtaṃ tāta lokeṣu tac ca sarvaṃ śrutaṃ tvayā 03,299.015a pracchannaṃ cāpi dharmajña hariṇā vṛtranigrahe 03,299.015c vajraṃ praviśya śakrasya yatkṛtaṃ tac ca te śrutam 03,299.016a hutāśanena yac cāpaḥ praviśya channam āsatā 03,299.016c vibudhānāṃ kṛtaṃ karma tac ca sarvaṃ śrutaṃ tvayā 03,299.017a evaṃ vivasvatā tāta channenottamatejasā 03,299.017c nirdagdhāḥ śatravaḥ sarve vasatā bhuvi sarvaśaḥ 03,299.018a viṣṇunā vasatā cāpi gṛhe daśarathasya vai 03,299.018c daśagrīvo hataś channaṃ saṃyuge bhīmakarmaṇā 03,299.019a evam ete mahātmānaḥ pracchannās tatra tatra ha 03,299.019c ajayañ śātravān yuddhe tathā tvam api jeṣyasi 03,299.020a tathā dhaumyena dharmajño vākyaiḥ saṃparitoṣitaḥ 03,299.020c śāstrabuddhyā svabuddhyā ca na cacāla yudhiṣṭhiraḥ 03,299.021a athābravīn mahābāhur bhīmaseno mahābalaḥ 03,299.021c rājānaṃ balināṃ śreṣṭho girā saṃpariharṣayan 03,299.022a avekṣayā mahārāja tava gāṇḍīvadhanvanā 03,299.022c dharmānugatayā buddhyā na kiṃ cit sāhasaṃ kṛtam 03,299.023a sahadevo mayā nityaṃ nakulaś ca nivāritau 03,299.023c śaktau vidhvaṃsane teṣāṃ śatrughnau bhīmavikramau 03,299.024a na vayaṃ tat prahāsyāmo yasmin yokṣyati no bhavān 03,299.024c bhavān vidhattāṃ tat sarvaṃ kṣipraṃ jeṣyāmahe parān 03,299.025a ity ukte bhīmasenena brāhmaṇāḥ paramāśiṣaḥ 03,299.025c prayujyāpṛcchya bharatān yathāsvān svān yayur gṛhān 03,299.026a sarve vedavido mukhyā yatayo munayas tathā 03,299.026c āśīr uktvā yathānyāyaṃ punar darśanakāṅkṣiṇaḥ 03,299.027a saha dhaumyena vidvāṃsas tathā te pañca pāṇḍavāḥ 03,299.027c utthāya prayayur vīrāḥ kṛṣṇām ādāya bhārata 03,299.028a krośamātram atikramya tasmād deśān nimittataḥ 03,299.028c śvobhūte manujavyāghrāś channavāsārtham udyatāḥ 03,299.029a pṛthakśāstravidaḥ sarve sarve mantraviśāradāḥ 03,299.029c saṃdhivigrahakālajñā mantrāya samupāviśan