06,001.000*0001_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 06,001.000*0001_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet 06,001.000*0002_01 vyāsaṃ vasiṣṭhanaptāraṃ śakteḥ pautram akalmaṣam 06,001.000*0002_02 parāśarātmajaṃ vande śukatātaṃ taponidhim 06,001.000*0002_03 vyāsāya viṣṇurūpāya vyāsarūpāya viṣṇave 06,001.000*0002_04 namo vai brahmanidhaye vāsiṣṭhāya namo namaḥ 06,001.001 janamejaya uvāca 06,001.001a kathaṃ yuyudhire vīrāḥ kurupāṇḍavasomakāḥ 06,001.001c pārthivāś ca mahābhāgā nānādeśasamāgatāḥ 06,001.001d*0003_01 pratyayudhyanta samare bhīṣmeṇāmitrakarṣiṇā 06,001.001d*0003_02 kathaṃ vā kauravāḥ sarve bhīmasene camūpatau 06,001.001d*0004_01 niveśaṃ cakrire yoddhuṃ tan me śaṃsa mahāmate 06,001.002 vaiśaṃpāyana uvāca 06,001.002a yathā yuyudhire vīrāḥ kurupāṇḍavasomakāḥ 06,001.002c kurukṣetre tapaḥkṣetre śṛṇu tat pṛthivīpate 06,001.003a avatīrya kurukṣetraṃ pāṇḍavāḥ sahasomakāḥ 06,001.003c kauravān abhyavartanta jigīṣanto mahābalāḥ 06,001.004a vedādhyayanasaṃpannāḥ sarve yuddhābhinandinaḥ 06,001.004c āśaṃsanto jayaṃ yuddhe vadhaṃ vābhimukhā raṇe 06,001.004d*0005_01 pūrvabhāge tu kṣetrasya sthitāḥ pratyaṅmukhā yudhi 06,001.005a abhiyāya ca durdharṣāṃ dhārtarāṣṭrasya vāhinīm 06,001.005c prāṅmukhāḥ paścime bhāge nyaviśanta sasainikāḥ 06,001.006a samantapañcakād bāhyaṃ śibirāṇi sahasraśaḥ 06,001.006c kārayām āsa vidhivat kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 06,001.007a śūnyeva pṛthivī sarvā bālavṛddhāvaśeṣitā 06,001.007c niraśvapuruṣā cāsīd rathakuñjaravarjitā 06,001.008a yāvat tapati sūryo hi jambūdvīpasya maṇḍalam 06,001.008c tāvad eva samāvṛttaṃ balaṃ pārthivasattama 06,001.009a ekasthāḥ sarvavarṇās te maṇḍalaṃ bahuyojanam 06,001.009c paryākrāmanta deśāṃś ca nadīḥ śailān vanāni ca 06,001.010a teṣāṃ yudhiṣṭhiro rājā sarveṣāṃ puruṣarṣabha 06,001.010c ādideśa savāhānāṃ bhakṣyabhojyam anuttamam 06,001.011a saṃjñāś ca vividhās tās tās teṣāṃ cakre yudhiṣṭhiraḥ 06,001.011c evaṃvādī veditavyaḥ pāṇḍaveyo 'yam ity uta 06,001.012a abhijñānāni sarveṣāṃ saṃjñāś cābharaṇāni ca 06,001.012c yojayām āsa kauravyo yuddhakāla upasthite 06,001.013a dṛṣṭvā dhvajāgraṃ pārthānāṃ dhārtarāṣṭro mahāmanāḥ 06,001.013c saha sarvair mahīpālaiḥ pratyavyūhata pāṇḍavān 06,001.014a pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani 06,001.014c madhye nāgasahasrasya bhrātṛbhiḥ parivāritam 06,001.015a dṛṣṭvā duryodhanaṃ hṛṣṭāḥ sarve pāṇḍavasainikāḥ 06,001.015a*0006_01 . . . . . . . . prahṛṣṭavadanaṃ tataḥ 06,001.015a*0006_02 āyodhanaṃ praviviśuḥ . . . . . . . . 06,001.015c dadhmuḥ sarve mahāśaṅkhān bherīr jaghnuḥ sahasraśaḥ 06,001.016a tataḥ prahṛṣṭāṃ svāṃ senām abhivīkṣyātha pāṇḍavāḥ 06,001.016c babhūvur hṛṣṭamanaso vāsudevaś ca vīryavān 06,001.017a tato yodhān harṣayantau vāsudevadhanaṃjayau 06,001.017c dadhmatuḥ puruṣavyāghrau divyau śaṅkhau rathe sthitau 06,001.018a pāñcajanyasya nirghoṣaṃ devadattasya cobhayoḥ 06,001.018c śrutvā savāhanā yodhāḥ śakṛnmūtraṃ prasusruvuḥ 06,001.019a yathā siṃhasya nadataḥ svanaṃ śrutvetare mṛgāḥ 06,001.019c traseyus tadvad evāsīd dhārtarāṣṭrabalaṃ tadā 06,001.020a udatiṣṭhad rajo bhaumaṃ na prājñāyata kiṃ cana 06,001.020c antardhīyata cādityaḥ sainyena rajasāvṛtaḥ 06,001.021a vavarṣa cātra parjanyo māṃsaśoṇitavṛṣṭimān 06,001.021c vyukṣan sarvāṇy anīkāni tad adbhutam ivābhavat 06,001.022a vāyus tataḥ prādurabhūn nīcaiḥ śarkarakarṣaṇaḥ 06,001.022c vinighnaṃs tāny anīkāni vidhamaṃś caiva tad rajaḥ 06,001.023a ubhe sene tadā rājan yuddhāya mudite bhṛśam 06,001.023c kurukṣetre sthite yatte sāgarakṣubhitopame 06,001.024a tayos tu senayor āsīd adbhutaḥ sa samāgamaḥ 06,001.024c yugānte samanuprāpte dvayoḥ sāgarayor iva 06,001.025a śūnyāsīt pṛthivī sarvā bālavṛddhāvaśeṣitā 06,001.025c tena senāsamūhena samānītena kauravaiḥ 06,001.025d*0007_01 tatas te samayaṃ yuddhe syāt prītiś ca parasparam 06,001.025d*0008_01 samantān nagakalpena garjamānena *rvataḥ 06,001.026a tatas te samayaṃ cakruḥ kurupāṇḍavasomakāḥ 06,001.026c dharmāṃś ca sthāpayām āsur yuddhānāṃ bharatarṣabha 06,001.027a nivṛtte caiva no yuddhe prītiś ca syāt parasparam 06,001.027c yathāpuraṃ yathāyogaṃ na ca syāc chalanaṃ punaḥ 06,001.028a vācā yuddhe pravṛtte no vācaiva pratiyodhanam 06,001.028c niṣkrāntaḥ pṛtanāmadhyān na hantavyaḥ kathaṃ cana 06,001.029a rathī ca rathinā yodhyo gajena gajadhūrgataḥ 06,001.029c aśvenāśvī padātiś ca padātenaiva bhārata 06,001.030a yathāyogaṃ yathāvīryaṃ yathotsāhaṃ yathāvayaḥ 06,001.030c samābhāṣya prahartavyaṃ na viśvaste na vihvale 06,001.031a pareṇa saha saṃyuktaḥ pramatto vimukhas tathā 06,001.031c kṣīṇaśastro vivarmā ca na hantavyaḥ kathaṃ cana 06,001.032a na sūteṣu na dhuryeṣu na ca śastropanāyiṣu 06,001.032c na bherīśaṅkhavādeṣu prahartavyaṃ kathaṃ cana 06,001.033a evaṃ te samayaṃ kṛtvā kurupāṇḍavasomakāḥ 06,001.033c vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ prekṣamāṇāḥ parasparam 06,001.034a niviśya ca mahātmānas tatas te puruṣarṣabhāḥ 06,001.034c hṛṣṭarūpāḥ sumanaso babhūvuḥ sahasainikāḥ 06,002.001 vaiśaṃpāyana uvāca 06,002.001a tataḥ pūrvāpare saṃdhye samīkṣya bhagavān ṛṣiḥ 06,002.001c sarvavedavidāṃ śreṣṭho vyāsaḥ satyavatīsutaḥ 06,002.002a bhaviṣyati raṇe ghore bharatānāṃ pitāmahaḥ 06,002.002c pratyakṣadarśī bhagavān bhūtabhavyabhaviṣyavit 06,002.003a vaicitravīryaṃ rājānaṃ sa rahasyaṃ bravīd idam 06,002.003c śocantam ārtaṃ dhyāyantaṃ putrāṇām anayaṃ tadā 06,002.004 vyāsa uvāca 06,002.004a rājan parītakālās te putrāś cānye ca bhūmipāḥ 06,002.004c te haniṣyanti saṃgrāme samāsādyetaretaram 06,002.005a teṣu kālaparīteṣu vinaśyatsu ca bhārata 06,002.005c kālaparyāyam ājñāya mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ 06,002.006a yadi tv icchasi saṃgrāme draṣṭum enaṃ viśāṃ pate 06,002.006c cakṣur dadāni te hanta yuddham etan niśāmaya 06,002.007 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,002.007a na rocaye jñātivadhaṃ draṣṭuṃ brahmarṣisattama 06,002.007c yuddham etat tv aśeṣeṇa śṛṇuyāṃ tava tejasā 06,002.008 vaiśaṃpāyana uvāca 06,002.008a tasminn anicchati draṣṭuṃ saṃgrāmaṃ śrotum icchati 06,002.008c varāṇām īśvaro dātā saṃjayāya varaṃ dadau 06,002.009 vyāsa uvāca 06,002.009a eṣa te saṃjayo rājan yuddham etad vadiṣyati 06,002.009c etasya sarvaṃ saṃgrāme naparokṣaṃ bhaviṣyati 06,002.010a cakṣuṣā saṃjayo rājan divyenaiṣa samanvitaḥ 06,002.010c kathayiṣyati te yuddhaṃ sarvajñaś ca bhaviṣyati 06,002.011a prakāśaṃ vā rahasyaṃ vā rātrau vā yadi vā divā 06,002.011c manasā cintitam api sarvaṃ vetsyati saṃjayaḥ 06,002.012a nainaṃ śastrāṇi bhetsyanti nainaṃ bādhiṣyate śramaḥ 06,002.012c gāvalgaṇir ayaṃ jīvan yuddhād asmād vimokṣyate 06,002.013a ahaṃ ca kīrtim eteṣāṃ kurūṇāṃ bharatarṣabha 06,002.013c pāṇḍavānāṃ ca sarveṣāṃ prathayiṣyāmi mā śucaḥ 06,002.014a diṣṭam etat purā caiva nātra śocitum arhasi 06,002.014c na caiva śakyaṃ saṃyantuṃ yato dharmas tato jayaḥ 06,002.015 vaiśaṃpāyana uvāca 06,002.015a evam uktvā sa bhagavān kurūṇāṃ prapitāmahaḥ 06,002.015c punar eva mahābāhuṃ dhṛtarāṣṭram uvāca ha 06,002.016a iha yuddhe mahārāja bhaviṣyati mahān kṣayaḥ 06,002.016c yathemāni nimittāni bhayāyādyopalakṣaye 06,002.017a śyenā gṛdhrāś ca kākāś ca kaṅkāś ca sahitā balaiḥ 06,002.017c saṃpatanti vanānteṣu samavāyāṃś ca kurvate 06,002.018a atyugraṃ ca prapaśyanti yuddham ānandino dvijāḥ 06,002.018c kravyādā bhakṣayiṣyanti māṃsāni gajavājinām 06,002.019a khaṭākhaṭeti vāśanto bhairavaṃ bhayavedinaḥ 06,002.019c kahvāḥ prayānti madhyena dakṣiṇām abhito diśam 06,002.020a ubhe pūrvāpare saṃdhye nityaṃ paśyāmi bhārata 06,002.020a*0009_01 . . . . . . . . rajoyukte ca bhārata 06,002.020a*0009_02 durnimittāni sarvāṇi . . . . . . . . 06,002.020c udayāstamane sūryaṃ kabandhaiḥ parivāritam 06,002.021a śvetalohitaparyantāḥ kṛṣṇagrīvāḥ savidyutaḥ 06,002.021c trivarṇāḥ parighāḥ saṃdhau bhānum āvārayanty uta 06,002.022a jvalitārkendunakṣatraṃ nirviśeṣadinakṣapam 06,002.022c ahorātraṃ mayā dṛṣṭaṃ tatkṣayāya bhaviṣyati 06,002.023a alakṣyaḥ prabhayā hīnaḥ paurṇamāsīṃ ca kārttikīm 06,002.023c candro 'bhūd agnivarṇaś ca samavarṇe nabhastale 06,002.024a svapsyanti nihatā vīrā bhūmim āvṛtya pārthivāḥ 06,002.024c rājāno rājaputrāś ca śūrāḥ parighabāhavaḥ 06,002.025a antarikṣe varāhasya vṛṣadaṃśasya cobhayoḥ 06,002.025c praṇādaṃ yudhyato rātrau raudraṃ nityaṃ pralakṣaye 06,002.026a devatāpratimāś cāpi kampanti ca hasanti ca 06,002.026c vamanti rudhiraṃ cāsyaiḥ svidyanti prapatanti ca 06,002.027a anāhatā dundubhayaḥ praṇadanti viśāṃ pate 06,002.027c ayuktāś ca pravartante kṣatriyāṇāṃ mahārathāḥ 06,002.028a kokilāḥ śatapatrāś ca cāṣā bhāsāḥ śukās tathā 06,002.028c sārasāś ca mayūrāś ca vāco muñcanti dāruṇāḥ 06,002.029a gṛhītaśastrābharaṇā varmiṇo vājipṛṣṭhagāḥ 06,002.029c aruṇodayeṣu dṛśyante śataśaḥ śalabhavrajāḥ 06,002.030a ubhe saṃdhye prakāśete diśāṃ dāhasamanvite 06,002.030c āsīd rudhiravarṣaṃ ca asthivarṣaṃ ca bhārata 06,002.031a yā caiṣā viśrutā rājaṃs trailokye sādhusaṃmatā 06,002.031c arundhatī tayāpy eṣa vasiṣṭhaḥ pṛṣṭhataḥ kṛtaḥ 06,002.032a rohiṇīṃ pīḍayann eṣa sthito rājañ śanaiścaraḥ 06,002.032c vyāvṛttaṃ lakṣma somasya bhaviṣyati mahad bhayam 06,002.033a anabhre ca mahāghoraṃ stanitaṃ śrūyate 'niśam 06,002.033c vāhanānāṃ ca rudatāṃ prapatanty aśrubindavaḥ 06,003.001 vyāsa uvāca 06,003.001a kharā goṣu prajāyante ramante mātṛbhiḥ sutāḥ 06,003.001c anārtavaṃ puṣpaphalaṃ darśayanti vane drumāḥ 06,003.002a garbhiṇyo rājaputryaś ca janayanti vibhīṣaṇān 06,003.002c kravyādān pakṣiṇaś caiva gomāyūn aparān mṛgān 06,003.003a triviṣāṇāś caturnetrāḥ pañcapādā dvimehanāḥ 06,003.003c dviśīrṣāś ca dvipucchāś ca daṃṣṭriṇaḥ paśavo 'śivāḥ 06,003.004a jāyante vivṛtāsyāś ca vyāharanto 'śivā giraḥ 06,003.004c tripadāḥ śikhinas tārkṣyāś caturdaṃṣṭrā viṣāṇinaḥ 06,003.005a tathaivānyāś ca dṛśyante striyaś ca brahmavādinām 06,003.005c vainateyān mayūrāṃś ca janayantyaḥ pure tava 06,003.006a govatsaṃ vaḍavā sūte śvā sṛgālaṃ mahīpate 06,003.006c krakarāñ śārikāś caiva śukāṃś cāśubhavādinaḥ 06,003.007a striyaḥ kāś cit prajāyante catasraḥ pañca kanyakāḥ 06,003.007c tā jātamātrā nṛtyanti gāyanti ca hasanti ca 06,003.008a pṛthagjanasya kuḍakāḥ stanapāḥ stenaveśmani 06,003.008c nṛtyanti parigāyanti vedayanto mahad bhayam 06,003.009a pratimāś cālikhanty anye saśastrāḥ kālacoditāḥ 06,003.009c anyonyam abhidhāvanti śiśavo daṇḍapāṇayaḥ 06,003.009e uparundhanti kṛtvā ca nagarāṇi yuyutsavaḥ 06,003.010a padmotpalāni vṛkṣeṣu jāyante kumudāni ca 06,003.010c viṣvagvātāś ca vānty ugrā rajo na vyupaśāmyati 06,003.011a abhīkṣṇaṃ kampate bhūmir arkaṃ rāhus tathāgrasat 06,003.011c śveto grahas tathā citrāṃ samatikramya tiṣṭhati 06,003.012a abhāvaṃ hi viśeṣeṇa kurūṇāṃ pratipaśyati 06,003.012c dhūmaketur mahāghoraḥ puṣyam ākramya tiṣṭhati 06,003.013a senayor aśivaṃ ghoraṃ kariṣyati mahāgrahaḥ 06,003.013c maghāsv aṅgārako vakraḥ śravaṇe ca bṛhaspatiḥ 06,003.014a bhāgyaṃ nakṣatram ākramya sūryaputreṇa pīḍyate 06,003.014c śukraḥ proṣṭhapade pūrve samāruhya viśāṃ pate 06,003.014e uttare tu parikramya sahitaḥ pratyudīkṣate 06,003.015a śyāmo grahaḥ prajvalitaḥ sadhūmaḥ sahapāvakaḥ 06,003.015c aindraṃ tejasvi nakṣatraṃ jyeṣṭhām ākramya tiṣṭhati 06,003.016a dhruvaḥ prajvalito ghoram apasavyaṃ pravartate 06,003.016b*0010_01 rohiṇīṃ pīḍayaty evam ubhau ca śaśibhāskarau 06,003.016c citrāsvātyantare caiva dhiṣṭhitaḥ paruṣo grahaḥ 06,003.017a vakrānuvakraṃ kṛtvā ca śravaṇe pāvakaprabhaḥ 06,003.017c brahmarāśiṃ samāvṛtya lohitāṅgo vyavasthitaḥ 06,003.018a sarvasasyapraticchannā pṛthivī phalamālinī 06,003.018c pañcaśīrṣā yavāś caiva śataśīrṣāś ca śālayaḥ 06,003.019a pradhānāḥ sarvalokasya yāsv āyattam idaṃ jagat 06,003.019c tā gāvaḥ prasnutā vatsaiḥ śoṇitaṃ prakṣaranty uta 06,003.020a niścerur apidhānebhyaḥ khaḍgāḥ prajvalitā bhṛśam 06,003.020c vyaktaṃ paśyanti śastrāṇi saṃgrāmaṃ samupasthitam 06,003.021a agnivarṇā yathā bhāsaḥ śastrāṇām udakasya ca 06,003.021c kavacānāṃ dhvajānāṃ ca bhaviṣyati mahān kṣayaḥ 06,003.021d*0011_01 pṛthivī śoṇitāvartā dhvajoḍupasamākulā 06,003.021d*0011_02 kurūṇāṃ vaiśase rājan pāṇḍavaiḥ saha bhārata 06,003.022a dikṣu prajvalitāsyāś ca vyāharanti mṛgadvijāḥ 06,003.022c atyāhitaṃ darśayanto vedayanti mahad bhayam 06,003.023a ekapakṣākṣicaraṇaḥ śakuniḥ khacaro niśi 06,003.023c raudraṃ vadati saṃrabdhaḥ śoṇitaṃ chardayan muhuḥ 06,003.024a grahau tāmrāruṇaśikhau prajvalantāv iva sthitau 06,003.024c saptarṣīṇām udārāṇāṃ samavacchādya vai prabhām 06,003.025a saṃvatsarasthāyinau ca grahau prajvalitāv ubhau 06,003.025c viśākhayoḥ samīpasthau bṛhaspatiśanaiścarau 06,003.026a kṛttikāsu grahas tīvro nakṣatre prathame jvalan 06,003.026c vapūṃṣy apaharan bhāsā dhūmaketur iva sthitaḥ 06,003.026d*0012_01 viṣamaṃ vedayanty eta ākrandajananaṃ mahat 06,003.027a triṣu pūrveṣu sarveṣu nakṣatreṣu viśāṃ pate 06,003.027c budhaḥ saṃpatate 'bhīkṣṇaṃ janayan sumahad bhayam 06,003.028a caturdaśīṃ pañcadaśīṃ bhūtapūrvāṃ ca ṣoḍaśīm 06,003.028c imāṃ tu nābhijānāmi amāvāsyāṃ trayodaśīm 06,003.029a candrasūryāv ubhau grastāv ekamāse trayodaśīm 06,003.029c aparvaṇi grahāv etau prajāḥ saṃkṣapayiṣyataḥ 06,003.030a rajovṛtā diśaḥ sarvāḥ pāṃsuvarṣaiḥ samantataḥ 06,003.030c utpātameghā raudrāś ca rātrau varṣanti śoṇitam 06,003.031a māṃsavarṣaṃ punas tīvram āsīt kṛṣṇacaturdaśīm 06,003.031c ardharātre mahāghoram atṛpyaṃs tatra rākṣasāḥ 06,003.032a pratisroto 'vahan nadyaḥ saritaḥ śoṇitodakāḥ 06,003.032c phenāyamānāḥ kūpāś ca nardanti vṛṣabhā iva 06,003.032e patanty ulkāḥ sanirghātāḥ śuṣkāśanivimiśritāḥ 06,003.033a adya caiva niśāṃ vyuṣṭām udaye bhānur āhataḥ 06,003.033c jvalantībhir maholkābhiś caturbhiḥ sarvatodiśam 06,003.034a ādityam upatiṣṭhadbhis tatra coktaṃ maharṣibhiḥ 06,003.034c bhūmipālasahasrāṇāṃ bhūmiḥ pāsyati śoṇitam 06,003.035a kailāsamandarābhyāṃ tu tathā himavato gireḥ 06,003.035c sahasraśo mahāśabdaṃ śikharāṇi patanti ca 06,003.036a mahābhūtā bhūmikampe caturaḥ sāgarān pṛthak 06,003.036c velām udvartayanti sma kṣobhayantaḥ punaḥ punaḥ 06,003.037a vṛkṣān unmathya vānty ugrā vātāḥ śarkarakarṣiṇaḥ 06,003.037b*0013_01 ābhagnāḥ sumahāvātair aśanībhiḥ samāhatāḥ 06,003.037c patanti caityavṛkṣāś ca grāmeṣu nagareṣu ca 06,003.038a pītalohitanīlaś ca jvalaty agnir huto dvijaiḥ 06,003.038c vāmārciḥ śāvagandhī ca dhūmaprāyaḥ kharasvanaḥ 06,003.038e sparśā gandhā rasāś caiva viparītā mahīpate 06,003.039a dhūmāyante dhvajā rājñāṃ kampamānā muhur muhuḥ 06,003.039c muñcanty aṅgāravarṣāṇi bheryo 'tha paṭahās tathā 06,003.040a prāsādaśikharāgreṣu puradvāreṣu caiva hi 06,003.040c gṛdhrāḥ paripatanty ugrā vāmaṃ maṇḍalam āśritāḥ 06,003.041a pakvāpakveti subhṛśaṃ vāvāśyante vayāṃsi ca 06,003.041c nilīyante dhvajāgreṣu kṣayāya pṛthivīkṣitām 06,003.042a dhyāyantaḥ prakirantaś ca vālān vepathusaṃyutāḥ 06,003.042c rudanti dīnās turagā mātaṅgāś ca sahasraśaḥ 06,003.042d*0014_01 gṛhakṣa[?kṣe]trakhalādyeṣu valmīkā madhukāni ca 06,003.042d*0014_02 hastyaśvarathaśālās tu [?su] kapotāś cāśritās tathā 06,003.042d*0014_03 ete cānye ca bahava utpātā ghoradarśanāḥ 06,003.042d*0014_04 pṛthivīpālalokānāṃ sarve vai nāśakārakāḥ 06,003.042d*0015_01 evaṃvidhaṃ durnimittaṃ kṣayāya pṛthivīkṣitām 06,003.042d*0015_02 bhaumaṃ divyaṃ cāntarikṣaṃ trividhaṃ jāyate 'niśam 06,003.043a etac chrutvā bhavān atra prāptakālaṃ vyavasyatām 06,003.043c yathā lokaḥ samucchedaṃ nāyaṃ gaccheta bhārata 06,003.044 vaiśaṃpāyana uvāca 06,003.044a pitur vaco niśamyaitad dhṛtarāṣṭro 'bravīd idam 06,003.044c diṣṭam etat purā manye bhaviṣyati na saṃśayaḥ 06,003.045a kṣatriyāḥ kṣatradharmeṇa vadhyante yadi saṃyuge 06,003.045c vīralokaṃ samāsādya sukhaṃ prāpsyanti kevalam 06,003.046a iha kīrtiṃ pare loke dīrghakālaṃ mahat sukham 06,003.046c prāpsyanti puruṣavyāghrāḥ prāṇāṃs tyaktvā mahāhave 06,004.001 vaiśaṃpāyana uvāca 06,004.001a evam ukto munis tattvaṃ kavīndro rājasattama 06,004.001c putreṇa dhṛtarāṣṭreṇa dhyānam anvagamat param 06,004.002a punar evābravīd vākyaṃ kālavādī mahātapāḥ 06,004.002c asaṃśayaṃ pārthivendra kālaḥ saṃkṣipate jagat 06,004.003a sṛjate ca punar lokān neha vidyati śāśvatam 06,004.003c jñātīnāṃ ca kurūṇāṃ ca saṃbandhisuhṛdāṃ tathā 06,004.004a dharmyaṃ deśaya panthānaṃ samartho hy asi vāraṇe 06,004.004c kṣudraṃ jñātivadhaṃ prāhur mā kuruṣva mamāpriyam 06,004.005a kālo 'yaṃ putrarūpeṇa tava jāto viśāṃ pate 06,004.005c na vadhaḥ pūjyate vede hitaṃ naitat kathaṃ cana 06,004.006a hanyāt sa eva yo hanyāt kuladharmaṃ svakāṃ tanum 06,004.006c kālenotpathagantāsi śakye sati yathāpathi 06,004.007a kulasyāsya vināśāya tathaiva ca mahīkṣitām 06,004.007c anartho rājyarūpeṇa tyajyatām asukhāvahaḥ 06,004.008a luptaprajñaḥ pareṇāsi dharmaṃ darśaya vai sutān 06,004.008c kiṃ te rājyena durdharṣa yena prāpto 'si kilbiṣam 06,004.009a yaśo dharmaṃ ca kīrtiṃ ca pālayan svargam āpsyasi 06,004.009c labhantāṃ pāṇḍavā rājyaṃ śamaṃ gacchantu kauravāḥ 06,004.009d*0016_01 yudhiṣṭhiraṃ ca bhīmaṃ ca vārayiṣyāmi saṃyuge 06,004.010a evaṃ bruvati viprendre dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 06,004.010c ākṣipya vākyaṃ vākyajño vākpathenāpy ayāt punaḥ 06,004.011 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,004.011a yathā bhavān veda tathāsmi vettā; bhāvābhāvau viditau me yathāvat 06,004.011c svārthe hi saṃmuhyati tāta loko; māṃ cāpi lokātmakam eva viddhi 06,004.012a prasādaye tvām atulaprabhāvaṃ; tvaṃ no gatir darśayitā ca dhīraḥ 06,004.012c na cāpi te vaśagā me maharṣe; na kalmaṣaṃ kartum ihārhase mām 06,004.013a tvaṃ hi dharmaḥ pavitraṃ ca yaśaḥ kīrtir dhṛtiḥ smṛtiḥ 06,004.013c kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca mānyaś cāsi pitāmahaḥ 06,004.013d*0017_01 kuruṣva kāryaṃ yat satyaṃ tvatto mānyo na vidyate 06,004.014 vyāsa uvāca 06,004.014a vaicitravīrya nṛpate yat te manasi vartate 06,004.014c abhidhatsva yathākāmaṃ chettāsmi tava saṃśayam 06,004.015 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,004.015a yāni liṅgāni saṃgrāme bhavanti vijayiṣyatām 06,004.015c tāni sarvāṇi bhagavañ śrotum icchāmi tattvataḥ 06,004.016 vyāsa uvāca 06,004.016a prasannabhāḥ pāvaka ūrdhvaraśmiḥ; pradakṣiṇāvartaśikho vidhūmaḥ 06,004.016c puṇyā gandhāś cāhutīnāṃ pravānti; jayasyaitad bhāvino rūpam āhuḥ 06,004.017a gambhīraghoṣāś ca mahāsvanāś ca; śaṅkhā mṛdaṅgāś ca nadanti yatra 06,004.017c viśuddharaśmis tapanaḥ śaśī ca; jayasyaitad bhāvino rūpam āhuḥ 06,004.018a iṣṭā vācaḥ pṛṣṭhato vāyasānāṃ; saṃprasthitānāṃ ca gamiṣyatāṃ ca 06,004.018c ye pṛṣṭhatas te tvarayanti rājan; ye tv agratas te pratiṣedhayanti 06,004.019a kalyāṇavācaḥ śakunā rājahaṃsāḥ; śukāḥ krauñcāḥ śatapatrāś ca yatra 06,004.019c pradakṣiṇāś caiva bhavanti saṃkhye; dhruvaṃ jayaṃ tatra vadanti viprāḥ 06,004.020a alaṃkāraiḥ kavacaiḥ ketubhiś ca; mukhaprasādair hemavarṇaiś ca nṝṇām 06,004.020c bhrājiṣmatī duṣpratiprekṣaṇīyā; yeṣāṃ camūs te vijayanti śatrūn 06,004.021a hṛṣṭā vācas tathā sattvaṃ yodhānāṃ yatra bhārata 06,004.021c na mlāyante srajaś caiva te taranti raṇe ripūn 06,004.022a iṣṭo vātaḥ praviṣṭasya dakṣiṇā pravivikṣataḥ 06,004.022c paścāt saṃsādhayaty arthaṃ purastāt pratiṣedhate 06,004.023a śabdarūparasasparśagandhāś cāviṣkṛtāḥ śubhāḥ 06,004.023c sadā yodhāś ca hṛṣṭāś ca yeṣāṃ teṣāṃ dhruvaṃ jayaḥ 06,004.024a anv eva vāyavo vānti tathābhrāṇi vayāṃsi ca 06,004.024c anuplavante meghāś ca tathaivendradhanūṃṣi ca 06,004.025a etāni jayamānānāṃ lakṣaṇāni viśāṃ pate 06,004.025c bhavanti viparītāni mumūrṣūṇāṃ janādhipa 06,004.026a alpāyāṃ vā mahatyāṃ vā senāyām iti niścitam 06,004.026c harṣo yodhagaṇasyaikaṃ jayalakṣaṇam ucyate 06,004.027a eko dīrṇo dārayati senāṃ sumahatīm api 06,004.027c taṃ dīrṇam anudīryante yodhāḥ śūratamā api 06,004.028a durnivāratamā caiva prabhagnā mahatī camūḥ 06,004.028c apām iva mahāvegas trastā mṛgagaṇā iva 06,004.029a naiva śakyā samādhātuṃ saṃnipāte mahācamūḥ 06,004.029c dīrṇā ity eva dīryante yodhāḥ śūratamā api 06,004.029e bhītān bhagnāṃś ca saṃprekṣya bhayaṃ bhūyo vivardhate 06,004.030a prabhagnā sahasā rājan diśo vibhrāmitā paraiḥ 06,004.030c naiva sthāpayituṃ śakyā śūrair api mahācamūḥ 06,004.031a saṃbhṛtya mahatīṃ senāṃ caturaṅgāṃ mahīpatiḥ 06,004.031b*0018_01 śaknoti na samādhātuṃ dīrṇām indrasamo yudhi 06,004.031c upāyapūrvaṃ medhāvī yateta satatotthitaḥ 06,004.032a upāyavijayaṃ śreṣṭham āhur bhedena madhyamam 06,004.032c jaghanya eṣa vijayo yo yuddhena viśāṃ pate 06,004.032e mahādoṣaḥ saṃnipātas tato vyaṅgaḥ sa ucyate 06,004.032f*0019_01 paraspareṇa saṃdṛṣṭā surair api mahācamūḥ 06,004.032f*0019_02 naiva sthāpayituṃ śakyā prabhagnā bhayavihvalā 06,004.033a parasparajñāḥ saṃhṛṣṭā vyavadhūtāḥ suniścitāḥ 06,004.033c pañcāśad api ye śūrā mathnanti mahatīṃ camūm 06,004.033e atha vā pañca ṣaṭ sapta vijayanty anivartinaḥ 06,004.034a na vainateyo garuḍaḥ praśaṃsati mahājanam 06,004.034c dṛṣṭvā suparṇopacitiṃ mahatīm api bhārata 06,004.035a na bāhulyena senāyā jayo bhavati bhārata 06,004.035c adhruvo hi jayo nāma daivaṃ cātra parāyaṇam 06,004.035e jayanto hy api saṃgrāme kṣayavanto bhavanty uta 06,005.001 vaiśaṃpāyana uvāca 06,005.001a evam uktvā yayau vyāso dhṛtarāṣṭrāya dhīmate 06,005.001c dhṛtarāṣṭro 'pi tac chrutvā dhyānam evānvapadyata 06,005.002a sa muhūrtam iva dhyātvā viniḥśvasya muhur muhuḥ 06,005.002c saṃjayaṃ saṃśitātmānam apṛcchad bharatarṣabha 06,005.003a saṃjayeme mahīpālāḥ śūrā yuddhābhinandinaḥ 06,005.003c anyonyam abhinighnanti śastrair uccāvacair api 06,005.004a pārthivāḥ pṛthivīhetoḥ samabhityaktajīvitāḥ 06,005.004c na ca śāmyanti nighnanto vardhayanto yamakṣayam 06,005.005a bhaumam aiśvaryam icchanto na mṛṣyante parasparam 06,005.005c manye bahuguṇā bhūmis tan mamācakṣva saṃjaya 06,005.006a bahūni ca sahasrāṇi prayutāny arbudāni ca 06,005.006c koṭyaś ca lokavīrāṇāṃ sametāḥ kurujāṅgale 06,005.007a deśānāṃ ca parīmāṇaṃ nagarāṇāṃ ca saṃjaya 06,005.007c śrotum icchāmi tattvena yata ete samāgatāḥ 06,005.008a divyabuddhipradīpena yuktas tvaṃ jñānacakṣuṣā 06,005.008c prasādāt tasya viprarṣer vyāsasyāmitatejasaḥ 06,005.009 saṃjaya uvāca 06,005.009a yathāprajñaṃ mahāprājña bhaumān vakṣyāmi te guṇān 06,005.009c śāstracakṣur avekṣasva namas te bharatarṣabha 06,005.010a dvividhānīha bhūtāni trasāni sthāvarāṇi ca 06,005.010c trasānāṃ trividhā yonir aṇḍasvedajarāyujāḥ 06,005.011a trasānāṃ khalu sarveṣāṃ śreṣṭhā rājañ jarāyujāḥ 06,005.011c jarāyujānāṃ pravarā mānavāḥ paśavaś ca ye 06,005.012a nānārūpāṇi bibhrāṇās teṣāṃ bhedāś caturdaśa 06,005.012c araṇyavāsinaḥ sapta saptaiṣāṃ grāmavāsinaḥ 06,005.013a siṃhavyāghravarāhāś ca mahiṣā vāraṇās tathā 06,005.013c ṛkṣāś ca vānarāś caiva saptāraṇyāḥ smṛtā nṛpa 06,005.014a gaur ajo manujo meṣo vājyaśvataragardabhāḥ 06,005.014c ete grāmyāḥ samākhyātāḥ paśavaḥ sapta sādhubhiḥ 06,005.015a ete vai paśavo rājan grāmyāraṇyāś caturdaśa 06,005.015c vedoktāḥ pṛthivīpāla yeṣu yajñāḥ pratiṣṭhitāḥ 06,005.016a grāmyāṇāṃ puruṣaḥ śreṣṭhaḥ siṃhaś cāraṇyavāsinām 06,005.016c sarveṣām eva bhūtānām anyonyenābhijīvanam 06,005.017a udbhijjāḥ sthāvarāḥ proktās teṣāṃ pañcaiva jātayaḥ 06,005.017c vṛkṣagulmalatāvallyas tvaksārās tṛṇajātayaḥ 06,005.018a eṣāṃ viṃśatir ekonā mahābhūteṣu pañcasu 06,005.018c caturviṃśatir uddiṣṭā gāyatrī lokasaṃmatā 06,005.019a ya etāṃ veda gāyatrīṃ puṇyāṃ sarvaguṇānvitām 06,005.019c tattvena bharataśreṣṭha sa lokān na praṇaśyati 06,005.020a bhūmau hi jāyate sarvaṃ bhūmau sarvaṃ praṇaśyati 06,005.020c bhūmiḥ pratiṣṭhā bhūtānāṃ bhūmir eva parāyaṇam 06,005.021a yasya bhūmis tasya sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam 06,005.021c tatrābhigṛddhā rājāno vinighnantītaretaram 06,006.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,006.001a nadīnāṃ parvatānāṃ ca nāmadheyāni saṃjaya 06,006.001c tathā janapadānāṃ ca ye cānye bhūmim āśritāḥ 06,006.002a pramāṇaṃ ca pramāṇajña pṛthivyā api sarvaśaḥ 06,006.002c nikhilena samācakṣva kānanāni ca saṃjaya 06,006.003 saṃjaya uvāca 06,006.003a pañcemāni mahārāja mahābhūtāni saṃgrahāt 06,006.003c jagat sthitāni sarvāṇi samāny āhur manīṣiṇaḥ 06,006.004a bhūmir āpas tathā vāyur agnir ākāśam eva ca 06,006.004c guṇottarāṇi sarvāṇi teṣāṃ bhūmiḥ pradhānataḥ 06,006.005a śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca pañcamaḥ 06,006.005c bhūmer ete guṇāḥ proktā ṛṣibhis tattvavedibhiḥ 06,006.005d*0020_01 śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca rasaś cāpi prakīrtitāḥ 06,006.006a catvāro 'psu guṇā rājan gandhas tatra na vidyate 06,006.006c śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca tejaso 'tha guṇās trayaḥ 06,006.006e śabdaḥ sparśaś ca vāyos tu ākāśe śabda eva ca 06,006.007a ete pañca guṇā rājan mahābhūteṣu pañcasu 06,006.007c vartante sarvalokeṣu yeṣu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ 06,006.008a anyonyaṃ nābhivartante sāmyaṃ bhavati vai yadā 06,006.008c yadā tu viṣamībhāvam āviśanti parasparam 06,006.008e tadā dehair dehavanto vyatirohanti nānyathā 06,006.008f*0021_01 bhāvaṃ na ca bhajantas te nāśaṃ gacchanti nānyathā 06,006.009a ānupūrvyād vinaśyanti jāyante cānupūrvaśaḥ 06,006.009c sarvāṇy aparimeyāni tad eṣāṃ rūpam aiśvaram 06,006.010a tatra tatra hi dṛśyante dhātavaḥ pāñcabhautikāḥ 06,006.010c teṣāṃ manuṣyās tarkeṇa pramāṇāni pracakṣate 06,006.011a acintyāḥ khalu ye bhāvā na tāṃs tarkeṇa sādhayet 06,006.011c prakṛtibhyaḥ paraṃ yat tu tad acintyasya lakṣaṇam 06,006.012a sudarśanaṃ pravakṣyāmi dvīpaṃ te kurunandana 06,006.012c parimaṇḍalo mahārāja dvīpo 'sau cakrasaṃsthitaḥ 06,006.013a nadījalapraticchannaḥ parvataiś cābhrasaṃnibhaiḥ 06,006.013c puraiś ca vividhākārai ramyair janapadais tathā 06,006.014a vṛkṣaiḥ puṣpaphalopetaiḥ saṃpannadhanadhānyavān 06,006.014c lāvaṇena samudreṇa samantāt parivāritaḥ 06,006.015a yathā ca puruṣaḥ paśyed ādarśe mukham ātmanaḥ 06,006.015c evaṃ sudarśanadvīpo dṛśyate candramaṇḍale 06,006.016a dvir aṃśe pippalas tatra dvir aṃśe ca śaśo mahān 06,006.016c sarvauṣadhisamāvāpaiḥ sarvataḥ paribṛṃhitaḥ 06,006.016e āpas tato 'nyā vijñeyā eṣa saṃkṣepa ucyate 06,006.016f*0022_01 tato 'nya ucyate cāyam enaṃ saṃkṣepataḥ śṛṇu 06,007.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,007.001a ukto dvīpasya saṃkṣepo vistaraṃ brūhi saṃjaya 06,007.001a*0023_01 . . . . . . . . vidhivad buddhimaṃs tvayā 06,007.001a*0023_02 tattvajñaś cāsi sarvasya . . . . . . . . 06,007.001c yāvad bhūmyavakāśo 'yaṃ dṛśyate śaśalakṣaṇe 06,007.001e tasya pramāṇaṃ prabrūhi tato vakṣyasi pippalam 06,007.002 vaiśaṃpāyana uvāca 06,007.002a evam uktaḥ sa rājñā tu saṃjayo vākyam abravīt 06,007.002c prāgāyatā mahārāja ṣaḍ ete ratnaparvatāḥ 06,007.002d*0024_01 sthitā samudram ākramya avarūḍhā bhavaṃs tataḥ 06,007.002e avagāḍhā hy ubhayataḥ samudrau pūrvapaścimau 06,007.003a himavān hemakūṭaś ca niṣadhaś ca nagottamaḥ 06,007.003c nīlaś ca vaiḍūryamayaḥ śvetaś ca rajataprabhaḥ 06,007.003e sarvadhātuvinaddhaś ca śṛṅgavān nāma parvataḥ 06,007.004a ete vai parvatā rājan siddhacāraṇasevitāḥ 06,007.004c teṣām antaraviṣkambho yojanāni sahasraśaḥ 06,007.005a tatra puṇyā janapadās tāni varṣāṇi bhārata 06,007.005c vasanti teṣu sattvāni nānājātīni sarvaśaḥ 06,007.005d*0025_01 gandharvādyā vasanti sma hy apsarogaṇasevitāḥ 06,007.006a idaṃ tu bhārataṃ varṣaṃ tato haimavataṃ param 06,007.006b*0026_01 tataḥ kiṃpuruṣāvāsaṃ varṣaṃ himavataḥ param 06,007.006c hemakūṭāt paraṃ caiva harivarṣaṃ pracakṣate 06,007.007a dakṣiṇena tu nīlasya niṣadhasyottareṇa ca 06,007.007c prāgāyato mahārāja mālyavān nāma parvataḥ 06,007.008a tataḥ paraṃ mālyavataḥ parvato gandhamādanaḥ 06,007.008b*0027_01 tenaiva kramayogena parvato gandhamādanaḥ 06,007.008c parimaṇḍalas tayor madhye meruḥ kanakaparvataḥ 06,007.009a ādityataruṇābhāso vidhūma iva pāvakaḥ 06,007.009c yojanānāṃ sahasrāṇi ṣoḍaśādhaḥ kila smṛtaḥ 06,007.010a uccaiś ca caturāśītir yojanānāṃ mahīpate 06,007.010c ūrdhvam antaś ca tiryak ca lokān āvṛtya tiṣṭhati 06,007.011a tasya pārśve tv ime dvīpāś catvāraḥ saṃsthitāḥ prabho 06,007.011c bhadrāśvaḥ ketumālaś ca jambūdvīpaś ca bhārata 06,007.011d*0028_01 ketumālaś caturthaś ca meroḥ paścimataḥ sthitaḥ 06,007.011e uttarāś caiva kuravaḥ kṛtapuṇyapratiśrayāḥ 06,007.012a vihagaḥ sumukho yatra suparṇasyātmajaḥ kila 06,007.012c sa vai vicintayām āsa sauvarṇān prekṣya vāyasān 06,007.013a merur uttamamadhyānām adhamānāṃ ca pakṣiṇām 06,007.013c aviśeṣakaro yasmāt tasmād enaṃ tyajāmy aham 06,007.014a tam ādityo 'nuparyeti satataṃ jyotiṣāṃ patiḥ 06,007.014c candramāś ca sanakṣatro vāyuś caiva pradakṣiṇam 06,007.015a sa parvato mahārāja divyapuṣpaphalānvitaḥ 06,007.015c bhavanair āvṛtaḥ sarvair jāmbūnadamayaiḥ śubhaiḥ 06,007.016a tatra devagaṇā rājan gandharvāsurarākṣasāḥ 06,007.016c apsarogaṇasaṃyuktāḥ śaile krīḍanti nityaśaḥ 06,007.017a tatra brahmā ca rudraś ca śakraś cāpi sureśvaraḥ 06,007.017c sametya vividhair yajñair yajante 'nekadakṣiṇaiḥ 06,007.018a tumburur nāradaś caiva viśvāvasur hahā huhūḥ 06,007.018c abhigamyāmaraśreṣṭhāḥ stavai stunvanti cābhibho 06,007.019a saptarṣayo mahātmānaḥ kaśyapaś ca prajāpatiḥ 06,007.019c tatra gacchanti bhadraṃ te sadā parvaṇi parvaṇi 06,007.020a tasyaiva mūrdhany uśanāḥ kāvyo daityair mahīpate 06,007.020c tasya hīmāni ratnāni tasyeme ratnaparvatāḥ 06,007.021a tasmāt kubero bhagavāṃś caturthaṃ bhāgam aśnute 06,007.021c tataḥ kalāṃśaṃ vittasya manuṣyebhyaḥ prayacchati 06,007.022a pārśve tasyottare divyaṃ sarvartukusumaṃ śivam 06,007.022c karṇikāravanaṃ ramyaṃ śilājālasamudgatam 06,007.023a tatra sākṣāt paśupatir divyair bhūtaiḥ samāvṛtaḥ 06,007.023c umāsahāyo bhagavān ramate bhūtabhāvanaḥ 06,007.024a karṇikāramayīṃ mālāṃ bibhrat pādāvalambinīm 06,007.024c tribhir netraiḥ kṛtoddyotas tribhiḥ sūryair ivoditaiḥ 06,007.025a tam ugratapasaḥ siddhāḥ suvratāḥ satyavādinaḥ 06,007.025c paśyanti na hi durvṛttaiḥ śakyo draṣṭuṃ maheśvaraḥ 06,007.026a tasya śailasya śikharāt kṣīradhārā nareśvara 06,007.026c triṃśad bāhuparigrāhyā bhīmanirghātanisvanā 06,007.027a puṇyā puṇyatamair juṣṭā gaṅgā bhāgīrathī śubhā 06,007.027c pataty ajasravegena hrade cāndramase śubhe 06,007.027e tayā hy utpāditaḥ puṇyaḥ sa hradaḥ sāgaropamaḥ 06,007.028a tāṃ dhārayām āsa purā durdharāṃ parvatair api 06,007.028c śataṃ varṣasahasrāṇāṃ śirasā vai maheśvaraḥ 06,007.029a meros tu paścime pārśve ketumālo mahīpate 06,007.029c jambūṣaṇḍaś ca tatraiva sumahān nandanopamaḥ 06,007.030a āyur daśa sahasrāṇi varṣāṇāṃ tatra bhārata 06,007.030c suvarṇavarṇāś ca narāḥ striyaś cāpsarasopamāḥ 06,007.031a anāmayā vītaśokā nityaṃ muditamānasāḥ 06,007.031c jāyante mānavās tatra niṣṭaptakanakaprabhāḥ 06,007.031d*0029_01 pūrveṇa yasya vikhyātaḥ parvato gandhamādanaḥ 06,007.032a gandhamādanaśṛṅgeṣu kuberaḥ saha rākṣasaiḥ 06,007.032c saṃvṛto 'psarasāṃ saṃghair modate guhyakādhipaḥ 06,007.033a gandhamādanapādeṣu pareṣv aparagaṇḍikāḥ 06,007.033c ekādaśa sahasrāṇi varṣāṇāṃ paramāyuṣaḥ 06,007.034a tatra kṛṣṇā narā rājaṃs tejoyuktā mahābalāḥ 06,007.034c striyaś cotpalapatrābhāḥ sarvāḥ supriyadarśanāḥ 06,007.035a nīlāt parataraṃ śvetaṃ śvetād dhairaṇyakaṃ param 06,007.035b*0030_01 hiraṇmayaṃ ca śvetādreḥ paraṃ varṣaṃ narādhipa 06,007.035b*0030_02 kuruvarṣaṃ tato rājañ śṛṅgavat parvatāt param 06,007.035c varṣam airāvataṃ nāma tataḥ śṛṅgavataḥ param 06,007.036a dhanuḥsaṃsthe mahārāja dve varṣe dakṣiṇottare 06,007.036c ilāvṛtaṃ madhyamaṃ tu pañca varṣāṇi caiva ha 06,007.037a uttarottaram etebhyo varṣam udricyate guṇaiḥ 06,007.037c āyuṣpramāṇam ārogyaṃ dharmataḥ kāmato 'rthataḥ 06,007.038a samanvitāni bhūtāni teṣu varṣeṣu bhārata 06,007.038c evam eṣā mahārāja parvataiḥ pṛthivī citā 06,007.039a hemakūṭas tu sumahān kailāso nāma parvataḥ 06,007.039c yatra vaiśravaṇo rājā guhyakaiḥ saha modate 06,007.039d*0031_01 tatra devo mahādevo nityam āste sahomayā 06,007.039d*0031_02 citre śilātale ramye devarṣigaṇapūjitaḥ 06,007.040a asty uttareṇa kailāsaṃ mainākaṃ parvataṃ prati 06,007.040c hiraṇyaśṛṅgaḥ sumahān divyo maṇimayo giriḥ 06,007.041a tasya pārśve mahad divyaṃ śubhaṃ kāñcanavālukam 06,007.041c ramyaṃ bindusaro nāma yatra rājā bhagīrathaḥ 06,007.041e dṛṣṭvā bhāgīrathīṃ gaṅgām uvāsa bahulāḥ samāḥ 06,007.042a yūpā maṇimayās tatra cityāś cāpi hiraṇmayāḥ 06,007.042c tatreṣṭvā tu gataḥ siddhiṃ sahasrākṣo mahāyaśāḥ 06,007.043a sṛṣṭvā bhūtapatir yatra sarvalokān sanātanaḥ 06,007.043c upāsyate tigmatejā vṛto bhūtaiḥ samāgataiḥ 06,007.043e naranārāyaṇau brahmā manuḥ sthāṇuś ca pañcamaḥ 06,007.044a tatra tripathagā devī prathamaṃ tu pratiṣṭhitā 06,007.044c brahmalokād apakrāntā saptadhā pratipadyate 06,007.045a vasvokasārā nalinī pāvanā ca sarasvatī 06,007.045c jambūnadī ca sītā ca gaṅgā sindhuś ca saptamī 06,007.046a acintyā divyasaṃkalpā prabhor eṣaiva saṃvidhiḥ 06,007.046c upāsate yatra satraṃ sahasrayugaparyaye 06,007.047a dṛśyādṛśyā ca bhavati tatra tatra sarasvatī 06,007.047c etā divyāḥ sapta gaṅgās triṣu lokeṣu viśrutāḥ 06,007.048a rakṣāṃsi vai himavati hemakūṭe tu guhyakāḥ 06,007.048c sarpā nāgāś ca niṣadhe gokarṇe ca tapodhanāḥ 06,007.049a devāsurāṇāṃ ca gṛhaṃ śvetaḥ parvata ucyate 06,007.049c gandharvā niṣadhe śaile nīle brahmarṣayo nṛpa 06,007.049e śṛṅgavāṃs tu mahārāja pitṝṇāṃ pratisaṃcaraḥ 06,007.050a ity etāni mahārāja sapta varṣāṇi bhāgaśaḥ 06,007.050c bhūtāny upaniviṣṭāni gatimanti dhruvāṇi ca 06,007.051a teṣām ṛddhir bahuvidhā dṛśyate daivamānuṣī 06,007.051c aśakyā parisaṃkhyātuṃ śraddheyā tu bubhūṣatā 06,007.052a yāṃ tu pṛcchasi mā rājan divyām etāṃ śaśākṛtim 06,007.052b*0032_01 jambūdvīpasya sarvasya ākṛtiṃ candramaṇḍale 06,007.052b*0033_01 sa vai sudarśanadvīpo dṛśyate śaśavadvidhau 06,007.052c pārśve śaśasya dve varṣe ubhaye dakṣiṇottare 06,007.052d*0034_01 anyāni pañca varṣāṇi galāntaṃ kalpitāni ca 06,007.052e karṇau tu nāgadvīpaṃ ca kaśyapadvīpam eva ca 06,007.053a tāmravarṇaḥ śiro rājañ śrīmān malayaparvataḥ 06,007.053c etad dvitīyaṃ dvīpasya dṛśyate śaśasaṃsthitam 06,008.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,008.001a meror athottaraṃ pārśvaṃ pūrvaṃ cācakṣva saṃjaya 06,008.001c nikhilena mahābuddhe mālyavantaṃ ca parvatam 06,008.002 saṃjaya uvāca 06,008.002a dakṣiṇena tu nīlasya meroḥ pārśve tathottare 06,008.002c uttarāḥ kuravo rājan puṇyāḥ siddhaniṣevitāḥ 06,008.003a tatra vṛkṣā madhuphalā nityapuṣpaphalopagāḥ 06,008.003c puṣpāṇi ca sugandhīni rasavanti phalāni ca 06,008.004a sarvakāmaphalās tatra ke cid vṛkṣā janādhipa 06,008.004c apare kṣīriṇo nāma vṛkṣās tatra narādhipa 06,008.005a ye kṣaranti sadā kṣīraṃ ṣaḍrasaṃ hy amṛtopamam 06,008.005c vastrāṇi ca prasūyante phaleṣv ābharaṇāni ca 06,008.006a sarvā maṇimayī bhūmiḥ sūkṣmakāñcanavālukā 06,008.006b*0035_01 maṇiratnanibhaṃ ramyaṃ vajravaiḍūryasaṃnibham 06,008.006b*0035_02 bhūbhāgo dṛśyate tatra padmarāgasamaprabham 06,008.006c sarvatra sukhasaṃsparśā niṣpaṅkā ca janādhipa 06,008.006d*0036_01 puṣkariṇyaḥ śubhās tatra sukhasparśā manoharāḥ 06,008.007a devalokacyutāḥ sarve jāyante tatra mānavāḥ 06,008.007c tulyarūpaguṇopetāḥ sameṣu viṣameṣu ca 06,008.008a mithunāni ca jāyante striyaś cāpsarasopamāḥ 06,008.008c teṣāṃ te kṣīriṇāṃ kṣīraṃ pibanty amṛtasaṃnibham 06,008.009a mithunaṃ jāyamānaṃ vai samaṃ tac ca pravardhate 06,008.009c tulyarūpaguṇopetaṃ samaveṣaṃ tathaiva ca 06,008.009e ekaikam anuraktaṃ ca cakravākasamaṃ vibho 06,008.009f*0037_01 mṛtyuś ca samakālaṃ ca tayor mithunayugmayoḥ 06,008.010a nirāmayā vītaśokā nityaṃ muditamānasāḥ 06,008.010c daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca 06,008.010e jīvanti te mahārāja na cānyonyaṃ jahaty uta 06,008.011a bhāruṇḍā nāma śakunās tīkṣṇatuṇḍā mahābalāḥ 06,008.011c te nirharanti hi mṛtān darīṣu prakṣipanti ca 06,008.012a uttarāḥ kuravo rājan vyākhyātās te samāsataḥ 06,008.012c meroḥ pārśvam ahaṃ pūrvaṃ vakṣyāmy atha yathātatham 06,008.012d*0038_01 bhadrāśvaṃ nāma varṣaṃ tu puro vai gandhamādanāt 06,008.013a tasya pūrvābhiṣekas tu bhadrāśvasya viśāṃ pate 06,008.013c bhadrasālavanaṃ yatra kālāmraś ca mahādrumaḥ 06,008.014a kālāmraś ca mahārāja nityapuṣpaphalaḥ śubhaḥ 06,008.014c dvīpaś ca yojanotsedhaḥ siddhacāraṇasevitaḥ 06,008.015a tatra te puruṣāḥ śvetās tejoyuktā mahābalāḥ 06,008.015c striyaḥ kumudavarṇāś ca sundaryaḥ priyadarśanāḥ 06,008.016a candraprabhāś candravarṇāḥ pūrṇacandranibhānanāḥ 06,008.016c candraśītalagātryaś ca nṛttagītaviśāradāḥ 06,008.017a daśa varṣasahasrāṇi tatrāyur bharatarṣabha 06,008.017c kālāmrarasapītās te nityaṃ saṃsthitayauvanāḥ 06,008.018a dakṣiṇena tu nīlasya niṣadhasyottareṇa tu 06,008.018c sudarśano nāma mahāñ jambūvṛkṣaḥ sanātanaḥ 06,008.019a sarvakāmaphalaḥ puṇyaḥ siddhacāraṇasevitaḥ 06,008.019c tasya nāmnā samākhyāto jambūdvīpaḥ sanātanaḥ 06,008.020a yojanānāṃ sahasraṃ ca śataṃ ca bharatarṣabha 06,008.020c utsedho vṛkṣarājasya divaspṛṅ manujeśvara 06,008.021a aratnīnāṃ sahasraṃ ca śatāni daśa pañca ca 06,008.021c pariṇāhas tu vṛkṣasya phalānāṃ rasabhedinām 06,008.022a patamānāni tāny urvyāṃ kurvanti vipulaṃ svanam 06,008.022c muñcanti ca rasaṃ rājaṃs tasmin rajatasaṃnibham 06,008.023a tasyā jambvāḥ phalaraso nadī bhūtvā janādhipa 06,008.023c meruṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā saṃprayāty uttarān kurūn 06,008.024a pibanti tad rasaṃ hṛṣṭā janā nityaṃ janādhipa 06,008.024c tasmin phalarase pīte na jarā bādhate ca tān 06,008.025a tatra jāmbūnadaṃ nāma kanakaṃ devabhūṣaṇam 06,008.025b*0039_01 indragopakasaṃkāśaṃ jāyate bhāsvaraṃ tu tat 06,008.025c taruṇādityavarṇāś ca jāyante tatra mānavāḥ 06,008.026a tathā mālyavataḥ śṛṅge dīpyate tatra havyavāṭ 06,008.026c nāmnā saṃvartako nāma kālāgnir bharatarṣabha 06,008.027a tathā mālyavataḥ śṛṅge pūrve pūrvāntagaṇḍikā 06,008.027c yojanānāṃ sahasrāṇi pañcāśan mālyavān sthitaḥ 06,008.028a mahārajatasaṃkāśā jāyante tatra mānavāḥ 06,008.028c brahmalokāc cyutāḥ sarve sarve ca brahmavādinaḥ 06,008.029a tapas tu tapyamānās te bhavanti hy ūrdhvaretasaḥ 06,008.029c rakṣaṇārthaṃ tu bhūtānāṃ praviśanti divākaram 06,008.030a ṣaṣṭis tāni sahasrāṇi ṣaṣṭir eva śatāni ca 06,008.030c aruṇasyāgrato yānti parivārya divākaram 06,008.031a ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi ṣaṣṭim eva śatāni ca 06,008.031c ādityatāpataptās te viśanti śaśimaṇḍalam 06,009.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,009.001a varṣāṇāṃ caiva nāmāni parvatānāṃ ca saṃjaya 06,009.001c ācakṣva me yathātattvaṃ ye ca parvatavāsinaḥ 06,009.002 saṃjaya uvāca 06,009.002a dakṣiṇena tu śvetasya nīlasyaivottareṇa tu 06,009.002c varṣaṃ ramaṇakaṃ nāma jāyante tatra mānavāḥ 06,009.003a śuklābhijanasaṃpannāḥ sarve supriyadarśanāḥ 06,009.003c ratipradhānāś ca tathā jāyante tatra mānavāḥ 06,009.004a daśa varṣasahasrāṇi śatāni daśa pañca ca 06,009.004c jīvanti te mahārāja nityaṃ muditamānasāḥ 06,009.005a dakṣiṇe śṛṅgiṇaś caiva śvetasyāthottareṇa ca 06,009.005c varṣaṃ hairaṇvataṃ nāma yatra hairaṇvatī nadī 06,009.005d*0040_01 yatra cāyaṃ mahārāja pakṣirāṭ patagottamaḥ 06,009.006a yakṣānugā mahārāja dhaninaḥ priyadarśanāḥ 06,009.006c mahābalās tatra sadā rājan muditamānasāḥ 06,009.006d*0041_01 yakṣaḥ so 'pi mahārāja yakṣarājānugauta[? -gotta]maḥ 06,009.007a ekādaśa sahasrāṇi varṣāṇāṃ te janādhipa 06,009.007c āyuṣpramāṇaṃ jīvanti śatāni daśa pañca ca 06,009.008a śṛṅgāṇi vai śṛṅgavatas trīṇy eva manujādhipa 06,009.008c ekaṃ maṇimayaṃ tatra tathaikaṃ raukmam adbhutam 06,009.009a sarvaratnamayaṃ caikaṃ bhavanair upaśobhitam 06,009.009c tatra svayaṃprabhā devī nityaṃ vasati śāṇḍilī 06,009.010a uttareṇa tu śṛṅgasya samudrānte janādhipa 06,009.010c varṣam airāvataṃ nāma tasmāc chṛṅgavataḥ param 06,009.011a na tatra sūryas tapati na te jīryanti mānavāḥ 06,009.011c candramāś ca sanakṣatro jyotir bhūta ivāvṛtaḥ 06,009.012a padmaprabhāḥ padmavarṇāḥ padmapatranibhekṣaṇāḥ 06,009.012c padmapatrasugandhāś ca jāyante tatra mānavāḥ 06,009.013a aniṣpandāḥ sugandhāś ca nirāhārā jitendriyāḥ 06,009.013c devalokacyutāḥ sarve tathā virajaso nṛpa 06,009.014a trayodaśa sahasrāṇi varṣāṇāṃ te janādhipa 06,009.014c āyuṣpramāṇaṃ jīvanti narā bharatasattama 06,009.015a kṣīrodasya samudrasya tathaivottarataḥ prabhuḥ 06,009.015c harir vasati vaikuṇṭhaḥ śakaṭe kanakātmake 06,009.016a aṣṭacakraṃ hi tad yānaṃ bhūtayuktaṃ manojavam 06,009.016c agnivarṇaṃ mahāvegaṃ jāmbūnadapariṣkṛtam 06,009.017a sa prabhuḥ sarvabhūtānāṃ vibhuś ca bharatarṣabha 06,009.017c saṃkṣepo vistaraś caiva kartā kārayitā ca saḥ 06,009.018a pṛthivy āpas tathākāśaṃ vāyus tejaś ca pārthiva 06,009.018c sa yajñaḥ sarvabhūtānām āsyaṃ tasya hutāśanaḥ 06,009.018d*0042_01 sthitaḥ sthānasahasreṣu vyāpya vai sa carācaram 06,009.019 vaiśaṃpāyana uvāca 06,009.019a evam uktaḥ saṃjayena dhṛtarāṣṭro mahāmanāḥ 06,009.019c dhyānam anvagamad rājā putrān prati janādhipa 06,009.020a sa vicintya mahārāja punar evābravīd vacaḥ 06,009.020c asaṃśayaṃ sūtaputra kālaḥ saṃkṣipate jagat 06,009.020e sṛjate ca punaḥ sarvaṃ neha vidyati śāśvatam 06,009.021a naro nārāyaṇaś caiva sarvajñaḥ sarvabhūtabhṛt 06,009.021c devā vaikuṇṭha ity āhur vedā viṣṇur iti prabhum 06,010.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,010.001a yad idaṃ bhārataṃ varṣaṃ yatredaṃ mūrchitaṃ balam 06,010.001c yatrātimātraṃ lubdho 'yaṃ putro duryodhano mama 06,010.002a yatra gṛddhāḥ pāṇḍusutā yatra me sajjate manaḥ 06,010.002c etan me tattvam ācakṣva kuśalo hy asi saṃjaya 06,010.003 saṃjaya uvāca 06,010.003a na tatra pāṇḍavā gṛddhāḥ śṛṇu rājan vaco mama 06,010.003c gṛddho duryodhanas tatra śakuniś cāpi saubalaḥ 06,010.004a apare kṣatriyāś cāpi nānājanapadeśvarāḥ 06,010.004c ye gṛddhā bhārate varṣe na mṛṣyanti parasparam 06,010.005a atra te varṇayiṣyāmi varṣaṃ bhārata bhāratam 06,010.005c priyam indrasya devasya manor vaivasvatasya ca 06,010.006a pṛthoś ca rājan vainyasya tathekṣvākor mahātmanaḥ 06,010.006c yayāter ambarīṣasya māndhātur nahuṣasya ca 06,010.007a tathaiva mucukundasya śiber auśīnarasya ca 06,010.007c ṛṣabhasya tathailasya nṛgasya nṛpates tathā 06,010.007d*0043_01 kuśikasya ca durdharṣa gādheś caiva mahātmanaḥ 06,010.007d*0043_02 somakasya ca durdharṣa dilīpasya tathaiva ca 06,010.008a anyeṣāṃ ca mahārāja kṣatriyāṇāṃ balīyasām 06,010.008c sarveṣām eva rājendra priyaṃ bhārata bhāratam 06,010.009a tat te varṣaṃ pravakṣyāmi yathāśrutam ariṃdama 06,010.009c śṛṇu me gadato rājan yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 06,010.010a mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimān ṛkṣavān api 06,010.010c vindhyaś ca pāriyātraś ca saptaite kulaparvatāḥ 06,010.011a teṣāṃ sahasraśo rājan parvatās tu samīpataḥ 06,010.011c abhijñātāḥ sāravanto vipulāś citrasānavaḥ 06,010.012a anye tato 'parijñātā hrasvā hrasvopajīvinaḥ 06,010.012c āryā mlecchāś ca kauravya tair miśrāḥ puruṣā vibho 06,010.013a nadīḥ pibanti bahulā gaṅgāṃ sindhuṃ sarasvatīm 06,010.013c godāvarīṃ narmadāṃ ca bāhudāṃ ca mahānadīm 06,010.014a śatadruṃ candrabhāgāṃ ca yamunāṃ ca mahānadīm 06,010.014c dṛṣadvatīṃ vipāśāṃ ca vipāpāṃ sthūlavālukām 06,010.015a nadīṃ vetravatīṃ caiva kṛṣṇaveṇāṃ ca nimnagām 06,010.015c irāvatīṃ vitastāṃ ca payoṣṇīṃ devikām api 06,010.016a vedasmṛtiṃ vetasinīṃ tridivām iṣkumālinīm 06,010.016c karīṣiṇīṃ citravahāṃ citrasenāṃ ca nimnagām 06,010.017a gomatīṃ dhūtapāpāṃ ca vandanāṃ ca mahānadīm 06,010.017c kauśikīṃ tridivāṃ kṛtyāṃ vicitrāṃ lohatāriṇīm 06,010.018a rathasthāṃ śatakumbhāṃ ca sarayūṃ ca nareśvara 06,010.018c carmaṇvatīṃ vetravatīṃ hastisomāṃ diśaṃ tathā 06,010.019a śatāvarīṃ payoṣṇīṃ ca parāṃ bhaimarathīṃ tathā 06,010.019c kāverīṃ culukāṃ cāpi vāpīṃ śatabalām api 06,010.020a nicīrāṃ mahitāṃ cāpi suprayogāṃ narādhipa 06,010.020c pavitrāṃ kuṇḍalāṃ sindhuṃ vājinīṃ puramālinīm 06,010.021a pūrvābhirāmāṃ vīrāṃ ca bhīmām oghavatīṃ tathā 06,010.021c palāśinīṃ pāpaharāṃ mahendrāṃ pippalāvatīm 06,010.022a pāriṣeṇām asiknīṃ ca saralāṃ bhāramardinīm 06,010.022c puruhīṃ pravarāṃ menāṃ moghāṃ ghṛtavatīṃ tathā 06,010.023a dhūmatyām atikṛṣṇāṃ ca sūcīṃ chāvīṃ ca kaurava 06,010.023c sadānīrām adhṛṣyāṃ ca kuśadhārāṃ mahānadīm 06,010.024a śaśikāntāṃ śivāṃ caiva tathā vīravatīm api 06,010.024c vāstuṃ suvāstuṃ gaurīṃ ca kampanāṃ sahiraṇvatīm 06,010.025a hiraṇvatīṃ citravatīṃ citrasenāṃ ca nimnagām 06,010.025c rathacitrāṃ jyotirathāṃ viśvāmitrāṃ kapiñjalām 06,010.026a upendrāṃ bahulāṃ caiva kucarām ambuvāhinīm 06,010.026c vainandīṃ piñjalāṃ veṇṇāṃ tuṅgaveṇāṃ mahānadīm 06,010.027a vidiśāṃ kṛṣṇaveṇṇāṃ ca tāmrāṃ ca kapilām api 06,010.027c śaluṃ suvāmāṃ vedāśvāṃ harisrāvāṃ mahāpagām 06,010.028a śīghrāṃ ca picchilāṃ caiva bhāradvājīṃ ca nimnagām 06,010.028c kauśikīṃ nimnagāṃ śoṇāṃ bāhudām atha candanām 06,010.029a durgām antaḥśilāṃ caiva brahmamedhyāṃ bṛhadvatīm 06,010.029c carakṣāṃ mahirohīṃ ca tathā jambunadīm api 06,010.030a sunasāṃ tamasāṃ dāsīṃ trasām anyāṃ varāṇasīm 06,010.030c loloddhṛtakarāṃ caiva pūrṇāśāṃ ca mahānadīm 06,010.031a mānavīṃ vṛṣabhāṃ caiva mahānadyo janādhipa 06,010.031c sadānirāmayāṃ vṛtyāṃ mandagāṃ mandavāhinīm 06,010.031d*0044_01 brahmamedhyāṃ bṛhadvatīm 06,010.031d*0044_02 etāś cānyāś ca bahudhā 06,010.032a brahmāṇīṃ ca mahāgaurīṃ durgām api ca bhārata 06,010.032c citropalāṃ citrabarhāṃ mañjuṃ makaravāhinīm 06,010.033a mandākinīṃ vaitaraṇīṃ kokāṃ caiva mahānadīm 06,010.033c śuktimatīm araṇyāṃ ca puṣpaveṇyutpalāvatīm 06,010.034a lohityāṃ karatoyāṃ ca tathaiva vṛṣabhaṅginīm 06,010.034c kumārīm ṛṣikulyāṃ ca brahmakulyāṃ ca bhārata 06,010.035a sarasvatīḥ supuṇyāś ca sarvā gaṅgāś ca māriṣa 06,010.035b*0045_01 brahmāṇīṃ ca mahāgaurīṃ suvaśyām api bhārata 06,010.035b*0046_01 mānavīṃ vṛṣabhāṃ caiva mahānadyo janādhipa 06,010.035c viśvasya mātaraḥ sarvāḥ sarvāś caiva mahābalāḥ 06,010.036a tathā nadyas tv aprakāśāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,010.036c ity etāḥ sarito rājan samākhyātā yathāsmṛti 06,010.037a ata ūrdhvaṃ janapadān nibodha gadato mama 06,010.037c tatreme kurupāñcālāḥ śālvamādreyajāṅgalāḥ 06,010.037d*0047_01 videhā māgadhāḥ siṃhā mahadāyatayas tathā 06,010.038a śūrasenāḥ kaliṅgāś ca bodhā maukās tathaiva ca 06,010.038c matsyāḥ sukuṭyaḥ saubalyāḥ kuntalāḥ kāśikośalāḥ 06,010.039a cedivatsāḥ karūṣāś ca bhojāḥ sindhupulindakāḥ 06,010.039c uttamaujā daśārṇāś ca mekalāś cotkalaiḥ saha 06,010.040a pāñcālāḥ kauśijāś caiva ekapṛṣṭhā yugaṃdharāḥ 06,010.040c saudhā madrā bhujiṅgāś ca kāśayo 'parakāśayaḥ 06,010.041a jaṭharāḥ kukkuśāś caiva sudāśārṇāś ca bhārata 06,010.041c kuntayo 'vantayaś caiva tathaivāparakuntayaḥ 06,010.042a govindā mandakāḥ ṣaṇḍā vidarbhānūpavāsikāḥ 06,010.042c aśmakāḥ pāṃsurāṣṭrāś ca goparāṣṭrāḥ panītakāḥ 06,010.043a ādirāṣṭrāḥ sukuṭṭāś ca balirāṣṭraṃ ca kevalam 06,010.043c vānarāsyāḥ pravāhāś ca vakrā vakrabhayāḥ śakāḥ 06,010.044a videhakā māgadhāś ca suhmāś ca vijayās tathā 06,010.044c aṅgā vaṅgāḥ kaliṅgāś ca yakṛllomāna eva ca 06,010.045a mallāḥ sudeṣṇāḥ prāhūtās tathā māhiṣakārṣikāḥ 06,010.045c vāhīkā vāṭadhānāś ca ābhīrāḥ kālatoyakāḥ 06,010.046a aparandhrāś ca śūdrāś ca pahlavāś carmakhaṇḍikāḥ 06,010.046c aṭavīśabarāś caiva marubhaumāś ca māriṣa 06,010.047a upāvṛścānupāvṛścasurāṣṭrāḥ kekayās tathā 06,010.047c kuṭṭāparāntā dvaidheyāḥ kākṣāḥ sāmudraniṣkuṭāḥ 06,010.047d*0048_01 kaṭyāś ca pātavaibodhā yākāḥ sāmudraniṣkadāḥ 06,010.048a andhrāś ca bahavo rājann antargiryās tathaiva ca 06,010.048c bahirgiryāṅgamaladā māgadhā mānavarjakāḥ 06,010.048d*0049_01 antargiryās tathā caiva bahirgiryās tathaiva ca 06,010.049a mahyuttarāḥ prāvṛṣeyā bhārgavāś ca janādhipa 06,010.049c puṇḍrā bhārgāḥ kirātāś ca sudoṣṇāḥ pramudās tathā 06,010.050a śakā niṣādā niṣadhās tathaivānartanairṛtāḥ 06,010.050c dugūlāḥ pratimatsyāś ca kuśalāḥ kunaṭās tathā 06,010.051a tīragrāhās taratoyā rājikā rasyakāgaṇāḥ 06,010.051c tilakāḥ pārasīkāś ca madhumantaḥ prakutsakāḥ 06,010.052a kāśmīrāḥ sindhusauvīrā gāndhārā darśakās tathā 06,010.052c abhīsārā kulūtāś ca śaivalā bāhlikās tathā 06,010.053a darvīkāḥ sakacā darvā vātajāmarathoragāḥ 06,010.053c bahuvādyāś ca kauravya sudāmānaḥ sumallikāḥ 06,010.054a vadhrāḥ karīṣakāś cāpi kulindopatyakās tathā 06,010.054c vanāyavo daśāpārśvā romāṇaḥ kuśabindavaḥ 06,010.055a kacchā gopālakacchāś ca lāṅgalāḥ paravallakāḥ 06,010.055c kirātā barbarāḥ siddhā videhās tāmraliṅgakāḥ 06,010.056a oṣṭrāḥ puṇḍrāḥ sasairandhrāḥ pārvatīyāś ca māriṣa 06,010.056c athāpare janapadā dakṣiṇā bharatarṣabha 06,010.057a draviḍāḥ keralāḥ prācyā bhūṣikā vanavāsinaḥ 06,010.057c unnatyakā māhiṣakā vikalpā mūṣakās tathā 06,010.058a karṇikāḥ kuntikāś caiva saudbhidā nalakālakāḥ 06,010.058c kaukuṭṭakās tathā colāḥ koṅkaṇā mālavāṇakāḥ 06,010.059a samaṅgāḥ kopanāś caiva kukurāṅgadamāriṣāḥ 06,010.059c dhvajiny utsavasaṃketās trigartāḥ sarvasenayaḥ 06,010.060a tryaṅgāḥ kekarakāḥ proṣṭhāḥ parasaṃcarakās tathā 06,010.060c tathaiva vindhyapulakāḥ pulindāḥ kalkalaiḥ saha 06,010.061a mālakā mallakāś caiva tathaivāparavartakāḥ 06,010.061c kulindāḥ kulakāś caiva karaṇṭhāḥ kurakās tathā 06,010.062a mūṣakā stanabālāś ca satiyaḥ pattipañjakāḥ 06,010.062c ādidāyāḥ sirālāś ca stūbakā stanapās tathā 06,010.063a hṛṣīvidarbhāḥ kāntīkās taṅgaṇāḥ parataṅgaṇāḥ 06,010.063c uttarāś cāpare mlecchā janā bharatasattama 06,010.064a yavanāś ca sakāmbojā dāruṇā mlecchajātayaḥ 06,010.064c sakṣaddruhaḥ kuntalāś ca hūṇāḥ pāratakaiḥ saha 06,010.065a tathaiva maradhāś cīnās tathaiva daśamālikāḥ 06,010.065c kṣatriyopaniveśāś ca vaiśyaśūdrakulāni ca 06,010.066a śūdrābhīrātha daradāḥ kāśmīrāḥ paśubhiḥ saha 06,010.066c khaśikāś ca tukhārāś ca pallavā girigahvarāḥ 06,010.067a ātreyāḥ sabharadvājās tathaiva stanayoṣikāḥ 06,010.067c aupakāś ca kaliṅgāś ca kirātānāṃ ca jātayaḥ 06,010.067d*0050_01 kāraskarāś ca vaṃśāś ca āndhrāś ca dramiḍās tathā 06,010.067d*0050_02 colāś caiva tathā pāṇḍyāś cerāś caiva susiṃhalāḥ 06,010.068a tāmarā haṃsamārgāś ca tathaiva karabhañjakāḥ 06,010.068b*0051_01 ete cānye janapadāḥ prācyodīcyās tathaiva ca 06,010.068c uddeśamātreṇa mayā deśāḥ saṃkīrtitāḥ prabho 06,010.069a yathāguṇabalaṃ cāpi trivargasya mahāphalam 06,010.069c duhyed dhenuḥ kāmadhuk ca bhūmiḥ samyag anuṣṭhitā 06,010.070a tasyāṃ gṛdhyanti rājānaḥ śūrā dharmārthakovidāḥ 06,010.070c te tyajanty āhave prāṇān rasāgṛddhās tarasvinaḥ 06,010.071a devamānuṣakāyānāṃ kāmaṃ bhūmiḥ parāyaṇam 06,010.071c anyonyasyāvalumpanti sārameyā ivāmiṣam 06,010.072a rājāno bharataśreṣṭha bhoktukāmā vasuṃdharām 06,010.072c na cāpi tṛptiḥ kāmānāṃ vidyate ceha kasya cit 06,010.073a tasmāt parigrahe bhūmer yatante kurupāṇḍavāḥ 06,010.073c sāmnā dānena bhedena daṇḍenaiva ca pārthiva 06,010.074a pitā mātā ca putraś ca khaṃ dyauś ca narapuṃgava 06,010.074c bhūmir bhavati bhūtānāṃ samyag acchidradarśinī 06,011.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,011.001a bhāratasyāsya varṣasya tathā haimavatasya ca 06,011.001c pramāṇam āyuṣaḥ sūta phalaṃ cāpi śubhāśubham 06,011.002a anāgatam atikrāntaṃ vartamānaṃ ca saṃjaya 06,011.002c ācakṣva me vistareṇa harivarṣaṃ tathaiva ca 06,011.003 saṃjaya uvāca 06,011.003a catvāri bhārate varṣe yugāni bharatarṣabha 06,011.003c kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca puṣyaṃ ca kuruvardhana 06,011.004a pūrvaṃ kṛtayugaṃ nāma tatas tretāyugaṃ vibho 06,011.004c saṃkṣepād dvāparasyātha tataḥ puṣyaṃ pravartate 06,011.005a catvāri ca sahasrāṇi varṣāṇāṃ kurusattama 06,011.005c āyuḥsaṃkhyā kṛtayuge saṃkhyātā rājasattama 06,011.006a tathā trīṇi sahasrāṇi tretāyāṃ manujādhipa 06,011.006c dvisahasraṃ dvāpare tu śate tiṣṭhati saṃprati 06,011.007a na pramāṇasthitir hy asti puṣye 'smin bharatarṣabha 06,011.007c garbhasthāś ca mriyante 'tra tathā jātā mriyanti ca 06,011.008a mahābalā mahāsattvāḥ prajāguṇasamanvitāḥ 06,011.008b*0052_01 prajāyante ca jātāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,011.008c ajāyanta kṛte rājan munayaḥ sutapodhanāḥ 06,011.009a mahotsāhā mahātmāno dhārmikāḥ satyavādinaḥ 06,011.009c jātāḥ kṛtayuge rājan dhaninaḥ priyadarśanāḥ 06,011.010a āyuṣmanto mahāvīrā dhanurdharavarā yudhi 06,011.010b*0053_01 varārhā yudhi jāyante kṣatriyāḥ śūrasattamāḥ 06,011.010c jāyante kṣatriyāḥ śūrās tretāyāṃ cakravartinaḥ 06,011.011a sarvavarṇā mahārāja jāyante dvāpare sati 06,011.011c mahotsāhā mahāvīryāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ 06,011.012a tejasālpena saṃyuktāḥ krodhanāḥ puruṣā nṛpa 06,011.012c lubdhāś cānṛtakāś caiva puṣye jāyanti bhārata 06,011.013a īrṣyā mānas tathā krodho māyāsūyā tathaiva ca 06,011.013c puṣye bhavanti martyānāṃ rāgo lobhaś ca bhārata 06,011.014a saṃkṣepo vartate rājan dvāpare 'smin narādhipa 06,011.014c guṇottaraṃ haimavataṃ harivarṣaṃ tataḥ param 06,012.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,012.001a jambūkhaṇḍas tvayā prokto yathāvad iha saṃjaya 06,012.001c viṣkambham asya prabrūhi parimāṇaṃ ca tattvataḥ 06,012.002a samudrasya pramāṇaṃ ca samyag acchidradarśana 06,012.002c śākadvīpaṃ ca me brūhi kuśadvīpaṃ ca saṃjaya 06,012.003a śālmalaṃ caiva tattvena krauñcadvīpaṃ tathaiva ca 06,012.003c brūhi gāvalgaṇe sarvaṃ rāhoḥ somārkayos tathā 06,012.004 saṃjaya uvāca 06,012.004a rājan subahavo dvīpā yair idaṃ saṃtataṃ jagat 06,012.004c sapta tv ahaṃ pravakṣyāmi candrādityau grahāṃs tathā 06,012.005a aṣṭādaśa sahasrāṇi yojanānāṃ viśāṃ pate 06,012.005c ṣaṭśatāni ca pūrṇāni viṣkambho jambuparvataḥ 06,012.006a lāvaṇasya samudrasya viṣkambho dviguṇaḥ smṛtaḥ 06,012.006c nānājanapadākīrṇo maṇividrumacitritaḥ 06,012.007a naikadhātuvicitraiś ca parvatair upaśobhitaḥ 06,012.007c siddhacāraṇasaṃkīrṇaḥ sāgaraḥ parimaṇḍalaḥ 06,012.008a śākadvīpaṃ ca vakṣyāmi yathāvad iha pārthiva 06,012.008c śṛṇu me tvaṃ yathānyāyaṃ bruvataḥ kurunandana 06,012.009a jambūdvīpapramāṇena dviguṇaḥ sa narādhipa 06,012.009c viṣkambheṇa mahārāja sāgaro 'pi vibhāgaśaḥ 06,012.009d*0054_01 śalmaliś ca kuśa[ḥ] krauñco dviguṇo hy uttarottaram 06,012.009d*0054_02 yathāsaṃkhyaṃ parivṛttaḥ surāsarpiḥpayodhibhiḥ 06,012.009e kṣīrodo bharataśreṣṭha yena saṃparivāritaḥ 06,012.010a tatra puṇyā janapadā na tatra mriyate janaḥ 06,012.010c kuta eva hi durbhikṣaṃ kṣamātejoyutā hi te 06,012.011a śākadvīpasya saṃkṣepo yathāvad bharatarṣabha 06,012.011c ukta eṣa mahārāja kim anyac chrotum icchasi 06,012.012 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,012.012a śākadvīpasya saṃkṣepo yathāvad iha saṃjaya 06,012.012c uktas tvayā mahābhāga vistaraṃ brūhi tattvataḥ 06,012.013 saṃjaya uvāca 06,012.013a tathaiva parvatā rājan saptātra maṇibhūṣitāḥ 06,012.013c ratnākarās tathā nadyas teṣāṃ nāmāni me śṛṇu 06,012.013e atīvaguṇavat sarvaṃ tatra puṇyaṃ janādhipa 06,012.014a devarṣigandharvayutaḥ paramo merur ucyate 06,012.014c prāgāyato mahārāja malayo nāma parvataḥ 06,012.014e yato meghāḥ pravartante prabhavanti ca sarvaśaḥ 06,012.015a tataḥ pareṇa kauravya jaladhāro mahāgiriḥ 06,012.015c yatra nityam upādatte vāsavaḥ paramaṃ jalam 06,012.015e yato varṣaṃ prabhavati varṣākāle janeśvara 06,012.016a uccair girī raivatako yatra nityaṃ pratiṣṭhitaḥ 06,012.016c revatī divi nakṣatraṃ pitāmahakṛto vidhiḥ 06,012.017a uttareṇa tu rājendra śyāmo nāma mahāgiriḥ 06,012.017b*0055_01 navameghaprabhaḥ prāṃśuḥ śrīmān ujjvalavigrahaḥ 06,012.017c yataḥ śyāmatvam āpannāḥ prajā janapadeśvara 06,012.018 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,012.018a sumahān saṃśayo me 'dya proktaṃ saṃjaya yat tvayā 06,012.018c prajāḥ kathaṃ sūtaputra saṃprāptāḥ śyāmatām iha 06,012.019 saṃjaya uvāca 06,012.019a sarveṣv eva mahāprājña dvīpeṣu kurunandana 06,012.019c gauraḥ kṛṣṇaś ca varṇau dvau tayor varṇāntaraṃ nṛpa 06,012.020a śyāmo yasmāt pravṛtto vai tat te vakṣyāmi bhārata 06,012.020c āste 'tra bhagavān kṛṣṇas tat kāntyā śyāmatāṃ gataḥ 06,012.021a tataḥ paraṃ kauravendra durgaśailo mahodayaḥ 06,012.021c kesarī kesarayuto yato vātaḥ pravāyati 06,012.022a teṣāṃ yojanaviṣkambho dviguṇaḥ pravibhāgaśaḥ 06,012.022c varṣāṇi teṣu kauravya saṃproktāni manīṣibhiḥ 06,012.023a mahāmerur mahākāśo jaladaḥ kumudottaraḥ 06,012.023c jaladhārāt paro rājan sukumāra iti smṛtaḥ 06,012.024a raivatasya tu kaumāraḥ śyāmasya tu maṇīcakaḥ 06,012.024c kesarasyātha modākī pareṇa tu mahāpumān 06,012.025a parivārya tu kauravya dairghyaṃ hrasvatvam eva ca 06,012.025c jambūdvīpena vikhyātas tasya madhye mahādrumaḥ 06,012.026a śāko nāma mahārāja tasya dvīpasya madhyagaḥ 06,012.026c tatra puṇyā janapadāḥ pūjyate tatra śaṃkaraḥ 06,012.027a tatra gacchanti siddhāś ca cāraṇā daivatāni ca 06,012.027c dhārmikāś ca prajā rājaṃś catvāro 'tīva bhārata 06,012.028a varṇāḥ svakarmaniratā na ca steno 'tra dṛśyate 06,012.028c dīrghāyuṣo mahārāja jarāmṛtyuvivarjitāḥ 06,012.029a prajās tatra vivardhante varṣāsv iva samudragāḥ 06,012.029c nadyaḥ puṇyajalās tatra gaṅgā ca bahudhāgatiḥ 06,012.030a sukumārī kumārī ca sītā kāverakā tathā 06,012.030c mahānadī ca kauravya tathā maṇijalā nadī 06,012.030e ikṣuvardhanikā caiva tathā bharatasattama 06,012.031a tataḥ pravṛttāḥ puṇyodā nadyaḥ kurukulodvaha 06,012.031c sahasrāṇāṃ śatāny eva yato varṣati vāsavaḥ 06,012.032a na tāsāṃ nāmadheyāni parimāṇaṃ tathaiva ca 06,012.032c śakyate parisaṃkhyātuṃ puṇyās tā hi saridvarāḥ 06,012.033a tatra puṇyā janapadāś catvāro lokasaṃmatāḥ 06,012.033c magāś ca maśakāś caiva mānasā mandagās tathā 06,012.034a magā brāhmaṇabhūyiṣṭhāḥ svakarmaniratā nṛpa 06,012.034c maśakeṣu tu rājanyā dhārmikāḥ sarvakāmadāḥ 06,012.035a mānaseṣu mahārāja vaiśyāḥ karmopajīvinaḥ 06,012.035c sarvakāmasamāyuktāḥ śūrā dharmārthaniścitāḥ 06,012.035e śūdrās tu mandage nityaṃ puruṣā dharmaśīlinaḥ 06,012.036a na tatra rājā rājendra na daṇḍo na ca daṇḍikāḥ 06,012.036c svadharmeṇaiva dharmaṃ ca te rakṣanti parasparam 06,012.037a etāvad eva śakyaṃ tu tasmin dvīpe prabhāṣitum 06,012.037c etāvad eva śrotavyaṃ śākadvīpe mahaujasi 06,013.001 saṃjaya uvāca 06,013.001a uttareṣu tu kauravya dvīpeṣu śrūyate kathā 06,013.001c yathāśrutaṃ mahārāja bruvatas tan nibodha me 06,013.001d*0056_01 dugdhodakasamudro 'nyaḥ punar ikṣurasodakaḥ 06,013.002a ghṛtatoyaḥ samudro 'tra dadhimaṇḍodako 'paraḥ 06,013.002c surodaḥ sāgaraś caiva tathānyo gharmasāgaraḥ 06,013.002d*0057_01 ikṣūdaś ca surodaś ca sarpiḥkṣīrodadhis tadā 06,013.002d*0057_02 dadhimaṇḍodadhiś cānyaḥ śuddhodadhir atho mahān 06,013.003a paraspareṇa dviguṇāḥ sarve dvīpā narādhipa 06,013.003c sarvataś ca mahārāja parvataiḥ parivāritāḥ 06,013.004a gauras tu madhyame dvīpe girir mānaḥśilo mahān 06,013.004c parvataḥ paścimaḥ kṛṣṇo nārāyaṇanibho nṛpa 06,013.005a tatra ratnāni divyāni svayaṃ rakṣati keśavaḥ 06,013.005c prajāpatim upāsīnaḥ prajānāṃ vidadhe sukham 06,013.006a kuśadvīpe kuśastambo madhye janapadasya ha 06,013.006b*0058_01 saṃpūjyate hi plakṣaś ca svadī[?dvī]pakhyātikṛd yathā 06,013.006c saṃpūjyate śalmaliś ca dvīpe śālmalike nṛpa 06,013.007a krauñcadvīpe mahākrauñco girī ratnacayākaraḥ 06,013.007c saṃpūjyate mahārāja cāturvarṇyena nityadā 06,013.008a gomandaḥ parvato rājan sumahān sarvadhātumān 06,013.008c yatra nityaṃ nivasati śrīmān kamalalocanaḥ 06,013.008e mokṣibhiḥ saṃstuto nityaṃ prabhur nārāyaṇo hariḥ 06,013.009a kuśadvīpe tu rājendra parvato vidrumaiś citaḥ 06,013.009c sudhāmā nāma durdharṣo dvitīyo hemaparvataḥ 06,013.010a dyutimān nāma kauravya tṛtīyaḥ kumudo giriḥ 06,013.010c caturthaḥ puṣpavān nāma pañcamas tu kuśeśayaḥ 06,013.011a ṣaṣṭho harigirir nāma ṣaḍ ete parvatottamāḥ 06,013.011c teṣām antaraviṣkambho dviguṇaḥ pravibhāgaśaḥ 06,013.012a audbhidaṃ prathamaṃ varṣaṃ dvitīyaṃ veṇumaṇḍalam 06,013.012c tṛtīyaṃ vai rathākāraṃ caturthaṃ pālanaṃ smṛtam 06,013.013a dhṛtimat pañcamaṃ varṣaṃ ṣaṣṭhaṃ varṣaṃ prabhākaram 06,013.013c saptamaṃ kāpilaṃ varṣaṃ saptaite varṣapuñjakāḥ 06,013.014a eteṣu devagandharvāḥ prajāś ca jagatīśvara 06,013.014c viharanti ramante ca na teṣu mriyate janaḥ 06,013.015a na teṣu dasyavaḥ santi mlecchajātyo 'pi vā nṛpa 06,013.015c gauraprāyo janaḥ sarvaḥ sukumāraś ca pārthiva 06,013.016a avaśiṣṭeṣu varṣeṣu vakṣyāmi manujeśvara 06,013.016c yathāśrutaṃ mahārāja tad avyagramanāḥ śṛṇu 06,013.017a krauñcadvīpe mahārāja krauñco nāma mahāgiriḥ 06,013.017c krauñcāt paro vāmanako vāmanād andhakārakaḥ 06,013.018a andhakārāt paro rājan mainākaḥ parvatottamaḥ 06,013.018c mainākāt parato rājan govindo girir uttamaḥ 06,013.019a govindāt tu paro rājan nibiḍo nāma parvataḥ 06,013.019c paras tu dviguṇas teṣāṃ viṣkambho vaṃśavardhana 06,013.020a deśāṃs tatra pravakṣyāmi tan me nigadataḥ śṛṇu 06,013.020c krauñcasya kuśalo deśo vāmanasya manonugaḥ 06,013.021a manonugāt paraś coṣṇo deśaḥ kurukulodvaha 06,013.021c uṣṇāt paraḥ prāvarakaḥ prāvarād andhakārakaḥ 06,013.022a andhakārakadeśāt tu munideśaḥ paraḥ smṛtaḥ 06,013.022c munideśāt paraś caiva procyate dundubhisvanaḥ 06,013.023a siddhacāraṇasaṃkīrṇo gauraprāyo janādhipa 06,013.023c ete deśā mahārāja devagandharvasevitāḥ 06,013.024a puṣkare puṣkaro nāma parvato maṇiratnamān 06,013.024c tatra nityaṃ nivasati svayaṃ devaḥ prajāpatiḥ 06,013.025a taṃ paryupāsate nityaṃ devāḥ sarve maharṣibhiḥ 06,013.025c vāgbhir manonukūlābhiḥ pūjayanto janādhipa 06,013.026a jambūdvīpāt pravartante ratnāni vividhāny uta 06,013.026c dvīpeṣu teṣu sarveṣu prajānāṃ kurunandana 06,013.027a viprāṇāṃ brahmacaryeṇa satyena ca damena ca 06,013.027c ārogyāyuḥpramāṇābhyāṃ dviguṇaṃ dviguṇaṃ tataḥ 06,013.028a eko janapado rājan dvīpeṣv eteṣu bhārata 06,013.028c uktā janapadā yeṣu dharmaś caikaḥ pradṛśyate 06,013.029a īśvaro daṇḍam udyamya svayam eva prajāpatiḥ 06,013.029c dvīpān etān mahārāja rakṣaṃs tiṣṭhati nityadā 06,013.030a sa rājā sa śivo rājan sa pitā sa pitāmahaḥ 06,013.030c gopāyati naraśreṣṭha prajāḥ sajaḍapaṇḍitāḥ 06,013.031a bhojanaṃ cātra kauravya prajāḥ svayam upasthitam 06,013.031c siddham eva mahārāja bhuñjate tatra nityadā 06,013.032a tataḥ paraṃ samā nāma dṛśyate lokasaṃsthitiḥ 06,013.032c caturaśrā mahārāja trayas triṃśat tu maṇḍalam 06,013.033a tatra tiṣṭhanti kauravya catvāro lokasaṃmatāḥ 06,013.033c diggajā bharataśreṣṭha vāmanairāvatādayaḥ 06,013.033e supratīkas tathā rājan prabhinnakaraṭāmukhaḥ 06,013.034a tasyāhaṃ parimāṇaṃ tu na saṃkhyātum ihotsahe 06,013.034c asaṃkhyātaḥ sa nityaṃ hi tiryag ūrdhvam adhas tathā 06,013.035a tatra vai vāyavo vānti digbhyaḥ sarvābhya eva ca 06,013.035c asaṃbādhā mahārāja tān nigṛhṇanti te gajāḥ 06,013.036a puṣkaraiḥ padmasaṃkāśair varṣmavadbhir mahāprabhaiḥ 06,013.036c te śanaiḥ punar evāśu vāyūn muñcanti nityaśaḥ 06,013.037a śvasadbhir mucyamānās tu diggajair iha mārutāḥ 06,013.037c āgacchanti mahārāja tatas tiṣṭhanti vai prajāḥ 06,013.038 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,013.038a paro vai vistaro 'tyarthaṃ tvayā saṃjaya kīrtitaḥ 06,013.038c darśitaṃ dvīpasaṃsthānam uttaraṃ brūhi saṃjaya 06,013.039 saṃjaya uvāca 06,013.039a uktā dvīpā mahārāja grahān me śṛṇu tattvataḥ 06,013.039c svarbhānuḥ kauravaśreṣṭha yāvad eṣa prabhāvataḥ 06,013.040a parimaṇḍalo mahārāja svarbhānuḥ śrūyate grahaḥ 06,013.040c yojanānāṃ sahasrāṇi viṣkambho dvādaśāsya vai 06,013.041a pariṇāhena ṣaṭtriṃśad vipulatvena cānagha 06,013.041c ṣaṣṭim āhuḥ śatāny asya budhāḥ paurāṇikās tathā 06,013.042a candramās tu sahasrāṇi rājann ekādaśa smṛtaḥ 06,013.042c viṣkambheṇa kuruśreṣṭha trayastriṃśat tu maṇḍalam 06,013.042e ekonaṣaṣṭir vaipulyāc chītaraśmer mahātmanaḥ 06,013.043a sūryas tv aṣṭau sahasrāṇi dve cānye kurunandana 06,013.043c viṣkambheṇa tato rājan maṇḍalaṃ triṃśataṃ samam 06,013.044a aṣṭapañcāśataṃ rājan vipulatvena cānagha 06,013.044c śrūyate paramodāraḥ pataṃgo 'sau vibhāvasuḥ 06,013.044e etat pramāṇam arkasya nirdiṣṭam iha bhārata 06,013.045a sa rāhuś chādayaty etau yathākālaṃ mahattayā 06,013.045c candrādityau mahārāja saṃkṣepo 'yam udāhṛtaḥ 06,013.046a ity etat te mahārāja pṛcchataḥ śāstracakṣuṣā 06,013.046c sarvam uktaṃ yathātattvaṃ tasmāc chamam avāpnuhi 06,013.047a yathādṛṣṭaṃ mayā proktaṃ saniryāṇam idaṃ jagat 06,013.047c tasmād āśvasa kauravya putraṃ duryodhanaṃ prati 06,013.048a śrutvedaṃ bharataśreṣṭha bhūmiparva manonugam 06,013.048c śrīmān bhavati rājanyaḥ siddhārthaḥ sādhusaṃmataḥ 06,013.048e āyur balaṃ ca vīryaṃ ca tasya tejaś ca vardhate 06,013.049a yaḥ śṛṇoti mahīpāla parvaṇīdaṃ yatavrataḥ 06,013.049c prīyante pitaras tasya tathaiva ca pitāmahāḥ 06,013.050a idaṃ tu bhārataṃ varṣaṃ yatra vartāmahe vayam 06,013.050c pūrvaṃ pravartate puṇyaṃ tat sarvaṃ śrutavān asi 06,014.001 vaiśaṃpāyana uvāca 06,014.001*0059_01 vacanād dhṛtarāṣṭrasya kurukṣetraṃ jagāma ha 06,014.001*0059_02 vyāsasya varadānena tvaramāṇas tu saṃjayaḥ 06,014.001*0059_03 dṛṣṭvā tu samare rājan kṣaṇenaiva samāgataḥ 06,014.001a atha gāvalgaṇir dhīmān samarād etya saṃjayaḥ 06,014.001c pratyakṣadarśī sarvasya bhūtabhavyabhaviṣyavit 06,014.002a dhyāyate dhṛtarāṣṭrāya sahasopetya duḥkhitaḥ 06,014.002c ācaṣṭa nihataṃ bhīṣmaṃ bharatānām amadhyamam 06,014.003a saṃjayo 'haṃ mahārāja namas te bharatarṣabha 06,014.003c hato bhīṣmaḥ śāṃtanavo bharatānāṃ pitāmahaḥ 06,014.004a kakudaṃ sarvayodhānāṃ dhāma sarvadhanuṣmatām 06,014.004c śaratalpagataḥ so 'dya śete kurupitāmahaḥ 06,014.005a yasya vīryaṃ samāśritya dyūtaṃ putras tavākarot 06,014.005c sa śete nihato rājan saṃkhye bhīṣmaḥ śikhaṇḍinā 06,014.006a yaḥ sarvān pṛthivīpālān samavetān mahāmṛdhe 06,014.006c jigāyaikarathenaiva kāśipuryāṃ mahārathaḥ 06,014.007a jāmadagnyaṃ raṇe rāmam āyodhya vasusaṃbhavaḥ 06,014.007c na hato jāmadagnyena sa hato 'dya śikhaṇḍinā 06,014.008a mahendrasadṛśaḥ śaurye sthairye ca himavān iva 06,014.008c samudra iva gāmbhīrye sahiṣṇutve dharāsamaḥ 06,014.009a śaradaṃṣṭro dhanurvaktraḥ khaḍgajihvo durāsadaḥ 06,014.009c narasiṃhaḥ pitā te 'dya pāñcālyena nipātitaḥ 06,014.010a pāṇḍavānāṃ mahat sainyaṃ yaṃ dṛṣṭvodyantam āhave 06,014.010c pravepata bhayodvignaṃ siṃhaṃ dṛṣṭveva gogaṇaḥ 06,014.011a parirakṣya sa senāṃ te daśarātram anīkahā 06,014.011c jagāmāstam ivādityaḥ kṛtvā karma suduṣkaram 06,014.012a yaḥ sa śakra ivākṣobhyo varṣan bāṇān sahasraśaḥ 06,014.012c jaghāna yudhi yodhānām arbudaṃ daśabhir dinaiḥ 06,014.013a sa śete niṣṭanan bhūmau vātarugṇa iva drumaḥ 06,014.013c tava durmantrite rājan yathā nārhaḥ sa bhārata 06,015.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,015.001a kathaṃ kurūṇām ṛṣabho hato bhīṣmaḥ śikhaṇḍinā 06,015.001c kathaṃ rathāt sa nyapatat pitā me vāsavopamaḥ 06,015.002a katham āsaṃś ca me putrā hīnā bhīṣmeṇa saṃjaya 06,015.002c balinā devakalpena gurvarthe brahmacāriṇā 06,015.003a tasmin hate mahāsattve maheṣvāse mahābale 06,015.003c mahārathe naravyāghre kim u āsīn manas tadā 06,015.004a ārtiḥ parā māviśati yataḥ śaṃsasi me hatam 06,015.004c kurūṇām ṛṣabhaṃ vīram akampyaṃ puruṣarṣabham 06,015.005a ke taṃ yāntam anupreyuḥ ke cāsyāsan purogamāḥ 06,015.005c ke 'tiṣṭhan ke nyavartanta ke 'bhyavartanta saṃjaya 06,015.006a ke śūrā rathaśārdūlam acyutaṃ kṣatriyarṣabham 06,015.006c rathānīkaṃ gāhamānaṃ sahasā pṛṣṭhato 'nvayuḥ 06,015.007a yas tamo 'rka ivāpohan parasainyam amitrahā 06,015.007c sahasraraśmipratimaḥ pareṣāṃ bhayam ādadhat 06,015.007e akarod duṣkaraṃ karma raṇe kauravaśāsanāt 06,015.008a grasamānam anīkāni ya enaṃ paryavārayan 06,015.008c kṛtinaṃ taṃ durādharṣaṃ samyag yāsyantam antike 06,015.008e kathaṃ śāṃtanavaṃ yuddhe pāṇḍavāḥ pratyavārayan 06,015.009a nikṛntantam anīkāni śaradaṃṣṭraṃ tarasvinam 06,015.009c cāpavyāttānanaṃ ghoram asijihvaṃ durāsadam 06,015.010a atyanyān puruṣavyāghrān hrīmantam aparājitam 06,015.010c pātayām āsa kaunteyaḥ kathaṃ tam ajitaṃ yudhi 06,015.011a ugradhanvānam ugreṣuṃ vartamānaṃ rathottame 06,015.011c pareṣām uttamāṅgāni pracinvantaṃ śiteṣubhiḥ 06,015.012a pāṇḍavānāṃ mahat sainyaṃ yaṃ dṛṣṭvodyantam āhave 06,015.012c kālāgnim iva durdharṣaṃ samaveṣṭata nityaśaḥ 06,015.013a parikṛṣya sa senāṃ me daśarātram anīkahā 06,015.013c jagāmāstam ivādityaḥ kṛtvā karma suduṣkaram 06,015.014a yaḥ sa śakra ivākṣayyaṃ varṣaṃ śaramayaṃ sṛjan 06,015.014c jaghāna yudhi yodhānām arbudaṃ daśabhir dinaiḥ 06,015.015a sa śete niṣṭanan bhūmau vātarugṇa iva drumaḥ 06,015.015c mama durmantritenāsau yathā nārhaḥ sa bhārataḥ 06,015.016a kathaṃ śāṃtanavaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavānām anīkinī 06,015.016c prahartum aśakat tatra bhīṣmaṃ bhīmaparākramam 06,015.017a kathaṃ bhīṣmeṇa saṃgrāmam akurvan pāṇḍunandanāḥ 06,015.017c kathaṃ ca nājayad bhīṣmo droṇe jīvati saṃjaya 06,015.018a kṛpe saṃnihite tatra bharadvājātmaje tathā 06,015.018c bhīṣmaḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ kathaṃ sa nidhanaṃ gataḥ 06,015.019a kathaṃ cātirathas tena pāñcālyena śikhaṇḍinā 06,015.019c bhīṣmo vinihato yuddhe devair api durutsahaḥ 06,015.020a yaḥ spardhate raṇe nityaṃ jāmadagnyaṃ mahābalam 06,015.020c ajitaṃ jāmadagnyena śakratulyaparākramam 06,015.021a taṃ hataṃ samare bhīṣmaṃ mahārathabalocitam 06,015.021c saṃjayācakṣva me vīraṃ yena śarma na vidmahe 06,015.022a māmakāḥ ke maheṣvāsā nājahuḥ saṃjayācyutam 06,015.022c duryodhanasamādiṣṭāḥ ke vīrāḥ paryavārayan 06,015.023a yac chikhaṇḍimukhāḥ sarve pāṇḍavā bhīṣmam abhyayuḥ 06,015.023c kaccin na kuravo bhītās tatyajuḥ saṃjayācyutam 06,015.024a maurvīghoṣastanayitnuḥ pṛṣatkapṛṣato mahān 06,015.024c dhanurhvādamahāśabdo mahāmegha ivonnataḥ 06,015.025a yad abhyavarṣat kaunteyān sapāñcālān sasṛñjayān 06,015.025c nighnan pararathān vīro dānavān iva vajrabhṛt 06,015.026a iṣvastrasāgaraṃ ghoraṃ bāṇagrāhaṃ durāsadam 06,015.026c kārmukormiṇam akṣayyam advīpaṃ samare 'plavam 06,015.026e gadāsimakarāvartaṃ hayagrāhaṃ gajākulam 06,015.026f*0060_01 padātimatsyakalilaṃ śaṅkhadundubhinisvanam 06,015.027a hayān gajān padātāṃś ca rathāṃś ca tarasā bahūn 06,015.027c nimajjayantaṃ samare paravīrāpahāriṇam 06,015.028a vidahyamānaṃ kopena tejasā ca paraṃtapam 06,015.028c veleva makarāvāsaṃ ke vīrāḥ paryavārayan 06,015.029a bhīṣmo yad akarot karma samare saṃjayārihā 06,015.029c duryodhanahitārthāya ke tadāsya puro 'bhavan 06,015.030a ke 'rakṣan dakṣiṇaṃ cakraṃ bhīṣmasyāmitatejasaḥ 06,015.030c pṛṣṭhataḥ ke parān vīrā upāsedhan yatavratāḥ 06,015.031a ke purastād avartanta rakṣanto bhīṣmam antike 06,015.031c ke 'rakṣann uttaraṃ cakraṃ vīrā vīrasya yudhyataḥ 06,015.032a vāme cakre vartamānāḥ ke 'ghnan saṃjaya sṛñjayān 06,015.032c sametāgram anīkeṣu ke 'bhyarakṣan durāsadam 06,015.033a pārśvataḥ ke 'bhyavartanta gacchanto durgamāṃ gatim 06,015.033c samūhe ke parān vīrān pratyayudhyanta saṃjaya 06,015.034a rakṣyamāṇaḥ kathaṃ vīrair gopyamānāś ca tena te 06,015.034c durjayānām anīkāni nājayaṃs tarasā yudhi 06,015.035a sarvalokeśvarasyeva parameṣṭhiprajāpateḥ 06,015.035c kathaṃ prahartum api te śekuḥ saṃjaya pāṇḍavāḥ 06,015.036a yasmin dvīpe samāśritya yudhyanti kuravaḥ paraiḥ 06,015.036c taṃ nimagnaṃ naravyāghraṃ bhīṣmaṃ śaṃsasi saṃjaya 06,015.037a yasya vīrye samāśvasya mama putro bṛhadbalaḥ 06,015.037c na pāṇḍavān agaṇayat kathaṃ sa nihataḥ paraiḥ 06,015.038a yaḥ purā vibudhaiḥ sendraiḥ sāhāyye yuddhadurmadaḥ 06,015.038c kāṅkṣito dānavān ghnadbhiḥ pitā mama mahāvrataḥ 06,015.039a yasmiñ jāte mahāvīrye śaṃtanur lokaśaṃkare 06,015.039c śokaṃ duḥkhaṃ ca dainyaṃ ca prājahāt putralakṣmaṇi 06,015.040a prajñā parāyaṇaṃ tajjñaṃ saddharmanirataṃ śucim 06,015.040c vedavedāṅgatattvajñaṃ kathaṃ śaṃsasi me hatam 06,015.041a sarvāstravinayopetaṃ dāntaṃ śāntaṃ manasvinam 06,015.041c hataṃ śāṃtanavaṃ śrutvā manye śeṣaṃ balaṃ hatam 06,015.042a dharmād adharmo balavān saṃprāpta iti me matiḥ 06,015.042c yatra vṛddhaṃ guruṃ hatvā rājyam icchanti pāṇḍavāḥ 06,015.043a jāmadagnyaḥ purā rāmaḥ sarvāstravid anuttamaḥ 06,015.043c ambārtham udyataḥ saṃkhye bhīṣmeṇa yudhi nirjitaḥ 06,015.044a tam indrasamakarmāṇaṃ kakudaṃ sarvadhanvinām 06,015.044c hataṃ śaṃsasi bhīṣmaṃ me kiṃ nu duḥkham ataḥ param 06,015.045a asakṛt kṣatriyavrātāḥ saṃkhye yena vinirjitāḥ 06,015.045c jāmadagnyas tathā rāmaḥ paravīranighātinā 06,015.045d*0061_01 na hato yo mahābuddhiḥ sa hato 'dya śikhaṇḍinā 06,015.046a tasmān nūnaṃ mahāvīryād bhārgavād yuddhadurmadāt 06,015.046c tejovīryabalair bhūyāñ śikhaṇḍī drupadātmajaḥ 06,015.047a yaḥ śūraṃ kṛtinaṃ yuddhe sarvaśāstraviśāradam 06,015.047c paramāstravidaṃ vīraṃ jaghāna bharatarṣabham 06,015.048a ke vīrās tam amitraghnam anvayuḥ śatrusaṃsadi 06,015.048c śaṃsa me tad yathā vṛttaṃ yuddhaṃ bhīṣmasya pāṇḍavaiḥ 06,015.049a yoṣeva hatavīrā me senā putrasya saṃjaya 06,015.049c agopam iva codbhrāntaṃ gokulaṃ tad balaṃ mama 06,015.050a pauruṣaṃ sarvalokasya paraṃ yasya mahāhave 06,015.050c parāsikte ca vas tasmin katham āsīn manas tadā 06,015.051a jīvite 'py adya sāmarthyaṃ kim ivāsmāsu saṃjaya 06,015.051c ghātayitvā mahāvīryaṃ pitaraṃ lokadhārmikam 06,015.052a agādhe salile magnāṃ nāvaṃ dṛṣṭveva pāragāḥ 06,015.052c bhīṣme hate bhṛśaṃ duḥkhān manye śocanti putrakāḥ 06,015.053a adrisāramayaṃ nūnaṃ sudṛḍhaṃ hṛdayaṃ mama 06,015.053c yac chrutvā puruṣavyāghraṃ hataṃ bhīṣmaṃ na dīryate 06,015.054a yasminn astraṃ ca medhā ca nītiś ca bharatarṣabhe 06,015.054c aprameyāṇi durdharṣe kathaṃ sa nihato yudhi 06,015.055a na cāstreṇa na śauryeṇa tapasā medhayā na ca 06,015.055c na dhṛtyā na punas tyāgān mṛtyoḥ kaś cid vimucyate 06,015.056a kālo nūnaṃ mahāvīryaḥ sarvalokaduratyayaḥ 06,015.056c yatra śāṃtanavaṃ bhīṣmaṃ hataṃ śaṃsasi saṃjaya 06,015.057a putraśokābhisaṃtapto mahad duḥkham acintayan 06,015.057c āśaṃse 'haṃ purā trāṇaṃ bhīṣmāc chaṃtanunandanāt 06,015.058a yadādityam ivāpaśyat patitaṃ bhuvi saṃjaya 06,015.058c duryodhanaḥ śāṃtanavaṃ kiṃ tadā pratyapadyata 06,015.059a nāhaṃ sveṣāṃ pareṣāṃ vā buddhyā saṃjaya cintayan 06,015.059c śeṣaṃ kiṃ cit prapaśyāmi pratyanīke mahīkṣitām 06,015.060a dāruṇaḥ kṣatradharmo 'yam ṛṣibhiḥ saṃpradarśitaḥ 06,015.060c yatra śāṃtanavaṃ hatvā rājyam icchanti pāṇḍavāḥ 06,015.061a vayaṃ vā rājyam icchāmo ghātayitvā pitāmaham 06,015.061c kṣatradharme sthitāḥ pārthā nāparādhyanti putrakāḥ 06,015.062a etad āryeṇa kartavyaṃ kṛcchrāsv āpatsu saṃjaya 06,015.062c parākramaḥ paraṃ śaktyā tac ca tasmin pratiṣṭhitam 06,015.063a anīkāni vinighnantaṃ hrīmantam aparājitam 06,015.063c kathaṃ śāṃtanavaṃ tāta pāṇḍuputrā nyapātayan 06,015.064a kathaṃ yuktāny anīkāni kathaṃ yuddhaṃ mahātmabhiḥ 06,015.064c kathaṃ vā nihato bhīṣmaḥ pitā saṃjaya me paraiḥ 06,015.065a duryodhanaś ca karṇaś ca śakuniś cāpi saubalaḥ 06,015.065c duḥśāsanaś ca kitavo hate bhīṣme kim abruvan 06,015.066a yac charīrair upastīrṇāṃ naravāraṇavājinām 06,015.066c śaraśaktigadākhaḍgatomarākṣāṃ bhayāvahām 06,015.067a prāviśan kitavā mandāḥ sabhāṃ yudhi durāsadām 06,015.067c prāṇadyūte pratibhaye ke 'dīvyanta nararṣabhāḥ 06,015.068a ke 'jayan ke jitās tatra hṛtalakṣā nipātitāḥ 06,015.068c anye bhīṣmāc chāṃtanavāt tan mamācakṣva saṃjaya 06,015.069a na hi me śāntir astīha yudhi devavrataṃ hatam 06,015.069c pitaraṃ bhīmakarmāṇaṃ śrutvā me duḥkham āviśat 06,015.070a ārtiṃ me hṛdaye rūḍhāṃ mahatīṃ putrakāritām 06,015.070c tvaṃ siñcan sarpiṣevāgnim uddīpayasi saṃjaya 06,015.071a mahāntaṃ bhāram udyamya viśrutaṃ sārvalaukikam 06,015.071b*0062_01 taṃ vimagnaṃ naravyāghraṃ bhīṣmaṃ śaṃsasi saṃjaya 06,015.071c dṛṣṭvā vinihataṃ bhīṣmaṃ manye śocanti putrakāḥ 06,015.072a śroṣyāmi tāni duḥkhāni duryodhanakṛtāny aham 06,015.072c tasmān me sarvam ācakṣva yad vṛttaṃ tatra saṃjaya 06,015.073a saṃgrāme pṛthivīśānāṃ mandasyābuddhisaṃbhavam 06,015.073c apanītaṃ sunītaṃ vā tan mamācakṣva saṃjaya 06,015.074a yat kṛtaṃ tatra bhīṣmeṇa saṃgrāme jayam icchatā 06,015.074c tejoyuktaṃ kṛtāstreṇa śaṃsa tac cāpy aśeṣataḥ 06,015.075a yathā tad abhavad yuddhaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ 06,015.075c krameṇa yena yasmiṃś ca kāle yac ca yathā ca tat 06,015.075d*0063_01 yac ca yasmiṃś ca kāle ca vṛttaṃ yac ca yathā ca tat 06,016.001 saṃjaya uvāca 06,016.001a tvadyukto 'yam anupraśno mahārāja yathārhasi 06,016.001c na tu duryodhane doṣam imam āsaktum arhasi 06,016.002a ya ātmano duścaritād aśubhaṃ prāpnuyān naraḥ 06,016.002c enasā tena nānyaṃ sa upāśaṅkitum arhati 06,016.003a mahārāja manuṣyeṣu nindyaṃ yaḥ sarvam ācaret 06,016.003c sa vadhyaḥ sarvalokasya ninditāni samācaran 06,016.004a nikāro nikṛtiprajñaiḥ pāṇḍavais tvatpratīkṣayā 06,016.004c anubhūtaḥ sahāmātyaiḥ kṣāntaṃ ca suciraṃ vane 06,016.005a hayānāṃ ca gajānāṃ ca śūrāṇāṃ cāmitaujasām 06,016.005c pratyakṣaṃ yan mayā dṛṣṭaṃ dṛṣṭaṃ yogabalena ca 06,016.006a śṛṇu tat pṛthivīpāla mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ 06,016.006c diṣṭam etat purā nūnam evaṃbhāvi narādhipa 06,016.007a namaskṛtvā pitus te 'haṃ pārāśaryāya dhīmate 06,016.007c yasya prasādād divyaṃ me prāptaṃ jñānam anuttamam 06,016.008a dṛṣṭiś cātīndriyā rājan dūrāc chravaṇam eva ca 06,016.008c paracittasya vijñānam atītānāgatasya ca 06,016.009a vyutthitotpattivijñānam ākāśe ca gatiḥ sadā 06,016.009c śastrair asaṅgo yuddheṣu varadānān mahātmanaḥ 06,016.010a śṛṇu me vistareṇedaṃ vicitraṃ paramādbhutam 06,016.010c bhāratānāṃ mahad yuddhaṃ yathābhūl lomaharṣaṇam 06,016.011a teṣv anīkeṣu yat teṣu vyūḍheṣu ca vidhānataḥ 06,016.011c duryodhano mahārāja duḥśāsanam athābravīt 06,016.012a duḥśāsana rathās tūrṇaṃ yujyantāṃ bhīṣmarakṣiṇaḥ 06,016.012c anīkāni ca sarvāṇi śīghraṃ tvam anucodaya 06,016.013a ayaṃ mā samanuprāpto varṣapūgābhicintitaḥ 06,016.013c pāṇḍavānāṃ sasainyānāṃ kurūṇāṃ ca samāgamaḥ 06,016.014a nātaḥ kāryatamaṃ manye raṇe bhīṣmasya rakṣaṇāt 06,016.014c hanyād gupto hy asau pārthān somakāṃś ca sasṛñjayān 06,016.015a abravīc ca viśuddhātmā nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinam 06,016.015c śrūyate strī hy asau pūrvaṃ tasmād varjyo raṇe mama 06,016.016a tasmād bhīṣmo rakṣitavyo viśeṣeṇeti me matiḥ 06,016.016c śikhaṇḍino vadhe yattāḥ sarve tiṣṭhantu māmakāḥ 06,016.017a tathā prācyāḥ pratīcyāś ca dākṣiṇātyottarāpathāḥ 06,016.017c sarvaśastrāstrakuśalās te rakṣantu pitāmaham 06,016.018a arakṣyamāṇaṃ hi vṛko hanyāt siṃhaṃ mahābalam 06,016.018c mā siṃhaṃ jambukeneva ghātayāmaḥ śikhaṇḍinā 06,016.019a vāmaṃ cakraṃ yudhāmanyur uttamaujāś ca dakṣiṇam 06,016.019c goptārau phalgunasyaitau phalguno 'pi śikhaṇḍinaḥ 06,016.020a saṃrakṣyamāṇaḥ pārthena bhīṣmeṇa ca vivarjitaḥ 06,016.020c yathā na hanyād gāṅgeyaṃ duḥśāsana tathā kuru 06,016.021a tato rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ śabdaḥ samabhavan mahān 06,016.021c krośatāṃ bhūmipālānāṃ yujyatāṃ yujyatām iti 06,016.022a śaṅkhadundubhinirghoṣaiḥ siṃhanādaiś ca bhārata 06,016.022c hayaheṣitaśabdaiś ca rathanemisvanais tathā 06,016.023a gajānāṃ bṛṃhatāṃ caiva yodhānāṃ cābhigarjatām 06,016.023c kṣveḍitāsphoṭitotkruṣṭais tumulaṃ sarvato 'bhavat 06,016.024a udatiṣṭhan mahārāja sarvaṃ yuktam aśeṣataḥ 06,016.024c sūryodaye mahat sainyaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ 06,016.024e tava rājendra putrāṇāṃ pāṇḍavānāṃ tathaiva ca 06,016.024f*0064_01 duṣpradhṛṣyāṇi cāstrāṇi saśastrakavacāni ca 06,016.024f*0064_02 tataḥ prakāśe sainyāni samadṛśyanta bhārata 06,016.024f*0064_03 tvadīyānāṃ pareṣāṃ ca śastravanti mahānti ca 06,016.025a tatra nāgā rathāś caiva jāmbūnadapariṣkṛtāḥ 06,016.025c vibhrājamānā dṛśyante meghā iva savidyutaḥ 06,016.025d*0065_01 saṃnāhāḥ samadṛśyanta sveṣv anīkeṣv avasthitāḥ 06,016.026a rathānīkāny adṛśyanta nagarāṇīva bhūriśaḥ 06,016.026c atīva śuśubhe tatra pitā te pūrṇacandravat 06,016.027a dhanurbhir ṛṣṭibhiḥ khaḍgair gadābhiḥ śaktitomaraiḥ 06,016.027c yodhāḥ praharaṇaiḥ śubhraiḥ sveṣv anīkeṣv avasthitāḥ 06,016.028a gajā rathāḥ padātāś ca turagāś ca viśāṃ pate 06,016.028c vyatiṣṭhan vāgurākārāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,016.029a dhvajā bahuvidhākārā vyadṛśyanta samucchritāḥ 06,016.029c sveṣāṃ caiva pareṣāṃ ca dyutimantaḥ sahasraśaḥ 06,016.030a kāñcanā maṇicitrāṅgā jvalanta iva pāvakāḥ 06,016.030c arciṣmanto vyarocanta dhvajā rājñāṃ sahasraśaḥ 06,016.031a mahendraketavaḥ śubhrā mahendrasadaneṣv iva 06,016.031c saṃnaddhās teṣu te vīrā dadṛśur yuddhakāṅkṣiṇaḥ 06,016.032a udyatair āyudhaiś citrās talabaddhāḥ kalāpinaḥ 06,016.032c ṛṣabhākṣā manuṣyendrāś camūmukhagatā babhuḥ 06,016.033a śakuniḥ saubalaḥ śalyaḥ saindhavo 'tha jayadrathaḥ 06,016.033c vindānuvindāv āvantyau kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ 06,016.033d*0066_01 bhagadatto mahāvīryaḥ kausalyaś ca bṛhadrathaḥ 06,016.034a śrutāyudhaś ca kāliṅgo jayatsenaś ca pārthivaḥ 06,016.034c bṛhadbalaś ca kauśalyaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ 06,016.035a daśaite puruṣavyāghrāḥ śūrāḥ parighabāhavaḥ 06,016.035c akṣauhiṇīnāṃ patayo yajvāno bhūridakṣiṇāḥ 06,016.036a ete cānye ca bahavo duryodhanavaśānugāḥ 06,016.036c rājāno rājaputrāś ca nītimanto mahābalāḥ 06,016.037a saṃnaddhāḥ samadṛśyanta sveṣv anīkeṣv avasthitāḥ 06,016.037c baddhakṛṣṇājināḥ sarve dhvajino muñjamālinaḥ 06,016.038a sṛṣṭā duryodhanasyārthe brahmalokāya dīkṣitāḥ 06,016.038c samṛddhā daśa vāhinyaḥ parigṛhya vyavasthitāḥ 06,016.039a ekādaśī dhārtarāṣṭrī kauravāṇāṃ mahācamūḥ 06,016.039c agrataḥ sarvasainyānāṃ yatra śāṃtanavo 'graṇīḥ 06,016.040a śvetoṣṇīṣaṃ śvetahayaṃ śvetavarmāṇam acyutam 06,016.040c apaśyāma mahārāja bhīṣmaṃ candram ivoditam 06,016.041a hematāladhvajaṃ bhīṣmaṃ rājate syandane sthitam 06,016.041c śvetābhra iva tīkṣṇāṃśuṃ dadṛśuḥ kurupāṇḍavāḥ 06,016.042a dṛṣṭvā camūmukhe bhīṣmaṃ samakampanta pāṇḍavāḥ 06,016.042c sṛñjayāś ca maheṣvāsā dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ 06,016.043a jṛmbhamāṇaṃ mahāsiṃhaṃ dṛṣṭvā kṣudramṛgā yathā 06,016.043c dhṛṣṭadyumnamukhāḥ sarve samudvivijire muhuḥ 06,016.044a ekādaśaitāḥ śrījuṣṭā vāhinyas tava bhārata 06,016.044c pāṇḍavānāṃ tathā sapta mahāpuruṣapālitāḥ 06,016.045a unmattamakarāvartau mahāgrāhasamākulau 06,016.045c yugānte samupetau dvau dṛśyete sāgarāv iva 06,016.046a naiva nas tādṛśo rājan dṛṣṭapūrvo na ca śrutaḥ 06,016.046c anīkānāṃ sametānāṃ samavāyas tathāvidhaḥ 06,017.000*0067_00 dhṛtarāṣṭraḥ 06,017.000*0067_01 ubhayoḥ senayos tatra dṛṣṭvā ca kurupāṇḍavān 06,017.000*0067_02 animittāny atho brūhi kuśalo hy asi saṃjaya 06,017.001 saṃjaya uvāca 06,017.001a yathā sa bhagavān vyāsaḥ kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt 06,017.001c tathaiva sahitāḥ sarve samājagmur mahīkṣitaḥ 06,017.002a maghāviṣayagaḥ somas tad dinaṃ pratyapadyata 06,017.002c dīpyamānāś ca saṃpetur divi sapta mahāgrahāḥ 06,017.003a dvidhābhūta ivāditya udaye pratyadṛśyata 06,017.003c jvalantyā śikhayā bhūyo bhānumān udito divi 06,017.004a vavāśire ca dīptāyāṃ diśi gomāyuvāyasāḥ 06,017.004c lipsamānāḥ śarīrāṇi māṃsaśoṇitabhojanāḥ 06,017.005a ahany ahani pārthānāṃ vṛddhaḥ kurupitāmahaḥ 06,017.005c bharadvājātmajaś caiva prātar utthāya saṃyatau 06,017.006a jayo 'stu pāṇḍuputrāṇām ity ūcatur ariṃdamau 06,017.006c yuyudhāte tavārthāya yathā sa samayaḥ kṛtaḥ 06,017.007a sarvadharmaviśeṣajñaḥ pitā devavratas tava 06,017.007c samānīya mahīpālān idaṃ vacanam abravīt 06,017.008a idaṃ vaḥ kṣatriyā dvāraṃ svargāyāpāvṛtaṃ mahat 06,017.008c gacchadhvaṃ tena śakrasya brahmaṇaś ca salokatām 06,017.009a eṣa vaḥ śāśvataḥ panthāḥ pūrvaiḥ pūrvatarair gataḥ 06,017.009c saṃbhāvayata cātmānam avyagramanaso yudhi 06,017.010a nābhāgo hi yayātiś ca māndhātā nahuṣo nṛgaḥ 06,017.010b*0068_01 arjunaḥ sagaro vainyo ye cānye kṣatriyottamāḥ 06,017.010c saṃsiddhāḥ paramaṃ sthānaṃ gatāḥ karmabhir īdṛśaiḥ 06,017.011a adharmaḥ kṣatriyasyaiṣa yad vyādhimaraṇaṃ gṛhe 06,017.011c yad ājau nidhanaṃ yāti so 'sya dharmaḥ sanātanaḥ 06,017.012a evam uktā mahīpālā bhīṣmeṇa bharatarṣabha 06,017.012c niryayuḥ svāny anīkāni śobhayanto rathottamaiḥ 06,017.013a sa tu vaikartanaḥ karṇaḥ sāmātyaḥ saha bandhubhiḥ 06,017.013c nyāsitaḥ samare śastraṃ bhīṣmeṇa bharatarṣabha 06,017.014a apetakarṇāḥ putrās te rājānaś caiva tāvakāḥ 06,017.014c niryayuḥ siṃhanādena nādayanto diśo daśa 06,017.015a śvetaiś chatraiḥ patākābhir dhvajavāraṇavājibhiḥ 06,017.015c tāny anīkāny aśobhanta rathair atha padātibhiḥ 06,017.016a bherīpaṇavaśabdaiś ca paṭahānāṃ ca nisvanaiḥ 06,017.016c rathanemininādaiś ca babhūvākulitā mahī 06,017.017a kāñcanāṅgadakeyūraiḥ kārmukaiś ca mahārathāḥ 06,017.017c bhrājamānā vyadṛśyanta jaṅgamāḥ parvatā iva 06,017.018a tālena mahatā bhīṣmaḥ pañcatāreṇa ketunā 06,017.018c vimalādityasaṃkāśas tasthau kurucamūpatiḥ 06,017.019a ye tvadīyā maheṣvāsā rājāno bharatarṣabha 06,017.019b*0069_01 putrāś ca tava rājendra sārohā sarathā gajaiḥ 06,017.019c avartanta yathādeśaṃ rājañ śāṃtanavasya te 06,017.020a sa tu govāsanaḥ śaibyaḥ sahitaḥ sarvarājabhiḥ 06,017.020c yayau mātaṅgarājena rājārheṇa patākinā 06,017.020e padmavarṇas tv anīkānāṃ sarveṣām agrataḥ sthitaḥ 06,017.021a aśvatthāmā yayau yattaḥ siṃhalāṅgūlaketanaḥ 06,017.021c śrutāyuś citrasenaś ca purumitro viviṃśatiḥ 06,017.022a śalyo bhūriśravāś caiva vikarṇaś ca mahārathaḥ 06,017.022c ete sapta maheṣvāsā droṇaputrapurogamāḥ 06,017.022e syandanair varavarṇābhair bhīṣmasyāsan puraḥsarāḥ 06,017.023a teṣām api mahotsedhāḥ śobhayanto rathottamān 06,017.023c bhrājamānā vyadṛśyanta jāmbūnadamayā dhvajāḥ 06,017.024a jāmbūnadamayī vediḥ kamaṇḍaluvibhūṣitā 06,017.024c ketur ācāryamukhyasya droṇasya dhanuṣā saha 06,017.025a anekaśatasāhasram anīkam anukarṣataḥ 06,017.025c mahān duryodhanasyāsīn nāgo maṇimayo dhvajaḥ 06,017.026a tasya pauravakāliṅgau kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ 06,017.026c kṣemadhanvā sumitraś ca tasthuḥ pramukhato rathāḥ 06,017.027a syandanena mahārheṇa ketunā vṛṣabheṇa ca 06,017.027c prakarṣann iva senāgraṃ māgadhaś ca nṛpo yayau 06,017.028a tad aṅgapatinā guptaṃ kṛpeṇa ca mahātmanā 06,017.028c śāradābhracayaprakhyaṃ prācyānām abhavad balam 06,017.029a anīkapramukhe tiṣṭhan varāheṇa mahāyaśāḥ 06,017.029c śuśubhe ketumukhyena rājatena jayadrathaḥ 06,017.030a śataṃ rathasahasrāṇāṃ tasyāsan vaśavartinaḥ 06,017.030c aṣṭau nāgasahasrāṇi sādinām ayutāni ṣaṭ 06,017.031a tat sindhupatinā rājan pālitaṃ dhvajinīmukham 06,017.031c anantarathanāgāśvam aśobhata mahad balam 06,017.032a ṣaṣṭyā rathasahasrais tu nāgānām ayutena ca 06,017.032c patiḥ sarvakaliṅgānāṃ yayau ketumatā saha 06,017.033a tasya parvatasaṃkāśā vyarocanta mahāgajāḥ 06,017.033c yantratomaratūṇīraiḥ patākābhiś ca śobhitāḥ 06,017.034a śuśubhe ketumukhyena pādapena kaliṅgapaḥ 06,017.034c śvetacchatreṇa niṣkeṇa cāmaravyajanena ca 06,017.035a ketumān api mātaṅgaṃ vicitraparamāṅkuśam 06,017.035c āsthitaḥ samare rājan meghastha iva bhānumān 06,017.036a tejasā dīpyamānas tu vāraṇottamam āsthitaḥ 06,017.036c bhagadatto yayau rājā yathā vajradharas tathā 06,017.037a gajaskandhagatāv āstāṃ bhagadattena saṃmitau 06,017.037c vindānuvindāv āvantyau ketumantam anuvratau 06,017.038a sa rathānīkavān vyūho hastyaṅgottamaśīrṣavān 06,017.038c vājipakṣaḥ patann ugraḥ prāharat sarvatomukhaḥ 06,017.039a droṇena vihito rājan rājñā śāṃtanavena ca 06,017.039c tathaivācāryaputreṇa bāhlīkena kṛpeṇa ca 06,018.001 saṃjaya uvāca 06,018.001a tato muhūrtāt tumulaḥ śabdo hṛdayakampanaḥ 06,018.001c aśrūyata mahārāja yodhānāṃ prayuyutsatām 06,018.002a śaṅkhadundubhinirghoṣair vāraṇānāṃ ca bṛṃhitaiḥ 06,018.002c rathānāṃ nemighoṣaiś ca dīryatīva vasuṃdharā 06,018.003a hayānāṃ heṣamāṇānāṃ yodhānāṃ tatra garjatām 06,018.003c kṣaṇena khaṃ diśaś caiva śabdenāpūritaṃ tadā 06,018.004a putrāṇāṃ tava durdharṣa pāṇḍavānāṃ tathaiva ca 06,018.004c samakampanta sainyāni parasparasamāgame 06,018.005a tatra nāgā rathāś caiva jāmbūnadavibhūṣitāḥ 06,018.005c bhrājamānā vyadṛśyanta meghā iva savidyutaḥ 06,018.006a dhvajā bahuvidhākārās tāvakānāṃ narādhipa 06,018.006c kāñcanāṅgadino rejur jvalitā iva pāvakāḥ 06,018.007a sveṣāṃ caiva pareṣāṃ ca samadṛśyanta bhārata 06,018.007c mahendraketavaḥ śubhrā mahendrasadaneṣv iva 06,018.008a kāñcanaiḥ kavacair vīrā jvalanārkasamaprabhaiḥ 06,018.008c saṃnaddhāḥ pratyadṛśyanta grahāḥ prajvalitā iva 06,018.008d*0070_01 kuruyodhavarā rājan vicitrāyudhakārmukāḥ 06,018.009a udyatair āyudhaiś citrais talabaddhāḥ patākinaḥ 06,018.009c ṛṣabhākṣā maheṣvāsāś camūmukhagatā babhuḥ 06,018.010a pṛṣṭhagopās tu bhīṣmasya putrās tava narādhipa 06,018.010c duḥśāsano durviṣaho durmukho duḥsahas tathā 06,018.011a viviṃśatiś citraseno vikarṇaś ca mahārathaḥ 06,018.011c satyavrataḥ purumitro jayo bhūriśravāḥ śalaḥ 06,018.012a rathā viṃśatisāhasrās tathaiṣām anuyāyinaḥ 06,018.012c abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo 'tha vasātayaḥ 06,018.013a śālvā matsyās tathāmbaṣṭhās trigartāḥ kekayās tathā 06,018.013c sauvīrāḥ kitavāḥ prācyāḥ pratīcyodīcyamālavāḥ 06,018.014a dvādaśaite janapadāḥ sarve śūrās tanutyajaḥ 06,018.014c mahatā rathavaṃśena te 'bhyarakṣan pitāmaham 06,018.015a anīkaṃ daśasāhasraṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām 06,018.015c māgadho yena nṛpatis tad rathānīkam anvayāt 06,018.016a rathānāṃ cakrarakṣāś ca pādarakṣāś ca dantinām 06,018.016c abhūvan vāhinīmadhye śatānām ayutāni ṣaṭ 06,018.017a pādātāś cāgrato 'gacchan dhanuścarmāsipāṇayaḥ 06,018.017c anekaśatasāhasrā nakharaprāsayodhinaḥ 06,018.018a akṣauhiṇyo daśaikā ca tava putrasya bhārata 06,018.018c adṛśyanta mahārāja gaṅgeva yamunāntare 06,019.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,019.001a akṣauhiṇyo daśaikāṃ ca vyūḍhāṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraḥ 06,019.001c katham alpena sainyena pratyavyūhata pāṇḍavaḥ 06,019.002a yo veda mānuṣaṃ vyūhaṃ daivaṃ gāndharvam āsuram 06,019.002c kathaṃ bhīṣmaṃ sa kaunteyaḥ pratyavyūhata pāṇḍavaḥ 06,019.003 saṃjaya uvāca 06,019.003a dhārtarāṣṭrāṇy anīkāni dṛṣṭvā vyūḍhāni pāṇḍavaḥ 06,019.003c abhyabhāṣata dharmātmā dharmarājo dhanaṃjayam 06,019.004a maharṣer vacanāt tāta vedayanti bṛhaspateḥ 06,019.004c saṃhatān yodhayed alpān kāmaṃ vistārayed bahūn 06,019.005a sūcīmukham anīkaṃ syād alpānāṃ bahubhiḥ saha 06,019.005c asmākaṃ ca tathā sainyam alpīyaḥ sutarāṃ paraiḥ 06,019.006a etad vacanam ājñāya maharṣer vyūha pāṇḍava 06,019.006c tac chrutvā dharmarājasya pratyabhāṣata phalguṇaḥ 06,019.007a eṣa vyūhāmi te rājan vyūhaṃ paramadurjayam 06,019.007c acalaṃ nāma vajrākhyaṃ vihitaṃ vajrapāṇinā 06,019.008a yaḥ sa vāta ivoddhūtaḥ samare duḥsahaḥ paraiḥ 06,019.008c sa naḥ puro yotsyati vai bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ 06,019.008d*0071_01 dhṛṣṭadyumno 'grato yātu ripusainyāni bhīṣayan 06,019.009a tejāṃsi ripusainyānāṃ mṛdnan puruṣasattamaḥ 06,019.009c agre 'graṇīr yāsyati no yuddhopāyavicakṣaṇaḥ 06,019.009d*0072_01 senāpraṇetā yogyo 'yaṃ devānām iva pāvakiḥ 06,019.010a yaṃ dṛṣṭvā pārthivāḥ sarve duryodhanapurogamāḥ 06,019.010c nivartiṣyanti saṃbhrāntāḥ siṃhaṃ kṣudramṛgā iva 06,019.011a taṃ sarve saṃśrayiṣyāmaḥ prākāram akutobhayam 06,019.011c bhīmaṃ praharatāṃ śreṣṭhaṃ vajrapāṇim ivāmarāḥ 06,019.012a na hi so 'sti pumāṃl loke yaḥ saṃkruddhaṃ vṛkodaram 06,019.012c draṣṭum atyugrakarmāṇaṃ viṣaheta nararṣabham 06,019.013a bhīmaseno gadāṃ bibhrad vajrasāramayīṃ dṛḍhām 06,019.013c caran vegena mahatā samudram api śoṣayet 06,019.014a kekayā dhṛṣṭaketuś ca cekitānaś ca vīryavān 06,019.014c eta tiṣṭhanti sāmātyāḥ prekṣakās te nareśvara 06,019.014d*0073_01 bhīmasenaṃ tadā rājan darśayan sa mahābalam 06,019.015a dhṛtarāṣṭrasya dāyādā iti bībhatsur abravīt 06,019.015c bruvāṇaṃ tu tathā pārthaṃ sarvasainyāni māriṣa 06,019.015e apūjayaṃs tadā vāgbhir anukūlābhir āhave 06,019.016a evam uktvā mahābāhus tathā cakre dhanaṃjayaḥ 06,019.016c vyūhya tāni balāny āśu prayayau phalgunas tadā 06,019.017a saṃprayātān kurūn dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ mahācamūḥ 06,019.017c gaṅgeva pūrṇā stimitā syandamānā vyadṛśyata 06,019.018a bhīmaseno 'graṇīs teṣāṃ dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 06,019.018c nakulaḥ sahadevaś ca dhṛṣṭaketuś ca vīryavān 06,019.019a samudyojya tataḥ paścād rājāpy akṣauhiṇīvṛtaḥ 06,019.019c bhrātṛbhiḥ saha putraiś ca so 'bhyarakṣata pṛṣṭhataḥ 06,019.020a cakrarakṣau tu bhīmasya mādrīputrau mahādyutī 06,019.020c draupadeyāḥ sasaubhadrāḥ pṛṣṭhagopās tarasvinaḥ 06,019.021a dhṛṣṭadyumnaś ca pāñcālyas teṣāṃ goptā mahārathaḥ 06,019.021c sahitaḥ pṛtanāśūrai rathamukhyaiḥ prabhadrakaiḥ 06,019.022a śikhaṇḍī tu tataḥ paścād arjunenābhirakṣitaḥ 06,019.022c yatto bhīṣmavināśāya prayayau bharatarṣabha 06,019.023a pṛṣṭhagopo 'rjunasyāpi yuyudhāno mahārathaḥ 06,019.023c cakrarakṣau tu pāñcālyau yudhāmanyūttamaujasau 06,019.024a rājā tu madhyamānīke kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 06,019.024c bṛhadbhiḥ kuñjarair mattaiś caladbhir acalair iva 06,019.025a akṣauhiṇyā ca pāñcālyo yajñaseno mahāmanāḥ 06,019.025c virāṭam anvayāt paścāt pāṇḍavārthe parākramī 06,019.026a teṣām ādityacandrābhāḥ kanakottamabhūṣaṇāḥ 06,019.026c nānācihnadharā rājan ratheṣv āsan mahādhvajāḥ 06,019.027a samutsarpya tataḥ paścād dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ 06,019.027c bhrātṛbhiḥ saha putraiś ca so 'bhyarakṣad yudhiṣṭhiram 06,019.028a tvadīyānāṃ pareṣāṃ ca ratheṣu vividhān dhvajān 06,019.028c abhibhūyārjunasyaiko dhvajas tasthau mahākapiḥ 06,019.028d*0074_01 dhvajāgre ruvato bhīmaṃ kapes tasya punaḥ punaḥ 06,019.028d*0074_02 śrūyate bhīmaninado nādayāno diśo daśa 06,019.028d*0074_03 dṛṣṭvā ca bhīṣayām āsa virāvair vānareśvaraḥ 06,019.028d*0074_04 bhrūkṣepotkṣepavikṣepair lāṅgūlena punaḥ kapiḥ 06,019.028d*0074_05 ākāśe darśayām āsa pratiśabde mahāsvanam 06,019.029a pādātās tv agrato 'gacchann asiśaktyṛṣṭipāṇayaḥ 06,019.029c anekaśatasāhasrā bhīmasenasya rakṣiṇaḥ 06,019.030a vāraṇā daśasāhasrāḥ prabhinnakaraṭāmukhāḥ 06,019.030c śūrā hemamayair jālair dīpyamānā ivācalāḥ 06,019.030d*0075_01 saghaṇṭā hemakakṣyābhiḥ patākābhir alaṃkṛtāḥ 06,019.031a kṣaranta iva jīmūtā madārdrāḥ padmagandhinaḥ 06,019.031c rājānam anvayuḥ paścāc calanta iva parvatāḥ 06,019.032a bhīmaseno gadāṃ bhīmāṃ prakarṣan parighopamām 06,019.032c pracakarṣa mahat sainyaṃ durādharṣo mahāmanāḥ 06,019.033a tam arkam iva duṣprekṣyaṃ tapantaṃ raśmimālinam 06,019.033c na śekuḥ sarvato yodhāḥ prativīkṣitum antike 06,019.034a vajro nāmaiṣa tu vyūho durbhidaḥ sarvatomukhaḥ 06,019.034c cāpavidyuddhvajo ghoro gupto gāṇḍīvadhanvanā 06,019.035a yaṃ prativyūhya tiṣṭhanti pāṇḍavās tava vāhinīm 06,019.035c ajeyo mānuṣe loke pāṇḍavair abhirakṣitaḥ 06,019.036a saṃdhyāṃ tiṣṭhatsu sainyeṣu sūryasyodayanaṃ prati 06,019.036c prāvāt sapṛṣato vāyur anabhre stanayitnumān 06,019.037a viṣvagvātāś ca vānty ugrā nīcaiḥ śarkarakarṣiṇaḥ 06,019.037c rajaś coddhūyamānaṃ tu tamasāc chādayaj jagat 06,019.038a papāta mahatī colkā prāṅmukhī bharatarṣabha 06,019.038c udyantaṃ sūryam āhatya vyaśīryata mahāsvanā 06,019.039a atha sajjīyamāneṣu sainyeṣu bharatarṣabha 06,019.039c niṣprabho 'bhyudiyāt sūryaḥ saghoṣo bhūś cacāla ha 06,019.039e vyaśīryata sanādā ca tadā bharatasattama 06,019.040a nirghātā bahavo rājan dikṣu sarvāsu cābhavan 06,019.040c prādurāsīd rajas tīvraṃ na prājñāyata kiṃ cana 06,019.041a dhvajānāṃ dhūyamānānāṃ sahasā mātariśvanā 06,019.041c kiṅkiṇījālanaddhānāṃ kāñcanasragvatāṃ ravaiḥ 06,019.042a mahatāṃ sapatākānām ādityasamatejasām 06,019.042c sarvaṃ jhaṇajhaṇībhūtam āsīt tālavaneṣv iva 06,019.043a evaṃ te puruṣavyāghrāḥ pāṇḍavā yuddhanandinaḥ 06,019.043c vyavasthitāḥ prativyūhya tava putrasya vāhinīm 06,019.044a sraṃsanta iva majjāno yodhānāṃ bharatarṣabha 06,019.044c dṛṣṭvāgrato bhīmasenaṃ gadāpāṇim avasthitam 06,020.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,020.001a sūryodaye saṃjaya ke nu pūrvaṃ; yuyutsavo hṛṣyamāṇā ivāsan 06,020.001c māmakā vā bhīṣmanetrāḥ samīke; pāṇḍavā vā bhīmanetrās tadānīm 06,020.002a keṣāṃ jaghanyau somasūryau savāyū; keṣāṃ senāṃ śvāpadā vyābhaṣanta 06,020.002c keṣāṃ yūnāṃ mukhavarṇāḥ prasannāḥ; sarvaṃ hy etad brūhi tattvaṃ yathāvat 06,020.003 saṃjaya uvāca 06,020.003a ubhe sene tulyam ivopayāte; ubhe vyūhe hṛṣṭarūpe narendra 06,020.003c ubhe citre vanarājiprakāśe; tathaivobhe nāgarathāśvapūrṇe 06,020.004a ubhe sene bṛhatī bhīmarūpe; tathaivobhe bhārata durviṣahye 06,020.004c tathaivobhe svargajayāya sṛṣṭe; tathā hy ubhe satpuruṣāryagupte 06,020.005a paścānmukhāḥ kuravo dhārtarāṣṭrāḥ; sthitāḥ pārthāḥ prāṅmukhā yotsyamānāḥ 06,020.005c daityendraseneva ca kauravāṇāṃ; devendraseneva ca pāṇḍavānām 06,020.006a śukro vāyuḥ pṛṣṭhataḥ pāṇḍavānāṃ; dhārtarāṣṭrāñ śvāpadā vyābhaṣanta 06,020.006c gajendrāṇāṃ madagandhāṃś ca tīvrān; na sehire tava putrasya nāgāḥ 06,020.007a duryodhano hastinaṃ padmavarṇaṃ; suvarṇakakṣyaṃ jātibalaṃ prabhinnam 06,020.007c samāsthito madhyagataḥ kurūṇāṃ; saṃstūyamāno bandibhir māgadhaiś ca 06,020.008a candraprabhaṃ śvetam asyātapatraṃ; sauvarṇī srag bhrājate cottamāṅge 06,020.008c taṃ sarvataḥ śakuniḥ pārvatīyaiḥ; sārdhaṃ gāndhāraiḥ pāti gāndhārarājaḥ 06,020.009a bhīṣmo 'grataḥ sarvasainyasya vṛddhaḥ; śvetacchatraḥ śvetadhanuḥ saśaṅkhaḥ 06,020.009c śvetoṣṇīṣaḥ pāṇḍureṇa dhvajena; śvetair aśvaiḥ śvetaśailaprakāśaḥ 06,020.010a tasya sainyaṃ dhārtarāṣṭrāś ca sarve; bāhlīkānām ekadeśaḥ śalaś ca 06,020.010c ye cāmbaṣṭhāḥ kṣatriyā ye ca sindhau; tathā sauvīrāḥ pañcanadāś ca śūrāḥ 06,020.011a śoṇair hayai rukmaratho mahātmā; droṇo mahābāhur adīnasattvaḥ 06,020.011c āste guruḥ prayaśāḥ sarvarājñāṃ; paścāc camūm indra ivābhirakṣan 06,020.012a vārddhakṣatriḥ sarvasainyasya madhye; bhūriśravāḥ purumitro jayaś ca 06,020.012c śālvā matsyāḥ kekayāś cāpi sarve; gajānīkair bhrātaro yotsyamānāḥ 06,020.013a śāradvataś cottaradhūr mahātmā; maheṣvāso gautamaś citrayodhī 06,020.013c śakaiḥ kirātair yavanaiḥ pahlavaiś ca; sārdhaṃ camūm uttarato 'bhipāti 06,020.014a mahārathair andhakavṛṣṇibhojaiḥ; saurāṣṭrakair nairṛtair āttaśastraiḥ 06,020.014c bṛhadbalaḥ kṛtavarmābhigupto; balaṃ tvadīyaṃ dakṣiṇato 'bhipāti 06,020.015a saṃśaptakānām ayutaṃ rathānāṃ; mṛtyur jayo vārjunasyeti sṛṣṭāḥ 06,020.015c yenārjunas tena rājan kṛtāstrāḥ; prayātā vai te trigartāś ca śūrāḥ 06,020.016a sāgraṃ śatasahasraṃ tu nāgānāṃ tava bhārata 06,020.016c nāge nāge rathaśataṃ śataṃ cāśvā rathe rathe 06,020.017a aśve 'śve daśa dhānuṣkā dhānuṣke daśa carmiṇaḥ 06,020.017c evaṃ vyūḍhāny anīkāni bhīṣmeṇa tava bhārata 06,020.017d*0076_01 devair api na śakyeta balaṃ kṣobhayituṃ nṛpa 06,020.018a avyūhan mānuṣaṃ vyūhaṃ daivaṃ gāndharvam āsuram 06,020.018c divase divase prāpte bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'graṇīḥ 06,020.019a mahārathaughavipulaḥ samudra iva parvaṇi 06,020.019c bhīṣmeṇa dhārtarāṣṭrāṇāṃ vyūhaḥ pratyaṅmukho yudhi 06,020.020a anantarūpā dhvajinī tvadīyā; narendra bhīmā na tu pāṇḍavānām 06,020.020c tāṃ tv eva manye bṛhatīṃ duṣpradhṛṣyāṃ; yasyā netārau keśavaś cārjunaś ca 06,021.001 saṃjaya uvāca 06,021.001a bṛhatīṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ dṛṣṭvā senāṃ samudyatām 06,021.001c viṣādam agamad rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 06,021.002a vyūhaṃ bhīṣmeṇa cābhedyaṃ kalpitaṃ prekṣya pāṇḍavaḥ 06,021.002c abhedyam iva saṃprekṣya viṣaṇṇo 'rjunam abravīt 06,021.003a dhanaṃjaya kathaṃ śakyam asmābhir yoddhum āhave 06,021.003c dhārtarāṣṭrair mahābāho yeṣāṃ yoddhā pitāmahaḥ 06,021.004a akṣobhyo 'yam abhedyaś ca bhīṣmeṇāmitrakarśinā 06,021.004c kalpitaḥ śāstradṛṣṭena vidhinā bhūritejasā 06,021.005a te vayaṃ saṃśayaṃ prāptāḥ sasainyāḥ śatrukarśana 06,021.005c katham asmān mahāvyūhād udyānaṃ no bhaviṣyati 06,021.006a athārjuno 'bravīt pārthaṃ yudhiṣṭhiram amitrahā 06,021.006c viṣaṇṇam abhisaṃprekṣya tava rājann anīkinīm 06,021.007a prajñayābhyadhikāñ śūrān guṇayuktān bahūn api 06,021.007c jayanty alpatarā yena tan nibodha viśāṃ pate 06,021.008a tat tu te kāraṇaṃ rājan pravakṣyāmy anasūyave 06,021.008c nāradas tam ṛṣir veda bhīṣmadroṇau ca pāṇḍava 06,021.009a etam evārtham āśritya yuddhe devāsure 'bravīt 06,021.009c pitāmahaḥ kila purā mahendrādīn divaukasaḥ 06,021.010a na tathā balavīryābhyāṃ vijayante jigīṣavaḥ 06,021.010c yathā satyānṛśaṃsyābhyāṃ dharmeṇaivodyamena ca 06,021.011a tyaktvādharmaṃ ca lobhaṃ ca mohaṃ codyamam āsthitāḥ 06,021.011c yudhyadhvam anahaṃkārā yato dharmas tato jayaḥ 06,021.012a evaṃ rājan vijānīhi dhruvo 'smākaṃ raṇe jayaḥ 06,021.012c yathā me nāradaḥ prāha yataḥ kṛṣṇas tato jayaḥ 06,021.012d*0077_01 yatra kṛṣṇaś ca vedātmā sarvasarveśvaro hariḥ 06,021.012d*0077_02 jayas tatra mahābāho yathā me prāha nāradaḥ 06,021.013a guṇabhūto jayaḥ kṛṣṇe pṛṣṭhato 'nveti mādhavam 06,021.013c anyathā vijayaś cāsya saṃnatiś cāparo guṇaḥ 06,021.014a anantatejā govindaḥ śatrupūgeṣu nirvyathaḥ 06,021.014c puruṣaḥ sanātanatamo yataḥ kṛṣṇas tato jayaḥ 06,021.015a purā hy eṣa harir bhūtvā vaikuṇṭho 'kuṇṭhasāyakaḥ 06,021.015c surāsurān avasphūrjann abravīt ke jayantv iti 06,021.016a anu kṛṣṇaṃ jayemeti yair uktaṃ tatra tair jitam 06,021.016c tatprasādād dhi trailokyaṃ prāptaṃ śakrādibhiḥ suraiḥ 06,021.017a tasya te na vyathāṃ kāṃ cid iha paśyāmi bhārata 06,021.017c yasya te jayam āśāste viśvabhuk tridaśeśvaraḥ 06,022.001 saṃjaya uvāca 06,022.001a tato yudhiṣṭhiro rājā svāṃ senāṃ samacodayat 06,022.001c prativyūhann anīkāni bhīṣmasya bharatarṣabha 06,022.002a yathoddiṣṭāny anīkāni pratyavyūhanta pāṇḍavāḥ 06,022.002c svargaṃ param abhīpsantaḥ suyuddhena kurūdvahāḥ 06,022.003a madhye śikhaṇḍino 'nīkaṃ rakṣitaṃ savyasācinā 06,022.003b*0078_01 bhīmasenamukhaṃ sainyaṃ dhṛṣṭadyumnena pālitam 06,022.003b*0079_01 bhīmasenādibhir yasya pṛtanā dikṣu pālitā 06,022.003c dhṛṣṭadyumnasya ca svayaṃ bhīmena paripālitam 06,022.004a anīkaṃ dakṣiṇaṃ rājan yuyudhānena pālitam 06,022.004c śrīmatā sātvatāgryeṇa śakreṇeva dhanuṣmatā 06,022.005a mahendrayānapratimaṃ rathaṃ tu; sopaskaraṃ hāṭakaratnacitram 06,022.005c yudhiṣṭhiraḥ kāñcanabhāṇḍayoktraṃ; samāsthito nāgakulasya madhye 06,022.006a samucchritaṃ dāntaśalākam asya; supāṇḍuraṃ chatram atīva bhāti 06,022.006c pradakṣiṇaṃ cainam upācaranti; maharṣayaḥ saṃstutibhir narendram 06,022.007a purohitāḥ śatruvadhaṃ vadanto; maharṣivṛddhāḥ śrutavanta eva 06,022.007c japyaiś ca mantraiś ca tathauṣadhībhiḥ; samantataḥ svasty ayanaṃ pracakruḥ 06,022.007d*0080_01 japan hi vedādhyayanaṃ mahāntaṃ 06,022.007d*0080_02 jayāya dhaumyo 'pi jayāya mantrān 06,022.007d*0081_01 yudhiṣṭhiraṃ parivavruḥ sametāḥ 06,022.008a tataḥ sa vastrāṇi tathaiva gāś ca; phalāni puṣpāṇi tathaiva niṣkān 06,022.008c kurūttamo brāhmaṇasān mahātmā; kurvan yayau śakra ivāmarebhyaḥ 06,022.008d*0082_01 tathaiva vipreṣu mahārhajātaṃ 06,022.008d*0082_02 rukmamaṇimauktikahemaraupyam 06,022.009a sahasrasūryaḥ śatakiṅkiṇīkaḥ; parārdhyajāmbūnadahemacitraḥ 06,022.009c ratho 'rjunasyāgnir ivārcimālī; vibhrājate śvetahayaḥ sucakraḥ 06,022.010a tam āsthitaḥ keśavasaṃgṛhītaṃ; kapidhvajaṃ gāṇḍivabāṇahastaḥ 06,022.010c dhanurdharo yasya samaḥ pṛthivyāṃ; na vidyate no bhavitā vā kadā cit 06,022.011a udvartayiṣyaṃs tava putrasenām; atīva raudraṃ sa bibharti rūpam 06,022.011c anāyudho yaḥ subhujo bhujābhyāṃ; narāśvanāgān yudhi bhasma kuryāt 06,022.012a sa bhīmasenaḥ sahito yamābhyāṃ; vṛkodaro vīrarathasya goptā 06,022.012c taṃ prekṣya mattarṣabhasiṃhakhelaṃ; loke mahendrapratimānakalpam 06,022.013a samīkṣya senāgragataṃ durāsadaṃ; pravivyathuḥ paṅkagatā ivoṣṭrāḥ 06,022.013c vṛkodaraṃ vāraṇarājadarpaṃ; yodhās tvadīyā bhayavignasattvāḥ 06,022.013d*0083_01 viṣaṇṇarūpāḥ kurusainyamukhyā 06,022.013d*0083_02 babhūvire śuṣkakaṇṭhā virūpāḥ 06,022.014a anīkamadhye tiṣṭhantaṃ rājaputraṃ durāsadam 06,022.014c abravīd bharataśreṣṭhaṃ guḍākeśaṃ janārdanaḥ 06,022.015 vāsudeva uvāca 06,022.015a ya eṣa goptā pratapan balastho; yo naḥ senāṃ siṃha ivekṣate ca 06,022.015c sa eṣa bhīṣmaḥ kuruvaṃśaketur; yenāhṛtās triṃśato vājimedhāḥ 06,022.016a etāny anīkāni mahānubhāvaṃ; gūhanti meghā iva gharmaraśmim 06,022.016c etāni hatvā puruṣapravīra; kāṅkṣasva yuddhaṃ bharatarṣabheṇa 06,022.016d@001_0000 saṃjaya uvāca 06,022.016d@001_0001 dhārtarāṣṭrabalaṃ dṛṣṭvā yuddhāya samupasthitam 06,022.016d@001_0002 śrībhagavān uvāca 06,022.016d@001_0002 arjunasya hitārthāya kṛṣṇo vacanam abravīt 06,022.016d@001_0003 śucir bhūtvā mahābāho saṃgrāmābhimukhe sthitaḥ 06,022.016d@001_0004 parājayāya śatrūṇāṃ durgāstotram udīraya 06,022.016d@001_0004 saṃjaya uvāca 06,022.016d@001_0005 evam ukto 'rjunaḥ saṃkhye vāsudevena dhīmatā 06,022.016d@001_0006 arjuna uvāca 06,022.016d@001_0006 avatīrya rathāt pārthaḥ stotram āha kṛtāñjaliḥ 06,022.016d@001_0007 oṃ namas te siddhasenāni ārye mandaravāsini 06,022.016d@001_0008 kumāri kāli kāpāli kapile kṛṣṇapiṅgale 06,022.016d@001_0009 bhadrakāli namas tubhyaṃ mahākāli namo 'stu te 06,022.016d@001_0010 caṇḍi caṇḍe namas tubhyaṃ tāriṇi varavarṇini 06,022.016d@001_0011 kātyāyani mahābhāge karāli vijaye jaye 06,022.016d@001_0012 śikhipicchadhvajadhare nānābharaṇabhūṣite 06,022.016d@001_0013 aṭṭaśūlapraharaṇe khaḍgakheṭakadhāriṇi 06,022.016d@001_0014 gopendrasyānuje jyeṣṭhe nandagopakulodbhave 06,022.016d@001_0015 mahiṣāsṛkpriye nityaṃ kauśiki pītavāsini 06,022.016d@001_0016 aṭṭahāse kokamukhe namas te 'stu raṇapriye 06,022.016d@001_0017 ume śākaṃbhari śvete kṛṣṇe kaiṭabhanāśini 06,022.016d@001_0018 hiraṇyākṣi virūpākṣi sudhūmrākṣi namo 'stu te 06,022.016d@001_0019 vedaśruti mahāpuṇye brahmaṇye jātavedasi 06,022.016d@001_0020 jambūkaṭakacaityeṣu nityaṃ saṃnihitālaye 06,022.016d@001_0021 tvaṃ brahmavidyā vidyānāṃ mahānidrā ca dehinām 06,022.016d@001_0022 skandamātar bhagavati durge kāntāravāsini 06,022.016d@001_0023 svāhākāraḥ svadhā caiva kalā kāṣṭhā sarasvatī 06,022.016d@001_0024 sāvitri vedamātā ca tathā vedānta ucyate 06,022.016d@001_0025 stutāsi tvaṃ mahādevi viśuddhenāntarātmanā 06,022.016d@001_0026 jayo bhavatu me nityaṃ tvatprasādād raṇe raṇe 06,022.016d@001_0027 kāntārabhayadurgeṣu bhaktānāṃ cālayeṣu ca 06,022.016d@001_0028 nityaṃ vasasi pātāle yuddhe jayasi dānavān 06,022.016d@001_0029 tvaṃ jambhanī mohinī ca māyā hrīḥ śrīs tathaiva ca 06,022.016d@001_0030 saṃdhyā prabhāvatī caiva sāvitrī jananī tathā 06,022.016d@001_0031 tuṣṭiḥ puṣṭir dhṛtir dīptiś candrādityavivardhinī 06,022.016d@001_0032 bhūtir bhūtimatāṃ saṃkhye vīkṣyase siddhacāraṇaiḥ 06,022.016d@001_0032 saṃjaya uvāca 06,022.016d@001_0033 tataḥ pārthasya vijñāya bhaktiṃ mānavavatsalā 06,022.016d@001_0034 antarikṣagatovāca govindasyāgrataḥ sthitā 06,022.016d@001_0034 devy uvāca 06,022.016d@001_0035 svalpenaiva tu kālena śatrūñ jeṣyasi pāṇḍava 06,022.016d@001_0036 naras tvam asi durdharṣa nārāyaṇasahāyavān 06,022.016d@001_0037 ajeyas tvaṃ raṇe 'rīṇām api vajrabhṛtaḥ svayam 06,022.016d@001_0038 ity evam uktvā varadā kṣaṇenāntaradhīyata 06,022.016d@001_0039 labdhvā varaṃ tu kaunteyo mene vijayam ātmanaḥ 06,022.016d@001_0040 āruroha tataḥ pārtho rathaṃ paramasaṃgatam 06,022.016d@001_0041 kṛṣṇārjunāv ekarathau divyau śaṅkhau pradadhmatuḥ 06,022.016d@001_0042 ya idaṃ paṭhate stotraṃ kalya utthāya mānavaḥ 06,022.016d@001_0043 yakṣarakṣaḥpiśācebhyo na bhayaṃ vidyate sadā 06,022.016d@001_0044 na cāpi ripavas tebhyaḥ sarpādyā ye ca daṃṣṭriṇaḥ 06,022.016d@001_0045 na bhayaṃ vidyate tasya sadā rājakulād api 06,022.016d@001_0046 vivāde jayam āpnoti baddho mucyati bandhanāt 06,022.016d@001_0047 durgaṃ tarati cāvaśyaṃ tathā corair vimucyate 06,022.016d@001_0048 saṃgrāme vijayen nityaṃ lakṣmīṃ prāpnoti kevalām 06,022.016d@001_0049 ārogyabalasaṃpanno jīved varṣaśataṃ tathā 06,022.016d@001_0050 etad dṛṣṭaṃ prasādāt tu mayā vyāsasya dhīmataḥ 06,022.016d@001_0051 mohād etau na jānanti naranārāyaṇāv ṛṣī 06,022.016d@001_0052 tava putrā durātmānaḥ sarve manyuvaśānugāḥ 06,022.016d@001_0053 prāptakālam idaṃ vākyaṃ kālapāśena guṇṭhitāḥ 06,022.016d@001_0054 dvaipāyano nāradaś ca kaṇvo rāmas tathānaghaḥ 06,022.016d@001_0055 avārayaṃs tava sutaṃ na cāsau tad gṛhītavān 06,022.016d@001_0056 yatra dharmo dyutiḥ kāntir yatra hrīḥ śrīs tathā matiḥ 06,022.016d@001_0057 yato dharmas tataḥ kṛṣṇo yataḥ kṛṣṇas tato jayaḥ 06,022.017 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,022.017a keṣāṃ prahṛṣṭās tatrāgre yodhā yudhyanti saṃjaya 06,022.017c udagramanasaḥ ke 'tra ke vā dīnā vicetasaḥ 06,022.018a ke pūrvaṃ prāharaṃs tatra yuddhe hṛdayakampane 06,022.018c māmakāḥ pāṇḍavānāṃ vā tan mamācakṣva saṃjaya 06,022.019a kasya senāsamudaye gandhamālyasamudbhavaḥ 06,022.019c vācaḥ pradakṣiṇāś caiva yodhānām abhigarjatām 06,022.020 saṃjaya uvāca 06,022.020a ubhayoḥ senayos tatra yodhā jahṛṣire mudā 06,022.020c sragdhūpapānagandhānām ubhayatra samudbhavaḥ 06,022.021a saṃhatānām anīkānāṃ vyūḍhānāṃ bharatarṣabha 06,022.021c saṃsarpatām udīrṇānāṃ vimardaḥ sumahān abhūt 06,022.022a vāditraśabdas tumulaḥ śaṅkhabherīvimiśritaḥ 06,022.022b*0084_01 śūrāṇāṃ raṇaśūrāṇāṃ garjatām itaretaram 06,022.022b*0084_02 ubhayoḥ senayo rājan mahān vyatikaro 'bhavat 06,022.022b*0084_03 anyonyaṃ vīkṣyamāṇānāṃ yodhānāṃ bharatarṣabha 06,022.022c kuñjarāṇāṃ ca nadatāṃ sainyānāṃ ca prahṛṣyatām 06,023.000*0085_01 kṛṣṇaṃ kamalapatrākṣaṃ puṇyaśravaṇakīrtanam 06,023.000*0085_02 vāsudevaṃ jagadyoniṃ naumi nārāyaṇaṃ harim 06,023.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,023.001a dharmakṣetre kurukṣetre samavetā yuyutsavaḥ 06,023.001c māmakāḥ pāṇḍavāś caiva kim akurvata saṃjaya 06,023.001d@002_0001 śrīrāmacandrāya namaḥ | śrīkṛṣṇāya namaḥ | oṃ namaḥ | 06,023.001d@002_0002 asya śrībhagavadgītāmālāmantrasya bhagavān vedavyāsa 06,023.001d@002_0003 ṛṣiḥ | anuṣṭup chandaḥ | śrīkṛṣṇaparamātmā devatā | 06,023.001d@002_0004 aśocyān anvaśocas tvaṃ prajñāvādāṃś ca bhāṣase (Gītā 2. 06,023.001d@002_0005 11ab) iti bījam | sarvadharmān parityajya mām ekaṃ 06,023.001d@002_0006 śaraṇaṃ vraja (Gītā 18.66ab) iti śaktiḥ | ahaṃ 06,023.001d@002_0007 tvāṃ sarvapāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā śucaḥ (Gītā 06,023.001d@002_0008 18.66cd) iti kīlakam | śrīkṛṣṇaprītyarthaṃ dharmārthakāmamokṣārthe 06,023.001d@002_0009 jape viniyogaḥ || nainaṃ chindanti śastrāṇi 06,023.001d@002_0010 nainaṃ dahati pāvakaḥ (Gītā 2.23ab) iti aṅguṣṭhābhyāṃ 06,023.001d@002_0011 namaḥ | na cainaṃ kledayanty āpo na śoṣayati mārutaḥ 06,023.001d@002_0012 (Gītā 2.23cd) iti tarjanībhyāṃ namaḥ | acchedyo 'yam 06,023.001d@002_0013 adāhyo 'yam akledyo 'śoṣya eva ca (Gītā 2.24ab) 06,023.001d@002_0014 iti madhyamābhyāṃ namaḥ | nityaḥ sarvagataḥ sthāṇur acalo 'yaṃ 06,023.001d@002_0015 sanātanaḥ (Gītā 2.24cd) ity anāmikābhyāṃ namaḥ | 06,023.001d@002_0016 paśya me pārtha rūpāṇi śataśo 'tha sahasraśaḥ (Gītā 06,023.001d@002_0017 11.5ab) iti kaniṣṭhikābhyāṃ namaḥ | nānāvidhāni 06,023.001d@002_0018 divyāni nānāvarṇākṛtīni ca (Gītā 11.5cd) iti 06,023.001d@002_0019 karatalakarapṛṣṭhābhyāṃ namaḥ | iti karanyāsaḥ || aṅganyāsaḥ | 06,023.001d@002_0020 nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ 06,023.001d@002_0021 (Gītā 2.23ab) iti hṛdayāya namaḥ | na cainaṃ 06,023.001d@002_0022 kledayanty āpo na śoṣayati mārutaḥ (Gītā 2.23cd) 06,023.001d@002_0023 iti śirase svāhā | acchedyo 'yam adāhyo 'yam akledyo 'śoṣya 06,023.001d@002_0024 eva ca (Gītā 2.24ab) iti śikhāyai 06,023.001d@002_0025 vauṣaṭ | nānāvidhāni divyāni nānāvarṇākṛtīni ca 06,023.001d@002_0026 (Gītā 11.5cd) ity astrāya phaṭ | ity aṅganyāsaḥ || 06,023.001d@002_0027 atha dhyānaṃ | 06,023.001d@002_0028 oṃ pārthāya pratibodhitāṃ bhagavatā nārāyaṇena svayaṃ 06,023.001d@002_0029 vyāsena grathitāṃ purāṇamuninā madhye mahābhārate | 06,023.001d@002_0030 advaitāmṛtavarṣiṇīṃ bhagavatīm aṣṭādaśādhyāyinīm 06,023.001d@002_0031 āvarttair anusaṃdadhāmi bhagavadgītāṃ bhavonmocinīm || (1) 06,023.001d@002_0032 oṃ hṛdi vikasitapadmaṃ sūryasomāgnibimbaṃ 06,023.001d@002_0033 praṇavamayavikāsaṃ yasya vai nirvikalpam | 06,023.001d@002_0034 acalaparamaśāntaṃ jyotir ākāśasāraṃ 06,023.001d@002_0035 sa bhavatu śubhado me vāsudevaḥ pratiṣṭhaḥ || (2) 06,023.001d@002_0036 sarvopaniṣado gāvo dogdhā gopālanandanaḥ | 06,023.001d@002_0037 pārtho vatsaḥ sudhīr bhoktā dugdhaṃ gītāmṛtaṃ mahat || (3) 06,023.001d@002_0038 oṃ namo 'stu te vyāsa viśālabuddhe 06,023.001d@002_0039 phullāravindāyatapadmanetra | 06,023.001d@002_0040 yena tvayā bhāratatailapūrṇaḥ 06,023.001d@002_0041 prajvālito jñānamayaḥ pradīpaḥ || (4) 06,023.001d@002_0042 prapannapārijātāya totravetraikapāṇaye | 06,023.001d@002_0043 jñānamudrāya kṛṣṇāya gītāmṛtaduhe namaḥ || (5) 06,023.002 saṃjaya uvāca 06,023.002a dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryodhanas tadā 06,023.002c ācāryam upasaṃgamya rājā vacanam abravīt 06,023.003a paśyaitāṃ pāṇḍuputrāṇām ācārya mahatīṃ camūm 06,023.003c vyūḍhāṃ drupadaputreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā 06,023.004a atra śūrā maheṣvāsā bhīmārjunasamā yudhi 06,023.004c yuyudhāno virāṭaś ca drupadaś ca mahārathaḥ 06,023.005a dhṛṣṭaketuś cekitānaḥ kāśirājaś ca vīryavān 06,023.005c purujit kuntibhojaś ca śaibyaś ca narapuṃgavaḥ 06,023.006a yudhāmanyuś ca vikrānta uttamaujāś ca vīryavān 06,023.006c saubhadro draupadeyāś ca sarva eva mahārathāḥ 06,023.007a asmākaṃ tu viśiṣṭā ye tān nibodha dvijottama 06,023.007c nāyakā mama sainyasya saṃjñārthaṃ tān bravīmi te 06,023.007d*0086_01 sainye mahati ye sarve netāraḥ śūrasaṃmatāḥ 06,023.008a bhavān bhīṣmaś ca karṇaś ca kṛpaś ca samitiṃjayaḥ 06,023.008c aśvatthāmā vikarṇaś ca saumadattis tathaiva ca 06,023.009a anye ca bahavaḥ śūrā madarthe tyaktajīvitāḥ 06,023.009c nānāśastrapraharaṇāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ 06,023.010a aparyāptaṃ tad asmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam 06,023.010c paryāptaṃ tv idam eteṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam 06,023.011a ayaneṣu ca sarveṣu yathābhāgam avasthitāḥ 06,023.011c bhīṣmam evābhirakṣantu bhavantaḥ sarva eva hi 06,023.012a tasya saṃjanayan harṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ 06,023.012c siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān 06,023.013a tataḥ śaṅkhāś ca bheryaś ca paṇavānakagomukhāḥ 06,023.013c sahasaivābhyahanyanta sa śabdas tumulo 'bhavat 06,023.014a tataḥ śvetair hayair yukte mahati syandane sthitau 06,023.014c mādhavaḥ pāṇḍavaś caiva divyau śaṅkhau pradadhmatuḥ 06,023.015a pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanaṃjayaḥ 06,023.015c pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ 06,023.016a anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 06,023.016c nakulaḥ sahadevaś ca sughoṣamaṇipuṣpakau 06,023.017a kāśyaś ca parameṣvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ 06,023.017c dhṛṣṭadyumno virāṭaś ca sātyakiś cāparājitaḥ 06,023.018a drupado draupadeyāś ca sarvaśaḥ pṛthivīpate 06,023.018c saubhadraś ca mahābāhuḥ śaṅkhān dadhmuḥ pṛthak pṛthak 06,023.019a sa ghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayat 06,023.019c nabhaś ca pṛthivīṃ caiva tumulo vyanunādayan 06,023.020a atha vyavasthitān dṛṣṭvā dhārtarāṣṭrān kapidhvajaḥ 06,023.020c pravṛtte śastrasaṃpāte dhanur udyamya pāṇḍavaḥ 06,023.021a hṛṣīkeśaṃ tadā vākyam idam āha mahīpate 06,023.021c senayor ubhayor madhye rathaṃ sthāpaya me 'cyuta 06,023.022a yāvad etān nirīkṣe 'haṃ yoddhukāmān avasthitān 06,023.022c kair mayā saha yoddhavyam asmin raṇasamudyame 06,023.023a yotsyamānān avekṣe 'haṃ ya ete 'tra samāgatāḥ 06,023.023c dhārtarāṣṭrasya durbuddher yuddhe priyacikīrṣavaḥ 06,023.024a evam ukto hṛṣīkeśo guḍākeśena bhārata 06,023.024c senayor ubhayor madhye sthāpayitvā rathottamam 06,023.025a bhīṣmadroṇapramukhataḥ sarveṣāṃ ca mahīkṣitām 06,023.025c uvāca pārtha paśyaitān samavetān kurūn iti 06,023.026a tatrāpaśyat sthitān pārthaḥ pitṝn atha pitāmahān 06,023.026c ācāryān mātulān bhrātṝn putrān pautrān sakhīṃs tathā 06,023.027a śvaśurān suhṛdaś caiva senayor ubhayor api 06,023.027c tān samīkṣya sa kaunteyaḥ sarvān bandhūn avasthitān 06,023.028a kṛpayā parayāviṣṭo viṣīdann idam abravīt 06,023.028c dṛṣṭvemān svajanān kṛṣṇa yuyutsūn samavasthitān 06,023.029a sīdanti mama gātrāṇi mukhaṃ ca pariśuṣyati 06,023.029c vepathuś ca śarīre me romaharṣaś ca jāyate 06,023.030a gāṇḍīvaṃ sraṃsate hastāt tvak caiva paridahyate 06,023.030c na ca śaknomy avasthātuṃ bhramatīva ca me manaḥ 06,023.031a nimittāni ca paśyāmi viparītāni keśava 06,023.031c na ca śreyo 'nupaśyāmi hatvā svajanam āhave 06,023.032a na kāṅkṣe vijayaṃ kṛṣṇa na ca rājyaṃ sukhāni ca 06,023.032c kiṃ no rājyena govinda kiṃ bhogair jīvitena vā 06,023.033a yeṣām arthe kāṅkṣitaṃ no rājyaṃ bhogāḥ sukhāni ca 06,023.033c ta ime 'vasthitā yuddhe prāṇāṃs tyaktvā dhanāni ca 06,023.034a ācāryāḥ pitaraḥ putrās tathaiva ca pitāmahāḥ 06,023.034c mātulāḥ śvaśurāḥ pautrāḥ syālāḥ saṃbandhinas tathā 06,023.035a etān na hantum icchāmi ghnato 'pi madhusūdana 06,023.035c api trailokyarājyasya hetoḥ kiṃ nu mahīkṛte 06,023.036a nihatya dhārtarāṣṭrān naḥ kā prītiḥ syāj janārdana 06,023.036c pāpam evāśrayed asmān hatvaitān ātatāyinaḥ 06,023.037a tasmān nārhā vayaṃ hantuṃ dhārtarāṣṭrān sabāndhavān 06,023.037c svajanaṃ hi kathaṃ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava 06,023.038a yady apy ete na paśyanti lobhopahatacetasaḥ 06,023.038c kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ mitradrohe ca pātakam 06,023.039a kathaṃ na jñeyam asmābhiḥ pāpād asmān nivartitum 06,023.039c kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ prapaśyadbhir janārdana 06,023.040a kulakṣaye praṇaśyanti kuladharmāḥ sanātanāḥ 06,023.040c dharme naṣṭe kulaṃ kṛtsnam adharmo 'bhibhavaty uta 06,023.041a adharmābhibhavāt kṛṣṇa praduṣyanti kulastriyaḥ 06,023.041c strīṣu duṣṭāsu vārṣṇeya jāyate varṇasaṃkaraḥ 06,023.042a saṃkaro narakāyaiva kulaghnānāṃ kulasya ca 06,023.042c patanti pitaro hy eṣāṃ luptapiṇḍodakakriyāḥ 06,023.043a doṣair etaiḥ kulaghnānāṃ varṇasaṃkarakārakaiḥ 06,023.043c utsādyante jātidharmāḥ kuladharmāś ca śāśvatāḥ 06,023.044a utsannakuladharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārdana 06,023.044c narake niyataṃ vāso bhavatīty anuśuśruma 06,023.045a aho bata mahat pāpaṃ kartuṃ vyavasitā vayam 06,023.045c yad rājyasukhalobhena hantuṃ svajanam udyatāḥ 06,023.046a yadi mām apratīkāram aśastraṃ śastrapāṇayaḥ 06,023.046c dhārtarāṣṭrā raṇe hanyus tan me kṣemataraṃ bhavet 06,023.047a evam uktvārjunaḥ saṃkhye rathopastha upāviśat 06,023.047c visṛjya saśaraṃ cāpaṃ śokasaṃvignamānasaḥ 06,024.001 saṃjaya uvāca 06,024.001a taṃ tathā kṛpayāviṣṭam aśrupūrṇākulekṣaṇam 06,024.001c viṣīdantam idaṃ vākyam uvāca madhusūdanaḥ 06,024.002 śrībhagavān uvāca 06,024.002a kutas tvā kaśmalam idaṃ viṣame samupasthitam 06,024.002c anāryajuṣṭam asvargyam akīrtikaram arjuna 06,024.003a klaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitat tvayy upapadyate 06,024.003c kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha paraṃtapa 06,024.004 arjuna uvāca 06,024.004a kathaṃ bhīṣmam ahaṃ saṃkhye droṇaṃ ca madhusūdana 06,024.004c iṣubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāv arisūdana 06,024.005a gurūn ahatvā hi mahānubhāvāñ; śreyo bhoktuṃ bhaikṣam apīha loke 06,024.005c hatvārthakāmāṃs tu gurūn ihaiva; bhuñjīya bhogān rudhirapradigdhān 06,024.006a na caitad vidmaḥ kataran no garīyo; yad vā jayema yadi vā no jayeyuḥ 06,024.006c yān eva hatvā na jijīviṣāmas; te 'vasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ 06,024.007a kārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ; pṛcchāmi tvāṃ dharmasaṃmūḍhacetāḥ 06,024.007c yac chreyaḥ syān niścitaṃ brūhi tan me; śiṣyas te 'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam 06,024.008a na hi prapaśyāmi mamāpanudyād; yac chokam ucchoṣaṇam indriyāṇām 06,024.008c avāpya bhūmāv asapatnam ṛddhaṃ; rājyaṃ surāṇām api cādhipatyam 06,024.009 saṃjaya uvāca 06,024.009a evam uktvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaḥ paraṃtapa 06,024.009c na yotsya iti govindam uktvā tūṣṇīṃ babhūva ha 06,024.010a tam uvāca hṛṣīkeśaḥ prahasann iva bhārata 06,024.010c senayor ubhayor madhye viṣīdantam idaṃ vacaḥ 06,024.011 śrībhagavān uvāca 06,024.011a aśocyān anvaśocas tvaṃ prajñāvādāṃś ca bhāṣase 06,024.011c gatāsūn agatāsūṃś ca nānuśocanti paṇḍitāḥ 06,024.011d*0087_01 tvaṃ mānuṣyeṇopahatāntarātmā 06,024.011d*0087_02 viṣādamohābhibhavād visaṃjñaḥ 06,024.011d*0087_03 kṛpāgṛhītaḥ samavekṣya bandhūn 06,024.011d*0087_04 abhiprapannān mukham antakasya 06,024.012a na tv evāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ 06,024.012c na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayam ataḥ param 06,024.013a dehino 'smin yathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā 06,024.013c tathā dehāntaraprāptir dhīras tatra na muhyati 06,024.014a mātrāsparśās tu kaunteya śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ 06,024.014c āgamāpāyino 'nityās tāṃs titikṣasva bhārata 06,024.015a yaṃ hi na vyathayanty ete puruṣaṃ puruṣarṣabha 06,024.015c samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ so 'mṛtatvāya kalpate 06,024.016a nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ 06,024.016c ubhayor api dṛṣṭo 'ntas tv anayos tattvadarśibhiḥ 06,024.017a avināśi tu tad viddhi yena sarvam idaṃ tatam 06,024.017c vināśam avyayasyāsya na kaś cit kartum arhati 06,024.018a antavanta ime dehā nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ 06,024.018c anāśino 'prameyasya tasmād yudhyasva bhārata 06,024.019a ya enaṃ vetti hantāraṃ yaś cainaṃ manyate hatam 06,024.019c ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate 06,024.020a na jāyate mriyate vā kadā cin; nāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ 06,024.020c ajo nityaḥ śāśvato 'yaṃ purāṇo; na hanyate hanyamāne śarīre 06,024.021a vedāvināśinaṃ nityaṃ ya enam ajam avyayam 06,024.021c kathaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam 06,024.022a vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya; navāni gṛhṇāti naro 'parāṇi 06,024.022c tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇāny; anyāni saṃyāti navāni dehī 06,024.023a nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ 06,024.023c na cainaṃ kledayanty āpo na śoṣayati mārutaḥ 06,024.024a acchedyo 'yam adāhyo 'yam akledyo 'śoṣya eva ca 06,024.024c nityaḥ sarvagataḥ sthāṇur acalo 'yaṃ sanātanaḥ 06,024.025a avyakto 'yam acintyo 'yam avikāryo 'yam ucyate 06,024.025c tasmād evaṃ viditvainaṃ nānuśocitum arhasi 06,024.026a atha cainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyase mṛtam 06,024.026c tathāpi tvaṃ mahābāho nainaṃ śocitum arhasi 06,024.027a jātasya hi dhruvo mṛtyur dhruvaṃ janma mṛtasya ca 06,024.027c tasmād aparihārye 'rthe na tvaṃ śocitum arhasi 06,024.028a avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata 06,024.028c avyaktanidhanāny eva tatra kā paridevanā 06,024.029a āścaryavat paśyati kaś cid enam; āścaryavad vadati tathaiva cānyaḥ 06,024.029c āścaryavac cainam anyaḥ śṛṇoti; śrutvāpy enaṃ veda na caiva kaś cit 06,024.030a dehī nityam avadhyo 'yaṃ dehe sarvasya bhārata 06,024.030c tasmāt sarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śocitum arhasi 06,024.031a svadharmam api cāvekṣya na vikampitum arhasi 06,024.031c dharmyād dhi yuddhāc chreyo 'nyat kṣatriyasya na vidyate 06,024.032a yadṛcchayā copapannaṃ svargadvāram apāvṛtam 06,024.032c sukhinaḥ kṣatriyāḥ pārtha labhante yuddham īdṛśam 06,024.033a atha cet tvam imaṃ dharmyaṃ saṃgrāmaṃ na kariṣyasi 06,024.033c tataḥ svadharmaṃ kīrtiṃ ca hitvā pāpam avāpsyasi 06,024.034a akīrtiṃ cāpi bhūtāni kathayiṣyanti te 'vyayām 06,024.034c saṃbhāvitasya cākīrtir maraṇād atiricyate 06,024.035a bhayād raṇād uparataṃ maṃsyante tvāṃ mahārathāḥ 06,024.035c yeṣāṃ ca tvaṃ bahumato bhūtvā yāsyasi lāghavam 06,024.036a avācyavādāṃś ca bahūn vadiṣyanti tavāhitāḥ 06,024.036c nindantas tava sāmarthyaṃ tato duḥkhataraṃ nu kim 06,024.037a hato vā prāpsyasi svargaṃ jitvā vā bhokṣyase mahīm 06,024.037c tasmād uttiṣṭha kaunteya yuddhāya kṛtaniścayaḥ 06,024.038a sukhaduḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayau 06,024.038c tato yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpam avāpsyasi 06,024.039a eṣā te 'bhihitā sāṃkhye buddhir yoge tv imāṃ śṛṇu 06,024.039c buddhyā yukto yayā pārtha karmabandhaṃ prahāsyasi 06,024.040a nehābhikramanāśo 'sti pratyavāyo na vidyate 06,024.040c svalpam apy asya dharmasya trāyate mahato bhayāt 06,024.041a vyavasāyātmikā buddhir ekeha kurunandana 06,024.041c bahuśākhā hy anantāś ca buddhayo 'vyavasāyinām 06,024.042a yām imāṃ puṣpitāṃ vācaṃ pravadanty avipaścitaḥ 06,024.042c vedavādaratāḥ pārtha nānyad astīti vādinaḥ 06,024.043a kāmātmānaḥ svargaparā janmakarmaphalapradām 06,024.043c kriyāviśeṣabahulāṃ bhogaiśvaryagatiṃ prati 06,024.044a bhogaiśvaryaprasaktānāṃ tayāpahṛtacetasām 06,024.044c vyavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyate 06,024.045a traiguṇyaviṣayā vedā nistraiguṇyo bhavārjuna 06,024.045c nirdvaṃdvo nityasattvastho niryogakṣema ātmavān 06,024.046a yāvān artha udapāne sarvataḥ saṃplutodake 06,024.046c tāvān sarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ 06,024.047a karmaṇy evādhikāras te mā phaleṣu kadā cana 06,024.047c mā karmaphalahetur bhūr mā te saṅgo 'stv akarmaṇi 06,024.048a yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanaṃjaya 06,024.048c siddhyasiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate 06,024.048d*0088_01 yasya sarve samārambhā nirāśīrbandhanās tv iha 06,024.048d*0088_02 tyāge yasya hutaṃ sarvaṃ sa tyāgī sa ca buddhimān 06,024.049a dūreṇa hy avaraṃ karma buddhiyogād dhanaṃjaya 06,024.049c buddhau śaraṇam anviccha kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ 06,024.050a buddhiyukto jahātīha ubhe sukṛtaduṣkṛte 06,024.050c tasmād yogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśalam 06,024.051a karmajaṃ buddhiyuktā hi phalaṃ tyaktvā manīṣiṇaḥ 06,024.051c janmabandhavinirmuktāḥ padaṃ gacchanty anāmayam 06,024.052a yadā te mohakalilaṃ buddhir vyatitariṣyati 06,024.052c tadā gantāsi nirvedaṃ śrotavyasya śrutasya ca 06,024.053a śrutivipratipannā te yadā sthāsyati niścalā 06,024.053c samādhāv acalā buddhis tadā yogam avāpsyasi 06,024.054 arjuna uvāca 06,024.054a sthitaprajñasya kā bhāṣā samādhisthasya keśava 06,024.054c sthitadhīḥ kiṃ prabhāṣeta kim āsīta vrajeta kim 06,024.055 śrībhagavān uvāca 06,024.055a prajahāti yadā kāmān sarvān pārtha manogatān 06,024.055c ātmany evātmanā tuṣṭaḥ sthitaprajñas tadocyate 06,024.056a duḥkheṣv anudvignamanāḥ sukheṣu vigataspṛhaḥ 06,024.056c vītarāgabhayakrodhaḥ sthitadhīr munir ucyate 06,024.057a yaḥ sarvatrānabhisnehas tat tat prāpya śubhāśubham 06,024.057c nābhinandati na dveṣṭi tasya prajñā pratiṣṭhitā 06,024.058a yadā saṃharate cāyaṃ kūrmo 'ṅgānīva sarvaśaḥ 06,024.058c indriyāṇīndriyārthebhyas tasya prajñā pratiṣṭhitā 06,024.059a viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ 06,024.059c rasavarjaṃ raso 'py asya paraṃ dṛṣṭvā nivartate 06,024.060a yatato hy api kaunteya puruṣasya vipaścitaḥ 06,024.060c indriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṃ manaḥ 06,024.061a tāni sarvāṇi saṃyamya yukta āsīta matparaḥ 06,024.061c vaśe hi yasyendriyāṇi tasya prajñā pratiṣṭhitā 06,024.062a dhyāyato viṣayān puṃsaḥ saṅgas teṣūpajāyate 06,024.062c saṅgāt saṃjāyate kāmaḥ kāmāt krodho 'bhijāyate 06,024.063a krodhād bhavati saṃmohaḥ saṃmohāt smṛtivibhramaḥ 06,024.063c smṛtibhraṃśād buddhināśo buddhināśāt praṇaśyati 06,024.064a rāgadveṣaviyuktais tu viṣayān indriyaiś caran 06,024.064c ātmavaśyair vidheyātmā prasādam adhigacchati 06,024.065a prasāde sarvaduḥkhānāṃ hānir asyopajāyate 06,024.065c prasannacetaso hy āśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate 06,024.066a nāsti buddhir ayuktasya na cāyuktasya bhāvanā 06,024.066c na cābhāvayataḥ śāntir aśāntasya kutaḥ sukham 06,024.067a indriyāṇāṃ hi caratāṃ yan mano 'nuvidhīyate 06,024.067c tad asya harati prajñāṃ vāyur nāvam ivāmbhasi 06,024.068a tasmād yasya mahābāho nigṛhītāni sarvaśaḥ 06,024.068c indriyāṇīndriyārthebhyas tasya prajñā pratiṣṭhitā 06,024.069a yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī 06,024.069c yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ 06,024.070a āpūryamāṇam acalapratiṣṭhaṃ; samudram āpaḥ praviśanti yadvat 06,024.070c tadvat kāmā yaṃ praviśanti sarve; sa śāntim āpnoti na kāmakāmī 06,024.071a vihāya kāmān yaḥ sarvān pumāṃś carati niḥspṛhaḥ 06,024.071c nirmamo nirahaṃkāraḥ sa śāntim adhigacchati 06,024.072a eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyati 06,024.072c sthitvāsyām antakāle 'pi brahmanirvāṇam ṛcchati 06,025.001 arjuna uvāca 06,025.001a jyāyasī cet karmaṇas te matā buddhir janārdana 06,025.001c tat kiṃ karmaṇi ghore māṃ niyojayasi keśava 06,025.002a vyāmiśreṇaiva vākyena buddhiṃ mohayasīva me 06,025.002c tad ekaṃ vada niścitya yena śreyo 'ham āpnuyām 06,025.003 śrībhagavān uvāca 06,025.003a loke 'smin dvividhā niṣṭhā purā proktā mayānagha 06,025.003c jñānayogena sāṃkhyānāṃ karmayogena yoginām 06,025.004a na karmaṇām anārambhān naiṣkarmyaṃ puruṣo 'śnute 06,025.004c na ca saṃnyasanād eva siddhiṃ samadhigacchati 06,025.005a na hi kaś cit kṣaṇam api jātu tiṣṭhaty akarmakṛt 06,025.005c kāryate hy avaśaḥ karma sarvaḥ prakṛtijair guṇaiḥ 06,025.006a karmendriyāṇi saṃyamya ya āste manasā smaran 06,025.006c indriyārthān vimūḍhātmā mithyācāraḥ sa ucyate 06,025.007a yas tv indriyāṇi manasā niyamyārabhate 'rjuna 06,025.007c karmendriyaiḥ karmayogam asaktaḥ sa viśiṣyate 06,025.008a niyataṃ kuru karma tvaṃ karma jyāyo hy akarmaṇaḥ 06,025.008c śarīrayātrāpi ca te na prasidhyed akarmaṇaḥ 06,025.009a yajñārthāt karmaṇo 'nyatra loko 'yaṃ karmabandhanaḥ 06,025.009c tadarthaṃ karma kaunteya muktasaṅgaḥ samācara 06,025.010a sahayajñāḥ prajāḥ sṛṣṭvā purovāca prajāpatiḥ 06,025.010c anena prasaviṣyadhvam eṣa vo 'stv iṣṭakāmadhuk 06,025.011a devān bhāvayatānena te devā bhāvayantu vaḥ 06,025.011c parasparaṃ bhāvayantaḥ śreyaḥ param avāpsyatha 06,025.012a iṣṭān bhogān hi vo devā dāsyante yajñabhāvitāḥ 06,025.012c tair dattān apradāyaibhyo yo bhuṅkte stena eva saḥ 06,025.013a yajñaśiṣṭāśinaḥ santo mucyante sarvakilbiṣaiḥ 06,025.013c bhuñjate te tv aghaṃ pāpā ye pacanty ātmakāraṇāt 06,025.014a annād bhavanti bhūtāni parjanyād annasaṃbhavaḥ 06,025.014c yajñād bhavati parjanyo yajñaḥ karmasamudbhavaḥ 06,025.015a karma brahmodbhavaṃ viddhi brahmākṣarasamudbhavam 06,025.015c tasmāt sarvagataṃ brahma nityaṃ yajñe pratiṣṭhitam 06,025.016a evaṃ pravartitaṃ cakraṃ nānuvartayatīha yaḥ 06,025.016c aghāyur indriyārāmo moghaṃ pārtha sa jīvati 06,025.017a yas tv ātmaratir eva syād ātmatṛptaś ca mānavaḥ 06,025.017c ātmany eva ca saṃtuṣṭas tasya kāryaṃ na vidyate 06,025.018a naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaś cana 06,025.018c na cāsya sarvabhūteṣu kaś cid arthavyapāśrayaḥ 06,025.019a tasmād asaktaḥ satataṃ kāryaṃ karma samācara 06,025.019c asakto hy ācaran karma param āpnoti pūruṣaḥ 06,025.020a karmaṇaiva hi saṃsiddhim āsthitā janakādayaḥ 06,025.020c lokasaṃgraham evāpi saṃpaśyan kartum arhasi 06,025.021a yad yad ācarati śreṣṭhas tat tad evetaro janaḥ 06,025.021c sa yat pramāṇaṃ kurute lokas tad anuvartate 06,025.022a na me pārthāsti kartavyaṃ triṣu lokeṣu kiṃ cana 06,025.022c nānavāptam avāptavyaṃ varta eva ca karmaṇi 06,025.023a yadi hy ahaṃ na varteyaṃ jātu karmaṇy atandritaḥ 06,025.023c mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ 06,025.024a utsīdeyur ime lokā na kuryāṃ karma ced aham 06,025.024c saṃkarasya ca kartā syām upahanyām imāḥ prajāḥ 06,025.025a saktāḥ karmaṇy avidvāṃso yathā kurvanti bhārata 06,025.025c kuryād vidvāṃs tathāsaktaś cikīrṣur lokasaṃgraham 06,025.026a na buddhibhedaṃ janayed ajñānāṃ karmasaṅginām 06,025.026c joṣayet sarvakarmāṇi vidvān yuktaḥ samācaran 06,025.027a prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ 06,025.027c ahaṃkāravimūḍhātmā kartāham iti manyate 06,025.028a tattvavit tu mahābāho guṇakarmavibhāgayoḥ 06,025.028c guṇā guṇeṣu vartanta iti matvā na sajjate 06,025.029a prakṛter guṇasaṃmūḍhāḥ sajjante guṇakarmasu 06,025.029c tān akṛtsnavido mandān kṛtsnavin na vicālayet 06,025.030a mayi sarvāṇi karmāṇi saṃnyasyādhyātmacetasā 06,025.030c nirāśīr nirmamo bhūtvā yudhyasva vigatajvaraḥ 06,025.031a ye me matam idaṃ nityam anutiṣṭhanti mānavāḥ 06,025.031c śraddhāvanto 'nasūyanto mucyante te 'pi karmabhiḥ 06,025.032a ye tv etad abhyasūyanto nānutiṣṭhanti me matam 06,025.032c sarvajñānavimūḍhāṃs tān viddhi naṣṭān acetasaḥ 06,025.033a sadṛśaṃ ceṣṭate svasyāḥ prakṛter jñānavān api 06,025.033c prakṛtiṃ yānti bhūtāni nigrahaḥ kiṃ kariṣyati 06,025.034a indriyasyendriyasyārthe rāgadveṣau vyavasthitau 06,025.034c tayor na vaśam āgacchet tau hy asya paripanthinau 06,025.035a śreyān svadharmo viguṇaḥ paradharmāt svanuṣṭhitāt 06,025.035c svadharme nidhanaṃ śreyaḥ paradharmo bhayāvahaḥ 06,025.036 arjuna uvāca 06,025.036a atha kena prayukto 'yaṃ pāpaṃ carati pūruṣaḥ 06,025.036c anicchann api vārṣṇeya balād iva niyojitaḥ 06,025.037 śrībhagavān uvāca 06,025.037a kāma eṣa krodha eṣa rajoguṇasamudbhavaḥ 06,025.037c mahāśano mahāpāpmā viddhy enam iha vairiṇam 06,025.037d*0089_00 arjuna uvāca 06,025.037d*0089_01 bhavaty eṣa kathaṃ kṛṣṇa kathaṃ caiva vivardhate 06,025.037d*0089_02 śrībhagavān uvāca 06,025.037d*0089_02 kim ātmakaḥ kim ācāras tan mamācakṣva pṛcchataḥ 06,025.037d*0089_03 eṣa sūkṣmaḥ paraḥ śatrur dehinām indriyaiḥ saha 06,025.037d*0089_04 sukhatantra ivāsīno mohayan pārtha tiṣṭhati 06,025.037d*0089_05 kāmakrodhamayo ghoraḥ stambhaharṣasamudbhavaḥ 06,025.037d*0089_06 ahaṃkāro 'bhimānātmā dustaraḥ pāpakarmabhiḥ 06,025.037d*0089_07 harṣam asya nivartyaiṣa śokam asya dadāti ca 06,025.037d*0089_08 bhayaṃ cāsya karoty eṣa mohayaṃs tu muhur muhuḥ 06,025.037d*0089_09 sa eṣa kaluṣaḥ kṣudraś chidraprekṣī dhanaṃjaya 06,025.037d*0089_10 rajaḥpravṛtto mohātmā manuṣyāṇām upadravaḥ 06,025.038a dhūmenāvriyate vahnir yathādarśo malena ca 06,025.038c yatholbenāvṛto garbhas tathā tenedam āvṛtam 06,025.039a āvṛtaṃ jñānam etena jñānino nityavairiṇā 06,025.039c kāmarūpeṇa kaunteya duṣpūreṇānalena ca 06,025.040a indriyāṇi mano buddhir asyādhiṣṭhānam ucyate 06,025.040c etair vimohayaty eṣa jñānam āvṛtya dehinam 06,025.041a tasmāt tvam indriyāṇy ādau niyamya bharatarṣabha 06,025.041c pāpmānaṃ prajahihy enaṃ jñānavijñānanāśanam 06,025.042a indriyāṇi parāṇy āhur indriyebhyaḥ paraṃ manaḥ 06,025.042c manasas tu parā buddhir yo buddheḥ paratas tu saḥ 06,025.043a evaṃ buddheḥ paraṃ buddhvā saṃstabhyātmānam ātmanā 06,025.043c jahi śatruṃ mahābāho kāmarūpaṃ durāsadam 06,026.001 śrībhagavān uvāca 06,026.001a imaṃ vivasvate yogaṃ proktavān aham avyayam 06,026.001c vivasvān manave prāha manur ikṣvākave 'bravīt 06,026.002a evaṃ paraṃparāprāptam imaṃ rājarṣayo viduḥ 06,026.002c sa kāleneha mahatā yogo naṣṭaḥ paraṃtapa 06,026.003a sa evāyaṃ mayā te 'dya yogaḥ proktaḥ purātanaḥ 06,026.003c bhakto 'si me sakhā ceti rahasyaṃ hy etad uttamam 06,026.004 arjuna uvāca 06,026.004a aparaṃ bhavato janma paraṃ janma vivasvataḥ 06,026.004c katham etad vijānīyāṃ tvam ādau proktavān iti 06,026.005 śrībhagavān uvāca 06,026.005a bahūni me vyatītāni janmāni tava cārjuna 06,026.005c tāny ahaṃ veda sarvāṇi na tvaṃ vettha paraṃtapa 06,026.006a ajo 'pi sann avyayātmā bhūtānām īśvaro 'pi san 06,026.006c prakṛtiṃ svām adhiṣṭhāya saṃbhavāmy ātmamāyayā 06,026.007a yadā yadā hi dharmasya glānir bhavati bhārata 06,026.007c abhyutthānam adharmasya tadātmānaṃ sṛjāmy aham 06,026.008a paritrāṇāya sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtām 06,026.008c dharmasaṃsthāpanārthāya saṃbhavāmi yuge yuge 06,026.009a janma karma ca me divyam evaṃ yo vetti tattvataḥ 06,026.009c tyaktvā dehaṃ punarjanma naiti mām eti so 'rjuna 06,026.010a vītarāgabhayakrodhā manmayā mām upāśritāḥ 06,026.010c bahavo jñānatapasā pūtā madbhāvam āgatāḥ 06,026.011a ye yathā māṃ prapadyante tāṃs tathaiva bhajāmy aham 06,026.011c mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ 06,026.012a kāṅkṣantaḥ karmaṇāṃ siddhiṃ yajanta iha devatāḥ 06,026.012c kṣipraṃ hi mānuṣe loke siddhir bhavati karmajā 06,026.013a cāturvarṇyaṃ mayā sṛṣṭaṃ guṇakarmavibhāgaśaḥ 06,026.013c tasya kartāram api māṃ viddhy akartāram avyayam 06,026.014a na māṃ karmāṇi limpanti na me karmaphale spṛhā 06,026.014c iti māṃ yo 'bhijānāti karmabhir na sa badhyate 06,026.015a evaṃ jñātvā kṛtaṃ karma pūrvair api mumukṣubhiḥ 06,026.015c kuru karmaiva tasmāt tvaṃ pūrvaiḥ pūrvataraṃ kṛtam 06,026.016a kiṃ karma kim akarmeti kavayo 'py atra mohitāḥ 06,026.016c tat te karma pravakṣyāmi yaj jñātvā mokṣyase 'śubhāt 06,026.017a karmaṇo hy api boddhavyaṃ boddhavyaṃ ca vikarmaṇaḥ 06,026.017c akarmaṇaś ca boddhavyaṃ gahanā karmaṇo gatiḥ 06,026.018a karmaṇy akarma yaḥ paśyed akarmaṇi ca karma yaḥ 06,026.018c sa buddhimān manuṣyeṣu sa yuktaḥ kṛtsnakarmakṛt 06,026.019a yasya sarve samārambhāḥ kāmasaṃkalpavarjitāḥ 06,026.019c jñānāgnidagdhakarmāṇaṃ tam āhuḥ paṇḍitaṃ budhāḥ 06,026.020a tyaktvā karmaphalāsaṅgaṃ nityatṛpto nirāśrayaḥ 06,026.020c karmaṇy abhipravṛtto 'pi naiva kiṃ cit karoti saḥ 06,026.021a nirāśīr yatacittātmā tyaktasarvaparigrahaḥ 06,026.021c śārīraṃ kevalaṃ karma kurvan nāpnoti kilbiṣam 06,026.022a yadṛcchālābhasaṃtuṣṭo dvaṃdvātīto vimatsaraḥ 06,026.022c samaḥ siddhāv asiddhau ca kṛtvāpi na nibadhyate 06,026.023a gatasaṅgasya muktasya jñānāvasthitacetasaḥ 06,026.023c yajñāyācarataḥ karma samagraṃ pravilīyate 06,026.024a brahmārpaṇaṃ brahmahavir brahmāgnau brahmaṇā hutam 06,026.024c brahmaiva tena gantavyaṃ brahmakarmasamādhinā 06,026.025a daivam evāpare yajñaṃ yoginaḥ paryupāsate 06,026.025c brahmāgnāv apare yajñaṃ yajñenaivopajuhvati 06,026.026a śrotrādīnīndriyāṇy anye saṃyamāgniṣu juhvati 06,026.026c śabdādīn viṣayān anya indriyāgniṣu juhvati 06,026.027a sarvāṇīndriyakarmāṇi prāṇakarmāṇi cāpare 06,026.027c ātmasaṃyamayogāgnau juhvati jñānadīpite 06,026.028a dravyayajñās tapoyajñā yogayajñās tathāpare 06,026.028c svādhyāyajñānayajñāś ca yatayaḥ saṃśitavratāḥ 06,026.029a apāne juhvati prāṇaṃ prāṇe 'pānaṃ tathāpare 06,026.029c prāṇāpānagatī ruddhvā prāṇāyāmaparāyaṇāḥ 06,026.030a apare niyatāhārāḥ prāṇān prāṇeṣu juhvati 06,026.030c sarve 'py ete yajñavido yajñakṣapitakalmaṣāḥ 06,026.031a yajñaśiṣṭāmṛtabhujo yānti brahma sanātanam 06,026.031c nāyaṃ loko 'sty ayajñasya kuto 'nyaḥ kurusattama 06,026.032a evaṃ bahuvidhā yajñā vitatā brahmaṇo mukhe 06,026.032c karmajān viddhi tān sarvān evaṃ jñātvā vimokṣyase 06,026.033a śreyān dravyamayād yajñāj jñānayajñaḥ paraṃtapa 06,026.033c sarvaṃ karmākhilaṃ pārtha jñāne parisamāpyate 06,026.034a tad viddhi praṇipātena paripraśnena sevayā 06,026.034c upadekṣyanti te jñānaṃ jñāninas tattvadarśinaḥ 06,026.035a yaj jñātvā na punar moham evaṃ yāsyasi pāṇḍava 06,026.035c yena bhūtāny aśeṣeṇa drakṣyasy ātmany atho mayi 06,026.036a api ced asi pāpebhyaḥ sarvebhyaḥ pāpakṛttamaḥ 06,026.036c sarvaṃ jñānaplavenaiva vṛjinaṃ saṃtariṣyasi 06,026.037a yathaidhāṃsi samiddho 'gnir bhasmasāt kurute 'rjuna 06,026.037c jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasāt kurute tathā 06,026.038a na hi jñānena sadṛśaṃ pavitram iha vidyate 06,026.038c tat svayaṃ yogasaṃsiddhaḥ kālenātmani vindati 06,026.039a śraddhāvāṃl labhate jñānaṃ tatparaḥ saṃyatendriyaḥ 06,026.039c jñānaṃ labdhvā parāṃ śāntim acireṇādhigacchati 06,026.040a ajñaś cāśraddadhānaś ca saṃśayātmā vinaśyati 06,026.040c nāyaṃ loko 'sti na paro na sukhaṃ saṃśayātmanaḥ 06,026.041a yogasaṃnyastakarmāṇaṃ jñānasaṃchinnasaṃśayam 06,026.041c ātmavantaṃ na karmāṇi nibadhnanti dhanaṃjaya 06,026.042a tasmād ajñānasaṃbhūtaṃ hṛtsthaṃ jñānāsinātmanaḥ 06,026.042c chittvainaṃ saṃśayaṃ yogam ātiṣṭhottiṣṭha bhārata 06,027.001 arjuna uvāca 06,027.001a saṃnyāsaṃ karmaṇāṃ kṛṣṇa punar yogaṃ ca śaṃsasi 06,027.001c yac chreya etayor ekaṃ tan me brūhi suniścitam 06,027.002 śrībhagavān uvāca 06,027.002a saṃnyāsaḥ karmayogaś ca niḥśreyasakarāv ubhau 06,027.002c tayos tu karmasaṃnyāsāt karmayogo viśiṣyate 06,027.003a jñeyaḥ sa nityasaṃnyāsī yo na dveṣṭi na kāṅkṣati 06,027.003c nirdvaṃdvo hi mahābāho sukhaṃ bandhāt pramucyate 06,027.004a sāṃkhyayogau pṛthag bālāḥ pravadanti na paṇḍitāḥ 06,027.004c ekam apy āsthitaḥ samyag ubhayor vindate phalam 06,027.005a yat sāṃkhyaiḥ prāpyate sthānaṃ tad yogair api gamyate 06,027.005c ekaṃ sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa paśyati 06,027.006a saṃnyāsas tu mahābāho duḥkham āptum ayogataḥ 06,027.006c yogayukto munir brahma nacireṇādhigacchati 06,027.007a yogayukto viśuddhātmā vijitātmā jitendriyaḥ 06,027.007c sarvabhūtātmabhūtātmā kurvann api na lipyate 06,027.008a naiva kiṃ cit karomīti yukto manyeta tattvavit 06,027.008c paśyañ śṛṇvan spṛśañ jighrann aśnan gacchan svapañ śvasan 06,027.009a pralapan visṛjan gṛhṇann unmiṣan nimiṣann api 06,027.009c indriyāṇīndriyārtheṣu vartanta iti dhārayan 06,027.010a brahmaṇy ādhāya karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā karoti yaḥ 06,027.010c lipyate na sa pāpena padmapatram ivāmbhasā 06,027.011a kāyena manasā buddhyā kevalair indriyair api 06,027.011c yoginaḥ karma kurvanti saṅgaṃ tyaktvātmaśuddhaye 06,027.012a yuktaḥ karmaphalaṃ tyaktvā śāntim āpnoti naiṣṭhikīm 06,027.012c ayuktaḥ kāmakāreṇa phale sakto nibadhyate 06,027.013a sarvakarmāṇi manasā saṃnyasyāste sukhaṃ vaśī 06,027.013c navadvāre pure dehī naiva kurvan na kārayan 06,027.014a na kartṛtvaṃ na karmāṇi lokasya sṛjati prabhuḥ 06,027.014c na karmaphalasaṃyogaṃ svabhāvas tu pravartate 06,027.015a nādatte kasya cit pāpaṃ na caiva sukṛtaṃ vibhuḥ 06,027.015c ajñānenāvṛtaṃ jñānaṃ tena muhyanti jantavaḥ 06,027.016a jñānena tu tad ajñānaṃ yeṣāṃ nāśitam ātmanaḥ 06,027.016c teṣām ādityavaj jñānaṃ prakāśayati tatparam 06,027.017a tadbuddhayas tadātmānas tanniṣṭhās tatparāyaṇāḥ 06,027.017c gacchanty apunarāvṛttiṃ jñānanirdhūtakalmaṣāḥ 06,027.017d*0090_01 smaranto 'pi muhus tv etat spṛśanto 'pi svakarmaṇi 06,027.017d*0090_02 saktā api na sajjanti paṅke ravikarā iva 06,027.018a vidyāvinayasaṃpanne brāhmaṇe gavi hastini 06,027.018c śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ 06,027.019a ihaiva tair jitaḥ sargo yeṣāṃ sāmye sthitaṃ manaḥ 06,027.019c nirdoṣaṃ hi samaṃ brahma tasmād brahmaṇi te sthitāḥ 06,027.020a na prahṛṣyet priyaṃ prāpya nodvijet prāpya cāpriyam 06,027.020c sthirabuddhir asaṃmūḍho brahmavid brahmaṇi sthitaḥ 06,027.021a bāhyasparśeṣv asaktātmā vindaty ātmani yat sukham 06,027.021c sa brahmayogayuktātmā sukham akṣayam aśnute 06,027.022a ye hi saṃsparśajā bhogā duḥkhayonaya eva te 06,027.022c ādyantavantaḥ kaunteya na teṣu ramate budhaḥ 06,027.023a śaknotīhaiva yaḥ soḍhuṃ prāk śarīravimokṣaṇāt 06,027.023c kāmakrodhodbhavaṃ vegaṃ sa yuktaḥ sa sukhī naraḥ 06,027.024a yo 'ntaḥsukho 'ntarārāmas tathāntarjyotir eva yaḥ 06,027.024c sa yogī brahmanirvāṇaṃ brahmabhūto 'dhigacchati 06,027.025a labhante brahmanirvāṇam ṛṣayaḥ kṣīṇakalmaṣāḥ 06,027.025c chinnadvaidhā yatātmānaḥ sarvabhūtahite ratāḥ 06,027.026a kāmakrodhaviyuktānāṃ yatīnāṃ yatacetasām 06,027.026c abhito brahmanirvāṇaṃ vartate viditātmanām 06,027.027a sparśān kṛtvā bahir bāhyāṃś cakṣuś caivāntare bhruvoḥ 06,027.027c prāṇāpānau samau kṛtvā nāsābhyantaracāriṇau 06,027.028a yatendriyamanobuddhir munir mokṣaparāyaṇaḥ 06,027.028c vigatecchābhayakrodho yaḥ sadā mukta eva saḥ 06,027.029a bhoktāraṃ yajñatapasāṃ sarvalokamaheśvaram 06,027.029c suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ jñātvā māṃ śāntim ṛcchati 06,028.001 śrībhagavān uvāca 06,028.001a anāśritaḥ karmaphalaṃ kāryaṃ karma karoti yaḥ 06,028.001c sa saṃnyāsī ca yogī ca na niragnir na cākriyaḥ 06,028.002a yaṃ saṃnyāsam iti prāhur yogaṃ taṃ viddhi pāṇḍava 06,028.002c na hy asaṃnyastasaṃkalpo yogī bhavati kaś cana 06,028.003a ārurukṣor muner yogaṃ karma kāraṇam ucyate 06,028.003c yogārūḍhasya tasyaiva śamaḥ kāraṇam ucyate 06,028.004a yadā hi nendriyārtheṣu na karmasv anuṣajjate 06,028.004c sarvasaṃkalpasaṃnyāsī yogārūḍhas tadocyate 06,028.005a uddhared ātmanātmānaṃ nātmānam avasādayet 06,028.005c ātmaiva hy ātmano bandhur ātmaiva ripur ātmanaḥ 06,028.006a bandhur ātmātmanas tasya yenātmaivātmanā jitaḥ 06,028.006c anātmanas tu śatrutve vartetātmaiva śatruvat 06,028.007a jitātmanaḥ praśāntasya paramātmā samāhitaḥ 06,028.007c śītoṣṇasukhaduḥkheṣu tathā mānāvamānayoḥ 06,028.008a jñānavijñānatṛptātmā kūṭastho vijitendriyaḥ 06,028.008c yukta ity ucyate yogī samaloṣṭāśmakāñcanaḥ 06,028.009a suhṛnmitrāryudāsīnamadhyasthadveṣyabandhuṣu 06,028.009c sādhuṣv api ca pāpeṣu samabuddhir viśiṣyate 06,028.010a yogī yuñjīta satatam ātmānaṃ rahasi sthitaḥ 06,028.010c ekākī yatacittātmā nirāśīr aparigrahaḥ 06,028.011a śucau deśe pratiṣṭhāpya sthiram āsanam ātmanaḥ 06,028.011c nātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājinakuśottaram 06,028.012a tatraikāgraṃ manaḥ kṛtvā yatacittendriyakriyaḥ 06,028.012c upaviśyāsane yuñjyād yogam ātmaviśuddhaye 06,028.013a samaṃ kāyaśirogrīvaṃ dhārayann acalaṃ sthiraḥ 06,028.013c saṃprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaś cānavalokayan 06,028.014a praśāntātmā vigatabhīr brahmacārivrate sthitaḥ 06,028.014c manaḥ saṃyamya maccitto yukta āsīta matparaḥ 06,028.015a yuñjann evaṃ sadātmānaṃ yogī niyatamānasaḥ 06,028.015c śāntiṃ nirvāṇaparamāṃ matsaṃsthām adhigacchati 06,028.016a nātyaśnatas tu yogo 'sti na caikāntam anaśnataḥ 06,028.016c na cātisvapnaśīlasya jāgrato naiva cārjuna 06,028.017a yuktāhāravihārasya yuktaceṣṭasya karmasu 06,028.017c yuktasvapnāvabodhasya yogo bhavati duḥkhahā 06,028.018a yadā viniyataṃ cittam ātmany evāvatiṣṭhate 06,028.018c niḥspṛhaḥ sarvakāmebhyo yukta ity ucyate tadā 06,028.019a yathā dīpo nivātastho neṅgate sopamā smṛtā 06,028.019c yogino yatacittasya yuñjato yogam ātmanaḥ 06,028.020a yatroparamate cittaṃ niruddhaṃ yogasevayā 06,028.020c yatra caivātmanātmānaṃ paśyann ātmani tuṣyati 06,028.021a sukham ātyantikaṃ yat tad buddhigrāhyam atīndriyam 06,028.021c vetti yatra na caivāyaṃ sthitaś calati tattvataḥ 06,028.022a yaṃ labdhvā cāparaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ tataḥ 06,028.022c yasmin sthito na duḥkhena guruṇāpi vicālyate 06,028.023a taṃ vidyād duḥkhasaṃyogaviyogaṃ yogasaṃjñitam 06,028.023c sa niścayena yoktavyo yogo 'nirviṇṇacetasā 06,028.024a saṃkalpaprabhavān kāmāṃs tyaktvā sarvān aśeṣataḥ 06,028.024c manasaivendriyagrāmaṃ viniyamya samantataḥ 06,028.025a śanaiḥ śanair uparamed buddhyā dhṛtigṛhītayā 06,028.025c ātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiṃ cid api cintayet 06,028.026a yato yato niścarati manaś cañcalam asthiram 06,028.026c tatas tato niyamyaitad ātmany eva vaśaṃ nayet 06,028.027a praśāntamanasaṃ hy enaṃ yoginaṃ sukham uttamam 06,028.027c upaiti śāntarajasaṃ brahmabhūtam akalmaṣam 06,028.028a yuñjann evaṃ sadātmānaṃ yogī vigatakalmaṣaḥ 06,028.028c sukhena brahmasaṃsparśam atyantaṃ sukham aśnute 06,028.029a sarvabhūtastham ātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani 06,028.029c īkṣate yogayuktātmā sarvatra samadarśanaḥ 06,028.030a yo māṃ paśyati sarvatra sarvaṃ ca mayi paśyati 06,028.030c tasyāhaṃ na praṇaśyāmi sa ca me na praṇaśyati 06,028.031a sarvabhūtasthitaṃ yo māṃ bhajaty ekatvam āsthitaḥ 06,028.031c sarvathā vartamāno 'pi sa yogī mayi vartate 06,028.032a ātmaupamyena sarvatra samaṃ paśyati yo 'rjuna 06,028.032c sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ sa yogī paramo mataḥ 06,028.033 arjuna uvāca 06,028.033a yo 'yaṃ yogas tvayā proktaḥ sāmyena madhusūdana 06,028.033c etasyāhaṃ na paśyāmi cañcalatvāt sthitiṃ sthirām 06,028.034a cañcalaṃ hi manaḥ kṛṣṇa pramāthi balavad dṛḍham 06,028.034c tasyāhaṃ nigrahaṃ manye vāyor iva suduṣkaram 06,028.035 śrībhagavān uvāca 06,028.035a asaṃśayaṃ mahābāho mano durnigrahaṃ calam 06,028.035c abhyāsena tu kaunteya vairāgyeṇa ca gṛhyate 06,028.036a asaṃyatātmanā yogo duṣprāpa iti me matiḥ 06,028.036c vaśyātmanā tu yatatā śakyo 'vāptum upāyataḥ 06,028.037 arjuna uvāca 06,028.037a ayatiḥ śraddhayopeto yogāc calitamānasaḥ 06,028.037b*0091_01 lipsamānaḥ satāṃ mārgaṃ pramūḍho brahmaṇaḥ pathi 06,028.037b*0091_02 anekacitto vibhrānto mohasyaiva vaśaṃ gataḥ 06,028.037c aprāpya yogasaṃsiddhiṃ kāṃ gatiṃ kṛṣṇa gacchati 06,028.038a kaccin nobhayavibhraṣṭaś chinnābhram iva naśyati 06,028.038c apratiṣṭho mahābāho vimūḍho brahmaṇaḥ pathi 06,028.039a etan me saṃśayaṃ kṛṣṇa chettum arhasy aśeṣataḥ 06,028.039c tvad anyaḥ saṃśayasyāsya chettā na hy upapadyate 06,028.040 śrībhagavān uvāca 06,028.040a pārtha naiveha nāmutra vināśas tasya vidyate 06,028.040c na hi kalyāṇakṛt kaś cid durgatiṃ tāta gacchati 06,028.041a prāpya puṇyakṛtāṃl lokān uṣitvā śāśvatīḥ samāḥ 06,028.041c śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe yogabhraṣṭo 'bhijāyate 06,028.042a atha vā yoginām eva kule bhavati dhīmatām 06,028.042c etad dhi durlabhataraṃ loke janma yad īdṛśam 06,028.043a tatra taṃ buddhisaṃyogaṃ labhate paurvadehikam 06,028.043c yatate ca tato bhūyaḥ saṃsiddhau kurunandana 06,028.044a pūrvābhyāsena tenaiva hriyate hy avaśo 'pi saḥ 06,028.044c jijñāsur api yogasya śabdabrahmātivartate 06,028.045a prayatnād yatamānas tu yogī saṃśuddhakilbiṣaḥ 06,028.045c anekajanmasaṃsiddhas tato yāti parāṃ gatim 06,028.046a tapasvibhyo 'dhiko yogī jñānibhyo 'pi mato 'dhikaḥ 06,028.046c karmibhyaś cādhiko yogī tasmād yogī bhavārjuna 06,028.047a yoginām api sarveṣāṃ madgatenāntarātmanā 06,028.047c śraddhāvān bhajate yo māṃ sa me yuktatamo mataḥ 06,028.047d*0092_01 bhagavannāmasaṃprāptimātrāt sarvam avāpyate 06,028.047d*0092_02 phalitāḥ śālayaḥ samyag vṛṣṭimātre 'valokite 06,029.001 śrībhagavān uvāca 06,029.001a mayy āsaktamanāḥ pārtha yogaṃ yuñjan madāśrayaḥ 06,029.001c asaṃśayaṃ samagraṃ māṃ yathā jñāsyasi tac chṛṇu 06,029.002a jñānaṃ te 'haṃ savijñānam idaṃ vakṣyāmy aśeṣataḥ 06,029.002c yaj jñātvā neha bhūyo 'nyaj jñātavyam avaśiṣyate 06,029.003a manuṣyāṇāṃ sahasreṣu kaś cid yatati siddhaye 06,029.003c yatatām api siddhānāṃ kaś cin māṃ vetti tattvataḥ 06,029.004a bhūmir āpo 'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhir eva ca 06,029.004c ahaṃkāra itīyaṃ me bhinnā prakṛtir aṣṭadhā 06,029.005a apareyam itas tv anyāṃ prakṛtiṃ viddhi me parām 06,029.005c jīvabhūtāṃ mahābāho yayedaṃ dhāryate jagat 06,029.006a etadyonīni bhūtāni sarvāṇīty upadhāraya 06,029.006c ahaṃ kṛtsnasya jagataḥ prabhavaḥ pralayas tathā 06,029.007a mattaḥ parataraṃ nānyat kiṃ cid asti dhanaṃjaya 06,029.007c mayi sarvam idaṃ protaṃ sūtre maṇigaṇā iva 06,029.008a raso 'ham apsu kaunteya prabhāsmi śaśisūryayoḥ 06,029.008c praṇavaḥ sarvavedeṣu śabdaḥ khe pauruṣaṃ nṛṣu 06,029.009a puṇyo gandhaḥ pṛthivyāṃ ca tejaś cāsmi vibhāvasau 06,029.009c jīvanaṃ sarvabhūteṣu tapaś cāsmi tapasviṣu 06,029.010a bījaṃ māṃ sarvabhūtānāṃ viddhi pārtha sanātanam 06,029.010c buddhir buddhimatām asmi tejas tejasvinām aham 06,029.011a balaṃ balavatāṃ cāhaṃ kāmarāgavivarjitam 06,029.011c dharmāviruddho bhūteṣu kāmo 'smi bharatarṣabha 06,029.012a ye caiva sāttvikā bhāvā rājasās tāmasāś ca ye 06,029.012c matta eveti tān viddhi na tv ahaṃ teṣu te mayi 06,029.013a tribhir guṇamayair bhāvair ebhiḥ sarvam idaṃ jagat 06,029.013c mohitaṃ nābhijānāti mām ebhyaḥ param avyayam 06,029.014a daivī hy eṣā guṇamayī mama māyā duratyayā 06,029.014c mām eva ye prapadyante māyām etāṃ taranti te 06,029.015a na māṃ duṣkṛtino mūḍhāḥ prapadyante narādhamāḥ 06,029.015c māyayāpahṛtajñānā āsuraṃ bhāvam āśritāḥ 06,029.016a caturvidhā bhajante māṃ janāḥ sukṛtino 'rjuna 06,029.016c ārto jijñāsur arthārthī jñānī ca bharatarṣabha 06,029.017a teṣāṃ jñānī nityayukta ekabhaktir viśiṣyate 06,029.017c priyo hi jñānino 'tyartham ahaṃ sa ca mama priyaḥ 06,029.018a udārāḥ sarva evaite jñānī tv ātmaiva me matam 06,029.018c āsthitaḥ sa hi yuktātmā mām evānuttamāṃ gatim 06,029.019a bahūnāṃ janmanām ante jñānavān māṃ prapadyate 06,029.019c vāsudevaḥ sarvam iti sa mahātmā sudurlabhaḥ 06,029.020a kāmais tais tair hṛtajñānāḥ prapadyante 'nyadevatāḥ 06,029.020c taṃ taṃ niyamam āsthāya prakṛtyā niyatāḥ svayā 06,029.021a yo yo yāṃ yāṃ tanuṃ bhaktaḥ śraddhayārcitum icchati 06,029.021c tasya tasyācalāṃ śraddhāṃ tām eva vidadhāmy aham 06,029.022a sa tayā śraddhayā yuktas tasyā rādhanam īhate 06,029.022c labhate ca tataḥ kāmān mayaiva vihitān hi tān 06,029.023a antavat tu phalaṃ teṣāṃ tad bhavaty alpamedhasām 06,029.023c devān devayajo yānti madbhaktā yānti mām api 06,029.023c*0093_01 . . . . . . . . siddhān yānti siddhavratāḥ 06,029.023c*0093_02 bhūtān bhūtayajo yānti . . . . . . . . 06,029.023c*0094_01 . . . . . . . . pitṝn yānti pitṛvratāḥ 06,029.023c*0094_02 bhūtāni yānti bhūtejyā . . . . . . . . 06,029.024a avyaktaṃ vyaktim āpannaṃ manyante mām abuddhayaḥ 06,029.024c paraṃ bhāvam ajānanto mamāvyayam anuttamam 06,029.025a nāhaṃ prakāśaḥ sarvasya yogamāyāsamāvṛtaḥ 06,029.025c mūḍho 'yaṃ nābhijānāti loko mām ajam avyayam 06,029.026a vedāhaṃ samatītāni vartamānāni cārjuna 06,029.026c bhaviṣyāṇi ca bhūtāni māṃ tu veda na kaś cana 06,029.027a icchādveṣasamutthena dvaṃdvamohena bhārata 06,029.027c sarvabhūtāni saṃmohaṃ sarge yānti paraṃtapa 06,029.028a yeṣāṃ tv antagataṃ pāpaṃ janānāṃ puṇyakarmaṇām 06,029.028c te dvaṃdvamohanirmuktā bhajante māṃ dṛḍhavratāḥ 06,029.029a jarāmaraṇamokṣāya mām āśritya yatanti ye 06,029.029c te brahma tad viduḥ kṛtsnam adhyātmaṃ karma cākhilam 06,029.030a sādhibhūtādhidaivaṃ māṃ sādhiyajñaṃ ca ye viduḥ 06,029.030c prayāṇakāle 'pi ca māṃ te vidur yuktacetasaḥ 06,029.030d*0095_01 sphuṭaṃ bhagavato bhaktir vihitā kalpamañjarī 06,029.030d*0095_02 sādhanecchāsamucitāṃ yenāśāṃ paripūrayet 06,030.001 arjuna uvāca 06,030.001a kiṃ tad brahma kim adhyātmaṃ kiṃ karma puruṣottama 06,030.001c adhibhūtaṃ ca kiṃ proktam adhidaivaṃ kim ucyate 06,030.002a adhiyajñaḥ kathaṃ ko 'tra dehe 'smin madhusūdana 06,030.002c prayāṇakāle ca kathaṃ jñeyo 'si niyatātmabhiḥ 06,030.003 śrībhagavān uvāca 06,030.003a akṣaraṃ brahma paramaṃ svabhāvo 'dhyātmam ucyate 06,030.003c bhūtabhāvodbhavakaro visargaḥ karmasaṃjñitaḥ 06,030.004a adhibhūtaṃ kṣaro bhāvaḥ puruṣaś cādhidaivatam 06,030.004c adhiyajño 'ham evātra dehe dehabhṛtāṃ vara 06,030.005a antakāle ca mām eva smaran muktvā kalevaram 06,030.005c yaḥ prayāti sa madbhāvaṃ yāti nāsty atra saṃśayaḥ 06,030.006a yaṃ yaṃ vāpi smaran bhāvaṃ tyajaty ante kalevaram 06,030.006c taṃ tam evaiti kaunteya sadā tadbhāvabhāvitaḥ 06,030.007a tasmāt sarveṣu kāleṣu mām anusmara yudhya ca 06,030.007c mayy arpitamanobuddhir mām evaiṣyasy asaṃśayaḥ 06,030.008a abhyāsayogayuktena cetasā nānyagāminā 06,030.008c paramaṃ puruṣaṃ divyaṃ yāti pārthānucintayan 06,030.009a kaviṃ purāṇam anuśāsitāram; aṇor aṇīyāṃsam anusmared yaḥ 06,030.009c sarvasya dhātāram acintyarūpam; ādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt 06,030.010a prayāṇakāle manasācalena; bhaktyā yukto yogabalena caiva 06,030.010c bhruvor madhye prāṇam āveśya samyak; sa taṃ paraṃ puruṣam upaiti divyam 06,030.011a yad akṣaraṃ vedavido vadanti; viśanti yad yatayo vītarāgāḥ 06,030.011c yad icchanto brahmacaryaṃ caranti; tat te padaṃ saṃgraheṇa pravakṣye 06,030.011d*0096_01 sarve vedā yat padam āmananti 06,030.011d*0096_02 tapāṃsi sarvāṇi ca yad vadanti 06,030.011d*0096_03 yad icchanto brahmacaryaṃ caranti 06,030.011d*0096_04 tat te padaṃ saṃgraheṇa bravīmi 06,030.012a sarvadvārāṇi saṃyamya mano hṛdi nirudhya ca 06,030.012c mūrdhny ādhāyātmanaḥ prāṇam āsthito yogadhāraṇām 06,030.013a om ity ekākṣaraṃ brahma vyāharan mām anusmaran 06,030.013c yaḥ prayāti tyajan dehaṃ sa yāti paramāṃ gatim 06,030.014a ananyacetāḥ satataṃ yo māṃ smarati nityaśaḥ 06,030.014c tasyāhaṃ sulabhaḥ pārtha nityayuktasya yoginaḥ 06,030.015a mām upetya punarjanma duḥkhālayam aśāśvatam 06,030.015c nāpnuvanti mahātmānaḥ saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ 06,030.016a ā brahmabhuvanāl lokāḥ punarāvartino 'rjuna 06,030.016c mām upetya tu kaunteya punarjanma na vidyate 06,030.017a sahasrayugaparyantam ahar yad brahmaṇo viduḥ 06,030.017c rātriṃ yugasahasrāntāṃ te 'horātravido janāḥ 06,030.018a avyaktād vyaktayaḥ sarvāḥ prabhavanty aharāgame 06,030.018c rātryāgame pralīyante tatraivāvyaktasaṃjñake 06,030.019a bhūtagrāmaḥ sa evāyaṃ bhūtvā bhūtvā pralīyate 06,030.019c rātryāgame 'vaśaḥ pārtha prabhavaty aharāgame 06,030.020a paras tasmāt tu bhāvo 'nyo 'vyakto 'vyaktāt sanātanaḥ 06,030.020c yaḥ sa sarveṣu bhūteṣu naśyatsu na vinaśyati 06,030.021a avyakto 'kṣara ity uktas tam āhuḥ paramāṃ gatim 06,030.021c yaṃ prāpya na nivartante tad dhāma paramaṃ mama 06,030.022a puruṣaḥ sa paraḥ pārtha bhaktyā labhyas tv ananyayā 06,030.022b*0097_01 yaṃ prāpya na punarjanma labhante yogino 'rjuna 06,030.022c yasyāntaḥsthāni bhūtāni yena sarvam idaṃ tatam 06,030.023a yatra kāle tv anāvṛttim āvṛttiṃ caiva yoginaḥ 06,030.023c prayātā yānti taṃ kālaṃ vakṣyāmi bharatarṣabha 06,030.024a agnir jyotir ahaḥ śuklaḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam 06,030.024c tatra prayātā gacchanti brahma brahmavido janāḥ 06,030.025a dhūmo rātris tathā kṛṣṇaḥ ṣaṇmāsā dakṣiṇāyanam 06,030.025c tatra cāndramasaṃ jyotir yogī prāpya nivartate 06,030.026a śuklakṛṣṇe gatī hy ete jagataḥ śāśvate mate 06,030.026c ekayā yāty anāvṛttim anyayāvartate punaḥ 06,030.027a naite sṛtī pārtha jānan yogī muhyati kaś cana 06,030.027c tasmāt sarveṣu kāleṣu yogayukto bhavārjuna 06,030.028a vedeṣu yajñeṣu tapaḥsu caiva; dāneṣu yat puṇyaphalaṃ pradiṣṭam 06,030.028c atyeti tat sarvam idaṃ viditvā; yogī paraṃ sthānam upaiti cādyam 06,030.028d*0098_01 sarvatattvagatatvena vijñāte parameśvare 06,030.028d*0098_02 antar bahir na sāvasthā na yasyāṃ bhāsate vibhuḥ 06,031.001 śrībhagavān uvāca 06,031.001a idaṃ tu te guhyatamaṃ pravakṣyāmy anasūyave 06,031.001c jñānaṃ vijñānasahitaṃ yaj jñātvā mokṣyase 'śubhāt 06,031.002a rājavidyā rājaguhyaṃ pavitram idam uttamam 06,031.002c pratyakṣāvagamaṃ dharmyaṃ susukhaṃ kartum avyayam 06,031.003a aśraddadhānāḥ puruṣā dharmasyāsya paraṃtapa 06,031.003c aprāpya māṃ nivartante mṛtyusaṃsāravartmani 06,031.004a mayā tatam idaṃ sarvaṃ jagad avyaktamūrtinā 06,031.004c matsthāni sarvabhūtāni na cāhaṃ teṣv avasthitaḥ 06,031.005a na ca matsthāni bhūtāni paśya me yogam aiśvaram 06,031.005c bhūtabhṛn na ca bhūtastho mamātmā bhūtabhāvanaḥ 06,031.005d*0099_01 sarvagaḥ sarvavaś cādyaḥ sarvakṛt sarvadarśanaḥ 06,031.005d*0099_02 sarvajñaḥ sarvadarśī ca sarvātmā sarvatomukhaḥ 06,031.006a yathākāśasthito nityaṃ vāyuḥ sarvatrago mahān 06,031.006c tathā sarvāṇi bhūtāni matsthānīty upadhāraya 06,031.006d*0100_01 evaṃ hi sarvabhūteṣu carāmy anabhilakṣitaḥ 06,031.006d*0100_02 bhūtaprakṛtim āsthāya sahaiva ca vinaiva ca 06,031.007a sarvabhūtāni kaunteya prakṛtiṃ yānti māmikām 06,031.007c kalpakṣaye punas tāni kalpādau visṛjāmy aham 06,031.008a prakṛtiṃ svām avaṣṭabhya visṛjāmi punaḥ punaḥ 06,031.008c bhūtagrāmam imaṃ kṛtsnam avaśaṃ prakṛter vaśāt 06,031.009a na ca māṃ tāni karmāṇi nibadhnanti dhanaṃjaya 06,031.009c udāsīnavad āsīnam asaktaṃ teṣu karmasu 06,031.010a mayādhyakṣeṇa prakṛtiḥ sūyate sacarācaram 06,031.010c hetunānena kaunteya jagad viparivartate 06,031.011a avajānanti māṃ mūḍhā mānuṣīṃ tanum āśritam 06,031.011c paraṃ bhāvam ajānanto mama bhūtamaheśvaram 06,031.012a moghāśā moghakarmāṇo moghajñānā vicetasaḥ 06,031.012c rākṣasīm āsurīṃ caiva prakṛtiṃ mohinīṃ śritāḥ 06,031.013a mahātmānas tu māṃ pārtha daivīṃ prakṛtim āśritāḥ 06,031.013c bhajanty ananyamanaso jñātvā bhūtādim avyayam 06,031.014a satataṃ kīrtayanto māṃ yatantaś ca dṛḍhavratāḥ 06,031.014c namasyantaś ca māṃ bhaktyā nityayuktā upāsate 06,031.015a jñānayajñena cāpy anye yajanto mām upāsate 06,031.015c ekatvena pṛthaktvena bahudhā viśvatomukham 06,031.016a ahaṃ kratur ahaṃ yajñaḥ svadhāham aham auṣadham 06,031.016c mantro 'ham aham evājyam aham agnir ahaṃ hutam 06,031.017a pitāham asya jagato mātā dhātā pitāmahaḥ 06,031.017c vedyaṃ pavitram oṃkāra ṛk sāma yajur eva ca 06,031.018a gatir bhartā prabhuḥ sākṣī nivāsaḥ śaraṇaṃ suhṛt 06,031.018c prabhavaḥ pralayaḥ sthānaṃ nidhānaṃ bījam avyayam 06,031.019a tapāmy aham ahaṃ varṣaṃ nigṛhṇāmy utsṛjāmi ca 06,031.019c amṛtaṃ caiva mṛtyuś ca sad asac cāham arjuna 06,031.020a traividyā māṃ somapāḥ pūtapāpā; yajñair iṣṭvā svargatiṃ prārthayante 06,031.020c te puṇyam āsādya surendralokam; aśnanti divyān divi devabhogān 06,031.021a te taṃ bhuktvā svargalokaṃ viśālaṃ; kṣīṇe puṇye martyalokaṃ viśanti 06,031.021c evaṃ trayīdharmam anuprapannā; gatāgataṃ kāmakāmā labhante 06,031.022a ananyāś cintayanto māṃ ye janāḥ paryupāsate 06,031.022c teṣāṃ nityābhiyuktānāṃ yogakṣemaṃ vahāmy aham 06,031.023a ye 'py anyadevatā bhaktā yajante śraddhayānvitāḥ 06,031.023c te 'pi mām eva kaunteya yajanty avidhipūrvakam 06,031.024a ahaṃ hi sarvayajñānāṃ bhoktā ca prabhur eva ca 06,031.024c na tu mām abhijānanti tattvenātaś cyavanti te 06,031.025a yānti devavratā devān pitṝn yānti pitṛvratāḥ 06,031.025c bhūtāni yānti bhūtejyā yānti madyājino 'pi mām 06,031.026a patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ yo me bhaktyā prayacchati 06,031.026c tad ahaṃ bhaktyupahṛtam aśnāmi prayatātmanaḥ 06,031.027a yat karoṣi yad aśnāsi yaj juhoṣi dadāsi yat 06,031.027c yat tapasyasi kaunteya tat kuruṣva madarpaṇam 06,031.028a śubhāśubhaphalair evaṃ mokṣyase karmabandhanaiḥ 06,031.028c saṃnyāsayogayuktātmā vimukto mām upaiṣyasi 06,031.029a samo 'haṃ sarvabhūteṣu na me dveṣyo 'sti na priyaḥ 06,031.029c ye bhajanti tu māṃ bhaktyā mayi te teṣu cāpy aham 06,031.030a api cet sudurācāro bhajate mām ananyabhāk 06,031.030c sādhur eva sa mantavyaḥ samyag vyavasito hi saḥ 06,031.031a kṣipraṃ bhavati dharmātmā śaśvacchāntiṃ nigacchati 06,031.031c kaunteya pratijānīhi na me bhaktaḥ praṇaśyati 06,031.032a māṃ hi pārtha vyapāśritya ye 'pi syuḥ pāpayonayaḥ 06,031.032c striyo vaiśyās tathā śūdrās te 'pi yānti parāṃ gatim 06,031.033a kiṃ punar brāhmaṇāḥ puṇyā bhaktā rājarṣayas tathā 06,031.033c anityam asukhaṃ lokam imaṃ prāpya bhajasva mām 06,031.034a manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru 06,031.034c mām evaiṣyasi yuktvaivam ātmānaṃ matparāyaṇaḥ 06,032.001 śrībhagavān uvāca 06,032.001a bhūya eva mahābāho śṛṇu me paramaṃ vacaḥ 06,032.001c yat te 'haṃ prīyamāṇāya vakṣyāmi hitakāmyayā 06,032.002a na me viduḥ suragaṇāḥ prabhavaṃ na maharṣayaḥ 06,032.002c aham ādir hi devānāṃ maharṣīṇāṃ ca sarvaśaḥ 06,032.003a yo mām ajam anādiṃ ca vetti lokamaheśvaram 06,032.003c asaṃmūḍhaḥ sa martyeṣu sarvapāpaiḥ pramucyate 06,032.004a buddhir jñānam asaṃmohaḥ kṣamā satyaṃ damaḥ śamaḥ 06,032.004c sukhaṃ duḥkhaṃ bhavo 'bhāvo bhayaṃ cābhayam eva ca 06,032.005a ahiṃsā samatā tuṣṭis tapo dānaṃ yaśo 'yaśaḥ 06,032.005c bhavanti bhāvā bhūtānāṃ matta eva pṛthagvidhāḥ 06,032.006a maharṣayaḥ sapta pūrve catvāro manavas tathā 06,032.006c madbhāvā mānasā jātā yeṣāṃ loka imāḥ prajāḥ 06,032.007a etāṃ vibhūtiṃ yogaṃ ca mama yo vetti tattvataḥ 06,032.007c so 'vikampena yogena yujyate nātra saṃśayaḥ 06,032.008a ahaṃ sarvasya prabhavo mattaḥ sarvaṃ pravartate 06,032.008c iti matvā bhajante māṃ budhā bhāvasamanvitāḥ 06,032.009a maccittā madgataprāṇā bodhayantaḥ parasparam 06,032.009c kathayantaś ca māṃ nityaṃ tuṣyanti ca ramanti ca 06,032.010a teṣāṃ satatayuktānāṃ bhajatāṃ prītipūrvakam 06,032.010c dadāmi buddhiyogaṃ taṃ yena mām upayānti te 06,032.011a teṣām evānukampārtham aham ajñānajaṃ tamaḥ 06,032.011c nāśayāmy ātmabhāvastho jñānadīpena bhāsvatā 06,032.012 arjuna uvāca 06,032.012a paraṃ brahma paraṃ dhāma pavitraṃ paramaṃ bhavān 06,032.012c puruṣaṃ śāśvataṃ divyam ādidevam ajaṃ vibhum 06,032.013a āhus tvām ṛṣayaḥ sarve devarṣir nāradas tathā 06,032.013c asito devalo vyāsaḥ svayaṃ caiva bravīṣi me 06,032.014a sarvam etad ṛtaṃ manye yan māṃ vadasi keśava 06,032.014c na hi te bhagavan vyaktiṃ vidur devā na dānavāḥ 06,032.015a svayam evātmanātmānaṃ vettha tvaṃ puruṣottama 06,032.015c bhūtabhāvana bhūteśa devadeva jagatpate 06,032.016a vaktum arhasy aśeṣeṇa divyā hy ātmavibhūtayaḥ 06,032.016c yābhir vibhūtibhir lokān imāṃs tvaṃ vyāpya tiṣṭhasi 06,032.017a kathaṃ vidyām ahaṃ yogiṃs tvāṃ sadā paricintayan 06,032.017c keṣu keṣu ca bhāveṣu cintyo 'si bhagavan mayā 06,032.018a vistareṇātmano yogaṃ vibhūtiṃ ca janārdana 06,032.018c bhūyaḥ kathaya tṛptir hi śṛṇvato nāsti me 'mṛtam 06,032.019 śrībhagavān uvāca 06,032.019a hanta te kathayiṣyāmi divyā hy ātmavibhūtayaḥ 06,032.019c prādhānyataḥ kuruśreṣṭha nāsty anto vistarasya me 06,032.020a aham ātmā guḍākeśa sarvabhūtāśayasthitaḥ 06,032.020c aham ādiś ca madhyaṃ ca bhūtānām anta eva ca 06,032.021a ādityānām ahaṃ viṣṇur jyotiṣāṃ ravir aṃśumān 06,032.021c marīcir marutām asmi nakṣatrāṇām ahaṃ śaśī 06,032.022a vedānāṃ sāmavedo 'smi devānām asmi vāsavaḥ 06,032.022c indriyāṇāṃ manaś cāsmi bhūtānām asmi cetanā 06,032.023a rudrāṇāṃ śaṃkaraś cāsmi vitteśo yakṣarakṣasām 06,032.023c vasūnāṃ pāvakaś cāsmi meruḥ śikhariṇām aham 06,032.024a purodhasāṃ ca mukhyaṃ māṃ viddhi pārtha bṛhaspatim 06,032.024c senānīnām ahaṃ skandaḥ sarasām asmi sāgaraḥ 06,032.025a maharṣīṇāṃ bhṛgur ahaṃ girām asmy ekam akṣaram 06,032.025c yajñānāṃ japayajño 'smi sthāvarāṇāṃ himālayaḥ 06,032.026a aśvatthaḥ sarvavṛkṣāṇāṃ devarṣīṇāṃ ca nāradaḥ 06,032.026c gandharvāṇāṃ citrarathaḥ siddhānāṃ kapilo muniḥ 06,032.027a uccaiḥśravasam aśvānāṃ viddhi mām amṛtodbhavam 06,032.027c airāvataṃ gajendrāṇāṃ narāṇāṃ ca narādhipam 06,032.028a āyudhānām ahaṃ vajraṃ dhenūnām asmi kāmadhuk 06,032.028c prajanaś cāsmi kandarpaḥ sarpāṇām asmi vāsukiḥ 06,032.029a anantaś cāsmi nāgānāṃ varuṇo yādasām aham 06,032.029c pitṝṇām aryamā cāsmi yamaḥ saṃyamatām aham 06,032.030a prahlādaś cāsmi daityānāṃ kālaḥ kalayatām aham 06,032.030c mṛgāṇāṃ ca mṛgendro 'haṃ vainateyaś ca pakṣiṇām 06,032.031a pavanaḥ pavatām asmi rāmaḥ śastrabhṛtām aham 06,032.031c jhaṣāṇāṃ makaraś cāsmi srotasām asmi jāhnavī 06,032.032a sargāṇām ādir antaś ca madhyaṃ caivāham arjuna 06,032.032c adhyātmavidyā vidyānāṃ vādaḥ pravadatām aham 06,032.033a akṣarāṇām akāro 'smi dvaṃdvaḥ sāmāsikasya ca 06,032.033c aham evākṣayaḥ kālo dhātāhaṃ viśvatomukhaḥ 06,032.034a mṛtyuḥ sarvaharaś cāham udbhavaś ca bhaviṣyatām 06,032.034c kīrtiḥ śrīr vāk ca nārīṇāṃ smṛtir medhā dhṛtiḥ kṣamā 06,032.035a bṛhatsāma tathā sāmnāṃ gāyatrī chandasām aham 06,032.035c māsānāṃ mārgaśīrṣo 'ham ṛtūnāṃ kusumākaraḥ 06,032.035d*0101_01 oṣadhīnāṃ yavaś cāsmi dhātūnām asmi kāñcanam 06,032.035d*0101_02 saurabheyo gavām asmi snehānāṃ sarpir apy aham 06,032.035d*0101_03 sarvāsāṃ tṛṇajātīnāṃ darbho 'haṃ pāṇḍunandana 06,032.036a dyūtaṃ chalayatām asmi tejas tejasvinām aham 06,032.036c jayo 'smi vyavasāyo 'smi sattvaṃ sattvavatām aham 06,032.037a vṛṣṇīnāṃ vāsudevo 'smi pāṇḍavānāṃ dhanaṃjayaḥ 06,032.037c munīnām apy ahaṃ vyāsaḥ kavīnām uśanā kaviḥ 06,032.038a daṇḍo damayatām asmi nītir asmi jigīṣatām 06,032.038c maunaṃ caivāsmi guhyānāṃ jñānaṃ jñānavatām aham 06,032.039a yac cāpi sarvabhūtānāṃ bījaṃ tad aham arjuna 06,032.039c na tad asti vinā yat syān mayā bhūtaṃ carācaram 06,032.040a nānto 'sti mama divyānāṃ vibhūtīnāṃ paraṃtapa 06,032.040c eṣa tūddeśataḥ prokto vibhūter vistaro mayā 06,032.041a yad yad vibhūtimat sattvaṃ śrīmad ūrjitam eva vā 06,032.041c tat tad evāvagaccha tvaṃ mama tejoṃśasaṃbhavam 06,032.042a atha vā bahunaitena kiṃ jñātena tavārjuna 06,032.042c viṣṭabhyāham idaṃ kṛtsnam ekāṃśena sthito jagat 06,033.001 arjuna uvāca 06,033.001a madanugrahāya paramaṃ guhyam adhyātmasaṃjñitam 06,033.001c yat tvayoktaṃ vacas tena moho 'yaṃ vigato mama 06,033.002a bhavāpyayau hi bhūtānāṃ śrutau vistaraśo mayā 06,033.002c tvattaḥ kamalapatrākṣa māhātmyam api cāvyayam 06,033.003a evam etad yathāttha tvam ātmānaṃ parameśvara 06,033.003c draṣṭum icchāmi te rūpam aiśvaraṃ puruṣottama 06,033.004a manyase yadi tac chakyaṃ mayā draṣṭum iti prabho 06,033.004c yogeśvara tato me tvaṃ darśayātmānam avyayam 06,033.005 śrībhagavān uvāca 06,033.005a paśya me pārtha rūpāṇi śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,033.005c nānāvidhāni divyāni nānāvarṇākṛtīni ca 06,033.006a paśyādityān vasūn rudrān aśvinau marutas tathā 06,033.006c bahūny adṛṣṭapūrvāṇi paśyāścaryāṇi bhārata 06,033.007a ihaikasthaṃ jagat kṛtsnaṃ paśyādya sacarācaram 06,033.007c mama dehe guḍākeśa yac cānyad draṣṭum icchasi 06,033.008a na tu māṃ śakyase draṣṭum anenaiva svacakṣuṣā 06,033.008c divyaṃ dadāmi te cakṣuḥ paśya me yogam aiśvaram 06,033.009 saṃjaya uvāca 06,033.009a evam uktvā tato rājan mahāyogeśvaro hariḥ 06,033.009c darśayām āsa pārthāya paramaṃ rūpam aiśvaram 06,033.010a anekavaktranayanam anekādbhutadarśanam 06,033.010c anekadivyābharaṇaṃ divyānekodyatāyudham 06,033.011a divyamālyāmbaradharaṃ divyagandhānulepanam 06,033.011c sarvāścaryamayaṃ devam anantaṃ viśvatomukham 06,033.012a divi sūryasahasrasya bhaved yugapad utthitā 06,033.012c yadi bhāḥ sadṛśī sā syād bhāsas tasya mahātmanaḥ 06,033.013a tatraikasthaṃ jagat kṛtsnaṃ pravibhaktam anekadhā 06,033.013c apaśyad devadevasya śarīre pāṇḍavas tadā 06,033.014a tataḥ sa vismayāviṣṭo hṛṣṭaromā dhanaṃjayaḥ 06,033.014c praṇamya śirasā devaṃ kṛtāñjalir abhāṣata 06,033.015 arjuna uvāca 06,033.015a paśyāmi devāṃs tava deva dehe; sarvāṃs tathā bhūtaviśeṣasaṃghān 06,033.015c brahmāṇam īśaṃ kamalāsanastham; ṛṣīṃś ca sarvān uragāṃś ca divyān 06,033.016a anekabāhūdaravaktranetraṃ; paśyāmi tvā sarvato 'nantarūpam 06,033.016c nāntaṃ na madhyaṃ na punas tavādiṃ; paśyāmi viśveśvara viśvarūpa 06,033.017a kirīṭinaṃ gadinaṃ cakriṇaṃ ca; tejorāśiṃ sarvato dīptimantam 06,033.017c paśyāmi tvāṃ durnirīkṣyaṃ samantād; dīptānalārkadyutim aprameyam 06,033.018a tvam akṣaraṃ paramaṃ veditavyaṃ; tvam asya viśvasya paraṃ nidhānam 06,033.018c tvam avyayaḥ śāśvatadharmagoptā; sanātanas tvaṃ puruṣo mato me 06,033.019a anādimadhyāntam anantavīryam; anantabāhuṃ śaśisūryanetram 06,033.019c paśyāmi tvāṃ dīptahutāśavaktraṃ; svatejasā viśvam idaṃ tapantam 06,033.020a dyāvāpṛthivyor idam antaraṃ hi; vyāptaṃ tvayaikena diśaś ca sarvāḥ 06,033.020c dṛṣṭvādbhutaṃ rūpam idaṃ tavograṃ; lokatrayaṃ pravyathitaṃ mahātman 06,033.021a amī hi tvā surasaṃghā viśanti; ke cid bhītāḥ prāñjalayo gṛṇanti 06,033.021c svastīty uktvā maharṣisiddhasaṃghāḥ; stuvanti tvāṃ stutibhiḥ puṣkalābhiḥ 06,033.022a rudrādityā vasavo ye ca sādhyā; viśve 'śvinau marutaś coṣmapāś ca 06,033.022c gandharvayakṣāsurasiddhasaṃghā; vīkṣante tvā vismitāś caiva sarve 06,033.023a rūpaṃ mahat te bahuvaktranetraṃ; mahābāho bahubāhūrupādam 06,033.023c bahūdaraṃ bahudaṃṣṭrākarālaṃ; dṛṣṭvā lokāḥ pravyathitās tathāham 06,033.024a nabhaḥspṛśaṃ dīptam anekavarṇaṃ; vyāttānanaṃ dīptaviśālanetram 06,033.024c dṛṣṭvā hi tvāṃ pravyathitāntarātmā; dhṛtiṃ na vindāmi śamaṃ ca viṣṇo 06,033.025a daṃṣṭrākarālāni ca te mukhāni; dṛṣṭvaiva kālānalasaṃnibhāni 06,033.025c diśo na jāne na labhe ca śarma; prasīda deveśa jagannivāsa 06,033.026a amī ca tvāṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ; sarve sahaivāvanipālasaṃghaiḥ 06,033.026c bhīṣmo droṇaḥ sūtaputras tathāsau; sahāsmadīyair api yodhamukhyaiḥ 06,033.027a vaktrāṇi te tvaramāṇā viśanti; daṃṣṭrākarālāni bhayānakāni 06,033.027b*0102_01 sahasrasūryāta*saṃnibhāni 06,033.027b*0102_02 tathā jagadgrāsakṛtakṣaṇāni 06,033.027b*0103_01 nānārūpaiḥ puruṣair vadhyamānā 06,033.027b*0103_02 viśanti te vaktram acintyarūpam 06,033.027b*0103_03 yaudhiṣṭhirā dhārtarāṣṭrāś ca yodhāḥ 06,033.027b*0103_04 śastraiḥ kṛttā vividhaiḥ sarva eva 06,033.027b*0103_05 tvattejasā nihatā nūnam ete 06,033.027b*0103_06 tathā hīme tvaccharīraṃ praviṣṭāḥ 06,033.027c ke cid vilagnā daśanāntareṣu; saṃdṛśyante cūrṇitair uttamāṅgaiḥ 06,033.028a yathā nadīnāṃ bahavo 'mbuvegāḥ; samudram evābhimukhā dravanti 06,033.028c tathā tavāmī naralokavīrā; viśanti vaktrāṇy abhivijvalanti 06,033.029a yathā pradīptaṃ jvalanaṃ pataṃgā; viśanti nāśāya samṛddhavegāḥ 06,033.029c tathaiva nāśāya viśanti lokās; tavāpi vaktrāṇi samṛddhavegāḥ 06,033.030a lelihyase grasamānaḥ samantāl; lokān samagrān vadanair jvaladbhiḥ 06,033.030c tejobhir āpūrya jagat samagraṃ; bhāsas tavogrāḥ pratapanti viṣṇo 06,033.031a ākhyāhi me ko bhavān ugrarūpo; namo 'stu te devavara prasīda 06,033.031c vijñātum icchāmi bhavantam ādyaṃ; na hi prajānāmi tava pravṛttim 06,033.032 śrībhagavān uvāca 06,033.032a kālo 'smi lokakṣayakṛt pravṛddho; lokān samāhartum iha pravṛttaḥ 06,033.032c ṛte 'pi tvā na bhaviṣyanti sarve; ye 'vasthitāḥ pratyanīkeṣu yodhāḥ 06,033.033a tasmāt tvam uttiṣṭha yaśo labhasva; jitvā śatrūn bhuṅkṣva rājyaṃ samṛddham 06,033.033c mayaivaite nihatāḥ pūrvam eva; nimittamātraṃ bhava savyasācin 06,033.034a droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca jayadrathaṃ ca; karṇaṃ tathānyān api yodhavīrān 06,033.034c mayā hatāṃs tvaṃ jahi mā vyathiṣṭhā; yudhyasva jetāsi raṇe sapatnān 06,033.035 saṃjaya uvāca 06,033.035a etac chrutvā vacanaṃ keśavasya; kṛtāñjalir vepamānaḥ kirīṭī 06,033.035c namaskṛtvā bhūya evāha kṛṣṇaṃ; sagadgadaṃ bhītabhītaḥ praṇamya 06,033.036 arjuna uvāca 06,033.036a sthāne hṛṣīkeśa tava prakīrtyā; jagat prahṛṣyaty anurajyate ca 06,033.036c rakṣāṃsi bhītāni diśo dravanti; sarve namasyanti ca siddhasaṃghāḥ 06,033.037a kasmāc ca te na nameran mahātman; garīyase brahmaṇo 'py ādikartre 06,033.037c ananta deveśa jagannivāsa; tvam akṣaraṃ sad asat tatparaṃ yat 06,033.038a tvam ādidevaḥ puruṣaḥ purāṇas; tvam asya viśvasya paraṃ nidhānam 06,033.038c vettāsi vedyaṃ ca paraṃ ca dhāma; tvayā tataṃ viśvam anantarūpa 06,033.039a vāyur yamo 'gnir varuṇaḥ śaśāṅkaḥ; prajāpatis tvaṃ prapitāmahaś ca 06,033.039c namo namas te 'stu sahasrakṛtvaḥ; punaś ca bhūyo 'pi namo namas te 06,033.039d*0104_01 anādimān apratimaprabhāvaḥ 06,033.039d*0104_02 sarveśvaraḥ sarvamahāvibhūte 06,033.040a namaḥ purastād atha pṛṣṭhatas te; namo 'stu te sarvata eva sarva 06,033.040b*0105_01 na hi tvad anyaḥ kaś cid apīha deva 06,033.040b*0105_02 lokatraye dṛśyate 'cintyakarmā 06,033.040c anantavīryāmitavikramas tvaṃ; sarvaṃ samāpnoṣi tato 'si sarvaḥ 06,033.041a sakheti matvā prasabhaṃ yad uktaṃ; he kṛṣṇa he yādava he sakheti 06,033.041c ajānatā mahimānaṃ tavedaṃ; mayā pramādāt praṇayena vāpi 06,033.042a yac cāvahāsārtham asatkṛto 'si; vihāraśayyāsanabhojaneṣu 06,033.042c eko 'tha vāpy acyuta tatsamakṣaṃ; tat kṣāmaye tvām aham aprameyam 06,033.043a pitāsi lokasya carācarasya; tvam asya pūjyaś ca gurur garīyān 06,033.043c na tvatsamo 'sty abhyadhikaḥ kuto 'nyo; lokatraye 'py apratimaprabhāva 06,033.044a tasmāt praṇamya praṇidhāya kāyaṃ; prasādaye tvām aham īśam īḍyam 06,033.044c piteva putrasya sakheva sakhyuḥ; priyaḥ priyāyārhasi deva soḍhum 06,033.044d*0106_01 divyāni karmāṇi tavādbhutāni 06,033.044d*0106_02 pūrvāṇi pūrve 'py ṛṣayaḥ smaranti 06,033.044d*0106_03 nānyo 'sti kartā jagatas tvam eko 06,033.044d*0106_04 dhātā vidhātā ca vibhur bhavaś ca 06,033.044d*0106_05 tavādbhutaṃ kiṃ nu bhaved asahyaṃ 06,033.044d*0106_06 kiṃ vāśakyaṃ parataḥ kīrtayiṣye 06,033.044d*0106_07 kartāsi sarvasya yataḥ svayaṃ vai 06,033.044d*0106_08 vibho tataḥ sarvam idaṃ tvam eva 06,033.044d*0106_09 aty adbhutaṃ karma na duṣkaraṃ te 06,033.044d*0106_10 karmopamānaṃ na hi vidyate te 06,033.044d*0106_11 na te guṇānāṃ parimāṇam asti 06,033.044d*0106_12 na tejaso nāpi balasya narddheḥ 06,033.044d*0107_01 imāni karmāṇi tavādbhutāni 06,033.044d*0107_02 kṛtāni pūrve munayo vadanti 06,033.044d*0107_03 na te guṇānāṃ parimāṇam asti 06,033.044d*0107_04 na tejasaś cāpi balasya viṣṇo 06,033.045a adṛṣṭapūrvaṃ hṛṣito 'smi dṛṣṭvā; bhayena ca pravyathitaṃ mano me 06,033.045c tad eva me darśaya deva rūpaṃ; prasīda deveśa jagannivāsa 06,033.046a kirīṭinaṃ gadinaṃ cakrahastam; icchāmi tvāṃ draṣṭum ahaṃ tathaiva 06,033.046c tenaiva rūpeṇa caturbhujena; sahasrabāho bhava viśvamūrte 06,033.047 śrībhagavān uvāca 06,033.047a mayā prasannena tavārjunedaṃ; rūpaṃ paraṃ darśitam ātmayogāt 06,033.047c tejomayaṃ viśvam anantam ādyaṃ; yan me tvad anyena na dṛṣṭapūrvam 06,033.048a na vedayajñādhyayanair na dānair; na ca kriyābhir na tapobhir ugraiḥ 06,033.048c evaṃrūpaḥ śakya ahaṃ nṛloke; draṣṭuṃ tvad anyena kurupravīra 06,033.049a mā te vyathā mā ca vimūḍhabhāvo; dṛṣṭvā rūpaṃ ghoram īdṛṅ mamedam 06,033.049c vyapetabhīḥ prītamanāḥ punas tvaṃ; tad eva me rūpam idaṃ prapaśya 06,033.050 saṃjaya uvāca 06,033.050a ity arjunaṃ vāsudevas tathoktvā; svakaṃ rūpaṃ darśayām āsa bhūyaḥ 06,033.050c āśvāsayām āsa ca bhītam enaṃ; bhūtvā punaḥ saumyavapur mahātmā 06,033.051 arjuna uvāca 06,033.051a dṛṣṭvedaṃ mānuṣaṃ rūpaṃ tava saumyaṃ janārdana 06,033.051c idānīm asmi saṃvṛttaḥ sacetāḥ prakṛtiṃ gataḥ 06,033.052 śrībhagavān uvāca 06,033.052a sudurdarśam idaṃ rūpaṃ dṛṣṭavān asi yan mama 06,033.052c devā apy asya rūpasya nityaṃ darśanakāṅkṣiṇaḥ 06,033.053a nāhaṃ vedair na tapasā na dānena na cejyayā 06,033.053c śakya evaṃvidho draṣṭuṃ dṛṣṭavān asi māṃ yathā 06,033.054a bhaktyā tv ananyayā śakya aham evaṃvidho 'rjuna 06,033.054c jñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvena praveṣṭuṃ ca paraṃtapa 06,033.055a matkarmakṛn matparamo madbhaktaḥ saṅgavarjitaḥ 06,033.055c nirvairaḥ sarvabhūteṣu yaḥ sa mām eti pāṇḍava 06,034.001 arjuna uvāca 06,034.001a evaṃ satatayuktā ye bhaktās tvāṃ paryupāsate 06,034.001c ye cāpy akṣaram avyaktaṃ teṣāṃ ke yogavittamāḥ 06,034.002 śrībhagavān uvāca 06,034.002a mayy āveśya mano ye māṃ nityayuktā upāsate 06,034.002c śraddhayā parayopetās te me yuktatamā matāḥ 06,034.003a ye tv akṣaram anirdeśyam avyaktaṃ paryupāsate 06,034.003c sarvatragam acintyaṃ ca kūṭastham acalaṃ dhruvam 06,034.004a saṃniyamyendriyagrāmaṃ sarvatra samabuddhayaḥ 06,034.004c te prāpnuvanti mām eva sarvabhūtahite ratāḥ 06,034.005a kleśo 'dhikataras teṣām avyaktāsaktacetasām 06,034.005c avyaktā hi gatir duḥkhaṃ dehavadbhir avāpyate 06,034.006a ye tu sarvāṇi karmāṇi mayi saṃnyasya matparāḥ 06,034.006c ananyenaiva yogena māṃ dhyāyanta upāsate 06,034.007a teṣām ahaṃ samuddhartā mṛtyusaṃsārasāgarāt 06,034.007c bhavāmi nacirāt pārtha mayy āveśitacetasām 06,034.008a mayy eva mana ādhatsva mayi buddhiṃ niveśaya 06,034.008c nivasiṣyasi mayy eva ata ūrdhvaṃ na saṃśayaḥ 06,034.009a atha cittaṃ samādhātuṃ na śaknoṣi mayi sthiram 06,034.009c abhyāsayogena tato mām icchāptuṃ dhanaṃjaya 06,034.010a abhyāse 'py asamartho 'si matkarmaparamo bhava 06,034.010c madartham api karmāṇi kurvan siddhim avāpsyasi 06,034.011a athaitad apy aśakto 'si kartuṃ madyogam āśritaḥ 06,034.011c sarvakarmaphalatyāgaṃ tataḥ kuru yatātmavān 06,034.012a śreyo hi jñānam abhyāsāj jñānād dhyānaṃ viśiṣyate 06,034.012c dhyānāt karmaphalatyāgas tyāgāc chāntir anantaram 06,034.013a adveṣṭā sarvabhūtānāṃ maitraḥ karuṇa eva ca 06,034.013c nirmamo nirahaṃkāraḥ samaduḥkhasukhaḥ kṣamī 06,034.014a saṃtuṣṭaḥ satataṃ yogī yatātmā dṛḍhaniścayaḥ 06,034.014c mayy arpitamanobuddhir yo madbhaktaḥ sa me priyaḥ 06,034.015a yasmān nodvijate loko lokān nodvijate ca yaḥ 06,034.015c harṣāmarṣabhayodvegair mukto yaḥ sa ca me priyaḥ 06,034.016a anapekṣaḥ śucir dakṣa udāsīno gatavyathaḥ 06,034.016c sarvārambhaparityāgī yo madbhaktaḥ sa me priyaḥ 06,034.017a yo na hṛṣyati na dveṣṭi na śocati na kāṅkṣati 06,034.017c śubhāśubhaparityāgī bhaktimān yaḥ sa me priyaḥ 06,034.018a samaḥ śatrau ca mitre ca tathā mānāvamānayoḥ 06,034.018c śītoṣṇasukhaduḥkheṣu samaḥ saṅgavivarjitaḥ 06,034.019a tulyanindāstutir maunī saṃtuṣṭo yena kena cit 06,034.019c aniketaḥ sthiramatir bhaktimān me priyo naraḥ 06,034.020a ye tu dharmyāmṛtam idaṃ yathoktaṃ paryupāsate 06,034.020c śraddadhānā matparamā bhaktās te 'tīva me priyāḥ 06,035.000*0108_00 arjuna uvāca 06,035.000*0108_01 prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva kṣetraṃ kṣetrajñam eva ca 06,035.000*0108_02 etad veditum icchāmi jñānaṃ jñeyaṃ ca keśava 06,035.001 śrībhagavān uvāca 06,035.001*0109_01 prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva kṣetraṃ kṣetrajñam eva ca 06,035.001*0109_02 etat te kathayiṣyāmi jñānaṃ jñeyaṃ ca bhārata 06,035.001a idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetram ity abhidhīyate 06,035.001c etad yo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ 06,035.002a kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata 06,035.002c kṣetrakṣetrajñayor jñānaṃ yat taj jñānaṃ mataṃ mama 06,035.003a tat kṣetraṃ yac ca yādṛk ca yadvikāri yataś ca yat 06,035.003c sa ca yo yatprabhāvaś ca tat samāsena me śṛṇu 06,035.004a ṛṣibhir bahudhā gītaṃ chandobhir vividhaiḥ pṛthak 06,035.004c brahmasūtrapadaiś caiva hetumadbhir viniścitaiḥ 06,035.005a mahābhūtāny ahaṃkāro buddhir avyaktam eva ca 06,035.005c indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ 06,035.006a icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṃghātaś cetanā dhṛtiḥ 06,035.006c etat kṣetraṃ samāsena savikāram udāhṛtam 06,035.007a amānitvam adambhitvam ahiṃsā kṣāntir ārjavam 06,035.007c ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyam ātmavinigrahaḥ 06,035.008a indriyārtheṣu vairāgyam anahaṃkāra eva ca 06,035.008c janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanam 06,035.009a asaktir anabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu 06,035.009c nityaṃ ca samacittatvam iṣṭāniṣṭopapattiṣu 06,035.010a mayi cānanyayogena bhaktir avyabhicāriṇī 06,035.010c viviktadeśasevitvam aratir janasaṃsadi 06,035.011a adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam 06,035.011c etaj jñānam iti proktam ajñānaṃ yad ato 'nyathā 06,035.012a jñeyaṃ yat tat pravakṣyāmi yaj jñātvāmṛtam aśnute 06,035.012c anādimat paraṃ brahma na sat tan nāsad ucyate 06,035.013a sarvataḥpāṇipādaṃ tat sarvatokṣiśiromukham 06,035.013c sarvataḥśrutimal loke sarvam āvṛtya tiṣṭhati 06,035.014a sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam 06,035.014c asaktaṃ sarvabhṛc caiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca 06,035.015a bahir antaś ca bhūtānām acaraṃ caram eva ca 06,035.015c sūkṣmatvāt tad avijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat 06,035.016a avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktam iva ca sthitam 06,035.016c bhūtabhartṛ ca taj jñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca 06,035.017a jyotiṣām api taj jyotis tamasaḥ param ucyate 06,035.017c jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam 06,035.018a iti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ 06,035.018c madbhakta etad vijñāya madbhāvāyopapadyate 06,035.019a prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhy anādī ubhāv api 06,035.019c vikārāṃś ca guṇāṃś caiva viddhi prakṛtisaṃbhavān 06,035.020a kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtir ucyate 06,035.020c puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve hetur ucyate 06,035.021a puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijān guṇān 06,035.021c kāraṇaṃ guṇasaṅgo 'sya sadasadyonijanmasu 06,035.022a upadraṣṭānumantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ 06,035.022c paramātmeti cāpy ukto dehe 'smin puruṣaḥ paraḥ 06,035.023a ya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha 06,035.023c sarvathā vartamāno 'pi na sa bhūyo 'bhijāyate 06,035.024a dhyānenātmani paśyanti ke cid ātmānam ātmanā 06,035.024c anye sāṃkhyena yogena karmayogena cāpare 06,035.025a anye tv evam ajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate 06,035.025c te 'pi cātitaranty eva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ 06,035.026a yāvat saṃjāyate kiṃ cit sattvaṃ sthāvarajaṅgamam 06,035.026c kṣetrakṣetrajñasaṃyogāt tad viddhi bharatarṣabha 06,035.027a samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram 06,035.027c vinaśyatsv avinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati 06,035.028a samaṃ paśyan hi sarvatra samavasthitam īśvaram 06,035.028c na hinasty ātmanātmānaṃ tato yāti parāṃ gatim 06,035.029a prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ 06,035.029c yaḥ paśyati tathātmānam akartāraṃ sa paśyati 06,035.030a yadā bhūtapṛthagbhāvam ekastham anupaśyati 06,035.030c tata eva ca vistāraṃ brahma saṃpadyate tadā 06,035.031a anāditvān nirguṇatvāt paramātmāyam avyayaḥ 06,035.031c śarīrastho 'pi kaunteya na karoti na lipyate 06,035.032a yathā sarvagataṃ saukṣmyād ākāśaṃ nopalipyate 06,035.032c sarvatrāvasthito dehe tathātmā nopalipyate 06,035.033a yathā prakāśayaty ekaḥ kṛtsnaṃ lokam imaṃ raviḥ 06,035.033c kṣetraṃ kṣetrī tathā kṛtsnaṃ prakāśayati bhārata 06,035.034a kṣetrakṣetrajñayor evam antaraṃ jñānacakṣuṣā 06,035.034c bhūtaprakṛtimokṣaṃ ca ye vidur yānti te param 06,036.001 śrībhagavān uvāca 06,036.001a paraṃ bhūyaḥ pravakṣyāmi jñānānāṃ jñānam uttamam 06,036.001c yaj jñātvā munayaḥ sarve parāṃ siddhim ito gatāḥ 06,036.002a idaṃ jñānam upāśritya mama sādharmyam āgatāḥ 06,036.002c sarge 'pi nopajāyante pralaye na vyathanti ca 06,036.003a mama yonir mahad brahma tasmin garbhaṃ dadhāmy aham 06,036.003c saṃbhavaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati bhārata 06,036.004a sarvayoniṣu kaunteya mūrtayaḥ saṃbhavanti yāḥ 06,036.004c tāsāṃ brahma mahad yonir ahaṃ bījapradaḥ pitā 06,036.005a sattvaṃ rajas tama iti guṇāḥ prakṛtisaṃbhavāḥ 06,036.005c nibadhnanti mahābāho dehe dehinam avyayam 06,036.006a tatra sattvaṃ nirmalatvāt prakāśakam anāmayam 06,036.006c sukhasaṅgena badhnāti jñānasaṅgena cānagha 06,036.007a rajo rāgātmakaṃ viddhi tṛṣṇāsaṅgasamudbhavam 06,036.007c tan nibadhnāti kaunteya karmasaṅgena dehinam 06,036.008a tamas tv ajñānajaṃ viddhi mohanaṃ sarvadehinām 06,036.008c pramādālasyanidrābhis tan nibadhnāti bhārata 06,036.009a sattvaṃ sukhe sañjayati rajaḥ karmaṇi bhārata 06,036.009c jñānam āvṛtya tu tamaḥ pramāde sañjayaty uta 06,036.010a rajas tamaś cābhibhūya sattvaṃ bhavati bhārata 06,036.010c rajaḥ sattvaṃ tamaś caiva tamaḥ sattvaṃ rajas tathā 06,036.011a sarvadvāreṣu dehe 'smin prakāśa upajāyate 06,036.011c jñānaṃ yadā tadā vidyād vivṛddhaṃ sattvam ity uta 06,036.012a lobhaḥ pravṛttir ārambhaḥ karmaṇām aśamaḥ spṛhā 06,036.012c rajasy etāni jāyante vivṛddhe bharatarṣabha 06,036.013a aprakāśo 'pravṛttiś ca pramādo moha eva ca 06,036.013c tamasy etāni jāyante vivṛddhe kurunandana 06,036.014a yadā sattve pravṛddhe tu pralayaṃ yāti dehabhṛt 06,036.014c tadottamavidāṃ lokān amalān pratipadyate 06,036.015a rajasi pralayaṃ gatvā karmasaṅgiṣu jāyate 06,036.015c tathā pralīnas tamasi mūḍhayoniṣu jāyate 06,036.016a karmaṇaḥ sukṛtasyāhuḥ sāttvikaṃ nirmalaṃ phalam 06,036.016c rajasas tu phalaṃ duḥkham ajñānaṃ tamasaḥ phalam 06,036.017a sattvāt saṃjāyate jñānaṃ rajaso lobha eva ca 06,036.017c pramādamohau tamaso bhavato 'jñānam eva ca 06,036.018a ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ 06,036.018c jaghanyaguṇavṛttasthā adho gacchanti tāmasāḥ 06,036.019a nānyaṃ guṇebhyaḥ kartāraṃ yadā draṣṭānupaśyati 06,036.019c guṇebhyaś ca paraṃ vetti madbhāvaṃ so 'dhigacchati 06,036.020a guṇān etān atītya trīn dehī dehasamudbhavān 06,036.020c janmamṛtyujarāduḥkhair vimukto 'mṛtam aśnute 06,036.021 arjuna uvāca 06,036.021a kair liṅgais trīn guṇān etān atīto bhavati prabho 06,036.021c kimācāraḥ kathaṃ caitāṃs trīn guṇān ativartate 06,036.022 śrībhagavān uvāca 06,036.022a prakāśaṃ ca pravṛttiṃ ca moham eva ca pāṇḍava 06,036.022c na dveṣṭi saṃpravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati 06,036.023a udāsīnavad āsīno guṇair yo na vicālyate 06,036.023c guṇā vartanta ity eva yo 'vatiṣṭhati neṅgate 06,036.024a samaduḥkhasukhaḥ svasthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ 06,036.024c tulyapriyāpriyo dhīras tulyanindātmasaṃstutiḥ 06,036.025a mānāvamānayos tulyas tulyo mitrāripakṣayoḥ 06,036.025c sarvārambhaparityāgī guṇātītaḥ sa ucyate 06,036.026a māṃ ca yo 'vyabhicāreṇa bhaktiyogena sevate 06,036.026c sa guṇān samatītyaitān brahmabhūyāya kalpate 06,036.027a brahmaṇo hi pratiṣṭhāham amṛtasyāvyayasya ca 06,036.027c śāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca 06,037.001 śrībhagavān uvāca 06,037.001a ūrdhvamūlam adhaḥśākham aśvatthaṃ prāhur avyayam 06,037.001c chandāṃsi yasya parṇāni yas taṃ veda sa vedavit 06,037.002a adhaś cordhvaṃ prasṛtās tasya śākhā; guṇapravṛddhā viṣayapravālāḥ 06,037.002c adhaś ca mūlāny anusaṃtatāni; karmānubandhīni manuṣyaloke 06,037.003a na rūpam asyeha tathopalabhyate; nānto na cādir na ca saṃpratiṣṭhā 06,037.003c aśvattham enaṃ suvirūḍhamūlam; asaṅgaśastreṇa dṛḍhena chittvā 06,037.004a tataḥ padaṃ tatparimārgitavyaṃ; yasmin gatā na nivartanti bhūyaḥ 06,037.004c tam eva cādyaṃ puruṣaṃ prapadye; yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī 06,037.005a nirmānamohā jitasaṅgadoṣā; adhyātmanityā vinivṛttakāmāḥ 06,037.005c dvaṃdvair vimuktāḥ sukhaduḥkhasaṃjñair; gacchanty amūḍhāḥ padam avyayaṃ tat 06,037.006a na tad bhāsayate sūryo na śaśāṅko na pāvakaḥ 06,037.006c yad gatvā na nivartante tad dhāma paramaṃ mama 06,037.007a mamaivāṃśo jīvaloke jīvabhūtaḥ sanātanaḥ 06,037.007c manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi prakṛtisthāni karṣati 06,037.008a śarīraṃ yad avāpnoti yac cāpy utkrāmatīśvaraḥ 06,037.008c gṛhītvaitāni saṃyāti vāyur gandhān ivāśayāt 06,037.009a śrotraṃ cakṣuḥ sparśanaṃ ca rasanaṃ ghrāṇam eva ca 06,037.009c adhiṣṭhāya manaś cāyaṃ viṣayān upasevate 06,037.010a utkrāmantaṃ sthitaṃ vāpi bhuñjānaṃ vā guṇānvitam 06,037.010c vimūḍhā nānupaśyanti paśyanti jñānacakṣuṣaḥ 06,037.011a yatanto yoginaś cainaṃ paśyanty ātmany avasthitam 06,037.011c yatanto 'py akṛtātmāno nainaṃ paśyanty acetasaḥ 06,037.012a yad ādityagataṃ tejo jagad bhāsayate 'khilam 06,037.012c yac candramasi yac cāgnau tat tejo viddhi māmakam 06,037.013a gām āviśya ca bhūtāni dhārayāmy aham ojasā 06,037.013c puṣṇāmi cauṣadhīḥ sarvāḥ somo bhūtvā rasātmakaḥ 06,037.014a ahaṃ vaiśvānaro bhūtvā prāṇināṃ deham āśritaḥ 06,037.014c prāṇāpānasamāyuktaḥ pacāmy annaṃ caturvidham 06,037.015a sarvasya cāhaṃ hṛdi saṃniviṣṭo; mattaḥ smṛtir jñānam apohanaṃ ca 06,037.015c vedaiś ca sarvair aham eva vedyo; vedāntakṛd vedavid eva cāham 06,037.016a dvāv imau puruṣau loke kṣaraś cākṣara eva ca 06,037.016c kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭastho 'kṣara ucyate 06,037.017a uttamaḥ puruṣas tv anyaḥ paramātmety udāhṛtaḥ 06,037.017c yo lokatrayam āviśya bibharty avyaya īśvaraḥ 06,037.018a yasmāt kṣaram atīto 'ham akṣarād api cottamaḥ 06,037.018c ato 'smi loke vede ca prathitaḥ puruṣottamaḥ 06,037.019a yo mām evam asaṃmūḍho jānāti puruṣottamam 06,037.019c sa sarvavid bhajati māṃ sarvabhāvena bhārata 06,037.020a iti guhyatamaṃ śāstram idam uktaṃ mayānagha 06,037.020c etad buddhvā buddhimān syāt kṛtakṛtyaś ca bhārata 06,038.001 śrībhagavān uvāca 06,038.001a abhayaṃ sattvasaṃśuddhir jñānayogavyavasthitiḥ 06,038.001c dānaṃ damaś ca yajñaś ca svādhyāyas tapa ārjavam 06,038.002a ahiṃsā satyam akrodhas tyāgaḥ śāntir apaiśunam 06,038.002c dayā bhūteṣv aloluptvaṃ mārdavaṃ hrīr acāpalam 06,038.003a tejaḥ kṣamā dhṛtiḥ śaucam adroho nātimānitā 06,038.003c bhavanti saṃpadaṃ daivīm abhijātasya bhārata 06,038.004a dambho darpo 'timānaś ca krodhaḥ pāruṣyam eva ca 06,038.004c ajñānaṃ cābhijātasya pārtha saṃpadam āsurīm 06,038.005a daivī saṃpad vimokṣāya nibandhāyāsurī matā 06,038.005c mā śucaḥ saṃpadaṃ daivīm abhijāto 'si pāṇḍava 06,038.006a dvau bhūtasargau loke 'smin daiva āsura eva ca 06,038.006c daivo vistaraśaḥ prokta āsuraṃ pārtha me śṛṇu 06,038.007a pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca janā na vidur āsurāḥ 06,038.007c na śaucaṃ nāpi cācāro na satyaṃ teṣu vidyate 06,038.008a asatyam apratiṣṭhaṃ te jagad āhur anīśvaram 06,038.008c aparasparasaṃbhūtaṃ kim anyat kāmahaitukam 06,038.009a etāṃ dṛṣṭim avaṣṭabhya naṣṭātmāno 'lpabuddhayaḥ 06,038.009c prabhavanty ugrakarmāṇaḥ kṣayāya jagato 'hitāḥ 06,038.010a kāmam āśritya duṣpūraṃ dambhamānamadānvitāḥ 06,038.010c mohād gṛhītvāsadgrāhān pravartante 'śucivratāḥ 06,038.011a cintām aparimeyāṃ ca pralayāntām upāśritāḥ 06,038.011c kāmopabhogaparamā etāvad iti niścitāḥ 06,038.012a āśāpāśaśatair baddhāḥ kāmakrodhaparāyaṇāḥ 06,038.012c īhante kāmabhogārtham anyāyenārthasaṃcayān 06,038.013a idam adya mayā labdham idaṃ prāpsye manoratham 06,038.013c idam astīdam api me bhaviṣyati punar dhanam 06,038.014a asau mayā hataḥ śatrur haniṣye cāparān api 06,038.014c īśvaro 'ham ahaṃ bhogī siddho 'haṃ balavān sukhī 06,038.015a āḍhyo 'bhijanavān asmi ko 'nyo 'sti sadṛśo mayā 06,038.015c yakṣye dāsyāmi modiṣya ity ajñānavimohitāḥ 06,038.016a anekacittavibhrāntā mohajālasamāvṛtāḥ 06,038.016c prasaktāḥ kāmabhogeṣu patanti narake 'śucau 06,038.017a ātmasaṃbhāvitāḥ stabdhā dhanamānamadānvitāḥ 06,038.017c yajante nāmayajñais te dambhenāvidhipūrvakam 06,038.018a ahaṃkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ ca saṃśritāḥ 06,038.018c mām ātmaparadeheṣu pradviṣanto 'bhyasūyakāḥ 06,038.019a tān ahaṃ dviṣataḥ krūrān saṃsāreṣu narādhamān 06,038.019c kṣipāmy ajasram aśubhān āsurīṣv eva yoniṣu 06,038.020a āsurīṃ yonim āpannā mūḍhā janmani janmani 06,038.020c mām aprāpyaiva kaunteya tato yānty adhamāṃ gatim 06,038.021a trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanam ātmanaḥ 06,038.021c kāmaḥ krodhas tathā lobhas tasmād etat trayaṃ tyajet 06,038.022a etair vimuktaḥ kaunteya tamodvārais tribhir naraḥ 06,038.022c ācaraty ātmanaḥ śreyas tato yāti parāṃ gatim 06,038.023a yaḥ śāstravidhim utsṛjya vartate kāmakārataḥ 06,038.023c na sa siddhim avāpnoti na sukhaṃ na parāṃ gatim 06,038.024a tasmāc chāstraṃ pramāṇaṃ te kāryākāryavyavasthitau 06,038.024c jñātvā śāstravidhānoktaṃ karma kartum ihārhasi 06,039.001 arjuna uvāca 06,039.001a ye śāstravidhim utsṛjya yajante śraddhayānvitāḥ 06,039.001c teṣāṃ niṣṭhā tu kā kṛṣṇa sattvam āho rajas tamaḥ 06,039.002 śrībhagavān uvāca 06,039.002a trividhā bhavati śraddhā dehināṃ sā svabhāvajā 06,039.002c sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti tāṃ śṛṇu 06,039.003a sattvānurūpā sarvasya śraddhā bhavati bhārata 06,039.003c śraddhāmayo 'yaṃ puruṣo yo yacchraddhaḥ sa eva saḥ 06,039.004a yajante sāttvikā devān yakṣarakṣāṃsi rājasāḥ 06,039.004c pretān bhūtagaṇāṃś cānye yajante tāmasā janāḥ 06,039.005a aśāstravihitaṃ ghoraṃ tapyante ye tapo janāḥ 06,039.005c dambhāhaṃkārasaṃyuktāḥ kāmarāgabalānvitāḥ 06,039.006a karśayantaḥ śarīrasthaṃ bhūtagrāmam acetasaḥ 06,039.006c māṃ caivāntaḥśarīrasthaṃ tān viddhy āsuraniścayān 06,039.007a āhāras tv api sarvasya trividho bhavati priyaḥ 06,039.007c yajñas tapas tathā dānaṃ teṣāṃ bhedam imaṃ śṛṇu 06,039.008a āyuḥsattvabalārogyasukhaprītivivardhanāḥ 06,039.008c rasyāḥ snigdhāḥ sthirā hṛdyā āhārāḥ sāttvikapriyāḥ 06,039.009a kaṭvamlalavaṇātyuṣṇatīkṣṇarūkṣavidāhinaḥ 06,039.009c āhārā rājasasyeṣṭā duḥkhaśokāmayapradāḥ 06,039.010a yātayāmaṃ gatarasaṃ pūti paryuṣitaṃ ca yat 06,039.010c ucchiṣṭam api cāmedhyaṃ bhojanaṃ tāmasapriyam 06,039.011a aphalākāṅkṣibhir yajño vidhidṛṣṭo ya ijyate 06,039.011c yaṣṭavyam eveti manaḥ samādhāya sa sāttvikaḥ 06,039.012a abhisaṃdhāya tu phalaṃ dambhārtham api caiva yat 06,039.012c ijyate bharataśreṣṭha taṃ yajñaṃ viddhi rājasam 06,039.013a vidhihīnam asṛṣṭānnaṃ mantrahīnam adakṣiṇam 06,039.013c śraddhāvirahitaṃ yajñaṃ tāmasaṃ paricakṣate 06,039.014a devadvijaguruprājñapūjanaṃ śaucam ārjavam 06,039.014c brahmacaryam ahiṃsā ca śārīraṃ tapa ucyate 06,039.015a anudvegakaraṃ vākyaṃ satyaṃ priyahitaṃ ca yat 06,039.015c svādhyāyābhyasanaṃ caiva vāṅmayaṃ tapa ucyate 06,039.016a manaḥprasādaḥ saumyatvaṃ maunam ātmavinigrahaḥ 06,039.016c bhāvasaṃśuddhir ity etat tapo mānasam ucyate 06,039.017a śraddhayā parayā taptaṃ tapas tat trividhaṃ naraiḥ 06,039.017c aphalākāṅkṣibhir yuktaiḥ sāttvikaṃ paricakṣate 06,039.018a satkāramānapūjārthaṃ tapo dambhena caiva yat 06,039.018c kriyate tad iha proktaṃ rājasaṃ calam adhruvam 06,039.019a mūḍhagrāheṇātmano yat pīḍayā kriyate tapaḥ 06,039.019c parasyotsādanārthaṃ vā tat tāmasam udāhṛtam 06,039.020a dātavyam iti yad dānaṃ dīyate 'nupakāriṇe 06,039.020c deśe kāle ca pātre ca tad dānaṃ sāttvikaṃ smṛtam 06,039.021a yat tu pratyupakārārthaṃ phalam uddiśya vā punaḥ 06,039.021c dīyate ca parikliṣṭaṃ tad dānaṃ rājasaṃ smṛtam 06,039.022a adeśakāle yad dānam apātrebhyaś ca dīyate 06,039.022c asatkṛtam avajñātaṃ tat tāmasam udāhṛtam 06,039.023a oṃ tat sad iti nirdeśo brahmaṇas trividhaḥ smṛtaḥ 06,039.023c brāhmaṇās tena vedāś ca yajñāś ca vihitāḥ purā 06,039.024a tasmād om ity udāhṛtya yajñadānatapaḥkriyāḥ 06,039.024c pravartante vidhānoktāḥ satataṃ brahmavādinām 06,039.025a tad ity anabhisaṃdhāya phalaṃ yajñatapaḥkriyāḥ 06,039.025c dānakriyāś ca vividhāḥ kriyante mokṣakāṅkṣibhiḥ 06,039.026a sadbhāve sādhubhāve ca sad ity etat prayujyate 06,039.026c praśaste karmaṇi tathā sacchabdaḥ pārtha yujyate 06,039.027a yajñe tapasi dāne ca sthitiḥ sad iti cocyate 06,039.027c karma caiva tadarthīyaṃ sad ity evābhidhīyate 06,039.028a aśraddhayā hutaṃ dattaṃ tapas taptaṃ kṛtaṃ ca yat 06,039.028c asad ity ucyate pārtha na ca tat pretya no iha 06,040.001 arjuna uvāca 06,040.001a saṃnyāsasya mahābāho tattvam icchāmi veditum 06,040.001c tyāgasya ca hṛṣīkeśa pṛthak keśiniṣūdana 06,040.002 śrībhagavān uvāca 06,040.002a kāmyānāṃ karmaṇāṃ nyāsaṃ saṃnyāsaṃ kavayo viduḥ 06,040.002c sarvakarmaphalatyāgaṃ prāhus tyāgaṃ vicakṣaṇāḥ 06,040.003a tyājyaṃ doṣavad ity eke karma prāhur manīṣiṇaḥ 06,040.003c yajñadānatapaḥkarma na tyājyam iti cāpare 06,040.004a niścayaṃ śṛṇu me tatra tyāge bharatasattama 06,040.004c tyāgo hi puruṣavyāghra trividhaḥ saṃprakīrtitaḥ 06,040.005a yajñadānatapaḥkarma na tyājyaṃ kāryam eva tat 06,040.005c yajño dānaṃ tapaś caiva pāvanāni manīṣiṇām 06,040.006a etāny api tu karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā phalāni ca 06,040.006c kartavyānīti me pārtha niścitaṃ matam uttamam 06,040.007a niyatasya tu saṃnyāsaḥ karmaṇo nopapadyate 06,040.007c mohāt tasya parityāgas tāmasaḥ parikīrtitaḥ 06,040.008a duḥkham ity eva yat karma kāyakleśabhayāt tyajet 06,040.008c sa kṛtvā rājasaṃ tyāgaṃ naiva tyāgaphalaṃ labhet 06,040.009a kāryam ity eva yat karma niyataṃ kriyate 'rjuna 06,040.009c saṅgaṃ tyaktvā phalaṃ caiva sa tyāgaḥ sāttviko mataḥ 06,040.010a na dveṣṭy akuśalaṃ karma kuśale nānuṣajjate 06,040.010c tyāgī sattvasamāviṣṭo medhāvī chinnasaṃśayaḥ 06,040.011a na hi dehabhṛtā śakyaṃ tyaktuṃ karmāṇy aśeṣataḥ 06,040.011c yas tu karmaphalatyāgī sa tyāgīty abhidhīyate 06,040.012a aniṣṭam iṣṭaṃ miśraṃ ca trividhaṃ karmaṇaḥ phalam 06,040.012c bhavaty atyāgināṃ pretya na tu saṃnyāsināṃ kva cit 06,040.013a pañcaitāni mahābāho kāraṇāni nibodha me 06,040.013c sāṃkhye kṛtānte proktāni siddhaye sarvakarmaṇām 06,040.014a adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham 06,040.014c vividhāś ca pṛthakceṣṭā daivaṃ caivātra pañcamam 06,040.015a śarīravāṅmanobhir yat karma prārabhate naraḥ 06,040.015c nyāyyaṃ vā viparītaṃ vā pañcaite tasya hetavaḥ 06,040.016a tatraivaṃ sati kartāram ātmānaṃ kevalaṃ tu yaḥ 06,040.016c paśyaty akṛtabuddhitvān na sa paśyati durmatiḥ 06,040.017a yasya nāhaṃkṛto bhāvo buddhir yasya na lipyate 06,040.017c hatvāpi sa imāṃl lokān na hanti na nibadhyate 06,040.018a jñānaṃ jñeyaṃ parijñātā trividhā karmacodanā 06,040.018c karaṇaṃ karma karteti trividhaḥ karmasaṃgrahaḥ 06,040.019a jñānaṃ karma ca kartā ca tridhaiva guṇabhedataḥ 06,040.019c procyate guṇasaṃkhyāne yathāvac chṛṇu tāny api 06,040.020a sarvabhūteṣu yenaikaṃ bhāvam avyayam īkṣate 06,040.020c avibhaktaṃ vibhakteṣu taj jñānaṃ viddhi sāttvikam 06,040.021a pṛthaktvena tu yaj jñānaṃ nānābhāvān pṛthagvidhān 06,040.021c vetti sarveṣu bhūteṣu taj jñānaṃ viddhi rājasam 06,040.022a yat tu kṛtsnavad ekasmin kārye saktam ahaitukam 06,040.022c atattvārthavad alpaṃ ca tat tāmasam udāhṛtam 06,040.023a niyataṃ saṅgarahitam arāgadveṣataḥ kṛtam 06,040.023c aphalaprepsunā karma yat tat sāttvikam ucyate 06,040.024a yat tu kāmepsunā karma sāhaṃkāreṇa vā punaḥ 06,040.024c kriyate bahulāyāsaṃ tad rājasam udāhṛtam 06,040.025a anubandhaṃ kṣayaṃ hiṃsām anapekṣya ca pauruṣam 06,040.025c mohād ārabhyate karma yat tat tāmasam ucyate 06,040.026a muktasaṅgo 'nahaṃvādī dhṛtyutsāhasamanvitaḥ 06,040.026c siddhyasiddhyor nirvikāraḥ kartā sāttvika ucyate 06,040.027a rāgī karmaphalaprepsur lubdho hiṃsātmako 'śuciḥ 06,040.027c harṣaśokānvitaḥ kartā rājasaḥ parikīrtitaḥ 06,040.028a ayuktaḥ prākṛtaḥ stabdhaḥ śaṭho naikṛtiko 'lasaḥ 06,040.028c viṣādī dīrghasūtrī ca kartā tāmasa ucyate 06,040.029a buddher bhedaṃ dhṛteś caiva guṇatas trividhaṃ śṛṇu 06,040.029c procyamānam aśeṣeṇa pṛthaktvena dhanaṃjaya 06,040.030a pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca kāryākārye bhayābhaye 06,040.030c bandhaṃ mokṣaṃ ca yā vetti buddhiḥ sā pārtha sāttvikī 06,040.031a yayā dharmam adharmaṃ ca kāryaṃ cākāryam eva ca 06,040.031c ayathāvat prajānāti buddhiḥ sā pārtha rājasī 06,040.032a adharmaṃ dharmam iti yā manyate tamasāvṛtā 06,040.032c sarvārthān viparītāṃś ca buddhiḥ sā pārtha tāmasī 06,040.033a dhṛtyā yayā dhārayate manaḥprāṇendriyakriyāḥ 06,040.033c yogenāvyabhicāriṇyā dhṛtiḥ sā pārtha sāttvikī 06,040.034a yayā tu dharmakāmārthān dhṛtyā dhārayate 'rjuna 06,040.034c prasaṅgena phalākāṅkṣī dhṛtiḥ sā pārtha rājasī 06,040.035a yayā svapnaṃ bhayaṃ śokaṃ viṣādaṃ madam eva ca 06,040.035c na vimuñcati durmedhā dhṛtiḥ sā pārtha tāmasī 06,040.036a sukhaṃ tv idānīṃ trividhaṃ śṛṇu me bharatarṣabha 06,040.036c abhyāsād ramate yatra duḥkhāntaṃ ca nigacchati 06,040.037a yat tadagre viṣam iva pariṇāme 'mṛtopamam 06,040.037c tat sukhaṃ sāttvikaṃ proktam ātmabuddhiprasādajam 06,040.038a viṣayendriyasaṃyogād yat tadagre 'mṛtopamam 06,040.038c pariṇāme viṣam iva tat sukhaṃ rājasaṃ smṛtam 06,040.039a yad agre cānubandhe ca sukhaṃ mohanam ātmanaḥ 06,040.039c nidrālasyapramādotthaṃ tat tāmasam udāhṛtam 06,040.040a na tad asti pṛthivyāṃ vā divi deveṣu vā punaḥ 06,040.040c sattvaṃ prakṛtijair muktaṃ yad ebhiḥ syāt tribhir guṇaiḥ 06,040.041a brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca paraṃtapa 06,040.041c karmāṇi pravibhaktāni svabhāvaprabhavair guṇaiḥ 06,040.042a śamo damas tapaḥ śaucaṃ kṣāntir ārjavam eva ca 06,040.042c jñānaṃ vijñānam āstikyaṃ brahmakarma svabhāvajam 06,040.043a śauryaṃ tejo dhṛtir dākṣyaṃ yuddhe cāpy apalāyanam 06,040.043c dānam īśvarabhāvaś ca kṣatrakarma svabhāvajam 06,040.044a kṛṣigorakṣyavāṇijyaṃ vaiśyakarma svabhāvajam 06,040.044c paricaryātmakaṃ karma śūdrasyāpi svabhāvajam 06,040.045a sve sve karmaṇy abhirataḥ saṃsiddhiṃ labhate naraḥ 06,040.045c svakarmanirataḥ siddhiṃ yathā vindati tac chṛṇu 06,040.046a yataḥ pravṛttir bhūtānāṃ yena sarvam idaṃ tatam 06,040.046c svakarmaṇā tam abhyarcya siddhiṃ vindati mānavaḥ 06,040.047a śreyān svadharmo viguṇaḥ paradharmāt svanuṣṭhitāt 06,040.047b*0110_01 svadharme nidhanaṃ śreyaḥ paradharmodayād api 06,040.047c svabhāvaniyataṃ karma kurvan nāpnoti kilbiṣam 06,040.048a sahajaṃ karma kaunteya sadoṣam api na tyajet 06,040.048c sarvārambhā hi doṣeṇa dhūmenāgnir ivāvṛtāḥ 06,040.049a asaktabuddhiḥ sarvatra jitātmā vigataspṛhaḥ 06,040.049c naiṣkarmyasiddhiṃ paramāṃ saṃnyāsenādhigacchati 06,040.050a siddhiṃ prāpto yathā brahma tathāpnoti nibodha me 06,040.050c samāsenaiva kaunteya niṣṭhā jñānasya yā parā 06,040.051a buddhyā viśuddhayā yukto dhṛtyātmānaṃ niyamya ca 06,040.051c śabdādīn viṣayāṃs tyaktvā rāgadveṣau vyudasya ca 06,040.052a viviktasevī laghvāśī yatavākkāyamānasaḥ 06,040.052c dhyānayogaparo nityaṃ vairāgyaṃ samupāśritaḥ 06,040.053a ahaṃkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ parigraham 06,040.053c vimucya nirmamaḥ śānto brahmabhūyāya kalpate 06,040.054a brahmabhūtaḥ prasannātmā na śocati na kāṅkṣati 06,040.054c samaḥ sarveṣu bhūteṣu madbhaktiṃ labhate parām 06,040.055a bhaktyā mām abhijānāti yāvān yaś cāsmi tattvataḥ 06,040.055c tato māṃ tattvato jñātvā viśate tadanantaram 06,040.056a sarvakarmāṇy api sadā kurvāṇo madvyapāśrayaḥ 06,040.056c matprasādād avāpnoti śāśvataṃ padam avyayam 06,040.057a cetasā sarvakarmāṇi mayi saṃnyasya matparaḥ 06,040.057c buddhiyogam upāśritya maccittaḥ satataṃ bhava 06,040.058a maccittaḥ sarvadurgāṇi matprasādāt tariṣyasi 06,040.058c atha cet tvam ahaṃkārān na śroṣyasi vinaṅkṣyasi 06,040.059a yad ahaṃkāram āśritya na yotsya iti manyase 06,040.059c mithyaiṣa vyavasāyas te prakṛtis tvāṃ niyokṣyati 06,040.060a svabhāvajena kaunteya nibaddhaḥ svena karmaṇā 06,040.060c kartuṃ necchasi yan mohāt kariṣyasy avaśo 'pi tat 06,040.061a īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddeśe 'rjuna tiṣṭhati 06,040.061c bhrāmayan sarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā 06,040.062a tam eva śaraṇaṃ gaccha sarvabhāvena bhārata 06,040.062c tatprasādāt parāṃ śāntiṃ sthānaṃ prāpsyasi śāśvatam 06,040.063a iti te jñānam ākhyātaṃ guhyād guhyataraṃ mayā 06,040.063c vimṛśyaitad aśeṣeṇa yathecchasi tathā kuru 06,040.064a sarvaguhyatamaṃ bhūyaḥ śṛṇu me paramaṃ vacaḥ 06,040.064c iṣṭo 'si me dṛḍham iti tato vakṣyāmi te hitam 06,040.065a manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru 06,040.065c mām evaiṣyasi satyaṃ te pratijāne priyo 'si me 06,040.066a sarvadharmān parityajya mām ekaṃ śaraṇaṃ vraja 06,040.066c ahaṃ tvā sarvapāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā śucaḥ 06,040.067a idaṃ te nātapaskāya nābhaktāya kadā cana 06,040.067c na cāśuśrūṣave vācyaṃ na ca māṃ yo 'bhyasūyati 06,040.068a ya idaṃ paramaṃ guhyaṃ madbhakteṣv abhidhāsyati 06,040.068c bhaktiṃ mayi parāṃ kṛtvā mām evaiṣyaty asaṃśayaḥ 06,040.069a na ca tasmān manuṣyeṣu kaś cin me priyakṛttamaḥ 06,040.069c bhavitā na ca me tasmād anyaḥ priyataro bhuvi 06,040.070a adhyeṣyate ca ya imaṃ dharmyaṃ saṃvādam āvayoḥ 06,040.070c jñānayajñena tenāham iṣṭaḥ syām iti me matiḥ 06,040.071a śraddhāvān anasūyaś ca śṛṇuyād api yo naraḥ 06,040.071c so 'pi muktaḥ śubhāṃl lokān prāpnuyāt puṇyakarmaṇām 06,040.072a kaccid etac chrutaṃ pārtha tvayaikāgreṇa cetasā 06,040.072c kaccid ajñānasaṃmohaḥ pranaṣṭas te dhanaṃjaya 06,040.073 arjuna uvāca 06,040.073a naṣṭo mohaḥ smṛtir labdhā tvatprasādān mayācyuta 06,040.073c sthito 'smi gatasaṃdehaḥ kariṣye vacanaṃ tava 06,040.074 saṃjaya uvāca 06,040.074a ity ahaṃ vāsudevasya pārthasya ca mahātmanaḥ 06,040.074c saṃvādam imam aśrauṣam adbhutaṃ romaharṣaṇam 06,040.075a vyāsaprasādāc chrutavān etad guhyam ahaṃ param 06,040.075c yogaṃ yogeśvarāt kṛṣṇāt sākṣāt kathayataḥ svayam 06,040.076a rājan saṃsmṛtya saṃsmṛtya saṃvādam imam adbhutam 06,040.076c keśavārjunayoḥ puṇyaṃ hṛṣyāmi ca muhur muhuḥ 06,040.077a tac ca saṃsmṛtya saṃsmṛtya rūpam atyadbhutaṃ hareḥ 06,040.077c vismayo me mahān rājan hṛṣyāmi ca punaḥ punaḥ 06,040.078a yatra yogeśvaraḥ kṛṣṇo yatra pārtho dhanurdharaḥ 06,040.078c tatra śrīr vijayo bhūtir dhruvā nītir matir mama 06,040.078d*0111_01 bhagavadbhaktiyuktasya tatprasādātmabodhataḥ 06,040.078d*0111_02 sukhaṃ bandhavimuktiḥ syād iti gītārthasaṃgrahaḥ 06,040.078d*0112_01 ṣaṭ śatāni saviṃśāni ślokānāṃ prāha keśavaḥ 06,040.078d*0112_02 arjunaḥ saptapañcāśat saptaṣaṣṭis tu saṃjayaḥ 06,040.078d*0112_03 dhṛtarāṣṭraḥ ślokam ekaṃ gītāyā mānam ucyate 06,040.078d*0113_00 vaiśaṃpāyana uvāca 06,040.078d*0113_01 gītā sugītā kartavyā kim anyaiḥ śāstravistaraiḥ 06,040.078d*0113_02 yā ceyaṃ padmanābhasya mukhapadmād viniḥsṛtā 06,040.078d*0113_03 sarvaśāstramayī gītā sarvadevamayo hariḥ 06,040.078d*0113_04 sarvatīrthamayī gaṅgā sarvavedamayo manuḥ 06,040.078d*0113_05 gaṅgā gītā ca gāyatrī govindeti hṛdi sthite 06,040.078d*0113_06 caturgakārasaṃyukte punarjanma na vidyate 06,040.078d*0114_01 bhāratāmṛtasarvasvagītāyā mathitasya ca 06,040.078d*0114_02 sāram uddhṛtya kṛṣṇena arjunasya mukhe hutam 06,040.078d@003A_0000 arjuna uvāca 06,040.078d@003A_0001 yad etan niṣkalaṃ brahma vyomātītaṃ nirañjanam | 06,040.078d@003A_0002 kaivalyaṃ kevalaṃ śāntaṃ śuddham atyantanirmalam || (1) 06,040.078d@003A_0003 apratarkyam avijñeyaṃ vināśotpattivarjitam | 06,040.078d@003A_0004 śrībhagavān uvāca 06,040.078d@003A_0004 jñānayogavinirmuktaṃ taj jñānaṃ brūhi keśava || (2) 06,040.078d@003A_0005 sarvatojyotir ākāśaṃ sarvabhūtaguṇānvitam | 06,040.078d@003A_0006 sarvataḥparamātmānam akṣayaṃ paramaṃ padam || (3) 06,040.078d@003A_0007 anādinidhanaṃ devaṃ mahājyotir atidhruvam | 06,040.078d@003A_0008 atyantaparamaṃ sthānaṃ śabdādiguṇavarjitam || (4) 06,040.078d@003A_0009 yat tat parataraṃ jyotir dhruvāt parataraṃ sthitam | 06,040.078d@003A_0010 ācaturyugam adyāpi kathitaṃ na hi kasya cit || (5) 06,040.078d@003A_0011 ātmadehe mayā sṛṣṭā prakṛtiḥ kṣetram eva ca | 06,040.078d@003A_0012 sakalaṃ tu bhavet kṣetraṃ niṣkalaṃ paramaṃ padam || (6) 06,040.078d@003A_0013 arjuna tvatprasādena śṛṇvantu munisattamāḥ | 06,040.078d@003A_0014 adya muktā mahābāho tvatprasādād dhanaṃjaya || (7) 06,040.078d@003A_0015 pramāṇaṃ vedatattvānāṃ sāṃkhyādīny abhiyoginām | 06,040.078d@003A_0016 teṣāṃ na vidyate niṣṭhā sarvaiḥ pāṣaṇḍibhiḥ saha || (8) 06,040.078d@003A_0017 kathitaṃ ca mayā jñānaṃ devānām api durlabham | 06,040.078d@003A_0018 viśvarūpamayaṃ divyaṃ bhairavagranthibindunā || (9) 06,040.078d@003A_0019 suṣumṇā dakṣiṇe mārge darśitā viśvarūpiṇā | 06,040.078d@003A_0020 aprakāśam idaṃ praśnaṃ yan mayā kathitaṃ tava || (10) 06,040.078d@003A_0021 nāgnir vāyur na cākāśaṃ na kṣitir nāpi vā jalam | 06,040.078d@003A_0022 na manobuddhyahaṃkāraṃ gūḍhārthaṃ kathitaṃ tava || (11) 06,040.078d@003A_0023 anityo nityatāṃ yāti yadā bhāvaṃ na paśyati | 06,040.078d@003A_0024 śūnyaṃ nirañjanākāraṃ nirvāṇaṃ dhruvam avyayam || (12) 06,040.078d@003A_0025 puruṣaṃ nirguṇaṃ sākṣāt sarvataś caiva tiṣṭhati | 06,040.078d@003A_0026 sarvaṃ tat syāt paraṃ brahma buddhiś cāsya na budhyati || (13) 06,040.078d@003A_0027 pratibhāvaprayatnena hariṃ trailokyabāndhavam | 06,040.078d@003A_0028 daśamaṃ cāṅgulaṃ vyāpya cāśābāhyaṃ vyavasthitam || (14) 06,040.078d@003A_0029 jīvo yatra pralīyeta sā kalā ṣoḍaśī smṛtā | 06,040.078d@003A_0030 tayā sarvam idaṃ vyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaram || (15) 06,040.078d@003A_0031 tac cintyaṃ tena vai jñānaṃ tad atrādyā upāsate | 06,040.078d@003A_0032 brahmaṇaiva hi vikhyātaṃ vedānteṣu prakāśitam || (16) 06,040.078d@003A_0033 vedeṣu vedam ity āhur vedadhāma paraṃ matam | 06,040.078d@003A_0034 tat paraṃ viditaṃ yasya sa vipro vedapāragaḥ || (17) 06,040.078d@003A_0035 āhutiḥ sā parā jñeyā sā ca saṃdhyā pratiṣṭhitā | 06,040.078d@003A_0036 gāyatrī sā parā jñeyā ajapā nāma viśrutā || (18) 06,040.078d@003A_0037 tapasy atha tathā vede munibhiḥ samupāsyate | 06,040.078d@003A_0038 tāṃ kalāṃ yo 'bhijānāti sa kalājño 'bhidhīyate || (19) 06,040.078d@003A_0039 yāṃ jñātvā mucyate jantur garbhajanmajarādibhiḥ | 06,040.078d@003A_0040 parijñānena mucyante narāḥ pātakakilbiṣaiḥ || (20) 06,040.078d@003A_0041 iḍā bhagavatī gaṅgā piṅgalā yamunā nadī | 06,040.078d@003A_0042 tayor madhye tṛtīyā tu tat prayāgam anusmaret || (21) 06,040.078d@003A_0043 iḍā vai vaiṣṇavī nāḍī brahmanāḍī tu piṅgalā | 06,040.078d@003A_0044 suṣumṇā caiśvarī nāḍī tridhā prāṇavahā smṛtā | 06,040.078d@003A_0045 brahmā viṣṇur mahādevo recakaḥ pūrakumbhakaḥ || (22) 06,040.078d@003A_0046 sakrāntiviṣuvac caiva yo 'bhijānāti vigraham | 06,040.078d@003A_0047 nityayuktaḥ sa yogīśo brahmavidyāṃ prapadyate || (23) 06,040.078d@003A_0048 iḍā vai gārhapatyas tu piṅgalāhavanīyakaḥ | 06,040.078d@003A_0049 suṣumṇā dakṣiṇāgnis tu hy etad agnitrayaṃ smṛtam || (24) 06,040.078d@003A_0050 tasya madhye sthitaṃ jyotiḥ somamaṇḍalam eva ca | 06,040.078d@003A_0051 somamaṇḍalamadhyasthaṃ tanmadhye sūryamaṇḍalam || (25) 06,040.078d@003A_0052 sūryamaṇḍalamadhyastho jvalat tejo hutāśanaḥ | 06,040.078d@003A_0053 hutāśanasya madhye tu nirdhūmāṅgāravarcasam || (26) 06,040.078d@003A_0054 tatrāsthito mahātmāsau yogibhis tu pragīyate | 06,040.078d@003A_0055 sugītaṃ caiva kartavyaṃ mana ekāgracetasā || (27) 06,040.078d@003A_0056 śivo binduḥ śivo devo ghargharāmṛtavarcasā | 06,040.078d@003A_0057 nikhilaṃ pūrayed dehaṃ viṣadāhajvarāpaham || (28) 06,040.078d@003A_0058 sarpavatkuṭilākārasuṣumṇāveṣṭitāṃ tanum | 06,040.078d@003A_0059 makāraveṣṭitāṃ kṛtvā mātṛvat pariyojayet || (29) 06,040.078d@003A_0060 tristhānaṃ ca trimātraṃ ca tribrahma ca trirakṣaram | 06,040.078d@003A_0061 ardhamātraṃ ca yo vetti sa bhaved vedapāragaḥ || (30) 06,040.078d@003A_0062 sarvataḥpāṇipādaṃ tat sarvatokṣiśiromukham | 06,040.078d@003A_0063 arjuna uvāca 06,040.078d@003A_0063 nirmalaṃ vimalākāraṃ śuddhasphaṭikasaṃnibham || (31) 06,040.078d@003A_0064 jīvo jīvati jīvena nāsti jīvam ajīvitam | 06,040.078d@003A_0065 śrībhagavān uvāca 06,040.078d@003A_0065 nirgataḥ saha saṅgena sa jīvaḥ kena jīvati || (32) 06,040.078d@003A_0066 mukhanāsikayor madhye prāṇaḥ saṃcarate sadā | 06,040.078d@003A_0067 ākāśaṃ pibate nityaṃ sa jīvas tena jīvati || (33) 06,040.078d@003A_0068 kākīmukhaṃ kakārāntaṃ makāraṃ cetanānugam | 06,040.078d@003A_0069 akārasya tu luptasya ko 'rthaḥ saṃpratipadyate || (34) 06,040.078d@003A_0070 tāvat paśyet khagākāraṃ khakāraṃ tu vicintayet | 06,040.078d@003A_0071 khamadhye kuru cātmānam ātmamadhyaṃ ca khaṃ kuru || (35) 06,040.078d@003A_0072 khamadhye ca praveṣṭavyaṃ khaṃ ca brahma sanātanam | 06,040.078d@003A_0073 ātmānaṃ khamayaṃ kṛtvā na kiṃ cid api cintayet || (36) 06,040.078d@003A_0074 ūrdhvaśūnyam adhaḥśūnyaṃ madhyeśūnyaṃ nirāmayam | 06,040.078d@003A_0075 triśūnyaṃ yo 'bhijānāti sa bhavet kulanandanaḥ || (37) 06,040.078d@003A_0076 tasya bhāvasya bhāvātmā bhāvanā naiva yujyate | 06,040.078d@003A_0077 anāvṛttasya śabdasya tasya śabdasya yo gatiḥ || (38) 06,040.078d@003A_0078 tat padaṃ viditaṃ yena sa yogī chinnasaṃśayaḥ | 06,040.078d@003A_0079 puṇyapāpaharāś caiva ye cānye pañcadaivatāḥ || (39) 06,040.078d@003A_0080 jīvinaḥ saha gacchanti yāvat tattvaṃ na vindati | 06,040.078d@003A_0081 pāpaṃ dahati jñānāgniḥ puṇyena somasūryayoḥ || (40) 06,040.078d@003A_0082 puṇyapāpavinirmuktir eṣa yogo 'bhidhīyate | 06,040.078d@003A_0083 dhṛtirodhi manodhīti saṃtoṣaṃ samidhāmṛtam || (41) 06,040.078d@003A_0084 indriyāṇi paśuṃ kṛtvā yo yajeta sa dīkṣitaḥ | 06,040.078d@003A_0085 paraṃ brahmādhigacchanti śabdabrahmavicintanāt || (42) 06,040.078d@003A_0086 sakale dṛṣṭapāro 'pi bhāvaṃ yuñjati yuñjati | 06,040.078d@003A_0087 niṣkale darśanaṃ nāsti svabhāvo bhāvaṃ yuñjati || (43) 06,040.078d@003A_0088 tālumūle ca lampāyāṃ trikūṭaṃ tripathāntaram | 06,040.078d@003A_0089 ekaṃ tattvaṃ vijānīyād vighnasyāyatanaṃ mahat || (44) 06,040.078d@003A_0090 .... 06,040.078d@003A_0091 .... 06,040.078d@003A_0092 .... 06,040.078d@003A_0093 .... 06,040.078d@003A_0094 .... 06,040.078d@003A_0095 .... 06,040.078d@003A_0096 .... 06,040.078d@003A_0097 .... 06,040.078d@003A_0098 .... 06,040.078d@003A_0099 .... 06,040.078d@003A_0100 .... 06,040.078d@003A_0101 .... 06,040.078d@003A_0102 chinnamūlasya vṛkṣasya yathā janma na vidyate | 06,040.078d@003A_0103 jñānadagdhaśarīrasya punar deho na vidyate || (45) 06,040.078d@003A_0104 gītāḥ sugītāḥ kartavyāḥ kim anyaiḥ śāstrasaṃgrahaiḥ | 06,040.078d@003A_0105 yāḥ purā padmanābhasya mukhapadmād viniḥsṛtāḥ || (46) 06,040.078d@003A_0106 gītāgāṅgodakaṃ pītvā punarjanma na vidyate | 06,040.078d@003A_0107 sarvaśāstramayī gītā sarvadharmamayo hariḥ || (47) 06,040.078d@003A_0108 sarvatīrthamayī gaṅgā sarvapāpakṣayaṃkarī | 06,040.078d@003A_0109 sarvabhogamayaś cāyaṃ sarvamokṣamayo hy ayam || (48) 06,040.078d@003A_0110 gītā gaṅgā ca gāyatrī govindo hṛdi saṃsthitāḥ | 06,040.078d@003A_0111 caturgakārasmaraṇāt punarjanma na vidyate || (49) 06,040.078d@003A_0112 gītāsāraṃ paṭhed yas tu hy acyutasya ca saṃnidhau | 06,040.078d@003A_0113 tasmād guṇasahasreṇa viṣṇor nirvacanaṃ yathā || (50) 06,040.078d@003A_0114 .... 06,040.078d@003A_0115 .... 06,040.078d@003A_0116 etat puṇyaṃ pāpaharaṃ dhanyaṃ duḥsvapnanāśanam | 06,040.078d@003A_0117 paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ caiva viṣṇor māhātmyam uttamam || (51) 06,040.078d@003B_0000 arjuna uvāca 06,040.078d@003B_0001 yad etan niṣkalaṃ brahma vyomātītaṃ nirañjanam | 06,040.078d@003B_0002 kaivalyaṃ kevalaṃ śāntaṃ śuddham atyantanirmalam || (1) 06,040.078d@003B_0003 apratarkyam avijñeyaṃ vināśotpattivarjitam | 06,040.078d@003B_0004 śrībhagavān uvāca 06,040.078d@003B_0004 jñānayogavinirmuktaṃ taj jñānaṃ brūhi keśava || (2) 06,040.078d@003B_0005 sarvatojyotir ākāśaṃ sarvabhūtaguṇānvitam | 06,040.078d@003B_0006 sarvataḥparamātmānam akṣayaṃ paramaṃ padam || (3) 06,040.078d@003B_0007 anādinidhanaṃ devaṃ mahājyotir atidhruvam | 06,040.078d@003B_0008 atyantaparamaṃ sthānaṃ śabdādiguṇavarjitam || (4) 06,040.078d@003B_0009 yat tat parataraṃ jyotir dhruvāt parataraṃ sthitam | 06,040.078d@003B_0010 ācaturyugam adyāpi kathitaṃ na hi kasya cit || (5) 06,040.078d@003B_0011 ātmadehe mayā sṛṣṭā prakṛtiḥ kṣetram eva ca | 06,040.078d@003B_0012 sakalaṃ tu bhavet kṣetraṃ niṣkalaṃ paramaṃ padam || (6) 06,040.078d@003B_0013 arjuna tvatprasādena śṛṇvantu munisattamāḥ | 06,040.078d@003B_0014 adya muktā mahābāho tvatprasādād dhanaṃjaya || (7) 06,040.078d@003B_0015 pramāṇaṃ vedatattvānāṃ sāṃkhyādīny abhiyoginām | 06,040.078d@003B_0016 teṣāṃ na vidyate niṣṭhā sarvaiḥ pāṣaṇḍibhiḥ saha || (8) 06,040.078d@003B_0017 kathitaṃ ca mayā jñānaṃ devānām api durlabham | 06,040.078d@003B_0018 viśvarūpamayaṃ divyaṃ bhairavagranthibindunā || (9) 06,040.078d@003B_0019 aprakāśam idaṃ praśnaṃ yan mayā kathitaṃ tava | 06,040.078d@003B_0020 vāṅmayaṃ sarvaśāstrāṇām atisūkṣmaṃ carācaram || (10) 06,040.078d@003B_0021 nāgnir vāyur na cākāśaṃ na kṣitir nāpi vā jalam | 06,040.078d@003B_0022 na manobuddhyahaṃkāraṃ gūḍhārthaṃ kathitaṃ tava || (11) 06,040.078d@003B_0023 anityo nityatāṃ yāti yadā bhāvaṃ na paśyati | 06,040.078d@003B_0024 śūnyaṃ nirañjanākāraṃ nirvāṇaṃ dhruvam avyayam || (12) 06,040.078d@003B_0025 puruṣaṃ nirguṇaṃ sākṣāt sarvataś caiva tiṣṭhati | 06,040.078d@003B_0026 sarvaṃ tat syāt paraṃ brahma buddhiś cāsya na budhyati || (13) 06,040.078d@003B_0027 pratibhāvaprayatnena hariṃ trailokyabāndhavam | 06,040.078d@003B_0028 daśamaṃ cāṅgulaṃ vyāpya cāśābāhyaṃ vyavasthitam || (14) 06,040.078d@003B_0029 jīvo yatra pralīyeta sā kalā ṣoḍaśī smṛtā | 06,040.078d@003B_0030 tayā sarvam idaṃ vyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaram || (15) 06,040.078d@003B_0031 tac cintyaṃ tena vai jñānaṃ tad atrādyā upāsate | 06,040.078d@003B_0032 brahmaṇaiva hi vikhyātaṃ vedānteṣu prakāśitam || (16) 06,040.078d@003B_0033 vedeṣu vedam ity āhur vedadhāma paraṃ matam | 06,040.078d@003B_0034 tat paraṃ viditaṃ yasya sa vipro vedapāragaḥ || (17) 06,040.078d@003B_0035 āhutiḥ sā parā jñeyā sā ca saṃdhyā pratiṣṭhitā | 06,040.078d@003B_0036 gāyatrī sā parā jñeyā ajapā nāma viśrutā || (18) 06,040.078d@003B_0037 tapasy atha tathā vede munibhiḥ samupāsyate | 06,040.078d@003B_0038 tāṃ kalāṃ yo 'bhijānāti sa kalājño 'bhidhīyate || (19) 06,040.078d@003B_0039 yāṃ jñātvā mucyate jantur garbhajanmajarādibhiḥ | 06,040.078d@003B_0040 parijñānena mucyante narāḥ pātakakilbiṣaiḥ || (20) 06,040.078d@003B_0041 iḍā bhagavatī gaṅgā piṅgalā yamunā nadī | 06,040.078d@003B_0042 tayor madhye tṛtīyā tu tat prayāgam anusmaret || (21) 06,040.078d@003B_0043 iḍā vai vaiṣṇavī nāḍī brahmanāḍī tu piṅgalā | 06,040.078d@003B_0044 suṣumṇā caiśvarī nāḍī tridhā prāṇavahā smṛtā | 06,040.078d@003B_0045 brahmā viṣṇur mahādevo recakaḥ pūrakumbhakaḥ || (22) 06,040.078d@003B_0046 sakrāntiviṣuvac caiva yo 'bhijānāti vigraham | 06,040.078d@003B_0047 nityayuktaḥ sa yogīśo brahmavidyāṃ prapadyate || (23) 06,040.078d@003B_0048 iḍā vai gārhapatyas tu piṅgalāhavanīyakaḥ | 06,040.078d@003B_0049 suṣumṇā dakṣiṇāgnis tu hy etad agnitrayaṃ smṛtam || (24) 06,040.078d@003B_0050 tasya madhye sthitaṃ jyotiḥ somamaṇḍalam eva ca | 06,040.078d@003B_0051 somamaṇḍalamadhyasthaṃ tanmadhye sūryamaṇḍalam || (25) 06,040.078d@003B_0052 sūryamaṇḍalamadhyastho jvalat tejo hutāśanaḥ | 06,040.078d@003B_0053 hutāśanasya madhye tu nirdhūmāṅgāravarcasam || (26) 06,040.078d@003B_0054 tatrāsthito mahātmāsau yogibhis tu pragīyate | 06,040.078d@003B_0055 sugītaṃ caiva kartavyaṃ mana ekāgracetasā || (27) 06,040.078d@003B_0056 śivo binduḥ śivo devo ghargharāmṛtavarcasā | 06,040.078d@003B_0057 nikhilaṃ pūrayed dehaṃ viṣadāhajvarāpaham || (28) 06,040.078d@003B_0058 sarpavatkuṭilākārasuṣumṇāveṣṭitāṃ tanum | 06,040.078d@003B_0059 makāraveṣṭitāṃ kṛtvā mātṛvat pariyojayet || (29) 06,040.078d@003B_0060 tristhānaṃ ca trimātraṃ ca tribrahma ca trirakṣaram | 06,040.078d@003B_0061 ardhamātraṃ ca yo vetti sa bhaved vedapāragaḥ || (30) 06,040.078d@003B_0062 sarvataḥpāṇipādaṃ tat sarvatokṣiśiromukham | 06,040.078d@003B_0063 arjuna uvāca 06,040.078d@003B_0063 nirmalaṃ vimalākāraṃ śuddhasphaṭikasaṃnibham || (31) 06,040.078d@003B_0064 sthāvaraṃ jaṃgamaṃ caiva yat kiṃ cit sacarācaram | 06,040.078d@003B_0065 śrībhagavān uvāca 06,040.078d@003B_0065 jīvo jīvati jīvena sa jīvaḥ kena jīvati || (32) 06,040.078d@003B_0066 mukhanāsikayor madhye prāṇaḥ saṃcarate sadā | 06,040.078d@003B_0067 ākāśaṃ pibate nityaṃ sa jīvas tena jīvati || (33) 06,040.078d@003B_0068 kākīmukhaṃ kakārāntaṃ makāraṃ cetanānugam | 06,040.078d@003B_0069 akārasya tu luptasya ko 'rthaḥ saṃpratipadyate || (34) 06,040.078d@003B_0070 tāvat paśyet khagākāraṃ khakāraṃ tu vicintayet | 06,040.078d@003B_0071 khamadhye kuru cātmānam ātmamadhyaṃ ca khaṃ kuru || (35) 06,040.078d@003B_0072 khamadhye ca praveṣṭavyaṃ khaṃ ca brahma sanātanam | 06,040.078d@003B_0073 ātmānaṃ khamayaṃ kṛtvā na kiṃ cid api cintayet || (36) 06,040.078d@003B_0074 ūrdhvaśūnyam adhaḥśūnyaṃ madhyeśūnyaṃ nirāmayam | 06,040.078d@003B_0075 triśūnyaṃ yo 'bhijānāti sa bhavet kulanandanaḥ || (37) 06,040.078d@003B_0076 amātraśabdarahitaṃ svaravyañjanavarjitam | 06,040.078d@003B_0077 bindunādakalātītaṃ yas taṃ veda sa vedavit || (38) 06,040.078d@003B_0078 saṃprāpte jñānavijñāne jñeye ca hṛdi saṃsthite | 06,040.078d@003B_0079 labdhaśāntapade bhāve na yogo na ca dhāraṇā || (39) 06,040.078d@003B_0080 vedādau yaḥ suraḥ prokto vedānte ca pratiṣṭhitaḥ | 06,040.078d@003B_0081 tasya prakṛtilīnasya yaḥ paraḥ sa maheśvaraḥ || (40) 06,040.078d@003B_0082 nā nāvārthī bhavet tāvad yāvat pāraṃ na gacchati | 06,040.078d@003B_0083 uttīrṇe tu pare pāre kiṃ nāvā vai prayojanam || (41) 06,040.078d@003B_0084 dūrastho nāpi dūrasthaḥ piṇḍasthaḥ piṇḍavarjitaḥ | 06,040.078d@003B_0085 arjuna uvāca 06,040.078d@003B_0085 amalo nirmalaḥ sūkṣmaḥ sarvavyāpī nirañjanaḥ || (42) 06,040.078d@003B_0086 akṣarāṇi samātrāṇi sarve bindusamāśritāḥ | 06,040.078d@003B_0087 śrībhagavān uvāca 06,040.078d@003B_0087 bindur bhidyati nādena sa nādaḥ kena bhidyate || (43) 06,040.078d@003B_0088 oṃkāradhvaninādena vāyuḥ saṃharaṇāntikam | 06,040.078d@003B_0089 nirālambhas tu nirdeho yatra nādo layaṃ gataḥ || (44) 06,040.078d@003B_0089 arjuna uvāca 06,040.078d@003B_0090 bāhyena vyāpitaṃ vyoma vyoma cānanunāsikam | 06,040.078d@003B_0091 śrībhagavān uvāca 06,040.078d@003B_0091 adhaś cordhvaṃ kathaṃ caiva kaṇṭhe caiva nirañjanaḥ || (45) 06,040.078d@003B_0092 anūṣmam avyañjakam asvaraṃ yat 06,040.078d@003B_0093 tat tālukaṇṭheṣv anunāsikaṃ ca | 06,040.078d@003B_0094 arephajātaṃ śubham ūṣmavarjitaṃ 06,040.078d@003B_0095 na duṣkarāṇāṃ kurute kadā cit || (46) 06,040.078d@003B_0096 ākāśam apy anākāśaṃ puruṣatve pratiṣṭhitam | 06,040.078d@003B_0097 śabdaṃ guṇam ivākāśaṃ niḥśabdaṃ brahma cocyate || (47) 06,040.078d@003B_0098 sarvagaṃ sarvabodhādi vāsanājālavarjitam | 06,040.078d@003B_0099 indriyāṇāṃ nirodhena dehe paśyanti mānavāḥ || (48) 06,040.078d@003B_0100 dehe naṣṭe kuto buddhir jñānaṃ vijñānam eva ca | 06,040.078d@003B_0101 jñānaṃ vijñānayuktaṃ ca rakṣaṇīyaṃ prayatnataḥ | (49) 06,040.078d@003B_0102 chinnamūlasya vṛkṣasya yathā janma na vidyate | 06,040.078d@003B_0103 jñānadagdhaśarīrasya punar deho na vidyate || (50) 06,040.078d@003B_0104 gītāḥ sugītāḥ kartavyāḥ kim anyaiḥ śāstrasaṃgrahaiḥ | 06,040.078d@003B_0105 yāḥ purā padmanābhasya mukhapadmaviniḥsṛtāḥ || (51) 06,040.078d@003B_0106 gītāgaṅgodakaṃ pītvā punarjanma na vidyate | 06,040.078d@003B_0107 sarvaśāstramayī gītā sarvadharmamayo hariḥ || (52) 06,040.078d@003B_0108 sarvatīrthamayī gaṅgā sarvapāpakṣayaṃkarī | 06,040.078d@003B_0109 sarvabhogamayaś cāyaṃ sarvamokṣamayo hy ayam || (53) 06,040.078d@003B_0110 gakārapūrvāś catvāro rakṣanti mahato bhayāt | 06,040.078d@003B_0111 gītā gaṅgā ca gāyatrī govindo hṛdi saṃsthitāḥ || (54) 06,040.078d@003B_0112 snāto vā yadi vāsnātaḥ śucir vā yadi vāśuciḥ | 06,040.078d@003B_0113 yaḥ smaret puṇḍarīkākṣaṃ sa bāhyābhyantare śuciḥ || (55) 06,040.078d@003B_0114 sa gacchet tatkṣaṇāt prāyo brahmamūrte namo 'stu te | 06,040.078d@003B_0115 gītāsāraṃ paṭhed yas tu viṣṇuloke mahīyate || (56) 06,040.078d@003B_0116 etat puṇyaṃ pāpaharaṃ dhanyaṃ duḥsvapnanāśanam | 06,040.078d@003B_0117 paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ caiva viṣṇor māhātmyam uttamam || (57) 06,041.001 saṃjaya uvāca 06,041.001*0115_01 prabodhitaḥ sa tu tadā viṣṇunā viśvamūrtinā 06,041.001*0115_02 avināśisvarūpaṃ ca dṛṣṭvā tattvena phālgunaḥ 06,041.001*0115_03 kṛtrimaṃ tu jagadrūpaṃ jñātvā yuddhodyato 'bhavat 06,041.001*0115_04 devadattaṃ samāyujya śastrāṇi jagṛhe punaḥ 06,041.001a tato dhanaṃjayaṃ dṛṣṭvā bāṇagāṇḍīvadhāriṇam 06,041.001c punar eva mahānādaṃ vyasṛjanta mahārathāḥ 06,041.002a pāṇḍavāḥ somakāś caiva ye caiṣām anuyāyinaḥ 06,041.002c dadhmuś ca muditāḥ śaṅkhān vīrāḥ sāgarasaṃbhavān 06,041.003a tato bheryaś ca peśyaś ca krakacā goviṣāṇikāḥ 06,041.003c sahasaivābhyahanyanta tataḥ śabdo mahān abhūt 06,041.004a atha devāḥ sagandharvāḥ pitaraś ca janeśvara 06,041.004c siddhacāraṇasaṃghāś ca samīyus te didṛkṣayā 06,041.005a ṛṣayaś ca mahābhāgāḥ puraskṛtya śatakratum 06,041.005c samīyus tatra sahitā draṣṭuṃ tad vaiśasaṃ mahat 06,041.005d*0116_01 te sene stimite cāstāṃ vīkṣamāṇe parasparam 06,041.005d*0116_02 gaṅgāyamunayor vegau yathaivaitya parasparam 06,041.005d*0116_03 evaṃ pravṛtte te sene niḥśabde janasaṃsadi 06,041.005d*0116_04 citre iva paṭālekhye darśanīyatare śubhe 06,041.006a tato yudhiṣṭhiro dṛṣṭvā yuddhāya susamudyate 06,041.006c te sene sāgaraprakhye muhuḥ pracalite nṛpa 06,041.007a vimucya kavacaṃ vīro nikṣipya ca varāyudham 06,041.007c avaruhya rathāt tūrṇaṃ padbhyām eva kṛtāñjaliḥ 06,041.008a pitāmaham abhiprekṣya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 06,041.008c vāgyataḥ prayayau yena prāṅmukho ripuvāhinīm 06,041.009a taṃ prayāntam abhiprekṣya kuntīputro dhanaṃjayaḥ 06,041.009c avatīrya rathāt tūrṇaṃ bhrātṛbhiḥ sahito 'nvayāt 06,041.009d*0117_01 bhītaṃ yudhiṣṭhiraṃ matvā bhīmasenaḥ pratāpavān 06,041.010a vāsudevaś ca bhagavān pṛṣṭhato 'nujagāma ha 06,041.010b*0118_01 sātyakiś cārjunaś caiva abhimanyuś ca vīryavān 06,041.010c yathāmukhyāś ca rājānas tam anvājagmur utsukāḥ 06,041.011 arjuna uvāca 06,041.011a kiṃ te vyavasitaṃ rājan yad asmān apahāya vai 06,041.011c padbhyām eva prayāto 'si prāṅmukho ripuvāhinīm 06,041.012 bhīmasena uvāca 06,041.012a kva gamiṣyasi rājendra nikṣiptakavacāyudhaḥ 06,041.012c daṃśiteṣv arisainyeṣu bhrātṝn utsṛjya pārthiva 06,041.013 nakula uvāca 06,041.013a evaṃgate tvayi jyeṣṭhe mama bhrātari bhārata 06,041.013c bhīr me dunoti hṛdayaṃ brūhi gantā bhavān kva nu 06,041.013d*0119_01 kvaivaṃ gamiṣyasi śreṣṭha tyaktvāsmān durbalo yathā 06,041.013d*0119_02 rājā hi tvaṃ mahābāho vāgyato manyumān iva 06,041.014 sahadeva uvāca 06,041.014a asmin raṇasamūhe vai vartamāne mahābhaye 06,041.014c yoddhavye kva nu gantāsi śatrūn abhimukho nṛpa 06,041.015 saṃjaya uvāca 06,041.015a evam ābhāṣyamāṇo 'pi bhrātṛbhiḥ kurunandana 06,041.015c novāca vāgyataḥ kiṃ cid gacchaty eva yudhiṣṭhiraḥ 06,041.016a tān uvāca mahāprājño vāsudevo mahāmanāḥ 06,041.016c abhiprāyo 'sya vijñāto mayeti prahasann iva 06,041.017a eṣa bhīṣmaṃ tathā droṇaṃ gautamaṃ śalyam eva ca 06,041.017c anumānya gurūn sarvān yotsyate pārthivo 'ribhiḥ 06,041.018a śrūyate hi purākalpe gurūn ananumānya yaḥ 06,041.018c yudhyate sa bhaved vyaktam apadhyāto mahattaraiḥ 06,041.018d*0120_01 yuddhāyāvataraty eva tasya nāsti jayo raṇe 06,041.018d*0120_02 yas tu yuddhe samutpanne gurūn dṛṣṭvātha daṃśitān 06,041.019a anumānya yathāśāstraṃ yas tu yudhyen mahattaraiḥ 06,041.019c dhruvas tasya jayo yuddhe bhaved iti matir mama 06,041.020a evaṃ bruvati kṛṣṇe tu dhārtarāṣṭracamūṃ prati 06,041.020b*0121_01 netrair animiṣaiḥ sarve prekṣante sma yudhiṣṭhiram 06,041.020c hāhākāro mahān āsīn niḥśabdās tv apare 'bhavan 06,041.021a dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraṃ dūrād dhārtarāṣṭrasya sainikāḥ 06,041.021c mithaḥ saṃkathayāṃ cakrur neśo 'sti kulapāṃsanaḥ 06,041.022a vyaktaṃ bhīta ivābhyeti rājāsau bhīṣmam antikāt 06,041.022c yudhiṣṭhiraḥ sasodaryaḥ śaraṇārthaṃ prayācakaḥ 06,041.023a dhanaṃjaye kathaṃ nāthe pāṇḍave ca vṛkodare 06,041.023c nakule sahadeve ca bhīto 'bhyeti ca pāṇḍavaḥ 06,041.024a na nūnaṃ kṣatriyakule jātaḥ saṃprathite bhuvi 06,041.024c yathāsya hṛdayaṃ bhītam alpasattvasya saṃyuge 06,041.025a tatas te kṣatriyāḥ sarve praśaṃsanti sma kauravān 06,041.025c hṛṣṭāḥ sumanaso bhūtvā cailāni dudhuvuḥ pṛthak 06,041.026a vyanindanta tataḥ sarve yodhās tatra viśāṃ pate 06,041.026c yudhiṣṭhiraṃ sasodaryaṃ sahitaṃ keśavena ha 06,041.027a tatas tat kauravaṃ sainyaṃ dhikkṛtvā tu yudhiṣṭhiram 06,041.027c niḥśabdam abhavat tūrṇaṃ punar eva viśāṃ pate 06,041.028a kiṃ nu vakṣyati rājāsau kiṃ bhīṣmaḥ prativakṣyati 06,041.028b*0122_01 kiṃ nu vakṣyati rājāsau dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 06,041.028b*0122_02 kiṃ nu vakṣyati bhīṣmo 'sau bharatānāṃ dhuraṃdharaḥ 06,041.028c kiṃ bhīmaḥ samaraślāghī kiṃ nu kṛṣṇārjunāv iti 06,041.029a vivakṣitaṃ kim asyeti saṃśayaḥ sumahān abhūt 06,041.029c ubhayoḥ senayo rājan yudhiṣṭhirakṛte tadā 06,041.030a sa vigāhya camūṃ śatroḥ śaraśaktisamākulām 06,041.030c bhīṣmam evābhyayāt tūrṇaṃ bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ 06,041.031a tam uvāca tataḥ pādau karābhyāṃ pīḍya pāṇḍavaḥ 06,041.031c bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ rājā yuddhāya samupasthitam 06,041.032 yudhiṣṭhira uvāca 06,041.032a āmantraye tvāṃ durdharṣa yotsye tāta tvayā saha 06,041.032c anujānīhi māṃ tāta āśiṣaś ca prayojaya 06,041.032d*0123_01 jayeyaṃ ca ripūn sarvān anujñātas tvayānagha 06,041.032d*0123_02 yudhyantaṃ māṃ raṇe vīra tvam anujñātum arhasi 06,041.033 bhīṣma uvāca 06,041.033a yady evaṃ nābhigacchethā yudhi māṃ pṛthivīpate 06,041.033c śapeyaṃ tvāṃ mahārāja parābhāvāya bhārata 06,041.034a prīto 'smi putra yudhyasva jayam āpnuhi pāṇḍava 06,041.034c yat te 'bhilaṣitaṃ cānyat tad avāpnuhi saṃyuge 06,041.035a vriyatāṃ ca varaḥ pārtha kim asmatto 'bhikāṅkṣasi 06,041.035c evaṃ gate mahārāja na tavāsti parājayaḥ 06,041.036a arthasya puruṣo dāso dāsas tv artho na kasya cit 06,041.036c iti satyaṃ mahārāja baddho 'smy arthena kauravaiḥ 06,041.037a atas tvāṃ klībavad vākyaṃ bravīmi kurunandana 06,041.037c hṛto 'smy arthena kauravya yuddhād anyat kim icchasi 06,041.038 yudhiṣṭhira uvāca 06,041.038a mantrayasva mahāprājña hitaiṣī mama nityaśaḥ 06,041.038c yudhyasva kauravasyārthe mamaiṣa satataṃ varaḥ 06,041.039 bhīṣma uvāca 06,041.039a rājan kim atra sāhyaṃ te karomi kurunandana 06,041.039b*0124_01 mantrayiṣyāmy ahaṃ rājan yac ca te hitam uttamam 06,041.039c kāmaṃ yotsye parasyārthe brūhi yat te vivakṣitam 06,041.040 yudhiṣṭhira uvāca 06,041.040a kathaṃ jayeyaṃ saṃgrāme bhavantam aparājitam 06,041.040c etan me mantraya hitaṃ yadi śreyaḥ prapaśyasi 06,041.041 bhīṣma uvāca 06,041.041a na taṃ paśyāmi kaunteya yo māṃ yudhyantam āhave 06,041.041c vijayeta pumān kaś cid api sākṣāc chatakratuḥ 06,041.042 yudhiṣṭhira uvāca 06,041.042a hanta pṛcchāmi tasmāt tvāṃ pitāmaha namo 'stu te 06,041.042c jayopāyaṃ bravīhi tvam ātmanaḥ samare paraiḥ 06,041.043 bhīṣma uvāca 06,041.043a na śatruṃ tāta paśyāmi samare yo jayeta mām 06,041.043b*0125_01 ayudhyamānaṃ saṃhatya sauhṛdena pariplutam 06,041.043b*0125_02 nyastaśastraṃ nirudyogaṃ hanyur mā śatravo yudhi 06,041.043b*0125_03 nikṣiptaśastre patite vimuktakavace tathā 06,041.043b*0125_04 dravamāṇe ca bhīte ca tavāsmīti ca yo vadet 06,041.043b*0125_05 striyāṃ strīnāmadheye ca vikale caikaputrake 06,041.043b*0125_06 aprasūte ca hīne ca na yuddhaṃ rocayāmy aham 06,041.043b*0125_07 idaṃ ca gaditaṃ pārtha paramaṃ vratam āhave 06,041.043c na tāvan mṛtyukālo me punarāgamanaṃ kuru 06,041.044 saṃjaya uvāca 06,041.044a tato yudhiṣṭhiro vākyaṃ bhīṣmasya kurunandana 06,041.044c śirasā pratijagrāha bhūyas tam abhivādya ca 06,041.045a prāyāt punar mahābāhur ācāryasya rathaṃ prati 06,041.045c paśyatāṃ sarvasainyānāṃ madhyena bhrātṛbhiḥ saha 06,041.046a sa droṇam abhivādyātha kṛtvā caiva pradakṣiṇam 06,041.046c uvāca vācā durdharṣam ātmaniḥśreyasaṃ vacaḥ 06,041.047a āmantraye tvāṃ bhagavan yotsye vigatakalmaṣaḥ 06,041.047c jayeyaṃ ca ripūn sarvān anujñātas tvayā dvija 06,041.048 droṇa uvāca 06,041.048a yadi māṃ nābhigacchethā yuddhāya kṛtaniścayaḥ 06,041.048c śapeyaṃ tvāṃ mahārāja parābhāvāya sarvaśaḥ 06,041.049a tad yudhiṣṭhira tuṣṭo 'smi pūjitaś ca tvayānagha 06,041.049c anujānāmi yudhyasva vijayaṃ samavāpnuhi 06,041.050a karavāṇi ca te kāmaṃ brūhi yat te 'bhikāṅkṣitam 06,041.050c evaṃ gate mahārāja yuddhād anyat kim icchasi 06,041.051a arthasya puruṣo dāso dāsas tv artho na kasya cit 06,041.051c iti satyaṃ mahārāja baddho 'smy arthena kauravaiḥ 06,041.052a atas tvāṃ klībavad brūmo yuddhād anyat kim icchasi 06,041.052c yotsyāmi kauravasyārthe tavāśāsyo jayo mayā 06,041.053 yudhiṣṭhira uvāca 06,041.053a jayam āśāssva me brahman mantrayasva ca maddhitam 06,041.053c yudhyasva kauravasyārthe vara eṣa vṛto mayā 06,041.054 droṇa uvāca 06,041.054a dhruvas te vijayo rājan yasya mantrī haris tava 06,041.054c ahaṃ ca tvābhijānāmi raṇe śatrūn vijeṣyasi 06,041.055a yato dharmas tataḥ kṛṣṇo yataḥ kṛṣṇas tato jayaḥ 06,041.055c yudhyasva gaccha kaunteya pṛccha māṃ kiṃ bravīmi te 06,041.056 yudhiṣṭhira uvāca 06,041.056a pṛcchāmi tvāṃ dvijaśreṣṭha śṛṇu me yad vivakṣitam 06,041.056c kathaṃ jayeyaṃ saṃgrāme bhavantam aparājitam 06,041.057 droṇa uvāca 06,041.057a na te 'sti vijayas tāvad yāvad yudhyāmy ahaṃ raṇe 06,041.057c mamāśu nidhane rājan yatasva saha sodaraiḥ 06,041.058 yudhiṣṭhira uvāca 06,041.058a hanta tasmān mahābāho vadhopāyaṃ vadātmanaḥ 06,041.058c ācārya praṇipatyaiṣa pṛcchāmi tvāṃ namo 'stu te 06,041.059 droṇa uvāca 06,041.059a na śatruṃ tāta paśyāmi yo māṃ hanyād raṇe sthitam 06,041.059c yudhyamānaṃ susaṃrabdhaṃ śaravarṣaughavarṣiṇam 06,041.060a ṛte prāyagataṃ rājan nyastaśastram acetanam 06,041.060c hanyān māṃ yudhi yodhānāṃ satyam etad bravīmi te 06,041.061a śastraṃ cāhaṃ raṇe jahyāṃ śrutvā sumahad apriyam 06,041.061c śraddheyavākyāt puruṣād etat satyaṃ bravīmi te 06,041.062 saṃjaya uvāca 06,041.062a etac chrutvā mahārāja bhāradvājasya dhīmataḥ 06,041.062c anumānya tam ācāryaṃ prāyāc chāradvataṃ prati 06,041.063a so 'bhivādya kṛpaṃ rājā kṛtvā cāpi pradakṣiṇam 06,041.063c uvāca durdharṣatamaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ 06,041.064a anumānaye tvāṃ yotsyāmi guro vigatakalmaṣaḥ 06,041.064c jayeyaṃ ca ripūn sarvān anujñātas tvayānagha 06,041.065 kṛpa uvāca 06,041.065a yadi māṃ nābhigacchethā yuddhāya kṛtaniścayaḥ 06,041.065c śapeyaṃ tvāṃ mahārāja parābhāvāya sarvaśaḥ 06,041.065d*0126_01 kiṃ te karomi vai kāmaṃ brūhi pāṇḍavanandana 06,041.065d*0126_02 evaṃ gate mahārāja yuddhād anyat kim icchasi 06,041.066a arthasya puruṣo dāso dāsas tv artho na kasya cit 06,041.066c iti satyaṃ mahārāja baddho 'smy arthena kauravaiḥ 06,041.067a teṣām arthe mahārāja yoddhavyam iti me matiḥ 06,041.067c atas tvāṃ klībavad brūmi yuddhād anyat kim icchasi 06,041.068 yudhiṣṭhira uvāca 06,041.068a hanta pṛcchāmi te tasmād ācārya śṛṇu me vacaḥ 06,041.068b*0127_01 vadhopāyaṃ bravīhi tvam ātmanaḥ samare paraiḥ 06,041.069 saṃjaya uvāca 06,041.069a ity uktvā vyathito rājā novāca gatacetanaḥ 06,041.069c taṃ gautamaḥ pratyuvāca vijñāyāsya vivakṣitam 06,041.069e avadhyo 'haṃ mahīpāla yudhyasva jayam āpnuhi 06,041.070a prītas tv abhigamenāhaṃ jayaṃ tava narādhipa 06,041.070c āśāsiṣye sadotthāya satyam etad bravīmi te 06,041.071a etac chrutvā mahārāja gautamasya vacas tadā 06,041.071c anumānya kṛpaṃ rājā prayayau yena madrarāṭ 06,041.072a sa śalyam abhivādyātha kṛtvā cābhipradakṣiṇam 06,041.072c uvāca rājā durdharṣam ātmaniḥśreyasaṃ vacaḥ 06,041.073a anumānaye tvāṃ yotsyāmi guro vigatakalmaṣaḥ 06,041.073c jayeyaṃ ca mahārāja anujñātas tvayā ripūn 06,041.074 śalya uvāca 06,041.074a yadi māṃ nābhigacchethā yuddhāya kṛtaniścayaḥ 06,041.074c śapeyaṃ tvāṃ mahārāja parābhāvāya vai raṇe 06,041.075a tuṣṭo 'smi pūjitaś cāsmi yat kāṅkṣasi tad astu te 06,041.075c anujānāmi caiva tvāṃ yudhyasva jayam āpnuhi 06,041.076a brūhi caiva paraṃ vīra kenārthaḥ kiṃ dadāmi te 06,041.076c evaṃ gate mahārāja yuddhād anyat kim icchasi 06,041.077a arthasya puruṣo dāso dāsas tv artho na kasya cit 06,041.077c iti satyaṃ mahārāja baddho 'smy arthena kauravaiḥ 06,041.077d*0128_01 teṣām arthe mahārāja yoddhavyam iti me matiḥ 06,041.078a kariṣyāmi hi te kāmaṃ bhāgineya yathepsitam 06,041.078c bravīmy ataḥ klībavat tvāṃ yuddhād anyat kim icchasi 06,041.079 yudhiṣṭhira uvāca 06,041.079a mantrayasva mahārāja nityaṃ maddhitam uttamam 06,041.079c kāmaṃ yudhya parasyārthe varam etad vṛṇomy aham 06,041.080 śalya uvāca 06,041.080a brūhi kim atra sāhyaṃ te karomi nṛpasattama 06,041.080c kāmaṃ yotsye parasyārthe vṛto 'smy arthena kauravaiḥ 06,041.081 yudhiṣṭhira uvāca 06,041.081a sa eva me varaḥ satya udyoge yas tvayā kṛtaḥ 06,041.081c sūtaputrasya saṃgrāme kāryas tejovadhas tvayā 06,041.081d*0129_01 tvāṃ hi yokṣyati sūtatve sūtaputrasya mātula 06,041.081d*0129_02 duryodhano raṇe śūram iti me naiṣṭhikī matiḥ 06,041.082 śalya uvāca 06,041.082a saṃpatsyaty eṣa te kāmaḥ kuntīputra yathepsitaḥ 06,041.082c gaccha yudhyasva visrabdhaṃ pratijāne jayaṃ tava 06,041.083 saṃjaya uvāca 06,041.083a anumānyātha kaunteyo mātulaṃ madrakeśvaram 06,041.083c nirjagāma mahāsainyād bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ 06,041.084a vāsudevas tu rādheyam āhave 'bhijagāma vai 06,041.084c tata enam uvācedaṃ pāṇḍavārthe gadāgrajaḥ 06,041.085a śrutaṃ me karṇa bhīṣmasya dveṣāt kila na yotsyasi 06,041.085c asmān varaya rādheya yāvad bhīṣmo na hanyate 06,041.086a hate tu bhīṣme rādheya punar eṣyasi saṃyuge 06,041.086c dhārtarāṣṭrasya sāhāyyaṃ yadi paśyasi cet samam 06,041.087 karṇa uvāca 06,041.087a na vipriyaṃ kariṣyāmi dhārtarāṣṭrasya keśava 06,041.087c tyaktaprāṇaṃ hi māṃ viddhi duryodhanahitaiṣiṇam 06,041.088 saṃjaya uvāca 06,041.088a tac chrutvā vacanaṃ kṛṣṇaḥ saṃnyavartata bhārata 06,041.088c yudhiṣṭhirapurogaiś ca pāṇḍavaiḥ saha saṃgataḥ 06,041.089a atha sainyasya madhye tu prākrośat pāṇḍavāgrajaḥ 06,041.089c yo 'smān vṛṇoti tad ahaṃ varaye sāhyakāraṇāt 06,041.090a atha tān samabhiprekṣya yuyutsur idam abravīt 06,041.090c prītātmā dharmarājānaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 06,041.091a ahaṃ yotsyāmi miṣataḥ saṃyuge dhārtarāṣṭrajān 06,041.091c yuṣmadarthe mahārāja yadi māṃ vṛṇuṣe 'nagha 06,041.092 yudhiṣṭhira uvāca 06,041.092a ehy ehi sarve yotsyāmas tava bhrātṝn apaṇḍitān 06,041.092c yuyutso vāsudevaś ca vayaṃ ca brūma sarvaśaḥ 06,041.092d*0130_01 na bhaviṣyanti te bālā dhārtarāṣṭrā na saṃśayaḥ 06,041.093a vṛṇomi tvāṃ mahābāho yudhyasva mama kāraṇāt 06,041.093c tvayi piṇḍaś ca tantuś ca dhṛtarāṣṭrasya dṛśyate 06,041.093d*0131_01 tato jalakriyā caiva tvayā kāryā tathaiva ca 06,041.094a bhajasvāsmān rājaputra bhajamānān mahādyute 06,041.094c na bhaviṣyati durbuddhir dhārtarāṣṭro 'tyamarṣaṇaḥ 06,041.095 saṃjaya uvāca 06,041.095a tato yuyutsuḥ kauravyaḥ parityajya sutāṃs tava 06,041.095b*0132_01 sa satyam iti manvāno yudhiṣṭhiravacas tadā 06,041.095c jagāma pāṇḍuputrāṇāṃ senāṃ viśrāvya dundubhim 06,041.095d*0133_01 sabalo dhārtarāṣṭrasya kutsayan karma duṣkṛtam 06,041.096a tato yudhiṣṭhiro rājā saṃprahṛṣṭaḥ sahānujaiḥ 06,041.096c jagrāha kavacaṃ bhūyo dīptimat kanakojjvalam 06,041.097a pratyapadyanta te sarve rathān svān puruṣarṣabhāḥ 06,041.097c tato vyūhaṃ yathāpūrvaṃ pratyavyūhanta te punaḥ 06,041.098a avādayan dundubhīṃś ca śataśaś caiva puṣkarān 06,041.098c siṃhanādāṃś ca vividhān vineduḥ puruṣarṣabhāḥ 06,041.099a rathasthān puruṣavyāghrān pāṇḍavān prekṣya pārthivāḥ 06,041.099c dhṛṣṭadyumnādayaḥ sarve punar jahṛṣire mudā 06,041.100a gauravaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ mānyān mānayatāṃ ca tān 06,041.100c dṛṣṭvā mahīkṣitas tatra pūjayāṃ cakrire bhṛśam 06,041.101a sauhṛdaṃ ca kṛpāṃ caiva prāptakālaṃ mahātmanām 06,041.101c dayāṃ ca jñātiṣu parāṃ kathayāṃ cakrire nṛpāḥ 06,041.102a sādhu sādhv iti sarvatra niśceruḥ stutisaṃhitāḥ 06,041.102c vācaḥ puṇyāḥ kīrtimatāṃ manohṛdayaharṣiṇīḥ 06,041.103a mlecchāś cāryāś ca ye tatra dadṛśuḥ śuśruvus tadā 06,041.103c vṛttaṃ tat pāṇḍuputrāṇāṃ rurudus te sagadgadāḥ 06,041.104a tato jaghnur mahābherīḥ śataśaś caiva puṣkarān 06,041.104c śaṅkhāṃś ca gokṣīranibhān dadhmur hṛṣṭā manasvinaḥ 06,042.000*0134_00 bhagavān uvāca (sic) 06,042.000*0134_01 kṛṣṇaṃ kamalapatrākṣaṃ puṇyaśravaṇakīrtanam 06,042.000*0134_02 vāsudevaṃ jagadyoniṃ naumi nārāyaṇaṃ harim 06,042.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,042.001a evaṃ vyūḍheṣv anīkeṣu māmakeṣv itareṣu ca 06,042.001c ke pūrvaṃ prāharaṃs tatra kuravaḥ pāṇḍavās tathā 06,042.002 saṃjaya uvāca 06,042.002a bhrātṛbhiḥ sahito rājan putro duryodhanas tava 06,042.002c bhīṣmaṃ pramukhataḥ kṛtvā prayayau saha senayā 06,042.003a tathaiva pāṇḍavāḥ sarve bhīmasenapurogamāḥ 06,042.003c bhīṣmeṇa yuddham icchantaḥ prayayur hṛṣṭamānasāḥ 06,042.004a kṣveḍāḥ kilakilāśabdāḥ krakacā goviṣāṇikāḥ 06,042.004c bherīmṛdaṅgamurajā hayakuñjaranisvanāḥ 06,042.005a ubhayoḥ senayo rājaṃs tatas te 'smān samādravan 06,042.005c vayaṃ pratinadantaś ca tadāsīt tumulaṃ mahat 06,042.006a mahānty anīkāni mahāsamucchraye; samāgame pāṇḍavadhārtarāṣṭrayoḥ 06,042.006c cakampire śaṅkhamṛdaṅganisvanaiḥ; prakampitānīva vanāni vāyunā 06,042.007a narendranāgāśvarathākulānām; abhyāyatīnām aśive muhūrte 06,042.007c babhūva ghoṣas tumulaś camūnāṃ; vātoddhutānām iva sāgarāṇām 06,042.008a tasmin samutthite śabde tumule lomaharṣaṇe 06,042.008c bhīmaseno mahābāhuḥ prāṇadad govṛṣo yathā 06,042.009a śaṅkhadundubhinirghoṣaṃ vāraṇānāṃ ca bṛṃhitam 06,042.009c siṃhanādaṃ ca sainyānāṃ bhīmasenaravo 'bhyabhūt 06,042.010a hayānāṃ heṣamāṇānām anīkeṣu sahasraśaḥ 06,042.010c sarvān abhyabhavac chabdān bhīmasenasya nisvanaḥ 06,042.011a taṃ śrutvā ninadaṃ tasya sainyās tava vitatrasuḥ 06,042.011c jīmūtasyeva nadataḥ śakrāśanisamasvanam 06,042.012a vāhanāni ca sarvāṇi śakṛnmūtraṃ prasusruvuḥ 06,042.012c śabdena tasya vīrasya siṃhasyevetare mṛgāḥ 06,042.013a darśayan ghoram ātmānaṃ mahābhram iva nādayan 06,042.013c vibhīṣayaṃs tava sutāṃs tava senāṃ samabhyayāt 06,042.014a tam āyāntaṃ maheṣvāsaṃ sodaryāḥ paryavārayan 06,042.014c chādayantaḥ śaravrātair meghā iva divākaram 06,042.015a duryodhanaś ca putras te durmukho duḥsahaḥ śalaḥ 06,042.015c duḥśāsanaś cātirathas tathā durmarṣaṇo nṛpa 06,042.016a viviṃśatiś citraseno vikarṇaś ca mahārathaḥ 06,042.016c purumitro jayo bhojaḥ saumadattiś ca vīryavān 06,042.017a mahācāpāni dhunvanto jaladā iva vidyutaḥ 06,042.017c ādadānāś ca nārācān nirmuktāśīviṣopamān 06,042.018a atha tān draupadīputrāḥ saubhadraś ca mahārathaḥ 06,042.018c nakulaḥ sahadevaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 06,042.019a dhārtarāṣṭrān pratiyayur ardayantaḥ śitaiḥ śaraiḥ 06,042.019c vajrair iva mahāvegaiḥ śikharāṇi dharābhṛtām 06,042.020a tasmin prathamasaṃmarde bhīmajyātalanisvane 06,042.020c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nāsīt kaś cit parāṅmukhaḥ 06,042.021a lāghavaṃ droṇaśiṣyāṇām apaśyaṃ bharatarṣabha 06,042.021c nimittavedhināṃ rājañ śarān utsṛjatāṃ bhṛśam 06,042.022a nopaśāmyati nirghoṣo dhanuṣāṃ kūjatāṃ tathā 06,042.022c viniśceruḥ śarā dīptā jyotīṃṣīva nabhastalāt 06,042.023a sarve tv anye mahīpālāḥ prekṣakā iva bhārata 06,042.023c dadṛśur darśanīyaṃ taṃ bhīmaṃ jñātisamāgamam 06,042.024a tatas te jātasaṃrambhāḥ parasparakṛtāgasaḥ 06,042.024c anyonyaspardhayā rājan vyāyacchanta mahārathāḥ 06,042.025a kurupāṇḍavasene te hastyaśvarathasaṃkule 06,042.025c śuśubhāte raṇe 'tīva paṭe citragate iva 06,042.026a tatas te pārthivāḥ sarve pragṛhītaśarāsanāḥ 06,042.026c sahasainyāḥ samāpetuḥ putrasya tava śāsanāt 06,042.026d*0135_01 teṣām ādhāvatāṃ tatra gajāśvakalilo mahān 06,042.026d*0135_02 siṃhanādaravonmiśraḥ śaṅkhabherīsamākulaḥ 06,042.026d*0135_03 sa ghoṣavāñ śaragrāho dhanurnāgo 'sikacchapaḥ 06,042.026d*0135_04 vyāvalgitapurovāta āsīt kṣubdhābdhivat svanaḥ 06,042.027a yudhiṣṭhireṇa cādiṣṭāḥ pārthivās te sahasraśaḥ 06,042.027c vinadantaḥ samāpetuḥ putrasya tava vāhinīm 06,042.028a ubhayoḥ senayos tīvraḥ sainyānāṃ sa samāgamaḥ 06,042.028c antardhīyata cādityaḥ sainyena rajasāvṛtaḥ 06,042.029a prayuddhānāṃ prabhagnānāṃ punarāvartatām api 06,042.029c nātra sveṣāṃ pareṣāṃ vā viśeṣaḥ samajāyata 06,042.030a tasmiṃs tu tumule yuddhe vartamāne mahābhaye 06,042.030c ati sarvāṇy anīkāni pitā te 'bhivyarocata 06,043.001 saṃjaya uvāca 06,043.001a pūrvāhṇe tasya raudrasya yuddham ahno viśāṃ pate 06,043.001c prāvartata mahāghoraṃ rājñāṃ dehāvakartanam 06,043.002a kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca saṃgrāme vijigīṣatām 06,043.002c siṃhānām iva saṃhrādo divam urvīṃ ca nādayan 06,043.003a āsīt kilakilāśabdas talaśaṅkharavaiḥ saha 06,043.003c jajñire siṃhanādāś ca śūrāṇāṃ pratigarjatām 06,043.004a talatrābhihatāś caiva jyāśabdā bharatarṣabha 06,043.004c pattīnāṃ pādaśabdāś ca vājināṃ ca mahāsvanāḥ 06,043.005a tottrāṅkuśanipātāś ca āyudhānāṃ ca nisvanāḥ 06,043.005c ghaṇṭāśabdāś ca nāgānām anyonyam abhidhāvatām 06,043.006a tasmin samudite śabde tumule lomaharṣaṇe 06,043.006c babhūva rathanirghoṣaḥ parjanyaninadopamaḥ 06,043.007a te manaḥ krūram ādhāya samabhityaktajīvitāḥ 06,043.007c pāṇḍavān abhyavartanta sarva evocchritadhvajāḥ 06,043.008a svayaṃ śāṃtanavo rājann abhyadhāvad dhanaṃjayam 06,043.008c pragṛhya kārmukaṃ ghoraṃ kāladaṇḍopamaṃ raṇe 06,043.009a arjuno 'pi dhanur gṛhya gāṇḍīvaṃ lokaviśrutam 06,043.009c abhyadhāvata tejasvī gāṅgeyaṃ raṇamūrdhani 06,043.010a tāv ubhau kuruśārdūlau parasparavadhaiṣiṇau 06,043.010c gāṅgeyas tu raṇe pārthaṃ viddhvā nākampayad balī 06,043.010e tathaiva pāṇḍavo rājan bhīṣmaṃ nākampayad yudhi 06,043.011a sātyakiś ca maheṣvāsaḥ kṛtavarmāṇam abhyayāt 06,043.011c tayoḥ samabhavad yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam 06,043.012a sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ kṛtavarmā ca sātyakim 06,043.012c ānarchatuḥ śarair ghorais takṣamāṇau parasparam 06,043.013a tau śarācitasarvāṅgau śuśubhāte mahābalau 06,043.013c vasante puṣpaśabalau puṣpitāv iva kiṃśukau 06,043.014a abhimanyur maheṣvāso bṛhadbalam ayodhayat 06,043.014c tataḥ kosalako rājā saubhadrasya viśāṃ pate 06,043.014e dhvajaṃ ciccheda samare sārathiṃ ca nyapātayat 06,043.015a saubhadras tu tataḥ kruddhaḥ pātite rathasārathau 06,043.015c bṛhadbalaṃ mahārāja vivyādha navabhiḥ śaraiḥ 06,043.016a athāparābhyāṃ bhallābhyāṃ pītābhyām arimardanaḥ 06,043.016c dhvajam ekena ciccheda pārṣṇim ekena sārathim 06,043.016e anyonyaṃ ca śarais tīkṣṇaiḥ kruddhau rājaṃs tatakṣatuḥ 06,043.017a māninaṃ samare dṛptaṃ kṛtavairaṃ mahāratham 06,043.017c bhīmasenas tava sutaṃ duryodhanam ayodhayat 06,043.018a tāv ubhau naraśārdūlau kurumukhyau mahābalau 06,043.018c anyonyaṃ śaravarṣābhyāṃ vavṛṣāte raṇājire 06,043.018d*0136_01 tau vīrāv atisaṃrabdhau kṛtinau viṣame sthitau 06,043.019a tau tu vīkṣya mahātmānau kṛtinau citrayodhinau 06,043.019c vismayaḥ sarvabhūtānāṃ samapadyata bhārata 06,043.020a duḥśāsanas tu nakulaṃ pratyudyāya mahāratham 06,043.020c avidhyan niśitair bāṇair bahubhir marmabhedibhiḥ 06,043.021a tasya mādrīsutaḥ ketuṃ saśaraṃ ca śarāsanam 06,043.021c ciccheda niśitair bāṇaiḥ prahasann iva bhārata 06,043.021e athainaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samārdayat 06,043.022a putras tu tava durdharṣo nakulasya mahāhave 06,043.022c yugeṣāṃ cicchide bāṇair dhvajaṃ caiva nyapātayat 06,043.023a durmukhaḥ sahadevaṃ tu pratyudyāya mahābalam 06,043.023c vivyādha śaravarṣeṇa yatamānaṃ mahāhave 06,043.024a sahadevas tato vīro durmukhasya mahāhave 06,043.024c śareṇa bhṛśatīkṣṇena pātayām āsa sārathim 06,043.025a tāv anyonyaṃ samāsādya samare yuddhadurmadau 06,043.025c trāsayetāṃ śarair ghoraiḥ kṛtapratikṛtaiṣiṇau 06,043.026a yudhiṣṭhiraḥ svayaṃ rājā madrarājānam abhyayāt 06,043.026b*0137_01 śalyam abhyardayām āsa mahābalaparākramam 06,043.026c tasya madrādhipaś cāpaṃ dvidhā ciccheda māriṣa 06,043.027a tad apāsya dhanuś chinnaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 06,043.027c anyat kārmukam ādāya vegavad balavattaram 06,043.028a tato madreśvaraṃ rājā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,043.028c chādayām āsa saṃkruddhas tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 06,043.029a dhṛṣṭadyumnas tato droṇam abhyadravata bhārata 06,043.029c tasya droṇaḥ susaṃkruddhaḥ parāsukaraṇaṃ dṛḍham 06,043.029e tridhā ciccheda samare yatamānasya kārmukam 06,043.030a śaraṃ caiva mahāghoraṃ kāladaṇḍam ivāparam 06,043.030c preṣayām āsa samare so 'sya kāye nyamajjata 06,043.031a athānyad dhanur ādāya sāyakāṃś ca caturdaśa 06,043.031c droṇaṃ drupadaputras tu prativivyādha saṃyuge 06,043.031e tāv anyonyaṃ susaṃkruddhau cakratuḥ subhṛśaṃ raṇam 06,043.032a saumadattiṃ raṇe śaṅkho rabhasaṃ rabhaso yudhi 06,043.032c pratyudyayau mahārāja tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 06,043.033a tasya vai dakṣiṇaṃ vīro nirbibheda raṇe bhujam 06,043.033c saumadattis tathā śaṅkhaṃ jatrudeśe samāhanat 06,043.034a tayoḥ samabhavad yuddhaṃ ghorarūpaṃ viśāṃ pate 06,043.034c dṛptayoḥ samare tūrṇaṃ vṛtravāsavayor iva 06,043.035a bāhlīkaṃ tu raṇe kruddhaṃ kruddharūpo viśāṃ pate 06,043.035c abhyadravad ameyātmā dhṛṣṭaketur mahārathaḥ 06,043.036a bāhlīkas tu tato rājan dhṛṣṭaketum amarṣaṇam 06,043.036c śarair bahubhir ānarchat siṃhanādam athānadat 06,043.037a cedirājas tu saṃkruddho bāhlīkaṃ navabhiḥ śaraiḥ 06,043.037c vivyādha samare tūrṇaṃ matto mattam iva dvipam 06,043.038a tau tatra samare kruddhau nardantau ca muhur muhuḥ 06,043.038c samīyatuḥ susaṃkruddhāv aṅgārakabudhāv iva 06,043.039a rākṣasaṃ krūrakarmāṇaṃ krūrakarmā ghaṭotkacaḥ 06,043.039c alambusaṃ pratyudiyād balaṃ śakra ivāhave 06,043.040a ghaṭotkacas tu saṃkruddho rākṣasaṃ taṃ mahābalam 06,043.040c navatyā sāyakais tīkṣṇair dārayām āsa bhārata 06,043.041a alambusas tu samare bhaimaseniṃ mahābalam 06,043.041c bahudhā vārayām āsa śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,043.042a vyabhrājetāṃ tatas tau tu saṃyuge śaravikṣatau 06,043.042c yathā devāsure yuddhe balaśakrau mahābalau 06,043.043a śikhaṇḍī samare rājan drauṇim abhyudyayau balī 06,043.043c aśvatthāmā tataḥ kruddhaḥ śikhaṇḍinam avasthitam 06,043.044a nārācena sutīkṣṇena bhṛśaṃ viddhvā vyakampayat 06,043.044c śikhaṇḍy api tato rājan droṇaputram atāḍayat 06,043.045a sāyakena supītena tīkṣṇena niśitena ca 06,043.045c tau jaghnatus tadānyonyaṃ śarair bahuvidhair mṛdhe 06,043.046a bhagadattaṃ raṇe śūraṃ virāṭo vāhinīpatiḥ 06,043.046c abhyayāt tvarito rājaṃs tato yuddham avartata 06,043.047a virāṭo bhagadattena śaravarṣeṇa tāḍitaḥ 06,043.047c abhyavarṣat susaṃkruddho megho vṛṣṭyā ivācalam 06,043.048a bhagadattas tatas tūrṇaṃ virāṭaṃ pṛthivīpatim 06,043.048c chādayām āsa samare meghaḥ sūryam ivoditam 06,043.049a bṛhatkṣatraṃ tu kaikeyaṃ kṛpaḥ śāradvato yayau 06,043.049c taṃ kṛpaḥ śaravarṣeṇa chādayām āsa bhārata 06,043.050a gautamaṃ kekayaḥ kruddhaḥ śaravṛṣṭyābhyapūrayat 06,043.050c tāv anyonyaṃ hayān hatvā dhanuṣī vinikṛtya vai 06,043.051a virathāv asiyuddhāya samīyatur amarṣaṇau 06,043.051c tayos tad abhavad yuddhaṃ ghorarūpaṃ sudāruṇam 06,043.052a drupadas tu tato rājā saindhavaṃ vai jayadratham 06,043.052c abhyudyayau saṃprahṛṣṭo hṛṣṭarūpaṃ paraṃtapa 06,043.053a tataḥ saindhavako rājā drupadaṃ viśikhais tribhiḥ 06,043.053c tāḍayām āsa samare sa ca taṃ pratyavidhyata 06,043.054a tayoḥ samabhavad yuddhaṃ ghorarūpaṃ sudāruṇam 06,043.054c īkṣitṛprītijananaṃ śukrāṅgārakayor iva 06,043.055a vikarṇas tu sutas tubhyaṃ sutasomaṃ mahābalam 06,043.055c abhyayāj javanair aśvais tato yuddham avartata 06,043.056a vikarṇaḥ sutasomaṃ tu viddhvā nākampayac charaiḥ 06,043.056c sutasomo vikarṇaṃ ca tad adbhutam ivābhavat 06,043.057a suśarmāṇaṃ naravyāghraṃ cekitāno mahārathaḥ 06,043.057c abhyadravat susaṃkruddhaḥ pāṇḍavārthe parākramī 06,043.058a suśarmā tu mahārāja cekitānaṃ mahāratham 06,043.058c mahatā śaravarṣeṇa vārayām āsa saṃyuge 06,043.059a cekitāno 'pi saṃrabdhaḥ suśarmāṇaṃ mahāhave 06,043.059c prācchādayat tam iṣubhir mahāmegha ivācalam 06,043.060a śakuniḥ prativindhyaṃ tu parākrāntaṃ parākramī 06,043.060c abhyadravata rājendra matto mattam iva dvipam 06,043.061a yaudhiṣṭhiras tu saṃkruddhaḥ saubalaṃ niśitaiḥ śaraiḥ 06,043.061c vyadārayata saṃgrāme maghavān iva dānavam 06,043.062a śakuniḥ prativindhyaṃ tu pratividhyantam āhave 06,043.062c vyadārayan mahāprājñaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,043.063a sudakṣiṇaṃ tu rājendra kāmbojānāṃ mahāratham 06,043.063c śrutakarmā parākrāntam abhyadravata saṃyuge 06,043.064a sudakṣiṇas tu samare sāhadeviṃ mahāratham 06,043.064c viddhvā nākampayata vai mainākam iva parvatam 06,043.065a śrutakarmā tataḥ kruddhaḥ kāmbojānāṃ mahāratham 06,043.065c śarair bahubhir ānarchad dārayann iva sarvaśaḥ 06,043.066a irāvān atha saṃkruddhaḥ śrutāyuṣam amarṣaṇam 06,043.066c pratyudyayau raṇe yatto yattarūpataraṃ tataḥ 06,043.067a ārjunis tasya samare hayān hatvā mahārathaḥ 06,043.067c nanāda sumahan nādaṃ tat sainyaṃ pratyapūrayat 06,043.068a śrutāyus tv atha saṃkruddhaḥ phālguneḥ samare hayān 06,043.068c nijaghāna gadāgreṇa tato yuddham avartata 06,043.069a vindānuvindāv āvantyau kuntibhojaṃ mahāratham 06,043.069c sasenaṃ sasutaṃ vīraṃ saṃsasajjatur āhave 06,043.070a tatrādbhutam apaśyāma āvantyānāṃ parākramam 06,043.070c yad ayudhyan sthirā bhūtvā mahatyā senayā saha 06,043.071a anuvindas tu gadayā kuntibhojam atāḍayat 06,043.071c kuntibhojas tatas tūrṇaṃ śaravrātair avākirat 06,043.072a kuntibhojasutaś cāpi vindaṃ vivyādha sāyakaiḥ 06,043.072c sa ca taṃ prativivyādha tad adbhutam ivābhavat 06,043.073a kekayā bhrātaraḥ pañca gāndhārān pañca māriṣa 06,043.073c sasainyās te sasainyāṃś ca yodhayām āsur āhave 06,043.074a vīrabāhuś ca te putro vairāṭiṃ rathasattamam 06,043.074c uttaraṃ yodhayām āsa vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ 06,043.074d*0138_01 ulūkaṃ tu śatānīkaḥ śarair bahubhir āvṛṇot 06,043.074e uttaraś cāpi taṃ dhīraṃ vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ 06,043.075a cedirāṭ samare rājann ulūkaṃ samabhidravat 06,043.075b*0139_01 tathaiva śaravarṣeṇa ulūkaṃ samavidhyata 06,043.075c ulūkaś cāpi taṃ bāṇair niśitair lomavāhibhiḥ 06,043.076a tayor yuddhaṃ samabhavad ghorarūpaṃ viśāṃ pate 06,043.076c dārayetāṃ susaṃkruddhāv anyonyam aparājitau 06,043.076d*0140_01 tathaiva cedirājo 'pi ulūkaṃ pratyavidhyata 06,043.077a evaṃ dvaṃdvasahasrāṇi rathavāraṇavājinām 06,043.077c padātīnāṃ ca samare tava teṣāṃ ca saṃkulam 06,043.078a muhūrtam iva tad yuddham āsīn madhuradarśanam 06,043.078c tata unmattavad rājan na prājñāyata kiṃ cana 06,043.079a gajo gajena samare rathī ca rathinaṃ yayau 06,043.079c aśvo 'śvaṃ samabhipretya padātiś ca padātinam 06,043.080a tato yuddhaṃ sudurdharṣaṃ vyākulaṃ samapadyata 06,043.080c śūrāṇāṃ samare tatra samāsādya parasparam 06,043.081a tatra devarṣayaḥ siddhāś cāraṇāś ca samāgatāḥ 06,043.081c praikṣanta tad raṇaṃ ghoraṃ devāsuraraṇopamam 06,043.082a tato dantisahasrāṇi rathānāṃ cāpi māriṣa 06,043.082c aśvaughāḥ puruṣaughāś ca viparītaṃ samāyayuḥ 06,043.083a tatra tatraiva dṛśyante rathavāraṇapattayaḥ 06,043.083c sādinaś ca naravyāghra yudhyamānā muhur muhuḥ 06,044.001 saṃjaya uvāca 06,044.001a rājañ śatasahasrāṇi tatra tatra tadā tadā 06,044.001c nirmaryādaṃ prayuddhāni tat te vakṣyāmi bhārata 06,044.002a na putraḥ pitaraṃ jajñe na pitā putram aurasam 06,044.002c na bhrātā bhrātaraṃ tatra svasrīyaṃ na ca mātulaḥ 06,044.003a mātulaṃ na ca svasrīyo na sakhāyaṃ sakhā tathā 06,044.003c āviṣṭā iva yudhyante pāṇḍavāḥ kurubhiḥ saha 06,044.004a rathānīkaṃ naravyāghrāḥ ke cid abhyapatan rathaiḥ 06,044.004c abhajyanta yugair eva yugāni bharatarṣabha 06,044.005a ratheṣāś ca ratheṣābhiḥ kūbarā rathakūbaraiḥ 06,044.005c saṃhatāḥ saṃhataiḥ ke cit parasparajighāṃsavaḥ 06,044.006a na śekuś calituṃ ke cit saṃnipatya rathā rathaiḥ 06,044.006c prabhinnās tu mahākāyāḥ saṃnipatya gajā gajaiḥ 06,044.007a bahudhādārayan kruddhā viṣāṇair itaretaram 06,044.007c satomarapatākaiś ca vāraṇāḥ paravāraṇaiḥ 06,044.008a abhisṛtya mahārāja vegavadbhir mahāgajaiḥ 06,044.008c dantair abhihatās tatra cukruśuḥ paramāturāḥ 06,044.009a abhinītāś ca śikṣābhis tottrāṅkuśasamāhatāḥ 06,044.009c suprabhinnāḥ prabhinnānāṃ saṃmukhābhimukhā yayuḥ 06,044.010a prabhinnair api saṃsaktāḥ ke cit tatra mahāgajāḥ 06,044.010c krauñcavan ninadaṃ muktvā prādravanta tatas tataḥ 06,044.011a samyak praṇītā nāgāś ca prabhinnakaraṭāmukhāḥ 06,044.011c ṛṣṭitomaranārācair nirviddhā varavāraṇāḥ 06,044.012a vinedur bhinnamarmāṇo nipetuś ca gatāsavaḥ 06,044.012c prādravanta diśaḥ ke cin nadanto bhairavān ravān 06,044.013a gajānāṃ pādarakṣās tu vyūḍhoraskāḥ prahāriṇaḥ 06,044.013c ṛṣṭibhiś ca dhanurbhiś ca vimalaiś ca paraśvadhaiḥ 06,044.014a gadābhir musalaiś caiva bhiṇḍipālaiḥ satomaraiḥ 06,044.014c āyasaiḥ parighaiś caiva nistriṃśair vimalaiḥ śitaiḥ 06,044.015a pragṛhītaiḥ susaṃrabdhā dhāvamānās tatas tataḥ 06,044.015c vyadṛśyanta mahārāja parasparajighāṃsavaḥ 06,044.016a rājamānāś ca nistriṃśāḥ saṃsiktā naraśoṇitaiḥ 06,044.016c pratyadṛśyanta śūrāṇām anyonyam abhidhāvatām 06,044.017a avakṣiptāvadhūtānām asīnāṃ vīrabāhubhiḥ 06,044.017c saṃjajñe tumulaḥ śabdaḥ patatāṃ paramarmasu 06,044.018a gadāmusalarugṇānāṃ bhinnānāṃ ca varāsibhiḥ 06,044.018c dantidantāv abhinnānāṃ mṛditānāṃ ca dantibhiḥ 06,044.019a tatra tatra naraughāṇāṃ krośatām itaretaram 06,044.019c śuśruvur dāruṇā vācaḥ pretānām iva bhārata 06,044.020a hayair api hayārohāś cāmarāpīḍadhāribhiḥ 06,044.020c haṃsair iva mahāvegair anyonyam abhidudruvuḥ 06,044.021a tair vimuktā mahāprāsā jāmbūnadavibhūṣaṇāḥ 06,044.021c āśugā vimalās tīkṣṇāḥ saṃpetur bhujagopamāḥ 06,044.022a aśvair agryajavaiḥ ke cid āplutya mahato rathān 06,044.022c śirāṃsy ādadire vīrā rathinām aśvasādinaḥ 06,044.023a bahūn api hayārohān bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,044.023c rathī jaghāna saṃprāpya bāṇagocaram āgatān 06,044.024a nagameghapratīkāśāś cākṣipya turagān gajāḥ 06,044.024c pādair evāvamṛdnanta mattāḥ kanakabhūṣaṇāḥ 06,044.025a pāṭyamāneṣu kumbheṣu pārśveṣv api ca vāraṇāḥ 06,044.025c prāsair vinihatāḥ ke cid vineduḥ paramāturāḥ 06,044.026a sāśvārohān hayān ke cid unmathya varavāraṇāḥ 06,044.026c sahasā cikṣipus tatra saṃkule bhairave sati 06,044.027a sāśvārohān viṣāṇāgrair utkṣipya turagān dvipāḥ 06,044.027c rathaughān avamṛdnantaḥ sadhvajān paricakramuḥ 06,044.028a puṃstvād abhimadatvāc ca ke cid atra mahāgajāḥ 06,044.028c sāśvārohān hayāñ jaghnuḥ karaiḥ sacaraṇais tathā 06,044.028d*0141_01 aśvārohaiś ca samare hastisādibhir eva ca 06,044.029a ke cid ākṣipya kariṇaḥ sāśvān api rathān karaiḥ 06,044.029c vikarṣanto diśaḥ sarvāḥ samīyuḥ sarvaśabdagāḥ 06,044.029d*0142_01 pratimāneṣu gātreṣu pārśveṣv abhi ca vāraṇān 06,044.029d*0143_01 muktās tu rathibhir bāṇā rukmapuṅkhāḥ sutejanāḥ 06,044.029d*0143_02 te nipetur akuṇṭhāgrā nāgeṣu ca hayeṣu ca 06,044.030a āśugā vimalās tīkṣṇāḥ saṃpetur bhujagopamāḥ 06,044.030c narāśvakāyān nirbhidya lauhāni kavacāni ca 06,044.031a nipetur vimalāḥ śaktyo vīrabāhubhir arpitāḥ 06,044.031c maholkāpratimā ghorās tatra tatra viśāṃ pate 06,044.032a dvīpicarmāvanaddhaiś ca vyāghracarmaśayair api 06,044.032c vikośair vimalaiḥ khaḍgair abhijaghnuḥ parān raṇe 06,044.033a abhiplutam abhikruddham ekapārśvāvadāritam 06,044.033c vidarśayantaḥ saṃpetuḥ khaḍgacarmaparaśvadhaiḥ 06,044.034a śaktibhir dāritāḥ ke cit saṃchinnāś ca paraśvadhaiḥ 06,044.034c hastibhir mṛditāḥ ke cit kṣuṇṇāś cānye turaṃgamaiḥ 06,044.035a rathaneminikṛttāś ca nikṛttā niśitaiḥ śaraiḥ 06,044.035c vikrośanti narā rājaṃs tatra tatra sma bāndhavān 06,044.036a putrān anye pitṝn anye bhrātṝṃś ca saha bāndhavaiḥ 06,044.036c mātulān bhāgineyāṃś ca parān api ca saṃyuge 06,044.037a vikīrṇāntrāḥ subahavo bhagnasakthāś ca bhārata 06,044.037c bāhubhiḥ subhujācchinnaiḥ pārśveṣu ca vidāritāḥ 06,044.037e krandantaḥ samadṛśyanta tṛṣitā jīvitepsavaḥ 06,044.038a tṛṣṇāparigatāḥ ke cid alpasattvā viśāṃ pate 06,044.038c bhūmau nipatitāḥ saṃkhye jalam eva yayācire 06,044.039a rudhiraughapariklinnāḥ kliśyamānāś ca bhārata 06,044.039c vyanindan bhṛśam ātmānaṃ tava putrāṃś ca saṃgatān 06,044.040a apare kṣatriyāḥ śūrāḥ kṛtavairāḥ parasparam 06,044.040c naiva śastraṃ vimuñcanti naiva krandanti māriṣa 06,044.040e tarjayanti ca saṃhṛṣṭās tatra tatra parasparam 06,044.041a nirdaśya daśanaiś cāpi krodhāt svadaśanac chadān 06,044.041c bhrukuṭīkuṭilair vaktraiḥ prekṣante ca parasparam 06,044.041d*0144_01 tarjayitvā susaṃhṛṣṭā yāvat prāṇasya dhāraṇam 06,044.042a apare kliśyamānās tu vraṇārtāḥ śarapīḍitāḥ 06,044.042c niṣkūjāḥ samapadyanta dṛḍhasattvā mahābalāḥ 06,044.043a anye tu virathāḥ śūrā ratham anyasya saṃyuge 06,044.043c prārthayānā nipatitāḥ saṃkṣuṇṇā varavāraṇaiḥ 06,044.043e aśobhanta mahārāja puṣpitā iva kiṃśukāḥ 06,044.044a saṃbabhūvur anīkeṣu bahavo bhairavasvanāḥ 06,044.044c vartamāne mahābhīme tasmin vīravarakṣaye 06,044.045a ahanat tu pitā putraṃ putraś ca pitaraṃ raṇe 06,044.045c svasrīyo mātulaṃ cāpi svasrīyaṃ cāpi mātulaḥ 06,044.046a sakhāyaṃ ca sakhā rājan saṃbandhī bāndhavaṃ tathā 06,044.046c evaṃ yuyudhire tatra kuravaḥ pāṇḍavaiḥ saha 06,044.047a vartamāne bhaye tasmin nirmaryāde mahāhave 06,044.047c bhīṣmam āsādya pārthānāṃ vāhinī samakampata 06,044.048a ketunā pañcatāreṇa tālena bharatarṣabha 06,044.048c rājatena mahābāhur ucchritena mahārathe 06,044.048e babhau bhīṣmas tadā rājaṃś candramā iva meruṇā 06,045.001 saṃjaya uvāca 06,045.001a gatapūrvāhṇabhūyiṣṭhe tasminn ahani dāruṇe 06,045.001c vartamāne mahāraudre mahāvīravarakṣaye 06,045.002a durmukhaḥ kṛtavarmā ca kṛpaḥ śalyo viviṃśatiḥ 06,045.002c bhīṣmaṃ jugupur āsādya tava putreṇa coditāḥ 06,045.003a etair atirathair guptaḥ pañcabhir bharatarṣabha 06,045.003c pāṇḍavānām anīkāni vijagāhe mahārathaḥ 06,045.004a cedikāśikarūṣeṣu pāñcāleṣu ca bhārata 06,045.004c bhīṣmasya bahudhā tālaś caran ketur adṛśyata 06,045.005a śirāṃsi ca tadā bhīṣmo bāhūṃś cāpi sahāyudhān 06,045.005b*0145_01 dhanūṃṣi rathināṃ bhīṣmaḥ sotsedhāni śirāṃsi ca 06,045.005b*0145_02 bāhūn api tathā corūn rathāṃś ca vipuladhvajān 06,045.005c nicakarta mahāvegair bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,045.005d*0146_01 ekaikena tu mātaṅgā nārācena mahātmanā 06,045.005d*0146_02 tāḍitāḥ sahasā jagmuḥ pṛthivīṃ parvatopamāḥ 06,045.006a nṛtyato rathamārgeṣu bhīṣmasya bharatarṣabha 06,045.006c ke cid ārtasvaraṃ cakrur nāgā marmaṇi tāḍitāḥ 06,045.006d*0147_01 durādharṣas tu śatrūṇāṃ manāṃsi samakampayat 06,045.006d*0147_02 hayāṃś ca sahayārohān pātayām āsa sāyakaiḥ 06,045.006d*0147_03 sa rathena maheṣvāso vicaran bahudhā balī 06,045.006d*0147_04 maṇḍalāni ca vīthīś ca gomūtrāṇi ca bhārata 06,045.006d*0147_05 anyāṃś ca subahūn mārgān rathena rathakovidaḥ 06,045.006d*0147_06 vismāpayañ śatrusaṃghān vyacaraj jāhnavīsutaḥ 06,045.007a abhimanyuḥ susaṃkruddhaḥ piśaṅgais turagottamaiḥ 06,045.007c saṃyuktaṃ ratham āsthāya prāyād bhīṣmarathaṃ prati 06,045.008a jāmbūnadavicitreṇa karṇikāreṇa ketunā 06,045.008b*0148_01 abhyavarṣac chalyamukhān rathān satālaketunā 06,045.008c abhyavarṣata bhīṣmaṃ ca tāṃś caiva rathasattamān 06,045.009a sa tālaketos tīkṣṇena ketum āhatya patriṇā 06,045.009c bhīṣmeṇa yuyudhe vīras tasya cānucaraiḥ saha 06,045.010a kṛtavarmāṇam ekena śalyaṃ pañcabhir āyasaiḥ 06,045.010c viddhvā navabhir ānarchac chitāgraiḥ prapitāmaham 06,045.011a pūrṇāyatavisṛṣṭena samyak praṇihitena ca 06,045.011c dhvajam ekena vivyādha jāmbūnadavibhūṣitam 06,045.012a durmukhasya tu bhallena sarvāvaraṇabhedinā 06,045.012c jahāra sāratheḥ kāyāc chiraḥ saṃnataparvaṇā 06,045.012d*0149_01 viviṃśatis tribhir bāṇaiḥ sarvāvaraṇabhedibhiḥ 06,045.013a dhanuś ciccheda bhallena kārtasvaravibhūṣitam 06,045.013c kṛpasya niśitāgreṇa tāṃś ca tīkṣṇamukhaiḥ śaraiḥ 06,045.014a jaghāna paramakruddho nṛtyann iva mahārathaḥ 06,045.014c tasya lāghavam udvīkṣya tutuṣur devatā api 06,045.015a labdhalakṣyatayā karṣṇeḥ sarve bhīṣmamukhā rathāḥ 06,045.015c sattvavantam amanyanta sākṣād iva dhanaṃjayam 06,045.016a tasya lāghavamārgastham alātasadṛśaprabham 06,045.016c diśaḥ paryapatac cāpaṃ gāṇḍīvam iva ghoṣavat 06,045.017a tam āsādya mahāvegair bhīṣmo navabhir āśugaiḥ 06,045.017c vivyādha samare tūrṇam ārjuniṃ paravīrahā 06,045.018a dhvajaṃ cāsya tribhir bhallaiś ciccheda paramaujasaḥ 06,045.018c sārathiṃ ca tribhir bāṇair ājaghāna yatavrataḥ 06,045.019a tathaiva kṛtavarmā ca kṛpaḥ śalyaś ca māriṣa 06,045.019b*0150_01 viviṃśatis tathā rājan sarve viddhvā mahārathāḥ 06,045.019c viddhvā nākampayat kārṣṇiṃ mainākam iva parvatam 06,045.020a sa taiḥ parivṛtaḥ śūro dhārtarāṣṭrair mahārathaiḥ 06,045.020c vavarṣa śaravarṣāṇi kārṣṇiḥ pañcarathān prati 06,045.021a tatas teṣāṃ mahāstrāṇi saṃvārya śaravṛṣṭibhiḥ 06,045.021c nanāda balavān kārṣṇir bhīṣmāya visṛjañ śarān 06,045.022a tatrāsya sumahad rājan bāhvor balam adṛśyata 06,045.022c yatamānasya samare bhīṣmam ardayataḥ śaraiḥ 06,045.023a parākrāntasya tasyaiva bhīṣmo 'pi prāhiṇoc charān 06,045.023c sa tāṃś ciccheda samare bhīṣmacāpacyutāñ śarān 06,045.024a tato dhvajam amogheṣur bhīṣmasya navabhiḥ śaraiḥ 06,045.024c ciccheda samare vīras tata uccukruśur janāḥ 06,045.025a sa rājato mahāskandhas tālo hemavibhūṣitaḥ 06,045.025c saubhadraviśikhaiś chinnaḥ papāta bhuvi bhārata 06,045.026a dhvajaṃ saubhadraviśikhaiḥ patitaṃ bharatarṣabha 06,045.026c dṛṣṭvā bhīmo 'nadad dhṛṣṭaḥ saubhadram abhiharṣayan 06,045.027a atha bhīṣmo mahāstrāṇi divyāni ca bahūni ca 06,045.027c prāduścakre mahāraudraḥ kṣaṇe tasmin mahābalaḥ 06,045.028a tataḥ śatasahasreṇa saubhadraṃ prapitāmahaḥ 06,045.028c avākirad ameyātmā śarāṇāṃ nataparvaṇām 06,045.029a tato daśa maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 06,045.029c rakṣārtham abhyadhāvanta saubhadraṃ tvaritā rathaiḥ 06,045.030a virāṭaḥ saha putreṇa dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 06,045.030c bhīmaś ca kekayāś caiva sātyakiś ca viśāṃ pate 06,045.031a javenāpatatāṃ teṣāṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo raṇe 06,045.031c pāñcālyaṃ tribhir ānarchat sātyakiṃ niśitaiḥ śaraiḥ 06,045.032a pūrṇāyatavisṛṣṭena kṣureṇa niśitena ca 06,045.032c dhvajam ekena ciccheda bhīmasenasya patriṇā 06,045.033a jāmbūnadamayaḥ ketuḥ kesarī narasattama 06,045.033c papāta bhīmasenasya bhīṣmeṇa mathito rathāt 06,045.034a bhīmasenas tribhir viddhvā bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ raṇe 06,045.034c kṛpam ekena vivyādha kṛtavarmāṇam aṣṭabhiḥ 06,045.035a pragṛhītāgrahastena vairāṭir api dantinā 06,045.035c abhyadravata rājānaṃ madrādhipatim uttaraḥ 06,045.036a tasya vāraṇarājasya javenāpatato rathī 06,045.036c śalyo nivārayām āsa vegam apratimaṃ raṇe 06,045.037a tasya kruddhaḥ sa nāgendro bṛhataḥ sādhuvāhinaḥ 06,045.037c padā yugam adhiṣṭhāya jaghāna caturo hayān 06,045.038a sa hatāśve rathe tiṣṭhan madrādhipatir āyasīm 06,045.038c uttarāntakarīṃ śaktiṃ cikṣepa bhujagopamām 06,045.039a tayā bhinnatanutrāṇaḥ praviśya vipulaṃ tamaḥ 06,045.039c sa papāta gajaskandhāt pramuktāṅkuśatomaraḥ 06,045.040a samādāya ca śalyo 'sim avaplutya rathottamāt 06,045.040c vāraṇendrasya vikramya cicchedātha mahākaram 06,045.041a bhinnamarmā śaravrātaiś chinnahastaḥ sa vāraṇaḥ 06,045.041c bhīmam ārtasvaraṃ kṛtvā papāta ca mamāra ca 06,045.042a etad īdṛśakaṃ kṛtvā madrarājo mahārathaḥ 06,045.042c āruroha rathaṃ tūrṇaṃ bhāsvaraṃ kṛtavarmaṇaḥ 06,045.043a uttaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā vairāṭir bhrātaraṃ śubham 06,045.043c kṛtavarmaṇā ca sahitaṃ dṛṣṭvā śalyam avasthitam 06,045.043d@004_0001 śvetaḥ krodhāt prajajvāla haviṣā havyavāḍ iva 06,045.043d@004_0002 sa visphārya mahac cāpaṃ śakracāpopamaṃ balī 06,045.043d@004_0003 abhyadhāvaj jighāṃsan vai śalyaṃ madrādhipaṃ balī 06,045.043d@004_0004 mahatā rathavaṃśena samantāt parivāritaḥ 06,045.043d@004_0005 muñcan bāṇamayaṃ varṣaṃ prāyāc chalyarathaṃ prati 06,045.043d@004_0006 tam āpatantaṃ saṃprekṣya mattavāraṇavikramam 06,045.043d@004_0007 tāvakānāṃ rathāḥ sapta samantāt paryavārayan 06,045.043d@004_0008 madrarājam abhīpsanto mṛtyor daṃṣṭrāntaraṃ gatam 06,045.043d@004_0009 bṛhadbalaś ca kausalyo jayatsenaś ca māgadhaḥ 06,045.043d@004_0010 tathā rukmaratho rājañ śalyaputraḥ pratāpavān 06,045.043d@004_0011 vindānuvindāv āvantyau kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ 06,045.043d@004_0012 bṛhatkṣatrasya dāyādaḥ saindhavaś ca jayadrathaḥ 06,045.043d@004_0013 nānāvarṇavicitrāṇi dhanūṃṣi ca mahātmanām 06,045.043d@004_0014 visphāritāni dṛśyante toyadeṣv iva vidyutaḥ 06,045.043d@004_0015 te tu bāṇamayaṃ varṣaṃ śvetamūrdhany apātayan 06,045.043d@004_0016 nidāghānte 'niloddhūtā meghā iva nage jalam 06,045.043d@004_0017 tataḥ kruddho maheṣvāsaḥ saptabhallaiḥ sutejanaiḥ 06,045.043d@004_0018 dhanūṃṣi teṣām ācchidya mamarda pṛtanāpatiḥ 06,045.043d@004_0019 nikṛttāny eva tāni sma samadṛśyanta bhārata 06,045.043d@004_0020 tatas te tu nimeṣārdhāt pratyapadyan dhanūṃṣi ca 06,045.043d@004_0021 sapta caiva pṛṣatkāṃś ca śvetasyoparyapātayan 06,045.043d@004_0022 tataḥ punar ameyātmā bhallaiḥ saptabhir āśugaiḥ 06,045.043d@004_0023 nicakarta mahābāhus teṣāṃ cāpāni dhanvinām 06,045.043d@004_0024 te nikṛttamahācāpās tvaramāṇā mahārathāḥ 06,045.043d@004_0025 rathaśaktīḥ parāmṛśya vinedur bhairavān ravān 06,045.043d@004_0026 anvayur bharataśreṣṭha sapta śvetarathaṃ prati 06,045.043d@004_0027 tatas tā jvalitāḥ sapta mahendrāśaninisvanāḥ 06,045.043d@004_0028 aprāptāḥ saptabhir bhallaiś ciccheda paramāstravit 06,045.043d@004_0029 tataḥ samādāya śaraṃ sarvakāyavidāraṇam 06,045.043d@004_0030 prāhiṇod bharataśreṣṭha śveto rukmarathaṃ prati 06,045.043d@004_0031 tasya dehe nipatito bāṇo vajrātigo mahān 06,045.043d@004_0032 tato rukmaratho rājan sāyakena dṛḍhāhataḥ 06,045.043d@004_0033 niṣasāda rathopasthe kaśmalaṃ cāviśan mahat 06,045.043d@004_0034 taṃ visaṃjñaṃ vimanasaṃ tvaramāṇas tu sārathiḥ 06,045.043d@004_0035 apovāha susaṃbhrāntaḥ sarvalokasya paśyataḥ 06,045.043d@004_0036 tato 'nyān ṣaṭ samādāya śveto hemavibhūṣitān 06,045.043d@004_0037 teṣāṃ ṣaṇṇāṃ mahābāhur dhvajaśīrṣāṇy apātayat 06,045.043d@004_0038 hayāṃś ca teṣāṃ nirbhidya sārathīṃś ca paraṃtapa 06,045.043d@004_0039 śaraiś caitān samākīrya prāyāc chalyarathaṃ prati 06,045.043d@004_0040 tato halahalāśabdas tava sainyeṣu bhārata 06,045.043d@004_0041 dṛṣṭvā senāpatiṃ tūrṇaṃ yāntaṃ śalyarathaṃ prati 06,045.043d@004_0042 tato bhīṣmaṃ puraskṛtya tava putro mahābalaḥ 06,045.043d@004_0043 vṛtas tu sarvasainyena prāyāc chvetarathaṃ prati 06,045.043d@004_0044 mṛtyor āsyam anuprāptaṃ madrarājam amocayat 06,045.043d@004_0045 tato yuddhaṃ samabhavat tumulaṃ lomaharṣaṇam 06,045.043d@004_0046 tāvakānāṃ pareṣāṃ ca vyatiṣiktarathadvipam 06,045.043d@004_0047 saubhadre bhīmasene ca sātyakau ca mahārathe 06,045.043d@004_0048 kaikeye ca virāṭe ca dhṛṣṭadyumne ca pārṣate 06,045.043d@004_0049 eteṣu narasiṃheṣu cedimatsyeṣu caiva ha 06,045.043d@004_0050 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,045.043d@004_0050 vavarṣa śaravarṣāṇi vṛddhaḥ kurupitāmahaḥ 06,045.043d@004_0051 evaṃ śvete maheṣvāse prāpte śalyarathaṃ prati 06,045.043d@004_0052 kuravaḥ pāṇḍaveyāś ca kim akurvata saṃjaya 06,045.043d@004_0053 saṃjaya uvāca 06,045.043d@004_0053 bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ kiṃ vā tan mamācakṣva pṛcchataḥ 06,045.043d@004_0054 rājañ śatasahasrāṇi tataḥ kṣatriyapuṃgavāḥ 06,045.043d@004_0055 śvetaṃ senāpatiṃ śūraṃ puraskṛtya mahārathāḥ 06,045.043d@004_0056 rājño balaṃ darśayantas tava putrasya bhārata 06,045.043d@004_0057 śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya trātum aicchan mahārathāḥ 06,045.043d@004_0058 abhyavartanta bhīṣmasya rathaṃ hemapariṣkṛtam 06,045.043d@004_0059 jighāṃsantaṃ yudhāṃ śreṣṭhaṃ tadāsīt tumulaṃ mahat 06,045.043d@004_0060 tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi mahāvaiśasam acyuta 06,045.043d@004_0061 tāvakānāṃ pareṣāṃ ca yathā yuddham avartata 06,045.043d@004_0062 tatrākarod rathopasthāñ śūnyāñ śāṃtanavo bahūn 06,045.043d@004_0063 prākṛntad uttamāṅgāni śarair ārchad rathottamān 06,045.043d@004_0064 samāvṛṇoc charair arkam arkatulyapratāpavān 06,045.043d@004_0065 nudan samantāt samare ravir udyan yathā tamaḥ 06,045.043d@004_0066 tenājau preṣitā rājañ śarāḥ śatasahasraśaḥ 06,045.043d@004_0067 kṣatriyāntakarāḥ saṃkhye mahāvegā mahābalāḥ 06,045.043d@004_0068 śirāṃsi pātayām āsur vīrāṇāṃ śataśo raṇe 06,045.043d@004_0069 gajān kaṇṭakasaṃnāhān vajreṇeva śiloccayān 06,045.043d@004_0070 rathā ratheṣu saṃsaktā vyadṛśanta viśāṃ pate 06,045.043d@004_0071 eke rathaṃ paryavahaṃs turagāḥ saturaṃgamam 06,045.043d@004_0072 yuvānaṃ nihataṃ vīraṃ lambamānaṃ sakārmukam 06,045.043d@004_0073 udīrṇāś ca hayā rājan vahantas tatra tatra ha 06,045.043d@004_0074 baddhakhaḍganiṣaṅgāś ca vidhvastaśiraso hatāḥ 06,045.043d@004_0075 śataśaḥ patitā bhūmau vīraśayyāsu śerate 06,045.043d@004_0076 paraspareṇa dhāvantaḥ patitāḥ punar utthitāḥ 06,045.043d@004_0077 utthāya ca pradhāvanto dvaṃdvayuddham avāpnuvan 06,045.043d@004_0078 pīḍitāḥ punar anyonyaṃ luṭhanto raṇamūrdhani 06,045.043d@004_0079 sacāpān saniṣaṅgāṃś ca jātarūpapariṣkṛtān 06,045.043d@004_0080 visrabdhahatavīrāś ca śataśaḥ paripīḍitāḥ 06,045.043d@004_0081 tena tenābhyadhāvanta visṛjantaś ca bhārata 06,045.043d@004_0082 matto gajaḥ paryavartad dhayāṃś ca hatasādinaḥ 06,045.043d@004_0083 sarathā rathinaś cāpi vimṛdnantaḥ samantataḥ 06,045.043d@004_0084 syandanād apatat kaś cin nihato 'nyena sāyakaiḥ 06,045.043d@004_0085 hatasārathir apy uccaiḥ papāta kāṣṭhavad rathaḥ 06,045.043d@004_0086 yudhyamānasya saṃgrāme vyūḍhe rajasi cotthite 06,045.043d@004_0087 dhanuḥkūjitavijñānaṃ tatrāsīt pratiyudhyataḥ 06,045.043d@004_0088 gātrasparśena yodhānāṃ vyajñāsta paripanthinam 06,045.043d@004_0089 yudhyamānaṃ śarai rājan siñjinī dhvajinī ravāt 06,045.043d@004_0090 anyonyaṃ vīrasaṃśabdo nāśrūyata bhaṭaiḥ kṛtaḥ 06,045.043d@004_0091 śabdāyamāne saṃgrāme paṭahe karṇadāriṇi 06,045.043d@004_0092 yudhyamānasya saṃgrāme kurvataḥ pauruṣaṃ svakam 06,045.043d@004_0093 nāśrauṣīn nāmagotroktiṃ kīrtanaṃ ca parasparam 06,045.043d@004_0094 bhīṣmacāpacyutair bāṇair ārtānāṃ yudhyatāṃ mṛdhe 06,045.043d@004_0095 paraspareṣāṃ vīrāṇāṃ manāṃsi samakampayan 06,045.043d@004_0096 tasminn atyākule yuddhe dāruṇe lomaharṣaṇe 06,045.043d@004_0097 pitā putraṃ ca samare nābhijānāti kaś cana 06,045.043d@004_0098 cakre bhagne yuge chinne eko dhuryo hayo hataḥ 06,045.043d@004_0099 ākṣiptaḥ syandanād vīraḥ sasārathir ajihmagaiḥ 06,045.043d@004_0100 evaṃ ca samare sarve vīrāś ca virathīkṛtāḥ 06,045.043d@004_0101 tena tena sma dṛśyante dhāvamānāḥ samantataḥ 06,045.043d@004_0102 gajo hataḥ śiraś chinnaṃ marma bhinnaṃ hayo hataḥ 06,045.043d@004_0103 ahataḥ ko 'pi naivāsīd bhīṣme nighnati śātravān 06,045.043d@004_0104 śvetaḥ kurūṇām akarot svayaṃ tasmin mahāhave 06,045.043d@004_0105 rājaputrān rathodārān avadhīc chatasaṃghaśaḥ 06,045.043d@004_0106 ciccheda rathināṃ bāṇaiḥ śirāṃsi bharatarṣabha 06,045.043d@004_0107 sāṅgadā bāhavaś caiva dhanūṃṣi ca samantataḥ 06,045.043d@004_0108 ratheṣāṃ rathacakrāṇi tūṇīrāṇi yugāni ca 06,045.043d@004_0109 chatrāṇi ca mahārhāṇi patākāś ca viśāṃ pate 06,045.043d@004_0110 hayaughāś ca rathaughāś ca naraughāś caiva bhārata 06,045.043d@004_0111 vāraṇāḥ śataśaś caiva hatāḥ śvetena bhārata 06,045.043d@004_0112 vayaṃ śvetabhayād bhītā vihāya rathasattamam 06,045.043d@004_0113 avaśiṣṭās tathā paścād vibhuṃ paśyāma dhṛṣṇavaḥ 06,045.043d@004_0114 śarapātam apakramya kuravaḥ kurunandana 06,045.043d@004_0115 bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ yuddhe sthitāḥ paśyāma sarvaśaḥ 06,045.043d@004_0116 adīno dīnasamaye bhīṣmo 'smākaṃ mahāhave 06,045.043d@004_0117 ekas tasthau naravyāghro girir merur ivācalaḥ 06,045.043d@004_0118 ādadāna iva prāṇān savitā śiśirātyaye 06,045.043d@004_0119 gabhastibhir ivādityas tasthau śaramarīcimān 06,045.043d@004_0120 sa mumoca maheṣvāsaḥ śarasaṃghān anekaśaḥ 06,045.043d@004_0121 nighnann amitrān samare vajrapāṇir ivāsurān 06,045.043d@004_0122 te vadhyamānā bhīṣmeṇa prajahus taṃ mahābalam 06,045.043d@004_0123 svayūthād iva te yūthān muktaṃ bhūmiṣu dāruṇam 06,045.043d@004_0124 tam ekam upalabhyaiko hṛṣṭaḥ puṣṭaḥ paraṃtapa 06,045.043d@004_0125 duryodhanapriye yuktaḥ pāṇḍavān pariśocayan 06,045.043d@004_0126 jīvitaṃ dustyajaṃ tyaktvā bhayaṃ ca sumahāhave 06,045.043d@004_0127 pātayām āsa sainyāni pāṇḍavānāṃ viśāṃ pate 06,045.043d@004_0128 praharantam anīkāni pitā devavratas tava 06,045.043d@004_0129 dṛṣṭvā senāpatiṃ bhīṣmas tvaritaḥ śvetam abhyayāt 06,045.043d@004_0130 sa bhīṣmaṃ śarajālena mahatā samavākirat 06,045.043d@004_0131 śvetaṃ cāpi tathā bhīṣmaḥ śaraughaiḥ samavākirat 06,045.043d@004_0132 tau vṛṣāv iva nardantau mattāv iva mahādvipau 06,045.043d@004_0133 vyāghrāv iva susaṃrabdhāv anyonyam abhijaghnatuḥ 06,045.043d@004_0134 astrair astrāṇi saṃvārya tatas tau puruṣarṣabhau 06,045.043d@004_0135 bhīṣmaḥ śvetaś ca yuyudhe parasparavadhaiṣiṇau 06,045.043d@004_0136 ekāhnā nirdahed bhīṣmaḥ pāṇḍavānām anīkinīm 06,045.043d@004_0137 śaraiḥ paramasaṃkruddho yadi śveto na pālayet 06,045.043d@004_0138 pitāmahaṃ tato dṛṣṭvā śvetena vimukhīkṛtam 06,045.043d@004_0139 praharṣaṃ pāṇḍavā jagmuḥ putras te vimanābhavat 06,045.043d@004_0140 tato duryodhanaḥ kruddhaḥ pārthivaiḥ parivāritaḥ 06,045.043d@004_0141 sasainyaḥ pāṇḍavānīkam abhyadravata saṃyuge 06,045.043d@004_0142 durmukhaḥ kṛtavarmā ca kṛpaḥ śalyo viśāṃ pate 06,045.043d@004_0143 bhīṣmaṃ jugupur āsādya tava putreṇa coditāḥ 06,045.043d@004_0144 dṛṣṭvā tu pārthivaiḥ sarvair duryodhanapurogamaiḥ 06,045.043d@004_0145 pāṇḍavānām anīkāni vadhyamānāni saṃyuge 06,045.043d@004_0146 śveto gāṅgeyam utsṛjya tava putrasya vāhinīm 06,045.043d@004_0147 nāśayām āsa vegena vāyur vṛkṣān ivaujasā 06,045.043d@004_0148 drāvayitvā camūṃ rājan vairāṭiḥ krodhamūrchitaḥ 06,045.043d@004_0149 āpatat sahasā bhūyo yatra bhīṣmo vyavasthitaḥ 06,045.043d@004_0150 tau tatropagatau rājañ śaradīptau mahābalau 06,045.043d@004_0151 ayudhyetāṃ mahātmānau yathobhau vṛtravāsavau 06,045.043d@004_0152 anyonyaṃ tu mahārāja parasparavadhaiṣiṇau 06,045.043d@004_0153 nigṛhya kārmukaṃ śveto bhīṣmaṃ vivyādha saptabhiḥ 06,045.043d@004_0154 parākramaṃ tatas tasya parākramya parākramī 06,045.043d@004_0155 tarasā vārayām āsa matto mattam iva dvipam 06,045.043d@004_0156 śvetaḥ śāṃtanavaṃ bhūyaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,045.043d@004_0157 vivyādha pañcaviṃśatyā tad adbhutam ivābhavat 06,045.043d@004_0158 taṃ pratyavidhyad daśabhir bhīṣmaḥ śāṃtanavas tadā 06,045.043d@004_0159 sa viddhas tena balavān nākampata yathācalaḥ 06,045.043d@004_0160 vairāṭiḥ samare kruddho bhṛśam āyamya kārmukam 06,045.043d@004_0161 ājaghāna tato bhīṣmaṃ śvetaḥ kṣatriyanandanaḥ 06,045.043d@004_0162 saṃprahasya tataḥ śvetaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan 06,045.043d@004_0163 dhanuś ciccheda bhīṣmasya navabhir daśadhā śaraiḥ 06,045.043d@004_0164 saṃdhāya viśikhaṃ caiva śaraṃ lomapravāhinam 06,045.043d@004_0165 unmamātha tatas tālaṃ dhvajaśīrṣaṃ mahātmanaḥ 06,045.043d@004_0166 ketuṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā bhīṣmasya tanayās tava 06,045.043d@004_0167 hataṃ bhīṣmam amanyanta śvetasya vaśam āgatam 06,045.043d@004_0168 pāṇḍavāś cāpi saṃhṛṣṭā dadhmuḥ śaṅkhān mudā yutāḥ 06,045.043d@004_0169 bhīṣmasya patitaṃ ketuṃ dṛṣṭvā tālaṃ mahātmanaḥ 06,045.043d@004_0170 tato duryodhanaḥ krodhāt svam anīkam acodayat 06,045.043d@004_0171 yatnād bhīṣmaṃ parīpsadhvaṃ rakṣamāṇāḥ samantataḥ 06,045.043d@004_0172 mā naḥ prapaśyamānānāṃ śvetān mṛtyum avāpsyati 06,045.043d@004_0173 bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ śūras tathā satyaṃ bravīmi vaḥ 06,045.043d@004_0174 rājñas tu vacanaṃ śrutvā tvaramāṇā mahārathāḥ 06,045.043d@004_0175 balena caturaṅgeṇa gāṅgeyam anvapālayan 06,045.043d@004_0176 bāhlīkaḥ kṛtavarmā ca śalaḥ śalyaś ca bhārata 06,045.043d@004_0177 jalasaṃdho vikarṇaś ca citraseno viviṃśatiḥ 06,045.043d@004_0178 tvaramāṇās tvarākāle parivārya samantataḥ 06,045.043d@004_0179 śastravṛṣṭiṃ sutumulāṃ śvetasyopary apātayan 06,045.043d@004_0180 tān kruddho niśitair bāṇais tvaramāṇo mahārathaḥ 06,045.043d@004_0181 avārayad ameyātmā darśayan pāṇilāghavam 06,045.043d@004_0182 sa nivārya tu tān sarvān kesarī kuñjarān iva 06,045.043d@004_0183 mahatā śaravarṣeṇa bhīṣmasya dhanur ācchinat 06,045.043d@004_0184 tato 'nyad dhanur ādāya bhīṣmaḥ śāṃtanavo yudhi 06,045.043d@004_0185 śvetaṃ vivyādha rājendra kaṅkapatraiḥ śitaiḥ śaraiḥ 06,045.043d@004_0186 tataḥ senāpatiḥ kruddho bhīṣmaṃ bahubhir āyasaiḥ 06,045.043d@004_0187 vivyādha samare rājan sarvalokasya paśyataḥ 06,045.043d@004_0188 tataḥ pravyathito rājā bhīṣmaṃ dṛṣṭvā nivāritam 06,045.043d@004_0189 pravīraṃ sarvalokasya śvetena yudhi vai tadā 06,045.043d@004_0190 niṣṭhānakaś ca sumahāṃs tava sainyasya cābhavat 06,045.043d@004_0191 taṃ vīraṃ vāritaṃ dṛṣṭvā śvetena śaravikṣatam 06,045.043d@004_0192 hataṃ śvetena manyante śvetasya vaśam āgatam 06,045.043d@004_0193 tataḥ krodhavaśaṃ prāptaḥ pitā devavratas tava 06,045.043d@004_0194 dhvajam unmathitaṃ dṛṣṭvā tāṃ ca senāṃ nivāritām 06,045.043d@004_0195 śvetaṃ prati mahārāja vyasṛjat sāyakān bahūn 06,045.043d@004_0196 tān āvārya raṇe śveto bhīṣmasya rathināṃ varaḥ 06,045.043d@004_0197 dhanuś ciccheda bhallena punar eva pitus tava 06,045.043d@004_0198 utsṛjya kārmukaṃ rājan gāṅgeyaḥ krodhamūrchitaḥ 06,045.043d@004_0199 anyat kārmukam ādāya vipulaṃ balavattaram 06,045.043d@004_0200 tatra saṃdhāya vipulān bhallān sapta śilāśitān 06,045.043d@004_0201 caturbhiś ca jaghānāśvāñ śvetasya pṛtanāpateḥ 06,045.043d@004_0202 dhvajaṃ dvābhyāṃ tu ciccheda saptamena ca sāratheḥ 06,045.043d@004_0203 śiraś ciccheda bhallena saṃkruddho laghuvikramaḥ 06,045.043d@004_0204 hatāśvasūtāt sa rathād avaplutya mahābalaḥ 06,045.043d@004_0205 amarṣavaśam āpanno vyākulaḥ samapadyata 06,045.043d@004_0206 virathaṃ rathināṃ śreṣṭhaṃ śvetaṃ dṛṣṭvā pitāmahaḥ 06,045.043d@004_0207 tāḍayām āsa niśitaiḥ śarasaṃghaiḥ samantataḥ 06,045.043d@004_0208 sa tāḍyamānaḥ samare bhīṣmacāpacyutaiḥ śaraiḥ 06,045.043d@004_0209 svarathe dhanur utsṛjya śaktiṃ jagrāha kāñcanīm 06,045.043d@004_0210 tataḥ śaktiṃ raṇe śveto jagrāhogrāṃ mahābhayām 06,045.043d@004_0211 kāladaṇḍopamāṃ ghorāṃ mṛtyor iva svasāṃ śvasan 06,045.043d@004_0212 abravīc ca tadā śveto bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ raṇe 06,045.043d@004_0213 tiṣṭhedānīṃ susaṃrabdhaḥ paśya māṃ puruṣo bhava 06,045.043d@004_0214 evam uktvā maheṣvāso bhīṣmaṃ yudhi parākramī 06,045.043d@004_0215 tataḥ śaktim ameyātmā cikṣepa bhujagopamām 06,045.043d@004_0216 pāṇḍavārthe parākrāntas tavānarthaṃ cikīrṣati 06,045.043d@004_0217 hāhākāro mahān āsīt putrāṇāṃ te viśāṃ pate 06,045.043d@004_0218 dṛṣṭvā śaktiṃ mahāghorāṃ mṛtyor daṇḍasamaprabhām 06,045.043d@004_0219 śvetasya karanirmuktāṃ nirmuktoragasaṃnibhām 06,045.043d@004_0220 apatat sahasā rājan maholkeva nabhastalāt 06,045.043d@004_0221 jvalantīm antarikṣe tāṃ jvālābhir iva saṃvṛtām 06,045.043d@004_0222 asaṃbhrāntas tadā rājan pitā devavratas tava 06,045.043d@004_0223 aṣṭabhir navabhir bhīṣmaḥ śaktiṃ ciccheda patribhiḥ 06,045.043d@004_0224 utkṛṣṭahemavikṛtāṃ nikṛttāṃ niśitaiḥ śaraiḥ 06,045.043d@004_0225 uccukruśus tataḥ sarve tāvakā bharatarṣabha 06,045.043d@004_0226 śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā vairāṭiḥ krodhamūrchitaḥ 06,045.043d@004_0227 kālopahatacetās tu kartavyaṃ nābhyajānata 06,045.043d@004_0228 krodhasaṃmūrchito rājan vairāṭiḥ prahasann iva 06,045.043d@004_0229 gadāṃ jagrāha saṃhṛṣṭo bhīṣmasya nidhanaṃ prati 06,045.043d@004_0230 krodhena raktanayano daṇḍapāṇir ivāntakaḥ 06,045.043d@004_0231 bhīṣmaṃ samabhidudrāva jalaugha iva parvatam 06,045.043d@004_0232 tasya vegam asaṃvārya matvā bhīṣmaḥ pratāpavān 06,045.043d@004_0233 prahāravipramokṣārthaṃ sahasā dharaṇīṃ gataḥ 06,045.043d@004_0234 śvetaḥ krodhasamāviṣṭo bhrāmayitvā tu tāṃ gadām 06,045.043d@004_0235 rathe bhīṣmasya cikṣepa yathā devo dhaneśvaraḥ 06,045.043d@004_0236 tayā bhīṣmanipātinyā sa ratho bhasmasāt kṛtaḥ 06,045.043d@004_0237 sadhvajaḥ saha sūtena sāśvaḥ sayugabandhuraḥ 06,045.043d@004_0238 virathaṃ rathināṃ śreṣṭhaṃ bhīṣmaṃ dṛṣṭvā rathottamāḥ 06,045.043d@004_0239 abhyadhāvanta sahitāḥ śalyaprabhṛtayo rathāḥ 06,045.043d@004_0240 tato 'nyaṃ ratham āsthāya dhanur visphārya durmanāḥ 06,045.043d@004_0241 śanakair abhyayāc chvetaṃ gāṅgeyaḥ prahasann iva 06,045.043d@004_0242 etasminn antare bhīṣmaḥ śuśrāva vipulāṃ giram 06,045.043d@004_0243 ākāśād īritāṃ divyām ātmano hitasaṃbhavām 06,045.043d@004_0244 bhīṣma bhīṣma mahābāho śīghraṃ yatnaṃ kuruṣva vai 06,045.043d@004_0245 eṣa hy asya jaye kālo nirdiṣṭo viśvayoninā 06,045.043d@004_0246 etac chrutvā tu vacanaṃ devadūtena bhāṣitam 06,045.043d@004_0247 saṃprahṛṣṭamanā bhūtvā vadhe tasya mano dadhe 06,045.043d@004_0248 virathaṃ rathināṃ śreṣṭhaṃ śvetaṃ dṛṣṭvā padātinam 06,045.043d@004_0249 sahitās tv abhyavartanta parīpsanto mahārathāḥ 06,045.043d@004_0250 sātyakir bhīmasenaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 06,045.043d@004_0251 kaikeyo dhṛṣṭaketuś ca abhimanyuś ca vīryavān 06,045.043d@004_0252 etān āpatataḥ sarvān droṇaśalyakṛpaiḥ saha 06,045.043d@004_0253 avārayad ameyātmā vārivegān ivācalaḥ 06,045.043d@004_0254 sa niruddheṣu sarveṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu 06,045.043d@004_0255 śvetaḥ khaḍgam athākṛṣya bhīṣmasya dhanur ācchinat 06,045.043d@004_0256 tad apāsya dhanuś chinnaṃ tvaramāṇaḥ pitāmahaḥ 06,045.043d@004_0257 devadūtavacaḥ śrutvā vadhe tasya mano dadhe 06,045.043d@004_0258 tataḥ pracāramāṇas tu pitā devavratas tava 06,045.043d@004_0259 anyat kārmukam ādāya tvaramāṇo mahārathaḥ 06,045.043d@004_0260 kṣaṇena sajyam akaroc chakracāpasamaprabham 06,045.043d@004_0261 pitā te bharataśreṣṭha śvetaṃ dṛṣṭvā mahārathaiḥ 06,045.043d@004_0262 vṛtaṃ taṃ manujavyāghrair bhīmasenapurogamaiḥ 06,045.043d@004_0263 abhyavartata gāṅgeyaḥ śvetaṃ senāpatiṃ drutam 06,045.043d@004_0264 āpatantaṃ tato bhīṣmo bhīmasenaṃ pratāpavān 06,045.043d@004_0265 ājaghne viśikhaiḥ ṣaṣṭyā senānyaṃ sa mahārathaḥ 06,045.043d@004_0266 abhimanyuṃ ca samare pitā devavratas tava 06,045.043d@004_0267 ājaghne bharataśreṣṭhas tribhiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,045.043d@004_0268 sātyakiṃ ca śatenājau bharatānāṃ pitāmahaḥ 06,045.043d@004_0269 dhṛṣṭadyumnaṃ ca viṃśatyā kaikeyaṃ cāpi pañcabhiḥ 06,045.043d@004_0270 tāṃś ca sarvān maheṣvāsān pitā devavratas tava 06,045.043d@004_0271 vārayitvā śarair ghoraiḥ śvetam evābhidudruve 06,045.043d@004_0272 tataḥ śaraṃ mṛtyusamaṃ bhārasādhanam uttamam 06,045.043d@004_0273 vikṛṣya balavān bhīṣmaḥ samādhatta durāsadam 06,045.043d@004_0274 brahmāstreṇa susaṃyuktaṃ taṃ śaraṃ lomavāhinam 06,045.043d@004_0275 dadṛśur devagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ 06,045.043d@004_0276 sa tasya kavacaṃ bhittvā hṛdayaṃ cāmitaujasaḥ 06,045.043d@004_0277 jagāma dharaṇīṃ bāṇo mahāśanir iva jvalan 06,045.043d@004_0278 astaṃ gacchan yathādityaḥ prabhām ādāya satvaraḥ 06,045.043d@004_0279 evaṃ jīvitam ādāya śvetadehāj jagāma ha 06,045.043d@004_0280 taṃ bhīṣmeṇa naravyāghraṃ tathā vinihataṃ yudhi 06,045.043d@004_0281 prapatantam apaśyāma gireḥ śṛṅgam iva cyutam 06,045.043d@004_0282 aśocan pāṇḍavās tatra kṣatriyāś ca mahārathāḥ 06,045.043d@004_0283 prahṛṣṭāś ca sutās tubhyaṃ kuravaś cāpi sarvaśaḥ 06,045.043d@004_0284 tato duḥśāsano rājañ śvetaṃ dṛṣṭvā nipātitam 06,045.043d@004_0285 vāditraninadair ghorair nṛtyati sma samantataḥ 06,045.043d@004_0286 tasmin hate maheṣvāse bhīṣmeṇāhavaśobhinā 06,045.043d@004_0287 prāvepanta maheṣvāsāḥ śikhaṇḍipramukhā rathāḥ 06,045.043d@004_0288 tato dhanaṃjayo rājan vārṣṇeyaś cāpi sarvaśaḥ 06,045.043d@004_0289 avahāraṃ śanaiś cakrur nihate vāhinīpatau 06,045.043d@004_0290 tato 'vahāraḥ sainyānāṃ tava teṣāṃ ca bhārata 06,045.043d@004_0291 tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nardatāṃ ca muhur muhuḥ 06,045.043d@004_0292 pārthā vimanaso bhūtvā nyaviśanta mahārathāḥ 06,045.043d@004_0293 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,045.043d@004_0293 cintayanto vadhaṃ ghoraṃ dvairathena paraṃtapāḥ 06,045.043d@004_0294 śvete senāpatau tāta saṃgrāme nihate paraiḥ 06,045.043d@004_0295 kim akurvan maheṣvāsāḥ pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha 06,045.043d@004_0296 senāpatiṃ samākarṇya śvetaṃ yudhi nipātitam 06,045.043d@004_0297 tadarthaṃ yatatāṃ cāpi pareṣāṃ prapalāyinām 06,045.043d@004_0298 manaḥ prīṇāti me vākyaṃ jayaṃ saṃjaya śṛṇvataḥ 06,045.043d@004_0299 pratyupāyaṃ cintayantaḥ sajjanāḥ prasravanti me 06,045.043d@004_0300 sa hi vīro 'nuraktaś ca vṛddhaḥ kurupatis tadā 06,045.043d@004_0301 kṛtaṃ vairaṃ sadā tena pituḥ putreṇa dhīmatā 06,045.043d@004_0302 tasyodvegabhayāc cāpi saṃśritaḥ pāṇḍavān purā 06,045.043d@004_0303 sarvaṃ balaṃ parityajya durgaṃ saṃśritya tiṣṭhati 06,045.043d@004_0304 pāṇḍavānāṃ pratāpena durgaṃ deśaṃ niveśya ca 06,045.043d@004_0305 sapatnān satataṃ bādhann āryavṛttim anuṣṭhitaḥ 06,045.043d@004_0306 āścaryaṃ vai sadā teṣāṃ purā rājñāṃ sudurmatiḥ 06,045.043d@004_0307 tato yudhiṣṭhire bhaktaḥ kathaṃ saṃjaya sūditaḥ 06,045.043d@004_0308 prakṣiptaḥ saṃmataḥ kṣudraḥ putro me puruṣādhamaḥ 06,045.043d@004_0309 na yuddhaṃ rocayed bhīṣmo na cācāryaḥ kathaṃ cana 06,045.043d@004_0310 na kṛpo na ca gāndhārī nāhaṃ saṃjaya rocaye 06,045.043d@004_0311 na vāsudevo vārṣṇeyo dharmarājaś ca pāṇḍavaḥ 06,045.043d@004_0312 na bhīmo nārjunaś caiva na yamau puruṣarṣabhau 06,045.043d@004_0313 vāryamāṇo mayā nityaṃ gāndhāryā vidureṇa ca 06,045.043d@004_0314 jāmadagnyena rāmeṇa vyāsena ca mahātmanā 06,045.043d@004_0315 duryodhano yudhyamāno nityam eva hi saṃjaya 06,045.043d@004_0316 karṇasya matam āsthāya saubalasya ca pāpakṛt 06,045.043d@004_0317 duḥśāsanasya ca tathā pāṇḍavān anvasūyata 06,045.043d@004_0318 tasyāhaṃ vyasanaṃ ghoraṃ manye prāptaṃ tu saṃjaya 06,045.043d@004_0319 śvetasya ca vināśena bhīṣmasya vijayena ca 06,045.043d@004_0320 saṃkruddhaḥ kṛṣṇasahitaḥ pārthaḥ kim akarod yudhi 06,045.043d@004_0321 arjunād dhi bhayaṃ bhūyas tan me tāta na śāmyati 06,045.043d@004_0322 sa hi śūraś ca kaunteyaḥ kṣiprakārī ca pāṇḍavaḥ 06,045.043d@004_0323 manye śaraiḥ śarīrāṇi pramathiṣyati vidviṣām 06,045.043d@004_0324 aindrir indrānujasamo mahendrasadṛśo bale 06,045.043d@004_0325 amoghakrodhasaṃkalpaṃ dṛṣṭvā vaḥ kim abhūn manaḥ 06,045.043d@004_0326 tathaiva vedavic chūro jvalanārkasamadyutiḥ 06,045.043d@004_0327 aindrāstravid ameyātmā prapatan samitiṃjayaḥ 06,045.043d@004_0328 vajrasaṃsparśarūpāṇām astrāṇāṃ nyāsakāritā 06,045.043d@004_0329 sa khaḍgākṣepahastas tu ghoṣaṃ cakre mahārathaḥ 06,045.043d@004_0330 sa saṃjaya mahāprājño drupadasyātmajo balī 06,045.043d@004_0331 dhṛṣṭadyumnaḥ kim akaroc chvete yudhi nipātite 06,045.043d@004_0332 purā caivāparādhena vadhena ca camūpateḥ 06,045.043d@004_0333 manye manaḥ prajajvāla pāṇḍavānāṃ mahātmanām 06,045.043d@004_0334 teṣāṃ krodhaṃ cintayaṃs tu ahaḥsu ca niśāsu ca 06,045.043d@004_0335 saṃjaya uvāca 06,045.043d@004_0335 na śāntim adhigacchāmi sarvam ācakṣva saṃjaya 06,045.043d@004_0336 gatapūrvāhṇabhūyiṣṭhe tasminn ahani dāruṇe 06,045.043d@004_0337 tāvakānāṃ pareṣāṃ ca punar yuddham avartata 06,045.043d@004_0338 śvetaṃ tu nihataṃ dṛṣṭvā virāṭasya camūpatim 06,045.043d@004_0339 kṛtavarmaṇā ca sahitaṃ dṛṣṭvā śalyam avasthitam 06,045.043e śaṅkhaḥ krodhāt prajajvāla haviṣā havyavāḍ iva 06,045.044a sa visphārya mahac cāpaṃ kārtasvaravibhūṣitam 06,045.044c abhyadhāvaj jighāṃsan vai śalyaṃ madrādhipaṃ balī 06,045.045a mahatā rathavaṃśena samantāt parivāritaḥ 06,045.045c sṛjan bāṇamayaṃ varṣaṃ prāyāc chalyarathaṃ prati 06,045.046a tam āpatantaṃ saṃprekṣya mattavāraṇavikramam 06,045.046c tāvakānāṃ rathāḥ sapta samantāt paryavārayan 06,045.046e madrarājaṃ parīpsanto mṛtyor daṃṣṭrāntaraṃ gatam 06,045.047a tato bhīṣmo mahābāhur vinadya jalado yathā 06,045.047c tālamātraṃ dhanur gṛhya śaṅkham abhyadravad raṇe 06,045.048a tam udyatam udīkṣyātha maheṣvāsaṃ mahābalam 06,045.048c saṃtrastā pāṇḍavī senā vātavegahateva nauḥ 06,045.049a tatrārjunaḥ saṃtvaritaḥ śaṅkhasyāsīt puraḥsaraḥ 06,045.049c bhīṣmād rakṣyo 'yam adyeti tato yuddham avartata 06,045.050a hāhākāro mahān āsīd yodhānāṃ yudhi yudhyatām 06,045.050c tejas tejasi saṃpṛktam ity evaṃ vismayaṃ yayuḥ 06,045.051a atha śalyo gadāpāṇir avatīrya mahārathāt 06,045.051c śaṅkhasya caturo vāhān ahanad bharatarṣabha 06,045.052a sa hatāśvād rathāt tūrṇaṃ khaḍgam ādāya vidrutaḥ 06,045.052c bībhatsoḥ syandanaṃ prāpya tataḥ śāntim avindata 06,045.053a tato bhīṣmarathāt tūrṇam utpatanti patatriṇaḥ 06,045.053c yair antarikṣaṃ bhūmiś ca sarvataḥ samavastṛtam 06,045.053d*0151_01 pāñcālān atha matsyaṃ ca drupadaṃ senayā vṛtam 06,045.054a pāñcālān atha matsyāṃś ca kekayāṃś ca prabhadrakān 06,045.054c bhīṣmaḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ pātayām āsa mārgaṇaiḥ 06,045.055a utsṛjya samare tūrṇaṃ pāṇḍavaṃ savyasācinam 06,045.055c abhyadravata pāñcālyaṃ drupadaṃ senayā vṛtam 06,045.055e priyaṃ saṃbandhinaṃ rājañ śarān avakiran bahūn 06,045.056a agnineva pradagdhāni vanāni śiśirātyaye 06,045.056c śaradagdhāny adṛśyanta sainyāni drupadasya ha 06,045.056e atiṣṭhata raṇe bhīṣmo vidhūma iva pāvakaḥ 06,045.057a madhyaṃdine yathādityaṃ tapantam iva tejasā 06,045.057c na śekuḥ pāṇḍaveyasya yodhā bhīṣmaṃ nirīkṣitum 06,045.058a vīkṣāṃ cakruḥ samantāt te pāṇḍavā bhayapīḍitāḥ 06,045.058c trātāraṃ nādhyagacchanta gāvaḥ śītārditā iva 06,045.058d*0152_01 sā tu yaudhiṣṭhirī senā gāṅgeyaśarapīḍitā 06,045.058d*0152_02 siṃheneva vinirbhinnā śuklā gaur iva gopateḥ 06,045.059a hatavipradrute sainye nirutsāhe vimardite 06,045.059c hāhākāro mahān āsīt pāṇḍusainyeṣu bhārata 06,045.060a tato bhīṣmaḥ śāṃtanavo nityaṃ maṇḍalakārmukaḥ 06,045.060c mumoca bāṇān dīptāgrān ahīn āśīviṣān iva 06,045.061a śarair ekāyanīkurvan diśaḥ sarvā yatavrataḥ 06,045.061c jaghāna pāṇḍavarathān ādiśyādiśya bhārata 06,045.062a tataḥ sainyeṣu bhagneṣu mathiteṣu ca sarvaśaḥ 06,045.062c prāpte cāstaṃ dinakare na prājñāyata kiṃ cana 06,045.063a bhīṣmaṃ ca samudīryantaṃ dṛṣṭvā pārthā mahāhave 06,045.063c avahāram akurvanta sainyānāṃ bharatarṣabha 06,046.001 saṃjaya uvāca 06,046.001a kṛte 'vahāre sainyānāṃ prathame bharatarṣabha 06,046.001c bhīṣme ca yudhi saṃrabdhe hṛṣṭe duryodhane tathā 06,046.002a dharmarājas tatas tūrṇam abhigamya janārdanam 06,046.002c bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ sarvaiś caiva janeśvaraiḥ 06,046.003a śucā paramayā yuktaś cintayānaḥ parājayam 06,046.003c vārṣṇeyam abravīd rājan dṛṣṭvā bhīṣmasya vikramam 06,046.004a kṛṣṇa paśya maheṣvāsaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramam 06,046.004c śarair dahantaṃ sainyaṃ me grīṣme kakṣam ivānalam 06,046.004d*0153_01 yudhiṣṭhiro mahārāja dṛṣṭvā kṛṣṇam athābravīt 06,046.005a katham enaṃ mahātmānaṃ śakṣyāmaḥ prativīkṣitum 06,046.005c lelihyamānaṃ sainyaṃ me haviṣmantam ivānalam 06,046.006a etaṃ hi puruṣavyāghraṃ dhanuṣmantaṃ mahābalam 06,046.006c dṛṣṭvā vipradrutaṃ sainyaṃ madīyaṃ mārgaṇāhatam 06,046.007a śakyo jetuṃ yamaḥ kruddho vajrapāṇiś ca saṃyuge 06,046.007c varuṇaḥ pāśabhṛc cāpi kubero vā gadādharaḥ 06,046.008a na tu bhīṣmo mahātejāḥ śakyo jetuṃ mahābalaḥ 06,046.008c so 'ham evaṃ gate magno bhīṣmāgādhajale 'plavaḥ 06,046.009a ātmano buddhidaurbalyād bhīṣmam āsādya keśava 06,046.009c vanaṃ yāsyāmi govinda śreyo me tatra jīvitum 06,046.010a na tv imān pṛthivīpālān dātuṃ bhīṣmāya mṛtyave 06,046.010c kṣapayiṣyati senāṃ me kṛṣṇa bhīṣmo mahāstravit 06,046.011a yathānalaṃ prajvalitaṃ pataṃgāḥ samabhidrutāḥ 06,046.011c vināśāyaiva gacchanti tathā me sainiko janaḥ 06,046.012a kṣayaṃ nīto 'smi vārṣṇeya rājyahetoḥ parākramī 06,046.012c bhrātaraś caiva me vīrāḥ karśitāḥ śarapīḍitāḥ 06,046.013a matkṛte bhrātṛsauhārdād rājyād bhraṣṭās tathā sukhāt 06,046.013c jīvitaṃ bahu manye 'haṃ jīvitaṃ hy adya durlabham 06,046.014a jīvitasya hi śeṣeṇa tapas tapsyāmi duścaram 06,046.014c na ghātayiṣyāmi raṇe mitrāṇīmāni keśava 06,046.015a rathān me bahusāhasrān divyair astrair mahābalaḥ 06,046.015c ghātayaty aniśaṃ bhīṣmaḥ pravarāṇāṃ prahāriṇām 06,046.016a kiṃ nu kṛtvā kṛtaṃ me syād brūhi mādhava māciram 06,046.016c madhyastham iva paśyāmi samare savyasācinam 06,046.017a eko bhīmaḥ paraṃ śaktyā yudhyaty eṣa mahābhujaḥ 06,046.017c kevalaṃ bāhuvīryeṇa kṣatradharmam anusmaran 06,046.018a gadayā vīraghātinyā yathotsāhaṃ mahāmanāḥ 06,046.018c karoty asukaraṃ karma gajāśvarathapattiṣu 06,046.019a nālam eṣa kṣayaṃ kartuṃ parasainyasya māriṣa 06,046.019c ārjavenaiva yuddhena vīra varṣaśatair api 06,046.020a eko 'stravit sakhā te 'yaṃ so 'py asmān samupekṣate 06,046.020c nirdahyamānān bhīṣmeṇa droṇena ca mahātmanā 06,046.021a divyāny astrāṇi bhīṣmasya droṇasya ca mahātmanaḥ 06,046.021c dhakṣyanti kṣatriyān sarvān prayuktāni punaḥ punaḥ 06,046.022a kṛṣṇa bhīṣmaḥ susaṃrabdhaḥ sahitaḥ sarvapārthivaiḥ 06,046.022c kṣapayiṣyati no nūnaṃ yādṛśo 'sya parākramaḥ 06,046.023a sa tvaṃ paśya maheṣvāsaṃ yogīṣvara mahāratham 06,046.023c yo bhīṣmaṃ śamayet saṃkhye dāvāgniṃ jalado yathā 06,046.024a tava prasādād govinda pāṇḍavā nihatadviṣaḥ 06,046.024c svarājyam anusaṃprāptā modiṣyanti sabāndhavāḥ 06,046.025a evam uktvā tataḥ pārtho dhyāyann āste mahāmanāḥ 06,046.025c ciram antarmanā bhūtvā śokopahatacetanaḥ 06,046.026a śokārtaṃ pāṇḍavaṃ jñātvā duḥkhena hatacetasam 06,046.026c abravīt tatra govindo harṣayan sarvapāṇḍavān 06,046.027a mā śuco bharataśreṣṭha na tvaṃ śocitum arhasi 06,046.027c yasya te bhrātaraḥ śūrāḥ sarvalokasya dhanvinaḥ 06,046.028a ahaṃ ca priyakṛd rājan sātyakiś ca mahārathaḥ 06,046.028c virāṭadrupadau vṛddhau dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 06,046.029a tathaiva sabalāḥ sarve rājāno rājasattama 06,046.029c tvatprasādaṃ pratīkṣante tvadbhaktāś ca viśāṃ pate 06,046.030a eṣa te pārṣato nityaṃ hitakāmaḥ priye rataḥ 06,046.030c senāpatyam anuprāpto dhṛṣṭadyumno mahābalaḥ 06,046.030e śikhaṇḍī ca mahābāho bhīṣmasya nidhanaṃ kila 06,046.030f*0154_01 sa tvaṃ puruṣaśārdūla śārdūlasamavikrama 06,046.030f*0154_02 senāpatyena rājendra dhṛṣṭadyumnaṃ niyojaya 06,046.031a etac chrutvā tato rājā dhṛṣṭadyumnaṃ mahāratham 06,046.031c abravīt samitau tasyāṃ vāsudevasya śṛṇvataḥ 06,046.032a dhṛṣṭadyumna nibodhedaṃ yat tvā vakṣyāmi māriṣa 06,046.032c nātikramyaṃ bhavet tac ca vacanaṃ mama bhāṣitam 06,046.033a bhavān senāpatir mahyaṃ vāsudevena saṃmataḥ 06,046.033c kārttikeyo yathā nityaṃ devānām abhavat purā 06,046.033e tathā tvam api pāṇḍūnāṃ senānīḥ puruṣarṣabha 06,046.034a sa tvaṃ puruṣaśārdūla vikramya jahi kauravān 06,046.034c ahaṃ ca tvānuyāsyāmi bhīmaḥ kṛṣṇaś ca māriṣa 06,046.035a mādrīputrau ca sahitau draupadeyāś ca daṃśitāḥ 06,046.035c ye cānye pṛthivīpālāḥ pradhānāḥ puruṣarṣabha 06,046.035d*0155_01 etāvad uktvā nṛpatiḥ sahadevam abhāṣata 06,046.035d*0155_02 abhiṣekasya saṃbhārān kṣipram ānaya vai javāt 06,046.035d*0155_03 prādurāsīt tato dhaumyaḥ saṃbhārān gṛhya bhārata 06,046.035d*0155_04 sahadevena sahitaḥ pāṇḍavāya nyavedayat 06,046.035d*0155_05 tatas taṃ puruṣavyāghraṃ drupadasyātmajaṃ yudhi 06,046.035d*0155_06 bhadrapīṭhe sukhaṃ nyasya abhiṣecayad acyutaḥ 06,046.035d*0155_07 aśobhatābhiṣikto hi drupadasyātmajo balī 06,046.035d*0155_08 yathā devāsure yuddhe kārttikeyo hy aśobhata 06,046.036a tata uddharṣayan sarvān dhṛṣṭadyumno 'bhyabhāṣata 06,046.036c ahaṃ droṇāntakaḥ pārtha vihitaḥ śaṃbhunā purā 06,046.037a raṇe bhīṣmaṃ tathā droṇaṃ kṛpaṃ śalyaṃ jayadratham 06,046.037c sarvān adya raṇe dṛptān pratiyotsyāmi pārthiva 06,046.038a athotkruṣṭaṃ maheṣvāsaiḥ pāṇḍavair yuddhadurmadaiḥ 06,046.038b*0156_01 tac chrutvā jahṛṣuḥ pārthāḥ pārthivāś ca mahārathāḥ 06,046.038c samudyate pārthivendre pārṣate śatrusūdane 06,046.039a tam abravīt tataḥ pārthaḥ pārṣataṃ pṛtanāpatim 06,046.039c vyūhaḥ krauñcāruṇo nāma sarvaśatrunibarhaṇaḥ 06,046.040a yaṃ bṛhaspatir indrāya tadā devāsure 'bravīt 06,046.040c taṃ yathāvat prativyūha parānīkavināśanam 06,046.040e adṛṣṭapūrvaṃ rājānaḥ paśyantu kurubhiḥ saha 06,046.041a tathoktaḥ sa nṛdevena viṣṇur vajrabhṛtā iva 06,046.041c prabhāte sarvasainyānām agre cakre dhanaṃjayam 06,046.042a ādityapathagaḥ ketus tasyādbhutamanoramaḥ 06,046.042c śāsanāt puruhūtasya nirmito viśvakarmaṇā 06,046.043a indrāyudhasavarṇābhiḥ patākābhir alaṃkṛtaḥ 06,046.043c ākāśaga ivākāśe gandharvanagaropamaḥ 06,046.043e nṛtyamāna ivābhāti rathacaryāsu māriṣa 06,046.044a tena ratnavatā pārthaḥ sa ca gāṇḍīvadhanvanā 06,046.044c babhūva paramopetaḥ svayaṃbhūr iva bhānunā 06,046.045a śiro 'bhūd drupado rājā mahatyā senayā vṛtaḥ 06,046.045c kuntibhojaś ca caidyaś ca cakṣuṣy āstāṃ janeśvara 06,046.046a dāśārṇakāḥ prayāgāś ca dāśerakagaṇaiḥ saha 06,046.046c anūpagāḥ kirātāś ca grīvāyāṃ bharatarṣabha 06,046.047a paṭaccaraiś ca huṇḍaiś ca rājan pauravakais tathā 06,046.047c niṣādaiḥ sahitaś cāpi pṛṣṭham āsīd yudhiṣṭhiraḥ 06,046.048a pakṣau tu bhīmasenaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 06,046.048c draupadeyābhimanyuś ca sātyakiś ca mahārathaḥ 06,046.049a piśācā daradāś caiva puṇḍrāḥ kuṇḍīviṣaiḥ saha 06,046.049c maḍakā laḍakāś caiva taṅgaṇāḥ parataṅgaṇāḥ 06,046.050a bāhlikās tittirāś caiva colāḥ pāṇḍyāś ca bhārata 06,046.050c ete janapadā rājan dakṣiṇaṃ pakṣam āśritāḥ 06,046.051a agniveṣyā jagattuṇḍāḥ paladāśāś ca bhārata 06,046.051c śabarās tumbupāś caiva vatsāś ca saha nākulaiḥ 06,046.051e nakulaḥ sahadevaś ca vāmaṃ pārśvaṃ samāśritāḥ 06,046.052a rathānām ayutaṃ pakṣau śiraś ca niyutaṃ tathā 06,046.052c pṛṣṭham arbudam evāsīt sahasrāṇi ca viṃśatiḥ 06,046.052e grīvāyāṃ niyutaṃ cāpi sahasrāṇi ca saptatiḥ 06,046.053a pakṣakoṭiprapakṣeṣu pakṣānteṣu ca vāraṇāḥ 06,046.053c jagmuḥ parivṛtā rājaṃś calanta iva parvatāḥ 06,046.054a jaghanaṃ pālayām āsa virāṭaḥ saha kekayaiḥ 06,046.054c kāśirājaś ca śaibyaś ca rathānām ayutais tribhiḥ 06,046.055a evam etaṃ mahāvyūhaṃ vyūhya bhārata pāṇḍavāḥ 06,046.055c sūryodayanam icchantaḥ sthitā yuddhāya daṃśitāḥ 06,046.055d@005_0001 śabdaś ca sumahāṃs tatra divaspṛg bharatottama 06,046.055d@005_0002 evaṃ te puruṣavyāghrāḥ pāṇḍavā yuddhadurmadāḥ 06,046.055d@005_0003 vyavasthitāḥ prativyūhya tava putrasya vāhinīm 06,046.055d@005_0004 trasantīva hi cetāṃsi yodhānāṃ bharatarṣabha 06,046.055d@005_0005 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,046.055d@005_0005 dṛṣṭvāgrato bhīmasenaṃ gadāpāṇim avasthitam 06,046.055d@005_0006 sūryodaye saṃjaya ke tu pūrvaṃ 06,046.055d@005_0007 yuyutsavo hṛṣṭarūpās tathāsan 06,046.055d@005_0008 kiṃ māmakā bhīṣmanetrāḥ samīyuḥ 06,046.055d@005_0009 kiṃ pāṇḍavā bhīmanetrās tadānīm 06,046.055d@005_0010 keṣāṃ jaghanyau somasūryau suvāyuḥ 06,046.055d@005_0011 keṣāṃ senāṃ śvāpadā vyāhareyuḥ 06,046.055d@005_0012 keṣāṃ yūnāṃ mukhavarṇāḥ prasannāḥ 06,046.055d@005_0013 saṃjaya uvāca 06,046.055d@005_0013 sarvaṃ hy etad brūhi tattvaṃ yathāvat 06,046.055d@005_0014 ubhe sene tulyam evopapanne 06,046.055d@005_0015 ubhe sene harṣarūpe tathaiva 06,046.055d@005_0016 ubhe citre vanarājīprakāśe 06,046.055d@005_0017 ubhe sene nāgarathāśvapūrṇe 06,046.055d@005_0018 ubhe sene bhīmarūpe narendra 06,046.055d@005_0019 tathā cobhe bhārata durviṣahye 06,046.055d@005_0020 tathā cobhe svargajayāya tuṣṭe 06,046.055d@005_0021 tathā cobhe satpuruṣopajuṣṭe 06,046.055d@005_0022 paścānmukhāḥ kauravā dhārtarāṣṭrās 06,046.055d@005_0023 tathā pāṇḍavāḥ prāṅmukhā yotsyamānāḥ 06,046.055d@005_0024 daityendraseneva ca kauravāṇāṃ 06,046.055d@005_0025 surendraseneva ca pāṇḍavānām 06,046.055d@005_0026 vavau vāyuḥ pṛṣṭhataḥ pāṇḍavānāṃ 06,046.055d@005_0027 tathā vāyuḥ sanmukhas tāvakānām 06,046.055d@005_0028 gajendrāṇāṃ madagandhā * * * 06,046.055d@005_0029 nna sehire tava putrasya nāgāḥ 06,046.055d@005_0030 duryodhano dantivaraṃ padmavarṇaṃ 06,046.055d@005_0031 suvarṇakakṣaṃ jātabalaṃ prabhinnam 06,046.055d@005_0032 samāsthito madhyagataḥ kurūṇāṃ 06,046.055d@005_0033 saṃstūyamāno rathibhir māgadhaiś ca 06,046.055d@005_0034 candraprabhaṃ śvetam asyātapatraṃ 06,046.055d@005_0035 tathā sauvarṇā srag bhrājate cottamāṅge 06,046.055d@005_0036 taṃ sarvataḥ śakuniḥ pārvatīyaḥ 06,046.055d@005_0037 sārdhaṃ gāndhāraiḥ pāti gāndhārarājaḥ 06,046.055d@005_0038 bhīṣmo 'grataḥ sarvasainyasya vṛddhaḥ 06,046.055d@005_0039 śvetacchatraḥ śvetakacaḥ saśaṅkhaḥ 06,046.055d@005_0040 śvetoṣṇīṣaḥ pāṇḍureṇa dhvajena 06,046.055d@005_0041 śveto rathaḥ śailasamaprakāśaḥ 06,046.055d@005_0042 tadvat sainyaṃ dhārtarāṣṭrasya sarve 06,046.055d@005_0043 bāhlikānāṃ cātiratho mahātmā 06,046.055d@005_0044 maheṣvāsā mahābhāgāḥ sthitā yuddhāya daṃśitāḥ 06,046.056a teṣām ādityavarṇāni vimalāni mahānti ca 06,046.056c śvetacchatrāṇy aśobhanta vāraṇeṣu ratheṣu ca 06,047.001 saṃjaya uvāca 06,047.001a krauñcaṃ tato mahāvyūham abhedyaṃ tanayas tava 06,047.001c vyūḍhaṃ dṛṣṭvā mahāghoraṃ pārthenāmitatejasā 06,047.002a ācāryam upasaṃgamya kṛpaṃ śalyaṃ ca māriṣa 06,047.002c saumadattiṃ vikarṇaṃ ca aśvatthāmānam eva ca 06,047.003a duḥśāsanādīn bhrātṝṃś ca sa sarvān eva bhārata 06,047.003c anyāṃś ca subahūñ śūrān yuddhāya samupāgatān 06,047.004a prāhedaṃ vacanaṃ kāle harṣayaṃs tanayas tava 06,047.004c nānāśastrapraharaṇāḥ sarve śastrāstravedinaḥ 06,047.005a ekaikaśaḥ samarthā hi yūyaṃ sarve mahārathāḥ 06,047.005c pāṇḍuputrān raṇe hantuṃ sasainyān kim u saṃhatāḥ 06,047.006a aparyāptaṃ tad asmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam 06,047.006c paryāptaṃ tv idam eteṣāṃ balaṃ pārthivasattamāḥ 06,047.007a saṃsthānāḥ śūrasenāś ca veṇikāḥ kukurās tathā 06,047.007c ārevakās trigartāś ca madrakā yavanās tathā 06,047.008a śatruṃjayena sahitās tathā duḥśāsanena ca 06,047.008c vikarṇena ca vīreṇa tathā nandopanandakaiḥ 06,047.009a citrasenena sahitāḥ sahitāḥ pāṇibhadrakaiḥ 06,047.009c bhīṣmam evābhirakṣantu saha sainyapuraskṛtāḥ 06,047.010a tato droṇaś ca bhīṣmaś ca tava putraś ca māriṣa 06,047.010c avyūhanta mahāvyūhaṃ pāṇḍūnāṃ pratibādhane 06,047.011a bhīṣmaḥ sainyena mahatā samantāt parivāritaḥ 06,047.011c yayau prakarṣan mahatīṃ vāhinīṃ surarāḍ iva 06,047.012a tam anvayān maheṣvāso bhāradvājaḥ pratāpavān 06,047.012c kuntalaiś ca daśārṇaiś ca māgadhaiś ca viśāṃ pate 06,047.013a vidarbhair mekalaiś caiva karṇaprāvaraṇair api 06,047.013c sahitāḥ sarvasainyena bhīṣmam āhavaśobhinam 06,047.014a gāndhārāḥ sindhusauvīrāḥ śibayo 'tha vasātayaḥ 06,047.014c śakuniś ca svasainyena bhāradvājam apālayat 06,047.015a tato duryodhano rājā sahitaḥ sarvasodaraiḥ 06,047.015c aśvātakair vikarṇaiś ca tathā śarmilakosalaiḥ 06,047.016a daradaiś cūcupaiś caiva tathā kṣudrakamālavaiḥ 06,047.016c abhyarakṣata saṃhṛṣṭaḥ saubaleyasya vāhinīm 06,047.017a bhūriśravāḥ śalaḥ śalyo bhagadattaś ca māriṣa 06,047.017c vindānuvindāv āvantyau vāmaṃ pārśvam apālayan 06,047.018a saumadattiḥ suśarmā ca kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ 06,047.018c śatāyuś ca śrutāyuś ca dakṣiṇaṃ pārśvam āsthitāḥ 06,047.019a aśvatthāmā kṛpaś caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ 06,047.019c mahatyā senayā sārdhaṃ senāpṛṣṭhe vyavasthitāḥ 06,047.020a pṛṣṭhagopās tu tasyāsan nānādeśyā janeśvarāḥ 06,047.020c ketumān vasudānaś ca putraḥ kāśyasya cābhibhūḥ 06,047.021a tatas te tāvakāḥ sarve hṛṣṭā yuddhāya bhārata 06,047.021c dadhmuḥ śaṅkhān mudā yuktāḥ siṃhanādāṃś ca nādayan 06,047.022a teṣāṃ śrutvā tu hṛṣṭānāṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ 06,047.022c siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān 06,047.023a tataḥ śaṅkhāś ca bheryaś ca peśyaś ca vividhāḥ paraiḥ 06,047.023c ānakāś cābhyahanyanta sa śabdas tumulo 'bhavat 06,047.024a tataḥ śvetair hayair yukte mahati syandane sthitau 06,047.024c pradadhmatuḥ śaṅkhavarau hemaratnapariṣkṛtau 06,047.025a pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanaṃjayaḥ 06,047.025c pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ 06,047.026a anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 06,047.026c nakulaḥ sahadevaś ca sughoṣamaṇipuṣpakau 06,047.026d*0157_01 yudhiṣṭhiraś ca dharmātmā mādrīputrau ca pāṇḍavau 06,047.026d*0157_02 abhimanyuś ca vikrānta uttamaujāś ca vīryavān 06,047.027a kāśirājaś ca śaibyaś ca śikhaṇḍī ca mahārathaḥ 06,047.027c dhṛṣṭadyumno virāṭaś ca sātyakiś ca mahāyaśāḥ 06,047.028a pāñcālyaś ca maheṣvāso draupadyāḥ pañca cātmajāḥ 06,047.028c sarve dadhmur mahāśaṅkhān siṃhanādāṃś ca nedire 06,047.029a sa ghoṣaḥ sumahāṃs tatra vīrais taiḥ samudīritaḥ 06,047.029c nabhaś ca pṛthivīṃ caiva tumulo vyanunādayat 06,047.030a evam ete mahārāja prahṛṣṭāḥ kurupāṇḍavāḥ 06,047.030c punar yuddhāya saṃjagmus tāpayānāḥ parasparam 06,048.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,048.001a evaṃ vyūḍheṣv anīkeṣu māmakeṣv itareṣu ca 06,048.001c kathaṃ praharatāṃ śreṣṭhāḥ saṃprahāraṃ pracakrire 06,048.002 saṃjaya uvāca 06,048.002a samaṃ vyūḍheṣv anīkeṣu saṃnaddhā ruciradhvajāḥ 06,048.002b*0158_01 tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ yathāyudhyanta tac chṛṇu 06,048.002c apāram iva saṃdṛśya sāgarapratimaṃ balam 06,048.003a teṣāṃ madhye sthito rājā putro duryodhanas tava 06,048.003c abravīt tāvakān sarvān yudhyadhvam iti daṃśitāḥ 06,048.004a te manaḥ krūram āsthāya samabhityaktajīvitāḥ 06,048.004c pāṇḍavān abhyavartanta sarva evocchritadhvajāḥ 06,048.005a tato yuddhaṃ samabhavat tumulaṃ lomaharṣaṇam 06,048.005c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca vyatiṣaktarathadvipam 06,048.006a muktās tu rathibhir bāṇā rukmapuṅkhāḥ sutejanāḥ 06,048.006c saṃnipetur akuṇṭhāgrā nāgeṣu ca hayeṣu ca 06,048.007a tathā pravṛtte saṃgrāme dhanur udyamya daṃśitaḥ 06,048.007c abhipatya mahābāhur bhīṣmo bhīmaparākramaḥ 06,048.008a saubhadre bhīmasene ca śaineye ca mahārathe 06,048.008c kekaye ca virāṭe ca dhṛṣṭadyumne ca pārṣate 06,048.009a eteṣu naravīreṣu cedimatsyeṣu cābhitaḥ 06,048.009c vavarṣa śaravarṣāṇi vṛddhaḥ kurupitāmahaḥ 06,048.010a prākampata mahāvyūhas tasmin vīrasamāgame 06,048.010c sarveṣām eva sainyānām āsīd vyatikaro mahān 06,048.011a sāditadhvajanāgāś ca hatapravaravājinaḥ 06,048.011c viprayātarathānīkāḥ samapadyanta pāṇḍavāḥ 06,048.012a arjunas tu naravyāghro dṛṣṭvā bhīṣmaṃ mahāratham 06,048.012c vārṣṇeyam abravīt kruddho yāhi yatra pitāmahaḥ 06,048.013a eṣa bhīṣmaḥ susaṃkruddho vārṣṇeya mama vāhinīm 06,048.013c nāśayiṣyati suvyaktaṃ duryodhanahite rataḥ 06,048.014a eṣa droṇaḥ kṛpaḥ śalyo vikarṇaś ca janārdana 06,048.014c dhārtarāṣṭrāś ca sahitā duryodhanapurogamāḥ 06,048.015a pāñcālān nihaniṣyanti rakṣitā dṛḍhadhanvanā 06,048.015c so 'haṃ bhīṣmaṃ gamiṣyāmi sainyahetor janārdana 06,048.016a tam abravīd vāsudevo yatto bhava dhanaṃjaya 06,048.016c eṣa tvā prāpaye vīra pitāmaharathaṃ prati 06,048.017a evam uktvā tataḥ śaurī rathaṃ taṃ lokaviśrutam 06,048.017c prāpayām āsa bhīṣmāya rathaṃ prati janeśvara 06,048.018a cañcadbahupatākena balākāvarṇavājinā 06,048.018c samucchritamahābhīmanadadvānaraketunā 06,048.018d*0159_01 lāṅgūlāsphoṭaśabdena svanayāno nabhastalam 06,048.018d*0159_02 piṅgākṣair dṛṣṭipātaiś ca bhīṣayann arisainikān 06,048.018e mahatā meghanādena rathenādityavarcasā 06,048.019a vinighnan kauravānīkaṃ śūrasenāṃś ca pāṇḍavaḥ 06,048.019c āyāc charān nudañ śīghraṃ suhṛcchoṣavināśanaḥ 06,048.020a tam āpatantaṃ vegena prabhinnam iva vāraṇam 06,048.020c trāsayānaṃ raṇe śūrān pātayantaṃ ca sāyakaiḥ 06,048.021a saindhavapramukhair guptaḥ prācyasauvīrakekayaiḥ 06,048.021c sahasā pratyudīyāya bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'rjunam 06,048.022a ko hi gāṇḍīvadhanvānam anyaḥ kurupitāmahāt 06,048.022c droṇavaikartanābhyāṃ vā rathaḥ saṃyātum arhati 06,048.023a tato bhīṣmo mahārāja kauravāṇāṃ pitāmahaḥ 06,048.023c arjunaṃ saptasaptatyā nārācānāṃ samāvṛṇot 06,048.024a droṇaś ca pañcaviṃśatyā kṛpaḥ pañcāśatā śaraiḥ 06,048.024c duryodhanaś catuḥṣaṣṭyā śalyaś ca navabhiḥ śaraiḥ 06,048.024d*0160_01 drauṇiḥ ṣaṣṭyā naravyāghro vikarṇaś ca tribhiḥ śaraiḥ 06,048.025a saindhavo navabhiś cāpi śakuniś cāpi pañcabhiḥ 06,048.025c vikarṇo daśabhir bhallai rājan vivyādha pāṇḍavam 06,048.026a sa tair viddho maheṣvāsaḥ samantān niśitaiḥ śaraiḥ 06,048.026c na vivyathe mahābāhur bhidyamāna ivācalaḥ 06,048.027a sa bhīṣmaṃ pañcaviṃśatyā kṛpaṃ ca navabhiḥ śaraiḥ 06,048.027c droṇaṃ ṣaṣṭyā naravyāghro vikarṇaṃ ca tribhiḥ śaraiḥ 06,048.027d*0161_01 śalyaṃ ca daśabhir bāṇais tāvadbhiś ca jayadratham 06,048.028a ārtāyaniṃ tribhir bāṇai rājānaṃ cāpi pañcabhiḥ 06,048.028c pratyavidhyad ameyātmā kirīṭī bharatarṣabha 06,048.029a taṃ sātyakir virāṭaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 06,048.029c draupadeyābhimanyuś ca parivavrur dhanaṃjayam 06,048.030a tato droṇaṃ maheṣvāsaṃ gāṅgeyasya priye ratam 06,048.030c abhyavarṣata pāñcālyaḥ saṃyuktaḥ saha somakaiḥ 06,048.031a bhīṣmas tu rathināṃ śreṣṭhas tūrṇaṃ vivyādha pāṇḍavam 06,048.031c aśītyā niśitair bāṇais tato 'krośanta tāvakāḥ 06,048.032a teṣāṃ tu ninadaṃ śrutvā prahṛṣṭānāṃ prahṛṣṭavat 06,048.032c praviveśa tato madhyaṃ rathasiṃhaḥ pratāpavān 06,048.033a teṣāṃ tu rathasiṃhānāṃ madhyaṃ prāpya dhanaṃjayaḥ 06,048.033c cikrīḍa dhanuṣā rājaṃl lakṣyaṃ kṛtvā mahārathān 06,048.033d*0162_01 kṣatriyāṇāṃ śirāṃsy ugraiḥ kṛntañ śastrair mahārathaḥ 06,048.033d*0162_02 śūnyān kṛtvā rathopasthān vyacarat phalgunas tadā 06,048.034a tato duryodhano rājā bhīṣmam āha janeśvaraḥ 06,048.034c pīḍyamānaṃ svakaṃ sainyaṃ dṛṣṭvā pārthena saṃyuge 06,048.035a eṣa pāṇḍusutas tāta kṛṣṇena sahito balī 06,048.035c yatatāṃ sarvasainyānāṃ mūlaṃ naḥ parikṛntati 06,048.035e tvayi jīvati gāṅgeye droṇe ca rathināṃ vare 06,048.036a tvatkṛte hy eṣa karṇo 'pi nyastaśastro mahārathaḥ 06,048.036c na yudhyati raṇe pārthaṃ hitakāmaḥ sadā mama 06,048.037a sa tathā kuru gāṅgeya yathā hanyeta phalgunaḥ 06,048.037c evam uktas tato rājan pitā devavratas tava 06,048.037e dhik kṣatradharmam ity uktvā yayau pārtharathaṃ prati 06,048.038a ubhau śvetahayau rājan saṃsaktau dṛśya pārthivāḥ 06,048.038c siṃhanādān bhṛśaṃ cakruḥ śaṅkhaśabdāṃś ca bhārata 06,048.039a drauṇir duryodhanaś caiva vikarṇaś ca tavātmajaḥ 06,048.039c parivārya raṇe bhīṣmaṃ sthitā yuddhāya māriṣa 06,048.040a tathaiva pāṇḍavāḥ sarve parivārya dhanaṃjayam 06,048.040c sthitā yuddhāya mahate tato yuddham avartata 06,048.041a gāṅgeyas tu raṇe pārtham ānarchan navabhiḥ śaraiḥ 06,048.041c tam arjunaḥ pratyavidhyad daśabhir marmavedhibhiḥ 06,048.042a tataḥ śarasahasreṇa suprayuktena pāṇḍavaḥ 06,048.042c arjunaḥ samaraślāghī bhīṣmasyāvārayad diśaḥ 06,048.043a śarajālaṃ tatas tat tu śarajālena kaurava 06,048.043c vārayām āsa pārthasya bhīṣmaḥ śāṃtanavas tathā 06,048.044a ubhau paramasaṃhṛṣṭāv ubhau yuddhābhinandinau 06,048.044c nirviśeṣam ayudhyetāṃ kṛtapratikṛtaiṣiṇau 06,048.045a bhīṣmacāpavimuktāni śarajālāni saṃghaśaḥ 06,048.045c śīryamāṇāny adṛśyanta bhinnāny arjunasāyakaiḥ 06,048.046a tathaivārjunamuktāni śarajālāni bhāgaśaḥ 06,048.046c gāṅgeyaśaranunnāni nyapatanta mahītale 06,048.047a arjunaḥ pañcaviṃśatyā bhīṣmam ārcchac chitaiḥ śaraiḥ 06,048.047c bhīṣmo 'pi samare pārthaṃ vivyādha triṃśatā śaraiḥ 06,048.048a anyonyasya hayān viddhvā dhvajau ca sumahābalau 06,048.048c ratheṣāṃ rathacakre ca cikrīḍatur ariṃdamau 06,048.049a tataḥ kruddho mahārāja bhīṣmaḥ praharatāṃ varaḥ 06,048.049c vāsudevaṃ tribhir bāṇair ājaghāna stanāntare 06,048.050a bhīṣmacāpacyutair bāṇair nirviddho madhusūdanaḥ 06,048.050c virarāja raṇe rājan sapuṣpa iva kiṃśukaḥ 06,048.051a tato 'rjuno bhṛśaṃ kruddho nirviddhaṃ prekṣya mādhavam 06,048.051c gāṅgeyasārathiṃ saṃkhye nirbibheda tribhiḥ śaraiḥ 06,048.052a yatamānau tu tau vīrāv anyonyasya vadhaṃ prati 06,048.052c nāśaknutāṃ tadānyonyam abhisaṃdhātum āhave 06,048.053a maṇḍalāni vicitrāṇi gatapratyāgatāni ca 06,048.053c adarśayetāṃ bahudhā sūtasāmarthyalāghavāt 06,048.054a antaraṃ ca prahāreṣu tarkayantau mahārathau 06,048.054c rājann antaramārgasthau sthitāv āstāṃ muhur muhuḥ 06,048.055a ubhau siṃharavonmiśraṃ śaṅkhaśabdaṃ pracakratuḥ 06,048.055c tathaiva cāpanirghoṣaṃ cakratus tau mahārathau 06,048.056a tayoḥ śaṅkhapraṇādena rathanemisvanena ca 06,048.056c dāritā sahasā bhūmiś cakampa ca nanāda ca 06,048.057a na tayor antaraṃ kaś cid dadṛśe bharatarṣabha 06,048.057c balinau samare śūrāv anyonyasadṛśāv ubhau 06,048.058a cihnamātreṇa bhīṣmaṃ tu prajajñus tatra kauravāḥ 06,048.058c tathā pāṇḍusutāḥ pārthaṃ cihnamātreṇa jajñire 06,048.059a tayor nṛvarayo rājan dṛśya tādṛk parākramam 06,048.059c vismayaṃ sarvabhūtāni jagmur bhārata saṃyuge 06,048.060a na tayor vivaraṃ kaś cid raṇe paśyati bhārata 06,048.060c dharme sthitasya hi yathā na kaś cid vṛjinaṃ kva cit 06,048.061a ubhau hi śarajālena tāv adṛśyau babhūvatuḥ 06,048.061c prakāśau ca punas tūrṇaṃ babhūvatur ubhau raṇe 06,048.062a tatra devāḥ sagandharvāś cāraṇāś ca saharṣibhiḥ 06,048.062c anyonyaṃ pratyabhāṣanta tayor dṛṣṭvā parākramam 06,048.063a na śakyau yudhi saṃrabdhau jetum etau mahārathau 06,048.063c sadevāsuragandharvair lokair api kathaṃ cana 06,048.064a āścaryabhūtaṃ lokeṣu yuddham etan mahādbhutam 06,048.064c naitādṛśāni yuddhāni bhaviṣyanti kathaṃ cana 06,048.065a nāpi śakyo raṇe jetuṃ bhīṣmaḥ pārthena dhīmatā 06,048.065c sadhanuś ca rathasthaś ca pravapan sāyakān raṇe 06,048.066a tathaiva pāṇḍavaṃ yuddhe devair api durāsadam 06,048.066c na vijetuṃ raṇe bhīṣma utsaheta dhanurdharam 06,048.066d*0163_01 ālokād api yuddhaṃ tu samam etad bhaviṣyati 06,048.067a iti sma vācaḥ śrūyante proccarantyas tatas tataḥ 06,048.067c gāṅgeyārjunayoḥ saṃkhye stavayuktā viśāṃ pate 06,048.068a tvadīyās tu tato yodhāḥ pāṇḍaveyāś ca bhārata 06,048.068c anyonyaṃ samare jaghnus tayos tatra parākrame 06,048.069a śitadhārais tathā khaḍgair vimalaiś ca paraśvadhaiḥ 06,048.069c śarair anyaiś ca bahubhiḥ śastrair nānāvidhair yudhi 06,048.069e ubhayoḥ senayor vīrā nyakṛntanta parasparam 06,048.070a vartamāne tathā ghore tasmin yuddhe sudāruṇe 06,048.070c droṇapāñcālyayo rājan mahān āsīt samāgamaḥ 06,049.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,049.001a kathaṃ droṇo maheṣvāsaḥ pāñcālyaś cāpi pārṣataḥ 06,049.001c raṇe samīyatur yattau tan mamācakṣva saṃjaya 06,049.002a diṣṭam eva paraṃ manye pauruṣād api saṃjaya 06,049.002c yatra śāṃtanavo bhīṣmo nātarad yudhi pāṇḍavam 06,049.003a bhīṣmo hi samare kruddho hanyāl lokāṃś carācarān 06,049.003c sa kathaṃ pāṇḍavaṃ yuddhe nātarat saṃjayaujasā 06,049.004 saṃjaya uvāca 06,049.004a śṛṇu rājan sthiro bhūtvā yuddham etat sudāruṇam 06,049.004c na śakyaḥ pāṇḍavo jetuṃ devair api savāsavaiḥ 06,049.005a droṇas tu niśitair bāṇair dhṛṣṭadyumnam ayodhayat 06,049.005c sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍād apātayat 06,049.006a tasyātha caturo vāhāṃś caturbhiḥ sāyakottamaiḥ 06,049.006c pīḍayām āsa saṃkruddho dhṛṣṭadyumnasya māriṣa 06,049.007a dhṛṣṭadyumnas tato droṇaṃ navatyā niśitaiḥ śaraiḥ 06,049.007c vivyādha prahasan vīras tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 06,049.008a tataḥ punar ameyātmā bhāradvājaḥ pratāpavān 06,049.008c śaraiḥ pracchādayām āsa dhṛṣṭadyumnam amarṣaṇam 06,049.009a ādade ca śaraṃ ghoraṃ pārṣatasya vadhaṃ prati 06,049.009c śakrāśanisamasparśaṃ mṛtyudaṇḍam ivāparam 06,049.010a hāhākāro mahān āsīt sarvasainyasya bhārata 06,049.010c tam iṣuṃ saṃdhitaṃ dṛṣṭvā bhāradvājena saṃyuge 06,049.011a tatrādbhutam apaśyāma dhṛṣṭadyumnasya pauruṣam 06,049.011c yad ekaḥ samare vīras tasthau girir ivācalaḥ 06,049.012a taṃ ca dīptaṃ śaraṃ ghoram āyāntaṃ mṛtyum ātmanaḥ 06,049.012c ciccheda śaravṛṣṭiṃ ca bhāradvāje mumoca ha 06,049.013a tata uccukruśuḥ sarve pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha 06,049.013c dhṛṣṭadyumnena tat karma kṛtaṃ dṛṣṭvā suduṣkaram 06,049.014a tataḥ śaktiṃ mahāvegāṃ svarṇavaiḍūryabhūṣitām 06,049.014c droṇasya nidhanākāṅkṣī cikṣepa sa parākramī 06,049.015a tām āpatantīṃ sahasā śaktiṃ kanakabhūṣaṇām 06,049.015c tridhā cikṣepa samare bhāradvājo hasann iva 06,049.016a śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān 06,049.016c vavarṣa śaravarṣāṇi droṇaṃ prati janeśvara 06,049.017a śaravarṣaṃ tatas taṃ tu saṃnivārya mahāyaśāḥ 06,049.017c droṇo drupadaputrasya madhye ciccheda kārmukam 06,049.018a sa cchinnadhanvā samare gadāṃ gurvīṃ mahāyaśāḥ 06,049.018c droṇāya preṣayām āsa girisāramayīṃ balī 06,049.019a sā gadā vegavan muktā prāyād droṇajighāṃsayā 06,049.019c tatrādbhutam apaśyāma bhāradvājasya vikramam 06,049.020a lāghavād vyaṃsayām āsa gadāṃ hemavibhūṣitām 06,049.020c vyaṃsayitvā gadāṃ tāṃ ca preṣayām āsa pārṣate 06,049.021a bhallān suniśitān pītān svarṇapuṅkhāñ śilāśitān 06,049.021c te tasya kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitam āhave 06,049.022a athānyad dhanur ādāya dhṛṣṭadyumno mahāmanāḥ 06,049.022c droṇaṃ yudhi parākramya śarair vivyādha pañcabhiḥ 06,049.023a rudhirāktau tatas tau tu śuśubhāte nararṣabhau 06,049.023c vasantasamaye rājan puṣpitāv iva kiṃśukau 06,049.024a amarṣitas tato rājan parākramya camūmukhe 06,049.024c droṇo drupadaputrasya punaś ciccheda kārmukam 06,049.025a athainaṃ chinnadhanvānaṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,049.025c avākirad ameyātmā vṛṣṭyā megha ivācalam 06,049.025d*0164_01 tad apy asya raṇe droṇaś ciccheda saśaraṃ dhanuḥ 06,049.026a sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍād apātayat 06,049.026c athāsya caturo vāhāṃś caturbhir niśitaiḥ śaraiḥ 06,049.027a pātayām āsa samare siṃhanādaṃ nanāda ca 06,049.027c tato 'pareṇa bhallena hastāc cāpam athācchinat 06,049.028a sa cchinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ 06,049.028c gadāpāṇir avārohat khyāpayan pauruṣaṃ mahat 06,049.029a tām asya viśikhais tūrṇaṃ pātayām āsa bhārata 06,049.029c rathād anavarūḍhasya tad adbhutam ivābhavat 06,049.030a tataḥ sa vipulaṃ carma śatacandraṃ ca bhānumat 06,049.030c khaḍgaṃ ca vipulaṃ divyaṃ pragṛhya subhujo balī 06,049.031a abhidudrāva vegena droṇasya vadhakāṅkṣayā 06,049.031c āmiṣārthī yathā siṃho vane mattam iva dvipam 06,049.032a tatrādbhutam apaśyāma bhāradvājasya pauruṣam 06,049.032c lāghavaṃ cāstrayogaṃ ca balaṃ bāhvoś ca bhārata 06,049.033a yad enaṃ śaravarṣeṇa vārayām āsa pārṣatam 06,049.033c na śaśāka tato gantuṃ balavān api saṃyuge 06,049.034a tatra sthitam apaśyāma dhṛṣṭadyumnaṃ mahāratham 06,049.034c vārayāṇaṃ śaraughāṃś ca carmaṇā kṛtahastavat 06,049.035a tato bhīmo mahābāhuḥ sahasābhyapatad balī 06,049.035c sāhāyyakārī samare pārṣatasya mahātmanaḥ 06,049.036a sa droṇaṃ niśitair bāṇai rājan vivyādha saptabhiḥ 06,049.036c pārṣataṃ ca tadā tūrṇam anyam āropayad ratham 06,049.037a tato duryodhano rājā kaliṅgaṃ samacodayat 06,049.037c sainyena mahatā yuktaṃ bhāradvājasya rakṣaṇe 06,049.038a tataḥ sā mahatī senā kaliṅgānāṃ janeśvara 06,049.038c bhīmam abhyudyayau tūrṇaṃ tava putrasya śāsanāt 06,049.039a pāñcālyam abhisaṃtyajya droṇo 'pi rathināṃ varaḥ 06,049.039c virāṭadrupadau vṛddhau yodhayām āsa saṃgatau 06,049.039e dhṛṣṭadyumno 'pi samare dharmarājaṃ samabhyayāt 06,049.040a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam 06,049.040c kaliṅgānāṃ ca samare bhīmasya ca mahātmanaḥ 06,049.040e jagataḥ prakṣayakaraṃ ghorarūpaṃ bhayānakam 06,050.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,050.001a tathā pratisamādiṣṭaḥ kaliṅgo vāhinīpatiḥ 06,050.001c katham adbhutakarmāṇaṃ bhīmasenaṃ mahābalam 06,050.002a carantaṃ gadayā vīraṃ daṇḍapāṇim ivāntakam 06,050.002c yodhayām āsa samare kaliṅgaḥ saha senayā 06,050.003 saṃjaya uvāca 06,050.003a putreṇa tava rājendra sa tathokto mahābalaḥ 06,050.003c mahatyā senayā guptaḥ prāyād bhīmarathaṃ prati 06,050.004a tām āpatantīṃ sahasā kaliṅgānāṃ mahācamūm 06,050.004c rathanāgāśvakalilāṃ pragṛhītamahāyudhām 06,050.005a bhīmasenaḥ kaliṅgānām ārchad bhārata vāhinīm 06,050.005c ketumantaṃ ca naiṣādim āyāntaṃ saha cedibhiḥ 06,050.006a tataḥ śrutāyuḥ saṃkruddho rājñā ketumatā saha 06,050.006c āsasāda raṇe bhīmaṃ vyūḍhānīkeṣu cediṣu 06,050.007a rathair anekasāhasraiḥ kaliṅgānāṃ janādhipaḥ 06,050.007c ayutena gajānāṃ ca niṣādaiḥ saha ketumān 06,050.007e bhīmasenaṃ raṇe rājan samantāt paryavārayat 06,050.008a cedimatsyakarūṣāś ca bhīmasenapurogamāḥ 06,050.008c abhyavartanta sahasā niṣādān saha rājabhiḥ 06,050.009a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam 06,050.009b*0165_01 sarve kaliṅgakāś caiva saṃnivṛtteṣu cediṣu 06,050.009b*0165_02 svabāhubalam āsthāya abhyavartanta pāṇḍavam 06,050.009c prajānan na ca yodhān svān parasparajighāṃsayā 06,050.010a ghoram āsīt tato yuddhaṃ bhīmasya sahasā paraiḥ 06,050.010c yathendrasya mahārāja mahatyā daityasenayā 06,050.011a tasya sainyasya saṃgrāme yudhyamānasya bhārata 06,050.011c babhūva sumahāñ śabdaḥ sāgarasyeva garjataḥ 06,050.012a anyonyasya tadā yodhā nikṛntanto viśāṃ pate 06,050.012c mahīṃ cakruś citāṃ sarvāṃ śaśaśoṇitasaṃnibhām 06,050.013a yodhāṃś ca svān parān vāpi nābhyajānañ jighāṃsayā 06,050.013c svān apy ādadate svāś ca śūrāḥ samaradurjayāḥ 06,050.014a vimardaḥ sumahān āsīd alpānāṃ bahubhiḥ saha 06,050.014c kaliṅgaiḥ saha cedīnāṃ niṣādaiś ca viśāṃ pate 06,050.015a kṛtvā puruṣakāraṃ tu yathāśakti mahābalāḥ 06,050.015c bhīmasenaṃ parityajya saṃnyavartanta cedayaḥ 06,050.016a sarvaiḥ kaliṅgair āsannaḥ saṃnivṛtteṣu cediṣu 06,050.016c svabāhubalam āsthāya na nyavartata pāṇḍavaḥ 06,050.017a na cacāla rathopasthād bhīmaseno mahābalaḥ 06,050.017c śitair avākiran bāṇaiḥ kaliṅgānāṃ varūthinīm 06,050.018a kaliṅgas tu maheṣvāsaḥ putraś cāsya mahārathaḥ 06,050.018c śakradeva iti khyāto jaghnatuḥ pāṇḍavaṃ śaraiḥ 06,050.019a tato bhīmo mahābāhur vidhunvan ruciraṃ dhanuḥ 06,050.019c yodhayām āsa kāliṅgān svabāhubalam āśritaḥ 06,050.020a śakradevas tu samare visṛjan sāyakān bahūn 06,050.020c aśvāñ jaghāna samare bhīmasenasya sāyakaiḥ 06,050.020d*0166_01 taṃ dṛṣṭvā virathaṃ tatra bhīmasenam ariṃdamam 06,050.020d*0166_02 śakradevo 'bhidudrāva śitair avakirañ śaraiḥ 06,050.020d*0166_03 bhīmasyopari rājendra śakradevo mahābalaḥ 06,050.020e vavarṣa śaravarṣāṇi tapānte jalado yathā 06,050.021a hatāśve tu rathe tiṣṭhan bhīmaseno mahābalaḥ 06,050.021c śakradevāya cikṣepa sarvaśaikyāyasīṃ gadām 06,050.022a sa tayā nihato rājan kaliṅgasya suto rathāt 06,050.022c sadhvajaḥ saha sūtena jagāma dharaṇītalam 06,050.023a hatam ātmasutaṃ dṛṣṭvā kaliṅgānāṃ janādhipaḥ 06,050.023c rathair anekasāhasrair bhimasyāvārayad diśaḥ 06,050.023d*0167_01 ayutena gajānāṃ ca niṣādaiḥ parivāritaḥ 06,050.024a tato bhīmo mahābāhur gurvīṃ tyaktvā mahāgadām 06,050.024c udbabarhātha nistriṃśaṃ cikīrṣuḥ karma dāruṇam 06,050.025a carma cāpratimaṃ rājann ārṣabhaṃ puruṣarṣabha 06,050.025c nakṣatrair ardhacandraiś ca śātakumbhamayaiś citam 06,050.026a kaliṅgas tu tataḥ kruddho dhanurjyām avamṛjya ha 06,050.026c pragṛhya ca śaraṃ ghoram ekaṃ sarpaviṣopamam 06,050.026e prāhiṇod bhīmasenāya vadhākāṅkṣī janeśvaraḥ 06,050.027a tam āpatantaṃ vegena preritaṃ niśitaṃ śaram 06,050.027c bhīmaseno dvidhā rājaṃś ciccheda vipulāsinā 06,050.027e udakrośac ca saṃhṛṣṭas trāsayāno varūthinīm 06,050.028a kaliṅgas tu tataḥ kruddho bhīmasenāya saṃyuge 06,050.028c tomarān prāhiṇoc chīghraṃ caturdaśa śilāśitān 06,050.029a tān aprāptān mahābāhuḥ khagatān eva pāṇḍavaḥ 06,050.029c ciccheda sahasā rājann asaṃbhrānto varāsinā 06,050.030a nikṛtya tu raṇe bhīmas tomarān vai caturdaśa 06,050.030c bhānumantam abhiprekṣya prādravat puruṣarṣabhaḥ 06,050.031a bhānumāṃs tu tato bhīmaṃ śaravarṣeṇa chādayan 06,050.031c nanāda balavan nādaṃ nādayāno nabhastalam 06,050.032a na taṃ sa mamṛṣe bhīmaḥ siṃhanādaṃ mahāraṇe 06,050.032c tataḥ svareṇa mahatā vinanāda mahāsvanam 06,050.033a tena śabdena vitrastā kaliṅgānāṃ varūthinī 06,050.033c na bhīmaṃ samare mene mānuṣaṃ bharatarṣabha 06,050.034a tato bhīmo mahārāja naditvā vipulaṃ svanam 06,050.034c sāsir vegād avaplutya dantābhyāṃ vāraṇottamam 06,050.035a āruroha tato madhyaṃ nāgarājasya māriṣa 06,050.035b*0168_01 tato mumoca kāliṅgaḥ śaktiṃ tām akarod dvidhā 06,050.035c khaḍgena pṛthunā madhye bhānumantam athācchinat 06,050.036a so 'ntarāyudhinaṃ hatvā rājaputram ariṃdamaḥ 06,050.036c gurubhārasahaskandhe nāgasyāsim apātayat 06,050.037a chinnaskandhaḥ sa vinadan papāta gajayūthapaḥ 06,050.037c ārugṇaḥ sindhuvegena sānumān iva parvataḥ 06,050.038a tatas tasmād avaplutya gajād bhārata bhārataḥ 06,050.038c khaḍgapāṇir adīnātmā atiṣṭhad bhuvi daṃśitaḥ 06,050.039a sa cacāra bahūn mārgān abhītaḥ pātayan gajān 06,050.039c agnicakram ivāviddhaṃ sarvataḥ pratyadṛśyata 06,050.040a aśvavṛndeṣu nāgeṣu rathānīkeṣu cābhibhūḥ 06,050.040c padātīnāṃ ca saṃgheṣu vinighnañ śoṇitokṣitaḥ 06,050.040e śyenavad vyacarad bhīmo raṇe ripubalotkaṭaḥ 06,050.041a chindaṃs teṣāṃ śarīrāṇi śirāṃsi ca mahājavaḥ 06,050.041c khaḍgena śitadhāreṇa saṃyuge gajayodhinām 06,050.042a padātir ekaḥ saṃkruddhaḥ śatrūṇāṃ bhayavardhanaḥ 06,050.042c mohayām āsa ca tadā kālāntakayamopamaḥ 06,050.042d*0169_01 padātibhiḥ padātīṃś ca aśvān aśvair gajān gajaiḥ 06,050.042d*0169_02 rathān rathaiś ca bahudhā jaghāna samare balī 06,050.043a mūḍhāś ca te tam evājau vinadantaḥ samādravan 06,050.043b*0170_01 vibhujya kṣudhitā nādaṃ vidravanti diśo daśa 06,050.043b*0170_02 bhramantaṃ kālarūpeṇa bhīmasenaṃ mahābalam 06,050.043c sāsim uttamavegena vicarantaṃ mahāraṇe 06,050.044a nikṛtya rathinām ājau ratheṣāś ca yugāni ca 06,050.044c jaghāna rathinaś cāpi balavān arimardanaḥ 06,050.045a bhīmasenaś caran mārgān subahūn pratyadṛśyata 06,050.045c bhrāntam udbhrāntam āviddham āplutaṃ prasṛtaṃ sṛtam 06,050.045e saṃpātaṃ samudīryaṃ ca darśayām āsa pāṇḍavaḥ 06,050.046a ke cid agrāsinā chinnāḥ pāṇḍavena mahātmanā 06,050.046c vinedur bhinnamarmāṇo nipetuś ca gatāsavaḥ 06,050.047a chinnadantāgrahastāś ca bhinnakumbhās tathāpare 06,050.047c viyodhāḥ svāny anīkāni jaghnur bhārata vāraṇāḥ 06,050.047e nipetur urvyāṃ ca tathā vinadanto mahāravān 06,050.047f*0171_01 gajāṃś ca gajayantṝṃś ca gajahastāṃś ca bhārata 06,050.048a chinnāṃś ca tomarāṃś cāpān mahāmātraśirāṃsi ca 06,050.048c paristomāni citrāṇi kakṣyāś ca kanakojjvalāḥ 06,050.049a graiveyāṇy atha śaktīś ca patākāḥ kaṇapāṃs tathā 06,050.049c tūṇīrāṇy atha yantrāṇi vicitrāṇi dhanūṃṣi ca 06,050.050a agnikuṇḍāni śubhrāṇi tottrāṃś caivāṅkuśaiḥ saha 06,050.050c ghaṇṭāś ca vividhā rājan hemagarbhāṃs tsarūn api 06,050.050e patataḥ patitāṃś caiva paśyāmaḥ saha sādibhiḥ 06,050.051a chinnagātrāvarakarair nihataiś cāpi vāraṇaiḥ 06,050.051c āsīt tasmin samāstīrṇā patitair bhūr nagair iva 06,050.052a vimṛdyaivaṃ mahānāgān mamardāśvān nararṣabhaḥ 06,050.052c aśvārohavarāṃś cāpi pātayām āsa bhārata 06,050.052e tad ghoram abhavad yuddhaṃ tasya teṣāṃ ca bhārata 06,050.053a khalīnāny atha yoktrāṇi kaśāś ca kanakojjvalāḥ 06,050.053c paristomāś ca prāsāś ca ṛṣṭayaś ca mahādhanāḥ 06,050.054a kavacāny atha carmāṇi citrāṇy āstaraṇāni ca 06,050.054c tatra tatrāpaviddhāni vyadṛśyanta mahāhave 06,050.055a prothayantrair vicitraiś ca śastraiś ca vimalais tathā 06,050.055c sa cakre vasudhāṃ kīrṇāṃ śabalaiḥ kusumair iva 06,050.056a āplutya rathinaḥ kāṃś cit parāmṛśya mahābalaḥ 06,050.056a*0172_01 . . . . . . . . ākṣipyānyāny apātayat 06,050.056a*0172_02 khaḍgenānyāṃś ca ciccheda . . . . . . . . 06,050.056c pātayām āsa khaḍgena sadhvajān api pāṇḍavaḥ 06,050.057a muhur utpatato dikṣu dhāvataś ca yaśasvinaḥ 06,050.057c mārgāṃś ca carataś citrān vyasmayanta raṇe janāḥ 06,050.058a nijaghāna padā kāṃś cid ākṣipyānyān apothayat 06,050.058c khaḍgenānyāṃś ca ciccheda nādenānyāṃś ca bhīṣayan 06,050.059a ūruvegena cāpy anyān pātayām āsa bhūtale 06,050.059c apare cainam ālokya bhayāt pañcatvam āgatāḥ 06,050.060a evaṃ sā bahulā senā kaliṅgānāṃ tarasvinām 06,050.060c parivārya raṇe bhīṣmaṃ bhīmasenam upādravat 06,050.061a tataḥ kaliṅgasainyānāṃ pramukhe bharatarṣabha 06,050.061c śrutāyuṣam abhiprekṣya bhīmasenaḥ samabhyayāt 06,050.062a tam āyāntam abhiprekṣya kaliṅgo navabhiḥ śaraiḥ 06,050.062c bhīmasenam ameyātmā pratyavidhyat stanāntare 06,050.063a kaliṅgabāṇābhihatas tottrārdita iva dvipaḥ 06,050.063c bhīmasenaḥ prajajvāla krodhenāgnir ivendhanaiḥ 06,050.064a athāśokaḥ samādāya rathaṃ hemapariṣkṛtam 06,050.064c bhīmaṃ saṃpādayām āsa rathena rathasārathiḥ 06,050.065a tam āruhya rathaṃ tūrṇaṃ kaunteyaḥ śatrusūdanaḥ 06,050.065c kaliṅgam abhidudrāva tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 06,050.066a tataḥ śrutāyur balavān bhīmāya niśitāñ śarān 06,050.066c preṣayām āsa saṃkruddho darśayan pāṇilāghavam 06,050.067a sa kārmukavarotsṛṣṭair navabhir niśitaiḥ śaraiḥ 06,050.067c samāhato bhṛśaṃ rājan kaliṅgena mahāyaśāḥ 06,050.067e saṃcukrudhe bhṛśaṃ bhīmo daṇḍāhata ivoragaḥ 06,050.068a kruddhaś ca cāpam āyamya balavad balināṃ varaḥ 06,050.068c kaliṅgam avadhīt pārtho bhīmaḥ saptabhir āyasaiḥ 06,050.069a kṣurābhyāṃ cakrarakṣau ca kaliṅgasya mahābalau 06,050.069c satyadevaṃ ca satyaṃ ca prāhiṇod yamasādanam 06,050.070a tataḥ punar ameyātmā nārācair niśitais tribhiḥ 06,050.070c ketumantaṃ raṇe bhīmo 'gamayad yamasādanam 06,050.071a tataḥ kaliṅgāḥ saṃkruddhā bhīmasenam amarṣaṇam 06,050.071c anīkair bahusāhasraiḥ kṣatriyāḥ samavārayan 06,050.072a tataḥ śaktigadākhaḍgatomararṣṭiparaśvadhaiḥ 06,050.072c kaliṅgāś ca tato rājan bhīmasenam avākiran 06,050.073a saṃnivārya sa tāṃ ghorāṃ śaravṛṣṭiṃ samutthitām 06,050.073c gadām ādāya tarasā pariplutya mahābalaḥ 06,050.073d*0173_01 papāta śatrusainyeṣu kesarīva mahābalaḥ 06,050.073e bhīmaḥ saptaśatān vīrān anayad yamasādanam 06,050.074a punaś caiva dvisāhasrān kaliṅgān arimardanaḥ 06,050.074c prāhiṇon mṛtyulokāya tad adbhutam ivābhavat 06,050.074d*0174_01 gadayā muktayā rājan pātayām āsa dantinaḥ 06,050.074d*0174_02 tathā gajaṃ gajenaiva prāhiṇod yamasādanam 06,050.074d*0174_03 rathaṃ rathena saṃcūrṇya turaṅgaṃ turageṇa tu 06,050.074d*0174_04 padātinaṃ padātena preṣayām āsa mṛtyave 06,050.074d*0174_05 punar aśveṣu patati gajeṣu ca punaḥ punaḥ 06,050.074d*0174_06 ratheṣu sa padāteṣu vāyuneva mahānalaḥ 06,050.074d*0174_07 yathā mṛgāṇāṃ madhye tu kesarīva nakhagrahaḥ 06,050.074d*0174_08 evaṃ bhramati sainyeṣu bhīmakarmā vṛkodaraḥ 06,050.075a evaṃ sa tāny anīkāni kaliṅgānāṃ punaḥ punaḥ 06,050.075c bibheda samare vīraḥ prekṣya bhīṣmaṃ mahāvratam 06,050.076a hatārohāś ca mātaṅgāḥ pāṇḍavena mahātmanā 06,050.076c viprajagmur anīkeṣu meghā vātahatā iva 06,050.076e mṛdnantaḥ svāny anīkāni vinadantaḥ śarāturāḥ 06,050.076f*0175_01 bhramanti tatra tatraiva kālyamānā mahātmanā 06,050.077a tato bhīmo mahābāhuḥ śaṅkhaṃ prādhmāpayad balī 06,050.077a*0176_01 . . . . . . . . khaḍgāsaktamahābhujaḥ 06,050.077a*0176_02 saṃprahṛṣṭo mahāghoṣaṃ . . . . . . . . 06,050.077c sarvakāliṅgasainyānāṃ manāṃsi samakampayat 06,050.077d*0177_01 bhīmena sahasā rājan bhramamāṇena saṃyuge 06,050.078a mohaś cāpi kaliṅgānām āviveśa paraṃtapa 06,050.078c prākampanta ca sainyāni vāhanāni ca sarvaśaḥ 06,050.079a bhīmena samare rājan gajendreṇeva sarvataḥ 06,050.079c mārgān bahūn vicaratā dhāvatā ca tatas tataḥ 06,050.079e muhur utpatatā caiva saṃmohaḥ samajāyata 06,050.079f*0178_01 dhāvatā hastimārgeṣu muhur āpatatā punaḥ 06,050.079f*0178_02 kaliṅgānāṃ sasainyānāṃ saṃmohaḥ samajāyata 06,050.080a bhīmasenabhayatrastaṃ sainyaṃ ca samakampata 06,050.080c kṣobhyamāṇam asaṃbādhaṃ grāheṇeva mahat saraḥ 06,050.081a trāsiteṣu ca vīreṣu bhīmenādbhutakarmaṇā 06,050.081c punarāvartamāneṣu vidravatsu ca saṃghaśaḥ 06,050.082a sarvakāliṅgayodheṣu pāṇḍūnāṃ dhvajinīpatiḥ 06,050.082c abravīt svāny anīkāni yudhyadhvam iti pārṣataḥ 06,050.083a senāpativacaḥ śrutvā śikhaṇḍipramukhā gaṇāḥ 06,050.083c bhīmam evābhyavartanta rathānīkaiḥ prahāribhiḥ 06,050.084a dharmarājaś ca tān sarvān upajagrāha pāṇḍavaḥ 06,050.084c mahatā meghavarṇena nāgānīkena pṛṣṭhataḥ 06,050.085a evaṃ saṃcodya sarvāṇi svāny anīkāni pārṣataḥ 06,050.085c bhīmasenasya jagrāha pārṣṇiṃ satpuruṣocitām 06,050.086a na hi pāñcālarājasya loke kaś cana vidyate 06,050.086c bhīmasātyakayor anyaḥ prāṇebhyaḥ priyakṛttamaḥ 06,050.087a so 'paśyat taṃ kaliṅgeṣu carantam arisūdanam 06,050.087c bhīmasenaṃ mahābāhuṃ pārṣataḥ paravīrahā 06,050.088a nanarda bahudhā rājan hṛṣṭaś cāsīt paraṃtapaḥ 06,050.088c śaṅkhaṃ dadhmau ca samare siṃhanādaṃ nanāda ca 06,050.089a sa ca pārāvatāśvasya rathe hemapariṣkṛte 06,050.089c kovidāradhvajaṃ dṛṣṭvā bhīmasenaḥ samāśvasat 06,050.090a dhṛṣṭadyumnas tu taṃ dṛṣṭvā kaliṅgaiḥ samabhidrutam 06,050.090c bhīmasenam ameyātmā trāṇāyājau samabhyayāt 06,050.091a tau dūrāt sātyakir dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnavṛkodarau 06,050.091c kaliṅgān samare vīrau yodhayantau manasvinau 06,050.092a sa tatra gatvā śaineyo javena jayatāṃ varaḥ 06,050.092c pārthapārṣatayoḥ pārṣṇiṃ jagrāha puruṣarṣabhaḥ 06,050.092d*0179_01 etac caturdaśe varṣe bhīmo dṛṣṭvā raṇājiram 06,050.092d*0179_02 viśeṣeṇa gajān rājan paraṃ toṣam upāgamat 06,050.093a sa kṛtvā kadanaṃ tatra pragṛhītaśarāsanaḥ 06,050.093c āsthito raudram ātmānaṃ jaghāna samare parān 06,050.094a kaliṅgaprabhavāṃ caiva māṃsaśoṇitakardamām 06,050.094c rudhirasyandinīṃ tatra bhīmaḥ prāvartayan nadīm 06,050.095a antareṇa kaliṅgānāṃ pāṇḍavānāṃ ca vāhinīm 06,050.095c saṃtatāra sudustārāṃ bhīmaseno mahābalaḥ 06,050.096a bhīmasenaṃ tathā dṛṣṭvā prākrośaṃs tāvakā nṛpa 06,050.096c kālo 'yaṃ bhīmarūpeṇa kaliṅgaiḥ saha yudhyate 06,050.097a tataḥ śāṃtanavo bhīṣmaḥ śrutvā taṃ ninadaṃ raṇe 06,050.097c abhyayāt tvarito bhīmaṃ vyūḍhānīkaḥ samantataḥ 06,050.098a taṃ sātyakir bhīmaseno dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 06,050.098c abhyadravanta bhīṣmasya rathaṃ hemapariṣkṛtam 06,050.099a parivārya ca te sarve gāṅgeyaṃ rabhasaṃ raṇe 06,050.099c tribhis tribhiḥ śarair ghorair bhīṣmam ānarchur añjasā 06,050.100a pratyavidhyata tān sarvān pitā devavratas tava 06,050.100c yatamānān maheṣvāsāṃs tribhis tribhir ajihmagaiḥ 06,050.101a tataḥ śarasahasreṇa saṃnivārya mahārathān 06,050.101c hayān kāñcanasaṃnāhān bhīmasya nyahanac charaiḥ 06,050.102a hatāśve tu rathe tiṣṭhan bhīmasenaḥ pratāpavān 06,050.102c śaktiṃ cikṣepa tarasā gāṅgeyasya rathaṃ prati 06,050.103a aprāptām eva tāṃ śaktiṃ pitā devavratas tava 06,050.103c tridhā ciccheda samare sā pṛthivyām aśīryata 06,050.104a tataḥ śaikyāyasīṃ gurvīṃ pragṛhya balavad gadām 06,050.104c bhīmaseno rathāt tūrṇaṃ pupluve manujarṣabha 06,050.104d*0180_01 bhīṣmam evābhyayāt tūrṇaṃ jighāṃsuḥ pāṇḍavarṣabhaḥ 06,050.105a sātyako 'pi tatas tūrṇaṃ bhīmasya priyakāmyayā 06,050.105b*0181_01 āplutyāplutya vegena carma bhrāmya punaḥ punaḥ 06,050.105b*0181_02 asinā tīkṣṇadhāreṇa yodhāñ chittvā mahāhave 06,050.105c sārathiṃ kuruvṛddhasya pātayām āsa sāyakaiḥ 06,050.106a bhīṣmas tu nihate tasmin sārathau rathināṃ varaḥ 06,050.106c vātāyamānais tair aśvair apanīto raṇājirāt 06,050.107a bhīmasenas tato rājann apanīte mahāvrate 06,050.107c prajajvāla yathā vahnir dahan kakṣam ivaidhitaḥ 06,050.108a sa hatvā sarvakāliṅgān senāmadhye vyatiṣṭhata 06,050.108c nainam abhyutsahan ke cit tāvakā bharatarṣabha 06,050.109a dhṛṣṭadyumnas tam āropya svarathe rathināṃ varaḥ 06,050.109c paśyatāṃ sarvasainyānām apovāha yaśasvinam 06,050.110a saṃpūjyamānaḥ pāñcālyair matsyaiś ca bharatarṣabha 06,050.110c dhṛṣṭadyumnaṃ pariṣvajya sameyād atha sātyakim 06,050.111a athābravīd bhīmasenaṃ sātyakiḥ satyavikramaḥ 06,050.111c praharṣayan yaduvyāghro dhṛṣṭadyumnasya paśyataḥ 06,050.112a diṣṭyā kaliṅgarājaś ca rājaputraś ca ketumān 06,050.112c śakradevaś ca kāliṅgaḥ kaliṅgāś ca mṛdhe hatāḥ 06,050.113a svabāhubalavīryeṇa nāgāśvarathasaṃkulaḥ 06,050.113b*0182_01 mahāpuruṣabhūyiṣṭho vīrayodhaniṣevitaḥ 06,050.113c mahāvyūhaḥ kaliṅgānām ekena mṛditas tvayā 06,050.114a evam uktvā śiner naptā dīrghabāhur ariṃdamaḥ 06,050.114c rathād ratham abhidrutya paryaṣvajata pāṇḍavam 06,050.114d*0183_01 bhīmaś ca punar āviṣṭaḥ sātvatena narottama 06,050.114d*0183_02 praharṣam atulaṃ lebhe bhīmaḥ sātyakinā saha 06,050.115a tataḥ svaratham āruhya punar eva mahārathaḥ 06,050.115c tāvakān avadhīt kruddho bhīmasya balam ādadhat 06,051.001 saṃjaya uvāca 06,051.001a gatāparāhṇabhūyiṣṭhe tasminn ahani bhārata 06,051.001c rathanāgāśvapattīnāṃ sādināṃ ca mahākṣaye 06,051.002a droṇaputreṇa śalyena kṛpeṇa ca mahātmanā 06,051.002c samasajjata pāñcālyas tribhir etair mahārathaiḥ 06,051.003a sa lokaviditān aśvān nijaghāna mahābalaḥ 06,051.003c drauṇeḥ pāñcāladāyādaḥ śitair daśabhir āśugaiḥ 06,051.004a tataḥ śalyarathaṃ tūrṇam āsthāya hatavāhanaḥ 06,051.004c drauṇiḥ pāñcāladāyādam abhyavarṣad atheṣubhiḥ 06,051.005a dhṛṣṭadyumnaṃ tu saṃsaktaṃ drauṇinā dṛśya bhārata 06,051.005c saubhadro 'bhyapatat tūrṇaṃ vikiran niśitāñ śarān 06,051.006a sa śalyaṃ pañcaviṃśatyā kṛpaṃ ca navabhiḥ śaraiḥ 06,051.006c aśvatthāmānam aṣṭābhir vivyādha puruṣarṣabha 06,051.007a ārjuniṃ tu tatas tūrṇaṃ drauṇir vivyādha patriṇā 06,051.007c śalyo dvādaśabhiś caiva kṛpaś ca niśitais tribhiḥ 06,051.008a lakṣmaṇas tava pautras tu tava pautram avasthitam 06,051.008c abhyavartata saṃhṛṣṭas tato yuddham avartata 06,051.009a dauryodhanis tu saṃkruddhaḥ saubhadraṃ navabhiḥ śaraiḥ 06,051.009c vivyādha samare rājaṃs tad adbhutam ivābhavat 06,051.010a abhimanyus tu saṃkruddho bhrātaraṃ bharatarṣabha 06,051.010c śaraiḥ pañcāśatā rājan kṣiprahasto 'bhyavidhyata 06,051.011a lakṣmaṇo 'pi tatas tasya dhanuś ciccheda patriṇā 06,051.011c muṣṭideśe mahārāja tata uccukruśur janāḥ 06,051.012a tad vihāya dhanuś chinnaṃ saubhadraḥ paravīrahā 06,051.012c anyad ādattavāṃś citraṃ kārmukaṃ vegavattaram 06,051.013a tau tatra samare hṛṣṭau kṛtapratikṛtaiṣiṇau 06,051.013c anyonyaṃ viśikhais tīkṣṇair jaghnatuḥ puruṣarṣabhau 06,051.014a tato duryodhano rājā dṛṣṭvā putraṃ mahāratham 06,051.014c pīḍitaṃ tava pautreṇa prāyāt tatra janeśvaraḥ 06,051.015a saṃnivṛtte tava sute sarva eva janādhipāḥ 06,051.015c ārjuniṃ rathavaṃśena samantāt paryavārayan 06,051.016a sa taiḥ parivṛtaḥ śūraiḥ śūro yudhi sudurjayaiḥ 06,051.016c na sma vivyathate rājan kṛṣṇatulyaparākramaḥ 06,051.017a saubhadram atha saṃsaktaṃ tatra dṛṣṭvā dhanaṃjayaḥ 06,051.017c abhidudrāva saṃkruddhas trātukāmaḥ svam ātmajam 06,051.018a tataḥ sarathanāgāśvā bhīṣmadroṇapurogamāḥ 06,051.018c abhyavartanta rājānaḥ sahitāḥ savyasācinam 06,051.019a uddhūtaṃ sahasā bhaumaṃ nāgāśvarathasādibhiḥ 06,051.019c divākarapathaṃ prāpya rajas tīvram adṛśyata 06,051.020a tāni nāgasahasrāṇi bhūmipālaśatāni ca 06,051.020c tasya bāṇapathaṃ prāpya nābhyavartanta sarvaśaḥ 06,051.021a praṇeduḥ sarvabhūtāni babhūvus timirā diśaḥ 06,051.021c kurūṇām anayas tīvraḥ samadṛśyata dāruṇaḥ 06,051.022a nāpy antarikṣaṃ na diśo na bhūmir na ca bhāskaraḥ 06,051.022c prajajñe bharataśreṣṭha śarasaṃghaiḥ kirīṭinaḥ 06,051.023a sāditadhvajanāgās tu hatāśvā rathino bhṛśam 06,051.023c vipradrutarathāḥ ke cid dṛśyante rathayūthapāḥ 06,051.024a virathā rathinaś cānye dhāvamānāḥ samantataḥ 06,051.024c tatra tatraiva dṛśyante sāyudhāḥ sāṅgadair bhujaiḥ 06,051.025a hayārohā hayāṃs tyaktvā gajārohāś ca dantinaḥ 06,051.025c arjunasya bhayād rājan samantād vipradudruvuḥ 06,051.026a rathebhyaś ca gajebhyaś ca hayebhyaś ca narādhipāḥ 06,051.026c patitāḥ pātyamānāś ca dṛśyante 'rjunatāḍitāḥ 06,051.027a sagadān udyatān bāhūn sakhaḍgāṃś ca viśāṃ pate 06,051.027c saprāsāṃś ca satūṇīrān saśarān saśarāsanān 06,051.028a sāṅkuśān sapatākāṃś ca tatra tatrārjuno nṛṇām 06,051.028c nicakarta śarair ugrai raudraṃ bibhrad vapus tadā 06,051.029a parighāṇāṃ pravṛddhānāṃ mudgarāṇāṃ ca māriṣa 06,051.029c prāsānāṃ bhiṇḍipālānāṃ nistriṃśānāṃ ca saṃyuge 06,051.030a paraśvadhānāṃ tīkṣṇānāṃ tomarāṇāṃ ca bhārata 06,051.030c varmaṇāṃ cāpaviddhānāṃ kavacānāṃ ca bhūtale 06,051.031a dhvajānāṃ carmaṇāṃ caiva vyajanānāṃ ca sarvaśaḥ 06,051.031c chatrāṇāṃ hemadaṇḍānāṃ cāmarāṇāṃ ca bhārata 06,051.032a pratodānāṃ kaśānāṃ ca yoktrāṇāṃ caiva māriṣa 06,051.032c rāśayaś cātra dṛśyante vinikīrṇā raṇakṣitau 06,051.033a nāsīt tatra pumān kaś cit tava sainyasya bhārata 06,051.033c yo 'rjunaṃ samare śūraṃ pratyudyāyāt kathaṃ cana 06,051.034a yo yo hi samare pārthaṃ patyudyāti viśāṃ pate 06,051.034c sa sa vai viśikhais tīkṣṇaiḥ paralokāya nīyate 06,051.035a teṣu vidravamāṇeṣu tava yodheṣu sarvaśaḥ 06,051.035c arjuno vāsudevaś ca dadhmatur vārijottamau 06,051.035d*0184_01 rorūyamāṇo dṛśyeta dhvajāgre vānareśvaraḥ 06,051.035d*0184_02 dṛṣṭyā bhīṣayate śatrūn stabdhakarṇo mahākapiḥ 06,051.036a tat prabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā pitā devavratas tava 06,051.036c abravīt samare śūraṃ bhāradvājaṃ smayann iva 06,051.037a eṣa pāṇḍusuto vīraḥ kṛṣṇena sahito balī 06,051.037c tathā karoti sainyāni yathā kuryād dhanaṃjayaḥ 06,051.038a na hy eṣa samare śakyo jetum adya kathaṃ cana 06,051.038c yathāsya dṛśyate rūpaṃ kālāntakayamopamam 06,051.039a na nivartayituṃ cāpi śakyeyaṃ mahatī camūḥ 06,051.039c anyonyaprekṣayā paśya dravatīyaṃ varūthinī 06,051.039d*0185_01 vayaṃ ca śastribhir bhinnā nṛpair indrasamair yudhi 06,051.039d*0185_02 bhīto vyūhasya sarvatra na sthātuṃ kaś cid icchati 06,051.039d*0185_03 śaravrātāḥ pradṛśyanta pannagābhāḥ samantataḥ 06,051.039d*0185_04 diśaś ca vidiśaś caiva vyāptā hy ārjunasāyakaiḥ 06,051.040a eṣa cāstaṃ giriśreṣṭhaṃ bhānumān pratipadyate 06,051.040c vapūṃṣi sarvalokasya saṃharann iva sarvathā 06,051.041a tatrāvahāraṃ saṃprāptaṃ manye 'haṃ puruṣarṣabha 06,051.041c śrāntā bhītāś ca no yodhā na yotsyanti kathaṃ cana 06,051.042a evam uktvā tato bhīṣmo droṇam ācāryasattamam 06,051.042c avahāram atho cakre tāvakānāṃ mahārathaḥ 06,051.042d*0186_01 tataḥ sarathanāgāśvā jayaṃ prāpya sasomakāḥ 06,051.042d*0186_02 pāñcālāḥ pāṇḍavāś caiva praṇeduś ca punaḥ punaḥ 06,051.042d*0186_03 prayayuḥ śibirāyaiva dhanaṃjayapuraskṛtāḥ 06,051.042d*0186_04 vāditraghoṣaiḥ saṃhṛṣṭāḥ pranṛtyanto mahārathāḥ 06,051.043a tato 'vahāraḥ sainyānāṃ tava teṣāṃ ca bhārata 06,051.043c astaṃ gacchati sūrye 'bhūt saṃdhyākāle ca vartati 06,052.001 saṃjaya uvāca 06,052.001a prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavas tataḥ 06,052.001c anīkāny anusaṃyāne vyādideśātha bhārata 06,052.002a gāruḍaṃ ca mahāvyūhaṃ cakre śāṃtanavas tadā 06,052.002c putrāṇāṃ te jayākāṅkṣī bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ 06,052.003a garuḍasya svayaṃ tuṇḍe pitā devavratas tava 06,052.003c cakṣuṣī ca bharadvājaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ 06,052.004a aśvatthāmā kṛpaś caiva śīrṣam āstāṃ yaśasvinau 06,052.004c trigartair matsyakaikeyair vāṭadhānaiś ca saṃyutau 06,052.005a bhūriśravāḥ śalaḥ śalyo bhagadattaś ca māriṣa 06,052.005c madrakāḥ sindhusauvīrās tathā pañcanadāś ca ye 06,052.006a jayadrathena sahitā grīvāyāṃ saṃniveśitāḥ 06,052.006c pṛṣṭhe duryodhano rājā sodaraiḥ sānugair vṛtaḥ 06,052.007a vindānuvindāv āvantyau kāmbojaś ca śakaiḥ saha 06,052.007c puccham āsan mahārāja śūrasenāś ca sarvaśaḥ 06,052.008a māgadhāś ca kaliṅgāś ca dāśerakagaṇaiḥ saha 06,052.008c dakṣiṇaṃ pakṣam āsādya sthitā vyūhasya daṃśitāḥ 06,052.009a kānanāś ca vikuñjāś ca muktāḥ puṇḍrāviṣas tathā 06,052.009c bṛhadbalena sahitā vāmaṃ pakṣam upāśritāḥ 06,052.010a vyūḍhaṃ dṛṣṭvā tu tat sainyaṃ savyasācī paraṃtapaḥ 06,052.010c dhṛṣṭadyumnena sahitaḥ pratyavyūhata saṃyuge 06,052.010d*0187_01 tāvakānāṃ tu taṃ vyūhaṃ pratyavyūhanta pāṇḍavāḥ 06,052.010e ardhacandreṇa vyūhena vyūhaṃ tam atidāruṇam 06,052.011a dakṣiṇaṃ śṛṅgam āsthāya bhīmaseno vyarocata 06,052.011c nānāśastraughasaṃpannair nānādeśyair nṛpair vṛtaḥ 06,052.012a tad anv eva virāṭaś ca drupadaś ca mahārathaḥ 06,052.012c tadanantaram evāsīn nīlo nīlāyudhaiḥ saha 06,052.013a nīlād anantaraṃ caiva dhṛṣṭaketur mahārathaḥ 06,052.013c cedikāśikarūṣaiś ca pauravaiś cābhisaṃvṛtaḥ 06,052.014a dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca pāñcālāś ca prabhadrakāḥ 06,052.014c madhye sainyasya mahataḥ sthitā yuddhāya bhārata 06,052.015a tathaiva dharmarājo 'pi gajānīkena saṃvṛtaḥ 06,052.015c tatas tu sātyakī rājan draupadyāḥ pañca cātmajāḥ 06,052.016a abhimanyus tatas tūrṇam irāvāṃś ca tataḥ param 06,052.016c bhaimasenis tato rājan kekayāś ca mahārathāḥ 06,052.017a tato 'bhūd dvipadāṃ śreṣṭho vāmaṃ pārśvam upāśritaḥ 06,052.017c sarvasya jagato goptā goptā yasya janārdanaḥ 06,052.017d*0188_01 tatrānu rathināṃ śreṣṭho vāmaśṛṅge vyavasthitaḥ 06,052.018a evam etan mahāvyūhaṃ pratyavyūhanta pāṇḍavāḥ 06,052.018c vadhārthaṃ tava putrāṇāṃ tatpakṣaṃ ye ca saṃgatāḥ 06,052.019a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ vyatiṣaktarathadvipam 06,052.019c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nighnatām itaretaram 06,052.020a hayaughāś ca rathaughāś ca tatra tatra viśāṃ pate 06,052.020c saṃpatantaḥ sma dṛśyante nighnamānāḥ parasparam 06,052.021a dhāvatāṃ ca rathaughānāṃ nighnatāṃ ca pṛthak pṛthak 06,052.021c babhūva tumulaḥ śabdo vimiśro dundubhisvanaiḥ 06,052.022a divaspṛṅ naravīrāṇāṃ nighnatām itaretaram 06,052.022c saṃprahāre sutumule tava teṣāṃ ca bhārata 06,052.022d*0189_01 prāvartata nadī ghorā paralokāya bhārata 06,053.001 saṃjaya uvāca 06,053.001a tato vyūḍheṣv anīkeṣu tāvakeṣv itareṣu ca 06,053.001c dhanaṃjayo rathānīkam avadhīt tava bhārata 06,053.001e śarair atiratho yuddhe pātayan rathayūthapān 06,053.002a te vadhyamānāḥ pārthena kāleneva yugakṣaye 06,053.002c dhārtarāṣṭrā raṇe yattāḥ pāṇḍavān pratyayodhayan 06,053.002e prārthayānā yaśo dīptaṃ mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam 06,053.003a ekāgramanaso bhūtvā pāṇḍavānāṃ varūthinīm 06,053.003c babhañjur bahuśo rājaṃs te cābhajyanta saṃyuge 06,053.004a dravadbhir atha bhagnaiś ca parivartadbhir eva ca 06,053.004c pāṇḍavaiḥ kauravaiś caiva na prajñāyata kiṃ cana 06,053.005a udatiṣṭhad rajo bhaumaṃ chādayānaṃ divākaram 06,053.005c diśaḥ pratidiśo vāpi tatra jajñuḥ kathaṃ cana 06,053.006a anumānena saṃjñābhir nāmagotraiś ca saṃyuge 06,053.006c vartate sma tadā yuddhaṃ tatra tatra viśāṃ pate 06,053.007a na vyūho bhidyate tatra kauravāṇāṃ kathaṃ cana 06,053.007c rakṣitaḥ satyasaṃdhena bhāradvājena dhīmatā 06,053.008a tathaiva pāṇḍaveyānāṃ rakṣitaḥ savyasācinā 06,053.008c nābhidhyata mahāvyūho bhīmena ca surakṣitaḥ 06,053.009a senāgrād abhiniṣpatya prāyudhyaṃs tatra mānavāḥ 06,053.009c ubhayoḥ senayo rājan vyatiṣaktarathadvipāḥ 06,053.010a hayārohair hayārohāḥ pātyante sma mahāhave 06,053.010c ṛṣṭibhir vimalāgrābhiḥ prāsair api ca saṃyuge 06,053.011a rathī rathinam āsādya śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ 06,053.011c pātayām āsa samare tasminn atibhayaṃkare 06,053.012a gajārohā gajārohān nārācaśaratomaraiḥ 06,053.012c saṃsaktāḥ pātayām āsus tava teṣāṃ ca saṃghaśaḥ 06,053.012d*0190_01 kaś cid utpatya samare varavāraṇam āsthitaḥ 06,053.012d*0190_02 keśapakṣe parāmṛśya jahāra samare śiraḥ 06,053.012d*0190_03 anye dviradadantāgranirbhinnahṛdayā raṇe 06,053.012d*0190_04 vemuś ca rudhiraṃ vīrā niḥśvasantaḥ samantataḥ 06,053.012d*0190_05 kaś cit kariviṣāṇastho vīro raṇaviśāradaḥ 06,053.012d*0190_06 prāvepac chaktinirbhinno gajaśikṣāstravedinā 06,053.013a pattisaṃghā raṇe pattīn bhiṇḍipālaparaśvadhaiḥ 06,053.013c nyapātayanta saṃhṛṣṭāḥ parasparakṛtāgasaḥ 06,053.013d*0191_01 rathī ca samare rājann āsādya gajayodhinam 06,053.013d*0191_02 sagajaṃ pātayām āsa gajī ca rathinaṃ rathāt 06,053.013d*0191_03 rathinaṃ ca hayārohaḥ prāsena bharatarṣabha 06,053.013d*0191_04 pātayām āsa samare rathī ca hayasādinam 06,053.014a padātī rathinaṃ saṃkhye rathī cāpi padātinam 06,053.014c nyapātayac chitaiḥ śastraiḥ senayor ubhayor api 06,053.015a gajārohā hayārohān pātayāṃ cakrire tadā 06,053.015c hayārohā gajasthāṃś ca tad adbhutam ivābhavat 06,053.015c*0192_01 **** **** āplutyāplutya saṃyuge 06,053.015c*0192_02 nistriṃśair niśitais tīkṣṇaiḥ 06,053.016a gajārohavaraiś cāpi tatra tatra padātayaḥ 06,053.016c pātitāḥ samadṛśyanta taiś cāpi gajayodhinaḥ 06,053.017a pattisaṃghā hayārohaiḥ sādisaṃghāś ca pattibhiḥ 06,053.017c pātyamānā vyadṛśyanta śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,053.018a dhvajais tatrāpaviddhaiś ca kārmukais tomarais tathā 06,053.018c prāsais tathā gadābhiś ca parighaiḥ kampanais tathā 06,053.019a śaktibhiḥ kavacaiś citraiḥ kaṇapair aṅkuśair api 06,053.019c nistriṃśair vimalaiś cāpi svarṇapuṅkhaiḥ śarais tathā 06,053.020a paristomaiḥ kuthābhiś ca kambalaiś ca mahādhanaiḥ 06,053.020c bhūr bhāti bharataśreṣṭha sragdāmair iva citritā 06,053.021a narāśvakāyaiḥ patitair dantibhiś ca mahāhave 06,053.021c agamyarūpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā 06,053.022a praśaśāma rajo bhaumaṃ vyukṣitaṃ raṇaśoṇitaiḥ 06,053.022c diśaś ca vimalāḥ sarvāḥ saṃbabhūvur janeśvara 06,053.023a utthitāny agaṇeyāni kabandhāni samantataḥ 06,053.023c cihnabhūtāni jagato vināśārthāya bhārata 06,053.024a tasmin yuddhe mahāraudre vartamāne sudāruṇe 06,053.024c pratyadṛśyanta rathino dhāvamānāḥ samantataḥ 06,053.025a tato droṇaś ca bhīṣmaś ca saindhavaś ca jayadrathaḥ 06,053.025c purumitro vikarṇaś ca śakuniś cāpi saubalaḥ 06,053.026a ete samaradurdharṣāḥ siṃhatulyaparākramāḥ 06,053.026c pāṇḍavānām anīkāni babhañjuḥ sma punaḥ punaḥ 06,053.027a tathaiva bhīmaseno 'pi rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ 06,053.027c sātyakiś cekitānaś ca draupadeyāś ca bhārata 06,053.028a tāvakāṃs tava putrāṃś ca sahitān sarvarājabhiḥ 06,053.028c drāvayām āsur ājau te tridaśā dānavān iva 06,053.029a tathā te samare 'nyonyaṃ nighnantaḥ kṣatriyarṣabhāḥ 06,053.029c raktokṣitā ghorarūpā virejur dānavā iva 06,053.030a vinirjitya ripūn vīrāḥ senayor ubhayor api 06,053.030c vyadṛśyanta mahāmātrā grahā iva nabhastale 06,053.031a tato rathasahasreṇa putro duryodhanas tava 06,053.031c abhyayāt pāṇḍavān yuddhe rākṣasaṃ ca ghaṭotkacam 06,053.032a tathaiva pāṇḍavāḥ sarve mahatyā senayā saha 06,053.032c droṇabhīṣmau raṇe śūrau pratyudyayur ariṃdamau 06,053.033a kirīṭī tu yayau kruddhaḥ samarthān pārthivottamān 06,053.033c ārjuniḥ sātyakiś caiva yayatuḥ saubalaṃ balam 06,053.034a tataḥ pravavṛte bhūyaḥ saṃgrāmo lomaharṣaṇaḥ 06,053.034c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca samare vijigīṣatām 06,054.001 saṃjaya uvāca 06,054.001a tatas te pārthivāḥ kruddhāḥ phalgunaṃ vīkṣya saṃyuge 06,054.001c rathair anekasāhasraiḥ samantāt paryavārayan 06,054.002a athainaṃ rathavṛndena koṣṭakīkṛtya bhārata 06,054.002c śaraiḥ subahusāhasraiḥ samantād abhyavārayan 06,054.003a śaktīś ca vimalās tīkṣṇā gadāś ca parighaiḥ saha 06,054.003c prāsān paraśvadhāṃś caiva mudgarān musalān api 06,054.003e cikṣipuḥ samare kruddhāḥ phalgunasya rathaṃ prati 06,054.004a śastrāṇām atha tāṃ vṛṣṭiṃ śalabhānām ivāyatim 06,054.004c rurodha sarvataḥ pārthaḥ śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ 06,054.005a tatra tal lāghavaṃ dṛṣṭvā bībhatsor atimānuṣam 06,054.005c devadānavagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ 06,054.005e sādhu sādhv iti rājendra phalgunaṃ pratyapūjayan 06,054.006a sātyakiṃ cābhimanyuṃ ca mahatyā senayā saha 06,054.006c gāndhārāḥ samare śūrā rurudhuḥ sahasaubalāḥ 06,054.007a tatra saubalakāḥ kruddhā vārṣṇeyasya rathottamam 06,054.007c tilaśaś cicchiduḥ krodhāc chastrair nānāvidhair yudhi 06,054.008a sātyakis tu rathaṃ tyaktvā vartamāne mahābhaye 06,054.008c abhimanyo rathaṃ tūrṇam āruroha paraṃtapaḥ 06,054.009a tāv ekarathasaṃyuktau saubaleyasya vāhinīm 06,054.009c vyadhametāṃ śitais tūrṇaṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,054.010a droṇabhīṣmau raṇe yattau dharmarājasya vāhinīm 06,054.010c nāśayetāṃ śarais tīkṣṇaiḥ kaṅkapatraparicchadaiḥ 06,054.011a tato dharmasuto rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau 06,054.011c miṣatāṃ sarvasainyānāṃ droṇānīkam upādravan 06,054.012a tatrāsīt sumahad yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam 06,054.012c yathā devāsuraṃ yuddhaṃ pūrvam āsīt sudāruṇam 06,054.013a kurvāṇau tu mahat karma bhīmasenaghaṭotkacau 06,054.013b*0193_01 pitā putraś ca samare kurvāṇau karma duṣkaram 06,054.013b*0193_02 rājānaṃ pratyudīyetāṃ bhīmasenaghaṭotkacau 06,054.013c duryodhanas tato 'bhyetya tāv ubhāv abhyavārayat 06,054.014a tatrādbhutam apaśyāma haiḍimbasya parākramam 06,054.014c atītya pitaraṃ yuddhe yad ayudhyata bhārata 06,054.015a bhīmasenas tu saṃkruddho duryodhanam amarṣaṇam 06,054.015c hṛdy avidhyat pṛṣatkena prahasann iva pāṇḍavaḥ 06,054.016a tato duryodhano rājā prahāravaramohitaḥ 06,054.016c niṣasāda rathopasthe kaśmalaṃ ca jagāma ha 06,054.017a taṃ visaṃjñam atho jñātvā tvaramāṇo 'sya sārathiḥ 06,054.017c apovāha raṇād rājaṃs tataḥ sainyam abhidyata 06,054.018a tatas tāṃ kauravīṃ senāṃ dravamāṇāṃ samantataḥ 06,054.018c nighnan bhīmaḥ śarais tīkṣṇair anuvavrāja pṛṣṭhataḥ 06,054.019a pārṣataś ca rathaśreṣṭho dharmaputraś ca pāṇḍavaḥ 06,054.019c droṇasya paśyataḥ sainyaṃ gāṅgeyasya ca paśyataḥ 06,054.019e jaghnatur viśikhais tīkṣṇaiḥ parānīkaviśātanaiḥ 06,054.020a dravamāṇaṃ tu tat sainyaṃ tava putrasya saṃyuge 06,054.020c nāśaknutāṃ vārayituṃ bhīṣmadroṇau mahārathau 06,054.021a vāryamāṇaṃ hi bhīṣmeṇa droṇena ca viśāṃ pate 06,054.021c vidravaty eva tat sainyaṃ paśyator droṇabhīṣmayoḥ 06,054.022a tato rathasahasreṣu vidravatsu tatas tataḥ 06,054.022c tāv āsthitāv ekarathaṃ saubhadraśinipuṃgavau 06,054.022e saubalīṃ samare senāṃ śātayetāṃ samantataḥ 06,054.023a śuśubhāte tadā tau tu śaineyakurupuṃgavau 06,054.023c amāvāsyāṃ gatau yadvat somasūryau nabhastale 06,054.024a arjunas tu tataḥ kruddhas tava sainyaṃ viśāṃ pate 06,054.024c vavarṣa śaravarṣeṇa dhārābhir iva toyadaḥ 06,054.025a vadhyamānaṃ tatas tat tu śaraiḥ pārthasya saṃyuge 06,054.025c dudrāva kauravaṃ sainyaṃ viṣādabhayakampitam 06,054.025d*0194_01 vāryamāṇaṃ mahārāja bhīṣmadroṇakṛpādibhiḥ 06,054.026a dravatas tān samālokya bhīṣmadroṇau mahārathau 06,054.026c nyavārayetāṃ saṃrabdhau duryodhanahitaiṣiṇau 06,054.027a tato duryodhano rājā samāśvasya viśāṃ pate 06,054.027c nyavartayata tat sainyaṃ dravamāṇaṃ samantataḥ 06,054.028a yatra yatra sutaṃ tubhyaṃ yo yaḥ paśyati bhārata 06,054.028c tatra tatra nyavartanta kṣatriyāṇāṃ mahārathāḥ 06,054.029a tān nivṛttān samīkṣyaiva tato 'nye 'pītare janāḥ 06,054.029c anyonyaspardhayā rājaṃl lajjayānye 'vatasthire 06,054.030a punarāvartatāṃ teṣāṃ vega āsīd viśāṃ pate 06,054.030c pūryataḥ sāgarasyeva candrasyodayanaṃ prati 06,054.031a saṃnivṛttāṃs tatas tāṃs tu dṛṣṭvā rājā suyodhanaḥ 06,054.031c abravīt tvarito gatvā bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ vacaḥ 06,054.032a pitāmaha nibodhedaṃ yat tvā vakṣyāmi bhārata 06,054.032c nānurūpam ahaṃ manye tvayi jīvati kaurava 06,054.033a droṇe cāstravidāṃ śreṣṭhe saputre sasuhṛjjane 06,054.033c kṛpe caiva maheṣvāse dravatīyaṃ varūthinī 06,054.034a na pāṇḍavāḥ pratibalās tava rājan kathaṃ cana 06,054.034c tathā droṇasya saṃgrāme drauṇeś caiva kṛpasya ca 06,054.035a anugrāhyāḥ pāṇḍusutā nūnaṃ tava pitāmaha 06,054.035c yathemāṃ kṣamase vīra vadhyamānāṃ varūthinīm 06,054.036a so 'smi vācyas tvayā rājan pūrvam eva samāgame 06,054.036c na yotsye pāṇḍavān saṃkhye nāpi pārṣatasātyakī 06,054.037a śrutvā tu vacanaṃ tubhyam ācāryasya kṛpasya ca 06,054.037c karṇena sahitaḥ kṛtyaṃ cintayānas tadaiva hi 06,054.038a yadi nāhaṃ parityājyo yuvābhyām iha saṃyuge 06,054.038c vikrameṇānurūpeṇa yudhyetāṃ puruṣarṣabhau 06,054.039a etac chrutvā vaco bhīṣmaḥ prahasan vai muhur muhuḥ 06,054.039c abravīt tanayaṃ tubhyaṃ krodhād udvṛtya cakṣuṣī 06,054.040a bahuśo hi mayā rājaṃs tathyam uktaṃ hitaṃ vacaḥ 06,054.040c ajeyāḥ pāṇḍavā yuddhe devair api savāsavaiḥ 06,054.041a yat tu śakyaṃ mayā kartuṃ vṛddhenādya nṛpottama 06,054.041c kariṣyāmi yathāśakti prekṣedānīṃ sabāndhavaḥ 06,054.042a adya pāṇḍusutān sarvān sasainyān saha bandhubhiḥ 06,054.042c miṣato vārayiṣyāmi sarvalokasya paśyataḥ 06,054.043a evam ukte tu bhīṣmeṇa putrās tava janeśvara 06,054.043c dadhmuḥ śaṅkhān mudā yuktā bherīś ca jaghnire bhṛśam 06,054.044a pāṇḍavāpi tato rājañ śrutvā taṃ ninadaṃ mahat 06,054.044c dadhmuḥ śaṅkhāṃś ca bherīś ca murajāṃś ca vyanādayan 06,055.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,055.001a pratijñāte tu bhīṣmeṇa tasmin yuddhe sudāruṇe 06,055.001b*0195_01 pāṇḍūn āvārayiṣyeti kathaṃ yuyudhire nṛpāḥ 06,055.001c krodhito mama putreṇa duḥkhitena viśeṣataḥ 06,055.002a bhīṣmaḥ kim akarot tatra pāṇḍaveyeṣu saṃjaya 06,055.002c pitāmahe vā pāñcālās tan mamācakṣva saṃjaya 06,055.003 saṃjaya uvāca 06,055.003a gatapūrvāhṇabhūyiṣṭhe tasminn ahani bhārata 06,055.003b*0196_01 paścimāṃ diśam āsthāya sthite cāpi divākare 06,055.003c jayaṃ prāpteṣu hṛṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu 06,055.004a sarvadharmaviśeṣajñaḥ pitā devavratas tava 06,055.004c abhyayāj javanair aśvaiḥ pāṇḍavānām anīkinīm 06,055.004e mahatyā senayā guptas tava putraiś ca sarvaśaḥ 06,055.005a prāvartata tato yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam 06,055.005c asmākaṃ pāṇḍavaiḥ sārdham anayāt tava bhārata 06,055.006a dhanuṣāṃ kūjatāṃ tatra talānāṃ cābhihanyatām 06,055.006c mahān samabhavac chabdo girīṇām iva dīryatām 06,055.007a tiṣṭha sthito 'smi viddhy enaṃ nivartasva sthiro bhava 06,055.007c sthito 'smi praharasveti śabdāḥ śrūyanta sarvaśaḥ 06,055.008a kāñcaneṣu tanutreṣu kirīṭeṣu dhvajeṣu ca 06,055.008c śilānām iva śaileṣu patitānām abhūt svanaḥ 06,055.009a patitāny uttamāṅgāni bāhavaś ca vibhūṣitāḥ 06,055.009c vyaceṣṭanta mahīṃ prāpya śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,055.010a hṛtottamāṅgāḥ ke cit tu tathaivodyatakārmukāḥ 06,055.010c pragṛhītāyudhāś cāpi tasthuḥ puruṣasattamāḥ 06,055.011a prāvartata mahāvegā nadī rudhiravāhinī 06,055.011c mātaṅgāṅgaśilāraudrā māṃsaśoṇitakardamā 06,055.012a varāśvanaranāgānāṃ śarīraprabhavā tadā 06,055.012c paralokārṇavamukhī gṛdhragomāyumodinī 06,055.013a na dṛṣṭaṃ na śrutaṃ cāpi yuddham etādṛśaṃ nṛpa 06,055.013c yathā tava sutānāṃ ca pāṇḍavānāṃ ca bhārata 06,055.014a nāsīd rathapathas tatra yodhair yudhi nipātitaiḥ 06,055.014c gajaiś ca patitair nīlair giriśṛṅgair ivāvṛtam 06,055.015a vikīrṇaiḥ kavacaiś citrair dhvajaiś chatraiś ca māriṣa 06,055.015c śuśubhe tad raṇasthānaṃ śaradīva nabhastalam 06,055.016a vinirbhinnāḥ śaraiḥ ke cid antapīḍāvikarṣiṇaḥ 06,055.016c abhītāḥ samare śatrūn abhyadhāvanta daṃśitāḥ 06,055.017a tāta bhrātaḥ sakhe bandho vayasya mama mātula 06,055.017c mā māṃ parityajety anye cukruśuḥ patitā raṇe 06,055.018a ādhāvābhyehi mā gaccha kiṃ bhīto 'si kva yāsyasi 06,055.018c sthito 'haṃ samare mā bhair iti cānye vicukruśuḥ 06,055.019a tatra bhīṣmaḥ śāṃtanavo nityaṃ maṇḍalakārmukaḥ 06,055.019c mumoca bāṇān dīptāgrān ahīn āśīviṣān iva 06,055.020a śarair ekāyanīkurvan diśaḥ sarvā yatavrataḥ 06,055.020c jaghāna pāṇḍavarathān ādiśyādiśya bhārata 06,055.021a sa nṛtyan vai rathopasthe darśayan pāṇilāghavam 06,055.021c alātacakravad rājaṃs tatra tatra sma dṛśyate 06,055.022a tam ekaṃ samare śūraṃ pāṇḍavāḥ sṛñjayās tathā 06,055.022c anekaśatasāhasraṃ samapaśyanta lāghavāt 06,055.023a māyākṛtātmānam iva bhīṣmaṃ tatra sma menire 06,055.023c pūrvasyāṃ diśi taṃ dṛṣṭvā pratīcyāṃ dadṛśur janāḥ 06,055.024a udīcyāṃ cainam ālokya dakṣiṇasyāṃ punaḥ prabho 06,055.024c evaṃ sa samare vīro gāṅgeyaḥ pratyadṛśyata 06,055.025a na cainaṃ pāṇḍaveyānāṃ kaś cic chaknoti vīkṣitum 06,055.025c viśikhān eva paśyanti bhīṣmacāpacyutān bahūn 06,055.026a kurvāṇaṃ samare karma sūdayānaṃ ca vāhinīm 06,055.026c vyākrośanta raṇe tatra vīrā bahuvidhaṃ bahu 06,055.026e amānuṣeṇa rūpeṇa carantaṃ pitaraṃ tava 06,055.027a śalabhā iva rājānaḥ patanti vidhicoditāḥ 06,055.027c bhīṣmāgnim abhi saṃkruddhaṃ vināśāya sahasraśaḥ 06,055.028a na hi moghaḥ śaraḥ kaś cid āsīd bhīṣmasya saṃyuge 06,055.028c naranāgāśvakāyeṣu bahutvāl laghuvedhinaḥ 06,055.029a bhinatty ekena bāṇena sumuktena patatriṇā 06,055.029c gajakaṅkaṭasaṃnāhaṃ vajreṇevācalottamam 06,055.030a dvau trīn api gajārohān piṇḍitān varmitān api 06,055.030c nārācena sutīkṣṇena nijaghāna pitā tava 06,055.031a yo yo bhīṣmaṃ naravyāghram abhyeti yudhi kaś cana 06,055.031c muhūrtadṛṣṭaḥ sa mayā pātito bhuvi dṛśyate 06,055.032a evaṃ sā dharmarājasya vadhyamānā mahācamūḥ 06,055.032c bhīṣmeṇātulavīryeṇa vyaśīryata sahasradhā 06,055.033a prakīryata mahāsenā śaravarṣābhitāpitā 06,055.033c paśyato vāsudevasya pārthasya ca mahātmanaḥ 06,055.034a yatamānāpi te vīrā dravamāṇān mahārathān 06,055.034c nāśaknuvan vārayituṃ bhīṣmabāṇaprapīḍitāḥ 06,055.035a mahendrasamavīryeṇa vadhyamānā mahācamūḥ 06,055.035c abhajyata mahārāja na ca dvau saha dhāvataḥ 06,055.036a āviddhanaranāgāśvaṃ patitadhvajakūbaram 06,055.036c anīkaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ hāhābhūtam acetanam 06,055.037a jaghānātra pitā putraṃ putraś ca pitaraṃ tathā 06,055.037c priyaṃ sakhāyaṃ cākrande sakhā daivabalātkṛtaḥ 06,055.038a vimucya kavacān anye pāṇḍuputrasya sainikāḥ 06,055.038c prakīrya keśān dhāvantaḥ pratyadṛśyanta bhārata 06,055.039a tad gokulam ivodbhrāntam udbhrāntarathayūthapam 06,055.039c dadṛśe pāṇḍuputrasya sainyam ārtasvaraṃ tadā 06,055.040a prabhajyamānaṃ tat sainyaṃ dṛṣṭvā devakinandanaḥ 06,055.040c uvāca pārthaṃ bībhatsuṃ nigṛhya ratham uttamam 06,055.041a ayaṃ sa kālaḥ saṃprāptaḥ pārtha yaḥ kāṅkṣitas tvayā 06,055.041c praharāsmai naravyāghra na cen mohād vimuhyase 06,055.042a yat tvayā kathitaṃ vīra purā rājñāṃ samāgame 06,055.042c bhīṣmadroṇamukhān sarvān dhārtarāṣṭrasya sainikān 06,055.043a sānubandhān haniṣyāmi ye māṃ yotsyanti saṃyuge 06,055.043c iti tat kuru kaunteya satyaṃ vākyam ariṃdama 06,055.044a bībhatso paśya sainyaṃ svaṃ bhajyamānaṃ samantataḥ 06,055.044c dravataś ca mahīpālān sarvān yaudhiṣṭhire bale 06,055.045a dṛṣṭvā hi samare bhīṣmaṃ vyāttānanam ivāntakam 06,055.045c bhayārtāḥ saṃpraṇaśyanti siṃhaṃ kṣudramṛgā iva 06,055.046a evam uktaḥ pratyuvāca vāsudevaṃ dhanaṃjayaḥ 06,055.046c codayāśvān yato bhīṣmo vigāhyaitad balārṇavam 06,055.046d*0197_01 pātayiṣyāmi durdharṣaṃ kuruvṛddhaṃ pitāmaham 06,055.047a tato 'śvān rajataprakhyāṃś codayām āsa mādhavaḥ 06,055.047c yato bhīṣmaratho rājan duṣprekṣyo raśmimān iva 06,055.048a tatas tat punar āvṛttaṃ yudhiṣṭhirabalaṃ mahat 06,055.048c dṛṣṭvā pārthaṃ mahābāhuṃ bhīṣmāyodyantam āhave 06,055.049a tato bhīṣmaḥ kuruśreṣṭhaḥ siṃhavad vinadan muhuḥ 06,055.049c dhanaṃjayarathaṃ tūrṇaṃ śaravarṣair avākirat 06,055.050a kṣaṇena sa rathas tasya sahayaḥ sahasārathiḥ 06,055.050c śaravarṣeṇa mahatā saṃchanno na prakāśate 06,055.051a vāsudevas tv asaṃbhrānto dhairyam āsthāya sattvavān 06,055.051c codayām āsa tān aśvān vitunnān bhīṣmasāyakaiḥ 06,055.052a tataḥ pārtho dhanur gṛhya divyaṃ jaladanisvanam 06,055.052c pātayām āsa bhīṣmasya dhanuś chittvā tribhiḥ śaraiḥ 06,055.053a sa cchinnadhanvā kauravyaḥ punar anyan mahad dhanuḥ 06,055.053c nimeṣāntaramātreṇa sajyaṃ cakre pitā tava 06,055.054a vicakarṣa tato dorbhyāṃ dhanur jaladanisvanam 06,055.054c athāsya tad api kruddhaś ciccheda dhanur arjunaḥ 06,055.055a tasya tat pūjayām āsa lāghavaṃ śaṃtanoḥ sutaḥ 06,055.055c sādhu pārtha mahābāho sādhu bho pāṇḍunandana 06,055.056a tvayy evaitad yuktarūpaṃ mahat karma dhanaṃjaya 06,055.056c prīto 'smi sudṛḍhaṃ putra kuru yuddhaṃ mayā saha 06,055.057a iti pārthaṃ praśasyātha pragṛhyānyan mahad dhanuḥ 06,055.057c mumoca samare vīraḥ śarān pārtharathaṃ prati 06,055.058a adarśayad vāsudevo hayayāne paraṃ balam 06,055.058c moghān kurvañ śarāṃs tasya maṇḍalāny acaral laghu 06,055.059a tathāpi bhīṣmaḥ sudṛḍhaṃ vāsudevadhanaṃjayau 06,055.059c vivyādha niśitair bāṇaiḥ sarvagātreṣu māriṣa 06,055.060a śuśubhāte naravyāghrau tau bhīṣmaśaravikṣatau 06,055.060c govṛṣāv iva nardantau viṣāṇollikhitāṅkitau 06,055.061a punaś cāpi susaṃkruddhaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,055.061c kṛṣṇayor yudhi saṃrabdho bhīṣmo vyāvārayad diśaḥ 06,055.061d*0198_01 pārtho 'pi samare kruddho bhīṣmasyāvārayad diśaḥ 06,055.061d*0199_01 bhīṣmo 'pi rathināṃ śreṣṭhaḥ pārthasyāvārayad diśaḥ 06,055.062a vārṣṇeyaṃ ca śarais tīkṣṇaiḥ kampayām āsa roṣitaḥ 06,055.062c muhur abhyutsmayan bhīṣmaḥ prahasya svanavat tadā 06,055.063a tataḥ kṛṣṇas tu samare dṛṣṭvā bhīṣmaparākramam 06,055.063c saṃprekṣya ca mahābāhuḥ pārthasya mṛduyuddhatām 06,055.064a bhīṣmaṃ ca śaravarṣāṇi sṛjantam aniśaṃ yudhi 06,055.064c pratapantam ivādityaṃ madhyam āsādya senayoḥ 06,055.065a varān varān vinighnantaṃ pāṇḍuputrasya sainikān 06,055.065c yugāntam iva kurvāṇaṃ bhīṣmaṃ yaudhiṣṭhire bale 06,055.066a amṛṣyamāṇo bhagavān keśavaḥ paravīrahā 06,055.066c acintayad ameyātmā nāsti yaudhiṣṭhiraṃ balam 06,055.067a ekāhnā hi raṇe bhīṣmo nāśayed devadānavān 06,055.067c kim u pāṇḍusutān yuddhe sabalān sapadānugān 06,055.068a dravate ca mahat sainyaṃ pāṇḍavasya mahātmanaḥ 06,055.068c ete ca kauravās tūrṇaṃ prabhagnān dṛśya somakān 06,055.068e ādravanti raṇe hṛṣṭā harṣayantaḥ pitāmaham 06,055.069a so 'haṃ bhīṣmaṃ nihanmy adya pāṇḍavārthāya daṃśitaḥ 06,055.069c bhāram etaṃ vineṣyāmi pāṇḍavānāṃ mahātmanām 06,055.070a arjuno 'pi śarais tīkṣṇair vadhyamāno hi saṃyuge 06,055.070c kartavyaṃ nābhijānāti raṇe bhīṣmasya gauravāt 06,055.071a tathā cintayatas tasya bhūya eva pitāmahaḥ 06,055.071c preṣayām āsa saṃkruddhaḥ śarān pārtharathaṃ prati 06,055.072a teṣāṃ bahutvād dhi bhṛśaṃ śarāṇāṃ; diśo 'tha sarvāḥ pihitā babhūvuḥ 06,055.072c na cāntarikṣaṃ na diśo na bhūmir; na bhāskaro 'dṛśyata raśmimālī 06,055.072e vavuś ca vātās tumulāḥ sadhūmā; diśaś ca sarvāḥ kṣubhitā babhūvuḥ 06,055.073a droṇo vikarṇo 'tha jayadrathaś ca; bhūriśravāḥ kṛtavarmā kṛpaś ca 06,055.073c śrutāyur ambaṣṭhapatiś ca rājā; vindānuvindau ca sudakṣiṇaś ca 06,055.074a prācyāś ca sauvīragaṇāś ca sarve; vasātayaḥ kṣudrakamālavāś ca 06,055.074c kirīṭinaṃ tvaramāṇābhisasrur; nideśagāḥ śāṃtanavasya rājñaḥ 06,055.074d*0200_01 tavāpi putrasya tu kopanasya 06,055.075a taṃ vājipādātarathaughajālair; anekasāhasraśatair dadarśa 06,055.075c kirīṭinaṃ saṃparivāryamāṇaṃ; śiner naptā vāraṇayūthapaiś ca 06,055.076a tatas tu dṛṣṭvārjunavāsudevau; padātināgāśvarathaiḥ samantāt 06,055.076c abhidrutau śastrabhṛtāṃ variṣṭhau; śinipravīro 'bhisasāra tūrṇam 06,055.077a sa tāny anīkāni mahādhanuṣmāñ; śinipravīraḥ sahasābhipatya 06,055.077c cakāra sāhāyyam athārjunasya; viṣṇur yathā vṛtraniṣūdanasya 06,055.078a viśīrṇanāgāśvarathadhvajaughaṃ; bhīṣmeṇa vitrāsitasarvayodham 06,055.078c yudhiṣṭhirānīkam abhidravantaṃ; provāca saṃdṛśya śinipravīraḥ 06,055.079a kva kṣatriyā yāsyatha naiṣa dharmaḥ; satāṃ purastāt kathitaḥ purāṇaiḥ 06,055.079c mā svāṃ pratijñāṃ jahata pravīrāḥ; svaṃ vīradharmaṃ paripālayadhvam 06,055.080a tān vāsavān antarajo niśamya; narendramukhyān dravataḥ samantāt 06,055.080c pārthasya dṛṣṭvā mṛduyuddhatāṃ ca; bhīṣmaṃ ca saṃkhye samudīryamāṇam 06,055.081a amṛṣyamāṇaḥ sa tato mahātmā; yaśasvinaṃ sarvadaśārhabhartā 06,055.081c uvāca śaineyam abhipraśaṃsan; dṛṣṭvā kurūn āpatataḥ samantāt 06,055.082a ye yānti yāntv eva śinipravīra; ye 'pi sthitāḥ sātvata te 'pi yāntu 06,055.082c bhīṣmaṃ rathāt paśya nipātyamānaṃ; droṇaṃ ca saṃkhye sagaṇaṃ mayādya 06,055.083a nāsau rathaḥ sātvata kauravāṇāṃ; kruddhasya mucyeta raṇe 'dya kaś cit 06,055.083c tasmād ahaṃ gṛhya rathāṅgam ugraṃ; prāṇaṃ hariṣyāmi mahāvratasya 06,055.084a nihatya bhīṣmaṃ sagaṇaṃ tathājau; droṇaṃ ca śaineya rathapravīram 06,055.084c prītiṃ kariṣyāmi dhanaṃjayasya; rājñaś ca bhīmasya tathāśvinoś ca 06,055.085a nihatya sarvān dhṛtarāṣṭraputrāṃs; tatpakṣiṇo ye ca narendramukhyāḥ 06,055.085c rājyena rājānam ajātaśatruṃ; saṃpādayiṣyāmy aham adya hṛṣṭaḥ 06,055.085d*0201_01 itīdam uktvā sa mahānubhāvaḥ 06,055.085d*0201_02 sasmāra cakraṃ niśitaṃ purāṇam 06,055.085d*0201_03 sudarśanaṃ cintitamātram eva 06,055.085d*0201_04 tasyāgrahastaṃ svayam āruroha 06,055.086a tataḥ sunābhaṃ vasudevaputraḥ; sūryaprabhaṃ vajrasamaprabhāvam 06,055.086c kṣurāntam udyamya bhujena cakraṃ; rathād avaplutya visṛjya vāhān 06,055.087a saṃkampayan gāṃ caraṇair mahātmā; vegena kṛṣṇaḥ prasasāra bhīṣmam 06,055.087c madāndham ājau samudīrṇadarpaḥ; siṃho jighāṃsann iva vāraṇendram 06,055.088a so 'bhyadravad bhīṣmam anīkamadhye; kruddho mahendrāvarajaḥ pramāthī 06,055.088c vyālambipītāntapaṭaś cakāśe; ghano yathā khe 'cirabhāpinaddhaḥ 06,055.089a sudarśanaṃ cāsya rarāja śaures; tac cakrapadmaṃ subhujorunālam 06,055.089c yathādipadmaṃ taruṇārkavarṇaṃ; rarāja nārāyaṇanābhijātam 06,055.090a tat kṛṣṇakopodayasūryabuddhaṃ; kṣurāntatīkṣṇāgrasujātapatram 06,055.090c tasyaiva dehorusaraḥprarūḍhaṃ; rarāja nārāyaṇabāhunālam 06,055.091a tam āttacakraṃ praṇadantam uccaiḥ; kruddhaṃ mahendrāvarajaṃ samīkṣya 06,055.091c sarvāṇi bhūtāni bhṛśaṃ vineduḥ; kṣayaṃ kurūṇām iti cintayitvā 06,055.092a sa vāsudevaḥ pragṛhītacakraḥ; saṃvartayiṣyann iva jīvalokam 06,055.092c abhyutpataṃl lokagurur babhāse; bhūtāni dhakṣyann iva kālavahniḥ 06,055.093a tam āpatantaṃ pragṛhītacakraṃ; samīkṣya devaṃ dvipadāṃ variṣṭham 06,055.093c asaṃbhramāt kārmukabāṇapāṇī; rathe sthitaḥ śāṃtanavo 'bhyuvāca 06,055.093d*0202_01 asaṃbhramaṃ tad vicakarṣa dorbhyāṃ 06,055.093d*0202_02 mahādhanur gāṇḍivatulyaghoṣam 06,055.093d*0202_03 uvāca bhīṣmas tam anantapauruṣaṃ 06,055.093d*0202_04 govindam ājāv avimūḍhacetāḥ 06,055.094a ehy ehi deveśa jagannivāsa; namo 'stu te śārṅgarathāṅgapāṇe 06,055.094c prasahya māṃ pātaya lokanātha; rathottamād bhūtaśaraṇya saṃkhye 06,055.094d*0203_01 mamogracakreṇa nikṛnta dehaṃ 06,055.095a tvayā hatasyeha mamādya kṛṣṇa; śreyaḥ parasminn iha caiva loke 06,055.095c saṃbhāvito 'smy andhakavṛṣṇinātha; lokais tribhir vīra tavābhiyānāt 06,055.095d*0204_01 śrutvā vacaḥ śāṃtanavasya kṛṣṇo 06,055.095d*0204_02 vegena dhāvaṃs tam athābhyuvāca 06,055.095d*0204_03 tvaṃ mūlam asyeha bhuvi kṣayasya 06,055.095d*0204_04 duryodhanaṃ cādya samuddhariṣyasi 06,055.095d*0204_05 durdyūtadevī nṛpatir nivāryaḥ 06,055.095d*0204_06 sumantriṇā dharmapathi sthitena 06,055.095d*0204_07 tyājyo 'tha vā kālaparītabuddhir 06,055.095d*0204_08 dharmātigo yaḥ kulapāṃsanaḥ syāt 06,055.095d*0204_09 bhīṣmas tad ākarṇya yadupravīraṃ 06,055.095d*0204_10 rājā paraṃ daivatam ity uvāca 06,055.095d*0204_11 tyaktas tu kaṃso yadubhir hitārthe 06,055.095d*0204_12 dharmāt kurūṇām adhipas tadānīm 06,055.095d*0204_13 saṃbodhyamāno na bubodha rājā 06,055.095d*0204_14 kleśāya daivād viparītabuddhiḥ 06,055.095d*0204_15 śrotā hitaṃ yasya na kaś cid asti 06,055.095d*0204_16 vaktā bhṛśaṃ syāt sa tu kiṃ bravītu 06,055.096a rathād avaplutya tatas tvarāvān; pārtho 'py anudrutya yadupravīram 06,055.096c jagrāha pīnottamalambabāhuṃ; bāhvor hariṃ vyāyatapīnabāhuḥ 06,055.097a nigṛhyamāṇaś ca tadādidevo; bhṛśaṃ saroṣaḥ kila nāma yogī 06,055.097c ādāya vegena jagāma viṣṇur; jiṣṇuṃ mahāvāta ivaikavṛkṣam 06,055.098a pārthas tu viṣṭabhya balena pādau; bhīṣmāntikaṃ tūrṇam abhidravantam 06,055.098c balān nijagrāha kirīṭamālī; pade 'tha rājan daśame kathaṃ cit 06,055.099a avasthitaṃ ca praṇipatya kṛṣṇaṃ; prīto 'rjunaḥ kāñcanacitramālī 06,055.099c uvāca kopaṃ pratisaṃhareti; gatir bhavān keśava pāṇḍavānām 06,055.100a na hāsyate karma yathāpratijñaṃ; putraiḥ śape keśava sodaraiś ca 06,055.100c antaṃ kariṣyāmi yathā kurūṇāṃ; tvayāham indrānuja saṃprayuktaḥ 06,055.101a tataḥ pratijñāṃ samayaṃ ca tasmai; janārdanaḥ prītamanā niśamya 06,055.101c sthitaḥ priye kauravasattamasya; rathaṃ sacakraḥ punar āruroha 06,055.101d*0205_01 tataḥ pratijñāṃ samavāpya bhīṣmaḥ 06,055.101d*0205_02 kṛtāñjaliḥ stutyam athākarod vai 06,055.101d*0205_03 traivikrame yasya vapur babhāse 06,055.101d*0205_04 tathaiva dṛṣṭvā tu samujjvalantam 06,055.102a sa tān abhīṣūn punar ādadānaḥ; pragṛhya śaṅkhaṃ dviṣatāṃ nihantā 06,055.102c vinādayām āsa tato diśaś ca; sa pāñcajanyasya raveṇa śauriḥ 06,055.103a vyāviddhaniṣkāṅgadakuṇḍalaṃ taṃ; rajovikīrṇāñcitapakṣmanetram 06,055.103c viśuddhadaṃṣṭraṃ pragṛhītaśaṅkhaṃ; vicukruśuḥ prekṣya kurupravīrāḥ 06,055.104a mṛdaṅgabherīpaṭahapraṇādā; nemisvanā dundubhinisvanāś ca 06,055.104c sasiṃhanādāś ca babhūvur ugrāḥ; sarveṣv anīkeṣu tataḥ kurūṇām 06,055.105a gāṇḍīvaghoṣaḥ stanayitnukalpo; jagāma pārthasya nabho diśaś ca 06,055.105c jagmuś ca bāṇā vimalāḥ prasannāḥ; sarvā diśaḥ pāṇḍavacāpamuktāḥ 06,055.106a taṃ kauravāṇām adhipo balena; bhīṣmeṇa bhūriśravasā ca sārdham 06,055.106c abhyudyayāv udyatabāṇapāṇiḥ; kakṣaṃ didhakṣann iva dhūmaketuḥ 06,055.107a athārjunāya prajahāra bhallān; bhūriśravāḥ sapta suvarṇapuṅkhān 06,055.107c duryodhanas tomaram ugravegaṃ; śalyo gadāṃ śāṃtanavaś ca śaktim 06,055.108a sa saptabhiḥ sapta śarapravekān; saṃvārya bhūriśravasā visṛṣṭān 06,055.108c śitena duryodhanabāhumuktaṃ; kṣureṇa tat tomaram unmamātha 06,055.109a tataḥ śubhām āpatatīṃ sa śaktiṃ; vidyutprabhāṃ śāṃtanavena muktām 06,055.109c gadāṃ ca madrādhipabāhumuktāṃ; dvābhyāṃ śarābhyāṃ nicakarta vīraḥ 06,055.110a tato bhujābhyāṃ balavad vikṛṣya; citraṃ dhanur gāṇḍivam aprameyam 06,055.110c māhendram astraṃ vidhivat sughoraṃ; prāduścakārādbhutam antarikṣe 06,055.111a tenottamāstreṇa tato mahātmā; sarvāṇy anīkāni mahādhanuṣmān 06,055.111c śaraughajālair vimalāgnivarṇair; nivārayām āsa kirīṭamālī 06,055.111d*0206_01 bhīṣmaṃ śaraiḥ saṃparivārya saṃkhye 06,055.111d*0206_02 ciccheda bhūriśravasaś ca cāpam 06,055.111d*0206_03 śalyaṃ ca viddhvā navabhiḥ pṛṣatkair 06,055.111d*0206_04 duryodhanaṃ vakṣasi nirbibheda 06,055.112a śilīmukhāḥ pārthadhanuḥpramuktā; rathān dhvajāgrāṇi dhanūṃṣi bāhūn 06,055.112c nikṛtya dehān viviśuḥ pareṣāṃ; narendranāgendraturaṃgamāṇām 06,055.113a tato diśaś cānudiśaś ca pārthaḥ; śaraiḥ sudhārair niśitair vitatya 06,055.113c gāṇḍīvaśabdena manāṃsi teṣāṃ; kirīṭamālī vyathayāṃ cakāra 06,055.114a tasmiṃs tathā ghoratame pravṛtte; śaṅkhasvanā dundubhinisvanāś ca 06,055.114c antarhitā gāṇḍivanisvanena; bhabhūvur ugrāś ca raṇapraṇādāḥ 06,055.115a gāṇḍīvaśabdaṃ tam atho viditvā; virāṭarājapramukhā nṛvīrāḥ 06,055.115c pāñcālarājo drupadaś ca vīras; taṃ deśam ājagmur adīnasattvāḥ 06,055.116a sarvāṇi sainyāni tu tāvakāni; yato yato gāṇḍivajaḥ praṇādaḥ 06,055.116c tatas tataḥ saṃnatim eva jagmur; na taṃ pratīpo 'bhisasāra kaś cit 06,055.116c*0207_01 punaḥ punar dhārtarāṣṭrāḥ samagrāḥ 06,055.117a tasmin sughore nṛpasaṃprahāre; hatāḥ pravīrāḥ sarathāḥ sasūtāḥ 06,055.117c gajāś ca nārācanipātataptā; mahāpatākāḥ śubharukmakakṣyāḥ 06,055.118a parītasattvāḥ sahasā nipetuḥ; kirīṭinā bhinnatanutrakāyāḥ 06,055.118c dṛḍhāhatāḥ patribhir ugravegaiḥ; pārthena bhallair niśitaiḥ śitāgraiḥ 06,055.119a nikṛttayantrā nihatendrakīlā; dhvajā mahānto dhvajinīmukheṣu 06,055.119c padātisaṃghāś ca rathāś ca saṃkhye; hayāś ca nāgāś ca dhanaṃjayena 06,055.120a bāṇāhatās tūrṇam apetasattvā; viṣṭabhya gātrāṇi nipetur urvyām 06,055.120c aindreṇa tenāstravareṇa rājan; mahāhave bhinnatanutradehāḥ 06,055.121a tataḥ śaraughair niśitaiḥ kirīṭinā; nṛdehaśastrakṣatalohitodā 06,055.121c nadī sughorā naradehaphenā; pravartitā tatra raṇājire vai 06,055.121d*0208_01 tataḥ śaraughair niśitaiḥ kirīṭī 06,055.121d*0208_02 pravartayām āsa nadīṃ sughorām 06,055.121d*0208_03 nṛnāgavājikṣatalohitodāṃ 06,055.121d*0208_04 narendramajjāsthikamāṃsaphenām 06,055.122a vegena sātīva pṛthupravāhā; prasusrutā bhairavārāvarūpā 06,055.122c paretanāgāśvaśarīrarodhā; narāntramajjābhṛtamāṃsapaṅkā 06,055.123a prabhūtarakṣogaṇabhūtasevitā; śiraḥkapālākulakeśaśādvalā 06,055.123c śarīrasaṃghātasahasravāhinī; viśīrṇanānākavacormisaṃkulā 06,055.124a narāśvanāgāsthinikṛttaśarkarā; vināśapātālavatī bhayāvahā 06,055.124c tāṃ kaṅkamālāvṛtagṛdhrakahvaiḥ; kravyādasaṃghaiś ca tarakṣubhiś ca 06,055.125a upetakūlāṃ dadṛśuḥ samantāt; krūrāṃ mahāvaitaraṇīprakāśām 06,055.125c pravartitām arjunabāṇasaṃghair; medovasāsṛkpravahāṃ subhīmām 06,055.125d*0209_01 hatapravīrāṃ ca tathaiva dṛṣṭvā 06,055.125d*0209_02 senāṃ kurūṇām atha phalgunena 06,055.126a te cedipāñcālakarūṣamatsyāḥ; pārthāś ca sarve sahitāḥ praṇeduḥ 06,055.126b*0210_01 jayapragalbhāḥ puruṣapravīrāḥ 06,055.126b*0210_02 saṃtāpayantaḥ kuruyodhavīrān 06,055.126b*0211_01 hatapravīrāṇi balāni dṛṣṭvā 06,055.126b*0211_02 kirīṭinā śatrubhayāvahena 06,055.126c vitrāsya senāṃ dhvajinīpatīnāṃ; siṃho mṛgāṇām iva yūthasaṃghān 06,055.126d*0212_01 hatadrutāṃ tava putrasya senāṃ 06,055.126d*0212_02 dṛṣṭvā tadā bhāratavṛṣṇisiṃhau 06,055.126e vinedatus tāv atiharṣayuktau; gāṇḍīvadhanvā ca janārdanaś ca 06,055.127a tato raviṃ saṃhṛtaraśmijālaṃ; dṛṣṭvā bhṛśaṃ śastraparikṣatāṅgāḥ 06,055.127c tad aindram astraṃ vitataṃ sughoram; asahyam udvīkṣya yugāntakalpam 06,055.128a athāpayānaṃ kuravaḥ sabhīṣmāḥ; sadroṇaduryodhanabāhlikāś ca 06,055.128c cakrur niśāṃ saṃdhigatāṃ samīkṣya; vibhāvasor lohitarājiyuktām 06,055.128d*0213_01 rarāja cāraktadigantarālaṃ 06,055.128d*0213_02 saśoṇam atyartharathāṅganāmnaḥ 06,055.128d*0213_03 hṛdaḥ prabhinnād iva śoṇitaughair 06,055.128d*0213_04 viliptavantaḥ sakalaṃ viyogāt 06,055.129a avāpya kīrtiṃ ca yaśaś ca loke; vijitya śatrūṃś ca dhanaṃjayo 'pi 06,055.129c yayau narendraiḥ saha sodaraiś ca; samāptakarmā śibiraṃ niśāyām 06,055.129d*0214_01 duryodhanaḥ pravyathitāntarātmā 06,055.129d*0214_02 yayau tadā prekṣya tadājimadhye 06,055.129e tataḥ prajajñe tumulaḥ kurūṇāṃ; niśāmukhe ghorataraḥ praṇādaḥ 06,055.130a raṇe rathānām ayutaṃ nihatya; hatā gajāḥ saptaśatārjunena 06,055.130c prācyāś ca sauvīragaṇāś ca sarve; nipātitāḥ kṣudrakamālavāś ca 06,055.130e mahat kṛtaṃ karma dhanaṃjayena; kartuṃ yathā nārhati kaś cid anyaḥ 06,055.131a śrutāyur ambaṣṭhapatiś ca rājā; tathaiva durmarṣaṇacitrasenau 06,055.131c droṇaḥ kṛpaḥ saindhavabāhlikau ca; bhūriśravāḥ śalyaśalau ca rājan 06,055.131d*0215_01 anye ca yodhāḥ śataśaḥ sametāḥ 06,055.131d*0215_02 kruddhena pārthena raṇasya madhye 06,055.131e svabāhuvīryeṇa jitāḥ sabhīṣmāḥ; kirīṭinā lokamahārathena 06,055.131f*0216_01 aho prayāty eṣa gajendravṛndaiḥ 06,055.131f*0216_02 saṃveṣṭitaḥ pāṇḍavabāṇabhinnaḥ 06,055.131f*0216_03 duryodhanaś candrasamānaśobhinā 06,055.131f*0216_04 tiryag dhṛtenātapatreṇa mandaḥ 06,055.132a iti bruvantaḥ śibirāṇi jagmuḥ; sarve gaṇā bhārata ye tvadīyāḥ 06,055.132c ulkāsahasraiś ca susaṃpradīptair; vibhrājamānaiś ca tathā pradīpaiḥ 06,055.132e kirīṭivitrāsitasarvayodhā; cakre niveśaṃ dhvajinī kurūṇām 06,055.132f*0217_01 bhagnena darpeṇa mahārathānāṃ 06,055.132f*0217_02 vidhvastavaktrāś ca mahārathadvipāḥ 06,056.001 saṃjaya uvāca 06,056.001a vyuṣṭāṃ niśāṃ bhārata bhāratānām; anīkinīnāṃ pramukhe mahātmā 06,056.001c yayau sapatnān prati jātakopo; vṛtaḥ samagreṇa balena bhīṣmaḥ 06,056.002a taṃ droṇaduryodhanabāhlikāś ca; tathaiva durmarṣaṇacitrasenau 06,056.002c jayadrathaś cātibalo balaughair; nṛpās tathānye 'nuyayuḥ samantāt 06,056.003a sa tair mahadbhiś ca mahārathaiś; ca tejasvibhir vīryavadbhiś ca rājan 06,056.003c rarāja rājottama rājamukhyair; vṛtaḥ sa devair iva vajrapāṇiḥ 06,056.004a tasminn anīkapramukhe viṣaktā; dodhūyamānāś ca mahāpatākāḥ 06,056.004c suraktapītāsitapāṇḍurābhā; mahāgajaskandhagatā virejuḥ 06,056.005a sā vāhinī śāṃtanavena rājñā; mahārathair vāraṇavājibhiś ca 06,056.005c babhau savidyutstanayitnukalpā; jalāgame dyaur iva jātameghā 06,056.006a tato raṇāyābhimukhī prayātā; praty arjunaṃ śāṃtanavābhiguptā 06,056.006c senā mahogrā sahasā kurūṇāṃ; vego yathā bhīma ivāpagāyāḥ 06,056.006d*0218_01 ataḥ paraṃ vyūham acintyarūpaṃ 06,056.006d*0218_02 niveśayām āsa mahādhanuṣmān 06,056.007a taṃ vyālanānāvidhagūḍhasāraṃ; gajāśvapādātarathaughapakṣam 06,056.007c vyūhaṃ mahāmeghasamaṃ mahātmā; dadarśa dūrāt kapirājaketuḥ 06,056.008a sa niryayau ketumatā rathena; nararṣabhaḥ śvetahayena vīraḥ 06,056.008c varūthinā sainyamukhe mahātmā; vadhe dhṛtaḥ sarvasapatnayūnām 06,056.008d*0219_01 nārāyaṇenendra ivābhiguptaḥ 06,056.008d*0219_02 śaśīva sūryeṇa sameyivān yathā 06,056.008d*0219_03 tathā mahātmā saha keśavena 06,056.008d*0219_04 varūthinīnāṃ pramukhe rarāja 06,056.008d*0220_01 yathā mahendro 'suravāhinīnāṃ 06,056.008d*0220_02 nārāyaṇenendra ivābhiguptaḥ 06,056.008d*0220_03 śaśīva sūryeṇa sameyivān yathā 06,056.008d*0220_04 tathā mahātmā saha keśavena 06,056.009a sūpaskaraṃ sottarabandhureṣaṃ; yattaṃ yadūnām ṛṣabheṇa saṃkhye 06,056.009c kapidhvajaṃ prekṣya viṣedur ājau; sahaiva putrais tava kauraveyāḥ 06,056.010a prakarṣatā guptam udāyudhena; kirīṭinā lokamahārathena 06,056.010c taṃ vyūharājaṃ dadṛśus tvadīyāś; catuścaturvyālasahasrakīrṇam 06,056.011a yathā hi pūrve 'hani dharmarājñā; vyūhaḥ kṛtaḥ kauravanandanena 06,056.011c tathā tathoddeśam upetya tasthuḥ; pāñcālamukhyaiḥ saha cedimukhyāḥ 06,056.011d*0221_01 tathā na bhūto bhuvi mānuṣeṣu 06,056.011d*0221_02 na dṛṣṭapūrvo na ca saṃśrutaś ca 06,056.012a tato mahāvegasamāhatāni; bherīsahasrāṇi vinedur ājau 06,056.012c śaṅkhasvanā dundubhinisvanāś ca; sarveṣv anīkeṣu sasiṃhanādāḥ 06,056.013a tataḥ sabāṇāni mahāsvanāni; visphāryamāṇāni dhanūṃṣi vīraiḥ 06,056.013c kṣaṇena bherīpaṇavapraṇādān; antardadhuḥ śaṅkhamahāsvanāś ca 06,056.014a tac chaṅkhaśabdāvṛtam antarikṣam; uddhūtabhaumadrutareṇujālam 06,056.014c mahāvitānāvatataprakāśam; ālokya vīrāḥ sahasābhipetuḥ 06,056.015a rathī rathenābhihataḥ sasūtaḥ; papāta sāśvaḥ sarathaḥ saketuḥ 06,056.015c gajo gajenābhihataḥ papāta; padātinā cābhihataḥ padātiḥ 06,056.016a āvartamānāny abhivartamānair; bāṇaiḥ kṣatāny adbhutadarśanāni 06,056.016c prāsaiś ca khaḍgaiś ca samāhatāni; sadaśvavṛndāni sadaśvavṛndaiḥ 06,056.017a suvarṇatārāgaṇabhūṣitāni; śarāvarāṇi prahitāni vīraiḥ 06,056.017c vidāryamāṇāni paraśvadhaiś ca; prāsaiś ca khaḍgaiś ca nipetur urvyām 06,056.018a gajair viṣāṇair varahastarugṇāḥ; ke cit sasūtā rathinaḥ prapetuḥ 06,056.018c gajarṣabhāś cāpi ratharṣabheṇa; nipetire bāṇahatāḥ pṛthivyām 06,056.019a gajaughavegoddhatasāditānāṃ; śrutvā niṣedur vasudhāṃ manuṣyāḥ 06,056.019c ārtasvaraṃ sādipadātiyūnāṃ; viṣāṇagātrāvaratāḍitānām 06,056.020a saṃbhrāntanāgāśvarathe prasūte; mahābhaye sādipadātiyūnām 06,056.020c mahārathaiḥ saṃparivāryamāṇaṃ; dadarśa bhīṣmaḥ kapirājaketum 06,056.021a taṃ pañcatālocchritatālaketuḥ; sadaśvavegoddhatavīryayātaḥ 06,056.021c mahāstrabāṇāśanidīptamārgaṃ; kirīṭinaṃ śāṃtanavo 'bhyadhāvat 06,056.022a tathaiva śakrapratimānakalpam; indrātmajaṃ droṇamukhābhisasruḥ 06,056.022c kṛpaś ca śalyaś ca viviṃśatiś ca; duryodhanaḥ saumadattiś ca rājan 06,056.023a tato rathānīkamukhād upetya; sarvāstravit kāñcanacitravarmā 06,056.023c javena śūro 'bhisasāra sarvāṃs; tathārjunasyātra suto 'bhimanyuḥ 06,056.024a teṣāṃ mahāstrāṇi mahārathānām; asaktakarmā vinihatya kārṣṇiḥ 06,056.024c babhau mahāmantrahutārcimālī; sadogataḥ san bhagavān ivāgniḥ 06,056.025a tataḥ sa tūrṇaṃ rudhirodaphenāṃ; kṛtvā nadīṃ vaiśasane ripūṇām 06,056.025c jagāma saubhadram atītya bhīṣmo; mahārathaṃ pārtham adīnasattvaḥ 06,056.026a tataḥ prahasyādbhutadarśanena; gāṇḍīvanirhvādamahāsvanena 06,056.026c vipāṭhajālena mahāstrajālaṃ; vināśayām āsa kirīṭamālī 06,056.027a tam uttamaṃ sarvadhanurdharāṇām; asaktakarmā kapirājaketuḥ 06,056.027c bhīṣmaṃ mahātmābhivavarṣa tūrṇaṃ; śaraughajālair vimalaiś ca bhallaiḥ 06,056.027d*0222_01 tathaiva bhīṣmāhatam antarikṣe 06,056.027d*0222_02 mahāstrajālaṃ kapirājaketoḥ 06,056.027d*0222_03 viśīryamāṇaṃ dadṛśus tvadīyā 06,056.027d*0222_04 divākareṇeva tamobhibhūtam 06,056.028a evaṃvidhaṃ kārmukabhīmanādam; adīnavat satpuruṣottamābhyām 06,056.028c dadarśa lokaḥ kurusṛñjayāś ca; tad dvairathaṃ bhīṣmadhanaṃjayābhyām 06,057.001 saṃjaya uvāca 06,057.001a drauṇir bhūriśravāḥ śalyaś citrasenaś ca māriṣa 06,057.001c putraḥ sāṃyamaneś caiva saubhadraṃ samayodhayan 06,057.002a saṃsaktam atitejobhis tam ekaṃ dadṛśur janāḥ 06,057.002c pañcabhir manujavyāghrair gajaiḥ siṃhaśiśuṃ yathā 06,057.003a nābhilakṣyatayā kaś cin na śaurye na parākrame 06,057.003c babhūva sadṛśaḥ kārṣṇer nāstre nāpi ca lāghave 06,057.004a tathā tam ātmajaṃ yuddhe vikramantam ariṃdamam 06,057.004c dṛṣṭvā pārtho raṇe yattaḥ siṃhanādam atho 'nadat 06,057.005a pīḍayānaṃ ca tat sainyaṃ pautraṃ tava viśāṃ pate 06,057.005c dṛṣṭvā tvadīyā rājendra samantāt paryavārayan 06,057.005d*0223_01 dadarśa rājan pāñcālyaḥ senāpatir ariṃdamaḥ 06,057.006a dhvajinīṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ dīnaśatrur adīnavat 06,057.006c pratyudyayau sa saubhadras tejasā ca balena ca 06,057.007a tasya lāghavamārgastham ādityasadṛśaprabham 06,057.007c vyadṛśyata mahac cāpaṃ samare yudhyataḥ paraiḥ 06,057.008a sa drauṇim iṣuṇaikena viddhvā śalyaṃ ca pañcabhiḥ 06,057.008c dhvajaṃ sāṃyamaneś cāpi so 'ṣṭābhir apavarjayat 06,057.009a rukmadaṇḍāṃ mahāśaktiṃ preṣitāṃ saumadattinā 06,057.009c śitenoragasaṃkāśāṃ patriṇā vijahāra tām 06,057.010a śalyasya ca mahāghorān asyataḥ śataśaḥ śarān 06,057.010b*0224_01 dhanuś ciccheda bhallena tīvravegena phālguniḥ 06,057.010c nivāryārjunadāyādo jaghāna samare hayān 06,057.011a bhūriśravāś ca śalyaś ca drauṇiḥ sāṃyamaniḥ śalaḥ 06,057.011c nābhyavartanta saṃrabdhāḥ kārṣṇer bāhubalāśrayāt 06,057.012a tatas trigartā rājendra madrāś ca saha kekayaiḥ 06,057.012c pañcatriṃśatisāhasrās tava putreṇa coditāḥ 06,057.013a dhanurvedavido mukhyā ajeyāḥ śatrubhir yudhi 06,057.013c sahaputraṃ jighāṃsantaṃ parivavruḥ kirīṭinam 06,057.014a tau tu tatra pitāputrau parikṣiptau ratharṣabhau 06,057.014c dadarśa rājan pāñcālyaḥ senāpatir amitrajit 06,057.015a sa vāraṇarathaughānāṃ sahasrair bahubhir vṛtaḥ 06,057.015c vājibhiḥ pattibhiś caiva vṛtaḥ śatasahasraśaḥ 06,057.015d*0225_01 pārāvatāśvaṃ sa ratham āsthāya paravīrahā 06,057.016a dhanur visphārya saṃkruddhaś codayitvā varūthinīm 06,057.016c yayau tan madrakānīkaṃ kekayāṃś ca paraṃtapaḥ 06,057.017a tena kīrtimatā guptam anīkaṃ dṛḍhadhanvanā 06,057.017c prayuktarathanāgāśvaṃ yotsyamānam aśobhata 06,057.018a so 'rjunaṃ pramukhe yāntaṃ pāñcālyaḥ kurunandana 06,057.018c tribhiḥ śāradvataṃ bāṇair jatrudeśe samarpayat 06,057.019a tataḥ sa madrakān hatvā daśabhir daśabhiḥ śaraiḥ 06,057.019c hṛṣṭa eko jaghānāśvaṃ bhallena kṛtavarmaṇaḥ 06,057.020a damanaṃ cāpi dāyādaṃ pauravasya mahātmanaḥ 06,057.020c jaghāna vipulāgreṇa nārācena paraṃtapaḥ 06,057.021a tataḥ sāṃyamaneḥ putraḥ pāñcālyaṃ yuddhadurmadam 06,057.021c avidhyat triṃśatā bāṇair daśabhiś cāsya sārathim 06,057.022a so 'tividdho maheṣvāsaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan 06,057.022c bhallena bhṛśatīkṣṇena nicakartāsya kārmukam 06,057.023a athainaṃ pañcaviṃśatyā kṣipram eva samarpayat 06,057.023c aśvāṃś cāsyāvadhīd rājann ubhau tau pārṣṇisārathī 06,057.024a sa hatāśve rathe tiṣṭhan dadarśa bharatarṣabha 06,057.024c putraḥ sāṃyamaneḥ putraṃ pāñcālyasya mahātmanaḥ 06,057.025a sa saṃgṛhya mahāghoraṃ nistriṃśavaram āyasam 06,057.025c padātis tūrṇam abhyarchad rathasthaṃ drupadātmajam 06,057.026a taṃ mahaugham ivāyāntaṃ khāt patantam ivoragam 06,057.026c bhrāntāvaraṇanistriṃśaṃ kālotsṛṣṭam ivāntakam 06,057.027a dīpyantam iva śastrārcyā mattavāraṇavikramam 06,057.027c apaśyan pāṇḍavās tatra dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 06,057.028a tasya pāñcālaputras tu pratīpam abhidhāvataḥ 06,057.028c śitanistriṃśahastasya śarāvaraṇadhāriṇaḥ 06,057.029a bāṇavegam atītasya rathābhyāśam upeyuṣaḥ 06,057.029c tvaran senāpatiḥ kruddho bibheda gadayā śiraḥ 06,057.030a tasya rājan sanistriṃśaṃ suprabhaṃ ca śarāvaram 06,057.030c hatasya patato hastād vegena nyapatad bhuvi 06,057.031a taṃ nihatya gadāgreṇa lebhe sa paramaṃ yaśaḥ 06,057.031c putraḥ pāñcālarājasya mahātmā bhīmavikramaḥ 06,057.032a tasmin hate maheṣvāse rājaputre mahārathe 06,057.032c hāhākāro mahān āsīt tava sainyasya māriṣa 06,057.033a tataḥ sāṃyamaniḥ kruddho dṛṣṭvā nihatam ātmajam 06,057.033c abhidudrāva vegena pāñcālyaṃ yuddhadurmadam 06,057.034a tau tatra samare vīrau sametau rathināṃ varau 06,057.034c dadṛśuḥ sarvarājānaḥ kuravaḥ pāṇḍavās tathā 06,057.035a tataḥ sāṃyamaniḥ kruddhaḥ pārṣataṃ paravīrahā 06,057.035c ājaghāna tribhir bāṇais tottrair iva mahādvipam 06,057.036a tathaiva pārṣataṃ śūraṃ śalyaḥ samitiśobhanaḥ 06,057.036c ājaghānorasi kruddhas tato yuddham avartata 06,058.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,058.001a daivam eva paraṃ manye pauruṣād api saṃjaya 06,058.001c yat sainyaṃ mama putrasya pāṇḍusainyena vadhyate 06,058.002a nityaṃ hi māmakāṃs tāta hatān eva hi śaṃsasi 06,058.002c avyagrāṃś ca prahṛṣṭāṃś ca nityaṃ śaṃsasi pāṇḍavān 06,058.002d*0226_01 vibhagnāṃś ca praṇaṣṭāṃś ca nityaṃ śaṃsasi māmakān 06,058.003a hīnān puruṣakāreṇa māmakān adya saṃjaya 06,058.003c patitān pātyamānāṃś ca hatān eva ca śaṃsasi 06,058.004a yudhyamānān yathāśakti ghaṭamānāñ jayaṃ prati 06,058.004c pāṇḍavā vijayanty eva jīyante caiva māmakāḥ 06,058.005a so 'haṃ tīvrāṇi duḥkhāni duryodhanakṛtāni ca 06,058.005c aśrauṣaṃ satataṃ tāta duḥsahāni bahūni ca 06,058.006a tam upāyaṃ na paśyāmi jīyeran yena pāṇḍavāḥ 06,058.006c māmakā vā jayaṃ yuddhe prāpnuyur yena saṃjaya 06,058.007 saṃjaya uvāca 06,058.007a kṣayaṃ manuṣyadehānāṃ gajavājirathakṣayam 06,058.007c śṛṇu rājan sthiro bhūtvā tavaivāpanayo mahān 06,058.008a dhṛṣṭadyumnas tu śalyena pīḍito navabhiḥ śaraiḥ 06,058.008c pīḍayām āsa saṃkruddho madrādhipatim āyasaiḥ 06,058.009a tatrādbhutam apaśyāma pārṣatasya parākramam 06,058.009c nyavārayata yat tūrṇaṃ śalyaṃ samitiśobhanam 06,058.010a nāntaraṃ dadṛśe kaś cit tayoḥ saṃrabdhayo raṇe 06,058.010c muhūrtam iva tad yuddhaṃ tayoḥ samam ivābhavat 06,058.011a tataḥ śalyo mahārāja dhṛṣṭadyumnasya saṃyuge 06,058.011c dhanuś ciccheda bhallena pītena niśitena ca 06,058.012a athainaṃ śaravarṣeṇa chādayām āsa bhārata 06,058.012c giriṃ jalāgame yadvaj jaladā jaladhāriṇaḥ 06,058.013a abhimanyus tu saṃkruddho dhṛṣṭadyumne nipīḍite 06,058.013c abhidudrāva vegena madrarājarathaṃ prati 06,058.014a tato madrādhiparathaṃ kārṣṇiḥ prāpyātikopanaḥ 06,058.014c ārtāyanim ameyātmā vivyādha viśikhais tribhiḥ 06,058.015a tatas tu tāvakā rājan parīpsanto ''rjuniṃ raṇe 06,058.015c madrarājarathaṃ tūrṇaṃ parivāryāvatasthire 06,058.016a duryodhano vikarṇaś ca duḥśāsanaviviṃśatī 06,058.016c durmarṣaṇo duḥsahaś ca citrasenaś ca durmukhaḥ 06,058.017a satyavrataś ca bhadraṃ te purumitraś ca bhārata 06,058.017c ete madrādhiparathaṃ pālayantaḥ sthitā raṇe 06,058.018a tān bhīmasenaḥ saṃkruddho dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 06,058.018c draupadeyābhimanyuś ca mādrīputrau ca pāṇḍavau 06,058.018d*0227_01 dhārtarāṣṭrān daśa rathān daśaiva pratyavārayan 06,058.019a nānārūpāṇi śastrāṇi visṛjanto viśāṃ pate 06,058.019c abhyavartanta saṃhṛṣṭāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ 06,058.019e te vai samīyuḥ saṃgrāme rājan durmantrite tava 06,058.020a tasmin dāśarathe yuddhe vartamāne bhayāvahe 06,058.020c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca prekṣakā rathino 'bhavan 06,058.021a śastrāṇy anekarūpāṇi visṛjanto mahārathāḥ 06,058.021c anyonyam abhinardantaḥ saṃprahāraṃ pracakrire 06,058.022a te yattā jātasaṃrambhāḥ sarve 'nyonyaṃ jighāṃsavaḥ 06,058.022b*0228_01 anyonyam abhinardantaḥ spardhamānāḥ parasparam 06,058.022b*0229_01 anyonyaspardhayā rājañ jñātayaḥ saṃgatā mithaḥ 06,058.022b*0230_01 samāgatā mahārāja jñātayaḥ śastrapāṇayaḥ 06,058.022c mahāstrāṇi vimuñcantaḥ samāpetur amarṣaṇāḥ 06,058.023a duryodhanas tu saṃkruddho dhṛṣṭadyumnaṃ mahāraṇe 06,058.023c vivyādha niśitair bāṇaiś caturbhis tvarito bhṛśam 06,058.024a durmarṣaṇaś ca viṃśatyā citrasenaś ca pañcabhiḥ 06,058.024c durmukho navabhir bāṇair duḥsahaś cāpi saptabhiḥ 06,058.024e viviṃśatiḥ pañcabhiś ca tribhir duḥśāsanas tathā 06,058.024f*0231_01 vikarṇo daśabhir bāṇaiḥ purumitraś ca pañcabhiḥ 06,058.024f*0231_02 satyavrataḥ saptabhiś ca pārṣataṃ samare 'hanat 06,058.024f*0232_01 madrādhipas tribhiś caiva vikarṇaḥ pañcabhiḥ śaraiḥ 06,058.025a tān pratyavidhyad rājendra pārṣataḥ śatrutāpanaḥ 06,058.025c ekaikaṃ pañcaviṃśatyā darśayan pāṇilāghavam 06,058.026a satyavrataṃ tu samare purumitraṃ ca bhārata 06,058.026c abhimanyur avidhyat tau daśabhir daśabhiḥ śaraiḥ 06,058.027a mādrīputrau tu samare mātulaṃ mātṛnandanau 06,058.027c chādayetāṃ śaravrātais tad adbhutam ivābhavat 06,058.028a tataḥ śalyo mahārāja svasrīyau rathināṃ varau 06,058.028c śarair bahubhir ānarchat kṛtapratikṛtaiṣiṇau 06,058.028e chādyamānau tatas tau tu mādrīputrau na celatuḥ 06,058.029a atha duryodhanaṃ dṛṣṭvā bhīmaseno mahābalaḥ 06,058.029c vidhitsuḥ kalahasyāntaṃ gadāṃ jagrāha pāṇḍavaḥ 06,058.030a tam udyatagadaṃ dṛṣṭvā kailāsam iva śṛṅgiṇam 06,058.030c bhīmasenaṃ mahābāhuṃ putrās te prādravan bhayāt 06,058.031a duryodhanas tu saṃkruddho māgadhaṃ samacodayat 06,058.031c anīkaṃ daśasāhasraṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām 06,058.031d*0233_01 gajānīkena sahitas tena rājā suyodhanaḥ 06,058.031e māgadhaṃ purataḥ kṛtvā bhīmasenaṃ samabhyayāt 06,058.032a āpatantaṃ ca taṃ dṛṣṭvā gajānīkaṃ vṛkodaraḥ 06,058.032c gadāpāṇir avārohad rathāt siṃha ivonnadan 06,058.032d*0234_01 ghoraḥ pratibhayaś cāsīt pinākīva pinākadhṛk 06,058.032d*0234_02 nirmathyamānāṃ kruddhena pragṛhya mahatīṃ gadām 06,058.033a adrisāramayīṃ gurvīṃ pragṛhya mahatīṃ gadām 06,058.033c abhyadhāvad gajānīkaṃ vyāditāsya ivāntakaḥ 06,058.034a sa gajān gadayā nighnan vyacarat samare balī 06,058.034c bhīmaseno mahābāhuḥ savajra iva vāsavaḥ 06,058.035a tasya nādena mahatā manohṛdayakampinā 06,058.035b*0235_01 vipradhvastā gajā rājan madaṃ tyaktvā bhayaṃ gatāḥ 06,058.035c vyatyaceṣṭanta saṃhatya gajā bhīmasya nardataḥ 06,058.036a tatas tu draupadīputrāḥ saubhadraś ca mahārathaḥ 06,058.036c nakulaḥ sahadevaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 06,058.037a pṛṣṭhaṃ bhīmasya rakṣantaḥ śaravarṣeṇa vāraṇān 06,058.037c abhyadhāvanta varṣanto meghā iva girīn yathā 06,058.037d*0236_01 nākulis tu śatānīkaḥ samare śatrupūgahā 06,058.038a kṣuraiḥ kṣuraprair bhallaiś ca pītair añjalikair api 06,058.038c pātayantottamāṅgāni pāṇḍavā gajayodhinām 06,058.039a śirobhiḥ prapatadbhiś ca bāhubhiś ca vibhūṣitaiḥ 06,058.039c aśmavṛṣṭir ivābhāti pāṇibhiś ca sahāṅkuśaiḥ 06,058.040a hṛtottamāṅgāḥ skandheṣu gajānāṃ gajayodhinaḥ 06,058.040c adṛśyantācalāgreṣu drumā bhagnaśikhā iva 06,058.041a dhṛṣṭadyumnahatān anyān apaśyāma mahāgajān 06,058.041c patitān pātyamānāṃś ca pārṣatena mahātmanā 06,058.042a māgadho 'tha mahīpālo gajam airāvatopamam 06,058.042c preṣayām āsa samare saubhadrasya rathaṃ prati 06,058.043a tam āpatantaṃ saṃprekṣya māgadhasya gajottamam 06,058.043c jaghānaikeṣuṇā vīraḥ saubhadraḥ paravīrahā 06,058.044a tasyāvarjitanāgasya kārṣṇiḥ parapuraṃjayaḥ 06,058.044c rājño rajatapuṅkhena bhallenāpaharac chiraḥ 06,058.045a vigāhya tad gajānīkaṃ bhīmaseno 'pi pāṇḍavaḥ 06,058.045c vyacarat samare mṛdnan gajān indro girīn iva 06,058.046a ekaprahārābhihatān bhīmasenena kuñjarān 06,058.046c apaśyāma raṇe tasmin girīn vajrahatān iva 06,058.047a bhagnadantān bhagnakaṭān bhagnasakthāṃś ca vāraṇān 06,058.047c bhagnapṛṣṭhān bhagnakumbhān nihatān parvatopamān 06,058.048a nadataḥ sīdataś cānyān vimukhān samare gajān 06,058.048c vimūtrān bhagnasaṃvignāṃs tathā viśakṛto 'parān 06,058.049a bhīmasenasya mārgeṣu gatāsūn parvatopamān 06,058.049c apaśyāma hatān nāgān niṣṭanantas tathāpare 06,058.050a vamanto rudhiraṃ cānye bhinnakumbhā mahāgajāḥ 06,058.050c vihvalanto gatā bhūmiṃ śailā iva dharātale 06,058.050d*0237_01 mārgeṇa gacchamānasya bhīmasyobhayapārśvataḥ 06,058.050d*0237_02 dṛśyante patitā nāgā vajreṇeva śiloccayāḥ 06,058.051a medorudhiradigdhāṅgo vasāmajjāsamukṣitaḥ 06,058.051c vyacarat samare bhīmo daṇḍapāṇir ivāntakaḥ 06,058.052a gajānāṃ rudhirāktāṃ tāṃ gadāṃ bibhrad vṛkodaraḥ 06,058.052c ghoraḥ pratibhayaś cāsīt pinākīva pinākadhṛk 06,058.053a nirmathyamānāḥ kruddhena bhīmasenena dantinaḥ 06,058.053c sahasā prādravañ śiṣṭā mṛdnantas tava vāhinīm 06,058.054a taṃ hi vīraṃ maheṣvāsāḥ saubhadrapramukhā rathāḥ 06,058.054c paryarakṣanta yudhyantaṃ vajrāyudham ivāmarāḥ 06,058.055a śoṇitāktāṃ gadāṃ bibhrad ukṣito gajaśoṇitaiḥ 06,058.055c kṛtānta iva raudrātmā bhīmaseno vyadṛśyata 06,058.056a vyāyacchamānaṃ gadayā dikṣu sarvāsu bhārata 06,058.056c nṛtyamānam apaśyāma nṛtyantam iva śaṃkaram 06,058.057a yamadaṇḍopamāṃ gurvīm indrāśanisamasvanām 06,058.057c apaśyāma mahārāja raudrāṃ viśasanīṃ gadām 06,058.058a vimiśrāṃ keśamajjābhiḥ pradigdhāṃ rudhireṇa ca 06,058.058c pinākam iva rudrasya kruddhasyābhighnataḥ paśūn 06,058.058d*0238_01 keśamajjāsṛgabhyakto raudraṃ bibhrat tadā vapuḥ 06,058.058d*0238_02 mārutiḥ śūlahastasya purevābhighnataḥ paśūn 06,058.059a yathā paśūnāṃ saṃghātaṃ yaṣṭyā pālaḥ prakālayet 06,058.059c tathā bhīmo gajānīkaṃ gadayā paryakālayat 06,058.060a gadayā vadhyamānās te mārgaṇaiś ca samantataḥ 06,058.060c svāny anīkāni mṛdnantaḥ prādravan kuñjarās tava 06,058.061a mahāvāta ivābhrāṇi vidhamitvā sa vāraṇān 06,058.061c atiṣṭhat tumule bhīmaḥ śmaśāna iva śūlabhṛt 06,059.001 saṃjaya uvāca 06,059.001a tasmin hate gajānīke putro duryodhanas tava 06,059.001c bhīmasenaṃ ghnatety evaṃ sarvasainyāny acodayat 06,059.002a tataḥ sarvāṇy anīkāni tava putrasya śāsanāt 06,059.002c abhyadravan bhīmasenaṃ nadantaṃ bhairavān ravān 06,059.003a taṃ balaugham aparyantaṃ devair api durutsaham 06,059.003c āpatantaṃ suduṣpāraṃ samudram iva parvaṇi 06,059.004a rathanāgāśvakalilaṃ śaṅkhadundubhināditam 06,059.004c athānantam apāraṃ ca narendrastimitahradam 06,059.005a taṃ bhīmasenaḥ samare mahodadhim ivāparam 06,059.005c senāsāgaram akṣobhyaṃ veleva samavārayat 06,059.006a tad āścaryam apaśyāma śraddheyam api cādbhutam 06,059.006c bhīmasenasya samare rājan karmātimānuṣam 06,059.007a udīrṇāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ sāśvāṃ sarathakuñjarām 06,059.007c asaṃbhramaṃ bhīmaseno gadayā samatāḍayat 06,059.008a sa saṃvārya balaughāṃs tān gadayā rathināṃ varaḥ 06,059.008c atiṣṭhat tumule bhīmo girir merur ivācalaḥ 06,059.009a tasmin sutumule ghore kāle paramadāruṇe 06,059.009c bhrātaraś caiva putrāś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 06,059.010a draupadeyābhimanyuś ca śikhaṇḍī ca mahārathaḥ 06,059.010c na prājahan bhīmasenaṃ bhaye jāte mahābalam 06,059.011a tataḥ śaikyāyasīṃ gurvīṃ pragṛhya mahatīṃ gadām 06,059.011c avadhīt tāvakān yodhān daṇḍapāṇir ivāntakaḥ 06,059.011e pothayan rathavṛndāni vājivṛndāni cābhibhūḥ 06,059.012a vyacarat samare bhīmo yugānte pāvako yathā 06,059.012c vinighnan samare sarvān yugānte kālavad vibhuḥ 06,059.013a ūruvegena saṃkarṣan rathajālāni pāṇḍavaḥ 06,059.013c pramardayan gajān sarvān naḍvalānīva kuñjaraḥ 06,059.014a mṛdnan rathebhyo rathino gajebhyo gajayodhinaḥ 06,059.014c sādinaś cāśvapṛṣṭhebhyo bhūmau caiva padātinaḥ 06,059.014d*0239_01 gadayā vyadhamat sarvān vāto vṛkṣān ivaujasā 06,059.014d*0239_02 bhīmaseno mahābāhus tava putrasya vai bale 06,059.014d*0239_03 sā vai majjāvasāmāṃsaiḥ pradigdhā rudhireṇa ca 06,059.014d*0239_04 adṛśyata mahāraudrā gadā nāgāśvaghātinī 06,059.015a tatra tatra hataiś cāpi manuṣyagajavājibhiḥ 06,059.015c raṇāṅgaṇaṃ tad abhavan mṛtyor āghātasaṃnibham 06,059.016a pinākam iva rudrasya kruddhasyābhighnataḥ paśūn 06,059.016c yamadaṇḍopamām ugrām indrāśanisamasvanām 06,059.016e dadṛśur bhīmasenasya raudrāṃ viśasanīṃ gadām 06,059.017a āvidhyato gadāṃ tasya kaunteyasya mahātmanaḥ 06,059.017b*0240_01 gadāmārutavego 'bhūd viṣphūrjitam ivāśaneḥ 06,059.017c babhau rūpaṃ mahāghoraṃ kālasyeva yugakṣaye 06,059.018a taṃ tathā mahatīṃ senāṃ drāvayantaṃ punaḥ punaḥ 06,059.018c dṛṣṭvā mṛtyum ivāyāntaṃ sarve vimanaso 'bhavan 06,059.019a yato yataḥ prekṣate sma gadām udyamya pāṇḍavaḥ 06,059.019c tena tena sma dīryante sarvasainyāni bhārata 06,059.020a pradārayantaṃ sainyāni balaughenāparājitam 06,059.020c grasamānam anīkāni vyāditāsyam ivāntakam 06,059.021a taṃ tathā bhīmakarmāṇaṃ pragṛhītamahāgadam 06,059.021c dṛṣṭvā vṛkodaraṃ bhīṣmaḥ sahasaiva samabhyayāt 06,059.022a mahatā meghaghoṣeṇa rathenādityavarcasā 06,059.022c chādayañ śaravarṣeṇa parjanya iva vṛṣṭimān 06,059.023a tam āyāntaṃ tathā dṛṣṭvā vyāttānanam ivāntakam 06,059.023c bhīṣmaṃ bhīmo mahābāhuḥ pratyudīyād amarṣaṇaḥ 06,059.024a tasmin kṣaṇe sātyakiḥ satyasaṃdhaḥ; śinipravīro 'bhyapatat pitāmaham 06,059.024c nighnann amitrān dhanuṣā dṛḍhena; sa kampayaṃs tava putrasya senām 06,059.025a taṃ yāntam aśvai rajataprakāśaiḥ; śarān dhamantaṃ dhanuṣā dṛḍhena 06,059.025c nāśaknuvan vārayituṃ tadānīṃ; sarve gaṇā bhārata ye tvadīyāḥ 06,059.026a avidhyad enaṃ niśitaiḥ śarāgrair; alambuso rājavarārśyaśṛṅgiḥ 06,059.026c taṃ vai caturbhiḥ pratividhya vīro; naptā śiner abhyapatad rathena 06,059.027a anvāgataṃ vṛṣṇivaraṃ niśamya; madhye ripūṇāṃ parivartamānam 06,059.027c prāvartayantaṃ kurupuṃgavāṃś ca; punaḥ punaś ca praṇadantam ājau 06,059.027d*0241_01 yodhās tvadīyāḥ śaravarṣair avarṣan 06,059.027d*0241_02 meghā yathā bhūdharam ambuvegaiḥ 06,059.028a nāśaknuvan vārayituṃ variṣṭhaṃ; madhyaṃdine sūryam ivātapantam 06,059.028c na tatra kaś cinn aviṣaṇṇa āsīd; ṛte rājan somadattasya putrāt 06,059.029a sa hy ādadāno dhanur ugravegaṃ; bhūriśravā bhārata saumadattiḥ 06,059.029b*0242_01 tato bhūriśravā rājan somadattasya putrakam 06,059.029c dṛṣṭvā rathān svān vyapanīyamānān; pratyudyayau sātyakiṃ yoddhum icchan 06,060.001 saṃjaya uvāca 06,060.001a tato bhūriśravā rājan sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ 06,060.001c avidhyad bhṛśasaṃkruddhas tottrair iva mahādvipam 06,060.002a kauravaṃ sātyakiś caiva śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,060.002c avākirad ameyātmā sarvalokasya paśyataḥ 06,060.003a tato duryodhano rājā sodaryaiḥ parivāritaḥ 06,060.003c saumadattiṃ raṇe yattaḥ samantāt paryavārayat 06,060.004a tathaiva pāṇḍavāḥ sarve sātyakiṃ rabhasaṃ raṇe 06,060.004c parivārya sthitāḥ saṃkhye samantāt sumahaujasaḥ 06,060.005a bhīmasenas tu saṃkruddho gadām udyamya bhārata 06,060.005c duryodhanamukhān sarvān putrāṃs te paryavārayat 06,060.005d*0243_01 tathaiva ca sutās tubhyaṃ bhīmasenaṃ mahāratham 06,060.005d*0243_02 duryodhanamukhāḥ sarve samantāt paryavārayan 06,060.006a rathair anekasāhasraiḥ krodhāmarṣasamanvitaḥ 06,060.006c nandakas tava putras tu bhīmasenaṃ mahābalam 06,060.006e vivyādha niśitaiḥ ṣaḍbhiḥ kaṅkapatraiḥ śilāśitaiḥ 06,060.007a duryodhanas tu samare bhīmasenaṃ mahābalam 06,060.007c ājaghānorasi kruddho mārgaṇair niśitais tribhiḥ 06,060.008a tato bhīmo mahābāhuḥ svarathaṃ sumahābalaḥ 06,060.008c āruroha rathaśreṣṭhaṃ viśokaṃ cedam abravīt 06,060.009a ete mahārathāḥ śūrā dhārtarāṣṭrā mahābalāḥ 06,060.009c mām eva bhṛśasaṃkruddhā hantum abhyudyatā yudhi 06,060.009d*0244_01 manorathadrumo 'smākaṃ cintito bahuvārṣikaḥ 06,060.009d*0244_02 saphalaḥ sūta adyeha yo 'haṃ paśyāmi sodarān 06,060.009d*0244_03 yatrāśoka samutkṣiptā reṇavo rathanemibhiḥ 06,060.009d*0244_04 na prayāsya[?ntya]ntarikṣaṃ hi śaravṛndair digantare 06,060.009d*0244_05 tatra tiṣṭhati saṃnaddhaḥ svayaṃ rājā suyodhanaḥ 06,060.009d*0244_06 bhrātaraś cāsya saṃnaddhāḥ kulaputrā madotkaṭāḥ 06,060.010a etān adya haniṣyāmi paśyatas te na saṃśayaḥ 06,060.010c tasmān mamāśvān saṃgrāme yattaḥ saṃyaccha sārathe 06,060.011a evam uktvā tataḥ pārthaḥ putraṃ duryodhanaṃ tava 06,060.011c vivyādha daśabhis tīkṣṇaiḥ śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ 06,060.011e nandakaṃ ca tribhir bāṇaiḥ pratyavidhyat stanāntare 06,060.012a taṃ tu duryodhanaḥ ṣaṣṭyā viddhvā bhīmaṃ mahābalam 06,060.012c tribhir anyaiḥ suniśitair viśokaṃ pratyavidhyata 06,060.013a bhīmasya ca raṇe rājan dhanuś ciccheda bhāsvaram 06,060.013c muṣṭideśe śarais tīkṣṇais tribhī rājā hasann iva 06,060.013d*0245_01 ākarṇapūrṇaiḥ putras te prahasann iva bhārata 06,060.014a bhīmas tu prekṣya yantāraṃ viśokaṃ saṃyuge tadā 06,060.014c pīḍitaṃ viśikhais tīkṣṇais tava putreṇa dhanvinā 06,060.015a amṛṣyamāṇaḥ saṃkruddho dhanur divyaṃ parāmṛśat 06,060.015c putrasya te mahārāja vadhārthaṃ bharatarṣabha 06,060.016a samādatta ca saṃrabdhaḥ kṣurapraṃ lomavāhinam 06,060.016c tena ciccheda nṛpater bhīmaḥ kārmukam uttamam 06,060.017a so 'pavidhya dhanuś chinnaṃ krodhena prajvalann iva 06,060.017c anyat kārmukam ādatta satvaraṃ vegavattaram 06,060.018a saṃdhatta viśikhaṃ ghoraṃ kālamṛtyusamaprabham 06,060.018c tenājaghāna saṃkruddho bhīmasenaṃ stanāntare 06,060.019a sa gāḍhaviddho vyathitaḥ syandanopastha āviśat 06,060.019c sa niṣaṇṇo rathopasthe mūrchām abhijagāma ha 06,060.020a taṃ dṛṣṭvā vyathitaṃ bhīmam abhimanyupurogamāḥ 06,060.020c nāmṛṣyanta maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 06,060.021a tatas tu tumulāṃ vṛṣṭiṃ śastrāṇāṃ tigmatejasām 06,060.021c pātayām āsur avyagrāḥ putrasya tava mūrdhani 06,060.022a pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ bhīmaseno mahābalaḥ 06,060.022c duryodhanaṃ tribhir viddhvā punar vivyādha pañcabhiḥ 06,060.023a śalyaṃ ca pañcaviṃśatyā śarair vivyādha pāṇḍavaḥ 06,060.023c rukmapuṅkhair maheṣvāsaḥ sa viddho vyapayād raṇāt 06,060.024a pratyudyayus tato bhīmaṃ tava putrāś caturdaśa 06,060.024c senāpatiḥ suṣeṇaś ca jalasaṃdhaḥ sulocanaḥ 06,060.025a ugro bhīmaratho bhīmo bhīmabāhur alolupaḥ 06,060.025c durmukho duṣpradharṣaś ca vivitsur vikaṭaḥ samaḥ 06,060.026a visṛjanto bahūn bāṇān krodhasaṃraktalocanāḥ 06,060.026c bhīmasenam abhidrutya vivyadhuḥ sahitā bhṛśam 06,060.027a putrāṃs tu tava saṃprekṣya bhīmaseno mahābalaḥ 06,060.027c sṛkkiṇī vilihan vīraḥ paśumadhye vṛko yathā 06,060.027d*0246_01 abhipatya mahābāhur garutmān iva vegitaḥ 06,060.027e senāpateḥ kṣurapreṇa śiraś ciccheda pāṇḍavaḥ 06,060.027f*0247_01 saṃprahṛṣya ca hṛṣṭātmā tribhir bāṇair mahābhujaḥ 06,060.028a jalasaṃdhaṃ vinirbhidya so 'nayad yamasādanam 06,060.028c suṣeṇaṃ ca tato hatvā preṣayām āsa mṛtyave 06,060.028d*0248_01 vicitraṃ ca tathā hatvā preṣayām āsa mṛtyave 06,060.029a ugrasya saśirastrāṇaṃ śiraś candropamaṃ bhuvi 06,060.029c pātayām āsa bhallena kuṇḍalābhyāṃ vibhūṣitam 06,060.030a bhīmabāhuṃ ca saptatyā sāśvaketuṃ sasārathim 06,060.030c nināya samare bhīmaḥ paralokāya māriṣa 06,060.031a bhīmaṃ bhīmarathaṃ cobhau bhīmaseno hasann iva 06,060.031c bhrātarau rabhasau rājann anayad yamasādanam 06,060.032a tataḥ sulocanaṃ bhīmaḥ kṣurapreṇa mahāmṛdhe 06,060.032c miṣatāṃ sarvasainyānām anayad yamasādanam 06,060.033a putrās tu tava taṃ dṛṣṭvā bhīmasenaparākramam 06,060.033c śeṣā ye 'nye 'bhavaṃs tatra te bhīmasya bhayārditāḥ 06,060.033e vipradrutā diśo rājan vadhyamānā mahātmanā 06,060.034a tato 'bravīc chāṃtanavaḥ sarvān eva mahārathān 06,060.034c eṣa bhīmo raṇe kruddho dhārtarāṣṭrān mahārathān 06,060.035a yathāprāgryān yathājyeṣṭhān yathāśūrāṃś ca saṃgatān 06,060.035c nipātayaty ugradhanvā taṃ pramathnīta pārthivāḥ 06,060.036a evam uktās tataḥ sarve dhārtarāṣṭrasya sainikāḥ 06,060.036c abhyadravanta saṃkruddhā bhīmasenaṃ mahābalam 06,060.037a bhagadattaḥ prabhinnena kuñjareṇa viśāṃ pate 06,060.037c apatat sahasā tatra yatra bhīmo vyavasthitaḥ 06,060.038a āpatann eva ca raṇe bhīmasenaṃ śilāśitaiḥ 06,060.038c adṛśyaṃ samare cakre jīmūta iva bhāskaram 06,060.039a abhimanyumukhās tatra nāmṛṣyanta mahārathāḥ 06,060.039c bhīmasyācchādanaṃ saṃkhye svabāhubalam āśritāḥ 06,060.040a ta enaṃ śaravarṣeṇa samantāt paryavārayan 06,060.040c gajaṃ ca śaravṛṣṭyā taṃ bibhidus te samantataḥ 06,060.041a sa śastravṛṣṭyābhihataḥ prādravad dviguṇaṃ padam 06,060.041c prāgjyotiṣagajo rājan nānāliṅgaiḥ sutejanaiḥ 06,060.042a saṃjātarudhirotpīḍaḥ prekṣaṇīyo 'bhavad raṇe 06,060.042c gabhastibhir ivārkasya saṃsyūto jalado mahān 06,060.043a sa codito madasrāvī bhagadattena vāraṇaḥ 06,060.043c abhyadhāvata tān sarvān kālotsṛṣṭa ivāntakaḥ 06,060.043e dviguṇaṃ javam āsthāya kampayaṃś caraṇair mahīm 06,060.044a tasya tat sumahad rūpaṃ dṛṣṭvā sarve mahārathāḥ 06,060.044c asahyaṃ manyamānās te nātipramanaso 'bhavan 06,060.045a tatas tu nṛpatiḥ kruddho bhīmasenaṃ stanāntare 06,060.045c ājaghāna naravyāghra śareṇa nataparvaṇā 06,060.046a so 'tividdho maheṣvāsas tena rājñā mahārathaḥ 06,060.046c mūrchayābhiparītāṅgo dhvajayaṣṭim upāśritaḥ 06,060.047a tāṃs tu bhītān samālakṣya bhīmasenaṃ ca mūrchitam 06,060.047c nanāda balavan nādaṃ bhagadattaḥ pratāpavān 06,060.047d*0249_01 bhīmo 'pi labdhasaṃjñas tu adravat sa tato raṇe 06,060.048a tato ghaṭotkaco rājan prekṣya bhīmaṃ tathāgatam 06,060.048c saṃkruddho rākṣaso ghoras tatraivāntaradhīyata 06,060.049a sa kṛtvā dāruṇāṃ māyāṃ bhīrūṇāṃ bhayavardhinīm 06,060.049c adṛśyata nimeṣārdhād ghorarūpaṃ samāśritaḥ 06,060.050a airāvataṃ samāruhya svayaṃ māyāmayaṃ kṛtam 06,060.050b*0250_01 kailāsagirisaṃkāśaṃ vajrapāṇir ivābhyayāt 06,060.050c tasya cānye 'pi diṅnāgā babhūvur anuyāyinaḥ 06,060.051a añjano vāmanaś caiva mahāpadmaś ca suprabhaḥ 06,060.051c traya ete mahānāgā rākṣasaiḥ samadhiṣṭhitāḥ 06,060.051d*0251_01 madhye trigartā(sic)n rākṣasyo labhante prasravanti ca 06,060.051d*0251_02 kāmarūpadharāś caiva bhavanti bahurūpakāḥ 06,060.051d*0251_03 praṇamya vikacaḥ pādāv agṛhṇāt pitaraṃ tadā 06,060.051d*0251_04 mātuś ca parameṣvāsas tau ca nāmāsya cakratuḥ 06,060.051d*0251_05 ghaṭotkacasyoktapūrvaṃ mātā taṃ pratyabhāṣata 06,060.051d*0251_06 abravīt tena nāmāsya ghaṭotkaca iti sma ha 06,060.051d*0251_07 sa hi sṛṣṭo maghavatā karṇahetor mahātmanā 06,060.051d*0251_08 karṇasyāprativīryasya pratiyoddhā mahārathaḥ 06,060.052a mahākāyās tridhā rājan prasravanto madaṃ bahu 06,060.052c tejovīryabalopetā mahābalaparākramāḥ 06,060.052d*0252_01 preṣitāś ca mahārāja rākṣasaiś ca caturdiśam 06,060.053a ghaṭotkacas tu svaṃ nāgaṃ codayām āsa taṃ tataḥ 06,060.053c sagajaṃ bhagadattaṃ tu hantukāmaḥ paraṃtapaḥ 06,060.054a te cānye coditā nāgā rākṣasais tair mahābalaiḥ 06,060.054c paripetuḥ susaṃrabdhāś caturdaṃṣṭrāś caturdiśam 06,060.054e bhagadattasya taṃ nāgaṃ viṣāṇais te 'bhyapīḍayan 06,060.055a saṃpīḍyamānas tair nāgair vedanārtaḥ śarāturaḥ 06,060.055c so 'nadat sumahānādam indrāśanisamasvanam 06,060.055d*0253_01 nyavartata mahāghoṣo bhīmasenaśarārditaḥ 06,060.055d*0253_02 mṛditvā sarvasainyāni tava putrasya bhārata 06,060.056a tasya taṃ nadato nādaṃ sughoraṃ bhīmanisvanam 06,060.056c śrutvā bhīṣmo 'bravīd droṇaṃ rājānaṃ ca suyodhanam 06,060.057a eṣa yudhyati saṃgrāme haiḍimbena durātmanā 06,060.057c bhagadatto maheṣvāsaḥ kṛcchreṇa parivartate 06,060.058a rākṣasaś ca mahāmāyaḥ sa ca rājātikopanaḥ 06,060.058c tau sametau mahāvīryau kālamṛtyusamāv ubhau 06,060.059a śrūyate hy eṣa hṛṣṭānāṃ pāṇḍavānāṃ mahāsvanaḥ 06,060.059c hastinaś caiva sumahān bhītasya ruvato dhvaniḥ 06,060.060a tatra gacchāma bhadraṃ vo rājānaṃ parirakṣitum 06,060.060c arakṣyamāṇaḥ samare kṣipraṃ prāṇān vimokṣyate 06,060.061a te tvaradhvaṃ mahāvīryāḥ kiṃ cireṇa prayāmahe 06,060.061c mahān hi vartate raudraḥ saṃgrāmo lomaharṣaṇaḥ 06,060.062a bhaktaś ca kulaputraś ca śūraś ca pṛtanāpatiḥ 06,060.062c yuktaṃ tasya paritrāṇaṃ kartum asmābhir acyutāḥ 06,060.063a bhīṣmasya tad vacaḥ śrutvā bhāradvājapurogamāḥ 06,060.063c sahitāḥ sarvarājāno bhagadattaparīpsayā 06,060.063e uttamaṃ javam āsthāya prayayur yatra so 'bhavat 06,060.064a tān prayātān samālokya yudhiṣṭhirapurogamāḥ 06,060.064c pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ pṛṣṭhato 'nuyayuḥ parān 06,060.065a tāny anīkāny athālokya rākṣasendraḥ pratāpavān 06,060.065c nanāda sumahānādaṃ visphoṭam aśaner iva 06,060.066a tasya taṃ ninadaṃ śrutvā dṛṣṭvā nāgāṃś ca yudhyataḥ 06,060.066c bhīṣmaḥ śāṃtanavo bhūyo bhāradvājam abhāṣata 06,060.067a na rocate me saṃgrāmo haiḍimbena durātmanā 06,060.067c balavīryasamāviṣṭaḥ sasahāyaś ca sāṃpratam 06,060.068a naiṣa śakyo yudhā jetum api vajrabhṛtā svayam 06,060.068c labdhalakṣyaḥ prahārī ca vayaṃ ca śrāntavāhanāḥ 06,060.068e pāñcālaiḥ pāṇḍaveyaiś ca divasaṃ kṣatavikṣatāḥ 06,060.068f*0254_01 idānīṃ yudhi nirjetuṃ na śakyo 'sau sa rākṣasaḥ 06,060.068f*0254_02 astam abhyeti savitā rātrau yoddhuṃ na śakyate 06,060.069a tan na me rocate yuddhaṃ pāṇḍavair jitakāśibhiḥ 06,060.069c ghuṣyatām avahāro 'dya śvo yotsyāmaḥ paraiḥ saha 06,060.070a pitāmahavacaḥ śrutvā tathā cakruḥ sma kauravāḥ 06,060.070c upāyenāpayānaṃ te ghaṭotkacabhayārditāḥ 06,060.071a kauraveṣu nivṛtteṣu pāṇḍavā jitakāśinaḥ 06,060.071c siṃhanādam akurvanta śaṅkhaveṇusvanaiḥ saha 06,060.072a evaṃ tad abhavad yuddhaṃ divasaṃ bharatarṣabha 06,060.072c pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca puraskṛtya ghaṭotkacam 06,060.073a kauravās tu tato rājan prayayuḥ śibiraṃ svakam 06,060.073c vrīḍamānā niśākāle pāṇḍaveyaiḥ parājitāḥ 06,060.074a śaravikṣatagātrāś ca pāṇḍuputrā mahārathāḥ 06,060.074c yuddhe sumanaso bhūtvā śibirāyaiva jagmire 06,060.075a puraskṛtya mahārāja bhīmasenaghaṭotkacau 06,060.075c pūjayantas tadānyonyaṃ mudā paramayā yutāḥ 06,060.076a nadanto vividhān nādāṃs tūryasvanavimiśritān 06,060.076c siṃhanādāṃś ca kurvāṇā vimiśrāñ śaṅkhanisvanaiḥ 06,060.077a vinadanto mahātmānaḥ kampayantaś ca medinīm 06,060.077c ghaṭṭayantaś ca marmāṇi tava putrasya māriṣa 06,060.077d*0255_01 kampayantaś ca putrāṇāṃ tava cetāṃsi bhūmipa 06,060.077d*0255_02 putrāś ca tava rājendra tathaiva śaravikṣatāḥ 06,060.077e prayātāḥ śibirāyaiva niśākāle paraṃtapāḥ 06,060.078a duryodhanas tu nṛpatir dīno bhrātṛvadhena ca 06,060.078c muhūrtaṃ cintayām āsa bāṣpaśokasamākulaḥ 06,060.079a tataḥ kṛtvā vidhiṃ sarvaṃ śibirasya yathāvidhi 06,060.079c pradadhyau śokasaṃtapto bhrātṛvyasanakarśitaḥ 06,061.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,061.001a bhayaṃ me sumahaj jātaṃ vismayaś caiva saṃjaya 06,061.001c śrutvā pāṇḍukumārāṇāṃ karma devaiḥ suduṣkaram 06,061.002a putrāṇāṃ ca parābhavaṃ śrutvā saṃjaya sarvaśaḥ 06,061.002c cintā me mahatī sūta bhaviṣyati kathaṃ tv iti 06,061.003a dhruvaṃ viduravākyāni dhakṣyanti hṛdayaṃ mama 06,061.003c yathā hi dṛśyate sarvaṃ daivayogena saṃjaya 06,061.004a yatra bhīṣmamukhāñ śūrān astrajñān yodhasattamān 06,061.004c pāṇḍavānām anīkāni yodhayanti prahāriṇaḥ 06,061.005a kenāvadhyā mahātmānaḥ pāṇḍuputrā mahābalāḥ 06,061.005c kena dattavarās tāta kiṃ vā jñānaṃ vidanti te 06,061.005e yena kṣayaṃ na gacchanti divi tārāgaṇā iva 06,061.006a punaḥ punar na mṛṣyāmi hataṃ sainyaṃ sma pāṇḍavaiḥ 06,061.006c mayy eva daṇḍaḥ patati daivāt paramadāruṇaḥ 06,061.007a yathāvadhyāḥ pāṇḍusutā yathā vadhyāś ca me sutāḥ 06,061.007c etan me sarvam ācakṣva yathātattvena saṃjaya 06,061.008a na hi pāraṃ prapaśyāmi duḥkhasyāsya kathaṃ cana 06,061.008c samudrasyeva mahato bhujābhyāṃ prataran naraḥ 06,061.009a putrāṇāṃ vyasanaṃ manye dhruvaṃ prāptaṃ sudāruṇam 06,061.009c ghātayiṣyati me putrān sarvān bhīmo na saṃśayaḥ 06,061.010a na hi paśyāmi taṃ vīraṃ yo me rakṣet sutān raṇe 06,061.010c dhruvaṃ vināśaḥ samare putrāṇāṃ mama saṃjaya 06,061.011a tasmān me kāraṇaṃ sūta yuktiṃ caiva viśeṣataḥ 06,061.011c pṛcchato 'dya yathātattvaṃ sarvam ākhyātum arhasi 06,061.012a duryodhano 'pi yac cakre dṛṣṭvā svān vimukhān raṇe 06,061.012c bhīṣmadroṇau kṛpaś caiva saubaleyo jayadrathaḥ 06,061.012e drauṇir vāpi maheṣvāso vikarṇo vā mahābalaḥ 06,061.013a niścayo vāpi kas teṣāṃ tadā hy āsīn mahātmanām 06,061.013c vimukheṣu mahāprājña mama putreṣu saṃjaya 06,061.013d*0256_01 yad vṛttaṃ tatra saṃgrāme tad bhavān vaktum arhati 06,061.014 saṃjaya uvāca 06,061.014a śṛṇu rājann avahitaḥ śrutvā caivāvadhāraya 06,061.014c naiva mantrakṛtaṃ kiṃ cin naiva māyāṃ tathāvidhām 06,061.014e na vai vibhīṣikāṃ kāṃ cid rājan kurvanti pāṇḍavāḥ 06,061.015a yudhyanti te yathānyāyaṃ śaktimantaś ca saṃyuge 06,061.015c dharmeṇa sarvakāryāṇi kīrtitānīti bhārata 06,061.015e ārabhante sadā pārthāḥ prārthayānā mahad yaśaḥ 06,061.016a na te yuddhān nivartante dharmopetā mahābalāḥ 06,061.016c śriyā paramayā yuktā yato dharmas tato jayaḥ 06,061.016e tenāvadhyā raṇe pārthā jayayuktāś ca pārthiva 06,061.017a tava putrā durātmānaḥ pāpeṣv abhiratāḥ sadā 06,061.017c niṣṭhurā hīnakarmāṇas tena hīyanti saṃyuge 06,061.018a subahūni nṛśaṃsāni putrais tava janeśvara 06,061.018c nikṛtānīha pāṇḍūnāṃ nīcair iva yathā naraiḥ 06,061.019a sarvaṃ ca tad anādṛtya putrāṇāṃ tava kilbiṣam 06,061.019c sāpahnavāḥ sadaivāsan pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja 06,061.019e na cainān bahu manyante putrās tava viśāṃ pate 06,061.020a tasya pāpasya satataṃ kriyamāṇasya karmaṇaḥ 06,061.020c saṃprāptaṃ sumahad ghoraṃ phalaṃ kiṃpākasaṃnibham 06,061.020e sa tad bhuṅkṣva mahārāja saputraḥ sasuhṛjjanaḥ 06,061.021a nāvabudhyasi yad rājan vāryamāṇaḥ suhṛjjanaiḥ 06,061.021c vidureṇātha bhīṣmeṇa droṇena ca mahātmanā 06,061.022a tathā mayā cāpy asakṛd vāryamāṇo na gṛhṇasi 06,061.022c vākyaṃ hitaṃ ca pathyaṃ ca martyaḥ pathyam ivauṣadham 06,061.022e putrāṇāṃ matam āsthāya jitān manyasi pāṇḍavān 06,061.023a śṛṇu bhūyo yathātattvaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 06,061.023c kāraṇaṃ bharataśreṣṭha pāṇḍavānāṃ jayaṃ prati 06,061.023e tat te 'haṃ kathayiṣyāmi yathāśrutam ariṃdama 06,061.024a duryodhanena saṃpṛṣṭa etam arthaṃ pitāmahaḥ 06,061.024c dṛṣṭvā bhrātṝn raṇe sarvān nirjitān sumahārathān 06,061.025a śokasaṃmūḍhahṛdayo niśākāle sma kauravaḥ 06,061.025c pitāmahaṃ mahāprājñaṃ vinayenopagamya ha 06,061.025e yad abravīt sutas te 'sau tan me śṛṇu janeśvara 06,061.026 duryodhana uvāca 06,061.026a tvaṃ ca droṇaś ca śalyaś ca kṛpo drauṇis tathaiva ca 06,061.026c kṛtavarmā ca hārdikyaḥ kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ 06,061.027a bhūriśravā vikarṇaś ca bhagadattaś ca vīryavān 06,061.027c mahārathāḥ samākhyātāḥ kulaputrās tanutyajaḥ 06,061.028a trayāṇām api lokānāṃ paryāptā iti me matiḥ 06,061.028c pāṇḍavānāṃ samastāś ca na tiṣṭhanti parākrame 06,061.029a tatra me saṃśayo jātas tan mamācakṣva pṛcchataḥ 06,061.029c yaṃ samāśritya kaunteyā jayanty asmān pade pade 06,061.030 bhīṣma uvāca 06,061.030a śṛṇu rājan vaco mahyaṃ yat tvāṃ vakṣyāmi kaurava 06,061.030c bahuśaś ca mamokto 'si na ca me tattvayā kṛtam 06,061.031a kriyatāṃ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ śamo bharatasattama 06,061.031c etat kṣamam ahaṃ manye pṛthivyās tava cābhibho 06,061.032a bhuñjemāṃ pṛthivīṃ rājan bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sukhī 06,061.032c durhṛdas tāpayan sarvān nandayaṃś cāpi bāndhavān 06,061.033a na ca me krośatas tāta śrutavān asi vai purā 06,061.033c tad idaṃ samanuprāptaṃ yat pāṇḍūn avamanyase 06,061.034a yaś ca hetur avadhyatve teṣām akliṣṭakarmaṇām 06,061.034c taṃ śṛṇuṣva mahārāja mama kīrtayataḥ prabho 06,061.035a nāsti lokeṣu tad bhūtaṃ bhavitā no bhaviṣyati 06,061.035c yo jayet pāṇḍavān saṃkhye pālitāñ śārṅgadhanvanā 06,061.036a yat tu me kathitaṃ tāta munibhir bhāvitātmabhiḥ 06,061.036c purāṇagītaṃ dharmajña tac chṛṇuṣva yathātatham 06,061.037a purā kila surāḥ sarve ṛṣayaś ca samāgatāḥ 06,061.037c pitāmaham upāseduḥ parvate gandhamādane 06,061.038a madhye teṣāṃ samāsīnaḥ prajāpatir apaśyata 06,061.038c vimānaṃ jājvalad bhāsā sthitaṃ pravaram ambare 06,061.039a dhyānenāvedya taṃ brahmā kṛtvā ca niyato 'ñjalim 06,061.039c namaścakāra hṛṣṭātmā paramaṃ parameśvaram 06,061.040a ṛṣayas tv atha devāś ca dṛṣṭvā brahmāṇam utthitam 06,061.040c sthitāḥ prāñjalayaḥ sarve paśyanto mahad adbhutam 06,061.041a yathāvac ca tam abhyarcya brahmā brahmavidāṃ varaḥ 06,061.041c jagāda jagataḥ sraṣṭā paraṃ paramadharmavit 06,061.042a viśvāvasur viśvamūrtir viśveśo; viṣvakseno viśvakarmā vaśī ca 06,061.042c viśveśvaro vāsudevo 'si tasmād; yogātmānaṃ daivataṃ tvām upaimi 06,061.042d*0257_01 viśvāvāso viśvamūrtir viṣvakseno janārdanaḥ 06,061.042d*0257_02 viśvakartā viśvapatir devadeva jagatpate 06,061.042d*0257_03 yogeśvara namaste 'stu saṃsārārṇavatāraṇa 06,061.043a jaya viśva mahādeva jaya lokahite rata 06,061.043c jaya yogīśvara vibho jaya yogaparāvara 06,061.044a padmagarbha viśālākṣa jaya lokeśvareśvara 06,061.044c bhūtabhavyabhavan nātha jaya saumyātmajātmaja 06,061.045a asaṃkhyeyaguṇājeya jaya sarvaparāyaṇa 06,061.045c nārāyaṇa suduṣpāra jaya śārṅgadhanurdhara 06,061.046a sarvaguhyaguṇopeta viśvamūrte nirāmaya 06,061.046c viśveśvara mahābāho jaya lokārthatatpara 06,061.047a mahoraga varāhādya harikeśa vibho jaya 06,061.047c harivāsa viśāmīśa viśvāvāsāmitāvyaya 06,061.048a vyaktāvyaktāmitasthāna niyatendriya sendriya 06,061.048c asaṃkhyeyātmabhāvajña jaya gambhīra kāmada 06,061.049a ananta viditaprajña nityaṃ bhūtavibhāvana 06,061.049c kṛtakārya kṛtaprajña dharmajña vijayājaya 06,061.050a guhyātman sarvabhūtātman sphuṭasaṃbhūtasaṃbhava 06,061.050c bhūtārthatattva lokeśa jaya bhūtavibhāvana 06,061.051a ātmayone mahābhāga kalpasaṃkṣepatatpara 06,061.051c udbhāvana manodbhāva jaya brahmajanapriya 06,061.052a nisargasargābhirata kāmeśa parameśvara 06,061.052c amṛtodbhava sadbhāva yugāgne vijayaprada 06,061.053a prajāpatipate deva padmanābha mahābala 06,061.053c ātmabhūta mahābhūta karmātmañ jaya karmada 06,061.054a pādau tava dharā devī diśo bāhur divaṃ śiraḥ 06,061.054c mūrtis te 'haṃ surāḥ kāyaś candrādityau ca cakṣuṣī 06,061.055a balaṃ tapaś ca satyaṃ ca dharmaḥ kāmātmajaḥ prabho 06,061.055c tejo 'gniḥ pavanaḥ śvāsa āpas te svedasaṃbhavāḥ 06,061.056a aśvinau śravaṇau nityaṃ devī jihvā sarasvatī 06,061.056c vedāḥ saṃskāraniṣṭhā hi tvayīdaṃ jagad āśritam 06,061.057a na saṃkhyāṃ na parīmāṇaṃ na tejo na parākramam 06,061.057c na balaṃ yogayogīśa jānīmas te na saṃbhavam 06,061.058a tvadbhaktiniratā deva niyamais tvā samāhitāḥ 06,061.058c arcayāmaḥ sadā viṣṇo parameśaṃ maheśvaram 06,061.059a ṛṣayo devagandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ 06,061.059c piśācā mānuṣāś caiva mṛgapakṣisarīsṛpāḥ 06,061.060a evamādi mayā sṛṣṭaṃ pṛthivyāṃ tvatprasādajam 06,061.060c padmanābha viśālākṣa kṛṣṇa duḥsvapnanāśana 06,061.061a tvaṃ gatiḥ sarvabhūtānāṃ tvaṃ netā tvaṃ jaganmukham 06,061.061c tvatprasādena deveśa sukhino vibudhāḥ sadā 06,061.062a pṛthivī nirbhayā deva tvatprasādāt sadābhavat 06,061.062c tasmād bhava viśālākṣa yaduvaṃśavivardhanaḥ 06,061.063a dharmasaṃsthāpanārthāya daiteyānāṃ vadhāya ca 06,061.063c jagato dhāraṇārthāya vijñāpyaṃ kuru me prabho 06,061.064a yad etat paramaṃ guhyaṃ tvatprasādamayaṃ vibho 06,061.064c vāsudeva tad etat te mayodgītaṃ yathātatham 06,061.065a sṛṣṭvā saṃkarṣaṇaṃ devaṃ svayam ātmānam ātmanā 06,061.065c kṛṣṇa tvam ātmanāsrākṣīḥ pradyumnaṃ cātmasaṃbhavam 06,061.066a pradyumnāc cāniruddhaṃ tvaṃ yaṃ vidur viṣṇum avyayam 06,061.066c aniruddho 'sṛjan māṃ vai brahmāṇaṃ lokadhāriṇam 06,061.067a vāsudevamayaḥ so 'haṃ tvayaivāsmi vinirmitaḥ 06,061.067b*0258_01 vāsudeveti taṃ vidyād yenāhaṃ nirmitaḥ prabho 06,061.067b*0258_02 tasmād yācāmi lokeśa caturātmānam ātmanā 06,061.067c vibhajya bhāgaśo ''tmānaṃ vraja mānuṣatāṃ vibho 06,061.068a tatrāsuravadhaṃ kṛtvā sarvalokasukhāya vai 06,061.068c dharmaṃ sthāpya yaśaḥ prāpya yogaṃ prāpsyasi tattvataḥ 06,061.069a tvāṃ hi brahmarṣayo loke devāś cāmitavikrama 06,061.069c tais taiś ca nāmabhir bhaktā gāyanti paramātmakam 06,061.069d*0259_01 sarvabhūteśvaraṃ devaṃ yogaṃ yogeśvaraṃ prabhum 06,061.070a sthitāś ca sarve tvayi bhūtasaṃghāḥ; kṛtvāśrayaṃ tvāṃ varadaṃ subāho 06,061.070c anādimadhyāntam apārayogaṃ; lokasya setuṃ pravadanti viprāḥ 06,062.001 bhīṣma uvāca 06,062.001a tataḥ sa bhagavān devo lokānāṃ parameśvaraḥ 06,062.001c brahmāṇaṃ pratyuvācedaṃ snigdhagambhīrayā girā 06,062.002a viditaṃ tāta yogān me sarvam etat tavepsitam 06,062.002c tathā tad bhavitety uktvā tatraivāntaradhīyata 06,062.003a tato devarṣigandharvā vismayaṃ paramaṃ gatāḥ 06,062.003c kautūhalaparāḥ sarve pitāmaham athābruvan 06,062.004a ko nv ayaṃ yo bhagavatā praṇamya vinayād vibho 06,062.004c vāgbhiḥ stuto variṣṭhābhiḥ śrotum icchāma taṃ vayam 06,062.005a evam uktas tu bhagavān pratyuvāca pitāmahaḥ 06,062.005c devabrahmarṣigandharvān sarvān madhurayā girā 06,062.006a yat tatparaṃ bhaviṣyaṃ ca bhavitavyaṃ ca yat param 06,062.006c bhūtātmā yaḥ prabhuś caiva brahma yac ca paraṃ padam 06,062.007a tenāsmi kṛtasaṃvādaḥ prasannena surarṣabhāḥ 06,062.007c jagato 'nugrahārthāya yācito me jagatpatiḥ 06,062.008a mānuṣaṃ lokam ātiṣṭha vāsudeva iti śrutaḥ 06,062.008c asurāṇāṃ vadhārthāya saṃbhavasva mahītale 06,062.008c*0260_01 **** **** vāsudeva iti śrutaḥ 06,062.008c*0260_02 vāsudevagṛhe sākṣāt **** **** 06,062.009a saṃgrāme nihatā ye te daityadānavarākṣasāḥ 06,062.009c ta ime nṛṣu saṃbhūtā ghorarūpā mahābalāḥ 06,062.010a teṣāṃ vadhārthaṃ bhagavān nareṇa sahito vaśī 06,062.010c mānuṣīṃ yonim āsthāya cariṣyati mahītale 06,062.011a naranārāyaṇau yau tau purāṇāv ṛṣisattamau 06,062.011c sahitau mānuṣe loke saṃbhūtāv amitadyutī 06,062.012a ajeyau samare yattau sahitāv amarair api 06,062.012c mūḍhās tv etau na jānanti naranārāyaṇāv ṛṣī 06,062.012d*0261_01 jagataś cāgrajau vidmas tato devau surarṣabhāḥ 06,062.013a tasyāham ātmajo brahmā sarvasya jagataḥ patiḥ 06,062.013c vāsudevo 'rcanīyo vaḥ sarvalokamaheśvaraḥ 06,062.014a tathā manuṣyo 'yam iti kadā cit surasattamāḥ 06,062.014c nāvajñeyo mahāvīryaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ 06,062.014d*0262_01 etat puruṣasaṃjñaṃ vai purāṇaṃ rūpam uttamam 06,062.015a etat paramakaṃ guhyam etat paramakaṃ padam 06,062.015c etat paramakaṃ brahma etat paramakaṃ yaśaḥ 06,062.016a etad akṣaram avyaktam etat tac chāśvataṃ mahat 06,062.016c etat puruṣasaṃjñaṃ vai gīyate jñāyate na ca 06,062.017a etat paramakaṃ teja etat paramakaṃ sukham 06,062.017c etat paramakaṃ satyaṃ kīrtitaṃ viśvakarmaṇā 06,062.018a tasmāt sarvaiḥ suraiḥ sendrair lokaiś cāmitavikramaḥ 06,062.018c nāvajñeyo vāsudevo mānuṣo 'yam iti prabhuḥ 06,062.019a yaś ca mānuṣamātro 'yam iti brūyāt sumandadhīḥ 06,062.019c hṛṣīkeśam avajñānāt tam āhuḥ puruṣādhamam 06,062.020a yoginaṃ taṃ mahātmānaṃ praviṣṭaṃ mānuṣīṃ tanum 06,062.020c avamanyed vāsudevaṃ tam āhus tāmasaṃ janāḥ 06,062.021a devaṃ carācarātmānaṃ śrīvatsāṅkaṃ suvarcasam 06,062.021c padmanābhaṃ na jānāti tam āhus tāmasaṃ janāḥ 06,062.022a kirīṭakaustubhadharaṃ mitrāṇām abhayaṃkaram 06,062.022c avajānan mahātmānaṃ ghore tamasi majjati 06,062.023a evaṃ viditvā tattvārthaṃ lokānām īśvareśvaraḥ 06,062.023c vāsudevo namaskāryaḥ sarvalokaiḥ surottamāḥ 06,062.024a evam uktvā sa bhagavān sarvān devagaṇān purā 06,062.024c visṛjya sarvalokātmā jagāma bhavanaṃ svakam 06,062.025a tato devāḥ sagandharvā munayo 'psaraso 'pi ca 06,062.025c kathāṃ tāṃ brahmaṇā gītāṃ śrutvā prītā divaṃ yayuḥ 06,062.026a etac chrutaṃ mayā tāta ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām 06,062.026c vāsudevaṃ kathayatāṃ samavāye purātanam 06,062.027a jāmadagnyasya rāmasya mārkaṇḍeyasya dhīmataḥ 06,062.027c vyāsanāradayoś cāpi śrutaṃ śrutaviśārada 06,062.028a etam arthaṃ ca vijñāya śrutvā ca prabhum avyayam 06,062.028c vāsudevaṃ mahātmānaṃ lokānām īśvareśvaram 06,062.029a yasyāsāv ātmajo brahmā sarvasya jagataḥ pitā 06,062.029c kathaṃ na vāsudevo 'yam arcyaś cejyaś ca mānavaiḥ 06,062.030a vārito 'si purā tāta munibhir vedapāragaiḥ 06,062.030c mā gaccha saṃyugaṃ tena vāsudevena dhīmatā 06,062.030e mā pāṇḍavaiḥ sārdham iti tac ca mohān na budhyase 06,062.031a manye tvāṃ rākṣasaṃ krūraṃ tathā cāsi tamovṛtaḥ 06,062.031c yasmād dviṣasi govindaṃ pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayam 06,062.031e naranārāyaṇau devau nānyo dviṣyād dhi mānavaḥ 06,062.032a tasmād bravīmi te rājann eṣa vai śāśvato 'vyayaḥ 06,062.032c sarvalokamayo nityaḥ śāstā dhātā dharo dhruvaḥ 06,062.033a lokān dhārayate yas trīṃś carācaraguruḥ prabhuḥ 06,062.033c yoddhā jayaś ca jetā ca sarvaprakṛtir īśvaraḥ 06,062.034a rājan sattvamayo hy eṣa tamorāgavivarjitaḥ 06,062.034c yataḥ kṛṣṇas tato dharmo yato dharmas tato jayaḥ 06,062.035a tasya māhātmyayogena yogenātmana eva ca 06,062.035c dhṛtāḥ pāṇḍusutā rājañ jayaś caiṣāṃ bhaviṣyati 06,062.036a śreyoyuktāṃ sadā buddhiṃ pāṇḍavānāṃ dadhāti yaḥ 06,062.036c balaṃ caiva raṇe nityaṃ bhayebhyaś caiva rakṣati 06,062.037a sa eṣa śāśvato devaḥ sarvaguhyamayaḥ śivaḥ 06,062.037c vāsudeva iti jñeyo yan māṃ pṛcchasi bhārata 06,062.038a brāhmaṇaiḥ kṣatriyair vaiśyaiḥ śūdraiś ca kṛtalakṣaṇaiḥ 06,062.038c sevyate 'bhyarcyate caiva nityayuktaiḥ svakarmabhiḥ 06,062.039a dvāparasya yugasyānte ādau kaliyugasya ca 06,062.039c sātvataṃ vidhim āsthāya gītaḥ saṃkarṣaṇena yaḥ 06,062.040a sa eṣa sarvāsuramartyalokaṃ; samudrakakṣyāntaritāḥ purīś ca 06,062.040c yuge yuge mānuṣaṃ caiva vāsaṃ; punaḥ punaḥ sṛjate vāsudevaḥ 06,063.001 duryodhana uvāca 06,063.001a vāsudevo mahad bhūtaṃ sarvalokeṣu kathyate 06,063.001c tasyāgamaṃ pratiṣṭhāṃ ca jñātum icche pitāmaha 06,063.002 bhīṣma uvāca 06,063.002a vāsudevo mahad bhūtaṃ saṃbhūtaṃ saha daivataiḥ 06,063.002c na paraṃ puṇḍarīkākṣād dṛśyate bharatarṣabha 06,063.002d*0263_01 śrutaṃ me tāta rāmasya jāmadagnyasya jalpataḥ 06,063.002d*0263_02 nāradasya ca devarṣeḥ kṛṣṇadvaipāyanasya ca 06,063.002d*0263_03 asito devalaś cāpi vālakhilyās tapodhanāḥ 06,063.002e mārkaṇḍeyaś ca govindaṃ kathayaty adbhutaṃ mahat 06,063.003a sarvabhūtāni bhūtātmā mahātmā puruṣottamaḥ 06,063.003c āpo vāyuś ca tejaś ca trayam etad akalpayat 06,063.004a sa sṛṣṭvā pṛthivīṃ devaḥ sarvalokeśvaraḥ prabhuḥ 06,063.004c apsu vai śayanaṃ cakre mahātmā puruṣottamaḥ 06,063.004e sarvatoyamayo devo yogāt suṣvāpa tatra ha 06,063.005a mukhataḥ so 'gnim asṛjat prāṇād vāyum athāpi ca 06,063.005c sarasvatīṃ ca vedāṃś ca manasaḥ sasṛje 'cyutaḥ 06,063.006a eṣa lokān sasarjādau devāṃś carṣigaṇaiḥ saha 06,063.006c nidhanaṃ caiva mṛtyuṃ ca prajānāṃ prabhavo 'vyayaḥ 06,063.007a eṣa dharmaś ca dharmajño varadaḥ sarvakāmadaḥ 06,063.007c eṣa kartā ca kāryaṃ ca pūrvadevaḥ svayaṃprabhuḥ 06,063.008a bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca pūrvam etad akalpayat 06,063.008c ubhe saṃdhye diśaḥ khaṃ ca niyamaṃ ca janārdanaḥ 06,063.009a ṛṣīṃś caiva hi govindas tapaś caivānu kalpayat 06,063.009c sraṣṭāraṃ jagataś cāpi mahātmā prabhur avyayaḥ 06,063.010a agrajaṃ sarvabhūtānāṃ saṃkarṣaṇam akalpayat 06,063.010b*0264_01 tasmān nārāyaṇo jajñe devadevaḥ sanātanaḥ 06,063.010b*0264_02 nābhau padmaṃ babhūvāsya sarvalokasya saṃbhavaḥ 06,063.010b*0264_03 tasmāt pitāmaho jātas tasmāj jātās tv imāḥ prajāḥ 06,063.010c śeṣaṃ cākalpayad devam anantam iti yaṃ viduḥ 06,063.011a yo dhārayati bhūtāni dharāṃ cemāṃ saparvatām 06,063.011c dhyānayogena viprāś ca taṃ vadanti mahaujasam 06,063.012a karṇasrotodbhavaṃ cāpi madhuṃ nāma mahāsuram 06,063.012c tam ugram ugrakarmāṇam ugrāṃ buddhiṃ samāsthitam 06,063.012d*0265_01 harantaṃ brahmaṇo vedāñ jaghāna brahmaṇaḥ pitā 06,063.012e brahmaṇo 'pacitiṃ kurvañ jaghāna puruṣottamaḥ 06,063.013a tasya tāta vadhād eva devadānavamānavāḥ 06,063.013c madhusūdanam ity āhur ṛṣayaś ca janārdanam 06,063.013e varāhaś caiva siṃhaś ca trivikramagatiḥ prabhuḥ 06,063.014a eṣa mātā pitā caiva sarveṣāṃ prāṇināṃ hariḥ 06,063.014c paraṃ hi puṇḍarīkākṣān na bhūtaṃ na bhaviṣyati 06,063.015a mukhato 'sṛjad brāhmaṇān bāhubhyāṃ kṣatriyāṃs tathā 06,063.015c vaiśyāṃś cāpy ūruto rājañ śūdrān padbhyāṃ tathaiva ca 06,063.015e tapasā niyato devo nidhānaṃ sarvadehinām 06,063.016a brahmabhūtam amāvāsyāṃ paurṇamāsyāṃ tathaiva ca 06,063.016c yogabhūtaṃ paricaran keśavaṃ mahad āpnuyāt 06,063.017a keśavaḥ paramaṃ tejaḥ sarvalokapitāmahaḥ 06,063.017c evam āhur hṛṣīkeśaṃ munayo vai narādhipa 06,063.018a evam enaṃ vijānīhi ācāryaṃ pitaraṃ gurum 06,063.018c kṛṣṇo yasya prasīdeta lokās tenākṣayā jitāḥ 06,063.019a yaś caivainaṃ bhayasthāne keśavaṃ śaraṇaṃ vrajet 06,063.019c sadā naraḥ paṭhaṃś cedaṃ svastimān sa sukhī bhavet 06,063.020a ye ca kṛṣṇaṃ prapadyante te na muhyanti mānavāḥ 06,063.020c bhaye mahati ye magnāḥ pāti nityaṃ janārdanaḥ 06,063.021a etad yudhiṣṭhiro jñātvā yāthātathyena bhārata 06,063.021c sarvātmanā mahātmānaṃ keśavaṃ jagadīśvaram 06,063.021e prapannaḥ śaraṇaṃ rājan yogānām īśvaraṃ prabhum 06,064.001 bhīṣma uvāca 06,064.001a śṛṇu cedaṃ mahārāja brahmabhūtastavaṃ mama 06,064.001c brahmarṣibhiś ca devaiś ca yaḥ purā kathito bhuvi 06,064.002a sādhyānām api devānāṃ devadeveśvaraḥ prabhuḥ 06,064.002c lokabhāvanabhāvajña iti tvāṃ nārado 'bravīt 06,064.002e bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca mārkaṇḍeyo 'bhyuvāca ha 06,064.003a yajñānāṃ caiva yajñaṃ tvāṃ tapaś ca tapasām api 06,064.003c devānām api devaṃ ca tvām āha bhagavān bhṛguḥ 06,064.003e purāṇe bhairavaṃ rūpaṃ viṣṇo bhūtapateti vai 06,064.004a vāsudevo vasūnāṃ tvaṃ śakraṃ sthāpayitā tathā 06,064.004c devadevo 'si devānām iti dvaipāyano 'bravīt 06,064.005a pūrve prajānisargeṣu dakṣam āhuḥ prajāpatim 06,064.005c sraṣṭāraṃ sarvabhūtānām aṅgirās tvāṃ tato 'bravīt 06,064.006a avyaktaṃ te śarīrotthaṃ vyaktaṃ te manasi sthitam 06,064.006c devā vāksaṃbhavāś ceti devalas tv asito 'bravīt 06,064.007a śirasā te divaṃ vyāptaṃ bāhubhyāṃ pṛthivī dhṛtā 06,064.007c jaṭharaṃ te trayo lokāḥ puruṣo 'si sanātanaḥ 06,064.008a evaṃ tvām abhijānanti tapasā bhāvitā narāḥ 06,064.008c ātmadarśanatṛptānām ṛṣīṇāṃ cāpi sattamaḥ 06,064.009a rājarṣīṇām udārāṇām āhaveṣv anivartinām 06,064.009c sarvadharmapradhānānāṃ tvaṃ gatir madhusūdana 06,064.009d*0266_01 iti nityaṃ yogavidbhir bhagavān puruṣottamaḥ 06,064.009d*0266_02 sanatkumārapramukhaiḥ stūyate 'bhyarcyate hariḥ 06,064.009d*0267_01 etad dvaipāyanaḥ prāha stutvā vai puruṣottamam 06,064.010a eṣa te vistaras tāta saṃkṣepaś ca prakīrtitaḥ 06,064.010c keśavasya yathātattvaṃ suprīto bhava keśave 06,064.010d*0268_01 purāṇapuruṣasyeha yadarthaṃ nṛṣu saṃbhavaḥ 06,064.011 saṃjaya uvāca 06,064.011a puṇyaṃ śrutvaitad ākhyānaṃ mahārāja sutas tava 06,064.011c keśavaṃ bahu mene sa pāṇḍavāṃś ca mahārathān 06,064.012a tam abravīn mahārāja bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ punaḥ 06,064.012c māhātmyaṃ te śrutaṃ rājan keśavasya mahātmanaḥ 06,064.012d*0269_01 arjunasya māhātmyaṃ hi kathitaṃ tattvato mayā 06,064.012d*0269_02 na jeṣyāmi mahāyuddhe vicarantaṃ naraṃ kva cit 06,064.012d*0269_03 nārāyaṇaṃ ca saṃgrāme avadhyau tau yataḥ smṛtau 06,064.012d*0269_04 dharmarājaś ca bhīmaś ca mādrīputraś ca pāṃḍavau 06,064.012d*0269_05 ete 'py avadhyāḥ kathitāḥ purāṇe paramarṣiṇā 06,064.013a narasya ca yathātattvaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 06,064.013c yadarthaṃ nṛṣu saṃbhūtau naranārāyaṇāv ubhau 06,064.014a avadhyau ca yathā vīrau saṃyugeṣv aparājitau 06,064.014c yathā ca pāṇḍavā rājann agamyā yudhi kasya cit 06,064.015a prītimān hi dṛḍhaṃ kṛṣṇaḥ pāṇḍaveṣu yaśasviṣu 06,064.015c tasmād bravīmi rājendra śamo bhavatu pāṇḍavaiḥ 06,064.016a pṛthivīṃ bhuṅkṣva sahito bhrātṛbhir balibhir vaśī 06,064.016c naranārāyaṇau devāv avajñāya naśiṣyasi 06,064.016d*0270_01 na cet kartāsi vacanaṃ saṃdigdhaṃ na tariṣyasi 06,064.017a evam uktvā tava pitā tūṣṇīm āsīd viśāṃ pate 06,064.017c vyasarjayac ca rājānaṃ śayanaṃ ca viveśa ha 06,064.018a rājāpi śibiraṃ prāyāt praṇipatya mahātmane 06,064.018c śiśye ca śayane śubhre tāṃ rātriṃ bharatarṣabha 06,065.001 saṃjaya uvāca 06,065.001a vyuṣitāyāṃ ca śarvaryām udite ca divākare 06,065.001c ubhe sene mahārāja yuddhāyaiva samīyatuḥ 06,065.001d*0271_01 tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāṃ niryayuḥ kurupuṃgavāḥ 06,065.001d*0271_02 puraskṛtya mahātmānaṃ bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ yudhi 06,065.002a abhyadhāvaṃś ca saṃkruddhāḥ parasparajigīṣavaḥ 06,065.002c te sarve sahitā yuddhe samālokya parasparam 06,065.003a pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāś ca rājan durmantrite tava 06,065.003c vyūhau ca vyūhya saṃrabdhāḥ saṃprayuddhāḥ prahāriṇaḥ 06,065.004a arakṣan makaravyūhaṃ bhīṣmo rājan samantataḥ 06,065.004c tathaiva pāṇḍavā rājann arakṣan vyūham ātmanaḥ 06,065.004d*0272_01 ajātaśatruḥ śatrūṇāṃ manāṃsi samakampayat 06,065.004d*0272_02 śyenavad vyūhya taṃ vyūhaṃ dhaumyasya vacanāt svayam 06,065.004d*0272_03 sa hi tasya suvijñāta agnicityeṣu bhārata 06,065.004d*0272_04 makaras tu mahāvyūhas tava putrasya dhīmataḥ 06,065.004d*0272_05 svayaṃ sarveṇa sainyena droṇenānumatas tadā 06,065.004d*0272_06 yathāvyūhaṃ śāṃtanavaḥ so 'nvavartata tat punaḥ 06,065.005a sa niryayau rathānīkaṃ pitā devavratas tava 06,065.005c mahatā rathavaṃśena saṃvṛto rathināṃ varaḥ 06,065.006a itaretaram anvīyur yathābhāgam avasthitāḥ 06,065.006c rathinaḥ pattayaś caiva dantinaḥ sādinas tathā 06,065.007a tān dṛṣṭvā prodyatān saṃkhye pāṇḍavāś ca yaśasvinaḥ 06,065.007c śyenena vyūharājena tenājayyena saṃyuge 06,065.008a aśobhata mukhe tasya bhīmaseno mahābalaḥ 06,065.008c netre śikhaṇḍī durdharṣo dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 06,065.009a śīrṣaṃ tasyābhavad vīraḥ sātyakiḥ satyavikramaḥ 06,065.009c vidhunvan gāṇḍivaṃ pārtho grīvāyām abhavat tadā 06,065.010a akṣauhiṇyā samagrā yā vāmapakṣo 'bhavat tadā 06,065.010c mahātmā drupadaḥ śrīmān saha putreṇa saṃyuge 06,065.011a dakṣiṇaś cābhavat pakṣaḥ kaikeyo 'kṣauhiṇīpatiḥ 06,065.011c pṛṣṭhato draupadeyāś ca saubhadraś cāpi vīryavān 06,065.012a pṛṣṭhe samabhavac chrīmān svayaṃ rājā yudhiṣṭhiraḥ 06,065.012c bhrātṛbhyāṃ sahito dhīmān yamābhyāṃ cāruvikramaḥ 06,065.013a praviśya tu raṇe bhīmo makaraṃ mukhatas tadā 06,065.013c bhīṣmam āsādya saṃgrāme chādayām āsa sāyakaiḥ 06,065.014a tato bhīṣmo mahāstrāṇi pātayām āsa bhārata 06,065.014c mohayan pāṇḍuputrāṇāṃ vyūḍhaṃ sainyaṃ mahāhave 06,065.015a saṃmuhyati tadā sainye tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ 06,065.015c bhīṣmaṃ śarasahasreṇa vivyādha raṇamūrdhani 06,065.016a parisaṃvārya cāstrāṇi bhīṣmamuktāni saṃyuge 06,065.016c svenānīkena hṛṣṭena yuddhāya samavasthitaḥ 06,065.017a tato duryodhano rājā bhāradvājam abhāṣata 06,065.017c pūrvaṃ dṛṣṭvā vadhaṃ ghoraṃ balasya balināṃ varaḥ 06,065.017e bhrātṝṇāṃ ca vadhaṃ yuddhe smaramāṇo mahārathaḥ 06,065.018a ācārya satataṃ tvaṃ hi hitakāmo mamānagha 06,065.018c vayaṃ hi tvāṃ samāśritya bhīṣmaṃ caiva pitāmaham 06,065.019a devān api raṇe jetuṃ prārthayāmo na saṃśayaḥ 06,065.019c kim u pāṇḍusutān yuddhe hīnavīryaparākramān 06,065.019d*0273_01 sa tathā kuru bhadraṃ te yathā vadhyanti pāṇḍavāḥ 06,065.020a evam uktas tato droṇas tava putreṇa māriṣa 06,065.020b*0274_01 uvāca tatra rājānaṃ saṃkruddha iva niḥśvasan 06,065.020b*0274_02 bāliśas tvaṃ na jānīṣe pāṇḍavānāṃ parākramam 06,065.020b*0274_03 na śakyā hi yathā jetuṃ pāṇḍavā hi mahābalāḥ 06,065.020b*0274_04 yathābalaṃ yathāvīryaṃ karma kuryām ahaṃ hi te 06,065.020b*0274_05 ity uktvā te sutaṃ rājann abhyapadyata vāhinīm 06,065.020c abhinat pāṇḍavānīkaṃ prekṣamāṇasya sātyakeḥ 06,065.021a sātyakis tu tadā droṇaṃ vārayām āsa bhārata 06,065.021c tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam 06,065.022a śaineyaṃ tu raṇe kruddho bhāradvājaḥ pratāpavān 06,065.022c avidhyan niśitair bāṇair jatrudeśe hasann iva 06,065.023a bhīmasenas tataḥ kruddho bhāradvājam avidhyata 06,065.023c saṃrakṣan sātyakiṃ rājan droṇāc chastrabhṛtāṃ varāt 06,065.024a tato droṇaś ca bhīṣmaś ca tathā śalyaś ca māriṣa 06,065.024c bhīmasenaṃ raṇe kruddhāś chādayāṃ cakrire śaraiḥ 06,065.025a tatrābhimanyuḥ saṃkruddho draupadeyāś ca māriṣa 06,065.025c vivyadhur niśitair bāṇaiḥ sarvāṃs tān udyatāyudhān 06,065.026a bhīṣmadroṇau ca saṃkruddhāv āpatantau mahābalau 06,065.026c pratyudyayau śikhaṇḍī tu maheṣvāso mahāhave 06,065.027a pragṛhya balavad vīro dhanur jaladanisvanam 06,065.027c abhyavarṣac charais tūrṇaṃ chādayāno divākaram 06,065.028a śikhaṇḍinaṃ samāsādya bharatānāṃ pitāmahaḥ 06,065.028c avarjayata saṃgrāme strītvaṃ tasyānusaṃsmaran 06,065.029a tato droṇo mahārāja abhyadravata taṃ raṇe 06,065.029c rakṣamāṇas tato bhīṣmaṃ tava putreṇa coditaḥ 06,065.030a śikhaṇḍī tu samāsādya droṇaṃ śastrabhṛtāṃ varam 06,065.030c avarjayata saṃgrāme yugāntāgnim ivolbaṇam 06,065.031a tato balena mahatā putras tava viśāṃ pate 06,065.031c jugopa bhīṣmam āsādya prārthayāno mahad yaśaḥ 06,065.032a tathaiva pāṇḍavā rājan puraskṛtya dhanaṃjayam 06,065.032c bhīṣmam evābhyavartanta jaye kṛtvā dṛḍhāṃ matim 06,065.033a tad yuddham abhavad ghoraṃ devānāṃ dānavair iva 06,065.033c jayaṃ ca kāṅkṣatāṃ nityaṃ yaśaś ca paramādbhutam 06,066.001 saṃjaya uvāca 06,066.001a akarot tumulaṃ yuddhaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavas tadā 06,066.001c bhīmasenabhayād icchan putrāṃs tārayituṃ tava 06,066.002a pūrvāhṇe tan mahāraudraṃ rājñāṃ yuddham avartata 06,066.002c kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca mukhyaśūravināśanam 06,066.003a tasminn ākulasaṃgrāme vartamāne mahābhaye 06,066.003c abhavat tumulaḥ śabdaḥ saṃspṛśan gaganaṃ mahat 06,066.004a nadadbhiś ca mahānāgair heṣamāṇaiś ca vājibhiḥ 06,066.004c bherīśaṅkhaninādaiś ca tumulaḥ samapadyata 06,066.005a yuyutsavas te vikrāntā vijayāya mahābalāḥ 06,066.005c anyonyam abhigarjanto goṣṭheṣv iva maharṣabhāḥ 06,066.006a śirasāṃ pātyamānānāṃ samare niśitaiḥ śaraiḥ 06,066.006c aśmavṛṣṭir ivākāśe babhūva bharatarṣabha 06,066.007a kuṇḍaloṣṇīṣadhārīṇi jātarūpojjvalāni ca 06,066.007c patitāni sma dṛśyante śirāṃsi bharatarṣabha 06,066.008a viśikhonmathitair gātrair bāhubhiś ca sakārmukaiḥ 06,066.008c sahastābharaṇaiś cānyair abhavac chāditā mahī 06,066.009a kavacopahitair gātrair hastaiś ca samalaṃkṛtaiḥ 06,066.009c mukhaiś ca candrasaṃkāśai raktāntanayanaiḥ śubhaiḥ 06,066.010a gajavājimanuṣyāṇāṃ sarvagātraiś ca bhūpate 06,066.010c āsīt sarvā samākīrṇā muhūrtena vasuṃdharā 06,066.011a rajomeghaiś ca tumulaiḥ śastravidyutprakāśitaiḥ 06,066.011c āyudhānāṃ ca nirghoṣaḥ stanayitnusamo 'bhavat 06,066.012a sa saṃprahāras tumulaḥ kaṭukaḥ śoṇitodakaḥ 06,066.012c prāvartata kurūṇāṃ ca pāṇḍavānāṃ ca bhārata 06,066.013a tasmin mahābhaye ghore tumule lomaharṣaṇe 06,066.013c vavarṣuḥ śaravarṣāṇi kṣatriyā yuddhadurmadāḥ 06,066.014a krośanti kuñjarās tatra śaravarṣapratāpitāḥ 06,066.014c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca saṃyuge bharatottama 06,066.014d*0275_01 saṃrabdhānāṃ ca vīrāṇāṃ dhīrāṇām amitaujasām 06,066.014d*0275_02 dhanurjyātalaśabdena na prājñāyata kiṃ cana 06,066.014d*0275_03 utthiteṣu kabandheṣu sarvataḥ śoṇitodake 06,066.014d*0275_04 samare paryadhāvanta nṛpā ripuvadhodyatāḥ 06,066.014d*0275_05 śaraśaktigadābhis te khaḍgaiś cāmitatejasaḥ 06,066.014d*0275_06 nijaghnuḥ samare śūrās te 'nyonyaṃ ca paraṃtapa 06,066.014d*0275_07 babhramuḥ kuñjarāś cātra śarair viddhā niraṅkuśāḥ 06,066.014e aśvāś ca paryadhāvanta hatārohā diśo daśa 06,066.015a utpatya nipatanty anye śaraghātaprapīḍitāḥ 06,066.015c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca yodhānāṃ bharatarṣabha 06,066.015d*0276_01 bahūnām uttamāṅgānāṃ kārmukāṇāṃ tathaiva ca 06,066.015d*0276_02 gadānāṃ parighāṇāṃ ca hastānāṃ corubhiḥ saha 06,066.015d*0276_03 pādānāṃ bhūṣaṇānāṃ ca keyūrāṇāṃ ca saṃghaśaḥ 06,066.015d*0276_04 rāśayaḥ sma pradṛśyante bhīṣmabhīmaparākrame 06,066.016a aśvānāṃ kuñjarāṇāṃ ca rathānāṃ cātivartatām 06,066.016c saṃghātāḥ sma pradṛśyante tatra tatra viśāṃ pate 06,066.017a gadābhir asibhiḥ prāsair bāṇaiś ca nataparvabhiḥ 06,066.017c jaghnuḥ parasparaṃ tatra kṣatriyāḥ kālacoditāḥ 06,066.018a apare bāhubhir vīrā niyuddhakuśalā yudhi 06,066.018c bahudhā samasajjanta āyasaiḥ parighair iva 06,066.019a muṣṭibhir jānubhiś caiva talaiś caiva viśāṃ pate 06,066.019c anyonyaṃ jaghnire vīrās tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ saha 06,066.019d*0277_01 patitaiḥ pātyamānaiś ca viceṣṭadbhiś ca bhūtale 06,066.019d*0277_02 ghoram āyodhanaṃ jajñe tatra tatra janeśvara 06,066.019d*0278_01 duryodhanamate ghore akṣadyūtābhidevane 06,066.019d*0278_02 bhīṣme yudhi parākrānte bhīmasenena bhārata 06,066.019d*0278_03 prāvartata nadī ghorā śoṇitaughataraṅgiṇī 06,066.019d*0278_04 madhye ca mahatī senā keśaśaivalaśādvalā 06,066.019d*0278_05 hatārohā hayā rājan rathino virathā api 06,066.019d*0278_06 vicerus tatra saṃgrāme nistriṃśavaradhāriṇaḥ 06,066.020a virathā rathinaś cātra nistriṃśavaradhāriṇaḥ 06,066.020c anyonyam abhidhāvanta parasparavadhaiṣiṇaḥ 06,066.021a tato duryodhano rājā kaliṅgair bahubhir vṛtaḥ 06,066.021c puraskṛtya raṇe bhīṣmaṃ pāṇḍavān abhyavartata 06,066.022a tathaiva pāṇḍavāḥ sarve parivārya vṛkodaram 06,066.022c bhīṣmam abhyadravan kruddhā raṇe rabhasavāhanāḥ 06,067.001 saṃjaya uvāca 06,067.001a dṛṣṭvā bhīṣmeṇa saṃsaktān bhrātṝn anyāṃś ca pārthivān 06,067.001c tam abhyadhāvad gāṅgeyam udyatāstro dhanaṃjayaḥ 06,067.002a pāñcajanyasya nirghoṣaṃ dhanuṣo gāṇḍivasya ca 06,067.002c dhvajaṃ ca dṛṣṭvā pārthasya sarvān no bhayam āviśat 06,067.002d*0279_01 siṃhalāṅgūlam ākāśe jvalantam iva parvatam 06,067.003a asajjamānaṃ vṛkṣeṣu dhūmaketum ivotthitam 06,067.003c bahuvarṇaṃ ca citraṃ ca divyaṃ vānaralakṣaṇam 06,067.003e apaśyāma mahārāja dhvajaṃ gāṇḍivadhanvanaḥ 06,067.004a vidyutaṃ meghamadhyasthāṃ bhrājamānām ivāmbare 06,067.004c dadṛśur gāṇḍivaṃ yodhā rukmapṛṣṭhaṃ mahārathe 06,067.005a aśuśruma bhṛśaṃ cāsya śakrasyevābhigarjataḥ 06,067.005c sughoraṃ talayoḥ śabdaṃ nighnatas tava vāhinīm 06,067.006a caṇḍavāto yathā meghaḥ savidyutstanayitnumān 06,067.006c diśaḥ saṃplāvayan sarvāḥ śaravarṣaiḥ samantataḥ 06,067.007a abhyadhāvata gāṅgeyaṃ bhairavāstro dhanaṃjayaḥ 06,067.007c diśaṃ prācīṃ pratīcīṃ ca na jānīmo 'stramohitāḥ 06,067.008a kāṃdigbhūtāḥ śrāntapatrā hatāstrā hatacetasaḥ 06,067.008c anyonyam abhisaṃśliṣya yodhās te bharatarṣabha 06,067.009a bhīṣmam evābhilīyanta saha sarvais tavātmajaiḥ 06,067.009c teṣām ārtāyanam abhūd bhīṣmaḥ śaṃtanavo raṇe 06,067.010a samutpatanta vitrastā rathebhyo rathinas tadā 06,067.010c sādinaś cāśvapṛṣṭhebhyo bhūmau cāpi padātayaḥ 06,067.010d*0280_01 gajebhyo gajayodhāś ca vitrastā bhayamohitāḥ 06,067.010d*0280_02 vihvalāḥ pratyadṛśyanta na jānanti diśo nṛpa 06,067.011a śrutvā gāṇḍīvanirghoṣaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ 06,067.011c sarvasainyāni bhītāni vyavalīyanta bhārata 06,067.012a atha kāmbojamukhyais tu bṛhadbhiḥ śīghragāmibhiḥ 06,067.012c gopānāṃ bahusāhasrair balair govāsano vṛtaḥ 06,067.012d*0281_01 tataḥ kāmbojamukhyāś ca te haṃsapathakarṇikāḥ 06,067.012d*0281_02 gopāsanabalaughāś ca gopāsanapatis tathā 06,067.013a madrasauvīragāndhārais trigartaiś ca viśāṃ pate 06,067.013c sarvakāliṅgamukhyaiś ca kaliṅgādhipatir vṛtaḥ 06,067.014a nāgā naragaṇaughāś ca duḥśāsanapuraḥsarāḥ 06,067.014c jayadrathaś ca nṛpatiḥ sahitaḥ sarvarājabhiḥ 06,067.015a hayārohavarāś caiva tava putreṇa coditāḥ 06,067.015c caturdaśa sahasrāṇi saubalaṃ paryavārayan 06,067.016a tatas te sahitāḥ sarve vibhaktarathavāhanāḥ 06,067.016c pāṇḍavān samare jagmus tāvakā bharatarṣabha 06,067.016d*0282_01 cedikāśipadātaiś ca rathaiḥ pāñcālasṛñjayaiḥ 06,067.016d*0282_02 pāṇḍavāḥ sahitāḥ sarve dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ 06,067.016d*0282_03 tāvakān samare jagmur dharmaputreṇa coditāḥ 06,067.017a rathibhir vāraṇair aśvaiḥ padātaiś ca samīritam 06,067.017c ghoram āyodhanaṃ jajñe mahābhrasadṛśaṃ rajaḥ 06,067.018a tomaraprāsanārācagajāśvarathayodhinām 06,067.018c balena mahatā bhīṣmaḥ samasajjat kirīṭinā 06,067.019a āvantyaḥ kāśirājena bhīmasenena saindhavaḥ 06,067.019c ajātaśatrur madrāṇām ṛṣabheṇa yaśasvinā 06,067.019e sahaputraḥ sahāmātyaḥ śalyena samasajjata 06,067.020a vikarṇaḥ sahadevena citrasenaḥ śikhaṇḍinā 06,067.020c matsyā duryodhanaṃ jagmuḥ śakuniṃ ca viśāṃ pate 06,067.021a drupadaś cekitānaś ca sātyakiś ca mahārathaḥ 06,067.021c droṇena samasajjanta saputreṇa mahātmanā 06,067.021e kṛpaś ca kṛtavarmā ca dhṛṣṭaketum abhidrutau 06,067.022a evaṃ prajavitāśvāni bhrāntanāgarathāni ca 06,067.022c sainyāni samasajjanta prayuddhāni samantataḥ 06,067.023a nirabhre vidyutas tīvrā diśaś ca rajasāvṛtāḥ 06,067.023c prādurāsan maholkāś ca sanirghātā viśāṃ pate 06,067.024a pravavau ca mahāvātaḥ pāṃsuvarṣaṃ papāta ca 06,067.024c nabhasy antardadhe sūryaḥ sainyena rajasāvṛtaḥ 06,067.025a pramohaḥ sarvasattvānām atīva samapadyata 06,067.025b*0283_01 prakāśaṃ cakrur ākāśa udyatāsibhir uttamaiḥ 06,067.025c rajasā cābhibhūtānām astrajālaiś ca tudyatām 06,067.026a vīrabāhuvisṛṣṭānāṃ sarvāvaraṇabhedinām 06,067.026c saṃghātaḥ śarajālānāṃ tumulaḥ samapadyata 06,067.027a prakāśaṃ cakrur ākāśam udyatāni bhujottamaiḥ 06,067.027c nakṣatravimalābhāni śastrāṇi bharatarṣabha 06,067.028a ārṣabhāṇi vicitrāṇi rukmajālāvṛtāni ca 06,067.028c saṃpetur dikṣu sarvāsu carmāṇi bharatarṣabha 06,067.029a sūryavarṇaiś ca nistriṃśaiḥ pātyamānāni sarvaśaḥ 06,067.029c dikṣu sarvāsv adṛśyanta śarīrāṇi śirāṃsi ca 06,067.030a bhagnacakrākṣanīḍāś ca nipātitamahādhvajāḥ 06,067.030c hatāśvāḥ pṛthivīṃ jagmus tatra tatra mahārathāḥ 06,067.031a paripetur hayāś cātra ke cic chastrakṛtavraṇāḥ 06,067.031c rathān viparikarṣanto hateṣu rathayodhiṣu 06,067.032a śarāhatā bhinnadehā baddhayoktrā hayottamāḥ 06,067.032c yugāni paryakarṣanta tatra tatra sma bhārata 06,067.033a adṛśyanta sasūtāś ca sāśvāḥ sarathayodhinaḥ 06,067.033c ekena balinā rājan vāraṇena hatā rathāḥ 06,067.034a gandhahastimadasrāvam āghrāya bahavo raṇe 06,067.034c saṃnipāte balaughānāṃ vītam ādadire gajāḥ 06,067.035a satomaramahāmātrair nipatadbhir gatāsubhiḥ 06,067.035c babhūvāyodhanaṃ channaṃ nārācābhihatair gajaiḥ 06,067.036a saṃnipāte balaughānāṃ preṣitair varavāraṇaiḥ 06,067.036c nipetur yudhi saṃbhagnāḥ sayodhāḥ sadhvajā rathāḥ 06,067.037a nāgarājopamair hastair nāgair ākṣipya saṃyuge 06,067.037c vyadṛśyanta mahārāja saṃbhagnā rathakūbarāḥ 06,067.038a viśīrṇarathajālāś ca keśeṣv ākṣipya dantibhiḥ 06,067.038c drumaśākhā ivāvidhya niṣpiṣṭā rathino raṇe 06,067.039a ratheṣu ca rathān yuddhe saṃsaktān varavāraṇāḥ 06,067.039c vikarṣanto diśaḥ sarvāḥ saṃpetuḥ sarvaśabdagāḥ 06,067.040a teṣāṃ tathā karṣatāṃ ca gajānāṃ rūpam ābabhau 06,067.040c saraḥsu nalinījālaṃ viṣaktam iva karṣatām 06,067.041a evaṃ saṃchāditaṃ tatra babhūvāyodhanaṃ mahat 06,067.041c sādibhiś ca padātaiś ca sadhvajaiś ca mahārathaiḥ 06,068.001 saṃjaya uvāca 06,068.001a śikhaṇḍī saha matsyena virāṭena viśāṃ pate 06,068.001c bhīṣmam āśu maheṣvāsam āsasāda sudurjayam 06,068.002a droṇaṃ kṛpaṃ vikarṇaṃ ca maheṣvāsān mahābalān 06,068.002c rājñaś cānyān raṇe śūrān bahūn ārchad dhanaṃjayaḥ 06,068.003a saindhavaṃ ca maheṣvāsaṃ sāmātyaṃ saha bandhubhiḥ 06,068.003c prācyāṃś ca dākṣiṇātyāṃś ca bhūmipān bhūmiparṣabha 06,068.004a putraṃ ca te maheṣvāsaṃ duryodhanam amarṣaṇam 06,068.004c duḥsahaṃ caiva samare bhīmaseno 'bhyavartata 06,068.005a sahadevas tu śakunim ulūkaṃ ca mahāratham 06,068.005c pitāputrau maheṣvāsāv abhyavartata durjayau 06,068.006a yudhiṣṭhiro mahārāja gajānīkaṃ mahārathaḥ 06,068.006c samavartata saṃgrāme putreṇa nikṛtas tava 06,068.007a mādrīputras tu nakulaḥ śūraḥ saṃkrandano yudhi 06,068.007c trigartānāṃ rathodāraiḥ samasajjata pāṇḍavaḥ 06,068.008a abhyavartanta durdharṣāḥ samare śālvakekayān 06,068.008b*0284_01 nākuliś ca śatānīkaḥ samare rathapuṃgavaḥ 06,068.008c sātyakiś cekitānaś ca saubhadraś ca mahārathaḥ 06,068.009a dhṛṣṭaketuś ca samare rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ 06,068.009c putrāṇāṃ te rathānīkaṃ pratyudyātāḥ sudurjayāḥ 06,068.010a senāpatir ameyātmā dhṛṣṭadyumno mahābalaḥ 06,068.010c droṇena samare rājan samiyāyendrakarmaṇā 06,068.011a evam ete maheṣvāsās tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ saha 06,068.011c sametya samare śūrāḥ saṃprahāraṃ pracakrire 06,068.012a madhyaṃdinagate sūrye nabhasy ākulatāṃ gate 06,068.012c kuravaḥ pāṇḍaveyāś ca nijaghnur itaretaram 06,068.013a dhvajino hemacitrāṅgā vicaranto raṇājire 06,068.013c sapatākā rathā rejur vaiyāghraparivāraṇāḥ 06,068.014a sametānāṃ ca samare jigīṣūṇāṃ parasparam 06,068.014c babhūva tumulaḥ śabdaḥ siṃhānām iva nardatām 06,068.015a tatrādbhutam apaśyāma saṃprahāraṃ sudāruṇam 06,068.015c yam akurvan raṇe vīrāḥ sṛñjayāḥ kurubhiḥ saha 06,068.016a naiva khaṃ na diśo rājan na sūryaṃ śatrutāpana 06,068.016c vidiśo vāpy apaśyāma śarair muktaiḥ samantataḥ 06,068.017a śaktīnāṃ vimalāgrāṇāṃ tomarāṇāṃ tathāsyatām 06,068.017c nistriṃśānāṃ ca pītānāṃ nīlotpalanibhāḥ prabhāḥ 06,068.018a kavacānāṃ vicitrāṇāṃ bhūṣaṇānāṃ prabhās tathā 06,068.018c khaṃ diśaḥ pradiśaś caiva bhāsayām āsur ojasā 06,068.018d*0285_01 vapurbhiś ca narendrāṇāṃ candrasūryasamaprabhaiḥ 06,068.018e virarāja tadā rājaṃs tatra tatra raṇāṅgaṇam 06,068.019a rathasiṃhāsanavyāghrāḥ samāyāntaś ca saṃyuge 06,068.019c virejuḥ samare rājan grahā iva nabhastale 06,068.020a bhīṣmas tu rathināṃ śreṣṭho bhīmasenaṃ mahābalam 06,068.020c avārayata saṃkruddhaḥ sarvasainyasya paśyataḥ 06,068.021a tato bhīṣmavinirmuktā rukmapuṅkhāḥ śilāśitāḥ 06,068.021c abhyaghnan samare bhīmaṃ tailadhautāḥ sutejanāḥ 06,068.022a tasya śaktiṃ mahāvegāṃ bhīmaseno mahābalaḥ 06,068.022c kruddhāśīviṣasaṃkāśāṃ preṣayām āsa bhārata 06,068.023a tām āpatantīṃ sahasā rukmadaṇḍāṃ durāsadām 06,068.023c ciccheda samare bhīṣmaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,068.024a tato 'pareṇa bhallena pītena niśitena ca 06,068.024c kārmukaṃ bhīmasenasya dvidhā ciccheda bhārata 06,068.024d*0286_01 apāsya tu dhanuś chinnaṃ bhīmaseno mahābalaḥ 06,068.024d*0286_02 śarair bahubhir ānarchad bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ yudhi 06,068.025a sātyakis tu tatas tūrṇaṃ bhīṣmam āsādya saṃyuge 06,068.025b*0287_01 ākarṇaprahitais tīkṣṇair niśitais tigmatejanaiḥ 06,068.025c śarair bahubhir ānarchat pitaraṃ te janeśvara 06,068.026a tataḥ saṃdhāya vai tīkṣṇaṃ śaraṃ paramadāruṇam 06,068.026c vārṣṇeyasya rathād bhīṣmaḥ pātayām āsa sārathim 06,068.027a tasyāśvāḥ pradrutā rājan nihate rathasārathau 06,068.027c tena tenaiva dhāvanti manomārutaraṃhasaḥ 06,068.028a tataḥ sarvasya sainyasya nisvanas tumulo 'bhavat 06,068.028c hāhākāraś ca saṃjajñe pāṇḍavānāṃ mahātmanām 06,068.029a abhidravata gṛhṇīta hayān yacchata dhāvata 06,068.029c ity āsīt tumulaḥ śabdo yuyudhānarathaṃ prati 06,068.030a etasminn eva kāle tu bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ punaḥ 06,068.030c vyahanat pāṇḍavīṃ senām āsurīm iva vṛtrahā 06,068.031a te vadhyamānā bhīṣmeṇa pāñcālāḥ somakaiḥ saha 06,068.031c āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā bhīṣmam evābhidudruvuḥ 06,068.032a dhṛṣṭadyumnamukhāś cāpi pārthāḥ śāṃtanavaṃ raṇe 06,068.032c abhyadhāvañ jigīṣantas tava putrasya vāhinīm 06,068.033a tathaiva tāvakā rājan bhīṣmadroṇamukhāḥ parān 06,068.033c abhyadhāvanta vegena tato yuddham avartata 06,069.001 saṃjaya uvāca 06,069.001a virāṭo 'tha tribhir bāṇair bhīṣmam ārchan mahāratham 06,069.001c vivyādha turagāṃś cāsya tribhir bāṇair mahārathaḥ 06,069.002a taṃ pratyavidhyad daśabhir bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ śaraiḥ 06,069.002c rukmapuṅkhair maheṣvāsaḥ kṛtahasto mahābalaḥ 06,069.003a drauṇir gāṇḍīvadhanvānaṃ bhīmadhanvā mahārathaḥ 06,069.003c avidhyad iṣubhiḥ ṣaḍbhir dṛḍhahastaḥ stanāntare 06,069.004a kārmukaṃ tasya ciccheda phalgunaḥ paravīrahā 06,069.004c avidhyac ca bhṛśaṃ tīkṣṇaiḥ patribhiḥ śatrukarśanaḥ 06,069.005a so 'nyat kārmukam ādāya vegavat krodhamūrchitaḥ 06,069.005c amṛṣyamāṇaḥ pārthena kārmukacchedam āhave 06,069.006a avidhyat phalgunaṃ rājan navatyā niśitaiḥ śaraiḥ 06,069.006c vāsudevaṃ ca saptatyā vivyādha parameṣubhiḥ 06,069.007a tataḥ krodhābhitāmrākṣaḥ saha kṛṣṇena phalgunaḥ 06,069.007c dīrgham uṣṇaṃ ca niḥśvasya cintayitvā muhur muhuḥ 06,069.008a dhanuḥ prapīḍya vāmena kareṇāmitrakarśanaḥ 06,069.008c gāṇḍīvadhanvā saṃkruddhaḥ śitān saṃnataparvaṇaḥ 06,069.008e jīvitāntakarān ghorān samādatta śilīmukhān 06,069.009a tais tūrṇaṃ samare 'vidhyad drauṇiṃ balavatāṃ varam 06,069.009c tasya te kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitam āhave 06,069.010a na vivyathe ca nirbhinno drauṇir gāṇḍīvadhanvanā 06,069.010c tathaiva śaravarṣāṇi pratimuñcann avihvalaḥ 06,069.010e tasthau sa samare rājaṃs trātum icchan mahāvratam 06,069.011a tasya tat sumahat karma śaśaṃsuḥ puruṣarṣabhāḥ 06,069.011c yat kṛṣṇābhyāṃ sametābhyāṃ nāpatrapata saṃyuge 06,069.011d*0288_01 sa viddhaḥ phālgunenājau na papāta mahītale 06,069.012a sa hi nityam anīkeṣu yudhyate 'bhayam āsthitaḥ 06,069.012c astragrāmaṃ sasaṃhāraṃ droṇāt prāpya sudurlabham 06,069.013a mamāyam ācāryasuto droṇasyātipriyaḥ sutaḥ 06,069.013c brāhmaṇaś ca viśeṣeṇa mānanīyo mameti ca 06,069.014a samāsthāya matiṃ vīro bībhatsuḥ śatrutāpanaḥ 06,069.014c kṛpāṃ cakre rathaśreṣṭho bhāradvājasutaṃ prati 06,069.015a drauṇiṃ tyaktvā tato yuddhe kaunteyaḥ śatrutāpanaḥ 06,069.015c yuyudhe tāvakān nighnaṃs tvaramāṇaḥ parākramī 06,069.016a duryodhanas tu daśabhir gārdhrapatraiḥ śilāśitaiḥ 06,069.016c bhīmasenaṃ maheṣvāsaṃ rukmapuṅkhaiḥ samarpayat 06,069.017a bhīmasenas tu saṃkruddhaḥ parāsukaraṇaṃ dṛḍham 06,069.017c citraṃ kārmukam ādatta śarāṃś ca niśitān daśa 06,069.018a ākarṇaprahitais tīkṣṇair vegitais tigmatejanaiḥ 06,069.018c avidhyat tūrṇam avyagraḥ kururājaṃ mahorasi 06,069.019a tasya kāñcanasūtras tu śaraiḥ parivṛto maṇiḥ 06,069.019c rarājorasi vai sūryo grahair iva samāvṛtaḥ 06,069.020a putras tu tava tejasvī bhīmasenena tāḍitaḥ 06,069.020c nāmṛṣyata yathā nāgas talaśabdaṃ samīritam 06,069.021a tataḥ śarair mahārāja rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ 06,069.021c bhīmaṃ vivyādha saṃkruddhas trāsayāno varūthinīm 06,069.022a tau yudhyamānau samare bhṛśam anyonyavikṣatau 06,069.022c putrau te devasaṃkāśau vyarocetāṃ mahābalau 06,069.023a citrasenaṃ naravyāghraṃ saubhadraḥ paravīrahā 06,069.023c avidhyad daśabhir bāṇaiḥ purumitraṃ ca saptabhiḥ 06,069.024a satyavrataṃ ca saptatyā viddhvā śakrasamo yudhi 06,069.024c nṛtyann iva raṇe vīra ārtiṃ naḥ samajījanat 06,069.025a taṃ pratyavidyad daśabhiś citrasenaḥ śilīmukhaiḥ 06,069.025c satyavrataś ca navabhiḥ purumitraś ca saptabhiḥ 06,069.026a sa viddho vikṣaran raktaṃ śatrusaṃvāraṇaṃ mahat 06,069.026c ciccheda citrasenasya citraṃ kārmukam ārjuniḥ 06,069.026e bhittvā cāsya tanutrāṇaṃ śareṇorasy atāḍayat 06,069.027a tatas te tāvakā vīrā rājaputrā mahārathāḥ 06,069.027c sametya yudhi saṃrabdhā vivyadhur niśitaiḥ śaraiḥ 06,069.027e tāṃś ca sarvāñ śarais tīkṣṇair jaghāna paramāstravit 06,069.028a tasya dṛṣṭvā tu tat karma parivavruḥ sutās tava 06,069.028c dahantaṃ samare sainyaṃ tava kakṣaṃ yatholbaṇam 06,069.029a apetaśiśire kāle samiddham iva pāvakaḥ 06,069.029c atyarocata saubhadras tava sainyāni śātayan 06,069.030a tat tasya caritaṃ dṛṣṭvā pautras tava viśāṃ pate 06,069.030c lakṣmaṇo 'bhyapatat tūrṇaṃ sātvatīputram āhave 06,069.031a abhimanyus tu saṃkruddho lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam 06,069.031c vivyādha viśikhaiḥ ṣaḍbhiḥ sārathiṃ ca tribhiḥ śaraiḥ 06,069.032a tathaiva lakṣmaṇo rājan saubhadraṃ niśitaiḥ śaraiḥ 06,069.032c avidhyata mahārāja tad adbhutam ivābhavat 06,069.033a tasyāśvāṃś caturo hatvā sārathiṃ ca mahābalaḥ 06,069.033c abhyadravata saubhadro lakṣmaṇaṃ niśitaiḥ śaraiḥ 06,069.034a hatāśve tu rathe tuṣṭhaṃl lakṣmaṇaḥ paravīrahā 06,069.034c śaktiṃ cikṣepa saṃkruddhaḥ saubhadrasya rathaṃ prati 06,069.035a tām āpatantīṃ sahasā ghorarūpāṃ durāsadām 06,069.035c abhimanyuḥ śarais tīkṣṇaiś ciccheda bhujagopamām 06,069.036a tataḥ svaratham āropya lakṣmaṇaṃ gautamas tadā 06,069.036c apovāha rathenājau sarvasainyasya paśyataḥ 06,069.037a tataḥ samākule tasmin vartamāne mahābhaye 06,069.037b*0289_01 hayo hayaṃ gajo nāgaṃ vīro vīraṃ viśāṃ pate 06,069.037c abhyadravañ jighāṃsantaḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ 06,069.038a tāvakāś ca maheṣvāsāḥ pāṇḍavāś ca mahārathāḥ 06,069.038c juhvantaḥ samare prāṇān nijaghnur itaretaram 06,069.039a muktakeśā vikavacā virathāś chinnakārmukāḥ 06,069.039c bāhubhiḥ samayudhyanta sṛñjayāḥ kurubhiḥ saha 06,069.040a tato bhīṣmo mahābāhuḥ pāṇḍavānāṃ mahātmanām 06,069.040c senāṃ jaghāna saṃkruddho divyair astrair mahābalaḥ 06,069.041a hateśvarair gajais tatra narair aśvaiś ca pātitaiḥ 06,069.041c rathibhiḥ sādibhiś caiva samāstīryata medinī 06,070.001 saṃjaya uvāca 06,070.001a atha rājan mahābāhuḥ sātyakir yuddhadurmadaḥ 06,070.001c vikṛṣya cāpaṃ samare bhārasādhanam uttamam 06,070.001d*0290_01 yat tat sakhyus tu pūrveṇa arjunād upaśikṣitam 06,070.002a prāmuñcat puṅkhasaṃyuktāñ śarān āśīviṣopamān 06,070.002c prakāśaṃ laghu citraṃ ca darśayann astralāghavam 06,070.003a tasya vikṣipataś cāpaṃ śarān anyāṃś ca muñcataḥ 06,070.003c ādadānasya bhūyaś ca saṃdadhānasya cāparān 06,070.004a kṣipataś ca śarān asya raṇe śatrūn vinighnataḥ 06,070.004c dadṛśe rūpam atyarthaṃ meghasyeva pravarṣataḥ 06,070.005a tam udīryantam ālokya rājā duryodhanas tataḥ 06,070.005c rathānām ayutaṃ tasya preṣayām āsa bhārata 06,070.006a tāṃs tu sarvān maheṣvāsān sātyakiḥ satyavikramaḥ 06,070.006c jaghāna parameṣvāso divyenāstreṇa vīryavān 06,070.007a sa kṛtvā dāruṇaṃ karma pragṛhītaśarāsanaḥ 06,070.007c āsasāda tato vīro bhūriśravasam āhave 06,070.008a sa hi saṃdṛśya senāṃ tāṃ yuyudhānena pātitām 06,070.008c abhyadhāvata saṃkruddhaḥ kurūṇāṃ kīrtivardhanaḥ 06,070.009a indrāyudhasavarṇaṃ tat sa visphārya mahad dhanuḥ 06,070.009c vyasṛjad vajrasaṃkāśāñ śarān āśīviṣopamān 06,070.009e sahasraśo mahārāja darśayan pāṇilāghavam 06,070.010a śarāṃs tān mṛtyusaṃsparśān sātyakes tu padānugāḥ 06,070.010c na viṣehus tadā rājan dudruvus te samantataḥ 06,070.010e vihāya samare rājan sātyakiṃ yuddhadurmadam 06,070.011a taṃ dṛṣṭvā yuyudhānasya sutā daśa mahābalāḥ 06,070.011c mahārathāḥ samākhyātāś citravarmāyudhadhvajāḥ 06,070.012a samāsādya maheṣvāsaṃ bhūriśravasam āhave 06,070.012c ūcuḥ sarve susaṃrabdhā yūpaketuṃ mahāraṇe 06,070.012d*0291_01 yudhyasva samare cādya paśyāmas tava pauruṣam 06,070.013a bho bho kauravadāyāda sahāsmābhir mahābala 06,070.013c ehi yudhyasva saṃgrāme samastaiḥ pṛthag eva vā 06,070.014a asmān vā tvaṃ parājitya yaśaḥ prāpnuhi saṃyuge 06,070.014c vayaṃ vā tvāṃ parājitya prītiṃ dāsyāmahe pituḥ 06,070.015a evam uktas tadā śūrais tān uvāca mahābalaḥ 06,070.015c vīryaślāghī naraśreṣṭhas tān dṛṣṭvā samupasthitān 06,070.016a sādhv idaṃ kathyate vīrā yad evaṃ matir adya vaḥ 06,070.016c yudhyadhvaṃ sahitā yattā nihaniṣyāmi vo raṇe 06,070.017a evam uktā maheṣvāsās te vīrāḥ kṣiprakāriṇaḥ 06,070.017c mahatā śaravarṣeṇa abhyavarṣann ariṃdamam 06,070.018a aparāhṇe mahārāja saṃgrāmas tumulo 'bhavat 06,070.018c ekasya ca bahūnāṃ ca sametānāṃ raṇājire 06,070.019a tam ekaṃ rathināṃ śreṣṭhaṃ śaravarṣair avākiran 06,070.019c prāvṛṣīva mahāśailaṃ siṣicur jaladā nṛpa 06,070.020a tais tu muktāñ śaraughāṃs tān yamadaṇḍāśaniprabhān 06,070.020c asaṃprāptān asaṃprāptāṃś cicchedāśu mahārathaḥ 06,070.021a tatrādbhutam apaśyāma saumadatteḥ parākramam 06,070.021c yad eko bahubhir yuddhe samasajjad abhītavat 06,070.022a visṛjya śaravṛṣṭiṃ tāṃ daśa rājan mahārathāḥ 06,070.022c parivārya mahābāhuṃ nihantum upacakramuḥ 06,070.023a saumadattis tataḥ kruddhas teṣāṃ cāpāni bhārata 06,070.023c ciccheda daśabhir bāṇair nimeṣeṇa mahārathaḥ 06,070.024a athaiṣāṃ chinnadhanuṣāṃ bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,070.024c ciccheda samare rājañ śirāṃsi niśitaiḥ śaraiḥ 06,070.024e te hatā nyapatan bhūmau vajrabhagnā iva drumāḥ 06,070.025a tān dṛṣṭvā nihatān vīrān raṇe putrān mahābalān 06,070.025c vārṣṇeyo vinadan rājan bhūriśravasam abhyayāt 06,070.026a rathaṃ rathena samare pīḍayitvā mahābalau 06,070.026c tāv anyonyasya samare nihatya rathavājinaḥ 06,070.026e virathāv abhivalgantau sameyātāṃ mahārathau 06,070.027a pragṛhītamahākhaḍgau tau carmavaradhāriṇau 06,070.027c śuśubhāte naravyāghrau yuddhāya samavasthitau 06,070.027d*0292_01 asahyam asiyuddhāya bhūriśravasam āhave 06,070.027d*0292_02 matvā vṛkodaras tūrṇam abhiplutya mahārathaḥ 06,070.028a tataḥ sātyakim abhyetya nistriṃśavaradhāriṇam 06,070.028c bhīmasenas tvaran rājan ratham āropayat tadā 06,070.029a tavāpi tanayo rājan bhūriśravasam āhave 06,070.029c āropayad rathaṃ tūrṇaṃ paśyatāṃ sarvadhanvinām 06,070.030a tasmiṃs tathā vartamāne raṇe bhīṣmaṃ mahāratham 06,070.030c ayodhayanta saṃrabdhāḥ pāṇḍavā bharatarṣabha 06,070.031a lohitāyati cāditye tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ 06,070.031c pañcaviṃśatisāhasrān nijaghāna mahārathān 06,070.032a te hi duryodhanādiṣṭās tadā pārthanibarhaṇe 06,070.032c saṃprāpyaiva gatā nāśaṃ śalabhā iva pāvakam 06,070.033a tato matsyāḥ kekayāś ca dhanurvedaviśāradāḥ 06,070.033c parivavrus tadā pārthaṃ sahaputraṃ mahāratham 06,070.034a etasminn eva kāle tu sūrye 'stam upagacchati 06,070.034c sarveṣām eva sainyānāṃ pramohaḥ samajāyata 06,070.035a avahāraṃ tataś cakre pitā devavratas tava 06,070.035c saṃdhyākāle mahārāja sainyānāṃ śrāntavāhanaḥ 06,070.036a pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca parasparasamāgame 06,070.036c te sene bhṛśasaṃvigne yayatuḥ svaṃ niveśanam 06,070.037a tataḥ svaśibiraṃ gatvā nyaviśaṃs tatra bhārata 06,070.037c pāṇḍavāḥ sṛñjayaiḥ sārdhaṃ kuravaś ca yathāvidhi 06,071.001 saṃjaya uvāca 06,071.001a vihṛtya ca tato rājan sahitāḥ kurupāṇḍavāḥ 06,071.001c vyatītāyāṃ tu śarvaryāṃ punar yuddhāya niryayuḥ 06,071.002a tatra śabdo mahān āsīt tava teṣāṃ ca bhārata 06,071.002c yujyatāṃ rathamukhyānāṃ kalpyatāṃ caiva dantinām 06,071.003a saṃnahyatāṃ padātīnāṃ hayānāṃ caiva bhārata 06,071.003c śaṅkhadundubhinādaś ca tumulaḥ sarvato 'bhavat 06,071.004a tato yudhiṣṭhiro rājā dhṛṣṭadyumnam abhāṣata 06,071.004c vyūhaṃ vyūha mahābāho makaraṃ śatrutāpanam 06,071.005a evam uktas tu pārthena dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ 06,071.005c vyādideśa mahārāja rathino rathināṃ varaḥ 06,071.006a śiro 'bhūd drupadas tasya pāṇḍavaś ca dhanaṃjayaḥ 06,071.006c cakṣuṣī sahadevaś ca nakulaś ca mahārathaḥ 06,071.006e tuṇḍam āsīn mahārāja bhīmaseno mahābalaḥ 06,071.007a saubhadro draupadeyāś ca rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ 06,071.007c sātyakir dharmarājaś ca vyūhagrīvāṃ samāsthitāḥ 06,071.008a pṛṣṭham āsīn mahārāja virāṭo vāhinīpatiḥ 06,071.008c dhṛṣṭadyumnena sahito mahatyā senayā vṛtaḥ 06,071.009a kekayā bhrātaraḥ pañca vāmaṃ pārśvaṃ samāśritāḥ 06,071.009c dhṛṣṭaketur naravyāghraḥ karakarṣaś ca vīryavān 06,071.009e dakṣiṇaṃ pakṣam āśritya sthitā vyūhasya rakṣaṇe 06,071.010a pādayos tu mahārāja sthitaḥ śrīmān mahārathaḥ 06,071.010c kuntibhojaḥ śatānīko mahatyā senayā vṛtaḥ 06,071.011a śikhaṇḍī tu maheṣvāsaḥ somakaiḥ saṃvṛto balī 06,071.011c irāvāṃś ca tataḥ pucche makarasya vyavasthitau 06,071.012a evam etan mahāvyūhaṃ vyūhya bhārata pāṇḍavāḥ 06,071.012c sūryodaye mahārāja punar yuddhāya daṃśitāḥ 06,071.013a kauravān abhyayus tūrṇaṃ hastyaśvarathapattibhiḥ 06,071.013c samucchritair dhvajaiś citraiḥ śastraiś ca vimalaiḥ śitaiḥ 06,071.014a vyūhaṃ dṛṣṭvā tu tat sainyaṃ pitā devavratas tava 06,071.014c krauñcena mahatā rājan pratyavyūhata vāhinīm 06,071.015a tasya tuṇḍe maheṣvāso bhāradvājo vyarocata 06,071.015c aśvatthāmā kṛpaś caiva cakṣur āstāṃ nareśvara 06,071.016a kṛtavarmā tu sahitaḥ kāmbojāraṭṭabāhlikaiḥ 06,071.016c śirasy āsīn naraśreṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām 06,071.017a grīvāyāṃ śūrasenas tu tava putraś ca māriṣa 06,071.017c duryodhano mahārāja rājabhir bahubhir vṛtaḥ 06,071.018a prāgjyotiṣas tu sahitaḥ madrasauvīrakekayaiḥ 06,071.018c urasy abhūn naraśreṣṭha mahatyā senayā vṛtaḥ 06,071.018d*0293_01 pṛṣṭhe cāstāṃ maheṣvāsāv āvantyau sapadānugau 06,071.019a svasenayā ca sahitaḥ suśarmā prasthalādhipaḥ 06,071.019c vāmaṃ pakṣaṃ samāśritya daṃśitaḥ samavasthitaḥ 06,071.020a tuṣārā yavanāś caiva śakāś ca saha cūcupaiḥ 06,071.020c dakṣiṇaṃ pakṣam āśritya sthitā vyūhasya bhārata 06,071.021a śrutāyuś ca śatāyuś ca saumadattiś ca māriṣa 06,071.021c vyūhasya jaghane tasthū rakṣamāṇāḥ parasparam 06,071.022a tato yuddhāya saṃjagmuḥ pāṇḍavāḥ kauravaiḥ saha 06,071.022c sūryodaye mahārāja tato yuddham abhūn mahat 06,071.023a pratīyū rathino nāgān nāgāś ca rathino yayuḥ 06,071.023c hayārohā hayārohān rathinaś cāpi sādinaḥ 06,071.024a sārathiṃ ca rathī rājan kuñjarāṃś ca mahāraṇe 06,071.024c hastyārohā rathārohān rathinaś cāpi sādinaḥ 06,071.025a rathinaḥ pattibhiḥ sārdhaṃ sādinaś cāpi pattibhiḥ 06,071.025c anyonyaṃ samare rājan pratyadhāvann amarṣitāḥ 06,071.026a bhīmasenārjunayamair guptā cānyair mahārathaiḥ 06,071.026c śuśubhe pāṇḍavī senā nakṣatrair iva śarvarī 06,071.027a tathā bhīṣmakṛpadroṇaśalyaduryodhanādibhiḥ 06,071.027c tavāpi vibabhau senā grahair dyaur iva saṃvṛtā 06,071.028a bhīmasenas tu kaunteyo droṇaṃ dṛṣṭvā parākramī 06,071.028c abhyayāj javanair aśvair bhāradvājasya vāhinīm 06,071.029a droṇas tu samare kruddho bhīmaṃ navabhir āyasaiḥ 06,071.029c vivyādha samare rājan marmāṇy uddiśya vīryavān 06,071.030a dṛḍhāhatas tato bhīmo bhāradvājasya saṃyuge 06,071.030c sārathiṃ preṣayām āsa yamasya sadanaṃ prati 06,071.031a sa saṃgṛhya svayaṃ vāhān bhāradvājaḥ pratāpavān 06,071.031c vyadhamat pāṇḍavīṃ senāṃ tūlarāśim ivānalaḥ 06,071.032a te vadhyamānā droṇena bhīṣmeṇa ca narottama 06,071.032c sṛñjayāḥ kekayaiḥ sārdhaṃ palāyanaparābhavan 06,071.033a tathaiva tāvakaṃ sainyaṃ bhīmārjunaparikṣatam 06,071.033c muhyate tatra tatraiva samadeva varāṅganā 06,071.034a abhidyetāṃ tato vyūhau tasmin vīravarakṣaye 06,071.034c āsīd vyatikaro ghoras tava teṣāṃ ca bhārata 06,071.035a tad adbhutam apaśyāma tāvakānāṃ paraiḥ saha 06,071.035c ekāyanagatāḥ sarve yad ayudhyanta bhārata 06,071.036a pratisaṃvārya cāstrāṇi te 'nyonyasya viśāṃ pate 06,071.036c yuyudhuḥ pāṇḍavāś caiva kauravāś ca mahārathāḥ 06,072.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,072.001a evaṃ bahuguṇaṃ sainyam evaṃ bahuvidhaṃ param 06,072.001c vyūḍham evaṃ yathāśāstram amoghaṃ caiva saṃjaya 06,072.002a puṣṭam asmākam atyantam abhikāmaṃ ca naḥ sadā 06,072.002c prahvam avyasanopetaṃ purastād dṛṣṭavikramam 06,072.003a nātivṛddham abālaṃ ca na kṛśaṃ na ca pīvaram 06,072.003c laghuvṛttāyataprāyaṃ sāragātram anāmayam 06,072.004a āttasaṃnāhaśastraṃ ca bahuśastraparigraham 06,072.004c asiyuddhe niyuddhe ca gadāyuddhe ca kovidam 06,072.005a prāsarṣṭitomareṣv ājau parigheṣv āyaseṣu ca 06,072.005c bhiṇḍipāleṣu śaktīṣu musaleṣu ca sarvaśaḥ 06,072.006a kampaneṣu ca cāpeṣu kaṇapeṣu ca sarvaśaḥ 06,072.006c kṣepaṇīṣu ca citrāsu muṣṭiyuddheṣu kovidam 06,072.007a aparokṣaṃ ca vidyāsu vyāyāmeṣu kṛtaśramam 06,072.007c śastragrahaṇavidyāsu sarvāsu pariniṣṭhitam 06,072.008a ārohe paryavaskande saraṇe sāntaraplute 06,072.008c samyakpraharaṇe yāne vyapayāne ca kovidam 06,072.009a nāgāśvarathayāneṣu bahuśaḥ suparīkṣitam 06,072.009c parīkṣya ca yathānyāyaṃ vetanenopapāditam 06,072.010a na goṣṭhyā nopacāreṇa na ca bandhunimittataḥ 06,072.010c na sauhṛdabalaiś cāpi nākulīnaparigrahaiḥ 06,072.011a samṛddhajanam āryaṃ ca tuṣṭasatkṛtabāndhavam 06,072.011c kṛtopakārabhūyiṣṭhaṃ yaśasvi ca manasvi ca 06,072.012a sajayaiś ca narair mukhyair bahuśo mukhyakarmabhiḥ 06,072.012c lokapālopamais tāta pālitaṃ lokaviśrutaiḥ 06,072.013a bahubhiḥ kṣatriyair guptaṃ pṛthivyāṃ lokasaṃmataiḥ 06,072.013c asmān abhigataiḥ kāmāt sabalaiḥ sapadānugaiḥ 06,072.014a mahodadhim ivāpūrṇam āpagābhiḥ samantataḥ 06,072.014c apakṣaiḥ pakṣasaṃkāśai rathair nāgaiś ca saṃvṛtam 06,072.015a nānāyodhajalaṃ bhīmaṃ vāhanormitaraṅgiṇam 06,072.015c kṣepaṇyasigadāśaktiśaraprāsasamākulam 06,072.016a dhvajabhūṣaṇasaṃbādhaṃ ratnapaṭṭena saṃcitam 06,072.016c vāhanaiḥ parisarpadbhir vāyuvegavikampitam 06,072.017a apāram iva garjantaṃ sāgarapratimaṃ mahat 06,072.017c droṇabhīṣmābhisaṃguptaṃ guptaṃ ca kṛtavarmaṇā 06,072.018a kṛpaduḥśāsanābhyāṃ ca jayadrathamukhais tathā 06,072.018c bhagadattavikarṇābhyāṃ drauṇisaubalabāhlikaiḥ 06,072.019a guptaṃ pravīrair lokasya sāravadbhir mahātmabhiḥ 06,072.019c yad ahanyata saṃgrāme diṣṭam etat purātanam 06,072.020a naitādṛśaṃ samudyogaṃ dṛṣṭavanto 'tha mānuṣāḥ 06,072.020c ṛṣayo vā mahābhāgāḥ purāṇā bhuvi saṃjaya 06,072.021a īdṛśo hi balaughas tu yuktaḥ śastrāstrasaṃpadā 06,072.021c vadhyate yatra saṃgrāme kim anyad bhāgadheyataḥ 06,072.022a viparītam idaṃ sarvaṃ pratibhāti sma saṃjaya 06,072.022c yatredṛśaṃ balaṃ ghoraṃ nātarad yudhi pāṇḍavān 06,072.023a atha vā pāṇḍavārthāya devās tatra samāgatāḥ 06,072.023c yudhyante māmakaṃ sainyaṃ yad avadhyanta saṃjaya 06,072.024a ukto hi vidureṇeha hitaṃ pathyaṃ ca saṃjaya 06,072.024c na ca gṛhṇāti tan mandaḥ putro duryodhano mama 06,072.025a tasya manye matiḥ pūrvaṃ sarvajñasya mahātmanaḥ 06,072.025c āsīd yathāgataṃ tāta yena dṛṣṭam idaṃ purā 06,072.026a atha vā bhāvyam evaṃ hi saṃjayaitena sarvathā 06,072.026c purā dhātrā yathā sṛṣṭaṃ tat tathā na tad anyathā 06,073.001 saṃjaya uvāca 06,073.001a ātmadoṣāt tvayā rājan prāptaṃ vyasanam īdṛśam 06,073.001c na hi duryodhanas tāni paśyate bharatarṣabha 06,073.001e yāni tvaṃ dṛṣṭavān rājan dharmasaṃkarakārite 06,073.002a tava doṣāt purā vṛttaṃ dyūtam etad viśāṃ pate 06,073.002c tava doṣeṇa yuddhaṃ ca pravṛttaṃ saha pāṇḍavaiḥ 06,073.002e tvam evādya phalaṃ bhuṅkṣva kṛtvā kilbiṣam ātmanā 06,073.003a ātmanā hi kṛtaṃ karma ātmanaivopabhujyate 06,073.003c iha vā pretya vā rājaṃs tvayā prāptaṃ yathātatham 06,073.004a tasmād rājan sthiro bhūtvā prāpyedaṃ vyasanaṃ mahat 06,073.004c śṛṇu yuddhaṃ yathāvṛttaṃ śaṃsato mama māriṣa 06,073.005a bhīmasenas tu niśitair bāṇair bhittvā mahācamūm 06,073.005c āsasāda tato vīraḥ sarvān duryodhanānujān 06,073.006a duḥśāsanaṃ durviṣahaṃ duḥsahaṃ durmadaṃ jayam 06,073.006c jayatsenaṃ vikarṇaṃ ca citrasenaṃ sudarśanam 06,073.007a cārucitraṃ suvarmāṇaṃ duṣkarṇaṃ karṇam eva ca 06,073.007c etān anyāṃś ca subahūn samīpasthān mahārathān 06,073.008a dhārtarāṣṭrān susaṃkruddhān dṛṣṭvā bhīmo mahābalaḥ 06,073.008c bhīṣmeṇa samare guptāṃ praviveśa mahācamūm 06,073.009a athāhvayanta te 'nyonyam ayaṃ prāpto vṛkodaraḥ 06,073.009b*0294_01 athālokya praviṣṭaṃ tam ūcus te sarva eva tu 06,073.009c jīvagrāhaṃ nigṛhṇīmo vayam enaṃ narādhipāḥ 06,073.010a sa taiḥ parivṛtaḥ pārtho bhrātṛbhiḥ kṛtaniścayaiḥ 06,073.010c prajāsaṃharaṇe sūryaḥ krūrair iva mahāgrahaiḥ 06,073.011a saṃprāpya madhyaṃ vyūhasya na bhīḥ pāṇḍavam āviśat 06,073.011c yathā devāsure yuddhe mahendraḥ prāpya dānavān 06,073.012a tataḥ śatasahasrāṇi rathināṃ sarvaśaḥ prabho 06,073.012c chādayānaṃ śarair ghorais tam ekam anuvavrire 06,073.013a sa teṣāṃ pravarān yodhān hastyaśvarathasādinaḥ 06,073.013c jaghāna samare śūro dhārtarāṣṭrān acintayan 06,073.014a teṣāṃ vyavasitaṃ jñātvā bhīmaseno jighṛkṣatām 06,073.014c samastānāṃ vadhe rājan matiṃ cakre mahāmanāḥ 06,073.015a tato rathaṃ samutsṛjya gadām ādāya pāṇḍavaḥ 06,073.015b*0295_01 uvāca sārathiṃ bhīmaḥ sthīyatām iti bhārata 06,073.015b*0295_02 yāvad enān haniṣyāmi dhārtarāṣṭrān sahānugān 06,073.015b*0295_03 ity uktvā bhīmasenas tu praviśya mahatīṃ camūm 06,073.015c jaghāna dhārtarāṣṭrāṇāṃ taṃ balaughamahārṇavam 06,073.015d*0296_01 gadayā bhīmasenena tāḍitā vāraṇottamāḥ 06,073.015d*0296_02 bhinnakumbhā mahākāyā bhinnapṛṣṭhās tathaiva ca 06,073.015d*0296_03 bhinnagātrāḥ sahārohāḥ śerate parvatā iva 06,073.015d*0296_04 rathāś ca bhagnās tilaśaḥ sayodhāḥ śataśo raṇe 06,073.015d*0296_05 aśvāś ca sādinaś caiva pādātaiḥ saha bhārata 06,073.015d*0296_06 tatrādbhutam apaśyāma bhīmasenasya vikramam 06,073.015d*0296_07 yad ekaḥ samare rājan bahubhiḥ samayodhayat 06,073.015d*0296_08 antakāle prajāḥ sarvā daṇḍapāṇir ivāntakaḥ 06,073.016a bhīmasene praviṣṭe tu dhṛṣṭadyumno 'pi pārṣataḥ 06,073.016c droṇam utsṛjya tarasā prayayau yatra saubalaḥ 06,073.017a vidārya mahatīṃ senāṃ tāvakānāṃ nararṣabhaḥ 06,073.017c āsasāda rathaṃ śūnyaṃ bhīmasenasya saṃyuge 06,073.017d*0297_01 rathaṃ ca śūnyaṃ saṃprekṣya bhīmaṃ prati vicetanaḥ 06,073.018a dṛṣṭvā viśokaṃ samare bhīmasenasya sārathim 06,073.018c dhṛṣṭadyumno mahārāja durmanā gatacetanaḥ 06,073.019a apṛcchad bāṣpasaṃruddho nisvanāṃ vācam īrayan 06,073.019c mama prāṇaiḥ priyatamaḥ kva bhīma iti duḥkhitaḥ 06,073.020a viśokas tam uvācedaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ kṛtāñjaliḥ 06,073.020c saṃsthāpya mām iha balī pāṇḍaveyaḥ pratāpavān 06,073.021a praviṣṭo dhārtarāṣṭrāṇām etad balamahārṇavam 06,073.021c mām uktvā puruṣavyāghra prītiyuktam idaṃ vacaḥ 06,073.022a pratipālaya māṃ sūta niyamyāśvān muhūrtakam 06,073.022c yāvad etān nihanmy āśu ya ime madvadhodyatāḥ 06,073.022d*0298_01 abhyadhāvad gadāpāṇis tad balaṃ sa mahābalaḥ 06,073.023a tato dṛṣṭvā gadāhastaṃ pradhāvantaṃ mahābalam 06,073.023c sarveṣām eva sainyānāṃ saṃgharṣaḥ samajāyata 06,073.024a tasmiṃs tu tumule yuddhe vartamāne bhayānake 06,073.024c bhittvā rājan mahāvyūhaṃ praviveśa sakhā tava 06,073.025a viśokasya vacaḥ śrutvā dhṛṣṭadyumno 'pi pārṣataḥ 06,073.025c pratyuvāca tataḥ sūtaṃ raṇamadhye mahābalaḥ 06,073.026a na hi me vidyate sūta jīvite 'dya prayojanam 06,073.026c bhīmasenaṃ raṇe hitvā sneham utsṛjya pāṇḍavaiḥ 06,073.027a yadi yāmi vinā bhīmaṃ kiṃ māṃ kṣatraṃ vadiṣyati 06,073.027c ekāyanagate bhīme mayi cāvasthite yudhi 06,073.028a asvasti tasya kurvanti devāḥ sāgnipurogamāḥ 06,073.028c yaḥ sahāyān parityajya svastimān āvrajed gṛhān 06,073.028d*0299_01 dhikkṛtasya ca kṣatreṇa nirarthaṃ jīvitaṃ bhavet 06,073.028d*0300_01 raurave narake majjed aplave dustare nṛbhiḥ 06,073.029a mama bhīmaḥ sakhā caiva saṃbandhī ca mahābalaḥ 06,073.029c bhakto 'smān bhaktimāṃś cāhaṃ tam apy ariniṣūdanam 06,073.030a so 'haṃ tatra gamiṣyāmi yatra yāto vṛkodaraḥ 06,073.030c nighnantaṃ mām arīn paśya dānavān iva vāsavam 06,073.031a evam uktvā tato vīro yayau madhyena bhāratīm 06,073.031c bhīmasenasya mārgeṣu gadāpramathitair gajaiḥ 06,073.032a sa dadarśa tato bhīmaṃ dahantaṃ ripuvāhinīm 06,073.032c vātaṃ vṛkṣān iva balāt prabhañjantaṃ raṇe nṛpān 06,073.033a te hanyamānāḥ samare rathinaḥ sādinas tathā 06,073.033c pādātā dantinaś caiva cakrur ārtasvaraṃ mahat 06,073.034a hāhākāraś ca saṃjajñe tava sainyasya māriṣa 06,073.034c vadhyato bhīmasenena kṛtinā citrayodhinā 06,073.035a tataḥ kṛtāstrās te sarve parivārya vṛkodaram 06,073.035c abhītāḥ samavartanta śastravṛṣṭyā samantataḥ 06,073.036a abhidrutaṃ śastrabhṛtāṃ variṣṭhaṃ; samantataḥ pāṇḍavaṃ lokavīraiḥ 06,073.036b*0301_01 abhidrutaṃ śastrabhṛtāṃ variṣṭhaṃ ca samantataḥ 06,073.036b*0301_02 lokapālasamaṃ vīra lokavīraiś ca pāṇḍavam 06,073.036c sainyena ghoreṇa susaṃgatena; dṛṣṭvā balī pārṣato bhīmasenam 06,073.037a athopagacchac charavikṣatāṅgaṃ; padātinaṃ krodhaviṣaṃ vamantam 06,073.037c āśvāsayan pārṣato bhīmasenaṃ; gadāhastaṃ kālam ivāntakāle 06,073.038a niḥśalyam enaṃ ca cakāra tūrṇam; āropayac cātmarathaṃ mahātmā 06,073.038c bhṛśaṃ pariṣvajya ca bhīmasenam; āśvāsayām āsa ca śatrumadhye 06,073.038d*0302_01 tathā tasmin vartamāne 'tivegaṃ 06,073.038d*0303_01 bhīmo tatho pretya ca yājñasenam (sic) 06,073.039a bhrātṝn athopetya tavāpi putras; tasmin vimarde mahati pravṛtte 06,073.039b*0304_01 dṛṣṭvā raṇe vākyam idaṃ babhāṣe 06,073.039c ayaṃ durātmā drupadasya putraḥ; samāgato bhīmasenena sārdham 06,073.039e taṃ yāta sarve sahitā nihantuṃ; mā vo ripuḥ prārthayatām anīkam 06,073.039f*0305_01 ārchann etaṃ kṣudrakarmātihīnaṃ 06,073.039f*0305_02 sainyaṃ ca vidhvaṃsayate pṛṣatkaiḥ 06,073.040a śrutvā tu vākyaṃ tam amṛṣyamāṇā; jyeṣṭhājñayā coditā dhārtarāṣṭrāḥ 06,073.040c vadhāya niṣpetur udāyudhās te; yugakṣaye ketavo yadvad ugrāḥ 06,073.041a pragṛhya citrāṇi dhanūṃṣi vīrā; jyānemighoṣaiḥ pravikampayantaḥ 06,073.041c śarair avarṣan drupadasya putraṃ; yathāmbudā bhūdharaṃ vārijālaiḥ 06,073.041e nihatya tāṃś cāpi śaraiḥ sutīkṣṇair; na vivyathe samare citrayodhī 06,073.042a samabhyudīrṇāṃś ca tavātmajāṃs tathā; niśāmya vīrān abhitaḥ sthitān raṇe 06,073.042c jighāṃsur ugraṃ drupadātmajo yuvā; pramohanāstraṃ yuyuje mahārathaḥ 06,073.042e kruddho bhṛśaṃ tava putreṣu rājan; daityeṣu yadvat samare mahendraḥ 06,073.042f*0306_01 sa vai tato 'straṃ sumahāprabhāvaṃ 06,073.042f*0306_02 pramohanaṃ droṇadattaṃ mahātmā 06,073.042f*0306_03 prayojayām āsa udārakarmā 06,073.042f*0306_04 tasmin raṇe tava sainyasya rājan 06,073.043a tato vyamuhyanta raṇe nṛvīrāḥ; pramohanāstrāhatabuddhisattvāḥ 06,073.043c pradudruvuḥ kuravaś caiva sarve; savājināgāḥ sarathāḥ samantāt 06,073.043e parītakālān iva naṣṭasaṃjñān; mohopetāṃs tava putrān niśamya 06,073.043f*0307_01 etasminn eva kāle tu bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ 06,073.043f*0307_02 viśramya ca tadā rājan pītvāmṛtarasaṃ jalam 06,073.043f*0307_03 punaḥ saṃnahya sahasā yodhayām āsa saṃyuge 06,073.043f*0307_04 dhṛṣṭadyumnena sahitaḥ kālayām āsa bhārata 06,073.044a etasminn eva kāle tu droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 06,073.044c drupadaṃ tribhir āsādya śarair vivyādha dāruṇaiḥ 06,073.045a so 'tividdhas tadā rājan raṇe droṇena pārthivaḥ 06,073.045c apāyād drupado rājan pūrvavairam anusmaran 06,073.046a jitvā tu drupadaṃ droṇaḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān 06,073.046c tasya śaṅkhasvanaṃ śrutvā vitresuḥ sarvasomakāḥ 06,073.047a atha śuśrāva tejasvī droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 06,073.047c pramohanāstreṇa raṇe mohitān ātmajāṃs tava 06,073.048a tato droṇo rājagṛddhī tvarito 'bhiyayau raṇāt 06,073.048c tatrāpaśyan maheṣvāso bhāradvājaḥ pratāpavān 06,073.048e dhṛṣṭadyumnaṃ ca bhīmaṃ ca vicarantau mahāraṇe 06,073.049a mohāviṣṭāṃś ca te putrān apaśyat sa mahārathaḥ 06,073.049c tataḥ prajñāstram ādāya mohanāstraṃ vyaśātayat 06,073.050a atha pratyāgataprāṇās tava putrā mahārathāḥ 06,073.050c punar yuddhāya samare prayayur bhīmapārṣatau 06,073.051a tato yudhiṣṭhiraḥ prāha samāhūya svasainikān 06,073.051c gacchantu padavīṃ śaktyā bhīmapārṣatayor yudhi 06,073.052a saubhadrapramukhā vīrā rathā dvādaśa daṃśitāḥ 06,073.052c pravṛttim adhigacchantu na hi śudhyati me manaḥ 06,073.052d*0308_01 pravṛttiṃ bhīmasenasya pārṣatasya ca saṃyuge 06,073.052d*0308_02 vijñāya samare śīghraṃ praviśadhvaṃ rathārṇavam 06,073.052d*0308_03 gacchantu parayā śaktyā bhavanta iti me matiḥ 06,073.053a ta evaṃ samanujñātāḥ śūrā vikrāntayodhinaḥ 06,073.053c bāḍham ity evam uktvā tu sarve puruṣamāninaḥ 06,073.053e madhyaṃdinagate sūrye prayayuḥ sarva eva hi 06,073.054a kekayā draupadeyāś ca dhṛṣṭaketuś ca vīryavān 06,073.054c abhimanyuṃ puraskṛtya mahatyā senayā vṛtāḥ 06,073.055a te kṛtvā samare vyūhaṃ sūcīmukham ariṃdamāḥ 06,073.055c bibhidur dhārtarāṣṭrāṇāṃ tad rathānīkam āhave 06,073.056a tān prayātān maheṣvāsān abhimanyupurogamān 06,073.056c bhīmasenabhayāviṣṭā dhṛṣṭadyumnavimohitā 06,073.057a na saṃdhārayituṃ śaktā tava senā janādhipa 06,073.057c madamūrchānvitātmānaṃ pramadevādhvani sthitā 06,073.058a te 'bhiyātā maheṣvāsāḥ suvarṇavikṛtadhvajāḥ 06,073.058c parīpsanto 'bhyadhāvanta dhṛṣṭadyumnavṛkodarau 06,073.059a tau ca dṛṣṭvā maheṣvāsān abhimanyupurogamān 06,073.059c babhūvatur mudā yuktau nighnantau tava vāhinīm 06,073.059d*0309_01 droṇam iṣvastrakuśalaṃ sarvavidyāsu pāragam 06,073.060a dṛṣṭvā ca sahasāyāntaṃ pāñcālyo gurum ātmanaḥ 06,073.060c nāśaṃsata vadhaṃ vīraḥ putrāṇāṃ tava pārṣataḥ 06,073.061a tato rathaṃ samāropya kekayasya vṛkodaram 06,073.061c abhyadhāvat susaṃkruddho droṇam iṣvastrapāragam 06,073.062a tasyābhipatatas tūrṇaṃ bhāradvājaḥ pratāpavān 06,073.062c kruddhaś ciccheda bhallena dhanuḥ śatruniṣūdanaḥ 06,073.063a anyāṃś ca śataśo bāṇān preṣayām āsa pārṣate 06,073.063c duryodhanahitārthāya bhartṛpiṇḍam anusmaran 06,073.064a athānyad dhanur ādāya pārṣataḥ paravīrahā 06,073.064c droṇaṃ vivyādha saptatyā rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ 06,073.065a tasya droṇaḥ punaś cāpaṃ cicchedāmitrakarśanaḥ 06,073.065c hayāṃś ca caturas tūrṇaṃ caturbhiḥ sāyakottamaiḥ 06,073.066a vaivasvatakṣayaṃ ghoraṃ preṣayām āsa vīryavān 06,073.066c sārathiṃ cāsya bhallena preṣayām āsa mṛtyave 06,073.066d*0310_01 dharmarājapuraṃ rājan preṣayām āsa vai dvijaḥ 06,073.067a hatāśvāt sa rathāt tūrṇam avaplutya mahārathaḥ 06,073.067c āruroha mahābāhur abhimanyor mahāratham 06,073.068a tataḥ sarathanāgāśvā samakampata vāhinī 06,073.068c paśyato bhīmasenasya pārṣatasya ca paśyataḥ 06,073.069a tat prabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā droṇenāmitatejasā 06,073.069c nāśaknuvan vārayituṃ samastās te mahārathāḥ 06,073.070a vadhyamānaṃ tu tat sainyaṃ droṇena niśitaiḥ śaraiḥ 06,073.070c vyabhramat tatra tatraiva kṣobhyamāṇa ivārṇavaḥ 06,073.071a tathā dṛṣṭvā ca tat sainyaṃ jahṛṣe ca balaṃ tava 06,073.071c dṛṣṭvācāryaṃ ca saṃkruddhaṃ dahantaṃ ripuvāhinīm 06,073.071e cukruśuḥ sarvato yodhāḥ sādhu sādhv iti bhārata 06,074.001 saṃjaya uvāca 06,074.001a tato duryodhano rājā mohāt pratyāgatas tadā 06,074.001c śaravarṣaiḥ punar bhīmaṃ pratyavārayad acyutam 06,074.002a ekībhūtāḥ punaś caiva tava putrā mahārathāḥ 06,074.002c sametya samare bhīmaṃ yodhayām āsur udyatāḥ 06,074.003a bhīmaseno 'pi samare saṃprāpya svarathaṃ punaḥ 06,074.003c samāruhya mahābāhur yayau yena tavātmajaḥ 06,074.004a pragṛhya ca mahāvegaṃ parāsukaraṇaṃ dṛḍham 06,074.004c citraṃ śarāsanaṃ saṃkhye śarair vivyādha te sutān 06,074.005a tato duryodhano rājā bhīmasenaṃ mahābalam 06,074.005c nārācena sutīkṣṇena bhṛśaṃ marmaṇy atāḍayat 06,074.006a so 'tividdho maheṣvāsas tava putreṇa dhanvinā 06,074.006c krodhasaṃraktanayano vegenotkṣipya kārmukam 06,074.007a duryodhanaṃ tribhir bāṇair bāhvor urasi cārpayat 06,074.007c sa tathābhihato rājā nācalad girirāḍ iva 06,074.008a tau dṛṣṭvā samare kruddhau vinighnantau parasparam 06,074.008c duryodhanānujāḥ sarve śūrāḥ saṃtyaktajīvitāḥ 06,074.009a saṃsmṛtya mantritaṃ pūrvaṃ nigrahe bhīmakarmaṇaḥ 06,074.009c niścayaṃ manasā kṛtvā nigrahītuṃ pracakramuḥ 06,074.010a tān āpatata evājau bhīmaseno mahābalaḥ 06,074.010c pratyudyayau mahārāja gajaḥ pratigajān iva 06,074.011a bhṛśaṃ kruddhaś ca tejasvī nārācena samarpayat 06,074.011c citrasenaṃ mahārāja tava putraṃ mahāyaśāḥ 06,074.012a tathetarāṃs tava sutāṃs tāḍayām āsa bhārata 06,074.012c śarair bahuvidhaiḥ saṃkhye rukmapuṅkhaiḥ suvegitaiḥ 06,074.013a tataḥ saṃsthāpya samare svāny anīkāni sarvaśaḥ 06,074.013c abhimanyuprabhṛtayas te dvādaśa mahārathāḥ 06,074.014a preṣitā dharmarājena bhīmasenapadānugāḥ 06,074.014c pratyudyayur mahārāja tava putrān mahābalān 06,074.015a dṛṣṭvā rathasthāṃs tāñ śūrān sūryāgnisamatejasaḥ 06,074.015c sarvān eva maheṣvāsān bhrājamānāñ śriyā vṛtān 06,074.016a mahāhave dīpyamānān suvarṇakavacojjvalān 06,074.016c tatyajuḥ samare bhīmaṃ tava putrā mahābalāḥ 06,074.017a tān nāmṛṣyata kaunteyo jīvamānā gatā iti 06,074.017c anvīya ca punaḥ sarvāṃs tava putrān apīḍayat 06,074.018a athābhimanyuṃ samare bhīmasenena saṃgatam 06,074.018c pārṣatena ca saṃprekṣya tava sainye mahārathāḥ 06,074.018c*0311_01 **** **** kekayā draupadīsutāḥ 06,074.018c*0311_02 tān dṛṣṭvā samare kruddhās 06,074.019a duryodhanaprabhṛtayaḥ pragṛhītaśarāsanāḥ 06,074.019c bhṛśam aśvaiḥ prajavitaiḥ prayayur yatra te rathāḥ 06,074.020a aparāhṇe tato rājan prāvartata mahān raṇaḥ 06,074.020c tāvakānāṃ ca balināṃ pareṣāṃ caiva bhārata 06,074.021a abhimanyur vikarṇasya hayān hatvā mahājavān 06,074.021c athainaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samācinot 06,074.022a hatāśvaṃ ratham utsṛjya vikarṇas tu mahārathaḥ 06,074.022c āruroha rathaṃ rājaṃś citrasenasya bhāsvaram 06,074.023a sthitāv ekarathe tau tu bhrātarau kuruvardhanau 06,074.023c ārjuniḥ śarajālena chādayām āsa bhārata 06,074.024a durjayo 'tha vikarṇaś ca kārṣṇiṃ pañcabhir āyasaiḥ 06,074.024c vivyadhāte na cākampat kārṣṇir merur ivācalaḥ 06,074.025a duḥśāsanas tu samare kekayān pañca māriṣa 06,074.025c yodhayām āsa rājendra tad adbhutam ivābhavat 06,074.026a draupadeyā raṇe kruddhā duryodhanam avārayan 06,074.026c ekaikas tribhir ānarchat putraṃ tava viśāṃ pate 06,074.027a putro 'pi tava durdharṣo draupadyās tanayān raṇe 06,074.027c sāyakair niśitai rājann ājaghāna pṛthak pṛthak 06,074.028a taiś cāpi viddhaḥ śuśubhe rudhireṇa samukṣitaḥ 06,074.028c giriprasravaṇair yadvad girir dhātuvimiśritaiḥ 06,074.029a bhīṣmo 'pi samare rājan pāṇḍavānām anīkinīm 06,074.029c kālayām āsa balavān pālaḥ paśugaṇān iva 06,074.030a tato gāṇḍīvanirghoṣaḥ prādurāsīd viśāṃ pate 06,074.030c dakṣiṇena varūthinyāḥ pārthasyārīn vinighnataḥ 06,074.031a uttasthuḥ samare tatra kabandhāni samantataḥ 06,074.031c kurūṇāṃ cāpi sainyeṣu pāṇḍavānāṃ ca bhārata 06,074.032a śoṇitodaṃ rathāvartaṃ gajadvīpaṃ hayormiṇam 06,074.032c rathanaubhir naravyāghrāḥ prateruḥ sainyasāgaram 06,074.033a chinnahastā vikavacā videhāś ca narottamāḥ 06,074.033c patitās tatra dṛśyante śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,074.034a nihatair mattamātaṅgaiḥ śoṇitaughapariplutaiḥ 06,074.034c bhūr bhāti bharataśreṣṭha parvatair ācitā yathā 06,074.035a tatrādbhutam apaśyāma tava teṣāṃ ca bhārata 06,074.035c na tatrāsīt pumān kaś cid yo yoddhuṃ nābhikāṅkṣati 06,074.036a evaṃ yuyudhire vīrāḥ prārthayānā mahad yaśaḥ 06,074.036c tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ kāṅkṣamāṇā jayaṃ yudhi 06,075.001 saṃjaya uvāca 06,075.001a tato duryodhano rājā lohitāyati bhāskare 06,075.001c saṃgrāmarabhaso bhīmaṃ hantukāmo 'bhyadhāvata 06,075.002a tam āyāntam abhiprekṣya nṛvīraṃ dṛḍhavairiṇam 06,075.002c bhīmasenaḥ susaṃkruddha idaṃ vacanam abravīt 06,075.003a ayaṃ sa kālaḥ saṃprāpto varṣapūgābhikāṅkṣitaḥ 06,075.003c adya tvāṃ nihaniṣyāmi yadi notsṛjase raṇam 06,075.004a adya kuntyāḥ parikleśaṃ vanavāsaṃ ca kṛtsnaśaḥ 06,075.004c draupadyāś ca parikleśaṃ praṇotsyāmi hate tvayi 06,075.005a yat tvaṃ durodaro bhūtvā pāṇḍavān avamanyase 06,075.005c tasya pāpasya gāndhāre paśya vyasanam āgatam 06,075.006a karṇasya matam ājñāya saubalasya ca yat purā 06,075.006c acintya pāṇḍavān kāmād yatheṣṭaṃ kṛtavān asi 06,075.007a yācamānaṃ ca yan mohād dāśārham avamanyase 06,075.007c ulūkasya samādeśaṃ yad dadāsi ca hṛṣṭavat 06,075.008a adya tvā nihaniṣyāmi sānubandhaṃ sabāndhavam 06,075.008c samīkariṣye tat pāpaṃ yat purā kṛtavān asi 06,075.009a evam uktvā dhanur ghoraṃ vikṛṣyodbhrāmya cāsakṛt 06,075.009c samādāya śarān ghorān mahāśanisamaprabhān 06,075.010a ṣaḍviṃśat tarasā kruddho mumocāśu suyodhane 06,075.010c jvalitāgniśikhākārān vajrakalpān ajihmagān 06,075.011a tato 'sya kārmukaṃ dvābhyāṃ sūtaṃ dvābhyāṃ ca vivyadhe 06,075.011c caturbhir aśvāñ javanān anayad yamasādanam 06,075.012a dvābhyāṃ ca suvikṛṣṭābhyāṃ śarābhyām arimardanaḥ 06,075.012c chatraṃ ciccheda samare rājñas tasya rathottamāt 06,075.013a tribhiś ca tasya ciccheda jvalantaṃ dhvajam uttamam 06,075.013b*0312_01 tribhir anyair maheṣvāsaś cicchedāsya dhvajaṃ tathā 06,075.013c chittvā taṃ ca nanādoccais tava putrasya paśyataḥ 06,075.014a rathāc ca sa dhvajaḥ śrīmān nānāratnavibhūṣitaḥ 06,075.014c papāta sahasā bhūmiṃ vidyuj jaladharād iva 06,075.015a jvalantaṃ sūryasaṃkāśaṃ nāgaṃ maṇimayaṃ śubham 06,075.015c dhvajaṃ kurupateś chinnaṃ dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ 06,075.016a athainaṃ daśabhir bāṇais tottrair iva mahāgajam 06,075.016c ājaghāna raṇe bhīmaḥ smayann iva mahārathaḥ 06,075.016d*0313_01 sa tathābhihato rājā smayann iva mahārathaḥ 06,075.017a tatas tu rājā sindhūnāṃ rathaśreṣṭho jayadrathaḥ 06,075.017c duryodhanasya jagrāha pārṣṇiṃ satpuruṣocitām 06,075.018a kṛpaś ca rathināṃ śreṣṭhaḥ kauravyam amitaujasam 06,075.018c āropayad rathaṃ rājan duryodhanam amarṣaṇam 06,075.019a sa gāḍhaviddho vyathito bhīmasenena saṃyuge 06,075.019c niṣasāda rathopasthe rājā duryodhanas tadā 06,075.020a parivārya tato bhīmaṃ hantukāmo jayadrathaḥ 06,075.020c rathair anekasāhasrair bhīmasyāvārayad diśaḥ 06,075.021a dhṛṣṭaketus tato rājann abhimanyuś ca vīryavān 06,075.021c kekayā draupadeyāś ca tava putrān ayodhayan 06,075.022a citrasenaḥ sucitraś ca citrāśvaś citradarśanaḥ 06,075.022c cārucitraḥ sucāruś ca tathā nandopanandakau 06,075.023a aṣṭāv ete maheṣvāsāḥ sukumārā yaśasvinaḥ 06,075.023c abhimanyurathaṃ rājan samantāt paryavārayan 06,075.024a ājaghāna tatas tūrṇam abhimanyur mahāmanāḥ 06,075.024c ekaikaṃ pañcabhir viddhvā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,075.024e vajramṛtyupratīkāśair vicitrāyudhaniḥsṛtaiḥ 06,075.025a amṛṣyamāṇās te sarve saubhadraṃ rathasattamam 06,075.025c vavarṣur mārgaṇais tīkṣṇair giriṃ merum ivāmbudāḥ 06,075.026a sa pīḍyamānaḥ samare kṛtāstro yuddhadurmadaḥ 06,075.026c abhimanyur mahārāja tāvakān samakampayat 06,075.026e yathā devāsure yuddhe vajrapāṇir mahāsurān 06,075.027a vikarṇasya tato bhallān preṣayām āsa bhārata 06,075.027c caturdaśa rathaśreṣṭho ghorān āśīviṣopamān 06,075.027d*0314_01 sa tair vikarṇasya rathāt pātayām āsa vīryavān 06,075.027e dhvajaṃ sūtaṃ hayāṃś cāsya chittvā nṛtyann ivāhave 06,075.028a punaś cānyāñ śarān pītān akuṇṭhāgrāñ śilāśitān 06,075.028c preṣayām āsa saubhadro vikarṇāya mahābalaḥ 06,075.029a te vikarṇaṃ samāsādya kaṅkabarhiṇavāsasaḥ 06,075.029c bhittvā dehaṃ gatā bhūmiṃ jvalanta iva pannagāḥ 06,075.030a te śarā hemapuṅkhāgrā vyadṛśyanta mahītale 06,075.030c vikarṇarudhiraklinnā vamanta iva śoṇitam 06,075.031a vikarṇaṃ vīkṣya nirbhinnaṃ tasyaivānye sahodarāḥ 06,075.031c abhyadravanta samare saubhadrapramukhān rathān 06,075.032a abhiyātvā tathaivāśu rathasthān sūryavarcasaḥ 06,075.032c avidhyan samare 'nyonyaṃ saṃrabdhā yuddhadurmadāḥ 06,075.033a durmukhaḥ śrutakarmāṇaṃ viddhvā saptabhir āśugaiḥ 06,075.033c dhvajam ekena ciccheda sārathiṃ cāsya saptabhiḥ 06,075.034a aśvāñ jāmbūnadair jālaiḥ pracchannān vātaraṃhasaḥ 06,075.034c jaghāna ṣaḍbhir āsādya sārathiṃ cābhyapātayat 06,075.035a sa hatāśve rathe tiṣṭhañ śrutakarmā mahārathaḥ 06,075.035c śaktiṃ cikṣepa saṃkruddho maholkāṃ jvalitām iva 06,075.036a sā durmukhasya vipulaṃ varma bhittvā yaśasvinaḥ 06,075.036c vidārya prāviśad bhūmiṃ dīpyamānā sutejanā 06,075.036d*0315_01 durmukho vihvalas tatra niṣasāda rathe vibho 06,075.036d*0315_02 visaṃjñaṃ prekṣya te sarve bhrātaraḥ paryavārayan 06,075.037a taṃ dṛṣṭvā virathaṃ tatra sutasomo mahābalaḥ 06,075.037c paśyatāṃ sarvasainyānāṃ ratham āropayat svakam 06,075.038a śrutakīrtis tathā vīro jayatsenaṃ sutaṃ tava 06,075.038c abhyayāt samare rājan hantukāmo yaśasvinam 06,075.039a tasya vikṣipataś cāpaṃ śrutakīrter mahātmanaḥ 06,075.039c ciccheda samare rājañ jayatsenaḥ sutas tava 06,075.039e kṣurapreṇa sutīkṣṇena prahasann iva bhārata 06,075.040a taṃ dṛṣṭvā chinnadhanvānaṃ śatānīkaḥ sahodaram 06,075.040c abhyapadyata tejasvī siṃhavad vinadan muhuḥ 06,075.041a śatānīkas tu samare dṛḍhaṃ visphārya kārmukam 06,075.041b*0316_01 nanāda sumahānādaṃ prabhinna iva vāraṇaḥ 06,075.041c vivyādha daśabhis tūrṇaṃ jayatsenaṃ śilīmukhaiḥ 06,075.042a athānyena sutīkṣṇena sarvāvaraṇabhedinā 06,075.042c śatānīko jayatsenaṃ vivyādha hṛdaye bhṛśam 06,075.043a tathā tasmin vartamāne duṣkarṇo bhrātur antike 06,075.043b*0317_01 mumocāsmai śitān bāṇāṃs tīkṣṇān āśīviṣopamān 06,075.043c ciccheda samare cāpaṃ nākuleḥ krodhamūrchitaḥ 06,075.044a athānyad dhanur ādāya bhārasādhanam uttamam 06,075.044c samādatta śitān bāṇāñ śatānīko mahābalaḥ 06,075.045a tiṣṭha tiṣṭheti cāmantrya duṣkarṇaṃ bhrātur agrataḥ 06,075.045c mumoca niśitān bāṇāñ jvalitān pannagān iva 06,075.046a tato 'sya dhanur ekena dvābhyāṃ sūtaṃ ca māriṣa 06,075.046c ciccheda samare tūrṇaṃ taṃ ca vivyādha saptabhiḥ 06,075.047a aśvān manojavāṃś cāsya kalmāṣān vītakalmaṣaḥ 06,075.047c jaghāna niśitais tūrṇaṃ sarvān dvādaśabhiḥ śaraiḥ 06,075.048a athāpareṇa bhallena sumuktena nipātinā 06,075.048c duṣkarṇaṃ samare kruddho vivyādha hṛdaye bhṛśam 06,075.048d*0318_01 sa papāta tato bhūmau vajrarugṇa iva drumaḥ 06,075.048d*0319_01 sa vihvalo rathopasthe niṣasāda sutas tava 06,075.049a duṣkarṇaṃ nihataṃ dṛṣṭvā pañca rājan mahārathāḥ 06,075.049c jighāṃsantaḥ śatānīkaṃ sarvataḥ paryavārayan 06,075.050a chādyamānaṃ śaravrātaiḥ śatānīkaṃ yaśasvinam 06,075.050c abhyadhāvanta saṃrabdhāḥ kekayāḥ pañca sodarāḥ 06,075.051a tān abhyāpatataḥ prekṣya tava putrā mahārathāḥ 06,075.051c pratyudyayur mahārāja gajā iva mahāgajān 06,075.052a durmukho durjayaś caiva tathā durmarṣaṇo yuvā 06,075.052c śatruṃjayaḥ śatrusahaḥ sarve kruddhā yaśasvinaḥ 06,075.052e pratyudyātā mahārāja kekayān bhrātaraḥ samam 06,075.053a rathair nagarasaṃkāśair hayair yuktair manojavaiḥ 06,075.053c nānāvarṇavicitrābhiḥ patākābhir alaṃkṛtaiḥ 06,075.054a varacāpadharā vīrā vicitrakavacadhvajāḥ 06,075.054c viviśus te paraṃ sainyaṃ siṃhā iva vanād vanam 06,075.055a teṣāṃ sutumulaṃ yuddhaṃ vyatiṣaktarathadvipam 06,075.055c avartata mahāraudraṃ nighnatām itaretaram 06,075.055e anyonyāgaskṛtāṃ rājan yamarāṣṭravivardhanam 06,075.056a muhūrtāstamite sūrye cakrur yuddhaṃ sudāruṇam 06,075.056c rathinaḥ sādinaś caiva vyakīryanta sahasraśaḥ 06,075.057a tataḥ śāṃtanavaḥ kruddhaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,075.057c nāśayām āsa senāṃ vai bhīṣmas teṣāṃ mahātmanām 06,075.057e pāñcālānāṃ ca sainyāni śarair ninye yamakṣayam 06,075.058a evaṃ bhittvā maheṣvāsaḥ pāṇḍavānām anīkinīm 06,075.058c kṛtvāvahāraṃ sainyānāṃ yayau svaśibiraṃ nṛpa 06,075.058d*0320_01 nāśayām āsatur vīrau dhṛṣṭadyumnavṛkodarau 06,075.058d*0320_02 kauravāṇām anīkāni śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,075.059a dharmarājo 'pi saṃprekṣya dhṛṣṭadyumnavṛkodarau 06,075.059c mūrdhni caitāv upāghrāya saṃhṛṣṭaḥ śibiraṃ yayau 06,075.059d*0321_01 arjuno vāsudevaś ca kauravāṇām anīkinīm 06,075.059d*0321_02 hatvā vidrāvya ca śaraiḥ śibirāyaiva jagmatuḥ 06,076.001 saṃjaya uvāca 06,076.001a atha śūrā mahārāja parasparakṛtāgasaḥ 06,076.001c jagmuḥ svaśibirāṇy eva rudhireṇa samukṣitāḥ 06,076.002a viśramya ca yathānyāyaṃ pūjayitvā parasparam 06,076.002c saṃnaddhāḥ samadṛśyanta bhūyo yuddhacikīrṣayā 06,076.003a tatas tava suto rājaṃś cintayābhipariplutaḥ 06,076.003c visravac choṇitāktāṅgaḥ papracchedaṃ pitāmaham 06,076.004a sainyāni raudrāṇi bhayānakāni; vyūḍhāni samyag bahuladhvajāni 06,076.004c vidārya hatvā ca nipīḍya śūrās; te pāṇḍavānāṃ tvaritā rathaughāḥ 06,076.005a saṃmohya sarvān yudhi kīrtimanto; vyūhaṃ ca taṃ makaraṃ vajrakalpam 06,076.005c praviśya bhīmena nibarhito 'smi; ghoraiḥ śarair mṛtyudaṇḍaprakāśaiḥ 06,076.006a kruddhaṃ tam udvīkṣya bhayena rājan; saṃmūrchito nālabhaṃ śāntim adya 06,076.006c icche prasādāt tava satyasaṃdha; prāptuṃ jayaṃ pāṇḍaveyāṃś ca hantum 06,076.007a tenaivam uktaḥ prahasan mahātmā; duryodhanaṃ jātamanyuṃ viditvā 06,076.007c taṃ pratyuvācāvimanā manasvī; gaṅgāsutaḥ śastrabhṛtāṃ variṣṭhaḥ 06,076.008a pareṇa yatnena vigāhya senāṃ; sarvātmanāhaṃ tava rājaputra 06,076.008c icchāmi dātuṃ vijayaṃ sukhaṃ ca; na cātmānaṃ chādaye 'haṃ tvadarthe 06,076.009a ete tu raudrā bahavo mahārathā; yaśasvinaḥ śūratamāḥ kṛtāstrāḥ 06,076.009c ye pāṇḍavānāṃ samare sahāyā; jitaklamāḥ krodhaviṣaṃ vamanti 06,076.010a te neha śakyāḥ sahasā vijetuṃ; vīryonnaddhāḥ kṛtavairās tvayā ca 06,076.010c ahaṃ hy etān pratiyotsyāmi rājan; sarvātmanā jīvitaṃ tyajya vīra 06,076.011a raṇe tavārthāya mahānubhāva; na jīvitaṃ rakṣyatamaṃ mamādya 06,076.011c sarvāṃs tavārthāya sadevadaityāṃl; lokān daheyaṃ kim u śatrūṃs taveha 06,076.012a tat pāṇḍavān yodhayiṣyāmi rājan; priyaṃ ca te sarvam ahaṃ kariṣye 06,076.012c śrutvaiva caitat paramapratīto; duryodhanaḥ prītamanā babhūva 06,076.013a sarvāṇi sainyāni tataḥ prahṛṣṭo; nirgacchatety āha nṛpāṃś ca sarvān 06,076.013c tadājñayā tāni viniryayur drutaṃ; rathāśvapādātagajāyutāni 06,076.014a praharṣayuktāni tu tāni rājan; mahānti nānāvidhaśastravanti 06,076.014c sthitāni nāgāśvapadātimanti; virejur ājau tava rājan balāni 06,076.015a vṛndaiḥ sthitāś cāpi susaṃprayuktāś; cakāśire dantigaṇāḥ samantāt 06,076.015c śastrāstravidbhir naradeva yodhair; adhiṣṭhitāḥ sainyagaṇās tvadīyāḥ 06,076.016a rathaiś ca pādātagajāśvasaṃghaiḥ; prayādbhir ājau vidhivat praṇunnaiḥ 06,076.016c samuddhataṃ vai taruṇārkavarṇaṃ; rajo babhau chādayat sūryaraśmīn 06,076.017a rejuḥ patākā rathadantisaṃsthā; vāteritā bhrāmyamāṇāḥ samantāt 06,076.017c nānāraṅgāḥ samare tatra rājan; meghair yuktā vidyutaḥ khe yathaiva 06,076.018a dhanūṃṣi visphārayatāṃ nṛpāṇāṃ; babhūva śabdas tumulo 'tighoraḥ 06,076.018c vimathyato devamahāsuraughair; yathārṇavasyādiyuge tadānīm 06,076.019a tad ugranādaṃ bahurūpavarṇaṃ; tavātmajānāṃ samudīrṇam evam 06,076.019c babhūva sainyaṃ ripusainyahantṛ; yugāntameghaughanibhaṃ tadānīm 06,077.001 saṃjaya uvāca 06,077.001a athātmajaṃ tava punar gāṅgeyo dhyānam āsthitam 06,077.001c abravīd bharataśreṣṭhaḥ saṃpraharṣakaraṃ vacaḥ 06,077.002a ahaṃ droṇaś ca śalyaś ca kṛtavarmā ca sātvataḥ 06,077.002c aśvatthāmā vikarṇaś ca somadatto 'tha saindhavaḥ 06,077.003a vindānuvindāv āvantyau bāhlikaḥ saha bāhlikaiḥ 06,077.003c trigartarājaś ca balī māgadhaś ca sudurjayaḥ 06,077.004a bṛhadbalaś ca kausalyaś citraseno viviṃśatiḥ 06,077.004b*0322_01 kṛpaś ca saha sodaryais tava rājan padānugaiḥ 06,077.004c rathāś ca bahusāhasrāḥ śobhamānā mahādhvajāḥ 06,077.005a deśajāś ca hayā rājan svārūḍhā hayasādibhiḥ 06,077.005c gajendrāś ca madodvṛttāḥ prabhinnakaraṭāmukhāḥ 06,077.006a padātāś ca tathā śūrā nānāpraharaṇāyudhāḥ 06,077.006c nānādeśasamutpannās tvadarthe yoddhum udyatāḥ 06,077.007a ete cānye ca bahavas tvadarthe tyaktajīvitāḥ 06,077.007c devān api raṇe jetuṃ samarthā iti me matiḥ 06,077.008a avaśyaṃ tu mayā rājaṃs tava vācyaṃ hitaṃ sadā 06,077.008c aśakyāḥ pāṇḍavā jetuṃ devair api savāsavaiḥ 06,077.008e vāsudevasahāyāś ca mahendrasamavikramāḥ 06,077.009a sarvathāhaṃ tu rājendra kariṣye vacanaṃ tava 06,077.009c pāṇḍavān vā raṇe jeṣye māṃ vā jeṣyanti pāṇḍavāḥ 06,077.010a evam uktvā dadau cāsmai viśalyakaraṇīṃ śubhām 06,077.010c oṣadhīṃ vīryasaṃpannāṃ viśalyaś cābhavat tadā 06,077.011a tataḥ prabhāte vimale svenānīkena vīryavān 06,077.011c avyūhata svayaṃ vyūhaṃ bhīṣmo vyūhaviśāradaḥ 06,077.012a maṇḍalaṃ manujaśreṣṭha nānāśastrasamākulam 06,077.012c saṃpūrṇaṃ yodhamukhyaiś ca tathā dantipadātibhiḥ 06,077.013a rathair anekasāhasraiḥ samantāt parivāritam 06,077.013c aśvavṛndair mahadbhiś ca ṛṣṭitomaradhāribhiḥ 06,077.014a nāge nāge rathāḥ sapta sapta cāśvā rathe rathe 06,077.014c anv aśvaṃ daśa dhānuṣkā dhānuṣke sapta carmiṇaḥ 06,077.015a evaṃvyūhaṃ mahārāja tava sainyaṃ mahārathaiḥ 06,077.015c sthitaṃ raṇāya mahate bhīṣmeṇa yudhi pālitam 06,077.016a daśāśvānāṃ sahasrāṇi dantināṃ ca tathaiva ca 06,077.016c rathānām ayutaṃ cāpi putrāś ca tava daṃśitāḥ 06,077.016e citrasenādayaḥ śūrā abhyarakṣan pitāmaham 06,077.017a rakṣyamāṇaś ca taiḥ śūrair gopyamānāś ca tena te 06,077.017c saṃnaddhāḥ samadṛśyanta rājānaś ca mahābalāḥ 06,077.018a duryodhanas tu samare daṃśito ratham āsthitaḥ 06,077.018c vyabhrājata śriyā juṣṭo yathā śakras triviṣṭape 06,077.019a tataḥ śabdo mahān āsīt putrāṇāṃ tava bhārata 06,077.019c rathaghoṣaś ca tumulo vāditrāṇāṃ ca nisvanaḥ 06,077.020a bhīṣmeṇa dhārtarāṣṭrāṇāṃ vyūḍhaḥ pratyaṅmukho yudhi 06,077.020c maṇḍalaḥ sumahāvyūho durbhedyo 'mitraghātinām 06,077.020e sarvataḥ śuśubhe rājan raṇe 'rīṇāṃ durāsadaḥ 06,077.021a maṇḍalaṃ tu samālokya vyūhaṃ paramadāruṇam 06,077.021c svayaṃ yudhiṣṭhiro rājā vyūhaṃ vajram athākarot 06,077.022a tathā vyūḍheṣv anīkeṣu yathāsthānam avasthitāḥ 06,077.022c rathinaḥ sādinaś caiva siṃhanādam athānadan 06,077.023a bibhitsavas tato vyūhaṃ niryayur yuddhakāṅkṣiṇaḥ 06,077.023c itaretarataḥ śūrāḥ sahasainyāḥ prahāriṇaḥ 06,077.024a bhāradvājo yayau matsyaṃ drauṇiś cāpi śikhaṇḍinam 06,077.024c svayaṃ duryodhano rājā pārṣataṃ samupādravat 06,077.025a nakulaḥ sahadevaś ca rājan madreśam īyatuḥ 06,077.025c vindānuvindāv āvantyāv irāvantam abhidrutau 06,077.026a sarve nṛpās tu samare dhanaṃjayam ayodhayan 06,077.026c bhīmaseno raṇe yatto hārdikyaṃ samavārayat 06,077.027a citrasenaṃ vikarṇaṃ ca tathā durmarṣaṇaṃ vibho 06,077.027c ārjuniḥ samare rājaṃs tava putrān ayodhayat 06,077.028a prāgjyotiṣaṃ maheṣvāsaṃ haiḍimbo rākṣasottamaḥ 06,077.028c abhidudrāva vegena matto mattam iva dvipam 06,077.029a alambusas tato rājan sātyakiṃ yuddhadurmadam 06,077.029c sasainyaṃ samare kruddho rākṣasaḥ samabhidravat 06,077.030a bhūriśravā raṇe yatto dhṛṣṭaketum ayodhayat 06,077.030c śrutāyuṣaṃ tu rājānaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 06,077.031a cekitānas tu samare kṛpam evānvayodhayat 06,077.031c śeṣāḥ pratiyayur yattā bhīmam eva mahāratham 06,077.032a tato rājasahasrāṇi parivavrur dhanaṃjayam 06,077.032c śaktitomaranārācagadāparighapāṇayaḥ 06,077.033a arjuno 'tha bhṛśaṃ kruddho vārṣṇeyam idam abravīt 06,077.033c paśya mādhava sainyāni dhārtarāṣṭrasya saṃyuge 06,077.033e vyūḍhāni vyūhaviduṣā gāṅgeyena mahātmanā 06,077.034a yuddhābhikāmāñ śūrāṃś ca paśya mādhava daṃśitān 06,077.034c trigartarājaṃ sahitaṃ bhrātṛbhiḥ paśya keśava 06,077.035a adyaitān pātayiṣyāmi paśyatas te janārdana 06,077.035c ya ime māṃ yaduśreṣṭha yoddhukāmā raṇājire 06,077.036a evam uktvā tu kaunteyo dhanurjyām avamṛjya ca 06,077.036c vavarṣa śaravarṣāṇi narādhipagaṇān prati 06,077.037a te 'pi taṃ parameṣvāsāḥ śaravarṣair apūrayan 06,077.037c taḍāgam iva dhārābhir yathā prāvṛṣi toyadā 06,077.038a hāhākāro mahān āsīt tava sainye viśāṃ pate 06,077.038c chādyamānau bhṛśaṃ kṛṣṇau śarair dṛṣṭvā mahāraṇe 06,077.039a devā devarṣayaś caiva gandharvāś ca mahoragāḥ 06,077.039c vismayaṃ paramaṃ jagmur dṛṣṭvā kṛṣṇau tathāgatau 06,077.040a tataḥ kruddho 'rjuno rājann aindram astram udīrayat 06,077.040c tatrādbhutam apaśyāma vijayasya parākramam 06,077.041a śastravṛṣṭiṃ parair muktāṃ śaraughair yad avārayat 06,077.041c na ca tatrāpy anirbhinnaḥ kaś cid āsīd viśāṃ pate 06,077.042a teṣāṃ rājasahasrāṇāṃ hayānāṃ dantināṃ tathā 06,077.042c dvābhyāṃ tribhiḥ śaraiś cānyān pārtho vivyādha māriṣa 06,077.043a te hanyamānāḥ pārthena bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ yayuḥ 06,077.043c agādhe majjamānānāṃ bhīṣmas trātābhavat tadā 06,077.044a āpatadbhis tu tais tatra prabhagnaṃ tāvakaṃ balam 06,077.044c saṃcukṣubhe mahārāja vātair iva mahārṇavaḥ 06,078.001 saṃjaya uvāca 06,078.001a tathā pravṛtte saṃgrāme nivṛtte ca suśarmaṇi 06,078.001c prabhagneṣu ca vīreṣu pāṇḍavena mahātmanā 06,078.002a kṣubhyamāṇe bale tūrṇaṃ sāgarapratime tava 06,078.002c pratyudyāte ca gāṅgeye tvaritaṃ vijayaṃ prati 06,078.003a dṛṣṭvā duryodhano rājan raṇe pārthasya vikramam 06,078.003c tvaramāṇaḥ samabhyetya sarvāṃs tān abravīn nṛpān 06,078.004a teṣāṃ ca pramukhe śūraṃ suśarmāṇaṃ mahābalam 06,078.004c madhye sarvasya sainyasya bhṛśaṃ saṃharṣayan vacaḥ 06,078.005a eṣa bhīṣmaḥ śāṃtanavo yoddhukāmo dhanaṃjayam 06,078.005c sarvātmanā kuruśreṣṭhas tyaktvā jīvitam ātmanaḥ 06,078.006a taṃ prayāntaṃ parānīkaṃ sarvasainyena bhāratam 06,078.006c saṃyattāḥ samare sarve pālayadhvaṃ pitāmaham 06,078.007a bāḍham ity evam uktvā tu tāny anīkāni sarvaśaḥ 06,078.007c narendrāṇāṃ mahārāja samājagmuḥ pitāmaham 06,078.008a tataḥ prayātaḥ sahasā bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'rjunam 06,078.008c raṇe bhāratam āyāntam āsasāda mahābalam 06,078.009a mahāśvetāśvayuktena bhīmavānaraketunā 06,078.009c mahatā meghanādena rathenāti virājata 06,078.010a samare sarvasainyānām upayātaṃ dhanaṃjayam 06,078.010c abhavat tumulo nādo bhayād dṛṣṭvā kirīṭinam 06,078.011a abhīśuhastaṃ kṛṣṇaṃ ca dṛṣṭvādityam ivāparam 06,078.011c madhyaṃdinagataṃ saṃkhye na śekuḥ prativīkṣitum 06,078.012a tathā śāṃtanavaṃ bhīṣmaṃ śvetāśvaṃ śvetakārmukam 06,078.012c na śekuḥ pāṇḍavā draṣṭuṃ śvetagraham ivoditam 06,078.013a sa sarvataḥ parivṛtas trigartaiḥ sumahātmabhiḥ 06,078.013c bhrātṛbhis tava putraiś ca tathānyaiś ca mahārathaiḥ 06,078.014a bhāradvājas tu samare matsyaṃ vivyādha patriṇā 06,078.014c dhvajaṃ cāsya śareṇājau dhanuś caikena cicchide 06,078.015a tad apāsya dhanuś chinnaṃ virāṭo vāhinīpatiḥ 06,078.015c anyad ādatta vegena dhanur bhārasahaṃ dṛḍham 06,078.015e śarāṃś cāśīviṣākārāñ jvalitān pannagān iva 06,078.016a droṇaṃ tribhiḥ pravivyādha caturbhiś cāsya vājinaḥ 06,078.016c dhvajam ekena vivyādha sārathiṃ cāsya pañcabhiḥ 06,078.016e dhanur ekeṣuṇāvidhyat tatrākrudhyad dvijarṣabhaḥ 06,078.017a tasya droṇo 'vadhīd aśvāñ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,078.017c aṣṭābhir bharataśreṣṭha sūtam ekena patriṇā 06,078.018a sa hatāśvād avaplutya syandanād dhatasārathiḥ 06,078.018c āruroha rathaṃ tūrṇaṃ śaṅkhasya rathināṃ varaḥ 06,078.019a tatas tu tau pitāputrau bhāradvājaṃ rathe sthitau 06,078.019c mahatā śaravarṣeṇa vārayām āsatur balāt 06,078.020a bhāradvājas tataḥ kruddhaḥ śaram āśīviṣopamam 06,078.020c cikṣepa samare tūrṇaṃ śaṅkhaṃ prati janeśvara 06,078.021a sa tasya hṛdayaṃ bhittvā pītvā śoṇitam āhave 06,078.021c jagāma dharaṇiṃ bāṇo lohitārdrīkṛtacchaviḥ 06,078.022a sa papāta rathāt tūrṇaṃ bhāradvājaśarāhataḥ 06,078.022c dhanus tyaktvā śarāṃś caiva pitur eva samīpataḥ 06,078.023a hataṃ svam ātmajaṃ dṛṣṭvā virāṭaḥ prādravad bhayāt 06,078.023c utsṛjya samare droṇaṃ vyāttānanam ivāntakam 06,078.024a bhāradvājas tatas tūrṇaṃ pāṇḍavānāṃ mahācamūm 06,078.024c dārayām āsa samare śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,078.025a śikhaṇḍy api mahārāja drauṇim āsādya saṃyuge 06,078.025c ājaghāna bhruvor madhye nārācais tribhir āśugaiḥ 06,078.026a sa babhau naraśārdūlo lalāṭe saṃsthitais tribhiḥ 06,078.026c śikharaiḥ kāñcanamayair merus tribhir ivocchritaiḥ 06,078.027a aśvatthāmā tataḥ kruddho nimeṣārdhāc chikhaṇḍinaḥ 06,078.027c sūtaṃ dhvajam atho rājaṃs turagān āyudhaṃ tathā 06,078.027e śarair bahubhir uddiśya pātayām āsa saṃyuge 06,078.028a sa hatāśvād avaplutya rathād vai rathināṃ varaḥ 06,078.028c khaḍgam ādāya niśitaṃ vimalaṃ ca śarāvaram 06,078.028e śyenavad vyacarat kruddhaḥ śikhaṇḍī śatrutāpanaḥ 06,078.029a sakhaḍgasya mahārāja caratas tasya saṃyuge 06,078.029c nāntaraṃ dadṛśe drauṇis tad adbhutam ivābhavat 06,078.030a tataḥ śarasahasrāṇi bahūni bharatarṣabha 06,078.030c preṣayām āsa samare drauṇiḥ paramakopanaḥ 06,078.031a tām āpatantīṃ samare śaravṛṣṭiṃ sudāruṇām 06,078.031c asinā tīkṣṇadhāreṇa ciccheda balināṃ varaḥ 06,078.032a tato 'sya vimalaṃ drauṇiḥ śatacandraṃ manoramam 06,078.032c carmācchinad asiṃ cāsya khaṇḍayām āsa saṃyuge 06,078.032e śitaiḥ subahuśo rājaṃs taṃ ca vivyādha patribhiḥ 06,078.033a śikhaṇḍī tu tataḥ khaḍgaṃ khaṇḍitaṃ tena sāyakaiḥ 06,078.033c āvidhya vyasṛjat tūrṇaṃ jvalantam iva pannagam 06,078.034a tam āpatantaṃ sahasā kālānalasamaprabham 06,078.034c ciccheda samare drauṇir darśayan pāṇilāghavam 06,078.034e śikhaṇḍinaṃ ca vivyādha śarair bahubhir āyasaiḥ 06,078.035a śikhaṇḍī tu bhṛśaṃ rājaṃs tāḍyamānaḥ śitaiḥ śaraiḥ 06,078.035c āruroha rathaṃ tūrṇaṃ mādhavasya mahātmanaḥ 06,078.036a sātyakis tu tataḥ kruddho rākṣasaṃ krūram āhave 06,078.036c alambusaṃ śarair ghorair vivyādha balinaṃ balī 06,078.037a rākṣasendras tatas tasya dhanuś ciccheda bhārata 06,078.037c ardhacandreṇa samare taṃ ca vivyādha sāyakaiḥ 06,078.037e māyāṃ ca rākṣasīṃ kṛtvā śaravarṣair avākirat 06,078.037f*0323_01 athānyad dhanur ādāya bhārasādhanam uttamam 06,078.038a tatrādbhutam apaśyāma śaineyasya parākramam 06,078.038c nāsaṃbhramad yat samare vadhyamānaḥ śitaiḥ śaraiḥ 06,078.039a aindram astraṃ ca vārṣṇeyo yojayām āsa bhārata 06,078.039c vijayād yad anuprāptaṃ mādhavena yaśasvinā 06,078.040a tad astraṃ bhasmasāt kṛtvā māyāṃ tāṃ rākṣasīṃ tadā 06,078.040c alambusaṃ śarair ghorair abhyākirata sarvaśaḥ 06,078.040e parvataṃ vāridhārābhiḥ prāvṛṣīva balāhakaḥ 06,078.041a tat tathā pīḍitaṃ tena mādhavena mahātmanā 06,078.041c pradudrāva bhayād rakṣo hitvā sātyakim āhave 06,078.042a tam ajeyaṃ rākṣasendraṃ saṃkhye maghavatā api 06,078.042c śaineyaḥ prāṇadaj jitvā yodhānāṃ tava paśyatām 06,078.043a nyahanat tāvakāṃś cāpi sātyakiḥ satyavikramaḥ 06,078.043c niśitair bahubhir bāṇais te 'dravanta bhayārditāḥ 06,078.044a etasminn eva kāle tu drupadasyātmajo balī 06,078.044c dhṛṣṭadyumno mahārāja tava putraṃ janeśvaram 06,078.044e chādayām āsa samare śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,078.045a saṃchādyamāno viśikhair dhṛṣṭadyumnena bhārata 06,078.045c vivyathe na ca rājendra tava putro janeśvaraḥ 06,078.046a dhṛṣṭadyumnaṃ ca samare tūrṇaṃ vivyādha sāyakaiḥ 06,078.046c ṣaṣṭyā ca triṃśatā caiva tad adbhutam ivābhavat 06,078.047a tasya senāpatiḥ kruddho dhanuś ciccheda māriṣa 06,078.047c hayāṃś ca caturaḥ śīghraṃ nijaghāna mahārathaḥ 06,078.047e śaraiś cainaṃ suniśitaiḥ kṣipraṃ vivyādha saptabhiḥ 06,078.048a sa hatāśvān mahābāhur avaplutya rathād balī 06,078.048c padātir asim udyamya prādravat pārṣataṃ prati 06,078.049a śakunis taṃ samabhyetya rājagṛddhī mahābalaḥ 06,078.049c rājānaṃ sarvalokasya ratham āropayat svakam 06,078.050a tato nṛpaṃ parājitya pārṣataḥ paravīrahā 06,078.050c nyahanat tāvakaṃ sainyaṃ vajrapāṇir ivāsuram 06,078.051a kṛtavarmā raṇe bhīmaṃ śarair ārchan mahāratham 06,078.051c pracchādayām āsa ca taṃ mahāmegho raviṃ yathā 06,078.052a tataḥ prahasya samare bhīmasenaḥ paraṃtapaḥ 06,078.052c preṣayām āsa saṃkruddhaḥ sāyakān kṛtavarmaṇe 06,078.053a tair ardyamāno 'tirathaḥ sātvataḥ śastrakovidaḥ 06,078.053c nākampata mahārāja bhīmaṃ cārchac chitaiḥ śaraiḥ 06,078.054a tasyāśvāṃś caturo hatvā bhīmaseno mahābalaḥ 06,078.054c sārathiṃ pātayām āsa dhvajaṃ ca supariṣkṛtam 06,078.055a śarair bahuvidhaiś cainam ācinot paravīrahā 06,078.055c śakalīkṛtasarvāṅgaḥ śvāvidvat samadṛśyata 06,078.056a hatāśvāt tu rathāt tūrṇaṃ vṛṣakasya rathaṃ yayau 06,078.056c syālasya te mahārāja tava putrasya paśyataḥ 06,078.057a bhīmaseno 'pi saṃkruddhas tava sainyam upādravat 06,078.057c nijaghāna ca saṃkruddho daṇḍapāṇir ivāntakaḥ 06,079.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,079.001a bahūnīha vicitrāṇi dvairathāni sma saṃjaya 06,079.001c pāṇḍūnāṃ māmakaiḥ sārdham aśrauṣaṃ tava jalpataḥ 06,079.002a na caiva māmakaṃ kaṃ cid dhṛṣṭaṃ śaṃsasi saṃjaya 06,079.002c nityaṃ pāṇḍusutān hṛṣṭān abhagnāṃś caiva śaṃsasi 06,079.003a jīyamānān vimanaso māmakān vigataujasaḥ 06,079.003c vadase saṃyuge sūta diṣṭam etad asaṃśayam 06,079.004 saṃjaya uvāca 06,079.004a yathāśakti yathotsāhaṃ yuddhe ceṣṭanti tāvakāḥ 06,079.004c darśayānāḥ paraṃ śaktyā pauruṣaṃ puruṣarṣabha 06,079.005a gaṅgāyāḥ suranadyā vai svādubhūtaṃ yathodakam 06,079.005c mahodadhiguṇābhyāsāl lavaṇatvaṃ nigacchati 06,079.006a tathā tat pauruṣaṃ rājaṃs tāvakānāṃ mahātmanām 06,079.006c prāpya pāṇḍusutān vīrān vyarthaṃ bhavati saṃyuge 06,079.007a ghaṭamānān yathāśakti kurvāṇān karma duṣkaram 06,079.007c na doṣeṇa kuruśreṣṭha kauravān gantum arhasi 06,079.008a tavāparādhāt sumahān saputrasya viśāṃ pate 06,079.008c pṛthivyāḥ prakṣayo ghoro yamarāṣṭravivardhanaḥ 06,079.009a ātmadoṣāt samutpannaṃ śocituṃ nārhase nṛpa 06,079.009c na hi rakṣanti rājānaḥ sarvārthān nāpi jīvitam 06,079.010a yuddhe sukṛtināṃ lokān icchanto vasudhādhipāḥ 06,079.010c camūṃ vigāhya yudhyante nityaṃ svargaparāyaṇāḥ 06,079.011a pūrvāhṇe tu mahārāja prāvartata janakṣayaḥ 06,079.011c tan mamaikamanā bhūtvā śṛṇu devāsuropamam 06,079.012a āvantyau tu maheṣvāsau mahātmānau mahābalau 06,079.012c irāvantam abhiprekṣya sameyātāṃ raṇotkaṭau 06,079.012e teṣāṃ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam 06,079.013a irāvāṃs tu susaṃkruddho bhrātarau devarūpiṇau 06,079.013c vivyādha niśitais tūrṇaṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,079.013e tāv enaṃ pratyavidhyetāṃ samare citrayodhinau 06,079.014a yudhyatāṃ hi tathā rājan viśeṣo na vyadṛśyata 06,079.014c yatatāṃ śatrunāśāya kṛtapratikṛtaiṣiṇām 06,079.015a irāvāṃs tu tato rājann anuvindasya sāyakaiḥ 06,079.015c caturbhiś caturo vāhān anayad yamasādanam 06,079.016a bhallābhyāṃ ca sutīkṣṇābhyāṃ dhanuḥ ketuṃ ca māriṣa 06,079.016c ciccheda samare rājaṃs tad adbhutam ivābhavat 06,079.017a tyaktvānuvindo 'tha rathaṃ vindasya ratham āsthitaḥ 06,079.017c dhanur gṛhītvā navamaṃ bhārasādhanam uttamam 06,079.018a tāv ekasthau raṇe vīrāv āvantyau rathināṃ varau 06,079.018c śarān mumucatus tūrṇam irāvati mahātmani 06,079.019a tābhyāṃ muktā mahāvegāḥ śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ 06,079.019c divākarapathaṃ prāpya chādayām āsur ambaram 06,079.020a irāvāṃs tu tataḥ kruddho bhrātarau tau mahārathau 06,079.020c vavarṣa śaravarṣeṇa sārathiṃ cāpy apātayat 06,079.021a tasmin nipatite bhūmau gatasattve 'tha sārathau 06,079.021c rathaḥ pradudrāva diśaḥ samudbhrāntahayas tataḥ 06,079.022a tau sa jitvā mahārāja nāgarājasutāsutaḥ 06,079.022c pauruṣaṃ khyāpayaṃs tūrṇaṃ vyadhamat tava vāhinīm 06,079.023a sā vadhyamānā samare dhārtarāṣṭrī mahācamūḥ 06,079.023c vegān bahuvidhāṃś cakre viṣaṃ pītveva mānavaḥ 06,079.024a haiḍimbo rākṣasendras tu bhagadattaṃ samādravat 06,079.024c rathenādityavarṇena sadhvajena mahābalaḥ 06,079.025a tataḥ prāgjyotiṣo rājā nāgarājaṃ samāsthitaḥ 06,079.025c yathā vajradharaḥ pūrvaṃ saṃgrāme tārakāmaye 06,079.026a tatra devāḥ sagandharvā ṛṣayaś ca samāgatāḥ 06,079.026c viśeṣaṃ na sma vividur haiḍimbabhagadattayoḥ 06,079.027a yathā surapatiḥ śakras trāsayām āsa dānavān 06,079.027c tathaiva samare rājaṃs trāsayām āsa pāṇḍavān 06,079.028a tena vidrāvyamāṇās te pāṇḍavāḥ sarvatodiśam 06,079.028c trātāraṃ nābhyavindanta sveṣv anīkeṣu bhārata 06,079.029a bhaimaseniṃ rathasthaṃ tu tatrāpaśyāma bhārata 06,079.029c śeṣā vimanaso bhūtvā prādravanta mahārathāḥ 06,079.030a nivṛtteṣu tu pāṇḍūnāṃ punaḥ sainyeṣu bhārata 06,079.030b*0324_01 naiṣṭhikīṃ buddhim āsthāya svargāya bharatottamāḥ 06,079.030c āsīn niṣṭānako ghoras tava sainyeṣu saṃyuge 06,079.031a ghaṭotkacas tato rājan bhagadattaṃ mahāraṇe 06,079.031c śaraiḥ pracchādayām āsa meruṃ girim ivāmbudaḥ 06,079.032a nihatya tāñ śarān rājā rākṣasasya dhanuścyutān 06,079.032c bhaimaseniṃ raṇe tūrṇaṃ sarvamarmasv atāḍayat 06,079.033a sa tāḍyamāno bahubhiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,079.033c na vivyathe rākṣasendro bhidyamāna ivācalaḥ 06,079.034a tasya prāgjyotiṣaḥ kruddhas tomarān sa caturdaśa 06,079.034c preṣayām āsa samare tāṃś ca ciccheda rākṣasaḥ 06,079.035a sa tāṃś chittvā mahābāhus tomarān niśitaiḥ śaraiḥ 06,079.035c bhagadattaṃ ca vivyādha saptatyā kaṅkapatribhiḥ 06,079.036a tataḥ prāgjyotiṣo rājan prahasann iva bhārata 06,079.036c tasyāśvāṃś caturaḥ saṃkhye pātayām āsa sāyakaiḥ 06,079.037a sa hatāśve rathe tiṣṭhan rākṣasendraḥ pratāpavān 06,079.037c śaktiṃ cikṣepa vegena prāgjyotiṣagajaṃ prati 06,079.038a tām āpatantīṃ sahasā hemadaṇḍāṃ suvegitām 06,079.038c tridhā ciccheda nṛpatiḥ sā vyakīryata medinīm 06,079.039a śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā haiḍimbaḥ prādravad bhayāt 06,079.039c yathendrasya raṇāt pūrvaṃ namucir daityasattamaḥ 06,079.040a taṃ vijitya raṇe śūraṃ vikrāntaṃ khyātapauruṣam 06,079.040c ajeyaṃ samare rājan yamena varuṇena ca 06,079.041a pāṇḍavīṃ samare senāṃ saṃmamarda sakuñjaraḥ 06,079.041c yathā vanagajo rājan mṛdnaṃś carati padminīm 06,079.042a madreśvaras tu samare yamābhyāṃ saha saṃgataḥ 06,079.042c svasrīyau chādayāṃ cakre śaraughaiḥ pāṇḍunandanau 06,079.043a sahadevas tu samare mātulaṃ vīkṣya saṃgatam 06,079.043c avārayac charaugheṇa megho yadvad divākaram 06,079.044a chādyamānaḥ śaraugheṇa hṛṣṭarūpataro 'bhavat 06,079.044c tayoś cāpy abhavat prītir atulā mātṛkāraṇāt 06,079.045a tataḥ prahasya samare nakulasya mahārathaḥ 06,079.045b*0325_01 dhvajaṃ ciccheda bāṇena dhanuś caikena māriṣa 06,079.045b*0325_02 athainaṃ chinnadhanvānaṃ chādayann iva bhārata 06,079.045b*0325_03 nijaghāna raṇe taṃ tu sūtaṃ cāsya nyapātayat 06,079.045c aśvān vai caturo rājaṃś caturbhiḥ sāyakottamaiḥ 06,079.045e preṣayām āsa samare yamasya sadanaṃ prati 06,079.046a hatāśvāt tu rathāt tūrṇam avaplutya mahārathaḥ 06,079.046c āruroha tato yānaṃ bhrātur eva yaśasvinaḥ 06,079.047a ekasthau tu raṇe śūrau dṛḍhe vikṣipya kārmuke 06,079.047c madrarājarathaṃ kruddhau chādayām āsatuḥ kṣaṇāt 06,079.048a sa cchādyamāno bahubhiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,079.048c svasrīyābhyāṃ naravyāghro nākampata yathācalaḥ 06,079.048e prahasann iva tāṃ cāpi śaravṛṣṭiṃ jaghāna ha 06,079.048f*0326_01 pṛṣatkānāṃ sahasrāṇi prahasann iva tāv api 06,079.048f*0326_02 sṛjan rurodha samare megho vṛṣṭyā yathācalam 06,079.049a sahadevas tataḥ kruddhaḥ śaram udyamya vīryavān 06,079.049c madrarājam abhiprekṣya preṣayām āsa bhārata 06,079.050a sa śaraḥ preṣitas tena garutmān iva vegavān 06,079.050c madrarājaṃ vinirbhidya nipapāta mahītale 06,079.051a sa gāḍhaviddho vyathito rathopasthe mahārathaḥ 06,079.051c niṣasāda mahārāja kaśmalaṃ ca jagāma ha 06,079.052a taṃ visaṃjñaṃ nipatitaṃ sūtaḥ saṃprekṣya saṃyuge 06,079.052c apovāha rathenājau yamābhyām abhipīḍitam 06,079.053a dṛṣṭvā madreśvararathaṃ dhārtarāṣṭrāḥ parāṅmukham 06,079.053c sarve vimanaso bhūtvā nedam astīty acintayan 06,079.054a nirjitya mātulaṃ saṃkhye mādrīputrau mahārathau 06,079.054c dadhmatur muditau śaṅkhau siṃhanādaṃ vinedatuḥ 06,079.055a abhidudruvatur hṛṣṭau tava sainyaṃ viśāṃ pate 06,079.055c yathā daityacamūṃ rājann indropendrāv ivāmarau 06,080.001 saṃjaya uvāca 06,080.001a tato yudhiṣṭhiro rājā madhyaṃ prāpte divākare 06,080.001c śrutāyuṣam abhiprekṣya codayām āsa vājinaḥ 06,080.002a abhyadhāvat tato rājā śrutāyuṣam ariṃdamam 06,080.002c vinighnan sāyakais tīkṣṇair navabhir nataparvabhiḥ 06,080.003a sa saṃvārya raṇe rājā preṣitān dharmasūnunā 06,080.003c śarān sapta maheṣvāsaḥ kaunteyāya samarpayat 06,080.004a te tasya kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitam āhave 06,080.004c asūn iva vicinvanto dehe tasya mahātmanaḥ 06,080.005a pāṇḍavas tu bhṛśaṃ viddhas tena rājñā mahātmanā 06,080.005c raṇe varāhakarṇena rājānaṃ hṛdi vivyadhe 06,080.006a athāpareṇa bhallena ketuṃ tasya mahātmanaḥ 06,080.006c rathaśreṣṭho rathāt tūrṇaṃ bhūmau pārtho nyapātayat 06,080.007a ketuṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā śrutāyuḥ sa tu pārthivaḥ 06,080.007c pāṇḍavaṃ viśikhais tīkṣṇai rājan vivyādha saptabhiḥ 06,080.008a tataḥ krodhāt prajajvāla dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 06,080.008c yathā yugānte bhūtāni dhakṣyann iva hutāśanaḥ 06,080.009a kruddhaṃ tu pāṇḍavaṃ dṛṣṭvā devagandharvarākṣasāḥ 06,080.009c pravivyathur mahārāja vyākulaṃ cāpy abhūj jagat 06,080.010a sarveṣāṃ caiva bhūtānām idam āsīn manogatam 06,080.010c trīṃl lokān adya saṃkruddho nṛpo 'yaṃ dhakṣyatīti vai 06,080.011a ṛṣayaś caiva devāś ca cakruḥ svastyayanaṃ mahat 06,080.011c lokānāṃ nṛpa śāntyarthaṃ krodhite pāṇḍave tadā 06,080.012a sa ca krodhasamāviṣṭaḥ sṛkkiṇī parilelihan 06,080.012c dadhārātmavapur ghoraṃ yugāntādityasaṃnibham 06,080.013a tataḥ sarvāṇi sainyāni tāvakāni viśāṃ pate 06,080.013c nirāśāny abhavaṃs tatra jīvitaṃ prati bhārata 06,080.014a sa tu dhairyeṇa taṃ kopaṃ saṃnivārya mahāyaśāḥ 06,080.014c śrutāyuṣaḥ praciccheda muṣṭideśe mahad dhanuḥ 06,080.015a athainaṃ chinnadhanvānaṃ nārācena stanāntare 06,080.015c nirbibheda raṇe rājā sarvasainyasya paśyataḥ 06,080.016a satvaraṃ caraṇe rājaṃs tasya vāhān mahātmanaḥ 06,080.016c nijaghāna śaraiḥ kṣipraṃ sūtaṃ ca sumahābalaḥ 06,080.017a hatāśvaṃ tu rathaṃ tyaktvā dṛṣṭvā rājñas tu pauruṣam 06,080.017c vipradudrāva vegena śrutāyuḥ samare tadā 06,080.018a tasmiñ jite maheṣvāse dharmaputreṇa saṃyuge 06,080.018c duryodhanabalaṃ rājan sarvam āsīt parāṅmukham 06,080.019a etat kṛtvā mahārāja dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 06,080.019c vyāttānano yathā kālas tava sainyaṃ jaghāna ha 06,080.020a cekitānas tu vārṣṇeyo gautamaṃ rathināṃ varam 06,080.020c prekṣatāṃ sarvasainyānāṃ chādayām āsa sāyakaiḥ 06,080.021a saṃnivārya śarāṃs tāṃs tu kṛpaḥ śāradvato yudhi 06,080.021c cekitānaṃ raṇe yattaṃ rājan vivyādha patribhiḥ 06,080.022a athāpareṇa bhallena dhanuś ciccheda māriṣa 06,080.022c sārathiṃ cāsya samare kṣiprahasto nyapātayat 06,080.022e hayāṃś cāsyāvadhīd rājann ubhau ca pārṣṇisārathī 06,080.023a so 'vaplutya rathāt tūrṇaṃ gadāṃ jagrāha sātvataḥ 06,080.023c sa tayā vīraghātinyā gadayā gadināṃ varaḥ 06,080.023e gautamasya hayān hatvā sārathiṃ ca nyapātayat 06,080.024a bhūmiṣṭho gautamas tasya śarāṃś cikṣepa ṣoḍaśa 06,080.024c te śarāḥ sātvataṃ bhittvā prāviśanta dharātalam 06,080.025a cekitānas tataḥ kruddhaḥ punaś cikṣepa tāṃ gadām 06,080.025c gautamasya vadhākāṅkṣī vṛtrasyeva puraṃdaraḥ 06,080.026a tām āpatantīṃ vimalām aśmagarbhāṃ mahāgadām 06,080.026c śarair anekasāhasrair vārayām āsa gautamaḥ 06,080.027a cekitānas tataḥ khaḍgaṃ kośād uddhṛtya bhārata 06,080.027c lāghavaṃ param āsthāya gautamaṃ samupādravat 06,080.028a gautamo 'pi dhanus tyaktvā pragṛhyāsiṃ susaṃśitam 06,080.028c vegena mahatā rājaṃś cekitānam upādravat 06,080.029a tāv ubhau balasaṃpannau nistriṃśavaradhāriṇau 06,080.029c nistriṃśābhyāṃ sutīkṣṇābhyām anyonyaṃ saṃtatakṣatuḥ 06,080.030a nistriṃśavegābhihatau tatas tau puruṣarṣabhau 06,080.030c dharaṇīṃ samanuprāptau sarvabhūtaniṣevitām 06,080.030e mūrchayābhiparītāṅgau vyāyāmena ca mohitau 06,080.031a tato 'bhyadhāvad vegena karakarṣaḥ suhṛt tayā 06,080.031c cekitānaṃ tathābhūtaṃ dṛṣṭvā samaradurmadam 06,080.031e ratham āropayac cainaṃ sarvasainyasya paśyataḥ 06,080.032a tathaiva śakuniḥ śūraḥ syālas tava viśāṃ pate 06,080.032c āropayad rathaṃ tūrṇaṃ gautamaṃ rathināṃ varam 06,080.033a saumadattiṃ tathā kruddho dhṛṣṭaketur mahābalaḥ 06,080.033c navatyā sāyakaiḥ kṣipraṃ rājan vivyādha vakṣasi 06,080.034a saumadattir uraḥsthais tair bhṛśaṃ bāṇair aśobhata 06,080.034c madhyaṃdine mahārāja raśmibhis tapano yathā 06,080.035a bhūriśravās tu samare dhṛṣṭaketuṃ mahāratham 06,080.035c hatasūtahayaṃ cakre virathaṃ sāyakottamaiḥ 06,080.036a virathaṃ cainam ālokya hatāśvaṃ hatasārathim 06,080.036c mahatā śaravarṣeṇa chādayām āsa saṃyuge 06,080.037a sa ca taṃ ratham utsṛjya dhṛṣṭaketur mahāmanāḥ 06,080.037c āruroha tato yānaṃ śatānīkasya māriṣa 06,080.038a citraseno vikarṇaś ca rājan durmarṣaṇas tathā 06,080.038c rathino hemasaṃnāhāḥ saubhadram abhidudruvuḥ 06,080.039a abhimanyos tatas tais tu ghoraṃ yuddham avartata 06,080.039c śarīrasya yathā rājan vātapittakaphais tribhiḥ 06,080.040a virathāṃs tava putrāṃs tu kṛtvā rājan mahāhave 06,080.040c na jaghāna naravyāghraḥ smaran bhīmavacas tadā 06,080.041a tato rājñāṃ bahuśatair gajāśvarathayāyibhiḥ 06,080.041c saṃvṛtaṃ samare bhīṣmaṃ devair api durāsadam 06,080.042a prayāntaṃ śīghram udvīkṣya paritrātuṃ sutāṃs tava 06,080.042c abhimanyuṃ samuddiśya bālam ekaṃ mahāratham 06,080.042e vāsudevam uvācedaṃ kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ 06,080.043a codayāśvān hṛṣīkeśa yatraite bahulā rathāḥ 06,080.043c ete hi bahavaḥ śūrāḥ kṛtāstrā yuddhadurmadāḥ 06,080.043e yathā na hanyur naḥ senāṃ tathā mādhava codaya 06,080.044a evam uktaḥ sa vārṣṇeyaḥ kaunteyenāmitaujasā 06,080.044b*0327_01 satvaraṃ bālarakṣārthaṃ gacchāv eti dhanaṃjayaḥ 06,080.044c rathaṃ śvetahayair yuktaṃ preṣayām āsa saṃyuge 06,080.045a niṣṭānako mahān āsīt tava sainyasya māriṣa 06,080.045c yad arjuno raṇe kruddhaḥ saṃyātas tāvakān prati 06,080.046a samāsādya tu kaunteyo rājñas tān bhīṣmarakṣiṇaḥ 06,080.046c suśarmāṇam atho rājann idaṃ vacanam abravīt 06,080.047a jānāmi tvāṃ yudhi śreṣṭham atyantaṃ pūrvavairiṇam 06,080.047b*0328_01 tatas tvaṃ samare yoddhuṃ rājabhir bahubhir vṛtaḥ 06,080.047c paryāyasyādya saṃprāptaṃ phalaṃ paśya sudāruṇam 06,080.047e adya te darśayiṣyāmi pūrvapretān pitāmahān 06,080.048a evaṃ saṃjalpatas tasya bībhatsoḥ śatrughātinaḥ 06,080.048c śrutvāpi paruṣaṃ vākyaṃ suśarmā rathayūthapaḥ 06,080.048e na cainam abravīt kiṃ cic chubhaṃ vā yadi vāśubham 06,080.049a abhi gatvārjunaṃ vīraṃ rājabhir bahubhir vṛtaḥ 06,080.049c purastāt pṛṣṭhataś caiva pārśvataś caiva sarvataḥ 06,080.050a parivāryārjunaṃ saṃkhye tava putraiḥ sahānagha 06,080.050c śaraiḥ saṃchādayām āsa meghair iva divākaram 06,080.051a tataḥ pravṛttaḥ sumahān saṃgrāmaḥ śoṇitodakaḥ 06,080.051c tāvakānāṃ ca samare pāṇḍavānāṃ ca bhārata 06,081.001 saṃjaya uvāca 06,081.001a sa tudyamānas tu śarair dhanaṃjayaḥ; padā hato nāga iva śvasan balī 06,081.001c bāṇena bāṇena mahārathānāṃ; ciccheda cāpāni raṇe prasahya 06,081.002a saṃchidya cāpāni ca tāni rājñāṃ; teṣāṃ raṇe vīryavatāṃ kṣaṇena 06,081.002c vivyādha bāṇair yugapan mahātmā; niḥśeṣatāṃ teṣv atha manyamānaḥ 06,081.003a nipetur ājau rudhirapradigdhās; te tāḍitāḥ śakrasutena rājan 06,081.003c vibhinnagātrāḥ patitottamāṅgā; gatāsavaś chinnatanutrakāyāḥ 06,081.004a mahīṃ gatāḥ pārthabalābhibhūtā; vicitrarūpā yugapad vineśuḥ 06,081.004c dṛṣṭvā hatāṃs tān yudhi rājaputrāṃs; trigartarājaḥ prayayau kṣaṇena 06,081.005a teṣāṃ rathānām atha pṛṣṭhagopā; dvātriṃśad anye 'byapatanta pārtham 06,081.005c tathaiva te saṃparivārya pārthaṃ; vikṛṣya cāpāni mahāravāṇi 06,081.005e avīvṛṣan bāṇamahaughavṛṣṭyā; yathā giriṃ toyadharā jalaughaiḥ 06,081.006a saṃpīḍyamānas tu śaraughavṛṣṭyā; dhanaṃjayas tān yudhi jātaroṣaḥ 06,081.006c ṣaṣṭyā śaraiḥ saṃyati tailadhautair; jaghāna tān apy atha pṛṣṭhagopān 06,081.007a ṣaṣṭiṃ rathāṃs tān avajitya saṃkhye; dhanaṃjayaḥ prītamanā yaśasvī 06,081.007c athātvarad bhīṣmavadhāya jiṣṇur; balāni rājñāṃ samare nihatya 06,081.008a trigartarājo nihatān samīkṣya; mahārathāṃs tān atha bandhuvargān 06,081.008c raṇe puraskṛtya narādhipāṃs tāñ; jagāma pārthaṃ tvarito vadhāya 06,081.009a abhidrutaṃ cāstrabhṛtāṃ variṣṭhaṃ; dhanaṃjayaṃ vīkṣya śikhaṇḍimukhyāḥ 06,081.009c abhyudyayus te śitaśastrahastā; rirakṣiṣanto ratham arjunasya 06,081.010a pārtho 'pi tān āpatataḥ samīkṣya; trigartarājñā sahitān nṛvīrān 06,081.010c vidhvaṃsayitvā samare dhanuṣmān; gāṇḍīvamuktair niśitaiḥ pṛṣatkaiḥ 06,081.010e bhīṣmaṃ yiyāsur yudhi saṃdadarśa; duryodhanaṃ saindhavādīṃś ca rājñaḥ 06,081.011a āvārayiṣṇūn abhisaṃprayāya; muhūrtam āyodhya balena vīraḥ 06,081.011c utsṛjya rājānam anantavīryo; jayadrathādīṃś ca nṛpān mahaujāḥ 06,081.011e yayau tato bhīmabalo manasvī; gāṅgeyam ājau śaracāpapāṇiḥ 06,081.011f*0329_01 bhīṣmo 'pi dṛṣṭvā samare kṛtāstrān 06,081.011f*0329_02 sa pāṇḍavānāṃ rathino 'bhyudārān 06,081.011f*0329_03 vihāya saṃgrāmamukhe dhanaṃjayaṃ 06,081.011f*0329_04 javena pārthaṃ punar ājagāma 06,081.012a yudhiṣṭhiraś cograbalo mahātmā; samāyayau tvarito jātakopaḥ 06,081.012c madrādhipaṃ samabhityajya saṃkhye; svabhāgam āptaṃ tam anantakīrtiḥ 06,081.012e sārdhaṃ sa mādrīsutabhīmasenair; bhīṣmaṃ yayau śāṃtanavaṃ raṇāya 06,081.013a taiḥ saṃprayuktaḥ sa mahārathāgryair; gaṅgāsutaḥ samare citrayodhī 06,081.013c na vivyathe śāṃtanavo mahātmā; samāgataiḥ pāṇḍusutaiḥ samastaiḥ 06,081.014a athaitya rājā yudhi satyasaṃdho; jayadratho 'tyugrabalo manasvī 06,081.014c ciccheda cāpāni mahārathānāṃ; prasahya teṣāṃ dhanuṣā vareṇa 06,081.015a yudhiṣṭhiraṃ bhīmasenaṃ yamau ca; pārthaṃ tathā yudhi saṃjātakopaḥ 06,081.015c duryodhanaḥ krodhaviṣo mahātmā; jaghāna bāṇair analaprakāśaiḥ 06,081.016a kṛpeṇa śalyena śalena caiva; tathā vibho citrasenena cājau 06,081.016b*0330_01 te vāridhārāś ca yathādrirājaṃ 06,081.016b*0330_02 tathā ca varṣanti mahānubhāvāḥ 06,081.016c viddhāḥ śarais te 'tivivṛddhakopair; devā yathā daityagaṇaiḥ sametaiḥ 06,081.017a chinnāyudhaṃ śāṃtanavena rājā; śikhaṇḍinaṃ prekṣya ca jātakopaḥ 06,081.017c ajātaśatruḥ samare mahātmā; śikhaṇḍinaṃ kruddha uvāca vākyam 06,081.018a uktvā tathā tvaṃ pitur agrato mām; ahaṃ haniṣyāmi mahāvrataṃ tam 06,081.018c bhīṣmaṃ śaraughair vimalārkavarṇaiḥ; satyaṃ vadāmīti kṛtā pratijñā 06,081.019a tvayā na caināṃ saphalāṃ karoṣi; devavrataṃ yan na nihaṃsi yuddhe 06,081.019c mithyāpratijño bhava mā nṛvīra; rakṣasva dharmaṃ ca kulaṃ yaśaś ca 06,081.020a prekṣasva bhīṣmaṃ yudhi bhīmavegaṃ; sarvāṃs tapantaṃ mama sainyasaṃghān 06,081.020c śaraughajālair atitigmatejaiḥ; kālaṃ yathā mṛtyukṛtaṃ kṣaṇena 06,081.021a nikṛttacāpaḥ samarānapekṣaḥ; parājitaḥ śāṃtanavena rājñā 06,081.021c vihāya bandhūn atha sodarāṃś ca; kva yāsyase nānurūpaṃ tavedam 06,081.022a dṛṣṭvā hi bhīṣmaṃ tam anantavīryaṃ; bhagnaṃ ca sainyaṃ dravamāṇam evam 06,081.022c bhīto 'si nūnaṃ drupadasya putra; tathā hi te mukhavarṇo 'prahṛṣṭaḥ 06,081.023a ājñāyamāne 'pi dhanaṃjayena; mahāhave saṃprasakte nṛvīra 06,081.023c kathaṃ hi bhīṣmāt prathitaḥ pṛthivyāṃ; bhayaṃ tvam adya prakaroṣi vīra 06,081.024a sa dharmarājasya vaco niśamya; rūkṣākṣaraṃ vipralāpānubaddham 06,081.024c pratyādeśaṃ manyamāno mahātmā; pratatvare bhīṣmavadhāya rājan 06,081.025a tam āpatantaṃ mahatā javena; śikhaṇḍinaṃ bhīṣmam abhidravantam 06,081.025c āvārayām āsa hi śalya enaṃ; śastreṇa ghoreṇa sudurjayena 06,081.026a sa cāpi dṛṣṭvā samudīryamāṇam; astraṃ yugāntāgnisamaprabhāvam 06,081.026c nāsau vyamuhyad drupadasya putro; rājan mahendrapratimaprabhāvaḥ 06,081.027a tasthau ca tatraiva mahādhanuṣmāñ; śarais tad astraṃ pratibādhamānaḥ 06,081.027c athādade vāruṇam anyad astraṃ; śikhaṇḍy athograṃ pratighātāya tasya 06,081.027e tad astram astreṇa vidāryamāṇaṃ; khasthāḥ surā dadṛśuḥ pārthivāś ca 06,081.028a bhīṣmas tu rājan samare mahātmā; dhanuḥ sucitraṃ dhvajam eva cāpi 06,081.028c chittvānadat pāṇḍusutasya vīro; yudhiṣṭhirasyājamīḍhasya rājñaḥ 06,081.029a tataḥ samutsṛjya dhanuḥ sabāṇaṃ; yudhiṣṭhiraṃ vīkṣya bhayābhibhūtam 06,081.029c gadāṃ pragṛhyābhipapāta saṃkhye; jayadrathaṃ bhīmasenaḥ padātiḥ 06,081.030a tam āpatantaṃ mahatā javena; jayadrathaḥ sagadaṃ bhīmasenam 06,081.030c vivyādha ghorair yamadaṇḍakalpaiḥ; śitaiḥ śaraiḥ pañcaśataiḥ samantāt 06,081.031a acintayitvā sa śarāṃs tarasvī; vṛkodaraḥ krodhaparītacetāḥ 06,081.031c jaghāna vāhān samare samastān; āraṭṭajān sindhurājasya saṃkhye 06,081.032a tato 'bhivīkṣyāpratimaprabhāvas; tavātmajas tvaramāṇo rathena 06,081.032c abhyāyayau bhīmasenaṃ nihantuṃ; samudyatāstraḥ surarājakalpaḥ 06,081.032d*0331_01 jayadratho bhagnavāhaṃ rathaṃ taṃ 06,081.032d*0331_02 tyaktvā yayau yatra rājā kurūṇām 06,081.032d*0331_03 bhayena bhīmasya sa mūḍhacetāḥ 06,081.032d*0331_04 sasaubalas tatra yuddhasya bhītaḥ 06,081.033a bhīmo 'py athainaṃ sahasā vinadya; pratyudyayau gadayā tarjamānaḥ 06,081.033c samudyatāṃ tāṃ yamadaṇḍakalpāṃ; dṛṣṭvā gadāṃ te kuravaḥ samantāt 06,081.034a vihāya sarve tava putram ugraṃ; pātaṃ gadāyāḥ parihartukāmāḥ 06,081.034c apakrāntās tumule saṃvimarde; sudāruṇe bhārata mohanīye 06,081.035a amūḍhacetās tv atha citraseno; mahāgadām āpatantīṃ nirīkṣya 06,081.035c rathaṃ samutsṛjya padātir ājau; pragṛhya khaḍgaṃ vimalaṃ ca carma 06,081.035e avaplutaḥ siṃha ivācalāgrāj; jagāma cānyaṃ bhuvi bhūmideśam 06,081.036a gadāpi sā prāpya rathaṃ sucitraṃ; sāśvaṃ sasūtaṃ vinihatya saṃkhye 06,081.036c jagāma bhūmiṃ jvalitā maholkā; bhraṣṭāmbarād gām iva saṃpatantī 06,081.037a āścaryabhūtaṃ sumahat tvadīyā; dṛṣṭvaiva tad bhārata saṃprahṛṣṭāḥ 06,081.037c sarve vineduḥ sahitāḥ samantāt; pupūjire tava putraṃ sasainyāḥ 06,082.001 saṃjaya uvāca 06,082.001a virathaṃ taṃ samāsādya citrasenaṃ manasvinam 06,082.001c ratham āropayām āsa vikarṇas tanayas tava 06,082.002a tasmiṃs tathā vartamāne tumule saṃkule bhṛśam 06,082.002c bhīṣmaḥ śāṃtanavas tūrṇaṃ yudhiṣṭhiram upādravat 06,082.003a tataḥ sarathanāgāśvāḥ samakampanta sṛñjayāḥ 06,082.003c mṛtyor āsyam anuprāptaṃ menire ca yudhiṣṭhiram 06,082.004a yidhiṣṭhiro 'pi kauravyo yamābhyāṃ sahitaḥ prabhuḥ 06,082.004c maheṣvāsaṃ naravyāghraṃ bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ yayau 06,082.005a tataḥ śarasahasrāṇi pramuñcan pāṇḍavo yudhi 06,082.005c bhīṣmaṃ saṃchādayām āsa yathā megho divākaram 06,082.006a tena samyak praṇītāni śarajālāni bhārata 06,082.006c patijagrāha gāṅgeyaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,082.007a tathaiva śarajālāni bhīṣmeṇāstāni māriṣa 06,082.007c ākāśe samadṛśyanta khagamānāṃ vrajā iva 06,082.008a nimeṣārdhāc ca kaunteyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo yudhi 06,082.008c adṛśyaṃ samare cakre śarajālena bhāgaśaḥ 06,082.009a tato yudhiṣṭhiro rājā kauravyasya mahātmanaḥ 06,082.009c nārācaṃ preṣayām āsa kruddha āśīviṣopamam 06,082.010a asaṃprāptaṃ tatas taṃ tu kṣurapreṇa mahārathaḥ 06,082.010c ciccheda samare rājan bhīṣmas tasya dhanuścyutam 06,082.011a taṃ tu chittvā raṇe bhīṣmo nārācaṃ kālasaṃmitam 06,082.011c nijaghne kauravendrasya hayān kāñcanabhūṣaṇān 06,082.011d*0332_01 hatāśve tu rathe tiṣṭhañ śaktiṃ cikṣepa dharmarāṭ 06,082.011d*0332_02 tām āpatantīṃ sahasā kālapāśopamāṃ śitām 06,082.011d*0332_03 ciccheda samare bhīṣmaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,082.012a hatāśvaṃ tu rathaṃ tyaktvā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 06,082.012c āruroha rathaṃ tūrṇaṃ nakulasya mahātmanaḥ 06,082.013a yamāv api susaṃkruddhaḥ samāsādya raṇe tadā 06,082.013c śaraiḥ saṃchādayām āsa bhīṣmaḥ parapuraṃjayaḥ 06,082.013d*0333_01 bhīṣmo 'pi rathināṃ śreṣṭho vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ 06,082.013d*0333_02 bhrātarau tau mahāvīryau śatrusainyabhayaṃkarau 06,082.014a tau tu dṛṣṭvā mahārāja bhīṣmabāṇaprapīḍitau 06,082.014c jagāmātha parāṃ cintāṃ bhīṣmasya vadhakāṅkṣayā 06,082.015a tato yudhiṣṭhiro vaśyān rājñas tān samacodayat 06,082.015c bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ sarve nihateti suhṛdgaṇān 06,082.016a tatas te pārthivāḥ sarve śrutvā pārthasya bhāṣitam 06,082.016c mahatā rathavaṃśena parivavruḥ pitāmaham 06,082.017a sa samantāt parivṛtaḥ pitā devavratas tava 06,082.017c cikrīda dhanuṣā rājan pātayāno mahārathān 06,082.018a taṃ carantaṃ raṇe pārthā dadṛśuḥ kauravaṃ yudhi 06,082.018c mṛgamadhyaṃ praviśyeva yathā siṃhaśiśuṃ vane 06,082.019a tarjayānaṃ raṇe śūrāṃs trāsayānaṃ ca sāyakaiḥ 06,082.019c dṛṣṭvā tresur mahārāja siṃhaṃ mṛgagaṇā iva 06,082.020a raṇe bharatasiṃhasya dadṛśuḥ kṣatriyā gatim 06,082.020c agner vāyusahāyasya yathā kakṣaṃ didhakṣataḥ 06,082.021a śirāṃsi rathināṃ bhīṣmaḥ pātayām āsa saṃyuge 06,082.021c tālebhya iva pakvāni phalāni kuśalo naraḥ 06,082.022a patadbhiś ca mahārāja śirobhir dharaṇītale 06,082.022c babhūva tumulaḥ śabdaḥ patatām aśmanām iva 06,082.023a tasmiṃs tu tumule yuddhe vartamāne sudāruṇe 06,082.023c sarveṣām eva sainyānām āsīd vyatikaro mahān 06,082.024a bhinneṣu teṣu vyūheṣu kṣatriyā itaretaram 06,082.024c ekam ekaṃ samāhūya yuddhāyaivopatasthire 06,082.025a śikhaṇḍī tu samāsādya bharatānāṃ pitāmaham 06,082.025c abhidudrāva vegena tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 06,082.026a anādṛtya tato bhīṣmas taṃ śikhaṇḍinam āhave 06,082.026c prayayau sṛñjayān kruddhaḥ strītvaṃ cintya śikhaṇḍinaḥ 06,082.027a sṛñjayās tu tato hṛṣṭā dṛṣṭvā bhīṣmaṃ mahāratham 06,082.027c siṃhanādān bahuvidhāṃś cakruḥ śaṅkhavimiśritān 06,082.028a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ vyatiṣaktarathadvipam 06,082.028c aparāṃ diśam āsthāya sthite savitari prabho 06,082.029a dhṛṣṭadyumno 'tha pāñcālyaḥ sātyakiś ca mahārathaḥ 06,082.029c pīḍayantau bhṛśaṃ sainyaṃ śaktitomaravṛṣṭibhiḥ 06,082.029e śastraiś ca bahubhī rājañ jaghnatus tāvakān raṇe 06,082.030a te hanyamānāḥ samare tāvakāḥ puruṣarṣabha 06,082.030c āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā na tyajanti sma saṃyugam 06,082.030e yathotsāhaṃ ca samare jaghnur lokaṃ mahārathāḥ 06,082.031a tatrākrando mahān āsīt tāvakānāṃ mahātmanām 06,082.031c vadhyatāṃ samare rājan pārṣatena mahātmanā 06,082.032a taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ tāvakānāṃ mahārathau 06,082.032c vindānuvindāv āvantyau pārṣataṃ patyupasthitau 06,082.033a tau tasya turagān hatvā tvaramāṇau mahārathau 06,082.033c chādayām āsatur ubhau śaravarṣeṇa pārṣatam 06,082.034a avaplutyātha pāñcālyo rathāt tūrṇaṃ mahābalaḥ 06,082.034c āruroha rathaṃ tūrṇaṃ sātyakeḥ sumahātmanaḥ 06,082.035a tato yudhiṣṭhiro rājā mahatyā senayā vṛtaḥ 06,082.035c āvantyau samare kruddhāv abhyayāt sa paraṃtapau 06,082.036a tathaiva tava putro 'pi sarvodyogena māriṣa 06,082.036c vindānuvindāv āvantyau parivāryopatasthivān 06,082.037a arjunaś cāpi saṃkruddhaḥ kṣatriyān kṣatriyarṣabha 06,082.037c ayodhayata saṃgrāme vajrapāṇir ivāsurān 06,082.038a droṇaś ca samare kruddhaḥ putrasya priyakṛt tava 06,082.038c vyadhamat sarvapāñcālāṃs tūlarāśim ivānalaḥ 06,082.039a duryodhanapurogās tu putrās tava viśāṃ pate 06,082.039c parivārya raṇe bhīṣmaṃ yuyudhuḥ pāṇḍavaiḥ saha 06,082.040a tato duryodhano rājā lohitāyati bhāskare 06,082.040c abravīt tāvakān sarvāṃs tvaradhvam iti bhārata 06,082.041a yudhyatāṃ tu tathā teṣāṃ kurvatāṃ karma duṣkaram 06,082.041c astaṃ girim athārūḍhe naprakāśati bhāskare 06,082.042a prāvartata nadī ghorā śoṇitaughataraṅgiṇī 06,082.042c gomāyugaṇasaṃkīrṇā kṣaṇena rajanīmukhe 06,082.043a śivābhir aśivābhiś ca ruvadbhir bhairavaṃ ravam 06,082.043c ghoram āyodhanaṃ jajñe bhūtasaṃghasamākulam 06,082.044a rākṣasāś ca piśācāś ca tathānye piśitāśanāḥ 06,082.044c samantato vyadṛśyanta śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,082.044d*0334_01 mattā rudhiragandhena piśitena ca te nṛpāḥ 06,082.044d*0334_02 āsvādyāsvādya nṛtyante nādaṃ muñcanti bhīṣaṇam 06,082.044d*0334_03 kabandhāni ca nṛtyanti dhanur hastāni saṃyuge 06,082.044d*0334_04 prāsam ālambya niśitaṃ nistriṃśaṃ nirmalaṃ mahat 06,082.045a arjuno 'tha suśarmādīn rājñas tān sapadānugān 06,082.045c vijitya pṛtanāmadhye yayau svaśibiraṃ prati 06,082.046a yudhiṣṭhiro 'pi kauravyo bhrātṛbhyāṃ sahitas tadā 06,082.046c yayau svaśibiraṃ rājā niśāyāṃ senayā vṛtaḥ 06,082.047a bhīmaseno 'pi rājendra duryodhanamukhān rathān 06,082.047c avajitya tataḥ saṃkhye yayau svaśibiraṃ prati 06,082.048a duryodhano 'pi nṛpatiḥ parivārya mahāraṇe 06,082.048c bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ tūrṇaṃ prayātaḥ śibiraṃ prati 06,082.049a droṇo drauṇiḥ kṛpaḥ śalyaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ 06,082.049c parivārya camūṃ sarvāṃ prayayuḥ śibiraṃ prati 06,082.050a tathaiva sātyakī rājan dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 06,082.050c parivārya raṇe yodhān yayatuḥ śibiraṃ prati 06,082.051a evam ete mahārāja tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ saha 06,082.051c paryavartanta sahitā niśākāle paraṃtapāḥ 06,082.052a tataḥ svaśibiraṃ gatvā pāṇḍavāḥ kuravas tathā 06,082.052c nyaviśanta mahārāja pūjayantaḥ parasparam 06,082.053a rakṣāṃ kṛtvātmanaḥ śūrā nyasya gulmān yathāvidhi 06,082.053c apanīya ca śalyāṃs te snātvā ca vividhair jalaiḥ 06,082.054a kṛtasvastyayanāḥ sarve saṃstūyantaś ca bandibhiḥ 06,082.054c gītavāditraśabdena vyakrīḍanta yaśasvinaḥ 06,082.055a muhūrtam iva tat sarvam abhavat svargasaṃnibham 06,082.055c na hi yuddhakathāṃ kāṃ cit tatra cakrur mahārathāḥ 06,082.056a te prasupte bale tatra pariśrāntajane nṛpa 06,082.056c hastyaśvabahule rājan prekṣaṇīye babhūvatuḥ 06,083.001 saṃjaya uvāca 06,083.001a pariṇāmya niśāṃ tāṃ tu sukhasuptā janeśvarāḥ 06,083.001c kuravaḥ pāṇḍavāś caiva punar yuddhāya niryayuḥ 06,083.002a tataḥ śabdo mahān āsīt senayor ubhayor api 06,083.002c nirgacchamānayoḥ saṃkhye sāgarapratimo mahān 06,083.003a tato duryodhano rājā citraseno viviṃśatiḥ 06,083.003c bhīṣmaś ca rathināṃ śreṣṭho bhāradvājaś ca vai dvijaḥ 06,083.004a ekībhūtāḥ susaṃyattāḥ kauravāṇāṃ mahācamūḥ 06,083.004c vyūhāya vidadhū rājan pāṇḍavān prati daṃśitāḥ 06,083.005a bhīṣmaḥ kṛtvā mahāvyūhaṃ pitā tava viśāṃ pate 06,083.005c sāgarapratimaṃ ghoraṃ vāhanormitaraṅgiṇam 06,083.006a agrataḥ sarvasainyānāṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo yayau 06,083.006c mālavair dākṣiṇātyaiś ca āvantyaiś ca samanvitaḥ 06,083.007a tato 'nantaram evāsīd bhāradvājaḥ pratāpavān 06,083.007c pulindaiḥ pāradaiś caiva tathā kṣudrakamālavaiḥ 06,083.008a droṇād anantaraṃ yatto bhagadattaḥ pratāpavān 06,083.008c māgadhaiś ca kaliṅgaiś ca piśācaiś ca viśāṃ pate 06,083.009a prāgjyotiṣād anu nṛpaḥ kausalyo 'tha bṛhadbalaḥ 06,083.009c mekalais traipuraiś caiva cicchilaiś ca samanvitaḥ 06,083.010a bṛhadbalāt tataḥ śūras trigartaḥ prasthalādhipaḥ 06,083.010c kāmbojair bahubhiḥ sārdhaṃ yavanaiś ca sahasraśaḥ 06,083.011a drauṇis tu rabhasaḥ śūras trigartād anu bhārata 06,083.011c prayayau siṃhanādena nādayāno dharātalam 06,083.012a tathā sarveṇa sainyena rājā duryodhanas tadā 06,083.012c drauṇer anantaraṃ prāyāt sodaryaiḥ parivāritaḥ 06,083.013a duryodhanād anu kṛpas tataḥ śāradvato yayau 06,083.013c evam eṣa mahāvyūhaḥ prayayau sāgaropamaḥ 06,083.014a rejus tatra patākāś ca śvetacchatrāṇi cābhibho 06,083.014c aṅgadāny atha citrāṇi mahārhāṇi dhanūṃṣi ca 06,083.015a taṃ tu dṛṣṭvā mahāvyūhaṃ tāvakānāṃ mahārathaḥ 06,083.015c yudhiṣṭhiro 'bravīt tūrṇaṃ pārṣataṃ pṛtanāpatim 06,083.016a paśya vyūhaṃ maheṣvāsa nirmitaṃ sāgaropamam 06,083.016c prativyūhaṃ tvam api hi kuru pārṣata māciram 06,083.017a tataḥ sa pārṣataḥ śūro vyūhaṃ cakre sudāruṇam 06,083.017c śṛṅgāṭakaṃ mahārāja paravyūhavināśanam 06,083.018a śṛṅgebhyo bhīmasenaś ca sātyakiś ca mahārathaḥ 06,083.018c rathair anekasāhasrais tathā hayapadātibhiḥ 06,083.019a nābhyām abhūn naraśreṣṭhaḥ śvetāśvo vānaradhvajaḥ 06,083.019c madhye yudhiṣṭhiro rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau 06,083.020a athetare maheṣvāsāḥ sahasainyā narādhipāḥ 06,083.020c vyūhaṃ taṃ pūrayām āsur vyūhaśāstraviśāradāḥ 06,083.021a abhimanyus tataḥ paścād virāṭaś ca mahārathaḥ 06,083.021c draupadeyāś ca saṃhṛṣṭā rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ 06,083.022a evam etaṃ mahāvyūhaṃ vyūhya bhārata pāṇḍavāḥ 06,083.022c atiṣṭhan samare śūrā yoddhukāmā jayaiṣiṇaḥ 06,083.023a bherīśabdāś ca tumulā vimiśrāḥ śaṅkhanisvanaiḥ 06,083.023c kṣveḍitāsphoṭitotkruṣṭaiḥ subhīmāḥ sarvatodiśam 06,083.024a tataḥ śūrāḥ samāsādya samare te parasparam 06,083.024c netrair animiṣai rājann avaikṣanta prakopitāḥ 06,083.025a manobhis te manuṣyendra pūrvaṃ yodhāḥ parasparam 06,083.025c yuddhāya samavartanta samāhūyetaretaram 06,083.026a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayāvaham 06,083.026c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nighnatām itaretaram 06,083.027a nārācā niśitāḥ saṃkhye saṃpatanti sma bhārata 06,083.027c vyāttānanā bhayakarā uragā iva saṃghaśaḥ 06,083.028a niṣpetur vimalāḥ śaktyas tailadhautāḥ sutejanāḥ 06,083.028c ambudebhyo yathā rājan bhrājamānāḥ śatahradāḥ 06,083.029a gadāś ca vimalaiḥ paṭṭaiḥ pinaddhāḥ svarṇabhūṣitāḥ 06,083.029c patantyas tatra dṛśyante giriśṛṅgopamāḥ śubhāḥ 06,083.029e nistriṃśāś ca vyarājanta vimalāmbarasaṃnibhāḥ 06,083.030a ārṣabhāṇi ca carmāṇi śatacandrāṇi bhārata 06,083.030c aśobhanta raṇe rājan patamānāni sarvaśaḥ 06,083.030d*0335_01 meghāntare yathā vidyuj jvalamāneva dṛśyate 06,083.031a te 'nyonyaṃ samare sene yudhyamāne narādhipa 06,083.031c aśobhetāṃ yathā daityadevasene samudyate 06,083.031e abhyadravanta samare te 'nyonyaṃ vai samantataḥ 06,083.032a rathās tu rathibhis tūrṇaṃ preṣitāḥ paramāhave 06,083.032c yugair yugāni saṃśliṣya yuyudhuḥ pārthivarṣabhāḥ 06,083.033a dantināṃ yudhyamānānāṃ saṃgharṣāt pāvako 'bhavat 06,083.033c danteṣu bharataśreṣṭha sadhūmaḥ sarvatodiśam 06,083.034a prāsair abhihatāḥ ke cid gajayodhāḥ samantataḥ 06,083.034c patamānāḥ sma dṛśyante giriśṛṅgān nagā iva 06,083.035a pādātāś cāpy adṛśyanta nighnanto hi parasparam 06,083.035c citrarūpadharāḥ śūrā nakharaprāsayodhinaḥ 06,083.036a anyonyaṃ te samāsādya kurupāṇḍavasainikāḥ 06,083.036c śastrair nānāvidhair ghorai raṇe ninyur yamakṣayam 06,083.037a tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo rathaghoṣeṇa nādayan 06,083.037c abhyāgamad raṇe pāṇḍūn dhanuḥśabdena mohayan 06,083.038a pāṇḍavānāṃ rathāś cāpi nadanto bhairavasvanam 06,083.038c abhyadravanta saṃyattā dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ 06,083.039a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tava teṣāṃ ca bhārata 06,083.039c narāśvarathanāgānāṃ vyatiṣaktaṃ parasparam 06,084.001 saṃjaya uvāca 06,084.001a bhīṣmaṃ tu samare kruddhaṃ pratapantaṃ samantataḥ 06,084.001c na śekuḥ pāṇḍavā draṣṭuṃ tapantam iva bhāskaram 06,084.002a tataḥ sarvāṇi sainyāni dharmaputrasya śāsanāt 06,084.002c abhyadravanta gāṅgeyaṃ mardayantaṃ śitaiḥ śaraiḥ 06,084.003a sa tu bhīṣmo raṇaślāghī somakān sahasṛñjayān 06,084.003c pāñcālāṃś ca maheṣvāsān pātayām āsa sāyakaiḥ 06,084.004a te vadhyamānā bhīṣmeṇa pāñcālāḥ somakaiḥ saha 06,084.004c bhīṣmam evābhyayus tūrṇaṃ tyaktvā mṛtyukṛtaṃ bhayam 06,084.005a sa teṣāṃ rathināṃ vīro bhīṣmaḥ śāṃtanavo yudhi 06,084.005c ciccheda sahasā rājan bāhūn atha śirāṃsi ca 06,084.006a virathān rathinaś cakre pitā devavratas tava 06,084.006c patitāny uttamāṅgāni hayebhyo hayasādinām 06,084.007a nirmanuṣyāṃś ca mātaṅgāñ śayānān parvatopamān 06,084.007c apaśyāma mahārāja bhīṣmāstreṇa pramohitān 06,084.008a na tatrāsīt pumān kaś cit pāṇḍavānāṃ viśāṃ pate 06,084.008c anyatra rathināṃ śreṣṭhād bhīmasenān mahābalāt 06,084.009a sa hi bhīṣmaṃ samāsādya tāḍayām āsa saṃyuge 06,084.009c tato niṣṭānako ghoro bhīṣmabhīmasamāgame 06,084.010a babhūva sarvasainyānāṃ ghorarūpo bhayānakaḥ 06,084.010c tathaiva pāṇḍavā hṛṣṭāḥ siṃhanādam athānadan 06,084.011a tato duryodhano rājā sodaryaiḥ parivāritaḥ 06,084.011c bhīṣmaṃ jugopa samare vartamāne janakṣaye 06,084.012a bhīmas tu sārathiṃ hatvā bhīṣmasya rathināṃ varaḥ 06,084.012c vidrutāśve rathe tasmin dravamāṇe samantataḥ 06,084.012e sunābhasya śareṇāśu śiraś ciccheda cārihā 06,084.013a kṣurapreṇa sutīkṣṇena sa hato nyapatad bhuvi 06,084.013c hate tasmin mahārāja tava putre mahārathe 06,084.013e nāmṛṣyanta raṇe śūrāḥ sodaryāḥ sapta saṃyuge 06,084.014a ādityaketur bahvāśī kuṇḍadhāro mahodaraḥ 06,084.014c aparājitaḥ paṇḍitako viśālākṣaḥ sudurjayaḥ 06,084.015a pāṇḍavaṃ citrasaṃnāhā vicitrakavacadhvajāḥ 06,084.015c abhyadravanta saṃgrāme yoddhukāmārimardanāḥ 06,084.016a mahodaras tu samare bhīmaṃ vivyādha patribhiḥ 06,084.016c navabhir vajrasaṃkāśair namuciṃ vṛtrahā yathā 06,084.017a ādityaketuḥ saptatyā bahvāśī cāpi pañcabhiḥ 06,084.017c navatyā kuṇḍadhāras tu viśālākṣaś ca saptabhiḥ 06,084.018a aparājito mahārāja parājiṣṇur mahārathaḥ 06,084.018c śarair bahubhir ānarchad bhīmasenaṃ mahābalam 06,084.019a raṇe paṇḍitakaś cainaṃ tribhir bāṇaiḥ samardayat 06,084.019c sa tan na mamṛṣe bhīmaḥ śatrubhir vadham āhave 06,084.020a dhanuḥ prapīḍya vāmena kareṇāmitrakarśanaḥ 06,084.020b*0336_01 aparājitasya rājendra bhīmaseno mahābalaḥ 06,084.020c śiraś ciccheda samare śareṇa nataparvaṇā 06,084.021a aparājitasya sunasaṃ tava putrasya saṃyuge 06,084.021c parājitasya bhīmena nipapāta śiro mahīm 06,084.022a athāpareṇa bhallena kuṇḍadhāraṃ mahāratham 06,084.022c prāhiṇon mṛtyulokāya sarvalokasya paśyataḥ 06,084.023a tataḥ punar ameyātmā prasaṃdhāya śilīmukham 06,084.023c preṣayām āsa samare paṇḍitaṃ prati bhārata 06,084.024a sa śaraḥ paṇḍitaṃ hatvā viveśa dharaṇītalam 06,084.024c yathā naraṃ nihatyāśu bhujagaḥ kālacoditaḥ 06,084.025a viśālākṣaśiraś chittvā pātayām āsa bhūtale 06,084.025c tribhiḥ śarair adīnātmā smaran kleśaṃ purātanam 06,084.026a mahodaraṃ maheṣvāsaṃ nārācena stanāntare 06,084.026c vivyādha samare rājan sa hato nyapatad bhuvi 06,084.027a ādityaketoḥ ketuṃ ca chittvā bāṇena saṃyuge 06,084.027c bhallena bhṛśatīkṣṇena śiraś ciccheda cārihā 06,084.028a bahvāśinaṃ tato bhīmaḥ śareṇa nataparvaṇā 06,084.028c preṣayām āsa saṃkruddho yamasya sadanaṃ prati 06,084.029a pradudruvus tatas te 'nye putrās tava viśāṃ pate 06,084.029c manyamānā hi tat satyaṃ sabhāyāṃ tasya bhāṣitam 06,084.030a tato duryodhano rājā bhrātṛvyasanakarśitaḥ 06,084.030c abravīt tāvakān yodhān bhīmo 'yaṃ yudhi vadhyatām 06,084.031a evam ete maheṣvāsāḥ putrās tava viśāṃ pate 06,084.031b*0337_01 nihatā bhīmasenena mahāvīryeṇa saṃyuge 06,084.031c bhrātṝn saṃdṛśya nihatān prāsmaraṃs te hi tad vacaḥ 06,084.032a yad uktavān mahāprājñaḥ kṣattā hitam anāmayam 06,084.032c tad idaṃ samanuprāptaṃ vacanaṃ divyadarśinaḥ 06,084.033a lobhamohasamāviṣṭaḥ putraprītyā janādhipa 06,084.033c na budhyase purā yat tat tathyam uktaṃ vaco mahat 06,084.034a tathaiva hi vadhārthāya putrāṇāṃ pāṇḍavo balī 06,084.034c nūnaṃ jāto mahābāhur yathā hanti sma kauravān 06,084.035a tato duryodhano rājā bhīṣmam āsādya māriṣa 06,084.035c duḥkhena mahatāviṣṭo vilalāpātikarśitaḥ 06,084.036a nihatā bhrātaraḥ śūrā bhīmasenena me yudhi 06,084.036c yatamānās tathānye 'pi hanyante sarvasainikāḥ 06,084.037a bhavāṃś ca madhyasthatayā nityam asmān upekṣate 06,084.037c so 'haṃ kāpatham ārūḍhaḥ paśya daivam idaṃ mama 06,084.038a etac chrutvā vacaḥ krūraṃ pitā devavratas tava 06,084.038c duryodhanam idaṃ vākyam abravīt sāśrulocanam 06,084.039a uktam etan mayā pūrvaṃ droṇena vidureṇa ca 06,084.039c gāndhāryā ca yaśasvinyā tattvaṃ tāta na buddhavān 06,084.040a samayaś ca mayā pūrvaṃ kṛto vaḥ śatrukarśana 06,084.040c nāhaṃ yudhi vimoktavyo nāpy ācāryaḥ kathaṃ cana 06,084.041a yaṃ yaṃ hi dhārtarāṣṭrāṇāṃ bhīmo drakṣyati saṃyuge 06,084.041c haniṣyati raṇe taṃ taṃ satyam etad bravīmi te 06,084.042a sa tvaṃ rājan sthiro bhūtvā dṛḍhāṃ kṛtvā raṇe matim 06,084.042c yodhayasva raṇe pārthān svargaṃ kṛtvā parāyaṇam 06,084.043a na śakyāḥ pāṇḍavā jetuṃ sendrair api surāsuraiḥ 06,084.043c tasmād yuddhe matiṃ kṛtvā sthirāṃ yudhyasva bhārata 06,085.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,085.001a dṛṣṭvā mama hatān putrān bahūn ekena saṃjaya 06,085.001c bhīṣmo droṇaḥ kṛpaś caiva kim akurvata saṃyuge 06,085.002a ahany ahani me putrāḥ kṣayaṃ gacchanti saṃjaya 06,085.002c manye 'haṃ sarvathā sūta daivenopahatā bhṛśam 06,085.003a yatra me tanayāḥ sarve jīyante na jayanty uta 06,085.003c yatra bhīṣmasya droṇasya kṛpasya ca mahātmanaḥ 06,085.004a saumadatteś ca vīrasya bhagadattasya cobhayoḥ 06,085.004c aśvatthāmnas tathā tāta śūrāṇāṃ sumahātmanām 06,085.005a anyeṣāṃ caiva vīrāṇāṃ madhyagās tanayā mama 06,085.005c yad ahanyanta saṃgrāme kim anyad bhāgadheyataḥ 06,085.006a na hi duryodhano mandaḥ purā proktam abudhyata 06,085.006c vāryamāṇo mayā tāta bhīṣmeṇa vidureṇa ca 06,085.007a gāndhāryā caiva durmedhāḥ satataṃ hitakāmyayā 06,085.007c nāvabudhyat purā mohāt tasya prāptam idaṃ phalam 06,085.008a yad bhīmasenaḥ samare putrān mama vicetasaḥ 06,085.008c ahany ahani saṃkruddho nayate yamasādanam 06,085.009 saṃjaya uvāca 06,085.009a idaṃ tat samanuprāptaṃ kṣattur vacanam uttamam 06,085.009c na buddhavān asi vibho procyamānaṃ hitaṃ tadā 06,085.010a nivāraya sutān dyūtāt pāṇḍavān mā druheti ca 06,085.010c suhṛdāṃ hitakāmānāṃ bruvatāṃ tat tad eva ca 06,085.011a na śuśrūṣasi yad vākyaṃ martyaḥ pathyam ivauṣadham 06,085.011c tad eva tvām anuprāptaṃ vacanaṃ sādhu bhāṣitam 06,085.012a viduradroṇabhīṣmāṇāṃ tathānyeṣāṃ hitaiṣiṇām 06,085.012c akṛtvā vacanaṃ pathyaṃ kṣayaṃ gacchanti kauravāḥ 06,085.013a tad etat samatikrāntaṃ pūrvam eva viśāṃ pate 06,085.013c tasmān me śṛṇu tattvena yathā yuddham avartata 06,085.014a madhyāhne sumahāraudraḥ saṃgrāmaḥ samapadyata 06,085.014c lokakṣayakaro rājaṃs tan me nigadataḥ śṛṇu 06,085.015a tataḥ sarvāṇi sainyāni dharmaputrasya śāsanāt 06,085.015c saṃrabdhāny abhyadhāvanta bhīṣmam eva jighāṃsayā 06,085.016a dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca sātyakiś ca mahārathaḥ 06,085.016c yuktānīkā mahārāja bhīṣmam eva samabhyayuḥ 06,085.016d*0338_01 virāṭo drupadaś caiva sahitāḥ sarvasomakaiḥ 06,085.016d*0338_02 abhyadravanta saṃgrāme bhīṣmam eva mahārathāḥ 06,085.016d*0338_03 kekayā dhṛṣṭaketuś ca kuntibhojaś ca daṃśitaḥ 06,085.016d*0338_04 yuktānīkā mahārāja bhīṣmam eva samabhyayuḥ 06,085.017a arjuno draupadeyāś ca cekitānaś ca saṃyuge 06,085.017c duryodhanasamādiṣṭān rājñaḥ sarvān samabhyayuḥ 06,085.018a abhimanyus tathā vīro haiḍimbaś ca mahārathaḥ 06,085.018c bhīmasenaś ca saṃkruddhas te 'bhyadhāvanta kauravān 06,085.019a tridhābhūtair avadhyanta pāṇḍavaiḥ kauravā yudhi 06,085.019c tathaiva kaurave rājann avadhyanta pare raṇe 06,085.020a droṇas tu rathināṃ śreṣṭhaḥ somakān sṛñjayaiḥ saha 06,085.020c abhyadravata saṃkruddhaḥ preṣayiṣyan yamakṣayam 06,085.021a tatrākrando mahān āsīt sṛñjayānāṃ mahātmanām 06,085.021c vadhyatāṃ samare rājan bhāradvājena dhanvinā 06,085.022a droṇena nihatās tatra kṣatriyā bahavo raṇe 06,085.022c viveṣṭantaḥ sma dṛśyante vyādhikliṣṭā narā iva 06,085.023a kūjatāṃ krandatāṃ caiva stanatāṃ caiva saṃyuge 06,085.023c aniśaṃ śrūyate śabdaḥ kṣutkṛśānāṃ nṛṇām iva 06,085.024a tathaiva kauraveyāṇāṃ bhīmaseno mahābalaḥ 06,085.024c cakāra kadanaṃ ghoraṃ kruddhaḥ kāla ivāparaḥ 06,085.025a vadhyatāṃ tatra sainyānām anyonyena mahāraṇe 06,085.025c prāvartata nadī ghorā rudhiraughapravāhinī 06,085.026a sa saṃgrāmo mahārāja ghorarūpo 'bhavan mahān 06,085.026c kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca yamarāṣṭravivardhanaḥ 06,085.027a tato bhīmo raṇe kruddho rabhasaś ca viśeṣataḥ 06,085.027c gajānīkaṃ samāsādya preṣayām āsa mṛtyave 06,085.028a tatra bhārata bhīmena nārācābhihatā gajāḥ 06,085.028c petuḥ seduś ca neduś ca diśaś ca paribabhramuḥ 06,085.029a chinnahastā mahānāgāś chinnapādāś ca māriṣa 06,085.029c krauñcavad vyanadan bhītāḥ pṛthivīm adhiśiśyire 06,085.030a nakulaḥ sahadevaś ca hayānīkam abhidrutau 06,085.030c te hayāḥ kāñcanāpīḍā rukmabhāṇḍaparicchadāḥ 06,085.030e vadhyamānā vyadṛśyanta śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,085.031a patadbhiś ca hayai rājan samāstīryata medinī 06,085.031c nirjihvaiś ca śvasadbhiś ca kūjadbhiś ca gatāsubhiḥ 06,085.031e hayair babhau naraśreṣṭha nānārūpadharair dharā 06,085.032a arjunena hataiḥ saṃkhye tathā bhārata vājibhiḥ 06,085.032c prababhau vasudhā ghorā tatra tatra viśāṃ pate 06,085.033a rathair bhagnair dhvajaiś chinnaiś chatraiś ca sumahāprabhaiḥ 06,085.033c hārair niṣkaiḥ sakeyūraiḥ śirobhiś ca sakuṇḍalaiḥ 06,085.033d*0339_01 cāmaravyajanaiś chinnair nikṛttaiś ca mahāyudhaiḥ 06,085.033d*0340_01 pratodaiś ca tathā chinnair vikṛtaiś ca mahāyudhaiḥ 06,085.034a uṣṇīṣair apaviddhaiś ca patākābhiś ca sarvaṣaḥ 06,085.034c anukarṣaiḥ śubhai rājan yoktraiś cavyasuraśmibhiḥ 06,085.034e saṃchannā vasudhā bhāti vasante kusumair iva 06,085.035a evam eṣa kṣayo vṛttaḥ pāṇḍūnām api bhārata 06,085.035c kruddhe śāṃtanave bhīṣme droṇe ca rathasattame 06,085.036a aśvatthāmni kṛpe caiva tathaiva kṛtavarmaṇi 06,085.036c tathetareṣu kruddheṣu tāvakānām api kṣayaḥ 06,086.001 saṃjaya uvāca 06,086.001a vartamāne tathā raudre rājan vīravarakṣaye 06,086.001c śakuniḥ saubalaḥ śrīmān pāṇḍavān samupādravat 06,086.002a tathaiva sātvato rājan hārdikyaḥ paravīrahā 06,086.002c abhyadravata saṃgrāme pāṇḍavānām anīkinīm 06,086.003a tataḥ kāmbojamukhyānāṃ nadījānāṃ ca vājinām 06,086.003c āraṭṭānāṃ mahījānāṃ sindhujānāṃ ca sarvaśaḥ 06,086.004a vanāyujānāṃ śubhrāṇāṃ tathā parvatavāsinām 06,086.004b*0341_01 vājināṃ bahubhiḥ saṃkhye samantāt paryavārayan 06,086.004c ye cāpare tittirajā javanā vātaraṃhasaḥ 06,086.005a suvarṇālaṃkṛtair etair varmavadbhiḥ sukalpitaiḥ 06,086.005c hayair vātajavair mukhyaiḥ pāṇḍavasya suto balī 06,086.005e abhyavartata tat sainyaṃ hṛṣṭarūpaḥ paraṃtapaḥ 06,086.006a arjunasyātha dāyāda irāvān nāma vīryavān 06,086.006c sutāyāṃ nāgarājasya jātaḥ pārthena dhīmatā 06,086.007a airāvatena sā dattā anapatyā mahātmanā 06,086.007c patyau hate suparṇena kṛpaṇā dīnacetanā 06,086.008a bhāryārthaṃ tāṃ ca jagrāha pārthaḥ kāmavaśānugām 06,086.008c evam eṣa samutpannaḥ parakṣetre 'rjunātmajaḥ 06,086.009a sa nāgaloke saṃvṛddho mātrā ca parirakṣitaḥ 06,086.009c pitṛvyeṇa parityaktaḥ pārthadveṣād durātmanā 06,086.010a rūpavān vīryasaṃpanno guṇavān satyavikramaḥ 06,086.010c indralokaṃ jagāmāśu śrutvā tatrārjunaṃ gatam 06,086.011a so 'bhigamya mahātmānaṃ pitaraṃ satyavikramam 06,086.011b*0342_01 uvāca vacanaṃ rājann ulūpītanayas tadā 06,086.011c abhyavādayad avyagro vinayena kṛtāñjaliḥ 06,086.011d*0343_01 nyavedayata cātmānam arjunasya mahātmanaḥ 06,086.011e irāvān asmi bhadraṃ te putraś cāhaṃ tavābhibho 06,086.012a mātuḥ samāgamo yaś ca tat sarvaṃ pratyavedayat 06,086.012c tac ca sarvaṃ yathāvṛttam anusasmāra pāṇḍavaḥ 06,086.013a pariṣvajya sutaṃ cāpi so ''tmanaḥ sadṛśaṃ guṇaiḥ 06,086.013c prītimān abhavat pārtho devarājaniveśane 06,086.014a so 'rjunena samājñapto devaloke tadā nṛpa 06,086.014c prītipūrvaṃ mahābāhuḥ svakāryaṃ prati bhārata 06,086.014d*0344_01 sa cāpi naraśārdūlaḥ śārdūlasamavikramaḥ 06,086.014d*0344_02 abravīc ca tadā pārtham ayam asmi tadā vibho 06,086.014d*0344_03 sthitaḥ preṣyaś ca putraś ca sarvathā hy anuśādhi mām 06,086.014d*0344_04 kiṃ karomi ca te kāmaṃ kaṃ vā kāmaṃ tvam icchasi 06,086.014d*0344_05 pariṣvajya sutaṃ premṇā vāsaviḥ pratyuvāca tam 06,086.014d*0344_06 prītipūrvaṃ ca kāryaṃ ca kāryaṃ prati ca mānada 06,086.014e yuddhakāle tvayāsmākaṃ sāhyaṃ deyam iti prabho 06,086.015a bāḍham ity evam uktvā ca yuddhakāla upāgataḥ 06,086.015c kāmavarṇajavair aśvaiḥ saṃvṛto bahubhir nṛpa 06,086.016a te hayāḥ kāñcanāpīḍā nānāvarṇā manojavāḥ 06,086.016c utpetuḥ sahasā rājan haṃsā iva mahodadhau 06,086.017a te tvadīyān samāsādya hayasaṃghān mahājavān 06,086.017c kroḍaiḥ kroḍān abhighnanto ghoṇābhiś ca parasparam 06,086.017e nipetuḥ sahasā rājan suvegābhihatā bhuvi 06,086.018a nipatadbhis tathā taiś ca hayasaṃghaiḥ parasparam 06,086.018c śuśruve dāruṇaḥ śabdaḥ suparṇapatane yathā 06,086.019a tathaiva ca mahārāja sametyānyonyam āhave 06,086.019c parasparavadhaṃ ghoraṃ cakrus te hayasādinaḥ 06,086.020a tasmiṃs tathā vartamāne saṃkule tumule bhṛśam 06,086.020c ubhayor api saṃśāntā hayasaṃghāḥ samantataḥ 06,086.021a prakṣīṇasāyakāḥ śūrā nihatāśvāḥ śramāturāḥ 06,086.021c vilayaṃ samanuprāptās takṣamāṇāḥ parasparam 06,086.022a tataḥ kṣīṇe hayānīke kiṃciccheṣe ca bhārata 06,086.022c saubalasyātmajāḥ śūrā nirgatā raṇamūrdhani 06,086.023a vāyuvegasamasparśā jave vāyusamāṃs tathā 06,086.023c āruhya śīlasaṃpannān vayaḥsthāṃs turagottamān 06,086.024a gajo gavākṣo vṛṣakaś carmavān ārjavaḥ śukaḥ 06,086.024c ṣaḍ ete balasaṃpannā niryayur mahato balāt 06,086.025a vāryamāṇāḥ śakuninā svaiś ca yodhair mahābalaiḥ 06,086.025c saṃnaddhā yuddhakuśalā raudrarūpā mahābalāḥ 06,086.026a tad anīkaṃ mahābāho bhittvā paramadurjayam 06,086.026c balena mahatā yuktāḥ svargāya vijayaiṣiṇaḥ 06,086.026e viviśus te tadā hṛṣṭā gāndhārā yuddhadurmadāḥ 06,086.027a tān praviṣṭāṃs tadā dṛṣṭvā irāvān api vīryavān 06,086.027c abravīt samare yodhān vicitrābharaṇāyudhān 06,086.028a yathaite dhārtarāṣṭrasya yodhāḥ sānugavāhanāḥ 06,086.028c hanyante samare sarve tathā nītir vidhīyatām 06,086.029a bāḍham ity evam uktvā te sarve yodhā irāvataḥ 06,086.029c jaghnus te vai parānīkaṃ durjayaṃ samare paraiḥ 06,086.030a tad anīkam anīkena samare vīkṣya pātitam 06,086.030c amṛṣyamāṇās te sarve subalasyātmajā raṇe 06,086.030e irāvantam abhidrutya sarvataḥ paryavārayan 06,086.031a tāḍayantaḥ śitaiḥ prāsaiś codayantaḥ parasparam 06,086.031c te śūrāḥ paryadhāvanta kurvanto mahad ākulam 06,086.032a irāvān atha nirbhinnaḥ prāsais tīkṣṇair mahātmabhiḥ 06,086.032c sravatā rudhireṇāktas tottrair viddha iva dvipaḥ 06,086.033a urasy api ca pṛṣṭhe ca pārśvayoś ca bhṛśāhataḥ 06,086.033c eko bahubhir atyarthaṃ dhairyād rājan na vivyathe 06,086.034a irāvān atha saṃkruddhaḥ sarvāṃs tān niśitaiḥ śaraiḥ 06,086.034c mohayām āsa samare viddhvā parapuraṃjayaḥ 06,086.035a prāsān uddhṛtya sarvāṃś ca svaśarīrād ariṃdamaḥ 06,086.035c tair eva tāḍayām āsa subalasyātmajān raṇe 06,086.036a nikṛṣya niśitaṃ khaḍgaṃ gṛhītvā ca śarāvaram 06,086.036c padātis tūrṇam āgacchaj jighāṃsuḥ saubalān yudhi 06,086.037a tataḥ pratyāgataprāṇāḥ sarve te subalātmajāḥ 06,086.037c bhūyaḥ krodhasamāviṣṭā irāvantam athādravan 06,086.038a irāvān api khaḍgena darśayan pāṇilāghavam 06,086.038c abhyavartata tān sarvān saubalān baladarpitaḥ 06,086.039a lāghavenātha carataḥ sarve te subalātmajāḥ 06,086.039c antaraṃ nādhyagacchanta carantaḥ śīghragāminaḥ 06,086.040a bhūmiṣṭham atha taṃ saṃkhye saṃpradṛśya tataḥ punaḥ 06,086.040c parivārya bhṛśaṃ sarve grahītum upacakramuḥ 06,086.041a athābhyāśagatānāṃ sa khaḍgenāmitrakarśanaḥ 06,086.041c upahastāvahastābhyāṃ teṣāṃ gātrāṇy akṛntata 06,086.042a āyudhāni ca sarveṣāṃ bāhūn api ca bhūṣitān 06,086.042c apatanta nikṛttāṅgā gatā bhūmiṃ gatāsavaḥ 06,086.043a vṛṣakas tu mahārāja bahudhā parivikṣataḥ 06,086.043c amucyata mahāraudrāt tasmād vīrāvakartanāt 06,086.044a tān sarvān patitān dṛṣṭvā bhīto duryodhanas tataḥ 06,086.044c abhyabhāṣata saṃkruddho rākṣasaṃ ghoradarśanam 06,086.045a ārśyaśṛṅgiṃ maheṣvāsaṃ māyāvinam ariṃdamam 06,086.045c vairiṇaṃ bhīmasenasya pūrvaṃ bakavadhena vai 06,086.046a paśya vīra yathā hy eṣa phalgunasya suto balī 06,086.046c māyāvī vipriyaṃ ghoram akārṣīn me balakṣayam 06,086.047a tvaṃ ca kāmagamas tāta māyāstre ca viśāradaḥ 06,086.047c kṛtavairaś ca pārthena tasmād enaṃ raṇe jahi 06,086.048a bāḍham ity evam uktvā tu rākṣaso ghoradarśanaḥ 06,086.048c prayayau siṃhanādena yatrārjunasuto yuvā 06,086.049a svārūḍhair yuddhakuśalair vimalaprāsayodhibhiḥ 06,086.049c vīraiḥ prahāribhir yuktaḥ svair anīkaiḥ samāvṛtaḥ 06,086.049d*0345_01 hataśeṣair mahārāja dvisāhasrair hayottamaiḥ 06,086.049e nihantukāmaḥ samare irāvantaṃ mahābalam 06,086.050a irāvān api saṃkruddhas tvaramāṇaḥ parākramī 06,086.050c hantukāmam amitraghno rākṣasaṃ pratyavārayat 06,086.051a tam āpatantaṃ saṃprekṣya rākṣasaḥ sumahābalaḥ 06,086.051c tvaramāṇas tato māyāṃ prayoktum upacakrame 06,086.052a tena māyāmayāḥ kḷptā hayās tāvanta eva hi 06,086.052c svārūḍhā rākṣasair ghoraiḥ śūlapaṭṭiśapāṇibhiḥ 06,086.053a te saṃrabdhāḥ samāgamya dvisāhasrāḥ prahāriṇaḥ 06,086.053c acirād gamayām āsuḥ pretalokaṃ parasparam 06,086.054a tasmiṃs tu nihate sainye tāv ubhau yuddhadurmadau 06,086.054c saṃgrāme vyavatiṣṭhetāṃ yathā vai vṛtravāsavau 06,086.055a ādravantam abhiprekṣya rākṣasaṃ yuddhadurmadam 06,086.055c irāvān krodhasaṃrabdhaḥ pratyadhāvan mahābalaḥ 06,086.056a samabhyāśagatasyājau tasya khaḍgena durmateḥ 06,086.056c ciccheda kārmukaṃ dīptaṃ śarāvāpaṃ ca pañcakam 06,086.057a sa nikṛttaṃ dhanur dṛṣṭvā khaṃ javena samāviśat 06,086.057c irāvantam abhikruddhaṃ mohayann iva māyayā 06,086.058a tato 'ntarikṣam utpatya irāvān api rākṣasam 06,086.058c vimohayitvā māyābhis tasya gātrāṇi sāyakaiḥ 06,086.058e ciccheda sarvamarmajñaḥ kāmarūpo durāsadaḥ 06,086.059a tathā sa rākṣasaśreṣṭhaḥ śaraiḥ kṛttaḥ punaḥ punaḥ 06,086.059c saṃbabhūva mahārāja samavāpa ca yauvanam 06,086.060a māyā hi sahajā teṣāṃ vayo rūpaṃ ca kāmajam 06,086.060c evaṃ tad rākṣasasyāṅgaṃ chinnaṃ chinnaṃ vyarohata 06,086.061a irāvān api saṃkruddho rākṣasaṃ taṃ mahābalam 06,086.061c paraśvadhena tīkṣṇena ciccheda ca punaḥ punaḥ 06,086.062a sa tena balinā vīraś chidyamāna iva drumaḥ 06,086.062c rākṣaso vyanadad ghoraṃ sa śabdas tumulo 'bhavat 06,086.063a paraśvadhakṣataṃ rakṣaḥ susrāva rudhiraṃ bahu 06,086.063c tataś cukrodha balavāṃś cakre vegaṃ ca saṃyuge 06,086.064a ārśyaśṛṅgis tato dṛṣṭvā samare śatrum ūrjitam 06,086.064c kṛtvā ghoraṃ mahad rūpaṃ grahītum upacakrame 06,086.064d*0346_01 arjunasya sutaṃ vīram irāvantaṃ yaśasvinam 06,086.064e saṃgrāmaśiraso madhye sarveṣāṃ tatra paśyatām 06,086.065a tāṃ dṛṣṭvā tādṛśīṃ māyāṃ rākṣasasya mahātmanaḥ 06,086.065c irāvān api saṃkruddho māyāṃ sraṣṭuṃ pracakrame 06,086.066a tasya krodhābhibhūtasya saṃyugeṣv anivartinaḥ 06,086.066c yo 'nvayo mātṛkas tasya sa enam abhipedivān 06,086.067a sa nāgair bahuśo rājan sarvataḥ saṃvṛto raṇe 06,086.067c dadhāra sumahad rūpam ananta iva bhogavān 06,086.067e tato bahuvidhair nāgaiś chādayām āsa rākṣasam 06,086.068a chādyamānas tu nāgaiḥ sa dhyātvā rākṣasapuṃgavaḥ 06,086.068c sauparṇaṃ rūpam āsthāya bhakṣayām āsa pannagān 06,086.069a māyayā bhakṣite tasminn anvaye tasya mātṛke 06,086.069c vimohitam irāvantam asinā rākṣaso 'vadhīt 06,086.070a sakuṇḍalaṃ samukuṭaṃ padmendusadṛśaprabham 06,086.070c irāvataḥ śiro rakṣaḥ pātayām āsa bhūtale 06,086.071a tasmiṃs tu nihate vīre rākṣasenārjunātmaje 06,086.071c viśokāḥ samapadyanta dhārtarāṣṭrāḥ sarājakāḥ 06,086.072a tasmin mahati saṃgrāme tādṛśe bhairave punaḥ 06,086.072c mahān vyatikaro ghoraḥ senayoḥ samapadyata 06,086.073a hayā gajāḥ padātāś ca vimiśrā dantibhir hatāḥ 06,086.073c rathāś ca dantinaś caiva pattibhis tatra sūditāḥ 06,086.074a tathā pattirathaughāś ca hayāś ca bahavo raṇe 06,086.074c rathibhir nihatā rājaṃs tava teṣāṃ ca saṃkule 06,086.075a ajānann arjunaś cāpi nihataṃ putram aurasam 06,086.075c jaghāna samare śūrān rājñas tān bhīṣmarakṣiṇaḥ 06,086.076a tathaiva tāvakā rājan sṛñjayāś ca mahābalāḥ 06,086.076c juhvataḥ samare prāṇān nijaghnur itaretaram 06,086.077a muktakeśā vikavacā virathāś chinnakārmukāḥ 06,086.077c bāhubhiḥ samayudhyanta samavetāḥ parasparam 06,086.078a tathā marmātigair bhīṣmo nijaghāna mahārathān 06,086.078c kampayan samare senāṃ pāṇḍavānāṃ mahābalaḥ 06,086.079a tena yaudhiṣṭhire sainye bahavo mānavā hatāḥ 06,086.079c dantinaḥ sādinaś caiva rathino 'tha hayās tathā 06,086.080a tatra bhārata bhīṣmasya raṇe dṛṣṭvā parākramam 06,086.080c atyadbhutam apaśyāma śakrasyeva parākramam 06,086.081a tathaiva bhīmasenasya pārṣatasya ca bhārata 06,086.081c raudram āsīt tadā yuddhaṃ sātvatasya ca dhanvinaḥ 06,086.082a dṛṣṭvā droṇasya vikrāntaṃ pāṇḍavān bhayam āviśat 06,086.082c eka eva raṇe śakto hantum asmān sasainikān 06,086.083a kiṃ punaḥ pṛthivīśūrair yodhavrātaiḥ samāvṛtaḥ 06,086.083c ity abruvan mahārāja raṇe droṇena pīḍitāḥ 06,086.084a vartamāne tathā raudre saṃgrāme bharatarṣabha 06,086.084c ubhayoḥ senayoḥ śūrā nāmṛṣyanta parasparam 06,086.085a āviṣṭā iva yudhyante rakṣobhūtā mahābalāḥ 06,086.085c tāvakāḥ pāṇḍaveyāś ca saṃrabdhās tāta dhanvinaḥ 06,086.086a na sma paśyāmahe kaṃ cid yaḥ prāṇān parirakṣati 06,086.086c saṃgrāme daityasaṃkāśe tasmin yoddhā narādhipa 06,087.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,087.001a irāvantaṃ tu nihataṃ dṛṣṭvā pārthā mahārathāḥ 06,087.001c saṃgrāme kim akurvanta tan mamācakṣva saṃjaya 06,087.002 saṃjaya uvāca 06,087.002a irāvantaṃ tu nihataṃ saṃgrāme vīkṣya rākṣasaḥ 06,087.002c vyanadat sumahānādaṃ bhaimasenir ghaṭotkacaḥ 06,087.003a nadatas tasya śabdena pṛthivī sāgarāmbarā 06,087.003c saparvatavanā rājaṃś cacāla subhṛśaṃ tadā 06,087.003e antarikṣaṃ diśaś caiva sarvāś ca pradiśas tathā 06,087.003f*0347_01 celuś ca sahasā tatra tena nādena nāditāḥ 06,087.004a taṃ śrutvā sumahānādaṃ tava sainyasya bhārata 06,087.004c ūrustambhaḥ samabhavad vepathuḥ sveda eva ca 06,087.005a sarva eva ca rājendra tāvakā dīnacetasaḥ 06,087.005c sarpavat samaveṣṭanta siṃhabhītā gajā iva 06,087.006a ninadat sumahānādaṃ nirghātam iva rākṣasaḥ 06,087.006c jvalitaṃ śūlam udyamya rūpaṃ kṛtvā vibhīṣaṇam 06,087.007a nānāpraharaṇair ghorair vṛto rākṣasapuṃgavaiḥ 06,087.007c ājagāma susaṃkruddhaḥ kālāntakayamopamaḥ 06,087.008a tam āpatantaṃ saṃprekṣya saṃkruddhaṃ bhīmadarśanam 06,087.008c svabalaṃ ca bhayāt tasya prāyaśo vimukhīkṛtam 06,087.009a tato duryodhano rājā ghaṭotkacam upādravat 06,087.009c pragṛhya vipulaṃ cāpaṃ siṃhavad vinadan muhuḥ 06,087.010a pṛṣṭhato 'nuyayau cainaṃ sravadbhiḥ parvatopamaiḥ 06,087.010c kuñjarair daśasāhasrair vaṅgānām adhipaḥ svayam 06,087.011a tam āpatantaṃ saṃprekṣya gajānīkena saṃvṛtam 06,087.011c putraṃ tava mahārāja cukopa sa niśācaraḥ 06,087.012a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam 06,087.012c rākṣasānāṃ ca rājendra duryodhanabalasya ca 06,087.013a gajānīkaṃ ca saṃprekṣya meghavṛndam ivodyatam 06,087.013c abhyadhāvanta saṃkruddhā rākṣasāḥ śastrapāṇayaḥ 06,087.014a nadanto vividhān nādān meghā iva savidyutaḥ 06,087.014c śaraśaktyṛṣṭinārācair nighnanto gajayodhinaḥ 06,087.015a bhiṇḍipālais tathā śūlair mudgaraiḥ saparaśvadhaiḥ 06,087.015c parvatāgraiś ca vṛkṣaiś ca nijaghnus te mahāgajān 06,087.016a bhinnakumbhān virudhirān bhinnagātrāṃś ca vāraṇān 06,087.016c apaśyāma mahārāja vadhyamānān niśācaraiḥ 06,087.017a teṣu prakṣīyamāṇeṣu bhagneṣu gajayodhiṣu 06,087.017c duryodhano mahārāja rākṣasān samupādravat 06,087.018a amarṣavaśam āpannas tyaktvā jīvitam ātmanaḥ 06,087.018c mumoca niśitān bāṇān rākṣaseṣu mahābalaḥ 06,087.019a jaghāna ca maheṣvāsaḥ pradhānāṃs tatra rākṣasān 06,087.019c saṃkruddho bharataśreṣṭha putro duryodhanas tava 06,087.020a vegavantaṃ mahāraudraṃ vidyujjihvaṃ pramāthinam 06,087.020c śaraiś caturbhiś caturo nijaghāna mahārathaḥ 06,087.021a tataḥ punar ameyātmā śaravarṣaṃ durāsadam 06,087.021c mumoca bharataśreṣṭha niśācarabalaṃ prati 06,087.022a tat tu dṛṣṭvā mahat karma putrasya tava māriṣa 06,087.022c krodhenābhiprajajvāla bhaimasenir mahābalaḥ 06,087.023a visphārya ca mahac cāpam indrāśanisamasvanam 06,087.023c abhidudrāva vegena duryodhanam ariṃdamam 06,087.024a tam āpatantam udvīkṣya kālasṛṣṭam ivāntakam 06,087.024c na vivyathe mahārāja putro duryodhanas tava 06,087.025a athainam abravīt kruddhaḥ krūraḥ saṃraktalocanaḥ 06,087.025b*0348_01 adyānṛṇyaṃ gamiṣyāmi pitṝṇāṃ mātur eva ca 06,087.025c ye tvayā sunṛśaṃsena dīrghakālaṃ pravāsitāḥ 06,087.025e yac ca te pāṇḍavā rājaṃś chaladyūte parājitāḥ 06,087.026a yac caiva draupadī kṛṣṇā ekavastrā rajasvalā 06,087.026c sabhām ānīya durbuddhe bahudhā kleśitā tvayā 06,087.026d*0349_01 asya pāpasya durbuddhe phalaṃ prāpnuhi durmate 06,087.027a tava ca priyakāmena āśramasthā durātmanā 06,087.027c saindhavena parikliṣṭā paribhūya pitṝn mama 06,087.028a eteṣām avamānānām anyeṣāṃ ca kulādhama 06,087.028c antam adya gamiṣyāmi yadi notsṛjase raṇam 06,087.029a evam uktvā tu haiḍimbo mahad visphārya kārmukam 06,087.029c saṃdaśya daśanair oṣṭhaṃ sṛkkiṇī parisaṃlihan 06,087.030a śaravarṣeṇa mahatā duryodhanam avākirat 06,087.030c parvataṃ vāridhārābhiḥ prāvṛṣīva balāhakaḥ 06,088.001 saṃjaya uvāca 06,088.001a tatas tad bāṇavarṣaṃ tu duḥsahaṃ dānavair api 06,088.001c dadhāra yudhi rājendro yathā varṣaṃ mahādvipaḥ 06,088.002a tataḥ krodhasamāviṣṭo niḥśvasann iva pannagaḥ 06,088.002c saṃśayaṃ paramaṃ prāptaḥ putras te bharatarṣabha 06,088.003a mumoca niśitāṃs tīkṣṇān nārācān pañcaviṃśatim 06,088.003c te 'patan sahasā rājaṃs tasmin rākṣasapuṃgave 06,088.003e āśīviṣā iva kruddhāḥ parvate gandhamādane 06,088.004a sa tair viddhaḥ sravan raktaṃ prabhinna iva kuñjaraḥ 06,088.004c dadhre matiṃ vināśāya rājñaḥ sa piśitāśanaḥ 06,088.004e jagrāha ca mahāśaktiṃ girīṇām api dāraṇīm 06,088.005a saṃpradīptāṃ maholkābhām aśanīṃ maghavān iva 06,088.005c samudyacchan mahābāhur jighāṃsus tanayaṃ tava 06,088.006a tām udyatām abhiprekṣya vaṅgānām adhipas tvaran 06,088.006c kuñjaraṃ girisaṃkāśaṃ rākṣasaṃ pratyacodayat 06,088.007a sa nāgapravareṇājau balinā śīghragāminā 06,088.007c yato duryodhanarathas taṃ mārgaṃ pratyapadyata 06,088.007e rathaṃ ca vārayām āsa kuñjareṇa sutasya te 06,088.008a mārgam āvāritaṃ dṛṣṭvā rājñā vaṅgena dhīmatā 06,088.008c ghaṭotkaco mahārāja krodhasaṃraktalocanaḥ 06,088.008e udyatāṃ tāṃ mahāśaktiṃ tasmiṃś cikṣepa vāraṇe 06,088.009a sa tayābhihato rājaṃs tena bāhuvimuktayā 06,088.009c saṃjātarudhirotpīḍaḥ papāta ca mamāra ca 06,088.010a pataty atha gaje cāpi vaṅgānām īśvaro balī 06,088.010c javena samabhidrutya jagāma dharaṇītalam 06,088.011a duryodhano 'pi saṃprekṣya pātitaṃ varavāraṇam 06,088.011c prabhagnaṃ ca balaṃ dṛṣṭvā jagāma paramāṃ vyathām 06,088.011d*0350_01 aśaktaḥ pratiyoddhuṃ vai dṛṣṭvā tasya parākramam 06,088.012a kṣatradharmaṃ puraskṛtya ātmanaś cābhimānitām 06,088.012c prāpte 'pakramaṇe rājā tasthau girir ivācalaḥ 06,088.013a saṃdhāya ca śitaṃ bāṇaṃ kālāgnisamatejasam 06,088.013c mumoca paramakruddhas tasmin ghore niśācare 06,088.014a tam āpatantaṃ saṃprekṣya bāṇam indrāśaniprabham 06,088.014c lāghavād vañcayām āsa mahākāyo ghaṭotkacaḥ 06,088.015a bhūya eva nanādograḥ krodhasaṃraktalocanaḥ 06,088.015c trāsayan sarvabhūtāni yugānte jalado yathā 06,088.016a taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ tasya bhīṣmasya rakṣasaḥ 06,088.016c ācāryam upasaṃgamya bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'bravīt 06,088.017a yathaiṣa ninado ghoraḥ śrūyate rākṣaseritaḥ 06,088.017c haiḍimbo yudhyate nūnaṃ rājñā duryodhanena ha 06,088.018a naiṣa śakyo hi saṃgrāme jetuṃ bhūtena kena cit 06,088.018c tatra gacchata bhadraṃ vo rājānaṃ parirakṣata 06,088.019a abhidrutaṃ mahābhāgaṃ rākṣasena durātmanā 06,088.019c etad dhi paramaṃ kṛtyaṃ sarveṣāṃ naḥ paraṃtapāḥ 06,088.020a pitāmahavacaḥ śrutvā tvaramāṇā mahārathāḥ 06,088.020c uttamaṃ javam āsthāya prayayur yatra kauravaḥ 06,088.021a droṇaś ca somadattaś ca bāhlikaś ca jayadrathaḥ 06,088.021c kṛpo bhūriśravāḥ śalyaś citraseno viviṃśatiḥ 06,088.022a aśvatthāmā vikarṇaś ca āvantyaś ca bṛhadbalaḥ 06,088.022c rathāś cānekasāhasrā ye teṣām anuyāyinaḥ 06,088.022e abhidrutaṃ parīpsantaḥ putraṃ duryodhanaṃ tava 06,088.023a tad anīkam anādhṛṣyaṃ pālitaṃ lokasattamaiḥ 06,088.023c ātatāyinam āyāntaṃ prekṣya rākṣasasattamaḥ 06,088.023e nākampata mahābāhur maināka iva parvataḥ 06,088.024a pragṛhya vipulaṃ cāpaṃ jñātibhiḥ parivāritaḥ 06,088.024c śūlamudgarahastaiś ca nānāpraharaṇair api 06,088.025a tataḥ samabhavad yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam 06,088.025c rākṣasānāṃ ca mukhyasya duryodhanabalasya ca 06,088.026a dhanuṣāṃ kūjatāṃ śabdaḥ sarvatas tumulo 'bhavat 06,088.026c aśrūyata mahārāja vaṃśānāṃ dahyatām iva 06,088.027a śastrāṇāṃ pātyamānānāṃ kavaceṣu śarīriṇām 06,088.027c śabdaḥ samabhavad rājann adrīṇām iva dīryatām 06,088.028a vīrabāhuvisṛṣṭānāṃ tomarāṇāṃ viśāṃ pate 06,088.028c rūpam āsīd viyatsthānāṃ sarpāṇāṃ sarpatām iva 06,088.029a tataḥ paramasaṃkruddho visphārya sumahad dhanuḥ 06,088.029c rākṣasendro mahābāhur vinadan bhairavaṃ ravam 06,088.030a ācāryasyārdhacandreṇa kruddhaś ciccheda kārmukam 06,088.030c somadattasya bhallena dhvajam unmathya cānadat 06,088.031a bāhlikaṃ ca tribhir bāṇair abhyavidhyat stanāntare 06,088.031c kṛpam ekena vivyādha citrasenaṃ tribhiḥ śaraiḥ 06,088.032a pūrṇāyatavisṛṣṭena samyak praṇihitena ca 06,088.032c jatrudeśe samāsādya vikarṇaṃ samatāḍayat 06,088.032e nyaṣīdat sa rathopasthe śoṇitena pariplutaḥ 06,088.033a tataḥ punar ameyātmā nārācān daśa pañca ca 06,088.033c bhūriśravasi saṃkruddhaḥ prāhiṇod bharatarṣabha 06,088.033e te varma bhittvā tasyāśu prāviśan medinītalam 06,088.034a viviṃśateś ca drauṇeś ca yantārau samatāḍayat 06,088.034c tau petatū rathopasthe raśmīn utsṛjya vājinām 06,088.035a sindhurājño 'rdhacandreṇa vārāhaṃ svarṇabhūṣitam 06,088.035c unmamātha mahārāja dvitīyenācchinad dhanuḥ 06,088.036a caturbhir atha nārācair āvantyasya mahātmanaḥ 06,088.036c jaghāna caturo vāhān krodhasaṃraktalocanaḥ 06,088.037a pūrṇāyatavisṛṣṭena pītena niśitena ca 06,088.037c nirbibheda mahārāja rājaputraṃ bṛhadbalam 06,088.037e sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat 06,088.038a bhṛśaṃ krodhena cāviṣṭo rathastho rākṣasādhipaḥ 06,088.038c cikṣepa niśitāṃs tīkṣṇāñ śarān āśīviṣopamān 06,088.038e bibhidus te mahārāja śalyaṃ yuddhaviśāradam 06,088.038f*0351_01 prāviśan bhūtalaṃ rājan valmīkam iva pannagāḥ 06,089.001 saṃjaya uvāca 06,089.001a vimukhīkṛtya tān sarvāṃs tāvakān yudhi rākṣasaḥ 06,089.001c jighāṃsur bharataśreṣṭha duryodhanam upādravat 06,089.002a tam āpatantaṃ saṃprekṣya rājānaṃ prati vegitam 06,089.002c abhyadhāvaj jighāṃsantas tāvakā yuddhadurmadāḥ 06,089.003a tālamātrāṇi cāpāni vikarṣanto mahābalāḥ 06,089.003c tam ekam abhyadhāvanta nadantaḥ siṃhasaṃghavat 06,089.004a athainaṃ śaravarṣeṇa samantāt paryavārayan 06,089.004c parvataṃ vāridhārābhiḥ śaradīva balāhakāḥ 06,089.005a sa gāḍhaviddho vyathitas tottrārdita iva dvipaḥ 06,089.005c utpapāta tadākāśaṃ samantād vainateyavat 06,089.006a vyanadat sumahānādaṃ jīmūta iva śāradaḥ 06,089.006c diśaḥ khaṃ pradiśaś caiva nādayan bhairavasvanaḥ 06,089.007a rākṣasasya tu taṃ śabdaṃ śrutvā rājā yudhiṣṭhiraḥ 06,089.007c uvāca bharataśreṣṭho bhīmasenam idaṃ vacaḥ 06,089.008a yudhyate rākṣaso nūnaṃ dhārtarāṣṭrair mahārathaiḥ 06,089.008c yathāsya śrūyate śabdo nadato bhairavaṃ svanam 06,089.008e atibhāraṃ ca paśyāmi tatra tāta samāhitam 06,089.009a pitāmahaś ca saṃkruddhaḥ pāñcālān hantum udyataḥ 06,089.009c teṣāṃ ca rakṣaṇārthāya yudhyate phalgunaḥ paraiḥ 06,089.010a etac chrutvā mahābāho kāryadvayam upasthitam 06,089.010c gaccha rakṣasva haiḍimbaṃ saṃśayaṃ paramaṃ gatam 06,089.011a bhrātur vacanam ājñāya tvaramāṇo vṛkodaraḥ 06,089.011c prayayau siṃhanādena trāsayan sarvapārthivān 06,089.011e vegena mahatā rājan parvakāle yathodadhiḥ 06,089.012a tam anvayāt satyadhṛtiḥ saucittir yuddhadurmadaḥ 06,089.012c śreṇimān vasudānaś ca putraḥ kāśyasya cābhibhūḥ 06,089.013a abhimanyumukhāś caiva draupadeyā mahārathāḥ 06,089.013c kṣatradevaś ca vikrāntaḥ kṣatradharmā tathaiva ca 06,089.014a anūpādhipatiś caiva nīlaḥ svabalam āsthitaḥ 06,089.014c mahatā rathavaṃśena haiḍimbaṃ paryavārayan 06,089.015a kuñjaraiś ca sadā mattaiḥ ṣaṭsahasraiḥ prahāribhiḥ 06,089.015c abhyarakṣanta sahitā rākṣasendraṃ ghaṭotkacam 06,089.016a siṃhanādena mahatā nemighoṣeṇa caiva hi 06,089.016c khuraśabdaninādaiś ca kampayanto vasuṃdharām 06,089.017a teṣām āpatatāṃ śrutvā śabdaṃ taṃ tāvakaṃ balam 06,089.017c bhīmasenabhayodvignaṃ vivarṇavadanaṃ tathā 06,089.017e parivṛttaṃ mahārāja parityajya ghaṭotkacam 06,089.018a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tatra tatra mahātmanām 06,089.018c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca saṃgrāmeṣv anivartinām 06,089.019a nānārūpāṇi śastrāṇi visṛjanto mahārathāḥ 06,089.019c anyonyam abhidhāvantaḥ saṃprahāraṃ pracakrire 06,089.019e vyatiṣaktaṃ mahāraudraṃ yuddhaṃ bhīrubhayāvaham 06,089.020a hayā gajaiḥ samājagmuḥ pādātā rathibhiḥ saha 06,089.020b*0352_01 rathā rathaiḥ samāgacchan nāgā nāgaiś ca saṃyuge 06,089.020c anyonyaṃ samare rājan prārthayānā mahad yaśaḥ 06,089.021a sahasā cābhavat tīvraṃ saṃnipātān mahad rajaḥ 06,089.021c rathāśvagajapattīnāṃ padanemisamuddhatam 06,089.022a dhūmrāruṇaṃ rajas tīvraṃ raṇabhūmiṃ samāvṛṇot 06,089.022c naiva sve na pare rājan samajānan parasparam 06,089.023a pitā putraṃ na jānīte putro vā pitaraṃ tathā 06,089.023c nirmaryāde tathā bhūte vaiśase lomaharṣaṇe 06,089.024a śastrāṇāṃ bharataśreṣṭha manuṣyāṇāṃ ca garjatām 06,089.024c sumahān abhavac chabdo vaṃśānām iva dahyatām 06,089.025a gajavājimanuṣyāṇāṃ śoṇitāntrataraṅgiṇī 06,089.025c prāvartata nadī tatra keśaśaivalaśādvalā 06,089.026a narāṇāṃ caiva kāyebhyaḥ śirasāṃ patatāṃ raṇe 06,089.026c śuśruve sumahāñ śabdaḥ patatām aśmanām iva 06,089.027a viśiraskair manuṣyaiś ca chinnagātraiś ca vāraṇaiḥ 06,089.027c aśvaiḥ saṃbhinnadehaiś ca saṃkīrṇābhūd vasuṃdharā 06,089.028a nānāvidhāni śastrāṇi visṛjanto mahārathāḥ 06,089.028c anyonyam abhidhāvantaḥ saṃprahāraṃ pracakrire 06,089.029a hayā hayān samāsādya preṣitā hayasādibhiḥ 06,089.029c samāhatya raṇe 'nyonyaṃ nipetur gatajīvitāḥ 06,089.030a narā narān samāsādya krodharaktekṣaṇā bhṛśam 06,089.030c urāṃsy urobhir anyonyaṃ samāśliṣya nijaghnire 06,089.031a preṣitāś ca mahāmātrair vāraṇāḥ paravāraṇāḥ 06,089.031c abhighnanti viṣāṇāgrair vāraṇān eva saṃyuge 06,089.032a te jātarudhirāpīḍāḥ patākābhir alaṃkṛtāḥ 06,089.032c saṃsaktāḥ pratyadṛśyanta meghā iva savidyutaḥ 06,089.033a ke cid bhinnā viṣāṇāgrair bhinnakumbhāś ca tomaraiḥ 06,089.033c vinadanto 'bhyadhāvanta garjanto jaladā iva 06,089.034a ke cid dhastair dvidhā chinnaiś chinnagātrās tathāpare 06,089.034c nipetus tumule tasmiṃś chinnapakṣā ivādrayaḥ 06,089.035a pārśvais tu dāritair anye vāraṇair varavāraṇāḥ 06,089.035c mumucuḥ śoṇitaṃ bhūri dhātūn iva mahīdharāḥ 06,089.036a nārācābhihatās tv anye tathā viddhāś ca tomaraiḥ 06,089.036c hatārohā vyadṛśyanta viśṛṅgā iva parvatāḥ 06,089.037a ke cit krodhasamāviṣṭā madāndhā niravagrahāḥ 06,089.037c rathān hayān padātāṃś ca mamṛduḥ śataśo raṇe 06,089.038a tathā hayā hayārohais tāḍitāḥ prāsatomaraiḥ 06,089.038c tena tenābhyavartanta kurvanto vyākulā diśaḥ 06,089.039a rathino rathibhiḥ sārdhaṃ kulaputrās tanutyajaḥ 06,089.039c parāṃ śaktiṃ samāsthāya cakruḥ karmāṇy abhītavat 06,089.040a svayaṃvara ivāmarde prajahrur itaretaram 06,089.040c prārthayānā yaśo rājan svargaṃ vā yuddhaśālinaḥ 06,089.041a tasmiṃs tathā vartamāne saṃgrāme lomaharṣaṇe 06,089.041c dhārtarāṣṭraṃ mahat sainyaṃ prāyaśo vimukhīkṛtam 06,090.001 saṃjaya uvāca 06,090.001a svasainyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā rājā duryodhanaḥ svayam 06,090.001c abhyadhāvata saṃkruddho bhīmasenam ariṃdamam 06,090.002a pragṛhya sumahac cāpam indrāśanisamasvanam 06,090.002c mahatā śaravarṣeṇa pāṇḍavaṃ samavākirat 06,090.003a ardhacandraṃ ca saṃdhāya sutīkṣṇaṃ lomavāhinam 06,090.003c bhīmasenasya ciccheda cāpaṃ krodhasamanvitaḥ 06,090.004a tadantaraṃ ca saṃprekṣya tvaramāṇo mahārathaḥ 06,090.004c saṃdadhe niśitaṃ bāṇaṃ girīṇām api dāraṇam 06,090.004e tenorasi mahābāhur bhīmasenam atāḍayat 06,090.005a sa gāḍhaviddho vyathitaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan 06,090.005c samālalambe tejasvī dhvajaṃ hemapariṣkṛtam 06,090.006a tathā vimanasaṃ dṛṣṭvā bhīmasenaṃ ghaṭotkacaḥ 06,090.006c krodhenābhiprajajvāla didhakṣann iva pāvakaḥ 06,090.007a abhimanyumukhāś caiva pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 06,090.007c samabhyadhāvan krośanto rājānaṃ jātasaṃbhramāḥ 06,090.008a saṃprekṣya tān āpatataḥ saṃkruddhāñ jātasaṃbhramān 06,090.008c bhāradvājo 'bravīd vākyaṃ tāvakānāṃ mahārathān 06,090.009a kṣipraṃ gacchata bhadraṃ vo rājānaṃ parirakṣata 06,090.009c saṃśayaṃ paramaṃ prāptaṃ majjantaṃ vyasanārṇave 06,090.010a ete kruddhā maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 06,090.010c bhīmasenaṃ puraskṛtya duryodhanam upadrutāḥ 06,090.011a nānāvidhāni śastrāṇi visṛjanto jaye ratāḥ 06,090.011c nadanto bhairavān nādāṃs trāsayantaś ca bhūm imām 06,090.012a tad ācāryavacaḥ śrutvā somadattapurogamāḥ 06,090.012c tāvakāḥ samavartanta pāṇḍavānām anīkinīm 06,090.013a kṛpo bhūriśravāḥ śalyo droṇaputro viviṃśatiḥ 06,090.013c citraseno vikarṇaś ca saindhavo 'tha bṛhadbalaḥ 06,090.013e āvantyau ca maheṣvāsau kauravaṃ paryavārayan 06,090.014a te viṃśatipadaṃ gatvā saṃprahāraṃ pracakrire 06,090.014c pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāś ca parasparajighāṃsavaḥ 06,090.015a evam uktvā mahābāhur mahad visphārya kārmukam 06,090.015c bhāradvājas tato bhīmaṃ ṣaḍviṃśatyā samārpayat 06,090.016a bhūyaś cainaṃ mahābāhuḥ śaraiḥ śīghram avākirat 06,090.016c parvataṃ vāridhārābhiḥ śaradīva balāhakaḥ 06,090.017a taṃ pratyavidhyad daśabhir bhīmasenaḥ śilīmukhaiḥ 06,090.017c tvaramāṇo maheṣvāsaḥ savye pārśve mahābalaḥ 06,090.018a sa gāḍhaviddho vyathito vayovṛddhaś ca bhārata 06,090.018c pranaṣṭasaṃjñaḥ sahasā rathopastha upāviśat 06,090.019a guruṃ pravyathitaṃ dṛṣṭvā rājā duryodhanaḥ svayam 06,090.019c drauṇāyaniś ca saṃkruddhau bhīmasenam abhidrutau 06,090.020a tāv āpatantau saṃprekṣya kālāntakayamopamau 06,090.020c bhīmaseno mahābāhur gadām ādāya satvaraḥ 06,090.021a avaplutya rathāt tūrṇaṃ tasthau girir ivācalaḥ 06,090.021c samudyamya gadāṃ gurvīṃ yamadaṇḍopamāṃ raṇe 06,090.022a tam udyatagadaṃ dṛṣṭvā kailāsam iva śṛṅgiṇam 06,090.022c kauravo droṇaputraś ca sahitāv abhyadhāvatām 06,090.023a tāv āpatantau sahitau tvaritau balināṃ varau 06,090.023c abhyadhāvata vegena tvaramāṇo vṛkodaraḥ 06,090.024a tam āpatantaṃ saṃprekṣya saṃkruddhaṃ bhīmadarśanam 06,090.024c samabhyadhāvaṃs tvaritāḥ kauravāṇāṃ mahārathāḥ 06,090.025a bhāradvājamukhāḥ sarve bhīmasenajighāṃsayā 06,090.025c nānāvidhāni śastrāṇi bhīmasyorasy apātayan 06,090.025e sahitāḥ pāṇḍavaṃ sarve pīḍayantaḥ samantataḥ 06,090.026a taṃ dṛṣṭvā saṃśayaṃ prāptaṃ pīḍyamānaṃ mahāratham 06,090.026c abhimanyuprabhṛtayaḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 06,090.026e abhyadhāvan parīpsantaḥ prāṇāṃs tyaktvā sudustyajān 06,090.027a anūpādhipatiḥ śūro bhīmasya dayitaḥ sakhā 06,090.027c nīlo nīlāmbudaprakhyaḥ saṃkruddho drauṇim abhyayāt 06,090.027e spardhate hi maheṣvāso nityaṃ droṇasutena yaḥ 06,090.028a sa visphārya mahac cāpaṃ drauṇiṃ vivyādha patriṇā 06,090.028c yathā śakro mahārāja purā vivyādha dānavam 06,090.029a vipracittiṃ durādharṣaṃ devatānāṃ bhayaṃkaram 06,090.029c yena lokatrayaṃ krodhāt trāsitaṃ svena tejasā 06,090.029d*0353_01 sa rudreṇa jitaḥ pūrvaṃ nihato mātariśvanā 06,090.030a tathā nīlena nirbhinnaḥ sumukhena patatriṇā 06,090.030c saṃjātarudhirotpīḍo drauṇiḥ krodhasamanvitaḥ 06,090.031a sa visphārya dhanuś citram indrāśanisamasvanam 06,090.031c dadhre nīlavināśāya matiṃ matimatāṃ varaḥ 06,090.032a tataḥ saṃdhāya vimalān bhallān karmārapāyitān 06,090.032c jaghāna caturo vāhān pātayām āsa ca dhvajam 06,090.032d*0354_01 tataḥ ṣaṣṭhena bhallena rathāt sūtam apātayat 06,090.032d*0355_01 sūtaṃ caikena bhallena rathanīḍād apāharat 06,090.033a saptamena ca bhallena nīlaṃ vivyādha vakṣasi 06,090.033c sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat 06,090.034a mohitaṃ vīkṣya rājānaṃ nīlam abhracayopamam 06,090.034c ghaṭotkaco 'pi saṃkruddho bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ 06,090.035a abhidudrāva vegena drauṇim āhavaśobhinam 06,090.035c tathetare abhyadhāvan rākṣasā yuddhadurmadāḥ 06,090.035d*0356_01 bhīmaseno 'pi samare nīlaṃ nīlāñjanaprabham 06,090.035d*0356_02 āropya svarathaṃ vīro duryodhanam upādravat 06,090.036a tam āpatantaṃ saṃprekṣya rākṣasaṃ ghoradarśanam 06,090.036c abhyadhāvata tejasvī bhāradvājātmajas tvaran 06,090.037a nijaghāna ca saṃkruddho rākṣasān bhīmadarśanān 06,090.037c yo 'bhavann agrataḥ kruddhā rākṣasasya puraḥsarāḥ 06,090.038a vimukhāṃś caiva tān dṛṣṭvā drauṇicāpacyutaiḥ śaraiḥ 06,090.038c akrudhyata mahākāyo bhaimasenir ghaṭotkacaḥ 06,090.039a prāduścakre mahāmāyāṃ ghorarūpāṃ sudāruṇām 06,090.039c mohayan samare drauṇiṃ māyāvī rākṣasādhipaḥ 06,090.040a tatas te tāvakāḥ sarve māyayā vimukhīkṛtāḥ 06,090.040c anyonyaṃ samapaśyanta nikṛttān medinītale 06,090.040e viceṣṭamānān kṛpaṇāñ śoṇitena samukṣitān 06,090.041a droṇaṃ duryodhanaṃ śalyam aśvatthāmānam eva ca 06,090.041c prāyaśaś ca maheṣvāsā ye pradhānāś ca kauravāḥ 06,090.042a vidhvastā rathinaḥ sarve gajāś ca vinipātitāḥ 06,090.042c hayāś ca sahayārohā vinikṛttāḥ sahasraśaḥ 06,090.043a tad dṛṣṭvā tāvakaṃ sainyaṃ vidrutaṃ śibiraṃ prati 06,090.043c mama prākrośato rājaṃs tathā devavratasya ca 06,090.044a yudhyadhvaṃ mā palāyadhvaṃ māyaiṣā rākṣasī raṇe 06,090.044c ghaṭotkacaprayukteti nātiṣṭhanta vimohitāḥ 06,090.044e naiva te śraddadhur bhītā vadator āvayor vacaḥ 06,090.045a tāṃś ca pradravato dṛṣṭvā jayaṃ prāptāś ca pāṇḍavāḥ 06,090.045c ghaṭotkacena sahitāḥ siṃhanādān pracakrire 06,090.045e śaṅkhadundubhighoṣāś ca samantāt sasvanur bhṛśam 06,090.046a evaṃ tava balaṃ sarvaṃ haiḍimbena durātmanā 06,090.046c sūryāstamanavelāyāṃ prabhagnaṃ vidrutaṃ diśaḥ 06,091.001 saṃjaya uvāca 06,091.001a tasmin mahati saṃkrande rājā duryodhanas tadā 06,091.001b*0357_01 parājayaṃ rākṣasena nāmṛṣyata paraṃtapa 06,091.001c gāṅgeyam upasaṃgamya vinayenābhivādya ca 06,091.002a tasya sarvaṃ yathāvṛttam ākhyātum upacakrame 06,091.002c ghaṭotkacasya vijayam ātmanaś ca parājayam 06,091.003a kathayām āsa durdharṣo viniḥśvasya punaḥ punaḥ 06,091.003c abravīc ca tadā rājan bhīṣmaṃ kurupitāmaham 06,091.004a bhavantaṃ samupāśritya vāsudevaṃ yathā paraiḥ 06,091.004c pāṇḍavair vigraho ghoraḥ samārabdho mayā prabho 06,091.005a ekādaśa samākhyātā akṣauhiṇyaś ca yā mama 06,091.005c nideśe tava tiṣṭhanti mayā sārdhaṃ paraṃtapa 06,091.006a so 'haṃ bharataśārdūla bhīmasenapurogamaiḥ 06,091.006c ghaṭotkacaṃ samāśritya pāṇḍavair yudhi nirjitaḥ 06,091.007a tan me dahati gātrāṇi śuṣkavṛkṣam ivānalaḥ 06,091.007c tad icchāmi mahābhāga tvatprasādāt paraṃtapa 06,091.008a rākṣasāpasadaṃ hantuṃ svayam eva pitāmaha 06,091.008c tvāṃ samāśritya durdharṣaṃ tan me kartuṃ tvam arhasi 06,091.009a etac chrutvā tu vacanaṃ rājño bharatasattama 06,091.009c duryodhanam idaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'bravīt 06,091.010a śṛṇu rājan mama vaco yat tvā vakṣyāmi kaurava 06,091.010c yathā tvayā mahārāja vartitavyaṃ paraṃtapa 06,091.011a ātmā rakṣyo raṇe tāta sarvāvasthāsv ariṃdama 06,091.011c dharmarājena saṃgrāmas tvayā kāryaḥ sadānagha 06,091.012a arjunena yamābhyāṃ vā bhīmasenena vā punaḥ 06,091.012b*0358_01 na tu kāryas tvayā rājan haiḍimbena durātmanā 06,091.012c rājadharmaṃ puraskṛtya rājā rājānam ṛcchati 06,091.013a ahaṃ droṇaḥ kṛpo drauṇiḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ 06,091.013c śalyaś ca saumadattiś ca vikarṇaś ca mahārathaḥ 06,091.014a tava ca bhrātaraḥ śūrā duḥśāsanapurogamāḥ 06,091.014c tvadarthaṃ pratiyotsyāmo rākṣasaṃ taṃ mahābalam 06,091.015a tasmin raudre rākṣasendre yadi te hṛcchayo mahān 06,091.015c ayaṃ vā gacchatu raṇe tasya yuddhāya durmateḥ 06,091.015e bhagadatto mahīpālaḥ puraṃdarasamo yudhi 06,091.016a etāvad uktvā rājānaṃ bhagadattam athābravīt 06,091.016c samakṣaṃ pārthivendrasya vākyaṃ vākyaviśāradaḥ 06,091.017a gaccha śīghraṃ mahārāja haiḍimbaṃ yuddhadurmadam 06,091.017c vārayasva raṇe yatto miṣatāṃ sarvadhanvinām 06,091.017e rākṣasaṃ krūrakarmāṇaṃ yathendras tārakaṃ purā 06,091.018a tava divyāni cāstrāṇi vikramaś ca paraṃtapa 06,091.018c samāgamaś ca bahubhiḥ purābhūd asuraiḥ saha 06,091.019a tvaṃ tasya rājaśārdūla pratiyoddhā mahāhave 06,091.019c svabalena vṛto rājañ jahi rākṣasapuṃgavam 06,091.020a etac chrutvā tu vacanaṃ bhīṣmasya pṛtanāpateḥ 06,091.020c prayayau siṃhanādena parān abhimukho drutam 06,091.021a tam ādravantaṃ saṃprekṣya garjantam iva toyadam 06,091.021c abhyavartanta saṃkruddhāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 06,091.022a bhimaseno 'bhimanyuś ca rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ 06,091.022c draupadeyāḥ satyadhṛtiḥ kṣatradevaś ca māriṣa 06,091.023a cedipo vasudānaś ca daśārṇādhipatis tathā 06,091.023c supratīkena tāṃś cāpi bhagadatto 'py upādravat 06,091.024a tataḥ samabhavad yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam 06,091.024c pāṇḍūnāṃ bhagadattena yamarāṣṭravivardhanam 06,091.025a pramuktā rathibhir bāṇā bhīmavegāḥ sutejanāḥ 06,091.025c te nipetur mahārāja nāgeṣu ca ratheṣu ca 06,091.026a prabhinnāś ca mahānāgā vinītā hastisādibhiḥ 06,091.026c parasparaṃ samāsādya saṃnipetur abhītavat 06,091.027a madāndhā roṣasaṃrabdhā viṣāṇāgrair mahāhave 06,091.027c bibhidur dantamusalaiḥ samāsādya parasparam 06,091.028a hayāś ca cāmarāpīḍāḥ prāsapāṇibhir āsthitāḥ 06,091.028c coditāḥ sādibhiḥ kṣipraṃ nipetur itaretaram 06,091.029a pādātāś ca padātyoghais tāḍitāḥ śaktitomaraiḥ 06,091.029c nyapatanta tadā bhūmau śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,091.030a rathinaś ca tathā rājan karṇinālīkasāyakaiḥ 06,091.030c nihatya samare vīrān siṃhanādān vinedire 06,091.031a tasmiṃs tathā vartamāne saṃgrāme lomaharṣaṇe 06,091.031c bhagadatto maheṣvāso bhīmasenam athādravat 06,091.032a kuñjareṇa prabhinnena saptadhā sravatā madam 06,091.032c parvatena yathā toyaṃ sravamāṇena sarvataḥ 06,091.033a kirañ śarasahasrāṇi supratīkaśirogataḥ 06,091.033c airāvatastho maghavān vāridhārā ivānagha 06,091.034a sa bhīmaṃ śaradhārābhis tāḍayām āsa pārthivaḥ 06,091.034c parvataṃ vāridhārābhiḥ prāvṛṣīva balāhakaḥ 06,091.035a bhīmasenas tu saṃkruddhaḥ pādarakṣān paraḥśatān 06,091.035c nijaghāna maheṣvāsaḥ saṃkruddhaḥ śaravṛṣṭibhiḥ 06,091.036a tān dṛṣṭvā nihatān kruddho bhagadattaḥ pratāpavān 06,091.036c codayām āsa nāgendraṃ bhīmasenarathaṃ prati 06,091.037a sa nāgaḥ preṣitas tena bāṇo jyācodito yathā 06,091.037c abhyadhāvata vegena bhīmasenam ariṃdamam 06,091.038a tam āpatantaṃ saṃprekṣya pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 06,091.038c abhyavartanta vegena bhīmasenapurogamāḥ 06,091.039a kekayāś cābhimanyuś ca draupadeyāś ca sarvaśaḥ 06,091.039c daśārṇādhipatiḥ śūraḥ kṣatradevaś ca māriṣa 06,091.039e cedipaś citraketuś ca saṃkruddhāḥ sarva eva te 06,091.040a uttamāstrāṇi divyāni darśayanto mahābalāḥ 06,091.040c tam ekaṃ kuñjaraṃ kruddhāḥ samantāt paryavārayan 06,091.041a sa viddho bahubhir bāṇair vyarocata mahādvipaḥ 06,091.041c saṃjātarudhirotpīḍo dhātucitra ivādrirāṭ 06,091.042a daśārṇādhipatiś cāpi gajaṃ bhūmidharopamam 06,091.042c samāsthito 'bhidudrāva bhagadattasya vāraṇam 06,091.043a tam āpatantaṃ samare gajaṃ gajapatiḥ sa ca 06,091.043c dadhāra supratīko 'pi veleva makarālayam 06,091.043d*0359_01 dadhāra supratīkaṃ taṃ kṣatradharmā gajena tu 06,091.044a vāritaṃ prekṣya nāgendraṃ daśārṇasya mahātmanaḥ 06,091.044c sādhu sādhv iti sainyāni pāṇḍaveyāny apūjayan 06,091.045a tataḥ prāgjyotiṣaḥ kruddhas tomarān vai caturdaśa 06,091.045c prāhiṇot tasya nāgasya pramukhe nṛpasattama 06,091.046a tasya varma mukhatrāṇaṃ śātakumbhapariṣkṛtam 06,091.046c vidārya prāviśan kṣipraṃ valmīkam iva pannagāḥ 06,091.047a sa gāḍhaviddho vyathito nāgo bharatasattama 06,091.047c upāvṛttamadaḥ kṣipraṃ sa nyavartata vegataḥ 06,091.048a pradudrāva ca vegena praṇadan bhairavaṃ svanam 06,091.048c sa mardamānaḥ svabalaṃ vāyur vṛkṣān ivaujasā 06,091.049a tasmin parājite nāge pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 06,091.049c siṃhanādaṃ vinadyoccair yuddhāyaivopatasthire 06,091.050a tato bhīmaṃ puraskṛtya bhagadattam upādravan 06,091.050c kiranto vividhān bāṇāñ śastrāṇi vividhāni ca 06,091.051a teṣām āpatatāṃ rājan saṃkruddhānām amarṣiṇām 06,091.051c śrutvā sa ninadaṃ ghoram amarṣād gatasādhvasaḥ 06,091.051e bhagadatto maheṣvāsaḥ svanāgaṃ pratyacodayat 06,091.052a aṅkuśāṅguṣṭhanuditaḥ sa gajapravaro yudhi 06,091.052c tasmin kṣaṇe samabhavat saṃvartaka ivānalaḥ 06,091.053a rathasaṃghāṃs tathā nāgān hayāṃś ca saha sādibhiḥ 06,091.053c pādātāṃś ca susaṃkruddhaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,091.053e amṛdnāt samare rājan saṃpradhāvaṃs tatas tataḥ 06,091.054a tena saṃloḍyamānaṃ tu pāṇḍūnāṃ tad balaṃ mahat 06,091.054c saṃcukoca mahārāja carmevāgnau samāhitam 06,091.055a bhagnaṃ tu svabalaṃ dṛṣṭvā bhagadattena dhīmatā 06,091.055c ghaṭotkaco 'tha saṃkruddho bhagadattam upādravat 06,091.056a vikaṭaḥ puruṣo rājan dīptāsyo dīptalocanaḥ 06,091.056c rūpaṃ vibhīṣaṇaṃ kṛtvā roṣeṇa prajvalann iva 06,091.057a jagrāha vipulaṃ śūlaṃ girīṇām api dāraṇam 06,091.057c nāgaṃ jighāṃsuḥ sahasā cikṣepa ca mahābalaḥ 06,091.057e saviṣphuliṅgajvālābhiḥ samantāt pariveṣṭitam 06,091.058a tam āpatantaṃ sahasā dṛṣṭvā jvālākulaṃ raṇe 06,091.058c cikṣepa ruciraṃ tīkṣṇam ardhacandraṃ sa pārthivaḥ 06,091.058e ciccheda sumahac chūlaṃ tena bāṇena vegavat 06,091.059a nipapāta dvidhā chinnaṃ śūlaṃ hemapariṣkṛtam 06,091.059c mahāśanir yathā bhraṣṭā śakramuktā nabhogatā 06,091.060a śūlaṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā dvidhā kṛttaṃ sa pārthivaḥ 06,091.060c rukmadaṇḍāṃ mahāśaktiṃ jagrāhāgniśikhopamām 06,091.060e cikṣepa tāṃ rākṣasasya tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 06,091.061a tām āpatantīṃ saṃprekṣya viyatsthām aśanīm iva 06,091.061c utpatya rākṣasas tūrṇaṃ jagrāha ca nanāda ca 06,091.062a babhañja caināṃ tvarito jānuny āropya bhārata 06,091.062c paśyataḥ pārthivendrasya tad adbhutam ivābhavat 06,091.063a tad avekṣya kṛtaṃ karma rākṣasena balīyasā 06,091.063c divi devāḥ sagandharvā munayaś cāpi vismitāḥ 06,091.064a pāṇḍavāś ca maheṣvāsā bhīmasenapurogamāḥ 06,091.064c sādhu sādhv iti nādena pṛthivīm anunādayan 06,091.065a taṃ tu śrutvā mahānādaṃ prahṛṣṭānāṃ mahātmanām 06,091.065c nāmṛṣyata maheṣvāso bhagadattaḥ pratāpavān 06,091.066a sa visphārya mahac cāpam indrāśanisamasvanam 06,091.066c abhidudrāva vegena pāṇḍavānāṃ mahārathān 06,091.066e visṛjan vimalāṃs tīkṣṇān nārācāñ jvalanaprabhān 06,091.067a bhīmam ekena vivyādha rākṣasaṃ navabhiḥ śaraiḥ 06,091.067c abhimanyuṃ tribhiś caiva kekayān pañcabhis tathā 06,091.068a pūrṇāyatavisṛṣṭena svarṇapuṅkhena patriṇā 06,091.068c bibheda dakṣiṇaṃ bāhuṃ kṣatradevasya cāhave 06,091.068e papāta sahasā tasya saśaraṃ dhanur uttamam 06,091.069a draupadeyāṃs tataḥ pañca pañcabhiḥ samatāḍayat 06,091.069c bhīmasenasya ca krodhān nijaghāna turaṃgamān 06,091.070a dhvajaṃ kesariṇaṃ cāsya ciccheda viśikhais tribhiḥ 06,091.070c nirbibheda tribhiś cānyaiḥ sārathiṃ cāsya patribhiḥ 06,091.071a sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat 06,091.071c viśoko bharataśreṣṭha bhagadattena saṃyuge 06,091.072a tato bhīmo mahārāja viratho rathināṃ varaḥ 06,091.072c gadāṃ pragṛhya vegena pracaskanda mahārathāt 06,091.073a tam udyatagadaṃ dṛṣṭvā saśṛṅgam iva parvatam 06,091.073c tāvakānāṃ bhayaṃ ghoraṃ samapadyata bhārata 06,091.074a etasminn eva kāle tu pāṇḍavaḥ kṛṣṇasārathiḥ 06,091.074c ājagāma mahārāja nighnañ śatrūn sahasraśaḥ 06,091.075a yatra tau puruṣavyāghrau pitāputrau paraṃtapau 06,091.075c prāgjyotiṣeṇa saṃsaktau bhīmasenaghaṭotkacau 06,091.076a dṛṣṭvā tu pāṇḍavo rājan yudhyamānān mahārathān 06,091.076c tvarito bharataśreṣṭha tatrāyād vikirañ śarān 06,091.077a tato duryodhano rājā tvaramāṇo mahārathaḥ 06,091.077c senām acodayat kṣipraṃ rathanāgāśvasaṃkulām 06,091.078a tām āpatantīṃ sahasā kauravāṇāṃ mahācamūm 06,091.078c abhidudrāva vegena pāṇḍavaḥ śvetavāhanaḥ 06,091.079a bhagadatto 'pi samare tena nāgena bhārata 06,091.079c vimṛdnan pāṇḍavabalaṃ yudhiṣṭhiram upādravat 06,091.080a tadāsīt tumulaṃ yuddhaṃ bhagadattasya māriṣa 06,091.080c pāñcālaiḥ sṛñjayaiś caiva kekayaiś codyatāyudhaiḥ 06,091.081a bhīmaseno 'pi samare tāv ubhau keśavārjunau 06,091.081c āśrāvayad yathāvṛttam irāvad vadham uttamam 06,092.001 saṃjaya uvāca 06,092.001a putraṃ tu nihataṃ śrutvā irāvantaṃ dhanaṃjayaḥ 06,092.001c duḥkhena mahatāviṣṭo niḥśvasan pannago yathā 06,092.002a abravīt samare rājan vāsudevam idaṃ vacaḥ 06,092.002c idaṃ nūnaṃ mahāprājño viduro dṛṣṭavān purā 06,092.003a kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca kṣayaṃ ghoraṃ mahāmatiḥ 06,092.003c tato nivārayitavān dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram 06,092.004a avadhyā bahavo vīrāḥ saṃgrāme madhusūdana 06,092.004c nihatāḥ kauravaiḥ saṃkhye tathāsmābhiś ca te hatāḥ 06,092.005a arthahetor naraśreṣṭha kriyate karma kutsitam 06,092.005c dhig arthān yatkṛte hy evaṃ kriyate jñātisaṃkṣayaḥ 06,092.006a adhanasya mṛtaṃ śreyo na ca jñātivadhād dhanam 06,092.006c kiṃ nu prāpsyāmahe kṛṣṇa hatvā jñātīn samāgatān 06,092.007a duryodhanāparādhena śakuneḥ saubalasya ca 06,092.007c kṣatriyā nidhanaṃ yānti karṇadurmantritena ca 06,092.008a idānīṃ ca vijānāmi sukṛtaṃ madhusūdana 06,092.008c kṛtaṃ rājñā mahābāho yācatā sma suyodhanam 06,092.008e rājyārdhaṃ pañca vā grāmān nākārṣīt sa ca durmatiḥ 06,092.009a dṛṣṭvā hi kṣatriyāñ śūrāñ śayānān dharaṇītale 06,092.009c nindāmi bhṛśam ātmānaṃ dhig astu kṣatrajīvikām 06,092.010a aśaktam iti mām ete jñāsyanti kṣatriyā raṇe 06,092.010c yuddhaṃ mamaibhirucitaṃ jñātibhir madhusūdana 06,092.011a saṃcodaya hayān kṣipraṃ dhārtarāṣṭracamūṃ prati 06,092.011c pratariṣye mahāpāraṃ bhujābhyāṃ samarodadhim 06,092.011e nāyaṃ klībayituṃ kālo vidyate mādhava kva cit 06,092.012a evam uktas tu pārthena keśavaḥ paravīrahā 06,092.012c codayām āsa tān aśvān pāṇḍurān vātaraṃhasaḥ 06,092.013a atha śabdo mahān āsīt tava sainyasya bhārata 06,092.013c mārutoddhūtavegasya sāgarasyeva parvaṇi 06,092.013d*0360_01 rathaṃ saṃprerayām āsa vegena tvaritojjvalam 06,092.014a aparāhṇe mahārāja saṃgrāmaḥ samapadyata 06,092.014c parjanyasamanirghoṣo bhīṣmasya saha pāṇḍavaiḥ 06,092.015a tato rājaṃs tava sutā bhīmasenam upādravan 06,092.015c parivārya raṇe droṇaṃ vasavo vāsavaṃ yathā 06,092.016a tataḥ śāṃtanavo bhīṣmaḥ kṛpaś ca rathināṃ varaḥ 06,092.016c bhagadattaḥ suśarmā ca dhanaṃjayam upādravan 06,092.017a hārdikyo bāhlikaś caiva sātyakiṃ samabhidrutau 06,092.017c ambaṣṭhakas tu nṛpatir abhimanyum avārayat 06,092.018a śeṣās tv anye mahārāja śeṣān eva mahārathān 06,092.018c tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayāvaham 06,092.019a bhīmasenas tu saṃprekṣya putrāṃs tava janeśvara 06,092.019c prajajvāla raṇe kruddho haviṣā havyavāḍ iva 06,092.020a putrās tu tava kaunteyaṃ chādayāṃ cakrire śaraiḥ 06,092.020c prāvṛṣīva mahārāja jaladāḥ parvataṃ yathā 06,092.021a sa cchādyamāno bahudhā putrais tava viśāṃ pate 06,092.021c sṛkkiṇī vilihan vīraḥ śārdūla iva darpitaḥ 06,092.022a vyūḍhoraskaṃ tato bhīmaḥ pātayām āsa pārthiva 06,092.022c kṣurapreṇa sutīkṣṇena so 'bhavad gatajīvitaḥ 06,092.022c*0361_01 **** **** sumuktena mahāraṇe 06,092.022c*0361_02 tāḍayām āsa saṃkruddhaḥ **** **** 06,092.023a apareṇa tu bhallena pītena niśitena ca 06,092.023c apātayat kuṇḍalinaṃ siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā 06,092.024a tataḥ suniśitān pītān samādatta śilīmukhān 06,092.024b*0362_01 subahūn preṣayām āsa kopayāno mahābalaḥ 06,092.024b*0363_01 tatas tu samare kruddho bhīmasenaḥ śilīmukhān 06,092.024c sa sapta tvarayā yuktaḥ putrāṃs te prāpya māriṣa 06,092.025a preṣitā bhīmasenena śarās te dṛḍhadhanvanā 06,092.025c apātayanta putrāṃs te rathebhyaḥ sumahārathān 06,092.026a anādhṛṣṭiṃ kuṇḍabhedaṃ vairāṭaṃ dīrghalocanam 06,092.026c dīrghabāhuṃ subāhuṃ ca tathaiva kanakadhvajam 06,092.027a prapatanta sma te vīrā virejur bharatarṣabha 06,092.027c vasante puṣpaśabalāś cūtāḥ prapatitā iva 06,092.028a tataḥ pradudruvuḥ śeṣāḥ putrās tava viśāṃ pate 06,092.028c taṃ kālam iva manyanto bhīmasenaṃ mahābalam 06,092.029a droṇas tu samare vīraṃ nirdahantaṃ sutāṃs tava 06,092.029b*0364_01 saṃdadhāra mahābāhur bhīmasenaṃ mahābalam 06,092.029c yathādriṃ vāridhārābhiḥ samantād vyakirac charaiḥ 06,092.030a tatrādbhutam apaśyāma kuntīputrasya pauruṣam 06,092.030c droṇena vāryamāṇo 'pi nijaghne yat sutāṃs tava 06,092.031a yathā hi govṛṣo varṣaṃ saṃdhārayati khāt patat 06,092.031c bhīmas tathā droṇamuktaṃ śaravarṣam adīdharat 06,092.031d*0365_01 nimīlya netre gṛhṇīyāt tathā jagrāha pāṇḍavaḥ 06,092.031d*0365_02 droṇacāpasamudbhūtaṃ śaravarṣaṃ durāsadam 06,092.031d*0366_01 nimīlya nayane 'gṛhṇāt tathā bāṇān vṛkodaraḥ 06,092.032a adbhutaṃ ca mahārāja tatra cakre vṛkodaraḥ 06,092.032c yat putrāṃs te 'vadhīt saṃkhye droṇaṃ caiva nyayodhayat 06,092.033a putreṣu tava vīreṣu cikrīḍārjunapūrvajaḥ 06,092.033c mṛgeṣv iva mahārāja caran vyāghro mahābalaḥ 06,092.034a yathā vā paśumadhyastho drāvayeta paśūn vṛkaḥ 06,092.034c vṛkodaras tava sutāṃs tathā vyadrāvayad raṇe 06,092.035a gāṅgeyo bhagadattaś ca gautamaś ca mahārathaḥ 06,092.035c pāṇḍavaṃ rabhasaṃ yuddhe vārayām āsur arjunam 06,092.036a astrair astrāṇi saṃvārya teṣāṃ so 'tiratho raṇe 06,092.036c pravīrāṃs tava sainyeṣu preṣayām āsa mṛtyave 06,092.037a abhimanyuś ca rājānam ambaṣṭhaṃ lokaviśrutam 06,092.037c virathaṃ rathināṃ śreṣṭhaṃ kārayām āsa sāyakaiḥ 06,092.038a viratho vadhyamānaḥ sa saubhadreṇa yaśasvinā 06,092.038c avaplutya rathāt tūrṇaṃ savrīḍo manujādhipaḥ 06,092.039a asiṃ cikṣepa samare saubhadrasya mahātmanaḥ 06,092.039c āruroha rathaṃ caiva hārdikyasya mahātmanaḥ 06,092.040a āpatantaṃ tu nistriṃśaṃ yuddhamārgaviśāradaḥ 06,092.040c lāghavād vyaṃsayām āsa saubhadraḥ paravīrahā 06,092.041a vyaṃsitaṃ vīkṣya nistriṃśaṃ saubhadreṇa raṇe tadā 06,092.041c sādhu sādhv iti sainyānāṃ praṇādo 'bhūd viśāṃ pate 06,092.041d*0367_01 nirāyudham athātmānaṃ sa saṃvīkṣya janādhipa 06,092.042a dhṛṣṭadyumnamukhās tv anye tava sainyam ayodhayan 06,092.042c tathaiva tāvakāḥ sarve pāṇḍusainyam ayodhayan 06,092.043a tatrākrando mahān āsīt tava teṣāṃ ca bhārata 06,092.043c nighnatāṃ bhṛśam anyonyaṃ kurvatāṃ karma duṣkaram 06,092.043d*0368_01 pravartam iva hārdikyaṃ ghoraṃ yuddham abhūt tataḥ 06,092.044a anyonyaṃ hi raṇe śūrāḥ keśeṣv ākṣipya māriṣa 06,092.044c nakhair dantair ayudhyanta muṣṭibhir jānubhis tathā 06,092.045a bāhubhiś ca talaiś caiva nistriṃśaiś ca susaṃśitaiḥ 06,092.045c vivaraṃ prāpya cānyonyam anayan yamasādanam 06,092.046a nyahanac ca pitā putraṃ putraś ca pitaraṃ raṇe 06,092.046c vyākulīkṛtasaṃkalpā yuyudhus tatra mānavāḥ 06,092.047a raṇe cārūṇi cāpāni hemapṛṣṭhāni bhārata 06,092.047c hatānām apaviddhāni kalāpāś ca mahādhanāḥ 06,092.048a jātarūpamayaiḥ puṅkhai rājataiś ca śitāḥ śarāḥ 06,092.048c tailadhautā vyarājanta nirmuktabhujagopamāḥ 06,092.049a hastidantatsarūn khaḍgāñ jātarūpapariṣkṛtān 06,092.049c carmāṇi cāpaviddhāni rukmapṛṣṭhāni dhanvinām 06,092.050a suvarṇavikṛtaprāsān paṭṭiśān hemabhūṣitān 06,092.050c jātarūpamayāś carṣṭīḥ śaktyaś ca kanakojjvalāḥ 06,092.051a apakṛttāś ca patitā musalāni gurūṇi ca 06,092.051c parighān paṭṭiśāṃś caiva bhiṇḍipālāṃś ca māriṣa 06,092.052a patitāṃs tomarāṃś cāpi citrā hemapariṣkṛtāḥ 06,092.052c kuthāś ca bahudhākārāś cāmaravyajanāni ca 06,092.053a nānāvidhāni śastrāṇi visṛjya patitā narāḥ 06,092.053c jīvanta iva dṛśyante gatasattvā mahārathāḥ 06,092.054a gadāvimathitair gātrair musalair bhinnamastakāḥ 06,092.054c gajavājirathakṣuṇṇāḥ śerate sma narāḥ kṣitau 06,092.055a tathaivāśvanṛnāgānāṃ śarīrair ābabhau tadā 06,092.055c saṃchannā vasudhā rājan parvatair iva sarvataḥ 06,092.056a samare patitaiś caiva śaktyṛṣṭiśaratomaraiḥ 06,092.056c nistriṃśaiḥ paṭṭiśaiḥ prāsair ayaskuntaiḥ paraśvadhaiḥ 06,092.057a parighair bhiṇḍipālaiś ca śataghnībhis tathaiva ca 06,092.057c śarīraiḥ śastrabhinnaiś ca samāstīryata medinī 06,092.058a niḥśabdair alpaśabdaiś ca śoṇitaughapariplutaiḥ 06,092.058c gatāsubhir amitraghna vibabhau saṃvṛtā mahī 06,092.059a satalatraiḥ sakeyūrair bāhubhiś candanokṣitaiḥ 06,092.059b*0369_01 sudhṛtair lakuṭaiś caiva saṃvṛtā tatra medinī 06,092.059c hastihastopamaiś chinnair ūrubhiś ca tarasvinām 06,092.059d*0370_01 sāṅgadaiś ca bhujaiś caiva vipraviddhair alaṃkṛtaiḥ 06,092.060a baddhacūḍāmaṇidharaiḥ śirobhiś ca sakuṇḍalaiḥ 06,092.060c patitair vṛṣabhākṣāṇāṃ babhau bhārata medinī 06,092.061a kavacaiḥ śoṇitādigdhair viprakīrṇaiś ca kāñcanaiḥ 06,092.061c rarāja subhṛśaṃ bhūmiḥ śāntārcibhir ivānalaiḥ 06,092.062a vipraviddhaiḥ kalāpaiś ca patitaiś ca śarāsanaiḥ 06,092.062c viprakīrṇaiḥ śaraiś cāpi rukmapuṅkhaiḥ samantataḥ 06,092.063a rathaiś ca bahubhir bhagnaiḥ kiṅkiṇījālamālibhiḥ 06,092.063c vājibhiś ca hataiḥ kīrṇaiḥ srastajihvaiḥ saśoṇitaiḥ 06,092.064a anukarṣaiḥ patākābhir upāsaṅgair dhvajair api 06,092.064c pravīrāṇāṃ mahāśaṅkhair viprakīrṇaiś ca pāṇḍuraiḥ 06,092.065a srastahastaiś ca mātaṅgaiḥ śayānair vibabhau mahī 06,092.065b*0371_01 śuśubhe dharaṇī rājan pradīptair iva parvataiḥ 06,092.065b*0371_02 srastair ābharaṇaiś caiva vibabhau tu tadā mahī 06,092.065c nānārūpair alaṃkāraiḥ pramadevābhyalaṃkṛtā 06,092.066a dantibhiś cāparais tatra saprāsair gāḍhavedanaiḥ 06,092.066c karaiḥ śabdaṃ vimuñcadbhiḥ śīkaraṃ ca muhur muhuḥ 06,092.066e vibabhau tad raṇasthānaṃ dhamyamānair ivācalaiḥ 06,092.067a nānārāgaiḥ kambalaiś ca paristomaiś ca dantinām 06,092.067b*0372_01 vivāritavicitrābhiḥ kuthābhiś ca samantataḥ 06,092.067c vaiḍūryamaṇidaṇḍaiś ca patitair aṅkuśaiḥ śubhaiḥ 06,092.068a ghaṇṭābhiś ca gajendrāṇāṃ patitābhiḥ samantataḥ 06,092.068c vighāṭitavicitrābhiḥ kuthābhī rāṅkavais tathā 06,092.069a graiveyaiś citrarūpaiś ca rukmakakṣyābhir eva ca 06,092.069c yantraiś ca bahudhā chinnais tomaraiś ca sakampanaiḥ 06,092.069d*0373_01 rarāja subhṛśaṃ bhūmis tatra viśāṃ pate 06,092.070a aśvānāṃ reṇukapilai rukmacchannair uraśchadaiḥ 06,092.070c sādināṃ ca bhujaiś chinnaiḥ patitaiḥ sāṅgadais tathā 06,092.071a prāsaiś ca vimalais tīkṣṇair vimalābhis tatharṣṭibhiḥ 06,092.071c uṣṇīṣaiś ca tathā chinnaiḥ praviddhaiś ca tatas tataḥ 06,092.072a vicitrair ardhacandraiś ca jātarūpapariṣkṛtaiḥ 06,092.072c aśvāstaraparistomai rāṅkavair mṛditais tathā 06,092.073a narendracūḍāmaṇibhir vicitraiś ca mahādhanaiḥ 06,092.073c chatrais tathāpaviddhaiś ca cāmaravyajanair api 06,092.074a padmendudyutibhiś caiva vadanaiś cārukuṇḍalaiḥ 06,092.074c kḷptaśmaśrubhir atyarthaṃ vīrāṇāṃ samalaṃkṛtaiḥ 06,092.075a apaviddhair mahārāja suvarṇojjvalakuṇḍalaiḥ 06,092.075c grahanakṣatraśabalā dyaur ivāsīd vasuṃdharā 06,092.076a evam ete mahāsene mṛdite tatra bhārata 06,092.076c parasparaṃ samāsādya tava teṣāṃ ca saṃyuge 06,092.077a teṣu śrānteṣu bhagneṣu mṛditeṣu ca bhārata 06,092.077c rātriḥ samabhavad ghorā nāpaśyāma tato raṇam 06,092.078a tato 'vahāraṃ sainyānāṃ pracakruḥ kurupāṇḍavāḥ 06,092.078c ghore niśāmukhe raudre vartamāne sudāruṇe 06,092.079a avahāraṃ tataḥ kṛtvā sahitāḥ kurupāṇḍavāḥ 06,092.079c nyaviśanta yathākālaṃ gatvā svaśibiraṃ tadā 06,093.001 saṃjaya uvāca 06,093.001a tato duryodhano rājā śakuniś cāpi saubalaḥ 06,093.001c duḥśāsanaś ca putras te sūtaputraś ca durjayaḥ 06,093.002a samāgamya mahārāja mantraṃ cakrūr vivakṣitam 06,093.002c kathaṃ pāṇḍusutā yuddhe jetavyāḥ sagaṇā iti 06,093.003a tato duryodhano rājā sarvāṃs tān āha mantriṇaḥ 06,093.003c sūtaputraṃ samābhāṣya saubalaṃ ca mahābalam 06,093.004a droṇo bhīṣmaḥ kṛpaḥ śalyaḥ saumadattiś ca saṃyuge 06,093.004c na pārthān pratibādhante na jāne tatra kāraṇam 06,093.005a avadhyamānās te cāpi kṣapayanti balaṃ mama 06,093.005c so 'smi kṣīṇabalaḥ karṇa kṣīṇaśastraś ca saṃyuge 06,093.005d*0374_01 droṇasya pramukhe vīrā hatās te bhrātaro mama 06,093.005d*0374_02 bhīmasenena rādheya mama caiva ca paśyataḥ 06,093.006a nikṛtaḥ pāṇḍavaiḥ śūrair avadhyair daivatair api 06,093.006c so 'haṃ saṃśayam āpannaḥ prakariṣye kathaṃ raṇam 06,093.006d*0375_01 mahābala mahāprājña sarvaśāstraviśārada 06,093.006d*0375_02 mantrajño mantravān dakṣo nītimān nītikovidaḥ 06,093.006d*0375_03 sa śūraḥ sa ca vikrāntaḥ sūryaputraḥ pratāpavān 06,093.006d*0375_04 etan mahābhītikaraṃ pratariṣye raṇaṃ katham 06,093.007a tam abravīn mahārāja sūtaputro narādhipam 06,093.007c mā śuco bharataśreṣṭha prakariṣye priyaṃ tava 06,093.008a bhīṣmaḥ śāṃtanavas tūrṇam apayātu mahāraṇāt 06,093.008c nivṛtte yudhi gāṅgeye nyastaśastre ca bhārata 06,093.009a ahaṃ pārthān haniṣyāmi sanitān sarvasomakaiḥ 06,093.009c paśyato yudhi bhīṣmasya śape satyena te nṛpa 06,093.010a pāṇḍaveṣu dayāṃ rājan sadā bhīṣmaḥ karoti vai 06,093.010c aśaktaś ca raṇe bhīṣmo jetum etān mahārathān 06,093.011a abhimānī raṇe bhīṣmo nityaṃ cāpi raṇapriyaḥ 06,093.011c sa kathaṃ pāṇḍavān yuddhe jeṣyate tāta saṃgatān 06,093.012a sa tvaṃ śīghram ito gatvā bhīṣmasya śibiraṃ prati 06,093.012c anumānya raṇe bhīṣmaṃ śastraṃ nyāsaya bhārata 06,093.013a nyastaśastre tato bhīṣme nihatān paśya pāṇḍavān 06,093.013c mayaikena raṇe rājan sasuhṛdgaṇabāndhavān 06,093.014a evam uktas tu karṇena putro duryodhanas tava 06,093.014c abravīd bhrātaraṃ tatra duḥśāsanam idaṃ vacaḥ 06,093.015a anuyātraṃ yathā sajjaṃ sarvaṃ bhavati sarvataḥ 06,093.015c duḥśāsana tathā kṣipraṃ sarvam evopapādaya 06,093.016a evam uktvā tato rājan karṇam āha janeśvaraḥ 06,093.016c anumānya raṇe bhīṣmam ito 'haṃ dvipadāṃ varam 06,093.017a āgamiṣye tataḥ kṣipraṃ tvatsakāśam ariṃdama 06,093.017c tatas tvaṃ puruṣavyāghra prakariṣyasi saṃyugam 06,093.018a niṣpapāta tatas tūrṇaṃ putras tava viśāṃ pate 06,093.018c sahito bhrātṛbhiḥ sarvair devair iva śatakratuḥ 06,093.019a tatas taṃ nṛpaśārdūlaṃ śārdūlasamavikramam 06,093.019c ārohayad dhayaṃ tūrṇaṃ bhrātā duḥśāsanas tadā 06,093.020a aṅgadī baddhamukuṭo hastābharaṇavān nṛpaḥ 06,093.020c dhārtarāṣṭro mahārāja vibabhau sa mahendravat 06,093.021a bhāṇḍīpuṣpanikāśena tapanīyanibhena ca 06,093.021c anuliptaḥ parārdhyena candanena sugandhinā 06,093.022a arajombarasaṃvītaḥ siṃhakhelagatir nṛpaḥ 06,093.022c śuśubhe vimalārciṣmañ śaradīva divākaraḥ 06,093.023a taṃ prayāntaṃ naravyāghraṃ bhīṣmasya śibiraṃ prati 06,093.023c anujagmur maheṣvāsāḥ sarvalokasya dhanvinaḥ 06,093.023e bhrātaraś ca maheṣvāsās tridaśā iva vāsavam 06,093.024a hayān anye samāruhya gajān anye ca bhārata 06,093.024c rathair anye naraśreṣṭhāḥ parivavruḥ samantataḥ 06,093.024d*0376_01 padātayaś ca tvaritā nakharaprāsayodhinaḥ 06,093.024d*0376_02 parivavrur maheṣvāsaṃ dhārtarāṣṭraṃ mahāratham 06,093.025a āttaśastrāś ca suhṛdo rakṣaṇārthaṃ mahīpateḥ 06,093.025c prādurbabhūvuḥ sahitāḥ śakrasyevāmarā divi 06,093.026a saṃpūjyamānaḥ kurubhiḥ kauravāṇāṃ mahārathaḥ 06,093.026c prayayau sadanaṃ rājan gāṅgeyasya yaśasvinaḥ 06,093.026e anvīyamānaḥ sahitaiḥ sodaraiḥ sarvato nṛpaḥ 06,093.027a dakṣiṇaṃ dakṣiṇaḥ kāle saṃbhṛtya svabhujaṃ tadā 06,093.027c hastihastopamaṃ śaikṣaṃ sarvaśatrunibarhaṇam 06,093.028a pragṛhṇann añjalīn nṝṇām udyatān sarvatodiśam 06,093.028c śuśrāva madhurā vāco nānādeśanivāsinām 06,093.029a saṃstūyamānaḥ sūtaiś ca māgadhaiś ca mahāyaśāḥ 06,093.029c pūjayānaś ca tān sarvān sarvalokeśvareśvaraḥ 06,093.030a pradīpaiḥ kāñcanais tatra gandhatailāvasecanaiḥ 06,093.030c parivavrur mahātmānaṃ prajvaladbhiḥ samantataḥ 06,093.030d*0377_01 devāsure yathendro 'sau saṃgrāme ca bhayaṃkare 06,093.031a sa taiḥ parivṛto rājā pradīpaiḥ kāñcanaiḥ śubhaiḥ 06,093.031c śuśubhe candramā yukto dīptair iva mahāgrahaiḥ 06,093.032a kañcukoṣṇīṣiṇas tatra vetrajharjharapāṇayaḥ 06,093.032c protsārayantaḥ śanakais taṃ janaṃ sarvatodiśam 06,093.033a saṃprāpya tu tato rājā bhīṣmasya sadanaṃ śubham 06,093.033c avatīrya hayāc cāpi bhīṣmaṃ prāpya janeśvaraḥ 06,093.034a abhivādya tato bhīṣmaṃ niṣaṇṇaḥ paramāsane 06,093.034c kāñcane sarvatobhadre spardhyāstaraṇasaṃvṛte 06,093.034e uvāca prāñjalir bhīṣmaṃ bāṣpakaṇṭho 'śrulocanaḥ 06,093.035a tvāṃ vayaṃ samupāśritya saṃyuge śatrusūdana 06,093.035c utsahema raṇe jetuṃ sendrān api surāsurān 06,093.036a kim u pāṇḍusutān vīrān sasuhṛdgaṇabāndhavān 06,093.036c tasmād arhasi gāṅgeya kṛpāṃ kartuṃ mayi prabho 06,093.036e jahi pāṇḍusutān vīrān mahendra iva dānavān 06,093.037a pūrvam uktaṃ mahābāho nihaniṣyāmi somakān 06,093.037c pāñcālān pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ karūṣāṃś ceti bhārata 06,093.038a tad vacaḥ satyam evāstu jahi pārthān samāgatān 06,093.038c somakāṃś ca maheṣvāsān satyavāg bhava bhārata 06,093.039a dayayā yadi vā rājan dveṣyabhāvān mama prabho 06,093.039c mandabhāgyatayā vāpi mama rakṣasi pāṇḍavān 06,093.040a anujānīhi samare karṇam āhavaśobhinam 06,093.040c sa jeṣyati raṇe pārthān sasuhṛdgaṇabāndhavān 06,093.041a etāvad uktvā nṛpatiḥ putro duryodhanas tava 06,093.041c novāca vacanaṃ kiṃ cid bhīṣmaṃ bhīmaparākramam 06,094.001 saṃjaya uvāca 06,094.001a vākśalyais tava putreṇa so 'tividdhaḥ pitāmahaḥ 06,094.001c duḥkhena mahatāviṣṭo novācāpriyam aṇv api 06,094.002a sa dhyātvā suciraṃ kālaṃ duḥkharoṣasamanvitaḥ 06,094.002c śvasamāno yathā nāgaḥ praṇunno vai śalākayā 06,094.003a udvṛtya cakṣuṣī kopān nirdahann iva bhārata 06,094.003c sadevāsuragandharvaṃ lokaṃ lokavidāṃ varaḥ 06,094.003e abravīt tava putraṃ tu sāmapūrvam idaṃ vacaḥ 06,094.004a kiṃ nu duryodhanaivaṃ māṃ vākśalyair upavidhyasi 06,094.004c ghaṭamānaṃ yathāśakti kurvāṇaṃ ca tava priyam 06,094.004e juhvānaṃ samare prāṇāṃs tavaiva hitakāmyayā 06,094.005a yadā tu pāṇḍavaḥ śūraḥ khāṇḍave 'gnim atarpayat 06,094.005c parājitya raṇe śakraṃ paryāptaṃ tan nidarśanam 06,094.006a yadā ca tvāṃ mahābāho gandharvair hṛtam ojasā 06,094.006c amocayat pāṇḍusutaḥ paryāptaṃ tan nidarśanam 06,094.007a dravamāṇeṣu śūreṣu sodareṣu tathābhibho 06,094.007c sūtaputre ca rādheye paryāptaṃ tan nidarśanam 06,094.008a yac ca naḥ sahitān sarvān virāṭanagare tadā 06,094.008c eka eva samudyātaḥ paryāptaṃ tan nidarśanam 06,094.009a droṇaṃ ca yudhi saṃrabdhaṃ māṃ ca nirjitya saṃyuge 06,094.009c karṇaṃ ca tvāṃ ca drauṇiṃ ca kṛpaṃ ca sumahāratham 06,094.009e vāsāṃsi sa samādatta paryāptaṃ tan nidarśanam 06,094.009f*0378_01 tathā drauṇiṃ maheṣvāsaṃ śāradvatam athāpi ca 06,094.009f*0378_02 gograhe jitavān pūrvaṃ paryāptaṃ tan nidarśanam 06,094.009f*0378_03 vijitya ca yadā karṇaṃ sadā puruṣamāninam 06,094.009f*0378_04 uttarāyai dadau vastraṃ paryāptaṃ tan nidarśanam 06,094.010a nivātakavacān yuddhe vāsavenāpi durjayān 06,094.010c jitavān samare pārthaḥ paryāptaṃ tan nidarśanam 06,094.010d*0379_01 avaśyaṃ hitakāmena pārṣatena ca dhīmatā 06,094.011a ko hi śakto raṇe jetuṃ pāṇḍavaṃ rabhasaṃ raṇe 06,094.011b*0380_01 yasya goptā jagadgoptā śaṅkhacakragadādharaḥ 06,094.011b*0380_02 vāsudevo 'nantaśaktiḥ sṛṣṭisaṃhārakārakaḥ 06,094.011b*0380_03 sarveśvaro devadevaḥ paramātmā sanātanaḥ 06,094.011b*0380_04 ukto 'si bahuśo rājan nāradādyair maharṣibhiḥ 06,094.011c tvaṃ tu mohān na jānīṣe vācyāvācyaṃ suyodhana 06,094.012a mumūrṣur hi naraḥ sarvān vṛkṣān paśyati kāñcanān 06,094.012c tathā tvam api gāndhāre viparītāni paśyasi 06,094.013a svayaṃ vairaṃ mahat kṛtvā pāṇḍavaiḥ sahasṛñjayaiḥ 06,094.013c yudhyasva tān adya raṇe paśyāmaḥ puruṣo bhava 06,094.013d*0381_01 aśakyāḥ pāṇḍavā jetuṃ devair api savāsavaiḥ 06,094.014a ahaṃ tu somakān sarvān sapāñcālān samāgatān 06,094.014c nihaniṣye naravyāghra varjayitvā śikhaṇḍinam 06,094.015a tair vāhaṃ nihataḥ saṃkhye gamiṣye yamasādanam 06,094.015c tān vā nihatya saṃgrāme prītiṃ dāsyāmi vai tava 06,094.016a pūrvaṃ hi strī samutpannā śikhaṇḍī rājaveśmani 06,094.016c varadānāt pumāñ jātaḥ saiṣā vai strī śikhaṇḍinī 06,094.017a tām ahaṃ na haniṣyāmi prāṇatyāge 'pi bhārata 06,094.017c yāsau prāṅ nirmitā dhātrā saiṣā vai strī śikhaṇḍinī 06,094.018a sukhaṃ svapihi gāndhāre śvo 'smi kartā mahāraṇam 06,094.018c yaj janāḥ kathayiṣyanti yāvat sthāsyati medinī 06,094.019a evam uktas tava suto nirjagāma janeśvara 06,094.019c abhivādya guruṃ mūrdhnā prayayau svaṃ niveśanam 06,094.020a āgamya tu tato rājā visṛjya ca mahājanam 06,094.020c praviveśa tatas tūrṇaṃ kṣayaṃ śatrukṣayaṃkaraḥ 06,094.020e praviṣṭaḥ sa niśāṃ tāṃ ca gamayām āsa pārthivaḥ 06,095.001 saṃjaya uvāca 06,095.001a prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ prātar utthāya vai nṛpaḥ 06,095.001c rājñaḥ samājñāpayata senāṃ yojayateti ha 06,095.001e adya bhīṣmo raṇe kruddho nihaniṣyati somakān 06,095.002a duryodhanasya tac chrutvā rātrau vilapitaṃ bahu 06,095.002c manyamānaḥ sa taṃ rājan pratyādeśam ivātmanaḥ 06,095.003a nirvedaṃ paramaṃ gatvā vinindya paravācyatām 06,095.003c dīrghaṃ dadhyau śāṃtanavo yoddhukāmo 'rjunaṃ raṇe 06,095.004a iṅgitena tu taj jñātvā gāṅgeyena vicintitam 06,095.004c duryodhano mahārāja duḥśāsanam acodayat 06,095.005a duḥśāsana rathās tūrṇaṃ yujyantāṃ bhīṣmarakṣiṇaḥ 06,095.005c dvātriṃśat tvam anīkāni sarvāṇy evābhicodaya 06,095.006a idaṃ hi samanuprāptaṃ varṣapūgābhicintitam 06,095.006c pāṇḍavānāṃ sasainyānāṃ vadho rājyasya cāgamaḥ 06,095.007a tatra kāryam ahaṃ manye bhīṣmasyaivābhirakṣaṇam 06,095.007c sa no guptaḥ sukhāya syād dhanyāt pārthāṃś ca saṃyuge 06,095.008a abravīc ca viśuddhātmā nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinam 06,095.008c strīpūrvako hy asau jātas tasmād varjyo raṇe mayā 06,095.009a lokas tad veda yad ahaṃ pituḥ priyacikīrṣayā 06,095.009c rājyaṃ sphītaṃ mahābāho striyaś ca tyaktavān purā 06,095.010a naiva cāhaṃ striyaṃ jātu na strīpūrvaṃ kathaṃ cana 06,095.010c hanyāṃ yudhi naraśreṣṭha satyam etad bravīmi te 06,095.011a ayaṃ strīpūrvako rājañ śikhaṇḍī yadi te śrutaḥ 06,095.011c udyoge kathitaṃ yat tat tathā jātā śikhaṇḍinī 06,095.012a kanyā bhūtvā pumāñ jātaḥ sa ca yotsyati bhārata 06,095.012c tasyāhaṃ pramukhe bāṇān na muñceyaṃ kathaṃ cana 06,095.013a yuddhe tu kṣatriyāṃs tāta pāṇḍavānāṃ jayaiṣiṇaḥ 06,095.013c sarvān anyān haniṣyāmi saṃprāptān bāṇagocarān 06,095.014a evaṃ māṃ bharataśreṣṭho gāṅgeyaḥ prāha śāstravit 06,095.014c tatra sarvātmanā manye bhīṣmasyaivābhipālanam 06,095.015a arakṣyamāṇaṃ hi vṛko hanyāt siṃhaṃ mahāvane 06,095.015c mā vṛkeṇeva śārdūlaṃ ghātayema śikhaṇḍinā 06,095.015d*0382_01 mā siṃham iva kākena hataṃ bhīṣmaṃ śikhaṇḍinā 06,095.015d*0382_02 paśyema puruṣavyāghra tathā nītir vidhīyatām 06,095.016a mātulaḥ śakuniḥ śalyaḥ kṛpo droṇo viviṃśatiḥ 06,095.016c yattā rakṣantu gāṅgeyaṃ tasmin gupte dhruvo jayaḥ 06,095.017a etac chrutvā tu rājāno duryodhanavacas tadā 06,095.017c sarvato rathavaṃśena gāṅgeyaṃ paryavārayan 06,095.018a putrāś ca tava gāṅgeyaṃ parivārya yayur mudā 06,095.018c kampayanto bhuvaṃ dyāṃ ca kṣobhayantaś ca pāṇḍavān 06,095.019a tai rathaiś ca susaṃyuktair dantibhiś ca mahārathāḥ 06,095.019c parivārya raṇe bhīṣmaṃ daṃśitāḥ samavasthitāḥ 06,095.020a yathā devāsure yuddhe tridaśā vajradhāriṇam 06,095.020c sarve te sma vyatiṣṭhanta rakṣantas taṃ mahāratham 06,095.021a tato duryodhano rājā punar bhrātaram abravīt 06,095.021c savyaṃ cakraṃ yudhāmanyur uttamaujāś ca dakṣiṇam 06,095.021e goptārāv arjunasyaitāv arjuno 'pi śikhaṇḍinaḥ 06,095.022a sa rakṣyamāṇaḥ pārthena tathāsmābhir vivarjitaḥ 06,095.022c yathā bhīṣmaṃ na no hanyād duḥśāsana tathā kuru 06,095.023a bhrātus tad vacanaṃ śrutvā putro duḥśāsanas tava 06,095.023c bhīṣmaṃ pramukhataḥ kṛtvā prayayau senayā saha 06,095.024a bhīṣmaṃ tu rathavaṃśena dṛṣṭvā tam abhisaṃvṛtam 06,095.024c arjuno rathināṃ śreṣṭho dhṛṣṭadyumnam uvāca ha 06,095.025a śikhaṇḍinaṃ naravyāghra bhīṣmasya pramukhe 'nagha 06,095.025c sthāpayasvādya pāñcālya tasya goptāham apy uta 06,095.026a tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo niryayau senayā saha 06,095.026c vyūhaṃ cāvyūhata mahat sarvatobhadram āhave 06,095.027a kṛpaś ca kṛtavarmā ca śaibyaś caiva mahārathaḥ 06,095.027c śakuniḥ saindhavaś caiva kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ 06,095.028a bhīṣmeṇa sahitāḥ sarve putraiś ca tava bhārata 06,095.028c agrataḥ sarvasainyānāṃ vyūhasya pramukhe sthitāḥ 06,095.029a droṇo bhūriśravāḥ śalyo bhagadattaś ca māriṣa 06,095.029c dakṣiṇaṃ pakṣam āśritya sthitā vyūhasya daṃśitāḥ 06,095.030a aśvatthāmā somadatta āvantyau ca mahārathau 06,095.030c mahatyā senayā yuktā vāmaṃ pakṣam apālayan 06,095.031a duryodhano mahārāja trigartaiḥ sarvato vṛtaḥ 06,095.031c vyūhamadhye sthito rājan pāṇḍavān prati bhārata 06,095.032a alambuso rathaśreṣṭhaḥ śrutāyuś ca mahārathaḥ 06,095.032c pṛṣṭhataḥ sarvasainyānāṃ sthitau vyūhasya daṃśitau 06,095.033a evam ete tadā vyūhaṃ kṛtvā bhārata tāvakāḥ 06,095.033c saṃnaddhāḥ samadṛśyanta pratapanta ivāgnayaḥ 06,095.034a tathā yudhiṣṭhiro rājā bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ 06,095.034c nakulaḥ sahadevaś ca mādrīputrāv ubhāv api 06,095.034e agrataḥ sarvasainyānāṃ sthitā vyūhasya daṃśitāḥ 06,095.035a dhṛṣṭadyumno virāṭaś ca sātyakiś ca mahārathaḥ 06,095.035c sthitāḥ sainyena mahatā parānīkavināśanāḥ 06,095.035d*0383_01 anye ca bahavaḥ śūrāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,095.035d*0383_02 nānāvidhāyudhā vīrā nānāśastropaśobhitāḥ 06,095.036a śikhaṇḍī vijayaś caiva rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ 06,095.036c cekitāno mahābāhuḥ kuntibhojaś ca vīryavān 06,095.036e sthitā raṇe mahārāja mahatyā senayā vṛtāḥ 06,095.037a abhimanyur maheṣvāso drupadaś ca mahārathaḥ 06,095.037b*0384_01 yuyudhāno maheṣvāso yudhāmanyuś ca vīryavān 06,095.037c kekayā bhrātaraḥ pañca sthitā yuddhāya daṃśitāḥ 06,095.038a evaṃ te 'pi mahāvyūhaṃ prativyūhya sudurjayam 06,095.038c pāṇḍavāḥ samare śūrāḥ sthitā yuddhāya māriṣa 06,095.039a tāvakās tu raṇe yattāḥ sahasenā narādhipāḥ 06,095.039c abhyudyayū raṇe pārthān bhīṣmaṃ kṛtvāgrato nṛpa 06,095.040a tathaiva pāṇḍavā rājan bhīmasenapurogamāḥ 06,095.040c bhīṣmaṃ yuddhapariprepsuṃ saṃgrāme vijigīṣavaḥ 06,095.041a kṣveḍāḥ kilikilāśabdān krakacān goviṣāṇikāḥ 06,095.041c bherīmṛdaṅgapaṇavān nādayantaś ca puṣkarān 06,095.041e pāṇḍavā abhyadhāvanta nadanto bhairavān ravān 06,095.042a bherīmṛdaṅgaśaṅkhānāṃ dundubhīnāṃ ca nisvanaiḥ 06,095.042c utkruṣṭasiṃhanādaiś ca valgitaiś ca pṛthagvidhaiḥ 06,095.043a vayaṃ pratinadantas tān abhyagacchāma satvarāḥ 06,095.043c sahasaivābhisaṃkruddhās tadāsīt tumulaṃ mahat 06,095.044a tato 'nyonyaṃ pradhāvantaḥ saṃprahāraṃ pracakrire 06,095.044c tataḥ śabdena mahatā pracakampe vasuṃdharā 06,095.045a pakṣiṇaś ca mahāghoraṃ vyāharanto vibabhramuḥ 06,095.045c saprabhaś coditaḥ sūryo niṣprabhaḥ samapadyata 06,095.046a vavuś ca tumulā vātāḥ śaṃsantaḥ sumahad bhayam 06,095.046c ghorāś ca ghoranirhrādāḥ śivās tatra vavāśire 06,095.046e vedayantyo mahārāja mahad vaiśasam āgatam 06,095.047a diśaḥ prajvalitā rājan pāṃsuvarṣaṃ papāta ca 06,095.047c rudhireṇa samunmiśram asthivarṣaṃ tathaiva ca 06,095.048a rudatāṃ vāhanānāṃ ca netrebhyaḥ prāpataj jalam 06,095.048c susruvuś ca śakṛnmūtraṃ pradhyāyanto viśāṃ pate 06,095.049a antarhitā mahānādāḥ śrūyante bharatarṣabha 06,095.049c rakṣasāṃ puruṣādānāṃ nadatāṃ bhairavān ravān 06,095.050a saṃpatantaḥ sma dṛśyante gomāyubakavāyasāḥ 06,095.050c śvānaś ca vividhair nādair bhaṣantas tatra tasthire 06,095.051a jvalitāś ca maholkā vai samāhatya divākaram 06,095.051c nipetuḥ sahasā bhūmau vedayānā mahad bhayam 06,095.052a mahānty anīkāni mahāsamucchraye; samāgame pāṇḍavadhārtarāṣṭrayoḥ 06,095.052c prakāśire śaṅkhamṛdaṅganisvanaiḥ; prakampitānīva vanāni vāyunā 06,095.053a narendranāgāśvasamākulānām; abhyāyatīnām aśive muhūrte 06,095.053c babhūva ghoṣas tumulaś camūnāṃ; vātoddhutānām iva sāgarāṇām 06,096.001 saṃjaya uvāca 06,096.001a abhimanyū rathodāraḥ piśaṅgais turagottamaiḥ 06,096.001c abhidudrāva tejasvī duryodhanabalaṃ mahat 06,096.001e vikirañ śaravarṣāṇi vāridhārā ivāmbudaḥ 06,096.002a na śekuḥ samare kruddhaṃ saubhadram arisūdanam 06,096.002c śastraughiṇaṃ gāhamānaṃ senāsāgaram akṣayam 06,096.002e nivārayitum apy ājau tvadīyāḥ kurupuṃgavāḥ 06,096.003a tena muktā raṇe rājañ śarāḥ śatrunibarhaṇāḥ 06,096.003c kṣatriyān anayañ śūrān pretarājaniveśanam 06,096.004a yamadaṇḍopamān ghorāñ jvalanāśīviṣopamān 06,096.004c saubhadraḥ samare kruddhaḥ preṣayām āsa sāyakān 06,096.005a rathinaṃ ca rathāt tūrṇaṃ hayapṛṣṭhāc ca sādinam 06,096.005c gajārohāṃś ca sagajān pātayām āsa phālguniḥ 06,096.006a tasya tat kurvataḥ karma mahat saṃkhye 'dbhutaṃ nṛpāḥ 06,096.006c pūjayāṃ cakrire hṛṣṭāḥ praśaśaṃsuś ca phālgunim 06,096.007a tāny anīkāni saubhadro drāvayan bahv aśobhata 06,096.007c tūlarāśim ivādhūya mārutaḥ sarvatodiśam 06,096.008a tena vidrāvyamāṇāni tava sainyāni bhārata 06,096.008c trātāraṃ nādhyagacchanta paṅke magnā iva dvipāḥ 06,096.009a vidrāvya sarvasainyāni tāvakāni narottamaḥ 06,096.009c abhimanyuḥ sthito rājan vidhūmo 'gnir iva jvalan 06,096.010a na cainaṃ tāvakāḥ sarve viṣehur arighātinam 06,096.010c pradīptaṃ pāvakaṃ yadvat pataṃgāḥ kālacoditāḥ 06,096.011a praharan sarvaśatrubhyaḥ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ 06,096.011c adṛśyata maheṣvāsaḥ savajra iva vajrabhṛt 06,096.012a hemapṛṣṭhaṃ dhanuś cāsya dadṛśe carato diśaḥ 06,096.012c toyadeṣu yathā rājan bhrājamānāḥ śatahvadāḥ 06,096.013a śarāś ca niśitāḥ pītā niścaranti sma saṃyuge 06,096.013c vanāt phulladrumād rājan bhramarāṇām iva vrajāḥ 06,096.014a tathaiva caratas tasya saubhadrasya mahātmanaḥ 06,096.014c rathena meghaghoṣeṇa dadṛśur nāntaraṃ janāḥ 06,096.015a mohayitvā kṛpaṃ droṇaṃ drauṇiṃ ca sa bṛhadbalam 06,096.015c saindhavaṃ ca maheṣvāsaṃ vyacaral laghu suṣṭhu ca 06,096.016a maṇḍalīkṛtam evāsya dhanuḥ paśyāma māriṣa 06,096.016c sūryamaṇḍalasaṃkāśaṃ tapatas tava vāhinīm 06,096.017a taṃ dṛṣṭvā kṣatriyāḥ śūrāḥ pratapantaṃ śarārcibhiḥ 06,096.017c dviphalgunam imaṃ lokaṃ menire tasya karmabhiḥ 06,096.018a tenārditā mahārāja bhāratī sā mahācamūḥ 06,096.018c babhrāma tatra tatraiva yoṣin madavaśād iva 06,096.019a drāvayitvā ca tat sainyaṃ kampayitvā mahārathān 06,096.019c nandayām āsa suhṛdo mayaṃ jitveva vāsavaḥ 06,096.020a tena vidrāvyamāṇāni tava sainyāni saṃyuge 06,096.020c cakrur ārtasvaraṃ ghoraṃ parjanyaninadopamam 06,096.021a taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ tava sainyasya māriṣa 06,096.021c mārutoddhūtavegasya samudrasyeva parvaṇi 06,096.021e duryodhanas tadā rājā ārśyaśṛṅgim abhāṣata 06,096.022a eṣa kārṣṇir maheṣvāso dvitīya iva phalgunaḥ 06,096.022c camūṃ drāvayate krodhād vṛtro devacamūm iva 06,096.023a tasya nānyaṃ prapaśyāmi saṃyuge bheṣajaṃ mahat 06,096.023c ṛte tvāṃ rākṣasaśreṣṭha sarvavidyāsu pāragam 06,096.024a sa gatvā tvaritaṃ vīraṃ jahi saubhadram āhave 06,096.024c vayaṃ pārthān haniṣyāmo bhīṣmadroṇapuraḥsarāḥ 06,096.025a sa evam ukto balavān rākṣasendraḥ pratāpavān 06,096.025c prayayau samare tūrṇaṃ tava putrasya śāsanāt 06,096.025e nardamāno mahānādaṃ prāvṛṣīva balāhakaḥ 06,096.026a tasya śabdena mahatā pāṇḍavānāṃ mahad balam 06,096.026c prācalat sarvato rājan pūryamāṇa ivārṇavaḥ 06,096.027a bahavaś ca narā rājaṃs tasya nādena bhīṣitāḥ 06,096.027c priyān prāṇān parityajya nipetur dharaṇītale 06,096.028a kārṣṇiś cāpi mudā yuktaḥ pragṛhītaśarāsanaḥ 06,096.028c nṛtyann iva rathopasthe tad rakṣaḥ samupādravat 06,096.029a tataḥ sa rākṣasaḥ kruddhaḥ saṃprāpyaivārjuniṃ raṇe 06,096.029c nātidūre sthitas tasya drāvayām āsa vai camūm 06,096.030a sā vadhyamānā samare pāṇḍavānāṃ mahācamūḥ 06,096.030b*0385_01 nādhyagacchata vai trāṇaṃ pīḍyamānā durātmanā 06,096.030c pratyudyayau raṇe rakṣo devasenā yathā balim 06,096.031a vimardaḥ sumahān āsīt tasya sainyasya māriṣa 06,096.031c rakṣasā ghorarūpeṇa vadhyamānasya saṃyuge 06,096.032a tataḥ śarasahasrais tāṃ pāṇḍavānāṃ mahācamūm 06,096.032c vyadrāvayad raṇe rakṣo darśayad vai parākramam 06,096.033a sā vadhyamānā ca tathā pāṇḍavānām anīkinī 06,096.033c rakṣasā ghorarūpeṇa pradudrāva raṇe bhayāt 06,096.034a tāṃ pramṛdya tataḥ senāṃ padminīṃ vāraṇo yathā 06,096.034c tato 'bhidudrāva raṇe draupadeyān mahābalān 06,096.035a te tu kruddhā maheṣvāsā draupadeyāḥ prahāriṇaḥ 06,096.035c rākṣasaṃ dudruvuḥ sarve grahāḥ pañca yathā ravim 06,096.036a vīryavadbhis tatas tais tu pīḍito rākṣasottamaḥ 06,096.036c yathā yugakṣaye ghore candramāḥ pañcabhir grahaiḥ 06,096.037a prativindhyas tato rakṣo bibheda niśitaiḥ śaraiḥ 06,096.037c sarvapāraśavais tūrṇam akuṇṭhāgrair mahābalaḥ 06,096.038a sa tair bhinnatanutrāṇaḥ śuśubhe rākṣasottamaḥ 06,096.038c marīcibhir ivārkasya saṃsyūto jalado mahān 06,096.039a viṣaktaiḥ sa śaraiś cāpi tapanīyaparicchadaiḥ 06,096.039c ārśyaśṛṅgir babhau rājan dīptaśṛṅga ivācalaḥ 06,096.040a tatas te bhrātaraḥ pañca rākṣasendraṃ mahāhave 06,096.040c vivyadhur niśitair bāṇais tapanīyavibhūṣitaiḥ 06,096.041a sa nirbhinnaḥ śarair ghorair bhujagaiḥ kopitair iva 06,096.041c alambuso bhṛśaṃ rājan nāgendra iva cukrudhe 06,096.041d*0386_01 nirbhiṇṇas tu śarair ghorair dīpyamānaḥ samantataḥ 06,096.041d*0386_02 alaṃbuso bhṛśaṃ bhāti ulkābhir iva kuñjaraḥ 06,096.042a so 'tividdho mahārāja muhūrtam atha māriṣa 06,096.042c praviveśa tamo dīrghaṃ pīḍitas tair mahārathaiḥ 06,096.043a pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ krodhena dviguṇīkṛtaḥ 06,096.043c ciccheda sāyakais teṣāṃ dhvajāṃś caiva dhanūṃṣi ca 06,096.044a ekaikaṃ ca tribhir bāṇair ājaghāna smayann iva 06,096.044c alambuso rathopasthe nṛtyann iva mahārathaḥ 06,096.045a tvaramāṇaś ca saṃkruddho hayāṃs teṣāṃ mahātmanām 06,096.045c jaghāna rākṣasaḥ kruddhaḥ sārathīṃś ca mahābalaḥ 06,096.046a bibheda ca susaṃhṛṣṭaḥ punaś cainān susaṃśitaiḥ 06,096.046c śarair bahuvidhākāraiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,096.047a virathāṃś ca maheṣvāsān kṛtvā tatra sa rākṣasaḥ 06,096.047c abhidudrāva vegena hantukāmo niśācaraḥ 06,096.048a tān arditān raṇe tena rākṣasena durātmanā 06,096.048c dṛṣṭvārjunasutaḥ saṃkhye rākṣasaṃ samupādravat 06,096.049a tayoḥ samabhavad yuddhaṃ vṛtravāsavayor iva 06,096.049c dadṛśus tāvakāḥ sarve pāṇḍavāś ca mahārathāḥ 06,096.050a tau sametau mahāyuddhe krodhadīptau parasparam 06,096.050b*0387_01 udvṛtya cakṣuṣī rājan krodhāt prasphuritādharau 06,096.050c mahābalau mahārāja krodhasaṃraktalocanau 06,096.050e parasparam avekṣetāṃ kālānalasamau yudhi 06,096.050f*0388_01 āśīviṣāv iva kruddhau netrābhyām itaretaram 06,096.051a tayoḥ samāgamo ghoro babhūva kaṭukodayaḥ 06,096.051c yathā devāsure yuddhe śakraśambarayor iva 06,097.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,097.001a ārjuniṃ samare śūraṃ vinighnantaṃ mahāratham 06,097.001c alambusaḥ kathaṃ yuddhe pratyayudhyata saṃjaya 06,097.002a ārśyaśṛṅgiṃ kathaṃ cāpi saubhadraḥ paravīrahā 06,097.002c tan mamācakṣva tattvena yathā vṛttaṃ sma saṃyuge 06,097.003a dhanaṃjayaś ca kiṃ cakre mama sainyeṣu saṃjaya 06,097.003c bhīmo vā balināṃ śreṣṭho rākṣaso vā ghaṭotkacaḥ 06,097.004a nakulaḥ sahadevo vā sātyakir vā mahārathaḥ 06,097.004c etad ācakṣva me sarvaṃ kuśalo hy asi saṃjaya 06,097.005 saṃjaya uvāca 06,097.005a hanta te 'haṃ pravakṣyāmi saṃgrāmaṃ lomaharṣaṇam 06,097.005c yathābhūd rākṣasendrasya saubhadrasya ca māriṣa 06,097.006a arjunaś ca yathā saṃkhye bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ 06,097.006c nakulaḥ sahadevaś ca raṇe cakruḥ parākramam 06,097.007a tathaiva tāvakāḥ sarve bhīṣmadroṇapurogamāḥ 06,097.007c adbhutāni vicitrāṇi cakruḥ karmāṇy abhītavat 06,097.008a alambusas tu samare abhimanyuṃ mahāratham 06,097.008c vinadya sumahānādaṃ tarjayitvā muhur muhuḥ 06,097.008e abhidudrāva vegena tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 06,097.009a saubhadro 'pi raṇe rājan siṃhavad vinadan muhuḥ 06,097.009c ārśyaśṛṅgiṃ maheṣvāsaṃ pitur atyantavairiṇam 06,097.010a tataḥ sameyatuḥ saṃkhye tvaritau nararākṣasau 06,097.010c rathābhyāṃ rathināṃ śreṣṭhau yathā vai devadānavau 06,097.010e māyāvī rākṣasaśreṣṭho divyāstrajñaś ca phālguniḥ 06,097.011a tataḥ kārṣṇir mahārāja niśitaiḥ sāyakais tribhiḥ 06,097.011c ārśyaśṛṅgiṃ raṇe viddhvā punar vivyādha pañcabhiḥ 06,097.012a alambuso 'pi saṃkruddhaḥ kārṣṇiṃ navabhir āśugaiḥ 06,097.012c hṛdi vivyādha vegena tottrair iva mahādvipam 06,097.013a tataḥ śarasahasreṇa kṣiprakārī niśācaraḥ 06,097.013c arjunasya sutaṃ saṃkhye pīḍayām āsa bhārata 06,097.014a abhimanyus tataḥ kruddho navatiṃ nataparvaṇām 06,097.014c cikṣepa niśitān bāṇān rākṣasasya mahorasi 06,097.015a te tasya viviśus tūrṇaṃ kāyaṃ nirbhidya marmaṇi 06,097.015c sa tair vibhinnasarvāṅgaḥ śuśubhe rākṣasottamaḥ 06,097.015e puṣpitaiḥ kiṃśukai rājan saṃstīrṇa iva parvataḥ 06,097.016a sa dhārayañ śarān hemapuṅkhān api mahābalaḥ 06,097.016c vibabhau rākṣasaśreṣṭhaḥ sajvāla iva parvataḥ 06,097.017a tataḥ kruddho mahārāja ārśyaśṛṅgir mahābalaḥ 06,097.017c mahendrapratimaṃ kārṣṇiṃ chādayām āsa patribhiḥ 06,097.018a tena te viśikhā muktā yamadaṇḍopamāḥ śitāḥ 06,097.018c abhimanyuṃ vinirbhidya prāviśan dharaṇītalam 06,097.019a tathaivārjuninirmuktāḥ śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ 06,097.019c alambusaṃ vinirbhidya prāviśanta dharātalam 06,097.020a saubhadras tu raṇe rakṣaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,097.020c cakre vimukham āsādya mayaṃ śakra ivāhave 06,097.021a vimukhaṃ ca tato rakṣo vadhyamānaṃ raṇe 'riṇā 06,097.021c prāduścakre mahāmāyāṃ tāmasīṃ paratāpanaḥ 06,097.022a tatas te tamasā sarve hṛtā hy āsan mahītale 06,097.022c nābhimanyum apaśyanta naiva svān na parān raṇe 06,097.023a abhimanyuś ca tad dṛṣṭvā ghorarūpaṃ mahat tamaḥ 06,097.023c prāduścakre 'stram atyugraṃ bhāskaraṃ kurunandanaḥ 06,097.024a tataḥ prakāśam abhavaj jagat sarvaṃ mahīpate 06,097.024c tāṃ cāpi jaghnivān māyāṃ rākṣasasya durātmanaḥ 06,097.025a saṃkruddhaś ca mahāvīryo rākṣasendraṃ narottamaḥ 06,097.025c chādayām āsa samare śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,097.026a bahvīs tathānyā māyāś ca prayuktās tena rakṣasā 06,097.026c sarvāstravid ameyātmā vārayām āsa phālguniḥ 06,097.027a hatamāyaṃ tato rakṣo vadhyamānaṃ ca sāyakaiḥ 06,097.027c rathaṃ tatraiva saṃtyajya prādravan mahato bhayāt 06,097.028a tasmin vinirjite tūrṇaṃ kūṭayodhini rākṣase 06,097.028b*0389_01 saubhadraś ca mahābāhuḥ samare ca jitaśramaḥ 06,097.028b*0389_02 parākramī mahātejāḥ pitus tulyaparākramaḥ 06,097.028c ārjuniḥ samare sainyaṃ tāvakaṃ saṃmamarda ha 06,097.028e madāndho vanyanāgendraḥ sapadmāṃ padminīm iva 06,097.029a tataḥ śāṃtanavo bhīṣmaḥ sainyaṃ dṛṣṭvābhividrutam 06,097.029c mahatā rathavaṃśena saubhadraṃ paryavārayat 06,097.030a koṣṭhakīkṛtya taṃ vīraṃ dhārtarāṣṭrā mahārathāḥ 06,097.030c ekaṃ subahavo yuddhe tatakṣuḥ sāyakair dṛḍham 06,097.031a sa teṣāṃ rathināṃ vīraḥ pitus tulyaparākramaḥ 06,097.031c sadṛśo vāsudevasya vikrameṇa balena ca 06,097.032a ubhayoḥ sadṛśaṃ karma sa pitur mātulasya ca 06,097.032c raṇe bahuvidhaṃ cakre sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 06,097.033a tato dhanaṃjayo rājan vinighnaṃs tava sainikān 06,097.033c āsasāda raṇe bhīṣmaṃ putraprepsur amarṣaṇaḥ 06,097.034a tathaiva samare rājan pitā devavratas tava 06,097.034c āsasāda raṇe pārthaṃ svarbhānur iva bhāskaram 06,097.035a tataḥ sarathanāgāśvāḥ putrās tava viśāṃ pate 06,097.035c parivavrū raṇe bhīṣmaṃ jugupuś ca samantataḥ 06,097.036a tathaiva pāṇḍavā rājan parivārya dhanaṃjayam 06,097.036c raṇāya mahate yuktā daṃśitā bharatarṣabha 06,097.037a śāradvatas tato rājan bhīṣmasya pramukhe sthitam 06,097.037c arjunaṃ pañcaviṃśatyā sāyakānāṃ samācinot 06,097.038a patyudgamyātha vivyādha sātyakis taṃ śitaiḥ śaraiḥ 06,097.038c pāṇḍavapriyakāmārthaṃ śārdūla iva kuñjaram 06,097.039a gautamo 'pi tvarāyukto mādhavaṃ navabhiḥ śaraiḥ 06,097.039c hṛdi vivyādha saṃkruddhaḥ kaṅkapatraparicchadaiḥ 06,097.040a śaineyo 'pi tataḥ kruddho bhṛśaṃ viddho mahārathaḥ 06,097.040c gautamāntakaraṃ ghoraṃ samādatta śilīmukham 06,097.041a tam āpatantaṃ vegena śakrāśanisamadyutim 06,097.041c dvidhā ciccheda saṃkruddho drauṇiḥ paramakopanaḥ 06,097.042a samutsṛjyātha śaineyo gautamaṃ rathināṃ varam 06,097.042c abhyadravad raṇe drauṇiṃ rāhuḥ khe śaśinaṃ yathā 06,097.043a tasya droṇasutaś cāpaṃ dvidhā ciccheda bhārata 06,097.043c athainaṃ chinnadhanvānaṃ tāḍayām āsa sāyakaiḥ 06,097.044a so 'nyat kārmukam ādāya śatrughnaṃ bhārasādhanam 06,097.044c drauṇiṃ ṣaṣṭyā mahārāja bāhvor urasi cārpayat 06,097.045a sa viddho vyathitaś caiva muhūrtaṃ kaśmalāyutaḥ 06,097.045c niṣasāda rathopasthe dhvajayaṣṭim upāśritaḥ 06,097.046a pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ droṇaputraḥ pratāpavān 06,097.046c vārṣṇeyaṃ samare kruddho nārācena samardayat 06,097.047a śaineyaṃ sa tu nirbhidya prāviśad dharaṇītalam 06,097.047c vasantakāle balavān bilaṃ sarpaśiśur yathā 06,097.048a tato 'pareṇa bhallena mādhavasya dhvajottamam 06,097.048c ciccheda samare drauṇiḥ siṃhanādaṃ nanāda ca 06,097.049a punaś cainaṃ śarair ghoraiś chādayām āsa bhārata 06,097.049c nidāghānte mahārāja yathā megho divākaram 06,097.050a sātyakiś ca mahārāja śarajālaṃ nihatya tat 06,097.050c drauṇim abhyapatat tūrṇaṃ śarajālair anekadhā 06,097.051a tāpayām āsa ca drauṇiṃ śaineyaḥ paravīrahā 06,097.051c vimukto meghajālena yathaiva tapanas tathā 06,097.052a śarāṇāṃ ca sahasreṇa punar enaṃ samudyatam 06,097.052c sātyakiś chādayām āsa nanāda ca mahābalaḥ 06,097.053a dṛṣṭvā putraṃ tathā grastaṃ rāhuṇeva niśākaram 06,097.053c abhyadravata śaineyaṃ bhāradvājaḥ pratāpavān 06,097.054a vivyādha ca pṛṣatkena sutīkṣṇena mahāmṛdhe 06,097.054c parīpsan svasutaṃ rājan vārṣṇeyenābhitāpitam 06,097.055a sātyakis tu raṇe jitvā guruputraṃ mahāratham 06,097.055c droṇaṃ vivyādha viṃśatyā sarvapāraśavaiḥ śaraiḥ 06,097.056a tadantaram ameyātmā kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ 06,097.056c abhyadravad raṇe kruddho droṇaṃ prati mahārathaḥ 06,097.057a tato droṇaś ca pārthaś ca sameyātāṃ mahāmṛdhe 06,097.057c yathā budhaś ca śukraś ca mahārāja nabhastale 06,098.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,098.001a kathaṃ droṇo maheṣvāsaḥ pāṇḍavaś ca dhanaṃjayaḥ 06,098.001c samīyatū raṇe śūrau tan mamācakṣva saṃjaya 06,098.002a priyo hi pāṇḍavo nityaṃ bhāradvājasya dhīmataḥ 06,098.002c ācāryaś ca raṇe nityaṃ priyaḥ pārthasya saṃjaya 06,098.003a tāv ubhau rathinau saṃkhye dṛptau siṃhāv ivotkaṭau 06,098.003c kathaṃ samīyatur yuddhe bhāradvājadhanaṃjayau 06,098.004 saṃjaya uvāca 06,098.004a na droṇaḥ samare pārthaṃ jānīte priyam ātmanaḥ 06,098.004c kṣatradharmaṃ puraskṛtya pārtho vā gurum āhave 06,098.004d*0390_01 tathaiva pāṇḍavo droṇaṃ vetty eva priyam ātmanaḥ 06,098.004d*0390_02 kṣatradharmarato nityaṃ kṣatradharmeṇa yudhyate 06,098.005a na kṣatriyā raṇe rājan varjayanti parasparam 06,098.005c nirmaryādaṃ hi yudhyante pitṛbhir bhrātṛbhiḥ saha 06,098.006a raṇe bhārata pārthena droṇo viddhas tribhiḥ śaraiḥ 06,098.006c nācintayata tān bāṇān pārthacāpacyutān yudhi 06,098.007a śaravṛṣṭyā punaḥ pārthaś chādayām āsa taṃ raṇe 06,098.007c prajajvāla ca roṣeṇa gahane 'gnir ivotthitaḥ 06,098.008a tato 'rjunaṃ raṇe droṇaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,098.008c vārayām āsa rājendra nacirād iva bhārata 06,098.009a tato duryodhano rājā suśarmāṇam acodayat 06,098.009c droṇasya samare rājan pārṣṇigrahaṇakāraṇāt 06,098.010a trigartarāḍ api kruddho bhṛśam āyamya kārmukam 06,098.010c chādayām āsa samare pārthaṃ bāṇair ayomukhaiḥ 06,098.011a tābhyāṃ muktāḥ śarā rājann antarikṣe virejire 06,098.011c haṃsā iva mahārāja śaratkāle nabhastale 06,098.012a te śarāḥ prāpya kaunteyaṃ samastā viviśuḥ prabho 06,098.012c phalabhāranataṃ yadvat svāduvṛkṣaṃ vihaṃgamāḥ 06,098.013a arjunas tu raṇe nādaṃ vinadya rathināṃ varaḥ 06,098.013c trigartarājaṃ samare saputraṃ vivyadhe śaraiḥ 06,098.014a te vadhyamānāḥ pārthena kāleneva yugakṣaye 06,098.014c pārtham evābhyavartanta maraṇe kṛtaniścayāḥ 06,098.014e mumucuḥ śaravṛṣṭiṃ ca pāṇḍavasya rathaṃ prati 06,098.015a śaravṛṣṭiṃ tatas tāṃ tu śaravarṣeṇa pāṇḍavaḥ 06,098.015c pratijagrāha rājendra toyavṛṣṭim ivācalaḥ 06,098.016a tatrādbhutam apaśyāma bībhatsor hastalāghavam 06,098.016c vimuktāṃ bahubhiḥ śūraiḥ śastravṛṣṭiṃ durāsadām 06,098.017a yad eko vārayām āsa māruto 'bhragaṇān iva 06,098.017c karmaṇā tena pārthasya tutuṣur devadānavāḥ 06,098.018a atha kruddho raṇe pārthas trigartān prati bhārata 06,098.018c mumocāstraṃ mahārāja vāyavyaṃ pṛtanāmukhe 06,098.019a prādurāsīt tato vāyuḥ kṣobhayāṇo nabhastalam 06,098.019c pātayan vai tarugaṇān vinighnaṃś caiva sainikān 06,098.020a tato droṇo 'bhivīkṣyaiva vāyavyāstraṃ sudāruṇam 06,098.020c śailam anyan mahārāja ghoram astraṃ mumoca ha 06,098.021a droṇena yudhi nirmukte tasminn astre mahāmṛdhe 06,098.021c praśaśāma tato vāyuḥ prasannāś cābhavan diśaḥ 06,098.022a tataḥ pāṇḍusuto vīras trigartasya rathavrajān 06,098.022c nirutsāhān raṇe cakre vimukhān viparākramān 06,098.023a tato duryodhano rājā kṛpaś ca rathināṃ varaḥ 06,098.023c aśvatthāmā tataḥ śalyaḥ kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ 06,098.024a vindānuvindāv āvantyau bāhlikaś ca sabāhlikaḥ 06,098.024c mahatā rathavaṃśena pārthasyāvārayan diśaḥ 06,098.025a tathaiva bhagadattaś ca śrutāyuś ca mahābalaḥ 06,098.025c gajānīkena bhīmasya tāv avārayatāṃ diśaḥ 06,098.026a bhūriśravāḥ śalaś caiva saubalaś ca viśāṃ pate 06,098.026c śaraughair vividhais tūrṇaṃ mādrīputrāv avārayan 06,098.027a bhīṣmas tu sahitaḥ sarvair dhārtarāṣṭrasya sainikaiḥ 06,098.027c yudhiṣṭhiraṃ samāsādya sarvataḥ paryavārayat 06,098.028a āpatantaṃ gajānīkaṃ dṛṣṭvā pārtho vṛkodaraḥ 06,098.028c lelihan sṛkkiṇī vīro mṛgarāḍ iva kānane 06,098.029a tatas tu rathināṃ śreṣṭho gadāṃ gṛhya mahāhave 06,098.029c avaplutya rathāt tūrṇaṃ tava sainyam abhīṣayat 06,098.029d*0391_01 **** **** giryagrād iva kesarī 06,098.029d*0391_02 tasthau sa sagado bhīmaḥ saśṛṅga iva parvataḥ 06,098.029d*0391_03 siṃho dṛṣṭvā mṛgaṃ yadvat 06,098.030a tam udvīkṣya gadāhastaṃ tatas te gajasādinaḥ 06,098.030c parivavrū raṇe yattā bhīmasenaṃ samantataḥ 06,098.031a gajamadhyam anuprāptaḥ pāṇḍavaś ca vyarājata 06,098.031c meghajālasya mahato yathā madhyagato raviḥ 06,098.032a vyadhamat sa gajānīkaṃ gadayā pāṇḍavarṣabhaḥ 06,098.032c mahābhrajālam atulaṃ mātariśveva saṃtatam 06,098.033a te vadhyamānā balinā bhīmasenena dantinaḥ 06,098.033c ārtanādaṃ raṇe cakrur garjanto jaladā iva 06,098.034a bahudhā dāritaś caiva viṣāṇais tatra dantibhiḥ 06,098.034c phullāśokanibhaḥ pārthaḥ śuśubhe raṇamūrdhani 06,098.034d*0392_01 sādināṃ śastravṛṣṭiṃ ca vyadhamad gadayā tataḥ 06,098.034d*0392_02 vāyuvegasamāyukto vyacarat pāṇḍavo yudhi 06,098.034d*0392_03 viṣāṇollikhitair gātrair viṣāṇābhihato bhṛśam 06,098.035a viṣāṇe dantinaṃ gṛhya nirviṣāṇam athākarot 06,098.035c viṣāṇena ca tenaiva kumbhe 'bhyāhatya dantinam 06,098.035e pātayām āsa samare daṇḍahasta ivāntakaḥ 06,098.036a śoṇitāktāṃ gadāṃ bibhran medomajjākṛtacchaviḥ 06,098.036c kṛtāṅgadaḥ śoṇitena rudravat pratyadṛśyata 06,098.037a evaṃ te vadhyamānās tu hataśeṣā mahāgajāḥ 06,098.037c prādravanta diśo rājan vimṛdnantaḥ svakaṃ balam 06,098.038a dravadbhis tair mahānāgaiḥ samantād bharatarṣabha 06,098.038c duryodhanabalaṃ sarvaṃ punar āsīt parāṅmukham 06,099.001 saṃjaya uvāca 06,099.001a madhyāhne tu mahārāja saṃgrāmaḥ samapadyata 06,099.001c lokakṣayakaro raudro bhīṣmasya saha somakaiḥ 06,099.002a gāṅgeyo rathināṃ śreṣṭhaḥ pāṇḍavānām anīkinīm 06,099.002c vyadhaman niśitair bāṇaiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,099.003a saṃmamarda ca tat sainyaṃ pitā devavratas tava 06,099.003c dhānyānām iva lūnānāṃ prakaraṃ gogaṇā iva 06,099.004a dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca virāṭo drupadas tathā 06,099.004c bhīṣmam āsādya samare śarair jaghnur mahāratham 06,099.005a dhṛṣṭadyumnaṃ tato viddhvā virāṭaṃ ca tribhiḥ śaraiḥ 06,099.005c drupadasya ca nārācaṃ preṣayām āsa bhārata 06,099.006a tena viddhā maheṣvāsā bhīṣmeṇāmitrakarśinā 06,099.006c cukrudhuḥ samare rājan pādaspṛṣṭā ivoragāḥ 06,099.007a śikhaṇḍī taṃ ca vivyādha bharatānāṃ pitāmaham 06,099.007c strīmayaṃ manasā dhyātvā nāsmai prāharad acyutaḥ 06,099.008a dhṛṣṭadyumnas tu samare krodhād agnir iva jvalan 06,099.008c pitāmahaṃ tribhir bāṇair bāhvor urasi cārpayat 06,099.009a drupadaḥ pañcaviṃśatyā virāṭo daśabhiḥ śaraiḥ 06,099.009c śikhaṇḍī pañcaviṃśatyā bhīṣmaṃ vivyādha sāyakaiḥ 06,099.010a so 'tividdho mahārāja bhīṣmaḥ saṃkhye mahātmabhiḥ 06,099.010c vasante puṣpaśabalo raktāśoka ivābabhau 06,099.011a tān pratyavidhyad gāṅgeyas tribhis tribhir ajihmagaiḥ 06,099.011c drupadasya ca bhallena dhanuś ciccheda māriṣa 06,099.012a so 'nyat kārmukam ādāya bhīṣmaṃ vivyādha pañcabhiḥ 06,099.012c sārathiṃ ca tribhir bāṇaiḥ suśitai raṇamūrdhani 06,099.013a tato bhīmo mahārāja draupadyāḥ pañca cātmajāḥ 06,099.013c kekayā bhrātaraḥ pañca sātyakiś caiva sātvataḥ 06,099.014a abhyadravanta gāṅgeyaṃ yudhiṣṭhirahitepsayā 06,099.014c rirakṣiṣantaḥ pāñcālyaṃ dhṛṣṭadyumnamukhan raṇe 06,099.015a tathaiva tāvakāḥ sarve bhīṣmarakṣārtham udyatāḥ 06,099.015c pratyudyayuḥ pāṇḍusenāṃ sahasainyā narādhipa 06,099.016a tatrāsīt sumahad yuddhaṃ tava teṣāṃ ca saṃkulam 06,099.016c narāśvarathanāgānāṃ yamarāṣṭravivardhanam 06,099.017a rathī rathinam āsādya prāhiṇod yamasādanam 06,099.017c tathetarān samāsādya naranāgāśvasādinaḥ 06,099.018a anayan paralokāya śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,099.018c astraiś ca vividhair ghorais tatra tatra viśāṃ pate 06,099.019a rathāś ca rathibhir hīnā hatasārathayas tathā 06,099.019c vipradrutāśvāḥ samare diśo jagmuḥ samantataḥ 06,099.020a mardamānā narān rājan hayāṃś ca subahūn raṇe 06,099.020c vātāyamānā dṛśyante gandharvanagaropamāḥ 06,099.021a rathinaś ca rathair hīnā varmiṇas tejasā yutāḥ 06,099.021c kuṇḍaloṣṇīṣiṇaḥ sarve niṣkāṅgadavibhūṣitāḥ 06,099.022a devaputrasamā rūpe śaurye śakrasamā yudhi 06,099.022c ṛddhyā vaiśravaṇaṃ cāti nayena ca bṛhaspatim 06,099.023a sarvalokeśvarāḥ śūrās tatra tatra viśāṃ pate 06,099.023c vipradrutā vyadṛśyanta prākṛtā iva mānavāḥ 06,099.024a dantinaś ca naraśreṣṭha vihīnā varasādibhiḥ 06,099.024c mṛdnantaḥ svāny anīkāni saṃpetuḥ sarvaśabdagāḥ 06,099.025a varmabhiś cāmaraiś chatraiḥ patākābhiś ca māriṣa 06,099.025c kakṣyābhir atha tottraiś ca ghaṇṭābhis tomarais tathā 06,099.026a viśīrṇair vipradhāvanto dṛśyante sma diśo daśa 06,099.026c nagameghapratīkāśair jaladodayanisvanaiḥ 06,099.027a tathaiva dantibhir hīnān gajārohān viśāṃ pate 06,099.027c pradhāvanto 'nvapaśyāma tava teṣāṃ ca saṃkule 06,099.028a nānādeśasamutthāṃś ca turagān hemabhūṣitān 06,099.028c vātāyamānān adrākṣaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,099.029a aśvārohān hatair aśvair gṛhītāsīn samantataḥ 06,099.029c dravamāṇān apaśyāma drāvyamāṇāṃś ca saṃyuge 06,099.029d*0393_01 tato 'ntare mahārāja bhīmasenaḥ pratāpavān 06,099.029d*0393_02 cakāra sumahad yuddhaṃ mahāghoraṃ bhayānakam 06,099.030a gajo gajaṃ samāsādya dravamāṇaṃ mahāraṇe 06,099.030c yayau vimṛdnaṃs tarasā padātīn vājinas tathā 06,099.030d*0394_01 aśvān aśvaiś ca saṃmardya rathaiś ca rathinas tathā 06,099.031a tathaiva ca rathān rājan saṃmamarda raṇe gajaḥ 06,099.031c rathaś caiva samāsādya padātiṃ turagaṃ tathā 06,099.032a vyamṛdnāt samare rājaṃs turagāṃś ca narān raṇe 06,099.032c evaṃ te bahudhā rājan pramṛdnantaḥ parasparam 06,099.032d*0395_01 dṛśyante sma mahābāho tatra tatra mahābalāḥ 06,099.033a tasmin raudre tathā yuddhe vartamāne mahābhaye 06,099.033c prāvartata nadī ghorā śoṇitāntrataraṅgiṇī 06,099.034a asthisaṃcayasaṃghāṭā keśaśaivalaśādvalā 06,099.034c rathahradā śarāvartā hayamīnā durāsadā 06,099.035a śīrṣopalasamākīrṇā hastigrāhasamākulā 06,099.035c kavacoṣṇīṣaphenāḍhyā dhanurdvīpāsikacchapā 06,099.035d*0396_01 śaṅkhacakraughasaṃpūrṇā chatrakūrmā rathoḍupā 06,099.036a patākādhvajavṛkṣāḍhyā martyakūlāpahāriṇī 06,099.036c kravyādasaṃghasaṃkīrṇā yamarāṣṭravivardhinī 06,099.037a tāṃ nadīṃ kṣatriyāḥ śūrā hayanāgarathaplavaiḥ 06,099.037c praterur bahavo rājan bhayaṃ tyaktvā mahāhave 06,099.038a apovāha raṇe bhīrūn kaśmalenābhisaṃvṛtān 06,099.038c yathā vaitaraṇī pretān pretarājapuraṃ prati 06,099.039a prākrośan kṣatriyās tatra dṛṣṭvā tad vaiśasaṃ mahat 06,099.039c duryodhanāparādhena kṣayaṃ gacchanti kauravāḥ 06,099.040a guṇavatsu kathaṃ dveṣaṃ dhārtarāṣṭro janeśvaraḥ 06,099.040c kṛtavān pāṇḍuputreṣu pāpātmā lobhamohitaḥ 06,099.041a evaṃ bahuvidhā vācaḥ śrūyante smātra bhārata 06,099.041c pāṇḍavastavasaṃyuktāḥ putrāṇāṃ te sudāruṇāḥ 06,099.042a tā niśamya tadā vācaḥ sarvayodhair udāhṛtāḥ 06,099.042c āgaskṛt sarvalokasya putro duryodhanas tava 06,099.043a bhīṣmaṃ droṇaṃ kṛpaṃ caiva śalyaṃ covāca bhārata 06,099.043c yudhyadhvam anahaṃkārāḥ kiṃ ciraṃ kurutheti ca 06,099.043d*0397_01 iti duryodhanotsṛṣṭāḥ sarve yuyudhire nṛpāḥ 06,099.044a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ kurūṇāṃ pāṇḍavaiḥ saha 06,099.044c akṣadyūtakṛtaṃ rājan sughoraṃ vaiśasaṃ tadā 06,099.045a yat purā na nigṛhṇīṣe vāryamāṇo mahātmabhiḥ 06,099.045c vaicitravīrya tasyedaṃ phalaṃ paśya tathāvidham 06,099.046a na hi pāṇḍusutā rājan sasainyāḥ sapadānugāḥ 06,099.046b*0398_01 ayudhyanta mahāraṅge madhyaṃ prāpte divākare 06,099.046b*0398_02 sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ viddhvā pañcabhir āyasaiḥ 06,099.046b*0398_03 nākampayata śaineyo satyavān satyakovidaḥ 06,099.046c rakṣanti samare prāṇān kauravā vā viśāṃ pate 06,099.047a etasmāt kāraṇād ghoro vartate sma janakṣayaḥ 06,099.047c daivād vā puruṣavyāghra tava cāpanayān nṛpa 06,100.001 saṃjaya uvāca 06,100.001a arjunas tu naravyāghra suśarmapramukhān nṛpān 06,100.001c anayat pretarājasya bhavanaṃ sāyakaiḥ śitaiḥ 06,100.002a suśarmāpi tato bāṇaiḥ pārthaṃ vivyādha saṃyuge 06,100.002c vāsudevaṃ ca saptatyā pārthaṃ ca navabhiḥ punaḥ 06,100.003a tān nivārya śaraugheṇa śakrasūnur mahārathaḥ 06,100.003c suśarmaṇo raṇe yodhān prāhiṇod yamasādanam 06,100.004a te vadhyamānāḥ pārthena kāleneva yugakṣaye 06,100.004c vyadravanta raṇe rājan bhaye jāte mahārathāḥ 06,100.005a utsṛjya turagān ke cid rathān ke cic ca māriṣa 06,100.005c gajān anye samutsṛjya prādravanta diśo daśa 06,100.006a apare tudyamānās tu vājināgarathā raṇāt 06,100.006c tvarayā parayā yuktāḥ prādravanta viśāṃ pate 06,100.006d*0399_01 kaśābhis tāḍayām āsuḥ pārṣṇibhiś ca mahur muhuḥ 06,100.006d*0399_02 hayārohā dravanty eva codayanto hayottamān 06,100.006d*0399_03 tathā tottranipātaiś ca aṅkuśānāṃ ca vibhramaiḥ 06,100.006d*0399_04 gajārohā gajāṃs tūrṇaṃ tvarayantaḥ pradudruvuḥ 06,100.006d*0399_05 rathinaś ca pratodaiś ca vāgbhiś caiva punaḥ punaḥ 06,100.006d*0399_06 bhartsayanto hayān rājan prādravanti diśo daśa 06,100.007a pādātāś cāpi śastrāṇi samutsṛjya mahāraṇe 06,100.007c nirapekṣā vyadhāvanta tena tena sma bhārata 06,100.008a vāryamāṇāḥ sma bahuśas traigartena suśarmaṇā 06,100.008c tathānyaiḥ pārthivaśreṣṭhair na vyatiṣṭhanta saṃyuge 06,100.008d*0400_01 putrāṃś ca patitān bhūmau mātulāṃś ca pitṝṃs tathā 06,100.008d*0400_02 sodarāṃś cāvamardantaḥ pradrutās tatra tatra vai 06,100.009a tad balaṃ pradrutaṃ dṛṣṭvā putro duryodhanas tava 06,100.009c puraskṛtya raṇe bhīṣmaṃ sarvasainyapuraskṛtam 06,100.010a sarvodyogena mahatā dhanaṃjayam upādravat 06,100.010c trigartādhipater arthe jīvitasya viśāṃ pate 06,100.011a sa ekaḥ samare tasthau kiran bahuvidhāñ śarān 06,100.011c bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ śeṣā vipradrutā narāḥ 06,100.012a tathaiva paṇḍavā rājan sarvodyogena daṃśitāḥ 06,100.012c prayayuḥ phalgunārthāya yatra bhīṣmo vyavasthitaḥ 06,100.013a jānanto 'pi raṇe śauryaṃ ghoraṃ gāṇḍīvadhanvanaḥ 06,100.013c hāhākārakṛtotsāhā bhīṣmaṃ jagmuḥ samantataḥ 06,100.014a tatas tāladhvajaḥ śūraḥ pāṇḍavānām anīkinīm 06,100.014c chādayām āsa samare śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,100.015a ekībhūtās tataḥ sarve kuravaḥ pāṇḍavaiḥ saha 06,100.015c ayudhyanta mahārāja madhyaṃ prāpte divākare 06,100.016a sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ viddhvā pañcabhir āyasaiḥ 06,100.016c atiṣṭhad āhave śūraḥ kiran bāṇān sahasraśaḥ 06,100.017a tathaiva drupado rājā droṇaṃ viddhvā śitaiḥ śaraiḥ 06,100.017c punar vivyādha saptatyā sārathiṃ cāsya saptabhiḥ 06,100.018a bhīmasenas tu rājānaṃ bāhlikaṃ prapitāmaham 06,100.018c viddhvānadan mahānādaṃ śārdūla iva kānane 06,100.019a ārjuniś citrasenena viddho bahubhir āśugaiḥ 06,100.019c citrasenaṃ tribhir bāṇair vivyādha hṛdaye bhṛśam 06,100.020a samāgatau tau tu raṇe mahāmātrau vyarocatām 06,100.020c yathā divi mahāghorau rājan budhaśanaiścarau 06,100.021a tasyāśvāṃś caturo hatvā sūtaṃ ca navabhiḥ śaraiḥ 06,100.021c nanāda balavan nādaṃ saubhadraḥ paravīrahā 06,100.022a hatāśvāt tu rathāt tūrṇam avaplutya mahārathaḥ 06,100.022c āruroha rathaṃ tūrṇaṃ durmukhasya viśāṃ pate 06,100.023a droṇaś ca drupadaṃ viddhvā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,100.023c sārathiṃ cāsya vivyādha tvaramāṇaḥ parākramī 06,100.024a pīḍyamānas tato rājā drupado vāhinīmukhe 06,100.024c apāyāj javanair aśvaiḥ pūrvavairam anusmaran 06,100.025a bhīmasenas tu rājānaṃ muhūrtād iva bāhlikam 06,100.025c vyaśvasūtarathaṃ cakre sarvasainyasya paśyataḥ 06,100.026a sasaṃbhramo mahārāja saṃśayaṃ paramaṃ gataḥ 06,100.026c avaplutya tato vāhād bāhlikaḥ puruṣottamaḥ 06,100.026e āruroha rathaṃ tūrṇaṃ lakṣmaṇasya mahārathaḥ 06,100.027a sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ vārayitvā mahārathaḥ 06,100.027c śarair bahuvidhai rājann āsasāda pitāmaham 06,100.028a sa viddhvā bhārataṃ ṣaṣṭyā niśitair lomavāhibhiḥ 06,100.028c nanarteva rathopasthe vidhunvāno mahad dhanuḥ 06,100.029a tasyāyasīṃ mahāśaktiṃ cikṣepātha pitāmahaḥ 06,100.029c hemacitrāṃ mahāvegāṃ nāgakanyopamāṃ śubhām 06,100.030a tām āpatantīṃ sahasā mṛtyukalpāṃ sutejanām 06,100.030c dhvaṃsayām āsa vārṣṇeyo lāghavena mahāyaśāḥ 06,100.031a anāsādya tu vārṣṇeyaṃ śaktiḥ paramadāruṇā 06,100.031c nyapatad dharaṇīpṛṣṭhe maholkeva gataprabhā 06,100.032a vārṣṇeyas tu tato rājan svāṃ śaktiṃ ghoradarśanām 06,100.032c vegavad gṛhya cikṣepa pitāmaharathaṃ prati 06,100.033a vārṣṇeyabhujavegena praṇunnā sā mahāhave 06,100.033c abhidudrāva vegena kālarātrir yathā naram 06,100.034a tām āpatantīṃ sahasā dvidhā ciccheda bhārata 06,100.034c kṣuraprābhyāṃ sutīkṣṇābhyāṃ sānvakīryata bhūtale 06,100.035a chittvā tu śaktiṃ gāṅgeyaḥ sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ 06,100.035c ājaghānorasi kruddhaḥ prahasañ śatrukarśanaḥ 06,100.036a tataḥ sarathanāgāśvāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja 06,100.036c parivavrū raṇe bhīṣmaṃ mādhavatrāṇakāraṇāt 06,100.037a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam 06,100.037c pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca samare vijayaiṣiṇām 06,101.001 saṃjaya uvāca 06,101.001a dṛṣṭvā bhīṣmaṃ raṇe kruddhaṃ pāṇḍavair abhisaṃvṛtam 06,101.001c yathā meghair mahārāja tapānte divi bhāskaram 06,101.002a duryodhano mahārāja duḥśāsanam abhāṣata 06,101.002c eṣa śūro maheṣvāso bhīṣmaḥ śatruniṣūdanaḥ 06,101.003a chāditaḥ pāṇḍavaiḥ śūraiḥ samantād bharatarṣabha 06,101.003c tasya kāryaṃ tvayā vīra rakṣaṇaṃ sumahātmanaḥ 06,101.004a rakṣyamāṇo hi samare bhīṣmo 'smākaṃ pitāmahaḥ 06,101.004c nihanyāt samare yattān pāñcālān pāṇḍavaiḥ saha 06,101.005a tatra kāryam ahaṃ manye bhīṣmasyaivābhirakṣaṇam 06,101.005c goptā hy eṣa maheṣvāso bhīṣmo 'smākaṃ pitāmahaḥ 06,101.006a sa bhavān sarvasainyena parivārya pitāmaham 06,101.006c samare duṣkaraṃ karma kurvāṇaṃ parirakṣatu 06,101.007a evam uktas tu samare putro duḥśāsanas tava 06,101.007c parivārya sthito bhīṣmaṃ sainyena mahatā vṛtaḥ 06,101.008a tataḥ śatasahasreṇa hayānāṃ subalātmajaḥ 06,101.008c vimalaprāsahastānām ṛṣṭitomaradhāriṇām 06,101.009a darpitānāṃ suvegānāṃ balasthānāṃ patākinām 06,101.009c śikṣitair yuddhakuśalair upetānāṃ narottamaiḥ 06,101.009d*0401_01 nānāśastrasamākīrṇo yuddhāyaivābhidaṃśitaḥ 06,101.010a nakulaṃ sahadevaṃ ca dharmarājaṃ ca pāṇḍavam 06,101.010c nyavārayan naraśreṣṭhaṃ parivārya samantataḥ 06,101.011a tato duryodhano rājā śūrāṇāṃ hayasādinām 06,101.011c ayutaṃ preṣayām āsa pāṇḍavānāṃ nivāraṇe 06,101.012a taiḥ praviṣṭair mahāvegair garutmadbhir ivāhave 06,101.012c khurāhatā dharā rājaṃś cakampe ca nanāda ca 06,101.013a khuraśabdaś ca sumahān vājināṃ śuśruve tadā 06,101.013c mahāvaṃśavanasyeva dahyamānasya parvate 06,101.014a utpatadbhiś ca tais tatra samuddhūtaṃ mahad rajaḥ 06,101.014c divākarapathaṃ prāpya chādayām āsa bhāskaram 06,101.015a vegavadbhir hayais tais tu kṣobhitaṃ pāṇḍavaṃ balam 06,101.015c nipatadbhir mahāvegair haṃsair iva mahat saraḥ 06,101.015e heṣatāṃ caiva śabdena na prājñāyata kiṃ cana 06,101.015f*0402_01 antardadhe mahāñ śabdas tena śabdena mohitaḥ 06,101.016a tato yudhiṣṭhiro rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau 06,101.016c pratyaghnaṃs tarasā vegaṃ samare hayasādinām 06,101.017a udvṛttasya mahārāja prāvṛṭkālena pūryataḥ 06,101.017c paurṇamāsyām ambuvegaṃ yathā velā mahodadheḥ 06,101.018a tatas te rathino rājañ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,101.018c nyakṛntann uttamāṅgāni kāyebhyo hayasādinām 06,101.019a te nipetur mahārāja nihatā dṛḍhadhanvibhiḥ 06,101.019c nāgair iva mahānāgā yathā syur girigahvare 06,101.020a te 'pi prāsaiḥ suniśitaiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,101.020c nyakṛntann uttamāṅgāni vicaranto diśo daśa 06,101.021a atyāsannā hayārohā ṛṣṭibhir bharatarṣabha 06,101.021c acchinann uttamāṅgāni phalānīva mahādrumāt 06,101.022a sasādino hayā rājaṃs tatra tatra niṣūditāḥ 06,101.022c patitāḥ pātyamānāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,101.023a vadhyamānā hayās te tu prādravanta bhayārditāḥ 06,101.023c yathā siṃhān samāsādya mṛgāḥ prāṇaparāyaṇāḥ 06,101.023d*0403_01 evaṃ tu saubalaṃ sainyaṃ prabhagnaṃ sarvatodiśam 06,101.024a pāṇḍavās tu mahārāja jitvā śatrūn mahāhave 06,101.024c dadhmuḥ śaṅkhāṃś ca bherīś ca tāḍayām āsur āhave 06,101.025a tato duryodhano dṛṣṭvā dīnaṃ sainyam avasthitam 06,101.025c abravīd bharataśreṣṭha madrarājam idaṃ vacaḥ 06,101.025d*0404_01 uvāca madrādhipatiṃ rājā duryodhanas tadā 06,101.026a eṣa pāṇḍusuto jyeṣṭho jitvā mātula māmakān 06,101.026c paśyatāṃ no mahābāho senāṃ drāvayate balī 06,101.027a taṃ vāraya mahābāho veleva makarālayam 06,101.027c tvaṃ hi saṃśrūyase 'tyartham asahyabalavikramaḥ 06,101.028a putrasya tava tad vākyaṃ śrutvā śalyaḥ pratāpavān 06,101.028c prayayau rathavaṃśena yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ 06,101.029a tad āpatad vai sahasā śalyasya sumahad balam 06,101.029c mahaughavegaṃ samare vārayām āsa pāṇḍavaḥ 06,101.030a madrarājaṃ ca samare dharmarājo mahārathaḥ 06,101.030c daśabhiḥ sāyakais tūrṇam ājaghāna stanāntare 06,101.030e nakulaḥ sahadevaś ca tribhis tribhir ajihmagaiḥ 06,101.031a madrarājo 'pi tān sarvān ājaghāna tribhis tribhiḥ 06,101.031c yudhiṣṭhiraṃ punaḥ ṣaṣṭyā vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ 06,101.031e mādrīputrau ca saṃrabdhau dvābhyāṃ dvābhyām atāḍayat 06,101.032a tato bhīmo mahābāhur dṛṣṭvā rājānam āhave 06,101.032c madrarājavaśaṃ prāptaṃ mṛtyor āsyagataṃ yathā 06,101.032e abhyadravata saṃgrāme yudhiṣṭhiram amitrajit 06,101.032f*0405_01 āpatann eva bhīmas tu madrarājam atāḍayat 06,101.032f*0405_02 sarvapāraśavais tīkṣṇair nārācair marmabhedibhiḥ 06,101.032f*0405_03 tato bhīṣmaś ca droṇaś ca sainyena mahatā vṛtau 06,101.032f*0405_04 rājānam abhyapadyetām añjasā śaravarṣiṇau 06,101.032f*0406_01 dhṛṣṭadyumnas tribhir viddhvā rājānam abhyapadyata 06,101.033a tato yuddhaṃ mahāghoraṃ prāvartata sudāruṇam 06,101.033c aparāṃ diśam āsthāya dyotamāne divākare 06,102.001 saṃjaya uvāca 06,102.001a tataḥ pitā tava kruddho niśitaiḥ sāyakottamaiḥ 06,102.001c ājaghāna raṇe pārthān sahasenān samantataḥ 06,102.002a bhīmaṃ dvādaśabhir viddhvā sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ 06,102.002c nakulaṃ ca tribhir bāṇaiḥ sahadevaṃ ca saptabhiḥ 06,102.003a yudhiṣṭhiraṃ dvādaśabhir bāhvor urasi cārpayat 06,102.003c dhṛṣṭadyumnaṃ tato viddhvā vinanāda mahābalaḥ 06,102.004a taṃ dvādaśārdhair nakulo mādhavaś ca tribhiḥ śaraiḥ 06,102.004b*0407_01 sahadevaś ca saptatyā pārthaś ca navabhiḥ śaraiḥ 06,102.004c dhṛṣṭadyumnaś ca saptatyā bhīmasenaś ca pañcabhiḥ 06,102.004e yudhiṣṭhiro dvādaśabhiḥ pratyavidhyat pitāmaham 06,102.005a droṇas tu sātyakiṃ viddhvā bhīmasenam avidhyata 06,102.005a*0408_01 **** **** niśitair navabhiḥ śaraiḥ 06,102.005a*0408_02 nakulaṃ ca tribhir viddhvā 06,102.005c ekaikaṃ pañcabhir bāṇair yamadaṇḍopamaiḥ śitaiḥ 06,102.006a tau ca taṃ pratyavidhyetāṃ tribhis tribhir ajihmagaiḥ 06,102.006c tottrair iva mahānāgaṃ droṇaṃ brāhmaṇapuṃgavam 06,102.007a sauvīrāḥ kitavāḥ prācyāḥ pratīcyodīcyamālavāḥ 06,102.007c abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo 'tha vasātayaḥ 06,102.007e saṃgrāme nājahur bhīṣmaṃ vadhyamānāḥ śitaiḥ śaraiḥ 06,102.008a tathaivānye vadhyamānāḥ pāṇḍaveyair mahātmabhiḥ 06,102.008c pāṇḍavān abhyavartanta vividhāyudhapāṇayaḥ 06,102.008e tathaiva pāṇḍavā rājan parivavruḥ pitāmaham 06,102.009a sa samantāt parivṛto rathaughair aparājitaḥ 06,102.009c gahane 'gnir ivotsṛṣṭaḥ prajajvāla dahan parān 06,102.010a rathāgnyagāraś cāpārcir asiśaktigadendhanaḥ 06,102.010c śarasphuliṅgo bhīṣmāgnir dadāha kṣatriyarṣabhān 06,102.010d*0409_01 yathā hi sumahān agniḥ kakṣe carati sānilaḥ 06,102.010d*0409_02 tathā bhīṣmo mahārāja divyam astram udīrayan 06,102.011a suvarṇapuṅkhair iṣubhir gārdhrapakṣaiḥ sutejanaiḥ 06,102.011c karṇinālīkanārācaiś chādayām āsa tad balam 06,102.012a apātayad dhvajāṃś caiva rathinaś ca śitaiḥ śaraiḥ 06,102.012c muṇḍatālavanānīva cakāra sa rathavrajān 06,102.013a nirmanuṣyān rathān rājan gajān aśvāṃś ca saṃyuge 06,102.013c akarot sa mahābāhuḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 06,102.014a tasya jyātalanirghoṣaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ 06,102.014c niśamya sarvabhūtāni samakampanta bhārata 06,102.015a amoghā hy apatan bāṇāḥ pitus te bharatarṣabha 06,102.015c nāsajjanta tanutreṣu bhīṣmacāpacyutāḥ śarāḥ 06,102.016a hatavīrān rathān rājan saṃyuktāñ javanair hayaiḥ 06,102.016c apaśyāma mahārāja hriyamāṇān raṇājire 06,102.016d*0410_01 matsyapāñcālakaikeyān pātayām āsa saṃyuge 06,102.017a cedikāśikarūṣāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśa 06,102.017c mahārathāḥ samākhyātāḥ kulaputrās tanutyajaḥ 06,102.017e aparāvartinaḥ sarve suvarṇavikṛtadhvajāḥ 06,102.018a saṃgrāme bhīṣmam āsādya vyāditāsyam ivāntakam 06,102.018c nimagnāḥ paralokāya savājirathakuñjarāḥ 06,102.019a bhagnākṣopaskarān kāṃś cid bhagnacakrāṃś ca sarvaśaḥ 06,102.019c apaśyāma rathān rājañ śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,102.020a savarūthai rathair bhagnai rathibhiś ca nipātitaiḥ 06,102.020c śaraiḥ sukavacaiś chinnaiḥ paṭṭiśaiś ca viśāṃ pate 06,102.021a gadābhir musalaiś caiva nistriṃśaiś ca śilīmukhaiḥ 06,102.021c anukarṣair upāsaṅgaiś cakrair bhagnaiś ca māriṣa 06,102.022a bāhubhiḥ kārmukaiḥ khaḍgaiḥ śirobhiś ca sakuṇḍalaiḥ 06,102.022c talatrair aṅgulitraiś ca dhvajaiś ca vinipātitaiḥ 06,102.022e cāpaiś ca bahudhā chinnaiḥ samāstīryata medinī 06,102.023a hatārohā gajā rājan hayāś ca hatasādinaḥ 06,102.023c paripetur drutaṃ tatra śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,102.024a yatamānāś ca te vīrā dravamāṇān mahārathān 06,102.024c nāśaknuvan vārayituṃ bhīṣmabāṇaprapīḍitān 06,102.025a mahendrasamavīryeṇa vadhyamānā mahācamūḥ 06,102.025c abhajyata mahārāja na ca dvau saha dhāvataḥ 06,102.026a āviddharathanāgāśvaṃ patitadhvajakūbaram 06,102.026c anīkaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ hāhābhūtam acetanam 06,102.027a jaghānātra pitā putraṃ putraś ca pitaraṃ tathā 06,102.027c priyaṃ sakhāyaṃ cākrande sakhā daivabalātkṛtaḥ 06,102.028a vimucya kavacān anye pāṇḍuputrasya sainikāḥ 06,102.028c prakīrya keśān dhāvantaḥ pratyadṛśyanta bhārata 06,102.029a tad gokulam ivodbhrāntam udbhrāntarathakuñjaram 06,102.029c dadṛśe pāṇḍuputrasya sainyam ārtasvaraṃ tadā 06,102.030a prabhajyamānaṃ sainyaṃ tu dṛṣṭvā yādavanandanaḥ 06,102.030c uvāca pārthaṃ bībhatsuṃ nigṛhya ratham uttamam 06,102.031a ayaṃ sa kālaḥ saṃprāptaḥ pārtha yaḥ kāṅkṣitas tava 06,102.031c praharāsmai naravyāghra na cen mohāt pramuhyase 06,102.032a yat purā kathitaṃ vīra tvayā rājñāṃ samāgame 06,102.032c virāṭanagare pārtha saṃjayasya samīpataḥ 06,102.033a bhīṣmadroṇamukhān sarvān dhārtarāṣṭrasya sainikān 06,102.033c sānubandhān haniṣyāmi ye māṃ yotsyanti saṃyuge 06,102.034a iti tat kuru kaunteya satyaṃ vākyam ariṃdama 06,102.034c kṣatradharmam anusmṛtya yudhyasva bharatarṣabha 06,102.035a ity ukto vāsudevena tiryagdṛṣṭir adhomukhaḥ 06,102.035c akāma iva bībhatsur idaṃ vacanam abravīt 06,102.036a avadhyānāṃ vadhaṃ kṛtvā rājyaṃ vā narakottaram 06,102.036c duḥkhāni vanavāse vā kiṃ nu me sukṛtaṃ bhavet 06,102.037a codayāśvān yato bhīṣmaḥ kariṣye vacanaṃ tava 06,102.037c pātayiṣyāmi durdharṣaṃ vṛddhaṃ kurupitāmaham 06,102.038a tato 'śvān rajataprakhyāṃś codayām āsa mādhavaḥ 06,102.038c yato bhīṣmas tato rājan duṣprekṣyo raśmivān iva 06,102.039a tatas tat punar āvṛttaṃ yudhiṣṭhirabalaṃ mahat 06,102.039c dṛṣṭvā pārthaṃ mahābāhuṃ bhīṣmāyodyantam āhave 06,102.040a tato bhīṣmaḥ kuruśreṣṭhaḥ siṃhavad vinadan muhuḥ 06,102.040c dhanaṃjayarathaṃ śīghraṃ śaravarṣair avākirat 06,102.041a kṣaṇena sa rathas tasya sahayaḥ sahasārathiḥ 06,102.041c śaravarṣeṇa mahatā na prājñāyata kiṃ cana 06,102.042a vāsudevas tv asaṃbhrānto dhairyam āsthāya sātvataḥ 06,102.042c codayām āsa tān aśvān vitunnān bhīṣmasāyakaiḥ 06,102.043a tataḥ pārtho dhanur gṛhya divyaṃ jaladanisvanam 06,102.043c pātayām āsa bhīṣmasya dhanuś chittvā śitaiḥ śaraiḥ 06,102.044a sa cchinnadhanvā kauravyaḥ punar anyan mahad dhanuḥ 06,102.044c nimeṣāntaramātreṇa sajyaṃ cakre pitā tava 06,102.045a vicakarṣa tato dorbhyāṃ dhanur jaladanisvanam 06,102.045c athāsya tad api kruddhaś ciccheda dhanur arjunaḥ 06,102.046a tasya tat pūjayām āsa lāghavaṃ śaṃtanoḥ sutaḥ 06,102.046c sādhu pārtha mahābāho sādhu kuntīsuteti ca 06,102.047a samābhāṣyainam aparaṃ pragṛhya ruciraṃ dhanuḥ 06,102.047c mumoca samare bhīṣmaḥ śarān pārtharathaṃ prati 06,102.048a adarśayad vāsudevo hayayāne paraṃ balam 06,102.048c moghān kurvañ śarāṃs tasya maṇḍalāni vidarśayan 06,102.049a śuśubhāte naravyāghrau bhīṣmapārthau śarakṣatau 06,102.049c govṛṣāv iva saṃrabdhau viṣāṇollikhitāṅkitau 06,102.049d*0411_01 tataḥ pravavṛte raudraḥ saṃgrāmo lomaharṣaṇaḥ 06,102.049d*0411_02 pāṇḍavānāṃ ca mukhyasya kurūṇāṃ pravarasya ca 06,102.049d*0411_03 tālamātre vikarṣantau tāv ubhau raṇakarkaśau 06,102.049d*0411_04 dhanuṣī dṛḍhamuṣṭī tāv ubhau pautrapitāmahau 06,102.049d*0411_05 śyāmasya palitenāsau saṃgamaḥ pratyaśobhata 06,102.049d*0411_06 gaṅgāyamunayor yadvaj jalayoḥ pratisaṃcaraḥ 06,102.049d*0411_07 pārthanāmāṅkitā bāṇāḥ petur bhīṣmasya vakṣasi 06,102.049d*0411_08 nirguṇānāṃ kṛtaghnānāṃ manāṃsīva hi sādhuṣu 06,102.049d*0411_09 bhīṣmasyāpi tato bāṇāḥ petur arjunavakṣasi 06,102.049d*0411_10 mahādevapariprāptadhanurvidyāṃ jigīṣavaḥ 06,102.050a vāsudevas tu saṃprekṣya pārthasya mṛduyuddhatām 06,102.050c bhīṣmaṃ ca śaravarṣāṇi sṛjantam aniśaṃ yudhi 06,102.051a pratapantam ivādityaṃ madhyam āsādya senayoḥ 06,102.051c varān varān vinighnantaṃ pāṇḍuputrasya sainikān 06,102.052a yugāntam iva kurvāṇaṃ bhīṣmaṃ yaudhiṣṭhire bale 06,102.052c nāmṛṣyata mahābāhur mādhavaḥ paravīrahā 06,102.052d*0412_01 vāsudevas tu saṃkruddho roṣāj jajvāla saṃyuge 06,102.053a utsṛjya rajataprakhyān hayān pārthasya māriṣa 06,102.053c kruddho nāma mahāyogī pracaskanda mahārathāt 06,102.053e abhidudrāva bhīṣmaṃ sa bhujapraharaṇo balī 06,102.054a pratodapāṇis tejasvī siṃhavad vinadan muhuḥ 06,102.054c dārayann iva padbhyāṃ sa jagatīṃ jagatīśvaraḥ 06,102.055a krodhatāmrekṣaṇaḥ kṛṣṇo jighāṃsur amitadyutiḥ 06,102.055c grasann iva ca cetāṃsi tāvakānāṃ mahāhave 06,102.056a dṛṣṭvā mādhavam ākrande bhīṣmāyodyantam āhave 06,102.056c hato bhīṣmo hato bhīṣma iti tatra sma sainikāḥ 06,102.056e krośantaḥ prādravan sarve vāsudevabhayān narāḥ 06,102.057a pītakauśeyasaṃvīto maṇiśyāmo janārdanaḥ 06,102.057c śuśubhe vidravan bhīṣmaṃ vidyunmālī yathāmbudaḥ 06,102.058a sa siṃha iva mātaṅgaṃ yūtharṣabha ivarṣabham 06,102.058c abhidudrāva tejasvī vinadan yādavarṣabhaḥ 06,102.058d*0413_01 pratodapāṇir bhagavāñ śuśubhe yādavarṣabhaḥ 06,102.058d*0413_02 yathāṃśunārdayac candram amāvāsyāṃ divākaraḥ 06,102.059a tam āpatantaṃ saṃprekṣya puṇḍarīkākṣam āhave 06,102.059c asaṃbhramaṃ raṇe bhīṣmo vicakarṣa mahad dhanuḥ 06,102.059e uvāca cainaṃ govindam asaṃbhrāntena cetasā 06,102.060a ehy ehi puṇḍarīkākṣa devadeva namo 'stu te 06,102.060c mām adya sātvataśreṣṭha pātayasva mahāhave 06,102.061a tvayā hi deva saṃgrāme hatasyāpi mamānagha 06,102.061c śreya eva paraṃ kṛṣṇa loke 'muṣminn ihaiva ca 06,102.061e saṃbhāvito 'smi govinda trailokyenādya saṃyuge 06,102.061f*0414_01 praharasva yatheṣṭaṃ vai dāso 'smi tava cānagha 06,102.061f*0415_01 nirguṇenāpi tottreṇa vāsudeva kṛtaṃ mama 06,102.061f*0415_02 yo yogibhiś ca duṣprāpyaḥ sa ghātārtham ihāgataḥ 06,102.062a anvag eva tataḥ pārthas tam anudrutya keśavam 06,102.062c nijagrāha mahābāhur bāhubhyāṃ parigṛhya vai 06,102.063a nigṛhyamāṇaḥ pārthena kṛṣṇo rājīvalocanaḥ 06,102.063c jagāma cainam ādāya vegena puruṣottamaḥ 06,102.064a pārthas tu viṣṭabhya balāc caraṇau paravīrahā 06,102.064c nijaghrāha hṛṣīkeśaṃ kathaṃ cid daśame pade 06,102.065a tata enam uvācārtaḥ krodhaparyākulekṣaṇam 06,102.065c niḥśvasantaṃ yathā nāgam arjunaḥ paravīrahā 06,102.066a nivartasva mahābāho nānṛtaṃ kartum arhasi 06,102.066c yat tvayā kathitaṃ pūrvaṃ na yotsyāmīti keśava 06,102.067a mithyāvādīti lokas tvāṃ kathayiṣyati mādhava 06,102.067c mamaiṣa bhāraḥ sarvo hi haniṣyāmi yatavratam 06,102.068a śape mādhava sakhyena satyena sukṛtena ca 06,102.068c antaṃ yathā gamiṣyāmi śatrūṇāṃ śatrukarśana 06,102.069a adyaiva paśya durdharṣaṃ pātyamānaṃ mahāvratam 06,102.069c tārāpatim ivāpūrṇam antakāle yadṛcchayā 06,102.070a mādhavas tu vacaḥ śrutvā phalgunasya mahātmanaḥ 06,102.070b*0416_01 abhavat paramaprīto jñātvā pārthasya vikramam 06,102.070c nakiṃcid uktvā sakrodha āruroha rathaṃ punaḥ 06,102.071a tau rathasthau naravyāghrau bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ punaḥ 06,102.071c vavarṣa śaravarṣeṇa megho vṛṣṭyā yathācalau 06,102.072a prāṇāṃś cādatta yodhānāṃ pitā devavratas tava 06,102.072c gabhastibhir ivādityas tejāṃsi śiśirātyaye 06,102.073a yathā kurūṇāṃ sainyāni babhañja yudhi pāṇḍavaḥ 06,102.073c tathā pāṇḍavasainyāni babhañja yudhi te pitā 06,102.074a hatavidrutasainyās tu nirutsāhā vicetasaḥ 06,102.074c nirīkṣituṃ na śekus te bhīṣmam apratimaṃ raṇe 06,102.074d*0417_01 kurvāṇaṃ samare karmāṇy atimānuṣavikramam 06,102.074e madhyaṃ gatam ivādityaṃ pratapantaṃ svatejasā 06,102.075a te vadhyamānā bhīṣmeṇa kāleneva yugakṣaye 06,102.075c vīkṣāṃ cakrur mahārāja pāṇḍavā bhayapīḍitāḥ 06,102.075d*0418_01 tathā pāṇḍavasainyāni drāvyamāṇāni bhārata 06,102.075d*0419_01 vadhyamānā raṇe cāpi bhīṣmeṇāmitrakarśinā 06,102.076a trātāraṃ nādhyagacchanta gāvaḥ paṅkagatā iva 06,102.076c pipīlikā iva kṣuṇṇā durbalā balinā raṇe 06,102.076d*0420_01 tathaiva yodhā rājendra bhīṣmeṇāmitraghātinā 06,102.076d*0420_02 samare mṛditāḥ sarve pāṇḍavāḥ saha sṛñjayaiḥ 06,102.077a mahārathaṃ bhārata duṣpradharṣaṃ; śaraughiṇaṃ pratapantaṃ narendrān 06,102.077c bhīṣmaṃ na śekuḥ prativīkṣituṃ te; śarārciṣaṃ sūryam ivātapantam 06,102.078a vimṛdnatas tasya tu pāṇḍusenām; astaṃ jagāmātha sahasraraśmiḥ 06,102.078b*0421_01 tato 'pi bhīṣmaḥ sabalaḥ sasainyān 06,102.078b*0421_02 nyavārayat pāṇḍusutāñ śaraughaiḥ 06,102.078b*0421_03 jaghāna caitān subhṛśaṃ mahābalo 06,102.078b*0421_04 mahāvrataḥ pāṇḍusutān mahātmā 06,102.078b*0421_05 raṇe karūśādhipacedipair balair 06,102.078b*0421_06 vṛtān sadā cakradharasya paśyataḥ 06,102.078c tato balānāṃ śramakarśitānāṃ; mano 'vahāraṃ prati saṃbabhūva 06,102.078d*0422_01 udayagiritaṭasthaḥ padminīṃ bodhayitvā 06,102.078d*0422_02 mṛdutarakiraṇāgrais tāḥ svayaṃ copabhujya 06,102.078d*0422_03 malinamadhupasaṅgāt tāsu saṃjātakopaḥ 06,102.078d*0422_04 kṛtaruciravirocir bhānum astaṃ prayātaḥ 06,103.001 saṃjaya uvāca 06,103.001a yudhyatām eva teṣāṃ tu bhāskare 'stam upāgate 06,103.001c saṃdhyā samabhavad ghorā nāpaśyāma tato raṇam 06,103.002a tato yudhiṣṭhiro rājā saṃdhyāṃ saṃdṛśya bhārata 06,103.002c vadhyamānaṃ balaṃ cāpi bhīṣmeṇāmitraghātinā 06,103.003a muktaśastraṃ parāvṛttaṃ palāyanaparāyaṇam 06,103.003c bhīṣmaṃ ca yudhi saṃrabdham anuyāntaṃ mahārathān 06,103.004a somakāṃś ca jitān dṛṣṭvā nirutsāhān mahārathān 06,103.004b*0423_01 niśāmukhaṃ ca saṃprekṣya ghorarūpaṃ bhayānakam 06,103.004c cintayitvā ciraṃ dhyātvā avahāram arocayat 06,103.005a tato 'vahāraṃ sainyānāṃ cakre rājā yudhiṣṭhiraḥ 06,103.005c tathaiva tava sainyānām avahāro hy abhūt tadā 06,103.006a tato 'vahāraṃ sainyānāṃ kṛtvā tatra mahārathāḥ 06,103.006c nyaviśanta kuruśreṣṭha saṃgrāme kṣatavikṣatāḥ 06,103.007a bhīṣmasya samare karma cintayānās tu pāṇḍavāḥ 06,103.007c nālabhanta tadā śāntiṃ bhṛśaṃ bhīṣmeṇa pīḍitāḥ 06,103.008a bhīṣmo 'pi samare jitvā pāṇḍavān saha sṛñjayaiḥ 06,103.008c pūjyamānas tava sutair vandyamānaś ca bhārata 06,103.009a nyaviśat kurubhiḥ sārdhaṃ hṛṣṭarūpaiḥ samantataḥ 06,103.009c tato rātriḥ samabhavat sarvabhūtapramohinī 06,103.010a tasmin rātrimukhe ghore pāṇḍavā vṛṣṇibhiḥ saha 06,103.010c sṛñjayāś ca durādharṣā mantrāya samupāviśan 06,103.011a ātmaniḥśreyasaṃ sarve prāptakālaṃ mahābalāḥ 06,103.011c mantrayām āsur avyagrā mantraniścayakovidāḥ 06,103.012a tato yudhiṣṭhiro rājā mantrayitvā ciraṃ nṛpa 06,103.012c vāsudevaṃ samudvīkṣya vākyam etad uvāca ha 06,103.013a paśya kṛṣṇa mahātmānaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramam 06,103.013c gajaṃ nalavanānīva vimṛdnantaṃ balaṃ mama 06,103.014a na caivainaṃ mahātmānam utsahāmo nirīkṣitum 06,103.014c lelihyamānaṃ sainyeṣu pravṛddham iva pāvakam 06,103.015a yathā ghoro mahānāgas takṣako vai viṣolbaṇaḥ 06,103.015c tathā bhīṣmo raṇe kṛṣṇa tīkṣṇaśastraḥ pratāpavān 06,103.016a gṛhītacāpaḥ samare vimuñcaṃś ca śitāñ śarān 06,103.016c śakyo jetuṃ yamaḥ kruddho vajrapāṇiś ca devarāṭ 06,103.017a varuṇaḥ pāśabhṛd vāpi sagado vā dhaneśvaraḥ 06,103.017c na tu bhīṣmaḥ susaṃkruddhaḥ śakyo jetuṃ mahāhave 06,103.018a so 'ham evaṃ gate kṛṣṇa nimagnaḥ śokasāgare 06,103.018c ātmano buddhidaurbalyād bhīṣmam āsādya saṃyuge 06,103.019a vanaṃ yāsyāmi durdharṣa śreyo me tatra vai gatam 06,103.019c na yuddhaṃ rocaye kṛṣṇa hanti bhīṣmo hi naḥ sadā 06,103.020a yathā prajvalitaṃ vahniṃ pataṃgaḥ samabhidravan 06,103.020c ekato mṛtyum abhyeti tathāhaṃ bhīṣmam īyivān 06,103.021a kṣayaṃ nīto 'smi vārṣṇeya rājyahetoḥ parākramī 06,103.021c bhrātaraś caiva me śūrāḥ sāyakair bhṛśapīḍitāḥ 06,103.022a matkṛte bhrātṛsauhārdād rājyāt prabhraṃśanaṃ gatāḥ 06,103.022c parikliṣṭā tathā kṛṣṇā matkṛte madhusūdana 06,103.023a jīvitaṃ bahu manye 'haṃ jīvitaṃ hy adya durlabham 06,103.023c jīvitasyādya śeṣeṇa cariṣye dharmam uttamam 06,103.024a yadi te 'ham anugrāhyo bhrātṛbhiḥ saha keśava 06,103.024c svadharmasyāvirodhena tad udāhara keśava 06,103.025a etac chrutvā vacas tasya kāruṇyād bahuvistaram 06,103.025c pratyuvāca tataḥ kṛṣṇaḥ sāntvayāno yudhiṣṭhiram 06,103.026a dharmaputra viṣādaṃ tvaṃ mā kṛthāḥ satyasaṃgara 06,103.026c yasya te bhrātaraḥ śūrā durjayāḥ śatrusūdanāḥ 06,103.027a arjuno bhīmasenaś ca vāyvagnisamatejasau 06,103.027c mādrīputrau ca vikrāntau tridaśānām iveśvarau 06,103.028a māṃ vā niyuṅkṣva sauhārdād yotsye bhīṣmeṇa pāṇḍava 06,103.028c tvatprayukto hy ahaṃ rājan kiṃ na kuryāṃ mahāhave 06,103.029a haniṣyāmi raṇe bhīṣmam āhūya puruṣarṣabham 06,103.029c paśyatāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ yadi necchati phalgunaḥ 06,103.030a yadi bhīṣme hate rājañ jayaṃ paśyasi pāṇḍava 06,103.030c hantāsmy ekarathenādya kuruvṛddhaṃ pitāmaham 06,103.031a paśya me vikramaṃ rājan mahendrasyeva saṃyuge 06,103.031c vimuñcantaṃ mahāstrāṇi pātayiṣyāmi taṃ rathāt 06,103.032a yaḥ śatruḥ pāṇḍuputrāṇāṃ macchatruḥ sa na saṃśayaḥ 06,103.032c madarthā bhavadarthā ye ye madīyās tavaiva te 06,103.033a tava bhrātā mama sakhā saṃbandhī śiṣya eva ca 06,103.033c māṃsāny utkṛtya vai dadyām arjunārthe mahīpate 06,103.034a eṣa cāpi naravyāghro matkṛte jīvitaṃ tyajet 06,103.034c eṣa naḥ samayas tāta tārayema parasparam 06,103.034e sa māṃ niyuṅkṣva rājendra yāvad dvīpo bhavāmy aham 06,103.035a pratijñātam upaplavye yat tat pārthena pūrvataḥ 06,103.035c ghātayiṣyāmi gāṅgeyam ity ulūkasya saṃnidhau 06,103.036a parirakṣyaṃ ca mama tad vacaḥ pārthasya dhīmataḥ 06,103.036c anujñātaṃ tu pārthena mayā kāryaṃ na saṃśayaḥ 06,103.037a atha vā phalgunasyaiṣa bhāraḥ parimito raṇe 06,103.037c nihaniṣyati saṃgrāme bhīṣmaṃ parapuraṃjayam 06,103.038a aśakyam api kuryād dhi raṇe pārthaḥ samudyataḥ 06,103.038c tridaśān vā samudyuktān sahitān daityadānavaiḥ 06,103.038e nihanyād arjunaḥ saṃkhye kim u bhīṣmaṃ narādhipa 06,103.039a viparīto mahāvīryo gatasattvo 'lpajīvitaḥ 06,103.039c bhīṣmaḥ śāṃtanavo nūnaṃ kartavyaṃ nāvabudhyate 06,103.040 yudhiṣṭhira uvāca 06,103.040a evam etan mahābāho yathā vadasi mādhava 06,103.040c sarve hy ete na paryāptās tava veganivāraṇe 06,103.041a niyataṃ samavāpsyāmi sarvam eva yathepsitam 06,103.041c yasya me puruṣavyāghra bhavān nātho mahābalaḥ 06,103.042a sendrān api raṇe devāñ jayeyaṃ jayatāṃ vara 06,103.042c tvayā nāthena govinda kim u bhīṣmaṃ mahāhave 06,103.043a na tu tvām anṛtaṃ kartum utsahe svārthagauravāt 06,103.043c ayudhyamānaḥ sāhāyyaṃ yathoktaṃ kuru mādhava 06,103.044a samayas tu kṛtaḥ kaś cid bhīṣmeṇa mama mādhava 06,103.044c mantrayiṣye tavārthāya na tu yotsye kathaṃ cana 06,103.044e duryodhanārthe yotsyāmi satyam etad iti prabho 06,103.045a sa hi rājyasya me dātā mantrasyaiva ca mādhava 06,103.045c tasmād devavrataṃ bhūyo vadhopāyārtham ātmanaḥ 06,103.045e bhavatā sahitāḥ sarve pṛcchāmo madhusūdana 06,103.046a tad vayaṃ sahitā gatvā bhīṣmam āśu narottamam 06,103.046c rucite tava vārṣṇeya mantraṃ pṛcchāma kauravam 06,103.047a sa vakṣyati hitaṃ vākyaṃ tathyaṃ caiva janārdana 06,103.047c yathā sa vakṣyate kṛṣṇa tathā kartāsmi saṃyuge 06,103.048a sa no jayasya dātā ca mantrasya ca dhṛtavrataḥ 06,103.048c bālāḥ pitrā vihīnāś ca tena saṃvardhitā vayam 06,103.049a taṃ cet pitāmahaṃ vṛddhaṃ hantum icchāmi mādhava 06,103.049b*0424_01 yasyāṅge krīḍitaṃ nityaṃ bālye ca parivardhitāḥ 06,103.049b*0424_02 astrāṇi vidhivac caiva śikṣitāni janārdana 06,103.049b*0424_03 taṃ hantum udyatāḥ kṛṣṇa rājyahetor vayaṃ yudhi 06,103.049c pituḥ pitaram iṣṭaṃ vai dhig astu kṣatrajīvikām 06,103.049d*0425_01 satyaṃ bṛhaspater vākyaṃ devānām agrataḥ kila 06,103.049d*0425_02 bhāṣitaṃ guruṇā pūrvaṃ tan nibodha janārdana 06,103.049d*0425_03 putraḥ pitaram āsādya pitā putraṃ ca mānada 06,103.049d*0425_04 rājyārthe ghātayed evaṃ kṣatradharmaḥ sanātanaḥ 06,103.050 saṃjaya uvāca 06,103.050a tato 'bravīn mahārāja vārṣṇeyaḥ kurunandanam 06,103.050c rocate me mahābāho satataṃ tava bhāṣitam 06,103.051a devavrataḥ kṛtī bhīṣmaḥ prekṣitenāpi nirdahet 06,103.051c gamyatāṃ sa vadhopāyaṃ praṣṭuṃ sāgaragāsutaḥ 06,103.051e vaktum arhati satyaṃ sa tvayā pṛṣṭo viśeṣataḥ 06,103.052a te vayaṃ tatra gacchāmaḥ praṣṭuṃ kurupitāmaham 06,103.052c praṇamya śirasā cainaṃ mantraṃ pṛcchāma mādhava 06,103.052e sa no dāsyati yaṃ mantraṃ tena yotsyāmahe parān 06,103.053a evaṃ saṃmantrya vai vīrāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja 06,103.053c jagmus te sahitāḥ sarve vāsudevaś ca vīryavān 06,103.053e vimuktaśastrakavacā bhīṣmasya sadanaṃ prati 06,103.054a praviśya ca tadā bhīṣmaṃ śirobhiḥ pratipedire 06,103.054c pūjayanto mahārāja pāṇḍavā bharatarṣabha 06,103.054e praṇamya śirasā cainaṃ bhīṣmaṃ śaraṇam anvayuḥ 06,103.054f*0426_01 caraṇopagatān gṛhya pariṣvajya ca pāṇḍavān 06,103.054f*0426_02 mūrdhni caitān upāghrāya aṅkam āropayat tadā 06,103.054f*0426_03 bāṣpaparyākulamukhaḥ smṛtvā pāṇḍuṃ punaḥ punaḥ 06,103.055a tān uvāca mahābāhur bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ 06,103.055c svāgataṃ tava vārṣṇeya svāgataṃ te dhanaṃjaya 06,103.055e svāgataṃ dharmaputrāya bhīmāya yamayos tathā 06,103.056a kiṃ kāryaṃ vaḥ karomy adya yuṣmatprītivivardhanam 06,103.056b*0427_01 yuddhād anyatra he vatsāḥ prīyantāṃ mā viśaṅkatha 06,103.056c sarvātmanā ca kartāsmi yady api syāt suduṣkaram 06,103.057a tathā bruvāṇaṃ gāṅgeyaṃ prītiyuktaṃ punaḥ punaḥ 06,103.057c uvāca vākyaṃ dīnātmā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 06,103.057d*0428_01 yathā pṛcchasi mām adya kathaṃ tan me ca vā vibho 06,103.058a kathaṃ jayema dharmajña kathaṃ rājyaṃ labhemahi 06,103.058c prajānāṃ saṃkṣayo na syāt kathaṃ tan me vadābhibho 06,103.059a bhavān hi no vadhopāyaṃ bravītu svayam ātmanaḥ 06,103.059c bhavantaṃ samare rājan viṣahema kathaṃ vayam 06,103.060a na hi te sūkṣmam apy asti randhraṃ kurupitāmaha 06,103.060c maṇḍalenaiva dhanuṣā sadā dṛśyo 'si saṃyuge 06,103.061a nādadānaṃ saṃdadhānaṃ vikarṣantaṃ dhanur na ca 06,103.061c paśyāmas tvā mahābāho rathe sūryam iva sthitam 06,103.062a narāśvarathanāgānāṃ hantāraṃ paravīrahan 06,103.062c ka ivotsahate hantuṃ tvāṃ pumān bharatarṣabha 06,103.063a varṣatā śaravarṣāṇi mahānti puruṣottama 06,103.063c kṣayaṃ nītā hi pṛtanā bhavatā mahatī mama 06,103.064a yathā yudhi jayeyaṃ tvāṃ yathā rājyaṃ bhaven mama 06,103.064c bhavet sainyasya vā śāntis tan me brūhi pitāmaha 06,103.065a tato 'bravīc chāṃtanavaḥ pāṇḍavān pāṇḍupūrvaja 06,103.065c na kathaṃ cana kaunteya mayi jīvati saṃyuge 06,103.065e yuṣmāsu dṛśyate vṛddhiḥ satyam etad bravīmi vaḥ 06,103.066a nirjite mayi yuddhe tu dhruvaṃ jeṣyatha kauravān 06,103.066c kṣipraṃ mayi praharata yadīcchatha raṇe jayam 06,103.066e anujānāmi vaḥ pārthāḥ praharadhvaṃ yathāsukham 06,103.067a evaṃ hi sukṛtaṃ manye bhavatāṃ vidito hy aham 06,103.067c hate mayi hataṃ sarvaṃ tasmād evaṃ vidhīyatām 06,103.068 yudhiṣṭhira uvāca 06,103.068a brūhi tasmād upāyaṃ no yathā yuddhe jayemahi 06,103.068c bhavantaṃ samare kruddhaṃ daṇḍapāṇim ivāntakam 06,103.069a śakyo vajradharo jetuṃ varuṇo 'tha yamas tathā 06,103.069c na bhavān samare śakyaḥ sendrair api surāsuraiḥ 06,103.070 bhīṣma uvāca 06,103.070a satyam etan mahābāho yathā vadasi pāṇḍava 06,103.070c nāhaṃ śakyo raṇe jetuṃ sendrair api surāsuraiḥ 06,103.071a āttaśastro raṇe yatto gṛhītavarakārmukaḥ 06,103.071c nyastaśastraṃ tu māṃ rājan hanyur yudhi mahārathāḥ 06,103.072a nikṣiptaśastre patite vimuktakavacadhvaje 06,103.072c dravamāṇe ca bhīte ca tavāsmīti ca vādini 06,103.072d*0429_01 strījite strīpradhāne ca strīpradhāyini dharmaja 06,103.073a striyāṃ strīnāmadheye ca vikale caikaputrake 06,103.073c aprasūte ca duṣprekṣye na yuddhaṃ rocate mama 06,103.074a imaṃ ca śṛṇu me pārtha saṃkalpaṃ pūrvacintitam 06,103.074c amaṅgalyadhvajaṃ dṛṣṭvā na yudhyeyaṃ kathaṃ cana 06,103.075a ya eṣa draupado rājaṃs tava sainye mahārathaḥ 06,103.075b*0430_01 apumāṃs tasya putras tu pūrvam āsīd viśāṃ pate 06,103.075c śikhaṇḍī samarākāṅkṣī śūraś ca samitiṃjayaḥ 06,103.076a yathābhavac ca strī pūrvaṃ paścāt puṃstvam upāgataḥ 06,103.076c jānanti ca bhavanto 'pi sarvam etad yathātatham 06,103.077a arjunaḥ samare śūraḥ puraskṛtya śikhaṇḍinam 06,103.077c mām eva viśikhais tūrṇam abhidravatu daṃśitaḥ 06,103.078a amaṅgalyadhvaje tasmin strīpūrve ca viśeṣataḥ 06,103.078c na prahartum abhīpsāmi gṛhīteṣuṃ kathaṃ cana 06,103.079a tad antaraṃ samāsādya pāṇḍavo māṃ dhanaṃjayaḥ 06,103.079c śarair ghātayatu kṣipraṃ samantād bharatarṣabha 06,103.080a na taṃ paśyāmi lokeṣu yo māṃ hanyāt samudyatam 06,103.080c ṛte kṛṣṇān mahābhāgāt pāṇḍavād vā dhanaṃjayāt 06,103.081a eṣa tasmāt purodhāya kaṃ cid anyaṃ mamāgrataḥ 06,103.081c māṃ pātayatu bībhatsur evaṃ te vijayo bhavet 06,103.082a etat kuruṣva kaunteya yathoktaṃ vacanaṃ mama 06,103.082c tato jeṣyasi saṃgrāme dhārtarāṣṭrān samāgatān 06,103.083 saṃjaya uvāca 06,103.083a te 'nujñātās tataḥ pārthā jagmuḥ svaśibiraṃ prati 06,103.083c abhivādya mahātmānaṃ bhīṣmaṃ kurupitāmaham 06,103.084a tathoktavati gāṅgeye paralokāya dīkṣite 06,103.084c arjuno duḥkhasaṃtaptaḥ savrīḍam idam abravīt 06,103.085a guruṇā kulavṛddhena kṛtaprajñena dhīmatā 06,103.085c pitāmahena saṃgrāme kathaṃ yotsyāmi mādhava 06,103.086a krīḍatā hi mayā bālye vāsudeva mahāmanāḥ 06,103.086c pāṃsurūṣitagātreṇa mahātmā paruṣīkṛtaḥ 06,103.087a yasyāham adhiruhyāṅkaṃ bālaḥ kila gadāgraja 06,103.087c tātety avocaṃ pitaraṃ pituḥ pāṇḍor mahātmanaḥ 06,103.088a nāhaṃ tātas tava pitus tāto 'smi tava bhārata 06,103.088c iti mām abravīd bālye yaḥ sa vadhyaḥ kathaṃ mayā 06,103.089a kāmaṃ vadhyatu me sainyaṃ nāhaṃ yotsye mahātmanā 06,103.089c jayo vāstu vadho vā me kathaṃ vā kṛṣṇa manyase 06,103.089d*0431_01 katham asmadvidhaḥ kṛṣṇa jānan dharmaṃ sanātanam 06,103.089d*0431_02 nyastaśastre ca vṛddhe ca prahared dhi pitāmahe 06,103.090 śrīkṛṣṇa uvāca 06,103.090a pratijñāya vadhaṃ jiṣṇo purā bhīṣmasya saṃyuge 06,103.090c kṣatradharme sthitaḥ pārtha kathaṃ nainaṃ haniṣyasi 06,103.091a pātayainaṃ rathāt pārtha vajrāhatam iva drumam 06,103.091c nāhatvā yudhi gāṅgeyaṃ vijayas te bhaviṣyati 06,103.092a diṣṭam etat purā devair bhaviṣyaty avaśasya te 06,103.092c hantā bhīṣmasya pūrvendra iti tan na tad anyathā 06,103.093a na hi bhīṣmaṃ durādharṣaṃ vyāttānanam ivāntakam 06,103.093c tvad anyaḥ śaknuyād dhantum api vajradharaḥ svayam 06,103.094a jahi bhīṣmaṃ mahābāho śṛṇu cedaṃ vaco mama 06,103.094c yathovāca purā śakraṃ mahābuddhir bṛhaspatiḥ 06,103.095a jyāyāṃsam api cec chakra guṇair api samanvitam 06,103.095c ātatāyinam āmantrya hanyād ghātakam āgatam 06,103.096a śāśvato 'yaṃ sthito dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ dhanaṃjaya 06,103.096c yoddhavyaṃ rakṣitavyaṃ ca yaṣṭavyaṃ cānasūyubhiḥ 06,103.097 arjuna uvāca 06,103.097a śikhaṇḍī nidhanaṃ kṛṣṇa bhīṣmasya bhavitā dhruvam 06,103.097c dṛṣṭvaiva hi sadā bhīṣmaḥ pāñcālyaṃ vinivartate 06,103.098a te vayaṃ pramukhe tasya sthāpayitvā śikhaṇḍinam 06,103.098c gāṅgeyaṃ pātayiṣyāma upāyeneti me matiḥ 06,103.099a aham anyān maheṣvāsān vārayiṣyāmi sāyakaiḥ 06,103.099c śikhaṇḍy api yudhāṃ śreṣṭho bhīṣmam evābhiyāsyatu 06,103.100a śrutaṃ te kurumukhyasya nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinam 06,103.100c kanyā hy eṣā purā jātā puruṣaḥ samapadyata 06,103.100d*0432_00 saṃjaya uvāca 06,103.100d*0432_01 arjunasya vacaḥ śrutvā bhīṣmasya vadhasaṃyutam 06,103.100d*0432_02 jahṛṣur hṛṣṭaromāṇaḥ sakṛṣṇāḥ pāṇḍavās tadā 06,103.101 saṃjaya uvāca 06,103.101a ity evaṃ niścayaṃ kṛtvā pāṇḍavāḥ sahamādhavāḥ 06,103.101b*0433_01 anumānya mahātmānaṃ prayayur hṛṣṭamānasāḥ 06,103.101c śayanāni yathāsvāni bhejire puruṣarṣabhāḥ 06,103.101d*0434_01 svān svān gṛhān abhigatās tāṃ rātrim avasan sukham 06,104.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,104.001a kathaṃ śikhaṇḍī gāṅgeyam abhyavartata saṃyuge 06,104.001c pāṇḍavāś ca tathā bhīṣmaṃ tan mamācakṣva saṃjaya 06,104.002 saṃjaya uvāca 06,104.002a tataḥ prabhāte vimale sūryasyodayanaṃ prati 06,104.002c vādyamānāsu bherīṣu mṛdaṅgeṣv ānakeṣu ca 06,104.003a dhmāyatsu dadhivarṇeṣu jalajeṣu samantataḥ 06,104.003c śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya niryātāḥ pāṇḍavā yudhi 06,104.004a kṛtvā vyūhaṃ mahārāja sarvaśatrunibarhaṇam 06,104.004c śikhaṇḍī sarvasainyānām agra āsīd viśāṃ pate 06,104.005a cakrarakṣau tatas tasya bhīmasenadhanaṃjayau 06,104.005c pṛṣṭhato draupadeyāś ca saubhadraś caiva vīryavān 06,104.006a sātyakiś cekitānaś ca teṣāṃ goptā mahārathaḥ 06,104.006c dhṛṣṭadyumnas tataḥ paścāt pāñcālair abhirakṣitaḥ 06,104.007a tato yudhiṣṭhiro rājā yamābhyāṃ sahitaḥ prabhuḥ 06,104.007c prayayau siṃhanādena nādayan bharatarṣabha 06,104.008a virāṭas tu tataḥ paścāt svena sainyena saṃvṛtaḥ 06,104.008c drupadaś ca mahārāja tataḥ paścād upādravat 06,104.009a kekayā bhrātaraḥ pañca dhṛṣṭaketuś ca vīryavān 06,104.009c jaghanaṃ pālayām āsa pāṇḍusainyasya bhārata 06,104.010a evaṃ vyūhya mahat sainyaṃ pāṇḍavās tava vāhinīm 06,104.010c abhyadravanta saṃgrāme tyaktvā jīvitam ātmanaḥ 06,104.011a tathaiva kuravo rājan bhīṣmaṃ kṛtvā mahābalam 06,104.011c agrataḥ sarvasainyānāṃ prayayuḥ pāṇḍavān prati 06,104.012a putrais tava durādharṣai rakṣitaḥ sumahābalaiḥ 06,104.012c tato droṇo maheṣvāsaḥ putraś cāsya mahārathaḥ 06,104.013a bhagadattas tataḥ paścād gajānīkena saṃvṛtaḥ 06,104.013c kṛpaś ca kṛtavarmā ca bhagadattam anuvratau 06,104.014a kāmbojarājo balavāṃs tataḥ paścāt sudakṣiṇaḥ 06,104.014c māgadhaś ca jayatsenaḥ saubalaś ca bṛhadbalaḥ 06,104.015a tathetare maheṣvāsāḥ suśarmapramukhā nṛpāḥ 06,104.015c jaghanaṃ pālayām āsus tava sainyasya bhārata 06,104.016a divase divase prāpte bhīṣmaḥ śāṃtanavo yudhi 06,104.016c āsurān akarod vyūhān paiśācān atha rākṣasān 06,104.017a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tava teṣāṃ ca bhārata 06,104.017c anyonyaṃ nighnatāṃ rājan yamarāṣṭravivardhanam 06,104.018a arjunapramukhāḥ pārthāḥ puraskṛtya śikhaṇḍinam 06,104.018c bhīṣmaṃ yuddhe 'bhyavartanta kiranto vividhāñ śarān 06,104.019a tatra bhārata bhīmena pīḍitās tāvakāḥ śaraiḥ 06,104.019c rudhiraughapariklinnāḥ paralokaṃ yayus tadā 06,104.020a nakulaḥ sahadevaś ca sātyakiś ca mahārathaḥ 06,104.020c tava sainyaṃ samāsādya pīḍayām āsur ojasā 06,104.021a te vadhyamānāḥ samare tāvakā bharatarṣabha 06,104.021c nāśaknuvan vārayituṃ pāṇḍavānāṃ mahad balam 06,104.022a tatas tu tāvakaṃ sainyaṃ vadhyamānaṃ samantataḥ 06,104.022c saṃprādravad diśo rājan kālyamānaṃ mahārathaiḥ 06,104.023a trātāraṃ nādhyagacchanta tāvakā bharatarṣabha 06,104.023c vadhyamānāḥ śitair bāṇaiḥ pāṇḍavaiḥ sahasṛñjayaiḥ 06,104.024 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,104.024a pīḍyamānaṃ balaṃ pārthair dṛṣṭvā bhīṣmaḥ parākramī 06,104.024c yad akārṣīd raṇe kruddhas tan mamācakṣva saṃjaya 06,104.025a kathaṃ vā pāṇḍavān yuddhe pratyudyātaḥ paraṃtapaḥ 06,104.025c vinighnan somakān vīrāṃs tan mamācakṣva saṃjaya 06,104.026 saṃjaya uvāca 06,104.026a ācakṣe te mahārāja yad akārṣīt pitāmahaḥ 06,104.026c pīḍite tava putrasya sainye pāṇḍavasṛñjayaiḥ 06,104.027a prahṛṣṭamanasaḥ śūrāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja 06,104.027c abhyavartanta nighnantas tava putrasya vāhinīm 06,104.028a taṃ vināśaṃ manuṣyendra naravāraṇavājinām 06,104.028c nāmṛṣyata tadā bhīṣmaḥ sainyaghātaṃ raṇe paraiḥ 06,104.029a sa pāṇḍavān maheṣvāsaḥ pāñcālāṃś ca sasṛñjayān 06,104.029c abhyadravata durdharṣas tyaktvā jīvitam ātmanaḥ 06,104.030a sa pāṇḍavānāṃ pravarān pañca rājan mahārathān 06,104.030c āttaśastrān raṇe yattān vārayām āsa sāyakaiḥ 06,104.030d*0435_01 bhīṣmaḥ paramasaṃkruddhaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,104.030e nārācair vatsadantaiś ca śitair añjalikais tathā 06,104.030f*0436_01 nānāśastrāstravarṣais tān vīryāmarṣapraveritaiḥ 06,104.031a nijaghne samare kruddho hastyaśvam amitaṃ bahu 06,104.031c rathino 'pātayad rājan rathebhyaḥ puruṣarṣabhaḥ 06,104.032a sādinaś cāśvapṛṣṭhebhyaḥ padātīṃś ca samāgatān 06,104.032c gajārohān gajebhyaś ca pareṣāṃ vidadhad bhayam 06,104.033a tam ekaṃ samare bhīṣmaṃ tvaramāṇaṃ mahāratham 06,104.033c pāṇḍavāḥ samavartanta vajrapāṇim ivāsurāḥ 06,104.034a śakrāśanisamasparśān vimuñcan niśitāñ śarān 06,104.034c dikṣv adṛśyata sarvāsu ghoraṃ saṃdhārayan vapuḥ 06,104.035a maṇḍalīkṛtam evāsya nityaṃ dhanur adṛśyata 06,104.035c saṃgrāme yudhyamānasya śakracāpanibhaṃ mahat 06,104.036a tad dṛṣṭvā samare karma tava putrā viśāṃ pate 06,104.036c vismayaṃ paramaṃ prāptāḥ pitāmaham apūjayan 06,104.037a pārthā vimanaso bhūtvā praikṣanta pitaraṃ tava 06,104.037c yudhyamānaṃ raṇe śūraṃ vipracittim ivāmarāḥ 06,104.037e na cainaṃ vārayām āsur vyāttānanam ivāntakam 06,104.038a daśame 'hani saṃprāpte rathānīkaṃ śikhaṇḍinaḥ 06,104.038c adahan niśitair bāṇaiḥ kṛṣṇavartmeva kānanam 06,104.039a taṃ śikhaṇḍī tribhir bāṇair abhyavidhyat stanāntare 06,104.039c āśīviṣam iva kruddhaṃ kālasṛṣṭam ivāntakam 06,104.040a sa tenātibhṛśaṃ viddhaḥ prekṣya bhīṣmaḥ śikhaṇḍinam 06,104.040c anicchann api saṃkruddhaḥ prahasann idam abravīt 06,104.041a kāmam abhyasa vā mā vā na tvāṃ yotsye kathaṃ cana 06,104.041c yaiva hi tvaṃ kṛtā dhātrā saiva hi tvaṃ śikhaṇḍinī 06,104.042a tasya tad vacanaṃ śrutvā śikhaṇḍī krodhamūrchitaḥ 06,104.042c uvāca bhīṣmaṃ samare sṛkkiṇī parilelihan 06,104.042d*0437_01 sarvam eva mahāyuddhaṃ śrutavantaṃ mahāraṇe 06,104.043a jānāmi tvāṃ mahābāho kṣatriyāṇāṃ kṣayaṃkaram 06,104.043c mayā śrutaṃ ca te yuddhaṃ jāmadagnyena vai saha 06,104.044a divyaś ca te prabhāvo 'yaṃ sa mayā bahuśaḥ śrutaḥ 06,104.044c jānann api prabhāvaṃ te yotsye 'dyāhaṃ tvayā saha 06,104.045a pāṇḍavānāṃ priyaṃ kurvann ātmanaś ca narottama 06,104.045c adya tvā yodhayiṣyāmi raṇe puruṣasattama 06,104.046a dhruvaṃ ca tvā haniṣyāmi śape satyena te 'grataḥ 06,104.046c etac chrutvā vaco mahyaṃ yat kṣamaṃ tat samācara 06,104.047a kāmam abhyasa vā mā vā na me jīvan vimokṣyase 06,104.047c sudṛṣṭaḥ kriyatāṃ bhīṣma loko 'yaṃ samitiṃjaya 06,104.048a evam uktvā tato bhīṣmaṃ pañcabhir nataparvabhiḥ 06,104.048c avidhyata raṇe rājan praṇunnaṃ vākyasāyakaiḥ 06,104.049a tasya tad vacanaṃ śrutvā savyasācī paraṃtapaḥ 06,104.049c kālo 'yam iti saṃcintya śikhaṇḍinam acodayat 06,104.050a ahaṃ tvām anuyāsyāmi parān vidrāvayañ śaraiḥ 06,104.050c abhidrava susaṃrabdho bhīṣmaṃ bhīmaparākramam 06,104.051a na hi te saṃyuge pīḍāṃ śaktaḥ kartuṃ mahābalaḥ 06,104.051c tasmād adya mahābāho vīra bhīṣmam abhidrava 06,104.052a ahatvā samare bhīṣmaṃ yadi yāsyasi māriṣa 06,104.052c avahāsyo 'sya lokasya bhaviṣyasi mayā saha 06,104.053a nāvahāsyā yathā vīra bhavema paramāhave 06,104.053c tathā kuru raṇe yatnaṃ sādhayasva pitāmaham 06,104.054a ahaṃ te rakṣaṇaṃ yuddhe kariṣyāmi paraṃtapa 06,104.054c vārayan rathinaḥ sarvān sādhayasva pitāmaham 06,104.055a droṇaṃ ca droṇaputraṃ ca kṛpaṃ cātha suyodhanam 06,104.055c citrasenaṃ vikarṇaṃ ca saindhavaṃ ca jayadratham 06,104.056a vindānuvindāv āvantyau kāmbojaṃ ca sudakṣiṇam 06,104.056c bhagadattaṃ tathā śūraṃ māgadhaṃ ca mahāratham 06,104.057a saumadattiṃ raṇe śūram ārśyaśṛṅgiṃ ca rākṣasam 06,104.057c trigartarājaṃ ca raṇe saha sarvair mahārathaiḥ 06,104.057e aham āvārayiṣyāmi veleva makarālayam 06,104.058a kurūṃś ca sahitān sarvān ye caiṣāṃ sainikāḥ sthitāḥ 06,104.058c nivārayiṣyāmi raṇe sādhayasva pitāmaham 06,105.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,105.001a kathaṃ śikhaṇḍī gāṅgeyam abhyadhāvat pitāmaham 06,105.001c pāñcālyaḥ samare kruddho dharmātmānaṃ yatavratam 06,105.002a ke 'rakṣan pāṇḍavānīke śikhaṇḍinam udāyudham 06,105.002c tvaramāṇās tvarākāle jigīṣanto mahārathāḥ 06,105.003a kathaṃ śāṃtanavo bhīṣmaḥ sa tasmin daśame 'hani 06,105.003c ayudhyata mahāvīryaḥ pāṇḍavaiḥ sahasṛñjayaiḥ 06,105.004a na mṛṣyāmi raṇe bhīṣmaṃ pratyudyātaṃ śikhaṇḍinam 06,105.004c kaccin na rathabhaṅgo 'sya dhanur vāśīryatāsyataḥ 06,105.005 saṃjaya uvāca 06,105.005a nāśīryata dhanus tasya rathabhaṅgo na cāpy abhūt 06,105.005c yudhyamānasya saṃgrāme bhīṣmasya bharatarṣabha 06,105.005e nighnataḥ samare śatrūñ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,105.006a anekaśatasāhasrās tāvakānāṃ mahārathāḥ 06,105.006c rathadantigaṇā rājan hayāś caiva susajjitāḥ 06,105.006e abhyavartanta yuddhāya puraskṛtya pitāmaham 06,105.007a yathāpratijñaṃ kauravya sa cāpi samitiṃjayaḥ 06,105.007c pārthānām akarod bhīṣmaḥ satataṃ samitikṣayam 06,105.008a yudhyamānaṃ maheṣvāsaṃ vinighnantaṃ parāñ śaraiḥ 06,105.008c pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ sarva evābhyavārayan 06,105.009a daśame 'hani saṃprāpte tatāpa ripuvāhinīm 06,105.009c kīryamāṇāṃ śitair bāṇaiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,105.010a na hi bhīṣmaṃ maheṣvāsaṃ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja 06,105.010c aśaknuvan raṇe jetuṃ pāśahastam ivāntakam 06,105.011a athopāyān mahārāja savyasācī paraṃtapaḥ 06,105.011c trāsayan rathinaḥ sarvān bībhatsur aparājitaḥ 06,105.012a siṃhavad vinadann uccair dhanurjyāṃ vikṣipan muhuḥ 06,105.012c śaraughān visṛjan pārtho vyacarat kālavad raṇe 06,105.013a tasya śabdena vitrastās tāvakā bharatarṣabha 06,105.013c siṃhasyeva mṛgā rājan vyadravanta mahābhayāt 06,105.014a jayantaṃ pāṇḍavaṃ dṛṣṭvā tvatsainyaṃ cābhipīḍitam 06,105.014c duryodhanas tato bhīṣmam abravīd bhṛśapīḍitaḥ 06,105.015a eṣa pāṇḍusutas tāta śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ 06,105.015c dahate māmakān sarvān kṛṣṇavartmeva kānanam 06,105.016a paśya sainyāni gāṅgeya dravamāṇāni sarvaśaḥ 06,105.016c pāṇḍavena yudhāṃ śreṣṭha kālyamānāni saṃyuge 06,105.017a yathā paśugaṇān pālaḥ saṃkālayati kānane 06,105.017c tathedaṃ māmakaṃ sainyaṃ kālyate śatrutāpana 06,105.018a dhanaṃjayaśarair bhagnaṃ dravamāṇam itas tataḥ 06,105.018c bhīmo hy eṣa durādharṣo vidrāvayati me balam 06,105.019a sātyakiś cekitānaś ca mādrīputrau ca pāṇḍavau 06,105.019c abhimanyuś ca vikrānto vāhinīṃ dahate mama 06,105.020a dhṛṣṭadyumnas tathā śūro rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ 06,105.020c vyadrāvayetāṃ sahasā sainyaṃ mama mahābalau 06,105.021a vadhyamānasya sainyasya sarvair etair mahābalaiḥ 06,105.021c nānyāṃ gatiṃ prapaśyāmi sthāne yuddhe ca bhārata 06,105.022a ṛte tvāṃ puruṣavyāghra devatulyaparākrama 06,105.022c paryāptaś ca bhavān kṣipraṃ pīḍitānāṃ gatir bhava 06,105.023a evam ukto mahārāja pitā devavratas tava 06,105.023c cintayitvā muhūrtaṃ tu kṛtvā niścayam ātmanaḥ 06,105.023d*0438_01 pātayiṣye ripūn anyān pāṇḍavān pratipālayan 06,105.023d*0438_02 pratijñāto jayo hy adya pāṇḍavānāṃ mahātmanām 06,105.023e tava saṃdhārayan putram abravīc chaṃtanoḥ sutaḥ 06,105.024a duryodhana vijānīhi sthiro bhava viśāṃ pate 06,105.024c pūrvakālaṃ tava mayā pratijñātaṃ mahābala 06,105.025a hatvā daśa sahasrāṇi kṣatriyāṇāṃ mahātmanām 06,105.025c saṃgrāmād vyapayātavyam etat karma mamāhnikam 06,105.025e iti tat kṛtavāṃś cāhaṃ yathoktaṃ bharatarṣabha 06,105.026a adya cāpi mahat karma prakariṣye mahāhave 06,105.026c ahaṃ vā nihataḥ śeṣye haniṣye vādya pāṇḍavān 06,105.026d*0439_01 aśakyāḥ pāṇḍavā jetuṃ devair api savāsavaiḥ 06,105.026d*0439_02 kiṃ punar martyadharmeṇa kṣatriyeṇa mahābala 06,105.027a adya te puruṣavyāghra pratimokṣye ṛṇaṃ mahat 06,105.027c bhartṛpiṇḍakṛtaṃ rājan nihataḥ pṛtanāmukhe 06,105.028a ity uktvā bharataśreṣṭhaḥ kṣatriyān pratapañ śaraiḥ 06,105.028c āsasāda durādharṣaḥ pāṇḍavānām anīkinīm 06,105.029a anīkamadhye tiṣṭhantaṃ gāṅgeyaṃ bharatarṣabha 06,105.029c āśīviṣam iva kruddhaṃ pāṇḍavāḥ paryavārayan 06,105.030a daśame 'hani tasmiṃs tu darśayañ śaktim ātmanaḥ 06,105.030c rājañ śatasahasrāṇi so 'vadhīt kurunandana 06,105.031a pañcālānāṃ ca ye śreṣṭhā rājaputrā mahābalāḥ 06,105.031c teṣām ādatta tejāṃsi jalaṃ sūrya ivāṃśubhiḥ 06,105.032a hatvā daśa sahasrāṇi kuñjarāṇāṃ tarasvinām 06,105.032c sārohāṇāṃ mahārāja hayānāṃ cāyutaṃ punaḥ 06,105.033a pūrṇe śatasahasre dve padātīnāṃ narottamaḥ 06,105.033c prajajvāla raṇe bhīṣmo vidhūma iva pāvakaḥ 06,105.034a na cainaṃ pāṇḍaveyānāṃ ke cic chekur nirīkṣitum 06,105.034c uttaraṃ mārgam āsthāya tapantam iva bhāskaram 06,105.035a te pāṇḍaveyāḥ saṃrabdhā maheṣvāsena pīḍitāḥ 06,105.035c vadhāyābhyadravan bhīṣmaṃ sṛñjayāś ca mahārathāḥ 06,105.036a sa yudhyamāno bahubhir bhīṣmaḥ śāṃtanavas tadā 06,105.036c avakīrṇo mahābāhuḥ śailo meghair ivāsitaiḥ 06,105.037a putrās tu tava gāṅgeyaṃ samantāt paryavārayan 06,105.037c mahatyā senayā sārdhaṃ tato yuddham avartata 06,106.001 saṃjaya uvāca 06,106.001a arjunas tu raṇe rājan dṛṣṭvā bhīṣmasya vikramam 06,106.001c śikhaṇḍinam athovāca samabhyehi pitāmaham 06,106.002a na cāpi bhīs tvayā kāryā bhīṣmād adya kathaṃ cana 06,106.002c aham enaṃ śarais tīkṣṇaiḥ pātayiṣye rathottamāt 06,106.003a evam uktas tu pārthena śikhaṇḍī bharatarṣabha 06,106.003c abhyadravata gāṅgeyaṃ śrutvā pārthasya bhāṣitam 06,106.004a dhṛṣṭadyumnas tathā rājan saubhadraś ca mahārathaḥ 06,106.004c hṛṣṭāv ādravatāṃ bhīṣmaṃ śrutvā pārthasya bhāṣitam 06,106.005a virāṭadrupadau vṛddhau kuntibhojaś ca daṃśitaḥ 06,106.005c abhyadravata gāṅgeyaṃ putrasya tava paśyataḥ 06,106.006a nakulaḥ sahadevaś ca dharmarājaś ca vīryavān 06,106.006c tathetarāṇi sainyāni sarvāṇy eva viśāṃ pate 06,106.006e samādravanta gāṅgeyaṃ śrutvā pārthasya bhāṣitam 06,106.007a pratyudyayus tāvakāś ca sametās tān mahārathān 06,106.007c yathāśakti yathotsāhaṃ tan me nigadataḥ śṛṇu 06,106.008a citraseno mahārāja cekitānaṃ samabhyayāt 06,106.008c bhīṣmaprepsuṃ raṇe yāntaṃ vṛṣaṃ vyāghraśiśur yathā 06,106.009a dhṛṣṭadyumnaṃ mahārāja bhīṣmāntikam upāgatam 06,106.009c tvaramāṇo raṇe yattaṃ kṛtavarmā nyavārayat 06,106.009d*0440_01 tvaramāṇaṃ raṇe yattaṃ saumadattir avārayat 06,106.010a bhīmasenaṃ susaṃkruddhaṃ gāṅgeyasya vadhaiṣiṇam 06,106.010c tvaramāṇo mahārāja saumadattir nyavārayat 06,106.011a tathaiva nakulaṃ vīraṃ kirantaṃ sāyakān bahūn 06,106.011c vikarṇo vārayām āsa icchan bhīṣmasya jīvitam 06,106.012a sahadevaṃ tathā yāntaṃ yattaṃ bhīṣmarathaṃ prati 06,106.012c vārayām āsa saṃkruddhaḥ kṛpaḥ śāradvato yudhi 06,106.013a rākṣasaṃ krūrakarmāṇaṃ bhaimaseniṃ mahābalam 06,106.013c bhīṣmasya nidhanaṃ prepsuṃ durmukho 'bhyadravad balī 06,106.014a sātyakiṃ samare kruddham ārśyaśṛṅgir avārayat 06,106.014b*0441_01 bhīṣmasya vadham icchantaṃ pāṇḍavaprītikāmyayā 06,106.014c abhimanyuṃ mahārāja yāntaṃ bhīṣmarathaṃ prati 06,106.014e sudakṣiṇo mahārāja kāmbojaḥ pratyavārayat 06,106.015a virāṭadrupadau vṛddhau sametāv arimardanau 06,106.015c aśvatthāmā tataḥ kruddho vārayām āsa bhārata 06,106.016a tathā pāṇḍusutaṃ jyeṣṭhaṃ bhīṣmasya vadhakāṅkṣiṇam 06,106.016c bhāradvājo raṇe yatto dharmaputram avārayat 06,106.017a arjunaṃ rabhasaṃ yuddhe puraskṛtya śikhaṇḍinam 06,106.017c bhīṣmaprepsuṃ mahārāja tāpayantaṃ diśo daśa 06,106.017e duḥśāsano maheṣvāso vārayām āsa saṃyuge 06,106.018a anye ca tāvakā yodhāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathān 06,106.018c bhīṣmāyābhimukhaṃ yātān vārayām āsur āhave 06,106.019a dhṛṣṭadyumnas tu sainyāni prākrośata punaḥ punaḥ 06,106.019c abhidravata saṃrabdhā bhīṣmam ekaṃ mahābalam 06,106.020a eṣo 'rjuno raṇe bhīṣmaṃ prayāti kurunandanaḥ 06,106.020c abhidravata mā bhaiṣṭa bhīṣmo na prāpsyate hi vaḥ 06,106.021a arjunaṃ samare yoddhuṃ notsahetāpi vāsavaḥ 06,106.021c kim u bhīṣmo raṇe vīrā gatasattvo 'lpajīvitaḥ 06,106.022a iti senāpateḥ śrutvā pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 06,106.022c abhyadravanta saṃhṛṣṭā gāṅgeyasya rathaṃ prati 06,106.023a āgacchatas tān samare vāryoghān prabalān iva 06,106.023c nyavārayanta saṃhṛṣṭās tāvakāḥ puruṣarṣabhāḥ 06,106.024a duḥśāsano mahārāja bhayaṃ tyaktvā mahārathaḥ 06,106.024c bhīṣmasya jīvitākāṅkṣī dhanaṃjayam upādravat 06,106.025a tathaiva pāṇḍavāḥ śūrā gāṅgeyasya rathaṃ prati 06,106.025c abhyadravanta saṃgrāme tava putrān mahārathān 06,106.025d*0442_01 ayodhayac ca samare tava putro mahārathaḥ 06,106.026a tatrādbhutam apaśyāma citrarūpaṃ viśāṃ pate 06,106.026c duḥśāsanarathaṃ prāpto yat pārtho nātyavartata 06,106.027a yathā vārayate velā kṣubhitaṃ vai mahārṇavam 06,106.027c tathaiva pāṇḍavaṃ kruddhaṃ tava putro nyavārayat 06,106.028a ubhau hi rathināṃ śreṣṭhāv ubhau bhārata durjayau 06,106.028c ubhau candrārkasadṛśau kāntyā dīptyā ca bhārata 06,106.029a tau tathā jātasaṃrambhāv anyonyavadhakāṅkṣiṇau 06,106.029c samīyatur mahāsaṃkhye mayaśakrau yathā purā 06,106.030a duḥśāsano mahārāja pāṇḍavaṃ viśikhais tribhiḥ 06,106.030c vāsudevaṃ ca viṃśatyā tāḍayām āsa saṃyuge 06,106.031a tato 'rjuno jātamanyur vārṣṇeyaṃ vīkṣya pīḍitam 06,106.031c duḥśāsanaṃ śatenājau nārācānāṃ samārpayat 06,106.031e te tasya kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitam āhave 06,106.031f*0443_01 yathaiva pannagā rājaṃs taṭākaṃ tṛṣitā yathā 06,106.032a duḥśāsanas tataḥ kruddhaḥ pārthaṃ vivyādha pañcabhiḥ 06,106.032c lalāṭe bharataśreṣṭha śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,106.033a lalāṭasthais tu tair bāṇaiḥ śuśubhe pāṇḍavottamaḥ 06,106.033c yathā merur mahārāja śṛṅgair atyartham ucchritaiḥ 06,106.034a so 'tividdho maheṣvāsaḥ putreṇa tava dhanvinā 06,106.034c vyarājata raṇe pārthaḥ kiṃśukaḥ puṣpavān iva 06,106.035a duḥśāsanaṃ tataḥ kruddhaḥ pīḍayām āsa pāṇḍavaḥ 06,106.035c parvaṇīva susaṃkruddho rāhur ugro niśākaram 06,106.036a pīḍyamāno balavatā putras tava viśāṃ pate 06,106.036c vivyādha samare pārthaṃ kaṅkapatraiḥ śilāśitaiḥ 06,106.037a tasya pārtho dhanuś chittvā tvaramāṇaḥ parākramī 06,106.037c ājaghāna tataḥ paścāt putraṃ te navabhiḥ śaraiḥ 06,106.038a so 'nyat kārmukam ādāya bhīṣmasya pramukhe sthitaḥ 06,106.038c arjunaṃ pañcaviṃśatyā bāhvor urasi cārpayat 06,106.039a tasya kruddho mahārāja pāṇḍavaḥ śatrukarśanaḥ 06,106.039c apraiṣīd viśikhān ghorān yamadaṇḍopamān bahūn 06,106.040a aprāptān eva tān bāṇāṃś ciccheda tanayas tava 06,106.040c yatamānasya pārthasya tad adbhutam ivābhavat 06,106.040e pārthaṃ ca niśitair bāṇair avidhyat tanayas tava 06,106.041a tataḥ kruddho raṇe pārthaḥ śarān saṃdhāya kārmuke 06,106.041c preṣayām āsa samare svarṇapuṅkhāñ śilāśitān 06,106.042a nyamajjaṃs te mahārāja tasya kāye mahātmanaḥ 06,106.042c yathā haṃsā mahārāja taḍāgaṃ prāpya bhārata 06,106.043a pīḍitaś caiva putras te pāṇḍavena mahātmanā 06,106.043c hitvā pārthaṃ raṇe tūrṇaṃ bhīṣmasya ratham āśrayat 06,106.043e agādhe majjatas tasya dvīpo bhīṣmo 'bhavat tadā 06,106.044a pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ putras tava viśāṃ pate 06,106.044c avārayat tataḥ śūro bhūya eva parākramī 06,106.045a śaraiḥ suniśitaiḥ pārthaṃ yathā vṛtraḥ puraṃdaram 06,106.045c nirbibheda mahāvīryo vivyathe naiva cārjunāt 06,107.001 saṃjaya uvāca 06,107.001a sātyakiṃ daṃśitaṃ yuddhe bhīṣmāyābhyudyataṃ tadā 06,107.001c ārśyaśṛṅgir maheṣvāso vārayām āsa saṃyuge 06,107.002a mādhavas tu susaṃkruddho rākṣasaṃ navabhiḥ śaraiḥ 06,107.002c ājaghāna raṇe rājan prahasann iva bhārata 06,107.003a tathaiva rākṣaso rājan mādhavaṃ niśitaiḥ śaraiḥ 06,107.003c ardayām āsa rājendra saṃkruddhaḥ śinipuṃgavam 06,107.004a śaineyaḥ śarasaṃghaṃ tu preṣayām āsa saṃyuge 06,107.004c rākṣasāya susaṃkruddho mādhavaḥ paravīrahā 06,107.005a tato rakṣo mahābāhuṃ sātyakiṃ satyavikramam 06,107.005c vivyādha viśikhais tīkṣṇaiḥ siṃhanādaṃ nanāda ca 06,107.006a mādhavas tu bhṛśaṃ viddho rākṣasena raṇe tadā 06,107.006c dhairyam ālambya tejasvī jahāsa ca nanāda ca 06,107.007a bhagadattas tataḥ kruddho mādhavaṃ niśitaiḥ śaraiḥ 06,107.007c tāḍayām āsa samare tottrair iva mahāgajam 06,107.008a vihāya rākṣasaṃ yuddhe śaineyo rathināṃ varaḥ 06,107.008c prāgjyotiṣāya cikṣepa śarān saṃnataparvaṇaḥ 06,107.009a tasya prāgjyotiṣo rājā mādhavasya mahad dhanuḥ 06,107.009c ciccheda śitadhāreṇa bhallena kṛtahastavat 06,107.010a athānyad dhanur ādāya vegavat paravīrahā 06,107.010c bhagadattaṃ raṇe kruddho vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ 06,107.011a so 'tividdho maheṣvāsaḥ sṛkkiṇī saṃlihan muhuḥ 06,107.011c śaktiṃ kanakavaiḍūryabhūṣitām āyasīṃ dṛḍhām 06,107.011e yamadaṇḍopamāṃ ghorāṃ prāhiṇot sātyakāya vai 06,107.012a tām āpatantīṃ sahasā tasya bāhor baleritām 06,107.012c sātyakiḥ samare rājaṃs tridhā ciccheda sāyakaiḥ 06,107.012d*0444_01 sā hemavikṛtā śaktir mādhavasya bhujacyutaiḥ 06,107.012e sā papāta tadā bhūmau maholkeva hataprabhā 06,107.013a śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā putras tava viśāṃ pate 06,107.013c mahatā rathavaṃśena vārayām āsa mādhavam 06,107.014a tathā parivṛtaṃ dṛṣṭvā vārṣṇeyānāṃ mahāratham 06,107.014c duryodhano bhṛśaṃ hṛṣṭo bhrātṝn sarvān uvāca ha 06,107.015a tathā kuruta kauravyā yathā vaḥ sātyako yudhi 06,107.015c na jīvan pratiniryāti mahato 'smād rathavrajāt 06,107.015e asmin hate hataṃ manye pāṇḍavānāṃ mahad balam 06,107.016a tat tatheti vacas tasya parigṛhya mahārathāḥ 06,107.016c śaineyaṃ yodhayām āsur bhīṣmasya pramukhe tadā 06,107.017a abhimanyuṃ tadāyāntaṃ bhīṣmāyābhyudyataṃ mṛdhe 06,107.017c kāmbojarājo balavān vārayām āsa saṃyuge 06,107.018a ārjunir nṛpatiṃ viddhvā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,107.018c punar eva catuḥṣaṣṭyā rājan vivyādha taṃ nṛpam 06,107.019a sudakṣiṇas tu samare kārṣṇiṃ vivyādha pañcabhiḥ 06,107.019c sārathiṃ cāsya navabhir icchan bhīṣmasya jīvitam 06,107.020a tad yuddham āsīt sumahat tayos tatra parākrame 06,107.020c yad abhyadhāvad gāṅgeyaṃ śikhaṇḍī śatrutāpanaḥ 06,107.021a virāṭadrupadau vṛddhau vārayantau mahācamūm 06,107.021c bhīṣmaṃ ca yudhi saṃrabdhāv ādravantau mahārathau 06,107.022a aśvatthāmā tataḥ kruddhaḥ samāyād rathasattamaḥ 06,107.022c tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tava teṣāṃ ca bhārata 06,107.023a virāṭo daśabhir bhallair ājaghāna paraṃtapa 06,107.023b*0445_01 tato droṇasutaṃ yodhān dravamāṇaṃ mahāraṇe 06,107.023c yatamānaṃ maheṣvāsaṃ drauṇim āhavaśobhinam 06,107.023c*0445_02 visṛjantaṃ śarān dṛṣṭvā 06,107.024a drupadaś ca tribhir bāṇair vivyādha niśitais tathā 06,107.024c guruputraṃ samāsādya bhīṣmasya purataḥ sthitam 06,107.025a aśvatthāmā tatas tau tu vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ 06,107.025c virāṭadrupadau vṛddhau bhīṣmaṃ prati samudyatau 06,107.026a tatrādbhutam apaśyāma vṛddhayoś caritaṃ mahat 06,107.026c yad drauṇeḥ sāyakān ghorān pratyavārayatāṃ yudhi 06,107.027a sahadevaṃ tathā yāntaṃ kṛpaḥ śāradvato 'bhyayāt 06,107.027c yathā nāgo vane nāgaṃ matto mattam upādravat 06,107.028a kṛpaś ca samare rājan mādrīputraṃ mahāratham 06,107.028c ājaghāna śarais tūrṇaṃ saptatyā rukmabhūṣaṇaiḥ 06,107.029a tasya mādrīsutaś cāpaṃ dvidhā ciccheda sāyakaiḥ 06,107.029c athainaṃ chinnadhanvānaṃ vivyādha navabhiḥ śaraiḥ 06,107.030a so 'nyat kārmukam ādāya samare bhārasādhanam 06,107.030c mādrīputraṃ susaṃhṛṣṭo daśabhir niśitaiḥ śaraiḥ 06,107.030e ājaghānorasi kruddha icchan bhīṣmasya jīvitam 06,107.031a tathaiva pāṇḍavo rājañ śāradvatam amarṣaṇam 06,107.031c ājaghānorasi kruddho bhīṣmasya vadhakāṅkṣayā 06,107.031e tayor yuddhaṃ samabhavad ghorarūpaṃ bhayāvaham 06,107.032a nakulaṃ tu raṇe kruddhaṃ vikarṇaḥ śatrutāpanaḥ 06,107.032c vivyādha sāyakaiḥ ṣaṣṭyā rakṣan bhīṣmasya jīvitam 06,107.033a nakulo 'pi bhṛśaṃ viddhas tava putreṇa dhanvinā 06,107.033b*0446_01 tayoḥ samabhavad yuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam 06,107.033c vikarṇaṃ saptasaptatyā nirbibheda śilīmukhaiḥ 06,107.034a tatra tau naraśārdūlau bhīṣmahetoḥ paraṃtapau 06,107.034c anyonyaṃ jaghnatur vīrau goṣṭhe govṛṣabhāv iva 06,107.035a ghaṭotkacaṃ raṇe yattaṃ nighnantaṃ tava vāhinīm 06,107.035c durmukhaḥ samare prāyād bhīṣmahetoḥ parākramī 06,107.036a haiḍimbas tu tato rājan durmukhaṃ śatrutāpanam 06,107.036c ājaghānorasi kruddho navatyā niśitaiḥ śaraiḥ 06,107.037a bhīmasenasutaṃ cāpi durmukhaḥ sumukhaiḥ śaraiḥ 06,107.037c ṣaṣṭyā vīro nadan hṛṣṭo vivyādha raṇamūrdhani 06,107.038a dhṛṣṭadyumnaṃ raṇe yāntaṃ bhīṣmasya vadhakāṅkṣiṇam 06,107.038c hārdikyo vārayām āsa rakṣan bhīṣmasya jīvitam 06,107.039a vārṣṇeyaḥ pārṣataṃ śūraṃ viddhvā pañcabhir āyasaiḥ 06,107.039c punaḥ pañcāśatā tūrṇam ājaghāna stanāntare 06,107.039d*0447_01 **** **** tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 06,107.039d*0447_02 ājaghāna mahābāhuḥ pārṣataṃ taṃ mahāratham 06,107.040a tathaiva pārṣato rājan hārdikyaṃ navabhiḥ śaraiḥ 06,107.040c vivyādha niśitais tīkṣṇaiḥ kaṅkapatraparicchadaiḥ 06,107.041a tayoḥ samabhavad yuddhaṃ bhīṣmahetor mahāraṇe 06,107.041c anyonyātiśayair yuktaṃ yathā vṛtramahendrayoḥ 06,107.042a bhīmasenam athāyāntaṃ bhīṣmaṃ prati mahābalam 06,107.042c bhūriśravābhyayāt tūrṇaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 06,107.043a saumadattir atho bhīmam ājaghāna stanāntare 06,107.043c nārācena sutīkṣṇena rukmapuṅkhena saṃyuge 06,107.044a uraḥsthena babhau tena bhīmasenaḥ pratāpavān 06,107.044c skandaśaktyā yathā krauñcaḥ purā nṛpatisattama 06,107.045a tau śarān sūryasaṃkāśān karmāraparimārjitān 06,107.045c anyonyasya raṇe kruddhau cikṣipāte muhur muhuḥ 06,107.046a bhīmo bhīṣmavadhākānṣkī saumadattiṃ mahāratham 06,107.046c tathā bhīṣmajaye gṛdhnuḥ saumadattiś ca pāṇḍavam 06,107.046d*0448_01 ayodhayetāṃ samare tulyavegau narottamau 06,107.046e kṛtapratikṛte yattau yodhayām āsatū raṇe 06,107.047a yudhiṣṭhiraṃ mahārāja mahatyā senayā vṛtam 06,107.047c bhīṣmāyābhimukhaṃ yāntaṃ bhāradvājo nyavārayat 06,107.047d*0449_01 tatra yuddham abhūd ghoraṃ tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ 06,107.048a droṇasya rathanirghoṣaṃ parjanyaninadopamam 06,107.048c śrutvā prabhadrakā rājan samakampanta māriṣa 06,107.049a sā senā mahatī rājan pāṇḍuputrasya saṃyuge 06,107.049c droṇena vāritā yattā na cacāla padāt padam 06,107.050a cekitānaṃ raṇe kruddhaṃ bhīṣmaṃ prati janeśvara 06,107.050c citrasenas tava sutaḥ kruddharūpam avārayat 06,107.051a bhīṣmahetoḥ parākrāntaś citraseno mahārathaḥ 06,107.051c cekitānaṃ paraṃ śaktyā yodhayām āsa bhārata 06,107.052a tathaiva cekitāno 'pi citrasenam ayodhayat 06,107.052c tad yuddham āsīt sumahat tayos tatra parākrame 06,107.053a arjuno vāryamāṇas tu bahuśas tanayena te 06,107.053c vimukhīkṛtya putraṃ te tava senāṃ mamarda ha 06,107.054a duḥśāsano 'pi parayā śaktyā pārtham avārayat 06,107.054c kathaṃ bhīṣmaṃ paro hanyād iti niścitya bhārata 06,107.055a sā vadhyamānā samare putrasya tava vāhinī 06,107.055c loḍyate rathibhiḥ śreṣṭhais tatra tatraiva bhārata 06,108.001 saṃjaya uvāca 06,108.001a atha vīro maheṣvāso mattavāraṇavikramaḥ 06,108.001c samādāya mahac cāpaṃ mattavāraṇavāraṇam 06,108.002a vidhunvāno dhanuḥ śreṣṭhaṃ drāvayāṇo mahārathān 06,108.002c pṛtanāṃ pāṇḍaveyānāṃ pātayāno mahārathaḥ 06,108.002d*0450_01 yuktaḥ prītyā pāṇḍavānāṃ gāhamāno mahācamūm 06,108.003a nimittāni nimittajñaḥ sarvato vīkṣya vīryavān 06,108.003c pratapantam anīkāni droṇaḥ putram abhāṣata 06,108.004a ayaṃ sa divasas tāta yatra pārtho mahārathaḥ 06,108.004c jighāṃsuḥ samare bhīṣmaṃ paraṃ yatnaṃ kariṣyati 06,108.005a utpatanti hi me bāṇā dhanuḥ prasphuratīva me 06,108.005c yogam astrāṇi gacchanti krūre me vartate matiḥ 06,108.006a dikṣu śāntāsu ghorāṇi vyāharanti mṛgadvijāḥ 06,108.006c nīcair gṛdhrā nilīyante bhāratānāṃ camūṃ prati 06,108.007a naṣṭaprabha ivādityaḥ sarvato lohitā diśaḥ 06,108.007c rasate vyathate bhūmir anuṣṭanati vāhanam 06,108.008a kaṅkā gṛdhrā balākāś ca vyāharanti muhur muhuḥ 06,108.008c śivāś cāśivanirghoṣā vedayantyo mahad bhayam 06,108.009a papāta mahatī colkā madhyenādityamaṇḍalāt 06,108.009c sakabandhaś ca parigho bhānum āvṛtya tiṣṭhati 06,108.010a pariveṣas tathā ghoraś candrabhāskarayor abhūt 06,108.010c vedayāno bhayaṃ ghoraṃ rājñāṃ dehāvakartanam 06,108.011a devatāyatanasthāś ca kauravendrasya devatāḥ 06,108.011c kampante ca hasante ca nṛtyanti ca rudanti ca 06,108.012a apasavyaṃ grahāś cakrur alakṣmāṇaṃ niśākaram 06,108.012c avākśirāś ca bhagavān udatiṣṭhata candramāḥ 06,108.013a vapūṃṣi ca narendrāṇāṃ vigatānīva lakṣaye 06,108.013c dhārtarāṣṭrasya sainyeṣu na ca bhrājanti daṃśitāḥ 06,108.014a senayor ubhayoś caiva samantāc chrūyate mahān 06,108.014c pāñcajanyasya nirghoṣo gāṇḍīvasya ca nisvanaḥ 06,108.014d*0451_01 tathā kilakilāśabdaḥ śrūyate vānarasya ca 06,108.014d*0451_02 yasya lāṅgūlaśabdena sphuṭatīva nabhastalaṃ 06,108.015a dhruvam āsthāya bībhatsur uttamāstrāṇi saṃyuge 06,108.015c apāsyānyān raṇe yodhān abhyasyati pitāmaham 06,108.016a hṛṣyanti romakūpāni sīdatīva ca me manaḥ 06,108.016c cintayitvā mahābāho bhīṣmārjunasamāgamam 06,108.017a taṃ caiva nikṛtiprajñaṃ pāñcālyaṃ pāpacetasam 06,108.017c puraskṛtya raṇe pārtho bhīṣmasyāyodhanaṃ gataḥ 06,108.018a abravīc ca purā bhīṣmo nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinam 06,108.018c strī hy eṣā vihitā dhātrā daivāc ca sa punaḥ pumān 06,108.019a amaṅgalyadhvajaś caiva yājñasenir mahārathaḥ 06,108.019c na cāmaṅgalaketoḥ sa prahared āpagāsutaḥ 06,108.020a etad vicintayānasya prajñā sīdati me bhṛśam 06,108.020b*0452_01 abhyudyataṃ raṇe dṛṣṭvā bhairavāstraṃ ca pāṇḍavam 06,108.020c adyaiva tu raṇe pārthaḥ kuruvṛddham upādravat 06,108.021a yudhiṣṭhirasya ca krodho bhīṣmārjunasamāgamaḥ 06,108.021c mama cāstrābhisaṃrambhaḥ prajānām aśubhaṃ dhruvam 06,108.022a manasvī balavāñ śūraḥ kṛtāstro dṛḍhavikramaḥ 06,108.022c dūrapātī dṛḍheṣuś ca nimittajñaś ca pāṇḍavaḥ 06,108.023a ajeyaḥ samare caiva devair api savāsavaiḥ 06,108.023c balavān buddhimāṃś caiva jitakleśo yudhāṃ varaḥ 06,108.024a vijayī ca raṇe nityaṃ bhairavāstraś ca pāṇḍavaḥ 06,108.024c tasya mārgaṃ pariharan drutaṃ gaccha yatavratam 06,108.025a paśya caitan mahābāho vaiśasaṃ samupasthitam 06,108.025c hemacitrāṇi śūrāṇāṃ mahānti ca śubhāni ca 06,108.026a kavacāny avadīryante śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,108.026c chidyante ca dhvajāgrāṇi tomarāṇi dhanūṃṣi ca 06,108.027a prāsāś ca vimalās tīkṣṇāḥ śaktyaś ca kanakojjvalāḥ 06,108.027c vaijayantyaś ca nāgānāṃ saṃkruddhena kirīṭinā 06,108.028a nāyaṃ saṃrakṣituṃ kālaḥ prāṇān putropajīvibhiḥ 06,108.028c yāhi svargaṃ puraskṛtya yaśase vijayāya ca 06,108.029a hayanāgarathāvartāṃ mahāghorāṃ sudustarām 06,108.029c rathena saṃgrāmanadīṃ taraty eṣa kapidhvajaḥ 06,108.029d*0453_01 pūrvaṃ caiva mayāśrāvi tapasā ghorarūpiṇā 06,108.029d*0453_02 brahmacaryeṇa mahatā phālgunaś carate tapaḥ 06,108.029d*0453_03 tat tapaḥ saphalaṃ ceha kairāte savyasācinā 06,108.030a brahmaṇyatā damo dānaṃ tapaś ca caritaṃ mahat 06,108.030c ihaiva dṛśyate rājño bhrātā yasya dhanaṃjayaḥ 06,108.031a bhīmasenaś ca balavān mādrīputrau ca pāṇḍavau 06,108.031c vāsudevaś ca vārṣṇeyo yasya nātho vyavasthitaḥ 06,108.032a tasyaiṣa manyuprabhavo dhārtarāṣṭrasya durmateḥ 06,108.032c tapodagdhaśarīrasya kopo dahati bhāratān 06,108.033a eṣa saṃdṛśyate pārtho vāsudevavyapāśrayaḥ 06,108.033c dārayan sarvasainyāni dhārtarāṣṭrāṇi sarvaśaḥ 06,108.034a etad ālokyate sainyaṃ kṣobhyamāṇaṃ kirīṭinā 06,108.034c mahorminaddhaṃ sumahat timineva nadīmukham 06,108.035a hāhākilakilāśabdāḥ śrūyante ca camūmukhe 06,108.035c yāhi pāñcāladāyādam ahaṃ yāsye yudhiṣṭhiram 06,108.036a durlabhaṃ hy antaraṃ rājño vyūhasyāmitatejasaḥ 06,108.036c samudrakukṣipratimaṃ sarvato 'tirathaiḥ sthitaiḥ 06,108.037a sātyakiś cābhimanyuś ca dhṛṣṭadyumnavṛkodarau 06,108.037c parirakṣanti rājānaṃ yamau ca manujeśvaram 06,108.038a upendrasadṛśaḥ śyāmo mahāśāla ivodgataḥ 06,108.038c eṣa gacchaty anīkāni dvitīya iva phalgunaḥ 06,108.039a uttamāstrāṇi cādatsva gṛhītvānyan mahad dhanuḥ 06,108.039c pārśvato yāhi rājānaṃ yudhyasva ca vṛkodaram 06,108.040a ko hi necchet priyaṃ putraṃ jīvantaṃ śāśvatīḥ samāḥ 06,108.040c kṣatradharmaṃ puraskṛtya tatas tvā viniyujmahe 06,108.041a eṣa cāpi raṇe bhīṣmo dahate vai mahācamūm 06,108.041c yuddhe susadṛśas tāta yamasya varuṇasya ca 06,108.041d*0454_00 saṃjayaḥ 06,108.041d*0454_01 putraṃ samanuśāsyaiva bhāradvājaḥ pratāpavān 06,108.041d*0454_02 mahāraṇe mahārājaṃ dharmarājam ayodhayat 06,109.000*0455_01 etac chrutvā vacas tasya droṇasya ca mahātmanaḥ 06,109.001 saṃjaya uvāca 06,109.001a bhagadattaḥ kṛpaḥ śalyaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ 06,109.001c vindānuvindāv āvantyau saindhavaś ca jayadrathaḥ 06,109.002a citraseno vikarṇaś ca tathā durmarṣaṇo yuvā 06,109.002c daśaite tāvakā yodhā bhīmasenam ayodhayan 06,109.003a mahatyā senayā yuktā nānādeśasamutthayā 06,109.003c bhīṣmasya samare rājan prārthayānā mahad yaśaḥ 06,109.004a śalyas tu navabhir bāṇair bhīmasenam atāḍayat 06,109.004c kṛtavarmā tribhir bāṇaiḥ kṛpaś ca navabhiḥ śaraiḥ 06,109.005a citraseno vikarṇaś ca bhagadattaś ca māriṣa 06,109.005c daśabhir daśabhir bhallair bhīmasenam atāḍayan 06,109.006a saindhavaś ca tribhir bāṇair jatrudeśe 'bhyatāḍayat 06,109.006c vindānuvindāv āvantyau pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ 06,109.006e durmarṣaṇaś ca viṃśatyā pāṇḍavaṃ niśitaiḥ śaraiḥ 06,109.007a sa tān sarvān mahārāja bhrājamānān pṛthak pṛthak 06,109.007c pravīrān sarvalokasya dhārtarāṣṭrān mahārathān 06,109.007e vivyādha bahubhir bāṇair bhīmaseno mahābalaḥ 06,109.008a śalyaṃ pañcāśatā viddhvā kṛtavarmāṇam aṣṭabhiḥ 06,109.008c kṛpasya saśaraṃ cāpaṃ madhye ciccheda bhārata 06,109.008e athainaṃ chinnadhanvānaṃ punar vivyādha pañcabhiḥ 06,109.009a vindānuvindau ca tathā tribhis tribhir atāḍayat 06,109.009c durmarṣaṇaṃ ca viṃśatyā citrasenaṃ ca pañcabhiḥ 06,109.010a vikarṇaṃ daśabhir bāṇaiḥ pañcabhiś ca jayadratham 06,109.010c viddhvā bhīmo 'nadad dhṛṣṭaḥ saindhavaṃ ca punas tribhiḥ 06,109.010d*0456_01 droṇasya ca dhanur bhīmas tribhir bāṇair acicchide 06,109.011a athānyad dhanur ādāya gautamo rathināṃ varaḥ 06,109.011c bhīmaṃ vivyādha saṃrabdho daśabhir niśitaiḥ śaraiḥ 06,109.012a sa viddho bahubhir bāṇais tottrair iva mahādvipaḥ 06,109.012c tataḥ kruddho mahābāhur bhīmasenaḥ pratāpavān 06,109.012e gautamaṃ tāḍayām āsa śarair bahubhir āhave 06,109.013a saindhavasya tathāśvāṃś ca sārathiṃ ca tribhiḥ śaraiḥ 06,109.013c prāhiṇon mṛtyulokāya kālāntakasamadyutiḥ 06,109.014a hatāśvāt tu rathāt tūrṇam avaplutya mahārathaḥ 06,109.014c śarāṃś cikṣepa niśitān bhīmasenasya saṃyuge 06,109.015a tasya bhīmo dhanurmadhye dvābhyāṃ ciccheda bhārata 06,109.015c bhallābhyāṃ bharataśreṣṭha saindhavasya mahātmanaḥ 06,109.016a sa cchinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ 06,109.016c citrasenarathaṃ rājann āruroha tvarānvitaḥ 06,109.017a atyadbhutaṃ raṇe karma kṛtavāṃs tatra pāṇḍavaḥ 06,109.017c mahārathāñ śarair viddhvā vārayitvā mahārathaḥ 06,109.017e virathaṃ saindhavaṃ cakre sarvalokasya paśyataḥ 06,109.018a nātīva mamṛṣe śalyo bhīmasenasya vikramam 06,109.018c sa saṃdhāya śarāṃs tīkṣṇān karmāraparimārjitān 06,109.018e bhīmaṃ vivyādha saptatyā tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 06,109.019a kṛpaś ca kṛtavarmā ca bhagadattaś ca māriṣa 06,109.019c vindānuvindāv āvantyau citrasenaś ca saṃyuge 06,109.020a durmarṣaṇo vikarṇaś ca sindhurājaś ca vīryavān 06,109.020c bhīmaṃ te vivyadhus tūrṇaṃ śalyahetor ariṃdamāḥ 06,109.021a sa tu tān prativivyādha pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ 06,109.021c śalyaṃ vivyādha saptatyā punaś ca daśabhiḥ śaraiḥ 06,109.022a taṃ śalyo navabhir viddhvā punar vivyādha pañcabhiḥ 06,109.022c sārathiṃ cāsya bhallena gāḍhaṃ vivyādha marmaṇi 06,109.023a viśokaṃ vīkṣya nirbhinnaṃ bhīmasenaḥ pratāpavān 06,109.023c madrarājaṃ tribhir bāṇair bāhvor urasi cārpayat 06,109.024a tathetarān maheṣvāsāṃs tribhis tribhir ajihmagaiḥ 06,109.024c tāḍayām āsa samare siṃhavac ca nanāda ca 06,109.025a te hi yattā maheṣvāsāḥ pāṇḍavaṃ yuddhadurmadam 06,109.025c tribhis tribhir akuṇṭhāgrair bhṛśaṃ marmasv atāḍayan 06,109.026a so 'tividdho maheṣvāso bhīmaseno na vivyathe 06,109.026c parvato vāridhārābhir varṣamāṇair ivāmbudaiḥ 06,109.026d*0457_01 sa tu krodhasamāviṣṭo bhīmaseno mahābalaḥ 06,109.026d*0457_02 madreśvaraṃ tribhir bāṇair bhṛśaṃ viddhvā mahāyaśāḥ 06,109.027a śalyaṃ ca navabhir bāṇair bhṛśaṃ viddhvā mahāyaśāḥ 06,109.027c prāgjyotiṣaṃ śatenājau rājan vivyādha vai dṛḍham 06,109.028a tatas tu saśaraṃ cāpaṃ sātvatasya mahātmanaḥ 06,109.028c kṣurapreṇa sutīkṣṇena ciccheda kṛtahastavat 06,109.029a athānyad dhanur ādāya kṛtavarmā vṛkodaram 06,109.029c ājaghāna bhruvor madhye nārācena paraṃtapa 06,109.029d*0458_01 virarāja mahābāhur lalāṭasthena patriṇā 06,109.029d*0458_02 ekaśṛṅgo mahārāja yathā parvatasattamaḥ 06,109.029d*0458_03 atha bhīmo mahābāhuḥ kruddhaḥ sarvān mahārathān 06,109.029d*0458_04 vimukhīkṛtya bāṇaughais tasthau girir ivācalaḥ 06,109.030a bhīmas tu samare viddhvā śalyaṃ navabhir āyasaiḥ 06,109.030c bhagadattaṃ tribhiś caiva kṛtavarmāṇam aṣṭabhiḥ 06,109.031a dvābhyāṃ dvābhyāṃ ca vivyādha gautamaprabhṛtīn rathān 06,109.031c te tu taṃ samare rājan vivyadhur niśitaiḥ śaraiḥ 06,109.032a sa tathā pīḍyamāno 'pi sarvatas tair mahārathaiḥ 06,109.032c matvā tṛṇena tāṃs tulyān vicacāra gatavyathaḥ 06,109.033a te cāpi rathināṃ śreṣṭhā bhīmāya niśitāñ śarān 06,109.033c preṣayām āsur avyagrāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,109.034a tasya śaktiṃ mahāvegāṃ bhagadatto mahārathaḥ 06,109.034c cikṣepa samare vīraḥ svarṇadaṇḍāṃ mahādhanām 06,109.035a tomaraṃ saindhavo rājā paṭṭiśaṃ ca mahābhujaḥ 06,109.035c śataghnīṃ ca kṛpo rājañ śaraṃ śalyaś ca saṃyuge 06,109.036a athetare maheṣvāsāḥ pañca pañca śilīmukhān 06,109.036c bhīmasenaṃ samuddiśya preṣayām āsur ojasā 06,109.036d*0459_01 tataḥ kruddho mahābāhur bhīmo bhīmaparākramaḥ 06,109.036d*0459_02 vivyādha samare vīras tribhis tribhir ajihmagaiḥ 06,109.036d*0459_03 gautamapreritaṃ cāpi tomaraṃ tv anilātmajaḥ 06,109.036d*0459_04 kṣurapreṇa dvidhā cakre prahasann iva bhārata 06,109.036d*0459_05 hārdikyaprahitaṃ cāpi paṭṭasaṃ tilakāṇḍavat 06,109.036d*0459_06 ciccheda samare vīro hy asaṃbhrāntarathaḥ śaraiḥ 06,109.036d*0459_07 sa ciccheda śataghnīṃ ca saindhaveneritāṃ bhṛśam 06,109.036d*0459_08 bhīmaseno raṇaślāghī navabhiḥ kaṅkapatribhiḥ 06,109.037a tomaraṃ sa dvidhā cakre kṣurapreṇānilātmajaḥ 06,109.037c paṭṭiśaṃ ca tribhir bāṇaiś ciccheda tilakāṇḍavat 06,109.038a sa bibheda śataghnīṃ ca navabhiḥ kaṅkapatribhiḥ 06,109.038c madrarājaprayuktaṃ ca śaraṃ chittvā mahābalaḥ 06,109.039a śaktiṃ ciccheda sahasā bhagadatteritāṃ raṇe 06,109.039c tathetarāñ śarān ghorāñ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,109.040a bhīmaseno raṇaślāghī tridhaikaikaṃ samācchinat 06,109.040c tāṃś ca sarvān maheṣvāsāṃs tribhis tribhir atāḍayat 06,109.041a tato dhanaṃjayas tatra vartamāne mahāraṇe 06,109.041c jagāma sa rathenājau bhīmaṃ dṛṣṭvā mahāratham 06,109.041e nighnantaṃ samare śatrūn yodhayānaṃ ca sāyakaiḥ 06,109.042a tau tu tatra mahātmānau sametau vīkṣya pāṇḍavau 06,109.042c nāśaśaṃsur jayaṃ tatra tāvakāḥ puruṣarṣabha 06,109.043a athārjuno raṇe bhīṣmaṃ yodhayan vai mahāratham 06,109.043c bhīṣmasya nidhanākāṅkṣī puraskṛtya śikhaṇḍinam 06,109.044a āsasāda raṇe yodhāṃs tāvakān daśa bhārata 06,109.044c ye sma bhīmaṃ raṇe rājan yodhayanto vyavasthitāḥ 06,109.044e bībhatsus tān athāvidhyad bhīmasya priyakāmyayā 06,109.045a tato duryodhano rājā suśarmāṇam acodayat 06,109.045c arjunasya vadhārthāya bhīmasenasya cobhayoḥ 06,109.046a suśarman gaccha śīghraṃ tvaṃ balaughaiḥ parivāritaḥ 06,109.046c jahi pāṇḍusutāv etau dhanaṃjayavṛkodarau 06,109.047a tac chrutvā śāsanaṃ tasya trigartaḥ prasthalādhipaḥ 06,109.047c abhidrutya raṇe bhīmam arjunaṃ caiva dhanvinau 06,109.048a rathair anekasāhasraiḥ parivavre samantataḥ 06,109.048c tataḥ pravavṛte yuddham arjunasya paraiḥ saha 06,110.001 saṃjaya uvāca 06,110.001a arjunas tu raṇe śalyaṃ yatamānaṃ mahāratham 06,110.001c chādayām āsa samare śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,110.002a suśarmāṇaṃ kṛpaṃ caiva tribhis tribhir avidhyata 06,110.002c prāgjyotiṣaṃ ca samare saindhavaṃ ca jayadratham 06,110.003a citrasenaṃ vikarṇaṃ ca kṛtavarmāṇam eva ca 06,110.003c durmarṣaṇaṃ ca rājendra āvantyau ca mahārathau 06,110.004a ekaikaṃ tribhir ānarchat kaṅkabarhiṇavājitaiḥ 06,110.004c śarair atiratho yuddhe pīḍayan vāhinīṃ tava 06,110.005a jayadratho raṇe pārthaṃ bhittvā bhārata sāyakaiḥ 06,110.005c bhīmaṃ vivyādha tarasā citrasenarathe sthitaḥ 06,110.006a śalyaś ca samare jiṣṇuṃ kṛpaś ca rathināṃ varaḥ 06,110.006c vivyadhāte mahābāhuṃ bahudhā marmabhedibhiḥ 06,110.007a citrasenādayaś caiva putrās tava viśāṃ pate 06,110.007c pañcabhiḥ pañcabhis tūrṇaṃ saṃyuge niśitaiḥ śaraiḥ 06,110.007e ājaghnur arjunaṃ saṃkhye bhīmasenaṃ ca māriṣa 06,110.008a tau tatra rathināṃ śreṣṭhau kaunteyau bharatarṣabhau 06,110.008c apīḍayetāṃ samare trigartānāṃ mahad balam 06,110.009a suśarmāpi raṇe pārthaṃ viddhvā bahubhir āyasaiḥ 06,110.009c nanāda balavan nādaṃ nādayan vai nabhastalam 06,110.010a anye ca rathinaḥ śūrā bhīmasenadhanaṃjayau 06,110.010c vivyadhur niśitair bāṇai rukmapuṅkhair ajihmagaiḥ 06,110.011a teṣāṃ tu rathināṃ madhye kaunteyau rathināṃ varau 06,110.011c krīḍamānau rathodārau citrarūpau vyarocatām 06,110.011e āmiṣepsū gavāṃ madhye siṃhāv iva balotkaṭau 06,110.012a chittvā dhanūṃṣi vīrāṇāṃ śarāṃś ca bahudhā raṇe 06,110.012c pātayām āsatur vīrau śirāṃsi śataśo nṛṇām 06,110.013a rathāś ca bahavo bhagnā hayāś ca śataśo hatāḥ 06,110.013c gajāś ca sagajārohāḥ petur urvyāṃ mahāmṛdhe 06,110.014a rathinaḥ sādinaś caiva tatra tatra nisūditāḥ 06,110.014c dṛśyante bahudhā rājan veṣṭamānāḥ samantataḥ 06,110.015a hatair gajapadātyoghair vājibhiś ca nisūditaiḥ 06,110.015c rathaiś ca bahudhā bhagnaiḥ samāstīryata medinī 06,110.016a chatraiś ca bahudhā chinnair dhvajaiś ca vinipātitaiḥ 06,110.016b*0460_01 cāmarair hemadaṇḍaiś ca samāstīryata medinī 06,110.016c aṅkuśair apaviddhaiś ca paristomaiś ca bhārata 06,110.016d*0461_01 ghaṇṭābhiś ca kaśābhiś ca samāstīryata medinī 06,110.017a keyūrair aṅgadair hārai rāṅkavair mṛditais tathā 06,110.017b*0462_01 kuṇḍalair maṇicitraiś ca samāstīryata medinī 06,110.017c uṣṇīṣair apaviddhaiś ca cāmaravyajanair api 06,110.018a tatra tatrāpaviddhaiś ca bāhubhiś candanokṣitaiḥ 06,110.018c ūrubhiś ca narendrāṇāṃ samāstīryata medinī 06,110.019a tatrādbhutam apaśyāma raṇe pārthasya vikramam 06,110.019c śaraiḥ saṃvārya tān vīrān nijaghāna balaṃ tava 06,110.020a putras tu tava taṃ dṛṣṭvā bhīmārjunasamāgamam 06,110.020c gāṅgeyasya rathābhyāśam upajagme mahābhaye 06,110.021a kṛpaś ca kṛtavarmā ca saindhavaś ca jayadrathaḥ 06,110.021c vindānuvindāv āvantyāv ājagmuḥ saṃyugaṃ tadā 06,110.022a tato bhīmo maheṣvāsaḥ phalgunaś ca mahārathaḥ 06,110.022c kauravāṇāṃ camūṃ ghorāṃ bhṛśaṃ dudruvatū raṇe 06,110.023a tato barhiṇavājānām ayutāny arbudāni ca 06,110.023c dhanaṃjayarathe tūrṇaṃ pātayanti sma saṃyuge 06,110.024a tatas tāñ śarajālena saṃnivārya mahārathān 06,110.024c pārthaḥ samantāt samare preṣayām āsa mṛtyave 06,110.025a śalyas tu samare jiṣṇuṃ krīḍann iva mahārathaḥ 06,110.025c ājaghānorasi kruddho bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,110.026a tasya pārtho dhanuś chittvā hastāvāpaṃ ca pañcabhiḥ 06,110.026c athainaṃ sāyakais tīkṣṇair bhṛśaṃ vivyādha marmaṇi 06,110.027a athānyad dhanur ādāya samare bhārasādhanam 06,110.027c madreśvaro raṇe jiṣṇuṃ tāḍayām āsa roṣitaḥ 06,110.028a tribhiḥ śarair mahārāja vāsudevaṃ ca pañcabhiḥ 06,110.028c bhīmasenaṃ ca navabhir bāhvor urasi cārpayat 06,110.029a tato droṇo mahārāja māgadhaś ca mahārathaḥ 06,110.029c duryodhanasamādiṣṭau taṃ deśam upajagmatuḥ 06,110.030a yatra pārtho mahārāja bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ 06,110.030c kauravyasya mahāsenāṃ jaghnatus tau mahārathau 06,110.031a jayatsenas tu samare bhīmaṃ bhīmāyudhaṃ yuvā 06,110.031c vivyādha niśitair bāṇair aṣṭabhir bharatarṣabha 06,110.032a taṃ bhīmo daśabhir viddhvā punar vivyādha saptabhiḥ 06,110.032c sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍād apāharat 06,110.033a udbhrāntais turagaiḥ so 'tha dravamāṇaiḥ samantataḥ 06,110.033c māgadho 'pahṛto rājā sarvasainyasya paśyataḥ 06,110.034a droṇas tu vivaraṃ labdhvā bhīmasenaṃ śilīmukhaiḥ 06,110.034c vivyādha bāṇaiḥ suśitaiḥ pañcaṣaṣṭyā tam āyasaiḥ 06,110.035a taṃ bhīmaḥ samaraślāghī guruṃ pitṛsamaṃ raṇe 06,110.035c vivyādha navabhir bhallais tathā ṣaṣṭyā ca bhārata 06,110.036a arjunas tu suśarmāṇaṃ viddhvā bahubhir āyasaiḥ 06,110.036c vyadhamat tasya tat sainyaṃ mahābhrāṇi yathānilaḥ 06,110.037a tato bhīṣmaś ca rājā ca saubalaś ca bṛhadbalaḥ 06,110.037c abhyadravanta saṃkruddhā bhīmasenadhanaṃjayau 06,110.038a tathaiva pāṇḍavāḥ śūrā dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 06,110.038c abhyadravan raṇe bhīṣmaṃ vyāditāsyam ivāntakam 06,110.039a śikhaṇḍī tu samāsādya bhāratānāṃ pitāmaham 06,110.039c abhyadravata saṃhṛṣṭo bhayaṃ tyaktvā yatavratam 06,110.040a yudhiṣṭhiramukhāḥ pārthāḥ puraskṛtya śikhaṇḍinam 06,110.040c ayodhayan raṇe bhīṣmaṃ saṃhatāḥ saha sṛñjayaiḥ 06,110.041a tathaiva tāvakāḥ sarve puraskṛtya yatavratam 06,110.041c śikhaṇḍipramukhān pārthān yodhayanti sma saṃyuge 06,110.042a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ kauravāṇāṃ bhayāvaham 06,110.042c tatra pāṇḍusutaiḥ sārdhaṃ bhīṣmasya vijayaṃ prati 06,110.043a tāvakānāṃ raṇe bhīṣmo glaha āsīd viśāṃ pate 06,110.043c tatra hi dyūtam āyātaṃ vijayāyetarāya vā 06,110.044a dhṛṣṭadyumno mahārāja sarvasainyāny acodayat 06,110.044c abhidravata gāṅgeyaṃ mā bhaiṣṭa narasattamāḥ 06,110.045a senāpativacaḥ śrutvā pāṇḍavānāṃ varūthinī 06,110.045c bhīṣmam evābhyayāt tūrṇaṃ prāṇāṃs tyaktvā mahāhave 06,110.046a bhīṣmo 'pi rathināṃ śreṣṭhaḥ pratijagrāha tāṃ camūm 06,110.046c āpatantīṃ mahārāja velām iva mahodadhiḥ 06,111.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,111.001a kathaṃ śāṃtanavo bhīṣmo daśame 'hani saṃjaya 06,111.001c ayudhyata mahāvīryaiḥ pāṇḍavaiḥ sahasṛñjayaiḥ 06,111.002a kuravaś ca kathaṃ yuddhe pāṇḍavān pratyavārayan 06,111.002c ācakṣva me mahāyuddhaṃ bhīṣmasyāhavaśobhinaḥ 06,111.003 saṃjaya uvāca 06,111.003a kuravaḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ yathāyudhyanta bhārata 06,111.003c yathā ca tad abhūd yuddhaṃ tat te vakṣyāmi śṛṇvataḥ 06,111.004a preṣitāḥ paralokāya paramāstraiḥ kirīṭinā 06,111.004c ahany ahani saṃprāptās tāvakānāṃ rathavrajāḥ 06,111.005a yathāpratijñaṃ kauravyaḥ sa cāpi samitiṃjayaḥ 06,111.005c pārthānām akarod bhīṣmaḥ satataṃ samitikṣayam 06,111.006a kurubhiḥ sahitaṃ bhīṣmaṃ yudhyamānaṃ mahāratham 06,111.006c arjunaṃ ca sapāñcālyaṃ dṛṣṭvā saṃśayitā janāḥ 06,111.007a daśame 'hani tasmiṃs tu bhīṣmārjunasamāgame 06,111.007c avartata mahāraudraḥ satataṃ samitikṣayaḥ 06,111.008a tasminn ayutaśo rājan bhūyaś ca sa paraṃtapaḥ 06,111.008c bhīṣmaḥ śāṃtanavo yodhāñ jaghāna paramāstravit 06,111.009a yeṣām ajñātakalpāni nāmagotrāṇi pārthiva 06,111.009c te hatās tatra bhīṣmeṇa śūrāḥ sarve 'nivartinaḥ 06,111.010a daśāhāni tatas taptvā bhīṣmaḥ pāṇḍavavāhinīm 06,111.010c niravidyata dharmātmā jīvitena paraṃtapaḥ 06,111.011a sa kṣipraṃ vadham anvicchann ātmano 'bhimukhaṃ raṇe 06,111.011c na hanyāṃ mānavaśreṣṭhān saṃgrāme 'bhimukhān iti 06,111.012a cintayitvā mahābāhuḥ pitā devavratas tava 06,111.012c abhyāśasthaṃ mahārāja pāṇḍavaṃ vākyam abravīt 06,111.013a yudhiṣṭhira mahāprājña sarvaśāstraviśārada 06,111.013c śṛṇu me vacanaṃ tāta dharmyaṃ svargyaṃ ca jalpataḥ 06,111.014a nirviṇṇo 'smi bhṛśaṃ tāta dehenānena bhārata 06,111.014c ghnataś ca me gataḥ kālaḥ subahūn prāṇino raṇe 06,111.015a tasmāt pārthaṃ purodhāya pāñcālān sṛñjayāṃs tathā 06,111.015c madvadhe kriyatāṃ yatno mama ced icchasi priyam 06,111.016a tasya tan matam ājñāya pāṇḍavaḥ satyadarśanaḥ 06,111.016c bhīṣmaṃ pratiyayau yattaḥ saṃgrāme saha sṛñjayaiḥ 06,111.017a dhṛṣṭadyumnas tato rājan pāṇḍavaś ca yudhiṣṭhiraḥ 06,111.017c śrutvā bhīṣmasya tāṃ vācaṃ codayām āsatur balam 06,111.018a abhidravata yudhyadhvaṃ bhīṣmaṃ jayata saṃyuge 06,111.018c rakṣitāḥ satyasaṃdhena jiṣṇunā ripujiṣṇunā 06,111.019a ayaṃ cāpi maheṣvāsaḥ pārṣato vāhinīpatiḥ 06,111.019c bhīmasenaś ca samare pālayiṣyati vo dhruvam 06,111.020a na vai bhīṣmād bhayaṃ kiṃ cit kartavyaṃ yudhi sṛñjayāḥ 06,111.020c dhruvaṃ bhīṣmaṃ vijeṣyāmaḥ puraskṛtya śikhaṇḍinam 06,111.020d*0463_01 te tatheti pratijñāya puraskṛtya śikhaṇḍinam 06,111.021a tathā tu samayaṃ kṛtvā daśame 'hani pāṇḍavāḥ 06,111.021c brahmalokaparā bhūtvā saṃjagmuḥ krodhamūrchitāḥ 06,111.022a śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayam 06,111.022c bhīṣmasya pātane yatnaṃ paramaṃ te samāsthitāḥ 06,111.023a tatas tava sutādiṣṭā nānājanapadeśvarāḥ 06,111.023c droṇena sahaputreṇa sahasenā mahābalāḥ 06,111.024a duḥśāsanaś ca balavān saha sarvaiḥ sahodaraiḥ 06,111.024c bhīṣmaṃ samaramadhyasthaṃ pālayāṃ cakrire tadā 06,111.025a tatas tu tāvakāḥ śūrāḥ puraskṛtya yatavratam 06,111.025c śikhaṇḍipramukhān pārthān yodhayanti sma saṃyuge 06,111.026a cedibhiś ca sapāñcālaiḥ sahito vānaradhvajaḥ 06,111.026c yayau śāṃtanavaṃ bhīṣmaṃ puraskṛtya śikhaṇḍinam 06,111.027a droṇaputraṃ śiner naptā dhṛṣṭaketus tu pauravam 06,111.027c yudhāmanyuḥ sahāmātyaṃ duryodhanam ayodhayat 06,111.028a virāṭas tu sahānīkaḥ sahasenaṃ jayadratham 06,111.028c vṛddhakṣatrasya dāyādam āsasāda paraṃtapaḥ 06,111.028d*0464_01 citrasenas tava sutaṃ vicitraśarakārmukam 06,111.029a madrarājaṃ maheṣvāsaṃ sahasainyaṃ yudhiṣṭhiraḥ 06,111.029c bhīmasenābhiguptaś ca nāgānīkam upādravat 06,111.030a apradhṛṣyam anāvāryaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam 06,111.030c droṇaṃ prati yayau yattaḥ pāñcālyaḥ saha somakaiḥ 06,111.031a karṇikāradhvajaṃ cāpi siṃhaketur ariṃdamaḥ 06,111.031c pratyujjagāma saubhadraṃ rājaputro bṛhadbalaḥ 06,111.032a śikhaṇḍinaṃ ca putrās te pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayam 06,111.032c rājabhiḥ samare sārdham abhipetur jighāṃsavaḥ 06,111.033a tasminn atimahābhīme senayor vai parākrame 06,111.033c saṃpradhāvatsv anīkeṣu medinī samakampata 06,111.034a tāny anīkāny anīkeṣu samasajjanta bhārata 06,111.034c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca dṛṣṭvā śāṃtanavaṃ raṇe 06,111.035a tatas teṣāṃ prayatatām anyonyam abhidhāvatām 06,111.035c prādurāsīn mahāñ śabdo dikṣu sarvāsu bhārata 06,111.036a śaṅkhadundubhighoṣaiś ca vāraṇānāṃ ca bṛṃhitaiḥ 06,111.036c siṃhanādaiś ca sainyānāṃ dāruṇaḥ samapadyata 06,111.037a sā ca sarvanarendrāṇāṃ candrārkasadṛśī prabhā 06,111.037c vīrāṅgadakirīṭeṣu niṣprabhā samapadyata 06,111.038a rajomeghāś ca saṃjajñuḥ śastravidyudbhir āvṛtāḥ 06,111.038c dhanuṣāṃ caiva nirghoṣo dāruṇaḥ samapadyata 06,111.039a bāṇaśaṅkhapraṇādāś ca bherīṇāṃ ca mahāsvanāḥ 06,111.039c rathagoṣaś ca saṃjagmuḥ senayor ubhayor api 06,111.040a prāsaśaktyṛṣṭisaṃghaiś ca bāṇaughaiś ca samākulam 06,111.040c niṣprakāśam ivākāśaṃ senayoḥ samapadyata 06,111.041a anyonyaṃ rathinaḥ petur vājinaś ca mahāhave 06,111.041c kuñjarāḥ kuñjarāñ jaghnuḥ padātīṃś ca padātayaḥ 06,111.042a tad āsīt sumahad yuddhaṃ kurūṇāṃ pāṇḍavaiḥ saha 06,111.042c bhīṣmahetor naravyāghra śyenayor āmiṣe yathā 06,111.043a tayoḥ samāgamo ghoro babhūva yudhi bhārata 06,111.043c anyonyasya vadhārthāya jigīṣūṇāṃ raṇājire 06,112.001 saṃjaya uvāca 06,112.001a abhimanyur mahārāja tava putram ayodhayat 06,112.001c mahatyā senayā yukto bhīṣmahetoḥ parākramī 06,112.002a duryodhano raṇe kārṣṇiṃ navabhir nataparvabhiḥ 06,112.002c ājaghāna raṇe kruddhaḥ punaś cainaṃ tribhiḥ śaraiḥ 06,112.003a tasya śaktiṃ raṇe kārṣṇir mṛtyor ghorām iva svasām 06,112.003c preṣayām āsa saṃkruddho duryodhanarathaṃ prati 06,112.004a tām āpatantīṃ sahasā ghorarūpāṃ viśāṃ pate 06,112.004c dvidhā ciccheda te putraḥ kṣurapreṇa mahārathaḥ 06,112.005a tāṃ śaktiṃ patitāṃ dṛṣṭvā kārṣṇiḥ paramakopanaḥ 06,112.005c duryodhanaṃ tribhir bāṇair bāhvor urasi cārpayat 06,112.006a punaś cainaṃ śarair ghorair ājaghāna stanāntare 06,112.006c daśabhir bharataśreṣṭha duryodhanam amarṣaṇam 06,112.007a tad yuddham abhavad ghoraṃ citrarūpaṃ ca bhārata 06,112.007c īkṣitṛprītijananaṃ sarvapārthivapūjitam 06,112.008a bhīṣmasya nidhanārthāya pārthasya vijayāya ca 06,112.008c yuyudhāte raṇe vīrau saubhadrakurupuṃgavau 06,112.009a sātyakiṃ rabhasaṃ yuddhe drauṇir brāhmaṇapuṃgavaḥ 06,112.009c ājaghānorasi kruddho nārācena paraṃtapaḥ 06,112.010a śaineyo 'pi guroḥ putraṃ sarvamarmasu bhārata 06,112.010c atāḍayad ameyātmā navabhiḥ kaṅkapatribhiḥ 06,112.011a aśvatthāmā tu samare sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ 06,112.011c triṃśatā ca punas tūrṇaṃ bāhvor urasi cārpayat 06,112.012a so 'tividdho maheṣvāso droṇaputreṇa sātvataḥ 06,112.012c droṇaputraṃ tribhir bāṇair ājaghāna mahāyaśāḥ 06,112.013a pauravo dhṛṣṭaketuṃ ca śarair āsādya saṃyuge 06,112.013c bahudhā dārayāṃ cakre maheṣvāsaṃ mahāratham 06,112.014a tathaiva pauravaṃ yuddhe dhṛṣṭaketur mahārathaḥ 06,112.014c triṃśatā niśitair bāṇair vivyādha sumahābalaḥ 06,112.015a pauravas tu dhanuś chittvā dhṛṣṭaketor mahārathaḥ 06,112.015c nanāda balavan nādaṃ vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ 06,112.016a so 'nyat kārmukam ādāya pauravaṃ niśitaiḥ śaraiḥ 06,112.016c ājaghāna mahārāja trisaptatyā śilīmukhaiḥ 06,112.017a tau tu tatra maheṣvāsau mahāmātrau mahārathau 06,112.017c mahatā śaravarṣeṇa parasparam avarṣatām 06,112.018a anyonyasya dhanuś chittvā hayān hatvā ca bhārata 06,112.018c virathāv asiyuddhāya saṃgatau tau mahārathau 06,112.019a ārṣabhe carmaṇī citre śatacandrapariṣkṛte 06,112.019c tārakāśatacitrau ca nistriṃśau sumahāprabhau 06,112.020a pragṛhya vimalau rājaṃs tāv anyonyam abhidrutau 06,112.020c vāśitāsaṃgame yattau siṃhāv iva mahāvane 06,112.021a maṇḍalāni vicitrāṇi gatapratyāgatāni ca 06,112.021c ceratur darśayantau ca prārthayantau parasparam 06,112.022a pauravo dhṛṣṭaketuṃ tu śaṅkhadeśe mahāsinā 06,112.022c tāḍayām āsa saṃkruddhas tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 06,112.023a cedirājo 'pi samare pauravaṃ puruṣarṣabham 06,112.023c ājaghāna śitāgreṇa jatrudeśe mahāsinā 06,112.024a tāv anyonyaṃ mahārāja samāsādya mahāhave 06,112.024c anyonyavegābhihatau nipetatur ariṃdamau 06,112.025a tataḥ svaratham āropya pauravaṃ tanayas tava 06,112.025c jayatseno rathe rājann apovāha raṇājirāt 06,112.026a dhṛṣṭaketuṃ ca samare mādrīputraḥ paraṃtapaḥ 06,112.026c apovāha raṇe rājan sahadevaḥ pratāpavān 06,112.027a citrasenaḥ suśarmāṇaṃ viddhvā navabhir āśugaiḥ 06,112.027c punar vivyādha taṃ ṣaṣṭyā punaś ca navabhiḥ śaraiḥ 06,112.028a suśarmā tu raṇe kruddhas tava putraṃ viśāṃ pate 06,112.028c daśabhir daśabhiś caiva vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ 06,112.029a citrasenaś ca taṃ rājaṃs triṃśatā nataparvaṇām 06,112.029c ājaghāna raṇe kruddhaḥ sa ca taṃ pratyavidhyata 06,112.029e bhīṣmasya samare rājan yaśo mānaṃ ca vardhayan 06,112.030a saubhadro rājaputraṃ tu bṛhadbalam ayodhayat 06,112.030b*0465_01 pārthahetoḥ parākrānto bhīṣmasyāyodhanaṃ prati 06,112.030c ārjuniṃ kosalendras tu viddhvā pañcabhir āyasaiḥ 06,112.030e punar vivyādha viṃśatyā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,112.031a bṛhadbalaṃ ca saubhadro viddhvā navabhir āyasaiḥ 06,112.031c nākampayata saṃgrāme vivyādha ca punaḥ punaḥ 06,112.032a kausalyasya punaś cāpi dhanuś ciccheda phālguṇiḥ 06,112.032c ājaghāna śaraiś caiva triṃśatā kaṅkapatribhiḥ 06,112.033a so 'nyat kārmukam ādāya rājaputro bṛhadbalaḥ 06,112.033c phālguniṃ samare kruddho vivyādha bahubhiḥ śaraiḥ 06,112.034a tayor yuddhaṃ samabhavad bhīṣmahetoḥ paraṃtapa 06,112.034c saṃrabdhayor mahārāja samare citrayodhinoḥ 06,112.034e yathā devāsure yuddhe mayavāsavayor abhūt 06,112.035a bhīmaseno gajānīkaṃ yodhayan bahv aśobhata 06,112.035c yathā śakro vajrapāṇir dārayan parvatottamān 06,112.036a te vadhyamānā bhīmena mātaṅgā girisaṃnibhāḥ 06,112.036c nipetur urvyāṃ sahitā nādayanto vasuṃdharām 06,112.037a girimātrā hi te nāgā bhinnāñjanacayopamāḥ 06,112.037c virejur vasudhāṃ prāpya vikīrṇā iva parvatāḥ 06,112.038a yudhiṣṭhiro maheṣvāso madrarājānam āhave 06,112.038c mahatyā senayā guptaṃ pīḍayām āsa saṃgataḥ 06,112.039a madreśvaraś ca samare dharmaputraṃ mahāratham 06,112.039c pīḍayām āsa saṃrabdho bhīṣmahetoḥ parākramī 06,112.040a virāṭaṃ saindhavo rājā viddhvā saṃnataparvabhiḥ 06,112.040c navabhiḥ sāyakais tīkṣṇais triṃśatā punar ardayat 06,112.041a virāṭaś ca mahārāja saindhavaṃ vāhinīmukhe 06,112.041c triṃśatā niśitair bāṇair ājaghāna stanāntare 06,112.042a citrakārmukanistriṃśau citravarmāyudhadhvajau 06,112.042c rejatuś citrarūpau tau saṃgrāme matsyasaindhavau 06,112.043a droṇaḥ pāñcālaputreṇa samāgamya mahāraṇe 06,112.043c mahāsamudayaṃ cakre śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,112.044a tato droṇo mahārāja pārṣatasya mahad dhanuḥ 06,112.044c chittvā pañcāśateṣūṇāṃ pārṣataṃ samavidhyata 06,112.045a so 'nyat kārmukam ādāya pārṣataḥ paravīrahā 06,112.045c droṇasya miṣato yuddhe preṣayām āsa sāyakān 06,112.046a tāñ śarāñ śarasaṃghais tu saṃnivārya mahārathaḥ 06,112.046c droṇo drupadaputrāya prāhiṇot pañca sāyakān 06,112.047a tasya kruddho mahārāja pārṣataḥ paravīrahā 06,112.047c droṇāya cikṣepa gadāṃ yamadaṇḍopamāṃ raṇe 06,112.048a tām āpatantīṃ sahasā hemapaṭṭavibhūṣitām 06,112.048c śaraiḥ pañcāśatā droṇo vārayām āsa saṃyuge 06,112.049a sā chinnā bahudhā rājan droṇacāpacyutaiḥ śaraiḥ 06,112.049c cūrṇīkṛtā viśīryantī papāta vasudhātale 06,112.050a gadāṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā pārṣataḥ śatrusūdanaḥ 06,112.050c droṇāya śaktiṃ cikṣepa sarvapāraśavīṃ śubhām 06,112.051a tāṃ droṇo navabhir bāṇaiś ciccheda yudhi bhārata 06,112.051c pārṣataṃ ca maheṣvāsaṃ pīḍayām āsa saṃyuge 06,112.052a evam etan mahad yuddhaṃ droṇapārṣatayor abhūt 06,112.052c bhīṣmaṃ prati mahārāja ghorarūpaṃ bhayānakam 06,112.053a arjunaḥ prāpya gāṅgeyaṃ pīḍayan niśitaiḥ śaraiḥ 06,112.053c abhyadravata saṃyattaṃ vane mattam iva dvipam 06,112.054a pratyudyayau ca taṃ pārthaṃ bhagadattaḥ pratāpavān 06,112.054c tridhā bhinnena nāgena madāndhena mahābalaḥ 06,112.055a tam āpatantaṃ sahasā mahendragajasaṃnibham 06,112.055c paraṃ yatnaṃ samāsthāya bībhatsuḥ pratyapadyata 06,112.056a tato gajagato rājā bhagadattaḥ pratāpavān 06,112.056c arjunaṃ śaravarṣeṇa vārayām āsa saṃyuge 06,112.057a arjunas tu raṇe nāgam āyāntaṃ rajatopamam 06,112.057c vimalair āyasais tīkṣṇair avidhyata mahāraṇe 06,112.058a śikhaṇḍinaṃ ca kaunteyo yāhi yāhīty acodayat 06,112.058c bhīṣmaṃ prati mahārāja jahy enam iti cābravīt 06,112.059a prāgjyotiṣas tato hitvā pāṇḍavaṃ pāṇḍupūrvaja 06,112.059c prayayau tvarito rājan drupadasya rathaṃ prati 06,112.060a tato 'rjuno mahārāja bhīṣmam abhyadravad drutam 06,112.060c śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya tato yuddham avartata 06,112.061a tatas te tāvakāḥ śūrāḥ pāṇḍavaṃ rabhasaṃ raṇe 06,112.061c sarve 'bhyadhāvan krośantas tad adbhutam ivābhavat 06,112.062a nānāvidhāny anīkāni putrāṇāṃ te janādhipa 06,112.062c arjuno vyadhamat kāle divīvābhrāṇi mārutaḥ 06,112.063a śikhaṇḍī tu samāsādya bharatānāṃ pitāmaham 06,112.063c iṣubhis tūrṇam avyagro bahubhiḥ sa samācinot 06,112.064a somakāṃś ca raṇe bhīṣmo jaghne pārthapadānugān 06,112.064c nyavārayata sainyaṃ ca pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ 06,112.065a rathāgnyagāraś cāpārcir asiśaktigadendhanaḥ 06,112.065c śarasaṃghamahājvālaḥ kṣatriyān samare 'dahat 06,112.066a yathā hi sumahān agniḥ kakṣe carati sānilaḥ 06,112.066c tathā jajvāla bhīṣmo 'pi divyāny astrāṇy udīrayan 06,112.067a suvarṇapuṅkhair iṣubhiḥ śitaiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,112.067c nādayan sa diśo bhīṣmaḥ pradiśaś ca mahāyaśāḥ 06,112.068a pātayan rathino rājan gajāṃś ca saha sādibhiḥ 06,112.068c muṇḍatālavanānīva cakāra sa rathavrajān 06,112.069a nirmanuṣyān rathān rājan gajān aśvāṃś ca saṃyuge 06,112.069c cakāra sa tadā bhīṣmaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 06,112.070a tasya jyātalanirghoṣaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ 06,112.070c niśamya sarvato rājan samakampanta sainikāḥ 06,112.071a amoghā hy apatan bāṇāḥ pitus te manujeśvara 06,112.071c nāsajjanta śarīreṣu bhīṣmacāpacyutāḥ śarāḥ 06,112.072a nirmanuṣyān rathān rājan suyuktāñ javanair hayaiḥ 06,112.072c vātāyamānān paśyāma hriyamāṇān viśāṃ pate 06,112.073a cedikāśikarūṣāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśa 06,112.073c mahārathāḥ samākhyātāḥ kulaputrās tanutyajaḥ 06,112.074a aparāvartinaḥ śūrāḥ suvarṇavikṛtadhvajāḥ 06,112.074c saṃgrāme bhīṣmam āsādya savājirathakuñjarāḥ 06,112.074e jagmus te paralokāya vyāditāsyam ivāntakam 06,112.075a na tatrāsīn mahārāja somakānāṃ mahārathaḥ 06,112.075c yaḥ saṃprāpya raṇe bhīṣmaṃ jīvite sma mano dadhe 06,112.076a tāṃś ca sarvān raṇe yodhān pretarājapuraṃ prati 06,112.076c nītān amanyanta janā dṛṣṭvā bhīṣmasya vikramam 06,112.077a na kaś cid enaṃ samare pratyudyāti mahārathaḥ 06,112.077c ṛte pāṇḍusutaṃ vīraṃ śvetāśvaṃ kṛṣṇasārathim 06,112.077e śikhaṇḍinaṃ ca samare pāñcālyam amitaujasam 06,112.078a śikhaṇḍī tu raṇe bhīṣmam āsādya bharatarṣabha 06,112.078c daśabhir daśabhir bāṇair ājaghāna mahāhave 06,112.079a śikhaṇḍinaṃ tu gāṅgeyaḥ krodhadīptena cakṣuṣā 06,112.079c avaikṣata kaṭākṣeṇa nirdahann iva bhārata 06,112.080a strītvaṃ tat saṃsmaran rājan sarvalokasya paśyataḥ 06,112.080c na jaghāna raṇe bhīṣmaḥ sa ca taṃ nāvabuddhavān 06,112.081a arjunas tu mahārāja śikhaṇḍinam abhāṣata 06,112.081c abhitvarasva tvarito jahi cainaṃ pitāmaham 06,112.082a kiṃ te vivakṣayā vīra jahi bhīṣmaṃ mahāratham 06,112.082c na hy anyam anupaśyāmi kaṃ cid yaudhiṣṭhire bale 06,112.083a yaḥ śaktaḥ samare bhīṣmaṃ yodhayeta pitāmaham 06,112.083c ṛte tvāṃ puruṣavyāghra satyam etad bravīmi te 06,112.084a evam uktas tu pārthena śikhaṇḍī bharatarṣabha 06,112.084c śarair nānāvidhais tūrṇaṃ pitāmaham upādravat 06,112.085a acintayitvā tān bāṇān pitā devavratas tava 06,112.085c arjunaṃ samare kruddhaṃ vārayām āsa sāyakaiḥ 06,112.086a tathaiva ca camūṃ sarvāṃ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ 06,112.086c apraiṣīt samare tīkṣṇaiḥ paralokāya māriṣa 06,112.087a tathaiva pāṇḍavā rājan sainyena mahatā vṛtāḥ 06,112.087c bhīṣmaṃ pracchādayām āsur meghā iva divākaram 06,112.088a sa samantāt parivṛto bhārato bharatarṣabha 06,112.088c nirdadāha raṇe śūrān vanaṃ vahnir iva jvalan 06,112.089a tatrādbhutam apaśyāma tava putrasya pauruṣam 06,112.089c ayodhayata yat pārthaṃ jugopa ca yatavratam 06,112.090a karmaṇā tena samare tava putrasya dhanvinaḥ 06,112.090c duḥśāsanasya tutuṣuḥ sarve lokā mahātmanaḥ 06,112.091a yad ekaḥ samare pārthān sānugān samayodhayat 06,112.091c na cainaṃ pāṇḍavā yuddhe vāyarām āsur ulbaṇam 06,112.092a duḥśāsanena samare rathino virathīkṛtāḥ 06,112.092c sādinaś ca mahārāja dantinaś ca mahābalāḥ 06,112.093a vinirbhinnāḥ śarais tīkṣṇair nipetur dharaṇītale 06,112.093c śarāturās tathaivānye dantino vidrutā diśaḥ 06,112.094a yathāgnir indhanaṃ prāpya jvaled dīptārcir ulbaṇaḥ 06,112.094c tathā jajvāla putras te pāṇḍavān vai vinirdahan 06,112.095a taṃ bhāratamahāmātraṃ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ 06,112.095c jetuṃ notsahate kaś cin nāpy udyātuṃ kathaṃ cana 06,112.095e ṛte mahendratanayaṃ śvetāśvaṃ kṛṣṇasārathim 06,112.096a sa hi taṃ samare rājan vijitya vijayo 'rjunaḥ 06,112.096c bhīṣmam evābhidudrāva sarvasainyasya paśyataḥ 06,112.097a vijitas tava putro 'pi bhīṣmabāhuvyapāśrayaḥ 06,112.097c punaḥ punaḥ samāśvasya prāyudhyata raṇotkaṭaḥ 06,112.097e arjunaṃ ca raṇe rājan yodhayan sa vyarājata 06,112.098a śikhaṇḍī tu raṇe rājan vivyādhaiva pitāmaham 06,112.098c śarair aśanisaṃsparśais tathā sarpaviṣopamaiḥ 06,112.099a na ca te 'sya rujaṃ cakruḥ pitus tava janeśvara 06,112.099b*0466_01 jaghāna bāṇān gāṅgeyas tathā muktāñ śikhaṇḍinaḥ 06,112.099c smayamānaś ca gāṅgeyas tān bāṇāñ jagṛhe tadā 06,112.100a uṣṇārto hi naro yadvaj jaladhārāḥ pratīcchati 06,112.100c tathā jagrāha gāṅgeyaḥ śaradhārāḥ śikhaṇḍinaḥ 06,112.101a taṃ kṣatriyā mahārāja dadṛśur ghoram āhave 06,112.101c bhīṣmaṃ dahantaṃ sainyāni pāṇḍavānāṃ mahātmanām 06,112.102a tato 'bravīt tava sutaḥ sarvasainyāni māriṣa 06,112.102c abhidravata saṃgrāme phalgunaṃ sarvato rathaiḥ 06,112.103a bhīṣmo vaḥ samare sarvān palayiṣyati dharmavit 06,112.103c te bhayaṃ sumahat tvaktvā pāṇḍavān pratiyudhyata 06,112.104a eṣa tālena dīptena bhīṣmas tiṣṭhati pālayan 06,112.104c sarveṣāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ raṇe śarma ca varma ca 06,112.105a tridaśāpi samudyuktā nālaṃ bhīṣmaṃ samāsitum 06,112.105c kim u pārthā mahātmānaṃ martyabhūtās tathābalāḥ 06,112.105e tasmād dravata he yodhāḥ phalgunaṃ prāpya saṃyuge 06,112.106a aham adya raṇe yatto yodhayiṣyāmi phalgunam 06,112.106c sahitaḥ sarvato yattair bhavadbhir vasudhādhipāḥ 06,112.107a tac chrutvā tu vaco rājaṃs tava putrasya dhanvinaḥ 06,112.107c arjunaṃ prati saṃyattā balavanto mahārathāḥ 06,112.108a te videhāḥ kaliṅgāś ca dāśerakagaṇaiḥ saha 06,112.108c abhipetur niṣādāś ca sauvīrāś ca mahāraṇe 06,112.109a bāhlikā daradāś caiva prācyodīcyāś ca mālavāḥ 06,112.109c abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo 'tha vasātayaḥ 06,112.110a śālvāśrayās trigartāś ca ambaṣṭhāḥ kekayaiḥ saha 06,112.110c abhipetū raṇe pārthaṃ pataṃgā iva pāvakam 06,112.110d*0467_01 śalabhā iva rājendra pārtham apratimaṃ raṇe 06,112.111a sa tān sarvān sahānīkān mahārāja mahārathān 06,112.111c divyāny astrāṇi saṃcintya prasaṃdhāya dhanaṃjayaḥ 06,112.112a sa tair astrair mahāvegair dadāhāśu mahābalaḥ 06,112.112c śarapratāpair bībhatsuḥ pataṃgān iva pāvakaḥ 06,112.113a tasya bāṇasahasrāṇi sṛjato dṛḍhadhanvinaḥ 06,112.113c dīpyamānam ivākāśe gāṇḍīvaṃ samadṛśyata 06,112.114a te śarārtā mahārāja viprakīrṇarathadhvajāḥ 06,112.114c nābyavartanta rājānaḥ sahitā vānaradhvajam 06,112.115a sadhvajā rathinaḥ petur hayārohā hayaiḥ saha 06,112.115c gajāḥ saha gajārohaiḥ kirīṭiśaratāḍitāḥ 06,112.116a tato 'rjunabhujotsṛṣṭair āvṛtāsīd vasuṃdharā 06,112.116c vidravadbhiś ca bahudhā balai rājñāṃ samantataḥ 06,112.117a atha pārtho mahābāhur drāvayitvā varūthinīm 06,112.117c duḥśāsanāya samare preṣayām āsa sāyakān 06,112.118a te tu bhittvā tava sutaṃ duḥśāsanam ayomukhāḥ 06,112.118c dharaṇīṃ viviśuḥ sarve valmīkam iva pannagāḥ 06,112.118e hayāṃś cāsya tato jaghne sārathiṃ ca nyapātayat 06,112.119a viviṃśatiṃ ca viṃśatyā virathaṃ kṛtavān prabho 06,112.119c ājaghāna bhṛśaṃ caiva pañcabhir nataparvabhiḥ 06,112.120a kṛpaṃ śalyaṃ vikarṇaṃ ca viddhvā bahubhir āyasaiḥ 06,112.120c cakāra virathāṃś caiva kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ 06,112.121a evaṃ te virathāḥ pañca kṛpaḥ śalyaś ca māriṣa 06,112.121c duḥśāsano vikarṇaś ca tathaiva ca viviṃśatiḥ 06,112.121e saṃprādravanta samare nirjitāḥ savyasācinā 06,112.122a pūrvāhṇe tu tathā rājan parājitya mahārathān 06,112.122c prajajvāla raṇe pārtho vidhūma iva pāvakaḥ 06,112.123a tathaiva śaravarṣeṇa bhāskaro raśmivān iva 06,112.123c anyān api mahārāja pātayām āsa pārthivān 06,112.124a parāṅmukhīkṛtya tadā śaravarṣair mahārathān 06,112.124c prāvartayata saṃgrāme śoṇitodāṃ mahānadīm 06,112.124e madhyena kurusainyānāṃ pāṇḍavānāṃ ca bhārata 06,112.125a gajāś ca rathasaṃghāś ca bahudhā rathibhir hatāḥ 06,112.125c rathāś ca nihatā nāgair nāgā hayapadātibhiḥ 06,112.126a antarā chidhyamānāni śarīrāṇi śirāṃsi ca 06,112.126c nipetur dikṣu sarvāsu gajāśvarathayodhinām 06,112.127a channam āyodhanaṃ reje kuṇḍalāṅgadadhāribhiḥ 06,112.127c patitaiḥ pātyamānaiś ca rājaputrair mahārathaiḥ 06,112.128a rathaneminikṛttāś ca gajaiś caivāvapothitāḥ 06,112.128c pādātāś cāpy adṛśyanta sāśvāḥ sahayasādinaḥ 06,112.129a gajāśvarathasaṃghāś ca paripetuḥ samantataḥ 06,112.129c viśīrṇāś ca rathā bhūmau bhagnacakrayugadhvajāḥ 06,112.130a tad gajāśvarathaughānāṃ rudhireṇa samukṣitam 06,112.130c channam āyodhanaṃ reje raktābhram iva śāradam 06,112.131a śvānaḥ kākāś ca gṛdhrāś ca vṛkā gomāyubhiḥ saha 06,112.131c praṇedur bhakṣyam āsādya vikṛtāś ca mṛgadvijāḥ 06,112.132a vavur bahuvidhāś caiva dikṣu sarvāsu mārutāḥ 06,112.132c dṛśyamāneṣu rakṣaḥsu bhūteṣu vinadatsu ca 06,112.133a kāñcanāni ca dāmāni patākāś ca mahādhanāḥ 06,112.133c dhūmāyamānā dṛśyante sahasā māruteritāḥ 06,112.134a śvetacchatrasahasrāṇi sadhvajāś ca mahārathāḥ 06,112.134c vinikīrṇāḥ sma dṛśyante śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,112.134e sapatākāś ca mātaṅgā diśo jagmuḥ śarāturāḥ 06,112.135a kṣatriyāś ca manuṣyendra gadāśaktidhanurdharāḥ 06,112.135c samantato vyadṛśyanta patitā dharaṇītale 06,112.135d*0468_01 samadṛśyanta samare dhāvamānāḥ samantataḥ 06,112.136a tato bhīṣmo mahārāja divyam astram udīrayan 06,112.136c abhyadhāvata kaunteyaṃ miṣatāṃ sarvadhanvinām 06,112.137a taṃ śikhaṇḍī raṇe yattam abhyadhāvata daṃśitaḥ 06,112.137c saṃjahāra tato bhīṣmas tad astraṃ pāvakopamam 06,112.138a etasminn eva kāle tu kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ 06,112.138c nijaghne tāvakaṃ sainyaṃ mohayitvā pitāmaham 06,113.001 saṃjaya uvāca 06,113.001a evaṃ vyūḍheṣv anīkeṣu bhūyiṣṭham anuvartiṣu 06,113.001c brahmalokaparāḥ sarve samapadyanta bhārata 06,113.002a na hy anīkam anīkena samasajjata saṃkule 06,113.002c na rathā rathibhiḥ sārdhaṃ na padātāḥ padātibhiḥ 06,113.003a aśvā nāśvair ayudhyanta na gajā gajayodhibhiḥ 06,113.003b*0469_01 unmattavan mahārāja yudhyante tatra bhārata 06,113.003c mahān vyatikaro raudraḥ senayoḥ samapadyata 06,113.004a naranāgaratheṣv evaṃ vyavakīrṇeṣu sarvaśaḥ 06,113.004c kṣaye tasmin mahāraudre nirviśeṣam ajāyata 06,113.005a tataḥ śalyaḥ kṛpaś caiva citrasenaś ca bhārata 06,113.005c duḥśāsano vikarṇaś ca rathān āsthāya satvarāḥ 06,113.005e pāṇḍavānāṃ raṇe śūrā dhvajinīṃ samakampayan 06,113.006a sā vadhyamānā samare pāṇḍusenā mahātmabhiḥ 06,113.006c trātāraṃ nādhyagacchad vai majjamāneva naur jale 06,113.007a yathā hi śaiśiraḥ kālo gavāṃ marmāṇi kṛntati 06,113.007c tathā pāṇḍusutānāṃ vai bhīṣmo marmāṇy akṛntata 06,113.007d*0470_01 somakāḥ sṛñjayaiḥ sārdhaṃ sarve te yuddhadurmadāḥ 06,113.008a atīva tava sainyasya pārthena ca mahātmanā 06,113.008c nagameghapratīkāśāḥ pātitā bahudhā gajāḥ 06,113.009a mṛdyamānāś ca dṛśyante pārthena narayūthapāḥ 06,113.009c iṣubhis tāḍyamānāś ca nārācaiś ca sahasraśaḥ 06,113.010a petur ārtasvaraṃ kṛtvā tatra tatra mahāgajāḥ 06,113.010c ābaddhābharaṇaiḥ kāyair nihatānāṃ mahātmanām 06,113.011a channam āyodhanaṃ reje śirobhiś ca sakuṇḍalaiḥ 06,113.011c tasminn atimahābhīme rājan vīravarakṣaye 06,113.011e bhīṣme ca yudhi vikrānte pāṇḍave ca dhanaṃjaye 06,113.012a te parākrāntam ālokya rājan yudhi pitāmaham 06,113.012c na nyavartanta kauravyā brahmalokapuraskṛtāḥ 06,113.013a icchanto nidhanaṃ yuddhe svargaṃ kṛtvā parāyaṇam 06,113.013c pāṇḍavān abhyavartanta tasmin vīravarakṣaye 06,113.013d*0471_01 pāṇḍavānāṃ yayuḥ senām ātmano jayagṛddhinaḥ 06,113.014a pāṇḍavāpi mahārāja smaranto vividhān bahūn 06,113.014c kleśān kṛtān saputreṇa tvayā pūrvaṃ narādhipa 06,113.015a bhayaṃ tyaktvā raṇe śūrā brahmalokapuraskṛtāḥ 06,113.015c tāvakāṃs tava putrāṃś ca yodhayanti sma hṛṣṭavat 06,113.016a senāpatis tu samare prāha senāṃ mahārathaḥ 06,113.016c abhidravata gāṅgeyaṃ somakāḥ sṛñjayaiḥ saha 06,113.017a senāpativacaḥ śrutvā somakāḥ saha sṛñjayaiḥ 06,113.017c abhyadravanta gāṅgeyaṃ śastravṛṣṭyā samantataḥ 06,113.018a vadhyamānas tato rājan pitā śāṃtanavas tava 06,113.018c amarṣavaśam āpanno yodhayām āsa sṛñjayān 06,113.019a tasya kīrtimatas tāta purā rāmeṇa dhīmatā 06,113.019c saṃpradattāstraśikṣā vai parānīkavināśinī 06,113.020a sa tāṃ śikṣām adhiṣṭhāya kṛtvā parabalakṣayam 06,113.020c ahany ahani pārthānāṃ vṛddhaḥ kurupitāmahaḥ 06,113.020e bhīṣmo daśa sahasrāṇi jaghāna paravīrahā 06,113.021a tasmiṃs tu divase prāpte daśame bharatarṣabha 06,113.021c bhīṣmeṇaikena matsyeṣu pāñcāleṣu ca saṃyuge 06,113.021e gajāśvam amitaṃ hatvā hatāḥ sapta mahārathāḥ 06,113.022a hatvā pañca sahasrāṇi rathināṃ prapitāmahaḥ 06,113.022c narāṇāṃ ca mahāyuddhe sahasrāṇi caturdaśa 06,113.023a tathā dantisahasraṃ ca hayānām ayutaṃ punaḥ 06,113.023c śikṣābalena nihataṃ pitrā tava viśāṃ pate 06,113.024a tataḥ sarvamahīpānāṃ kṣobhayitvā varūthinīm 06,113.024c virāṭasya priyo bhrātā śatānīko nipātitaḥ 06,113.025a śatānīkaṃ ca samare hatvā bhīṣmaḥ pratāpavān 06,113.025c sahasrāṇi mahārāja rājñāṃ bhallair nyapātayat 06,113.025d*0472_01 udvignāḥ samare yodhā vikrośanti dhanaṃjaya 06,113.026a ye ca ke cana pārthānām abhiyātā dhanaṃjayam 06,113.026c rājāno bhīṣmam āsādya gatās te yamasādanam 06,113.027a evaṃ daśa diśo bhīṣmaḥ śarajālaiḥ samantataḥ 06,113.027c atītya senāṃ pārthānām avatasthe camūmukhe 06,113.028a sa kṛtvā sumahat karma tasmin vai daśame 'hani 06,113.028b*0473_01 yāvāyavābhyāṃ śuciśukrayoge 06,113.028b*0473_02 ātānataptā iva bāṇasaṃghāḥ 06,113.028b*0473_03 bhīṣmasya cāpacyutabāṇasaṃghaiḥ 06,113.028b*0473_04 pārthasya senā kṛśatām avāpa 06,113.028c senayor antare tiṣṭhan pragṛhītaśarāsanaḥ 06,113.029a na cainaṃ pārthivā rājañ śekuḥ ke cin nirīkṣitum 06,113.029c madhyaṃ prāptaṃ yathā grīṣme tapantaṃ bhāskaraṃ divi 06,113.030a yathā daityacamūṃ śakras tāpayām āsa saṃyuge 06,113.030c tathā bhīṣmaḥ pāṇḍaveyāṃs tāpayām āsa bhārata 06,113.031a tathā ca taṃ parākrāntam ālokya madhusūdanaḥ 06,113.031c uvāca devakīputraḥ prīyamāṇo dhanaṃjayam 06,113.032a eṣa śāṃtanavo bhīṣmaḥ senayor antare sthitaḥ 06,113.032c nānihatya balād enaṃ vijayas te bhaviṣyati 06,113.033a yattaḥ saṃstambhayasvainaṃ yatraiṣā bhidyate camūḥ 06,113.033c na hi bhīṣmaśarān anyaḥ soḍhum utsahate vibho 06,113.034a tatas tasmin kṣaṇe rājaṃś codito vānaradhvajaḥ 06,113.034c sadhvajaṃ sarathaṃ sāśvaṃ bhīṣmam antardadhe śaraiḥ 06,113.035a sa cāpi kurumukhyānām ṛṣabhaḥ pāṇḍaveritān 06,113.035c śaravrātaiḥ śaravrātān bahudhā vidudhāva tān 06,113.036a tena pāñcālarājaś ca dhṛṣṭaketuś ca vīryavān 06,113.036c pāṇḍavo bhīmasenaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 06,113.037a yamau ca cekitānaś ca kekayāḥ pañca caiva ha 06,113.037c sātyakiś ca mahārāja saubhadro 'tha ghaṭotkacaḥ 06,113.038a draupadeyāḥ śikhaṇḍī ca kuntibhojaś ca vīryavān 06,113.038c suśarmā ca virāṭaś ca pāṇḍaveyā mahābalāḥ 06,113.039a ete cānye ca bahavaḥ pīḍitā bhīṣmasāyakaiḥ 06,113.039c samuddhṛtāḥ phalgunena nimagnāḥ śokasāgare 06,113.040a tataḥ śikhaṇḍī vegena pragṛhya paramāyudham 06,113.040c bhīṣmam evābhidudrāva rakṣyamāṇaḥ kirīṭinā 06,113.041a tato 'syānucarān hatvā sarvān raṇavibhāgavit 06,113.041c bhīṣmam evābhidudrāva bībhatsur aparājitaḥ 06,113.042a sātyakiś cekitānaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 06,113.042c virāṭo drupadaś caiva mādrīputrau ca pāṇḍavau 06,113.042e dudruvur bhīṣmam evājau rakṣitā dṛḍhadhanvanā 06,113.043a abhimanyuś ca samare draupadyāḥ pañca cātmajāḥ 06,113.043c dudruvuḥ samare bhīṣmaṃ samudyatamahāyudhāḥ 06,113.044a te sarve dṛḍhadhanvānaḥ saṃyugeṣv apalāyinaḥ 06,113.044c bahudhā bhīṣmam ānarchan mārgaṇaiḥ kṛtamārgaṇāḥ 06,113.045a vidhūya tān bāṇagaṇān ye muktāḥ pārthivottamaiḥ 06,113.045c pāṇḍavānām adīnātmā vyagāhata varūthinīm 06,113.045e kṛtvā śaravighātaṃ ca krīḍann iva pitāmahaḥ 06,113.046a nābhisaṃdhatta pāñcālyaṃ smayamāno muhur muhuḥ 06,113.046c strītvaṃ tasyānusaṃsmṛtya bhīṣmo bāṇāñ śikhaṇḍinaḥ 06,113.046e jaghāna drupadānīke rathān sapta mahārathaḥ 06,113.047a tataḥ kilakilāśabdaḥ kṣaṇena samapadyata 06,113.047c matsyapāñcālacedīnāṃ tam ekam abhidhāvatām 06,113.048a te varāśvarathavrātair vāraṇaiḥ sapadātibhiḥ 06,113.048c tam ekaṃ chādayām āsur meghā iva divākaram 06,113.048e bhīṣmaṃ bhāgīrathīputraṃ pratapantaṃ raṇe ripūn 06,113.049a tatas tasya ca teṣāṃ ca yuddhe devāsuropame 06,113.049c kirīṭī bhīṣmam ānarchat puraskṛtya śikhaṇḍinam 06,114.001 saṃjaya uvāca 06,114.001a evaṃ te paṇḍavāḥ sarve puraskṛtya śikhaṇḍinam 06,114.001c vivyadhuḥ samare bhīṣmaṃ parivārya samantataḥ 06,114.002a śataghnībhiḥ sughorābhiḥ paṭṭiśaiḥ saparaśvadhaiḥ 06,114.002c mudgarair musalaiḥ prāsaiḥ kṣepaṇībhiś ca sarvaśaḥ 06,114.003a śaraiḥ kanakapuṅkhaiś ca śaktitomarakampanaiḥ 06,114.003c nārācair vatsadantaiś ca bhuśuṇḍībhiś ca bhārata 06,114.003e atāḍayan raṇe bhīṣmaṃ sahitāḥ sarvasṛñjayāḥ 06,114.004a sa viśīrṇatanutrāṇaḥ pīḍito bahubhis tadā 06,114.004c vivyathe naiva gāṅgeyo bhidyamāneṣu marmasu 06,114.005a sa dīptaśaracāpārcir astraprasṛtamārutaḥ 06,114.005c neminirhrādasaṃnādo mahāstrodayapāvakaḥ 06,114.006a citracāpamahājvālo vīrakṣayamahendhanaḥ 06,114.006c yugāntāgnisamo bhīṣmaḥ pareṣāṃ samapadyata 06,114.007a nipatya rathasaṃghānām antareṇa viniḥsṛtaḥ 06,114.007c dṛśyate sma narendrāṇāṃ punar madhyagataś caran 06,114.008a tataḥ pāñcālarājaṃ ca dhṛṣṭaketum atītya ca 06,114.008c pāṇḍavānīkinīmadhyam āsasāda sa vegitaḥ 06,114.009a tataḥ sātyakibhīmau ca pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayam 06,114.009c drupadaṃ ca virāṭaṃ ca dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam 06,114.010a bhīmaghoṣair mahāvegair vairivāraṇabhedibhiḥ 06,114.010c ṣaḍ etān ṣaḍbhir ānarchad bhāskarapratimaiḥ śaraiḥ 06,114.011a tasya te niśitān bāṇān saṃnivārya mahārathāḥ 06,114.011c daśabhir daśabhir bhīṣmam ardayām āsur ojasā 06,114.012a śikhaṇḍī tu raṇe bāṇān yān mumoca mahāvrate 06,114.012c te bhīṣmaṃ viviśus tūrṇaṃ svarṇapuṅkhāḥ śilāśitāḥ 06,114.013a tataḥ kirīṭī saṃrabdho bhīṣmam evābhyavartata 06,114.013c śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya dhanuś cāsya samācchinat 06,114.014a bhīṣmasya dhanuṣaś chedaṃ nāmṛṣyanta mahārathāḥ 06,114.014c droṇaś ca kṛtavarmā ca saindhavaś ca jayadrathaḥ 06,114.015a bhūriśravāḥ śalaḥ śalyo bhagadattas tathaiva ca 06,114.015c saptaite paramakruddhāḥ kirīṭinam abhidrutāḥ 06,114.016a uttamāstrāṇi divyāni darśayanto mahārathāḥ 06,114.016c abhipetur bhṛśaṃ kruddhāś chādayanta sma pāṇḍavān 06,114.017a teṣām āpatatāṃ śabdaḥ śuśruve phalgunaṃ prati 06,114.017c udvṛttānāṃ yathā śabdaḥ samudrāṇāṃ yugakṣaye 06,114.018a hatānayata gṛhṇīta yudhyatāpi ca kṛntata 06,114.018c ity āsīt tumulaḥ śabdaḥ phalgunasya rathaṃ prati 06,114.019a taṃ śabdaṃ tumulaṃ śrutvā pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 06,114.019c abhyadhāvan parīpsantaḥ phalgunaṃ bharatarṣabha 06,114.020a sātyakir bhīmasenaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 06,114.020c virāṭadrupadau cobhau rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ 06,114.021a abhimanyuś ca saṃkruddhaḥ saptaite krodhamūrchitāḥ 06,114.021c samabhyadhāvaṃs tvaritāś citrakārmukadhāriṇaḥ 06,114.022a teṣāṃ samabhavad yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam 06,114.022c saṃgrāme bharataśreṣṭha devānāṃ dānavair iva 06,114.023a śikhaṇḍī tu rathaśreṣṭho rakṣyamāṇaḥ kirīṭinā 06,114.023c avidhyad daśabhir bhīṣmaṃ chinnadhanvānam āhave 06,114.023e sārathiṃ daśabhiś cāsya dhvajaṃ caikena cicchide 06,114.023f*0474_01 dhanuś caikena bāṇena cicchide samare tadā 06,114.024a so 'nyat kārmukam ādāya gāṅgeyo vegavattaram 06,114.024c tad apy asya śitair bhallais tribhiś ciccheda phalgunaḥ 06,114.025a evaṃ sa pāṇḍavaḥ kruddha āttam āttaṃ punaḥ punaḥ 06,114.025c dhanur bhīṣmasya ciccheda savyasācī paraṃtapaḥ 06,114.026a sa cchinnadhanvā saṃkruddhaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan 06,114.026c śaktiṃ jagrāha saṃkruddho girīṇām api dāraṇīm 06,114.026e tāṃ ca cikṣepa saṃkruddhaḥ phalgunasya rathaṃ prati 06,114.026f*0474A_01 preṣayām āsa śaktiṃ ca yamadaṃṣṭropamāṃ dṛḍhām 06,114.027a tām āpatantīṃ saṃprekṣya jvalantīm aśanīm iva 06,114.027c samādatta śitān bhallān pañca pāṇḍavanandanaḥ 06,114.028a tasya ciccheda tāṃ śaktiṃ pañcadhā pañcabhiḥ śaraiḥ 06,114.028c saṃkruddho bharataśreṣṭha bhīṣmabāhubaleritām 06,114.029a sā papāta paricchinnā saṃkruddhena kirīṭinā 06,114.029c meghavṛndaparibhraṣṭā vicchinneva śatahradā 06,114.030a chinnāṃ tāṃ śaktim ālokya bhīṣmaḥ krodhasamanvitaḥ 06,114.030c acintayad raṇe vīro buddhyā parapuraṃjayaḥ 06,114.031a śakto 'haṃ dhanuṣaikena nihantuṃ sarvapāṇḍavān 06,114.031c yady eṣāṃ na bhaved goptā viṣvakseno mahābalaḥ 06,114.031d*0475_01 ajayyaś caiva sarveṣāṃ lokānām iti me matiḥ 06,114.032a kāraṇadvayam āsthāya nāhaṃ yotsyāmi pāṇḍavaiḥ 06,114.032c avadhyatvāc ca pāṇḍūnāṃ strībhāvāc ca śikhaṇḍinaḥ 06,114.033a pitrā tuṣṭena me pūrvaṃ yadā kālīm udāvahat 06,114.033c svacchandamaraṇaṃ dattam avadhyatvaṃ raṇe tathā 06,114.033e tasmān mṛtyum ahaṃ manye prāptakālam ivātmanaḥ 06,114.034a evaṃ jñātvā vyavasitaṃ bhīṣmasyāmitatejasaḥ 06,114.034c ṛṣayo vasavaś caiva viyatsthā bhīṣmam abruvan 06,114.035a yat te vyavasitaṃ vīra asmākaṃ sumahat priyam 06,114.035c tat kuruṣva maheṣvāsa yuddhād buddhiṃ nivartaya 06,114.036a tasya vākyasya nidhane prādurāsīc chivo 'nilaḥ 06,114.036c anulomaḥ sugandhī ca pṛṣataiś ca samanvitaḥ 06,114.037a devadundubhayaś caiva saṃpraṇedur mahāsvanāḥ 06,114.037c papāta puṣpavṛṣṭiś ca bhīṣmasyopari pārthiva 06,114.038a na ca tac chuśruve kaś cit teṣāṃ saṃvadatāṃ nṛpa 06,114.038c ṛte bhīṣmaṃ mahābāhuṃ māṃ cāpi munitejasā 06,114.039a saṃbhramaś ca mahān āsīt tridaśānāṃ viśāṃ pate 06,114.039c patiṣyati rathād bhīṣme sarvalokapriye tadā 06,114.040a iti devagaṇānāṃ ca śrutvā vākyaṃ mahāmanāḥ 06,114.040c tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo bībhatsuṃ nābhyavartata 06,114.040e bhidyamānaḥ śitair bāṇaiḥ sarvāvaraṇabhedibhiḥ 06,114.041a śikhaṇḍī tu mahārāja bharatānāṃ pitāmaham 06,114.041c ājaghānorasi kruddho navabhir niśitaiḥ śaraiḥ 06,114.042a sa tenābhihataḥ saṃkhye bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ 06,114.042c nākampata mahārāja kṣitikampe yathācalaḥ 06,114.043a tataḥ prahasya bībhatsur vyākṣipan gāṇḍivaṃ dhanuḥ 06,114.043c gāṅgeyaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samarpayat 06,114.044a punaḥ śaraśatenainaṃ tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ 06,114.044c sarvagātreṣu saṃkruddhaḥ sarvamarmasv atāḍayat 06,114.045a evam anyair api bhṛśaṃ vadhyamāno mahāraṇe 06,114.045b*0476_01 tān apy āśu śarair bhīṣmaḥ pravivyādha mahārathaḥ 06,114.045b*0476_02 taiś ca muktāñ śarān bhīṣmo yudhi satyaparākramaḥ 06,114.045b*0476_03 nivārayām āsa śaraiḥ samaṃ saṃnataparvabhiḥ 06,114.045b*0476_04 śikhaṇḍī tu raṇe bāṇān yān mumoca mahārathaḥ 06,114.045c na cakrus te rujaṃ tasya rukmapuṅkhāḥ śilāśitāḥ 06,114.046a tataḥ kirīṭī saṃrabdho bhīṣmam evābhyavartata 06,114.046c śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya dhanuś cāsya samācchinat 06,114.047a athainaṃ daśabhir viddhvā dhvajam ekena cicchide 06,114.047c sārathiṃ viśikhaiś cāsya daśabhiḥ samakampayat 06,114.048a so 'nyat kārmukam ādatta gāṅgeyo balavattaram 06,114.048c tad apy asya śitair bhallais tridhā tribhir upānudat 06,114.048e nimeṣāntaramātreṇa āttam āttaṃ mahāraṇe 06,114.049a evam asya dhanūṃṣy ājau ciccheda subahūny api 06,114.049c tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo bībhatsuṃ nābhyavartata 06,114.050a athainaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samardayat 06,114.050b*0477_01 paśyatāṃ kuruvīrāṇāṃ sarveṣāṃ tatra bhārata 06,114.050c so 'tividdho maheṣvāso duḥśāsanam abhāṣata 06,114.051a eṣa pārtho raṇe kruddhaḥ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ 06,114.051c śarair anekasāhasrair mām evābhyasate raṇe 06,114.052a na caiṣa śakyaḥ samare jetuṃ vajrabhṛtā api 06,114.052c na cāpi sahitā vīrā devadānavarākṣasāḥ 06,114.052e māṃ caiva śaktā nirjetuṃ kim u martyāḥ sudurbalāḥ 06,114.052f*0478_01 na cāham api śaktas tu sarvair api mahārathaiḥ 06,114.052f*0478_02 ṛte 'rjunaṃ susaṃkruddhair etat satyaṃ bravīmi te 06,114.053a evaṃ tayoḥ saṃvadatoḥ phalguno niśitaiḥ śaraiḥ 06,114.053c śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya bhīṣmaṃ vivyādha saṃyuge 06,114.054a tato duḥśāsanaṃ bhūyaḥ smayamāno 'bhyabhāṣata 06,114.054c atividdhaḥ śitair bāṇair bhṛśaṃ gāṇḍīvadhanvanā 06,114.055a vajrāśanisamasparśāḥ śitāgrāḥ saṃpraveśitāḥ 06,114.055c vimuktā avyavacchinnā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ 06,114.056a nikṛntamānā marmāṇi dṛḍhāvaraṇabhedinaḥ 06,114.056c musalānīva me ghnanti neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ 06,114.057a brahmadaṇḍasamasparśā vajravegā durāsadāḥ 06,114.057c mama prāṇān ārujanti neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ 06,114.058a bhujagā iva saṃkruddhā lelihānā viṣolbaṇāḥ 06,114.058c mamāviśanti marmāṇi neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ 06,114.059a nāśayantīva me prāṇān yamadūtā ivāhitāḥ 06,114.059c gadāparighasaṃsparśā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ 06,114.060a kṛntanti mama gātrāṇi māghamāse gavām iva 06,114.060c arjunasya ime bāṇā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ 06,114.061a sarve hy api na me duḥkhaṃ kuryur anye narādhipāḥ 06,114.061c vīraṃ gaṇḍīvadhanvānam ṛte jiṣṇuṃ kapidhvajam 06,114.062a iti bruvañ śāṃtanavo didhakṣur iva pāṇḍavam 06,114.062c saviṣphuliṅgāṃ dīptāgrāṃ śaktiṃ cikṣepa bhārata 06,114.063a tām asya viśikhaiś chittvā tridhā tribhir apātayat 06,114.063c paśyatāṃ kuruvīrāṇāṃ sarveṣāṃ tatra bhārata 06,114.064a carmāthādatta gāṅgeyo jātarūpapariṣkṛtam 06,114.064c khaḍgaṃ cānyataraṃ prepsur mṛtyor agre jayāya vā 06,114.065a tasya tac chatadhā carma vyadhamad daṃśitātmanaḥ 06,114.065c rathād anavarūḍhasya tad adbhutam ivābhavat 06,114.066a vinadyoccaiḥ siṃha iva svāny anīkāny acodayat 06,114.066c abhidravata gāṅgeyaṃ māṃ vo 'stu bhayam aṇv api 06,114.067a atha te tomaraiḥ prāsair bāṇaughaiś ca samantataḥ 06,114.067c paṭṭiśaiś ca sanistriṃśair nānāpraharaṇais tathā 06,114.068a vatsadantaiś ca bhallaiś ca tam ekam abhidudruvuḥ 06,114.068c siṃhanādas tato ghoraḥ pāṇḍavānām ajāyata 06,114.069a tathaiva tava putrāś ca rājan bhīṣmajayaiṣiṇaḥ 06,114.069c tam ekam abhyavartanta siṃhanādāṃś ca nedire 06,114.070a tatrāsīt tumulaṃ yuddhaṃ tāvakānāṃ paraiḥ saha 06,114.070c daśame 'hani rājendra bhīṣmārjunasamāgame 06,114.071a āsīd gāṅga ivāvarto muhūrtam udadher iva 06,114.071c sainyānāṃ yudhyamānānāṃ nighnatām itaretaram 06,114.072a agamyarūpā pṛthivī śoṇitāktā tadābhavat 06,114.072c samaṃ ca viṣamaṃ caiva na prājñāyata kiṃ cana 06,114.073a yodhānām ayutaṃ hatvā tasmin sa daśame 'hani 06,114.073c atiṣṭhad āhave bhīṣmo bhidyamāneṣu marmasu 06,114.074a tataḥ senāmukhe tasmin sthitaḥ pārtho dhanaṃjayaḥ 06,114.074c madhyena kurusainyānāṃ drāvayām āsa vāhinīm 06,114.074d*0479_01 tatrādbhutam apaśyāma pāṇḍavānāṃ parākramam 06,114.074d*0479_02 drāvayām āsur iṣubhiḥ sarvān bhīṣmapadānugān 06,114.075a vayaṃ śvetahayād bhītāḥ kuntīputrād dhanaṃjayāt 06,114.075c pīḍyamānāḥ śitaiḥ śastraiḥ pradravāma mahāraṇāt 06,114.076a sauvīrāḥ kitavāḥ prācyāḥ pratīcyodīcyamālavāḥ 06,114.076b*0480_01 pāṇḍavaiḥ pañcabhiḥ sārdhaṃ sātyakena ca dhanvinā 06,114.076b*0480_02 dhṛṣṭadyumnamukhaiḥ sarvaiḥ pāñcālaiś ca samantataḥ 06,114.076b*0480_03 bhidyamānāḥ śarais tīkṣṇaiḥ sarve kārṣṇipurogamaiḥ 06,114.076b*0480_04 droṇadrauṇikṛpaiḥ sārdhaṃ sarve śalyakṛpādayaḥ 06,114.076b*0480_05 tāvakāḥ samare rājañ jahur bhīṣmaṃ mahāmṛdhe 06,114.076c abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo 'tha vasātayaḥ 06,114.077a śālvāśrayās trigartāś ca ambaṣṭhāḥ kekayaiḥ saha 06,114.077c dvādaśaite janapadāḥ śarārtā vraṇapīḍitāḥ 06,114.077e saṃgrāme na jahur bhīṣmaṃ yudhyamānaṃ kirīṭinā 06,114.078a tatas tam ekaṃ bahavaḥ parivārya samantataḥ 06,114.078c parikālya kurūn sarvāñ śaravarṣair avākiran 06,114.079a nipātayata gṛhṇīta vidhyatātha ca karṣata 06,114.079c ity āsīt tumulaḥ śabdo rājan bhīṣmarathaṃ prati 06,114.080a abhihatya śaraughais taṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ 06,114.080c na tasyāsīd anirbhinnaṃ gātreṣv aṅgulamātrakam 06,114.081a evaṃ vibho tava pitā śarair viśakalīkṛtaḥ 06,114.081c śitāgraiḥ phalgunenājau prākśirāḥ prāpatad rathāt 06,114.081e kiṃciccheṣe dinakare putrāṇāṃ tava paśyatām 06,114.082a hā heti divi devānāṃ pārthivānāṃ ca sarvaśaḥ 06,114.082c patamāne rathād bhīṣme babhūva sumahān svanaḥ 06,114.083a taṃ patantam abhiprekṣya mahātmānaṃ pitāmaham 06,114.083c saha bhīṣmeṇa sarveṣāṃ prāpatan hṛdayāni naḥ 06,114.084a sa papāta mahābāhur vasudhām anunādayan 06,114.084c indradhvaja ivotsṛṣṭaḥ ketuḥ sarvadhanuṣmatām 06,114.084e dharaṇīṃ nāspṛśac cāpi śarasaṃghaiḥ samācitaḥ 06,114.085a śaratalpe maheṣvāsaṃ śayānaṃ puruṣarṣabham 06,114.085c rathāt prapatitaṃ cainaṃ divyo bhāvaḥ samāviśat 06,114.086a abhyavarṣata parjanyaḥ prākampata ca medinī 06,114.086c patan sa dadṛśe cāpi kharvitaṃ ca divākaram 06,114.087a saṃjñāṃ caivālabhad vīraḥ kālaṃ saṃcintya bhārata 06,114.087c antarikṣe ca śuśrāva divyāṃ vācaṃ samantataḥ 06,114.088a kathaṃ mahātmā gāṅgeyaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 06,114.088c kālaṃ kartā naravyāghraḥ saṃprāpte dakṣiṇāyane 06,114.089a sthito 'smīti ca gāṅgeyas tac chrutvā vākyam abravīt 06,114.089c dhārayām āsa ca prāṇān patito 'pi hi bhūtale 06,114.089e uttarāyaṇam anvicchan bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ 06,114.090a tasya tan matam ājñāya gaṅgā himavataḥ sutā 06,114.090c maharṣīn haṃsarūpeṇa preṣayām āsa tatra vai 06,114.091a tataḥ saṃpātino haṃsās tvaritā mānasaukasaḥ 06,114.091c ājagmuḥ sahitā draṣṭuṃ bhīṣmaṃ kurupitāmaham 06,114.091e yatra śete naraśreṣṭhaḥ śaratalpe pitāmahaḥ 06,114.092a te tu bhīṣmaṃ samāsādya munayo haṃsarūpiṇaḥ 06,114.092c apaśyañ śaratalpasthaṃ bhīṣmaṃ kurupitāmaham 06,114.093a te taṃ dṛṣṭvā mahātmānaṃ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam 06,114.093c gāṅgeyaṃ bharataśreṣṭhaṃ dakṣiṇena ca bhāskaram 06,114.094a itaretaram āmantrya prāhus tatra manīṣiṇaḥ 06,114.094c bhīṣma eva mahātmā san saṃsthātā dakṣiṇāyane 06,114.095a ity uktvā prasthitān haṃsān dakṣiṇām abhito diśam 06,114.095c saṃprekṣya vai mahābuddhiś cintayitvā ca bhārata 06,114.096a tān abravīc chāṃtanavo nāhaṃ gantā kathaṃ cana 06,114.096c dakṣiṇāvṛtta āditye etan me manasi sthitam 06,114.097a gamiṣyāmi svakaṃ sthānam āsīd yan me purātanam 06,114.097c udagāvṛtta āditye haṃsāḥ satyaṃ bravīmi vaḥ 06,114.098a dhārayiṣyāmy ahaṃ prāṇān uttarāyaṇakāṅkṣayā 06,114.098c aiśvaryabhūtaḥ prāṇānām utsarge niyato hy aham 06,114.098e tasmāt prāṇān dhārayiṣye mumūrṣur udagāyane 06,114.099a yaś ca datto varo mahyaṃ pitrā tena mahātmanā 06,114.099c chandato mṛtyur ity evaṃ tasya cāstu varas tathā 06,114.100a dhārayiṣye tataḥ prāṇān utsarge niyate sati 06,114.100c ity uktvā tāṃs tadā haṃsān aśeta śaratalpagaḥ 06,114.101a evaṃ kurūṇāṃ patite śṛṅge bhīṣme mahaujasi 06,114.101c pāṇḍavāḥ sṛñjayāś caiva siṃhanādaṃ pracakrire 06,114.102a tasmin hate mahāsattve bharatānām amadhyame 06,114.102c na kiṃ cit pratyapadyanta putrās te bharatarṣabha 06,114.102e saṃmohaś caiva tumulaḥ kurūṇām abhavat tadā 06,114.103a nṛpā duryodhanamukhā niḥśvasya rurudus tataḥ 06,114.103c viṣādāc ca ciraṃ kālam atiṣṭhan vigatendriyāḥ 06,114.104a dadhyuś caiva mahārāja na yuddhe dadhire manaḥ 06,114.104c ūrugrāhagṛhītāś ca nābhyadhāvanta pāṇḍavān 06,114.105a avadhye śaṃtanoḥ putre hate bhīṣme mahaujasi 06,114.105b*0481_01 duḥkhārtās te tadā rājan kurūṇāṃ patayo 'bhavan 06,114.105c abhāvaḥ sumahān rājan kurūn āgād atandritaḥ 06,114.106a hatapravīrāś ca vayaṃ nikṛttāś ca śitaiḥ śaraiḥ 06,114.106c kartavyaṃ nābhijānīmo nirjitāḥ savyasācinā 06,114.107a pāṇḍavās tu jayaṃ labdhvā paratra ca parāṃ gatim 06,114.107c sarve dadhmur mahāśaṅkhāñ śūrāḥ parighabāhavaḥ 06,114.107e somakāś ca sapañcālāḥ prāhṛṣyanta janeśvara 06,114.108a tatas tūryasahasreṣu nadatsu sumahābalaḥ 06,114.108c āsphoṭayām āsa bhṛśaṃ bhīmaseno nanarta ca 06,114.109a senayor ubhayoś cāpi gāṅgeye vinipātite 06,114.109c saṃnyasya vīrāḥ śastrāṇi prādhyāyanta samantataḥ 06,114.110a prākrośan prāpataṃś cānye jagmur mohaṃ tathāpare 06,114.110c kṣatraṃ cānye 'bhyanindanta bhīṣmaṃ caike 'bhyapūjayan 06,114.111a ṛṣayaḥ pitaraś caiva praśaśaṃsur mahāvratam 06,114.111c bharatānāṃ ca ye pūrve te cainaṃ praśaśaṃsire 06,114.112a mahopaniṣadaṃ caiva yogam āsthāya vīryavān 06,114.112c japañ śāṃtanavo dhīmān kālākāṅkṣī sthito 'bhavat 06,115.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 06,115.001a katham āsaṃs tadā yodhā hīnā bhīṣmeṇa saṃjaya 06,115.001c balinā devakalpena gurvarthe brahmacāriṇā 06,115.002a tadaiva nihatān manye kurūn anyāṃś ca pārthivān 06,115.002c na prāharad yadā bhīṣmo ghṛṇitvād drupadātmaje 06,115.003a tato duḥkhataraṃ manye kim anyat prabhaviṣyati 06,115.003c yad adya pitaraṃ śrutvā nihataṃ mama durmateḥ 06,115.004a aśmasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ mama saṃjaya 06,115.004c śrutvā vinihataṃ bhīṣmaṃ śatadhā yan na dīryate 06,115.005a punaḥ punar na mṛṣyāmi hataṃ devavrataṃ raṇe 06,115.005c na hato jāmadagnyena divyair astraiḥ sma yaḥ purā 06,115.005d*0482_01 sa hato draupadeyena pāñcālyena śikhaṇḍinā 06,115.006a yad adya nihatenājau bhīṣmeṇa jayam icchatā 06,115.006c ceṣṭitaṃ narasiṃhena tan me kathaya saṃjaya 06,115.007 saṃjaya uvāca 06,115.007a sāyāhne nyapatad bhūmau dhārtarāṣṭrān viṣādayan 06,115.007c pāñcālānāṃ dadad dharṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ 06,115.008a sa śete śaratalpastho medinīm aspṛśaṃs tadā 06,115.008c bhīṣmo rathāt prapatitaḥ pracyuto dharaṇītale 06,115.009a hā heti tumulaḥ śabdo bhūtānāṃ samapadyata 06,115.009c sīmāvṛkṣe nipatite kurūṇāṃ samitikṣaye 06,115.010a ubhayoḥ senayo rājan kṣatriyān bhayam āviśat 06,115.010c bhīṣmaṃ śaṃtanavaṃ dṛṣṭvā viśīrṇakavacadhvajam 06,115.010e kuravaḥ paryavartanta pāṇḍavāś ca viśāṃ pate 06,115.011a khaṃ tamovṛtam āsīc ca nāsīd bhānumataḥ prabhā 06,115.011b*0483_01 kurupāṇḍavayoś chatre ādhāre ca dhanuṣmatām 06,115.011c rarāsa pṛthivī caiva bhīṣme śāṃtanave hate 06,115.012a ayaṃ brahmavidāṃ śreṣṭho ayaṃ brahmavidāṃ gatiḥ 06,115.012c ity abhāṣanta bhūtāni śayānaṃ bharatarṣabham 06,115.013a ayaṃ pitaram ājñāya kāmārtaṃ śaṃtanuṃ purā 06,115.013c ūrdhvaretasam ātmānaṃ cakāra puruṣarṣabhaḥ 06,115.014a iti sma śaratalpasthaṃ bharatānām amadhyamam 06,115.014c ṛṣayaḥ paryadhāvanta sahitāḥ siddhacāraṇaiḥ 06,115.015a hate śāṃtanave bhīṣme bharatānāṃ pitāmahe 06,115.015c na kiṃ cit pratyapadyanta putrās tava ca bhārata 06,115.016a vivarṇavadanāś cāsan gataśrīkāś ca bhārata 06,115.016c atiṣṭhan vrīḍitāś caiva hriyā yuktā hy adhomukhāḥ 06,115.017a pāṇḍavāś ca jayaṃ labdhvā saṃgrāmaśirasi sthitāḥ 06,115.017c sarve dadhmur mahāśaṅkhān hemajālapariṣkṛtān 06,115.018a bhṛśaṃ tūryaninādeṣu vādyamāneṣu cānagha 06,115.018c apaśyāma raṇe rājan bhīmasenaṃ mahābalam 06,115.018e ākrīḍamānaṃ kaunteyaṃ harṣeṇa mahatā yutam 06,115.019a nihatya samare śatrūn mahābalasamanvitān 06,115.019c saṃmohaś cāpi tumulaḥ kurūṇām abhavat tadā 06,115.020a karṇaduryodhanau cāpi niḥśvasetāṃ muhur muhuḥ 06,115.020c tathā nipatite bhīṣme kauravāṇāṃ dhuraṃdhare 06,115.020e hāhākāram abhūt sarvaṃ nirmaryādam avartata 06,115.021a dṛṣṭvā ca patitaṃ bhīṣmaṃ putro duḥśāsanas tava 06,115.021c uttamaṃ javam āsthāya droṇānīkaṃ samādravat 06,115.021d*0484_01 āgatas tvaramāṇas tu balena mahatā vṛtaḥ 06,115.021d*0484_02 sametya puruṣavyāghra tvaramāṇo mahārathaḥ 06,115.021d*0485_01 duḥśāsanaṃ drutataraṃ droṇavijñāpanāya tat 06,115.022a bhrātrā prasthāpito vīraḥ svenānīkena daṃśitaḥ 06,115.022c prayayau puruṣavyāghraḥ svasainyam abhicodayan 06,115.023a tam āyāntam abhiprekṣya kuravaḥ paryavārayan 06,115.023c duḥśāsanaṃ mahārāja kim ayaṃ vakṣyatīti vai 06,115.024a tato droṇāya nihataṃ bhīṣmam ācaṣṭa kauravaḥ 06,115.024c droṇas tad apriyaṃ śrutvā sahasā nyapatad rathāt 06,115.025a sa saṃjñām upalabhyātha bhāradvājaḥ pratāpavān 06,115.025c nivārayām āsa tadā svāny anīkāni māriṣa 06,115.026a vinivṛttān kurūn dṛṣṭvā pāṇḍavāpi svasainikān 06,115.026c dūtaiḥ śīghrāśvasaṃyuktair avahāram akārayan 06,115.027a vinivṛtteṣu sainyeṣu pāraṃparyeṇa sarvaśaḥ 06,115.027c vimuktakavacāḥ sarve bhīṣmam īyur narādhipāḥ 06,115.028a vyupāramya tato yuddhād yodhāḥ śatasahasraśaḥ 06,115.028c upatasthur mahātmānaṃ prajāpatim ivāmarāḥ 06,115.029a te tu bhīṣmaṃ samāsādya śayānaṃ bharatarṣabham 06,115.029c abhivādya vyatiṣṭhanta pāṇḍavāḥ kurubhiḥ saha 06,115.030a atha pāṇḍūn kurūṃś caiva praṇipatyāgrataḥ sthitān 06,115.030c abhyabhāṣata dharmātmā bhīṣmaḥ śāṃtanavas tadā 06,115.031a svāgataṃ vo mahābhāgāḥ svāgataṃ vo mahārathāḥ 06,115.031c tuṣyāmi darśanāc cāhaṃ yuṣmākam amaropamāḥ 06,115.032a abhinandya sa tān evaṃ śirasā lambatābravīt 06,115.032b*0486_01 paripārśve tava sutān sthitān udvīkṣya bhārata 06,115.032c śiro me lambate 'tyartham upadhānaṃ pradīyatām 06,115.032d*0487_01 etac chrutvā tu vacanaṃ bhīṣmād bhāgīrathīsutāt 06,115.033a tato nṛpāḥ samājahrus tanūni ca mṛdūni ca 06,115.033c upadhānāni mukhyāni naicchat tāni pitāmahaḥ 06,115.034a abravīc ca naravyāghraḥ prahasann iva tān nṛpān 06,115.034c naitāni vīraśayyāsu yuktarūpāṇi pārthivāḥ 06,115.035a tato vīkṣya naraśreṣṭham abhyabhāṣata pāṇḍavam 06,115.035c dhanaṃjayaṃ dīrghabāhuṃ sarvalokamahāratham 06,115.036a dhanaṃjaya mahābāho śiraso me 'sya lambataḥ 06,115.036c dīyatām upadhānaṃ vai yad yuktam iha manyase 06,115.037a sa saṃnyasya mahac cāpam abhivādya pitāmaham 06,115.037c netrābhyām aśrupūrṇābhyām idaṃ vacanam abravīt 06,115.038a ājñāpaya kuruśreṣṭha sarvaśastrabhṛtāṃ vara 06,115.038c preṣyo 'haṃ tava durdharṣa kriyatāṃ kiṃ pitāmaha 06,115.039a tam abravīc chāṃtanavaḥ śiro me tāta lambate 06,115.039c upadhānaṃ kuruśreṣṭha phalgunopanayasva me 06,115.039e śayanasyānurūpaṃ hi śīghraṃ vīra prayaccha me 06,115.040a tvaṃ hi pārtha mahābāho śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām 06,115.040c kṣatradharmasya vettā ca buddhisattvaguṇānvitaḥ 06,115.041a phalgunas tu tathety uktvā vyavasāyapurojavaḥ 06,115.041c pragṛhyāmantrya gāṇḍīvaṃ śarāṃś ca nataparvaṇaḥ 06,115.042a anumānya mahātmānaṃ bharatānām amadhyamam 06,115.042c tribhis tīkṣṇair mahāvegair udagṛhṇāc chiraḥ śaraiḥ 06,115.043a abhiprāye tu vidite dharmātmā savyasācinā 06,115.043c atuṣyad bharataśreṣṭho bhīṣmo dharmārthatattvavit 06,115.043d*0488_01 upadhāne tathā datte bhīṣmasya savyasācinā 06,115.043d*0488_02 bhīṣmo 'pi bharatāṃ śreṣṭhaḥ sarvadharmārthatattvavit 06,115.044a upadhānena dattena pratyanandad dhanaṃjayam 06,115.044b*0489_01 prāha sarvān samudvīkṣya bharatān bhārataṃ prati 06,115.044c kuntīputraṃ yudhāṃ śreṣṭhaṃ suhṛdāṃ prītivardhanam 06,115.045a anurūpaṃ śayānasya pāṇḍavopahitaṃ tvayā 06,115.045c yady anyathā pravartethāḥ śapeyaṃ tvām ahaṃ ruṣā 06,115.046a evam etan mahābāho dharmeṣu pariniṣṭhitam 06,115.046c svaptavyaṃ kṣatriyeṇājau śaratalpagatena vai 06,115.047a evam uktvā tu bībhatsuṃ sarvāṃs tān abravīd vacaḥ 06,115.047c rājñaś ca rājaputrāṃś ca pāṇḍavenābhi saṃsthitān 06,115.047d*0490_01 paśyadhvam upadhānaṃ me pāṇḍavenābhisaṃdhitam 06,115.048a śayeyam asyāṃ śayyāyāṃ yāvad āvartanaṃ raveḥ 06,115.048c ye tadā pārayiṣyanti te māṃ drakṣyanti vai nṛpāḥ 06,115.049a diśaṃ vaiśravaṇākrāntāṃ yadā gantā divākaraḥ 06,115.049c arciṣmān pratapaṃl lokān rathenottamatejasā 06,115.049e vimokṣye 'haṃ tadā prāṇān suhṛdaḥ supriyān api 06,115.050a parikhā khanyatām atra mamāvasadane nṛpāḥ 06,115.050c upāsiṣye vivasvantam evaṃ śaraśatācitaḥ 06,115.050e upāramadhvaṃ saṃgrāmād vairāṇy utsṛjya pārthivāḥ 06,115.051a upātiṣṭhann atho vaidyāḥ śalyoddharaṇakovidāḥ 06,115.051c sarvopakaraṇair yuktāḥ kuśalās te suśikṣitāḥ 06,115.052a tān dṛṣṭvā jāhnavīputraḥ provāca vacanaṃ tadā 06,115.052c dattadeyā visṛjyantāṃ pūjayitvā cikitsakāḥ 06,115.053a evaṃgate na hīdānīṃ vaidyaiḥ kāryam ihāsti me 06,115.053b*0491_01 bhavantaḥ kuśalā nityaṃ bhiṣajo vedanāharāḥ 06,115.053b*0491_02 uvāca putro gaṃgāyā na vaidyaiḥ kāryam asti me 06,115.053c kṣatradharmapraśastāṃ hi prāpto 'smi paramāṃ gatim 06,115.054a naiṣa dharmo mahīpālāḥ śaratalpagatasya me 06,115.054b*0492_01 etān pūjaya rājendra vastrālaṃkaraṇādibhiḥ 06,115.054c etair eva śaraiś cāhaṃ dagdhavyo 'nte narādhipāḥ 06,115.054d*0493_01 vidyās tiṣṭhanti kuśalāḥ sadā vyādhicikitsane 06,115.055a tac chrutvā vacanaṃ tasya putro duryodhanas tava 06,115.055c vaidyān visarjayām āsa pūjayitvā yathārhataḥ 06,115.056a tatas te vismayaṃ jagmur nānājanapadeśvarāḥ 06,115.056c sthitiṃ dharme parāṃ dṛṣṭvā bhīṣmasyāmitatejasaḥ 06,115.057a upadhānaṃ tato dattvā pitus tava janeśvara 06,115.057c sahitāḥ pāṇḍavāḥ sarve kuravaś ca mahārathāḥ 06,115.058a upagamya mahātmānaṃ śayānaṃ śayane śubhe 06,115.058c te 'bhivādya tato bhīṣmaṃ kṛtvā cābhipradakṣiṇam 06,115.059a vidhāya rakṣāṃ bhīṣmasya sarva eva samantataḥ 06,115.059c vīrāḥ svaśibirāṇy eva dhyāyantaḥ paramāturāḥ 06,115.059e niveśāyābhyupāgacchan sāyāhne rudhirokṣitāḥ 06,115.060a niviṣṭān pāṇḍavāṃś cāpi prīyamāṇān mahārathān 06,115.060c bhīṣmasya patanād dhṛṣṭān upagamya mahārathān 06,115.060e uvāca yādavaḥ kāle dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram 06,115.061a diṣṭyā jayasi kauravya diṣṭyā bhīṣmo nipātitaḥ 06,115.061c avadhyo mānuṣair eṣa satyasaṃdho mahārathaḥ 06,115.062a atha vā daivataiḥ pārtha sarvaśastrāstrapāragaḥ 06,115.062c tvāṃ tu cakṣurhaṇaṃ prāpya dagdho ghoreṇa cakṣuṣā 06,115.063a evam ukto dharmarājaḥ pratyuvāca janārdanam 06,115.063c tava prasādād vijayaḥ krodhāt tava parājayaḥ 06,115.063e tvaṃ hi naḥ śaraṇaṃ kṛṣṇa bhaktānām abhayaṃkaraḥ 06,115.064a anāścaryo jayas teṣāṃ yeṣāṃ tvam asi keśava 06,115.064c raṣkitā samare nityaṃ nityaṃ cāpi hite rataḥ 06,115.064e sarvathā tvāṃ samāsādya nāścaryam iti me matiḥ 06,115.065a evam uktaḥ pratyuvāca smayamāno janārdanaḥ 06,115.065c tvayy evaitad yuktarūpaṃ vacanaṃ pārthivottama 06,116.001 saṃjaya uvāca 06,116.001a vyuṣṭāyāṃ tu mahārāja rajanyāṃ sarvapārthivāḥ 06,116.001c pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāś ca abhijagmuḥ pitāmaham 06,116.002a taṃ vīraśayane vīraṃ śayānaṃ kurusattamam 06,116.002c abhivādyopatasthur vai kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabham 06,116.003a kanyāś candanacūrṇaiś ca lājair mālyaiś ca sarvaśaḥ 06,116.003b*0494_01 avākirañ śāṃtanavaṃ tatra gatvā sahasraśaḥ 06,116.003c striyo bālās tathā vṛddhāḥ prekṣakāś ca pṛthagjanāḥ 06,116.003e samabhyayuḥ śāṃtanavaṃ bhūtānīva tamonudam 06,116.004a tūryāṇi gaṇikā vārās tathaiva naṭanartakāḥ 06,116.004c upānṛtyañ jaguś caiva vṛddhaṃ kurupitāmaham 06,116.005a upāramya ca yuddhebhyaḥ saṃnāhān vipramucya ca 06,116.005c āyudhāni ca nikṣipya sahitāḥ kurupāṇḍavāḥ 06,116.006a anvāsata durādharṣaṃ devavratam ariṃdamam 06,116.006c anyonyaṃ prītimantas te yathāpūrvaṃ yathāvayaḥ 06,116.007a sā pārthivaśatākīrṇā samitir bhīṣmaśobhitā 06,116.007c śuśubhe bhāratī dīptā divīvādityamaṇḍalam 06,116.007d*0495_01 upāsāṃ cakrire sarve kurupāṇḍavasainikāḥ 06,116.008a vibabhau ca nṛpāṇāṃ sā pitāmaham upāsatām 06,116.008c devānām iva deveśaṃ pitāmaham upāsatām 06,116.009a bhīṣmas tu vedanāṃ dhairyān nigṛhya bharatarṣabha 06,116.009b*0496_01 nānāpraharaṇair viddhaḥ śaratalpagatas tathā 06,116.009c abhitaptaḥ śaraiś caiva nātihṛṣṭamanābravīt 06,116.010a śarābhitaptakāyo 'haṃ śarasaṃtāpamūrchitaḥ 06,116.010c pānīyam abhikāṅkṣe 'haṃ rājñas tān pratyabhāṣata 06,116.011a tatas te kṣatriyā rājan samājahruḥ samantataḥ 06,116.011c bhakṣyān uccāvacāṃs tatra vārikumbhāṃś ca śītalān 06,116.012a upanītaṃ ca tad dṛṣṭvā bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'bravīt 06,116.012c nādya tāta mayā śakyaṃ bhogān kāṃś cana mānuṣān 06,116.012d*0497_01 nedaṃ mama jalaṃ yogyaṃ pātuṃ naiva kṣamo hy aham 06,116.013a upabhoktuṃ manuṣyebhyaḥ śaraśayyāgato hy aham 06,116.013c pratīkṣamāṇas tiṣṭhāmi nivṛttiṃ śaśisūryayoḥ 06,116.013d*0498_01 evam uktvā tatovāca bhīṣmaḥ śaraśataiś citaḥ 06,116.013d*0498_02 payaḥ pāsyāmi gopālā gomayaṃ na tu gomayam 06,116.013d*0498_03 gomayenāgnivarṇena gomayaṃ na tu gomayam 06,116.014a evam uktvā śāṃtanavo dīnavāk sarvapārthivān 06,116.014c dhanaṃjayaṃ mahābāhum abhyabhāṣata bhārata 06,116.015a athopetya mahābāhur abhivādya pitāmaham 06,116.015c atiṣṭhat prāñjaliḥ prahvaḥ kiṃ karomīti cābravīt 06,116.016a taṃ dṛṣṭvā pāṇḍavaṃ rājann abhivādyāgrataḥ sthitam 06,116.016c abhyabhāṣata dharmātmā bhīṣmaḥ prīto dhanaṃjayam 06,116.017a dahyate 'daḥ śarīraṃ me saṃsyūto 'smi maheṣubhiḥ 06,116.017c marmāṇi paridūyante vadanaṃ mama śuṣyati 06,116.018a hlādanārthaṃ śarīrasya prayacchāpo mamārjuna 06,116.018b*0499_01 gomukhaiḥ pīḍyamānasya gaur naṣṭo mama gopate 06,116.018b*0499_02 gorasaṃ pātum icchāmi gobhir yac ca na dūṣitam 06,116.018c tvaṃ hi śakto maheṣvāsa dātum ambho yathāvidhi 06,116.019a arjunas tu tathety uktvā ratham āruhya vīryavān 06,116.019c adhijyaṃ balavat kṛtvā gāṇḍīvaṃ vyākṣipad dhanuḥ 06,116.020a tasya jyātalanirghoṣaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ 06,116.020c vitresuḥ sarvabhūtāni śrutvā sarve ca pārthivāḥ 06,116.021a tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā rathena rathināṃ varaḥ 06,116.021c śayānaṃ bharataśreṣṭhaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam 06,116.022a saṃdhāya ca śaraṃ dīptam abhimantrya mahāyaśāḥ 06,116.022c parjanyāstreṇa saṃyojya sarvalokasya paśyataḥ 06,116.022e avidhyat pṛthivīṃ pārthaḥ pārśve bhīṣmasya dakṣiṇe 06,116.023a utpapāta tato dhārā vimalā vāriṇaḥ śivā 06,116.023c śītasyāmṛtakalpasya divyagandharasasya ca 06,116.024a atarpayat tataḥ pārthaḥ śītayā vāridhārayā 06,116.024c bhīṣmaṃ kurūṇām ṛṣabhaṃ divyakarmaparākramaḥ 06,116.025a karmaṇā tena pārthasya śakraṣyeva vikurvataḥ 06,116.025c vismayaṃ paramaṃ jagmus tatas te vasudhādhipāḥ 06,116.026a tat karma prekṣya bībhatsor atimānuṣam adbhutam 06,116.026c saṃprāvepanta kuravo gāvaḥ śītārditā iva 06,116.027a vismayāc cottarīyāṇi vyāvidhyan sarvato nṛpāḥ 06,116.027c śaṅkhadundubhinirghoṣais tumulaṃ sarvato 'bhavat 06,116.028a tṛptaḥ śāṃtanavaś cāpi rājan bībhatsum abravīt 06,116.028c sarvapārthivavīrāṇāṃ saṃnidhau pūjayann iva 06,116.029a naitac citraṃ mahābāho tvayi kauravanandana 06,116.029c kathito nāradenāsi pūrvarṣir amitadyutiḥ 06,116.030a vāsudevasahāyas tvaṃ mahat karma kariṣyasi 06,116.030c yan notsahati devendraḥ saha devair api dhruvam 06,116.031a vidus tvāṃ nidhanaṃ pārtha sarvakṣatrasya tadvidaḥ 06,116.031c dhanurdharāṇām ekas tvaṃ pṛthivyāṃ pravaro nṛṣu 06,116.032a manuṣyā jagati śreṣṭhāḥ pakṣiṇāṃ garuḍo varaḥ 06,116.032c sarasāṃ sāgaraḥ śreṣṭho gaur variṣṭhā catuṣpadām 06,116.033a ādityas tejasāṃ śreṣṭho girīṇāṃ himavān varaḥ 06,116.033c jātīnāṃ brāhmaṇaḥ śreṣṭhaḥ śreṣṭhas tvam asi dhanvinām 06,116.034a na vai śrutaṃ dhārtarāṣṭreṇa vākyaṃ; saṃbodhyamānaṃ vidureṇa caiva 06,116.034c droṇena rāmeṇa janārdanena; muhur muhuḥ saṃjayenāpi coktam 06,116.035a parītabuddhir hi visaṃjñakalpo; duryodhano nābhyanandad vaco me 06,116.035c sa śeṣyate vai nihataś cirāya; śāstrātigo bhīmabalābhibhūtaḥ 06,116.036a tataḥ śrutvā tad vacaḥ kauravendro; duryodhano dīnamanā babhūva 06,116.036c tam abravīc chāṃtanavo 'bhivīkṣya; nibodha rājan bhava vītamanyuḥ 06,116.037a dṛṣṭaṃ duryodhanedaṃ te yathā pārthena dhīmatā 06,116.037c jalasya dhārā janitā śītasyāmṛtagandhinaḥ 06,116.037e etasya kartā loke 'smin nānyaḥ kaś cana vidyate 06,116.038a āgneyaṃ vāruṇaṃ saumyaṃ vāyavyam atha vaiṣṇavam 06,116.038c aindraṃ pāśupataṃ brāhmaṃ pārameṣṭhyaṃ prajāpateḥ 06,116.038e dhātus tvaṣṭuś ca savitur divyāny astrāṇi sarvaśaḥ 06,116.039a sarvasmin mānuṣe loke vetty eko hi dhanaṃjayaḥ 06,116.039c kṛṣṇo vā devakīputro nānyo vai veda kaś cana 06,116.039e na śakyāḥ pāṇḍavās tāta yuddhe jetuṃ kathaṃ cana 06,116.040a amānuṣāṇi karmāṇi yasyaitāni mahātmanaḥ 06,116.040c tena sattvavatā saṃkhye śūreṇāhavaśobhinā 06,116.040e kṛtinā samare rājan saṃdhis te tāta yujyatām 06,116.041a yāvat kṛṣṇo mahābāhuḥ svādhīnaḥ kurusaṃsadi 06,116.041c tāvat pārthena śūreṇa saṃdhis te tāta yujyatām 06,116.042a yāvac camūṃ na te śeṣāṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 06,116.042c nāśayaty arjunas tāvat saṃdhis te tāta yujyatām 06,116.043a yāvat tiṣṭhanti samare hataśeṣāḥ sahodarāḥ 06,116.043c nṛpāś ca bahavo rājaṃs tāvat saṃdhiḥ prayujyatām 06,116.044a na nirdahati te yāvat krodhadīptekṣaṇaś camūm 06,116.044c yudhiṣṭhiro hi tāvad vai saṃdhis te tāta yujyatām 06,116.045a nakulaḥ sahadevaś ca bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ 06,116.045b*0500_01 yāvat kṣatraṃ na nighnanti tāvat saṃdhir vidhīyatām 06,116.045c yāvac camūṃ mahārāja nāśayanti na sarvaśaḥ 06,116.045e tāvat te pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ saubhrātraṃ tāta rocatām 06,116.046a yuddhaṃ madantam evāstu tāta saṃśāmya pāṇḍavaiḥ 06,116.046c etat te rocatāṃ vākyaṃ yad ukto 'si mayānagha 06,116.046e etat kṣemam ahaṃ manye tava caiva kulasya ca 06,116.047a tyaktvā manyum upaśāmyasva pārthaiḥ; paryāptam etad yat kṛtaṃ phalgunena 06,116.047c bhīṣmasyāntād astu vaḥ sauhṛdaṃ vā; saṃpraśleṣaḥ sādhu rājan prasīda 06,116.048a rājyasyārdhaṃ dīyatāṃ pāṇḍavānām; indraprasthaṃ dharmarājo 'nuśāstu 06,116.048c mā mitradhruk pārthivānāṃ jaghanyaḥ; pāpāṃ kīrtiṃ prāpsyase kauravendra 06,116.049a mamāvasānāc chāntir astu prajānāṃ; saṃgacchantāṃ pārthivāḥ prītimantaḥ 06,116.049c pitā putraṃ mātulaṃ bhāgineyo; bhrātā caiva bhrātaraṃ praitu rājan 06,116.050a na ced evaṃ prāptakālaṃ vaco me; mohāviṣṭaḥ pratipatsyasy abuddhyā 06,116.050b*0501_01 tapsyasyante lobhabhāvāt tvam evaṃ 06,116.050b*0501_02 ye cāpy anye bhūmipālāḥ sametāḥ 06,116.050c bhīṣmasyāntād etadantāḥ stha sarve; satyām etāṃ bhāratīm īrayāmi 06,116.050c*0502_01 diṣṭaṃ gantā tyaktadharmārthakāmaḥ 06,116.050c*0502_02 putrabhrātṛjñātisaṃbandhihīnaḥ 06,116.050c*0502_03 evaṃ vo 'stu viditaṃ kauraveyāḥ 06,116.051a etad vākyaṃ sauhṛdād āpageyo; madhye rājñāṃ bhārataṃ śrāvayitvā 06,116.051c tūṣṇīm āsīc chalyasaṃtaptamarmā; yatvātmānaṃ vedanāṃ saṃnigṛhya 06,116.051d*0503_01 dharmārthasahitaṃ vākyaṃ śrutvā hitam anāmayam 06,116.051d*0503_02 nārocayata putras te mumūrṣur iva bheṣajam 06,117.001 saṃjaya uvāca 06,117.001a tatas te pārthivāḥ sarve jagmuḥ svān ālayān punaḥ 06,117.001c tūṣṇīṃbhūte mahārāja bhīṣme śaṃtanunandane 06,117.002a śrutvā tu nihataṃ bhīṣmaṃ rādheyaḥ puruṣarṣabhaḥ 06,117.002c īṣad āgatasaṃtrāsaḥ tvarayopajagāma ha 06,117.003a sa dadarśa mahātmānaṃ śaratalpagataṃ tadā 06,117.003c janmaśayyāgataṃ devaṃ kārttikeyam iva prabhum 06,117.004a nimīlitākṣaṃ taṃ vīraṃ sāśrukaṇṭhas tadā vṛṣaḥ 06,117.004b*0504_01 bhīṣma bhīṣma mahābāho ity uvāca mahādyutiḥ 06,117.004c abhyetya pādayos tasya nipapāta mahādyutiḥ 06,117.005a rādheyo 'haṃ kuruśreṣṭha nityaṃ cāṣkigatas tava 06,117.005c dveṣyo 'tyantam anāgāḥ sann iti cainam uvāca ha 06,117.006a tac chrutvā kuruvṛddhaḥ sa balāt saṃvṛttalocanaḥ 06,117.006c śanair udvīkṣya sasneham idaṃ vacanam abravīt 06,117.007a rahitaṃ dhiṣṇyam ālokya samutsārya ca rakṣiṇaḥ 06,117.007c piteva putraṃ gāṅgeyaḥ pariṣvajyaikabāhunā 06,117.008a ehy ehi me vipratīpa spardhase tvaṃ mayā saha 06,117.008c yadi māṃ nābhigacchethā na te śreyo bhaved dhruvam 06,117.009a kaunteyas tvaṃ na rādheyo vidito nāradān mama 06,117.009a*0505_01 **** **** na tavādhirathaḥ pitā 06,117.009a*0505_02 sūryajas tvaṃ mahābāho 06,117.009c kṛṣṇadvaipāyanāc caiva keśavāc ca na saṃśayaḥ 06,117.010a na ca dveṣo 'sti me tāta tvayi satyaṃ bravīmi te 06,117.010c tejovadhanimittaṃ tu paruṣāṇy aham uktavān 06,117.011a akasmāt pāṇḍavān hi tvaṃ dviṣasīti matir mama 06,117.011c yenāsi bahuśo rūkṣaṃ coditaḥ sūryanandana 06,117.011d*0506_01 jāto 'si dharmalopena tatas te buddhir īdṛśī 06,117.011d*0506_02 nīcāśrayān matsareṇa dveṣiṇī guṇinām api 06,117.011d*0506_03 tenāsi bahuśo rūkṣaṃ śrāvitaḥ kurusaṃsadi 06,117.012a jānāmi samare vīryaṃ śatrubhir duḥsahaṃ tava 06,117.012c brahmaṇyatāṃ ca śauryaṃ ca dāne ca paramāṃ gatim 06,117.013a na tvayā sadṛśaḥ kaś cit puruṣeṣv amaropama 06,117.013c kulabhedaṃ ca matvāhaṃ sadā paruṣam uktavān 06,117.014a iṣvastre bhārasaṃdhāne lāghave 'strabale tathā 06,117.014c sadṛśaḥ phalgunenāsi kṛṣṇena ca mahātmanā 06,117.015a karṇa rājapuraṃ gatvā tvayaikena dhanuṣmatā 06,117.015c tasyārthe kururājasya rājāno mṛditā yudhi 06,117.016a tathā ca balavān rājā jarāsaṃdho durāsadaḥ 06,117.016c samare samaraślāghī tvayā na sadṛśo 'bhavat 06,117.017a brahmaṇyaḥ satyavādī ca tejasārka ivāparaḥ 06,117.017c devagarbho 'jitaḥ saṃkhye manuṣyair adhiko bhuvi 06,117.018a vyapanīto 'dya manyur me yas tvāṃ prati purā kṛtaḥ 06,117.018c daivaṃ puruṣakāreṇa na śakyam ativartitum 06,117.019a sodaryāḥ pāṇḍavā vīrā bhrātaras te 'risūdana 06,117.019c saṃgaccha tair mahābāho mama ced icchasi priyam 06,117.020a mayā bhavatu nirvṛttaṃ vairam ādityanandana 06,117.020c pṛthivyāṃ sarvarājāno bhavantv adya nirāmayāḥ 06,117.021 karṇa uvāca 06,117.021a jānāmy ahaṃ mahāprājña sarvam etan na saṃśayaḥ 06,117.021c yathā vadasi durdharṣa kaunteyo 'haṃ na sūtajaḥ 06,117.022a avakīrṇas tv ahaṃ kuntyā sūtena ca vivardhitaḥ 06,117.022c bhuktvā duryodhanaiśvaryaṃ na mithyā kartum utsahe 06,117.022d*0507_01 vasudevasuto yadvat pāṇḍavāya dṛḍhavrataḥ 06,117.023a vasu caiva śarīraṃ ca yad udāraṃ tathā yaśaḥ 06,117.023c sarvaṃ duryodhanasyārthe tyaktaṃ me bhūridakṣiṇa 06,117.023e kopitāḥ pāṇḍavā nityaṃ mayāśritya suyodhanam 06,117.023f*0508_01 tathā duryodhanasyārthe vīramārganiṣeviṇā 06,117.023f*0509_01 mā caitad vyādhimaraṇaṃ kṣatraṃ syād iti kaurava 06,117.024a avaśyabhāvī vai yo 'rtho na sa śakyo nivartitum 06,117.024c daivaṃ puruṣakāreṇa ko nivartitum utsahet 06,117.025a pṛthivīkṣayaśaṃsīni nimittāni pitāmaha 06,117.025c bhavadbhir upalabdhāni kathitāni ca saṃsadi 06,117.026a pāṇḍavā vāsudevaś ca viditā mama sarvaśaḥ 06,117.026c ajeyāḥ puruṣair anyair iti tāṃś cotsahāmahe 06,117.026d*0510_01 vijayiṣye raṇe pāṇḍūn iti me niścitaṃ matam 06,117.026d*0510_02 na cec chakyam avasraṣṭuṃ vairam etat sudāruṇam 06,117.026d*0510_03 dhanaṃjayena yotsye 'haṃ svadharmaprītamānasaḥ 06,117.026d*0511_01 adharmaṃ vyādhimaraṇaṃ kṣatriyasya pitāmaha 06,117.027a anujānīṣva māṃ tāta yuddhe prītamanāḥ sadā 06,117.027c anujñātas tvayā vīra yudhyeyam iti me matiḥ 06,117.028a duruktaṃ vipratīpaṃ vā saṃrambhāc cāpalāt tathā 06,117.028c yan mayāpakṛtaṃ kiṃ cit tad anukṣantum arhasi 06,117.029 bhīṣma uvāca 06,117.029a na cec chakyam athotsraṣṭuṃ vairam etat sudāruṇam 06,117.029c anujānāmi karṇa tvāṃ yudhyasva svargakāmyayā 06,117.030a vimanyur gatasaṃrambhaḥ kuru karma nṛpasya hi 06,117.030c yathāśakti yathotsāhaṃ satāṃ vṛtteṣu vṛttavān 06,117.031a ahaṃ tvām anujānāmi yad icchasi tad āpnuhi 06,117.031c kṣatradharmajitāṃl lokān saṃprāpsyasi na saṃśayaḥ 06,117.032a yudhyasva nirahaṃkāro balavīryavyapāśrayaḥ 06,117.032c dharmo hi yuddhāc chreyo 'nyat kṣatriyasya na vidyate 06,117.033a praśame hi kṛto yatnaḥ sucirāt suciraṃ mayā 06,117.033c na caiva śakitaḥ kartuṃ yato dharmas tato jayaḥ 06,117.034 saṃjaya uvāca 06,117.034a evaṃ bruvantaṃ gāṅgeyam abhivādya prasādya ca 06,117.034c rādheyo ratham āruhya prāyāt tava sutaṃ prati 06,117.034d*0512_01 ya idaṃ śṛṇuyād bhaktyā bhīṣmaparva mahādbhutam 06,117.034d*0512_02 ājanmasaṃcitāt pāpān mucyate nātra saṃśayaḥ 06,117.034d*0512_03 bhīṣmaparva idaṃ śrutvā śatabhojyaṃ tu dāpayet 06,117.034d*0512_04 sarvatīrthaphalaṃ caiva sarvayajñaphalaṃ labhet 06,117.034d*0512_05 etad vai parvadānaṃ ca dattvā svarṇādidakṣiṇām 06,117.034d*0512_06 samāhitaphalāvāptir jāyate nātra saṃśayaḥ 06,117.034d*0512_07 aśvamedhasahasrasya rājasūyaśatasya ca 06,117.034d*0512_08 gavāṃ koṭipradānasya phalaṃ syād bhīṣmaparvaṇi 06,117.034d*0512_09 bhīṣmaparva idaṃ śrutvā pūjayed yas tu vācakam 06,117.034d*0512_10 tena brahmā ca rudraś ca viṣṇuś ca vasavas tathā 06,117.034d*0512_11 pūjitā ṛṣayaḥ sarve pitaraś ca sahāgnibhiḥ 06,117.034d*0512_12 prasanne vācake vipre prasannāḥ sarvadevatāḥ 06,117.034d*0512_13 dharmārthakāmamokṣāṇāṃ sa phalaṃ prāpnuyān naraḥ 06,117.034d*0512_14 pañca ślokasahasrāṇi tathā hy aṣṭau śatāni ca 06,117.034d*0512_15 ślokāś ca caturāśītiḥ proktā vyāsena dhīmatā 06,117.034d*0513_01 śraddhayā parayā yukto bhīṣmaparva śṛṇoti yaḥ 06,117.034d*0513_02 mucyate brahmahatyāyā jayaṃ vai labhate dhruvam 06,117.034d*0513_03 brāhmaṇān bhojayet samyag vastrālaṃkāragodhanaiḥ 06,117.034d*0513_04 pūjayec caiva vaktāraṃ bhīṣmaparvaṇi vai gṛhī