09,001.000*0001_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 09,001.000*0001_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet 09,001.001 janamejaya uvāca 09,001.001a evaṃ nipātite karṇe samare savyasācinā 09,001.001c alpāvaśiṣṭāḥ kuravaḥ kim akurvata vai dvija 09,001.002a udīryamāṇaṃ ca balaṃ dṛṣṭvā rājā suyodhanaḥ 09,001.002c pāṇḍavaiḥ prāptakālaṃ ca kiṃ prāpadyata kauravaḥ 09,001.003a etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tad ācakṣva dvijottama 09,001.003c na hi tṛpyāmi pūrveṣāṃ śṛṇvānaś caritaṃ mahat 09,001.004 vaiśaṃpāyana uvāca 09,001.004a tataḥ karṇe hate rājan dhārtarāṣṭraḥ suyodhanaḥ 09,001.004c bhṛśaṃ śokārṇave magno nirāśaḥ sarvato 'bhavat 09,001.005a hā karṇa hā karṇa iti śocamānaḥ punaḥ punaḥ 09,001.005c kṛcchrāt svaśibiraṃ prāyād dhataśeṣair nṛpaiḥ saha 09,001.006a sa samāśvāsyamāno 'pi hetubhiḥ śāstraniścitaiḥ 09,001.006c rājabhir nālabhac charma sūtaputravadhaṃ smaran 09,001.007a sa daivaṃ balavan matvā bhavitavyaṃ ca pārthivaḥ 09,001.007c saṃgrāme niścayaṃ kṛtvā punar yuddhāya niryayau 09,001.008a śalyaṃ senāpatiṃ kṛtvā vidhivad rājapuṃgavaḥ 09,001.008b*0002_01 madrarājaṃ puraskṛtya yuddhāyopajagāma ha 09,001.008c raṇāya niryayau rājā hataśeṣair nṛpaiḥ saha 09,001.009a tataḥ sutumulaṃ yuddhaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ 09,001.009c babhūva bharataśreṣṭha devāsuraraṇopamam 09,001.010a tataḥ śalyo mahārāja kṛtvā kadanam āhave 09,001.010c pāṇḍusainyasya madhyāhne dharmarājena pātitaḥ 09,001.011a tato duryodhano rājā hatabandhū raṇājirāt 09,001.011c apasṛtya hradaṃ ghoraṃ viveśa ripujād bhayāt 09,001.012a athāparāhṇe tasyāhnaḥ parivārya mahārathaiḥ 09,001.012b*0003_01 tathāparāhṇe tatrasthaṃ parivārya suyodhanam 09,001.012c hradād āhūya yogena bhīmasenena pātitaḥ 09,001.013a tasmin hate maheṣvāse hataśiṣṭās trayo rathāḥ 09,001.013a*0004_01 **** **** sānubandhe suyodhane 09,001.013a*0004_02 kṛtavarmā kṛpo drauṇir 09,001.013b*0005_01 suptaṃ śibiram āviśya dhṛṣṭadyumnapurogamān 09,001.013c saṃrabhān niśi rājendra jaghnuḥ pāñcālasainikān 09,001.014a tataḥ pūrvāhṇasamaye śibirād etya saṃjayaḥ 09,001.014c praviveśa purīṃ dīno duḥkhaśokasamanvitaḥ 09,001.015a praviśya ca puraṃ tūrṇaṃ bhujāv ucchritya duḥkhitaḥ 09,001.015c vepamānas tato rājñaḥ praviveśa niveśanam 09,001.016a ruroda ca naravyāghra hā rājann iti duḥkhitaḥ 09,001.016c aho bata vivignāḥ sma nidhanena mahātmanaḥ 09,001.017a aho subalavān kālo gatiś ca paramā tathā 09,001.017b*0006_01 vidhis tu balavān atra pauruṣaṃ tu nirarthakam 09,001.017c śakratulyabalāḥ sarve yatrāvadhyanta pārthivāḥ 09,001.018a dṛṣṭvaiva ca puro rājañ janaḥ sarvaḥ sa saṃjayam 09,001.018b*0007_01 kleśena mahatā yuktaḥ sarvato rājasattama 09,001.018c praruroda bhṛśodvigno hā rājann iti sasvaram 09,001.019a ākumāraṃ naravyāghra tat puraṃ vai samantataḥ 09,001.019c ārtanādaṃ mahac cakre śrutvā vinihataṃ nṛpam 09,001.020a dhāvataś cāpy apaśyac ca tatra trīn puruṣarṣabhān 09,001.020c naṣṭacittān ivonmattāñ śokena bhṛśapīḍitān 09,001.020d*0008_01 dṛṣṭvaiva ca narāñ śīghraṃ vyājahārātiduḥkhitaḥ 09,001.021a tathā sa vihvalaḥ sūtaḥ praviśya nṛpatikṣayam 09,001.021c dadarśa nṛpatiśreṣṭhaṃ prajñācakṣuṣam īśvaram 09,001.022a dṛṣṭvā cāsīnam anaghaṃ samantāt parivāritam 09,001.022c snuṣābhir bharataśreṣṭha gāndhāryā vidureṇa ca 09,001.023a tathānyaiś ca suhṛdbhiś ca jñātibhiś ca hitaiṣibhiḥ 09,001.023c tam eva cārthaṃ dhyāyantaṃ karṇasya nidhanaṃ prati 09,001.024a rudann evābravīd vākyaṃ rājānaṃ janamejaya 09,001.024c nātihṛṣṭamanāḥ sūto bāṣpasaṃdigdhayā girā 09,001.024d*0009_01 uvāca bharataśreṣṭhaṃ dhṛtarāṣṭraṃ janādhipam 09,001.025a saṃjayo 'haṃ naravyāghra namas te bharatarṣabha 09,001.025c madrādhipo hataḥ śalyaḥ śakuniḥ saubalas tathā 09,001.025e ulūkaḥ puruṣavyāghra kaitavyo dṛḍhavikramaḥ 09,001.026a saṃśaptakā hatāḥ sarve kāmbojāś ca śakaiḥ saha 09,001.026c mlecchāś ca pārvatīyāś ca yavanāś ca nipātitāḥ 09,001.027a prācyā hatā mahārāja dākṣiṇātyāś ca sarvaśaḥ 09,001.027c udīcyā nihatāḥ sarve pratīcyāś ca narādhipa 09,001.027e rājāno rājaputrāś ca sarvato nihatā nṛpa 09,001.028a duryodhano hato rājan yathoktaṃ pāṇḍavena ca 09,001.028c bhagnasaktho mahārāja śete pāṃsuṣu rūṣitaḥ 09,001.028d*0010_01 duryodhanasya bhīmena bhagnāv ūrū sutasya te 09,001.028d*0010_02 sa bhūmau patitaḥ śete pāṃśubhiḥ pariguṇṭhitaḥ 09,001.029a dhṛṣṭadyumno hato rājañ śikhaṇḍī cāparājitaḥ 09,001.029c uttamaujā yudhāmanyus tathā rājan prabhadrakāḥ 09,001.030a pāñcālāś ca naravyāghrāś cedayaś ca niṣūditāḥ 09,001.030c tava putrā hatāḥ sarve draupadeyāś ca bhārata 09,001.030e karṇaputro hataḥ śūro vṛṣaseno mahābalaḥ 09,001.031a narā vinihatāḥ sarve gajāś ca vinipātitāḥ 09,001.031c rathinaś ca naravyāghra hayāś ca nihatā yudhi 09,001.032a kiṃciccheṣaṃ ca śibiraṃ tāvakānāṃ kṛtaṃ vibho 09,001.032c pāṇḍavānāṃ ca śūrāṇāṃ samāsādya parasparam 09,001.033a prāyaḥ strīśeṣam abhavaj jagat kālena mohitam 09,001.033c sapta pāṇḍavataḥ śeṣā dhārtarāṣṭrās tathā trayaḥ 09,001.034a te caiva bhrātaraḥ pañca vāsudevo 'tha sātyakiḥ 09,001.034c kṛpaś ca kṛtavarmā ca drauṇiś ca jayatāṃ varaḥ 09,001.035a tavāpy ete mahārāja rathino nṛpasattama 09,001.035c akṣauhiṇīnāṃ sarvāsāṃ sametānāṃ janeśvara 09,001.035e ete śeṣā mahārāja sarve 'nye nidhanaṃ gatāḥ 09,001.036a kālena nihataṃ sarvaṃ jagad vai bharatarṣabha 09,001.036c duryodhanaṃ vai purataḥ kṛtvā vairasya bhārata 09,001.037a etac chrutvā vacaḥ krūraṃ dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ 09,001.037c nipapāta mahārāja gatasattvo mahītale 09,001.038a tasmin nipatite bhūmau viduro 'pi mahāyaśāḥ 09,001.038c nipapāta mahārāja rājavyasanakarśitaḥ 09,001.039a gāndhārī ca nṛpaśreṣṭha sarvāś ca kuruyoṣitaḥ 09,001.039c patitāḥ sahasā bhūmau śrutvā krūraṃ vacaś ca tāḥ 09,001.040a niḥsaṃjñaṃ patitaṃ bhūmau tadāsīd rājamaṇḍalam 09,001.040c pralāpayuktā mahatī kathā nyastā paṭe yathā 09,001.041a kṛcchreṇa tu tato rājā dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ 09,001.041c śanair alabhata prāṇān putravyasanakarśitaḥ 09,001.042a labdhvā tu sa nṛpaḥ saṃjñāṃ vepamānaḥ suduḥkhitaḥ 09,001.042c udīkṣya ca diśaḥ sarvāḥ kṣattāraṃ vākyam abravīt 09,001.043a vidvan kṣattar mahāprājña tvaṃ gatir bharatarṣabha 09,001.043c mamānāthasya subhṛśaṃ putrair hīnasya sarvaśaḥ 09,001.043e evam uktvā tato bhūyo visaṃjño nipapāta ha 09,001.044a taṃ tathā patitaṃ dṛṣṭvā bāndhavā ye 'sya ke cana 09,001.044c śītais tu siṣicus toyair vivyajur vyajanair api 09,001.045a sa tu dīrgheṇa kālena pratyāśvasto mahīpatiḥ 09,001.045c tūṣṇīṃ dadhyau mahīpālaḥ putravyasanakarśitaḥ 09,001.045e niḥśvasañ jihmaga iva kumbhakṣipto viśāṃ pate 09,001.046a saṃjayo 'py arudat tatra dṛṣṭvā rājānam āturam 09,001.046c tathā sarvāḥ striyaś caiva gāndhārī ca yaśasvinī 09,001.047a tato dīrgheṇa kālena viduraṃ vākyam abravīt 09,001.047c dhṛtarāṣṭro naravyāghro muhyamāno muhur muhuḥ 09,001.048a gacchantu yoṣitaḥ sarvā gāndhārī ca yaśasvinī 09,001.048c tatheme suhṛdaḥ sarve bhraśyate me mano bhṛśam 09,001.049a evam uktas tataḥ kṣattā tāḥ striyo bharatarṣabha 09,001.049c visarjayām āsa śanair vepamānaḥ punaḥ punaḥ 09,001.050a niścakramus tataḥ sarvās tāḥ striyo bharatarṣabha 09,001.050c suhṛdaś ca tataḥ sarve dṛṣṭvā rājānam āturam 09,001.051a tato narapatiṃ tatra labdhasaṃjñaṃ paraṃtapa 09,001.051b*0011_01 gatir me ko bhaved adya iti cintāsamākulaḥ 09,001.051c avekṣya saṃjayo dīno rodamānaṃ bhṛśāturam 09,001.052a prāñjalir niḥśvasantaṃ ca taṃ narendraṃ muhur muhuḥ 09,001.052b*0012_01 jñātīn striyo 'tha niryāpya praviśya viduraḥ punaḥ 09,001.052b*0012_02 rājānaṃ śocamānas tu taṃ śocantaṃ muhur muhuḥ 09,001.052c samāśvāsayata kṣattā vacasā madhureṇa ha 09,002.001 vaiśaṃpāyana uvāca 09,002.001a visṛṣṭāsv atha nārīṣu dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 09,002.001c vilalāpa mahārāja duḥkhād duḥkhataraṃ gataḥ 09,002.002a sadhūmam iva niḥśvasya karau dhunvan punaḥ punaḥ 09,002.002c vicintya ca mahārāja tato vacanam abravīt 09,002.002d*0013_01 yac chrutvā suhṛdāṃ cātikaruṇā samajāyata 09,002.003a aho bata mahad duḥkhaṃ yad ahaṃ pāṇḍavān raṇe 09,002.003c kṣemiṇaś cāvyayāṃś caiva tvattaḥ sūta śṛṇomi vai 09,002.004a vajrasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ sudṛḍhaṃ mama 09,002.004c yac chrutvā nihatān putrān dīryate na sahasradhā 09,002.005a cintayitvā vacas teṣāṃ bālakrīḍāṃ ca saṃjaya 09,002.005c adya śrutvā hatān putrān bhṛśaṃ me dīryate manaḥ 09,002.006a andhatvād yadi teṣāṃ tu na me rūpanidarśanam 09,002.006c putrasnehakṛtā prītir nityam eteṣu dhāritā 09,002.007a bālabhāvam atikrāntān yauvanasthāṃś ca tān aham 09,002.007c madhyaprāptāṃs tathā śrutvā hṛṣṭa āsaṃ tathānagha 09,002.008a tān adya nihatāñ śrutvā hṛtaiśvaryān hṛtaujasaḥ 09,002.008c na labhe vai kva cic chāntiṃ putrādhibhir abhiplutaḥ 09,002.009a ehy ehi putra rājendra mamānāthasya sāṃpratam 09,002.009c tvayā hīno mahābāho kāṃ nu yāsyāmy ahaṃ gatim 09,002.010a gatir bhūtvā mahārāja jñātīnāṃ suhṛdāṃ tathā 09,002.010c andhaṃ vṛddhaṃ ca māṃ vīra vihāya kva nu gacchasi 09,002.011a sā kṛpā sā ca te prītiḥ sā ca rājan sumānitā 09,002.011c kathaṃ vinihataḥ pārthaiḥ saṃyugeṣv aparājitaḥ 09,002.012a kathaṃ tvaṃ pṛthivīpālān bhuktvā tāta samāgatān 09,002.012c śeṣe vinihato bhūmau prākṛtaḥ kunṛpo yathā 09,002.013a ko nu mām utthitaṃ kālye tāta tāteti vakṣyati 09,002.013c mahārājeti satataṃ lokanātheti cāsakṛt 09,002.014a pariṣvajya ca māṃ kaṇṭhe snehenāklinnalocanaḥ 09,002.014c anuśādhīti kauravya tat sādhu vada me vacaḥ 09,002.015a nanu nāmāham aśrauṣaṃ vacanaṃ tava putraka 09,002.015c bhūyasī mama pṛthvīyaṃ yathā pārthasya no tathā 09,002.016a bhagadattaḥ kṛpaḥ śalya āvantyo 'tha jayadrathaḥ 09,002.016c bhūriśravāḥ somadatto mahārājo 'tha bāhlikaḥ 09,002.017a aśvatthāmā ca bhojaś ca māgadhaś ca mahābalaḥ 09,002.017c bṛhadbalaś ca kāśīśaḥ śakuniś cāpi saubalaḥ 09,002.018a mlecchāś ca bahusāhasrāḥ śakāś ca yavanaiḥ saha 09,002.018c sudakṣiṇaś ca kāmbojas trigartādhipatis tathā 09,002.019a bhīṣmaḥ pitāmahaś caiva bhāradvājo 'tha gautamaḥ 09,002.019c śrutāyuś cācyutāyuś ca śatāyuś cāpi vīryavān 09,002.020a jalasaṃdho 'thārśyaśṛṅgī rākṣasaś cāpy alāyudhaḥ 09,002.020c alaṃbuso mahābāhuḥ subāhuś ca mahārathaḥ 09,002.021a ete cānye ca bahavo rājāno rājasattama 09,002.021c madartham udyatāḥ sarve prāṇāṃs tyaktvā raṇe prabho 09,002.022a yeṣāṃ madhye sthito yuddhe bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ 09,002.022c yodhayiṣyāmy ahaṃ pārthān pāñcālāṃś caiva sarvaśaḥ 09,002.023a cedīṃś ca nṛpaśārdūla draupadeyāṃś ca saṃyuge 09,002.023c sātyakiṃ kuntibhojaṃ ca rākṣasaṃ ca ghaṭotkacam 09,002.024a eko 'py eṣāṃ mahārāja samarthaḥ saṃnivāraṇe 09,002.024c samare pāṇḍaveyānāṃ saṃkruddho hy abhidhāvatām 09,002.024e kiṃ punaḥ sahitā vīrāḥ kṛtavairāś ca pāṇḍavaiḥ 09,002.025a atha vā sarva evaite pāṇḍavasyānuyāyibhiḥ 09,002.025c yotsyanti saha rājendra haniṣyanti ca tān mṛdhe 09,002.026a karṇas tv eko mayā sārdhaṃ nihaniṣyati pāṇḍavān 09,002.026c tato nṛpatayo vīrāḥ sthāsyanti mama śāsane 09,002.027a yaś ca teṣāṃ praṇetā vai vāsudevo mahābalaḥ 09,002.027c na sa saṃnahyate rājann iti mām abravīd vacaḥ 09,002.028a tasyāhaṃ vadataḥ sūta bahuśo mama saṃnidhau 09,002.028c yuktito hy anupaśyāmi nihatān pāṇḍavān mṛdhe 09,002.029a teṣāṃ madhye sthitā yatra hanyante mama putrakāḥ 09,002.029c vyāyacchamānāḥ samare kim anyad bhāgadheyataḥ 09,002.030a bhīṣmaś ca nihato yatra lokanāthaḥ pratāpavān 09,002.030c śikhaṇḍinaṃ samāsādya mṛgendra iva jambukam 09,002.031a droṇaś ca brāhmaṇo yatra sarvaśastrāstrapāragaḥ 09,002.031c nihataḥ pāṇḍavaiḥ saṃkhye kim anyad bhāgadheyataḥ 09,002.031d*0014_01 karṇaś ca nihataḥ saṃkhye divyāstrajño mahābalaḥ 09,002.032a bhūriśravā hato yatra somadattaś ca saṃyuge 09,002.032c bāhlīkaś ca mahārāja kim anyad bhāgadheyataḥ 09,002.032d*0015_01 bhagadatto hato yatra gajayuddhaviśāradaḥ 09,002.032d*0015_02 jayadrathaś ca nihataḥ kim anyad bhāgadheyataḥ 09,002.033a sudakṣiṇo hato yatra jalasaṃdhaś ca kauravaḥ 09,002.033c śrutāyuś cācyutāyuś ca kim anyad bhāgadheyataḥ 09,002.033d*0016_01 mahābalas tathā pāṇḍyaḥ sarvaśastrāstrapāragaḥ 09,002.033d*0016_02 nihataḥ pāṇḍavaiḥ saṃkhye kim anyad bhāgadheyataḥ 09,002.034a bṛhadbalo hato yatra māgadhaś ca mahābalaḥ 09,002.034b*0017_01 ugrāyudhaś ca vikrāntaḥ pratimānaṃ dhanuṣmatām 09,002.034b*0018_01 śatāyuś caiva vikrāntaḥ kim anyad bhāgadheyataḥ 09,002.034c āvantyo nihato yatra trigartaś ca janādhipaḥ 09,002.034e saṃśaptakāś ca bahavaḥ kim anyad bhāgadheyataḥ 09,002.034f*0019_01 **** **** śakuniś cāpi saubalaḥ 09,002.034f*0019_02 trigartaś ca mahābāhuḥ saṃśaptāś ca mahābalāḥ 09,002.034f*0020_01 yatra śūrā maheṣvāsā madarthe tyaktajīvitāḥ 09,002.034f*0020_02 nihatā bhīmasenena kim anyad bhāgadheyataḥ 09,002.035a alaṃbusas tathā rājan rākṣasaś cāpy alāyudhaḥ 09,002.035c ārśyaśṛṅgaś ca nihataḥ kim anyad bhāgadheyataḥ 09,002.036a nārāyaṇā hatā yatra gopālā yuddhadurmadāḥ 09,002.036c mlecchāś ca bahusāhasrāḥ kim anyad bhāgadheyataḥ 09,002.037a śakuniḥ saubalo yatra kaitavyaś ca mahābalaḥ 09,002.037c nihataḥ sabalo vīraḥ kim anyad bhāgadheyataḥ 09,002.037d*0021_01 ete cānye ca bahavaḥ kṛtāstrā yuddhadurmadāḥ 09,002.038a rājāno rājaputrāś ca śūrāḥ parighabāhavaḥ 09,002.038c nihatā bahavo yatra kim anyad bhāgadheyataḥ 09,002.038d*0022_01 yatra śūrā maheṣvāsāḥ kṛtāstrā yuddhadurmadāḥ 09,002.038d*0023_01 yatra śūrā mahātmānaḥ sarvaśāstrāstrapāragāḥ 09,002.038d*0024_01 bahavo nihatāḥ sūta mahendrasamavikramāḥ 09,002.039a nānādeśasamāvṛttāḥ kṣatriyā yatra saṃjaya 09,002.039c nihatāḥ samare sarve kim anyad bhāgadheyataḥ 09,002.040a putrāś ca me vinihatāḥ pautrāś caiva mahābalāḥ 09,002.040b*0025_01 duryodhano hato yatra putraś cāsya mahātmanaḥ 09,002.040c vayasyā bhrātaraś caiva kim anyad bhāgadheyataḥ 09,002.040d*0026_01 pārthena saṃyuge ghore kim anyad bhāgadheyataḥ 09,002.041a bhāgadheyasamāyukto dhruvam utpadyate naraḥ 09,002.041c yaś ca bhāgyasamāyuktaḥ sa śubhaṃ prāpnuyān naraḥ 09,002.042a ahaṃ viyuktaḥ svair bhāgyaiḥ putraiś caiveha saṃjaya 09,002.042c katham adya bhaviṣyāmi vṛddhaḥ śatruvaśaṃ gataḥ 09,002.043a nānyad atra paraṃ manye vanavāsād ṛte prabho 09,002.043c so 'haṃ vanaṃ gamiṣyāmi nirbandhur jñātisaṃkṣaye 09,002.044a na hi me 'nyad bhavec chreyo vanābhyupagamād ṛte 09,002.044c imām avasthāṃ prāptasya lūnapakṣasya saṃjaya 09,002.045a duryodhano hato yatra śalyaś ca nihato yudhi 09,002.045c duḥśāsano viśastaś ca vikarṇaś ca mahābalaḥ 09,002.046a kathaṃ hi bhīmasenasya śroṣye 'haṃ śabdam uttamam 09,002.046c ekena samare yena hataṃ putraśataṃ mama 09,002.047a asakṛd vadatas tasya duryodhanavadhena ca 09,002.047c duḥkhaśokābhisaṃtapto na śroṣye paruṣā giraḥ 09,002.048a evaṃ sa śokasaṃtaptaḥ pārthivo hatabāndhavaḥ 09,002.048c muhur muhur muhyamānaḥ putrādhibhir abhiplutaḥ 09,002.049a vilapya suciraṃ kālaṃ dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ 09,002.049c dīrgham uṣṇaṃ ca niḥśvasya cintayitvā parābhavam 09,002.050a duḥkhena mahatā rājā saṃtapto bharatarṣabha 09,002.050c punar gāvalgaṇiṃ sūtaṃ paryapṛcchad yathātatham 09,002.051a bhīṣmadroṇau hatau śrutvā sūtaputraṃ ca pātitam 09,002.051c senāpatiṃ praṇetāraṃ kim akurvata māmakāḥ 09,002.051d*0027_01 tathā śalyaṃ maheṣvāsaṃ madrāṇām īśvaraṃ vibhum 09,002.052a yaṃ yaṃ senāpraṇetāraṃ yudhi kurvanti māmakāḥ 09,002.052c acireṇaiva kālena taṃ taṃ nighnanti pāṇḍavāḥ 09,002.053a raṇamūrdhni hato bhīṣmaḥ paśyatāṃ vaḥ kirīṭinā 09,002.053c evam eva hato droṇaḥ sarveṣām eva paśyatām 09,002.054a evam eva hataḥ karṇaḥ sūtaputraḥ pratāpavān 09,002.054c sa rājakānāṃ sarveṣāṃ paśyatāṃ vaḥ kirīṭinā 09,002.055a pūrvam evāham ukto vai vidureṇa mahātmanā 09,002.055c duryodhanāparādhena prajeyaṃ vinaśiṣyati 09,002.056a ke cin na samyak paśyanti mūḍhāḥ samyak tathāpare 09,002.056c tad idaṃ mama mūḍhasya tathābhūtaṃ vacaḥ sma ha 09,002.057a yad abravīn me dharmātmā viduro dīrghadarśivān 09,002.057c tat tathā samanuprāptaṃ vacanaṃ satyavādinaḥ 09,002.058a daivopahatacittena yan mayāpakṛtaṃ purā 09,002.058c anayasya phalaṃ tasya brūhi gāvalgaṇe punaḥ 09,002.059a ko vā mukham anīkānām āsīt karṇe nipātite 09,002.059c arjunaṃ vāsudevaṃ ca ko vā pratyudyayau rathī 09,002.060a ke 'rakṣan dakṣiṇaṃ cakraṃ madrarājasya saṃyuge 09,002.060c vāmaṃ ca yoddhukāmasya ke vā vīrasya pṛṣṭhataḥ 09,002.061a kathaṃ ca vaḥ sametānāṃ madrarājo mahābalaḥ 09,002.061c nihataḥ pāṇḍavaiḥ saṃkhye putro vā mama saṃjaya 09,002.062a brūhi sarvaṃ yathātattvaṃ bharatānāṃ mahākṣayam 09,002.062c yathā ca nihataḥ saṃkhye putro duryodhano mama 09,002.063a pāñcālāś ca yathā sarve nihatāḥ sapadānugāḥ 09,002.063c dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca draupadyāḥ pañca cātmajāḥ 09,002.064a pāṇḍavāś ca yathā muktās tathobhau sātvatau yudhi 09,002.064c kṛpaś ca kṛtavarmā ca bhāradvājasya cātmajaḥ 09,002.065a yad yathā yādṛśaṃ caiva yuddhaṃ vṛttaṃ ca sāṃpratam 09,002.065c akhilaṃ śrotum icchāmi kuśalo hy asi saṃjaya 09,003.001 saṃjaya uvāca 09,003.001a śṛṇu rājann avahito yathā vṛtto mahān kṣayaḥ 09,003.001c kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca samāsādya parasparam 09,003.002a nihate sūtaputre tu pāṇḍavena mahātmanā 09,003.002c vidruteṣu ca sainyeṣu samānīteṣu cāsakṛt 09,003.002d@001_0001 ghore manuṣyadehānām ājau gajavarakṣaye 09,003.002d@001_0002 yat tat karṇe hate pārthaḥ siṃhanādam athākarot 09,003.002d@001_0003 tadā tava sutān rājan prāviśat sumahad bhayam 09,003.002d@001_0004 na saṃdhātum anīkāni na caivātha parākrame 09,003.002d@001_0005 āsīd buddhir hate karṇe tava yodhasya kasya cit 09,003.002d@001_0006 vaṇijo nāvi bhinnāyām agādhe viplavā iva 09,003.002d@001_0007 apāre pāram icchanto hate dvīpe kirīṭinā 09,003.002d@001_0008 sūtaputre hate rājan vitrastāḥ śaravikṣatāḥ 09,003.002d@001_0009 anāthā nātham icchanto mṛgāḥ siṃhārditā iva 09,003.002d@001_0010 bhagnaśṛṅgā iva vṛṣāḥ śīrṇadaṃṣṭrā ivoragāḥ 09,003.002d@001_0011 pratyupāyāma sāyāhne nirjitāḥ savyasācinā 09,003.002d@001_0012 hatapravīrā vidhvastā nikṛttā niśitaiḥ śaraiḥ 09,003.002d@001_0013 sūtaputre hate rājan putrās te prādravan bhayāt 09,003.002d@001_0014 viśastrakavacāḥ sarve kāṃdiśīkā vicetasaḥ 09,003.002d@001_0015 anyonyam abhinighnanto vīkṣamāṇā bhayārditāḥ 09,003.002d@001_0016 mām eva nūnaṃ bībhatsur mām eva ca vṛkodaraḥ 09,003.002d@001_0017 abhiyātīti manvānāḥ petur mamluś ca bhārata 09,003.002d@001_0018 hayān anye gajān anye rathān anye mahārathāḥ 09,003.002d@001_0019 āruhya javasaṃpannān pādātān prajahur bhayāt 09,003.002d@001_0020 kuñjaraiḥ syandanā bhagnāḥ sādinaś ca mahārathaiḥ 09,003.002d@001_0021 padātisaṃghāś cāśvaughaiḥ palāyadbhir bhṛśaṃ hatāḥ 09,003.002d@001_0022 vyālataskarasaṃkīrṇe sārthahīnā yathā vane 09,003.002d@001_0023 tathā tvadīyā nihate sūtaputre tadābhavan 09,003.002d@001_0024 hatārohās tathā nāgāś chinnahastās tathāpare 09,003.002d@001_0025 sarvaṃ pārthamayaṃ lokam apaśyan vai bhayārditāḥ 09,003.002d@001_0026 tān prekṣya dravataḥ sarvān bhīmasenabhayārditān 09,003.002d@001_0027 duryodhano 'tha svaṃ sūtaṃ hāhākṛtvedam abravīt 09,003.002d@001_0028 nātikramiṣyate pārtho dhanuṣpāṇim avasthitam 09,003.002d@001_0029 jaghane yudhyamānaṃ māṃ tūrṇam aśvān pracodaya 09,003.002d@001_0030 samare yudhyamānaṃ hi kaunteyo māṃ dhanaṃjayaḥ 09,003.002d@001_0031 notsahetābhyatikrāntuṃ velām iva mahārṇavaḥ 09,003.002d@001_0032 adyārjunaṃ sagovindaṃ māninaṃ ca vṛkodaram 09,003.002d@001_0033 nihatya śiṣṭāñ śatrūṃś ca karṇasyānṛṇyam āpnuyām 09,003.002d@001_0034 tac chrutvā kururājasya śūrāryasadṛśaṃ vacaḥ 09,003.002d@001_0035 sūto hemaparicchannāñ śanair aśvān acodayat 09,003.002d@001_0036 gajāśvarathahīnās tu pādātāś caiva māriṣa 09,003.002d@001_0037 pañcaviṃśatisāhasrāḥ prādravañ śanakair iva 09,003.002d@001_0038 tān bhīmasenaḥ saṃkruddho dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 09,003.002d@001_0039 balena caturaṅgeṇa parikṣipyāhanac charaiḥ 09,003.002d@001_0040 pratyayudhyanta te sarve bhīmasenaṃ sapārṣatam 09,003.002d@001_0041 pārthapārṣatayoś cānye jagṛhus tatra nāmanī 09,003.002d@001_0042 akrudhyata raṇe bhīmas tair mṛdhe pratyavasthitaiḥ 09,003.002d@001_0043 so 'vatīrya rathāt tūrṇaṃ gadāpāṇir ayudhyata 09,003.002d@001_0044 na tān rathastho bhūmiṣṭhān dharmāpekṣī vṛkodaraḥ 09,003.002d@001_0045 yodhayām āsa kaunteyo bhujavīryaṃ samāśritaḥ 09,003.002d@001_0046 jātarūpaparicchannāṃ pragṛhya mahatīṃ gadām 09,003.002d@001_0047 nyavadhīt tāvakān sarvān daṇḍapāṇir ivāntakaḥ 09,003.002d@001_0048 padātayo hi saṃrabdhās tyaktajīvitabāndhavāḥ 09,003.002d@001_0049 bhīmam abhyadravan saṃkhye pataṃgā jvalanaṃ yathā 09,003.002d@001_0050 āsādya bhīmasenaṃ te saṃrabdhā yuddhadurmadāḥ 09,003.002d@001_0051 vineśuḥ sahasā dṛṣṭvā bhūtagrāmā ivāntakam 09,003.002d@001_0052 śyenavad vyacarad bhīmaḥ khaḍgena gadayā tathā 09,003.002d@001_0053 pañcaviṃśatisāhasrāṃs tāvakānām apothayat 09,003.002d@001_0054 hatvā tat puruṣānīkaṃ bhīmaḥ satyaparākramaḥ 09,003.002d@001_0055 dhṛṣṭadyumnaṃ puraskṛtya punas tasthau mahābalaḥ 09,003.002d@001_0056 dhanaṃjayo rathānīkam anvapadyata vīryavān 09,003.002d@001_0057 mādrīputrau ca śakuniṃ sātyakiś ca mahābalaḥ 09,003.002d@001_0058 javenābhyapatan hṛṣṭā ghnanto dauryodhanaṃ balam 09,003.002d@001_0059 tasyāśvavārān subahūṃs te nihatya śitaiḥ śaraiḥ 09,003.002d@001_0060 tam anvadhāvaṃs tvaritās tatra yuddham avartata 09,003.002d@001_0061 tato dhanaṃjayo rājan rathānīkam agāhata 09,003.002d@001_0062 viśrutaṃ triṣu lokeṣu gāṇḍīvaṃ vyākṣipan dhanuḥ 09,003.002d@001_0063 kṛṣṇasārathim āyāntaṃ dṛṣṭvā śvetahayaṃ ratham 09,003.002d@001_0064 arjunaṃ cāpi yoddhāraṃ tvadīyāḥ prādravan bhayāt 09,003.002d@001_0065 viprahīnarathāśvāś ca śaraiś ca parivāritāḥ 09,003.002d@001_0066 pañcaviṃśatisāhasrāḥ pārtham ārchan padātayaḥ 09,003.002d@001_0067 hatvā tat puruṣānīkaṃ pāñcālānāṃ mahārathaḥ 09,003.002d@001_0068 bhīmasenaṃ puraskṛtya na cirāt pratyadṛśyata 09,003.002d@001_0069 mahādhanurdharaḥ śrīmān amitragaṇamardanaḥ 09,003.002d@001_0070 putraḥ pāñcālarājasya dhṛṣṭadyumno mahāyaśāḥ 09,003.002d@001_0071 pārāvatasavarṇāśvaṃ kovidāravaradhvajam 09,003.002d@001_0072 dhṛṣṭadyumnaṃ raṇe dṛṣṭvā tvadīyāḥ prādravan bhayāt 09,003.002d@001_0073 gāndhārarājaṃ śīghrāstram anusṛtya yaśasvinau 09,003.002d@001_0074 nacirāt pratyadṛśyetāṃ mādrīputrau sasātyakī 09,003.002d@001_0075 cekitānaḥ śikhaṇḍī ca draupadeyāś ca māriṣa 09,003.002d@001_0076 hatvā tvadīyaṃ sumahat sainyaṃ śaṅkhān athādhaman 09,003.002d@001_0077 te sarve tāvakān prekṣya dravato vai parāṅmukhān 09,003.002d@001_0078 abhyadhāvanta nighnanto vṛṣāñ jitvā vṛṣā iva 09,003.002d@001_0079 senāvaśeṣaṃ taṃ dṛṣṭvā tava putrasya pāṇḍavaḥ 09,003.002d@001_0080 vyavasthitaṃ savyasācī cukrodha balavan nṛpa 09,003.002d@001_0081 tata enaṃ śarai rājan sahasā samavākirat 09,003.002d@001_0082 rajasā codgatenātha na sma kiṃ cana dṛśyate 09,003.002d@001_0083 andhakārīkṛte loke śarībhūte mahītale 09,003.002d@001_0084 diśaḥ sarvā mahārāja tāvakāḥ prādravan bhayāt 09,003.002d@001_0085 bhajyamāneṣu sainyeṣu kururājo viśāṃ pate 09,003.002d@001_0086 pareṣām ātmanaś caiva samantāt samupādravat 09,003.002d@001_0087 tato duryodhanaḥ sarvān ājuhāvātha pāṇḍavān 09,003.002d@001_0088 yuddhāya bharataśreṣṭha devān iva purā baliḥ 09,003.002d@001_0089 ta enam abhigarjantaṃ sahitāḥ samupādravan 09,003.002d@001_0090 nānāśastrasṛjaḥ kruddhā bhartsayanto muhur muhuḥ 09,003.002d@001_0091 duryodhano 'py asaṃbhrāntas tān arīn vyadhamac charaiḥ 09,003.002d@001_0092 tatrādbhutam apaśyāma tava putrasya pauruṣam 09,003.002d@001_0093 yad enaṃ pāṇḍavāḥ sarve na śekur ativartitum 09,003.002d@001_0094 nātidūrāpayātaṃ tu kṛtabuddhiṃ palāyane 09,003.002d@001_0095 duryodhanaḥ svakaṃ sainyam apaśyad bhṛśavikṣatam 09,003.002d@001_0096 tato 'vasthāpya rājendra kṛtabuddhis tavātmajaḥ 09,003.002d@001_0097 harṣayann iva tān yodhān idaṃ vacanam abravīt 09,003.002d@001_0098 na taṃ deśaṃ prapaśyāmi pṛthivyāṃ parvateṣu ca 09,003.002d@001_0099 yatra yātān na vo hanyuḥ pāṇḍavāḥ kiṃ sṛtena vaḥ 09,003.002d@001_0100 svalpaṃ caiva balaṃ teṣāṃ kṛṣṇau ca bhṛśavikṣatau 09,003.002d@001_0101 yadi sarve 'tra tiṣṭhāmo dhruvo no vijayo bhavet 09,003.002d@001_0102 viprayātāṃs tu vo bhinnān pāṇḍavāḥ kṛtakilbiṣān 09,003.002d@001_0103 anusṛtya haniṣyanti śreyo naḥ samare vadhaḥ 09,003.002d@001_0104 sukhaḥ sāṃgrāmiko mṛtyuḥ kṣatradharmeṇa yudhyataḥ 09,003.002d@001_0105 mṛto duḥkhaṃ na jānīte pretya cānantyam aśnute 09,003.002d@001_0106 śṛṇvantu kṣatriyāḥ sarve yāvanto vai samāgatāḥ 09,003.002d@001_0107 dviṣato bhīmasenasya kruddhasya vaśam eṣy atha 09,003.002d@001_0108 pitāmahair ācaritaṃ na dharmaṃ hātum arhatha 09,003.002d@001_0109 na hi karmāsti pāpīyaḥ kṣatriyasya palāyanāt 09,003.002d@001_0110 na yuddhadharmāc chreyān hi panthāḥ svargasya kauravāḥ 09,003.002d@001_0111 sucireṇārjitāṃl lokān sadyo yodhaḥ samaśnute 09,003.002d@001_0112 tasya tad vacanaṃ rājñaḥ pūjayitvā mahārathāḥ 09,003.002d@001_0113 punar evābhyavartanta kṣatriyāḥ pāṇḍavān prati 09,003.002d@001_0114 parājayam amṛṣyantaḥ kṛtacittāś ca vikrame 09,003.002d@001_0115 tataḥ pravavṛte yuddhaṃ punar eva sudāruṇam 09,003.002d@001_0116 tāvakānāṃ pareṣāṃ ca devāsuraraṇopamam 09,003.002d@001_0117 yudhiṣṭhirapurogāṃś ca sarvasainyena pāṇḍavān 09,003.002d@001_0118 anvadhāvan mahārāja putro duryodhanas tava 09,003.003a vimukhe tava putre tu śokopahatacetasi 09,003.003b*0028_01 pātiteṣu turaṃgeṣu gajeṣu ca ratheṣu ca 09,003.003c bhṛśodvigneṣu sainyeṣu dṛṣṭvā pārthasya vikramam 09,003.004a dhyāyamāneṣu sainyeṣu duḥkhaṃ prāpteṣu bhārata 09,003.004c balānāṃ mathyamānānāṃ śrutvā ninadam uttamam 09,003.005a abhijñānaṃ narendrāṇāṃ vikṛtaṃ prekṣya saṃyuge 09,003.005c patitān rathanīḍāṃś ca rathāṃś cāpi mahātmanām 09,003.006a raṇe vinihatān nāgān dṛṣṭvā pattīṃś ca māriṣa 09,003.006c āyodhanaṃ cātighoraṃ rudrasyākrīḍasaṃnibham 09,003.007a aprakhyātiṃ gatānāṃ tu rājñāṃ śatasahasraśaḥ 09,003.007c kṛpāviṣṭaḥ kṛpo rājan vayaḥśīlasamanvitaḥ 09,003.008a abravīt tatra tejasvī so 'bhisṛtya janādhipam 09,003.008c duryodhanaṃ manyuvaśād vacanaṃ vacanakṣamaḥ 09,003.009a duryodhana nibodhedaṃ yat tvā vakṣyāmi kaurava 09,003.009c śrutvā kuru mahārāja yadi te rocate 'nagha 09,003.010a na yuddhadharmāc chreyān vai panthā rājendra vidyate 09,003.010c yaṃ samāśritya yudhyante kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha 09,003.011a putro bhrātā pitā caiva svasreyo mātulas tathā 09,003.011c saṃbandhibāndhavāś caiva yodhyā vai kṣatrajīvinā 09,003.012a vadhe caiva paro dharmas tathādharmaḥ palāyane 09,003.012c te sma ghorāṃ samāpannā jīvikāṃ jīvitārthinaḥ 09,003.013a tatra tvāṃ prativakṣyāmi kiṃ cid eva hitaṃ vacaḥ 09,003.013c hate bhīṣme ca droṇe ca karṇe caiva mahārathe 09,003.014a jayadrathe ca nihate tava bhrātṛṣu cānagha 09,003.014c lakṣmaṇe tava putre ca kiṃ śeṣaṃ paryupāsmahe 09,003.015a yeṣu bhāraṃ samāsajya rājye matim akurmahi 09,003.015c te saṃtyajya tanūr yātāḥ śūrā brahmavidāṃ gatim 09,003.016a vayaṃ tv iha vinābhūtā guṇavadbhir mahārathaiḥ 09,003.016c kṛpaṇaṃ vartayiṣyāma pātayitvā nṛpān bahūn 09,003.017a sarvair api ca jīvadbhir bībhatsur aparājitaḥ 09,003.017c kṛṣṇanetro mahābāhur devair api durāsadaḥ 09,003.018a indrakārmukavajrābham indraketum ivocchritam 09,003.018c vānaraṃ ketum āsādya saṃcacāla mahācamūḥ 09,003.019a siṃhanādena bhīmasya pāñcajanyasvanena ca 09,003.019c gāṇḍīvasya ca nirghoṣāt saṃhṛṣyanti manāṃsi naḥ 09,003.020a carantīva mahāvidyun muṣṇanti nayanaprabhām 09,003.020c alātam iva cāviddhaṃ gāṇḍīvaṃ samadṛśyata 09,003.021a jāmbūnadavicitraṃ ca dhūyamānaṃ mahad dhanuḥ 09,003.021c dṛśyate dikṣu sarvāsu vidyud abhraghaneṣv iva 09,003.021d*0029_01 śvetāś ca vegasaṃpannāḥ śaśikāśasamaprabhāḥ 09,003.021d*0029_02 pibanta iva cākāśaṃ rathe yuktās tu vājinaḥ 09,003.022a uhyamānaś ca kṛṣṇena vāyuneva balāhakaḥ 09,003.022b*0030_01 jāmbūnadavicitrāṅgā vahante cārjunaṃ raṇe 09,003.022c tāvakaṃ tad balaṃ rājann arjuno 'stravidāṃ varaḥ 09,003.022e gahanaṃ śiśire kakṣaṃ dadāhāgnir ivotthitaḥ 09,003.023a gāhamānam anīkāni mahendrasadṛśaprabham 09,003.023c dhanaṃjayam apaśyāma caturdantam iva dvipam 09,003.024a vikṣobhayantaṃ senāṃ te trāsayantaṃ ca pārthivān 09,003.024c dhanaṃjayam apaśyāma nalinīm iva kuñjaram 09,003.025a trāsayantaṃ tathā yodhān dhanur ghoṣeṇa pāṇḍavam 09,003.025c bhūya enam apaśyāma siṃhaṃ mṛgagaṇā iva 09,003.026a sarvalokamaheṣvāsau vṛṣabhau sarvadhanvinām 09,003.026c āmuktakavacau kṛṣṇau lokamadhye virejatuḥ 09,003.027a adya saptadaśāhāni vartamānasya bhārata 09,003.027c saṃgrāmasyātighorasya vadhyatāṃ cābhito yudhi 09,003.028a vāyuneva vidhūtāni tavānīkāni sarvaśaḥ 09,003.028c śaradambhodajālāni vyaśīryanta samantataḥ 09,003.029a tāṃ nāvam iva paryastāṃ bhrāntavātāṃ mahārṇave 09,003.029c tava senāṃ mahārāja savyasācī vyakampayat 09,003.030a kva nu te sūtaputro 'bhūt kva nu droṇaḥ sahānugaḥ 09,003.030c ahaṃ kva ca kva cātmā te hārdikyaś ca tathā kva nu 09,003.030e duḥśāsanaś ca bhrātā te bhrātṛbhiḥ sahitaḥ kva nu 09,003.031a bāṇagocarasaṃprāptaṃ prekṣya caiva jayadratham 09,003.031c saṃbandhinas te bhrātṝṃś ca sahāyān mātulāṃs tathā 09,003.032a sarvān vikramya miṣato lokāṃś cākramya mūrdhani 09,003.032c jayadratho hato rājan kiṃ nu śeṣam upāsmahe 09,003.033a ko veha sa pumān asti yo vijeṣyati pāṇḍavam 09,003.033b*0031_01 asti kaḥ puruṣaś cādya yo jeṣyati dhanaṃjayam 09,003.033c tasya cāstrāṇi divyāni vividhāni mahātmanaḥ 09,003.033e gāṇḍīvasya ca nirghoṣo vīryāṇi harate hi naḥ 09,003.034a naṣṭacandrā yathā rātriḥ seneyaṃ hatanāyakā 09,003.034a*0032_01 **** **** kāminī ca mṛtapriyā 09,003.034c nāgabhagnadrumā śuṣkā nadīvākulatāṃ gatā 09,003.034d*0032_02 yathā nadī śuṣkajalā senā karṇaṃ vinā tathā 09,003.035a dhvajinyāṃ hatanetrāyāṃ yatheṣṭaṃ śvetavāhanaḥ 09,003.035c cariṣyati mahābāhuḥ kakṣe 'gnir iva saṃjvalan 09,003.036a sātyakeś caiva yo vego bhīmasenasya cobhayoḥ 09,003.036c dārayeta girīn sarvāñ śoṣayeta ca sāgarān 09,003.037a uvāca vākyaṃ yad bhīmaḥ sabhāmadhye viśāṃ pate 09,003.037c kṛtaṃ tat sakalaṃ tena bhūyaś caiva kariṣyati 09,003.038a pramukhasthe tadā karṇe balaṃ pāṇḍavarakṣitam 09,003.038c durāsadaṃ tathā guptaṃ gūḍhaṃ gāṇḍīvadhanvanā 09,003.039a yuṣmābhis tāni cīrṇāni yāny asādhūni sādhuṣu 09,003.039c akāraṇakṛtāny eva teṣāṃ vaḥ phalam āgatam 09,003.040a ātmano 'rthe tvayā loko yatnataḥ sarva āhṛtaḥ 09,003.040c sa te saṃśayitas tāta ātmā ca bharatarṣabha 09,003.041a rakṣa duryodhanātmānam ātmā sarvasya bhājanam 09,003.041c bhinne hi bhājane tāta diśo gacchati tadgatam 09,003.042a hīyamānena vai saṃdhiḥ paryeṣṭavyaḥ samena ca 09,003.042c vigraho vardhamānena nītir eṣā bṛhaspateḥ 09,003.043a te vayaṃ pāṇḍuputrebhyo hīnāḥ svabalaśaktitaḥ 09,003.043c atra te pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ saṃdhiṃ manye kṣamaṃ prabho 09,003.044a na jānīte hi yaḥ śreyaḥ śreyasaś cāvamanyate 09,003.044c sa kṣipraṃ bhraśyate rājyān na ca śreyo 'nuvindati 09,003.045a praṇipatya hi rājānaṃ rājyaṃ yadi labhemahi 09,003.045c śreyaḥ syān na tu mauḍhyena rājan gantuṃ parābhavam 09,003.046a vaicitravīryavacanāt kṛpāśīlo yudhiṣṭhiraḥ 09,003.046c viniyuñjīta rājye tvāṃ govindavacanena ca 09,003.046d*0033_01 ajātaśatruḥ kauravyo guruśuśrūṣaṇe rataḥ 09,003.046d*0033_02 dhṛtarāṣṭrasya vacanaṃ nāvamaṃsyati dhārmikaḥ 09,003.046d*0033_03 kurvanti bhrātaraś cāsya vacanaṃ nātra saṃśayaḥ 09,003.047a yad brūyād dhi hṛṣīkeśo rājānam aparājitam 09,003.047c arjunaṃ bhīmasenaṃ ca sarvaṃ kuryur asaṃśayam 09,003.048a nātikramiṣyate kṛṣṇo vacanaṃ kauravasya ha 09,003.048c dhṛtarāṣṭrasya manye 'haṃ nāpi kṛṣṇasya pāṇḍavaḥ 09,003.049a etat kṣamam ahaṃ manye tava pārthair avigraham 09,003.049c na tvā bravīmi kārpaṇyān na prāṇaparirakṣaṇāt 09,003.049e pathyaṃ rājan bravīmi tvāṃ tat parāsuḥ smariṣyasi 09,003.050a iti vṛddho vilapyaitat kṛpaḥ śāradvato vacaḥ 09,003.050c dīrgham uṣṇaṃ ca niḥśvasya śuśoca ca mumoha ca 09,004.001 saṃjaya uvāca 09,004.001a evam uktas tato rājā gautamena yaśasvinā 09,004.001c niḥśvasya dīrgham uṣṇaṃ ca tūṣṇīm āsīd viśāṃ pate 09,004.002a tato muhūrtaṃ sa dhyātvā dhārtarāṣṭro mahāmanāḥ 09,004.002c kṛpaṃ śāradvataṃ vākyam ity uvāca paraṃtapaḥ 09,004.003a yat kiṃ cit suhṛdā vācyaṃ tat sarvaṃ śrāvito hy aham 09,004.003c kṛtaṃ ca bhavatā sarvaṃ prāṇān saṃtyajya yudhyatā 09,004.004a gāhamānam anīkāni yudhyamānaṃ mahārathaiḥ 09,004.004c pāṇḍavair atitejobhir lokas tvām anudṛṣṭavān 09,004.005a suhṛdā yad idaṃ vācyaṃ bhavatā śrāvito hy aham 09,004.005c na māṃ prīṇāti tat sarvaṃ mumūrṣor iva bheṣajam 09,004.006a hetukāraṇasaṃyuktaṃ hitaṃ vacanam uttamam 09,004.006c ucyamānaṃ mahābāho na me viprāgrya rocate 09,004.007a rājyād vinikṛto 'smābhiḥ kathaṃ so 'smāsu viśvaset 09,004.007c akṣadyūte ca nṛpatir jito 'smābhir mahādhanaḥ 09,004.007e sa kathaṃ mama vākyāni śraddadhyād bhūya eva tu 09,004.008a tathā dautyena saṃprāptaḥ kṛṣṇaḥ pārthahite rataḥ 09,004.008c pralabdhaś ca hṛṣīkeśas tac ca karma virodhitam 09,004.008e sa ca me vacanaṃ brahman katham evābhimaṃsyate 09,004.009a vilalāpa hi yat kṛṣṇā sabhāmadhye sameyuṣī 09,004.009c na tan marṣayate kṛṣṇo na rājyaharaṇaṃ tathā 09,004.010a ekaprāṇāv ubhau kṛṣṇāv anyonyaṃ prati saṃhatau 09,004.010c purā yac chrutam evāsīd adya paśyāmi tat prabho 09,004.011a svasrīyaṃ ca hataṃ śrutvā duḥkhaṃ svapiti keśavaḥ 09,004.011c kṛtāgaso vayaṃ tasya sa madarthaṃ kathaṃ kṣamet 09,004.012a abhimanyor vināśena na śarma labhate 'rjunaḥ 09,004.012c sa kathaṃ maddhite yatnaṃ prakariṣyati yācitaḥ 09,004.013a madhyamaḥ pāṇḍavas tīkṣṇo bhīmaseno mahābalaḥ 09,004.013c pratijñātaṃ ca tenograṃ sa bhajyeta na saṃnamet 09,004.013d*0034_01 sa haniṣyati māṃ rudrahastenāpi hi rakṣitam 09,004.014a ubhau tau baddhanistriṃśāv ubhau cābaddhakaṅkaṭau 09,004.014c kṛtavairāv ubhau vīrau yamāv api yamopamau 09,004.015a dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca kṛtavairau mayā saha 09,004.015c tau kathaṃ maddhite yatnaṃ prakuryātāṃ dvijottama 09,004.016a duḥśāsanena yat kṛṣṇā ekavastrā rajasvalā 09,004.016c parikliṣṭā sabhāmadhye sarvalokasya paśyataḥ 09,004.017a tathā vivasanāṃ dīnāṃ smaranty adyāpi pāṇḍavāḥ 09,004.017b*0035_01 kṛṣṇaḥ pratyaham evedaṃ vakti nāśe mamoditaḥ 09,004.017b*0035_02 teṣu jīvatsu pārtheṣu tasmiñ jīvati keśave 09,004.017b*0035_03 vināśam eva yāsyāmi svapāpenaiva sānujaḥ 09,004.017c na nivārayituṃ śakyāḥ saṃgrāmāt te paraṃtapāḥ 09,004.018a yadā ca draupadī kṛṣṇā madvināśāya duḥkhitā 09,004.018c ugraṃ tepe tapaḥ kṛṣṇā bhartṝṇām arthasiddhaye 09,004.018e sthaṇḍile nityadā śete yāvad vairasya yātanā 09,004.019a nikṣipya mānaṃ darpaṃ ca vāsudevasahodarā 09,004.019c kṛṣṇāyāḥ preṣyavad bhūtvā śuśrūṣāṃ kurute sadā 09,004.020a iti sarvaṃ samunnaddhaṃ na nirvāti kathaṃ cana 09,004.020c abhimanyor vināśena sa saṃdheyaḥ kathaṃ mayā 09,004.021a kathaṃ ca nāma bhuktvemāṃ pṛthivīṃ sāgarāmbarām 09,004.021c pāṇḍavānāṃ prasādena bhuñjīyāṃ rājyam alpakam 09,004.022a upary upari rājñāṃ vai jvalito bhāskaro yathā 09,004.022c yudhiṣṭhiraṃ kathaṃ paścād anuyāsyāmi dāsavat 09,004.023a kathaṃ bhuktvā svayaṃ bhogān dattvā dāyāṃś ca puṣkalān 09,004.023c kṛpaṇaṃ vartayiṣyāmi kṛpaṇaiḥ saha jīvikām 09,004.024a nābhyasūyāmi te vākyam uktaṃ snigdhaṃ hitaṃ tvayā 09,004.024c na tu saṃdhim ahaṃ manye prāptakālaṃ kathaṃ cana 09,004.025a sunītam anupaśyāmi suyuddhena paraṃtapa 09,004.025c nāyaṃ klībayituṃ kālaḥ saṃyoddhuṃ kāla eva naḥ 09,004.026a iṣṭaṃ me bahubhir yajñair dattā vipreṣu dakṣiṇāḥ 09,004.026c prāptāḥ kramaśrutā vedāḥ śatrūṇāṃ mūrdhni ca sthitam 09,004.027a bhṛtyā me subhṛtās tāta dīnaś cābhyuddhṛto janaḥ 09,004.027b*0036_01 notsahe 'dya dvijaśreṣṭha pāṇḍavān vaktum īdṛśam 09,004.027c yātāni pararāṣṭrāṇi svarāṣṭram anupālitam 09,004.028a bhuktāś ca vividhā bhogās trivargaḥ sevito mayā 09,004.028c pitṝṇāṃ gatam ānṛṇyaṃ kṣatradharmasya cobhayoḥ 09,004.029a na dhruvaṃ sukham astīha kuto rājyaṃ kuto yaśaḥ 09,004.029c iha kīrtir vidhātavyā sā ca yuddhena nānyathā 09,004.030a gṛhe yat kṣatriyasyāpi nidhanaṃ tad vigarhitam 09,004.030c adharmaḥ sumahān eṣa yac chayyāmaraṇaṃ gṛhe 09,004.031a araṇye yo vimuñceta saṃgrāme vā tanuṃ naraḥ 09,004.031c kratūn āhṛtya mahato mahimānaṃ sa gacchati 09,004.032a kṛpaṇaṃ vilapann ārto jarayābhipariplutaḥ 09,004.032c mriyate rudatāṃ madhye jñātīnāṃ na sa pūruṣaḥ 09,004.033a tyaktvā tu vividhān bhogān prāptānāṃ paramāṃ gatim 09,004.033c apīdānīṃ suyuddhena gaccheyaṃ satsalokatām 09,004.034a śūrāṇām āryavṛttānāṃ saṃgrāmeṣv anivartinām 09,004.034c dhīmatāṃ satyasaṃdhānāṃ sarveṣāṃ kratuyājinām 09,004.035a śastrāvabhṛtham āptānāṃ dhruvaṃ vāsas triviṣṭape 09,004.035c mudā nūnaṃ prapaśyanti śubhrā hy apsarasāṃ gaṇāḥ 09,004.035d*0037_01 mṛdhe tanutyajo yodhān prekṣanty apsarasāṃ gaṇāḥ 09,004.035d*0038_01 nūnaṃ mudopatiṣṭhanti svarge tān apsarogaṇāḥ 09,004.036a paśyanti nūnaṃ pitaraḥ pūjitāñ śakrasaṃsadi 09,004.036c apsarobhiḥ parivṛtān modamānāṃs triviṣṭape 09,004.037a panthānam amarair yātaṃ śūraiś caivānivartibhiḥ 09,004.037c api taiḥ saṃgataṃ mārgaṃ vayam apy āruhemahi 09,004.038a pitāmahena vṛddhena tathācāryeṇa dhīmatā 09,004.038c jayadrathena karṇena tathā duḥśāsanena ca 09,004.038d*0039_01 sārdhaṃ duryodhanaḥ svarge khelatāṃ yuddhapātitaḥ 09,004.039a ghaṭamānā madarthe 'smin hatāḥ śūrā janādhipāḥ 09,004.039c śerate lohitāktāṅgāḥ pṛthivyāṃ śaravikṣatāḥ 09,004.040a uttamāstravidaḥ śūrā yathoktakratuyājinaḥ 09,004.040c tyaktvā prāṇān yathānyāyam indrasadmasu dhiṣṭhitāḥ 09,004.041a tais tv ayaṃ racitaḥ panthā durgamo hi punar bhavet 09,004.041c saṃpatadbhir mahāvegair ito yādbhiś ca sadgatim 09,004.042a ye madarthe hatāḥ śūrās teṣāṃ kṛtam anusmaran 09,004.042c ṛṇaṃ tat pratimuñcāno na rājye mana ādadhe 09,004.043a pātayitvā vayasyāṃś ca bhrātṝn atha pitāmahān 09,004.043c jīvitaṃ yadi rakṣeyaṃ loko māṃ garhayed dhruvam 09,004.044a kīdṛśaṃ ca bhaved rājyaṃ mama hīnasya bandhubhiḥ 09,004.044c sakhibhiś ca suhṛdbhiś ca praṇipatya ca pāṇḍavam 09,004.045a so 'ham etādṛśaṃ kṛtvā jagato 'sya parābhavam 09,004.045c suyuddhena tataḥ svargaṃ prāpsyāmi na tad anyathā 09,004.046a evaṃ duryodhanenoktaṃ sarve saṃpūjya tad vacaḥ 09,004.046b*0040_01 tac chrutvā tava putrasya sattvayuktasya bhāṣitam 09,004.046c sādhu sādhv iti rājānaṃ kṣatriyāḥ saṃbabhāṣire 09,004.047a parājayam aśocantaḥ kṛtacittāś ca vikrame 09,004.047c sarve suniścitā yoddhum udagramanaso 'bhavan 09,004.048a tato vāhān samāśvāsya sarve yuddhābhinandinaḥ 09,004.048c ūne dviyojane gatvā pratyatiṣṭhanta kauravāḥ 09,004.049a ākāśe vidrume puṇye prasthe himavataḥ śubhe 09,004.049c aruṇāṃ sarasvatīṃ prāpya papuḥ sasnuś ca tajjalam 09,004.050a tava putrāḥ kṛtotsāhāḥ paryavartanta te tataḥ 09,004.050c paryavasthāpya cātmānam anyonyena punas tadā 09,004.050e sarve rājan nyavartanta kṣatriyāḥ kālacoditāḥ 09,005.001 saṃjaya uvāca 09,005.001a atha haimavate prasthe sthitvā yuddhābhinandinaḥ 09,005.001c sarva eva mahārāja yodhās tatra samāgatāḥ 09,005.002a śalyaś ca citrasenaś ca śakuniś ca mahārathaḥ 09,005.002c aśvatthāmā kṛpaś caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ 09,005.003a suṣeṇo 'riṣṭasenaś ca dhṛtasenaś ca vīryavān 09,005.003c jayatsenaś ca rājānas te rātrim uṣitās tataḥ 09,005.004a raṇe karṇe hate vīre trāsitā jitakāśibhiḥ 09,005.004c nālabhañ śarma te putrā himavantam ṛte girim 09,005.005a te 'bruvan sahitās tatra rājānaṃ sainyasaṃnidhau 09,005.005c kṛtayatnā raṇe rājan saṃpūjya vidhivat tadā 09,005.006a kṛtvā senāpraṇetāraṃ parāṃs tvaṃ yoddhum arhasi 09,005.006c yenābhiguptāḥ saṃgrāme jayemāsuhṛdo vayam 09,005.007a tato duryodhanaḥ sthitvā rathe rathavarottamam 09,005.007c sarvayuddhavibhāgajñam antakapratimaṃ yudhi 09,005.008a svaṅgaṃ pracchannaśirasaṃ kambugrīvaṃ priyaṃvadam 09,005.008c vyākośapadmābhimukhaṃ vyāghrāsyaṃ merugauravam 09,005.009a sthāṇor vṛṣasya sadṛśaṃ skandhanetragatisvaraiḥ 09,005.009c puṣṭaśliṣṭāyatabhujaṃ suvistīrṇaghanorasam 09,005.010a jave bale ca sadṛśam aruṇānujavātayoḥ 09,005.010c ādityasya tviṣā tulyaṃ buddhyā cośanasā samam 09,005.011a kāntirūpamukhaiśvaryais tribhiś candramasopamam 09,005.011c kāñcanopalasaṃghātaiḥ sadṛśaṃ śliṣṭasaṃdhikam 09,005.012a suvṛttorukaṭījaṅghaṃ supādaṃ svaṅgulīnakham 09,005.012c smṛtvā smṛtvaiva ca guṇān dhātrā yatnād vinirmitam 09,005.013a sarvalakṣaṇasaṃpannaṃ nipuṇaṃ śrutisāgaram 09,005.013c jetāraṃ tarasārīṇām ajeyaṃ śatrubhir balāt 09,005.013d*0041_01 prayogabalasaṃhāraprāyaścittaṃ sumaṅgalam 09,005.013d*0041_02 prayogaviniyogau ca smṛtiṃ yasya guṇān viduḥ 09,005.014a daśāṅgaṃ yaś catuṣpādam iṣvastraṃ veda tattvataḥ 09,005.014c sāṅgāṃś ca caturo vedān samyag ākhyānapañcamān 09,005.015a ārādhya tryambakaṃ yatnād vratair ugrair mahātapāḥ 09,005.015c ayonijāyām utpanno droṇenāyonijena yaḥ 09,005.016a tam apratimakarmāṇaṃ rūpeṇāsadṛśaṃ bhuvi 09,005.016c pāragaṃ sarvavidyānāṃ guṇārṇavam aninditam 09,005.016e tam abhyetyātmajas tubhyam aśvatthāmānam abravīt 09,005.017a yaṃ puraskṛtya sahitā yudhi jeṣyāma pāṇḍavān 09,005.017c guruputro 'dya sarveṣām asmākaṃ paramā gatiḥ 09,005.017e bhavāṃs tasmān niyogāt te ko 'stu senāpatir mama 09,005.018 drauṇir uvāca 09,005.018a ayaṃ kulena vīryeṇa tejasā yaśasā śriyā 09,005.018c sarvair guṇaiḥ samuditaḥ śalyo no 'stu camūpatiḥ 09,005.019a bhāgineyān nijāṃs tyaktvā kṛtajño 'smān upāgataḥ 09,005.019c mahāseno mahābāhur mahāsena ivāparaḥ 09,005.020a enaṃ senāpatiṃ kṛtvā nṛpatiṃ nṛpasattama 09,005.020c śakyaḥ prāptuṃ jayo 'smābhir devaiḥ skandam ivājitam 09,005.021a tathokte droṇaputreṇa sarva eva narādhipāḥ 09,005.021c parivārya sthitāḥ śalyaṃ jayaśabdāṃś ca cakrire 09,005.021e yuddhāya ca matiṃ cakrūr āveśaṃ ca paraṃ yayuḥ 09,005.022a tato duryodhanaḥ śalyaṃ bhūmau sthitvā rathe sthitam 09,005.022c uvāca prāñjalir bhūtvā rāmabhīṣmasamaṃ raṇe 09,005.023a ayaṃ sa kālaḥ saṃprāpto mitrāṇāṃ mitravatsala 09,005.023c yatra mitram amitraṃ vā parīkṣante budhā janāḥ 09,005.024a sa bhavān astu naḥ śūraḥ praṇetā vāhinīmukhe 09,005.024c raṇaṃ ca yāte bhavati pāṇḍavā mandacetasaḥ 09,005.024e bhaviṣyanti sahāmātyāḥ pāñcālāś ca nirudyamāḥ 09,005.024f*0042_01 duryodhanavacaḥ śrutvā śalyo madrādhipas tadā 09,005.024f*0042_02 uvāca vākyaṃ dharmajño rājānaṃ rājasaṃnidhau 09,005.025 śalya uvāca 09,005.025a yat tu māṃ manyase rājan kururāja karomi tat 09,005.025c tvatpriyārthaṃ hi me sarvaṃ prāṇā rājyaṃ dhanāni ca 09,005.026 duryodhana uvāca 09,005.026a senāpatyena varaye tvām ahaṃ mātulātulam 09,005.026c so 'smān pāhi yudhāṃ śreṣṭha skando devān ivāhave 09,005.027a abhiṣicyasva rājendra devānām iva pāvakiḥ 09,005.027c jahi śatrūn raṇe vīra mahendro dānavān iva 09,006.001 saṃjaya uvāca 09,006.001a etac chrutvā vaco rājño madrarājaḥ pratāpavān 09,006.001c duryodhanaṃ tadā rājan vākyam etad uvāca ha 09,006.002a duryodhana mahābāho śṛṇu vākyavidāṃ vara 09,006.002c yāv etau manyase kṛṣṇau rathasthau rathināṃ varau 09,006.002e na me tulyāv ubhāv etau bāhuvīrye kathaṃ cana 09,006.003a udyatāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ sasurāsuramānavām 09,006.003c yodhayeyaṃ raṇamukhe saṃkruddhaḥ kim u pāṇḍavān 09,006.003e vijeṣye ca raṇe pārthān somakāṃś ca samāgatān 09,006.004a ahaṃ senāpraṇetā te bhaviṣyāmi na saṃśayaḥ 09,006.004c taṃ ca vyūhaṃ vidhāsyāmi na tariṣyanti yaṃ pare 09,006.004e iti satyaṃ bravīmy eṣa duryodhana na saṃśayaḥ 09,006.005a evam uktas tato rājā madrādhipatim añjasā 09,006.005c abhyaṣiñcata senāyā madhye bharatasattama 09,006.005e vidhinā śāstradṛṣṭena hṛṣṭarūpo viśāṃ pate 09,006.006a abhiṣikte tatas tasmin siṃhanādo mahān abhūt 09,006.006c tava sainyeṣv avādyanta vāditrāṇi ca bhārata 09,006.007a hṛṣṭāś cāsaṃs tadā yodhā madrakāś ca mahārathāḥ 09,006.007c tuṣṭuvuś caiva rājānaṃ śalyam āhavaśobhinam 09,006.008a jaya rājaṃś ciraṃ jīva jahi śatrūn samāgatān 09,006.008c tava bāhubalaṃ prāpya dhārtarāṣṭrā mahābalāḥ 09,006.008e nikhilāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ praśāsantu hatadviṣaḥ 09,006.009a tvaṃ hi śakto raṇe jetuṃ sasurāsuramānavān 09,006.009c martyadharmāṇa iha tu kim u somakasṛñjayān 09,006.010a evaṃ saṃstūyamānas tu madrāṇām adhipo balī 09,006.010c harṣaṃ prāpa tadā vīro durāpam akṛtātmabhiḥ 09,006.011 śalya uvāca 09,006.011a adyaivāhaṃ raṇe sarvān pāñcālān saha pāṇḍavaiḥ 09,006.011c nihaniṣyāmi rājendra svargaṃ yāsyāmi vā hataḥ 09,006.012a adya paśyantu māṃ lokā vicarantam abhītavat 09,006.012c adya pāṇḍusutāḥ sarve vāsudevaḥ sasātyakiḥ 09,006.013a pāñcālāś cedayaś caiva draupadeyāś ca sarvaśaḥ 09,006.013c dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca sarve cāpi prabhadrakāḥ 09,006.014a vikramaṃ mama paśyantu dhanuṣaś ca mahad balam 09,006.014c lāghavaṃ cāstravīryaṃ ca bhujayoś ca balaṃ yudhi 09,006.015a adya paśyantu me pārthāḥ siddhāś ca saha cāraṇaiḥ 09,006.015c yādṛśaṃ me balaṃ bāhvoḥ saṃpad astreṣu yā ca me 09,006.016a adya me vikramaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 09,006.016c pratīkāraparā bhūtvā ceṣṭantāṃ vividhāḥ kriyāḥ 09,006.017a adya sainyāni pāṇḍūnāṃ drāvayiṣye samantataḥ 09,006.017c droṇabhīṣmāv ati vibho sūtaputraṃ ca saṃyuge 09,006.017e vicariṣye raṇe yudhyan priyārthaṃ tava kaurava 09,006.018 saṃjaya uvāca 09,006.018a abhiṣikte tadā śalye tava sainyeṣu mānada 09,006.018c na karṇavyasanaṃ kiṃ cin menire tatra bhārata 09,006.019a hṛṣṭāḥ sumanasaś caiva babhūvus tatra sainikāḥ 09,006.019c menire nihatān pārthān madrarājavaśaṃ gatān 09,006.020a praharṣaṃ prāpya senā tu tāvakī bharatarṣabha 09,006.020c tāṃ rātriṃ sukhinī suptā svasthacitteva sābhavat 09,006.021a sainyasya tava taṃ śabdaṃ śrutvā rājā yudhiṣṭhiraḥ 09,006.021c vārṣṇeyam abravīd vākyaṃ sarvakṣatrasya śṛṇvataḥ 09,006.022a madrarājaḥ kṛtaḥ śalyo dhārtarāṣṭreṇa mādhava 09,006.022c senāpatir maheṣvāsaḥ sarvasainyeṣu pūjitaḥ 09,006.023a etac chrutvā yathābhūtaṃ kuru mādhava yat kṣamam 09,006.023c bhavān netā ca goptā ca vidhatsva yad anantaram 09,006.024a tam abravīn mahārāja vāsudevo janādhipam 09,006.024c ārtāyanim ahaṃ jāne yathātattvena bhārata 09,006.025a vīryavāṃś ca mahātejā mahātmā ca viśeṣataḥ 09,006.025c kṛtī ca citrayodhī ca saṃyukto lāghavena ca 09,006.026a yādṛg bhīṣmas tathā droṇo yādṛk karṇaś ca saṃyuge 09,006.026c tādṛśas tad viśiṣṭo vā madrarājo mato mama 09,006.026d*0043_01 evam ukte tu kṛṣṇena dharmarājo viśāṃ patiḥ 09,006.026d*0043_02 saṃgrāmāya matiṃ cakre tataḥ parapuraṃjayaḥ 09,006.026d*0043_03 bherīmṛdaṅgaśaṅkhānāṃ paṭahānāṃ tathaiva ca 09,006.026d*0043_04 ninādair ubhayos tatra sainyayor vyāptam ambaram 09,006.027a yudhyamānasya tasyājau cintayann eva bhārata 09,006.027c yoddhāraṃ nādhigacchāmi tulyarūpaṃ janādhipa 09,006.028a śikhaṇḍyarjunabhīmānāṃ sātvatasya ca bhārata 09,006.028c dhṛṣṭadyumnasya ca tathā balenābhyadhiko raṇe 09,006.029a madrarājo mahārāja siṃhadviradavikramaḥ 09,006.029c vicariṣyaty abhīḥ kāle kālaḥ kruddhaḥ prajāsv iva 09,006.030a tasyādya na prapaśyāmi pratiyoddhāram āhave 09,006.030c tvām ṛte puruṣavyāghra śārdūlasamavikramam 09,006.031a sadevaloke kṛtsne 'smin nānyas tvattaḥ pumān bhavet 09,006.031c madrarājaṃ raṇe kruddhaṃ yo hanyāt kurunandana 09,006.031e ahany ahani yudhyantaṃ kṣobhayantaṃ balaṃ tava 09,006.032a tasmāj jahi raṇe śalyaṃ maghavān iva śambaram 09,006.032c atipaścād asau vīro dhārtarāṣṭreṇa satkṛtaḥ 09,006.033a tavaiva hi jayo nūnaṃ hate madreśvare yudhi 09,006.033c tasmin hate hataṃ sarvaṃ dhārtarāṣṭrabalaṃ mahat 09,006.034a etac chrutvā mahārāja vacanaṃ mama sāṃpratam 09,006.034c pratyudyāhi raṇe pārtha madrarājaṃ mahābalam 09,006.034e jahi cainaṃ mahābāho vāsavo namuciṃ yathā 09,006.035a na caivātra dayā kāryā mātulo 'yaṃ mameti vai 09,006.035c kṣatradharmaṃ puraskṛtya jahi madrajaneśvaram 09,006.036a bhīṣmadroṇārṇavaṃ tīrtvā karṇapātālasaṃbhavam 09,006.036c mā nimajjasva sagaṇaḥ śalyam āsādya goṣpadam 09,006.037a yac ca te tapaso vīryaṃ yac ca kṣātraṃ balaṃ tava 09,006.037b*0044_01 cakṣur dharmeti yal loke kathyase tvaṃ janādhipa 09,006.037c tad darśaya raṇe sarvaṃ jahi cainaṃ mahāratham 09,006.038a etāvad uktvā vacanaṃ keśavaḥ paravīrahā 09,006.038c jagāma śibiraṃ sāyaṃ pūjyamāno 'tha pāṇḍavaiḥ 09,006.039a keśave tu tadā yāte dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 09,006.039c visṛjya sarvān bhrātṝṃś ca pāñcālān atha somakān 09,006.039e suṣvāpa rajanīṃ tāṃ tu viśalya iva kuñjaraḥ 09,006.040a te ca sarve maheṣvāsāḥ pāñcālāḥ pāṇḍavās tathā 09,006.040b*0045_01 abravīt tāvakān sarvān karṇasya nidhanena vai 09,006.040c karṇasya nidhane hṛṣṭāḥ suṣupus tāṃ niśāṃ tadā 09,006.041a gatajvaraṃ maheṣvāsaṃ tīrṇapāraṃ mahāratham 09,006.041c babhūva pāṇḍaveyānāṃ sainyaṃ pramuditaṃ niśi 09,006.041e sūtaputrasya nidhane jayaṃ labdhvā ca māriṣa 09,006.041f*0046_01 prabhātasamaye hṛṣṭāḥ saṃnahyanta rathottamāḥ 09,007.001 saṃjaya uvāca 09,007.001a vyatītāyāṃ rajanyāṃ tu rājā duryodhanas tadā 09,007.001c abravīt tāvakān sarvān saṃnahyantāṃ mahārathāḥ 09,007.002a rājñas tu matam ājñāya samanahyata sā camūḥ 09,007.002c ayojayan rathāṃs tūrṇaṃ paryadhāvaṃs tathāpare 09,007.003a akalpyanta ca mātaṅgāḥ samanahyanta pattayaḥ 09,007.003c hayān āstaraṇopetāṃś cakrur anye sahasraśaḥ 09,007.004a vāditrāṇāṃ ca ninadaḥ prādurāsīd viśāṃ pate 09,007.004c bodhanārthaṃ hi yodhānāṃ sainyānāṃ cāpy udīryatām 09,007.005a tato balāni sarvāṇi senāśiṣṭāni bhārata 09,007.005c saṃnaddhāny eva dadṛśur mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam 09,007.006a śalyaṃ senāpatiṃ kṛtvā madrarājaṃ mahārathāḥ 09,007.006c pravibhajya balaṃ sarvam anīkeṣu vyavasthitāḥ 09,007.007a tataḥ sarve samāgamya putreṇa tava sainikāḥ 09,007.007c kṛpaś ca kṛtavarmā ca drauṇiḥ śalyo 'tha saubalaḥ 09,007.008a anye ca pārthivāḥ śeṣāḥ samayaṃ cakrire tadā 09,007.008c na na ekena yoddhavyaṃ kathaṃ cid api pāṇḍavaiḥ 09,007.009a yo hy ekaḥ pāṇḍavair yudhyed yo vā yudhyantam utsṛjet 09,007.009c sa pañcabhir bhaved yuktaḥ pātakaiḥ sopapātakaiḥ 09,007.009d*0047_01 adyācāryasuto drauṇir naiko yudhyeta śatrubhiḥ 09,007.009e anyonyaṃ parirakṣadbhir yoddhavyaṃ sahitaiś ca naḥ 09,007.010a evaṃ te samayaṃ kṛtvā sarve tatra mahārathāḥ 09,007.010c madrarājaṃ puraskṛtya tūrṇam abhyadravan parān 09,007.011a tathaiva pāṇḍavā rājan vyūhya sainyaṃ mahāraṇe 09,007.011c abhyayuḥ kauravān sarvān yotsyamānāḥ samantataḥ 09,007.012a tad balaṃ bharataśreṣṭha kṣubdhārṇavasamasvanam 09,007.012c samuddhūtārṇavākāram uddhūtarathakuñjaram 09,007.013 dhṛtarāṣṭra uvāca 09,007.013a droṇasya bhīṣmasya ca vai rādheyasya ca me śrutam 09,007.013c pātanaṃ śaṃsa me bhūyaḥ śalyasyātha sutasya me 09,007.014a kathaṃ raṇe hataḥ śalyo dharmarājena saṃjaya 09,007.014b*0048_01 kathaṃ ca nihataḥ saṃkhye gadāyuddhaviśāradaḥ 09,007.014c bhīmena ca mahābāhuḥ putro duryodhano mama 09,007.015 saṃjaya uvāca 09,007.015a kṣayaṃ manuṣyadehānāṃ rathanāgāśvasaṃkṣayam 09,007.015c śṛṇu rājan sthiro bhūtvā saṃgrāmaṃ śaṃsato mama 09,007.015d*0049_01 śṛṇu rājann avahito gajāśvanarasaṃkṣayam 09,007.015d*0049_02 vakṣye 'haṃ sarvayodhānāṃ saṃgrāmaṃ tava dāruṇam 09,007.016a āśā balavatī rājan putrāṇāṃ te 'bhavat tadā 09,007.016c hate bhīṣme ca droṇe ca sūtaputre ca pātite 09,007.016e śalyaḥ pārthān raṇe sarvān nihaniṣyati māriṣa 09,007.017a tām āśāṃ hṛdaye kṛtvā samāśvāsya ca bhārata 09,007.017c madrarājaṃ ca samare samāśritya mahāratham 09,007.017e nāthavantam athātmānam amanyata sutas tava 09,007.018a yadā karṇe hate pārthāḥ siṃhanādaṃ pracakrire 09,007.018c tadā rājan dhārtarāṣṭrān āviveśa mahad bhayam 09,007.019a tān samāśvāsya tu tadā madrarājaḥ pratāpavān 09,007.019c vyūhya vyūhaṃ mahārāja sarvatobhadram ṛddhimat 09,007.020a pratyudyāto raṇe pārthān madrarājaḥ pratāpavān 09,007.020c vidhunvan kārmukaṃ citraṃ bhāraghnaṃ vegavattaram 09,007.021a rathapravaram āsthāya saindhavāśvaṃ mahārathaḥ 09,007.021c tasya sītā mahārāja rathasthāśobhayad ratham 09,007.021d*0050_01 tasya sthitvā mahārāja mukhe vyūhasya daṃśitaḥ 09,007.022a sa tena saṃvṛto vīro rathenāmitrakarśanaḥ 09,007.022c tasthau śūro mahārāja putrāṇāṃ te bhayapraṇut 09,007.023a prayāṇe madrarājo 'bhūn mukhaṃ vyūhasya daṃśitaḥ 09,007.023c madrakaiḥ sahito vīraiḥ karṇaputraiś ca durjayaiḥ 09,007.024a savye 'bhūt kṛtavarmā ca trigartaiḥ parivāritaḥ 09,007.024c gautamo dakṣiṇe pārśve śakaiś ca yavanaiḥ saha 09,007.025a aśvatthāmā pṛṣṭhato 'bhūt kāmbojaiḥ parivāritaḥ 09,007.025c duryodhano 'bhavan madhye rakṣitaḥ kurupuṃgavaiḥ 09,007.026a hayānīkena mahatā saubalaś cāpi saṃvṛtaḥ 09,007.026c prayayau sarvasainyena kaitavyaś ca mahārathaḥ 09,007.027a pāṇḍavāś ca maheṣvāsā vyūhya sainyam ariṃdamāḥ 09,007.027c tridhā bhūtvā mahārāja tava sainyam upādravan 09,007.028a dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca sātyakiś ca mahārathaḥ 09,007.028c śalyasya vāhinīṃ tūrṇam abhidudruvur āhave 09,007.029a tato yudhiṣṭhiro rājā svenānīkena saṃvṛtaḥ 09,007.029c śalyam evābhidudrāva jighāṃsur bharatarṣabha 09,007.030a hārdikyaṃ tu maheṣvāsam arjunaḥ śatrupūgahā 09,007.030c saṃśaptakagaṇāṃś caiva vegato 'bhividudruve 09,007.031a gautamaṃ bhīmaseno vai somakāś ca mahārathāḥ 09,007.031c abhyadravanta rājendra jighāṃsantaḥ parān yudhi 09,007.032a mādrīputrau tu śakunim ulūkaṃ ca mahārathau 09,007.032c sasainyau sahasenau tāv upatasthatur āhave 09,007.033a tathaivāyutaśo yodhās tāvakāḥ pāṇḍavān raṇe 09,007.033c abhyadravanta saṃkruddhā vividhāyudhapāṇayaḥ 09,007.034 dhṛtarāṣṭra uvāca 09,007.034a hate bhīṣme maheṣvāse droṇe karṇe mahārathe 09,007.034c kuruṣv alpāvaśiṣṭeṣu pāṇḍaveṣu ca saṃyuge 09,007.035a susaṃrabdheṣu pārtheṣu parākrānteṣu saṃjaya 09,007.035c māmakānāṃ pareṣāṃ ca kiṃ śiṣṭam abhavad balam 09,007.036 saṃjaya uvāca 09,007.036a yathā vayaṃ pare rājan yuddhāya samavasthitāḥ 09,007.036c yāvac cāsīd balaṃ śiṣṭaṃ saṃgrāme tan nibodha me 09,007.037a ekādaśa sahasrāṇi rathānāṃ bharatarṣabha 09,007.037c daśa dantisahasrāṇi sapta caiva śatāni ca 09,007.038a pūrṇe śatasahasre dve hayānāṃ bharatarṣabha 09,007.038c narakoṭyas tathā tisro balam etat tavābhavat 09,007.039a rathānāṃ ṣaṭsahasrāṇi ṣaṭsahasrāś ca kuñjarāḥ 09,007.039c daśa cāśvasahasrāṇi pattikoṭī ca bhārata 09,007.040a etad balaṃ pāṇḍavānām abhavac cheṣam āhave 09,007.040b*0051_01 svalpam apy etad eveha balavat parirakṣitam 09,007.040c eta eva samājagmur yuddhāya bharatarṣabha 09,007.040d*0052_01 śastrāstreṣv abhavan ghorāḥ ketavaḥ kṣayakāriṇaḥ 09,007.040d*0052_02 bhrāntyāśvāḥ śataśas tatra netrāṇy uccair avarṣayan 09,007.041a evaṃ vibhajya rājendra madrarājamate sthitāḥ 09,007.041c pāṇḍavān pratyudīyāma jayagṛddhāḥ pramanyavaḥ 09,007.042a tathaiva pāṇḍavāḥ śūrāḥ samare jitakāśinaḥ 09,007.042c upayātā naravyāghrāḥ pāñcālāś ca yaśasvinaḥ 09,007.043a evam ete balaughena parasparavadhaiṣiṇaḥ 09,007.043c upayātā naravyāghrāḥ pūrvāṃ saṃdhyāṃ prati prabho 09,007.044a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam 09,007.044c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nighnatām itaretaram 09,008.001 saṃjaya uvāca 09,008.001a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ kurūṇāṃ bhayavardhanam 09,008.001c sṛñjayaiḥ saha rājendra ghoraṃ devāsuropamam 09,008.002a narā rathā gajaughāś ca sādinaś ca sahasraśaḥ 09,008.002c vājinaś ca parākrāntāḥ samājagmuḥ parasparam 09,008.003a nāgānāṃ bhīmarūpāṇāṃ dravatāṃ nisvano mahān 09,008.003c aśrūyata yathā kāle jaladānāṃ nabhastale 09,008.004a nāgair abhyāhatāḥ ke cit sarathā rathino 'patan 09,008.004c vyadravanta raṇe vīrā drāvyamāṇā madotkaṭaiḥ 09,008.005a hayaughān pādarakṣāṃś ca rathinas tatra śikṣitāḥ 09,008.005c śaraiḥ saṃpreṣayām āsuḥ paralokāya bhārata 09,008.006a sādinaḥ śikṣitā rājan parivārya mahārathān 09,008.006c vicaranto raṇe 'bhyaghnan prāsaśaktyṛṣṭibhis tathā 09,008.007a dhanvinaḥ puruṣāḥ ke cit saṃnivārya mahārathān 09,008.007c ekaṃ bahava āsādya preṣayeyur yamakṣayam 09,008.008a nāgaṃ rathavarāṃś cānye parivārya mahārathāḥ 09,008.008c sottarāyudhinaṃ jaghnur dravamāṇā mahāravam 09,008.009a tathā ca rathinaṃ kruddhaṃ vikirantaṃ śarān bahūn 09,008.009c nāgā jaghnur mahārāja parivārya samantataḥ 09,008.010a nāgo nāgam abhidrutya rathī ca rathinaṃ raṇe 09,008.010c śaktitomaranārācair nijaghnus tatra tatra ha 09,008.011a pādātān avamṛdnanto rathavāraṇavājinaḥ 09,008.011c raṇamadhye vyadṛśyanta kurvanto mahad ākulam 09,008.012a hayāś ca paryadhāvanta cāmarair upaśobhitāḥ 09,008.012c haṃsā himavataḥ prasthe pibanta iva medinīm 09,008.013a teṣāṃ tu vājināṃ bhūmiḥ khuraiś citrā viśāṃ pate 09,008.013c aśobhata yathā nārī karajakṣatavikṣatā 09,008.014a vājināṃ khuraśabdena rathanemisvanena ca 09,008.014c pattīnāṃ cāpi śabdena nāgānāṃ bṛṃhitena ca 09,008.015a vāditrāṇāṃ ca ghoṣeṇa śaṅkhānāṃ nisvanena ca 09,008.015c abhavan nāditā bhūmir nirghātair iva bhārata 09,008.016a dhanuṣāṃ kūjamānānāṃ nistriṃśānāṃ ca dīpyatām 09,008.016c kavacānāṃ prabhābhiś ca na prājñāyata kiṃ cana 09,008.017a bahavo bāhavaś chinnā nāgarājakaropamāḥ 09,008.017c udveṣṭante viveṣṭante vegaṃ kurvanti dāruṇam 09,008.018a śirasāṃ ca mahārāja patatāṃ vasudhātale 09,008.018c cyutānām iva tālebhyaḥ phalānāṃ śrūyate svanaḥ 09,008.019a śirobhiḥ patitair bhāti rudhirārdrair vasuṃdharā 09,008.019c tapanīyanibhaiḥ kāle nalinair iva bhārata 09,008.020a udvṛttanayanais tais tu gatasattvaiḥ suvikṣataiḥ 09,008.020c vyabhrājata mahārāja puṇḍarīkair ivāvṛtā 09,008.021a bāhubhiś candanādigdhaiḥ sakeyūrair mahādhanaiḥ 09,008.021c patitair bhāti rājendra mahī śakradhvajair iva 09,008.022a ūrubhiś ca narendrāṇāṃ vinikṛttair mahāhave 09,008.022c hastihastopamair anyaiḥ saṃvṛtaṃ tad raṇāṅgaṇam 09,008.023a kabandhaśatasaṃkīrṇaṃ chatracāmaraśobhitam 09,008.023c senāvanaṃ tac chuśubhe vanaṃ puṣpācitaṃ yathā 09,008.024a tatra yodhā mahārāja vicaranto hy abhītavat 09,008.024c dṛśyante rudhirāktāṅgāḥ puṣpitā iva kiṃśukāḥ 09,008.025a mātaṅgāś cāpy adṛśyanta śaratomarapīḍitāḥ 09,008.025c patantas tatra tatraiva chinnābhrasadṛśā raṇe 09,008.026a gajānīkaṃ mahārāja vadhyamānaṃ mahātmabhiḥ 09,008.026c vyadīryata diśaḥ sarvā vātanunnā ghanā iva 09,008.027a te gajā ghanasaṃkāśāḥ petur urvyāṃ samantataḥ 09,008.027c vajrarugṇā iva babhuḥ parvatā yugasaṃkṣaye 09,008.028a hayānāṃ sādibhiḥ sārdhaṃ patitānāṃ mahītale 09,008.028c rāśayaḥ saṃpradṛśyante girimātrās tatas tataḥ 09,008.029a saṃjajñe raṇabhūmau tu paralokavahā nadī 09,008.029c śoṇitodā rathāvartā dhvajavṛkṣāsthiśarkarā 09,008.030a bhujanakrā dhanuḥsrotā hastiśailā hayopalā 09,008.030c medomajjākardaminī chatrahaṃsā gadoḍupā 09,008.031a kavacoṣṇīṣasaṃchannā patākāruciradrumā 09,008.031c cakracakrāvalījuṣṭā triveṇūdaṇḍakāvṛtā 09,008.032a śūrāṇāṃ harṣajananī bhīrūṇāṃ bhayavardhinī 09,008.032c prāvartata nadī raudrā kurusṛñjayasaṃkulā 09,008.033a tāṃ nadīṃ pitṛlokāya vahantīm atibhairavām 09,008.033c terur vāhananaubhis te śūrāḥ parighabāhavaḥ 09,008.034a vartamāne tathā yuddhe nirmaryāde viśāṃ pate 09,008.034c caturaṅgakṣaye ghore pūrvaṃ devāsuropame 09,008.035a akrośan bāndhavān anye tatra tatra paraṃtapa 09,008.035c krośadbhir bāndhavaiś cānye bhayārtā na nivartire 09,008.036a nirmaryāde tathā yuddhe vartamāne bhayānake 09,008.036c arjuno bhīmasenaś ca mohayāṃ cakratuḥ parān 09,008.037a sā vadhyamānā mahatī senā tava janādhipa 09,008.037c amuhyat tatra tatraiva yoṣin madavaśād iva 09,008.038a mohayitvā ca tāṃ senāṃ bhīmasenadhanaṃjayau 09,008.038c dadhmatur vārijau tatra siṃhanādaṃ ca nedatuḥ 09,008.039a śrutvaiva tu mahāśabdaṃ dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinau 09,008.039c dharmarājaṃ puraskṛtya madrarājam abhidrutau 09,008.040a tatrāścaryam apaśyāma ghorarūpaṃ viśāṃ pate 09,008.040c śalyena saṃgatāḥ śūrā yad ayudhyanta bhāgaśaḥ 09,008.041a mādrīputrau sarabhasau kṛtāstrau yuddhadurmadau 09,008.041c abhyayātāṃ tvarāyuktau jigīṣantau balaṃ tava 09,008.042a tato nyavartata balaṃ tāvakaṃ bharatarṣabha 09,008.042c śaraiḥ praṇunnaṃ bahudhā pāṇḍavair jitakāśibhiḥ 09,008.043a vadhyamānā camūḥ sā tu putrāṇāṃ prekṣatāṃ tava 09,008.043c bheje diśo mahārāja praṇunnā dṛḍhadhanvibhiḥ 09,008.043e hāhākāro mahāñ jajñe yodhānāṃ tava bhārata 09,008.044a tiṣṭha tiṣṭheti vāg āsīd drāvitānāṃ mahātmanām 09,008.044c kṣatriyāṇāṃ tadānyonyaṃ saṃyuge jayam icchatām 09,008.044e ādravann eva bhagnās te pāṇḍavais tava sainikāḥ 09,008.045a tyaktvā yuddhe priyān putrān bhrātṝn atha pitāmahān 09,008.045c mātulān bhāgineyāṃś ca tathā saṃbandhibāndhavān 09,008.046a hayān dvipāṃs tvarayanto yodhā jagmuḥ samantataḥ 09,008.046c ātmatrāṇakṛtotsāhās tāvakā bharatarṣabha 09,009.001 saṃjaya uvāca 09,009.001a tat prabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā madrarājaḥ pratāpavān 09,009.001c uvāca sārathiṃ tūrṇaṃ codayāśvān mahājavān 09,009.002a eṣa tiṣṭhati vai rājā pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ 09,009.002c chatreṇa dhriyamāṇena pāṇḍureṇa virājatā 09,009.003a atra māṃ prāpaya kṣipraṃ paśya me sārathe balam 09,009.003c na samarthā hi me pārthāḥ sthātum adya puro yudhi 09,009.004a evam uktas tataḥ prāyān madrarājasya sārathiḥ 09,009.004c yatra rājā satyasaṃdho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 09,009.005a āpatantaṃ ca sahasā pāṇḍavānāṃ mahad balam 09,009.005c dadhāraiko raṇe śalyo velevoddhṛtam arṇavam 09,009.006a pāṇḍavānāṃ balaughas tu śalyam āsādya māriṣa 09,009.006c vyatiṣṭhata tadā yuddhe sindhor vega ivācalam 09,009.007a madrarājaṃ tu samare dṛṣṭvā yuddhāya viṣṭhitam 09,009.007c kuravaḥ saṃnyavartanta mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam 09,009.008a teṣu rājan nivṛtteṣu vyūḍhānīkeṣu bhāgaśaḥ 09,009.008c prāvartata mahāraudraḥ saṃgrāmaḥ śoṇitodakaḥ 09,009.008e samārchac citrasenena nakulo yuddhadurmadaḥ 09,009.008f*0053_01 nātheva ca mahārāja citrasenas tu pāṇḍavam 09,009.009a tau parasparam āsādya citrakārmukadhāriṇau 09,009.009c meghāv iva yathodvṛttau dakṣiṇottaravarṣiṇau 09,009.010a śaratoyaiḥ siṣicatus tau parasparam āhave 09,009.010c nāntaraṃ tatra paśyāmi pāṇḍavasyetarasya vā 09,009.011a ubhau kṛtāstrau balinau rathacaryāviśāradau 09,009.011c parasparavadhe yattau chidrānveṣaṇatatparau 09,009.012a citrasenas tu bhallena pītena niśitena ca 09,009.012c nakulasya mahārāja muṣṭideśe 'cchinad dhanuḥ 09,009.013a athainaṃ chinnadhanvānaṃ rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ 09,009.013c tribhiḥ śarair asaṃbhrānto lalāṭe vai samarpayat 09,009.014a hayāṃś cāsya śarais tīkṣṇaiḥ preṣayām āsa mṛtyave 09,009.014c tathā dhvajaṃ sārathiṃ ca tribhis tribhir apātayat 09,009.015a sa śatrubhujanirmuktair lalāṭasthais tribhiḥ śaraiḥ 09,009.015c nakulaḥ śuśubhe rājaṃs triśṛṅga iva parvataḥ 09,009.016a sa chinnadhanvā virathaḥ khaḍgam ādāya carma ca 09,009.016c rathād avātarad vīraḥ śailāgrād iva kesarī 09,009.017a padbhyām āpatatas tasya śaravṛṣṭim avāsṛjat 09,009.017c nakulo 'py agrasat tāṃ vai carmaṇā laghuvikramaḥ 09,009.018a citrasenarathaṃ prāpya citrayodhī jitaśramaḥ 09,009.018c āruroha mahābāhuḥ sarvasainyasya paśyataḥ 09,009.019a sakuṇḍalaṃ samukuṭaṃ sunasaṃ svāyatekṣaṇam 09,009.019c citrasenaśiraḥ kāyād apāharata pāṇḍavaḥ 09,009.019e sa papāta rathopasthād divākarasamaprabhaḥ 09,009.020a citrasenaṃ viśastaṃ tu dṛṣṭvā tatra mahārathāḥ 09,009.020b*0054_01 citrasenaṃ hataṃ dṛṣṭvā sarve pāṇḍavasainikāḥ 09,009.020b*0055_01 citraseno mahārāja nakulena hato raṇe 09,009.020c sādhuvādasvanāṃś cakruḥ siṃhanādāṃś ca puṣkalān 09,009.021a viśastaṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā karṇaputrau mahārathau 09,009.021c suṣeṇaḥ satyasenaś ca muñcantau niśitāñ śarān 09,009.022a tato 'bhyadhāvatāṃ tūrṇaṃ pāṇḍavaṃ rathināṃ varam 09,009.022c jighāṃsantau yathā nāgaṃ vyāghrau rājan mahāvane 09,009.023a tāv abhyadhāvatāṃ tīkṣṇau dvāv apy enaṃ mahāratham 09,009.023c śaraughān samyag asyantau jīmūtau salilaṃ yathā 09,009.024a sa śaraiḥ sarvato viddhaḥ prahṛṣṭa iva pāṇḍavaḥ 09,009.024b*0056_01 nakulo bharataśreṣṭhas tābhyāṃ parabalārdanaḥ 09,009.024c anyat kārmukam ādāya ratham āruhya vīryavān 09,009.024e atiṣṭhata raṇe vīraḥ kruddharūpa ivāntakaḥ 09,009.025a tasya tau bhrātarau rājañ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 09,009.025c rathaṃ viśakalīkartuṃ samārabdhau viśāṃ pate 09,009.026a tataḥ prahasya nakulaś caturbhiś caturo raṇe 09,009.026c jaghāna niśitais tīkṣṇaiḥ satyasenasya vājinaḥ 09,009.027a tataḥ saṃdhāya nārācaṃ rukmapuṅkhaṃ śilāśitam 09,009.027c dhanuś ciccheda rājendra satyasenasya pāṇḍavaḥ 09,009.028a athānyaṃ ratham āsthāya dhanur ādāya cāparam 09,009.028c satyasenaḥ suṣeṇaś ca pāṇḍavaṃ paryadhāvatām 09,009.029a avidhyat tāv asaṃbhrāntau mādrīputraḥ pratāpavān 09,009.029c dvābhyāṃ dvābhyāṃ mahārāja śarābhyāṃ raṇamūrdhani 09,009.030a suṣeṇas tu tataḥ kruddhaḥ pāṇḍavasya mahad dhanuḥ 09,009.030c ciccheda prahasan yuddhe kṣurapreṇa mahārathaḥ 09,009.031a athānyad dhanur ādāya nakulaḥ krodhamūrchitaḥ 09,009.031c suṣeṇaṃ pañcabhir viddhvā dhvajam ekena cicchide 09,009.032a satyasenasya ca dhanur hastāvāpaṃ ca māriṣa 09,009.032c ciccheda tarasā yuddhe tata uccukruśur janāḥ 09,009.033a athānyad dhanur ādāya vegaghnaṃ bhārasādhanam 09,009.033c śaraiḥ saṃchādayām āsa samantāt pāṇḍunandanam 09,009.034a saṃnivārya tu tān bāṇān nakulaḥ paravīrahā 09,009.034c satyasenaṃ suṣeṇaṃ ca dvābhyāṃ dvābhyām avidhyata 09,009.034d*0057_01 tataḥ śaktiṃ samudyamya satyasenāya cikṣipe 09,009.035a tāv enaṃ pratyavidhyetāṃ pṛthak pṛthag ajihmagaiḥ 09,009.035c sārathiṃ cāsya rājendra śarair vivyadhatuḥ śitaiḥ 09,009.036a satyaseno ratheṣāṃ tu nakulasya dhanus tathā 09,009.036c pṛthak śarābhyāṃ ciccheda kṛtahastaḥ pratāpavān 09,009.037a sa rathe 'tirathas tiṣṭhan rathaśaktiṃ parāmṛśat 09,009.037c svarṇadaṇḍām akuṇṭhāgrāṃ tailadhautāṃ sunirmalām 09,009.038a lelihānām iva vibho nāgakanyāṃ mahāviṣām 09,009.038c samudyamya ca cikṣepa satyasenasya saṃyuge 09,009.039a sā tasya hṛdayaṃ saṃkhye bibheda śatadhā nṛpa 09,009.039c sa papāta rathād bhūmau gatasattvo 'lpacetanaḥ 09,009.040a bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā suṣeṇaḥ krodhamūrchitaḥ 09,009.040c abhyavarṣac charais tūrṇaṃ padātiṃ pāṇḍunandanam 09,009.040d*0058_01 caturbhiś caturo vāhān dhvajaṃ chittvā tu pañcabhiḥ 09,009.040d*0058_02 tribhir vai sārathiṃ hatvā karṇaputro nanāda ha 09,009.041a nakulaṃ virathaṃ dṛṣṭvā draupadeyo mahābalaḥ 09,009.041c sutasomo 'bhidudrāva parīpsan pitaraṃ raṇe 09,009.042a tato 'dhiruhya nakulaḥ sutasomasya taṃ ratham 09,009.042c śuśubhe bharataśreṣṭho giristha iva kesarī 09,009.042e so 'nyat kārmukam ādāya suṣeṇaṃ samayodhayat 09,009.043a tāv ubhau śaravarṣābhyāṃ samāsādya parasparam 09,009.043c parasparavadhe yatnaṃ cakratuḥ sumahārathau 09,009.044a suṣeṇas tu tataḥ kruddhaḥ pāṇḍavaṃ viśikhais tribhiḥ 09,009.044c sutasomaṃ ca viṃśatyā bāhvor urasi cārpayat 09,009.045a tataḥ kruddho mahārāja nakulaḥ paravīrahā 09,009.045c śarais tasya diśaḥ sarvāś chādayām āsa vīryavān 09,009.046a tato gṛhītvā tīkṣṇāgram ardhacandraṃ sutejanam 09,009.046c sa vegayuktaṃ cikṣepa karṇaputrasya saṃyuge 09,009.047a tasya tena śiraḥ kāyāj jahāra nṛpasattama 09,009.047c paśyatāṃ sarvasainyānāṃ tad adbhutam ivābhavat 09,009.048a sa hataḥ prāpatad rājan nakulena mahātmanā 09,009.048c nadīvegād ivārugṇas tīrajaḥ pādapo mahān 09,009.049a karṇaputravadhaṃ dṛṣṭvā nakulasya ca vikramam 09,009.049c pradudrāva bhayāt senā tāvakī bharatarṣabha 09,009.050a tāṃ tu senāṃ mahārāja madrarājaḥ pratāpavān 09,009.050c apālayad raṇe śūraḥ senāpatir ariṃdamaḥ 09,009.050d*0059_01 sā senā vidrutā rājan diśo daśa bhayadrutā 09,009.051a vibhīs tasthau mahārāja vyavasthāpya ca vāhinīm 09,009.051c siṃhanādaṃ bhṛśaṃ kṛtvā dhanuḥśabdaṃ ca dāruṇam 09,009.052a tāvakāḥ samare rājan rakṣitā dṛḍhadhanvanā 09,009.052c pratyudyayur arātīṃs te samantād vigatavyathāḥ 09,009.053a madrarājaṃ maheṣvāsaṃ parivārya samantataḥ 09,009.053c sthitā rājan mahāsenā yoddhukāmāḥ samantataḥ 09,009.054a sātyakir bhīmasenaś ca mādrīputrau ca pāṇḍavau 09,009.054c yudhiṣṭhiraṃ puraskṛtya hrīniṣedham ariṃdamam 09,009.055a parivārya raṇe vīrāḥ siṃhanādaṃ pracakrire 09,009.055c bāṇaśabdaravāṃś cogrān kṣveḍāṃś ca vividhān dadhuḥ 09,009.056a tathaiva tāvakāḥ sarve madrādhipatim añjasā 09,009.056c parivārya susaṃrabdhāḥ punar yuddham arocayan 09,009.057a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ bhīrūṇāṃ bhayavardhanam 09,009.057c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam 09,009.058a yathā devāsuraṃ yuddhaṃ pūrvam āsīd viśāṃ pate 09,009.058c abhītānāṃ tathā rājan yamarāṣṭravivardhanam 09,009.059a tataḥ kapidhvajo rājan hatvā saṃśaptakān raṇe 09,009.059c abhyadravata tāṃ senāṃ kauravīṃ pāṇḍunandanaḥ 09,009.060a tathaiva pāṇḍavāḥ śeṣā dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ 09,009.060c abhyadhāvanta tāṃ senāṃ visṛjantaḥ śitāñ śarān 09,009.061a pāṇḍavair avakīrṇānāṃ saṃmohaḥ samajāyata 09,009.061c na ca jajñur anīkāni diśo vā pradiśas tathā 09,009.062a āpūryamāṇā niśitaiḥ śaraiḥ pāṇḍavacoditaiḥ 09,009.062c hatapravīrā vidhvastā kīryamāṇā samantataḥ 09,009.062e kauravy avadhyata camūḥ pāṇḍuputrair mahārathaiḥ 09,009.063a tathaiva pāṇḍavī senā śarai rājan samantataḥ 09,009.063c raṇe 'hanyata putrais te śataśo 'tha sahasraśaḥ 09,009.064a te sene bhṛśasaṃtapte vadhyamāne parasparam 09,009.064c vyākule samapadyetāṃ varṣāsu saritāv iva 09,009.065a āviveśa tatas tīvraṃ tāvakānāṃ mahad bhayam 09,009.065c pāṇḍavānāṃ ca rājendra tathābhūte mahāhave 09,010.001 saṃjaya uvāca 09,010.001a tasmin vilulite sainye vadhyamāne parasparam 09,010.001c dravamāṇeṣu yodheṣu ninadatsu ca dantiṣu 09,010.002a kūjatāṃ stanatāṃ caiva padātīnāṃ mahāhave 09,010.002c vidruteṣu mahārāja hayeṣu bahudhā tadā 09,010.003a prakṣaye dāruṇe jāte saṃhāre sarvadehinām 09,010.003c nānāśastrasamāvāpe vyatiṣaktarathadvipe 09,010.004a harṣaṇe yuddhaśauṇḍānāṃ bhīrūṇāṃ bhayavardhane 09,010.004c gāhamāneṣu yodheṣu parasparavadhaiṣiṣu 09,010.005a prāṇādāne mahāghore vartamāne durodare 09,010.005c saṃgrāme ghorarūpe tu yamarāṣṭravivardhane 09,010.006a pāṇḍavās tāvakaṃ sainyaṃ vyadhaman niśitaiḥ śaraiḥ 09,010.006c tathaiva tāvakā yodhā jaghnuḥ pāṇḍavasainikān 09,010.007a tasmiṃs tathā vartamāne yuddhe bhīrubhayāvahe 09,010.007c pūrvāhṇe caiva saṃprāpte bhāskarodayanaṃ prati 09,010.008a labdhalakṣāḥ pare rājan rakṣitāś ca mahātmanā 09,010.008c ayodhayaṃs tava balaṃ mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam 09,010.009a balibhiḥ pāṇḍavair dṛptair labdhalakṣaiḥ prahāribhiḥ 09,010.009c kauravy asīdat pṛtanā mṛgīvāgnisamākulā 09,010.010a tāṃ dṛṣṭvā sīdatīṃ senāṃ paṅke gām iva durbalām 09,010.010c ujjihīrṣus tadā śalyaḥ prāyāt pāṇḍucamūṃ prati 09,010.011a madrarājas tu saṃkruddho gṛhītvā dhanur uttamam 09,010.011c abhyadravata saṃgrāme pāṇḍavān ātatāyinaḥ 09,010.012a pāṇḍavāś ca mahārāja samare jitakāśinaḥ 09,010.012c madrarājaṃ samāsādya vivyadhur niśitaiḥ śaraiḥ 09,010.012d*0060_01 tathaiva tāvakā yaudhā dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 09,010.013a tataḥ śaraśatais tīkṣṇair madrarājo mahābalaḥ 09,010.013c ardayām āsa tāṃ senāṃ dharmarājasya paśyataḥ 09,010.014a prādurāsaṃs tato rājan nānārūpāṇy anekaśaḥ 09,010.014c cacāla śabdaṃ kurvāṇā mahī cāpi saparvatā 09,010.015a sadaṇḍaśūlā dīptāgrāḥ śīryamāṇāḥ samantataḥ 09,010.015c ulkā bhūmiṃ divaḥ petur āhatya ravimaṇḍalam 09,010.016a mṛgāś ca māhiṣāś cāpi pakṣiṇaś ca viśāṃ pate 09,010.016c apasavyaṃ tadā cakruḥ senāṃ te bahuśo nṛpa 09,010.016d*0061_01 bhṛgusūnudharāputrau śaśijena samanvitau 09,010.016d*0061_02 caramaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ purastāt sarvabhūbhujām 09,010.016d*0061_03 śastrāgreṣv abhavaj jvālā netrāṇy āhatya varṣatī 09,010.016d*0061_04 śiraḥ svalīyanta bhṛśaṃ kākolūkāś ca ketuṣu 09,010.017a tatas tad yuddham atyugram abhavat saṃghacāriṇām 09,010.017c tathā sarvāṇy anīkāni saṃnipatya janādhipa 09,010.017e abhyayuḥ kauravā rājan pāṇḍavānām anīkinīm 09,010.018a śalyas tu śaravarṣeṇa varṣann iva sahasradṛk 09,010.018c abhyavarṣad adīnātmā kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 09,010.019a bhīmasenaṃ śaraiś cāpi rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaḥ 09,010.019c draupadeyāṃs tathā sarvān mādrīputrau ca pāṇḍavau 09,010.020a dhṛṣṭadyumnaṃ ca śaineyaṃ śikhaṇḍinam athāpi ca 09,010.020c ekaikaṃ daśabhir bāṇair vivyādha ca mahābalaḥ 09,010.020e tato 'sṛjad bāṇavarṣaṃ gharmānte maghavān iva 09,010.021a tataḥ prabhadrakā rājan somakāś ca sahasraśaḥ 09,010.021c patitāḥ pātyamānāś ca dṛśyante śalyasāyakaiḥ 09,010.022a bhramarāṇām iva vrātāḥ śalabhānām iva vrajāḥ 09,010.022c hrādinya iva meghebhyaḥ śalyasya nyapatañ śarāḥ 09,010.023a dviradās turagāś cārtāḥ pattayo rathinas tathā 09,010.023c śalyasya bāṇair nyapatan babhramur vyanadaṃs tathā 09,010.024a āviṣṭa iva madreśo manyunā pauruṣeṇa ca 09,010.024c prācchādayad arīn saṃkhye kālasṛṣṭa ivāntakaḥ 09,010.024e vinardamāno madreśo meghahrādo mahābalaḥ 09,010.025a sā vadhyamānā śalyena pāṇḍavānām anīkinī 09,010.025b*0062_01 pradudrāva mahārāja śalyabāṇaiḥ prapīḍitā 09,010.025c ajātaśatruṃ kaunteyam abhyadhāvad yudhiṣṭhiram 09,010.026a tāṃ samarpya tataḥ saṃkhye laghuhastaḥ śitaiḥ śaraiḥ 09,010.026c śaravarṣeṇa mahatā yudhiṣṭhiram apīḍayat 09,010.026d*0063_01 vavarṣa samare kruddho dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram 09,010.027a tam āpatantaṃ pattyaśvaiḥ kruddho rājā yudhiṣṭhiraḥ 09,010.027c avārayac charais tīkṣṇair mattaṃ dvipam ivāṅkuśaiḥ 09,010.028a tasya śalyaḥ śaraṃ ghoraṃ mumocāśīviṣopamam 09,010.028c so 'bhyavidhyan mahātmānaṃ vegenābhyapatac ca gām 09,010.029a tato vṛkodaraḥ kruddhaḥ śalyaṃ vivyādha saptabhiḥ 09,010.029c pañcabhiḥ sahadevas tu nakulo daśabhiḥ śaraiḥ 09,010.030a draupadeyāś ca śatrughnaṃ śūram ārtāyaniṃ śaraiḥ 09,010.030c abhyavarṣan mahābhāgaṃ meghā iva mahīdharam 09,010.031a tato dṛṣṭvā tudyamānaṃ śalyaṃ pārthaiḥ samantataḥ 09,010.031c kṛtavarmā kṛpaś caiva saṃkruddhāv abhyadhāvatām 09,010.032a ulūkaś ca patatrī ca śakuniś cāpi saubalaḥ 09,010.032c smayamānaś ca śanakair aśvatthāmā mahārathaḥ 09,010.032e tava putrāś ca kārtsnyena jugupuḥ śalyam āhave 09,010.033a bhīmasenaṃ tribhir viddhvā kṛtavarmā śilīmukhaiḥ 09,010.033c bāṇavarṣeṇa mahatā kruddharūpam avārayat 09,010.034a dhṛṣṭadyumnaṃ kṛpaḥ kruddho bāṇavarṣair apīḍayat 09,010.034c draupadeyāṃś ca śakunir yamau ca drauṇir abhyayāt 09,010.035a duryodhano yudhāṃ śreṣṭhāv āhave keśavārjunau 09,010.035c samabhyayād ugratejāḥ śaraiś cābhyahanad balī 09,010.036a evaṃ dvaṃdvaśatāny āsaṃs tvadīyānāṃ paraiḥ saha 09,010.036c ghorarūpāṇi citrāṇi tatra tatra viśāṃ pate 09,010.037a ṛśyavarṇāñ jaghānāśvān bhojo bhīmasya saṃyuge 09,010.037c so 'vatīrya rathopasthād dhatāśvaḥ pāṇḍunandanaḥ 09,010.037e kālo daṇḍam ivodyamya gadāpāṇir ayudhyata 09,010.038a pramukhe sahadevasya jaghānāśvāṃś ca madrarāṭ 09,010.038c tataḥ śalyasya tanayaṃ sahadevo 'sināvadhīt 09,010.039a gautamaḥ punar ācāryo dhṛṣṭadyumnam ayodhayat 09,010.039c asaṃbhrāntam asaṃbhrānto yatnavān yatnavattaram 09,010.040a draupadeyāṃs tathā vīrān ekaikaṃ daśabhiḥ śaraiḥ 09,010.040c avidhyad ācāryasuto nātikruddhaḥ smayann iva 09,010.040d*0064_01 yuktāśvasya punar madhyaṃ rathasyāroham icchataḥ 09,010.040d*0065_01 punaś ca bhīmasenasya jaghānāśvāṃs tathāhave 09,010.040d*0065_02 so 'vatīrya rathāt tūrṇaṃ hatāśvaḥ pāṇḍunandanaḥ 09,010.040d*0065_03 kālo daṇḍam ivodyamya gadāṃ kruddho mahābalaḥ 09,010.040d*0065_04 pothayām āsa turagān rathaṃ ca kṛtavarmaṇaḥ 09,010.040d*0065_05 kṛtavarmā tv avaplutya rathāt tasmād apākramat 09,010.041a śalyo 'pi rājan saṃkruddho nighnan somakapāṇḍavān 09,010.041c punar eva śitair bāṇair yudhiṣṭhiram apīḍayat 09,010.042a tasya bhīmo raṇe kruddhaḥ saṃdaṣṭadaśanacchadaḥ 09,010.042c vināśāyābhisaṃdhāya gadām ādatta vīryavān 09,010.043a yamadaṇḍapratīkāśāṃ kālarātrim ivodyatām 09,010.043c gajavājimanuṣyāṇāṃ prāṇāntakaraṇīm api 09,010.044a hemapaṭṭaparikṣiptām ulkāṃ prajvalitām iva 09,010.044c śaikyāṃ vyālīm ivātyugrāṃ vajrakalpām ayasmayīm 09,010.045a candanāgurupaṅkāktāṃ pramadām īpsitām iva 09,010.045c vasāmedosṛgādigdhāṃ jihvāṃ vaivasvatīm iva 09,010.046a paṭughaṇṭāravaśatāṃ vāsavīm aśanīm iva 09,010.046c nirmuktāśīviṣākārāṃ pṛktāṃ gajamadair api 09,010.047a trāsanīṃ ripusainyānāṃ svasainyapariharṣiṇīm 09,010.047c manuṣyaloke vikhyātāṃ giriśṛṅgavidāriṇīm 09,010.048a yayā kailāsabhavane maheśvarasakhaṃ balī 09,010.048c āhvayām āsa kaunteyaḥ saṃkruddham alakādhipam 09,010.049a yayā māyāvino dṛptān subahūn dhanadālaye 09,010.049c jaghāna guhyakān kruddho mandārārthe mahābalaḥ 09,010.049e nivāryamāṇo bahubhir draupadyāḥ priyam āsthitaḥ 09,010.050a tāṃ vajramaṇiratnaughām aṣṭāśriṃ vajragauravām 09,010.050c samudyamya mahābāhuḥ śalyam abhyadravad raṇe 09,010.051a gadayā yuddhakuśalas tayā dāruṇanādayā 09,010.051c pothayām āsa śalyasya caturo 'śvān mahājavān 09,010.052a tataḥ śalyo raṇe kruddhaḥ pīne vakṣasi tomaram 09,010.052c nicakhāna nadan vīro varma bhittvā ca so 'bhyagāt 09,010.053a vṛkodaras tv asaṃbhrātas tam evoddhṛtya tomaram 09,010.053b*0066_01 cikṣepa bhīmasenasya so 'sravac choṇitaṃ bahu 09,010.053b*0066_02 tam evādāya bhīmas tu tataḥ kopasamanvitaḥ 09,010.053c yantāraṃ madrarājasya nirbibheda tato hṛdi 09,010.054a sa bhinnavarmā rudhiraṃ vaman vitrastamānasaḥ 09,010.054c papātābhimukho dīno madrarājas tv apākramat 09,010.055a kṛtapratikṛtaṃ dṛṣṭvā śalyo vismitamānasaḥ 09,010.055c gadām āśritya dhīrātmā pratyamitram avaikṣata 09,010.056a tataḥ sumanasaḥ pārthā bhīmasenam apūjayan 09,010.056b*0067_01 viyatsthitā jātaharṣās tataḥ siddhā babhāṣire 09,010.056b*0067_02 pūrvajanmani prahlādo dṛṣṭo 'smābhir ayaṃ baliḥ 09,010.056c tad dṛṣṭvā karma saṃgrāme ghoram akliṣṭakarmaṇaḥ 09,010.056d*0068_01 taṃ dṛṣṭvā karma śalyasya sarvasiddhās tv apūjayan 09,011.001 saṃjaya uvāca 09,011.001a patitaṃ prekṣya yantāraṃ śalyaḥ sarvāyasīṃ gadām 09,011.001c ādāya tarasā rājaṃs tasthau girir ivācalaḥ 09,011.002a taṃ dīptam iva kālāgniṃ pāśahastam ivāntakam 09,011.002c saśṛṅgam iva kailāsaṃ savajram iva vāsavam 09,011.003a saśūlam iva haryakṣaṃ vane mattam iva dvipam 09,011.003a*0069_01 **** **** sacakram iva cakriṇam 09,011.003a*0069_02 saśaktim iva senānyaṃ 09,011.003c javenābhyapatad bhīmaḥ pragṛhya mahatīṃ gadām 09,011.003d*0070_01 madrarājam asaṃbhrāntaḥ paśyatāṃ sarvadhanvinām 09,011.004a tataḥ śaṅkhapraṇādaś ca tūryāṇāṃ ca sahasraśaḥ 09,011.004c siṃhanādaś ca saṃjajñe śūrāṇāṃ harṣavardhanaḥ 09,011.005a prekṣantaḥ sarvatas tau hi yodhā yodhamahādvipau 09,011.005c tāvakāś ca pare caiva sādhu sādhv ity athābruvan 09,011.006a na hi madrādhipād anyo rāmād vā yadunandanāt 09,011.006c soḍhum utsahate vegaṃ bhīmasenasya saṃyuge 09,011.007a tathā madrādhipasyāpi gadāvegaṃ mahātmanaḥ 09,011.007c soḍhum utsahate nānyo yodho yudhi vṛkodarāt 09,011.008a tau vṛṣāv iva nardantau maṇḍalāni viceratuḥ 09,011.008c āvalgitau gadāhastau madrarājavṛkodarau 09,011.009a maṇḍalāvartamārgeṣu gadāviharaṇeṣu ca 09,011.009c nirviśeṣam abhūd yuddhaṃ tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ 09,011.010a taptahemamayaiḥ śubhrair babhūva bhayavardhanī 09,011.010c agnijvālair ivāviddhā paṭṭaiḥ śalyasya sā gadā 09,011.011a tathaiva carato mārgān maṇḍaleṣu mahātmanaḥ 09,011.011c vidyud abhrapratīkāśā bhīmasya śuśubhe gadā 09,011.012a tāḍitā madrarājena bhīmasya gadayā gadā 09,011.012c dīpyamāneva vai rājan sasṛje pāvakārciṣaḥ 09,011.013a tathā bhīmena śalyasya tāḍitā gadayā gadā 09,011.013c aṅgāravarṣaṃ mumuce tad adbhutam ivābhavat 09,011.014a dantair iva mahānāgau śṛṅgair iva maharṣabhau 09,011.014c tottrair iva tadānyonyaṃ gadāgrābhyāṃ nijaghnatuḥ 09,011.015a tau gadānihatair gātraiḥ kṣaṇena rudhirokṣitau 09,011.015c prekṣaṇīyatarāv āstāṃ puṣpitāv iva kiṃśukau 09,011.016a gadayā madrarājena savyadakṣiṇam āhataḥ 09,011.016c bhīmaseno mahābāhur na cacālācalo yathā 09,011.017a tathā bhīmagadāvegais tāḍyamāno muhur muhuḥ 09,011.017c śalyo na vivyathe rājan dantinevāhato giriḥ 09,011.018a śuśruve dikṣu sarvāsu tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ 09,011.018c gadānipātasaṃhrādo vajrayor iva nisvanaḥ 09,011.019a nivṛtya tu mahāvīryau samucchritagadāv ubhau 09,011.019c punar antaramārgasthau maṇḍalāni viceratuḥ 09,011.020a athābhyetya padāny aṣṭau saṃnipāto 'bhavat tayoḥ 09,011.020c udyamya lohadaṇḍābhyām atimānuṣakarmaṇoḥ 09,011.021a prārthayānau tadānyo 'nyaṃ maṇḍalāni viceratuḥ 09,011.021c kriyāviśeṣaṃ kṛtinau darśayām āsatus tadā 09,011.022a athodyamya gade ghore saśṛṅgāv iva parvatau 09,011.022c tāv ājaghnatur anyonyaṃ yathā bhūmicale 'calau 09,011.023a tau parasparavegāc ca gadābhyāṃ ca bhṛśāhatau 09,011.023c yugapat petatur vīrāv ubhāv indradhvajāv iva 09,011.024a ubhayoḥ senayor vīrās tadā hāhākṛto 'bhavan 09,011.024c bhṛśaṃ marmaṇy abhihatāv ubhāv āstāṃ suvihvalau 09,011.025a tataḥ sagadam āropya madrāṇām ṛṣabhaṃ rathe 09,011.025c apovāha kṛpaḥ śalyaṃ tūrṇam āyodhanād api 09,011.026a kṣībavad vihvalatvāt tu nimeṣāt punar utthitaḥ 09,011.026c bhīmaseno gadāpāṇiḥ samāhvayata madrapam 09,011.027a tatas tu tāvakāḥ śūrā nānāśastrasamāyutāḥ 09,011.027c nānāvāditraśabdena pāṇḍusenām ayodhayan 09,011.028a bhujāv ucchritya śastraṃ ca śabdena mahatā tataḥ 09,011.028c abhyadravan mahārāja duryodhanapurogamāḥ 09,011.029a tad anīkam abhiprekṣya tatas te pāṇḍunandanāḥ 09,011.029c prayayuḥ siṃhanādena duryodhanavadhepsayā 09,011.030a teṣām āpatatāṃ tūrṇaṃ putras te bharatarṣabha 09,011.030c prāsena cekitānaṃ vai vivyādha hṛdaye bhṛśam 09,011.031a sa papāta rathopasthe tava putreṇa tāḍitaḥ 09,011.031c rudhiraughapariklinnaḥ praviśya vipulaṃ tamaḥ 09,011.032a cekitānaṃ hataṃ dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 09,011.032c prasaktam abhyavarṣanta śaravarṣāṇi bhāgaśaḥ 09,011.033a tāvakānām anīkeṣu pāṇḍavā jitakāśinaḥ 09,011.033c vyacaranta mahārāja prekṣaṇīyāḥ samantataḥ 09,011.034a kṛpaś ca kṛtavarmā ca saubalaś ca mahābalaḥ 09,011.034c ayodhayan dharmarājaṃ madrarājapuraskṛtāḥ 09,011.035a bhāradvājasya hantāraṃ bhūrivīryaparākramam 09,011.035c duryodhano mahārāja dhṛṣṭadyumnam ayodhayat 09,011.036a trisāhasrā rathā rājaṃs tava putreṇa coditāḥ 09,011.036c ayodhayanta vijayaṃ droṇaputrapuraskṛtāḥ 09,011.037a vijaye dhṛtasaṃkalpāḥ samabhityaktajīvitāḥ 09,011.037c prāviśaṃs tāvakā rājan haṃsā iva mahat saraḥ 09,011.038a tato yuddham abhūd ghoraṃ parasparavadhaiṣiṇām 09,011.038c anyonyavadhasaṃyuktam anyonyaprītivardhanam 09,011.039a tasmin pravṛtte saṃgrāme rājan vīravarakṣaye 09,011.039c anileneritaṃ ghoram uttasthau pārthivaṃ rajaḥ 09,011.040a śravaṇān nāmadheyānāṃ pāṇḍavānāṃ ca kīrtanāt 09,011.040c parasparaṃ vijānīmo ye cāyudhyann abhītavat 09,011.041a tad rajaḥ puruṣavyāghra śoṇitena praśāmitam 09,011.041c diśaś ca vimalā jajñus tasmin rajasi śāmite 09,011.042a tathā pravṛtte saṃgrāme ghorarūpe bhayānake 09,011.042c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nāsīt kaś cit parāṅmukhaḥ 09,011.043a brahmalokaparā bhūtvā prārthayanto jayaṃ yudhi 09,011.043c suyuddhena parākrāntā narāḥ svargam abhīpsavaḥ 09,011.044a bhartṛpiṇḍavimokṣārthaṃ bhartṛkāryaviniścitāḥ 09,011.044c svargasaṃsaktamanaso yodhā yuyudhire tadā 09,011.045a nānārūpāṇi śastrāṇi visṛjanto mahārathāḥ 09,011.045c anyonyam abhigarjantaḥ praharantaḥ parasparam 09,011.046a hata vidhyata gṛhṇīta praharadhvaṃ nikṛntata 09,011.046c iti sma vācaḥ śrūyante tava teṣāṃ ca vai bale 09,011.047a tataḥ śalyo mahārāja dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 09,011.047c vivyādha niśitair bāṇair hantukāmo mahāratham 09,011.048a tasya pārtho mahārāja nārācān vai caturdaśa 09,011.048c marmāṇy uddiśya marmajño nicakhāna hasann iva 09,011.049a taṃ vārya pāṇḍavaṃ bāṇair hantukāmo mahāyaśāḥ 09,011.049c vivyādha samare kruddho bahubhiḥ kaṅkapatribhiḥ 09,011.050a atha bhūyo mahārāja śareṇa nataparvaṇā 09,011.050c yudhiṣṭhiraṃ samājaghne sarvasainyasya paśyataḥ 09,011.051a dharmarājo 'pi saṃkruddho madrarājaṃ mahāyaśāḥ 09,011.051c vivyādha niśitair bāṇaiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ 09,011.052a candrasenaṃ ca saptatyā sūtaṃ ca navabhiḥ śaraiḥ 09,011.052c drumasenaṃ catuḥṣaṣṭyā nijaghāna mahārathaḥ 09,011.053a cakrarakṣe hate śalyaḥ pāṇḍavena mahātmanā 09,011.053c nijaghāna tato rājaṃś cedīn vai pañcaviṃśatim 09,011.054a sātyakiṃ pañcaviṃśatyā bhīmasenaṃ ca pañcabhiḥ 09,011.054c mādrīputrau śatenājau vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ 09,011.055a evaṃ vicaratas tasya saṃgrāme rājasattama 09,011.055c saṃpreṣayac chitān pārthaḥ śarān āśīviṣopamān 09,011.056a dhvajāgraṃ cāsya samare kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 09,011.056c pramukhe vartamānasya bhallenāpaharad rathāt 09,011.057a pāṇḍuputreṇa vai tasya ketuṃ chinnaṃ mahātmanā 09,011.057c nipatantam apaśyāma giriśṛṅgam ivāhatam 09,011.058a dhvajaṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavaṃ ca vyavasthitam 09,011.058c saṃkruddho madrarājo 'bhūc charavarṣaṃ mumoca ha 09,011.059a śalyaḥ sāyakavarṣeṇa parjanya iva vṛṣṭimān 09,011.059c abhyavarṣad ameyātmā kṣatriyaṃ kṣatriyarṣabhaḥ 09,011.060a sātyakiṃ bhīmasenaṃ ca mādrīputrau ca pāṇḍavau 09,011.060c ekaikaṃ pañcabhir viddhvā yudhiṣṭhiram apīḍayat 09,011.061a tato bāṇamayaṃ jālaṃ vitataṃ pāṇḍavorasi 09,011.061c apaśyāma mahārāja meghajālam ivodgatam 09,011.062a tasya śalyo raṇe kruddho bāṇaiḥ saṃnataparvabhiḥ 09,011.062c diśaḥ pracchādayām āsa pradiśaś ca mahārathaḥ 09,011.063a tato yudhiṣṭhiro rājā bāṇajālena pīḍitaḥ 09,011.063c babhūva hṛtavikrānto jambho vṛtrahaṇā yathā 09,012.001 saṃjaya uvāca 09,012.001a pīḍite dharmarāje tu madrarājena māriṣa 09,012.001c sātyakir bhīmasenaś ca mādrīputrau ca pāṇḍavau 09,012.001e parivārya rathaiḥ śalyaṃ pīḍayām āsur āhave 09,012.002a tam ekaṃ bahubhir dṛṣṭvā pīḍyamānaṃ mahārathaiḥ 09,012.002c sādhuvādo mahāñ jajñe siddhāś cāsan praharṣitāḥ 09,012.002e āścaryam ity abhāṣanta munayaś cāpi saṃgatāḥ 09,012.003a bhīmaseno raṇe śalyaṃ śalyabhūtaṃ parākrame 09,012.003c ekena viddhvā bāṇena punar vivyādha saptabhiḥ 09,012.004a sātyakiś ca śatenainaṃ dharmaputraparīpsayā 09,012.004c madreśvaram avākīrya siṃhanādam athānadat 09,012.005a nakulaḥ pañcabhiś cainaṃ sahadevaś ca saptabhiḥ 09,012.005c viddhvā taṃ tu tatas tūrṇaṃ punar vivyādha saptabhiḥ 09,012.006a sa tu śūro raṇe yattaḥ pīḍitas tair mahārathaiḥ 09,012.006c vikṛṣya kārmukaṃ ghoraṃ vegaghnaṃ bhārasādhanam 09,012.007a sātyakiṃ pañcaviṃśatyā śalyo vivyādha māriṣa 09,012.007c bhīmasenaṃ trisaptatyā nakulaṃ saptabhis tathā 09,012.008a tataḥ saviśikhaṃ cāpaṃ sahadevasya dhanvinaḥ 09,012.008c chittvā bhallena samare vivyādhainaṃ trisaptabhiḥ 09,012.009a sahadevas tu samare mātulaṃ bhūrivarcasam 09,012.009c sajyam anyad dhanuḥ kṛtvā pañcabhiḥ samatāḍayat 09,012.009e śarair āśīviṣākārair jvalaj jvalanasaṃnibhaiḥ 09,012.010a sārathiṃ cāsya samare śareṇānataparvaṇā 09,012.010c vivyādha bhṛśasaṃkruddhas taṃ ca bhūyas tribhiḥ śaraiḥ 09,012.011a bhīmasenas trisaptatyā sātyakir navabhiḥ śaraiḥ 09,012.011c dharmarājas tathā ṣaṣṭyā gātre śalyaṃ samarpayat 09,012.011c*0071_01 **** **** pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ 09,012.011c*0071_02 gātre bāṇais tu te sarve śūrāḥ sarve samarpayan 09,012.012a tataḥ śalyo mahārāja nirviddhas tair mahārathaiḥ 09,012.012c susrāva rudhiraṃ gātrair gairikaṃ parvato yathā 09,012.013a tāṃś ca sarvān maheṣvāsān pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ 09,012.013c vivyādha tarasā rājaṃs tad adbhutam ivābhavat 09,012.014a tato 'pareṇa bhallena dharmaputrasya māriṣa 09,012.014c dhanuś ciccheda samare sajyaṃ sa sumahārathaḥ 09,012.015a athānyad dhanur ādāya dharmaputro mahārathaḥ 09,012.015c sāśvasūtadhvajarathaṃ śalyaṃ prācchādayac charaiḥ 09,012.016a sa cchādyamānaḥ samare dharmaputrasya sāyakaiḥ 09,012.016c yudhiṣṭhiram athāvidhyad daśabhir niśitaiḥ śaraiḥ 09,012.016d*0072_01 evaṃ dvaṃdvaśatāny āsaṃs tvadīyānāṃ paraiḥ saha 09,012.017a sātyakis tu tataḥ kruddho dharmaputre śarārdite 09,012.017c madrāṇām adhipaṃ śūraṃ śaraughaiḥ samavārayat 09,012.018a sa sātyakeḥ praciccheda kṣurapreṇa mahad dhanuḥ 09,012.018c bhīmasenamukhāṃs tāṃś ca tribhis tribhir atāḍayat 09,012.019a tasya kruddho mahārāja sātyakiḥ satyavikramaḥ 09,012.019c tomaraṃ preṣayām āsa svarṇadaṇḍaṃ mahādhanam 09,012.020a bhīmaseno 'tha nārācaṃ jvalantam iva pannagam 09,012.020c nakulaḥ samare śaktiṃ sahadevo gadāṃ śubhām 09,012.020e dharmarājaḥ śataghnīṃ tu jighāṃsuḥ śalyam āhave 09,012.020f*0073_01 teṣāṃ patanti śastrāṇi bahubhiḥ sāyakair yudhi 09,012.021a tān āpatata evāśu pañcānāṃ vai bhujacyutān 09,012.021b*0074_01 vārayām āsa samare śastrasaṃghaiḥ sa madrarāṭ 09,012.021b*0075_01 ciccheda samare rājan sarveṣāṃ ca pṛthak pṛthak 09,012.021c sātyakiprahitaṃ śalyo bhallaiś ciccheda tomaram 09,012.022a bhīmena prahitaṃ cāpi śaraṃ kanakabhūṣaṇam 09,012.022c dvidhā ciccheda samare kṛtahastaḥ pratāpavān 09,012.023a nakulapreṣitāṃ śaktiṃ hemadaṇḍāṃ bhayāvahām 09,012.023c gadāṃ ca sahadevena śaraughaiḥ samavārayat 09,012.024a śarābhyāṃ ca śataghnīṃ tāṃ rājñaś ciccheda bhārata 09,012.024c paśyatāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ siṃhanādaṃ nanāda ca 09,012.024e nāmṛṣyat taṃ tu śaineyaḥ śatror vijayam āhave 09,012.025a athānyad dhanur ādāya sātyakiḥ krodhamūrchitaḥ 09,012.025c dvābhyāṃ madreśvaraṃ viddhvā sārathiṃ ca tribhiḥ śaraiḥ 09,012.026a tataḥ śalyo mahārāja sarvāṃs tān daśabhiḥ śaraiḥ 09,012.026c vivyādha subhṛśaṃ kruddhas tottrair iva mahādvipān 09,012.027a te vāryamāṇāḥ samare madrarājñā mahārathāḥ 09,012.027c na śekuḥ pramukhe sthātuṃ tasya śatruniṣūdanāḥ 09,012.028a tato duryodhano rājā dṛṣṭvā śalyasya vikramam 09,012.028c nihatān pāṇḍavān mene pāñcālān atha sṛñjayān 09,012.028d*0076_01 tathāvidhaṃ mahārāja madrarājasya vikramam 09,012.028d*0076_02 asahyaṃ mānavair yuddhe tad babhūva nararṣabha 09,012.029a tato rājan mahābāhur bhīmasenaḥ pratāpavān 09,012.029c saṃtyajya manasā prāṇān madrādhipam ayodhayat 09,012.030a nakulaḥ sahadevaś ca sātyakiś ca mahārathaḥ 09,012.030c parivārya tadā śalyaṃ samantād vyakirañ śaraiḥ 09,012.031a sa caturbhir maheṣvāsaiḥ pāṇḍavānāṃ mahārathaiḥ 09,012.031c vṛtas tān yodhayām āsa madrarājaḥ pratāpavān 09,012.032a tasya dharmasuto rājan kṣurapreṇa mahāhave 09,012.032c cakrarakṣaṃ jaghānāśu madrarājasya pārthiva 09,012.033a tasmiṃs tu nihate śūre cakrarakṣe mahārathe 09,012.033c madrarājo 'tibalavān sainikān āstṛṇoc charaiḥ 09,012.034a samācchannāṃs tatas tāṃs tu rājan vīkṣya sa sainikān 09,012.034c cintayām āsa samare dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 09,012.035a kathaṃ nu na bhavet satyaṃ tan mādhavavaco mahat 09,012.035c na hi kruddho raṇe rājā kṣapayeta balaṃ mama 09,012.035d*0077_01 ahaṃ madbhrātaraś caiva sātyakiś ca mahārathaḥ 09,012.035d*0077_02 pāñcālāḥ sṛñjayāś caiva na śaktāś ca hi madrapam 09,012.035d*0077_03 nihaniṣyati ced adya mātulo 'smān mahāyaśāḥ 09,012.035d*0077_04 govindavacanaṃ satyaṃ kathaṃ bhavati kiṃ tv idam 09,012.036a tataḥ sarathanāgāśvāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja 09,012.036c madreśvaraṃ samāseduḥ pīḍayantaḥ samantataḥ 09,012.037a nānāśastraughabahulāṃ śastravṛṣṭiṃ samutthitām 09,012.037c vyadhamat samare rājan mahābhrāṇīva mārutaḥ 09,012.038a tataḥ kanakapuṅkhāṃ tāṃ śalyakṣiptāṃ viyadgatām 09,012.038c śaravṛṣṭim apaśyāma śalabhānām ivātatim 09,012.039a te śarā madrarājena preṣitā raṇamūrdhani 09,012.039c saṃpatantaḥ sma dṛśyante śalabhānāṃ vrajā iva 09,012.040a madrarājadhanurmuktaiḥ śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ 09,012.040c nirantaram ivākāśaṃ saṃbabhūva janādhipa 09,012.041a na pāṇḍavānāṃ nāsmākaṃ tatra kaś cid vyadṛśyata 09,012.041c bāṇāndhakāre mahati kṛte tatra mahābhaye 09,012.042a madrarājena balinā lāghavāc charavṛṣṭibhiḥ 09,012.042c loḍyamānaṃ tathā dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ balārṇavam 09,012.042e vismayaṃ paramaṃ jagmur devagandharvadānavāḥ 09,012.043a sa tu tān sarvato yattāñ śaraiḥ saṃpīḍya māriṣa 09,012.043c dharmarājam avacchādya siṃhavad vyanadan muhuḥ 09,012.044a te channāḥ samare tena pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 09,012.044c na śekus taṃ tadā yuddhe pratyudyātuṃ mahāratham 09,012.045a dharmarājapurogās tu bhīmasenamukhā rathāḥ 09,012.045c na jahuḥ samare śūraṃ śalyam āhavaśobhinam 09,013.001 saṃjaya uvāca 09,013.001a arjuno drauṇinā viddho yuddhe bahubhir āyasaiḥ 09,013.001c tasya cānucaraiḥ śūrais trigartānāṃ mahārathaiḥ 09,013.001e drauṇiṃ vivyādha samare tribhir eva śilīmukhaiḥ 09,013.002a tathetarān maheṣvāsān dvābhyāṃ dvābhyāṃ dhanaṃjayaḥ 09,013.002c bhūyaś caiva mahābāhuḥ śaravarṣair avākirat 09,013.003a śarakaṇṭakitās te tu tāvakā bharatarṣabha 09,013.003c na jahuḥ samare pārthaṃ vadhyamānāḥ śitaiḥ śaraiḥ 09,013.004a te 'rjunaṃ rathavaṃśena droṇaputrapurogamāḥ 09,013.004c ayodhayanta samare parivārya mahārathāḥ 09,013.004d*0078_01 parivārya mudā yuktā yodhayantaś cakāśire 09,013.005a tais tu kṣiptāḥ śarā rājan kārtasvaravibhūṣitāḥ 09,013.005c arjunasya rathopasthaṃ pūrayām āsur añjasā 09,013.006a tathā kṛṣṇau maheṣvāsau vṛṣabhau sarvadhanvinām 09,013.006c śarair vīkṣya vitunnāṅgau prahṛṣṭau yuddhadurmadau 09,013.007a kūbaraṃ rathacakrāṇi īṣā yoktrāṇi cābhibho 09,013.007c yugaṃ caivānukarṣaṃ ca śarabhūtam abhūt tadā 09,013.008a naitādṛśaṃ dṛṣṭapūrvaṃ rājan naiva ca naḥ śrutam 09,013.008c yādṛśaṃ tatra pārthasya tāvakāḥ saṃpracakrire 09,013.009a sa rathaḥ sarvato bhāti citrapuṅkhaiḥ śitaiḥ śaraiḥ 09,013.009c ulkāśataiḥ saṃpradīptaṃ vimānam iva bhūtale 09,013.010a tato 'rjuno mahārāja śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 09,013.010c avākirat tāṃ pṛtanāṃ megho vṛṣṭyā yathācalam 09,013.011a te vadhyamānāḥ samare pārthanāmāṅkitaiḥ śaraiḥ 09,013.011c pārthabhūtam amanyanta prekṣamāṇās tathāvidham 09,013.012a tato 'dbhutaśarajvālo dhanuḥśabdānilo mahān 09,013.012c senendhanaṃ dadāhāśu tāvakaṃ pārthapāvakaḥ 09,013.013a cakrāṇāṃ patatāṃ caiva yugānāṃ ca dharātale 09,013.013c tūṇīrāṇāṃ patākānāṃ dhvajānāṃ ca rathaiḥ saha 09,013.013d*0079_01 īṣāṇāṃ cāpi yoktrāṇāṃ veṇūnāṃ cāpi sarvaśaḥ 09,013.013d*0079_02 bhujānāṃ śirasāṃ caiva chattrāṇāṃ vyajanaiḥ saha 09,013.013d*0079_03 tatra kruddhasya pārthasya agamyā samabhūd dharā 09,013.014a īṣāṇām anukarṣāṇāṃ triveṇūnāṃ ca bhārata 09,013.014c akṣāṇām atha yoktrāṇāṃ pratodānāṃ ca sarvaśaḥ 09,013.015a śirasāṃ patatāṃ caiva kuṇḍaloṣṇīṣadhāriṇām 09,013.015c bhujānāṃ ca mahārāja skandhānāṃ ca samantataḥ 09,013.015d*0080_01 sarveṣāṃ patatāṃ caiva chattrāṇāṃ ca samantataḥ 09,013.016a chatrāṇāṃ vyajanaiḥ sārdhaṃ mukuṭānāṃ ca rāśayaḥ 09,013.016c samadṛśyanta pārthasya rathamārgeṣu bhārata 09,013.016d*0081_01 tataḥ kruddhasya pārthasya rathamārge viśāṃ pate 09,013.017a agamyarūpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā 09,013.017c babhūva bharataśreṣṭha rudrasyākrīḍanaṃ yathā 09,013.017e bhīrūṇāṃ trāsajananī śūrāṇāṃ harṣavardhanī 09,013.018a hatvā tu samare pārthaḥ sahasre dve paraṃtapa 09,013.018c rathānāṃ savarūthānāṃ vidhūmo 'gnir iva jvalan 09,013.019a yathā hi bhagavān agnir jagad dagdhvā carācaram 09,013.019c vidhūmo dṛśyate rājaṃs tathā pārtho mahārathaḥ 09,013.020a drauṇis tu samare dṛṣṭvā pāṇḍavasya parākramam 09,013.020c rathenātipatākena pāṇḍavaṃ pratyavārayat 09,013.021a tāv ubhau puruṣavyāghrau śvetāśvau dhanvināṃ varau 09,013.021c samīyatus tadā tūrṇaṃ parasparavadhaiṣiṇau 09,013.022a tayor āsīn mahārāja bāṇavarṣaṃ sudāruṇam 09,013.022c jīmūtānāṃ yathā vṛṣṭis tapānte bharatarṣabha 09,013.023a anyonyaspardhinau tau tu śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 09,013.023c tatakṣatur mṛdhe 'nyonyaṃ śṛṅgābhyāṃ vṛṣabhāv iva 09,013.024a tayor yuddhaṃ mahārāja ciraṃ samam ivābhavat 09,013.024c astrāṇāṃ saṃgamaś caiva ghoras tatrābhavan mahān 09,013.025a tato 'rjunaṃ dvādaśabhī rukmapuṅkhaiḥ sutejanaiḥ 09,013.025c vāsudevaṃ ca daśabhir drauṇir vivyādha bhārata 09,013.026a tataḥ prahasya bībhatsur vyākṣipad gāṇḍivaṃ dhanuḥ 09,013.026c mānayitvā muhūrtaṃ ca guruputraṃ mahāhave 09,013.026d*0082_01 nirucchvāsaṃ tataḥ kṛtvā guruputraṃ mahāmanāḥ 09,013.026d*0082_02 so 'sṛjat sāyakān saṃkhye arjuno jayatāṃ varaḥ 09,013.026d*0082_03 caturbhiḥ sāyakaiś caiva tāḍayām āsa ghoṭakān 09,013.027a vyaśvasūtarathaṃ cakre savyasācī mahārathaḥ 09,013.027c mṛdupūrvaṃ tataś cainaṃ tribhir vivyādha sāyakaiḥ 09,013.028a hatāśve tu rathe tiṣṭhan droṇaputras tv ayasmayam 09,013.028b*0083_01 yamadaṇḍanibhaṃ ghoraṃ śatrusainyabhayaṃkaram 09,013.028c musalaṃ pāṇḍuputrāya cikṣepa parighopamam 09,013.029a tam āpatantaṃ sahasā hemapaṭṭavibhūṣitam 09,013.029c ciccheda saptadhā vīraḥ pārthaḥ śatrunibarhaṇaḥ 09,013.030a sa cchinnaṃ musalaṃ dṛṣṭvā drauṇiḥ paramakopanaḥ 09,013.030c ādade parighaṃ ghoraṃ nagendraśikharopamam 09,013.030e cikṣepa caiva pārthāya drauṇir yuddhaviśāradaḥ 09,013.031a tam antakam iva kruddhaṃ parighaṃ prekṣya pāṇḍavaḥ 09,013.031c arjunas tvarito jaghne pañcabhiḥ sāyakottamaiḥ 09,013.032a sa cchinnaḥ patito bhūmau pārthabāṇair mahāhave 09,013.032c dārayan pṛthivīndrāṇāṃ manaḥ śabdena bhārata 09,013.033a tato 'parais tribhir bāṇair drauṇiṃ vivyādha pāṇḍavaḥ 09,013.033c so 'tividdho balavatā pārthena sumahābalaḥ 09,013.033e na saṃbhrāntas tadā drauṇiḥ pauruṣe sve vyavasthitaḥ 09,013.034a sudharmā tu tato rājan bhāradvājaṃ mahāratham 09,013.034c avākirac charavrātaiḥ sarvakṣatrasya paśyataḥ 09,013.035a tatas tu suratho 'py ājau pāñcālānāṃ mahārathaḥ 09,013.035c rathena meghaghoṣeṇa drauṇim evābhyadhāvata 09,013.036a vikarṣan vai dhanuḥ śreṣṭhaṃ sarvabhārasahaṃ dṛḍham 09,013.036c jvalanāśīviṣanibhaiḥ śaraiś cainam avākirat 09,013.037a surathaṃ tu tataḥ kruddham āpatantaṃ mahāratham 09,013.037c cukopa samare drauṇir daṇḍāhata ivoragaḥ 09,013.038a triśikhāṃ bhrukuṭīṃ kṛtvā sṛkkiṇī parilelihan 09,013.038c udvīkṣya surathaṃ roṣād dhanurjyām avamṛjya ca 09,013.038e mumoca tīkṣṇaṃ nārācaṃ yamadaṇḍasamadyutim 09,013.039a sa tasya hṛdayaṃ bhittvā praviveśātivegataḥ 09,013.039c śakrāśanir ivotsṛṣṭā vidārya dharaṇītalam 09,013.040a tatas taṃ patitaṃ bhūmau nārācena samāhatam 09,013.040c vajreṇeva yathā śṛṅgaṃ parvatasya mahādhanam 09,013.041a tasmiṃs tu nihate vīre droṇaputraḥ pratāpavān 09,013.041c āruroha rathaṃ tūrṇaṃ tam eva rathināṃ varaḥ 09,013.042a tataḥ sajjo mahārāja drauṇir āhavadurmadaḥ 09,013.042c arjunaṃ yodhayām āsa saṃśaptakavṛto raṇe 09,013.043a tatra yuddhaṃ mahac cāsīd arjunasya paraiḥ saha 09,013.043c madhyaṃdinagate sūrye yamarāṣṭravivardhanam 09,013.044a tatrāścaryam apaśyāma dṛṣṭvā teṣāṃ parākramam 09,013.044c yad eko yugapad vīrān samayodhayad arjunaḥ 09,013.045a vimardas tu mahān āsīd arjunasya paraiḥ saha 09,013.045c śatakrator yathā pūrvaṃ mahatyā daityasenayā 09,014.001 saṃjaya uvāca 09,014.001a duryodhano mahārāja dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 09,014.001c cakratuḥ sumahad yuddhaṃ śaraśaktisamākulam 09,014.002a tayor āsan mahārāja śaradhārāḥ sahasraśaḥ 09,014.002c ambudānāṃ yathā kāle jaladhārāḥ samantataḥ 09,014.003a rājā tu pārṣataṃ viddhvā śaraiḥ pañcabhir āyasaiḥ 09,014.003c droṇahantāram ugreṣuḥ punar vivyādha saptabhiḥ 09,014.004a dhṛṣṭadyumnas tu samare balavān dṛḍhavikramaḥ 09,014.004c saptatyā viśikhānāṃ vai duryodhanam apīḍayat 09,014.005a pīḍitaṃ prekṣya rājānaṃ sodaryā bharatarṣabha 09,014.005c mahatyā senayā sārdhaṃ parivavruḥ sma pārṣatam 09,014.006a sa taiḥ parivṛtaḥ śūraiḥ sarvato 'tirathair bhṛśam 09,014.006c vyacarat samare rājan darśayan hastalāghavam 09,014.007a śikhaṇḍī kṛtavarmāṇaṃ gautamaṃ ca mahāratham 09,014.007c prabhadrakaiḥ samāyukto yodhayām āsa dhanvinau 09,014.008a tatrāpi sumahad yuddhaṃ ghorarūpaṃ viśāṃ pate 09,014.008c prāṇān saṃtyajatāṃ yuddhe prāṇadyūtābhidevane 09,014.009a śalyas tu śaravarṣāṇi vimuñcan sarvatodiśam 09,014.009c pāṇḍavān pīḍayām āsa sasātyakivṛkodarān 09,014.010a tathobhau ca yamau yuddhe yamatulyaparākramau 09,014.010c yodhayām āsa rājendra vīryeṇa ca balena ca 09,014.011a śalyasāyakanunnānāṃ pāṇḍavānāṃ mahāmṛdhe 09,014.011c trātāraṃ nādhyagacchanta ke cit tatra mahārathāḥ 09,014.012a tatas tu nakulaḥ śūro dharmarāje prapīḍite 09,014.012c abhidudrāva vegena mātulaṃ mādrinandanaḥ 09,014.013a saṃchādya samare śalyaṃ nakulaḥ paravīrahā 09,014.013c vivyādha cainaṃ daśabhiḥ smayamānaḥ stanāntare 09,014.014a sarvapāraśavair bāṇaiḥ karmāraparimārjitaiḥ 09,014.014c svarṇapuṅkhaiḥ śilādhautair dhanuryantrapracoditaiḥ 09,014.015a śalyas tu pīḍitas tena svasrīyeṇa mahātmanā 09,014.015c nakulaṃ pīḍayām āsa patribhir nataparvabhiḥ 09,014.016a tato yudhiṣṭhiro rājā bhīmaseno 'tha sātyakiḥ 09,014.016c sahadevaś ca mādreyo madrarājam upādravan 09,014.017a tān āpatata evāśu pūrayānān rathasvanaiḥ 09,014.017c diśaś ca pradiśaś caiva kampayānāṃś ca medinīm 09,014.017e pratijagrāha samare senāpatir amitrajit 09,014.018a yudhiṣṭhiraṃ tribhir viddhvā bhīmasenaṃ ca saptabhiḥ 09,014.018c sātyakiṃ ca śatenājau sahadevaṃ tribhiḥ śaraiḥ 09,014.019a tatas tu saśaraṃ cāpaṃ nakulasya mahātmanaḥ 09,014.019c madreśvaraḥ kṣurapreṇa tadā ciccheda māriṣa 09,014.019e tad aśīryata vicchinnaṃ dhanuḥ śalyasya sāyakaiḥ 09,014.020a athānyad dhanur ādāya mādrīputro mahārathaḥ 09,014.020c madrarājarathaṃ tūrṇaṃ pūrayām āsa patribhiḥ 09,014.021a yudhiṣṭhiras tu madreśaṃ sahadevaś ca māriṣa 09,014.021c daśabhir daśabhir bāṇair urasy enam avidhyatām 09,014.022a bhīmasenas tataḥ ṣaṣṭyā sātyakir navabhiḥ śaraiḥ 09,014.022c madrarājam abhidrutya jaghnatuḥ kaṅkapatribhiḥ 09,014.023a madrarājas tataḥ kruddhaḥ sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ 09,014.023c vivyādha bhūyaḥ saptatyā śarāṇāṃ nataparvaṇām 09,014.024a athāsya saśaraṃ cāpaṃ muṣṭau ciccheda māriṣa 09,014.024c hayāṃś ca caturaḥ saṃkhye preṣayām āsa mṛtyave 09,014.025a virathaṃ sātyakiṃ kṛtvā madrarājo mahābalaḥ 09,014.025c viśikhānāṃ śatenainam ājaghāna samantataḥ 09,014.026a mādrīputrau tu saṃrabdhau bhīmasenaṃ ca pāṇḍavam 09,014.026c yudhiṣṭhiraṃ ca kauravya vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ 09,014.027a tatrādbhutam apaśyāma madrarājasya pauruṣam 09,014.027c yad enaṃ sahitāḥ pārthā nābhyavartanta saṃyuge 09,014.028a athānyaṃ ratham āsthāya sātyakiḥ satyavikramaḥ 09,014.028c pīḍitān pāṇḍavān dṛṣṭvā madrarājavaśaṃ gatān 09,014.028e abhidudrāva vegena madrāṇām adhipaṃ balī 09,014.029a āpatantaṃ rathaṃ tasya śalyaḥ samitiśobhanaḥ 09,014.029c pratyudyayau rathenaiva matto mattam iva dvipam 09,014.030a sa saṃnipātas tumulo babhūvādbhutadarśanaḥ 09,014.030c sātyakeś caiva śūrasya madrāṇām adhipasya ca 09,014.030e yādṛśo vai purā vṛttaḥ śambarāmararājayoḥ 09,014.031a sātyakiḥ prekṣya samare madrarājaṃ vyavasthitam 09,014.031c vivyādha daśabhir bāṇais tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 09,014.032a madrarājas tu subhṛśaṃ viddhas tena mahātmanā 09,014.032c sātyakiṃ prativivyādha citrapuṅkhaiḥ śitaiḥ śaraiḥ 09,014.033a tataḥ pārthā maheṣvāsāḥ sātvatābhisṛtaṃ nṛpam 09,014.033c abhyadravan rathais tūrṇaṃ mātulaṃ vadhakāmyayā 09,014.034a tata āsīt parāmardas tumulaḥ śoṇitodakaḥ 09,014.034c śūrāṇāṃ yudhyamānānāṃ siṃhānām iva nardatām 09,014.035a teṣām āsīn mahārāja vyatikṣepaḥ parasparam 09,014.035c siṃhānām āmiṣepsūnāṃ kūjatām iva saṃyuge 09,014.036a teṣāṃ bāṇasahasraughair ākīrṇā vasudhābhavat 09,014.036c antarikṣaṃ ca sahasā bāṇabhūtam abhūt tadā 09,014.037a śarāndhakāraṃ bahudhā kṛtaṃ tatra samantataḥ 09,014.037c abhracchāyeva saṃjajñe śarair muktair mahātmabhiḥ 09,014.038a tatra rājañ śarair muktair nirmuktair iva pannagaiḥ 09,014.038c svarṇapuṅkhaiḥ prakāśadbhir vyarocanta diśas tathā 09,014.039a tatrādbhutaṃ paraṃ cakre śalyaḥ śatrunibarhaṇaḥ 09,014.039c yad ekaḥ samare śūro yodhayām āsa vai bahūn 09,014.040a madrarājabhujotsṛṣṭaiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ 09,014.040c saṃpatadbhiḥ śarair ghorair avākīryata medinī 09,014.041a tatra śalyarathaṃ rājan vicarantaṃ mahāhave 09,014.041c apaśyāma yathā pūrvaṃ śakrasyāsurasaṃkṣaye 09,015.001 saṃjaya uvāca 09,015.001a tataḥ sainyās tava vibho madrarājapuraskṛtāḥ 09,015.001c punar abhyadravan pārthān vegena mahatā raṇe 09,015.002a pīḍitās tāvakāḥ sarve pradhāvanto raṇotkaṭāḥ 09,015.002c kṣaṇenaiva ca pārthāṃs te bahutvāt samaloḍayan 09,015.003a te vadhyamānāḥ kurubhiḥ pāṇḍavā nāvatasthire 09,015.003c nivāryamāṇā bhīmena paśyatoḥ kṛṣṇapārthayoḥ 09,015.004a tato dhanaṃjayaḥ kruddhaḥ kṛpaṃ saha padānugaiḥ 09,015.004c avākirac charaugheṇa kṛtavarmāṇam eva ca 09,015.005a śakuniṃ sahadevas tu sahasainyam avārayat 09,015.005c nakulaḥ pārśvataḥ sthitvā madrarājam avaikṣata 09,015.006a draupadeyā narendrāṃś ca bhūyiṣṭhaṃ samavārayan 09,015.006c droṇaputraṃ ca pāñcālyaḥ śikhaṇḍī samavārayat 09,015.007a bhīmasenas tu rājānaṃ gadāpāṇir avārayat 09,015.007c śalyaṃ tu saha sainyena kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 09,015.008a tataḥ samabhavad yuddhaṃ saṃsaktaṃ tatra tatra ha 09,015.008c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca saṃgrāmeṣv anivartinām 09,015.009a tatra paśyāmahe karma śalyasyātimahad raṇe 09,015.009c yad ekaḥ sarvasainyāni pāṇḍavānām ayudhyata 09,015.010a vyadṛśyata tadā śalyo yudhiṣṭhirasamīpataḥ 09,015.010c raṇe candramaso 'bhyāśe śanaiścara iva grahaḥ 09,015.011a pīḍayitvā tu rājānaṃ śarair āśīviṣopamaiḥ 09,015.011c abhyadhāvat punar bhīmaṃ śaravarṣair avākirat 09,015.012a tasya tal lāghavaṃ dṛṣṭvā tathaiva ca kṛtāstratām 09,015.012c apūjayann anīkāni pareṣāṃ tāvakāni ca 09,015.013a pīḍyamānās tu śalyena pāṇḍavā bhṛśavikṣatāḥ 09,015.013c prādravanta raṇaṃ hitvā krośamāne yudhiṣṭhire 09,015.014a vadhyamāneṣv anīkeṣu madrarājena pāṇḍavaḥ 09,015.014c amarṣavaśam āpanno dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 09,015.014e tataḥ pauruṣam āsthāya madrarājam apīḍayat 09,015.015a jayo vāstu vadho veti kṛtabuddhir mahārathaḥ 09,015.015c samāhūyābravīt sarvān bhrātṝn kṛṣṇaṃ ca mādhavam 09,015.016a bhīṣmo droṇaś ca karṇaś ca ye cānye pṛthivīkṣitaḥ 09,015.016c kauravārthe parākrāntāḥ saṃgrāme nidhanaṃ gatāḥ 09,015.017a yathābhāgaṃ yathotsāhaṃ bhavantaḥ kṛtapauruṣāḥ 09,015.017c bhāgo 'vaśiṣṭa eko 'yaṃ mama śalyo mahārathaḥ 09,015.018a so 'ham adya yudhā jetum āśaṃse madrakeśvaram 09,015.018c tatra yan mānasaṃ mahyaṃ tat sarvaṃ nigadāmi vaḥ 09,015.019a cakrarakṣāv imau śūrau mama mādravatīsutau 09,015.019c ajeyau vāsavenāpi samare vīrasaṃmatau 09,015.020a sādhv imau mātulaṃ yuddhe kṣatradharmapuraskṛtau 09,015.020c madarthaṃ pratiyudhyetāṃ mānārhau satyasaṃgarau 09,015.020d*0084_01 kiṃ vā pralapitenātha vyarthenānena kiṃ cana 09,015.021a māṃ vā śalyo raṇe hantā taṃ vāhaṃ bhadram astu vaḥ 09,015.021c iti satyām imāṃ vāṇīṃ lokavīrā nibodhata 09,015.022a yotsye 'haṃ mātulenādya kṣatradharmeṇa pārthivāḥ 09,015.022c svayaṃ samabhisaṃdhāya vijayāyetarāya vā 09,015.023a tasya me 'bhyadhikaṃ śastraṃ sarvopakaraṇāni ca 09,015.023c saṃyuñjantu raṇe kṣipraṃ śāstravad rathayojakāḥ 09,015.024a śaineyo dakṣiṇaṃ cakraṃ dhṛṣṭadyumnas tathottaram 09,015.024c pṛṣṭhagopo bhavatv adya mama pārtho dhanaṃjayaḥ 09,015.025a puraḥsaro mamādyāstu bhīmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 09,015.025c evam abhyadhikaḥ śalyād bhaviṣyāmi mahāmṛdhe 09,015.026a evam uktās tathā cakruḥ sarve rājñaḥ priyaiṣiṇaḥ 09,015.026c tataḥ praharṣaḥ sainyānāṃ punar āsīt tadā nṛpa 09,015.027a pāñcālānāṃ somakānāṃ matsyānāṃ ca viśeṣataḥ 09,015.027c pratijñāṃ tāṃ ca saṃgrāme dharmarājasya pūrayan 09,015.027d*0085_01 pratijñāṃ tāṃ tadā rājā kṛtvā madreśam abhyayāt 09,015.028a tataḥ śaṅkhāṃś ca bherīś ca śataśaś caiva puṣkarān 09,015.028c avādayanta pāñcālāḥ siṃhanādāṃś ca nedire 09,015.029a te 'bhyadhāvanta saṃrabdhā madrarājaṃ tarasvinaḥ 09,015.029c mahatā harṣajenātha nādena kurupuṃgavāḥ 09,015.030a hrādena gajaghaṇṭānāṃ śaṅkhānāṃ ninadena ca 09,015.030c tūryaśabdena mahatā nādayantaś ca medinīm 09,015.031a tān pratyagṛhṇāt putras te madrarājaś ca vīryavān 09,015.031c mahāmeghān iva bahūñ śailāv astodayāv ubhau 09,015.032a śalyas tu samaraślāghī dharmarājam ariṃdamam 09,015.032c vavarṣa śaravarṣeṇa varṣeṇa maghavān iva 09,015.033a tathaiva kururājo 'pi pragṛhya ruciraṃ dhanuḥ 09,015.033c droṇopadeśān vividhān darśayāno mahāmanāḥ 09,015.033d*0086_01 saṃdadhe vividhān bāṇān darśayan hastalāghavam 09,015.034a vavarṣa śaravarṣāṇi citraṃ laghu ca suṣṭhu ca 09,015.034c na cāsya vivaraṃ kaś cid dadarśa carato raṇe 09,015.035a tāv ubhau vividhair bāṇais tatakṣāte parasparam 09,015.035c śārdūlāv āmiṣaprepsū parākrāntāv ivāhave 09,015.036a bhīmas tu tava putreṇa raṇaśauṇḍena saṃgataḥ 09,015.036c pāñcālyaḥ sātyakiś caiva mādrīputrau ca pāṇḍavau 09,015.036e śakunipramukhān vīrān pratyagṛhṇan samantataḥ 09,015.037a tadāsīt tumulaṃ yuddhaṃ punar eva jayaiṣiṇām 09,015.037c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca rājan durmantrite tava 09,015.038a duryodhanas tu bhīmasya śareṇānataparvaṇā 09,015.038c cicchedādiśya saṃgrāme dhvajaṃ hemavibhūṣitam 09,015.039a sakiṅkiṇīkajālena mahatā cārudarśanaḥ 09,015.039c papāta ruciraḥ siṃho bhīmasenasya nānadan 09,015.040a punaś cāsya dhanuś citraṃ gajarājakaropamam 09,015.040c kṣureṇa śitadhāreṇa pracakarta narādhipaḥ 09,015.041a sa cchinnadhanvā tejasvī rathaśaktyā sutaṃ tava 09,015.041c bibhedorasi vikramya sa rathopastha āviśat 09,015.042a tasmin moham anuprāpte punar eva vṛkodaraḥ 09,015.042c yantur eva śiraḥ kāyāt kṣurapreṇāharat tadā 09,015.043a hatasūtā hayās tasya ratham ādāya bhārata 09,015.043c vyadravanta diśo rājan hāhākāras tadābhavat 09,015.044a tam abhyadhāvat trāṇārthaṃ droṇaputro mahārathaḥ 09,015.044c kṛpaś ca kṛtavarmā ca putraṃ te 'bhiparīpsavaḥ 09,015.045a tasmin vilulite sainye trastās tasya padānugāḥ 09,015.045c gāṇḍīvadhanvā visphārya dhanus tān ahanac charaiḥ 09,015.046a yudhiṣṭhiras tu madreśam abhyadhāvad amarṣitaḥ 09,015.046c svayaṃ saṃcodayann aśvān dantavarṇān manojavān 09,015.047a tatrādbhutam apaśyāma kuntīputre yudhiṣṭhire 09,015.047c purā bhūtvā mṛdur dānto yat tadā dāruṇo 'bhavat 09,015.048a vivṛtākṣaś ca kaunteyo vepamānaś ca manyunā 09,015.048c ciccheda yodhān niśitaiḥ śaraiḥ śatasahasraśaḥ 09,015.049a yāṃ yāṃ pratyudyayau senāṃ tāṃ tāṃ jyeṣṭhaḥ sa pāṇḍavaḥ 09,015.049c śarair apātayad rājan girīn vajrair ivottamaiḥ 09,015.050a sāśvasūtadhvajarathān rathinaḥ pātayan bahūn 09,015.050c ākrīḍad eko balavān pavanas toyadān iva 09,015.051a sāśvārohāṃś ca turagān pattīṃś caiva sahasraśaḥ 09,015.051c vyapothayata saṃgrāme kruddho rudraḥ paśūn iva 09,015.052a śūnyam āyodhanaṃ kṛtvā śaravarṣaiḥ samantataḥ 09,015.052c abhyadravata madreśaṃ tiṣṭha śalyeti cābravīt 09,015.053a tasya tac caritaṃ dṛṣṭvā saṃgrāme bhīmakarmaṇaḥ 09,015.053c vitresus tāvakāḥ sarve śalyas tv enaṃ samabhyayāt 09,015.054a tatas tau tu susaṃrabdhau pradhmāpya salilodbhavau 09,015.054c samāhūya tadānyonyaṃ bhartsayantau samīyatuḥ 09,015.055a śalyas tu śaravarṣeṇa yudhiṣṭhiram avākirat 09,015.055c madrarājaṃ ca kaunteyaḥ śaravarṣair avākirat 09,015.056a vyadṛśyetāṃ tadā rājan kaṅkapatribhir āhave 09,015.056c udbhinnarudhirau śūrau madrarājayudhiṣṭhirau 09,015.057a puṣpitāv iva rejāte vane śalmalikiṃśukā 09,015.057b*0087_01 puṣpitau śuśubhāte tau vasante kiṃśukau yathā 09,015.057c dīpyamānau mahātmānau prāṇayor yuddhadurmadau 09,015.058a dṛṣṭvā sarvāṇi sainyāni nādhyavasyaṃs tayor jayam 09,015.058c hatvā madrādhipaṃ pārtho bhokṣyate 'dya vasuṃdharām 09,015.059a śalyo vā pāṇḍavaṃ hatvā dadyād duryodhanāya gām 09,015.059c itīva niścayo nābhūd yodhānāṃ tatra bhārata 09,015.060a pradakṣiṇam abhūt sarvaṃ dharmarājasya yudhyataḥ 09,015.061a tataḥ śaraśataṃ śalyo mumocāśu yudhiṣṭhire 09,015.061c dhanuś cāsya śitāgreṇa bāṇena nirakṛntata 09,015.062a so 'nyat kārmukam ādāya śalyaṃ śaraśatais tribhiḥ 09,015.062c avidhyat kārmukaṃ cāsya kṣureṇa nirakṛntata 09,015.063a athāsya nijaghānāśvāṃś caturo nataparvabhiḥ 09,015.063c dvābhyām atha śitāgrābhyām ubhau ca pārṣṇisārathī 09,015.064a tato 'sya dīpyamānena pītena niśitena ca 09,015.064c pramukhe vartamānasya bhallenāpāharad dhvajam 09,015.064e tataḥ prabhagnaṃ tat sainyaṃ dauryodhanam ariṃdama 09,015.065a tato madrādhipaṃ drauṇir abhyadhāvat tathākṛtam 09,015.065c āropya cainaṃ svarathaṃ tvaramāṇaḥ pradudruve 09,015.066a muhūrtam iva tau gatvā nardamāne yudhiṣṭhire 09,015.066c sthitvā tato madrapatir anyaṃ syandanam āsthitaḥ 09,015.067a vidhivat kalpitaṃ śubhraṃ mahāmbudaninādinam 09,015.067c sajjayantropakaraṇaṃ dviṣatāṃ romaharṣaṇam 09,015.067d*0088_01 sukūbaraṃ sucakrākṣaṃ vidheyāśvaṃ susārathim 09,016.001 saṃjaya uvāca 09,016.001a athānyad dhanur ādāya balavad vegavattaram 09,016.001c yudhiṣṭhiraṃ madrapatir viddhvā siṃha ivānadat 09,016.002a tataḥ sa śaravarṣeṇa parjanya iva vṛṣṭimān 09,016.002c abhyavarṣad ameyātmā kṣatriyān kṣatriyarṣabhaḥ 09,016.003a sātyakiṃ daśabhir viddhvā bhīmasenaṃ tribhiḥ śaraiḥ 09,016.003c sahadevaṃ tribhir viddhvā yudhiṣṭhiram apīḍayat 09,016.004a tāṃs tān anyān maheṣvāsān sāśvān sarathakuñjarān 09,016.004b*0089_01 ardayām āsa viśikhair ulkābhir iva kuñjarān 09,016.004c kuñjarān kuñjarārohān aśvān aśvaprayāyinaḥ 09,016.004e rathāṃś ca rathibhiḥ sārdhaṃ jaghāna rathināṃ varaḥ 09,016.005a bāhūṃś ciccheda ca tathā sāyudhān ketanāni ca 09,016.005c cakāra ca mahīṃ yodhais tīrṇāṃ vedīṃ kuśair iva 09,016.006a tathā tam arisainyāni ghnantaṃ mṛtyum ivāntakam 09,016.006c parivavrur bhṛśaṃ kruddhāḥ pāṇḍupāñcālasomakāḥ 09,016.007a taṃ bhīmasenaś ca śineś ca naptā; mādryāś ca putrau puruṣapravīrau 09,016.007c samāgataṃ bhīmabalena rājñā; paryāpur anyonyam athāhvayantaḥ 09,016.008a tatas tu śūrāḥ samare narendraṃ; madreśvaraṃ prāpya yudhāṃ variṣṭham 09,016.008c āvārya cainaṃ samare nṛvīrā; jaghnuḥ śaraiḥ patribhir ugravegaiḥ 09,016.009a saṃrakṣito bhīmasenena rājā; mādrīsutābhyām atha mādhavena 09,016.009c madrādhipaṃ patribhir ugravegaiḥ; stanāntare dharmasuto nijaghne 09,016.010a tato raṇe tāvakānāṃ rathaughāḥ; samīkṣya madrādhipatiṃ śarārtam 09,016.010c paryāvavruḥ pravarāḥ sarvaśaś ca; duryodhanasyānumate samantāt 09,016.011a tato drutaṃ madrajanādhipo raṇe; yudhiṣṭhiraṃ saptabhir abhyavidhyat 09,016.011c taṃ cāpi pārtho navabhiḥ pṛṣatkair; vivyādha rājaṃs tumule mahātmā 09,016.012a ākarṇapūrṇāyatasaṃprayuktaiḥ; śarais tadā saṃyati tailadhautaiḥ 09,016.012c anyonyam ācchādayatāṃ mahārathau; madrādhipaś cāpi yudhiṣṭhiraś ca 09,016.013a tatas tu tūrṇaṃ samare mahārathau; parasparasyāntaram īkṣamāṇau 09,016.013c śarair bhṛśaṃ vivyadhatur nṛpottamau; mahābalau śatrubhir apradhṛṣyau 09,016.014a tayor dhanurjyātalanisvano mahān; mahendravajrāśanitulyanisvanaḥ 09,016.014c parasparaṃ bāṇagaṇair mahātmanoḥ; pravarṣator madrapapāṇḍuvīrayoḥ 09,016.015a tau ceratur vyāghraśiśuprakāśau; mahāvaneṣv āmiṣagṛddhināv iva 09,016.015c viṣāṇinau nāgavarāv ivobhau; tatakṣatuḥ saṃyugajātadarpau 09,016.016a tatas tu madrādhipatir mahātmā; yudhiṣṭhiraṃ bhīmabalaṃ prasahya 09,016.016c vivyādha vīraṃ hṛdaye 'tivegaṃ; śareṇa sūryāgnisamaprabheṇa 09,016.017a tato 'tividdho 'tha yudhiṣṭhiro 'pi; susaṃprayuktena śareṇa rājan 09,016.017b*0090_01 tataḥ sa viddho vidhidharmasūnunā 09,016.017b*0090_02 mahābalenendraparākrameṇa 09,016.017c jaghāna madrādhipatiṃ mahātmā; mudaṃ ca lebhe ṛṣabhaḥ kurūṇām 09,016.018a tato muhūrtād iva pārthivendro; labdhvā saṃjñāṃ krodhasaṃraktanetraḥ 09,016.018c śatena pārthaṃ tvarito jaghāna; sahasranetrapratimaprabhāvaḥ 09,016.019a tvaraṃs tato dharmasuto mahātmā; śalyasya kruddho navabhiḥ pṛṣatkaiḥ 09,016.019c bhittvā hy uras tapanīyaṃ ca varma; jaghāna ṣaḍbhis tv aparaiḥ pṛṣatkaiḥ 09,016.020a tatas tu madrādhipatiḥ prahṛṣṭo; dhanur vikṛṣya vyasṛjat pṛṣatkān 09,016.020c dvābhyāṃ kṣurābhyāṃ ca tathaiva rājñaś; ciccheda cāpaṃ kurupuṃgavasya 09,016.021a navaṃ tato 'nyat samare pragṛhya; rājā dhanur ghorataraṃ mahātmā 09,016.021c śalyaṃ tu viddhvā niśitaiḥ samantād; yathā mahendro namuciṃ śitāgraiḥ 09,016.022a tatas tu śalyo navabhiḥ pṛṣatkair; bhīmasya rājñaś ca yudhiṣṭhirasya 09,016.022c nikṛtya raukme paṭuvarmaṇī tayor; vidārayām āsa bhujau mahātmā 09,016.023a tato 'pareṇa jvalitārkatejasā; kṣureṇa rājño dhanur unmamātha 09,016.023c kṛpaś ca tasyaiva jaghāna sūtaṃ; ṣaḍbhiḥ śaraiḥ so 'bhimukhaṃ papāta 09,016.024a madrādhipaś cāpi yudhiṣṭhirasya; śaraiś caturbhir nijaghāna vāhān 09,016.024c vāhāṃś ca hatvā vyakaron mahātmā; yodhakṣayaṃ dharmasutasya rājñaḥ 09,016.024d*0091_01 yad adbhutaṃ karma na śakyam anyaiḥ 09,016.024d*0091_02 suduḥsahaṃ tat kṛtavantam ekam 09,016.024d*0091_03 śalyaṃ narendraḥ sa viṣaṇṇabhāvād 09,016.024d*0091_04 vicintayām āsa mṛdaṅgaketuḥ 09,016.024d*0091_05 kim etad indrāvarajasya vākyaṃ 09,016.024d*0091_06 moghaṃ bhavaty adya vidher balena 09,016.024d*0091_07 jahīti śalyaṃ hy avadat tadājau 09,016.024d*0091_08 na lokanāthasya vaco 'nyathā syāt 09,016.025a tathā kṛte rājani bhīmaseno; madrādhipasyāśu tato mahātmā 09,016.025c chittvā dhanur vegavatā śareṇa; dvābhyām avidhyat subhṛśaṃ narendram 09,016.026a athāpareṇāsya jahāra yantuḥ; kāyāc chiraḥ saṃnahanīyamadhyāt 09,016.026c jaghāna cāśvāṃś caturaḥ sa śīghraṃ; tathā bhṛśaṃ kupito bhīmasenaḥ 09,016.027a tam agraṇīḥ sarvadhanurdharāṇām; ekaṃ carantaṃ samare 'tivegam 09,016.027c bhīmaḥ śatena vyakirac charāṇāṃ; mādrīputraḥ sahadevas tathaiva 09,016.028a taiḥ sāyakair mohitaṃ vīkṣya śalyaṃ; bhīmaḥ śarair asya cakarta varma 09,016.028b*0092_01 bhīmaḥ śarair niśitais tigmatejaiḥ 09,016.028b*0092_02 śilīmukhair asya cakarta varma 09,016.028c sa bhīmasenena nikṛttavarmā; madrādhipaś carma sahasratāram 09,016.029a pragṛhya khaḍgaṃ ca rathān mahātmā; praskandya kuntīsutam abhyadhāvat 09,016.029c chittvā ratheṣāṃ nakulasya so 'tha; yudhiṣṭhiraṃ bhīmabalo 'bhyadhāvat 09,016.030a taṃ cāpi rājānam athotpatantaṃ; kruddhaṃ yathaivāntakam āpatantam 09,016.030c dhṛṣṭadyumno draupadeyāḥ śikhaṇḍī; śineś ca naptā sahasā parīyuḥ 09,016.031a athāsya carmāpratimaṃ nyakṛntad; bhīmo mahātmā daśabhiḥ pṛṣatkaḥ 09,016.031c khaḍgaṃ ca bhallair nicakarta muṣṭau; nadan prahṛṣṭas tava sainyamadhye 09,016.032a tat karma bhīmasya samīkṣya hṛṣṭās; te pāṇḍavānāṃ pravarā rathaughāḥ 09,016.032c nādaṃ ca cakrur bhṛśam utsmayantaḥ; śaṅkhāṃś ca dadhmuḥ śaśisaṃnikāśān 09,016.033a tenātha śabdena vibhīṣaṇena; tavābhitaptaṃ balam aprahṛṣṭam 09,016.033c svedābhibhūtaṃ rudhirokṣitāṅgaṃ; visaṃjñakalpaṃ ca tathā viṣaṇṇam 09,016.034a sa madrarājaḥ sahasāvakīrṇo; bhīmāgragaiḥ pāṇḍavayodhamukhyaiḥ 09,016.034c yudhiṣṭhirasyābhimukhaṃ javena; siṃho yathā mṛgahetoḥ prayātaḥ 09,016.035a sa dharmarājo nihatāśvasūtaṃ; krodhena dīptajvalanaprakāśam 09,016.035c dṛṣṭvā tu madrādhipatiṃ sa tūrṇaṃ; samabhyadhāvat tam ariṃ balena 09,016.036a govindavākyaṃ tvaritaṃ vicintya; dadhre matiṃ śalyavināśanāya 09,016.036c sa dharmarājo nihatāśvasūte; rathe tiṣṭhañ śaktim evābhikāṅkṣan 09,016.037a tac cāpi śalyasya niśamya karma; mahātmano bhāgam athāvaśiṣṭam 09,016.037c smṛtvā manaḥ śalyavadhe yatātmā; yathoktam indrāvarajasya cakre 09,016.038a sa dharmarājo maṇihemadaṇḍāṃ; jagrāha śaktiṃ kanakaprakāśām 09,016.038c netre ca dīpte sahasā vivṛtya; madrādhipaṃ kruddhamanā niraikṣat 09,016.039a nirīkṣito vai naradeva rājñā; pūtātmanā nirhṛtakalmaṣeṇa 09,016.039c abhūn na yad bhasmasān madrarājas; tad adbhutaṃ me pratibhāti rājan 09,016.040a tatas tu śaktiṃ rucirogradaṇḍāṃ; maṇipravālojjvalitāṃ pradīptām 09,016.040c cikṣepa vegāt subhṛśaṃ mahātmā; madrādhipāya pravaraḥ kurūṇām 09,016.041a dīptām athaināṃ mahatā balena; savisphuliṅgāṃ sahasā patantīm 09,016.041c praikṣanta sarve kuravaḥ sametā; yathā yugānte mahatīm ivolkām 09,016.042a tāṃ kālarātrīm iva pāśahastāṃ; yamasya dhātrīm iva cograrūpām 09,016.042c sabrahmadaṇḍapratimām amoghāṃ; sasarja yatto yudhi dharmarājaḥ 09,016.043a gandhasrag agryāsanapānabhojanair; abhyarcitāṃ pāṇḍusutaiḥ prayatnāt 09,016.043c saṃvartakāgnipratimāṃ jvalantīṃ; kṛtyām atharvāṅgirasīm ivogrām 09,016.044a īśānahetoḥ pratinirmitāṃ tāṃ; tvaṣṭrā ripūṇām asudehabhakṣām 09,016.044c bhūmyantarikṣādijalāśayāni; prasahya bhūtāni nihantum īśām 09,016.045a ghaṇṭāpatākāmaṇivajrabhājaṃ; vaiḍūryacitrāṃ tapanīyadaṇḍām 09,016.045c tvaṣṭrā prayatnān niyamena kḷptāṃ; brahmadviṣām antakarīm amoghām 09,016.046a balaprayatnād adhirūḍhavegāṃ; mantraiś ca ghorair abhimantrayitvā 09,016.046c sasarja mārgeṇa ca tāṃ pareṇa; vadhāya madrādhipates tadānīm 09,016.047a hato 'sy asāv ity abhigarjamāno; rudro 'ntakāyāntakaraṃ yatheṣum 09,016.047c prasārya bāhuṃ sudṛḍhaṃ supāṇiṃ; krodhena nṛtyann iva dharmarājaḥ 09,016.047d*0093_01 sphuratprabhāmaṇḍalam aṃśujālair 09,016.047d*0093_02 dharmātmajo madravināśakāle 09,016.047d*0093_03 puratrayaproddharaṇe purastān 09,016.047d*0093_04 māheśvaraṃ rūpam abhūt tadānīm 09,016.047d*0093_05 āvartanākuñcitabāhudaṇḍaḥ 09,016.047d*0093_06 saṃdhyāvihārī tanuvṛttamadhyaḥ 09,016.047d*0093_07 viśālavakṣā bhagavān haro yathā 09,016.047d*0093_08 sudurnirīkṣyo 'bhavad arjunāgrajaḥ 09,016.048a tāṃ sarvaśaktyā prahitāṃ sa śaktiṃ; yudhiṣṭhireṇāprativāryavīryām 09,016.048c pratigrahāyābhinanarda śalyaḥ; samyag ghutām agnir ivājyadhārām 09,016.049a sā tasya marmāṇi vidārya śubhram; uro viśālaṃ ca tathaiva varma 09,016.049c viveśa gāṃ toyam ivāprasaktā; yaśo viśālaṃ nṛpater dahantī 09,016.050a nāsākṣikarṇāsyaviniḥsṛtena; prasyandatā ca vraṇasaṃbhavena 09,016.050c saṃsiktagātro rudhireṇa so 'bhūt; krauñco yathā skandahato mahādriḥ 09,016.051a prasārya bāhū sa rathād gato gāṃ; saṃchinnavarmā kurunandanena 09,016.051c mahendravāhapratimo mahātmā; vajrāhataṃ śṛṅgam ivācalasya 09,016.052a bāhū prasāryābhimukho dharmarājasya madrarāṭ 09,016.052b*0094_01 bāhū prasāryābhimukho 'titūrṇaṃ 09,016.052b*0094_02 sa dharmarājasya samīpamadra(?dri)rāṭ 09,016.052c tato nipatito bhūmāv indradhvaja ivocchritaḥ 09,016.053a sa tathā bhinnasarvāṅgo rudhireṇa samukṣitaḥ 09,016.053c pratyudgata iva premṇā bhūmyā sa narapuṃgavaḥ 09,016.054a priyayā kāntayā kāntaḥ patamāna ivorasi 09,016.054c ciraṃ bhuktvā vasumatīṃ priyāṃ kāntām iva prabhuḥ 09,016.054e sarvair aṅgaiḥ samāśliṣya prasupta iva so 'bhavat 09,016.055a dharmye dharmātmanā yuddhe nihato dharmasūnunā 09,016.055c samyag ghuta iva sviṣṭaḥ praśānto 'gnir ivādhvare 09,016.056a śaktyā vibhinnahṛdayaṃ vipraviddhāyudhadhvajam 09,016.056c saṃśāntam api madreśaṃ lakṣmīr naiva vyamuñcata 09,016.057a tato yudhiṣṭhiraś cāpam ādāyendradhanuṣprabham 09,016.057c vyadhamad dviṣataḥ saṃkhye khagarāḍ iva pannagān 09,016.057e dehāsūn niśitair bhallai ripūṇāṃ nāśayan kṣaṇāt 09,016.058a tataḥ pārthasya bāṇaughair āvṛtāḥ sainikās tava 09,016.058c nimīlitākṣāḥ kṣiṇvanto bhṛśam anyonyam arditāḥ 09,016.058e saṃnyastakavacā dehair vipatrāyudhajīvitāḥ 09,016.059a tataḥ śalye nipatite madrarājānujo yuvā 09,016.059c bhrātuḥ sarvair guṇais tulyo rathī pāṇḍavam abhyayāt 09,016.060a vivyādha ca naraśreṣṭho nārācair bahubhis tvaran 09,016.060c hatasyāpacitiṃ bhrātuś cikīrṣur yuddhadurmadaḥ 09,016.061a taṃ vivyādhāśugaiḥ ṣaḍbhir dharmarājas tvarann iva 09,016.061c kārmukaṃ cāsya ciccheda kṣurābhyāṃ dhvajam eva ca 09,016.062a tato 'sya dīpyamānena sudṛḍhena śitena ca 09,016.062c pramukhe vartamānasya bhallenāpāharac chiraḥ 09,016.062d*0095_01 śiraś ciccheda bāṇena bhallena nataparvaṇā 09,016.063a sakuṇḍalaṃ tad dadṛśe patamānaṃ śiro rathāt 09,016.063c puṇyakṣayam iva prāpya patantaṃ svargavāsinam 09,016.064a tasyāpakṛṣṭaśīrṣaṃ tac charīraṃ patitaṃ rathāt 09,016.064c rudhireṇāvasiktāṅgaṃ dṛṣṭvā sainyam abhajyata 09,016.065a vicitrakavace tasmin hate madranṛpānuje 09,016.065c hāhākāraṃ vikurvāṇāḥ kuravo vipradudruvuḥ 09,016.066a śalyānujaṃ hataṃ dṛṣṭvā tāvakās tyaktajīvitāḥ 09,016.066c vitresuḥ pāṇḍavabhayād rajodhvastās tathā bhṛśam 09,016.067a tāṃs tathā bhajyatas trastān kauravān bharatarṣabha 09,016.067b*0096_01 tat sainyaṃ tava putrasya vidrutaṃ sarvato bhayāt 09,016.067c śiner naptā kiran bāṇair abhyavartata sātyakiḥ 09,016.068a tam āyāntaṃ maheṣvāsam aprasahyaṃ durāsadam 09,016.068c hārdikyas tvarito rājan pratyagṛhṇād abhītavat 09,016.069a tau sametau mahātmānau vārṣṇeyāv aparājitau 09,016.069c hārdikyaḥ sātyakiś caiva siṃhāv iva madotkaṭau 09,016.070a iṣubhir vimalābhāsaiś chādayantau parasparam 09,016.070c arcirbhir iva sūryasya divākarasamaprabhau 09,016.071a cāpamārgabaloddhūtān mārgaṇān vṛṣṇisiṃhayoḥ 09,016.071c ākāśe samapaśyāma pataṃgān iva śīghragān 09,016.072a sātyakiṃ daśabhir viddhvā hayāṃś cāsya tribhiḥ śaraiḥ 09,016.072c cāpam ekena ciccheda hārdikyo nataparvaṇā 09,016.073a tan nikṛttaṃ dhanuḥ śreṣṭham apāsya śinipuṃgavaḥ 09,016.073c anyad ādatta vegena vegavattaram āyudham 09,016.074a tad ādāya dhanuḥ śreṣṭhaṃ variṣṭhaḥ sarvadhanvinām 09,016.074c hārdikyaṃ daśabhir bāṇaiḥ pratyavidhyat stanāntare 09,016.075a tato rathaṃ yugeṣāṃ ca chittvā bhallaiḥ susaṃyataiḥ 09,016.075c aśvāṃs tasyāvadhīt tūrṇam ubhau ca pārṣṇisārathī 09,016.075d*0097_01 hārdikyaṃ virathaṃ dṛṣṭvā kṛpaḥ śāradvataḥ prabho 09,016.075d*0097_02 apovāha tataḥ kṣipraṃ ratham āropya vīryavān 09,016.076a madrarāje hate rājan virathe kṛtavarmaṇi 09,016.076c duryodhanabalaṃ sarvaṃ punar āsīt parāṅmukham 09,016.077a tatpare nāvabudhyanta sainyena rajasā vṛte 09,016.077c balaṃ tu hatabhūyiṣṭhaṃ tat tadāsīt parāṅmukham 09,016.078a tato muhūrtāt te 'paśyan rajo bhaumaṃ samutthitam 09,016.078c vividhaiḥ śoṇitasrāvaiḥ praśāntaṃ puruṣarṣabha 09,016.078d*0098_01 vividhān saritaś coghāñ śoṇitasya viśāṃ pate 09,016.079a tato duryodhano dṛṣṭvā bhagnaṃ svabalam antikāt 09,016.079c javenāpatataḥ pārthān ekaḥ sarvān avārayat 09,016.080a pāṇḍavān sarathān dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam 09,016.080c ānartaṃ ca durādharṣaṃ śitair bāṇair avākirat 09,016.081a taṃ pare nābhyavartanta martyā mṛtyum ivāgatam 09,016.081c athānyaṃ ratham āsthāya hārdikyo 'pi nyavartata 09,016.081d*0099_01 pragṛhya ca dhanur ghoram abhyadhāvad yudhiṣṭhiram 09,016.082a tato yudhiṣṭhiro rājā tvaramāṇo mahārathaḥ 09,016.082c caturbhir nijaghānāśvān patribhiḥ kṛtavarmaṇaḥ 09,016.082e vivyādha gautamaṃ cāpi ṣaḍbhir bhallaiḥ sutejanaiḥ 09,016.083a aśvatthāmā tato rājñā hatāśvaṃ virathīkṛtam 09,016.083c samapovāha hārdikyaṃ svarathena yudhiṣṭhirāt 09,016.084a tataḥ śāradvato 'ṣṭābhiḥ pratyavidhyad yudhiṣṭhiram 09,016.084c vivyādha cāśvān niśitais tasyāṣṭābhiḥ śilīmukhaiḥ 09,016.085a evam etan mahārāja yuddhaśeṣam avartata 09,016.085c tava durmantrite rājan sahaputrasya bhārata 09,016.086a tasmin maheṣvāsavare viśaste; saṃgrāmamadhye kurupuṃgavena 09,016.086c pārthāḥ sametāḥ paramaprahṛṣṭāḥ; śaṅkhān pradadhmur hatam īkṣya śalyam 09,016.087a yudhiṣṭhiraṃ ca praśaśaṃsur ājau; purā surā vṛtravadhe yathendram 09,016.087c cakruś ca nānāvidhavādyaśabdān; ninādayanto vasudhāṃ samantāt 09,017.001 saṃjaya uvāca 09,017.001a śalye tu nihate rājan madrarājapadānugāḥ 09,017.001c rathāḥ saptaśatā vīrā niryayur mahato balāt 09,017.002a duryodhanas tu dviradam āruhyācalasaṃnibham 09,017.002c chatreṇa dhriyamāṇena vījyamānaś ca cāmaraiḥ 09,017.002e na gantavyaṃ na gantavyam iti madrān avārayat 09,017.003a duryodhanena te vīrā vāryamāṇāḥ punaḥ punaḥ 09,017.003c yudhiṣṭhiraṃ jighāṃsantaḥ pāṇḍūnāṃ prāviśan balam 09,017.004a te tu śūrā mahārāja kṛtacittāḥ sma yodhane 09,017.004c dhanuḥśabdaṃ mahat kṛtvā sahāyudhyanta pāṇḍavaiḥ 09,017.005a śrutvā tu nihataṃ śalyaṃ dharmaputraṃ ca pīḍitam 09,017.005c madrarājapriye yuktair madrakāṇāṃ mahārathaiḥ 09,017.006a ājagāma tataḥ pārtho gāṇḍīvaṃ vikṣipan dhanuḥ 09,017.006c pūrayan rathaghoṣeṇa diśaḥ sarvā mahārathaḥ 09,017.007a tato 'rjunaś ca bhīmaś ca mādrīputrau ca pāṇḍavau 09,017.007c sātyakiś ca naravyāghro draupadeyāś ca sarvaśaḥ 09,017.008a dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca pāñcālāḥ saha somakaiḥ 09,017.008c yudhiṣṭhiraṃ parīpsantaḥ samantāt paryavārayan 09,017.009a te samantāt parivṛtāḥ pāṇḍavaiḥ puruṣarṣabhāḥ 09,017.009c kṣobhayanti sma tāṃ senāṃ makarāḥ sāgaraṃ yathā 09,017.010a purovātena gaṅgeva kṣobhyamānā mahānadī 09,017.010c akṣobhyata tadā rājan pāṇḍūnāṃ dhvajinī punaḥ 09,017.011a praskandya senāṃ mahatīṃ tyaktātmāno mahārathāḥ 09,017.011c vṛkṣān iva mahāvātāḥ kampayanti sma tāvakāḥ 09,017.012a bahavaś cukruśus tatra kva sa rājā yudhiṣṭhiraḥ 09,017.012c bhrātaro vāsya te śūrā dṛśyante neha ke cana 09,017.013a pāñcālānāṃ mahāvīryāḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ 09,017.013c dhṛṣṭadyumno 'tha śaineyo draupadeyāś ca sarvaśaḥ 09,017.014a evaṃ tān vādinaḥ śūrān draupadeyā mahārathāḥ 09,017.014c abhyaghnan yuyudhānaś ca madrarājapadānugān 09,017.015a cakrair vimathitaiḥ ke cit ke cic chinnair mahādhvajaiḥ 09,017.015c pratyadṛśyanta samare tāvakā nihatāḥ paraiḥ 09,017.016a ālokya pāṇḍavān yuddhe yodhā rājan samantataḥ 09,017.016c vāryamāṇā yayur vegāt tava putreṇa bhārata 09,017.017a duryodhanas tu tān vīrān vārayām āsa sāntvayan 09,017.017c na cāsya śāsanaṃ kaś cit tatra cakre mahārathaḥ 09,017.018a tato gāndhārarājasya putraḥ śakunir abravīt 09,017.018c duryodhanaṃ mahārāja vacanaṃ vacanakṣamaḥ 09,017.019a kiṃ naḥ saṃprekṣamāṇānāṃ madrāṇāṃ hanyate balam 09,017.019c na yuktam etat samare tvayi tiṣṭhati bhārata 09,017.020a sahitair nāma yoddhavyam ity eṣa samayaḥ kṛtaḥ 09,017.020c atha kasmāt parān eva ghnato marṣayase nṛpa 09,017.021 duryodhana uvāca 09,017.021a vāryamāṇā mayā pūrvaṃ naite cakrur vaco mama 09,017.021c ete hi nihatāḥ sarve praskannāḥ pāṇḍuvāhinīm 09,017.022 śakunir uvāca 09,017.022*0100_01 vāryamāṇo (sic) mayā pūrvaṃ na kṛtaṃ vacanaṃ tvayā 09,017.022a na bhartuḥ śāsanaṃ vīrā raṇe kurvanty amarṣitāḥ 09,017.022c alaṃ kroddhuṃ tathaiteṣāṃ nāyaṃ kāla upekṣitum 09,017.023a yāmaḥ sarve 'tra saṃbhūya savājirathakuñjarāḥ 09,017.023c paritrātuṃ maheṣvāsān madrarājapadānugān 09,017.024a anyonyaṃ parirakṣāmo yatnena mahatā nṛpa 09,017.024c evaṃ sarve 'nusaṃcintya prayayur yatra sainikāḥ 09,017.025 saṃjaya uvāca 09,017.025a evam uktas tato rājā balena mahatā vṛtaḥ 09,017.025c prayayau siṃhanādena kampayan vai vasuṃdharām 09,017.026a hata vidhyata gṛhṇīta praharadhvaṃ nikṛntata 09,017.026c ity āsīt tumulaḥ śabdas tava sainyasya bhārata 09,017.027a pāṇḍavās tu raṇe dṛṣṭvā madrarājapadānugān 09,017.027b*0101_01 paśyatāṃ tava putrāṇāṃ pāṇḍuputrair asaṃbhramam 09,017.027c sahitān abhyavartanta gulmam āsthāya madhyamam 09,017.028a te muhūrtād raṇe vīrā hastāhastaṃ viśāṃ pate 09,017.028c nihatāḥ pratyadṛśyanta madrarājapadānugāḥ 09,017.029a tato naḥ saṃprayātānāṃ hatāmitrās tarasvinaḥ 09,017.029c hṛṣṭāḥ kilakilāśabdam akurvan sahitāḥ pare 09,017.030a athotthitāni ruṇḍāni samadṛśyanta sarvaśaḥ 09,017.030c papāta mahatī colkā madhyenādityamaṇḍalam 09,017.031a rathair bhagnair yugākṣaiś ca nihataiś ca mahārathaiḥ 09,017.031c aśvair nipatitaiś caiva saṃchannābhūd vasuṃdharā 09,017.032a vātāyamānais turagair yugāsaktais turaṃgamaiḥ 09,017.032c adṛśyanta mahārāja yodhās tatra raṇājire 09,017.033a bhagnacakrān rathān ke cid avahaṃs turagā raṇe 09,017.033c rathārdhaṃ ke cid ādāya diśo daśa vibabhramuḥ 09,017.033e tatra tatra ca dṛśyante yoktraiḥ śliṣṭāḥ sma vājinaḥ 09,017.034a rathinaḥ patamānāś ca vyadṛśyanta narottama 09,017.034c gaganāt pracyutāḥ siddhāḥ puṇyānām iva saṃkṣaye 09,017.035a nihateṣu ca śūreṣu madrarājānugeṣu ca 09,017.035c asmān āpatataś cāpi dṛṣṭvā pārthā mahārathāḥ 09,017.036a abhyavartanta vegena jayagṛdhrāḥ prahāriṇaḥ 09,017.036c bāṇaśabdaravān kṛtvā vimiśrāñ śaṅkhanisvanaiḥ 09,017.037a asmāṃs tu punar āsādya labdhalakṣāḥ prahāriṇaḥ 09,017.037c śarāsanāni dhunvānāḥ siṃhanādān pracukruśuḥ 09,017.038a tato hatam abhiprekṣya madrarājabalaṃ mahat 09,017.038c madrarājaṃ ca samare dṛṣṭvā śūraṃ nipātitam 09,017.038e duryodhanabalaṃ sarvaṃ punar āsīt parāṅmukham 09,017.039a vadhyamānaṃ mahārāja pāṇḍavair jitakāśibhiḥ 09,017.039c diśo bheje 'tha saṃbhrāntaṃ trāsitaṃ dṛḍhadhanvibhiḥ 09,018.001 saṃjaya uvāca 09,018.001a pātite yudhi durdharṣe madrarāje mahārathe 09,018.001c tāvakās tava putrāś ca prāyaśo vimukhābhavan 09,018.002a vaṇijo nāvi bhinnāyāṃ yathāgādhe 'plave 'rṇave 09,018.002c apāre pāram icchanto hate śūre mahātmani 09,018.003a madrarāje mahārāja vitrastāḥ śaravikṣatāḥ 09,018.003c anāthā nātham icchanto mṛgāḥ siṃhārditā iva 09,018.004a vṛṣā yathā bhagnaśṛṅgāḥ śīrṇadantā gajā iva 09,018.004c madhyāhne pratyapāyāma nirjitā dharmasūnunā 09,018.005a na saṃdhātum anīkāni na ca rājan parākrame 09,018.005c āsīd buddhir hate śalye tava yodhasya kasya cit 09,018.006a bhīṣme droṇe ca nihate sūtaputre ca bhārata 09,018.006c yad duḥkhaṃ tava yodhānāṃ bhayaṃ cāsīd viśāṃ pate 09,018.006e tad bhayaṃ sa ca naḥ śoko bhūya evābhyavartata 09,018.007a nirāśāś ca jaye tasmin hate śalye mahārathe 09,018.007b*0102_01 nirāśaś ca hate śalye rājā rājan mahāyaśāḥ 09,018.007c hatapravīrā vidhvastā vikṛttāś ca śitaiḥ śaraiḥ 09,018.007e madrarāje hate rājan yodhās te prādravan bhayāt 09,018.008a aśvān anye gajān anye rathān anye mahārathāḥ 09,018.008c āruhya javasaṃpannāḥ pādātāḥ prādravan bhayāt 09,018.009a dvisāhasrāś ca mātaṅgā girirūpāḥ prahāriṇaḥ 09,018.009c saṃprādravan hate śalye aṅkuśāṅguṣṭhacoditāḥ 09,018.010a te raṇād bharataśreṣṭha tāvakāḥ prādravan diśaḥ 09,018.010c dhāvantaś cāpy adṛśyanta śvasamānāḥ śarāturāḥ 09,018.011a tān prabhagnān drutān dṛṣṭvā hatotsāhān parājitān 09,018.011c abhyadravanta pāñcālāḥ pāṇḍavāś ca jayaiṣiṇaḥ 09,018.012a bāṇaśabdaravaś cāpi siṃhanādaś ca puṣkalaḥ 09,018.012c śaṅkhaśabdaś ca śūrāṇāṃ dāruṇaḥ samapadyata 09,018.013a dṛṣṭvā tu kauravaṃ sainyaṃ bhayatrastaṃ pravidrutam 09,018.013c anyonyaṃ samabhāṣanta pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha 09,018.014a adya rājā satyadhṛtir jitāmitro yudhiṣṭhiraḥ 09,018.014c adya duryodhano hīno dīptayā nṛpatiśriyā 09,018.014d*0103_01 adya diṣṭyā kṣmāśayanaṃ niratāmāmucakṣuṣaḥ (sic) 09,018.014d*0103_02 draupadyā yaś ca saṃkalpaḥ saṃsiddha iti ghuṣyatām 09,018.015a adya śrutvā hataṃ putraṃ dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ 09,018.015c niḥsaṃjñaḥ patito bhūmau kilbiṣaṃ pratipadyatām 09,018.016a adya jānātu kaunteyaṃ samarthaṃ sarvadhanvinām 09,018.016c adyātmānaṃ ca durmedhā garhayiṣyati pāpakṛt 09,018.016e adya kṣattur vacaḥ satyaṃ smaratāṃ bruvato hitam 09,018.017a adyaprabhṛti pārthāṃś ca preṣyabhūta upācaran 09,018.017b*0104_01 adyaiva ca hi pārthānāṃ yat kṛtaṃ pūrvakarmabhiḥ 09,018.017c vijānātu nṛpo duḥkhaṃ yat prāptaṃ pāṇḍunandanaiḥ 09,018.018a adya kṛṣṇasya māhātmyaṃ jānātu sa mahīpatiḥ 09,018.018c adyārjunadhanurghoṣaṃ ghoraṃ jānātu saṃyuge 09,018.018d*0105_01 putrāṇāṃ ca vadhaṃ ghoraṃ bhīmena śroṣyate nṛpaḥ 09,018.019a astrāṇāṃ ca balaṃ sarvaṃ bāhvoś ca balam āhave 09,018.019c adya jñāsyati bhīmasya balaṃ ghoraṃ mahātmanaḥ 09,018.020a hate duryodhane yuddhe śakreṇevāsure maye 09,018.020c yat kṛtaṃ bhīmasenena duḥśāsanavadhe tadā 09,018.020e nānyaḥ kartāsti loke tad ṛte bhīmaṃ mahābalam 09,018.021a jānītām adya jyeṣṭhasya pāṇḍavasya parākramam 09,018.021c madrarājaṃ hataṃ śrutvā devair api suduḥsaham 09,018.022a adya jñāsyati saṃgrāme mādrīputrau mahābalau 09,018.022c nihate saubale śūre gāndhāreṣu ca sarvaśaḥ 09,018.023a kathaṃ teṣāṃ jayo na syād yeṣāṃ yoddhā dhanaṃjayaḥ 09,018.023c sātyakir bhīmasenaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 09,018.024a draupadyās tanayāḥ pañca mādrīputrau ca pāṇḍavau 09,018.024c śikhaṇḍī ca maheṣvāso rājā caiva yudhiṣṭhiraḥ 09,018.025a yeṣāṃ ca jagatāṃ nātho nāthaḥ kṛṣṇo janārdanaḥ 09,018.025c kathaṃ teṣāṃ jayo na syād yeṣāṃ dharmo vyapāśrayaḥ 09,018.025d*0106_01 lābhas teṣāṃ jayas teṣāṃ kutas teṣāṃ parābhavaḥ 09,018.025d*0106_02 yeṣāṃ nātho hṛṣīkeśaḥ sarvalokavibhur hariḥ 09,018.026a bhīṣmaṃ droṇaṃ ca karṇaṃ ca madrarājānam eva ca 09,018.026c tathānyān nṛpatīn vīrāñ śataśo 'tha sahasraśaḥ 09,018.027a ko 'nyaḥ śakto raṇe jetum ṛte pārthaṃ yudhiṣṭhiram 09,018.027c yasya nātho hṛṣīkeśaḥ sadā dharmayaśonidhiḥ 09,018.028a ity evaṃ vadamānās te harṣeṇa mahatā yutāḥ 09,018.028c prabhagnāṃs tāvakān rājan sṛñjayāḥ pṛṣṭhato 'nvayuḥ 09,018.029a dhanaṃjayo rathānīkam abhyavartata vīryavān 09,018.029c mādrīputrau ca śakuniṃ sātyakiś ca mahārathaḥ 09,018.030a tān prekṣya dravataḥ sarvān bhīmasenabhayārditān 09,018.030c duryodhanas tadā sūtam abravīd utsmayann iva 09,018.031a na mātikramate pārtho dhanuṣpāṇim avasthitam 09,018.031c jaghane sarvasainyānāṃ mamāśvān pratipādaya 09,018.032a jaghane yudhyamānaṃ hi kaunteyo māṃ dhanaṃjayaḥ 09,018.032c notsahetābhyatikrāntuṃ velām iva mahodadhiḥ 09,018.033a paśya sainyaṃ mahat sūta pāṇḍavaiḥ samabhidrutam 09,018.033c sainyareṇuṃ samuddhūtaṃ paśyasvainaṃ samantataḥ 09,018.034a siṃhanādāṃś ca bahuśaḥ śṛṇu ghorān bhayānakān 09,018.034c tasmād yāhi śanaiḥ sūta jaghanaṃ paripālaya 09,018.035a mayi sthite ca samare niruddheṣu ca pāṇḍuṣu 09,018.035c punarāvartate tūrṇaṃ māmakaṃ balam ojasā 09,018.036a tac chrutvā tava putrasya śūrāgryasadṛśaṃ vacaḥ 09,018.036c sārathir hemasaṃchannāñ śanair aśvān acodayat 09,018.037a gajāśvarathibhir hīnās tyaktātmānaḥ padātayaḥ 09,018.037c ekaviṃśatisāhasrāḥ saṃyugāyāvatasthire 09,018.038a nānādeśasamudbhūtā nānārañjitavāsasaḥ 09,018.038c avasthitās tadā yodhāḥ prārthayanto mahad yaśaḥ 09,018.039a teṣām āpatatāṃ tatra saṃhṛṣṭānāṃ parasparam 09,018.039c saṃmardaḥ sumahāñ jajñe ghorarūpo bhayānakaḥ 09,018.040a bhīmasenaṃ tadā rājan dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam 09,018.040c balena caturaṅgeṇa nānādeśyā nyavārayan 09,018.041a bhīmam evābhyavartanta raṇe 'nye tu padātayaḥ 09,018.041c prakṣveḍyāsphoṭya saṃhṛṣṭā vīralokaṃ yiyāsavaḥ 09,018.042a āsādya bhīmasenaṃ tu saṃrabdhā yuddhadurmadāḥ 09,018.042c dhārtarāṣṭrā vinedur hi nānyāṃ cākathayan kathām 09,018.042d*0107_01 nigṛhītuṃ tadā kruddhāḥ samantāt paryavārayan 09,018.042e parivārya raṇe bhīmaṃ nijaghnus te samantataḥ 09,018.043a sa vadhyamānaḥ samare padātigaṇasaṃvṛtaḥ 09,018.043c na cacāla rathopasthe maināka iva parvataḥ 09,018.044a te tu kruddhā mahārāja pāṇḍavasya mahāratham 09,018.044c nigrahītuṃ pracakrur hi yodhāṃś cānyān avārayan 09,018.045a akrudhyata raṇe bhīmas tais tadā paryavasthitaiḥ 09,018.045c so 'vatīrya rathāt tūrṇaṃ padātiḥ samavasthitaḥ 09,018.046a jātarūpaparicchannāṃ pragṛhya mahatīṃ gadām 09,018.046c avadhīt tāvakān yodhān daṇḍapāṇir ivāntakaḥ 09,018.047a rathāśvadvipahīnāṃs tu tān bhīmo gadayā balī 09,018.047b*0108_01 viprahīnarathāśvāṃs tān narān sa puruṣarṣabhaḥ 09,018.047b*0109_01 bhīmaseno gadāpāṇir gadayā vajrakalpayā 09,018.047c ekaviṃśatisāhasrān padātīn avapothayat 09,018.048a hatvā tat puruṣānīkaṃ bhīmaḥ satyaparākramaḥ 09,018.048c dhṛṣṭadyumnaṃ puraskṛtya nacirāt pratyadṛśyata 09,018.049a pādātā nihatā bhūmau śiśyire rudhirokṣitāḥ 09,018.049c saṃbhagnā iva vātena karṇikārāḥ supuṣpitāḥ 09,018.050a nānāpuṣpasrajopetā nānākuṇḍaladhāriṇaḥ 09,018.050c nānājātyā hatās tatra nānādeśasamāgatāḥ 09,018.051a patākādhvajasaṃchannaṃ padātīnāṃ mahad balam 09,018.051c nikṛttaṃ vibabhau tatra ghorarūpaṃ bhayānakam 09,018.052a yudhiṣṭhirapurogās tu sarvasainyamahārathāḥ 09,018.052c abhyadhāvan mahātmānaṃ putraṃ duryodhanaṃ tava 09,018.053a te sarve tāvakān dṛṣṭvā maheṣvāsān parāṅmukhān 09,018.053b*0110_01 samabhyadhāvaṃs tvaritā yuddhāya jitakāśinaḥ 09,018.053c nābhyavartanta te putraṃ veleva makarālayam 09,018.054a tad adbhutam apaśyāma tava putrasya pauruṣam 09,018.054c yad ekaṃ sahitāḥ pārthā na śekur ativartitum 09,018.055a nātidūrāpayātaṃ tu kṛtabuddhiṃ palāyane 09,018.055c duryodhanaḥ svakaṃ sainyam abravīd bhṛśavikṣatam 09,018.056a na taṃ deśaṃ prapaśyāmi pṛthivyāṃ parvateṣu vā 09,018.056c yatra yātān na vo hanyuḥ pāṇḍavāḥ kiṃ sṛtena vaḥ 09,018.057a alpaṃ ca balam eteṣāṃ kṛṣṇau ca bhṛśavikṣatau 09,018.057c yadi sarve 'tra tiṣṭhāmo dhruvo no vijayo bhavet 09,018.058a viprayātāṃs tu vo bhinnān pāṇḍavāḥ kṛtakilbiṣān 09,018.058c anusṛtya haniṣyanti śreyo naḥ samare sthitam 09,018.059a śṛṇudhvaṃ kṣatriyāḥ sarve yāvantaḥ stha samāgatāḥ 09,018.059c yadā śūraṃ ca bhīruṃ ca mārayaty antakaḥ sadā 09,018.059e ko nu mūḍho na yudhyeta puruṣaḥ kṣatriyabruvaḥ 09,018.060a śreyo no bhīmasenasya kruddhasya pramukhe sthitam 09,018.060c sukhaḥ sāṃgrāmiko mṛtyuḥ kṣatradharmeṇa yudhyatām 09,018.060d*0111_01 martyenāvaśyamartavyaṃ gṛheṣv api kadā cana 09,018.060d*0111_02 yudhyataḥ kṣatradharmeṇa mṛtyur eṣa sanātanaḥ 09,018.060e jitveha sukham āpnoti hataḥ pretya mahat phalam 09,018.061a na yuddhadharmāc chreyān vai panthāḥ svargasya kauravāḥ 09,018.061c acireṇa jitāṃl lokān hato yuddhe samaśnute 09,018.062a śrutvā tu vacanaṃ tasya pūjayitvā ca pārthivāḥ 09,018.062c punar evānvavartanta pāṇḍavān ātatāyinaḥ 09,018.063a tān āpatata evāśu vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ 09,018.063c pratyudyayus tadā pārthā jayagṛdhrāḥ prahāriṇaḥ 09,018.064a dhanaṃjayo rathenājāv abhyavartata vīryavān 09,018.064c viśrutaṃ triṣu lokeṣu gāṇḍīvaṃ vikṣipan dhanuḥ 09,018.065a mādrīputrau ca śakuniṃ sātyakiś ca mahābalaḥ 09,018.065c javenābhyapatan hṛṣṭā yato vai tāvakaṃ balam 09,019.001 saṃjaya uvāca 09,019.001a saṃnivṛtte balaughe tu śālvo mlecchagaṇādhipaḥ 09,019.001c abhyavartata saṃkruddhaḥ pāṇḍūnāṃ sumahad balam 09,019.002a āsthāya sumahānāgaṃ prabhinnaṃ parvatopamam 09,019.002c dṛptam airāvataprakhyam amitragaṇamardanam 09,019.003a yo 'sau mahābhadrakulaprasūtaḥ; supūjito dhārtarāṣṭreṇa nityam 09,019.003c sukalpitaḥ śāstraviniścayajñaiḥ; sadopavāhyaḥ samareṣu rājan 09,019.003d*0112_01 airāvataṃ daityagaṇān vimṛdnañ 09,019.003d*0112_02 śakro yathā saṃjanayan bhayāni 09,019.004a tam āsthito rājavaro babhūva; yathodayasthaḥ savitā kṣapānte 09,019.004c sa tena nāgapravareṇa rājann; abhyudyayau pāṇḍusutān samantāt 09,019.004e śitaiḥ pṛṣatkair vidadāra cāpi; mahendravajrapratimaiḥ sughoraiḥ 09,019.005a tataḥ śarān vai sṛjato mahāraṇe; yodhāṃś ca rājan nayato yamāya 09,019.005b*0113_01 tataḥ śarān vai sṛ[ja]tā nṛpeṇa 09,019.005b*0113_02 yodhāḥ samastā gamitā yamālayam 09,019.005c nāsyāntaraṃ dadṛśuḥ sve pare vā; yathā purā vajradharasya daityāḥ 09,019.005d*0114_01 airāvaṇasthasya camūvimarde 09,019.005d*0114_02 daityāḥ purā vāsavasyeva rājan 09,019.006a te pāṇḍavāḥ somakāḥ sṛñjayāś ca; tam eva nāgaṃ dadṛśuḥ samantāt 09,019.006c sahasraśo vai vicarantam ekaṃ; yathā mahendrasya gajaṃ samīpe 09,019.007a saṃdrāvyamāṇaṃ tu balaṃ pareṣāṃ; parītakalpaṃ vibabhau samantāt 09,019.007c naivāvatasthe samare bhṛśaṃ bhayād; vimardamānaṃ tu parasparaṃ tadā 09,019.008a tataḥ prabhagnā sahasā mahācamūḥ; sā pāṇḍavī tena narādhipena 09,019.008c diśaś catasraḥ sahasā pradhāvitā; gajendravegaṃ tam apārayantī 09,019.009a dṛṣṭvā ca tāṃ vegavatā prabhagnāṃ; sarve tvadīyā yudhi yodhamukhyāḥ 09,019.009c apūjayaṃs tatra narādhipaṃ taṃ; dadhmuś ca śaṅkhāñ śaśisaṃnikāśān 09,019.010a śrutvā ninādaṃ tv atha kauravāṇāṃ; harṣād vimuktaṃ saha śaṅkhaśabdaiḥ 09,019.010c senāpatiḥ pāṇḍavasṛñjayānāṃ; pāñcālaputro na mamarṣa roṣāt 09,019.011a tatas tu taṃ vai dviradaṃ mahātmā; pratyudyayau tvaramāṇo jayāya 09,019.011c jambho yathā śakrasamāgame vai; nāgendram airāvaṇam indravāhyam 09,019.012a tam āpatantaṃ sahasā tu dṛṣṭvā; pāñcālarājaṃ yudhi rājasiṃhaḥ 09,019.012c taṃ vai dvipaṃ preṣayām āsa tūrṇaṃ; vadhāya rājan drupadātmajasya 09,019.013a sa taṃ dvipaṃ sahasābhyāpatantam; avidhyad arkapratimaiḥ pṛṣatkaiḥ 09,019.013c karmāradhautair niśitair jvaladbhir; nārācamukhyais tribhir ugravegaiḥ 09,019.014a tato 'parān pañca śitān mahātmā; nārācamukhyān visasarja kumbhe 09,019.014c sa tais tu viddhaḥ paramadvipo raṇe; tadā parāvṛtya bhṛśaṃ pradudruve 09,019.015a taṃ nāgarājaṃ sahasā praṇunnaṃ; vidrāvyamāṇaṃ ca nigṛhya śālvaḥ 09,019.015c tottrāṅkuśaiḥ preṣayām āsa tūrṇaṃ; pāñcālarājasya rathaṃ pradiśya 09,019.016a dṛṣṭvāpatantaṃ sahasā tu nāgaṃ; dhṛṣṭadyumnaḥ svarathāc chīghram eva 09,019.016c gadāṃ pragṛhyāśu javena vīro; bhūmiṃ prapanno bhayavihvalāṅgaḥ 09,019.017a sa taṃ rathaṃ hemavibhūṣitāṅgaṃ; sāśvaṃ sasūtaṃ sahasā vimṛdya 09,019.017c utkṣipya hastena tadā mahādvipo; vipothayām āsa vasuṃdharātale 09,019.018a pāñcālarājasya sutaṃ sa dṛṣṭvā; tadārditaṃ nāgavareṇa tena 09,019.018c tam abhyadhāvat sahasā javena; bhīmaḥ śikhaṇḍī ca śineś ca naptā 09,019.019a śaraiś ca vegaṃ sahasā nigṛhya; tasyābhito 'bhyāpatato gajasya 09,019.019c sa saṃgṛhīto rathibhir gajo vai; cacāla tair vāryamāṇaś ca saṃkhye 09,019.020a tataḥ pṛṣatkān pravavarṣa rājā; sūryo yathā raśmijālaṃ samantāt 09,019.020c tenāśugair vadhyamānā rathaughāḥ; pradudruvus tatra tatas tu sarve 09,019.021a tat karma śālvasya samīkṣya sarve; pāñcālamatsyā nṛpa sṛñjayāś ca 09,019.021c hāhākārair nādayantaḥ sma yuddhe; dvipaṃ samantād rurudhur narāgryāḥ 09,019.022a pāñcālarājas tvaritas tu śūro; gadāṃ pragṛhyācalaśṛṅgakalpām 09,019.022c asaṃbhramaṃ bhārata śatrughātī; javena vīro 'nusasāra nāgam 09,019.023a tato 'tha nāgaṃ dharaṇīdharābhaṃ; madaṃ sravantaṃ jaladaprakāśam 09,019.023c gadāṃ samāvidhya bhṛśaṃ jaghāna; pāñcālarājasya sutas tarasvī 09,019.024a sa bhinnakumbhaḥ sahasā vinadya; mukhāt prabhūtaṃ kṣatajaṃ vimuñcan 09,019.024c papāta nāgo dharaṇīdharābhaḥ; kṣitiprakampāc calito yathādriḥ 09,019.025a nipātyamāne tu tadā gajendre; hāhākṛte tava putrasya sainye 09,019.025c sa śālvarājasya śinipravīro; jahāra bhallena śiraḥ śitena 09,019.026a hṛtottamāṅgo yudhi sātvatena; papāta bhūmau saha nāgarājñā 09,019.026c yathādriśṛṅgaṃ sumahat praṇunnaṃ; vajreṇa devādhipacoditena 09,020.001 saṃjaya uvāca 09,020.001a tasmiṃs tu nihate śūre śālve samitiśobhane 09,020.001c tavābhajyad balaṃ vegād vāteneva mahādrumaḥ 09,020.002a tat prabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā kṛtavarmā mahārathaḥ 09,020.002c dadhāra samare śūraḥ śatrusainyaṃ mahābalaḥ 09,020.003a saṃnivṛttās tu te śūrā dṛṣṭvā sātvatam āhave 09,020.003c śailopamaṃ sthitaṃ rājan kīryamāṇaṃ śarair yudhi 09,020.004a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ kurūṇāṃ pāṇḍavaiḥ saha 09,020.004c nivṛttānāṃ mahārāja mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam 09,020.005a tatrāścaryam abhūd yuddhaṃ sātvatasya paraiḥ saha 09,020.005c yad eko vārayām āsa pāṇḍusenāṃ durāsadām 09,020.006a teṣām anyonyasuhṛdāṃ kṛte karmaṇi duṣkare 09,020.006c siṃhanādaḥ prahṛṣṭānāṃ divaḥspṛk sumahān abhūt 09,020.007a tena śabdena vitrastān pāñcālān bharatarṣabha 09,020.007c śiner naptā mahābāhur anvapadyata sātyakiḥ 09,020.007d*0115_01 śatavarmāṇam atyugraṃ mahāvīraṃ mahābalam 09,020.008a sa samāsādya rājānaṃ kṣemadhūrtiṃ mahābalam 09,020.008c saptabhir niśitair bāṇair anayad yamasādanam 09,020.009a tam āyāntaṃ mahābāhuṃ pravapantaṃ śitāñ śarān 09,020.009c javenābhyapatad dhīmān hārdikyaḥ śinipuṃgavam 09,020.010a tau siṃhāv iva nardantau dhanvinau rathināṃ varau 09,020.010c anyonyam abhyadhāvetāṃ śastrapravaradhāriṇau 09,020.011a pāṇḍavāḥ saha pāñcālair yodhāś cānye nṛpottamāḥ 09,020.011c prekṣakāḥ samapadyanta tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ 09,020.012a nārācair vatsadantaiś ca vṛṣṇyandhakamahārathau 09,020.012c abhijaghnatur anyonyaṃ prahṛṣṭāv iva kuñjarau 09,020.013a carantau vividhān mārgān hārdikyaśinipuṃgavau 09,020.013c muhur antardadhāte tau bāṇavṛṣṭyā parasparam 09,020.014a cāpavegabaloddhūtān mārgaṇān vṛṣṇisiṃhayoḥ 09,020.014c ākāśe samapaśyāma pataṃgān iva śīghragān 09,020.015a tam ekaṃ satyakarmāṇam āsādya hṛdikātmajaḥ 09,020.015c avidhyan niśitair bāṇaiś caturbhiś caturo hayān 09,020.016a sa dīrghabāhuḥ saṃkruddhas tottrārdita iva dvipaḥ 09,020.016c aṣṭābhiḥ kṛtavarmāṇam avidhyat parameṣubhiḥ 09,020.017a tataḥ pūrṇāyatotsṛṣṭaiḥ kṛtavarmā śilāśitaiḥ 09,020.017c sātyakiṃ tribhir āhatya dhanur ekena cicchide 09,020.018a nikṛttaṃ tad dhanuḥśreṣṭham apāsya śinipuṃgavaḥ 09,020.018c anyad ādatta vegena śaineyaḥ saśaraṃ dhanuḥ 09,020.019a tad ādāya dhanuḥśreṣṭhaṃ variṣṭhaḥ sarvadhanvinām 09,020.019c āropya ca mahāvīryo mahābuddhir mahābalaḥ 09,020.020a amṛṣyamāṇo dhanuṣaś chedanaṃ kṛtavarmaṇā 09,020.020c kupito 'tirathaḥ śīghraṃ kṛtavarmāṇam abhyayāt 09,020.021a tataḥ suniśitair bāṇair daśabhiḥ śinipuṃgavaḥ 09,020.021c jaghāna sūtam aśvāṃś ca dhvajaṃ ca kṛtavarmaṇaḥ 09,020.022a tato rājan maheṣvāsaḥ kṛtavarmā mahārathaḥ 09,020.022c hatāśvasūtaṃ saṃprekṣya rathaṃ hemapariṣkṛtam 09,020.023a roṣeṇa mahatāviṣṭaḥ śūlam udyamya māriṣa 09,020.023c cikṣepa bhujavegena jighāṃsuḥ śinipuṃgavam 09,020.024a tac chūlaṃ sātvato hy ājau nirbhidya niśitaiḥ śaraiḥ 09,020.024c cūrṇitaṃ pātayām āsa mohayann iva mādhavam 09,020.024e tato 'pareṇa bhallena hṛdy enaṃ samatāḍayat 09,020.025a sa yuddhe yuyudhānena hatāśvo hatasārathiḥ 09,020.025c kṛtavarmā kṛtāstreṇa dharaṇīm anvapadyata 09,020.026a tasmin sātyakinā vīre dvairathe virathīkṛte 09,020.026c samapadyata sarveṣāṃ sainyānāṃ sumahad bhayam 09,020.027a putrasya tava cātyarthaṃ viṣādaḥ samapadyata 09,020.027c hatasūte hatāśve ca virathe kṛtavarmaṇi 09,020.028a hatāśvaṃ ca samālakṣya hatasūtam ariṃdamam 09,020.028c abhyadhāvat kṛpo rājañ jighāṃsuḥ śinipuṃgavam 09,020.029a tam āropya rathopasthe miṣatāṃ sarvadhanvinām 09,020.029c apovāha mahābāhus tūrṇam āyodhanād api 09,020.030a śaineye 'dhiṣṭhite rājan virathe kṛtavarmaṇi 09,020.030c duryodhanabalaṃ sarvaṃ punar āsīt parāṅmukham 09,020.031a tatpare nāvabudhyanta sainyena rajasāvṛte 09,020.031c tāvakāḥ pradrutā rājan duryodhanam ṛte nṛpam 09,020.032a duryodhanas tu saṃprekṣya bhagnaṃ svabalam antikāt 09,020.032c javenābhyapatat tūrṇaṃ sarvāṃś caiko nyavārayat 09,020.033a pāṇḍūṃś ca sarvān saṃkruddho dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam 09,020.033c śikhaṇḍinaṃ draupadeyān pāñcālānāṃ ca ye gaṇāḥ 09,020.034a kekayān somakāṃś caiva pāñcālāṃś caiva māriṣa 09,020.034c asaṃbhramaṃ durādharṣaḥ śitair astrair avārayat 09,020.035a atiṣṭhad āhave yattaḥ putras tava mahābalaḥ 09,020.035c yathā yajñe mahān agnir mantrapūtaḥ prakāśayan 09,020.035d*0116_01 tathā duryodhano rājā saṃgrāme sarvato 'bhavat 09,020.036a taṃ pare nābhyavartanta martyā mṛtyum ivāhave 09,020.036c athānyaṃ ratham āsthāya hārdikyaḥ samapadyata 09,021.001 saṃjaya uvāca 09,021.001a putras tu te mahārāja rathastho rathināṃ varaḥ 09,021.001b*0117_01 durdharaḥ sa pumān kaś cit pāṇḍavān prati bhārata 09,021.001c durutsaho babhau yuddhe yathā rudraḥ pratāpavān 09,021.002a tasya bāṇasahasrais tu pracchannā hy abhavan mahī 09,021.002c parāṃś ca siṣice bāṇair dhārābhir iva parvatān 09,021.003a na ca so 'sti pumān kaś cit pāṇḍavānāṃ mahāhave 09,021.003c hayo gajo ratho vāpi yo 'sya bāṇair avikṣataḥ 09,021.004a yaṃ yaṃ hi samare yodhaṃ prapaśyāmi viśāṃ pate 09,021.004c sa sa bāṇaiś cito 'bhūd vai putreṇa tava bhārata 09,021.005a yathā sainyena rajasā samuddhūtena vāhinī 09,021.005c pratyadṛśyata saṃchannā tathā bāṇair mahātmanaḥ 09,021.006a bāṇabhūtām apaśyāma pṛthivīṃ pṛthivīpate 09,021.006c duryodhanena prakṛtāṃ kṣiprahastena dhanvinā 09,021.007a teṣu yodhasahasreṣu tāvakeṣu pareṣu ca 09,021.007c eko duryodhano hy āsīt pumān iti matir mama 09,021.008a tatrādbhutam apaśyāma tava putrasya vikramam 09,021.008c yad ekaṃ sahitāḥ pārthā nātyavartanta bhārata 09,021.009a yudhiṣṭhiraṃ śatenājau vivyādha bharatarṣabha 09,021.009c bhīmasenaṃ ca saptatyā sahadevaṃ ca saptabhiḥ 09,021.010a nakulaṃ ca catuḥṣaṣṭyā dhṛṣṭadyumnaṃ ca pañcabhiḥ 09,021.010c saptabhir draupadeyāṃś ca tribhir vivyādha sātyakim 09,021.010e dhanuś ciccheda bhallena sahadevasya māriṣa 09,021.011a tad apāsya dhanuś chinnaṃ mādrīputraḥ pratāpavān 09,021.011c abhyadhāvata rājānaṃ pragṛhyānyan mahad dhanuḥ 09,021.011e tato duryodhanaṃ saṃkhye vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ 09,021.012a nakulaś ca tato vīro rājānaṃ navabhiḥ śaraiḥ 09,021.012c ghorarūpair maheṣvāso vivyādha ca nanāda ca 09,021.013a sātyakiś cāpi rājānaṃ śareṇānataparvaṇā 09,021.013c draupadeyās trisaptatyā dharmarājaś ca saptabhiḥ 09,021.013e aśītyā bhīmasenaś ca śarai rājānam ārdayat 09,021.014a samantāt kīryamāṇas tu bāṇasaṃghair mahātmabhiḥ 09,021.014c na cacāla mahārāja sarvasainyasya paśyataḥ 09,021.015a lāghavaṃ sauṣṭhavaṃ cāpi vīryaṃ caiva mahātmanaḥ 09,021.015c ati sarvāṇi bhūtāni dadṛśuḥ sarvamānavāḥ 09,021.016a dhārtarāṣṭrās tu rājendra yātvā tu svalpam antaram 09,021.016c apaśyamānā rājānaṃ paryavartanta daṃśitāḥ 09,021.017a teṣām āpatatāṃ ghoras tumulaḥ samajāyata 09,021.017c kṣubdhasya hi samudrasya prāvṛṭkāle yathā niśi 09,021.018a samāsādya raṇe te tu rājānam aparājitam 09,021.018c pratyudyayur maheṣvāsāḥ pāṇḍavān ātatāyinaḥ 09,021.019a bhīmasenaṃ raṇe kruddhaṃ droṇaputro nyavārayat 09,021.019c tato bāṇair mahārāja pramuktaiḥ sarvatodiśam 09,021.019e nājñāyanta raṇe vīrā na diśaḥ pradiśas tathā 09,021.020a tāv ubhau krūrakarmāṇāv ubhau bhārata duḥsahau 09,021.020c ghorarūpam ayudhyetāṃ kṛtapratikṛtaiṣiṇau 09,021.020e trāsayantau jagat sarvaṃ jyākṣepavihatatvacau 09,021.021a śakunis tu raṇe vīro yudhiṣṭhiram apīḍayat 09,021.021c tasyāśvāṃś caturo hatvā subalasya suto vibhuḥ 09,021.021d*0118_01 yantreṇa hanyamānau tu rathāṅgāv api cicchide 09,021.021d*0118_02 maṇḍalāgraṃ dhanuś cāpi niśitāṃs tomarān api 09,021.021d*0118_03 nārācān ardhanārācān supuṇyān mudgarān api 09,021.021d*0118_04 svarṇadaṇḍāṃ ca śaktiṃ ca bhiṇḍipālān parasvadhān 09,021.021d*0118_05 nirundhayan satyadhṛtiṃ kṛtvaitat karma dāruṇam 09,021.021e nādaṃ cakāra balavān sarvasainyāni kampayan 09,021.022a etasminn antare vīraṃ rājānam aparājitam 09,021.022c apovāha rathenājau sahadevaḥ pratāpavān 09,021.023a athānyaṃ ratham āsthāya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 09,021.023c śakuniṃ navabhir viddhvā punar vivyādha pañcabhiḥ 09,021.023e nanāda ca mahānādaṃ pravaraḥ sarvadhanvinām 09,021.024a tad yuddham abhavac citraṃ ghorarūpaṃ ca māriṣa 09,021.024c īkṣitṛprītijananaṃ siddhacāraṇasevitam 09,021.025a ulūkas tu maheṣvāsaṃ nakulaṃ yuddhadurmadam 09,021.025c abhyadravad ameyātmā śaravarṣaiḥ samantataḥ 09,021.026a tathaiva nakulaḥ śūraḥ saubalasya sutaṃ raṇe 09,021.026c śaravarṣeṇa mahatā samantāt paryavārayat 09,021.027a tau tatra samare vīrau kulaputrau mahārathau 09,021.027c yodhayantāv apaśyetāṃ parasparakṛtāgasau 09,021.028a tathaiva kṛtavarmā tu śaineyaṃ śatrutāpanam 09,021.028c yodhayañ śuśubhe rājan balaṃ śakra ivāhave 09,021.029a duryodhano dhanuś chittvā dhṛṣṭadyumnasya saṃyuge 09,021.029b*0119_01 pañcabhir niśitais tīkṣṇaiḥ śarair vivyādha marṣayan 09,021.029c athainaṃ chinnadhanvānaṃ vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ 09,021.030a dhṛṣṭadyumno 'pi samare pragṛhya paramāyudham 09,021.030c rājānaṃ yodhayām āsa paśyatāṃ sarvadhanvinām 09,021.031a tayor yuddhaṃ mahac cāsīt saṃgrāme bharatarṣabha 09,021.031c prabhinnayor yathā saktaṃ mattayor varahastinoḥ 09,021.032a gautamas tu raṇe kruddho draupadeyān mahābalān 09,021.032c vivyādha bahubhiḥ śūraḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 09,021.033a tasya tair abhavad yuddham indriyair iva dehinaḥ 09,021.033c ghorarūpam asaṃvāryaṃ nirmaryādam atīva ca 09,021.034a te ca taṃ pīḍayām āsur indriyāṇīva bāliśam 09,021.034c sa ca tān pratisaṃrabdhaḥ pratyayodhayad āhave 09,021.035a evaṃ citram abhūd yuddhaṃ tasya taiḥ saha bhārata 09,021.035c utthāyotthāya hi yathā dehinām indriyair vibho 09,021.036a narāś caiva naraiḥ sārdhaṃ dantino dantibhis tathā 09,021.036c hayā hayaiḥ samāsaktā rathino rathibhis tathā 09,021.036e saṃkulaṃ cābhavad bhūyo ghorarūpaṃ viśāṃ pate 09,021.037a idaṃ citram idaṃ ghoram idaṃ raudram iti prabho 09,021.037c yuddhāny āsan mahārāja ghorāṇi ca bahūni ca 09,021.038a te samāsādya samare parasparam ariṃdamāḥ 09,021.038c vivyadhuś caiva jaghnuś ca samāsādya mahāhave 09,021.039a teṣāṃ śastrasamudbhūtaṃ rajas tīvram adṛśyata 09,021.039c pravātenoddhataṃ rājan dhāvadbhiś cāśvasādibhiḥ 09,021.040a rathanemisamudbhūtaṃ niḥśvāsaiś cāpi dantinām 09,021.040c rajaḥ saṃdhyābhrakapilaṃ divākarapathaṃ yayau 09,021.040d*0120_01 ekacchāyam ivākāśaṃ samabhūt tatra dhanvinām 09,021.041a rajasā tena saṃpṛkte bhāskare niṣprabhīkṛte 09,021.041c saṃchāditābhavad bhūmis te ca śūrā mahārathāḥ 09,021.042a muhūrtād iva saṃvṛttaṃ nīrajaskaṃ samantataḥ 09,021.042c vīraśoṇitasiktāyāṃ bhūmau bharatasattama 09,021.042e upāśāmyat tatas tīvraṃ tad rajo ghoradarśanam 09,021.043a tato 'paśyaṃ mahārāja dvaṃdvayuddhāni bhārata 09,021.043c yathāprāgryaṃ yathājyeṣṭhaṃ madhyāhne vai sudāruṇe 09,021.043e varmaṇāṃ tatra rājendra vyadṛśyantojjvalāḥ prabhāḥ 09,021.044a śabdaḥ sutumulaḥ saṃkhye śarāṇāṃ patatām abhūt 09,021.044c mahāveṇuvanasyeva dahyamānasya sarvataḥ 09,022.001 saṃjaya uvāca 09,022.001a vartamāne tathā yuddhe ghorarūpe bhayānake 09,022.001c abhajyata balaṃ tatra tava putrasya pāṇḍavaiḥ 09,022.002a tāṃs tu yatnena mahatā saṃnivārya mahārathān 09,022.002c putras te yodhayām āsa pāṇḍavānām anīkinīm 09,022.003a nivṛttāḥ sahasā yodhās tava putrapriyaiṣiṇaḥ 09,022.003c saṃnivṛtteṣu teṣv evaṃ yuddham āsīt sudāruṇam 09,022.004a tāvakānāṃ pareṣāṃ ca devāsuraraṇopamam 09,022.004c pareṣāṃ tava sainye ca nāsīt kaś cit parāṅmukhaḥ 09,022.005a anumānena yudhyante saṃjñābhiś ca parasparam 09,022.005c teṣāṃ kṣayo mahān āsīd yudhyatām itaretaram 09,022.006a tato yudhiṣṭhiro rājā krodhena mahatā yutaḥ 09,022.006c jigīṣamāṇaḥ saṃgrāme dhārtarāṣṭrān sarājakān 09,022.007a tribhiḥ śāradvataṃ viddhvā rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ 09,022.007c caturbhir nijaghānāśvān kalyāṇān kṛtavarmaṇaḥ 09,022.008a aśvatthāmā tu hārdikyam apovāha yaśasvinam 09,022.008c atha śāradvato 'ṣṭābhiḥ pratyavidhyad yudhiṣṭhiram 09,022.009a tato duryodhano rājā rathān saptaśatān raṇe 09,022.009c preṣayad yatra rājāsau dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 09,022.010a te rathā rathibhir yuktā manomārutaraṃhasaḥ 09,022.010c abhyadravanta saṃgrāme kaunteyasya rathaṃ prati 09,022.011a te samantān mahārāja parivārya yudhiṣṭhiram 09,022.011c adṛśyaṃ sāyakaiś cakrur meghā iva divākaram 09,022.011d*0121_01 te dṛṣṭvā dharmarājānaṃ kauravais taṃ tathākṛtam 09,022.012a nāmṛṣyanta susaṃrabdhāḥ śikhaṇḍipramukhā rathāḥ 09,022.012c rathair agryajavair yuktaiḥ kiṅkiṇījālasaṃvṛtaiḥ 09,022.012e ājagmur abhirakṣantaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 09,022.013a tataḥ pravavṛte raudraḥ saṃgrāmaḥ śoṇitodakaḥ 09,022.013a*0122_01 **** **** devāsuraraṇopamam 09,022.013a*0122_02 tathānyat sumahac caiva 09,022.013c pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca yamarāṣṭravivardhanaḥ 09,022.014a rathān saptaśatān hatvā kurūṇām ātatāyinām 09,022.014c pāṇḍavāḥ saha pāñcālaiḥ punar evābhyavārayan 09,022.015a tatra yuddhaṃ mahac cāsīt tava putrasya pāṇḍavaiḥ 09,022.015c na ca nas tādṛśaṃ dṛṣṭaṃ naiva cāpi pariśrutam 09,022.016a vartamāne tathā yuddhe nirmaryāde samantataḥ 09,022.016c vadhyamāneṣu yodheṣu tāvakeṣv itareṣu ca 09,022.017a ninadatsu ca yodheṣu śaṅkhavaryaiś ca pūritaiḥ 09,022.017b*0123_01 jyāghoṣair yodhamukhyānāṃ talaghoṣaiḥ samaṃtataḥ 09,022.017c utkṛṣṭaiḥ siṃhanādaiś ca garjitena ca dhanvinām 09,022.018a atipravṛddhe yuddhe ca chidyamāneṣu marmasu 09,022.018c dhāvamāneṣu yodheṣu jayagṛddhiṣu māriṣa 09,022.019a saṃhāre sarvato jāte pṛthivyāṃ śokasaṃbhave 09,022.019c bahvīnām uttamastrīṇāṃ sīmantoddharaṇe tathā 09,022.020a nirmaryāde tathā yuddhe vartamāne sudāruṇe 09,022.020c prādurāsan vināśāya tadotpātāḥ sudāruṇāḥ 09,022.020e cacāla śabdaṃ kurvāṇā saparvatavanā mahī 09,022.021a sadaṇḍāḥ solmukā rājañ śīryamāṇāḥ samantataḥ 09,022.021c ulkāḥ petur divo bhūmāv āhatya ravimaṇḍalam 09,022.022a viṣvagvātāḥ prādurāsan nīcaiḥ śarkaravarṣiṇaḥ 09,022.022c aśrūṇi mumucur nāgā vepathuś cāspṛśad bhṛśam 09,022.023a etān ghorān anādṛtya samutpātān sudāruṇān 09,022.023c punar yuddhāya saṃmantrya kṣatriyās tasthur avyathāḥ 09,022.023e ramaṇīye kurukṣetre puṇye svargaṃ yiyāsavaḥ 09,022.024a tato gāndhārarājasya putraḥ śakunir abravīt 09,022.024b*0124_01 śakuniḥ paramayā śaktyā pāṇḍavaṃ balam ādravat 09,022.024c yudhyadhvam agrato yāvat pṛṣṭhato hanmi pāṇḍavān 09,022.024d*0125_01 te yāvat pṛṣṭhato hanti pāṇḍavān raṇadurmadān 09,022.025a tato naḥ saṃprayātānāṃ madrayodhās tarasvinaḥ 09,022.025c hṛṣṭāḥ kilakilāśabdam akurvantāpare tathā 09,022.026a asmāṃs tu punar āsādya labdhalakṣā durāsadāḥ 09,022.026c śarāsanāni dhunvantaḥ śaravarṣair avākiran 09,022.027a tato hataṃ parais tatra madrarājabalaṃ tadā 09,022.027c duryodhanabalaṃ dṛṣṭvā punar āsīt parāṅmukham 09,022.028a gāndhārarājas tu punar vākyam āha tato balī 09,022.028c nivartadhvam adharmajñā yudhyadhvaṃ kiṃ sṛtena vaḥ 09,022.028d*0126_01 suranārīratisukhaṃ vimardam evam anyathā 09,022.028d*0126_02 utpāṭitaṃ dvāram etac chrīmat tridaśasadmanaḥ 09,022.028d*0126_03 evam uktvā jagāmāśu śakunis tāṃ punaḥ punaḥ 09,022.028d*0126_04 lakṣadhvajaṃ vasiṣṭhaṃ ca manonilajavaṃ mahat 09,022.029a anīkaṃ daśasāhasram aśvānāṃ bharatarṣabha 09,022.029c āsīd gāndhārarājasya vimalaprāsayodhinām 09,022.030a balena tena vikramya vartamāne janakṣaye 09,022.030c pṛṣṭhataḥ pāṇḍavānīkam abhyaghnan niśitaiḥ śaraiḥ 09,022.031a tad abhram iva vātena kṣipyamāṇaṃ samantataḥ 09,022.031c abhajyata mahārāja pāṇḍūnāṃ sumahad balam 09,022.032a tato yudhiṣṭhiraḥ prekṣya bhagnaṃ svabalam antikāt 09,022.032c abhyacodayad avyagraḥ sahadevaṃ mahābalam 09,022.033a asau subalaputro no jaghanaṃ pīḍya daṃśitaḥ 09,022.033c senāṃ nisūdayanty eṣa paśya pāṇḍava durmatim 09,022.034a gaccha tvaṃ draupadeyāś ca śakuniṃ saubalaṃ jahi 09,022.034c rathānīkam ahaṃ rakṣye pāñcālasahito 'nagha 09,022.035a gacchantu kuñjarāḥ sarve vājinaś ca saha tvayā 09,022.035c pādātāś ca trisāhasrāḥ śakuniṃ saubalaṃ jahi 09,022.035d*0127_01 kiranto yatra caivāsmān pariśiṣṭo mahāmate 09,022.035d*0127_02 mamānudhyānamahimā bhaviṣyati na saṃśayaḥ 09,022.035d*0127_03 na ca śāsanakartānyas tvattas tiṣṭhati kaś cana 09,022.035d*0127_04 yad ājñāpayasīty evam avadat prītimānasaḥ 09,022.036a tato gajāḥ saptaśatāś cāpapāṇibhir āsthitāḥ 09,022.036c pañca cāśvasahasrāṇi sahadevaś ca vīryavān 09,022.037a pādātāś ca trisāhasrā draupadeyāś ca sarvaśaḥ 09,022.037c raṇe hy abhyadravaṃs te tu śakuniṃ yuddhadurmadam 09,022.038a tatas tu saubalo rājann abhyatikramya pāṇḍavān 09,022.038c jaghāna pṛṣṭhataḥ senāṃ jayagṛdhraḥ pratāpavān 09,022.039a aśvārohās tu saṃrabdhāḥ pāṇḍavānāṃ tarasvinām 09,022.039c prāviśan saubalānīkam abhyatikramya tān rathān 09,022.040a te tatra sādinaḥ śūrāḥ saubalasya mahad balam 09,022.040c gajamadhye 'vatiṣṭhantaḥ śaravarṣair avākiran 09,022.041a tad udyatagadāprāsam akāpuruṣasevitam 09,022.041c prāvartata mahad yuddhaṃ rājan durmantrite tava 09,022.042a upāramanta jyāśabdāḥ prekṣakā rathino 'bhavan 09,022.042c na hi sveṣāṃ pareṣāṃ vā viśeṣaḥ pratyadṛśyata 09,022.043a śūrabāhuvisṛṣṭānāṃ śaktīnāṃ bharatarṣabha 09,022.043c jyotiṣām iva saṃpātam apaśyan kurupāṇḍavāḥ 09,022.044a ṛṣṭibhir vimalābhiś ca tatra tatra viśāṃ pate 09,022.044c saṃpatantībhir ākāśam āvṛtaṃ bahv aśobhata 09,022.045a prāsānāṃ patatāṃ rājan rūpam āsīt samantataḥ 09,022.045c śalabhānām ivākāśe tadā bharatasattama 09,022.046a rudhirokṣitasarvāṅgā vipraviddhair niyantṛbhiḥ 09,022.046c hayāḥ paripatanti sma śataśo 'tha sahasraśaḥ 09,022.047a anyonyaparipiṣṭāś ca samāsādya parasparam 09,022.047c avikṣatāḥ sma dṛśyante vamanto rudhiraṃ mukhaiḥ 09,022.048a tato 'bhavat tamo ghoraṃ sainyena rajasā vṛte 09,022.048c tān apākramato 'drākṣaṃ tasmād deśād ariṃdamān 09,022.048e aśvān rājan manuṣyāṃś ca rajasā saṃvṛte sati 09,022.049a bhūmau nipatitāś cānye vamanto rudhiraṃ bahu 09,022.049c keśākeśisamālagnā na śekuś ceṣṭituṃ janāḥ 09,022.050a anyonyam aśvapṛṣṭhebhyo vikarṣanto mahābalāḥ 09,022.050c mallā iva samāsādya nijaghnur itaretaram 09,022.050e aśvaiś ca vyapakṛṣyanta bahavo 'tra gatāsavaḥ 09,022.051a bhūmau nipatitāś cānye bahavo vijayaiṣiṇaḥ 09,022.051c tatra tatra vyadṛśyanta puruṣāḥ śūramāninaḥ 09,022.052a raktokṣitaiś chinnabhujair apakṛṣṭaśiroruhaiḥ 09,022.052c vyadṛśyata mahī kīrṇā śataśo 'tha sahasraśaḥ 09,022.053a dūraṃ na śakyaṃ tatrāsīd gantum aśvena kena cit 09,022.053c sāśvārohair hatair aśvair āvṛte vasudhātale 09,022.054a rudhirokṣitasaṃnāhair āttaśastrair udāyudhaiḥ 09,022.054c nānāpraharaṇair ghoraiḥ parasparavadhaiṣibhiḥ 09,022.054e susaṃnikṛṣṭaiḥ saṃgrāme hatabhūyiṣṭhasainikaiḥ 09,022.055a sa muhūrtaṃ tato yuddhvā saubalo 'tha viśāṃ pate 09,022.055c ṣaṭsahasrair hayaiḥ śiṣṭair apāyāc chakunis tataḥ 09,022.056a tathaiva pāṇḍavānīkaṃ rudhireṇa samukṣitam 09,022.056c ṣaṭsahasrair hayaiḥ śiṣṭair apāyāc chrāntavāhanam 09,022.057a aśvārohās tu pāṇḍūnām abruvan rudhirokṣitāḥ 09,022.057b*0128_01 śakuniṃ mārayāmo 'dya sahaputraṃ sabāndhavam 09,022.057b*0128_02 tato duryodhanaṃ pāpaṃ pāṇḍavānāṃ prasādataḥ 09,022.057c susaṃnikṛṣṭāḥ saṃgrāme bhūyiṣṭhaṃ tyaktajīvitāḥ 09,022.058a neha śakyaṃ rathair yoddhuṃ kuta eva mahāgajaiḥ 09,022.058c rathān eva rathā yāntu kuñjarāḥ kuñjarān api 09,022.058d*0129_01 vayaṃ paścād gamiṣyāmaḥ sahitās tyaktajīvitāḥ 09,022.058d*0129_02 bhṛśaṃ palāyane tasmād upādhiṃ samupāśritāḥ 09,022.059a pratiyāto hi śakuniḥ svam anīkam avasthitaḥ 09,022.059c na punaḥ saubalo rājā yuddham abhyāgamiṣyati 09,022.060a tatas tu draupadeyāś ca te ca mattā mahādvipāḥ 09,022.060c prayayur yatra pāñcālyo dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ 09,022.061a sahadevo 'pi kauravya rajomeghe samutthite 09,022.061c ekākī prayayau tatra yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ 09,022.062a tatas teṣu prayāteṣu śakuniḥ saubalaḥ punaḥ 09,022.062c pārśvato 'bhyahanat kruddho dhṛṣṭadyumnasya vāhinīm 09,022.063a tat punas tumulaṃ yuddhaṃ prāṇāṃs tyaktvābhyavartata 09,022.063c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca parasparavadhaiṣiṇām 09,022.064a te hy anyonyam avekṣanta tasmin vīrasamāgame 09,022.064c yodhāḥ paryapatan rājañ śataśo 'tha sahasraśaḥ 09,022.065a asibhiś chidyamānānāṃ śirasāṃ lokasaṃkṣaye 09,022.065c prādurāsīn mahāśabdas tālānāṃ patatām iva 09,022.066a vimuktānāṃ śarīrāṇāṃ bhinnānāṃ patatāṃ bhuvi 09,022.066c sāyudhānāṃ ca bāhūnām urūṇāṃ ca viśāṃ pate 09,022.066e āsīt kaṭakaṭāśabdaḥ sumahān romaharṣaṇaḥ 09,022.067a nighnanto niśitaiḥ śastrair bhrātṝn putrān sakhīn api 09,022.067c yodhāḥ paripatanti sma yathāmiṣakṛte khagāḥ 09,022.068a anyonyaṃ pratisaṃrabdhāḥ samāsādya parasparam 09,022.068c ahaṃ pūrvam ahaṃ pūrvam iti nyaghnan sahasraśaḥ 09,022.069a saṃghātair āsanabhraṣṭair aśvārohair gatāsubhiḥ 09,022.069c hayāḥ paripatanti sma śataśo 'tha sahasraśaḥ 09,022.070a sphuratāṃ pratipiṣṭānām aśvānāṃ śīghrasāriṇām 09,022.070c stanatāṃ ca manuṣyāṇāṃ saṃnaddhānāṃ viśāṃ pate 09,022.071a śaktyṛṣṭiprāsaśabdaś ca tumulaḥ samajāyata 09,022.071c bhindatāṃ paramarmāṇi rājan durmantrite tava 09,022.071d*0130_01 evaṃ hi yodhāḥ saṃrabdhāḥ parasparasamāhatāḥ 09,022.072a śramābhibhūtāḥ saṃrabdhāḥ śrāntavāhāḥ pipāsitāḥ 09,022.072c vikṣatāś ca śitaiḥ śastrair abhyavartanta tāvakāḥ 09,022.073a mattā rudhiragandhena bahavo 'tra vicetasaḥ 09,022.073c jaghnuḥ parān svakāṃś caiva prāptān prāptān anantarān 09,022.074a bahavaś ca gataprāṇāḥ kṣatriyā jayagṛddhinaḥ 09,022.074c bhūmāv abhyapatan rājañ śaravṛṣṭibhir āvṛtāḥ 09,022.075a vṛkagṛdhraśṛgālānāṃ tumule modane 'hani 09,022.075c āsīd balakṣayo ghoras tava putrasya paśyataḥ 09,022.076a narāśvakāyasaṃchannā bhūmir āsīd viśāṃ pate 09,022.076c rudhirodakacitrā ca bhīrūṇāṃ bhayavardhinī 09,022.077a asibhiḥ paṭṭiśaiḥ śūlais takṣamāṇāḥ punaḥ punaḥ 09,022.077c tāvakāḥ pāṇḍavāś caiva nābhyavartanta bhārata 09,022.078a praharanto yathāśakti yāvat prāṇasya dhāraṇam 09,022.078c yodhāḥ paripatanti sma vamanto rudhiraṃ vraṇaiḥ 09,022.079a śiro gṛhītvā keśeṣu kabandhaḥ samadṛśyata 09,022.079c udyamya niśitaṃ khaḍgaṃ rudhireṇa samukṣitam 09,022.080a athotthiteṣu bahuṣu kabandheṣu janādhipa 09,022.080c tathā rudhiragandhena yodhāḥ kaśmalam āviśan 09,022.081a mandībhūte tataḥ śabde pāṇḍavānāṃ mahad balam 09,022.081c alpāvaśiṣṭais turagair abhyavartata saubalaḥ 09,022.082a tato 'bhyadhāvaṃs tvaritāḥ pāṇḍavā jayagṛddhinaḥ 09,022.082c padātayaś ca nāgāś ca sādinaś codyatāyudhāḥ 09,022.083a koṣṭakīkṛtya cāpy enaṃ parikṣipya ca sarvaśaḥ 09,022.083c śastrair nānāvidhair jaghnur yuddhapāraṃ titīrṣavaḥ 09,022.083d*0131_01 drāvyamāṇaṃ balaṃ dṛṣṭvā tava putrasya paśyataḥ 09,022.084a tvadīyās tāṃs tu saṃprekṣya sarvataḥ samabhidrutān 09,022.084c sāśvapattidviparathāḥ pāṇḍavān abhidudruvuḥ 09,022.085a ke cit padātayaḥ padbhir muṣṭibhiś ca parasparam 09,022.085c nijaghnuḥ samare śūrāḥ kṣīṇaśastrās tato 'patan 09,022.086a rathebhyo rathinaḥ petur dvipebhyo hastisādinaḥ 09,022.086c vimānebhya iva bhraṣṭāḥ siddhāḥ puṇyakṣayād yathā 09,022.087a evam anyonyam āyastā yodhā jaghnur mahāmṛdhe 09,022.087c pitṝn bhrātṝn vayasyāṃś ca putrān api tathāpare 09,022.088a evam āsīd amaryādaṃ yuddhaṃ bharatasattama 09,022.088c prāsāsibāṇakalile vartamāne sudāruṇe 09,023.001 saṃjaya uvāca 09,023.001a tasmiñ śabde mṛdau jāte pāṇḍavair nihate bale 09,023.001c aśvaiḥ saptaśataiḥ śiṣṭair upāvartata saubalaḥ 09,023.002a sa yātvā vāhinīṃ tūrṇam abravīt tvarayan yudhi 09,023.002c yudhyadhvam iti saṃhṛṣṭāḥ punaḥ punar ariṃdamaḥ 09,023.002e apṛcchat kṣatriyāṃs tatra kva nu rājā mahārathaḥ 09,023.003a śakunes tu vacaḥ śrutvā ta ūcur bharatarṣabha 09,023.003c asau tiṣṭhati kauravyo raṇamadhye mahārathaḥ 09,023.004a yatraitat sumahac chatraṃ pūrṇacandrasamaprabham 09,023.004c yatraite satalatrāṇā rathās tiṣṭhanti daṃśitāḥ 09,023.005a yatraiṣa śabdas tumulaḥ parjanyaninadopamaḥ 09,023.005c tatra gaccha drutaṃ rājaṃs tato drakṣyasi kauravam 09,023.006a evam uktas tu taiḥ śūraiḥ śakuniḥ saubalas tadā 09,023.006c prayayau tatra yatrāsau putras tava narādhipa 09,023.006e sarvataḥ saṃvṛto vīraiḥ samareṣv anivartibhiḥ 09,023.007a tato duryodhanaṃ dṛṣṭvā rathānīke vyavasthitam 09,023.007c sarathāṃs tāvakān sarvān harṣayañ śakunis tataḥ 09,023.008a duryodhanam idaṃ vākyaṃ hṛṣṭarūpo viśāṃ pate 09,023.008c kṛtakāryam ivātmānaṃ manyamāno 'bravīn nṛpam 09,023.009a jahi rājan rathānīkam aśvāḥ sarve jitā mayā 09,023.009c nātyaktvā jīvitaṃ saṃkhye śakyo jetuṃ yudhiṣṭhiraḥ 09,023.010a hate tasmin rathānīke pāṇḍavenābhipālite 09,023.010c gajān etān haniṣyāmaḥ padātīṃś cetarāṃs tathā 09,023.011a śrutvā tu vacanaṃ tasya tāvakā jayagṛddhinaḥ 09,023.011c javenābhyapatan hṛṣṭāḥ pāṇḍavānām anīkinīm 09,023.012a sarve vivṛtatūṇīrāḥ pragṛhītaśarāsanāḥ 09,023.012c śarāsanāni dhunvānāḥ siṃhanādaṃ pracakrire 09,023.013a tato jyātalanirghoṣaḥ punar āsīd viśāṃ pate 09,023.013c prādurāsīc charāṇāṃ ca sumuktānāṃ sudāruṇaḥ 09,023.014a tān samīpagatān dṛṣṭvā javenodyatakārmukān 09,023.014c uvāca devakīputraṃ kuntīputro dhanaṃjayaḥ 09,023.015a codayāśvān asaṃbhrāntaḥ praviśaitad balārṇavam 09,023.015c antam adya gamiṣyāmi śatrūṇāṃ niśitaiḥ śaraiḥ 09,023.016a aṣṭādaśa dināny adya yuddhasyāsya janārdana 09,023.016c vartamānasya mahataḥ samāsādya parasparam 09,023.017a anantakalpā dhvajinī bhūtvā hy eṣāṃ mahātmanām 09,023.017c kṣayam adya gatā yuddhe paśya daivaṃ yathāvidham 09,023.018a samudrakalpaṃ tu balaṃ dhārtarāṣṭrasya mādhava 09,023.018c asmān āsādya saṃjātaṃ goṣpadopamam acyuta 09,023.019a hate bhīṣme ca saṃdadhyāc chivaṃ syād iha mādhava 09,023.019c na ca tat kṛtavān mūḍho dhārtarāṣṭraḥ subāliśaḥ 09,023.020a uktaṃ bhīṣmeṇa yad vākyaṃ hitaṃ pathyaṃ ca mādhava 09,023.020c tac cāpi nāsau kṛtavān vītabuddhiḥ suyodhanaḥ 09,023.021a tasmiṃs tu patite bhīṣme pracyute pṛthivītale 09,023.021c na jāne kāraṇaṃ kiṃ nu yena yuddham avartata 09,023.021d*0132_01 hate droṇe ca karṇe ca bhūriśravasi saṃgare 09,023.021d*0132_02 duḥśāsane ca śālve ca śalye ca saparicchade 09,023.021d*0132_03 bhagadatte ca vīrendre naivāśāmyata hā raṇaḥ 09,023.021d*0132_04 yena bhīṣmas tathā droṇaḥ kṛpo vidura eva ca 09,023.021d*0132_05 pitā mātā śamasyārthe pratyākhyātās tu pāpinā 09,023.022a mūḍhāṃs tu sarvathā manye dhārtarāṣṭrān subāliśān 09,023.022c patite śaṃtanoḥ putre ye 'kārṣuḥ saṃyugaṃ punaḥ 09,023.023a anantaraṃ ca nihate droṇe brahmavidāṃ vare 09,023.023c rādheye ca vikarṇe ca naivāśāmyata vaiśasam 09,023.023d*0133_01 rādheye sūtaputre ca naiva śāmyati vaiśasam 09,023.024a alpāvaśiṣṭe sainye 'smin sūtaputre ca pātite 09,023.024c saputre vai naravyāghre naivāśāmyata vaiśasam 09,023.025a śrutāyuṣi hate śūre jalasaṃdhe ca paurave 09,023.025c śrutāyudhe ca nṛpatau naivāśāmyata vaiśasam 09,023.026a bhūriśravasi śalye ca śālve caiva janārdana 09,023.026c āvantyeṣu ca vīreṣu naivāśāmyata vaiśasam 09,023.027a jayadrathe ca nihate rākṣase cāpy alāyudhe 09,023.027c bāhlike somadatte ca naivāśāmyata vaiśasam 09,023.028a bhagadatte hate śūre kāmboje ca sudakṣiṇe 09,023.028b*0134_01 nānādeśasamutthe ca hate sainye pṛthagvidhe 09,023.028c duḥśāsane ca nihate naivāśāmyata vaiśasam 09,023.029a dṛṣṭvā ca nihatāñ śūrān pṛthaṅ māṇḍalikān nṛpān 09,023.029c balinaś ca raṇe kṛṣṇa naivāśāmyata vaiśasam 09,023.030a akṣauhiṇīpatīn dṛṣṭvā bhīmasenena pātitān 09,023.030c mohād vā yadi vā lobhān naivāśāmyata vaiśasam 09,023.030d*0135_01 hatapravīrāṃ vidhvastāṃ dṛṣṭvā cemāṃ camūṃ raṇe 09,023.030d*0135_02 alambuse ca nihate naiva śāmyati vaiśasam 09,023.030d*0135_03 bhrātṝn vinihatān dṛṣṭvā vayasyān mātulān api 09,023.030d*0135_04 putrān vinihatān saṃkhye naiva śāmyati vaiśasam 09,023.031a ko nu rājakule jātaḥ kauraveyo viśeṣataḥ 09,023.031c nirarthakaṃ mahad vairaṃ kuryād anyaḥ suyodhanāt 09,023.031d*0136_01 nṛpapravīrān vidhvastān dṛṣṭvā cemāṃ mahācamūm 09,023.032a guṇato 'bhyadhikaṃ jñātvā balataḥ śauryato 'pi vā 09,023.032c amūḍhaḥ ko nu yudhyeta jānan prājño hitāhitam 09,023.033a yan na tasya mano hy āsīt tvayoktasya hitaṃ vacaḥ 09,023.033c praśame pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ so 'nyasya śṛṇuyāt katham 09,023.034a yena śāṃtanavo bhīṣmo droṇo vidura eva ca 09,023.034c pratyākhyātāḥ śamasyārthe kiṃ nu tasyādya bheṣajam 09,023.035a maurkhyād yena pitā vṛddhaḥ pratyākhyāto janārdana 09,023.035c tathā mātā hitaṃ vākyaṃ bhāṣamāṇā hitaiṣiṇī 09,023.035e pratyākhyātā hy asatkṛtya sa kasmai rocayed vacaḥ 09,023.036a kulāntakaraṇo vyaktaṃ jāta eṣa janārdana 09,023.036c tathāsya dṛśyate ceṣṭā nītiś caiva viśāṃ pate 09,023.036e naiṣa dāsyati no rājyam iti me matir acyuta 09,023.037a ukto 'haṃ bahuśas tāta vidureṇa mahātmanā 09,023.037c na jīvan dāsyate bhāgaṃ dhārtarāṣṭraḥ kathaṃ cana 09,023.038a yāvat prāṇā dhamiṣyanti dhārtarāṣṭrasya mānada 09,023.038c tāvad yuṣmāsv apāpeṣu pracariṣyati pātakam 09,023.039a na sa yukto 'nyathā jetum ṛte yuddhena mādhava 09,023.039c ity abravīt sadā māṃ hi viduraḥ satyadarśanaḥ 09,023.040a tat sarvam adya jānāmi vyavasāyaṃ durātmanaḥ 09,023.040c yad uktaṃ vacanaṃ tena vidureṇa mahātmanā 09,023.041a yo hi śrutvā vacaḥ pathyaṃ jāmadagnyād yathātatham 09,023.041c avāmanyata durbuddhir dhruvaṃ nāśamukhe sthitaḥ 09,023.042a uktaṃ hi bahubhiḥ siddhair jātamātre suyodhane 09,023.042c enaṃ prāpya durātmānaṃ kṣayaṃ kṣatraṃ gamiṣyati 09,023.043a tad idaṃ vacanaṃ teṣāṃ niruktaṃ vai janārdana 09,023.043c kṣayaṃ yātā hi rājāno duryodhanakṛte bhṛśam 09,023.044a so 'dya sarvān raṇe yodhān nihaniṣyāmi mādhava 09,023.044c kṣatriyeṣu hateṣv āśu śūnye ca śibire kṛte 09,023.045a vadhāya cātmano 'smābhiḥ saṃyugaṃ rocayiṣyati 09,023.045c tad antaṃ hi bhaved vairam anumānena mādhava 09,023.046a evaṃ paśyāmi vārṣṇeya cintayan prajñayā svayā 09,023.046c vidurasya ca vākyena ceṣṭayā ca durātmanaḥ 09,023.047a saṃyāhi bhāratīṃ vīra yāvad dhanmi śitaiḥ śaraiḥ 09,023.047c duryodhanaṃ durātmānaṃ vāhinīṃ cāsya saṃyuge 09,023.048a kṣemam adya kariṣyāmi dharmarājasya mādhava 09,023.048c hatvaitad durbalaṃ sainyaṃ dhārtarāṣṭrasya paśyataḥ 09,023.049 saṃjaya uvāca 09,023.049a abhīśuhasto dāśārhas tathoktaḥ savyasācinā 09,023.049c tad balaugham amitrāṇām abhītaḥ prāviśad raṇe 09,023.050a śarāsanavaraṃ ghoraṃ śaktikaṇṭakasaṃvṛtam 09,023.050c gadāparighapanthānaṃ rathanāgamahādrumam 09,023.051a hayapattilatākīrṇaṃ gāhamāno mahāyaśāḥ 09,023.051c vyacarat tatra govindo rathenātipatākinā 09,023.052a te hayāḥ pāṇḍurā rājan vahanto 'rjunam āhave 09,023.052c dikṣu sarvāsv adṛśyanta dāśārheṇa pracoditāḥ 09,023.053a tataḥ prāyād rathenājau savyasācī paraṃtapaḥ 09,023.053c kirañ śaraśatāṃs tīkṣṇān vāridhārā ivāmbudaḥ 09,023.054a prādurāsīn mahāñ śabdaḥ śarāṇāṃ nataparvaṇām 09,023.054c iṣubhiś chādyamānānāṃ samare savyasācinā 09,023.055a asajjantas tanutreṣu śaraughāḥ prāpatan bhuvi 09,023.055c indrāśanisamasparśā gāṇḍīvapreṣitāḥ śarāḥ 09,023.056a narān nāgān samāhatya hayāṃś cāpi viśāṃ pate 09,023.056c apatanta raṇe bāṇāḥ pataṃgā iva ghoṣiṇaḥ 09,023.057a āsīt sarvam avacchannaṃ gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ 09,023.057c na prājñāyanta samare diśo vā pradiśo 'pi vā 09,023.058a sarvam āsīj jagat pūrṇaṃ pārthanāmāṅkitaiḥ śaraiḥ 09,023.058c rukmapuṅkhais tailadhautaiḥ karmāraparimārjitaiḥ 09,023.059a te dahyamānāḥ pārthena pāvakeneva kuñjarāḥ 09,023.059c samāsīdanta kauravyā vadhyamānāḥ śitaiḥ śaraiḥ 09,023.060a śaracāpadharaḥ pārthaḥ prajvalann iva bhārata 09,023.060c dadāha samare yodhān kakṣam agnir iva jvalan 09,023.061a yathā vanānte vanapair visṛṣṭaḥ; kakṣaṃ dahet kṛṣṇagatiḥ saghoṣaḥ 09,023.061c bhūridrumaṃ śuṣkalatāvitānaṃ; bhṛśaṃ samṛddho jvalanaḥ pratāpī 09,023.062a evaṃ sa nārācagaṇapratāpī; śarārcir uccāvacatigmatejāḥ 09,023.062c dadāha sarvāṃ tava putrasenām; amṛṣyamāṇas tarasā tarasvī 09,023.063a tasyeṣavaḥ prāṇaharāḥ sumuktā; nāsajjan vai varmasu rukmapuṅkhāḥ 09,023.063c na ca dvitīyaṃ pramumoca bāṇaṃ; nare haye vā paramadvipe vā 09,023.064a anekarūpākṛtibhir hi bāṇair; mahārathānīkam anupraviśya 09,023.064c sa eva ekas tava putrasenāṃ; jaghāna daityān iva vajrapāṇiḥ 09,023.064c*0137_01 dhanaṃjayaḥ saṃyati sāyakair vā 09,024.001 saṃjaya uvāca 09,024.001a asyatāṃ yatamānānāṃ śūrāṇām anivartinām 09,024.001c saṃkalpam akaron moghaṃ gāṇḍīvena dhanaṃjayaḥ 09,024.002a indrāśanisamasparśān aviṣahyān mahaujasaḥ 09,024.002c visṛjan dṛśyate bāṇān dhārā muñcann ivāmbudaḥ 09,024.003a tat sainyaṃ bharataśreṣṭha vadhyamānaṃ kirīṭinā 09,024.003c saṃpradudrāva saṃgrāmāt tava putrasya paśyataḥ 09,024.003d*0138_01 pitṝn bhrātṝn parityajya vayasyān api cāpare 09,024.004a hatadhuryā rathāḥ ke cid dhatasūtās tathāpare 09,024.004c bhagnākṣayugacakreṣāḥ ke cid āsan viśāṃ pate 09,024.005a anyeṣāṃ sāyakāḥ kṣīṇās tathānye śarapīḍitāḥ 09,024.005c akṣatā yugapat ke cit prādravan bhayapīḍitāḥ 09,024.006a ke cit putrān upādāya hatabhūyiṣṭhavāhanāḥ 09,024.006c vicukruśuḥ pitṝn anye sahāyān apare punaḥ 09,024.007a bāndhavāṃś ca naravyāghra bhrātṝn saṃbandhinas tathā 09,024.007c dudruvuḥ ke cid utsṛjya tatra tatra viśāṃ pate 09,024.008a bahavo 'tra bhṛśaṃ viddhā muhyamānā mahārathāḥ 09,024.008c niṣṭanantaḥ sma dṛśyante pārthabāṇahatā narāḥ 09,024.009a tān anye ratham āropya samāśvāsya muhūrtakam 09,024.009c viśrāntāś ca vitṛṣṇāś ca punar yuddhāya jagmire 09,024.010a tān apāsya gatāḥ ke cit punar eva yuyutsavaḥ 09,024.010c kurvantas tava putrasya śāsanaṃ yuddhadurmadāḥ 09,024.011a pānīyam apare pītvā paryāśvāsya ca vāhanam 09,024.011c varmāṇi ca samāropya ke cid bharatasattama 09,024.012a samāśvāsyāpare bhrātṝn nikṣipya śibire 'pi ca 09,024.012c putrān anye pitṝn anye punar yuddham arocayan 09,024.013a sajjayitvā rathān ke cid yathāmukhyaṃ viśāṃ pate 09,024.013c āplutya pāṇḍavānīkaṃ punar yuddham arocayan 09,024.014a te śūrāḥ kiṅkiṇījālaiḥ samācchannā babhāsire 09,024.014c trailokyavijaye yuktā yathā daiteyadānavāḥ 09,024.015a āgamya sahasā ke cid rathaiḥ svarṇavibhūṣitaiḥ 09,024.015c pāṇḍavānām anīkeṣu dhṛṣṭadyumnam ayodhayan 09,024.016a dhṛṣṭadyumno 'pi pāñcālyaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ 09,024.016c nākuliś ca śatānīko rathānīkam ayodhayan 09,024.017a pāñcālyas tu tataḥ kruddhaḥ sainyena mahatā vṛtaḥ 09,024.017c abhyadravat susaṃrabdhas tāvakān hantum udyataḥ 09,024.017d*0139_01 abhyayus tāvakān yuddhe śataśo 'tha sahasraśaḥ 09,024.018a tatas tv āpatatas tasya tava putro janādhipa 09,024.018c bāṇasaṃghān anekān vai preṣayām āsa bhārata 09,024.018d*0140_01 ekaikaṃ daśabhir bāṇair avidhyad bharatarṣabhaḥ 09,024.019a dhṛṣṭadyumnas tato rājaṃs tava putreṇa dhanvinā 09,024.019c nārācair bahubhiḥ kṣipraṃ bāhvor urasi cārpitaḥ 09,024.019c*0141_01 nārācair ardhanārācair bahubhiḥ kṣiprakāribhiḥ 09,024.019d*0142_01 vatsadantaiś ca bāṇaiś ca karmāraparimārjitaiḥ 09,024.019d*0142_02 aśvāṃś ca caturo hatvā 09,024.020a so 'tividdho maheṣvāsas tottrārdita iva dvipaḥ 09,024.020c tasyāśvāṃś caturo bāṇaiḥ preṣayām āsa mṛtyave 09,024.020e sāratheś cāsya bhallena śiraḥ kāyād apāharat 09,024.021a tato duryodhano rājā pṛṣṭham āruhya vājinaḥ 09,024.021c apākrāmad dhataratho nātidūram ariṃdamaḥ 09,024.022a dṛṣṭvā tu hatavikrāntaṃ svam anīkaṃ mahābalaḥ 09,024.022c tava putro mahārāja prayayau yatra saubalaḥ 09,024.023a tato ratheṣu bhagneṣu trisāhasrā mahādvipāḥ 09,024.023c pāṇḍavān rathinaḥ pañca samantāt paryavārayan 09,024.024a te vṛtāḥ samare pañca gajānīkena bhārata 09,024.024c aśobhanta naravyāghrā grahā vyāptā ghanair iva 09,024.025a tato 'rjuno mahārāja labdhalakṣo mahābhujaḥ 09,024.025c viniryayau rathenaiva śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ 09,024.026a taiḥ samantāt parivṛtaḥ kuñjaraiḥ parvatopamaiḥ 09,024.026c nārācair vimalais tīkṣṇair gajānīkam apothayat 09,024.027a tatraikabāṇanihatān apaśyāma mahāgajān 09,024.027c patitān pātyamānāṃś ca vibhinnān savyasācinā 09,024.028a bhīmasenas tu tān dṛṣṭvā nāgān mattagajopamaḥ 09,024.028c kareṇa gṛhya mahatīṃ gadām abhyapatad balī 09,024.028e avaplutya rathāt tūrṇaṃ daṇḍapāṇir ivāntakaḥ 09,024.029a tam udyatagadaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ mahāratham 09,024.029c vitresus tāvakāḥ sainyāḥ śakṛnmūtraṃ prasusruvuḥ 09,024.029e āvignaṃ ca balaṃ sarvaṃ gadāhaste vṛkodare 09,024.030a gadayā bhīmasenena bhinnakumbhān rajasvalān 09,024.030b*0143_01 pātyamānān prapaśyāma līnakumbhān kṣaradvraṇān 09,024.030c dhāvamānān apaśyāma kuñjarān parvatopamān 09,024.031a pradhāvya kuñjarās te tu bhīmasenagadāhatāḥ 09,024.031c petur ārtasvaraṃ kṛtvā chinnapakṣā ivādrayaḥ 09,024.032a tān bhinnakumbhān subahūn dravamāṇān itas tataḥ 09,024.032c patamānāṃś ca saṃprekṣya vitresus tava sainikāḥ 09,024.033a yudhiṣṭhiro 'pi saṃkruddho mādrīputrau ca pāṇḍavau 09,024.033c gṛdhrapakṣaiḥ śitair bāṇair jaghnur vai gajayodhinaḥ 09,024.034a dhṛṣṭadyumnas tu samare parājitya narādhipam 09,024.034c apakrānte tava sute hayapṛṣṭhaṃ samāśrite 09,024.035a dṛṣṭvā ca pāṇḍavān sarvān kuñjaraiḥ parivāritān 09,024.035c dhṛṣṭadyumno mahārāja saha sarvaiḥ prabhadrakaiḥ 09,024.035e putraḥ pāñcālarājasya jighāṃsuḥ kuñjarān yayau 09,024.036a adṛṣṭvā tu rathānīke duryodhanam ariṃdamam 09,024.036c aśvatthāmā kṛpaś caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ 09,024.036e apṛcchan kṣatriyāṃs tatra kva nu duryodhano gataḥ 09,024.037a apaśyamānā rājānaṃ vartamāne janakṣaye 09,024.037c manvānā nihataṃ tatra tava putraṃ mahārathāḥ 09,024.037e viṣaṇṇavadanā bhūtvā paryapṛcchanta te sutam 09,024.038a āhuḥ ke cid dhate sūte prayāto yatra saubalaḥ 09,024.038c apare tv abruvaṃs tatra kṣatriyā bhṛśavikṣatāḥ 09,024.039a duryodhanena kiṃ kāryaṃ drakṣyadhvaṃ yadi jīvati 09,024.039c yudhyadhvaṃ sahitāḥ sarve kiṃ vo rājā kariṣyati 09,024.039d*0144_01 tatas te kṣatriyāḥ sarve svadharmeṣu vyavasthitāḥ 09,024.040a te kṣatriyāḥ kṣatair gātrair hatabhūyiṣṭhavāhanāḥ 09,024.040c śaraiḥ saṃpīḍyamānāś ca nātivyaktam ivābruvan 09,024.041a idaṃ sarvaṃ balaṃ hanmo yena sma parivāritāḥ 09,024.041c ete sarve gajān hatvā upayānti sma pāṇḍavāḥ 09,024.042a śrutvā tu vacanaṃ teṣām aśvatthāmā mahābalaḥ 09,024.042c hitvā pāñcālarājasya tad anīkaṃ durutsaham 09,024.043a kṛpaś ca kṛtavarmā ca prayayur yatra saubalaḥ 09,024.043c rathānīkaṃ parityajya śūrāḥ sudṛḍhadhanvinaḥ 09,024.044a tatas teṣu prayāteṣu dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ 09,024.044c āyayuḥ pāṇḍavā rājan vinighnantaḥ sma tāvakān 09,024.045a dṛṣṭvā tu tān āpatataḥ saṃprahṛṣṭān mahārathān 09,024.045c parākrāntāṃs tato vīrān nirāśāñ jīvite tadā 09,024.045e vivarṇamukhabhūyiṣṭham abhavat tāvakaṃ balam 09,024.046a parikṣīṇāyudhān dṛṣṭvā tān ahaṃ parivāritān 09,024.046c rājan balena dvyaṅgena tyaktvā jīvitam ātmanaḥ 09,024.047a ātmanāpañcamo 'yudhyaṃ pāñcālasya balena ha 09,024.047c tasmin deśe vyavasthāpya yatra śāradvataḥ sthitaḥ 09,024.048a saṃprayuddhā vayaṃ pañca kirīṭiśarapīḍitāḥ 09,024.048c dhṛṣṭadyumnaṃ mahānīkaṃ tatra no 'bhūd raṇo mahān 09,024.048e jitās tena vayaṃ sarve vyapayāma raṇāt tataḥ 09,024.049a athāpaśyaṃ sātyakiṃ tam upāyāntaṃ mahāratham 09,024.049c rathaiś catuḥśatair vīro māṃ cābhyadravad āhave 09,024.050a dhṛṣṭadyumnād ahaṃ muktaḥ kathaṃ cic chrāntavāhanaḥ 09,024.050c patito mādhavānīkaṃ duṣkṛtī narakaṃ yathā 09,024.050e tatra yuddham abhūd ghoraṃ muhūrtam atidāruṇam 09,024.051a sātyakis tu mahābāhur mama hatvā paricchadam 09,024.051c jīvagrāham agṛhṇān māṃ mūrchitaṃ patitaṃ bhuvi 09,024.051d*0145_01 sarve jayāya dhāvanti mayā labdho 'dya saṃjayaḥ 09,024.051d*0145_02 iti bruvāṇaḥ śaineyo rājan mām agrahīt tadā 09,024.052a tato muhūrtād iva tad gajānīkam avadhyata 09,024.052c gadayā bhīmasenena nārācair arjunena ca 09,024.053a pratipiṣṭair mahānāgaiḥ samantāt parvatopamaiḥ 09,024.053c nātiprasiddheva gatiḥ pāṇḍavānām ajāyata 09,024.053d*0146_01 viniryayau rathenaiva śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ 09,024.054a rathamārgāṃs tataś cakre bhīmaseno mahābalaḥ 09,024.054c pāṇḍavānāṃ mahārāja vyapakarṣan mahāgajān 09,024.055a aśvatthāmā kṛpaś caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ 09,024.055c apaśyanto rathānīke duryodhanam ariṃdamam 09,024.055e rājānaṃ mṛgayām āsus tava putraṃ mahāratham 09,024.056a parityajya ca pāñcālaṃ prayātā yatra saubalaḥ 09,024.056c rājño 'darśanasaṃvignā vartamāne janakṣaye 09,025.001 saṃjaya uvāca 09,025.001a gajānīke hate tasmin pāṇḍuputreṇa bhārata 09,025.001c vadhyamāne bale caiva bhīmasenena saṃyuge 09,025.002a carantaṃ ca tathā dṛṣṭvā bhīmasenam ariṃdamam 09,025.002c daṇḍahastaṃ yathā kruddham antakaṃ prāṇahāriṇam 09,025.003a sametya samare rājan hataśeṣāḥ sutās tava 09,025.003c adṛśyamāne kauravye putre duryodhane tava 09,025.003e sodaryāḥ sahitā bhūtvā bhīmasenam upādravan 09,025.003f*0147_01 śrutavān saṃjayaś caiva jayatsenaḥ śrutāntakaḥ 09,025.003f*0147_02 durvimocanakaś caiva tathā durviṣaho balī 09,025.003f*0148_01 śrutavarmā śrutarvā ca sujāto durvimocanaḥ 09,025.004a durmarṣaṇo mahārāja jaitro bhūribalo raviḥ 09,025.004b*0149_01 jayatsenaḥ sujātaś ca tathā durviṣaho 'rihā 09,025.004b*0150_01 durvimocananāmā ca duṣpradharṣas tathaiva ca 09,025.004b*0150_02 śrutarvā ca mahābāhuḥ sarve yuddhaviśāradāḥ 09,025.004c ity ete sahitā bhūtvā tava putrāḥ samantataḥ 09,025.004e bhīmasenam abhidrutya rurudhuḥ sarvatodiśam 09,025.005a tato bhīmo mahārāja svarathaṃ punar āsthitaḥ 09,025.005c mumoca niśitān bāṇān putrāṇāṃ tava marmasu 09,025.006a te kīryamāṇā bhīmena putrās tava mahāraṇe 09,025.006c bhīmasenam apāsedhan pravaṇād iva kuñjaram 09,025.006d*0151_01 bhīmam eva samājaghnuḥ smarantaṃ pūrvakilbiṣam 09,025.007a tataḥ kruddho raṇe bhīmaḥ śiro durmarṣaṇasya ha 09,025.007c kṣurapreṇa pramathyāśu pātayām āsa bhūtale 09,025.008a tato 'pareṇa bhallena sarvāvaraṇabhedinā 09,025.008c śrutāntam avadhīd bhīmas tava putraṃ mahārathaḥ 09,025.009a jayatsenaṃ tato viddhvā nārācena hasann iva 09,025.009c pātayām āsa kauravyaṃ rathopasthād ariṃdamaḥ 09,025.009e sa papāta rathād rājan bhūmau tūrṇaṃ mamāra ca 09,025.010a śrutarvā tu tato bhīmaṃ kruddho vivyādha māriṣa 09,025.010c śatena gṛdhravājānāṃ śarāṇāṃ nataparvaṇām 09,025.011a tataḥ kruddho raṇe bhīmo jaitraṃ bhūribalaṃ ravim 09,025.011c trīn etāṃs tribhir ānarchad viṣāgnipratimaiḥ śaraiḥ 09,025.012a te hatā nyapatan bhūmau syandanebhyo mahārathāḥ 09,025.012c vasante puṣpaśabalā nikṛttā iva kiṃśukāḥ 09,025.013a tato 'pareṇa tīkṣṇena nārācena paraṃtapaḥ 09,025.013c durvimocanam āhatya preṣayām āsa mṛtyave 09,025.014a sa hataḥ prāpatad bhūmau svarathād rathināṃ varaḥ 09,025.014c gires tu kūṭajo bhagno māruteneva pādapaḥ 09,025.015a duṣpradharṣaṃ tataś caiva sujātaṃ ca sutau tava 09,025.015c ekaikaṃ nyavadhīt saṃkhye dvābhyāṃ dvābhyāṃ camūmukhe 09,025.015e tau śilīmukhaviddhāṅgau petatū rathasattamau 09,025.016a tato yatantam aparam abhivīkṣya sutaṃ tava 09,025.016c bhallena yudhi vivyādha bhīmo durviṣahaṃ raṇe 09,025.016e sa papāta hato vāhāt paśyatāṃ sarvadhanvinām 09,025.017a dṛṣṭvā tu nihatān bhrātṝn bahūn ekena saṃyuge 09,025.017c amarṣavaśam āpannaḥ śrutarvā bhīmam abhyayāt 09,025.018a vikṣipan sumahac cāpaṃ kārtasvaravibhūṣitam 09,025.018c visṛjan sāyakāṃś caiva viṣāgnipratimān bahūn 09,025.019a sa tu rājan dhanuś chittvā pāṇḍavasya mahāmṛdhe 09,025.019c athainaṃ chinnadhanvānaṃ viṃśatyā samavākirat 09,025.020a tato 'nyad dhanur ādāya bhīmaseno mahārathaḥ 09,025.020c avākirat tava sutaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 09,025.021a mahad āsīt tayor yuddhaṃ citrarūpaṃ bhayānakam 09,025.021c yādṛśaṃ samare pūrvaṃ jambhavāsavayor abhūt 09,025.022a tayos tatra śarair muktair yamadaṇḍanibhaiḥ śubhaiḥ 09,025.022a*0152_01 **** **** avacchannā dharābhavat 09,025.022c samācchannā dharā sarvā khaṃ ca sarvā diśas tathā 09,025.023a tataḥ śrutarvā saṃkruddho dhanur āyamya sāyakaiḥ 09,025.023c bhīmasenaṃ raṇe rājan bāhvor urasi cārpayat 09,025.024a so 'tividdho mahārāja tava putreṇa dhanvinā 09,025.024c bhīmaḥ saṃcukṣubhe kruddhaḥ parvaṇīva mahodadhiḥ 09,025.025a tato bhīmo ruṣāviṣṭaḥ putrasya tava māriṣa 09,025.025c sārathiṃ caturaś cāśvān bāṇair ninye yamakṣayam 09,025.026a virathaṃ taṃ samālakṣya viśikhair lomavāhibhiḥ 09,025.026c avākirad ameyātmā darśayan pāṇilāghavam 09,025.027a śrutarvā viratho rājann ādade khaḍgacarmaṇī 09,025.027c athāsyādadataḥ khaḍgaṃ śatacandraṃ ca bhānumat 09,025.027e kṣurapreṇa śiraḥ kāyāt pātayām āsa pāṇḍavaḥ 09,025.028a chinnottamāṅgasya tataḥ kṣurapreṇa mahātmanaḥ 09,025.028c papāta kāyaḥ sa rathād vasudhām anunādayan 09,025.029a tasmin nipatite vīre tāvakā bhayamohitāḥ 09,025.029c abhyadravanta saṃgrāme bhīmasenaṃ yuyutsavaḥ 09,025.030a tān āpatata evāśu hataśeṣād balārṇavāt 09,025.030c daṃśitaḥ pratijagrāha bhīmasenaḥ pratāpavān 09,025.030e te tu taṃ vai samāsādya parivavruḥ samantataḥ 09,025.031a tatas tu saṃvṛto bhīmas tāvakair niśitaiḥ śaraiḥ 09,025.031c pīḍayām āsa tān sarvān sahasrākṣa ivāsurān 09,025.032a tataḥ pañcaśatān hatvā savarūthān mahārathān 09,025.032c jaghāna kuñjarānīkaṃ punaḥ saptaśataṃ yudhi 09,025.033a hatvā daśa sahasrāṇi pattīnāṃ parameṣubhiḥ 09,025.033c vājināṃ ca śatāny aṣṭau pāṇḍavaḥ sma virājate 09,025.034a bhīmasenas tu kaunteyo hatvā yuddhe sutāṃs tava 09,025.034c mene kṛtārtham ātmānaṃ saphalaṃ janma ca prabho 09,025.035a taṃ tathā yudhyamānaṃ ca vinighnantaṃ ca tāvakān 09,025.035c īkṣituṃ notsahante sma tava sainyāni bhārata 09,025.036a vidrāvya tu kurūn sarvāṃs tāṃś ca hatvā padānugān 09,025.036c dorbhyāṃ śabdaṃ tataś cakre trāsayāno mahādvipān 09,025.037a hatabhūyiṣṭhayodhā tu tava senā viśāṃ pate 09,025.037c kiṃciccheṣā mahārāja kṛpaṇā samapadyata 09,026.001 saṃjaya uvāca 09,026.001a duryodhano mahārāja sudarśaś cāpi te sutaḥ 09,026.001c hataśeṣau tadā saṃkhye vājimadhye vyavasthitau 09,026.002a tato duryodhanaṃ dṛṣṭvā vājimadhye vyavasthitam 09,026.002c uvāca devakīputraḥ kuntīputraṃ dhanaṃjayam 09,026.003a śatravo hatabhūyiṣṭhā jñātayaḥ paripālitāḥ 09,026.003c gṛhītvā saṃjayaṃ cāsau nivṛttaḥ śinipuṃgavaḥ 09,026.004a pariśrāntaś ca nakulaḥ sahadevaś ca bhārata 09,026.004c yodhayitvā raṇe pāpān dhārtarāṣṭrapadānugān 09,026.005a suyodhanam abhityajya traya ete vyavasthitāḥ 09,026.005c kṛpaś ca kṛtavarmā ca drauṇiś caiva mahārathaḥ 09,026.006a asau tiṣṭhati pāñcālyaḥ śriyā paramayā yutaḥ 09,026.006c duryodhanabalaṃ hatvā saha sarvaiḥ prabhadrakaiḥ 09,026.007a asau duryodhanaḥ pārtha vājimadhye vyavasthitaḥ 09,026.007c chatreṇa dhriyamāṇena prekṣamāṇo muhur muhuḥ 09,026.008a prativyūhya balaṃ sarvaṃ raṇamadhye vyavasthitaḥ 09,026.008c enaṃ hatvā śitair bāṇaiḥ kṛtakṛtyo bhaviṣyasi 09,026.009a gajānīkaṃ hataṃ dṛṣṭvā tvāṃ ca prāptam ariṃdama 09,026.009c yāvan na vidravanty ete tāvaj jahi suyodhanam 09,026.010a yātu kaś cit tu pāñcālyaṃ kṣipram āgamyatām iti 09,026.010c pariśrāntabalas tāta naiṣa mucyeta kilbiṣī 09,026.011a tava hatvā balaṃ sarvaṃ saṃgrāme dhṛtarāṣṭrajaḥ 09,026.011c jitān pāṇḍusutān matvā rūpaṃ dhārayate mahat 09,026.011d*0153_01 yathā daityacamūṃ hatvā purā śakro mahābalaḥ 09,026.012a nihataṃ svabalaṃ dṛṣṭvā pīḍitaṃ cāpi pāṇḍavaiḥ 09,026.012c dhruvam eṣyati saṃgrāme vadhāyaivātmano nṛpaḥ 09,026.013a evam uktaḥ phalgunas tu kṛṣṇaṃ vacanam abravīt 09,026.013c dhṛtarāṣṭrasutāḥ sarve hatā bhīmena mānada 09,026.013e yāv etāv āsthitau kṛṣṇa tāv adya na bhaviṣyataḥ 09,026.014a hato bhīṣmo hato droṇaḥ karṇo vaikartano hataḥ 09,026.014c madrarājo hataḥ śalyo hataḥ kṛṣṇa jayadrathaḥ 09,026.015a hayāḥ pañcaśatāḥ śiṣṭāḥ śakuneḥ saubalasya ca 09,026.015c rathānāṃ tu śate śiṣṭe dve eva tu janārdana 09,026.015e dantināṃ ca śataṃ sāgraṃ trisāhasrāḥ padātayaḥ 09,026.016a aśvatthāmā kṛpaś caiva trigartādhipatis tathā 09,026.016c ulūkaḥ śakuniś caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ 09,026.017a etad balam abhūc cheṣaṃ dhārtarāṣṭrasya mādhava 09,026.017c mokṣo na nūnaṃ kālād dhi vidyate bhuvi kasya cit 09,026.018a tathā vinihate sainye paśya duryodhanaṃ sthitam 09,026.018c adyāhnā hi mahārājo hatāmitro bhaviṣyati 09,026.019a na hi me mokṣyate kaś cit pareṣām iti cintaye 09,026.019c ye tv adya samaraṃ kṛṣṇa na hāsyanti raṇotkaṭāḥ 09,026.019e tān vai sarvān haniṣyāmi yady api syur amānuṣāḥ 09,026.020a adya yuddhe susaṃkruddho dīrghaṃ rājñaḥ prajāgaram 09,026.020c apaneṣyāmi gāndhāraṃ pātayitvā śitaiḥ śaraiḥ 09,026.021a nikṛtyā vai durācāro yāni ratnāni saubalaḥ 09,026.021c sabhāyām aharad dyūte punas tāny āharāmy aham 09,026.022a adya tā api vetsyanti sarvā nāgapurastriyaḥ 09,026.022c śrutvā patīṃś ca putrāṃś ca pāṇḍavair nihatān yudhi 09,026.023a samāptam adya vai karma sarvaṃ kṛṣṇa bhaviṣyati 09,026.023c adya duryodhano dīptāṃ śriyaṃ prāṇāṃś ca tyakṣyati 09,026.024a nāpayāti bhayāt kṛṣṇa saṃgrāmād yadi cen mama 09,026.024c nihataṃ viddhi vārṣṇeya dhārtarāṣṭraṃ subāliśam 09,026.025a mama hy etad aśaktaṃ vai vājivṛndam ariṃdama 09,026.025c soḍhuṃ jyātalanirghoṣaṃ yāhi yāvan nihanmy aham 09,026.026a evam uktas tu dāśārhaḥ pāṇḍavena yaśasvinā 09,026.026c acodayad dhayān rājan duryodhanabalaṃ prati 09,026.027a tad anīkam abhiprekṣya trayaḥ sajjā mahārathāḥ 09,026.027c bhīmaseno 'rjunaś caiva sahadevaś ca māriṣa 09,026.027e prayayuḥ siṃhanādena duryodhanajighāṃsayā 09,026.028a tān prekṣya sahitān sarvāñ javenodyatakārmukān 09,026.028c saubalo 'bhyadravad yuddhe pāṇḍavān ātatāyinaḥ 09,026.029a sudarśanas tava suto bhīmasenaṃ samabhyayāt 09,026.029c suśarmā śakuniś caiva yuyudhāte kirīṭinā 09,026.029e sahadevaṃ tava suto hayapṛṣṭhagato 'bhyayāt 09,026.030a tato hy ayatnataḥ kṣipraṃ tava putro janādhipa 09,026.030c prāsena sahadevasya śirasi prāharad bhṛśam 09,026.031a sopāviśad rathopasthe tava putreṇa tāḍitaḥ 09,026.031c rudhirāplutasarvāṅga āśīviṣa iva śvasan 09,026.032a pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ sahadevo viśāṃ pate 09,026.032c duryodhanaṃ śarais tīkṣṇaiḥ saṃkruddhaḥ samavākirat 09,026.033a pārtho 'pi yudhi vikramya kuntīputro dhanaṃjayaḥ 09,026.033c śūrāṇām aśvapṛṣṭhebhyaḥ śirāṃsi nicakarta ha 09,026.034a tad anīkaṃ tadā pārtho vyadhamad bahubhiḥ śaraiḥ 09,026.034c pātayitvā hayān sarvāṃs trigartānāṃ rathān yayau 09,026.035a tatas te sahitā bhūtvā trigartānāṃ mahārathāḥ 09,026.035c arjunaṃ vāsudevaṃ ca śaravarṣair avākiran 09,026.036a satyakarmāṇam ākṣipya kṣurapreṇa mahāyaśāḥ 09,026.036c tato 'sya syandanasyeṣāṃ cicchide pāṇḍunandanaḥ 09,026.037a śilāśitena ca vibho kṣurapreṇa mahāyaśāḥ 09,026.037c śiraś ciccheda prahasaṃs taptakuṇḍalabhūṣaṇam 09,026.037d*0154_01 hāhākāras tato jāto hate vīre suśarmaṇi 09,026.037d*0154_02 tāvakānāṃ balaughānāṃ rājan durmantritāt tava 09,026.038a satyeṣum atha cādatta yodhānāṃ miṣatāṃ tataḥ 09,026.038c yathā siṃho vane rājan mṛgaṃ paribubhukṣitaḥ 09,026.039a taṃ nihatya tataḥ pārthaḥ suśarmāṇaṃ tribhiḥ śaraiḥ 09,026.039c viddhvā tān ahanat sarvān rathān rukmavibhūṣitān 09,026.040a tatas tu pratvaran pārtho dīrghakālaṃ susaṃbhṛtam 09,026.040c muñcan krodhaviṣaṃ tīkṣṇaṃ prasthalādhipatiṃ prati 09,026.041a tam arjunaḥ pṛṣatkānāṃ śatena bharatarṣabha 09,026.041c pūrayitvā tato vāhān nyahanat tasya dhanvinaḥ 09,026.042a tataḥ śaraṃ samādāya yamadaṇḍopamaṃ śitam 09,026.042c suśarmāṇaṃ samuddiśya cikṣepāśu hasann iva 09,026.043a sa śaraḥ preṣitas tena krodhadīptena dhanvinā 09,026.043c suśarmāṇaṃ samāsādya bibheda hṛdayaṃ raṇe 09,026.044a sa gatāsur mahārāja papāta dharaṇītale 09,026.044c nandayan pāṇḍavān sarvān vyathayaṃś cāpi tāvakān 09,026.045a suśarmāṇaṃ raṇe hatvā putrān asya mahārathān 09,026.045c sapta cāṣṭau ca triṃśac ca sāyakair anayat kṣayam 09,026.046a tato 'sya niśitair bāṇaiḥ sarvān hatvā padānugān 09,026.046c abhyagād bhāratīṃ senāṃ hataśeṣāṃ mahārathaḥ 09,026.047a bhīmas tu samare kruddhaḥ putraṃ tava janādhipa 09,026.047c sudarśanam adṛśyaṃ taṃ śaraiś cakre hasann iva 09,026.048a tato 'sya prahasan kruddhaḥ śiraḥ kāyād apāharat 09,026.048c kṣurapreṇa sutīkṣṇena sa hataḥ prāpatad bhuvi 09,026.049a tasmiṃs tu nihate vīre tatas tasya padānugāḥ 09,026.049a*0155_01 **** **** tad anīkavanaṃ mahat 09,026.049a*0155_02 adahad bhīmasenas tu helayā bāṇavahninā 09,026.049c parivavrū raṇe bhīmaṃ kiranto viśikhāñ śitān 09,026.050a tatas tu niśitair bāṇais tad anīkaṃ vṛkodaraḥ 09,026.050c indrāśanisamasparśaiḥ samantāt paryavākirat 09,026.050e tataḥ kṣaṇena tad bhīmo nyahanad bharatarṣabha 09,026.051a teṣu tūtsādyamāneṣu senādhyakṣā mahābalāḥ 09,026.051c bhīmasenaṃ samāsādya tato 'yudhyanta bhārata 09,026.051e tāṃs tu sarvāñ śarair ghorair avākirata pāṇḍavaḥ 09,026.052a tathaiva tāvakā rājan pāṇḍaveyān mahārathān 09,026.052c śaravarṣeṇa mahatā samantāt paryavārayan 09,026.053a vyākulaṃ tad abhūt sarvaṃ pāṇḍavānāṃ paraiḥ saha 09,026.053c tāvakānāṃ ca samare pāṇḍaveyair yuyutsatām 09,026.054a tatra yodhās tadā petuḥ parasparasamāhatāḥ 09,026.054c ubhayoḥ senayo rājan saṃśocantaḥ sma bāndhavān 09,027.001 saṃjaya uvāca 09,027.001a tasmin pravṛtte saṃgrāme naravājigajakṣaye 09,027.001c śakuniḥ saubalo rājan sahadevaṃ samabhyayāt 09,027.002a tato 'syāpatatas tūrṇaṃ sahadevaḥ pratāpavān 09,027.002c śaraughān preṣayām āsa pataṃgān iva śīghragān 09,027.002e ulūkaś ca raṇe bhīmaṃ vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ 09,027.003a śakunis tu mahārāja bhīmaṃ viddhvā tribhiḥ śaraiḥ 09,027.003c sāyakānāṃ navatyā vai sahadevam avākirat 09,027.004a te śūrāḥ samare rājan samāsādya parasparam 09,027.004c vivyadhur niśitair bāṇaiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ 09,027.004e svarṇapuṅkhaiḥ śilādhautair ā karṇāt prahitaiḥ śaraiḥ 09,027.005a teṣāṃ cāpabhujotsṛṣṭā śaravṛṣṭir viśāṃ pate 09,027.005c ācchādayad diśaḥ sarvā dhārābhir iva toyadaḥ 09,027.006a tataḥ kruddho raṇe bhīmaḥ sahadevaś ca bhārata 09,027.006c ceratuḥ kadanaṃ saṃkhye kurvantau sumahābalau 09,027.007a tābhyāṃ śaraśataiś channaṃ tad balaṃ tava bhārata 09,027.007c andhakāram ivākāśam abhavat tatra tatra ha 09,027.008a aśvair viparidhāvadbhiḥ śaracchannair viśāṃ pate 09,027.008c tatra tatra kṛto mārgo vikarṣadbhir hatān bahūn 09,027.009a nihatānāṃ hayānāṃ ca sahaiva hayayodhibhiḥ 09,027.009c varmabhir vinikṛttaiś ca prāsaiś chinnaiś ca māriṣa 09,027.009d*0156_01 ṛṣṭibhiḥ śaktibhiś caiva tomaraiś ca paraṃtapa 09,027.009e saṃchannā pṛthivī jajñe kusumaiḥ śabalā iva 09,027.010a yodhās tatra mahārāja samāsādya parasparam 09,027.010c vyacaranta raṇe kruddhā vinighnantaḥ parasparam 09,027.011a udvṛttanayanai roṣāt saṃdaṣṭauṣṭhapuṭair mukhaiḥ 09,027.011c sakuṇḍalair mahī channā padmakiñjalkasaṃnibhaiḥ 09,027.012a bhujaiś chinnair mahārāja nāgarājakaropamaiḥ 09,027.012c sāṅgadaiḥ satanutraiś ca sāsiprāsaparaśvadhaiḥ 09,027.013a kabandhair utthitaiś chinnair nṛtyadbhiś cāparair yudhi 09,027.013c kravyādagaṇasaṃkīrṇā ghorābhūt pṛthivī vibho 09,027.014a alpāvaśiṣṭe sainye tu kauraveyān mahāhave 09,027.014c prahṛṣṭāḥ pāṇḍavā bhūtvā ninyire yamasādanam 09,027.015a etasminn antare śūraḥ saubaleyaḥ pratāpavān 09,027.015c prāsena sahadevasya śirasi prāharad bhṛśam 09,027.015e sa vihvalo mahārāja rathopastha upāviśat 09,027.016a sahadevaṃ tathā dṛṣṭvā bhīmasenaḥ pratāpavān 09,027.016c sarvasainyāni saṃkruddho vārayām āsa bhārata 09,027.017a nirbibheda ca nārācaiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 09,027.017c vinirbhidyākaroc caiva siṃhanādam ariṃdama 09,027.018a tena śabdena vitrastāḥ sarve sahayavāraṇāḥ 09,027.018c prādravan sahasā bhītāḥ śakuneś ca padānugāḥ 09,027.019a prabhagnān atha tān dṛṣṭvā rājā duryodhano 'bravīt 09,027.019c nivartadhvam adharmajñā yudhyadhvaṃ kiṃ sṛtena vaḥ 09,027.020a iha kīrtiṃ samādhāya pretya lokān samaśnute 09,027.020c prāṇāñ jahāti yo vīro yudhi pṛṣṭham adarśayan 09,027.020d*0157_01 śūliyāsa[pāśa?]m atikramya śakralokaṃ samaśnute 09,027.021a evam uktās tu te rājñā saubalasya padānugāḥ 09,027.021c pāṇḍavān abhyavartanta mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam 09,027.022a dravadbhis tatra rājendra kṛtaḥ śabdo 'tidāruṇaḥ 09,027.022c kṣubdhasāgarasaṃkāśaḥ kṣubhitaḥ sarvato 'bhavat 09,027.023a tāṃs tadāpatato dṛṣṭvā saubalasya padānugān 09,027.023c pratyudyayur mahārāja pāṇḍavā vijaye vṛtāḥ 09,027.024a pratyāśvasya ca durdharṣaḥ sahadevo viśāṃ pate 09,027.024c śakuniṃ daśabhir viddhvā hayāṃś cāsya tribhiḥ śaraiḥ 09,027.024e dhanuś ciccheda ca śaraiḥ saubalasya hasann iva 09,027.025a athānyad dhanur ādāya śakunir yuddhadurmadaḥ 09,027.025b*0158_01 sahadevaṃ cābhyavarṣac charaiḥ saṃnataparvabhiḥ 09,027.025b*0158_02 ulūkaś ca tato rājan krodhena mahatā yutaḥ 09,027.025c vivyādha nakulaṃ ṣaṣṭyā bhīmasenaṃ ca saptabhiḥ 09,027.026a ulūko 'pi mahārāja bhīmaṃ vivyādha saptabhiḥ 09,027.026c sahadevaṃ ca saptatyā parīpsan pitaraṃ raṇe 09,027.027a taṃ bhīmasenaḥ samare vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ 09,027.027c śakuniṃ ca catuḥṣaṣṭyā pārśvasthāṃś ca tribhis tribhiḥ 09,027.028a te hanyamānā bhīmena nārācais tailapāyitaiḥ 09,027.028b*0159_01 pradudruvur mahārāja bhīmasenabhayārditāḥ 09,027.028b*0159_02 ulūkas tu tataḥ kruddho dhanur udyamya māriṣa 09,027.028b*0160_01 gatotsāhā mahārāja dudruvur bhayapīḍitāḥ 09,027.028b*0160_02 ulūkas tu śitair bāṇaiḥ sahadevam avidhyata 09,027.028c sahadevaṃ raṇe kruddhāś chādayañ śaravṛṣṭibhiḥ 09,027.028e parvataṃ vāridhārābhiḥ savidyuta ivāmbudāḥ 09,027.029a tato 'syāpatataḥ śūraḥ sahadevaḥ pratāpavān 09,027.029c ulūkasya mahārāja bhallenāpāharac chiraḥ 09,027.030a sa jagāma rathād bhūmiṃ sahadevena pātitaḥ 09,027.030c rudhirāplutasarvāṅgo nandayan pāṇḍavān yudhi 09,027.031a putraṃ tu nihataṃ dṛṣṭvā śakunis tatra bhārata 09,027.031c sāśrukaṇṭho viniḥśvasya kṣattur vākyam anusmaran 09,027.032a cintayitvā muhūrtaṃ sa bāṣpapūrṇekṣaṇaḥ śvasan 09,027.032c sahadevaṃ samāsādya tribhir vivyādha sāyakaiḥ 09,027.033a tān apāsya śarān muktāñ śarasaṃghaiḥ pratāpavān 09,027.033c sahadevo mahārāja dhanuś ciccheda saṃyuge 09,027.034a chinne dhanuṣi rājendra śakuniḥ saubalas tadā 09,027.034c pragṛhya vipulaṃ khaḍgaṃ sahadevāya prāhiṇot 09,027.035a tam āpatantaṃ sahasā ghorarūpaṃ viśāṃ pate 09,027.035c dvidhā ciccheda samare saubalasya hasann iva 09,027.036a asiṃ dṛṣṭvā dvidhā chinnaṃ pragṛhya mahatīṃ gadām 09,027.036c prāhiṇot sahadevāya sā moghā nyapatad bhuvi 09,027.036d*0161_01 tato gāndhāranṛpatiḥ kṛtapraticikīrṣayā 09,027.037a tataḥ śaktiṃ mahāghorāṃ kālarātrim ivodyatām 09,027.037c preṣayām āsa saṃkruddhaḥ pāṇḍavaṃ prati saubalaḥ 09,027.038a tām āpatantīṃ sahasā śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ 09,027.038c tridhā ciccheda samare sahadevo hasann iva 09,027.039a sā papāta tridhā chinnā bhūmau kanakabhūṣaṇā 09,027.039c śīryamāṇā yathā dīptā gaganād vai śatahradā 09,027.040a śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā saubalaṃ ca bhayārditam 09,027.040c dudruvus tāvakāḥ sarve bhaye jāte sasaubalāḥ 09,027.041a athotkruṣṭaṃ mahad dhy āsīt pāṇḍavair jitakāśibhiḥ 09,027.041c dhārtarāṣṭrās tataḥ sarve prāyaśo vimukhābhavan 09,027.042a tān vai vimanaso dṛṣṭvā mādrīputraḥ pratāpavān 09,027.042c śarair anekasāhasrair vārayām āsa saṃyuge 09,027.043a tato gāndhārakair guptaṃ pṛṣṭhair aśvair jaye dhṛtam 09,027.043c āsasāda raṇe yāntaṃ sahadevo 'tha saubalam 09,027.044a svam aṃśam avaśiṣṭaṃ sa saṃsmṛtya śakuniṃ nṛpa 09,027.044c rathena kāñcanāṅgena sahadevaḥ samabhyayāt 09,027.044e adhijyaṃ balavat kṛtvā vyākṣipan sumahad dhanuḥ 09,027.045a sa saubalam abhidrutya gṛdhrapatraiḥ śilāśitaiḥ 09,027.045c bhṛśam abhyahanat kruddhas tottrair iva mahādvipam 09,027.046a uvāca cainaṃ medhāvī nigṛhya smārayann iva 09,027.046c kṣatradharme sthito bhūtvā yudhyasva puruṣo bhava 09,027.047a yat tadā hṛṣyase mūḍha glahann akṣaiḥ sabhātale 09,027.047b*0162_01 sabhāmadhye vijityā kūṭadyūtena yad bhavān 09,027.047c phalam adya prapadyasva karmaṇas tasya durmate 09,027.048a nihatās te durātmāno ye 'smān avahasan purā 09,027.048c duryodhanaḥ kulāṅgāraḥ śiṣṭas tvaṃ tasya mātulaḥ 09,027.049a adya te vihaniṣyāmi kṣureṇonmathitaṃ śiraḥ 09,027.049c vṛkṣāt phalam ivoddhṛtya laguḍena pramāthinā 09,027.050a evam uktvā mahārāja sahadevo mahābalaḥ 09,027.050c saṃkruddho naraśārdūlo vegenābhijagāma ha 09,027.051a abhigamya tu durdharṣaḥ sahadevo yudhāṃ patiḥ 09,027.051c vikṛṣya balavac cāpaṃ krodhena prahasann iva 09,027.052a śakuniṃ daśabhir viddhvā caturbhiś cāsya vājinaḥ 09,027.052c chatraṃ dhvajaṃ dhanuś cāsya chittvā siṃha ivānadat 09,027.053a chinnadhvajadhanuśchatraḥ sahadevena saubalaḥ 09,027.053c tato viddhaś ca bahubhiḥ sarvamarmasu sāyakaiḥ 09,027.054a tato bhūyo mahārāja sahadevaḥ pratāpavān 09,027.054c śakuneḥ preṣayām āsa śaravṛṣṭiṃ durāsadām 09,027.055a tatas tu kruddhaḥ subalasya putro; mādrīsutaṃ sahadevaṃ vimarde 09,027.055c prāsena jāmbūnadabhūṣaṇena; jighāṃsur eko 'bhipapāta śīghram 09,027.056a mādrīsutas tasya samudyataṃ taṃ; prāsaṃ suvṛttau ca bhujau raṇāgre 09,027.056c bhallais tribhir yugapat saṃcakarta; nanāda coccais tarasājimadhye 09,027.057a tasyāśukārī susamāhitena; suvarṇapuṅkhena dṛḍhāyasena 09,027.057b*0163_01 tathaiva vegāt sudṛḍhāyudhena 09,027.057c bhallena sarvāvaraṇātigena; śiraḥ śarīrāt pramamātha bhūyaḥ 09,027.057d*0164_01 tasyottamāṅgaṃ ca bhujau suvṛttau 09,027.057d*0164_02 śaktiś ca pūrvaṃ nipapāta bhūmau 09,027.057d*0164_03 paścāt kabandhaṃ rudhirāvasiktaṃ 09,027.057d*0164_04 vispandamānaṃ nipapāta ghoram 09,027.057d*0165_01 rathottamāt pārthivapārthivasya 09,027.057d*0166_01 suvarṇaratnottamabhūṣitaṃ ca 09,027.057d*0166_02 sa siṃhanādaṃ vyanadan mahātmā 09,027.057d*0166_03 nihatya pāpaṃ subalasya putraṃ 09,027.057d*0166_04 sa nairṛtīm eva diśaṃ mahātmā 09,027.057d*0166_05 suvarṇapuṅkhair iṣubhiḥ patantaṃ 09,027.057d*0167_01 prāvodayad bhūmipater mahātmā 09,027.058a śareṇa kārtasvarabhūṣitena; divākarābhena susaṃśitena 09,027.058c hṛtottamāṅgo yudhi pāṇḍavena; papāta bhūmau subalasya putraḥ 09,027.059a sa tacchiro vegavatā śareṇa; suvarṇapuṅkhena śilāśitena 09,027.059c prāverayat kupitaḥ pāṇḍuputro; yat tat kurūṇām anayasya mūlam 09,027.060a hṛtottamāṅgaṃ śakuniṃ samīkṣya; bhūmau śayānaṃ rudhirārdragātram 09,027.060c yodhās tvadīyā bhayanaṣṭasattvā; diśaḥ prajagmuḥ pragṛhītaśastrāḥ 09,027.060d*0168_01 mādrīsutaṃ te sahasābhipetur 09,027.060d*0168_02 gāndhārayodhāḥ pragṛhītaśastrāḥ 09,027.061a vipradrutāḥ śuṣkamukhā visaṃjñā; gāṇḍīvaghoṣeṇa samāhatāś ca 09,027.061c bhayārditā bhagnarathāśvanāgāḥ; padātayaś caiva sadhārtarāṣṭrāḥ 09,027.061d*0169_01 śekur na yoddhuṃ tarasājimadhye 09,027.062a tato rathāc chakuniṃ pātayitvā; mudānvitā bhārata pāṇḍaveyāḥ 09,027.062c śaṅkhān pradadhmuḥ samare prahṛṣṭāḥ; sakeśavāḥ sainikān harṣayantaḥ 09,027.063a taṃ cāpi sarve pratipūjayanto; hṛṣṭā bruvāṇāḥ sahadevam ājau 09,027.063c diṣṭyā hato naikṛtiko durātmā; sahātmajo vīra raṇe tvayeti 09,028.001 saṃjaya uvāca 09,028.001a tataḥ kruddhā mahārāja saubalasya padānugāḥ 09,028.001c tyaktvā jīvitam ākrande pāṇḍavān paryavārayan 09,028.002a tān arjunaḥ pratyagṛhṇāt sahadevajaye dhṛtaḥ 09,028.002c bhīmasenaś ca tejasvī kruddhāśīviṣadarśanaḥ 09,028.003a śaktyṛṣṭiprāsahastānāṃ sahadevaṃ jighāṃsatām 09,028.003c saṃkalpam akaron moghaṃ gāṇḍīvena dhanaṃjayaḥ 09,028.004a pragṛhītāyudhān bāhūn yodhānām abhidhāvatām 09,028.004c bhallaiś ciccheda bībhatsuḥ śirāṃsy api hayān api 09,028.005a te hatāḥ pratyapadyanta vasudhāṃ vigatāsavaḥ 09,028.005c tvaritā lokavīreṇa prahatāḥ savyasācinā 09,028.006a tato duryodhano rājā dṛṣṭvā svabalasaṃkṣayam 09,028.006c hataśeṣān samānīya kruddho rathaśatān vibho 09,028.007a kuñjarāṃś ca hayāṃś caiva pādātāṃś ca paraṃtapa 09,028.007c uvāca sahitān sarvān dhārtarāṣṭra idaṃ vacaḥ 09,028.008a samāsādya raṇe sarvān pāṇḍavān sasuhṛdgaṇān 09,028.008c pāñcālyaṃ cāpi sabalaṃ hatvā śīghraṃ nivartata 09,028.009a tasya te śirasā gṛhya vacanaṃ yuddhadurmadāḥ 09,028.009c pratyudyayū raṇe pārthāṃs tava putrasya śāsanāt 09,028.010a tān abhyāpatataḥ śīghraṃ hataśeṣān mahāraṇe 09,028.010c śarair āśīviṣākāraiḥ pāṇḍavāḥ samavākiran 09,028.011a tat sainyaṃ bharataśreṣṭha muhūrtena mahātmabhiḥ 09,028.011c avadhyata raṇaṃ prāpya trātāraṃ nābhyavindata 09,028.011e pratiṣṭhamānaṃ tu bhayān nāvatiṣṭhata daṃśitam 09,028.012a aśvair viparidhāvadbhiḥ sainyena rajasā vṛte 09,028.012c na prājñāyanta samare diśaś ca pradiśas tathā 09,028.013a tatas tu pāṇḍavānīkān niḥsṛtya bahavo janāḥ 09,028.013c abhyaghnaṃs tāvakān yuddhe muhūrtād iva bhārata 09,028.013e tato niḥśeṣam abhavat tat sainyaṃ tava bhārata 09,028.014a akṣauhiṇyaḥ sametās tu tava putrasya bhārata 09,028.014c ekādaśa hatā yuddhe tāḥ prabho pāṇḍusṛñjayaiḥ 09,028.015a teṣu rājasahasreṣu tāvakeṣu mahātmasu 09,028.015c eko duryodhano rājann adṛśyata bhṛśaṃ kṣataḥ 09,028.016a tato vīkṣya diśaḥ sarvā dṛṣṭvā śūnyāṃ ca medinīm 09,028.016c vihīnaḥ sarvayodhaiś ca pāṇḍavān vīkṣya saṃyuge 09,028.017a muditān sarvasiddhārthān nardamānān samantataḥ 09,028.017c bāṇaśabdaravāṃś caiva śrutvā teṣāṃ mahātmanām 09,028.018a duryodhano mahārāja kaśmalenābhisaṃvṛtaḥ 09,028.018c apayāne manaś cakre vihīnabalavāhanaḥ 09,028.019 dhṛtarāṣṭra uvāca 09,028.019a nihate māmake sainye niḥśeṣe śibire kṛte 09,028.019c pāṇḍavānāṃ balaṃ sūta kiṃ nu śeṣam abhūt tadā 09,028.019e etan me pṛcchato brūhi kuśalo hy asi saṃjaya 09,028.020a yac ca duryodhano mandaḥ kṛtavāṃs tanayo mama 09,028.020c balakṣayaṃ tathā dṛṣṭvā sa ekaḥ pṛthivīpatiḥ 09,028.021 saṃjaya uvāca 09,028.021a rathānāṃ dve sahasre tu sapta nāgaśatāni ca 09,028.021c pañca cāśvasahasrāṇi pattīnāṃ ca śataṃ śatāḥ 09,028.022a etac cheṣam abhūd rājan pāṇḍavānāṃ mahad balam 09,028.022c parigṛhya hi yad yuddhe dhṛṣṭadyumno vyavasthitaḥ 09,028.023a ekākī bharataśreṣṭha tato duryodhano nṛpaḥ 09,028.023c nāpaśyat samare kaṃ cit sahāyaṃ rathināṃ varaḥ 09,028.024a nardamānān parāṃś caiva svabalasya ca saṃkṣayam 09,028.024b*0170_01 tathā dṛṣṭvā mahārāja ekaḥ sa pṛthivīpatiḥ 09,028.024b*0171_01 dṛṣṭvā bharataśārdūla kaśmalenābhisaṃvṛtaḥ 09,028.024c hataṃ svahayam utsṛjya prāṅmukhaḥ prādravad bhayāt 09,028.025a ekādaśacamūbhartā putro duryodhanas tava 09,028.025c gadām ādāya tejasvī padātiḥ prasthito hradam 09,028.026a nātidūraṃ tato gatvā padbhyām eva narādhipaḥ 09,028.026c sasmāra vacanaṃ kṣattur dharmaśīlasya dhīmataḥ 09,028.027a idaṃ nūnaṃ mahāprājño viduro dṛṣṭavān purā 09,028.027c mahad vaiśasam asmākaṃ kṣatriyāṇāṃ ca saṃyuge 09,028.028a evaṃ vicintayānas tu pravivikṣur hradaṃ nṛpaḥ 09,028.028c duḥkhasaṃtaptahṛdayo dṛṣṭvā rājan balakṣayam 09,028.028d*0172_01 daśaikākṣohiṇībhartā tathā duryodhano 'pi san 09,028.028d*0172_02 prāptavān vyasanaṃ tīvraṃ daivaṃ hi balavattaram 09,028.029a pāṇḍavāś ca mahārāja dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ 09,028.029c abhyadhāvanta saṃkruddhās tava rājan balaṃ prati 09,028.030a śaktyṛṣṭiprāsahastānāṃ balānām abhigarjatām 09,028.030c saṃkalpam akaron moghaṃ gāṇḍīvena dhanaṃjayaḥ 09,028.031a tān hatvā niśitair bāṇaiḥ sāmātyān saha bandhubhiḥ 09,028.031c rathe śvetahaye tiṣṭhann arjuno bahv aśobhata 09,028.032a subalasya hate putre savājirathakuñjare 09,028.032c mahāvanam iva chinnam abhavat tāvakaṃ balam 09,028.033a anekaśatasāhasre bale duryodhanasya ha 09,028.033c nānyo mahāratho rājañ jīvamāno vyadṛśyata 09,028.034a droṇaputrād ṛte vīrāt tathaiva kṛtavarmaṇaḥ 09,028.034c kṛpāc ca gautamād rājan pārthivāc ca tavātmajāt 09,028.035a dhṛṣṭadyumnas tu māṃ dṛṣṭvā hasan sātyakim abravīt 09,028.035c kim anena gṛhītena nānenārtho 'sti jīvatā 09,028.036a dhṛṣṭadyumnavacaḥ śrutvā śiner naptā mahārathaḥ 09,028.036c udyamya niśitaṃ khaḍgaṃ hantuṃ mām udyatas tadā 09,028.037a tam āgamya mahāprājñaḥ kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt 09,028.037c mucyatāṃ saṃjayo jīvan na hantavyaḥ kathaṃ cana 09,028.038a dvaipāyanavacaḥ śrutvā śiner naptā kṛtāñjaliḥ 09,028.038c tato mām abravīn muktvā svasti saṃjaya sādhaya 09,028.039a anujñātas tv ahaṃ tena nyastavarmā nirāyudhaḥ 09,028.039c prātiṣṭhaṃ yena nagaraṃ sāyāhne rudhirokṣitaḥ 09,028.040a krośamātram apakrāntaṃ gadāpāṇim avasthitam 09,028.040c ekaṃ duryodhanaṃ rājann apaśyaṃ bhṛśavikṣatam 09,028.041a sa tu mām aśrupūrṇākṣo nāśaknod abhivīkṣitum 09,028.041c upapraikṣata māṃ dṛṣṭvā tadā dīnam avasthitam 09,028.042a taṃ cāham api śocantaṃ dṛṣṭvaikākinam āhave 09,028.042c muhūrtaṃ nāśakaṃ vaktuṃ kiṃ cid duḥkhapariplutaḥ 09,028.042d*0173_01 yasya mūrdhāvasiktānāṃ sahasraṃ maṇimaulinām 09,028.042d*0173_02 āhṛtya ca karaṃ sarvaṃ svasya vai vaśam āgatam 09,028.042d*0173_03 catuḥsāgaraparyantā pṛthivī ratnabhūṣitā 09,028.042d*0173_04 karṇenaikena yasyārthe karam āhāritā purā 09,028.042d*0173_05 yasyājñā pararāṣṭreṣu karṇenaiva prasāritā 09,028.042d*0173_06 nābhavad yasya śastreṣu khedo rājñaḥ praśāsataḥ 09,028.042d*0173_07 āsīno hastinapure kṣemaṃ rājyam akaṇṭakam 09,028.042d*0173_08 anvapālayad aiśvaryāt kuberam api nāsmarat 09,028.042d*0173_09 bhavanād bhavanaṃ rājan prayātuṃ pṛthivīpate 09,028.042d*0173_10 devālayapraveśe ca panthā yasya hiraṇmayaḥ 09,028.042d*0173_11 patākāvṛtasūryāṃśutoraṇocchritaśobhinaḥ 09,028.042d*0173_12 prayāṇe pṛthivībhartur dhanyānām abhavan gṛhāḥ 09,028.042d*0173_13 āruhyairāvataprakhyaṃ nāgam indrasamo balī 09,028.042d*0173_14 vibhūtyā sumahatyā yaḥ prayāti pṛthivīpate 09,028.042d*0173_15 taṃ bhṛśaṃ kṣatam indrābhaṃ padbhyām eva dharātale 09,028.042d*0173_16 tiṣṭhantam ekaṃ dṛṣṭvā tu mamābhūt kleśa uttamaḥ 09,028.042d*0173_17 tasya caivaṃvidhasyādya jagannāthasya bhūpate 09,028.042d*0173_18 āpadapratimaivābhūd balīyān vidhir eva hi 09,028.043a tato 'smai tad ahaṃ sarvam uktavān grahaṇaṃ tadā 09,028.043c dvaipāyanaprasādāc ca jīvato mokṣam āhave 09,028.044a muhūrtam iva ca dhyātvā pratilabhya ca cetanām 09,028.044c bhrātṝṃś ca sarvasainyāni paryapṛcchata māṃ tataḥ 09,028.045a tasmai tad aham ācakṣaṃ sarvaṃ pratyakṣadarśivān 09,028.045c bhrātṝṃś ca nihatān sarvān sainyaṃ ca vinipātitam 09,028.046a trayaḥ kila rathāḥ śiṣṭās tāvakānāṃ narādhipa 09,028.046c iti prasthānakāle māṃ kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt 09,028.047a sa dīrgham iva niḥśvasya viprekṣya ca punaḥ punaḥ 09,028.047c aṃse māṃ pāṇinā spṛṣṭvā putras te paryabhāṣata 09,028.048a tvad anyo neha saṃgrāme kaś cij jīvati saṃjaya 09,028.048c dvitīyaṃ neha paśyāmi sasahāyāś ca pāṇḍavāḥ 09,028.049a brūyāḥ saṃjaya rājānaṃ prajñācakṣuṣam īśvaram 09,028.049c duryodhanas tava sutaḥ praviṣṭo hradam ity uta 09,028.050a suhṛdbhis tādṛśair hīnaḥ putrair bhrātṛbhir eva ca 09,028.050c pāṇḍavaiś ca hṛte rājye ko nu jīvati mādṛśaḥ 09,028.051a ācakṣethāḥ sarvam idaṃ māṃ ca muktaṃ mahāhavāt 09,028.051c asmiṃs toyahrade suptaṃ jīvantaṃ bhṛśavikṣatam 09,028.052a evam uktvā mahārāja prāviśat taṃ hradaṃ nṛpaḥ 09,028.052c astambhayata toyaṃ ca māyayā manujādhipaḥ 09,028.053a tasmin hradaṃ praviṣṭe tu trīn rathāñ śrāntavāhanān 09,028.053c apaśyaṃ sahitān ekas taṃ deśaṃ samupeyuṣaḥ 09,028.054a kṛpaṃ śāradvataṃ vīraṃ drauṇiṃ ca rathināṃ varam 09,028.054c bhojaṃ ca kṛtavarmāṇaṃ sahitāñ śaravikṣatān 09,028.055a te sarve mām abhiprekṣya tūrṇam aśvān acodayan 09,028.055c upayāya ca mām ūcur diṣṭyā jīvasi saṃjaya 09,028.056a apṛcchaṃś caiva māṃ sarve putraṃ tava janādhipam 09,028.056c kaccid duryodhano rājā sa no jīvati saṃjaya 09,028.057a ākhyātavān ahaṃ tebhyas tadā kuśalinaṃ nṛpam 09,028.057c tac caiva sarvam ācakṣaṃ yan māṃ duryodhano 'bravīt 09,028.057e hradaṃ caivāham ācaṣṭa yaṃ praviṣṭo narādhipaḥ 09,028.058a aśvatthāmā tu tad rājan niśamya vacanaṃ mama 09,028.058c taṃ hradaṃ vipulaṃ prekṣya karuṇaṃ paryadevayat 09,028.059a aho dhiṅ na sa jānāti jīvato 'smān narādhipaḥ 09,028.059c paryāptā hi vayaṃ tena saha yodhayituṃ parān 09,028.060a te tu tatra ciraṃ kālaṃ vilapya ca mahārathāḥ 09,028.060c prādravan rathināṃ śreṣṭhā dṛṣṭvā pāṇḍusutān raṇe 09,028.061a te tu māṃ ratham āropya kṛpasya supariṣkṛtam 09,028.061c senāniveśam ājagmur hataśeṣās trayo rathāḥ 09,028.062a tatra gulmāḥ paritrastāḥ sūrye cāstam ite sati 09,028.062c sarve vicukruśuḥ śrutvā putrāṇāṃ tava saṃkṣayam 09,028.063a tato vṛddhā mahārāja yoṣitāṃ rakṣaṇo narāḥ 09,028.063c rājadārān upādāya prayayur nagaraṃ prati 09,028.064a tatra vikrośatīnāṃ ca rudatīnāṃ ca sarvaśaḥ 09,028.064c prādurāsīn mahāñ śabdaḥ śrutvā tad balasaṃkṣayam 09,028.065a tatas tā yoṣito rājan krandantyo vai muhur muhuḥ 09,028.065c kurarya iva śabdena nādayantyo mahītalam 09,028.066a ājaghnuḥ karajaiś cāpi pāṇibhiś ca śirāṃsy uta 09,028.066c luluvuś ca tadā keśān krośantyas tatra tatra ha 09,028.067a hāhākāravinādinyo vinighnantya urāṃsi ca 09,028.067c krośantyas tatra ruruduḥ krandamānā viśāṃ pate 09,028.068a tato duryodhanāmātyāḥ sāśrukaṇṭhā bhṛśāturāḥ 09,028.068c rājadārān upādāya prayayur nagaraṃ prati 09,028.069a vetrajarjharahastāś ca dvārādhyakṣā viśāṃ pate 09,028.069c śayanīyāni śubhrāṇi spardhyāstaraṇavanti ca 09,028.069e samādāya yayus tūrṇaṃ nagaraṃ dārarakṣiṇaḥ 09,028.070a āsthāyāśvatarīyuktān syandanān apare janāḥ 09,028.070c svān svān dārān upādāya prayayur nagaraṃ prati 09,028.071a adṛṣṭapūrvā yā nāryo bhāskareṇāpi veśmasu 09,028.071c dadṛśus tā mahārāja janā yāntīḥ puraṃ prati 09,028.072a tāḥ striyo bharataśreṣṭha saukumāryasamanvitāḥ 09,028.072c prayayur nagaraṃ tūrṇaṃ hatasvajanabāndhavāḥ 09,028.073a ā gopālāvipālebhyo dravanto nagaraṃ prati 09,028.073c yayur manuṣyāḥ saṃbhrāntā bhīmasenabhayārditāḥ 09,028.074a api caiṣāṃ bhayaṃ tīvraṃ pārthebhyo 'bhūt sudāruṇam 09,028.074c prekṣamāṇās tadānyonyam ādhāvan nagaraṃ prati 09,028.075a tasmiṃs tadā vartamāne vidrave bhṛśadāruṇe 09,028.075c yuyutsuḥ śokasaṃmūḍhaḥ prāptakālam acintayat 09,028.076a jito duryodhanaḥ saṃkhye pāṇḍavair bhīmavikramaiḥ 09,028.076c ekādaśacamūbhartā bhrātaraś cāsya sūditāḥ 09,028.076e hatāś ca kuravaḥ sarve bhīṣmadroṇapuraḥsarāḥ 09,028.077a aham eko vimuktas tu bhāgyayogād yadṛcchayā 09,028.077c vidrutāni ca sarvāṇi śibirāṇi samantataḥ 09,028.077d*0174_01 itas tataḥ palāyante hatanāthā hataujasaḥ 09,028.077d*0174_02 adṛṣṭapūrvā duḥkhārtā bhayavyākulalocanāḥ 09,028.077d*0174_03 hariṇā iva vitrastāḥ prekṣyamāṇā diśo daśa 09,028.078a duryodhanasya sacivā ye ke cid avaśeṣitāḥ 09,028.078c rājadārān upādāya vyadhāvan nagaraṃ prati 09,028.079a prāptakālam ahaṃ manye praveśaṃ taiḥ sahābhibho 09,028.079c yudhiṣṭhiram anujñāpya bhīmasenaṃ tathaiva ca 09,028.080a etam arthaṃ mahābāhur ubhayoḥ sa nyavedayat 09,028.080c tasya prīto 'bhavad rājā nityaṃ karuṇaveditā 09,028.080e pariṣvajya mahābāhur vaiśyāputraṃ vyasarjayat 09,028.081a tataḥ sa ratham āsthāya drutam aśvān acodayat 09,028.081c asaṃbhāvitavāṃś cāpi rājadārān puraṃ prati 09,028.082a taiś caiva sahitaḥ kṣipram astaṃ gacchati bhāskare 09,028.082c praviṣṭo hāstinapuraṃ bāṣpakaṇṭho 'śrulocanaḥ 09,028.083a apaśyata mahāprājñaṃ viduraṃ sāśrulocanam 09,028.083c rājñaḥ samīpān niṣkrāntaṃ śokopahatacetasam 09,028.084a tam abravīt satyadhṛtiḥ praṇataṃ tv agrataḥ sthitam 09,028.084c asmin kurukṣaye vṛtte diṣṭyā tvaṃ putra jīvasi 09,028.085a vinā rājñaḥ praveśād vai kim asi tvam ihāgataḥ 09,028.085c etan me kāraṇaṃ sarvaṃ vistareṇa nivedaya 09,028.086 yuyutsur uvāca 09,028.086a nihate śakunau tāta sajñātisutabāndhave 09,028.086c hataśeṣaparīvāro rājā duryodhanas tataḥ 09,028.086e svakaṃ sa hayam utsṛjya prāṅmukhaḥ prādravad bhayāt 09,028.087a apakrānte tu nṛpatau skandhāvāraniveśanāt 09,028.087c bhayavyākulitaṃ sarvaṃ prādravan nagaraṃ prati 09,028.088a tato rājñaḥ kalatrāṇi bhrātṝṇāṃ cāsya sarvaśaḥ 09,028.088c vāhaneṣu samāropya stryadhyakṣāḥ prādravan bhayāt 09,028.089a tato 'haṃ samanujñāpya rājānaṃ sahakeśavam 09,028.089c praviṣṭo hāstinapuraṃ rakṣaṃl lokād dhi vācyatām 09,028.090a etac chrutvā tu vacanaṃ vaiśyāputreṇa bhāṣitam 09,028.090c prāptakālam iti jñātvā viduraḥ sarvadharmavit 09,028.090e apūjayad ameyātmā yuyutsuṃ vākyakovidam 09,028.091a prāptakālam idaṃ sarvaṃ bhavato bharatakṣaye 09,028.091b*0175_01 saṃsmṛtaḥ kuladharmaś ca sānukrośatayā tvayā 09,028.091b*0175_02 diṣṭyā tvāṃ tāta saṃgrāmād asmād vīrakṣayāt puram 09,028.091b*0175_03 samāgatam apaśyāma hy aṃśumantam iva prajāḥ 09,028.091b*0175_04 andhasya nṛpater yaṣṭir lubdhasyādīrghadarśinaḥ 09,028.091b*0175_05 bahuśo yācyamānasya daivopahatacetasaḥ 09,028.091b*0175_06 tvam eko vyasanārtasya dhriyase putra sarvadā 09,028.091c adya tvam iha viśrāntaḥ śvo 'bhigantā yudhiṣṭhiram 09,028.092a etāvad uktvā vacanaṃ viduraḥ sarvadharmavit 09,028.092b*0176_01 yuyutsuṃ preṣayām āsa svagṛhaṃ yāhi putraka 09,028.092b*0176_02 yuyutsur api kṣattāraṃ natvā svagṛham āyayau 09,028.092c yuyutsuṃ samanujñāpya praviveśa nṛpakṣayam 09,028.092d*0177_01 paurajānapadair duḥkhād dhā heti bhṛśanāditam 09,028.092d*0177_02 nirānandaṃ gataśrīkaṃ hṛtanāgam ivāśayam 09,028.092d*0177_03 śūnyarūpam apadhvastaṃ dṛṣṭvā dhvastataro 'bhavat 09,028.092d*0177_04 viduraḥ sarvadharmajño viklavenāntarātmanā 09,028.092d*0177_05 viveśa nṛpate rājan niśaśvāsa śanaiḥ śanaiḥ 09,028.092e yuyutsur api tāṃ rātriṃ svagṛhe nyavasat tadā 09,028.092f*0178_01 vandyamānaḥ svakaiś cāpi nābhyanandat suduḥkhitaḥ 09,028.092f*0178_02 cintayānaḥ kṣayaṃ tīvraṃ bharatānāṃ parasparam 09,029.000*0179_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 09,029.000*0179_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet 09,029.000*0180_00 saṃjaya uvāca 09,029.000*0180_01 muhūrtād iva rājendra sarvaṃ śūnyam adṛśyata 09,029.000*0180_02 mattavāraṇasaṃghuṣṭaṃ śibiraṃ vidrute bale 09,029.000*0180_03 yatra śabdena mahatā nānvabudhyan mahārathāḥ 09,029.000*0180_04 tatra śabdaṃ na śṛṇumo manuṣyasyāpi kasya cit 09,029.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 09,029.001a hateṣu sarvasainyeṣu pāṇḍuputrai raṇājire 09,029.001c mama sainyāvaśiṣṭās te kim akurvata saṃjaya 09,029.002a kṛtavarmā kṛpaś caiva droṇaputraś ca vīryavān 09,029.002c duryodhanaś ca mandātmā rājā kim akarot tadā 09,029.003 saṃjaya uvāca 09,029.003a saṃprādravatsu dāreṣu kṣatriyāṇāṃ mahātmanām 09,029.003c vidrute śibire śūnye bhṛśodvignās trayo rathāḥ 09,029.004a niśamya pāṇḍuputrāṇāṃ tadā vijayināṃ svanam 09,029.004c vidrutaṃ śibiraṃ dṛṣṭvā sāyāhne rājagṛddhinaḥ 09,029.004e sthānaṃ nārocayaṃs tatra tatas te hradam abhyayuḥ 09,029.005a yudhiṣṭhiro 'pi dharmātmā bhrātṛbhiḥ sahito raṇe 09,029.005c hṛṣṭaḥ paryapatad rājan duryodhanavadhepsayā 09,029.006a mārgamāṇās tu saṃkruddhās tava putraṃ jayaiṣiṇaḥ 09,029.006c yatnato 'nveṣamāṇās tu naivāpaśyañ janādhipam 09,029.007a sa hi tīvreṇa vegena gadāpāṇir apākramat 09,029.007b*0181_01 yadā duryodhano yuddhaṃ tyaktvā pattir apākramat 09,029.007c taṃ hradaṃ prāviśac cāpi viṣṭabhyāpaḥ svamāyayā 09,029.008a yadā tu pāṇḍavāḥ sarve supariśrāntavāhanāḥ 09,029.008c tataḥ svaśibiraṃ prāpya vyatiṣṭhan sahasainikāḥ 09,029.009a tataḥ kṛpaś ca drauṇiś ca kṛtavarmā ca sātvataḥ 09,029.009c saṃniviṣṭeṣu pārtheṣu prayātās taṃ hradaṃ śanaiḥ 09,029.010a te taṃ hradaṃ samāsādya yatra śete janādhipaḥ 09,029.010c abhyabhāṣanta durdharṣaṃ rājānaṃ suptam ambhasi 09,029.011a rājann uttiṣṭha yudhyasva sahāsmābhir yudhiṣṭhiram 09,029.011c jitvā vā pṛthivīṃ bhuṅkṣva hato vā svargam āpnuhi 09,029.012a teṣām api balaṃ sarvaṃ hataṃ duryodhana tvayā 09,029.012c pratirabdhāś ca bhūyiṣṭhaṃ ye śiṣṭās tatra sainikāḥ 09,029.013a na te vegaṃ viṣahituṃ śaktās tava viśāṃ pate 09,029.013c asmābhir abhiguptasya tasmād uttiṣṭha bhārata 09,029.013d*0182_01 evam uktaḥ pratyuvāca tān sa tatra mahārathān 09,029.014 duryodhana uvāca 09,029.014a diṣṭyā paśyāmi vo muktān īdṛśāt puruṣakṣayāt 09,029.014c pāṇḍukauravasaṃmardāj jīvamānān nararṣabhān 09,029.015a vijeṣyāmo vayaṃ sarve viśrāntā vigataklamāḥ 09,029.015c bhavantaś ca pariśrāntā vayaṃ ca bhṛśavikṣatāḥ 09,029.015e udīrṇaṃ ca balaṃ teṣāṃ tena yuddhaṃ na rocaye 09,029.016a na tv etad adbhutaṃ vīrā yad vo mahad idaṃ manaḥ 09,029.016c asmāsu ca parā bhaktir na tu kālaḥ parākrame 09,029.017a viśramyaikāṃ niśām adya bhavadbhiḥ sahito raṇe 09,029.017c pratiyotsyāmy ahaṃ śatrūñ śvo na me 'sty atra saṃśayaḥ 09,029.018 saṃjaya uvāca 09,029.018a evam ukto 'bravīd drauṇī rājānaṃ yuddhadurmadam 09,029.018c uttiṣṭha rājan bhadraṃ te vijeṣyāmo raṇe parān 09,029.019a iṣṭāpūrtena dānena satyena ca japena ca 09,029.019c śape rājan yathā hy adya nihaniṣyāmi somakān 09,029.020a mā sma yajñakṛtāṃ prītiṃ prāpnuyāṃ sajjanocitām 09,029.020c yadīmāṃ rajanīṃ vyuṣṭāṃ na nihanmi parān raṇe 09,029.021a nāhatvā sarvapāñcālān vimokṣye kavacaṃ vibho 09,029.021c iti satyaṃ bravīmy etat tan me śṛṇu janādhipa 09,029.022a teṣu saṃbhāṣamāṇeṣu vyādhās taṃ deśam āyayuḥ 09,029.022c māṃsabhārapariśrāntāḥ pānīyārthaṃ yadṛcchayā 09,029.023a te hi nityaṃ mahārāja bhīmasenasya lubdhakāḥ 09,029.023c māṃsabhārān upājahrur bhaktyā paramayā vibho 09,029.024a te tatra viṣṭhitās teṣāṃ sarvaṃ tad vacanaṃ rahaḥ 09,029.024c duryodhanavacaś caiva śuśruvuḥ saṃgatā mithaḥ 09,029.025a te 'pi sarve maheṣvāsā ayuddhārthini kaurave 09,029.025c nirbandhaṃ paramaṃ cakrus tadā vai yuddhakāṅkṣiṇaḥ 09,029.026a tāṃs tathā samudīkṣyātha kauravāṇāṃ mahārathān 09,029.026c ayuddhamanasaṃ caiva rājānaṃ sthitam ambhasi 09,029.027a teṣāṃ śrutvā ca saṃvādaṃ rājñaś ca salile sataḥ 09,029.027c vyādhābhyajānan rājendra salilasthaṃ suyodhanam 09,029.028a te pūrvaṃ pāṇḍuputreṇa pṛṣṭā hy āsan sutaṃ tava 09,029.028c yadṛcchopagatās tatra rājānaṃ parimārgitāḥ 09,029.029a tatas te pāṇḍuputrasya smṛtvā tad bhāṣitaṃ tadā 09,029.029c anyonyam abruvan rājan mṛgavyādhāḥ śanair idam 09,029.030a duryodhanaṃ khyāpayāmo dhanaṃ dāsyati pāṇḍavaḥ 09,029.030c suvyaktam iti naḥ khyāto hrade duryodhano nṛpaḥ 09,029.031a tasmād gacchāmahe sarve yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ 09,029.031c ākhyātuṃ salile suptaṃ duryodhanam amarṣaṇam 09,029.032a dhṛtarāṣṭrātmajaṃ tasmai bhīmasenāya dhīmate 09,029.032c śayānaṃ salile sarve kathayāmo dhanurbhṛte 09,029.033a sa no dāsyati suprīto dhanāni bahulāny uta 09,029.033c kiṃ no māṃsena śuṣkeṇa parikliṣṭena śoṣiṇā 09,029.034a evam uktvā tato vyādhāḥ saṃprahṛṣṭā dhanārthinaḥ 09,029.034c māṃsabhārān upādāya prayayuḥ śibiraṃ prati 09,029.035a pāṇḍavāś ca mahārāja labdhalakṣāḥ prahāriṇaḥ 09,029.035c apaśyamānāḥ samare duryodhanam avasthitam 09,029.036a nikṛtes tasya pāpasya te pāraṃ gamanepsavaḥ 09,029.036c cārān saṃpreṣayām āsuḥ samantāt tad raṇājiram 09,029.037a āgamya tu tataḥ sarve naṣṭaṃ duryodhanaṃ nṛpam 09,029.037c nyavedayanta sahitā dharmarājasya sainikāḥ 09,029.038a teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā cārāṇāṃ bharatarṣabha 09,029.038c cintām abhyagamat tīvrāṃ niśaśvāsa ca pārthivaḥ 09,029.038d*0183_01 ariśeṣe bhavati tu saṃdigdho vijayo bhavet 09,029.038d*0183_02 rājyaṃ labhe kathaṃ tad dhi pūjitaṃ vijayādibhiḥ 09,029.039a atha sthitānāṃ pāṇḍūnāṃ dīnānāṃ bharatarṣabha 09,029.039c tasmād deśād apakramya tvaritā lubdhakā vibho 09,029.040a ājagmuḥ śibiraṃ hṛṣṭā dṛṣṭvā duryodhanaṃ nṛpam 09,029.040c vāryamāṇāḥ praviṣṭāś ca bhīmasenasya paśyataḥ 09,029.041a te tu pāṇḍavam āsādya bhīmasenaṃ mahābalam 09,029.041c tasmai tat sarvam ācakhyur yad vṛttaṃ yac ca vai śrutam 09,029.042a tato vṛkodaro rājan dattvā teṣāṃ dhanaṃ bahu 09,029.042c dharmarājāya tat sarvam ācacakṣe paraṃtapaḥ 09,029.043a asau duryodhano rājan vijñāto mama lubdhakaiḥ 09,029.043c saṃstabhya salilaṃ śete yasyārthe paritapyase 09,029.044a tad vaco bhīmasenasya priyaṃ śrutvā viśāṃ pate 09,029.044c ajātaśatruḥ kaunteyo hṛṣṭo 'bhūt saha sodaraiḥ 09,029.045a taṃ ca śrutvā maheṣvāsaṃ praviṣṭaṃ salilahradam 09,029.045c kṣipram eva tato 'gacchat puraskṛtya janārdanam 09,029.046a tataḥ kilakilāśabdaḥ prādurāsīd viśāṃ pate 09,029.046c pāṇḍavānāṃ prahṛṣṭānāṃ pāñcālānāṃ ca sarvaśaḥ 09,029.047a siṃhanādāṃs tataś cakruḥ kṣveḍāṃś ca bharatarṣabha 09,029.047c tvaritāḥ kṣatriyā rājañ jagmur dvaipāyanaṃ hradam 09,029.048a jñātaḥ pāpo dhārtarāṣṭro dṛṣṭaś cety asakṛd raṇe 09,029.048c prākrośan somakās tatra hṛṣṭarūpāḥ samantataḥ 09,029.049a teṣām āśu prayātānāṃ rathānāṃ tatra veginām 09,029.049c babhūva tumulaḥ śabdo divaspṛk pṛthivīpate 09,029.050a duryodhanaṃ parīpsantas tatra tatra yudhiṣṭhiram 09,029.050c anvayus tvaritās te vai rājānaṃ śrāntavāhanāḥ 09,029.051a arjuno bhīmasenaś ca mādrīputrau ca pāṇḍavau 09,029.051c dhṛṣṭadyumnaś ca pāñcālyaḥ śikhaṇḍī cāparājitaḥ 09,029.052a uttamaujā yudhāmanyuḥ sātyakiś cāparājitaḥ 09,029.052c pāñcālānāṃ ca ye śiṣṭā draupadeyāś ca bhārata 09,029.052e hayāś ca sarve nāgāś ca śataśaś ca padātayaḥ 09,029.053a tataḥ prāpto mahārāja dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 09,029.053c dvaipāyanahradaṃ khyātaṃ yatra duryodhano 'bhavat 09,029.054a śītāmalajalaṃ hṛdyaṃ dvitīyam iva sāgaram 09,029.054c māyayā salilaṃ stabhya yatrābhūt te sutaḥ sthitaḥ 09,029.055a atyadbhutena vidhinā daivayogena bhārata 09,029.055c salilāntargataḥ śete durdarśaḥ kasya cit prabho 09,029.055e mānuṣasya manuṣyendra gadāhasto janādhipaḥ 09,029.056a tato duryodhano rājā salitāntargato vasan 09,029.056c śuśruve tumulaṃ śabdaṃ jaladopamaniḥsvanam 09,029.057a yudhiṣṭhiras tu rājendra hradaṃ taṃ saha sodaraiḥ 09,029.057c ājagāma mahārāja tava putravadhāya vai 09,029.058a mahatā śaṅkhanādena rathanemisvanena ca 09,029.058c uddhunvaṃś ca mahāreṇuṃ kampayaṃś cāpi medinīm 09,029.059a yaudhiṣṭhirasya sainyasya śrutvā śabdaṃ mahārathāḥ 09,029.059c kṛtavarmā kṛpo drauṇī rājānam idam abruvan 09,029.060a ime hy āyānti saṃhṛṣṭāḥ pāṇḍavā jitakāśinaḥ 09,029.060c apayāsyāmahe tāvad anujānātu no bhavān 09,029.061a duryodhanas tu tac chrutvā teṣāṃ tatra yaśasvinām 09,029.061c tathety uktvā hradaṃ taṃ vai māyayāstambhayat prabho 09,029.062a te tv anujñāpya rājānaṃ bhṛśaṃ śokaparāyaṇāḥ 09,029.062c jagmur dūraṃ mahārāja kṛpaprabhṛtayo rathāḥ 09,029.063a te gatvā dūram adhvānaṃ nyagrodhaṃ prekṣya māriṣa 09,029.063c nyaviśanta bhṛśaṃ śrāntāś cintayanto nṛpaṃ prati 09,029.064a viṣṭabhya salilaṃ supto dhārtarāṣṭro mahābalaḥ 09,029.064c pāṇḍavāś cāpi saṃprāptās taṃ deśaṃ yuddham īpsavaḥ 09,029.065a kathaṃ nu yuddhaṃ bhavitā kathaṃ rājā bhaviṣyati 09,029.065c kathaṃ nu pāṇḍavā rājan pratipatsyanti kauravam 09,029.066a ity evaṃ cintayantas te rathebhyo 'śvān vimucya ha 09,029.066c tatrāsāṃ cakrire rājan kṛpaprabhṛtayo rathāḥ 09,030.001 saṃjaya uvāca 09,030.001a tatas teṣv apayāteṣu ratheṣu triṣu pāṇḍavāḥ 09,030.001c taṃ hradaṃ pratyapadyanta yatra duryodhano 'bhavat 09,030.002a āsādya ca kuruśreṣṭha tadā dvaipāyanahradam 09,030.002c stambhitaṃ dhārtarāṣṭreṇa dṛṣṭvā taṃ salilāśayam 09,030.002e vāsudevam idaṃ vākyam abravīt kurunandanaḥ 09,030.003a paśyemāṃ dhārtarāṣṭreṇa māyām apsu prayojitām 09,030.003c viṣṭabhya salilaṃ śete nāsya mānuṣato bhayam 09,030.004a daivīṃ māyām imāṃ kṛtvā salilāntargato hy ayam 09,030.004c nikṛtyā nikṛtiprajño na me jīvan vimokṣyate 09,030.005a yady asya samare sāhyaṃ kurute vajrabhṛt svayam 09,030.005c tathāpy enaṃ hataṃ yuddhe loko drakṣyati mādhava 09,030.006 śrīvāsudeva uvāca 09,030.006a māyāvina imāṃ māyāṃ māyayā jahi bhārata 09,030.006c māyāvī māyayā vadhyaḥ satyam etad yudhiṣṭhira 09,030.007a kriyābhyupāyair bahulair māyām apsu prayojya ha 09,030.007c jahi tvaṃ bharataśreṣṭha pāpātmānaṃ suyodhanam 09,030.008a kriyābhyupāyair indreṇa nihatā daityadānavāḥ 09,030.008c kriyābhyupāyair bahubhir balir baddho mahātmanā 09,030.009a kriyābhyupāyaiḥ pūrvaṃ hi hiraṇyākṣo mahāsuraḥ 09,030.009c hiraṇyakaśipuś caiva kriyayaiva niṣūditau 09,030.009e vṛtraś ca nihato rājan kriyayaiva na saṃśayaḥ 09,030.010a tathā paulastyatanayo rāvaṇo nāma rākṣasaḥ 09,030.010c rāmeṇa nihato rājan sānubandhaḥ sahānugaḥ 09,030.010e kriyayā yogam āsthāya tathā tvam api vikrama 09,030.011a kriyābhyupāyair nihato mayā rājan purātane 09,030.011c tārakaś ca mahādaityo vipracittiś ca vīryavān 09,030.012a vātāpir ilvalaś caiva triśirāś ca tathā vibho 09,030.012c sundopasundāv asurau kriyayaiva niṣūditau 09,030.012d*0184_01 tārakaś ca mahādaityo hy andhakaś ca niṣūditaḥ 09,030.013a kriyābhyupāyair indreṇa tridivaṃ bhujyate vibho 09,030.013c kriyā balavatī rājan nānyat kiṃ cid yudhiṣṭhira 09,030.014a daityāś ca dānavāś caiva rākṣasāḥ pārthivās tathā 09,030.014c kriyābhyupāyair nihatāḥ kriyāṃ tasmāt samācara 09,030.015 saṃjaya uvāca 09,030.015a ity ukto vāsudevena pāṇḍavaḥ saṃśitavrataḥ 09,030.015c jalasthaṃ taṃ mahārāja tava putraṃ mahābalam 09,030.015e abhyabhāṣata kaunteyaḥ prahasann iva bhārata 09,030.016a suyodhana kimartho 'yam ārambho 'psu kṛtas tvayā 09,030.016c sarvaṃ kṣatraṃ ghātayitvā svakulaṃ ca viśāṃ pate 09,030.017a jalāśayaṃ praviṣṭo 'dya vāñchañ jīvitam ātmanaḥ 09,030.017c uttiṣṭha rājan yudhyasva sahāsmābhiḥ suyodhana 09,030.018a sa ca darpo naraśreṣṭha sa ca mānaḥ kva te gataḥ 09,030.018c yas tvaṃ saṃstabhya salilaṃ bhīto rājan vyavasthitaḥ 09,030.019a sarve tvāṃ śūra ity eva janā jalpanti saṃsadi 09,030.019c vyarthaṃ tad bhavato manye śauryaṃ salilaśāyinaḥ 09,030.020a uttiṣṭha rājan yudhyasva kṣatriyo 'si kulodbhavaḥ 09,030.020c kauraveyo viśeṣeṇa kule janma ca saṃsmara 09,030.021a sa kathaṃ kaurave vaṃśe praśaṃsañ janma cātmanaḥ 09,030.021c yuddhād bhītas tatas toyaṃ praviśya pratitiṣṭhasi 09,030.022a ayuddham avyavasthānaṃ naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ 09,030.022c anāryajuṣṭam asvargyaṃ raṇe rājan palāyanam 09,030.023a kathaṃ pāram agatvā hi yuddhe tvaṃ vai jijīviṣuḥ 09,030.023c imān nipatitān dṛṣṭvā putrān bhrātṝn pitṝṃs tathā 09,030.024a saṃbandhino vayasyāṃś ca mātulān bāndhavāṃs tathā 09,030.024c ghātayitvā kathaṃ tāta hrade tiṣṭhasi sāṃpratam 09,030.025a śūramānī na śūras tvaṃ mithyā vadasi bhārata 09,030.025c śūro 'ham iti durbuddhe sarvalokasya śṛṇvataḥ 09,030.026a na hi śūrāḥ palāyante śatrūn dṛṣṭvā kathaṃ cana 09,030.026c brūhi vā tvaṃ yayā dhṛtyā śūra tyajasi saṃgaram 09,030.027a sa tvam uttiṣṭha yudhyasva vinīya bhayam ātmanaḥ 09,030.027c ghātayitvā sarvasainyaṃ bhrātṝṃś caiva suyodhana 09,030.028a nedānīṃ jīvite buddhiḥ kāryā dharmacikīrṣayā 09,030.028c kṣatradharmam apāśritya tvadvidhena suyodhana 09,030.029a yat tat karṇam upāśritya śakuniṃ cāpi saubalam 09,030.029c amartya iva saṃmohāt tvam ātmānaṃ na buddhavān 09,030.030a tat pāpaṃ sumahat kṛtvā pratiyudhyasva bhārata 09,030.030c kathaṃ hi tvadvidho mohād rocayeta palāyanam 09,030.031a kva te tat pauruṣaṃ yātaṃ kva ca mānaḥ suyodhana 09,030.031c kva ca vikrāntatā yātā kva ca visphūrjitaṃ mahat 09,030.032a kva te kṛtāstratā yātā kiṃ ca śeṣe jalāśaye 09,030.032c sa tvam uttiṣṭha yudhyasva kṣatradharmeṇa bhārata 09,030.033a asmān vā tvaṃ parājitya praśādhi pṛthivīm imām 09,030.033c atha vā nihato 'smābhir bhūmau svapsyasi bhārata 09,030.034a eṣa te prathamo dharmaḥ sṛṣṭo dhātrā mahātmanā 09,030.034c taṃ kuruṣva yathātathyaṃ rājā bhava mahāratha 09,030.034d*0185_00 saṃjaya uvāca 09,030.034d*0185_01 evam ukto mahārāja dharmaputreṇa dhīmatā 09,030.034d*0185_02 salilasthas tava suta idaṃ vacanam abravīt 09,030.035 duryodhana uvāca 09,030.035a naitac citraṃ mahārāja yad bhīḥ prāṇinam āviśet 09,030.035c na ca prāṇabhayād bhīto vyapayāto 'smi bhārata 09,030.036a arathaś cāniṣaṅgī ca nihataḥ pārṣṇisārathiḥ 09,030.036c ekaś cāpy agaṇaḥ saṃkhye pratyāśvāsam arocayam 09,030.037a na prāṇahetor na bhayān na viṣādād viśāṃ pate 09,030.037c idam ambhaḥ praviṣṭo 'smi śramāt tv idam anuṣṭhitam 09,030.038a tvaṃ cāśvasihi kaunteya ye cāpy anugatās tava 09,030.038c aham utthāya vaḥ sarvān pratiyotsyāmi saṃyuge 09,030.039 yudhiṣṭhira uvāca 09,030.039a āśvastā eva sarve sma ciraṃ tvāṃ mṛgayāmahe 09,030.039c tad idānīṃ samuttiṣṭha yudhyasveha suyodhana 09,030.040a hatvā vā samare pārthān sphītaṃ rājyam avāpnuhi 09,030.040c nihato vā raṇe 'smābhir vīralokam avāpsyasi 09,030.041 duryodhana uvāca 09,030.041a yadarthaṃ rājyam icchāmi kurūṇāṃ kurunandana 09,030.041c ta ime nihatāḥ sarve bhrātaro me janeśvara 09,030.042a kṣīṇaratnāṃ ca pṛthivīṃ hatakṣatriyapuṃgavām 09,030.042c nābhyutsahāmy ahaṃ bhoktuṃ vidhavām iva yoṣitam 09,030.043a adyāpi tv aham āśaṃse tvāṃ vijetuṃ yudhiṣṭhira 09,030.043c bhaṅktvā pāñcālapāṇḍūnām utsāhaṃ bharatarṣabha 09,030.044a na tv idānīm ahaṃ manye kāryaṃ yuddhena karhi cit 09,030.044c droṇe karṇe ca saṃśānte nihate ca pitāmahe 09,030.045a astv idānīm iyaṃ rājan kevalā pṛthivī tava 09,030.045c asahāyo hi ko rājā rājyam icchet praśāsitum 09,030.046a suhṛdas tādṛśān hitvā putrān bhrātṝn pitṝn api 09,030.046c bhavadbhiś ca hṛte rājye ko nu jīveta mādṛśaḥ 09,030.047a ahaṃ vanaṃ gamiṣyāmi hy ajinaiḥ prativāsitaḥ 09,030.047c ratir hi nāsti me rājye hatapakṣasya bhārata 09,030.048a hatabāndhavabhūyiṣṭhā hatāśvā hatakuñjarā 09,030.048c eṣā te pṛthivī rājan bhuṅkṣvaināṃ vigatajvaraḥ 09,030.049a vanam eva gamiṣyāmi vasāno mṛgacarmaṇī 09,030.049c na hi me nirjitasyāsti jīvite 'dya spṛhā vibho 09,030.050a gaccha tvaṃ bhuṅkṣva rājendra pṛthivīṃ nihateśvarām 09,030.050c hatayodhāṃ naṣṭaratnāṃ kṣīṇavaprāṃ yathāsukham 09,030.050d*0186_00 saṃjaya uvāca 09,030.050d*0186_01 duryodhanaṃ tava sutaṃ salilasthaṃ mahāyaśāḥ 09,030.050d*0186_02 śrutvā tu karuṇaṃ vākyam abhāṣata yudhiṣṭhiraḥ 09,030.051 yudhiṣṭhira uvāca 09,030.051a ārtapralāpān mā tāta salilasthaḥ prabhāṣathāḥ 09,030.051c naitan manasi me rājan vāśitaṃ śakuner iva 09,030.052a yadi cāpi samarthaḥ syās tvaṃ dānāya suyodhana 09,030.052c nāham iccheyam avaniṃ tvayā dattāṃ praśāsitum 09,030.053a adharmeṇa na gṛhṇīyāṃ tvayā dattāṃ mahīm imām 09,030.053c na hi dharmaḥ smṛto rājan kṣatriyasya pratigrahaḥ 09,030.054a tvayā dattāṃ na ceccheyaṃ pṛthivīm akhilām aham 09,030.054c tvāṃ tu yuddhe vinirjitya bhoktāsmi vasudhām imām 09,030.055a anīśvaraś ca pṛthivīṃ kathaṃ tvaṃ dātum icchasi 09,030.055c tvayeyaṃ pṛthivī rājan kiṃ na dattā tadaiva hi 09,030.056a dharmato yācamānānāṃ śamārthaṃ ca kulasya naḥ 09,030.056c vārṣṇeyaṃ prathamaṃ rājan pratyākhyāya mahābalam 09,030.057a kim idānīṃ dadāsi tvaṃ ko hi te cittavibhramaḥ 09,030.057c abhiyuktas tu ko rājā dātum icched dhi medinīm 09,030.058a na tvam adya mahīṃ dātum īśaḥ kauravanandana 09,030.058c ācchettuṃ vā balād rājan sa kathaṃ dātum icchasi 09,030.058e māṃ tu nirjitya saṃgrāme pālayemāṃ vasuṃdharām 09,030.059a sūcyagreṇāpi yad bhūmer api dhrīyeta bhārata 09,030.059c tanmātram api no mahyaṃ na dadāti purā bhavān 09,030.060a sa kathaṃ pṛthivīm etāṃ pradadāsi viśāṃ pate 09,030.060c sūcyagraṃ nātyajaḥ pūrvaṃ sa kathaṃ tyajasi kṣitim 09,030.061a evam aiśvaryam āsādya praśāsya pṛthivīm imām 09,030.061c ko hi mūḍho vyavasyeta śatror dātuṃ vasuṃdharām 09,030.062a tvaṃ tu kevalamaurkhyeṇa vimūḍho nāvabudhyase 09,030.062c pṛthivīṃ dātukāmo 'pi jīvitenādya mokṣyase 09,030.063a asmān vā tvaṃ parājitya praśādhi pṛthivīm imām 09,030.063c atha vā nihato 'smābhir vraja lokān anuttamān 09,030.064a āvayor jīvato rājan mayi ca tvayi ca dhruvam 09,030.064c saṃśayaḥ sarvabhūtānāṃ vijaye no bhaviṣyati 09,030.065a jīvitaṃ tava duṣprajña mayi saṃprati vartate 09,030.065c jīvayeyaṃ tv ahaṃ kāmaṃ na tu tvaṃ jīvituṃ kṣamaḥ 09,030.066a dahane hi kṛto yatnas tvayāsmāsu viśeṣataḥ 09,030.066c āśīviṣair viṣaiś cāpi jale cāpi praveśanaiḥ 09,030.066e tvayā vinikṛtā rājan rājyasya haraṇena ca 09,030.066f*0187_01 apriyāṇāṃ ca vacanair draupadyāḥ karṣaṇena ca 09,030.066f*0188_01 asaṃbaddhapralāpāc ca vanavāsābhisaṃśrayāt 09,030.066f*0189_01 hradān niṣkramya yudhyasva tataḥ śreyo bhaviṣyati 09,030.067a etasmāt kāraṇāt pāpa jīvitaṃ te na vidyate 09,030.067c uttiṣṭhottiṣṭha yudhyasva tat te śreyo bhaviṣyati 09,030.068 saṃjaya uvāca 09,030.068a evaṃ tu vividhā vāco jayayuktāḥ punaḥ punaḥ 09,030.068c kīrtayanti sma te vīrās tatra tatra janādhipa 09,031.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 09,031.001a evaṃ saṃtarjyamānas tu mama putro mahīpatiḥ 09,031.001c prakṛtyā manyumān vīraḥ katham āsīt paraṃtapaḥ 09,031.002a na hi saṃtarjanā tena śrutapūrvā kadā cana 09,031.002c rājabhāvena mānyaś ca sarvalokasya so 'bhavat 09,031.002d*0190_01 yasyātapatracchāyāpi svakā bhānos tathā prabhā 09,031.002d*0190_02 khedāyaivābhimānitvāt sahet saivaṃ kathaṃ giraḥ 09,031.003a iyaṃ ca pṛthivī sarvā samlecchāṭavikā bhṛśam 09,031.003c prasādād dhriyate yasya pratyakṣaṃ tava saṃjaya 09,031.004a sa tathā tarjyamānas tu pāṇḍuputrair viśeṣataḥ 09,031.004c vihīnaś ca svakair bhṛtyair nirjane cāvṛto bhṛśam 09,031.005a śrutvā sa kaṭukā vāco jayayuktāḥ punaḥ punaḥ 09,031.005c kim abravīt pāṇḍaveyāṃs tan mamācakṣva saṃjaya 09,031.006 saṃjaya uvāca 09,031.006a tarjyamānas tadā rājann udakasthas tavātmajaḥ 09,031.006c yudhiṣṭhireṇa rājendra bhrātṛbhiḥ sahitena ha 09,031.007a śrutvā sa kaṭukā vāco viṣamastho janādhipaḥ 09,031.007c dīrgham uṣṇaṃ ca niḥśvasya salilasthaḥ punaḥ punaḥ 09,031.008a salilāntargato rājā dhunvan hastau punaḥ punaḥ 09,031.008c manaś cakāra yuddhāya rājānaṃ cābhyabhāṣata 09,031.009a yūyaṃ sasuhṛdaḥ pārthāḥ sarve sarathavāhanāḥ 09,031.009c aham ekaḥ paridyūno viratho hatavāhanaḥ 09,031.010a āttaśastrai rathagatair bahubhiḥ parivāritaḥ 09,031.010c katham ekaḥ padātiḥ sann aśastro yoddhum utsahe 09,031.011a ekaikena tu māṃ yūyaṃ yodhayadhvaṃ yudhiṣṭhira 09,031.011c na hy eko bahubhir vīrair nyāyyaṃ yodhayituṃ yudhi 09,031.012a viśeṣato vikavacaḥ śrāntaś cāpaḥ samāśritaḥ 09,031.012c bhṛśaṃ vikṣatagātraś ca śrāntavāhanasainikaḥ 09,031.013a na me tvatto bhayaṃ rājan na ca pārthād vṛkodarāt 09,031.013c phalgunād vāsudevād vā pāñcālebhyo 'tha vā punaḥ 09,031.014a yamābhyāṃ yuyudhānād vā ye cānye tava sainikāḥ 09,031.014c ekaḥ sarvān ahaṃ kruddho na tān yoddhum ihotsahe 09,031.015a dharmamūlā satāṃ kīrtir manuṣyāṇāṃ janādhipa 09,031.015c dharmaṃ caiveha kīrtiṃ ca pālayan prabravīmy aham 09,031.016a aham utthāya vaḥ sarvān pratiyotsyāmi saṃyuge 09,031.016c anvaṃśābhyāgatān sarvān ṛtūn saṃvatsaro yathā 09,031.017a adya vaḥ sarathān sāśvān aśastro viratho 'pi san 09,031.017c nakṣatrāṇīva sarvāṇi savitā rātrisaṃkṣaye 09,031.017e tejasā nāśayiṣyāmi sthirībhavata pāṇḍavāḥ 09,031.018a adyānṛṇyaṃ gamiṣyāmi kṣatriyāṇāṃ yaśasvinām 09,031.018c bāhlīkadroṇabhīṣmāṇāṃ karṇasya ca mahātmanaḥ 09,031.019a jayadrathasya śūrasya bhagadattasya cobhayoḥ 09,031.019c madrarājasya śalyasya bhūriśravasa eva ca 09,031.020a putrāṇāṃ bharataśreṣṭha śakuneḥ saubalasya ca 09,031.020c mitrāṇāṃ suhṛdāṃ caiva bāndhavānāṃ tathaiva ca 09,031.021a ānṛṇyam adya gacchāmi hatvā tvāṃ bhrātṛbhiḥ saha 09,031.021c etāvad uktvā vacanaṃ virarāma janādhipaḥ 09,031.021d*0191_01 salilāntargataḥ śrīmān putro duryodhanas tava 09,031.022 yudhiṣṭhira uvāca 09,031.022a diṣṭyā tvam api jānīṣe kṣatradharmaṃ suyodhana 09,031.022c diṣṭyā te vartate buddhir yuddhāyaiva mahābhuja 09,031.023a diṣṭyā śūro 'si kauravya diṣṭyā jānāsi saṃgaram 09,031.023c yas tvam eko hi naḥ sarvān saṃyuge yoddhum icchasi 09,031.024a eka ekena saṃgamya yat te saṃmatam āyudham 09,031.024c tat tvam ādāya yudhyasva prekṣakās te vayaṃ sthitāḥ 09,031.025a ayam iṣṭaṃ ca te kāmaṃ vīra bhūyo dadāmy aham 09,031.025c hatvaikaṃ bhavato rājyaṃ hato vā svargam āpnuhi 09,031.025d*0192_01 tatroccaiś cukruśuḥ siddhās tasya vākyāntare nṛpa 09,031.026 duryodhana uvāca 09,031.026a ekaś ced yoddhum ākrande varo 'dya mama dīyate 09,031.026c āyudhānām iyaṃ cāpi vṛtā tvatsaṃmate gadā 09,031.027a bhrātṝṇāṃ bhavatām ekaḥ śakyaṃ māṃ yo 'bhimanyate 09,031.027c padātir gadayā saṃkhye sa yudhyatu mayā saha 09,031.028a vṛttāni rathayuddhāni vicitrāṇi pade pade 09,031.028c idam ekaṃ gadāyuddhaṃ bhavatv adyādbhutaṃ mahat 09,031.029a annānām api paryāyaṃ kartum icchanti mānavāḥ 09,031.029c yuddhānām api paryāyo bhavatv anumate tava 09,031.030a gadayā tvāṃ mahābāho vijeṣyāmi sahānujam 09,031.030c pāñcālān sṛñjayāṃś caiva ye cānye tava sainikāḥ 09,031.030d*0193_01 na hi me saṃbhramo jātu śakrād api yudhiṣṭhira 09,031.031 yudhiṣṭhira uvāca 09,031.031a uttiṣṭhottiṣṭha gāndhāre māṃ yodhaya suyodhana 09,031.031c eka ekena saṃgamya saṃyuge gadayā balī 09,031.032a puruṣo bhava gāndhāre yudhyasva susamāhitaḥ 09,031.032c adya te jīvitaṃ nāsti yady api tvaṃ manojavaḥ 09,031.033 saṃjaya uvāca 09,031.033a etat sa naraśārdūlo nāmṛṣyata tavātmajaḥ 09,031.033c salilāntargataḥ śvabhre mahānāga iva śvasan 09,031.034a tathāsau vākpratodena tudyamānaḥ punaḥ punaḥ 09,031.034c vācaṃ na mamṛṣe dhīmān uttamāśvaḥ kaśām iva 09,031.035a saṃkṣobhya salilaṃ vegād gadām ādāya vīryavān 09,031.035c adrisāramayīṃ gurvīṃ kāñcanāṅgadabhūṣaṇām 09,031.035e antarjalāt samuttasthau nāgendra iva niḥśvasan 09,031.036a sa bhittvā stambhitaṃ toyaṃ skandhe kṛtvāyasīṃ gadām 09,031.036c udatiṣṭhata putras te pratapan raśmimān iva 09,031.037a tataḥ śaikyāyasīṃ gurvīṃ jātarūpapariṣkṛtām 09,031.037c gadāṃ parāmṛśad dhīmān dhārtarāṣṭro mahābalaḥ 09,031.038a gadāhastaṃ tu taṃ dṛṣṭvā saśṛṅgam iva parvatam 09,031.038c prajānām iva saṃkruddhaṃ śūlapāṇim avasthitam 09,031.038e sagado bhārato bhāti pratapan bhāskaro yathā 09,031.039a tam uttīrṇaṃ mahābāhuṃ gadāhastam ariṃdamam 09,031.039c menire sarvabhūtāni daṇḍahastam ivāntakam 09,031.040a vajrahastaṃ yathā śakraṃ śūlahastaṃ yathā haram 09,031.040c dadṛśuḥ sarvapāñcālāḥ putraṃ tava janādhipa 09,031.041a tam uttīrṇaṃ tu saṃprekṣya samahṛṣyanta sarvaśaḥ 09,031.041c pāñcālāḥ pāṇḍaveyāś ca te 'nyonyasya talān daduḥ 09,031.042a avahāsaṃ tu taṃ matvā putro duryodhanas tava 09,031.042c udvṛtya nayane kruddho didhakṣur iva pāṇḍavān 09,031.043a triśikhāṃ bhrukuṭīṃ kṛtvā saṃdaṣṭadaśanacchadaḥ 09,031.043c pratyuvāca tatas tān vai pāṇḍavān sahakeśavān 09,031.044a avahāsasya vo 'syādya prativaktāsmi pāṇḍavāḥ 09,031.044c gamiṣyatha hatāḥ sadyaḥ sapāñcālā yamakṣayam 09,031.045a utthitas tu jalāt tasmāt putro duryodhanas tava 09,031.045c atiṣṭhata gadāpāṇī rudhireṇa samukṣitaḥ 09,031.046a tasya śoṇitadigdhasya salilena samukṣitam 09,031.046c śarīraṃ sma tadā bhāti sravann iva mahīdharaḥ 09,031.047a tam udyatagadaṃ vīraṃ menire tatra pāṇḍavāḥ 09,031.047c vaivasvatam iva kruddhaṃ kiṃkarodyatapāṇinam 09,031.048a sa meghaninado harṣān nadann iva ca govṛṣaḥ 09,031.048c ājuhāva tataḥ pārthān gadayā yudhi vīryavān 09,031.049 duryodhana uvāca 09,031.049a ekaikena ca māṃ yūyam āsīdata yudhiṣṭhira 09,031.049c na hy eko bahubhir nyāyyo vīra yodhayituṃ yudhi 09,031.050a nyastavarmā viśeṣeṇa śrāntaś cāpsu pariplutaḥ 09,031.050c bhṛśaṃ vikṣatagātraś ca hatavāhanasainikaḥ 09,031.050d*0194_01 sarvopakaraṇair hīnaṃ varmaśastrāstravarjitam 09,031.050d*0194_02 ekākinaṃ yudhyamānaṃ paśyantu divi devatāḥ 09,031.050d*0195_01 avaśyam eva yoddhavyaṃ sarvair eva mayā saha 09,031.050d*0195_02 yuktaṃ tv ayuktam ity etad vetsi tvaṃ caiva sarvadā 09,031.051 yudhiṣṭhira uvāca 09,031.051a nābhūd iyaṃ tava prajñā katham evaṃ suyodhana 09,031.051c yadābhimanyuṃ bahavo jaghnur yudhi mahārathāḥ 09,031.051d*0196_01 kṣatradharmaṃ bhṛśaṃ krūraṃ nirapekṣaṃ sunirghṛṇam 09,031.051d*0196_02 anyathā tu kathaṃ hanyur abhimanyuṃ tathāgatam 09,031.051d*0196_03 sarve bhavanto dharmajñāḥ sarve śūrās tanutyajaḥ 09,031.051d*0196_04 nyāyena yudhyatāṃ proktā śakralokagatiḥ parā 09,031.051d*0196_05 yady ekas tu na hantavyo bahubhir dharma eva tu 09,031.051d*0196_06 tadābhimanyuṃ bahavo nijaghnus tvanmate katham 09,031.051d*0196_07 sarvo vimṛśate jantuḥ kṛcchrastho dharmadarśanam 09,031.051d*0196_08 padastho vihitaṃ dvāraṃ paralokasya paśyati 09,031.052a āmuñca kavacaṃ vīra mūrdhajān yamayasva ca 09,031.052c yac cānyad api te nāsti tad apy ādatsva bhārata 09,031.052d*0197_01 iṣuṃ prāsaṃ gadāṃ vāpi varaṃ bhūyo dadāmy aham 09,031.052e imam ekaṃ ca te kāmaṃ vīra bhūyo dadāmy aham 09,031.053a pañcānāṃ pāṇḍaveyānāṃ yena yoddhum ihecchasi 09,031.053c taṃ hatvā vai bhavān rājā hato vā svargam āpnuhi 09,031.053e ṛte ca jīvitād vīra yuddhe kiṃ kurma te priyam 09,031.054 saṃjaya uvāca 09,031.054a tatas tava suto rājan varma jagrāha kāñcanam 09,031.054c vicitraṃ ca śirastrāṇaṃ jāmbūnadapariṣkṛtam 09,031.055a so 'vabaddhaśirastrāṇaḥ śubhakāñcanavarmabhṛt 09,031.055c rarāja rājan putras te kāñcanaḥ śailarāḍ iva 09,031.056a saṃnaddhaḥ sa gadī rājan sajjaḥ saṃgrāmamūrdhani 09,031.056c abravīt pāṇḍavān sarvān putro duryodhanas tava 09,031.057a bhrātṝṇāṃ bhavatām eko yudhyatāṃ gadayā mayā 09,031.057c sahadevena vā yotsye bhīmena nakulena vā 09,031.058a atha vā phalgunenādya tvayā vā bharatarṣabha 09,031.058c yotsye 'haṃ saṃgaraṃ prāpya vijeṣye ca raṇājire 09,031.059a aham adya gamiṣyāmi vairasyāntaṃ sudurgamam 09,031.059c gadayā puruṣavyāghra hemapaṭṭavinaddhayā 09,031.060a gadāyuddhe na me kaś cit sadṛśo 'stīti cintaya 09,031.060c gadayā vo haniṣyāmi sarvān eva samāgatān 09,031.060d*0198_01 na me samarthāḥ sarve vai yoddhuṃ nyāyena ke cana 09,031.060d*0198_02 na yuktam ātmanā vaktum evaṃ garvoddhataṃ vacaḥ 09,031.060d*0198_03 atha vā saphalaṃ hy etat kariṣye bhavatāṃ puraḥ 09,031.060d*0198_04 asmin muhūrte satyaṃ vā mithyā vaitad bhaviṣyati 09,031.060e gṛhṇātu sa gadāṃ yo vai yudhyate 'dya mayā saha 09,032.001 saṃjaya uvāca 09,032.001a evaṃ duryodhane rājan garjamāne muhur muhuḥ 09,032.001c yudhiṣṭhirasya saṃkruddho vāsudevo 'bravīd idam 09,032.002a yadi nāma hy ayaṃ yuddhe varayet tvāṃ yudhiṣṭhira 09,032.002c arjunaṃ nakulaṃ vāpi sahadevam athāpi vā 09,032.003a kim idaṃ sāhasaṃ rājaṃs tvayā vyāhṛtam īdṛśam 09,032.003c ekam eva nihatyājau bhava rājā kuruṣv iti 09,032.004a etena hi kṛtā yogyā varṣāṇīha trayodaśa 09,032.004b*0199_01 yat tvayā hi kṛtaṃ pūrvaṃ bhīmasenajighāṃsayā 09,032.004b*0199_02 tasyādya kāryavṛttasya vākyasyānṛṇyatāṃ vraja 09,032.004c āyase puruṣe rājan bhīmasenajighāṃsayā 09,032.005a kathaṃ nāma bhavet kāryam asmābhir bharatarṣabha 09,032.005c sāhasaṃ kṛtavāṃs tvaṃ tu hy anukrośān nṛpottama 09,032.006a nānyam asyānupaśyāmi pratiyoddhāram āhave 09,032.006c ṛte vṛkodarāt pārthāt sa ca nātikṛtaśramaḥ 09,032.007a tad idaṃ dyūtam ārabdhaṃ punar eva yathā purā 09,032.007c viṣamaṃ śakuneś caiva tava caiva viśāṃ pate 09,032.008a balī bhīmaḥ samarthaś ca kṛtī rājā suyodhanaḥ 09,032.008c balavān vā kṛtī veti kṛtī rājan viśiṣyate 09,032.009a so 'yaṃ rājaṃs tvayā śatruḥ same pathi niveśitaḥ 09,032.009c nyastaś cātmā suviṣame kṛcchram āpāditā vayam 09,032.010a ko nu sarvān vinirjitya śatrūn ekena vairiṇā 09,032.010c paṇitvā caikapāṇena rocayed evam āhavam 09,032.010d*0200_01 kṛcchraprāptena ca tathā hārayed rājyam āgatam 09,032.011a na hi paśyāmi taṃ loke gadāhastaṃ narottamam 09,032.011a*0201_01 **** **** yo 'dya duryodhanaṃ raṇe 09,032.011c yudhyed duryodhanaṃ saṃkhye kṛtitvād dhi viśeṣayet 09,032.011d*0201_02 gadāhastaṃ vijetuṃ vai śaktaḥ syād amaro 'pi hi 09,032.012a phalgunaṃ vā bhavantaṃ vā mādrīputrāv athāpi vā 09,032.012b*0201_03 na tvaṃ bhīmo na nakulaḥ sahadevo 'tha phalgunaḥ 09,032.012c na samarthān ahaṃ manye gadāhastasya saṃyuge 09,032.012d*0201_04 jetuṃ nyāyena śakto vai kṛtī rājā suyodhanaḥ 09,032.013a sa kathaṃ vadase śatruṃ yudhyasva gadayeti ha 09,032.013c ekaṃ ca no nihatyājau bhava rājeti bhārata 09,032.014a vṛkodaraṃ samāsādya saṃśayo vijaye hi naḥ 09,032.014c nyāyato yudhyamānānāṃ kṛtī hy eṣa mahābalaḥ 09,032.014d*0202_01 ekaṃ vāsmān nihatya tvaṃ bhava rājeti vai punaḥ 09,032.014d*0202_02 nūnaṃ na rājyabhāgeṣā pāṇḍoḥ kuntyāś ca saṃtatiḥ 09,032.014d*0202_03 atyantavanavāsāya sṛṣṭā bhaikṣyāya vā punaḥ 09,032.015 bhīma uvāca 09,032.015a madhusūdana mā kārṣīr viṣādaṃ yadunandana 09,032.015c adya pāraṃ gamiṣyāmi vairasya bhṛśadurgamam 09,032.016a ahaṃ suyodhanaṃ saṃkhye haniṣyāmi na saṃśayaḥ 09,032.016c vijayo vai dhruvaṃ kṛṣṇa dharmarājasya dṛśyate 09,032.017a adhyardhena guṇeneyaṃ gadā gurutarī mama 09,032.017c na tathā dhārtarāṣṭrasya mā kārṣīr mādhava vyathām 09,032.017d*0203_01 anayā gadayā cāhaṃ saṃyuge yoddhum utsahe 09,032.017d*0203_02 bhavantaḥ prekṣakāḥ sarve mama santu janārdana 09,032.018a sāmarān api lokāṃs trīn nānāśastradharān yudhi 09,032.018c yodhayeyaṃ raṇe hṛṣṭaḥ kim utādya suyodhanam 09,032.019 saṃjaya uvāca 09,032.019@002_0001 tathā saṃbhāṣamāṇe tu harṣād utphullalocane 09,032.019@002_0002 hasamāne bṛṃhamāṇe nardamāne ca naikaśaḥ 09,032.019@002_0003 muhur muhur balāmāne kṣveḍāṃ muñcati cāsakṛt 09,032.019@002_0004 vikārān naikarūpāṃś ca manyusaṃjananān bhṛśam 09,032.019@002_0005 putrasyotpāṭanārthāya tava kurvati vāyuje 09,032.019@002_0006 vāsudevaḥ pratītātmā bhīmaṃ vākyam athābravīt 09,032.019@002_0007 naitac citraṃ mahābāho hanyās tvaṃ yat suyodhanam 09,032.019@002_0008 yena vaiśravaṇo yuddhe maṇibhadraś ca yakṣarāṭ 09,032.019@002_0009 yakṣarākṣasabhūtānāṃ sahasrāṇi hi naikaśaḥ 09,032.019@002_0010 tasya te gaṇanāṃ yuddhe kaḥ kuryād dhṛtarāṣṭraje 09,032.019@002_0011 yas tvaṃ nāgāyutaprāṇaṃ hiḍimbaṃ bhīmarūpiṇam 09,032.019@002_0012 bakaṃ taddviguṇaṃ saṃkhye kirmīraṃ ca caturguṇam 09,032.019@002_0013 hatavān astrarahitaḥ kīcakaṃ cāmaropamam 09,032.019@002_0014 sa tvaṃ nihantā kauravyam atra kasyāsti saṃśayaḥ 09,032.019@002_0015 tathokte vāsudevena dharmarājo 'bravīd idam 09,032.019@002_0016 tavaiva tejasā kṛṣṇa haniṣyati suyodhanam 09,032.019@002_0017 pūrṇapratijña evāyaṃ śatrūṇām antakṛt tathā 09,032.019@002_0018 vipriyaṃ bhīmasenasya kṛtvā ko 'sti sukhī naraḥ 09,032.019@002_0019 sātyakiḥ prāha kṛṣṇātmā bhīmaṃ saṃvīkṣya keśavam 09,032.019@002_0020 nāyaṃ keśava sāmānyo gadāyuddhe vṛkodaraḥ 09,032.019@002_0021 girīn aśeṣān saṃkruddhaś cūrṇayed yaḥ kṣaṇena ha 09,032.019@002_0022 tasyāmānuṣadehasya kṣatriyasyāsti kā kathā 09,032.019@002_0023 gajair gajān hayair aśvān rathāṃś caiva rathais tathā 09,032.019@002_0024 apātayat samakṣaṃ te mama prītyartham eva ca 09,032.019@002_0025 tathā saṃpūjayām āsa śauryaṃ bhīmasya phalgunaḥ 09,032.019@002_0026 nakulaḥ sahadevaś ca praśaśaṃsuḥ punaḥ punaḥ 09,032.019@002_0027 dhṛṣṭadyumnamukhāś caiva pāñcālāḥ somakaiḥ saha 09,032.019@002_0028 rājāno hataśiṣṭāś ca praśaśaṃsur vṛkodaram 09,032.019@002_0029 vividhābhiś ca vāgbhiś ca pūjayām āsur ādṛtāḥ 09,032.019@002_0030 tad vaco bhīmasenasya sarva evābhyapūjayan 09,032.019@002_0031 tato bhīmabalo bhīmo vāsudevapurogamaiḥ 09,032.019@002_0032 pāṇḍavaḥ saha pāñcālaiḥ saṃstutaḥ karmabhis tathā 09,032.019@002_0033 pūjitaś ca maheṣvāsas tadaiva tejito bhṛśam 09,032.019@002_0034 avardhata balenāsau parvaṇīva mahodadhiḥ 09,032.019@002_0035 uvāca suhṛdaḥ sarvān hṛṣṭaromodgamo mudā 09,032.019@002_0036 keśavaṃ dharmarājaṃ ca samastān anujāṃs tathā 09,032.019@002_0037 adya krodhaṃ vimokṣyāmi cirakālābhisaṃvṛtam 09,032.019@002_0038 śalyam adyoddhariṣyāmi nihitaṃ dhṛtarāṣṭrajaiḥ 09,032.019a tathā saṃbhāṣamāṇaṃ tu vāsudevo vṛkodaram 09,032.019c hṛṣṭaḥ saṃpūjayām āsa vacanaṃ cedam abravīt 09,032.020a tvām āśritya mahābāho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 09,032.020c nihatāriḥ svakāṃ dīptāṃ śriyaṃ prāpto na saṃśayaḥ 09,032.021a tvayā vinihatāḥ sarve dhṛtarāṣṭrasutā raṇe 09,032.021c rājāno rājaputrāś ca nāgāś ca vinipātitāḥ 09,032.022a kaliṅgā māgadhāḥ prācyā gāndhārāḥ kuravas tathā 09,032.022c tvām āsādya mahāyuddhe nihatāḥ pāṇḍunandana 09,032.023a hatvā duryodhanaṃ cāpi prayacchorvīṃ sasāgarām 09,032.023c dharmarājāya kaunteya yathā viṣṇuḥ śacīpateḥ 09,032.024a tvāṃ ca prāpya raṇe pāpo dhārtarāṣṭro vinaṅkṣyati 09,032.024c tvam asya sakthinī bhaṅktvā pratijñāṃ pārayiṣyasi 09,032.025a yatnena tu sadā pārtha yoddhavyo dhṛtarāṣṭrajaḥ 09,032.025c kṛtī ca balavāṃś caiva yuddhaśauṇḍaś ca nityadā 09,032.026a tatas tu sātyakī rājan pūjayām āsa pāṇḍavam 09,032.026c vividhābhiś ca tāṃ vāgbhiḥ pūjayām āsa mādhavaḥ 09,032.027a pāñcālāḥ pāṇḍaveyāś ca dharmarājapurogamāḥ 09,032.027c tad vaco bhīmasenasya sarva evābhyapūjayan 09,032.028a tato bhīmabalo bhīmo yudhiṣṭhiram athābravīt 09,032.028c sṛñjayaiḥ saha tiṣṭhantaṃ tapantam iva bhāskaram 09,032.029a aham etena saṃgamya saṃyuge yoddhum utsahe 09,032.029c na hi śakto raṇe jetuṃ mām eṣa puruṣādhamaḥ 09,032.030a adya krodhaṃ vimokṣyāmi nihitaṃ hṛdaye bhṛśam 09,032.030c suyodhane dhārtarāṣṭre khāṇḍave 'gnim ivārjunaḥ 09,032.031a śalyam adyoddhariṣyāmi tava pāṇḍava hṛcchayam 09,032.031c nihatya gadayā pāpam adya rājan sukhī bhava 09,032.032a adya kīrtimayīṃ mālāṃ pratimokṣye tavānagha 09,032.032c prāṇāñ śriyaṃ ca rājyaṃ ca mokṣyate 'dya suyodhanaḥ 09,032.033a rājā ca dhṛtarāṣṭro 'dya śrutvā putraṃ mayā hatam 09,032.033c smariṣyaty aśubhaṃ karma yat tac chakunibuddhijam 09,032.034a ity uktvā bharataśreṣṭho gadām udyamya vīryavān 09,032.034c udatiṣṭhata yuddhāya śakro vṛtram ivāhvayan 09,032.034d*0204_01 tad āhvānam amṛṣyan vai tava putro 'tivīryavān 09,032.034d*0204_02 pratyupasthita evāśu matto mattam iva dvipam 09,032.034d*0204_03 gadāhastaṃ tava sutaṃ yuddhāya samupasthitam 09,032.034d*0204_04 dadṛśuḥ pāṇḍavāḥ sarve kailāsam iva śṛṅgiṇam 09,032.035a tam ekākinam āsādya dhārtarāṣṭraṃ mahābalam 09,032.035c niryūtham iva mātaṅgaṃ samahṛṣyanta pāṇḍavāḥ 09,032.035d*0205_01 na saṃbhramo na ca bhayaṃ na ca glānir na ca vyathā 09,032.035d*0205_02 āsīd duryodhanasyāpi sthitaḥ siṃha ivāhave 09,032.036a tam udyatagadaṃ dṛṣṭvā kailāsam iva śṛṅgiṇam 09,032.036c bhīmasenas tadā rājan duryodhanam athābravīt 09,032.037a rājñāpi dhṛtarāṣṭreṇa tvayā cāsmāsu yat kṛtam 09,032.037c smara tad duṣkṛtaṃ karma yad vṛttaṃ vāraṇāvate 09,032.038a draupadī ca parikliṣṭā sabhāmadhye rajasvalā 09,032.038c dyūte yad vijito rājā śakuner buddhiniścayāt 09,032.039a yāni cānyāni duṣṭātman pāpāni kṛtavān asi 09,032.039c anāgaḥsu ca pārtheṣu tasya paśya mahat phalam 09,032.040a tvatkṛte nihataḥ śete śaratalpe mahāyaśāḥ 09,032.040c gāṅgeyo bharataśreṣṭhaḥ sarveṣāṃ naḥ pitāmahaḥ 09,032.041a hato droṇaś ca karṇaś ca hataḥ śalyaḥ pratāpavān 09,032.041c vairasya cādikartāsau śakunir nihato yudhi 09,032.042a bhrātaras te hatāḥ śūrāḥ putrāś ca sahasainikāḥ 09,032.042c rājānaś ca hatāḥ śūrāḥ samareṣv anivartinaḥ 09,032.043a ete cānye ca nihatā bahavaḥ kṣatriyarṣabhāḥ 09,032.043c prātikāmī tathā pāpo draupadyāḥ kleśakṛd dhataḥ 09,032.044a avaśiṣṭas tvam evaikaḥ kulaghno 'dhamapūruṣaḥ 09,032.044c tvām apy adya haniṣyāmi gadayā nātra saṃśayaḥ 09,032.045a adya te 'haṃ raṇe darpaṃ sarvaṃ nāśayitā nṛpa 09,032.045c rājyāśāṃ vipulāṃ rājan pāṇḍaveṣu ca duṣkṛtam 09,032.046 duryodhana uvāca 09,032.046a kiṃ katthitena bahudhā yudhyasvādya mayā saha 09,032.046c adya te 'haṃ vineṣyāmi yuddhaśraddhāṃ vṛkodara 09,032.047a kiṃ na paśyasi māṃ pāpa gadāyuddhe vyavasthitam 09,032.047c himavacchikharākārāṃ pragṛhya mahatīṃ gadām 09,032.048a gadinaṃ ko 'dya māṃ pāpa jetum utsahate ripuḥ 09,032.048c nyāyato yudhyamānasya deveṣv api puraṃdaraḥ 09,032.048d*0206_01 yad etat kathitaṃ pūrvaṃ madīyaṃ durviceṣṭitam 09,032.048d*0206_02 sarvaṃ tan na ca me kiṃ cic chaṅkitaṃ kartum eva hi 09,032.048d*0206_03 araṇye cāpi vasatiṃ dāsyaṃ ca paraveśmasu 09,032.048d*0206_04 tathā rūpaviparyāsam akariṣyam ahaṃ balāt 09,032.048d*0206_05 hatāś ca bāndhavās tubhyaṃ kṣayas tulyo 'yam āvayoḥ 09,032.048d*0206_06 patanaṃ saṃprati tu me yadi nāma bhaved yudhi 09,032.048d*0206_07 tad atiślāghyam eva syāt kālo vā tatra kāraṇam 09,032.048d*0206_08 adyāpi hi na me jetā dharmeṇāsti raṇājire 09,032.048d*0206_09 chadmanā yadi jeṣyadhvam akīrtiḥ sthāsyati dhruvam 09,032.048d*0206_10 adharmyā vāyaśasyā ca paścāt tapsyatha vai dhruvam 09,032.049a mā vṛthā garja kaunteya śāradābhram ivājalam 09,032.049c darśayasva balaṃ yuddhe yāvat tat te 'dya vidyate 09,032.050a tasya tad vacanaṃ śrutvā pāñcālāḥ sahasṛñjayāḥ 09,032.050c sarve saṃpūjayām āsus tad vaco vijigīṣavaḥ 09,032.051a taṃ mattam iva mātaṅgaṃ talaśabdena mānavāḥ 09,032.051c bhūyaḥ saṃharṣayām āsū rājan duryodhanaṃ nṛpam 09,032.052a bṛṃhanti kuñjarās tatra hayā heṣanti cāsakṛt 09,032.052c śastrāṇi saṃpradīpyante pāṇḍavānāṃ jayaiṣiṇām 09,033.001 saṃjaya uvāca 09,033.001a tasmin yuddhe mahārāja saṃpravṛtte sudāruṇe 09,033.001c upaviṣṭeṣu sarveṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu 09,033.002a tatas tāladhvajo rāmas tayor yuddha upasthite 09,033.002c śrutvā tac chiṣyayo rājann ājagāma halāyudhaḥ 09,033.003a taṃ dṛṣṭvā paramaprītāḥ pūjayitvā narādhipāḥ 09,033.003b*0207_01 upagamyopasaṃgṛhya vidhivat pratyapūjayan 09,033.003b*0207_02 pūjayitvā tataḥ paścād idaṃ vacanam abruvan 09,033.003c śiṣyayoḥ kauśalaṃ yuddhe paśya rāmeti cābruvan 09,033.004a abravīc ca tadā rāmo dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ ca pāṇḍavam 09,033.004c duryodhanaṃ ca kauravyaṃ gadāpāṇim avasthitam 09,033.005a catvāriṃśad ahāny adya dve ca me niḥsṛtasya vai 09,033.005c puṣyeṇa saṃprayāto 'smi śravaṇe punarāgataḥ 09,033.005e śiṣyayor vai gadāyuddhaṃ draṣṭukāmo 'smi mādhava 09,033.005f*0208_01 tatas tadā gadāhastau duryodhanavṛkodarau 09,033.005f*0208_02 yuddhabhūmigatau vīrāv ubhāv eva virejatuḥ 09,033.006a tato yudhiṣṭhiro rājā pariṣvajya halāyudham 09,033.006c svāgataṃ kuśalaṃ cāsmai paryapṛcchad yathātatham 09,033.007a kṛṣṇau cāpi maheṣvāsāv abhivādya halāyudham 09,033.007c sasvajāte pariprītau priyamāṇau yaśasvinau 09,033.008a mādrīputrau tathā śūrau draupadyāḥ pañca cātmajāḥ 09,033.008c abhivādya sthitā rājan rauhiṇeyaṃ mahābalam 09,033.009a bhīmaseno 'tha balavān putras tava janādhipa 09,033.009c tathaiva codyatagadau pūjayām āsatur balam 09,033.009d*0209_01 abhivādya tatas tau tu sasvajāte halāyudham 09,033.010a svāgatena ca te tatra pratipūjya punaḥ punaḥ 09,033.010c paśya yuddhaṃ mahābāho iti te rāmam abruvan 09,033.010e evam ūcur mahātmānaṃ rauhiṇeyaṃ narādhipāḥ 09,033.011a pariṣvajya tadā rāmaḥ pāṇḍavān sṛñjayān api 09,033.011c apṛcchat kuśalaṃ sarvān pāṇḍavāṃś cāmitaujasaḥ 09,033.011e tathaiva te samāsādya papracchus tam anāmayam 09,033.012a pratyabhyarcya halī sarvān kṣatriyāṃś ca mahāmanāḥ 09,033.012c kṛtvā kuśalasaṃyuktāṃ saṃvidaṃ ca yathāvayaḥ 09,033.013a janārdanaṃ sātyakiṃ ca premṇā sa pariṣasvaje 09,033.013c mūrdhni caitāv upāghrāya kuśalaṃ paryapṛcchata 09,033.014a tau cainaṃ vidhivad rājan pūjayām āsatur gurum 09,033.014c brahmāṇam iva deveśam indropendrau mudā yutau 09,033.015a tato 'bravīd dharmasuto rauhiṇeyam ariṃdamam 09,033.015c idaṃ bhrātror mahāyuddhaṃ paśya rāmeti bhārata 09,033.016a teṣāṃ madhye mahābāhuḥ śrīmān keśavapūrvajaḥ 09,033.016c nyaviśat paramaprītaḥ pūjyamāno mahārathaiḥ 09,033.017a sa babhau rājamadhyastho nīlavāsāḥ sitaprabhaḥ 09,033.017c divīva nakṣatragaṇaiḥ parikīrṇo niśākaraḥ 09,033.018a tatas tayoḥ saṃnipātas tumulo romaharṣaṇaḥ 09,033.018c āsīd antakaro rājan vairasya tava putrayoḥ 09,034.001 janamejaya uvāca 09,034.001a pūrvam eva yadā rāmas tasmin yuddha upasthite 09,034.001c āmantrya keśavaṃ yāto vṛṣṇibhiḥ sahitaḥ prabhuḥ 09,034.002a sāhāyyaṃ dhārtarāṣṭrasya na ca kartāsmi keśava 09,034.002c na caiva pāṇḍuputrāṇāṃ gamiṣyāmi yathāgatam 09,034.003a evam uktvā tadā rāmo yātaḥ śatrunibarhaṇaḥ 09,034.003c tasya cāgamanaṃ bhūyo brahmañ śaṃsitum arhasi 09,034.004a ākhyāhi me vistarataḥ kathaṃ rāma upasthitaḥ 09,034.004c kathaṃ ca dṛṣṭavān yuddhaṃ kuśalo hy asi sattama 09,034.005 vaiśaṃpāyana uvāca 09,034.005a upaplavye niviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu 09,034.005c preṣito dhṛtarāṣṭrasya samīpaṃ madhusūdanaḥ 09,034.005e śamaṃ prati mahābāho hitārthaṃ sarvadehinām 09,034.006a sa gatvā hāstinapuraṃ dhṛtarāṣṭraṃ sametya ca 09,034.006c uktavān vacanaṃ tathyaṃ hitaṃ caiva viśeṣataḥ 09,034.006e na ca tat kṛtavān rājā yathākhyātaṃ hi te purā 09,034.007a anavāpya śamaṃ tatra kṛṣṇaḥ puruṣasattamaḥ 09,034.007c āgacchata mahābāhur upaplavyaṃ janādhipa 09,034.008a tataḥ pratyāgataḥ kṛṣṇo dhārtarāṣṭravisarjitaḥ 09,034.008b*0210_01 ājagāma naravyāghraḥ pāṇḍavānām anīkinīm 09,034.008c akriyāyāṃ naravyāghra pāṇḍavān idam abravīt 09,034.008d*0211_01 yathoktaṃ ca yathāvṛttam uktvā pāṇḍavam abravīt 09,034.009a na kurvanti vaco mahyaṃ kuravaḥ kālacoditāḥ 09,034.009c nirgacchadhvaṃ pāṇḍaveyāḥ puṣyeṇa sahitā mayā 09,034.010a tato vibhajyamāneṣu baleṣu balināṃ varaḥ 09,034.010c provāca bhrātaraṃ kṛṣṇaṃ rauhiṇeyo mahāmanāḥ 09,034.011a teṣām api mahābāho sāhāyyaṃ madhusūdana 09,034.011c kriyatām iti tat kṛṣṇo nāsya cakre vacas tadā 09,034.011d*0212_01 dhīmān arivināśāya kṛtaṃ sarvaṃ sadā hariḥ 09,034.011d*0212_02 sasmāra sa tadā tatra idaṃ tatra punaḥ punaḥ 09,034.012a tato manyuparītātmā jagāma yadunandanaḥ 09,034.012c tīrthayātrāṃ haladharaḥ sarasvatyāṃ mahāyaśāḥ 09,034.012e maitre nakṣatrayoge sma sahitaḥ sarvayādavaiḥ 09,034.013a āśrayām āsa bhojas tu duryodhanam ariṃdamaḥ 09,034.013c yuyudhānena sahito vāsudevas tu pāṇḍavān 09,034.014a rauhiṇeye gate śūre puṣyeṇa madhusūdanaḥ 09,034.014c pāṇḍaveyān puraskṛtya yayāv abhimukhaḥ kurūn 09,034.015a gacchann eva pathisthas tu rāmaḥ preṣyān uvāca ha 09,034.015c saṃbhārāṃs tīrthayātrāyāṃ sarvopakaraṇāni ca 09,034.015e ānayadhvaṃ dvārakāyā agnīn vai yājakāṃs tathā 09,034.016a suvarṇaṃ rajataṃ caiva dhenūr vāsāṃsi vājinaḥ 09,034.016c kuñjarāṃś ca rathāṃś caiva kharoṣṭraṃ vāhanāni ca 09,034.016e kṣipram ānīyatāṃ sarvaṃ tīrthahetoḥ paricchadam 09,034.017a pratisrotaḥ sarasvatyā gacchadhvaṃ śīghragāminaḥ 09,034.017c ṛtvijaś cānayadhvaṃ vai śataśaś ca dvijarṣabhān 09,034.018a evaṃ saṃdiśya tu preṣyān baladevo mahābalaḥ 09,034.018c tīrthayātrāṃ yayau rājan kurūṇāṃ vaiśase tadā 09,034.018e sarasvatīṃ pratisrotaḥ samudrād abhijagmivān 09,034.018f*0213_01 rāmo yadūttamaḥ śrīmāṃs tīrthayātrām anusmaran 09,034.019a ṛtvigbhiś ca suhṛdbhiś ca tathānyair dvijasattamaiḥ 09,034.019c rathair gajais tathāśvaiś ca preṣyaiś ca bharatarṣabha 09,034.019e gokharoṣṭraprayuktaiś ca yānaiś ca bahubhir vṛtaḥ 09,034.020a śrāntānāṃ klāntavapuṣāṃ śiśūnāṃ vipulāyuṣām 09,034.020c tāni yānāni deśeṣu pratīkṣyante sma bhārata 09,034.020e bubhukṣitānām arthāya kḷptam annaṃ samantataḥ 09,034.020f*0214_01 deśe deśe tu deyāni dānāni vividhāni ca 09,034.020f*0214_02 arcāyai cārthināṃ rājan klṛptāni bahuśas tathā 09,034.021a yo yo yatra dvijo bhoktuṃ kāmaṃ kāmayate tadā 09,034.021c tasya tasya tu tatraivam upajahrus tadā nṛpa 09,034.022a tatra sthitā narā rājan rauhiṇeyasya śāsanāt 09,034.022c bhakṣyapeyasya kurvanti rāśīṃs tatra samantataḥ 09,034.023a vāsāṃsi ca mahārhāṇi paryaṅkāstaraṇāni ca 09,034.023c pūjārthaṃ tatra kḷptāni viprāṇāṃ sukham icchatām 09,034.024a yatra yaḥ svapate vipraḥ kṣatriyo vāpi bhārata 09,034.024c tatra tatra tu tasyaiva sarvaṃ kḷptam adṛśyata 09,034.025a yathāsukhaṃ janaḥ sarvas tiṣṭhate yāti vā tadā 09,034.025c yātukāmasya yānāni pānāni tṛṣitasya ca 09,034.026a bubhukṣitasya cānnāni svādūni bharatarṣabha 09,034.026c upajahrur narās tatra vastrāṇy ābharaṇāni ca 09,034.027a sa panthāḥ prababhau rājan sarvasyaiva sukhāvahaḥ 09,034.027c svargopamas tadā vīra narāṇāṃ tatra gacchatām 09,034.028a nityapramuditopetaḥ svādubhakṣaḥ śubhānvitaḥ 09,034.028c vipaṇyāpaṇapaṇyānāṃ nānājanaśatair vṛtaḥ 09,034.028e nānādrumalatopeto nānāratnavibhūṣitaḥ 09,034.029a tato mahātmā niyame sthitātmā; puṇyeṣu tīrtheṣu vasūni rājan 09,034.029c dadau dvijebhyaḥ kratudakṣiṇāś ca; yadupravīro halabhṛt pratītaḥ 09,034.030a dogdhrīś ca dhenūś ca sahasraśo vai; suvāsasaḥ kāñcanabaddhaśṛṅgīḥ 09,034.030c hayāṃś ca nānāvidhadeśajātān; yānāni dāsīś ca tathā dvijebhyaḥ 09,034.031a ratnāni muktāmaṇividrumaṃ ca; śṛṅgīsuvarṇaṃ rajataṃ ca śubhram 09,034.031c ayasmayaṃ tāmramayaṃ ca bhāṇḍaṃ; dadau dvijātipravareṣu rāmaḥ 09,034.032a evaṃ sa vittaṃ pradadau mahātmā; sarasvatītīrthavareṣu bhūri 09,034.032c yayau krameṇāpratimaprabhāvas; tataḥ kurukṣetram udāravṛttaḥ 09,034.033 janamejaya uvāca 09,034.033a sārasvatānāṃ tīrthānāṃ guṇotpattiṃ vadasva me 09,034.033c phalaṃ ca dvipadāṃ śreṣṭha karmanirvṛttim eva ca 09,034.034a yathākramaṃ ca bhagavaṃs tīrthānām anupūrvaśaḥ 09,034.034c brahman brahmavidāṃ śreṣṭha paraṃ kautūhalaṃ hi me 09,034.035 vaiśaṃpāyana uvāca 09,034.035a tīrthānāṃ vistaraṃ rājan guṇotpattiṃ ca sarvaśaḥ 09,034.035c mayocyamānāṃ śṛṇu vai puṇyāṃ rājendra kṛtsnaśaḥ 09,034.036a pūrvaṃ mahārāja yadupravīra; ṛtviksuhṛdvipragaṇaiś ca sārdham 09,034.036c puṇyaṃ prabhāsaṃ samupājagāma; yatroḍurāḍ yakṣmaṇā kliśyamānaḥ 09,034.037a vimuktaśāpaḥ punar āpya tejaḥ; sarvaṃ jagad bhāsayate narendra 09,034.037c evaṃ tu tīrthapravaraṃ pṛthivyāṃ; prabhāsanāt tasya tataḥ prabhāsaḥ 09,034.038 janamejaya uvāca 09,034.038a kimarthaṃ bhagavān somo yakṣmaṇā samagṛhyata 09,034.038c kathaṃ ca tīrthapravare tasmiṃś candro nyamajjata 09,034.039a katham āplutya tasmiṃs tu punar āpyāyitaḥ śaśī 09,034.039c etan me sarvam ācakṣva vistareṇa mahāmune 09,034.040 vaiśaṃpāyana uvāca 09,034.040a dakṣasya tanayā yās tāḥ prādurāsan viśāṃ pate 09,034.040c sa saptaviṃśatiṃ kanyā dakṣaḥ somāya vai dadau 09,034.041a nakṣatrayoganiratāḥ saṃkhyānārthaṃ ca bhārata 09,034.041c patnyo vai tasya rājendra somasya śubhalakṣaṇāḥ 09,034.042a tās tu sarvā viśālākṣyo rūpeṇāpratimā bhuvi 09,034.042c atyaricyata tāsāṃ tu rohiṇī rūpasaṃpadā 09,034.043a tatas tasyāṃ sa bhagavān prītiṃ cakre niśākaraḥ 09,034.043c sāsya hṛdyā babhūvātha tasmāt tāṃ bubhuje sadā 09,034.044a purā hi somo rājendra rohiṇyām avasac ciram 09,034.044c tato 'sya kupitāny āsan nakṣatrāṇi mahātmanaḥ 09,034.045a tā gatvā pitaraṃ prāhuḥ prajāpatim atandritāḥ 09,034.045c somo vasati nāsmāsu rohiṇīṃ bhajate sadā 09,034.046a tā vayaṃ sahitāḥ sarvās tvatsakāśe prajeśvara 09,034.046b*0215_01 saṃprāptāḥ paribhūtāḥ smo gatir bhava pitaḥ svayam 09,034.046c vatsyāmo niyatāhārās tapaścaraṇatatparāḥ 09,034.047a śrutvā tāsāṃ tu vacanaṃ dakṣaḥ somam athābravīt 09,034.047c samaṃ vartasva bhāryāsu mā tvādharmo mahān spṛśet 09,034.048a tāś ca sarvābravīd dakṣo gacchadhvaṃ somam antikāt 09,034.048c samaṃ vatsyati sarvāsu candramā mama śāsanāt 09,034.049a visṛṣṭās tās tadā jagmuḥ śītāṃśubhavanaṃ tadā 09,034.049c tathāpi somo bhagavān punar eva mahīpate 09,034.049e rohiṇīṃ nivasaty eva prīyamāṇo muhur muhuḥ 09,034.050a tatas tāḥ sahitāḥ sarvā bhūyaḥ pitaram abruvan 09,034.050c tava śuśrūṣaṇe yuktā vatsyāmo hi tavāśrame 09,034.050e somo vasati nāsmāsu nākarod vacanaṃ tava 09,034.051a tāsāṃ tad vacanaṃ śrutvā dakṣaḥ somam athābravīt 09,034.051c samaṃ vartasva bhāryāsu mā tvāṃ śapsye virocana 09,034.052a anādṛtya tu tad vākyaṃ dakṣasya bhagavāñ śaśī 09,034.052c rohiṇyā sārdham avasat tatas tāḥ kupitāḥ punaḥ 09,034.053a gatvā ca pitaraṃ prāhuḥ praṇamya śirasā tadā 09,034.053c somo vasati nāsmāsu tasmān naḥ śaraṇaṃ bhava 09,034.054a rohiṇyām eva bhagavan sadā vasati candramāḥ 09,034.054b*0216_01 na tvadvaco gaṇayati nāsmāsu sneham icchati 09,034.054c tasmān nas trāhi sarvā vai yathā naḥ soma āviśet 09,034.055a tac chrutvā bhagavān kruddho yakṣmāṇaṃ pṛthivīpate 09,034.055c sasarja roṣāt somāya sa coḍupatim āviśat 09,034.056a sa yakṣmaṇābhibhūtātmākṣīyatāhar ahaḥ śaśī 09,034.056c yatnaṃ cāpy akarod rājan mokṣārthaṃ tasya yakṣmaṇaḥ 09,034.057a iṣṭveṣṭibhir mahārāja vividhābhir niśākaraḥ 09,034.057c na cāmucyata śāpād vai kṣayaṃ caivābhyagacchata 09,034.058a kṣīyamāṇe tataḥ some oṣadhyo na prajajñire 09,034.058c nirāsvādarasāḥ sarvā hatavīryāś ca sarvaśaḥ 09,034.059a oṣadhīnāṃ kṣaye jāte prāṇinām api saṃkṣayaḥ 09,034.059c kṛśāś cāsan prajāḥ sarvāḥ kṣīyamāṇe niśākare 09,034.060a tato devāḥ samāgamya somam ūcur mahīpate 09,034.060c kim idaṃ bhavato rūpam īdṛśaṃ na prakāśate 09,034.061a kāraṇaṃ brūhi naḥ sarvaṃ yenedaṃ te mahad bhayam 09,034.061c śrutvā tu vacanaṃ tvatto vidhāsyāmas tato vayam 09,034.062a evam uktaḥ pratyuvāca sarvāṃs tāñ śaśalakṣaṇaḥ 09,034.062c śāpaṃ ca kāraṇaṃ caiva yakṣmāṇaṃ ca tathātmanaḥ 09,034.063a devās tasya vacaḥ śrutvā gatvā dakṣam athābruvan 09,034.063c prasīda bhagavan some śāpaś caiṣa nivartyatām 09,034.064a asau hi candramāḥ kṣīṇaḥ kiṃciccheṣo hi lakṣyate 09,034.064c kṣayāc caivāsya deveśa prajāś cāpi gatāḥ kṣayam 09,034.065a vīrudoṣadhayaś caiva bījāni vividhāni ca 09,034.065b*0217_01 teṣāṃ kṣaye kṣayo 'smākaṃ vināsmābhir jagac ca kim 09,034.065c tathā vayaṃ lokaguro prasādaṃ kartum arhasi 09,034.066a evam uktas tadā cintya prāha vākyaṃ prajāpatiḥ 09,034.066c naitac chakyaṃ mama vaco vyāvartayitum anyathā 09,034.066e hetunā tu mahābhāgā nivartiṣyati kena cit 09,034.067a samaṃ vartatu sarvāsu śaśī bhāryāsu nityaśaḥ 09,034.067c sarasvatyā vare tīrthe unmajjañ śaśalakṣaṇaḥ 09,034.067e punar vardhiṣyate devās tad vai satyaṃ vaco mama 09,034.068a māsārdhaṃ ca kṣayaṃ somo nityam eva gamiṣyati 09,034.068c māsārdhaṃ ca sadā vṛddhiṃ satyam etad vaco mama 09,034.068d*0218_01 samudraṃ paścimaṃ gatvā sarasvatyabdhisaṃgamam 09,034.068d*0218_02 ārādhayatu deveśaṃ tataḥ kāntim avāpsyati 09,034.069a sarasvatīṃ tataḥ somo jagāma ṛṣiśāsanāt 09,034.069c prabhāsaṃ paramaṃ tīrthaṃ sarasvatyā jagāma ha 09,034.070a amāvāsyāṃ mahātejās tatronmajjan mahādyutiḥ 09,034.070c lokān prabhāsayām āsa śītāṃśutvam avāpa ca 09,034.071a devāś ca sarve rājendra prabhāsaṃ prāpya puṣkalam 09,034.071c somena sahitā bhūtvā dakṣasya pramukhe 'bhavan 09,034.072a tataḥ prajāpatiḥ sarvā visasarjātha devatāḥ 09,034.072c somaṃ ca bhagavān prīto bhūyo vacanam abravīt 09,034.073a māvamaṃsthāḥ striyaḥ putra mā ca viprān kadā cana 09,034.073c gaccha yuktaḥ sadā bhūtvā kuru vai śāsanaṃ mama 09,034.074a sa visṛṣṭo mahārāja jagāmātha svam ālayam 09,034.074c prajāś ca muditā bhūtvā bhojane ca yathā purā 09,034.075a etat te sarvam ākhyātaṃ yathā śapto niśākaraḥ 09,034.075c prabhāsaṃ ca yathā tīrthaṃ tīrthānāṃ pravaraṃ hy abhūt 09,034.076a amāvāsyāṃ mahārāja nityaśaḥ śaśalakṣaṇaḥ 09,034.076c snātvā hy āpyāyate śrīmān prabhāse tīrtha uttame 09,034.077a ataś cainaṃ prajānanti prabhāsam iti bhūmipa 09,034.077c prabhāṃ hi paramāṃ lebhe tasminn unmajjya candramāḥ 09,034.077d*0219_01 lokān prabhāsayām āsa pupoṣa ca vapus tathā 09,034.077d*0219_02 tatra snātvā halī rāmo dattvā prīto 'tha dakṣiṇām 09,034.078a tatas tu camasodbhedam acyutas tv agamad balī 09,034.078c camasodbheda ity evaṃ yaṃ janāḥ kathayanty uta 09,034.079a tatra dattvā ca dānāni viśiṣṭāni halāyudhaḥ 09,034.079c uṣitvā rajanīm ekāṃ snātvā ca vidhivat tadā 09,034.080a udapānam athāgacchat tvarāvān keśavāgrajaḥ 09,034.080c ādyaṃ svastyayanaṃ caiva tatrāvāpya mahat phalam 09,034.081a snigdhatvād oṣadhīnāṃ ca bhūmeś ca janamejaya 09,034.081c jānanti siddhā rājendra naṣṭām api sarasvatīm 09,035.001 vaiśaṃpāyana uvāca 09,035.001a tasmān nadīgataṃ cāpi udapānaṃ yaśasvinaḥ 09,035.001c tritasya ca mahārāja jagāmātha halāyudhaḥ 09,035.002a tatra dattvā bahu dravyaṃ pūjayitvā tathā dvijān 09,035.002c upaspṛśya ca tatraiva prahṛṣṭo musalāyudhaḥ 09,035.003a tatra dharmaparo hy āsīt tritaḥ sa sumahātapāḥ 09,035.003c kūpe ca vasatā tena somaḥ pīto mahātmanā 09,035.004a tatra cainaṃ samutsṛjya bhrātarau jagmatur gṛhān 09,035.004c tatas tau vai śaśāpātha trito brāhmaṇasattamaḥ 09,035.005 janamejaya uvāca 09,035.005a udapānaṃ kathaṃ brahman kathaṃ ca sumahātapāḥ 09,035.005c patitaḥ kiṃ ca saṃtyakto bhrātṛbhyāṃ dvijasattamaḥ 09,035.006a kūpe kathaṃ ca hitvainaṃ bhrātarau jagmatur gṛhān 09,035.006b*0220_01 kathaṃ ca yājayām āsa papau somaṃ ca vai katham 09,035.006c etad ācakṣva me brahman yadi śrāvyaṃ hi manyase 09,035.007 vaiśaṃpāyana uvāca 09,035.007a āsan pūrvayuge rājan munayo bhrātaras trayaḥ 09,035.007c ekataś ca dvitaś caiva tritaś cādityasaṃnibhāḥ 09,035.008a sarve prajāpatisamāḥ prajāvantas tathaiva ca 09,035.008c brahmalokajitaḥ sarve tapasā brahmavādinaḥ 09,035.009a teṣāṃ tu tapasā prīto niyamena damena ca 09,035.009c abhavad gautamo nityaṃ pitā dharmarataḥ sadā 09,035.010a sa tu dīrgheṇa kālena teṣāṃ prītim avāpya ca 09,035.010c jagāma bhagavān sthānam anurūpam ivātmanaḥ 09,035.011a rājānas tasya ye pūrve yājyā hy āsan mahātmanaḥ 09,035.011c te sarve svargate tasmiṃs tasya putrān apūjayan 09,035.012a teṣāṃ tu karmaṇā rājaṃs tathaivādhyayanena ca 09,035.012c tritaḥ sa śreṣṭhatāṃ prāpa yathaivāsya pitā tathā 09,035.013a taṃ sma sarve mahābhāgā munayaḥ puṇyalakṣaṇāḥ 09,035.013c apūjayan mahābhāgaṃ tathā vidvattayaiva tu 09,035.014a kadā cid dhi tato rājan bhrātarāv ekatadvitau 09,035.014c yajñārthaṃ cakratuś cittaṃ dhanārthaṃ ca viśeṣataḥ 09,035.015a tayoś cintā samabhavat tritaṃ gṛhya paraṃtapa 09,035.015c yājyān sarvān upādāya pratigṛhya paśūṃs tataḥ 09,035.016a somaṃ pāsyāmahe hṛṣṭāḥ prāpya yajñaṃ mahāphalam 09,035.016c cakruś caiva mahārāja bhrātaras traya eva ha 09,035.016d*0221_01 tathā te samayaṃ kṛtvā gṛhān niṣkramya pārthiva 09,035.017a tathā tu te parikramya yājyān sarvān paśūn prati 09,035.017c yājayitvā tato yājyāṃl labdhvā ca subahūn paśūn 09,035.018a yājyena karmaṇā tena pratigṛhya vidhānataḥ 09,035.018c prācīṃ diśaṃ mahātmāna ājagmus te maharṣayaḥ 09,035.019a tritas teṣāṃ mahārāja purastād yāti hṛṣṭavat 09,035.019c ekataś ca dvitaś caiva pṛṣṭhataḥ kālayan paśūn 09,035.020a tayoś cintā samabhavad dṛṣṭvā paśugaṇaṃ mahat 09,035.020c kathaṃ na syur imā gāva āvābhyāṃ vai vinā tritam 09,035.021a tāv anyonyaṃ samābhāṣya ekataś ca dvitaś ca ha 09,035.021c yad ūcatur mithaḥ pāpau tan nibodha janeśvara 09,035.022a trito yajñeṣu kuśalas trito vedeṣu niṣṭhitaḥ 09,035.022c anyās trito bahutarā gāvaḥ samupalapsyate 09,035.023a tad āvāṃ sahitau bhūtvā gāḥ prakālya vrajāvahe 09,035.023c trito 'pi gacchatāṃ kāmam āvābhyāṃ vai vinākṛtaḥ 09,035.024a teṣām āgacchatāṃ rātrau pathisthāne vṛko 'bhavat 09,035.024c tathā kūpo 'vidūre 'bhūt sarasvatyās taṭe mahān 09,035.025a atha trito vṛkaṃ dṛṣṭvā pathi tiṣṭhantam agrataḥ 09,035.025c tadbhayād apasarpan vai tasmin kūpe papāta ha 09,035.025e agādhe sumahāghore sarvabhūtabhayaṃkare 09,035.026a tritas tato mahābhāgaḥ kūpastho munisattamaḥ 09,035.026c ārtanādaṃ tataś cakre tau tu śuśruvatur munī 09,035.027a taṃ jñātvā patitaṃ kūpe bhrātarāv ekatadvitau 09,035.027c vṛkatrāsāc ca lobhāc ca samutsṛjya prajagmatuḥ 09,035.028a bhrātṛbhyāṃ paśulubdhābhyām utsṛṣṭaḥ sa mahātapāḥ 09,035.028c udapāne mahārāja nirjale pāṃsusaṃvṛte 09,035.029a trita ātmānam ālakṣya kūpe vīruttṛṇāvṛte 09,035.029c nimagnaṃ bharataśreṣṭha pāpakṛn narake yathā 09,035.030a buddhyā hy agaṇayat prājño mṛtyor bhīto hy asomapaḥ 09,035.030c somaḥ kathaṃ nu pātavya ihasthena mayā bhavet 09,035.031a sa evam anusaṃcintya tasmin kūpe mahātapāḥ 09,035.031c dadarśa vīrudhaṃ tatra lambamānāṃ yadṛcchayā 09,035.032a pāṃsugraste tataḥ kūpe vicintya salilaṃ muniḥ 09,035.032c agnīn saṃkalpayām āsa hotre cātmānam eva ca 09,035.033a tatas tāṃ vīrudhaṃ somaṃ saṃkalpya sumahātapāḥ 09,035.033c ṛco yajūṃṣi sāmāni manasā cintayan muniḥ 09,035.033e grāvāṇaḥ śarkarāḥ kṛtvā pracakre 'bhiṣavaṃ nṛpa 09,035.034a ājyaṃ ca salilaṃ cakre bhāgāṃś ca tridivaukasām 09,035.034c somasyābhiṣavaṃ kṛtvā cakāra tumulaṃ dhvanim 09,035.035a sa cāviśad divaṃ rājan svaraḥ śaikṣas tritasya vai 09,035.035c samavāpa ca taṃ yajñaṃ yathoktaṃ brahmavādibhiḥ 09,035.036a vartamāne tathā yajñe tritasya sumahātmanaḥ 09,035.036c āvignaṃ tridivaṃ sarvaṃ kāraṇaṃ ca na budhyate 09,035.037a tataḥ sutumulaṃ śabdaṃ śuśrāvātha bṛhaspatiḥ 09,035.037c śrutvā caivābravīd devān sarvān devapurohitaḥ 09,035.038a tritasya vartate yajñas tatra gacchāmahe surāḥ 09,035.038c sa hi kruddhaḥ sṛjed anyān devān api mahātapāḥ 09,035.039a tac chrutvā vacanaṃ tasya sahitāḥ sarvadevatāḥ 09,035.039c prayayus tatra yatrāsau tritayajñaḥ pravartate 09,035.040a te tatra gatvā vibudhās taṃ kūpaṃ yatra sa tritaḥ 09,035.040c dadṛśus taṃ mahātmānaṃ dīkṣitaṃ yajñakarmasu 09,035.041a dṛṣṭvā cainaṃ mahātmānaṃ śriyā paramayā yutam 09,035.041c ūcuś cātha mahābhāgaṃ prāptā bhāgārthino vayam 09,035.042a athābravīd ṛṣir devān paśyadhvaṃ māṃ divaukasaḥ 09,035.042c asmin pratibhaye kūpe nimagnaṃ naṣṭacetasam 09,035.043a tatas trito mahārāja bhāgāṃs teṣāṃ yathāvidhi 09,035.043c mantrayuktān samadadāt te ca prītās tadābhavan 09,035.044a tato yathāvidhi prāptān bhāgān prāpya divaukasaḥ 09,035.044c prītātmāno dadus tasmai varān yān manasecchati 09,035.045a sa tu vavre varaṃ devāṃs trātum arhatha mām itaḥ 09,035.045c yaś cehopaspṛśet kūpe sa somapagatiṃ labhet 09,035.046a tatra cormimatī rājann utpapāta sarasvatī 09,035.046b*0222_01 ājagāma drutaṃ prītā tasmin kūpe sarasvatī 09,035.046c tayotkṣiptas tritas tasthau pūjayaṃs tridivaukasaḥ 09,035.047a tatheti coktvā vibudhā jagmū rājan yathāgatam 09,035.047c tritaś cāpy agamat prītaḥ svam eva nilayaṃ tadā 09,035.048a kruddhaḥ sa tu samāsādya tāv ṛṣī bhrātarau tadā 09,035.048c uvāca paruṣaṃ vākyaṃ śaśāpa ca mahātapāḥ 09,035.049a paśulubdhau yuvāṃ yasmān mām utsṛjya pradhāvitau 09,035.049c tasmād rūpeṇa teṣāṃ vai daṃṣṭriṇām abhitaś carau 09,035.050a bhavitārau mayā śaptau pāpenānena karmaṇā 09,035.050c prasavaś caiva yuvayor golāṅgūlarkṣavānarāḥ 09,035.051a ity ukte tu tadā tena kṣaṇād eva viśāṃ pate 09,035.051c tathābhūtāv adṛśyetāṃ vacanāt satyavādinaḥ 09,035.052a tatrāpy amitavikrāntaḥ spṛṣṭvā toyaṃ halāyudhaḥ 09,035.052c dattvā ca vividhān dāyān pūjayitvā ca vai dvijān 09,035.053a udapānaṃ ca taṃ dṛṣṭvā praśasya ca punaḥ punaḥ 09,035.053c nadīgatam adīnātmā prāpto vinaśanaṃ tadā 09,036.001 vaiśaṃpāyana uvāca 09,036.001a tato vinaśanaṃ rājann ājagāma halāyudhaḥ 09,036.001c śūdrābhīrān prati dveṣād yatra naṣṭā sarasvatī 09,036.002a yasmāt sā bharataśreṣṭha dveṣān naṣṭā sarasvatī 09,036.002c tasmāt tad ṛṣayo nityaṃ prāhur vinaśaneti ha 09,036.003a tac cāpy upaspṛśya balaḥ sarasvatyāṃ mahābalaḥ 09,036.003c subhūmikaṃ tato 'gacchat sarasvatyās taṭe vare 09,036.004a tatra cāpsarasaḥ śubhrā nityakālam atandritāḥ 09,036.004c krīḍābhir vimalābhiś ca krīḍanti vimalānanāḥ 09,036.005a tatra devāḥ sagandharvā māsi māsi janeśvara 09,036.005c abhigacchanti tat tīrthaṃ puṇyaṃ brāhmaṇasevitam 09,036.006a tatrādṛśyanta gandharvās tathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ 09,036.006c sametya sahitā rājan yathāprāptaṃ yathāsukham 09,036.007a tatra modanti devāś ca pitaraś ca savīrudhaḥ 09,036.007c puṇyaiḥ puṣpaiḥ sadā divyaiḥ kīryamāṇāḥ punaḥ punaḥ 09,036.008a ākrīḍabhūmiḥ sā rājaṃs tāsām apsarasāṃ śubhā 09,036.008c subhūmiketi vikhyātā sarasvatyās taṭe vare 09,036.009a tatra snātvā ca dattvā ca vasu vipreṣu mādhavaḥ 09,036.009c śrutvā gītaṃ ca tad divyaṃ vāditrāṇāṃ ca niḥsvanam 09,036.010a chāyāś ca vipulā dṛṣṭvā devagandharvarakṣasām 09,036.010c gandharvāṇāṃ tatas tīrtham āgacchad rohiṇīsutaḥ 09,036.011a viśvāvasumukhās tatra gandharvās tapasānvitāḥ 09,036.011c nṛttavāditragītaṃ ca kurvanti sumanoramam 09,036.012a tatra dattvā haladharo viprebhyo vividhaṃ vasu 09,036.012c ajāvikaṃ gokharoṣṭraṃ suvarṇaṃ rajataṃ tathā 09,036.013a bhojayitvā dvijān kāmaiḥ saṃtarpya ca mahādhanaiḥ 09,036.013c prayayau sahito vipraiḥ stūyamānaś ca mādhavaḥ 09,036.014a tasmād gandharvatīrthāc ca mahābāhur ariṃdamaḥ 09,036.014c gargasroto mahātīrtham ājagāmaikakuṇḍalī 09,036.015a yatra gargeṇa vṛddhena tapasā bhāvitātmanā 09,036.015c kālajñānagatiś caiva jyotiṣāṃ ca vyatikramaḥ 09,036.016a utpātā dāruṇāś caiva śubhāś ca janamejaya 09,036.016c sarasvatyāḥ śubhe tīrthe vihitā vai mahātmanā 09,036.016e tasya nāmnā ca tat tīrthaṃ gargasrota iti smṛtam 09,036.017a tatra gargaṃ mahābhāgam ṛṣayaḥ suvratā nṛpa 09,036.017c upāsāṃ cakrire nityaṃ kālajñānaṃ prati prabho 09,036.018a tatra gatvā mahārāja balaḥ śvetānulepanaḥ 09,036.018c vidhivad dhi dhanaṃ dattvā munīnāṃ bhāvitātmanām 09,036.019a uccāvacāṃs tathā bhakṣyān dvijebhyo vipradāya saḥ 09,036.019c nīlavāsās tato 'gacchac chaṅkhatīrthaṃ mahāyaśāḥ 09,036.020a tatrāpaśyan mahāśaṅkhaṃ mahāmerum ivocchritam 09,036.020c śvetaparvatasaṃkāśam ṛṣisaṃghair niṣevitam 09,036.020e sarasvatyās taṭe jātaṃ nagaṃ tāladhvajo balī 09,036.021a yakṣā vidyādharāś caiva rākṣasāś cāmitaujasaḥ 09,036.021c piśācāś cāmitabalā yatra siddhāḥ sahasraśaḥ 09,036.022a te sarve hy aśanaṃ tyaktvā phalaṃ tasya vanaspateḥ 09,036.022c vrataiś ca niyamaiś caiva kāle kāle sma bhuñjate 09,036.023a prāptaiś ca niyamais tais tair vicarantaḥ pṛthak pṛthak 09,036.023c adṛśyamānā manujair vyacaran puruṣarṣabha 09,036.024a evaṃ khyāto narapate loke 'smin sa vanaspatiḥ 09,036.024c tatra tīrthaṃ sarasvatyāḥ pāvanaṃ lokaviśrutam 09,036.025a tasmiṃś ca yaduśārdūlo dattvā tīrthe yaśasvinām 09,036.025c tāmrāyasāni bhāṇḍāni vastrāṇi vividhāni ca 09,036.026a pūjayitvā dvijāṃś caiva pūjitaś ca tapodhanaiḥ 09,036.026c puṇyaṃ dvaitavanaṃ rājann ājagāma halāyudhaḥ 09,036.027a tatra gatvā munīn dṛṣṭvā nānāveṣadharān balaḥ 09,036.027c āplutya salile cāpi pūjayām āsa vai dvijān 09,036.028a tathaiva dattvā viprebhyaḥ paribhogān supuṣkalān 09,036.028c tataḥ prāyād balo rājan dakṣiṇena sarasvatīm 09,036.029a gatvā caiva mahābāhur nātidūraṃ mahāyaśāḥ 09,036.029c dharmātmā nāgadhanvānaṃ tīrtham āgamad acyutaḥ 09,036.030a yatra pannagarājasya vāsukeḥ saṃniveśanam 09,036.030c mahādyuter mahārāja bahubhiḥ pannagair vṛtam 09,036.030e yatrāsann ṛṣayaḥ siddhāḥ sahasrāṇi caturdaśa 09,036.031a yatra devāḥ samāgamya vāsukiṃ pannagottamam 09,036.031c sarvapannagarājānam abhyaṣiñcan yathāvidhi 09,036.031e pannagebhyo bhayaṃ tatra vidyate na sma kaurava 09,036.032a tatrāpi vidhivad dattvā viprebhyo ratnasaṃcayān 09,036.032c prāyāt prācīṃ diśaṃ rājan dīpyamānaḥ svatejasā 09,036.032d*0223_01 tasyāṃ diśi vicitrāṇi tīrthāni paramāṇi ca 09,036.033a āplutya bahuśo hṛṣṭas teṣu tīrtheṣu lāṅgalī 09,036.033c dattvā vasu dvijātibhyo jagāmāti tapasvinaḥ 09,036.034a tatrasthān ṛṣisaṃghāṃs tān abhivādya halāyudhaḥ 09,036.034c tato rāmo 'gamat tīrtham ṛṣibhiḥ sevitaṃ mahat 09,036.035a yatra bhūyo nivavṛte prāṅmukhā vai sarasvatī 09,036.035b*0224_01 **** **** tathā tīrthāny anekaśaḥ 09,036.035b*0224_02 sahasraśatasaṃkhyāni prathitāni pade pade 09,036.035b*0224_03 āplutya teṣu tīrtheṣu yathoktaṃ tatra carṣibhiḥ 09,036.035b*0224_04 kṛtvopavāsaniyamaṃ dattvā dānāni bhūriśaḥ 09,036.035b*0224_05 abhivādya munīṃs tāṃs tu tatra tīrthanivāsinaḥ 09,036.035b*0224_06 uddiṣṭamārgaḥ prayayau yatra bhūyaḥ sarasvatī 09,036.035b*0224_07 prāṅmukhaṃ vai nivavṛte vṛṣṭir vātahatā yathā 09,036.035c ṛṣīṇāṃ naimiṣeyāṇām avekṣārthaṃ mahātmanām 09,036.036a nivṛttāṃ tāṃ saricchreṣṭhāṃ tatra dṛṣṭvā tu lāṅgalī 09,036.036c babhūva vismito rājan balaḥ śvetānulepanaḥ 09,036.037 janamejaya uvāca 09,036.037a kasmāt sarasvatī brahman nivṛttā prāṅmukhī tataḥ 09,036.037c vyākhyātum etad icchāmi sarvam adhvaryusattama 09,036.038a kasmiṃś ca kāraṇe tatra vismito yadunandanaḥ 09,036.038c vinivṛttā saricchreṣṭhā katham etad dvijottama 09,036.039 vaiśaṃpāyana uvāca 09,036.039a pūrvaṃ kṛtayuge rājan naimiṣeyās tapasvinaḥ 09,036.039b*0225_01 dvādaśaṃ vārṣikaṃ satraṃ samupāsanyatavratāḥ 09,036.039b*0226_01 sāyaṃprātarvrataparā naktasaṃbhojanāḥ pare 09,036.039b*0226_02 pañcāgnitapaso grīṣme varṣāsv ākāśaśāyinaḥ 09,036.039b*0226_03 tṛṇāśinas tathā cānye mārgaśāyina eva ca 09,036.039b*0226_04 kaṇṭakapravare ghore svaptāro bhūmiśāyinaḥ 09,036.039c vartamāne subahule satre dvādaśavārṣike 09,036.039e ṛṣayo bahavo rājaṃs tatra saṃpratipedire 09,036.040a uṣitvā ca mahābhāgās tasmin satre yathāvidhi 09,036.040c nivṛtte naimiṣeye vai satre dvādaśavārṣike 09,036.040e ājagmur ṛṣayas tatra bahavas tīrthakāraṇāt 09,036.041a ṛṣīṇāṃ bahulatvāt tu sarasvatyā viśāṃ pate 09,036.041c tīrthāni nagarāyante kūle vai dakṣiṇe tadā 09,036.042a samantapañcakaṃ yāvat tāvat te dvijasattamāḥ 09,036.042c tīrthalobhān naravyāghra nadyās tīraṃ samāśritāḥ 09,036.043a juhvatāṃ tatra teṣāṃ tu munīnāṃ bhāvitātmanām 09,036.043c svādhyāyenāpi mahatā babhūvuḥ pūritā diśaḥ 09,036.044a agnihotrais tatas teṣāṃ hūyamānair mahātmanām 09,036.044c aśobhata saricchreṣṭhā dīpyamānaiḥ samantataḥ 09,036.045a vālakhilyā mahārāja aśmakuṭṭāś ca tāpasāḥ 09,036.045c dantolūkhalinaś cānye saṃprakṣālās tathāpare 09,036.046a vāyubhakṣā jalāhārāḥ parṇabhakṣāś ca tāpasāḥ 09,036.046b*0227_01 kaṇadhūmabhujaś cānye tathā māsopavāsinaḥ 09,036.046b*0227_02 sarvatithyupavāsāś ca tathā hy anye sahasraśaḥ 09,036.046b*0227_03 bhūmipātrabhujaś cānye tathā bhūmibhujo 'pi hi 09,036.046b*0227_04 āvasathyāgniniratās tretāgniniratās tathā 09,036.046b*0227_05 vighasābhyāśinas tīvrās tathānye mitabhojanāḥ 09,036.046c nānāniyamayuktāś ca tathā sthaṇḍilaśāyinaḥ 09,036.047a āsan vai munayas tatra sarasvatyāḥ samīpataḥ 09,036.047c śobhayantaḥ saricchreṣṭhāṃ gaṅgām iva divaukasaḥ 09,036.048a tataḥ paścāt samāpetur ṛṣayaḥ satrayājinaḥ 09,036.048c te 'vakāśaṃ na dadṛśuḥ kurukṣetre mahāvratāḥ 09,036.049a tato yajñopavītais te tat tīrthaṃ nirmimāya vai 09,036.049c juhuvuś cāgnihotrāṇi cakruś ca vividhāḥ kriyāḥ 09,036.050a tatas tam ṛṣisaṃghātaṃ nirāśaṃ cintayānvitam 09,036.050c darśayām āsa rājendra teṣām arthe sarasvatī 09,036.051a tataḥ kuñjān bahūn kṛtvā saṃnivṛttā saridvarā 09,036.051c ṛṣīṇāṃ puṇyatapasāṃ kāruṇyāj janamejaya 09,036.052a tato nivṛtya rājendra teṣām arthe sarasvatī 09,036.052c bhūyaḥ pratīcyabhimukhī susrāva saritāṃ varā 09,036.053a amoghā gamanaṃ kṛtvā teṣāṃ bhūyo vrajāmy aham 09,036.053c ity adbhutaṃ mahac cakre tato rājan mahānadī 09,036.053d*0228_01 tatraiva kuñjamadhye tu sā jagāma sarasvatī 09,036.053d*0229_01 yathāgataṃ puṇyajalā kurukṣetraṃ praviśya ha 09,036.054a evaṃ sa kuñjo rājendra naimiṣeya iti smṛtaḥ 09,036.054c kurukṣetre kuruśreṣṭha kuruṣva mahatīḥ kriyāḥ 09,036.055a tatra kuñjān bahūn dṛṣṭvā saṃnivṛttāṃ ca tāṃ nadīm 09,036.055c babhūva vismayas tatra rāmasyātha mahātmanaḥ 09,036.056a upaspṛśya tu tatrāpi vidhivad yadunandanaḥ 09,036.056c dattvā dāyān dvijātibhyo bhāṇḍāni vividhāni ca 09,036.056e bhakṣyaṃ peyaṃ ca vividhaṃ brāhmaṇān pratyapādayat 09,036.057a tataḥ prāyād balo rājan pūjyamāno dvijātibhiḥ 09,036.057c sarasvatītīrthavaraṃ nānādvijagaṇāyutam 09,036.057d*0230_01 haṃsakāraṇḍavākīrṇaṃ cakravākopaśobhitam 09,036.058a badareṅgudakāśmaryaplakṣāśvatthavibhītakaiḥ 09,036.058c panasaiś ca palāśaiś ca karīraiḥ pīlubhis tathā 09,036.058d*0231_01 sālais tālais tamālaiś ca kakubhaiś ca saketakaiḥ 09,036.059a sarasvatītīraruhair bandhanaiḥ syandanais tathā 09,036.059c parūṣakavanaiś caiva bilvair āmrātakais tathā 09,036.060a atimuktakaṣaṇḍaiś ca pārijātaiś ca śobhitam 09,036.060c kadalīvanabhūyiṣṭham iṣṭaṃ kāntaṃ manoramam 09,036.061a vāyvambuphalaparṇādair dantolūkhalikair api 09,036.061c tathāśmakuṭṭair vāneyair munibhir bahubhir vṛtam 09,036.062a svādhyāyaghoṣasaṃghuṣṭaṃ mṛgayūthaśatākulam 09,036.062c ahiṃsrair dharmaparamair nṛbhir atyantasevitam 09,036.063a saptasārasvataṃ tīrtham ājagāma halāyudhaḥ 09,036.063c yatra maṅkaṇakaḥ siddhas tapas tepe mahāmuniḥ 09,037.001 janamejaya uvāca 09,037.001a saptasārasvataṃ kasmāt kaś ca maṅkaṇako muniḥ 09,037.001c kathaṃ siddhaś ca bhagavān kaś cāsya niyamo 'bhavat 09,037.002a kasya vaṃśe samutpannaḥ kiṃ cādhītaṃ dvijottama 09,037.002c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vidhivad dvijasattama 09,037.003 vaiśaṃpāyana uvāca 09,037.003a rājan sapta sarasvatyo yābhir vyāptam idaṃ jagat 09,037.003c āhūtā balavadbhir hi tatra tatra sarasvatī 09,037.004a suprabhā kāñcanākṣī ca viśālā mānasahradā 09,037.004c sarasvatī oghavatī suveṇur vimalodakā 09,037.005a pitāmahasya mahato vartamāne mahītale 09,037.005c vitate yajñavāṭe vai sameteṣu dvijātiṣu 09,037.006a puṇyāhaghoṣair vimalair vedānāṃ ninadais tathā 09,037.006c deveṣu caiva vyagreṣu tasmin yajñavidhau tadā 09,037.007a tatra caiva mahārāja dīkṣite prapitāmahe 09,037.007c yajatas tatra satreṇa sarvakāmasamṛddhinā 09,037.008a manasā cintitā hy arthā dharmārthakuśalais tadā 09,037.008c upatiṣṭhanti rājendra dvijātīṃs tatra tatra ha 09,037.009a jaguś ca tatra gandharvā nanṛtuś cāpsarogaṇāḥ 09,037.009c vāditrāṇi ca divyāni vādayām āsur añjasā 09,037.010a tasya yajñasya saṃpattyā tutuṣur devatā api 09,037.010c vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ kim u mānuṣayonayaḥ 09,037.011a vartamāne tathā yajñe puṣkarasthe pitāmahe 09,037.011c abruvann ṛṣayo rājan nāyaṃ yajño mahāphalaḥ 09,037.011e na dṛśyate saricchreṣṭhā yasmād iha sarasvatī 09,037.012a tac chrutvā bhagavān prītaḥ sasmārātha sarasvatīm 09,037.012c pitāmahena yajatā āhūtā puṣkareṣu vai 09,037.012e suprabhā nāma rājendra nāmnā tatra sarasvatī 09,037.013a tāṃ dṛṣṭvā munayas tuṣṭā vegayuktāṃ sarasvatīm 09,037.013c pitāmahaṃ mānayantīṃ kratuṃ te bahu menire 09,037.014a evam eṣā saricchreṣṭhā puṣkareṣu sarasvatī 09,037.014c pitāmahārthaṃ saṃbhūtā tuṣṭyarthaṃ ca manīṣiṇām 09,037.015a naimiṣe munayo rājan samāgamya samāsate 09,037.015c tatra citrāḥ kathā hy āsan vedaṃ prati janeśvara 09,037.016a tatra te munayo hy āsan nānāsvādhyāyavedinaḥ 09,037.016c te samāgamya munayaḥ sasmarur vai sarasvatīm 09,037.017a sā tu dhyātā mahārāja ṛṣibhiḥ satrayājibhiḥ 09,037.017c samāgatānāṃ rājendra sahāyārthaṃ mahātmanām 09,037.017e ājagāma mahābhāgā tatra puṇyā sarasvatī 09,037.018a naimiṣe kāñcanākṣī tu munīnāṃ satrayājinām 09,037.018c āgatā saritāṃ śreṣṭhā tatra bhārata pūjitā 09,037.019a gayasya yajamānasya gayeṣv eva mahākratum 09,037.019c āhūtā saritāṃ śreṣṭhā gayayajñe sarasvatī 09,037.020a viśālāṃ tu gayeṣv āhur ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ 09,037.020c sarit sā himavatpārśvāt prasūtā śīghragāminī 09,037.021a auddālakes tathā yajñe yajatas tatra bhārata 09,037.021c samete sarvataḥ sphīte munīnāṃ maṇḍale tadā 09,037.022a uttare kosalābhāge puṇye rājan mahātmanaḥ 09,037.022c auddālakena yajatā pūrvaṃ dhyātā sarasvatī 09,037.023a ājagāma saricchreṣṭhā taṃ deśam ṛṣikāraṇāt 09,037.023c pūjyamānā munigaṇair valkalājinasaṃvṛtaiḥ 09,037.023e manohradeti vikhyātā sā hi tair manasā hṛtā 09,037.024a suveṇur ṛṣabhadvīpe puṇye rājarṣisevite 09,037.024c kuroś ca yajamānasya kurukṣetre mahātmanaḥ 09,037.024e ājagāma mahābhāgā saricchreṣṭhā sarasvatī 09,037.025a oghavaty api rājendra vasiṣṭhena mahātmanā 09,037.025c samāhūtā kurukṣetre divyatoyā sarasvatī 09,037.026a dakṣeṇa yajatā cāpi gaṅgādvāre sarasvatī 09,037.026b*0232_01 suveṇur iti vikhyātā prasrutā śīghragāminī 09,037.026c vimalodā bhagavatī brahmaṇā yajatā punaḥ 09,037.026e samāhūtā yayau tatra puṇye haimavate girau 09,037.027a ekībhūtās tatas tās tu tasmiṃs tīrthe samāgatāḥ 09,037.027c saptasārasvataṃ tīrthaṃ tatas tat prathitaṃ bhuvi 09,037.028a iti sapta sarasvatyo nāmataḥ parikīrtitāḥ 09,037.028c saptasārasvataṃ caiva tīrthaṃ puṇyaṃ tathā smṛtam 09,037.029a śṛṇu maṅkaṇakasyāpi kaumārabrahmacāriṇaḥ 09,037.029c āpagām avagāḍhasya rājan prakrīḍitaṃ mahat 09,037.030a dṛṣṭvā yadṛcchayā tatra striyam ambhasi bhārata 09,037.030c snāyantīṃ rucirāpāṅgīṃ digvāsasam aninditām 09,037.030e sarasvatyāṃ mahārāja caskande vīryam ambhasi 09,037.031a tad retaḥ sa tu jagrāha kalaśe vai mahātapāḥ 09,037.031b*0233_01 ṛṣiḥ paramadharmātmā tadā puruṣasattamaḥ 09,037.031c saptadhā pravibhāgaṃ tu kalaśasthaṃ jagāma ha 09,037.031e tatrarṣayaḥ sapta jātā jajñire marutāṃ gaṇāḥ 09,037.032a vāyuvego vāyubalo vāyuhā vāyumaṇḍalaḥ 09,037.032c vāyujvālo vāyuretā vāyucakraś ca vīryavān 09,037.032e evam ete samutpannā marutāṃ janayiṣṇavaḥ 09,037.033a idam anyac ca rājendra śṛṇv āścaryataraṃ bhuvi 09,037.033c maharṣeś caritaṃ yādṛk triṣu lokeṣu viśrutam 09,037.034a purā maṅkaṇakaḥ siddhaḥ kuśāgreṇeti naḥ śrutam 09,037.034c kṣataḥ kila kare rājaṃs tasya śākaraso 'sravat 09,037.034e sa vi śākarasaṃ dṛṣṭvā harṣāviṣṭaḥ pranṛttavān 09,037.035a tatas tasmin pranṛtte vai sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca yat 09,037.035c pranṛttam ubhayaṃ vīra tejasā tasya mohitam 09,037.036a brahmādibhiḥ surai rājann ṛṣibhiś ca tapodhanaiḥ 09,037.036c vijñapto vai mahādeva ṛṣer arthe narādhipa 09,037.036e nāyaṃ nṛtyed yathā deva tathā tvaṃ kartum arhasi 09,037.037a tato devo muniṃ dṛṣṭvā harṣāviṣṭam atīva ha 09,037.037c surāṇāṃ hitakāmārthaṃ mahādevo 'bhyabhāṣata 09,037.038a bho bho brāhmaṇa dharmajña kimarthaṃ narinartsi vai 09,037.038c harṣasthānaṃ kimarthaṃ vai tavedaṃ munisattama 09,037.038e tapasvino dharmapathe sthitasya dvijasattama 09,037.039 ṛṣir uvāca 09,037.039a kiṃ na paśyasi me brahman karāc chākarasaṃ srutam 09,037.039c yaṃ dṛṣṭvā vai pranṛtto 'haṃ harṣeṇa mahatā vibho 09,037.040a taṃ prahasyābravīd devo muniṃ rāgeṇa mohitam 09,037.040c ahaṃ na vismayaṃ vipra gacchāmīti prapaśya mām 09,037.041a evam uktvā muniśreṣṭhaṃ mahādevena dhīmatā 09,037.041c aṅgulyagreṇa rājendra svāṅguṣṭhas tāḍito 'bhavat 09,037.042a tato bhasma kṣatād rājan nirgataṃ himasaṃnibham 09,037.042c tad dṛṣṭvā vrīḍito rājan sa muniḥ pādayor gataḥ 09,037.042d*0234_01 mene devaṃ mahādevam idaṃ covāca vismitaḥ 09,037.042d*0235_01 uvāca pārvatīnātham indurekhāvataṃsakam 09,037.043 ṛṣir uvāca 09,037.043a nānyaṃ devād ahaṃ manye rudrāt parataraṃ mahat 09,037.043c surāsurasya jagato gatis tvam asi śūladhṛk 09,037.044a tvayā sṛṣṭam idaṃ viśvaṃ vadantīha manīṣiṇaḥ 09,037.044c tvām eva sarvaṃ viśati punar eva yugakṣaye 09,037.045a devair api na śakyas tvaṃ parijñātuṃ kuto mayā 09,037.045c tvayi sarve sma dṛśyante surā brahmādayo 'nagha 09,037.045c*0236_01 **** **** bhāvā ye jagati sthitāḥ 09,037.045c*0236_02 tvām upāsanta varadaṃ 09,037.046a sarvas tvam asi devānāṃ kartā kārayitā ca ha 09,037.046c tvatprasādāt surāḥ sarve modantīhākutobhayāḥ 09,037.046d*0237_01 tvaṃ prabhuḥ paramaiśvaryād adhikaṃ bhāsi śaṃkara 09,037.046d*0237_02 tvayi brahmā ca viṣṇuś ca lokān saṃdhārya tiṣṭhataḥ 09,037.046d*0237_03 tvanmūlaṃ ca jagat sarvaṃ tvadantaṃ ca maheśvara 09,037.046d*0237_04 tvayā hi vitatā lokā sapteme sarvasaṃbhava 09,037.046d*0237_05 sarvathā sarvabhūteśa tvām evārcanti daivatam 09,037.046d*0237_06 tvanmayaṃ hi jagat sarvaṃ bhūtaṃ sthāvarajaṅgamam 09,037.046d*0237_07 svargaṃ ca paramasthānaṃ nṛṇām abhyudayārthinām 09,037.046d*0237_08 dadāsi ca prasannas tvaṃ bhaktānāṃ parameśvara 09,037.046d*0237_09 anāvṛttipadaṃ nṝṇāṃ nityaṃ niḥśreyasārthinām 09,037.046d*0237_10 dadāsi karmiṇāṃ karma bhāvayan dhyānayogataḥ 09,037.046d*0237_11 na vṛthāsti mahādeva prasādas te maheśvara 09,037.046d*0237_12 yasmāt tvayopakaraṇāt karomi kamalekṣaṇa 09,037.046d*0237_13 prapadye śaraṇaṃ śaṃbhuṃ sarvadā sarvataḥ sthitam 09,037.046d*0237_14 karmaṇā manasā vācā tam evābhijagāma ha 09,037.047a evaṃ stutvā mahādevaṃ sa ṛṣiḥ praṇato 'bravīt 09,037.047b*0238_01 yad idaṃ cāpalaṃ deva kṛtam etat smayādikam 09,037.047c bhagavaṃs tvatprasādād vai tapo me na kṣared iti 09,037.048a tato devaḥ prītamanās tam ṛṣiṃ punar abravīt 09,037.048c tapas te vardhatāṃ vipra matprasādāt sahasradhā 09,037.048e āśrame ceha vatsyāmi tvayā sārdham ahaṃ sadā 09,037.049a saptasārasvate cāsmin yo mām arciṣyate naraḥ 09,037.049c na tasya durlabhaṃ kiṃ cid bhaviteha paratra ca 09,037.049e sārasvataṃ ca lokaṃ te gamiṣyanti na saṃśayaḥ 09,037.050a etan maṅkaṇakasyāpi caritaṃ bhūritejasaḥ 09,037.050b*0239_01 kathitaṃ ca nṛpatiśreṣṭha kiṃ bhūyaḥ kathayāmi te 09,037.050b*0240_01 saptasārasvataṃ cāpi yathotpannaṃ tathoditam 09,037.050c sa hi putraḥ sajanyāyām utpanno mātariśvanā 09,038.001 vaiśaṃpāyana uvāca 09,038.001a uṣitvā tatra rāmas tu saṃpūjyāśramavāsinaḥ 09,038.001c tathā maṅkaṇake prītiṃ śubhāṃ cakre halāyudhaḥ 09,038.002a dattvā dānaṃ dvijātibhyo rajanīṃ tām upoṣya ca 09,038.002c pūjito munisaṃghaiś ca prātar utthāya lāṅgalī 09,038.003a anujñāpya munīn sarvān spṛṣṭvā toyaṃ ca bhārata 09,038.003c prayayau tvarito rāmas tīrthahetor mahābalaḥ 09,038.004a tata auśanasaṃ tīrtham ājagāma halāyudhaḥ 09,038.004c kapālamocanaṃ nāma yatra mukto mahāmuniḥ 09,038.005a mahatā śirasā rājan grastajaṅgho mahodaraḥ 09,038.005c rākṣasasya mahārāja rāmakṣiptasya vai purā 09,038.006a tatra pūrvaṃ tapas taptaṃ kāvyena sumahātmanā 09,038.006c yatrāsya nītir akhilā prādurbhūtā mahātmanaḥ 09,038.006e tatrasthaś cintayām āsa daityadānavavigraham 09,038.007a tat prāpya ca balo rājaṃs tīrthapravaram uttamam 09,038.007c vidhivad dhi dadau vittaṃ brāhmaṇānāṃ mahātmanām 09,038.008 janamejaya uvāca 09,038.008a kapālamocanaṃ brahman kathaṃ yatra mahāmuniḥ 09,038.008c muktaḥ kathaṃ cāsya śiro lagnaṃ kena ca hetunā 09,038.009 vaiśaṃpāyana uvāca 09,038.009a purā vai daṇḍakāraṇye rāghaveṇa mahātmanā 09,038.009c vasatā rājaśārdūla rākṣasās tatra hiṃsitāḥ 09,038.010a janasthāne śiraś chinnaṃ rākṣasasya durātmanaḥ 09,038.010c kṣureṇa śitadhāreṇa tat papāta mahāvane 09,038.011a mahodarasya tal lagnaṃ jaṅghāyāṃ vai yadṛcchayā 09,038.011c vane vicarato rājann asthi bhittvāsphurat tadā 09,038.012a sa tena lagnena tadā dvijātir na śaśāka ha 09,038.012c abhigantuṃ mahāprājñas tīrthāny āyatanāni ca 09,038.013a sa pūtinā visravatā vedanārto mahāmuniḥ 09,038.013c jagāma sarvatīrthāni pṛthivyām iti naḥ śrutam 09,038.014a sa gatvā saritaḥ sarvāḥ samudrāṃś ca mahātapāḥ 09,038.014c kathayām āsa tat sarvam ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām 09,038.015a āplutaḥ sarvatīrtheṣu na ca mokṣam avāptavān 09,038.015c sa tu śuśrāva viprendro munīnāṃ vacanaṃ mahat 09,038.016a sarasvatyās tīrthavaraṃ khyātam auśanasaṃ tadā 09,038.016c sarvapāpapraśamanaṃ siddhakṣetram anuttamam 09,038.017a sa tu gatvā tatas tatra tīrtham auśanasaṃ dvijaḥ 09,038.017c tata auśanase tīrthe tasyopaspṛśatas tadā 09,038.017e tacchiraś caraṇaṃ muktvā papātāntarjale tadā 09,038.017f*0241_01 vimuktas tena śirasā paraṃ sukham avāpa ha 09,038.017f*0241_02 sa cāpy antarjale mūrdhā jagāmādarśanaṃ vibho 09,038.018a tataḥ sa virujo rājan pūtātmā vītakalmaṣaḥ 09,038.018c ājagāmāśramaṃ prītaḥ kṛtakṛtyo mahodaraḥ 09,038.019a so 'tha gatvāśramaṃ puṇyaṃ vipramukto mahātapāḥ 09,038.019c kathayām āsa tat sarvam ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām 09,038.020a te śrutvā vacanaṃ tasya tatas tīrthasya mānada 09,038.020c kapālamocanam iti nāma cakruḥ samāgatāḥ 09,038.020d*0242_01 sa cāpi tīrthapravaraṃ punar gatvā mahān ṛṣiḥ 09,038.020d*0242_02 pītvā payaḥ suvipulaṃ siddhim āyāt tadā muniḥ 09,038.021a tatra dattvā bahūn dāyān viprān saṃpūjya mādhavaḥ 09,038.021c jagāma vṛṣṇipravaro ruṣaṅgorāśramaṃ tadā 09,038.022a yatra taptaṃ tapo ghoram ārṣṭiṣeṇena bhārata 09,038.022c brāhmaṇyaṃ labdhavāṃs tatra viśvāmitro mahāmuniḥ 09,038.022d*0243_01 sarvakāmasamṛddhaṃ ca tad āśramapadaṃ mahat 09,038.022d*0243_02 munibhir brāhmaṇaiś caiva sevitaṃ sarvadā vibho 09,038.023a tato haladharaḥ śrīmān brāhmaṇaiḥ parivāritaḥ 09,038.023c jagāma yatra rājendra ruṣaṅgus tanum atyajat 09,038.024a ruṣaṅgur brāhmaṇo vṛddhas taponityaś ca bhārata 09,038.024c dehanyāse kṛtamanā vicintya bahudhā bahu 09,038.025a tataḥ sarvān upādāya tanayān vai mahātapāḥ 09,038.025c ruṣaṅgur abravīt tatra nayadhvaṃ mā pṛthūdakam 09,038.026a vijñāyātītavayasaṃ ruṣaṅguṃ te tapodhanāḥ 09,038.026c taṃ vai tīrtham upāninyuḥ sarasvatyās tapodhanam 09,038.027a sa taiḥ putrais tadā dhīmān ānīto vai sarasvatīm 09,038.027c puṇyāṃ tīrthaśatopetāṃ viprasaṃghair niṣevitām 09,038.028a sa tatra vidhinā rājann āplutaḥ sumahātapāḥ 09,038.028c jñātvā tīrthaguṇāṃś caiva prāhedam ṛṣisattamaḥ 09,038.028e suprītaḥ puruṣavyāghra sarvān putrān upāsataḥ 09,038.028f*0244_01 provāca karma tattvajñaḥ prītas tīrthasya darśanāt 09,038.029a sarasvaty uttare tīre yas tyajed ātmanas tanum 09,038.029c pṛthūdake japyaparo nainaṃ śvomaraṇaṃ tapet 09,038.030a tatrāplutya sa dharmātmā upaspṛśya halāyudhaḥ 09,038.030c dattvā caiva bahūn dāyān viprāṇāṃ vipravatsalaḥ 09,038.031a sasarja yatra bhagavāṃl lokāṃl lokapitāmahaḥ 09,038.031c yatrārṣṭiṣeṇaḥ kauravya brāhmaṇyaṃ saṃśitavrataḥ 09,038.031e tapasā mahatā rājan prāptavān ṛṣisattamaḥ 09,038.032a sindhudvīpaś ca rājarṣir devāpiś ca mahātapāḥ 09,038.032c brāhmaṇyaṃ labdhavān yatra viśvāmitro mahāmuniḥ 09,038.032e mahātapasvī bhagavān ugratejā mahātapāḥ 09,038.033a tatrājagāma balavān balabhadraḥ pratāpavān 09,039.001 janamejaya uvāca 09,039.001a katham ārṣṭiṣeṇo bhagavān vipulaṃ taptavāṃs tapaḥ 09,039.001c sindhudvīpaḥ kathaṃ cāpi brāhmaṇyaṃ labdhavāṃs tadā 09,039.002a devāpiś ca kathaṃ brahman viśvāmitraś ca sattama 09,039.002c tan mamācakṣva bhagavan paraṃ kautūhalaṃ hi me 09,039.003 vaiśaṃpāyana uvāca 09,039.003a purā kṛtayuge rājann ārṣṭiṣeṇo dvijottamaḥ 09,039.003c vasan gurukule nityaṃ nityam adhyayane rataḥ 09,039.004a tasya rājan gurukule vasato nityam eva ha 09,039.004c samāptiṃ nāgamad vidyā nāpi vedā viśāṃ pate 09,039.005a sa nirviṇṇas tato rājaṃs tapas tepe mahātapāḥ 09,039.005c tato vai tapasā tena prāpya vedān anuttamān 09,039.006a sa vidvān vedayuktaś ca siddhaś cāpy ṛṣisattamaḥ 09,039.006b*0245_01 tatāpa rājan saṃprāpya tīrthaṃ vai sumahātapāḥ 09,039.006c tatra tīrthe varān prādāt trīn eva sumahātapāḥ 09,039.007a asmiṃs tīrthe mahānadyā adyaprabhṛti mānavaḥ 09,039.007c āpluto vājimedhasya phalaṃ prāpnoti puṣkalam 09,039.008a adyaprabhṛti naivātra bhayaṃ vyālād bhaviṣyati 09,039.008c api cālpena yatnena phalaṃ prāpsyati puṣkalam 09,039.009a evam uktvā mahātejā jagāma tridivaṃ muniḥ 09,039.009c evaṃ siddhaḥ sa bhagavān ārṣṭiṣeṇaḥ pratāpavān 09,039.010a tasminn eva tadā tīrthe sindhudvīpaḥ pratāpavān 09,039.010c devāpiś ca mahārāja brāhmaṇyaṃ prāpatur mahat 09,039.011a tathā ca kauśikas tāta taponityo jitendriyaḥ 09,039.011c tapasā vai sutaptena brāhmaṇatvam avāptavān 09,039.012a gādhir nāma mahān āsīt kṣatriyaḥ prathito bhuvi 09,039.012c tasya putro 'bhavad rājan viśvāmitraḥ pratāpavān 09,039.013a sa rājā kauśikas tāta mahāyogy abhavat kila 09,039.013c sa putram abhiṣicyātha viśvāmitraṃ mahātapāḥ 09,039.014a dehanyāse manaś cakre tam ūcuḥ praṇatāḥ prajāḥ 09,039.014c na gantavyaṃ mahāprājña trāhi cāsmān mahābhayāt 09,039.015a evam uktaḥ pratyuvāca tato gādhiḥ prajās tadā 09,039.015c viśvasya jagato goptā bhaviṣyati suto mama 09,039.016a ity uktvā tu tato gādhir viśvāmitraṃ niveśya ca 09,039.016c jagāma tridivaṃ rājan viśvāmitro 'bhavan nṛpaḥ 09,039.016c*0246_01 **** **** pathā vai puṇyakarmaṇām 09,039.016c*0246_02 tathā gādhisuto rājā 09,039.016e na ca śaknoti pṛthivīṃ yatnavān api rakṣitum 09,039.017a tataḥ śuśrāva rājā sa rākṣasebhyo mahābhayam 09,039.017c niryayau nagarāc cāpi caturaṅgabalānvitaḥ 09,039.018a sa gatvā dūram adhvānaṃ vasiṣṭhāśramam abhyayāt 09,039.018c tasya te sainikā rājaṃś cakrus tatrānayān bahūn 09,039.019a tatas tu bhagavān vipro vasiṣṭho ''śramam abhyayāt 09,039.019c dadṛśe ca tataḥ sarvaṃ bhajyamānaṃ mahāvanam 09,039.020a tasya kruddho mahārāja vasiṣṭho munisattamaḥ 09,039.020c sṛjasva śabarān ghorān iti svāṃ gām uvāca ha 09,039.021a tathoktā sāsṛjad dhenuḥ puruṣān ghoradarśanān 09,039.021c te ca tad balam āsādya babhañjuḥ sarvatodiśam 09,039.022a tad dṛṣṭvā vidrutaṃ sainyaṃ viśvāmitras tu gādhijaḥ 09,039.022c tapaḥ paraṃ manyamānas tapasy eva mano dadhe 09,039.023a so 'smiṃs tīrthavare rājan sarasvatyāḥ samāhitaḥ 09,039.023c niyamaiś copavāsaiś ca karśayan deham ātmanaḥ 09,039.024a jalāhāro vāyubhakṣaḥ parṇāhāraś ca so 'bhavat 09,039.024c tathā sthaṇḍilaśāyī ca ye cānye niyamāḥ pṛthak 09,039.025a asakṛt tasya devās tu vratavighnaṃ pracakrire 09,039.025c na cāsya niyamād buddhir apayāti mahātmanaḥ 09,039.026a tataḥ pareṇa yatnena taptvā bahuvidhaṃ tapaḥ 09,039.026c tejasā bhāskarākāro gādhijaḥ samapadyata 09,039.027a tapasā tu tathā yuktaṃ viśvāmitraṃ pitāmahaḥ 09,039.027c amanyata mahātejā varado varam asya tat 09,039.028a sa tu vavre varaṃ rājan syām ahaṃ brāhmaṇas tv iti 09,039.028c tatheti cābravīd brahmā sarvalokapitāmahaḥ 09,039.029a sa labdhvā tapasogreṇa brāhmaṇatvaṃ mahāyaśāḥ 09,039.029c vicacāra mahīṃ kṛtsnāṃ kṛtakāmaḥ suropamaḥ 09,039.030a tasmiṃs tīrthavare rāmaḥ pradāya vividhaṃ vasu 09,039.030c payasvinīs tathā dhenūr yānāni śayanāni ca 09,039.031a tathā vastrāṇy alaṃkāraṃ bhakṣyaṃ peyaṃ ca śobhanam 09,039.031c adadān mudito rājan pūjayitvā dvijottamān 09,039.032a yayau rājaṃs tato rāmo bakasyāśramam antikāt 09,039.032c yatra tepe tapas tīvraṃ dālbhyo baka iti śrutiḥ 09,040.001 vaiśaṃpāyana uvāca 09,040.001a brahmayonibhir ākīrṇaṃ jagāma yadunandanaḥ 09,040.001c yatra dālbhyo bako rājan paśvarthaṃ sumahātapāḥ 09,040.001c*0247_01 **** **** dhṛtarāṣṭreṇa satkṛtaḥ 09,040.001c*0247_02 kiṃ cit prapāṃ pade mātraṃ (sic) 09,040.001e juhāva dhṛtarāṣṭrasya rāṣṭraṃ vaicitravīryiṇaḥ 09,040.002a tapasā ghorarūpeṇa karśayan deham ātmanaḥ 09,040.002c krodhena mahatāviṣṭo dharmātmā vai pratāpavān 09,040.003a purā hi naimiṣeyāṇāṃ satre dvādaśavārṣike 09,040.003c vṛtte viśvajito 'nte vai pāñcālān ṛṣayo 'gaman 09,040.004a tatreśvaram ayācanta dakṣiṇārthaṃ manīṣiṇaḥ 09,040.004b*0248_01 tatra te lebhire rājan pāñcālebhyo maharṣayaḥ 09,040.004c balānvitān vatsatarān nirvyādhīn ekaviṃśatim 09,040.004d*0249_01 teṣāṃ vipradadau rājā brāhmaṇānāṃ vṛṣāṃs tadā 09,040.005a tān abravīd bako vṛddho vibhajadhvaṃ paśūn iti 09,040.005c paśūn etān ahaṃ tyaktvā bhikṣiṣye rājasattamam 09,040.006a evam uktvā tato rājann ṛṣīn sarvān pratāpavān 09,040.006c jagāma dhṛtarāṣṭrasya bhavanaṃ brāhmaṇottamaḥ 09,040.007a sa samīpagato bhūtvā dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram 09,040.007c ayācata paśūn dālbhyaḥ sa cainaṃ ruṣito 'bravīt 09,040.008a yadṛcchayā mṛtā dṛṣṭvā gās tadā nṛpasattama 09,040.008c etān paśūn naya kṣipraṃ brahmabandho yadīcchasi 09,040.009a ṛṣis tv atha vacaḥ śrutvā cintayām āsa dharmavit 09,040.009c aho bata nṛśaṃsaṃ vai vākyam ukto 'smi saṃsadi 09,040.010a cintayitvā muhūrtaṃ ca roṣāviṣṭo dvijottamaḥ 09,040.010c matiṃ cakre vināśāya dhṛtarāṣṭrasya bhūpateḥ 09,040.011a sa utkṛtya mṛtānāṃ vai māṃsāni dvijasattamaḥ 09,040.011c juhāva dhṛtarāṣṭrasya rāṣṭraṃ narapateḥ purā 09,040.012a avakīrṇe sarasvatyās tīrthe prajvālya pāvakam 09,040.012c bako dālbhyo mahārāja niyamaṃ param āsthitaḥ 09,040.012e sa tair eva juhāvāsya rāṣṭraṃ māṃsair mahātapāḥ 09,040.013a tasmiṃs tu vidhivat satre saṃpravṛtte sudāruṇe 09,040.013c akṣīyata tato rāṣṭraṃ dhṛtarāṣṭrasya pārthiva 09,040.013d*0250_01 tataḥ prakṣīyamāṇaṃ tad rāṣṭraṃ tasya mahīpateḥ 09,040.014a chidyamānaṃ yathānantaṃ vanaṃ paraśunā vibho 09,040.014c babhūvāpahataṃ tac cāpy avakīrṇam acetanam 09,040.015a dṛṣṭvā tad avakīrṇaṃ tu rāṣṭraṃ sa manujādhipaḥ 09,040.015c babhūva durmanā rājaṃś cintayām āsa ca prabhuḥ 09,040.016a mokṣārtham akarod yatnaṃ brāhmaṇaiḥ sahitaḥ purā 09,040.016b*0251_01 na ca śreyo 'dhyagacchat tu kṣīyate rāṣṭram eva ca 09,040.016c athāsau pārthivaḥ khinnas te ca viprās tadā nṛpa 09,040.017a yadā cāpi na śaknoti rāṣṭraṃ mocayituṃ nṛpa 09,040.017c atha vaiprāśnikāṃs tatra papraccha janamejaya 09,040.018a tato vaiprāśnikāḥ prāhuḥ paśuviprakṛtas tvayā 09,040.018c māṃsair abhijuhotīti tava rāṣṭraṃ munir bakaḥ 09,040.019a tena te hūyamānasya rāṣṭrasyāsya kṣayo mahān 09,040.019c tasyaitat tapasaḥ karma yena te hy anayo mahān 09,040.019d*0252_01 yadīcchasi mahābāho śāntiṃ rāṣṭrasya bhūmipa 09,040.019e apāṃ kuñje sarasvatyās taṃ prasādaya pārthiva 09,040.020a sarasvatīṃ tato gatvā sa rājā bakam abravīt 09,040.020c nipatya śirasā bhūmau prāñjalir bharatarṣabha 09,040.021a prasādaye tvā bhagavann aparādhaṃ kṣamasva me 09,040.021c mama dīnasya lubdhasya maurkhyeṇa hatacetasaḥ 09,040.021e tvaṃ gatis tvaṃ ca me nāthaḥ prasādaṃ kartum arhasi 09,040.022a taṃ tathā vilapantaṃ tu śokopahatacetasam 09,040.022c dṛṣṭvā tasya kṛpā jajñe rāṣṭraṃ tac ca vyamocayat 09,040.023a ṛṣiḥ prasannas tasyābhūt saṃrambhaṃ ca vihāya saḥ 09,040.023c mokṣārthaṃ tasya rāṣṭrasya juhāva punar āhutim 09,040.024a mokṣayitvā tato rāṣṭraṃ pratigṛhya paśūn bahūn 09,040.024c hṛṣṭātmā naimiṣāraṇyaṃ jagāma punar eva hi 09,040.025a dhṛtarāṣṭro 'pi dharmātmā svasthacetā mahāmanāḥ 09,040.025c svam eva nagaraṃ rājā pratipede maharddhimat 09,040.026a tatra tīrthe mahārāja bṛhaspatir udāradhīḥ 09,040.026c asurāṇām abhāvāya bhāvāya ca divaukasām 09,040.027a māṃsair api juhāveṣṭim akṣīyanta tato 'surāḥ 09,040.027c daivatair api saṃbhagnā jitakāśibhir āhave 09,040.028a tatrāpi vidhivad dattvā brāhmaṇebhyo mahāyaśāḥ 09,040.028c vājinaḥ kuñjarāṃś caiva rathāṃś cāśvatarīyutān 09,040.029a ratnāni ca mahārhāṇi dhanaṃ dhānyaṃ ca puṣkalam 09,040.029c yayau tīrthaṃ mahābāhur yāyātaṃ pṛthivīpate 09,040.030a yatra yajñe yayātes tu mahārāja sarasvatī 09,040.030c sarpiḥ payaś ca susrāva nāhuṣasya mahātmanaḥ 09,040.031a tatreṣṭvā puruṣavyāghro yayātiḥ pṛthivīpatiḥ 09,040.031c ākrāmad ūrdhvaṃ mudito lebhe lokāṃś ca puṣkalān 09,040.031d*0253_01 punas tatra ca rājñas tu yayāter yajataḥ prabhoḥ 09,040.031d*0253_02 audāryaṃ paramaṃ kṛtvā bhaktiṃ cātmani śāśvatīm 09,040.031d*0253_03 dadau kāmān brāhmaṇebhyo yān yān yo manasecchati 09,040.031d*0253_04 yo yatra sthita eveha āhūto yajñasaṃstare 09,040.031d*0253_05 tasya tasya saric chreṣṭhā gṛhādiśayanādikam 09,040.031d*0253_06 yatra saṃbhojanaṃ caiva dānaṃ nānāvidhaṃ bahu 09,040.031d*0253_07 te manyamānā rājñas tu saṃpradānam anuttamam 09,040.031d*0253_08 rājānaṃ tuṣṭuvuḥ prītā dattvā caivāśiṣaḥ śubhāḥ 09,040.032a yayāter yajamānasya yatra rājan sarasvatī 09,040.032c prasṛtā pradadau kāmān brāhmaṇānāṃ mahātmanām 09,040.033a yatra yatra hi yo vipro yān yān kāmān abhīpsati 09,040.033c tatra tatra saricchreṣṭhā sasarja subahūn rasān 09,040.034a tatra devāḥ sagandharvāḥ prītā yajñasya saṃpadā 09,040.034c vismitā mānuṣāś cāsan dṛṣṭvā tāṃ yajñasaṃpadam 09,040.035a tatas tālaketur mahādharmasetur; mahātmā kṛtātmā mahādānanityaḥ 09,040.035c vasiṣṭhāpavāhaṃ mahābhīmavegaṃ; dhṛtātmā jitātmā samabhyājagāma 09,041.001 janamejaya uvāca 09,041.001a vasiṣṭhasyāpavāho vai bhīmavegaḥ kathaṃ nu saḥ 09,041.001c kimarthaṃ ca saricchreṣṭhā tam ṛṣiṃ pratyavāhayat 09,041.002a kena cāsyābhavad vairaṃ kāraṇaṃ kiṃ ca tat prabho 09,041.002c śaṃsa pṛṣṭo mahāprājña na hi tṛpyāmi kathyatām 09,041.003 vaiśaṃpāyana uvāca 09,041.003a viśvāmitrasya caivarṣer vasiṣṭhasya ca bhārata 09,041.003c bhṛśaṃ vairam abhūd rājaṃs tapaḥspardhākṛtaṃ mahat 09,041.004a āśramo vai vasiṣṭhasya sthāṇutīrthe 'bhavan mahān 09,041.004c pūrvataḥ paścimaś cāsīd viśvāmitrasya dhīmataḥ 09,041.005a yatra sthāṇur mahārāja taptavān sumahat tapaḥ 09,041.005c yatrāsya karma tad ghoraṃ pravadanti manīṣiṇaḥ 09,041.006a yatreṣṭvā bhagavān sthāṇuḥ pūjayitvā sarasvatīm 09,041.006c sthāpayām āsa tat tīrthaṃ sthāṇutīrtham iti prabho 09,041.007a tatra sarve surāḥ skandam abhyaṣiñcan narādhipa 09,041.007c senāpatyena mahatā surārivinibarhaṇam 09,041.008a tasmin sarasvatītīrthe viśvāmitro mahāmuniḥ 09,041.008c vasiṣṭhaṃ cālayām āsa tapasogreṇa tac chṛṇu 09,041.009a viśvāmitravasiṣṭhau tāv ahany ahani bhārata 09,041.009c spardhāṃ tapaḥkṛtāṃ tīvrāṃ cakratus tau tapodhanau 09,041.010a tatrāpy adhikasaṃtāpo viśvāmitro mahāmuniḥ 09,041.010c dṛṣṭvā tejo vasiṣṭhasya cintām abhijagāma ha 09,041.010e tasya buddhir iyaṃ hy āsīd dharmanityasya bhārata 09,041.011a iyaṃ sarasvatī tūrṇaṃ matsamīpaṃ tapodhanam 09,041.011c ānayiṣyati vegena vasiṣṭhaṃ japatāṃ varam 09,041.011e ihāgataṃ dvijaśreṣṭhaṃ haniṣyāmi na saṃśayaḥ 09,041.012a evaṃ niścitya bhagavān viśvāmitro mahāmuniḥ 09,041.012c sasmāra saritāṃ śreṣṭhāṃ krodhasaṃraktalocanaḥ 09,041.013a sā dhyātā muninā tena vyākulatvaṃ jagāma ha 09,041.013c jajñe cainaṃ mahāvīryaṃ mahākopaṃ ca bhāminī 09,041.014a tata enaṃ vepamānā vivarṇā prāñjalis tadā 09,041.014c upatasthe munivaraṃ viśvāmitraṃ sarasvatī 09,041.015a hatavīrā yathā nārī sābhavad duḥkhitā bhṛśam 09,041.015c brūhi kiṃ karavāṇīti provāca munisattamam 09,041.016a tām uvāca muniḥ kruddho vasiṣṭhaṃ śīghram ānaya 09,041.016c yāvad enaṃ nihanmy adya tac chrutvā vyathitā nadī 09,041.017a sāñjaliṃ tu tataḥ kṛtvā puṇḍarīkanibhekṣaṇā 09,041.017c vivyathe suvirūḍheva latā vāyusamīritā 09,041.018a tathāgatāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā vepamānāṃ kṛtāñjalim 09,041.018c viśvāmitro 'bravīt kruddho vasiṣṭhaṃ śīghram ānaya 09,041.019a tato bhītā saricchreṣṭhā cintayām āsa bhārata 09,041.019c ubhayoḥ śāpayor bhītā katham etad bhaviṣyati 09,041.019d*0254_01 prākampata bhṛśaṃ bhītā vāyunevāhatā latā 09,041.019d*0254_02 tathārūpāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā munir āha mahānadīm 09,041.019d*0254_03 avicāraṃ vasiṣṭhaṃ tvam ānayasvāntikaṃ mama 09,041.019d*0254_04 sā tasya vacanaṃ śrutvā jñātvā pāpaṃ cikīrṣitam 09,041.019d*0254_05 vasiṣṭhasya prabhāvaṃ ca jānanty apratimaṃ bhuvi 09,041.020a sābhigamya vasiṣṭhaṃ tu imam artham acodayat 09,041.020c yad uktā saritāṃ śreṣṭhā viśvāmitreṇa dhīmatā 09,041.021a ubhayoḥ śāpayor bhītā vepamānā punaḥ punaḥ 09,041.021c cintayitvā mahāśāpam ṛṣivitrāsitā bhṛśam 09,041.022a tāṃ kṛśāṃ ca vivarṇāṃ ca dṛṣṭvā cintāsamanvitām 09,041.022c uvāca rājan dharmātmā vasiṣṭho dvipadāṃ varaḥ 09,041.023a trāhy ātmānaṃ saricchreṣṭhe vaha māṃ śīghragāminī 09,041.023c viśvāmitraḥ śaped dhi tvāṃ mā kṛthās tvaṃ vicāraṇām 09,041.024a tasya tad vacanaṃ śrutvā kṛpāśīlasya sā sarit 09,041.024c cintayām āsa kauravya kiṃ kṛtaṃ sukṛtaṃ bhavet 09,041.025a tasyāś cintā samutpannā vasiṣṭho mayy atīva hi 09,041.025c kṛtavān hi dayāṃ nityaṃ tasya kāryaṃ hitaṃ mayā 09,041.026a atha kūle svake rājañ japantam ṛṣisattamam 09,041.026c juhvānaṃ kauśikaṃ prekṣya sarasvaty abhyacintayat 09,041.027a idam antaram ity eva tataḥ sā saritāṃ varā 09,041.027c kūlāpahāram akarot svena vegena sā sarit 09,041.028a tena kūlāpahāreṇa maitrāvaruṇir auhyata 09,041.028c uhyamānaś ca tuṣṭāva tadā rājan sarasvatīm 09,041.029a pitāmahasya sarasaḥ pravṛttāsi sarasvati 09,041.029c vyāptaṃ cedaṃ jagat sarvaṃ tavaivāmbhobhir uttamaiḥ 09,041.030a tvam evākāśagā devi megheṣūtsṛjase payaḥ 09,041.030c sarvāś cāpas tvam eveti tvatto vayam adhīmahe 09,041.031a puṣṭir dyutis tathā kīrtiḥ siddhir vṛddhir umā tathā 09,041.031c tvam eva vāṇī svāhā tvaṃ tvayy āyattam idaṃ jagat 09,041.031e tvam eva sarvabhūteṣu vasasīha caturvidhā 09,041.032a evaṃ sarasvatī rājan stūyamānā maharṣiṇā 09,041.032c vegenovāha taṃ vipraṃ viśvāmitrāśramaṃ prati 09,041.032e nyavedayata cābhīkṣṇaṃ viśvāmitrāya taṃ munim 09,041.033a tam ānītaṃ sarasvatyā dṛṣṭvā kopasamanvitaḥ 09,041.033b*0255_01 astrodyataḥ samuttiṣṭhad viśvāmitro muniṃ prati 09,041.033b*0255_02 taṃ gṛhītāyudhaṃ dṛṣṭvā vasiṣṭhāntakaraṃ munim 09,041.033b*0255_03 kauśikaṃ sumahat kruddhaṃ kālamṛtyum ivāparam 09,041.033c athānveṣat praharaṇaṃ vasiṣṭhāntakaraṃ tadā 09,041.034a taṃ tu kruddham abhiprekṣya brahmahatyābhayān nadī 09,041.034c apovāha vasiṣṭhaṃ tu prācīṃ diśam atandritā 09,041.034e ubhayoḥ kurvatī vākyaṃ vañcayitvā tu gādhijam 09,041.035a tato 'pavāhitaṃ dṛṣṭvā vasiṣṭham ṛṣisattamam 09,041.035c abravīd atha saṃkruddho viśvāmitro hy amarṣaṇaḥ 09,041.036a yasmān mā tvaṃ saricchreṣṭhe vañcayitvā punar gatā 09,041.036c śoṇitaṃ vaha kalyāṇi rakṣogrāmaṇisaṃmatam 09,041.037a tataḥ sarasvatī śaptā viśvāmitreṇa dhīmatā 09,041.037c avahac choṇitonmiśraṃ toyaṃ saṃvatsaraṃ tadā 09,041.038a atharṣayaś ca devāś ca gandharvāpsarasas tathā 09,041.038c sarasvatīṃ tathā dṛṣṭvā babhūvur bhṛśaduḥkhitāḥ 09,041.039a evaṃ vasiṣṭhāpavāho loke khyāto janādhipa 09,041.039c āgacchac ca punar mārgaṃ svam eva saritāṃ varā 09,042.001 vaiśaṃpāyana uvāca 09,042.001a sā śaptā tena kruddhena viśvāmitreṇa dhīmatā 09,042.001c tasmiṃs tīrthavare śubhre śoṇitaṃ samupāvahat 09,042.002a athājagmus tato rājan rākṣasās tatra bhārata 09,042.002c tatra te śoṇitaṃ sarve pibantaḥ sukham āsate 09,042.003a tṛptāś ca subhṛśaṃ tena sukhitā vigatajvarāḥ 09,042.003c nṛtyantaś ca hasantaś ca yathā svargajitas tathā 09,042.004a kasya cit tv atha kālasya ṛṣayaḥ satapodhanāḥ 09,042.004c tīrthayātrāṃ samājagmuḥ sarasvatyāṃ mahīpate 09,042.005a teṣu sarveṣu tīrtheṣu āplutya munipuṃgavāḥ 09,042.005c prāpya prītiṃ parāṃ cāpi tapolubdhā viśāradāḥ 09,042.005e prayayur hi tato rājan yena tīrthaṃ hi tat tathā 09,042.006a athāgamya mahābhāgās tat tīrthaṃ dāruṇaṃ tadā 09,042.006c dṛṣṭvā toyaṃ sarasvatyāḥ śoṇitena pariplutam 09,042.006e pīyamānaṃ ca rakṣobhir bahubhir nṛpasattama 09,042.007a tān dṛṣṭvā rākṣasān rājan munayaḥ saṃśitavratāḥ 09,042.007c paritrāṇe sarasvatyāḥ paraṃ yatnaṃ pracakrire 09,042.008a te tu sarve mahābhāgāḥ samāgamya mahāvratāḥ 09,042.008c āhūya saritāṃ śreṣṭhām idaṃ vacanam abruvan 09,042.009a kāraṇaṃ brūhi kalyāṇi kimarthaṃ te hrado hy ayam 09,042.009c evam ākulatāṃ yātaḥ śrutvā pāsyāmahe vayam 09,042.010a tataḥ sā sarvam ācaṣṭa yathāvṛttaṃ pravepatī 09,042.010c duḥkhitām atha tāṃ dṛṣṭvā ta ūcur vai tapodhanāḥ 09,042.011a kāraṇaṃ śrutam asmābhiḥ śāpaś caiva śruto 'naghe 09,042.011c kariṣyanti tu yat prāptaṃ sarva eva tapodhanāḥ 09,042.012a evam uktvā saricchreṣṭhām ūcus te 'tha parasparam 09,042.012c vimocayāmahe sarve śāpād etāṃ sarasvatīm 09,042.012d*0256_01 te sarve brāhmaṇā rājaṃs tapobhir niyamais tathā 09,042.012d*0256_02 upavāsaiś ca vividhair yamaiḥ kaṣṭavratais tathā 09,042.012d*0256_03 ārādhya paśubhartāraṃ mahādevaṃ jagatpatim 09,042.012d*0256_04 mokṣayām āsus tāṃ devīṃ saricchreṣṭhāṃ sarasvatīm 09,042.013a teṣāṃ tu vacanād eva prakṛtisthā sarasvatī 09,042.013c prasannasalilā jajñe yathā pūrvaṃ tathaiva hi 09,042.013d*0257_01 evam uktvā ca munayo duḥkhāc caināṃ vyamocayan 09,042.013e vimuktā ca saricchreṣṭhā vibabhau sā yathā purā 09,042.014a dṛṣṭvā toyaṃ sarasvatyā munibhis tais tathā kṛtam 09,042.014b*0258_01 tān eva śaraṇaṃ jagmū rākṣasāḥ kṣudhitās tathā 09,042.014c kṛtāñjalīs tato rājan rākṣasāḥ kṣudhayārditāḥ 09,042.014e ūcus tān vai munīn sarvān kṛpāyuktān punaḥ punaḥ 09,042.015a vayaṃ hi kṣudhitāś caiva dharmād dhīnāś ca śāśvatāt 09,042.015c na ca naḥ kāmakāro 'yaṃ yad vayaṃ pāpakāriṇaḥ 09,042.016a yuṣmākaṃ cāprasādena duṣkṛtena ca karmaṇā 09,042.016c pakṣo 'yaṃ vardhate 'smākaṃ yataḥ sma brahmarākṣasāḥ 09,042.017a evaṃ hi vaiśyaśūdrāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ tathaiva ca 09,042.017c ye brāhmaṇān pradviṣanti te bhavantīha rākṣasāḥ 09,042.018a ācāryam ṛtvijaṃ caiva guruṃ vṛddhajanaṃ tathā 09,042.018c prāṇino ye 'vamanyante te bhavantīha rākṣasāḥ 09,042.018e yoṣitāṃ caiva pāpānāṃ yonidoṣeṇa vardhate 09,042.018f*0259_01 pakṣo 'smākam ṛṣiśreṣṭhā yad atrānantaraṃ kṣamam 09,042.019a tat kurudhvam ihāsmākaṃ kāruṇyaṃ dvijasattamāḥ 09,042.019c śaktā bhavantaḥ sarveṣāṃ lokānām api tāraṇe 09,042.020a teṣāṃ te munayaḥ śrutvā tuṣṭuvus tāṃ mahānadīm 09,042.020c mokṣārthaṃ rakṣasāṃ teṣām ūcuḥ prayatamānasāḥ 09,042.021a kṣutakīṭāvapannaṃ ca yac cocchiṣṭāśitaṃ bhavet 09,042.021c keśāvapannam ādhūtam ārugṇam api yad bhavet 09,042.021d*0260_01 avadhūtam avijñātam atiśītaṃ ca yad bhavet 09,042.021d*0260_02 patitānnaṃ sūtikānnaṃ puṃścalyānnaṃ ca yad bhavet 09,042.021e śvabhiḥ saṃspṛṣṭam annaṃ ca bhāgo 'sau rakṣasām iha 09,042.022a tasmāj jñātvā sadā vidvān etāny annāni varjayet 09,042.022c rākṣasānnam asau bhuṅkte yo bhuṅkte hy annam īdṛśam 09,042.023a śodhayitvā tatas tīrtham ṛṣayas te tapodhanāḥ 09,042.023c mokṣārthaṃ rākṣasānāṃ ca nadīṃ tāṃ pratyacodayan 09,042.024a maharṣīṇāṃ mataṃ jñātvā tataḥ sā saritāṃ varā 09,042.024c aruṇām ānayām āsa svāṃ tanuṃ puruṣarṣabha 09,042.025a tasyāṃ te rākṣasāḥ snātvā tanūs tyaktvā divaṃ gatāḥ 09,042.025c aruṇāyāṃ mahārāja brahmahatyāpahā hi sā 09,042.026a etam artham abhijñāya devarājaḥ śatakratuḥ 09,042.026c tasmiṃs tīrthavare snātvā vimuktaḥ pāpmanā kila 09,042.027 janamejaya uvāca 09,042.027a kimarthaṃ bhagavāñ śakro brahmahatyām avāptavān 09,042.027c katham asmiṃś ca tīrthe vai āplutyākalmaṣo 'bhavat 09,042.028 vaiśaṃpāyana uvāca 09,042.028a śṛṇuṣvaitad upākhyānaṃ yathāvṛttaṃ janeśvara 09,042.028c yathā bibheda samayaṃ namucer vāsavaḥ purā 09,042.029a namucir vāsavād bhītaḥ sūryaraśmiṃ samāviśat 09,042.029c tenendraḥ sakhyam akarot samayaṃ cedam abravīt 09,042.030a nārdreṇa tvā na śuṣkeṇa na rātrau nāpi vāhani 09,042.030c vadhiṣyāmy asuraśreṣṭha sakhe satyena te śape 09,042.031a evaṃ sa kṛtvā samayaṃ sṛṣṭvā nīhāram īśvaraḥ 09,042.031c cicchedāsya śiro rājann apāṃ phenena vāsavaḥ 09,042.032a tac chiro namuceś chinnaṃ pṛṣṭhataḥ śakram anvayāt 09,042.032c he mitrahan pāpa iti bruvāṇaṃ śakram antikāt 09,042.033a evaṃ sa śirasā tena codyamānaḥ punaḥ punaḥ 09,042.033c pitāmahāya saṃtapta evam arthaṃ nyavedayat 09,042.034a tam abravīl lokagurur aruṇāyāṃ yathāvidhi 09,042.034c iṣṭvopaspṛśa devendra brahmahatyāpahā hi sā 09,042.034d*0261_01 eṣā puṇyajalā śakra kṛtā munibhir eva tu 09,042.034d*0261_02 nigūḍham asyā gamanam ihāsīt pūrvam eva tu 09,042.034d*0261_03 tato 'bhyetyāruṇāṃ devīṃ plāvayām āsa vāriṇā 09,042.034d*0261_04 sarasvatyāruṇāyāś ca puṇyo 'yaṃ saṃgamo mahān 09,042.034d*0261_05 iha tvaṃ yaja devendra dada dānāny anekaśaḥ 09,042.034d*0261_06 atrāplutya sughorāt tvaṃ pātakād vipramokṣyase 09,042.035a ity uktaḥ sa sarasvatyāḥ kuñje vai janamejaya 09,042.035c iṣṭvā yathāvad balabhid aruṇāyām upāspṛśat 09,042.036a sa muktaḥ pāpmanā tena brahmahatyākṛtena ha 09,042.036b*0262_01 brahmaṇo vacanāc chakro 'yajad yajñair anekaśaḥ 09,042.036b*0262_02 dattvā dānāny anekāni snātvā tīrthe śatakratuḥ 09,042.036b*0262_03 vipāpmā virajāḥ śrīmān brahmavadhyāṃ vidhūya saḥ 09,042.036c jagāma saṃhṛṣṭamanās tridivaṃ tridaśeśvaraḥ 09,042.037a śiras tac cāpi namuces tatraivāplutya bhārata 09,042.037c lokān kāmadughān prāptam akṣayān rājasattama 09,042.038a tatrāpy upaspṛśya balo mahātmā; dattvā ca dānāni pṛthagvidhāni 09,042.038c avāpya dharmaṃ param āryakarmā; jagāma somasya mahat sa tīrtham 09,042.039a yatrāyajad rājasūyena somaḥ; sākṣāt purā vidhivat pārthivendra 09,042.039c atrir dhīmān vipramukhyo babhūva; hotā yasmin kratumukhye mahātmā 09,042.040a yasyānte 'bhūt sumahān dānavānāṃ; daiteyānāṃ rākṣasānāṃ ca devaiḥ 09,042.040c sa saṃgrāmas tārakākhyaḥ sutīvro; yatra skandas tārakākhyaṃ jaghāna 09,042.041a senāpatyaṃ labdhavān devatānāṃ; mahāseno yatra daityāntakartā 09,042.041c sākṣāc cātra nyavasat kārttikeyaḥ; sadā kumāro yatra sa plakṣarājaḥ 09,043.001 janamejaya uvāca 09,043.001a sarasvatyāḥ prabhāvo 'yam uktas te dvijasattama 09,043.001c kumārasyābhiṣekaṃ tu brahman vyākhyātum arhasi 09,043.002a yasmin kāle ca deśe ca yathā ca vadatāṃ vara 09,043.002c yaiś cābhiṣikto bhagavān vidhinā yena ca prabhuḥ 09,043.003a skando yathā ca daityānām akarot kadanaṃ mahat 09,043.003c tathā me sarvam ācakṣva paraṃ kautūhalaṃ hi me 09,043.004 vaiśaṃpāyana uvāca 09,043.004a kuruvaṃśasya sadṛśam idaṃ kautūhalaṃ tava 09,043.004c harṣam utpādayaty etad vaco me janamejaya 09,043.005a hanta te kathayiṣyāmi śṛṇvānasya janādhipa 09,043.005c abhiṣekaṃ kumārasya prabhāvaṃ ca mahātmanaḥ 09,043.006a tejo māheśvaraṃ skannam agnau prapatitaṃ purā 09,043.006c tat sarvabhakṣo bhagavān nāśakad dagdhum akṣayam 09,043.007a tenāsīdati tejasvī dīptimān havyavāhanaḥ 09,043.007c na caiva dhārayām āsa garbhaṃ tejomayaṃ tadā 09,043.008a sa gaṅgām abhisaṃgamya niyogād brahmaṇaḥ prabhuḥ 09,043.008c garbham āhitavān divyaṃ bhāskaropamatejasam 09,043.009a atha gaṅgāpi taṃ garbham asahantī vidhāraṇe 09,043.009c utsasarja girau ramye himavaty amarārcite 09,043.010a sa tatra vavṛdhe lokān āvṛtya jvalanātmajaḥ 09,043.010c dadṛśur jvalanākāraṃ taṃ garbham atha kṛttikāḥ 09,043.011a śarastambe mahātmānam analātmajam īśvaram 09,043.011c mamāyam iti tāḥ sarvāḥ putrārthinyo 'bhicakramuḥ 09,043.012a tāsāṃ viditvā bhāvaṃ taṃ mātṝṇāṃ bhagavān prabhuḥ 09,043.012c prasnutānāṃ payaḥ ṣaḍbhir vadanair apibat tadā 09,043.013a taṃ prabhāvaṃ samālakṣya tasya bālasya kṛttikāḥ 09,043.013c paraṃ vismayam āpannā devyo divyavapurdharāḥ 09,043.014a yatrotsṛṣṭaḥ sa bhagavān gaṅgayā girimūrdhani 09,043.014c sa śailaḥ kāñcanaḥ sarvaḥ saṃbabhau kurusattama 09,043.015a vardhatā caiva garbheṇa pṛthivī tena rañjitā 09,043.015c ataś ca sarve saṃvṛttā girayaḥ kāñcanākarāḥ 09,043.016a kumāraś ca mahāvīryaḥ kārttikeya iti smṛtaḥ 09,043.016c gāṅgeyaḥ pūrvam abhavan mahāyogabalānvitaḥ 09,043.017a sa devas tapasā caiva vīryeṇa ca samanvitaḥ 09,043.017c vavṛdhe 'tīva rājendra candravat priyadarśanaḥ 09,043.018a sa tasmin kāñcane divye śarastambe śriyā vṛtaḥ 09,043.018c stūyamānas tadā śete gandharvair munibhis tathā 09,043.019a tathainam anvanṛtyanta devakanyāḥ sahasraśaḥ 09,043.019c divyavāditranṛttajñāḥ stuvantyaś cārudarśanāḥ 09,043.020a anvāste ca nadī devaṃ gaṅgā vai saritāṃ varā 09,043.020c dadhāra pṛthivī cainaṃ bibhratī rūpam uttamam 09,043.021a jātakarmādikās tasya kriyāś cakre bṛhaspatiḥ 09,043.021c vedaś cainaṃ caturmūrtir upatasthe kṛtāñjaliḥ 09,043.022a dhanurvedaś catuṣpādaḥ śastragrāmaḥ sasaṃgrahaḥ 09,043.022c tatrainaṃ samupātiṣṭhat sākṣād vāṇī ca kevalā 09,043.023a sa dadarśa mahāvīryaṃ devadevam umāpatim 09,043.023c śailaputryā sahāsīnaṃ bhūtasaṃghaśatair vṛtam 09,043.024a nikāyā bhūtasaṃghānāṃ paramādbhutadarśanāḥ 09,043.024c vikṛtā vikṛtākārā vikṛtābharaṇadhvajāḥ 09,043.025a vyāghrasiṃharkṣavadanā biḍālamakarānanāḥ 09,043.025c vṛṣadaṃśamukhāś cānye gajoṣṭravadanās tathā 09,043.026a ulūkavadanāḥ ke cid gṛdhragomāyudarśanāḥ 09,043.026c krauñcapārāvatanibhair vadanai rāṅkavair api 09,043.027a śvāvicchalyakagodhānāṃ kharaiḍakagavāṃ tathā 09,043.027c sadṛśāni vapūṃṣy anye tatra tatra vyadhārayan 09,043.028a ke cic chailāmbudaprakhyāś cakrālātagadāyudhāḥ 09,043.028c ke cid añjanapuñjābhāḥ ke cic chvetācalaprabhāḥ 09,043.029a saptamātṛgaṇāś caiva samājagmur viśāṃ pate 09,043.029c sādhyā viśve 'tha maruto vasavaḥ pitaras tathā 09,043.030a rudrādityās tathā siddhā bhujagā dānavāḥ khagāḥ 09,043.030c brahmā svayaṃbhūr bhagavān saputraḥ saha viṣṇunā 09,043.031a śakras tathābhyayād draṣṭuṃ kumāravaram acyutam 09,043.031c nāradapramukhāś cāpi devagandharvasattamāḥ 09,043.032a devarṣayaś ca siddhāś ca bṛhaspatipurogamāḥ 09,043.032c ṛbhavo nāma varadā devānām api devatāḥ 09,043.032e te 'pi tatra samājagmur yāmā dhāmāś ca sarvaśaḥ 09,043.033a sa tu bālo 'pi bhagavān mahāyogabalānvitaḥ 09,043.033c abhyājagāma deveśaṃ śūlahastaṃ pinākinam 09,043.034a tam āvrajantam ālakṣya śivasyāsīn manogatam 09,043.034c yugapac chailaputryāś ca gaṅgāyāḥ pāvakasya ca 09,043.035a kiṃ nu pūrvam ayaṃ bālo gauravād abhyupaiṣyati 09,043.035c api mām iti sarveṣāṃ teṣām āsīn manogatam 09,043.036a teṣām etam abhiprāyaṃ caturṇām upalakṣya saḥ 09,043.036c yugapad yogam āsthāya sasarja vividhās tanūḥ 09,043.037a tato 'bhavac caturmūrtiḥ kṣaṇena bhagavān prabhuḥ 09,043.037c skandaḥ śākho viśākhaś ca naigameṣaś ca pṛṣṭhataḥ 09,043.038a evaṃ sa kṛtvā hy ātmānaṃ caturdhā bhagavān prabhuḥ 09,043.038c yato rudras tataḥ skando jagāmādbhutadarśanaḥ 09,043.039a viśākhas tu yayau yena devī girivarātmajā 09,043.039c śākho yayau ca bhagavān vāyumūrtir vibhāvasum 09,043.039e naigameṣo 'gamad gaṅgāṃ kumāraḥ pāvakaprabhaḥ 09,043.040a sarve bhāsvaradehās te catvāraḥ samarūpiṇaḥ 09,043.040c tān samabhyayur avyagrās tad adbhutam ivābhavat 09,043.041a hāhākāro mahān āsīd devadānavarakṣasām 09,043.041c tad dṛṣṭvā mahad āścaryam adbhutaṃ romaharṣaṇam 09,043.042a tato rudraś ca devī ca pāvakaś ca pitāmaham 09,043.042c gaṅgayā sahitāḥ sarve praṇipetur jagatpatim 09,043.043a praṇipatya tatas te tu vidhivad rājapuṃgava 09,043.043c idam ūcur vaco rājan kārttikeyapriyepsayā 09,043.044a asya bālasya bhagavann ādhipatyaṃ yathepsitam 09,043.044c asmatpriyārthaṃ deveśa sadṛśaṃ dātum arhasi 09,043.045a tataḥ sa bhagavān dhīmān sarvalokapitāmahaḥ 09,043.045c manasā cintayām āsa kim ayaṃ labhatām iti 09,043.046a aiśvaryāṇi hi sarvāṇi devagandharvarakṣasām 09,043.046c bhūtayakṣavihaṃgānāṃ pannagānāṃ ca sarvaśaḥ 09,043.047a pūrvam evādideśāsau nikāyeṣu mahātmanām 09,043.047c samarthaṃ ca tam aiśvarye mahāmatir amanyata 09,043.048a tato muhūrtaṃ sa dhyātvā devānāṃ śreyasi sthitaḥ 09,043.048c senāpatyaṃ dadau tasmai sarvabhūteṣu bhārata 09,043.049a sarvadevanikāyānāṃ ye rājānaḥ pariśrutāḥ 09,043.049c tān sarvān vyādideśāsmai sarvabhūtapitāmahaḥ 09,043.050a tataḥ kumāram ādāya devā brahmapurogamāḥ 09,043.050c abhiṣekārtham ājagmuḥ śailendraṃ sahitās tataḥ 09,043.051a puṇyāṃ haimavatīṃ devīṃ saricchreṣṭhāṃ sarasvatīm 09,043.051c samantapañcake yā vai triṣu lokeṣu viśrutā 09,043.052a tatra tīre sarasvatyāḥ puṇye sarvaguṇānvite 09,043.052c niṣedur devagandharvāḥ sarve saṃpūrṇamānasāḥ 09,044.001 vaiśaṃpāyana uvāca 09,044.001a tato 'bhiṣekasaṃbhārān sarvān saṃbhṛtya śāstrataḥ 09,044.001c bṛhaspatiḥ samiddhe 'gnau juhāvājyaṃ yathāvidhi 09,044.002a tato himavatā datte maṇipravaraśobhite 09,044.002c divyaratnācite divye niṣaṇṇaḥ paramāsane 09,044.003a sarvamaṅgalasaṃbhārair vidhimantrapuraskṛtam 09,044.003c ābhiṣecanikaṃ dravyaṃ gṛhītvā devatāgaṇāḥ 09,044.004a indrāviṣṇū mahāvīryau sūryācandramasau tathā 09,044.004c dhātā caiva vidhātā ca tathā caivānilānalau 09,044.005a pūṣṇā bhagenāryamṇā ca aṃśena ca vivasvatā 09,044.005c rudraś ca sahito dhīmān mitreṇa varuṇena ca 09,044.006a rudrair vasubhir ādityair aśvibhyāṃ ca vṛtaḥ prabhuḥ 09,044.006c viśvedevair marudbhiś ca sādhyaiś ca pitṛbhiḥ saha 09,044.007a gandharvair apsarobhiś ca yakṣarākṣasapannagaiḥ 09,044.007c devarṣibhir asaṃkhyeyais tathā brahmarṣibhir varaiḥ 09,044.008a vaikhānasair vālakhilyair vāyvāhārair marīcipaiḥ 09,044.008c bhṛgubhiś cāṅgirobhiś ca yatibhiś ca mahātmabhiḥ 09,044.008e sarvair vidyādharaiḥ puṇyair yogasiddhais tathā vṛtaḥ 09,044.009a pitāmahaḥ pulastyaś ca pulahaś ca mahātapāḥ 09,044.009c aṅgirāḥ kaśyapo 'triś ca marīcir bhṛgur eva ca 09,044.010a kratur haraḥ pracetāś ca manur dakṣas tathaiva ca 09,044.010c ṛtavaś ca grahāś caiva jyotīṃṣi ca viśāṃ pate 09,044.011a mūrtimatyaś ca sarito vedāś caiva sanātanāḥ 09,044.011c samudrāś ca hradāś caiva tīrthāni vividhāni ca 09,044.011e pṛthivī dyaur diśaś caiva pādapāś ca janādhipa 09,044.012a aditir devamātā ca hrīḥ śrīḥ svāhā sarasvatī 09,044.012c umā śacī sinīvālī tathā cānumatiḥ kuhūḥ 09,044.012e rākā ca dhiṣaṇā caiva patnyaś cānyā divaukasām 09,044.013a himavāṃś caiva vindhyaś ca meruś cānekaśṛṅgavān 09,044.013c airāvataḥ sānucaraḥ kalāḥ kāṣṭhās tathaiva ca 09,044.013e māsārdhamāsā ṛtavas tathā rātryahanī nṛpa 09,044.014a uccaiḥśravā hayaśreṣṭho nāgarājaś ca vāmanaḥ 09,044.014c aruṇo garuḍaś caiva vṛkṣāś cauṣadhibhiḥ saha 09,044.015a dharmaś ca bhagavān devaḥ samājagmur hi saṃgatāḥ 09,044.015c kālo yamaś ca mṛtyuś ca yamasyānucarāś ca ye 09,044.016a bahulatvāc ca noktā ye vividhā devatāgaṇāḥ 09,044.016c te kumārābhiṣekārthaṃ samājagmus tatas tataḥ 09,044.017a jagṛhus te tadā rājan sarva eva divaukasaḥ 09,044.017c ābhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ maṅgalāni ca sarvaśaḥ 09,044.018a divyasaṃbhārasaṃyuktaiḥ kalaśaiḥ kāñcanair nṛpa 09,044.018c sarasvatībhiḥ puṇyābhir divyatoyābhir eva tu 09,044.019a abhyaṣiñcan kumāraṃ vai saṃprahṛṣṭā divaukasaḥ 09,044.019c senāpatiṃ mahātmānam asurāṇāṃ bhayāvaham 09,044.020a purā yathā mahārāja varuṇaṃ vai jaleśvaram 09,044.020c tathābhyaṣiñcad bhagavān brahmā lokapitāmahaḥ 09,044.020e kaśyapaś ca mahātejā ye cānye nānukīrtitāḥ 09,044.021a tasmai brahmā dadau prīto balino vātaraṃhasaḥ 09,044.021c kāmavīryadharān siddhān mahāpāriṣadān prabhuḥ 09,044.022a nandiṣeṇaṃ lohitākṣaṃ ghaṇṭākarṇaṃ ca saṃmatam 09,044.022c caturtham asyānucaraṃ khyātaṃ kumudamālinam 09,044.023a tataḥ sthāṇuṃ mahāvegaṃ mahāpāriṣadaṃ kratum 09,044.023c māyāśatadharaṃ kāmaṃ kāmavīryabalānvitam 09,044.023e dadau skandāya rājendra surārivinibarhaṇam 09,044.024a sa hi devāsure yuddhe daityānāṃ bhīmakarmaṇām 09,044.024c jaghāna dorbhyāṃ saṃkruddhaḥ prayutāni caturdaśa 09,044.025a tathā devā dadus tasmai senāṃ nairṛtasaṃkulām 09,044.025c devaśatrukṣayakarīm ajayyāṃ viśvarūpiṇīm 09,044.026a jayaśabdaṃ tataś cakrur devāḥ sarve savāsavāḥ 09,044.026c gandharvayakṣarakṣāṃsi munayaḥ pitaras tathā 09,044.027a yamaḥ prādād anucarau yamakālopamāv ubhau 09,044.027c unmāthaṃ ca pramāthaṃ ca mahāvīryau mahādyutī 09,044.028a subhrājo bhāskaraś caiva yau tau sūryānuyāyinau 09,044.028c tau sūryaḥ kārttikeyāya dadau prītaḥ pratāpavān 09,044.029a kailāsaśṛṅgasaṃkāśau śvetamālyānulepanau 09,044.029c somo 'py anucarau prādān maṇiṃ sumaṇim eva ca 09,044.030a jvālājihvaṃ tathā jyotir ātmajāya hutāśanaḥ 09,044.030c dadāv anucarau śūrau parasainyapramāthinau 09,044.031a parighaṃ ca vaṭaṃ caiva bhīmaṃ ca sumahābalam 09,044.031c dahatiṃ dahanaṃ caiva pracaṇḍau vīryasaṃmatau 09,044.031e aṃśo 'py anucarān pañca dadau skandāya dhīmate 09,044.032a utkrośaṃ paṅkajaṃ caiva vajradaṇḍadharāv ubhau 09,044.032c dadāv analaputrāya vāsavaḥ paravīrahā 09,044.032e tau hi śatrūn mahendrasya jaghnatuḥ samare bahūn 09,044.033a cakraṃ vikramakaṃ caiva saṃkramaṃ ca mahābalam 09,044.033c skandāya trīn anucarān dadau viṣṇur mahāyaśāḥ 09,044.034a vardhanaṃ nandanaṃ caiva sarvavidyāviśāradau 09,044.034c skandāya dadatuḥ prītāv aśvinau bharatarṣabha 09,044.035a kundanaṃ kusumaṃ caiva kumudaṃ ca mahāyaśāḥ 09,044.035c ḍambarāḍambarau caiva dadau dhātā mahātmane 09,044.036a vakrānuvakrau balinau meṣavaktrau balotkaṭau 09,044.036c dadau tvaṣṭā mahāmāyau skandāyānucarau varau 09,044.037a suvrataṃ satyasaṃdhaṃ ca dadau mitro mahātmane 09,044.037c kumārāya mahātmānau tapovidyādharau prabhuḥ 09,044.038a sudarśanīyau varadau triṣu lokeṣu viśrutau 09,044.038c suprabhaṃ ca mahātmānaṃ śubhakarmāṇam eva ca 09,044.038e kārttikeyāya saṃprādād vidhātā lokaviśrutau 09,044.039a pālitakaṃ kālikaṃ ca mahāmāyāvināv ubhau 09,044.039c pūṣā ca pārṣadau prādāt kārttikeyāya bhārata 09,044.040a balaṃ cātibalaṃ caiva mahāvaktrau mahābalau 09,044.040c pradadau kārttikeyāya vāyur bharatasattama 09,044.041a ghasaṃ cātighasaṃ caiva timivaktrau mahābalau 09,044.041c pradadau kārttikeyāya varuṇaḥ satyasaṃgaraḥ 09,044.042a suvarcasaṃ mahātmānaṃ tathaivāpy ativarcasam 09,044.042c himavān pradadau rājan hutāśanasutāya vai 09,044.043a kāñcanaṃ ca mahātmānaṃ meghamālinam eva ca 09,044.043c dadāv anucarau merur agniputrāya bhārata 09,044.044a sthiraṃ cātisthiraṃ caiva merur evāparau dadau 09,044.044c mahātmane 'gniputrāya mahābalaparākramau 09,044.045a ucchritaṃ cātiśṛṅgaṃ ca mahāpāṣāṇayodhinau 09,044.045c pradadāv agniputrāya vindhyaḥ pāriṣadāv ubhau 09,044.046a saṃgrahaṃ vigrahaṃ caiva samudro 'pi gadādharau 09,044.046c pradadāv agniputrāya mahāpāriṣadāv ubhau 09,044.047a unmādaṃ puṣpadantaṃ ca śaṅkukarṇaṃ tathaiva ca 09,044.047c pradadāv agniputrāya pārvatī śubhadarśanā 09,044.048a jayaṃ mahājayaṃ caiva nāgau jvalanasūnave 09,044.048c pradadau puruṣavyāghra vāsukiḥ pannageśvaraḥ 09,044.049a evaṃ sādhyāś ca rudrāś ca vasavaḥ pitaras tathā 09,044.049c sāgarāḥ saritaś caiva girayaś ca mahābalāḥ 09,044.050a daduḥ senāgaṇādhyakṣāñ śūlapaṭṭiśadhāriṇaḥ 09,044.050c divyapraharaṇopetān nānāveṣavibhūṣitān 09,044.051a śṛṇu nāmāni cānyeṣāṃ ye 'nye skandasya sainikāḥ 09,044.051c vividhāyudhasaṃpannāś citrābharaṇavarmiṇaḥ 09,044.052a śaṅkukarṇo nikumbhaś ca padmaḥ kumuda eva ca 09,044.052c ananto dvādaśabhujas tathā kṛṣṇopakṛṣṇakau 09,044.053a droṇaśravāḥ kapiskandhaḥ kāñcanākṣo jalaṃdhamaḥ 09,044.053c akṣasaṃtarjano rājan kunadīkas tamobhrakṛt 09,044.054a ekākṣo dvādaśākṣaś ca tathaivaikajaṭaḥ prabhuḥ 09,044.054c sahasrabāhur vikaṭo vyāghrākṣaḥ kṣitikampanaḥ 09,044.055a puṇyanāmā sunāmā ca suvaktraḥ priyadarśanaḥ 09,044.055c pariśrutaḥ kokanadaḥ priyamālyānulepanaḥ 09,044.056a ajodaro gajaśirāḥ skandhākṣaḥ śatalocanaḥ 09,044.056c jvālājihvaḥ karālaś ca sitakeśo jaṭī hariḥ 09,044.056d*0263_01 pariśrutaḥ kokanadaḥ kṛṣṇakeśo jaṭādharaḥ 09,044.057a caturdaṃṣṭro 'ṣṭajihvaś ca meghanādaḥ pṛthuśravāḥ 09,044.057c vidyudakṣo dhanurvaktro jaṭharo mārutāśanaḥ 09,044.058a udarākṣo jhaṣākṣaś ca vajranābho vasuprabhaḥ 09,044.058c samudravego rājendra śailakampī tathaiva ca 09,044.059a putrameṣaḥ pravāhaś ca tathā nandopanandakau 09,044.059c dhūmraḥ śvetaḥ kaliṅgaś ca siddhārtho varadas tathā 09,044.060a priyakaś caiva nandaś ca gonandaś ca pratāpavān 09,044.060c ānandaś ca pramodaś ca svastiko dhruvakas tathā 09,044.061a kṣemavāpaḥ sujātaś ca siddhayātraś ca bhārata 09,044.061c govrajaḥ kanakāpīḍo mahāpāriṣadeśvaraḥ 09,044.062a gāyano hasanaś caiva bāṇaḥ khaḍgaś ca vīryavān 09,044.062c vaitālī cātitālī ca tathā katikavātikau 09,044.063a haṃsajaḥ paṅkadigdhāṅgaḥ samudronmādanaś ca ha 09,044.063c raṇotkaṭaḥ prahāsaś ca śvetaśīrṣaś ca nandakaḥ 09,044.064a kālakaṇṭhaḥ prabhāsaś ca tathā kumbhāṇḍako 'paraḥ 09,044.064c kālakākṣaḥ sitaś caiva bhūtalonmathanas tathā 09,044.064d*0264_01 samudronmadanaś caiva mahānādī raṇotkaṭaḥ 09,044.064d*0264_02 kālakaś ca prahāsaś ca tathāṅgārakavahnikau 09,044.064d*0264_03 ete cānye ca bahavo mahāśālī raṇotkaṭaḥ 09,044.065a yajñavāhaḥ pravāhaś ca devayājī ca somapaḥ 09,044.065c sajālaś ca mahātejāḥ krathakrāthau ca bhārata 09,044.066a tuhanaś ca tuhānaś ca citradevaś ca vīryavān 09,044.066c madhuraḥ suprasādaś ca kirīṭī ca mahābalaḥ 09,044.067a vasano madhuvarṇaś ca kalaśodara eva ca 09,044.067c dhamanto manmathakaraḥ sūcīvaktraś ca vīryavān 09,044.068a śvetavaktraḥ suvaktraś ca cāruvaktraś ca pāṇḍuraḥ 09,044.068c daṇḍabāhuḥ subāhuś ca rajaḥ kokilakas tathā 09,044.069a acalaḥ kanakākṣaś ca bālānām ayikaḥ prabhuḥ 09,044.069c saṃcārakaḥ kokanado gṛdhravaktraś ca jambukaḥ 09,044.070a lohāśavaktro jaṭharaḥ kumbhavaktraś ca kuṇḍakaḥ 09,044.070c madgugrīvaś ca kṛṣṇaujā haṃsavaktraś ca candrabhāḥ 09,044.070d*0265_01 candramāḥ pāṇikarmā ca uḍukaś ca mahābalaḥ 09,044.071a pāṇikūrmā ca śambūkaḥ pañcavaktraś ca śikṣakaḥ 09,044.071c cāṣavaktraś ca jambūkaḥ śākavaktraś ca kuṇḍakaḥ 09,044.072a yogayuktā mahātmānaḥ satataṃ brāhmaṇapriyāḥ 09,044.072c paitāmahā mahātmāno mahāpāriṣadāś ca ha 09,044.072e yauvanasthāś ca bālāś ca vṛddhāś ca janamejaya 09,044.073a sahasraśaḥ pāriṣadāḥ kumāram upatasthire 09,044.073c vaktrair nānāvidhair ye tu śṛṇu tāñ janamejaya 09,044.074a kūrmakukkuṭavaktrāś ca śaśolūkamukhās tathā 09,044.074a*0266_01 **** **** dīrghavaktrāś ca bhārata 09,044.074a*0266_02 śvagomāyumukhāś caiva 09,044.074c kharoṣṭravadanāś caiva varāhavadanās tathā 09,044.075a manuṣyameṣavaktrāś ca sṛgālavadanās tathā 09,044.075c bhīmā makaravaktrāś ca śiṃśumāramukhās tathā 09,044.076a mārjāraśaśavaktrāś ca dīrghavaktrāś ca bhārata 09,044.076c nakulolūkavaktrāś ca śvavaktrāś ca tathāpare 09,044.077a ākhubabhrukavaktrāś ca mayūravadanās tathā 09,044.077c matsyameṣānanāś cānye ajāvimahiṣānanāḥ 09,044.078a ṛkṣaśārdūlavaktrāś ca dvīpisiṃhānanās tathā 09,044.078c bhīmā gajānanāś caiva tathā nakramukhāḥ pare 09,044.079a garuḍānanāḥ khaḍgamukhā vṛkakākamukhās tathā 09,044.079c gokharoṣṭramukhāś cānye vṛṣadaṃśamukhās tathā 09,044.080a mahājaṭharapādāṅgās tārakākṣāś ca bhārata 09,044.080c pārāvatamukhāś cānye tathā vṛṣamukhāḥ pare 09,044.081a kokilāvadanāś cānye śyenatittirikānanāḥ 09,044.081c kṛkalāsamukhāś caiva virajombaradhāriṇaḥ 09,044.082a vyālavaktrāḥ śūlamukhāś caṇḍavaktrāḥ śatānanāḥ 09,044.082c āśīviṣāś cīradharā gonāsāvaraṇās tathā 09,044.083a sthūlodarāḥ kṛśāṅgāś ca sthūlāṅgāś ca kṛśodarāḥ 09,044.083c hrasvagrīvā mahākarṇā nānāvyālavibhūṣitāḥ 09,044.084a gajendracarmavasanās tathā kṛṣṇājināmbarāḥ 09,044.084c skandhemukhā mahārāja tathā hy udaratomukhāḥ 09,044.085a pṛṣṭhemukhā hanumukhās tathā jaṅghāmukhā api 09,044.085c pārśvānanāś ca bahavo nānādeśamukhās tathā 09,044.086a tathā kīṭapataṃgānāṃ sadṛśāsyā gaṇeśvarāḥ 09,044.086c nānāvyālamukhāś cānye bahubāhuśirodharāḥ 09,044.087a nānāvṛkṣabhujāḥ ke cit kaṭiśīrṣās tathāpare 09,044.087c bhujaṃgabhogavadanā nānāgulmanivāsinaḥ 09,044.088a cīrasaṃvṛtagātrāś ca tathā phalakavāsasaḥ 09,044.088c nānāveṣadharāś caiva carmavāsasa eva ca 09,044.088c*0267_01 **** **** nānāmālyānulepanāḥ 09,044.088c*0267_02 nānāvastradharāś caiva 09,044.089a uṣṇīṣiṇo mukuṭinaḥ kambugrīvāḥ suvarcasaḥ 09,044.089c kirīṭinaḥ pañcaśikhās tathā kaṭhinamūrdhajāḥ 09,044.090a triśikhā dviśikhāś caiva tathā saptaśikhāḥ pare 09,044.090c śikhaṇḍino mukuṭino muṇḍāś ca jaṭilās tathā 09,044.091a citramālyadharāḥ ke cit ke cid romānanās tathā 09,044.091c divyamālyāmbaradharāḥ satataṃ priyavigrahāḥ 09,044.091d*0268_01 vigrahaikarasā nityam ajeyāḥ surasattamaiḥ 09,044.092a kṛṣṇā nirmāṃsavaktrāś ca dīrghapṛṣṭhā nirūdarāḥ 09,044.092c sthūlapṛṣṭhā hrasvapṛṣṭhāḥ pralambodaramehanāḥ 09,044.093a mahābhujā hrasvabhujā hrasvagātrāś ca vāmanāḥ 09,044.093c kubjāś ca dīrghajaṅghāś ca hastikarṇaśirodharāḥ 09,044.094a hastināsāḥ kūrmanāsā vṛkanāsās tathāpare 09,044.094c dīrghoṣṭhā dīrghajihvāś ca vikarālā hy adhomukhāḥ 09,044.095a mahādaṃṣṭrā hrasvadaṃṣṭrāś caturdaṃṣṭrās tathāpare 09,044.095c vāraṇendranibhāś cānye bhīmā rājan sahasraśaḥ 09,044.096a suvibhaktaśarīrāś ca dīptimantaḥ svalaṃkṛtāḥ 09,044.096c piṅgākṣāḥ śaṅkukarṇāś ca vakranāsāś ca bhārata 09,044.097a pṛthudaṃṣṭrā mahādaṃṣṭrāḥ sthūlauṣṭhā harimūrdhajāḥ 09,044.097c nānāpādauṣṭhadaṃṣṭrāś ca nānāhastaśirodharāḥ 09,044.097e nānāvarmabhir ācchannā nānābhāṣāś ca bhārata 09,044.098a kuśalā deśabhāṣāsu jalpanto 'nyonyam īśvarāḥ 09,044.098c hṛṣṭāḥ paripatanti sma mahāpāriṣadās tathā 09,044.099a dīrghagrīvā dīrghanakhā dīrghapādaśirobhujāḥ 09,044.099c piṅgākṣā nīlakaṇṭhāś ca lambakarṇāś ca bhārata 09,044.100a vṛkodaranibhāś caiva ke cid añjanasaṃnibhāḥ 09,044.100c śvetāṅgā lohitagrīvāḥ piṅgākṣāś ca tathāpare 09,044.100e kalmāṣā bahavo rājaṃś citravarṇāś ca bhārata 09,044.101a cāmarāpīḍakanibhāḥ śvetalohitarājayaḥ 09,044.101c nānāvarṇāḥ savarṇāś ca mayūrasadṛśaprabhāḥ 09,044.101d*0269_01 nānāpraharaṇā ye vai nānāśastrāstrakovidāḥ 09,044.102a punaḥ praharaṇāny eṣāṃ kīrtyamānāni me śṛṇu 09,044.102c śeṣaiḥ kṛtaṃ pāriṣadair āyudhānāṃ parigraham 09,044.103a pāśodyatakarāḥ ke cid vyāditāsyāḥ kharānanāḥ 09,044.103c pṛthvakṣā nīlakaṇṭhāś ca tathā parighabāhavaḥ 09,044.104a śataghnīcakrahastāś ca tathā musalapāṇayaḥ 09,044.104c śūlāsihastāś ca tathā mahākāyā mahābalāḥ 09,044.105a gadābhuśuṇḍihastāś ca tathā tomarapāṇayaḥ 09,044.105c asimudgarahastāś ca daṇḍahastāś ca bhārata 09,044.106a āyudhair vividhair ghorair mahātmāno mahājavāḥ 09,044.106c mahābalā mahāvegā mahāpāriṣadās tathā 09,044.107a abhiṣekaṃ kumārasya dṛṣṭvā hṛṣṭā raṇapriyāḥ 09,044.107c ghaṇṭājālapinaddhāṅgā nanṛtus te mahaujasaḥ 09,044.108a ete cānye ca bahavo mahāpāriṣadā nṛpa 09,044.108c upatasthur mahātmānaṃ kārttikeyaṃ yaśasvinam 09,044.109a divyāś cāpy āntarikṣāś ca pārthivāś cānilopamāḥ 09,044.109c vyādiṣṭā daivataiḥ śūrāḥ skandasyānucarābhavan 09,044.110a tādṛśānāṃ sahasrāṇi prayutāny arbudāni ca 09,044.110c abhiṣiktaṃ mahātmānaṃ parivāryopatasthire 09,045.001 vaiśaṃpāyana uvāca 09,045.001a śṛṇu mātṛgaṇān rājan kumārānucarān imān 09,045.001c kīrtyamānān mayā vīra sapatnagaṇasūdanān 09,045.002a yaśasvinīnāṃ mātṝṇāṃ śṛṇu nāmāni bhārata 09,045.002c yābhir vyāptās trayo lokāḥ kalyāṇībhiś carācarāḥ 09,045.003a prabhāvatī viśālākṣī palitā gonasī tathā 09,045.003c śrīmatī bahulā caiva tathaiva bahuputrikā 09,045.004a apsujātā ca gopālī bṛhadambālikā tathā 09,045.004c jayāvatī mālatikā dhruvaratnā bhayaṃkarī 09,045.005a vasudāmā sudāmā ca viśokā nandinī tathā 09,045.005c ekacūḍā mahācūḍā cakranemiś ca bhārata 09,045.006a uttejanī jayatsenā kamalākṣy atha śobhanā 09,045.006c śatruṃjayā tathā caiva krodhanā śalabhī kharī 09,045.007a mādhavī śubhavaktrā ca tīrthanemiś ca bhārata 09,045.007c gītapriyā ca kalyāṇī kadrulā cāmitāśanā 09,045.008a meghasvanā bhogavatī subhrūś ca kanakāvatī 09,045.008c alātākṣī vīryavatī vidyujjihvā ca bhārata 09,045.009a padmāvatī sunakṣatrā kandarā bahuyojanā 09,045.009c saṃtānikā ca kauravya kamalā ca mahābalā 09,045.010a sudāmā bahudāmā ca suprabhā ca yaśasvinī 09,045.010c nṛtyapriyā ca rājendra śatolūkhalamekhalā 09,045.011a śataghaṇṭā śatānandā bhaganandā ca bhāminī 09,045.011c vapuṣmatī candraśītā bhadrakālī ca bhārata 09,045.012a saṃkārikā niṣkuṭikā bhramā catvaravāsinī 09,045.012c sumaṅgalā svastimatī vṛddhikāmā jayapriyā 09,045.013a dhanadā suprasādā ca bhavadā ca jaleśvarī 09,045.013c eḍī bheḍī sameḍī ca vetālajananī tathā 09,045.013e kaṇḍūtiḥ kālikā caiva devamitrā ca bhārata 09,045.014a lambasī ketakī caiva citrasenā tathā balā 09,045.014c kukkuṭikā śaṅkhanikā tathā jarjarikā nṛpa 09,045.015a kuṇḍārikā kokalikā kaṇḍarā ca śatodarī 09,045.015c utkrāthinī jareṇā ca mahāvegā ca kaṅkaṇā 09,045.016a manojavā kaṇṭakinī praghasā pūtanā tathā 09,045.016b*0270_01 vegapāṣviṭapāvāsā kānanākrīḍanaprabhā 09,045.016c khaśayā curvyuṭir vāmā krośanātha taḍitprabhā 09,045.017a maṇḍodarī ca tuṇḍā ca koṭarā meghavāsinī 09,045.017c subhagā lambinī lambā vasucūḍā vikatthanī 09,045.018a ūrdhvaveṇīdharā caiva piṅgākṣī lohamekhalā 09,045.018c pṛthuvaktrā madhurikā madhukumbhā tathaiva ca 09,045.019a pakṣālikā manthanikā jarāyur jarjarānanā 09,045.019c khyātā dahadahā caiva tathā dhamadhamā nṛpa 09,045.020a khaṇḍakhaṇḍā ca rājendra pūṣaṇā maṇikuṇḍalā 09,045.020c amocā caiva kauravya tathā lambapayodharā 09,045.021a veṇuvīṇādharā caiva piṅgākṣī lohamekhalā 09,045.021c śaśolūkamukhī kṛṣṇā kharajaṅghā mahājavā 09,045.022a śiśumāramukhī śvetā lohitākṣī vibhīṣaṇā 09,045.022c jaṭālikā kāmacarī dīrghajihvā balotkaṭā 09,045.023a kāleḍikā vāmanikā mukuṭā caiva bhārata 09,045.023c lohitākṣī mahākāyā haripiṇḍī ca bhūmipa 09,045.024a ekākṣarā sukusumā kṛṣṇakarṇī ca bhārata 09,045.024c kṣurakarṇī catuṣkarṇī karṇaprāvaraṇā tathā 09,045.025a catuṣpathaniketā ca gokarṇī mahiṣānanā 09,045.025c kharakarṇī mahākarṇī bherīsvanamahāsvanā 09,045.026a śaṅkhakumbhasvanā caiva bhaṅgadā ca mahābalā 09,045.026c gaṇā ca sugaṇā caiva tathābhīty atha kāmadā 09,045.027a catuṣpatharatā caiva bhūtitīrthānyagocarā 09,045.027c paśudā vittadā caiva sukhadā ca mahāyaśāḥ 09,045.027e payodā gomahiṣadā suviṣāṇā ca bhārata 09,045.028a pratiṣṭhā supratiṣṭhā ca rocamānā surocanā 09,045.028c gokarṇī ca sukarṇī ca sasirā stherikā tathā 09,045.028e ekacakrā megharavā meghamālā virocanā 09,045.029a etāś cānyāś ca bahavo mātaro bharatarṣabha 09,045.029c kārttikeyānuyāyinyo nānārūpāḥ sahasraśaḥ 09,045.030a dīrghanakhyo dīrghadantyo dīrghatuṇḍyaś ca bhārata 09,045.030c saralā madhurāś caiva yauvanasthāḥ svalaṃkṛtāḥ 09,045.031a māhātmyena ca saṃyuktāḥ kāmarūpadharās tathā 09,045.031c nirmāṃsagātryaḥ śvetāś ca tathā kāñcanasaṃnibhāḥ 09,045.032a kṛṣṇameghanibhāś cānyā dhūmrāś ca bharatarṣabha 09,045.032c aruṇābhā mahābhāgā dīrghakeśyaḥ sitāmbarāḥ 09,045.033a ūrdhvaveṇīdharāś caiva piṅgākṣyo lambamekhalāḥ 09,045.033c lambodaryo lambakarṇās tathā lambapayodharāḥ 09,045.034a tāmrākṣyas tāmravarṇāś ca haryakṣyaś ca tathāparāḥ 09,045.034c varadāḥ kāmacāriṇyo nityapramuditās tathā 09,045.035a yāmyo raudryas tathā saumyāḥ kauberyo 'tha mahābalāḥ 09,045.035c vāruṇyo 'tha ca māhendryas tathāgneyyaḥ paraṃtapa 09,045.036a vāyavyaś cātha kaumāryo brāhmyaś ca bharatarṣabha 09,045.036b*0271_01 vaiṣṇavyaś ca tathā sauryo vārāhyaś ca mahābalāḥ 09,045.036b*0272_01 vaiṣṇavyo 'tibhayāś cānyāḥ krūrarūpā bhayaṃkarāḥ 09,045.036c rūpeṇāpsarasāṃ tulyā jave vāyusamās tathā 09,045.037a parapuṣṭopamā vākye tatharddhyā dhanadopamāḥ 09,045.037c śakravīryopamāś caiva dīptyā vahnisamās tathā 09,045.037d*0273_01 śatrūṇāṃ vigrahe nityaṃ bhayadās tā bhavanty uta 09,045.037d*0273_02 kāmarūpadharāś caiva jave vāyusamās tathā 09,045.037d*0273_03 acintyabalavīryāś ca tathācintyaparākramāḥ 09,045.038a vṛkṣacatvaravāsinyaś catuṣpathaniketanāḥ 09,045.038c guhāśmaśānavāsinyaḥ śailaprasravaṇālayāḥ 09,045.039a nānābharaṇadhāriṇyo nānāmālyāmbarās tathā 09,045.039c nānāvicitraveṣāś ca nānābhāṣās tathaiva ca 09,045.039d*0274_01 nānāvidhair bahuguṇaiś citrāyudhavibhūṣaṇaiḥ 09,045.040a ete cānye ca bahavo gaṇāḥ śatrubhayaṃkarāḥ 09,045.040c anujagmur mahātmānaṃ tridaśendrasya saṃmate 09,045.040d*0275_01 divyāś ca pradadau tasmai nānāratnasamācitāḥ 09,045.041a tataḥ śaktyastram adadad bhagavān pākaśāsanaḥ 09,045.041c guhāya rājaśārdūla vināśāya suradviṣām 09,045.042a mahāsvanāṃ mahāghaṇṭāṃ dyotamānāṃ sitaprabhām 09,045.042c taruṇādityavarṇāṃ ca patākāṃ bharatarṣabha 09,045.043a dadau paśupatis tasmai sarvabhūtamahācamūm 09,045.043c ugrāṃ nānāpraharaṇāṃ tapovīryabalānvitām 09,045.043d*0276_01 ajeyāṃ svaguṇair yuktāṃ nāmnā senāṃ dhanaṃjayām 09,045.043d*0276_02 rudratulyabalair guptāṃ yodhānām ayutais tribhiḥ 09,045.043d*0276_03 na sā vijānāti raṇāt kadā cid vinivartitum 09,045.044a viṣṇur dadau vaijayantīṃ mālāṃ balavivardhinīm 09,045.044c umā dadau cārajasī vāsasī sūryasaprabhe 09,045.045a gaṅgā kamaṇḍaluṃ divyam amṛtodbhavam uttamam 09,045.045c dadau prītyā kumārāya daṇḍaṃ caiva bṛhaspatiḥ 09,045.046a garuḍo dayitaṃ putraṃ mayūraṃ citrabarhiṇam 09,045.046c aruṇas tāmracūḍaṃ ca pradadau caraṇāyudham 09,045.047a pāśaṃ tu varuṇo rājā balavīryasamanvitam 09,045.047c kṛṣṇājinaṃ tathā brahmā brahmaṇyāya dadau prabhuḥ 09,045.047e samareṣu jayaṃ caiva pradadau lokabhāvanaḥ 09,045.048a senāpatyam anuprāpya skando devagaṇasya ha 09,045.048c śuśubhe jvalito 'rciṣmān dvitīya iva pāvakaḥ 09,045.048e tataḥ pāriṣadaiś caiva mātṛbhiś ca samanvitaḥ 09,045.048f*0277_01 yayau daityavināśāya hlādayan surapuṃgavān 09,045.049a sā senā nairṛtī bhīmā saghaṇṭocchritaketanā 09,045.049c sabherīśaṅkhamurajā sāyudhā sapatākinī 09,045.049e śāradī dyaur ivābhāti jyotirbhir upaśobhitā 09,045.050a tato devanikāyās te bhūtasenāgaṇās tathā 09,045.050c vādayām āsur avyagrā bherīśaṅkhāṃś ca puṣkalān 09,045.051a paṭahāñ jharjharāṃś caiva kṛkacān goviṣāṇikān 09,045.051c āḍambarān gomukhāṃś ca ḍiṇḍimāṃś ca mahāsvanān 09,045.052a tuṣṭuvus te kumāraṃ ca sarve devāḥ savāsavāḥ 09,045.052c jaguś ca devagandharvā nanṛtuś cāpsarogaṇāḥ 09,045.053a tataḥ prīto mahāsenas tridaśebhyo varaṃ dadau 09,045.053c ripūn hantāsmi samare ye vo vadhacikīrṣavaḥ 09,045.054a pratigṛhya varaṃ devās tasmād vibudhasattamāt 09,045.054c prītātmāno mahātmāno menire nihatān ripūn 09,045.055a sarveṣāṃ bhūtasaṃghānāṃ harṣān nādaḥ samutthitaḥ 09,045.055c apūrayata lokāṃs trīn vare datte mahātmanā 09,045.056a sa niryayau mahāseno mahatyā senayā vṛtaḥ 09,045.056c vadhāya yudhi daityānāṃ rakṣārthaṃ ca divaukasām 09,045.057a vyavasāyo jayo dharmaḥ siddhir lakṣmīr dhṛtiḥ smṛtiḥ 09,045.057c mahāsenasya sainyānām agre jagmur narādhipa 09,045.058a sa tayā bhīmayā devaḥ śūlamudgarahastayā 09,045.058b*0278_01 jvalitālātadhāriṇyā citrābharaṇavarmayā 09,045.058c gadāmusalanārācaśaktitomarahastayā 09,045.058e dṛptasiṃhaninādinyā vinadya prayayau guhaḥ 09,045.059a taṃ dṛṣṭvā sarvadaiteyā rākṣasā dānavās tathā 09,045.059c vyadravanta diśaḥ sarvā bhayodvignāḥ samantataḥ 09,045.059e abhyadravanta devās tān vividhāyudhapāṇayaḥ 09,045.060a dṛṣṭvā ca sa tataḥ kruddhaḥ skandas tejobalānvitaḥ 09,045.060c śaktyastraṃ bhagavān bhīmaṃ punaḥ punar avāsṛjat 09,045.060e ādadhac cātmanas tejo haviṣeddha ivānalaḥ 09,045.061a abhyasyamāne śaktyastre skandenāmitatejasā 09,045.061c ulkājvālā mahārāja papāta vasudhātale 09,045.062a saṃhrādayantaś ca tathā nirghātāś cāpatan kṣitau 09,045.062c yathāntakālasamaye sughorāḥ syus tathā nṛpa 09,045.063a kṣiptā hy ekā tathā śaktiḥ sughorānalasūnunā 09,045.063c tataḥ koṭyo viniṣpetuḥ śaktīnāṃ bharatarṣabha 09,045.064a sa śaktyastreṇa saṃgrāme jaghāna bhagavān prabhuḥ 09,045.064c daityendraṃ tārakaṃ nāma mahābalaparākramam 09,045.064e vṛtaṃ daityāyutair vīrair balibhir daśabhir nṛpa 09,045.065a mahiṣaṃ cāṣṭabhiḥ padmair vṛtaṃ saṃkhye nijaghnivān 09,045.065c tripādaṃ cāyutaśatair jaghāna daśabhir vṛtam 09,045.066a hradodaraṃ nikharvaiś ca vṛtaṃ daśabhir īśvaraḥ 09,045.066c jaghānānucaraiḥ sārdhaṃ vividhāyudhapāṇibhiḥ 09,045.067a tatrākurvanta vipulaṃ nādaṃ vadhyatsu śatruṣu 09,045.067c kumārānucarā rājan pūrayanto diśo daśa 09,045.067d*0279_01 nanṛtuś ca vavalguś ca jahasuś ca mudānvitāḥ 09,045.068a śaktyastrasya tu rājendra tato 'rcirbhiḥ samantataḥ 09,045.068b*0280_01 trailokyaṃ trāsitaṃ sarvaṃ jṛmbhamāṇābhir eva ca 09,045.068c dagdhāḥ sahasraśo daityā nādaiḥ skandasya cāpare 09,045.069a patākayāvadhūtāś ca hatāḥ ke cit suradviṣaḥ 09,045.069c ke cid ghaṇṭāravatrastā nipetur vasudhātale 09,045.069e ke cit praharaṇaiś chinnā vinipetur gatāsavaḥ 09,045.070a evaṃ suradviṣo 'nekān balavān ātatāyinaḥ 09,045.070c jaghāna samare vīraḥ kārttikeyo mahābalaḥ 09,045.071a bāṇo nāmātha daiteyo baleḥ putro mahābalaḥ 09,045.071c krauñcaṃ parvatam āsādya devasaṃghān abādhata 09,045.072a tam abhyayān mahāsenaḥ suraśatrum udāradhīḥ 09,045.072c sa kārttikeyasya bhayāt krauñcaṃ śaraṇam eyivān 09,045.073a tataḥ krauñcaṃ mahāmanyuḥ krauñcanādanināditam 09,045.073c śaktyā bibheda bhagavān kārttikeyo 'gnidattayā 09,045.074a saśālaskandhasaralaṃ trastavānaravāraṇam 09,045.074c pulinatrastavihagaṃ viniṣpatitapannagam 09,045.075a golāṅgūlarkṣasaṃghaiś ca dravadbhir anunāditam 09,045.075c kuraṅgagatinirghoṣam udbhrāntasṛmarācitam 09,045.076a viniṣpatadbhiḥ śarabhaiḥ siṃhaiś ca sahasā drutaiḥ 09,045.076c śocyām api daśāṃ prāpto rarājaiva sa parvataḥ 09,045.077a vidyādharāḥ samutpetus tasya śṛṅganivāsinaḥ 09,045.077c kiṃnarāś ca samudvignāḥ śaktipātaravoddhatāḥ 09,045.078a tato daityā viniṣpetuḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 09,045.078c pradīptāt parvataśreṣṭhād vicitrābharaṇasrajaḥ 09,045.079a tān nijaghnur atikramya kumārānucarā mṛdhe 09,045.079b*0281_01 sa caiva bhagavān kruddho daityendrasya sutaṃ tadā 09,045.079b*0281_02 sahānujaṃ jaghānāśu vṛtraṃ devapatir yathā 09,045.079c bibheda śaktyā krauñcaṃ ca pāvakiḥ paravīrahā 09,045.080a bahudhā caikadhā caiva kṛtvātmānaṃ mahātmanā 09,045.080c śaktiḥ kṣiptā raṇe tasya pāṇim eti punaḥ punaḥ 09,045.081a evaṃprabhāvo bhagavān ato bhūyaś ca pāvakiḥ 09,045.081b*0282_01 śauryād dviguṇayogena tejasā yaśasā śriyā 09,045.081c krauñcas tena vinirbhinno daityāś ca śataśo hatāḥ 09,045.082a tataḥ sa bhagavān devo nihatya vibudhadviṣaḥ 09,045.082c sabhājyamāno vibudhaiḥ paraṃ harṣam avāpa ha 09,045.082d*0283_01 bhinne krauñce girivare caṇḍaputre ca pātite 09,045.083a tato dundubhayo rājan neduḥ śaṅkhāś ca bhārata 09,045.083c mumucur devayoṣāś ca puṣpavarṣam anuttamam 09,045.084a divyagandham upādāya vavau puṇyaś ca mārutaḥ 09,045.084c gandharvās tuṣṭuvuś cainaṃ yajvānaś ca maharṣayaḥ 09,045.085a ke cid enaṃ vyavasyanti pitāmahasutaṃ prabhum 09,045.085c sanatkumāraṃ sarveṣāṃ brahmayoniṃ tam agrajam 09,045.086a ke cin maheśvarasutaṃ ke cit putraṃ vibhāvasoḥ 09,045.086c umāyāḥ kṛttikānāṃ ca gaṅgāyāś ca vadanty uta 09,045.087a ekadhā ca dvidhā caiva caturdhā ca mahābalam 09,045.087c yoginām īśvaraṃ devaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ 09,045.088a etat te kathitaṃ rājan kārttikeyābhiṣecanam 09,045.088c śṛṇu caiva sarasvatyās tīrthavaṃśasya puṇyatām 09,045.089a babhūva tīrthapravaraṃ hateṣu suraśatruṣu 09,045.089c kumāreṇa mahārāja triviṣṭapam ivāparam 09,045.090a aiśvaryāṇi ca tatrastho dadāv īśaḥ pṛthak pṛthak 09,045.090c tadā nairṛtamukhyebhyas trailokye pāvakātmajaḥ 09,045.091a evaṃ sa bhagavāṃs tasmiṃs tīrthe daityakulāntakaḥ 09,045.091c abhiṣikto mahārāja devasenāpatiḥ suraiḥ 09,045.092a aujasaṃ nāma tat tīrthaṃ yatra pūrvam apāṃ patiḥ 09,045.092c abhiṣiktaḥ suragaṇair varuṇo bharatarṣabha 09,045.093a tasmiṃs tīrthavare snātvā skandaṃ cābhyarcya lāṅgalī 09,045.093c brāhmaṇebhyo dadau rukmaṃ vāsāṃsy ābharaṇāni ca 09,045.094a uṣitvā rajanīṃ tatra mādhavaḥ paravīrahā 09,045.094c pūjya tīrthavaraṃ tac ca spṛṣṭvā toyaṃ ca lāṅgalī 09,045.094e hṛṣṭaḥ prītamanāś caiva hy abhavan mādhavottamaḥ 09,045.095a etat te sarvam ākhyātaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 09,045.095c yathābhiṣikto bhagavān skando devaiḥ samāgataiḥ 09,045.095d*0284_01 senānīś ca kṛto rājan bāla eva mahābalaḥ 09,046.001 janamejaya uvāca 09,046.001a atyadbhutam idaṃ brahmañ śrutavān asmi tattvataḥ 09,046.001c abhiṣekaṃ kumārasya vistareṇa yathāvidhi 09,046.002a yac chrutvā pūtam ātmānaṃ vijānāmi tapodhana 09,046.002c prahṛṣṭāni ca romāṇi prasannaṃ ca mano mama 09,046.003a abhiṣekaṃ kumārasya daityānāṃ ca vadhaṃ tathā 09,046.003c śrutvā me paramā prītir bhūyaḥ kautūhalaṃ hi me 09,046.004a apāṃ patiḥ kathaṃ hy asminn abhiṣiktaḥ surāsuraiḥ 09,046.004c tan me brūhi mahāprājña kuśalo hy asi sattama 09,046.005 vaiśaṃpāyana uvāca 09,046.005a śṛṇu rājann idaṃ citraṃ pūrvakalpe yathātatham 09,046.005c ādau kṛtayuge tasmin vartamāne yathāvidhi 09,046.005e varuṇaṃ devatāḥ sarvāḥ sametyedam athābruvan 09,046.006a yathāsmān surarāṭ śakro bhayebhyaḥ pāti sarvadā 09,046.006c tathā tvam api sarvāsāṃ saritāṃ vai patir bhava 09,046.007a vāsaś ca te sadā deva sāgare makarālaye 09,046.007c samudro 'yaṃ tava vaśe bhaviṣyati nadīpatiḥ 09,046.008a somena sārdhaṃ ca tava hānivṛddhī bhaviṣyataḥ 09,046.008c evam astv iti tān devān varuṇo vākyam abravīt 09,046.009a samāgamya tataḥ sarve varuṇaṃ sāgarālayam 09,046.009c apāṃ patiṃ pracakrur hi vidhidṛṣṭena karmaṇā 09,046.010a abhiṣicya tato devā varuṇaṃ yādasāṃ patim 09,046.010c jagmuḥ svāny eva sthānāni pūjayitvā jaleśvaram 09,046.011a abhiṣiktas tato devair varuṇo 'pi mahāyaśāḥ 09,046.011c saritaḥ sāgarāṃś caiva nadāṃś caiva sarāṃsi ca 09,046.011e pālayām āsa vidhinā yathā devāñ śatakratuḥ 09,046.012a tatas tatrāpy upaspṛśya dattvā ca vividhaṃ vasu 09,046.012c agnitīrthaṃ mahāprājñaḥ sa jagāma pralambahā 09,046.012e naṣṭo na dṛśyate yatra śamīgarbhe hutāśanaḥ 09,046.013a lokālokavināśe ca prādurbhūte tadānagha 09,046.013c upatasthur mahātmānaṃ sarvalokapitāmaham 09,046.014a agniḥ pranaṣṭo bhagavān kāraṇaṃ ca na vidmahe 09,046.014c sarvalokakṣayo mā bhūt saṃpādayatu no 'nalam 09,046.015 janamejaya uvāca 09,046.015a kimarthaṃ bhagavān agniḥ pranaṣṭo lokabhāvanaḥ 09,046.015c vijñātaś ca kathaṃ devais tan mamācakṣva tattvataḥ 09,046.016 vaiśaṃpāyana uvāca 09,046.016a bhṛgoḥ śāpād bhṛśaṃ bhīto jātavedāḥ pratāpavān 09,046.016c śamīgarbham athāsādya nanāśa bhagavāṃs tataḥ 09,046.017a pranaṣṭe tu tadā vahnau devāḥ sarve savāsavāḥ 09,046.017c anveṣanta tadā naṣṭaṃ jvalanaṃ bhṛśaduḥkhitāḥ 09,046.018a tato 'gnitīrtham āsādya śamīgarbhastham eva hi 09,046.018c dadṛśur jvalanaṃ tatra vasamānaṃ yathāvidhi 09,046.019a devāḥ sarve naravyāghra bṛhaspatipurogamāḥ 09,046.019c jvalanaṃ taṃ samāsādya prītābhūvan savāsavāḥ 09,046.019e punar yathāgataṃ jagmuḥ sarvabhakṣaś ca so 'bhavat 09,046.020a bhṛgoḥ śāpān mahīpāla yad uktaṃ brahmavādinā 09,046.020c tatrāpy āplutya matimān brahmayoniṃ jagāma ha 09,046.021a sasarja bhagavān yatra sarvalokapitāmahaḥ 09,046.021c tatrāplutya tato brahmā saha devaiḥ prabhuḥ purā 09,046.021e sasarja cānnāni tathā devatānāṃ yathāvidhi 09,046.022a tatra snātvā ca dattvā ca vasūni vividhāni ca 09,046.022c kauberaṃ prayayau tīrthaṃ tatra taptvā mahat tapaḥ 09,046.022e dhanādhipatyaṃ saṃprāpto rājann ailabilaḥ prabhuḥ 09,046.023a tatrastham eva taṃ rājan dhanāni nidhayas tathā 09,046.023c upatasthur naraśreṣṭha tat tīrthaṃ lāṅgalī tataḥ 09,046.023e gatvā snātvā ca vidhivad brāhmaṇebhyo dhanaṃ dadau 09,046.024a dadṛśe tatra tat sthānaṃ kaubere kānanottame 09,046.024c purā yatra tapas taptaṃ vipulaṃ sumahātmanā 09,046.025a yatra rājñā kubereṇa varā labdhāś ca puṣkalāḥ 09,046.025c dhanādhipatyaṃ sakhyaṃ ca rudreṇāmitatejasā 09,046.026a suratvaṃ lokapālatvaṃ putraṃ ca nalakūbaram 09,046.026c yatra lebhe mahābāho dhanādhipatir añjasā 09,046.027a abhiṣiktaś ca tatraiva samāgamya marudgaṇaiḥ 09,046.027c vāhanaṃ cāsya tad dattaṃ haṃsayuktaṃ manoramam 09,046.027e vimānaṃ puṣpakaṃ divyaṃ nairṛtaiśvaryam eva ca 09,046.028a tatrāplutya balo rājan dattvā dāyāṃś ca puṣkalān 09,046.028c jagāma tvarito rāmas tīrthaṃ śvetānulepanaḥ 09,046.029a niṣevitaṃ sarvasattvair nāmnā badarapācanam 09,046.029c nānartukavanopetaṃ sadāpuṣpaphalaṃ śubham 09,047.001 vaiśaṃpāyana uvāca 09,047.001a tatas tīrthavaraṃ rāmo yayau badarapācanam 09,047.001c tapasvisiddhacaritaṃ yatra kanyā dhṛtavratā 09,047.002a bharadvājasya duhitā rūpeṇāpratimā bhuvi 09,047.002c srucāvatī nāma vibho kumārī brahmacāriṇī 09,047.003a tapaś cacāra sātyugraṃ niyamair bahubhir nṛpa 09,047.003c bhartā me devarājaḥ syād iti niścitya bhāminī 09,047.004a samās tasyā vyatikrāntā bahvyaḥ kurukulodvaha 09,047.004c carantyā niyamāṃs tāṃs tān strībhis tīvrān suduścarān 09,047.005a tasyās tu tena vṛttena tapasā ca viśāṃ pate 09,047.005c bhaktyā ca bhagavān prītaḥ parayā pākaśāsanaḥ 09,047.006a ājagāmāśramaṃ tasyās tridaśādhipatiḥ prabhuḥ 09,047.006c āsthāya rūpaṃ viprarṣer vasiṣṭhasya mahātmanaḥ 09,047.007a sā taṃ dṛṣṭvogratapasaṃ vasiṣṭhaṃ tapatāṃ varam 09,047.007c ācārair munibhir dṛṣṭaiḥ pūjayām āsa bhārata 09,047.008a uvāca niyamajñā ca kalyāṇī sā priyaṃvadā 09,047.008c bhagavan muniśārdūla kim ājñāpayasi prabho 09,047.009a sarvam adya yathāśakti tava dāsyāmi suvrata 09,047.009c śakrabhaktyā tu te pāṇiṃ na dāsyāmi kathaṃ cana 09,047.010a vrataiś ca niyamaiś caiva tapasā ca tapodhana 09,047.010c śakras toṣayitavyo vai mayā tribhuvaneśvaraḥ 09,047.011a ity ukto bhagavān devaḥ smayann iva nirīkṣya tām 09,047.011c uvāca niyamajñāṃ tāṃ sāntvayann iva bhārata 09,047.012a ugraṃ tapaś carasi vai viditā me 'si suvrate 09,047.012c yadartham ayam ārambhas tava kalyāṇi hṛdgataḥ 09,047.013a tac ca sarvaṃ yathābhūtaṃ bhaviṣyati varānane 09,047.013c tapasā labhyate sarvaṃ sarvaṃ tapasi tiṣṭhati 09,047.014a yāni sthānāni divyāni vibudhānāṃ śubhānane 09,047.014c tapasā tāni prāpyāni tapomūlaṃ mahat sukham 09,047.015a iha kṛtvā tapo ghoraṃ dehaṃ saṃnyasya mānavāḥ 09,047.015c devatvaṃ yānti kalyāṇi śṛṇu cedaṃ vaco mama 09,047.016a pacasvaitāni subhage badarāṇi śubhavrate 09,047.016c pacety uktvā sa bhagavāñ jagāma balasūdanaḥ 09,047.017a āmantrya tāṃ tu kalyāṇīṃ tato japyaṃ jajāpa saḥ 09,047.017c avidūre tatas tasmād āśramāt tīrtha uttame 09,047.017d*0285_01 tac ca tīrthaṃ mahārāja yatra japyaṃ jajāpa saḥ 09,047.017e indratīrthe mahārāja triṣu lokeṣu viśrute 09,047.018a tasyā jijñāsanārthaṃ sa bhagavān pākaśāsanaḥ 09,047.018c badarāṇām apacanaṃ cakāra vibudhādhipaḥ 09,047.019a tataḥ sa prayatā rājan vāgyatā vigataklamā 09,047.019c tatparā śucisaṃvītā pāvake samadhiśrayat 09,047.019e apacad rājaśārdūla badarāṇi mahāvratā 09,047.020a tasyāḥ pacantyāḥ sumahān kālo 'gāt puruṣarṣabha 09,047.020c na ca sma tāny apacyanta dinaṃ ca kṣayam abhyagāt 09,047.021a hutāśanena dagdhaś ca yas tasyāḥ kāṣṭhasaṃcayaḥ 09,047.021c akāṣṭham agniṃ sā dṛṣṭvā svaśarīram athādahat 09,047.022a pādau prakṣipya sā pūrvaṃ pāvake cārudarśanā 09,047.022c dagdhau dagdhau punaḥ pādāv upāvartayatānaghā 09,047.023a caraṇau dahyamānau ca nācintayad aninditā 09,047.023c duḥkhaṃ kamalapatrākṣī maharṣeḥ priyakāmyayā 09,047.023d*0286_01 na vaimanasyaṃ tasyāstu mukhabhedo 'tha vābhavat 09,047.023d*0286_02 śarīram agninādīpya jalamadhyeva harṣitā 09,047.023d*0286_03 tac cāsyā vacanaṃ nityam avartad dhṛdi bhārata 09,047.023d*0286_04 sarvathā badarāṇy eva paktavyānīti kanyakā 09,047.023d*0286_05 sā tan manasi kṛtvaiva maharṣer vacanaṃ śubhā 09,047.023d*0286_06 apacad badarāṇy eva na cāpacyanta bhārata 09,047.023d*0286_07 tasyāstu caraṇau vahnir dadāha bhagavān svayam 09,047.023d*0286_08 na ca tasyā manoduḥkhaṃ svalpam apy abhavat tadā 09,047.024a atha tat karma dṛṣṭvāsyāḥ prītas tribhuvaneśvaraḥ 09,047.024c tataḥ saṃdarśayām āsa kanyāyai rūpam ātmanaḥ 09,047.025a uvāca ca suraśreṣṭhas tāṃ kanyāṃ sudṛḍhavratām 09,047.025c prīto 'smi te śubhe bhaktyā tapasā niyamena ca 09,047.026a tasmād yo 'bhimataḥ kāmaḥ sa te saṃpatsyate śubhe 09,047.026c dehaṃ tyaktvā mahābhāge tridive mayi vatsyasi 09,047.027a idaṃ ca te tīrthavaraṃ sthiraṃ loke bhaviṣyati 09,047.027c sarvapāpāpahaṃ subhru nāmnā badarapācanam 09,047.027e vikhyātaṃ triṣu lokeṣu brahmarṣibhir abhiplutam 09,047.028a asmin khalu mahābhāge śubhe tīrthavare purā 09,047.028c tyaktvā saptarṣayo jagmur himavantam arundhatīm 09,047.029a tatas te vai mahābhāgā gatvā tatra susaṃśitāḥ 09,047.029c vṛttyarthaṃ phalamūlāni samāhartuṃ yayuḥ kila 09,047.030a teṣāṃ vṛttyarthināṃ tatra vasatāṃ himavadvane 09,047.030c anāvṛṣṭir anuprāptā tadā dvādaśavārṣikī 09,047.031a te kṛtvā cāśramaṃ tatra nyavasanta tapasvinaḥ 09,047.031c arundhaty api kalyāṇī taponityābhavat tadā 09,047.032a arundhatīṃ tato dṛṣṭvā tīvraṃ niyamam āsthitām 09,047.032c athāgamat trinayanaḥ suprīto varadas tadā 09,047.033a brāhmaṃ rūpaṃ tataḥ kṛtvā mahādevo mahāyaśāḥ 09,047.033c tām abhyetyābravīd devo bhikṣām icchāmy ahaṃ śubhe 09,047.034a pratyuvāca tataḥ sā taṃ brāhmaṇaṃ cārudarśanā 09,047.034c kṣīṇo 'nnasaṃcayo vipra badarāṇīha bhakṣaya 09,047.034e tato 'bravīn mahādevaḥ pacasvaitāni suvrate 09,047.035a ity uktā sāpacat tāni brāhmaṇapriyakāmyayā 09,047.035c adhiśritya samiddhe 'gnau badarāṇi yaśasvinī 09,047.036a divyā manoramāḥ puṇyāḥ kathāḥ śuśrāva sā tadā 09,047.036c atītā sā tv anāvṛṣṭir ghorā dvādaśavārṣikī 09,047.037a anaśnantyāḥ pacantyāś ca śṛṇvantyāś ca kathāḥ śubhāḥ 09,047.037c ahaḥsamaḥ sa tasyās tu kālo 'tītaḥ sudāruṇaḥ 09,047.038a tatas te munayaḥ prāptāḥ phalāny ādāya parvatāt 09,047.038c tataḥ sa bhagavān prītaḥ provācārundhatīṃ tadā 09,047.039a upasarpasva dharmajñe yathāpūrvam imān ṛṣīn 09,047.039c prīto 'smi tava dharmajñe tapasā niyamena ca 09,047.040a tataḥ saṃdarśayām āsa svarūpaṃ bhagavān haraḥ 09,047.040c tato 'bravīt tadā tebhyas tasyās tac caritaṃ mahat 09,047.041a bhavadbhir himavatpṛṣṭhe yat tapaḥ samupārjitam 09,047.041c asyāś ca yat tapo viprā na samaṃ tan mataṃ mama 09,047.042a anayā hi tapasvinyā tapas taptaṃ suduścaram 09,047.042c anaśnantyā pacantyā ca samā dvādaśa pāritāḥ 09,047.043a tataḥ provāca bhagavāṃs tām evārundhatīṃ punaḥ 09,047.043c varaṃ vṛṇīṣva kalyāṇi yat te 'bhilaṣitaṃ hṛdi 09,047.044a sābravīt pṛthutāmrākṣī devaṃ saptarṣisaṃsadi 09,047.044c bhagavān yadi me prītas tīrthaṃ syād idam uttamam 09,047.044e siddhadevarṣidayitaṃ nāmnā badarapācanam 09,047.045a tathāsmin devadeveśa trirātram uṣitaḥ śuciḥ 09,047.045c prāpnuyād upavāsena phalaṃ dvādaśavārṣikam 09,047.045e evam astv iti tāṃ coktvā haro yātas tadā divam 09,047.045e*0287_01 **** **** pratyuvāca tapasvinīm 09,047.045e*0287_02 saptarṣibhiḥ stuto devas 09,047.046a ṛṣayo vismayaṃ jagmus tāṃ dṛṣṭvā cāpy arundhatīm 09,047.046c aśrāntāṃ cāvivarṇāṃ ca kṣutpipāsāsahāṃ satīm 09,047.047a evaṃ siddhiḥ parā prāptā arundhatyā viśuddhayā 09,047.047c yathā tvayā mahābhāge madarthaṃ saṃśitavrate 09,047.048a viśeṣo hi tvayā bhadre vrate hy asmin samarpitaḥ 09,047.048c tathā cedaṃ dadāmy adya niyamena sutoṣitaḥ 09,047.049a viśeṣaṃ tava kalyāṇi prayacchāmi varaṃ vare 09,047.049c arundhatyā varas tasyā yo datto vai mahātmanā 09,047.050a tasya cāhaṃ prasādena tava kalyāṇi tejasā 09,047.050c pravakṣyāmy aparaṃ bhūyo varam atra yathāvidhi 09,047.051a yas tv ekāṃ rajanīṃ tīrthe vatsyate susamāhitaḥ 09,047.051c sa snātvā prāpsyate lokān dehanyāsāc ca durlabhān 09,047.052a ity uktvā bhagavān devaḥ sahasrākṣaḥ pratāpavān 09,047.052c srucāvatīṃ tataḥ puṇyāṃ jagāma tridivaṃ punaḥ 09,047.053a gate vajradhare rājaṃs tatra varṣaṃ papāta ha 09,047.053c puṣpāṇāṃ bharataśreṣṭha divyānāṃ divyagandhinām 09,047.054a nedur dundubhayaś cāpi samantāt sumahāsvanāḥ 09,047.054c mārutaś ca vavau yuktyā puṇyagandho viśāṃ pate 09,047.055a utsṛjya tu śubhaṃ dehaṃ jagāmendrasya bhāryatām 09,047.055c tapasogreṇa sā labdhvā tena reme sahācyuta 09,047.056 janamejaya uvāca 09,047.056a kā tasyā bhagavan mātā kva saṃvṛddhā ca śobhanā 09,047.056c śrotum icchāmy ahaṃ brahman paraṃ kautūhalaṃ hi me 09,047.057 vaiśaṃpāyana uvāca 09,047.057a bhāradvājasya viprarṣeḥ skannaṃ reto mahātmanaḥ 09,047.057c dṛṣṭvāpsarasam āyāntīṃ ghṛtācīṃ pṛthulocanām 09,047.058a sa tu jagrāha tad retaḥ kareṇa japatāṃ varaḥ 09,047.058c tadāvapat parṇapuṭe tatra sā saṃbhavac chubhā 09,047.059a tasyās tu jātakarmādi kṛtvā sarvaṃ tapodhanaḥ 09,047.059c nāma cāsyāḥ sa kṛtavān bhāradvājo mahāmuniḥ 09,047.060a srucāvatīti dharmātmā tadarṣigaṇasaṃsadi 09,047.060c sa ca tām āśrame nyasya jagāma himavadvanam 09,047.061a tatrāpy upaspṛśya mahānubhāvo; vasūni dattvā ca mahādvijebhyaḥ 09,047.061c jagāma tīrthaṃ susamāhitātmā; śakrasya vṛṣṇipravaras tadānīm 09,048.001 vaiśaṃpāyana uvāca 09,048.001a indratīrthaṃ tato gatvā yadūnāṃ pravaro balī 09,048.001c viprebhyo dhanaratnāni dadau snātvā yathāvidhi 09,048.002a tatra hy amararājo 'sāv īje kratuśatena ha 09,048.002c bṛhaspateś ca deveśaḥ pradadau vipulaṃ dhanam 09,048.003a nirargalān sajārūthyān sarvān vividhadakṣiṇān 09,048.003c ājahāra kratūṃs tatra yathoktān vedapāragaiḥ 09,048.003d*0288_01 yatra pūrvaṃ surapatiḥ kratūnāṃ śatam eva hi 09,048.004a tān kratūn bharataśreṣṭha śatakṛtvo mahādyutiḥ 09,048.004c pūrayām āsa vidhivat tataḥ khyātaḥ śatakratuḥ 09,048.005a tasya nāmnā ca tat tīrthaṃ śivaṃ puṇyaṃ sanātanam 09,048.005c indratīrtham iti khyātaṃ sarvapāpapramocanam 09,048.006a upaspṛśya ca tatrāpi vidhivan musalāyudhaḥ 09,048.006c brāhmaṇān pūjayitvā ca pānācchādanabhojanaiḥ 09,048.006e śubhaṃ tīrthavaraṃ tasmād rāmatīrthaṃ jagāma ha 09,048.007a yatra rāmo mahābhāgo bhārgavaḥ sumahātapāḥ 09,048.007c asakṛt pṛthivīṃ sarvāṃ hatakṣatriyapuṃgavām 09,048.008a upādhyāyaṃ puraskṛtya kaśyapaṃ munisattamam 09,048.008c ayajad vājapeyena so 'śvamedhaśatena ca 09,048.008e pradadau dakṣiṇārthaṃ ca pṛthivīṃ vai sasāgarām 09,048.008f*0289_01 dattvā ca dānaṃ vividhaṃ nānāratnasamanvitam 09,048.008f*0289_02 sagohastikadāsīkaṃ sājāvi gatavān vanam 09,048.008f*0289_03 puṇye tīrthavare tatra devabrahmarṣisevite 09,048.009a rāmo dattvā dhanaṃ tatra dvijebhyo janamejaya 09,048.009c upaspṛśya yathānyāyaṃ pūjayitvā tathā dvijān 09,048.010a puṇye tīrthe śubhe deśe vasu dattvā śubhānanaḥ 09,048.010c munīṃś caivābhivādyātha yamunātīrtham āgamat 09,048.011a yatrānayām āsa tadā rājasūyaṃ mahīpate 09,048.011c putro 'diter mahābhāgo varuṇo vai sitaprabhaḥ 09,048.012a tatra nirjitya saṃgrāme mānuṣān daivatāṃs tathā 09,048.012c varaṃ kratuṃ samājahre varuṇaḥ paravīrahā 09,048.013a tasmin kratuvare vṛtte saṃgrāmaḥ samajāyata 09,048.013c devānāṃ dānavānāṃ ca trailokyasya kṣayāvahaḥ 09,048.014a rājasūye kratuśreṣṭhe nivṛtte janamejaya 09,048.014c jāyate sumahāghoraḥ saṃgrāmaḥ kṣatriyān prati 09,048.015a sīrāyudhas tadā rāmas tasmiṃs tīrthavare tadā 09,048.015c tatra snātvā ca dattvā ca dvijebhyo vasu mādhavaḥ 09,048.015d*0290_01 tatrāpi lāṅgalī deva ṛṣīn abhyarcya pūjayā 09,048.015d*0290_02 itarebhyo 'py adād dānam arthibhyaḥ kāmado vibhuḥ 09,048.016a vanamālī tato hṛṣṭaḥ stūyamāno dvijātibhiḥ 09,048.016c tasmād ādityatīrthaṃ ca jagāma kamalekṣaṇaḥ 09,048.017a yatreṣṭvā bhagavāñ jyotir bhāskaro rājasattama 09,048.017c jyotiṣām ādhipatyaṃ ca prabhāvaṃ cābhyapadyata 09,048.018a tasyā nadyās tu tīre vai sarve devāḥ savāsavāḥ 09,048.018c viśvedevāḥ samaruto gandharvāpsarasaś ca ha 09,048.019a dvaipāyanaḥ śukaś caiva kṛṣṇaś ca madhusūdanaḥ 09,048.019c yakṣāś ca rākṣasāś caiva piśācāś ca viśāṃ pate 09,048.020a ete cānye ca bahavo yogasiddhāḥ sahasraśaḥ 09,048.020c tasmiṃs tīrthe sarasvatyāḥ śive puṇye paraṃtapa 09,048.021a tatra hatvā purā viṣṇur asurau madhukaiṭabhau 09,048.021c āpluto bharataśreṣṭha tīrthapravara uttame 09,048.022a dvaipāyanaś ca dharmātmā tatraivāplutya bhārata 09,048.022c saṃprāptaḥ paramaṃ yogaṃ siddhiṃ ca paramāṃ gataḥ 09,048.023a asito devalaś caiva tasminn eva mahātapāḥ 09,048.023c paramaṃ yogam āsthāya ṛṣir yogam avāptavān 09,049.001 vaiśaṃpāyana uvāca 09,049.001a tasminn eva tu dharmātmā vasati sma tapodhanaḥ 09,049.001c gārhasthyaṃ dharmam āsthāya asito devalaḥ purā 09,049.002a dharmanityaḥ śucir dānto nyastadaṇḍo mahātapāḥ 09,049.002c karmaṇā manasā vācā samaḥ sarveṣu jantuṣu 09,049.003a akrodhano mahārāja tulyanindāpriyāpriyaḥ 09,049.003b*0291_01 priyāpriye tulyavṛttir yamavat samadarśanaḥ 09,049.003c kāñcane loṣṭake caiva samadarśī mahātapāḥ 09,049.004a devatāḥ pūjayan nityam atithīṃś ca dvijaiḥ saha 09,049.004c brahmacaryarato nityaṃ sadā dharmaparāyaṇaḥ 09,049.005a tato 'bhyetya mahārāja yogam āsthāya bhikṣukaḥ 09,049.005c jaigīṣavyo munir dhīmāṃs tasmiṃs tīrthe samāhitaḥ 09,049.006a devalasyāśrame rājan nyavasat sa mahādyutiḥ 09,049.006c yoganityo mahārāja siddhiṃ prāpto mahātapāḥ 09,049.007a taṃ tatra vasamānaṃ tu jaigīṣavyaṃ mahāmunim 09,049.007c devalo darśayann eva naivāyuñjata dharmataḥ 09,049.007d*0292_01 na jñātas tena muninā devalena mahātmanā 09,049.008a evaṃ tayor mahārāja dīrghakālo vyatikramat 09,049.008c jaigīṣavyaṃ muniṃ caiva na dadarśātha devalaḥ 09,049.008d*0293_01 jaigīṣavyaḥ kadā cit sa darśayām āsa devalam 09,049.009a āhārakāle matimān parivrāḍ janamejaya 09,049.009c upātiṣṭhata dharmajño bhaikṣakāle sa devalam 09,049.010a sa dṛṣṭvā bhikṣurūpeṇa prāptaṃ tatra mahāmunim 09,049.010c gauravaṃ paramaṃ cakre prītiṃ ca vipulāṃ tathā 09,049.011a devalas tu yathāśakti pūjayām āsa bhārata 09,049.011c ṛṣidṛṣṭena vidhinā samā bahvyaḥ samāhitaḥ 09,049.012a kadā cit tasya nṛpate devalasya mahātmanaḥ 09,049.012c cintā sumahatī jātā muniṃ dṛṣṭvā mahādyutim 09,049.013a samās tu samatikrāntā bahvyaḥ pūjayato mama 09,049.013c na cāyam alaso bhikṣur abhyabhāṣata kiṃ cana 09,049.014a evaṃ vigaṇayann eva sa jagāma mahodadhim 09,049.014c antarikṣacaraḥ śrīmān kalaśaṃ gṛhya devalaḥ 09,049.015a gacchann eva sa dharmātmā samudraṃ saritāṃ patim 09,049.015c jaigīṣavyaṃ tato 'paśyad gataṃ prāg eva bhārata 09,049.016a tataḥ savismayaś cintāṃ jagāmāthāsitaḥ prabhuḥ 09,049.016c kathaṃ bhikṣur ayaṃ prāptaḥ samudre snāta eva ca 09,049.017a ity evaṃ cintayām āsa maharṣir asitas tadā 09,049.017c snātvā samudre vidhivac chucir japyaṃ jajāpa ha 09,049.018a kṛtajapyāhnikaḥ śrīmān āśramaṃ ca jagāma ha 09,049.018c kalaśaṃ jalapūrṇaṃ vai gṛhītvā janamejaya 09,049.019a tataḥ sa praviśann eva svam āśramapadaṃ muniḥ 09,049.019c āsīnam āśrame tatra jaigīṣavyam apaśyata 09,049.020a na vyāharati caivainaṃ jaigīṣavyaḥ kathaṃ cana 09,049.020c kāṣṭhabhūto ''śramapade vasati sma mahātapāḥ 09,049.021a taṃ dṛṣṭvā cāplutaṃ toye sāgare sāgaropamam 09,049.021c praviṣṭam āśramaṃ cāpi pūrvam eva dadarśa saḥ 09,049.022a asito devalo rājaṃś cintayām āsa buddhimān 09,049.022c dṛṣṭaḥ prabhāvaṃ tapaso jaigīṣavyasya yogajam 09,049.023a cintayām āsa rājendra tadā sa munisattamaḥ 09,049.023c mayā dṛṣṭaḥ samudre ca āśrame ca kathaṃ tv ayam 09,049.024a evaṃ vigaṇayann eva sa munir mantrapāragaḥ 09,049.024c utpapātāśramāt tasmād antarikṣaṃ viśāṃ pate 09,049.024e jijñāsārthaṃ tadā bhikṣor jaigīṣavyasya devalaḥ 09,049.025a so 'ntarikṣacarān siddhān samapaśyat samāhitān 09,049.025c jaigīṣavyaṃ ca taiḥ siddhaiḥ pūjyamānam apaśyata 09,049.026a tato 'sitaḥ susaṃrabdho vyavasāyī dṛḍhavrataḥ 09,049.026c apaśyad vai divaṃ yāntaṃ jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ 09,049.027a tasmāc ca pitṛlokaṃ taṃ vrajantaṃ so 'nvapaśyata 09,049.027c pitṛlokāc ca taṃ yāntaṃ yāmyaṃ lokam apaśyata 09,049.027d*0294_01 tasmād ādityalokaṃ ca vrajantaṃ so 'nvapaśyata 09,049.028a tasmād api samutpatya somalokam abhiṣṭutam 09,049.028c vrajantam anvapaśyat sa jaigīṣavyaṃ mahāmunim 09,049.029a lokān samutpatantaṃ ca śubhān ekāntayājinām 09,049.029c tato 'gnihotriṇāṃ lokāṃs tebhyaś cāpy utpapāta ha 09,049.030a darśaṃ ca paurṇamāsaṃ ca ye yajanti tapodhanāḥ 09,049.030c tebhyaḥ sa dadṛśe dhīmāṃl lokebhyaḥ paśuyājinām 09,049.030e vrajantaṃ lokam amalam apaśyad devapūjitam 09,049.031a cāturmāsyair bahuvidhair yajante ye tapodhanāḥ 09,049.031c teṣāṃ sthānaṃ tathā yāntaṃ tathāgniṣṭomayājinām 09,049.032a agniṣṭutena ca tathā ye yajanti tapodhanāḥ 09,049.032c tat sthānam anusaṃprāptam anvapaśyata devalaḥ 09,049.033a vājapeyaṃ kratuvaraṃ tathā bahusuvarṇakam 09,049.033c āharanti mahāprājñās teṣāṃ lokeṣv apaśyata 09,049.034a yajante puṇḍarīkeṇa rājasūyena caiva ye 09,049.034c teṣāṃ lokeṣv apaśyac ca jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ 09,049.035a aśvamedhaṃ kratuvaraṃ naramedhaṃ tathaiva ca 09,049.035c āharanti naraśreṣṭhās teṣāṃ lokeṣv apaśyata 09,049.036a sarvamedhaṃ ca duṣprāpaṃ tathā sautrāmaṇiṃ ca ye 09,049.036c teṣāṃ lokeṣv apaśyac ca jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ 09,049.037a dvādaśāhaiś ca satrair ye yajante vividhair nṛpa 09,049.037c teṣāṃ lokeṣv apaśyac ca jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ 09,049.038a mitrāvaruṇayor lokān ādityānāṃ tathaiva ca 09,049.038c salokatām anuprāptam apaśyata tato 'sitaḥ 09,049.039a rudrāṇāṃ ca vasūnāṃ ca sthānaṃ yac ca bṛhaspateḥ 09,049.039c tāni sarvāṇy atītaṃ ca samapaśyat tato 'sitaḥ 09,049.040a āruhya ca gavāṃ lokaṃ prayāntaṃ brahmasatriṇām 09,049.040c lokān apaśyad gacchantaṃ jaigīṣavyaṃ tato 'sitaḥ 09,049.041a trīṃl lokān aparān vipram utpatantaṃ svatejasā 09,049.041c pativratānāṃ lokāṃś ca vrajantaṃ so 'nvapaśyata 09,049.042a tato munivaraṃ bhūyo jaigīṣavyam athāsitaḥ 09,049.042c nānvapaśyata yogastham antarhitam ariṃdama 09,049.043a so 'cintayan mahābhāgo jaigīṣavyasya devalaḥ 09,049.043c prabhāvaṃ suvratatvaṃ ca siddhiṃ yogasya cātulām 09,049.044a asito 'pṛcchata tadā siddhāṃl lokeṣu sattamān 09,049.044c prayataḥ prāñjalir bhūtvā dhīras tān brahmasatriṇaḥ 09,049.045a jaigīṣavyaṃ na paśyāmi taṃ śaṃsata mahaujasam 09,049.045c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me 09,049.045d*0295_01 so 'py apṛcchad yadā siddhān abruvan pṛcchate tadā 09,049.045d*0295_02 yathābhūtaṃ tathādṛṣṭaṃ prabhāvaṃ tapasāṃ nidheḥ 09,049.046 siddhā ūcuḥ 09,049.046a śṛṇu devala bhūtārthaṃ śaṃsatāṃ no dṛḍhavrata 09,049.046c jaigīṣavyo gato lokaṃ śāśvataṃ brahmaṇo 'vyayam 09,049.047a sa śrutvā vacanaṃ teṣāṃ siddhānāṃ brahmasatriṇām 09,049.047c asito devalas tūrṇam utpapāta papāta ca 09,049.048a tataḥ siddhās ta ūcur hi devalaṃ punar eva ha 09,049.048c na devala gatis tatra tava gantuṃ tapodhana 09,049.048e brahmaṇaḥ sadanaṃ vipra jaigīṣavyo yadāptavān 09,049.049a teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā siddhānāṃ devalaḥ punaḥ 09,049.049c ānupūrvyeṇa lokāṃs tān sarvān avatatāra ha 09,049.050a svam āśramapadaṃ puṇyam ājagāma pataṃgavat 09,049.050c praviśann eva cāpaśyaj jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ 09,049.051a tato buddhyā vyagaṇayad devalo dharmayuktayā 09,049.051c dṛṣṭvā prabhāvaṃ tapaso jaigīṣavyasya yogajam 09,049.052a tato 'bravīn mahātmānaṃ jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ 09,049.052c vinayāvanato rājann upasarpya mahāmunim 09,049.052e mokṣadharmaṃ samāsthātum iccheyaṃ bhagavann aham 09,049.053a tasya tad vacanaṃ śrutvā upadeśaṃ cakāra saḥ 09,049.053c vidhiṃ ca yogasya paraṃ kāryākāryaṃ ca śāstrataḥ 09,049.054a saṃnyāsakṛtabuddhiṃ taṃ tato dṛṣṭvā mahātapāḥ 09,049.054c sarvāś cāsya kriyāś cakre vidhidṛṣṭena karmaṇā 09,049.055a saṃnyāsakṛtabuddhiṃ taṃ bhūtāni pitṛbhiḥ saha 09,049.055c tato dṛṣṭvā praruruduḥ ko 'smān saṃvibhajiṣyati 09,049.056a devalas tu vacaḥ śrutvā bhūtānāṃ karuṇaṃ tathā 09,049.056c diśo daśa vyāharatāṃ mokṣaṃ tyaktuṃ mano dadhe 09,049.057a tatas tu phalamūlāni pavitrāṇi ca bhārata 09,049.057c puṣpāṇy oṣadhayaś caiva rorūyante sahasraśaḥ 09,049.058a punar no devalaḥ kṣudro nūnaṃ chetsyati durmatiḥ 09,049.058c abhayaṃ sarvabhūtebhyo yo dattvā nāvabudhyate 09,049.059a tato bhūyo vyagaṇayat svabuddhyā munisattamaḥ 09,049.059c mokṣe gārhasthyadharme vā kiṃ nu śreyaskaraṃ bhavet 09,049.060a iti niścitya manasā devalo rājasattama 09,049.060c tyaktvā gārhasthyadharmaṃ sa mokṣadharmam arocayat 09,049.061a evamādīni saṃcintya devalo niścayāt tataḥ 09,049.061c prāptavān paramāṃ siddhiṃ paraṃ yogaṃ ca bhārata 09,049.062a tato devāḥ samāgamya bṛhaspatipurogamāḥ 09,049.062c jaigīṣavyaṃ tapaś cāsya praśaṃsanti tapasvinaḥ 09,049.063a athābravīd ṛṣivaro devān vai nāradas tadā 09,049.063c jaigīṣavye tapo nāsti vismāpayati yo 'sitam 09,049.064a tam evaṃvādinaṃ dhīraṃ pratyūcus te divaukasaḥ 09,049.064c maivam ity eva śaṃsanto jaigīṣavyaṃ mahāmunim 09,049.064d*0296_01 nātaḥ parataraṃ kiṃ cit tulyam asti prabhāvataḥ 09,049.064d*0296_02 tejasas tapasaś cāsya yogasya ca mahātmanaḥ 09,049.064d*0296_03 evaṃprabhāvo dharmātmā jaigīṣavyas tathāsitaḥ 09,049.064d*0296_04 tayor idaṃ sthānavaraṃ tīrthaṃ caiva mahātmanoḥ 09,049.065a tatrāpy upaspṛśya tato mahātmā; dattvā ca vittaṃ halabhṛd dvijebhyaḥ 09,049.065c avāpya dharmaṃ param āryakarmā; jagāma somasya mahat sa tīrtham 09,050.001 vaiśaṃpāyana uvāca 09,050.001a yatrejivān uḍupatī rājasūyena bhārata 09,050.001c tasmin vṛtte mahān āsīt saṃgrāmas tārakāmayaḥ 09,050.002a tatrāpy upaspṛśya balo dattvā dānāni cātmavān 09,050.002c sārasvatasya dharmātmā munes tīrthaṃ jagāma ha 09,050.003a yatra dvādaśavārṣikyām anāvṛṣṭyāṃ dvijottamān 09,050.003c vedān adhyāpayām āsa purā sārasvato muniḥ 09,050.004 janamejaya uvāca 09,050.004a kathaṃ dvādaśavārṣikyām anāvṛṣṭyāṃ tapodhanaḥ 09,050.004c vedān adhyāpayām āsa purā sārasvato muniḥ 09,050.005 vaiśaṃpāyana uvāca 09,050.005a āsīt pūrvaṃ mahārāja munir dhīmān mahātapāḥ 09,050.005c dadhīca iti vikhyāto brahmacārī jitendriyaḥ 09,050.006a tasyātitapasaḥ śakro bibheti satataṃ vibho 09,050.006c na sa lobhayituṃ śakyaḥ phalair bahuvidhair api 09,050.007a pralobhanārthaṃ tasyātha prāhiṇot pākaśāsanaḥ 09,050.007c divyām apsarasaṃ puṇyāṃ darśanīyām alambusām 09,050.008a tasya tarpayato devān sarasvatyāṃ mahātmanaḥ 09,050.008c samīpato mahārāja sopātiṣṭhata bhāminī 09,050.009a tāṃ divyavapuṣaṃ dṛṣṭvā tasyarṣer bhāvitātmanaḥ 09,050.009c retaḥ skannaṃ sarasvatyāṃ tat sā jagrāha nimnagā 09,050.010a kukṣau cāpy adadhad dṛṣṭvā tad retaḥ puruṣarṣabha 09,050.010c sā dadhāra ca taṃ garbhaṃ putrahetor mahānadī 09,050.011a suṣuve cāpi samaye putraṃ sā saritāṃ varā 09,050.011c jagāma putram ādāya tam ṛṣiṃ prati ca prabho 09,050.012a ṛṣisaṃsadi taṃ dṛṣṭvā sā nadī munisattamam 09,050.012c tataḥ provāca rājendra dadatī putram asya tam 09,050.012e brahmarṣe tava putro 'yaṃ tvadbhaktyā dhārito mayā 09,050.013a dṛṣṭvā te 'psarasaṃ reto yat skannaṃ prāg alambusām 09,050.013c tat kukṣiṇā vai brahmarṣe tvadbhaktyā dhṛtavaty aham 09,050.014a na vināśam idaṃ gacchet tvatteja iti niścayāt 09,050.014c pratigṛhṇīṣva putraṃ svaṃ mayā dattam aninditam 09,050.015a ity uktaḥ pratijagrāha prītiṃ cāvāpa uttamām 09,050.015c mantravac copajighrat taṃ mūrdhni premṇā dvijottamaḥ 09,050.016a pariṣvajya ciraṃ kālaṃ tadā bharatasattama 09,050.016c sarasvatyai varaṃ prādāt prīyamāṇo mahāmuniḥ 09,050.017a viśve devāḥ sapitaro gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ 09,050.017c tṛptiṃ yāsyanti subhage tarpyamāṇās tavāmbhasā 09,050.018a ity uktvā sa tu tuṣṭāva vacobhir vai mahānadīm 09,050.018c prītaḥ paramahṛṣṭātmā yathāvac chṛṇu pārthiva 09,050.019a prasṛtāsi mahābhāge saraso brahmaṇaḥ purā 09,050.019c jānanti tvāṃ saricchreṣṭhe munayaḥ saṃśitavratāḥ 09,050.020a mama priyakarī cāpi satataṃ priyadarśane 09,050.020c tasmāt sārasvataḥ putro mahāṃs te varavarṇini 09,050.021a tavaiva nāmnā prathitaḥ putras te lokabhāvanaḥ 09,050.021c sārasvata iti khyāto bhaviṣyati mahātapāḥ 09,050.022a eṣa dvādaśavārṣikyām anāvṛṣṭyāṃ dvijarṣabhān 09,050.022c sārasvato mahābhāge vedān adhyāpayiṣyati 09,050.023a puṇyābhyaś ca saridbhyas tvaṃ sadā puṇyatamā śubhe 09,050.023c bhaviṣyasi mahābhāge matprasādāt sarasvati 09,050.024a evaṃ sā saṃstutā tena varaṃ labdhvā mahānadī 09,050.024c putram ādāya muditā jagāma bharatarṣabha 09,050.025a etasminn eva kāle tu virodhe devadānavaiḥ 09,050.025c śakraḥ praharaṇānveṣī lokāṃs trīn vicacāra ha 09,050.026a na copalebhe bhagavāñ śakraḥ praharaṇaṃ tadā 09,050.026c yad vai teṣāṃ bhaved yogyaṃ vadhāya vibudhadviṣām 09,050.027a tato 'bravīt surāñ śakro na me śakyā mahāsurāḥ 09,050.027c ṛte 'sthibhir dadhīcasya nihantuṃ tridaśadviṣaḥ 09,050.028a tasmād gatvā ṛṣiśreṣṭho yācyatāṃ surasattamāḥ 09,050.028c dadhīcāsthīni dehīti tair vadhiṣyāmahe ripūn 09,050.029a sa devair yācito 'sthīni yatnād ṛṣivaras tadā 09,050.029c prāṇatyāgaṃ kuruṣveti cakāraivāvicārayan 09,050.029e sa lokān akṣayān prāpto devapriyakaras tadā 09,050.030a tasyāsthibhir atho śakraḥ saṃprahṛṣṭamanās tadā 09,050.030c kārayām āsa divyāni nānāpraharaṇāny uta 09,050.030e vajrāṇi cakrāṇi gadā gurudaṇḍāṃś ca puṣkalān 09,050.031a sa hi tīvreṇa tapasā saṃbhṛtaḥ paramarṣiṇā 09,050.031c prajāpatisutenātha bhṛguṇā lokabhāvanaḥ 09,050.032a atikāyaḥ sa tejasvī lokasāravinirmitaḥ 09,050.032c jajñe śailaguruḥ prāṃśur mahimnā prathitaḥ prabhuḥ 09,050.032e nityam udvijate cāsya tejasā pākaśāsanaḥ 09,050.033a tena vajreṇa bhagavān mantrayuktena bhārata 09,050.033c bhṛśaṃ krodhavisṛṣṭena brahmatejobhavena ca 09,050.033e daityadānavavīrāṇāṃ jaghāna navatīr nava 09,050.034a atha kāle vyatikrānte mahaty atibhayaṃkare 09,050.034c anāvṛṣṭir anuprāptā rājan dvādaśavārṣikī 09,050.035a tasyāṃ dvādaśavārṣikyām anāvṛṣṭyāṃ maharṣayaḥ 09,050.035c vṛttyarthaṃ prādravan rājan kṣudhārtāḥ sarvatodiśam 09,050.036a digbhyas tān pradrutān dṛṣṭvā muniḥ sārasvatas tadā 09,050.036c gamanāya matiṃ cakre taṃ provāca sarasvatī 09,050.037a na gantavyam itaḥ putra tavāhāram ahaṃ sadā 09,050.037c dāsyāmi matsyapravarān uṣyatām iha bhārata 09,050.038a ity uktas tarpayām āsa sa pitṝn devatās tathā 09,050.038c āhāram akaron nityaṃ prāṇān vedāṃś ca dhārayan 09,050.039a atha tasyām atītāyām anāvṛṣṭyāṃ maharṣayaḥ 09,050.039c anyonyaṃ paripapracchuḥ punaḥ svādhyāyakāraṇāt 09,050.040a teṣāṃ kṣudhāparītānāṃ naṣṭā vedā vidhāvatām 09,050.040c sarveṣām eva rājendra na kaś cit pratibhānavān 09,050.041a atha kaś cid ṛṣis teṣāṃ sārasvatam upeyivān 09,050.041c kurvāṇaṃ saṃśitātmānaṃ svādhyāyam ṛṣisattamam 09,050.042a sa gatvācaṣṭa tebhyaś ca sārasvatam atiprabham 09,050.042c svādhyāyam amaraprakhyaṃ kurvāṇaṃ vijane jane 09,050.043a tataḥ sarve samājagmus tatra rājan maharṣayaḥ 09,050.043c sārasvataṃ muniśreṣṭham idam ūcuḥ samāgatāḥ 09,050.044a asmān adhyāpayasveti tān uvāca tato muniḥ 09,050.044c śiṣyatvam upagacchadhvaṃ vidhivad bho mamety uta 09,050.045a tato 'bravīd ṛṣigaṇo bālas tvam asi putraka 09,050.045c sa tān āha na me dharmo naśyed iti punar munīn 09,050.046a yo hy adharmeṇa vibrūyād gṛhṇīyād vāpy adharmataḥ 09,050.046c mriyatāṃ tāv ubhau kṣipraṃ syātāṃ vā vairiṇāv ubhau 09,050.047a na hāyanair na palitair na vittena na bandhubhiḥ 09,050.047c ṛṣayaś cakrire dharmaṃ yo 'nūcānaḥ sa no mahān 09,050.048a etac chrutvā vacas tasya munayas te vidhānataḥ 09,050.048c tasmād vedān anuprāpya punar dharmaṃ pracakrire 09,050.049a ṣaṣṭir munisahasrāṇi śiṣyatvaṃ pratipedire 09,050.049c sārasvatasya viprarṣer vedasvādhyāyakāraṇāt 09,050.050a muṣṭiṃ muṣṭiṃ tataḥ sarve darbhāṇāṃ te 'bhyupāharan 09,050.050c tasyāsanārthaṃ viprarṣer bālasyāpi vaśe sthitāḥ 09,050.051a tatrāpi dattvā vasu rauhiṇeyo; mahābalaḥ keśavapūrvajo 'tha 09,050.051c jagāma tīrthaṃ muditaḥ krameṇa; khyātaṃ mahad vṛddhakanyā sma yatra 09,051.001 janamejaya uvāca 09,051.001a kathaṃ kumārī bhagavaṃs tapoyuktā hy abhūt purā 09,051.001c kimarthaṃ ca tapas tepe ko vāsyā niyamo 'bhavat 09,051.002a suduṣkaram idaṃ brahmaṃs tvattaḥ śrutam anuttamam 09,051.002c ākhyāhi tattvam akhilaṃ yathā tapasi sā sthitā 09,051.003 vaiśaṃpāyana uvāca 09,051.003a ṛṣir āsīn mahāvīryaḥ kuṇir gārgyo mahāyaśāḥ 09,051.003c sa taptvā vipulaṃ rājaṃs tapo vai tapatāṃ varaḥ 09,051.003e mānasīṃ sa sutāṃ subhrūṃ samutpāditavān vibhuḥ 09,051.004a tāṃ ca dṛṣṭvā bhṛśaṃ prītaḥ kuṇir gārgyo mahāyaśāḥ 09,051.004c jagāma tridivaṃ rājan saṃtyajyeha kalevaram 09,051.005a subhrūḥ sā hy atha kalyāṇī puṇḍarīkanibhekṣaṇā 09,051.005c mahatā tapasogreṇa kṛtvāśramam aninditā 09,051.006a upavāsaiḥ pūjayantī pitṝn devāṃś ca sā purā 09,051.006c tasyās tu tapasogreṇa mahān kālo 'tyagān nṛpa 09,051.007a sā pitrā dīyamānāpi bhartre naicchad aninditā 09,051.007c ātmanaḥ sadṛśaṃ sā tu bhartāraṃ nānvapaśyata 09,051.008a tataḥ sā tapasogreṇa pīḍayitvātmanas tanum 09,051.008c pitṛdevārcanaratā babhūva vijane vane 09,051.009a sātmānaṃ manyamānāpi kṛtakṛtyaṃ śramānvitā 09,051.009b*0297_01 jagāma vṛddhabhāvaṃ ca kaumārabrahmacāriṇī 09,051.009c vārddhakena ca rājendra tapasā caiva karśitā 09,051.010a sā nāśakad yadā gantuṃ padāt padam api svayam 09,051.010c cakāra gamane buddhiṃ paralokāya vai tadā 09,051.011a moktukāmāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā śarīraṃ nārado 'bravīt 09,051.011c asaṃskṛtāyāḥ kanyāyāḥ kuto lokās tavānaghe 09,051.012a evaṃ hi śrutam asmābhir devaloke mahāvrate 09,051.012c tapaḥ paramakaṃ prāptaṃ na tu lokās tvayā jitāḥ 09,051.013a tan nāradavacaḥ śrutvā sābravīd ṛṣisaṃsadi 09,051.013c tapaso 'rdhaṃ prayacchāmi pāṇigrāhasya sattamāḥ 09,051.014a ity ukte cāsyā jagrāha pāṇiṃ gālavasaṃbhavaḥ 09,051.014c ṛṣiḥ prāk śṛṅgavān nāma samayaṃ cedam abravīt 09,051.015a samayena tavādyāhaṃ pāṇiṃ sprakṣyāmi śobhane 09,051.015c yady ekarātraṃ vastavyaṃ tvayā saha mayeti ha 09,051.016a tatheti sā pratiśrutya tasmai pāṇiṃ dadau tadā 09,051.016b*0298_01 yathādṛṣṭena vidhinā hutvā cāgniṃ vidhānataḥ 09,051.016c cakre ca pāṇigrahaṇaṃ tasyodvāhaṃ ca gālaviḥ 09,051.017a sā rātrāv abhavad rājaṃs taruṇī devavarṇinī 09,051.017c divyābharaṇavastrā ca divyasraganulepanā 09,051.018a tāṃ dṛṣṭvā gālaviḥ prīto dīpayantīm ivātmanā 09,051.018c uvāsa ca kṣapām ekāṃ prabhāte sābravīc ca tam 09,051.019a yas tvayā samayo vipra kṛto me tapatāṃ vara 09,051.019c tenoṣitāsmi bhadraṃ te svasti te 'stu vrajāmy aham 09,051.020a sānujñātābravīd bhūyo yo 'smiṃs tīrthe samāhitaḥ 09,051.020c vatsyate rajanīm ekāṃ tarpayitvā divaukasaḥ 09,051.021a catvāriṃśatam aṣṭau ca dve cāṣṭau samyag ācaret 09,051.021c yo brahmacaryaṃ varṣāṇi phalaṃ tasya labheta saḥ 09,051.021e evam uktvā tataḥ sādhvī dehaṃ tyaktvā divaṃ gatā 09,051.022a ṛṣir apy abhavad dīnas tasyā rūpaṃ vicintayan 09,051.022c samayena tapo 'rdhaṃ ca kṛcchrāt pratigṛhītavān 09,051.023a sādhayitvā tadātmānaṃ tasyāḥ sa gatim anvayāt 09,051.023c duḥkhito bharataśreṣṭha tasyā rūpabalātkṛtaḥ 09,051.023e etat te vṛddhakanyāyā vyākhyātaṃ caritaṃ mahat 09,051.023f*0299_01 tathaiva brahmacaryaṃ ca svargasya ca gatiḥ śubhā 09,051.024a tatrasthaś cāpi śuśrāva hataṃ śalyaṃ halāyudhaḥ 09,051.024c tatrāpi dattvā dānāni dvijātibhyaḥ paraṃtapa 09,051.024e śuśoca śalyaṃ saṃgrāme nihataṃ pāṇḍavais tadā 09,051.025a samantapañcakadvārāt tato niṣkramya mādhavaḥ 09,051.025c papraccharṣigaṇān rāmaḥ kurukṣetrasya yat phalam 09,051.026a te pṛṣṭā yadusiṃhena kurukṣetraphalaṃ vibho 09,051.026c samācakhyur mahātmānas tasmai sarvaṃ yathātatham 09,052.001 ṛṣaya ūcuḥ 09,052.001a prajāpater uttaravedir ucyate; sanātanā rāma samantapañcakam 09,052.001c samījire yatra purā divaukaso; vareṇa satreṇa mahāvarapradāḥ 09,052.002a purā ca rājarṣivareṇa dhīmatā; bahūni varṣāṇy amitena tejasā 09,052.002c prakṛṣṭam etat kuruṇā mahātmanā; tataḥ kurukṣetram itīha paprathe 09,052.003 rāma uvāca 09,052.003a kimarthaṃ kuruṇā kṛṣṭaṃ kṣetram etan mahātmanā 09,052.003c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ kathyamānaṃ tapodhanāḥ 09,052.004 ṛṣaya ūcuḥ 09,052.004a purā kila kuruṃ rāma kṛṣantaṃ satatotthitam 09,052.004c abhyetya śakras tridivāt paryapṛcchata kāraṇam 09,052.005a kim idaṃ vartate rājan prayatnena pareṇa ca 09,052.005c rājarṣe kim abhipretaṃ yeneyaṃ kṛṣyate kṣitiḥ 09,052.006 kurur uvāca 09,052.006a iha ye puruṣāḥ kṣetre mariṣyanti śatakrato 09,052.006c te gamiṣyanti sukṛtāṃl lokān pāpavivarjitān 09,052.007a avahasya tataḥ śakro jagāma tridivaṃ prabhuḥ 09,052.007c rājarṣir apy anirviṇṇaḥ karṣaty eva vasuṃdharām 09,052.008a āgamyāgamya caivainaṃ bhūyo bhūyo 'vahasya ca 09,052.008c śatakratur anirviṇṇaṃ pṛṣṭvā pṛṣṭvā jagāma ha 09,052.009a yadā tu tapasogreṇa cakarṣa vasudhāṃ nṛpaḥ 09,052.009c tataḥ śakro 'bravīd devān rājarṣer yac cikīrṣitam 09,052.010a tac chrutvā cābruvan devāḥ sahasrākṣam idaṃ vacaḥ 09,052.010c vareṇa cchandyatāṃ śakra rājarṣir yadi śakyate 09,052.011a yadi hy atra pramītā vai svargaṃ gacchanti mānavāḥ 09,052.011c asmān aniṣṭvā kratubhir bhāgo no na bhaviṣyati 09,052.012a āgamya ca tataḥ śakras tadā rājarṣim abravīt 09,052.012c alaṃ khedena bhavataḥ kriyatāṃ vacanaṃ mama 09,052.013a mānavā ye nirāhārā dehaṃ tyakṣyanty atandritāḥ 09,052.013c yudhi vā nihatāḥ samyag api tiryaggatā nṛpa 09,052.014a te svargabhājo rājendra bhavantv iti mahāmate 09,052.014c tathāstv iti tato rājā kuruḥ śakram uvāca ha 09,052.015a tatas tam abhyanujñāpya prahṛṣṭenāntarātmanā 09,052.015c jagāma tridivaṃ bhūyaḥ kṣipraṃ balaniṣūdanaḥ 09,052.016a evam etad yaduśreṣṭha kṛṣṭaṃ rājarṣiṇā purā 09,052.016c śakreṇa cāpy anujñātaṃ puṇyaṃ prāṇān vimuñcatām 09,052.016d*0300_01 brahmādyaiś ca suraśreṣṭhaiḥ puṇyai rājarṣibhis tathā 09,052.016d*0301_01 nātaḥ parataraṃ puṇyaṃ bhūmeḥ sthānaṃ bhaviṣyati 09,052.016d*0301_02 iha tapsyanti ye ke cit tapaḥ paramakaṃ narāḥ 09,052.016d*0301_03 dehatyāgena te sarve yāsyanti brahmaṇaḥ kṣayam 09,052.016d*0301_04 ye punaḥ puṇyabhājo vai dānaṃ dāsyanti mānavāḥ 09,052.016d*0301_05 teṣāṃ sahasraguṇitaṃ bhaviṣyaty acireṇa vai 09,052.016d*0301_06 ye ceha nityaṃ manujā nivatsyanti śubhaiṣiṇaḥ 09,052.016d*0301_07 yamasya viṣayaṃ te tu na drakṣyanti kadā cana 09,052.016d*0301_08 yakṣyanti ye ca kratubhir mahadbhir manujeśvarāḥ 09,052.016d*0301_09 teṣāṃ triviṣṭape vāso yāvad bhūmir dhariṣyati 09,052.017a api cātra svayaṃ śakro jagau gāthāṃ surādhipaḥ 09,052.017c kurukṣetre nibaddhāṃ vai tāṃ śṛṇuṣva halāyudha 09,052.018a pāṃsavo 'pi kurukṣetrād vāyunā samudīritāḥ 09,052.018c api duṣkṛtakarmāṇaṃ nayanti paramāṃ gatim 09,052.018d*0302_01 kurukṣetraṃ gamiṣyāmi kurukṣetre vasāmy aham 09,052.018d*0302_02 ity evaṃ niścito bhūtvā tenaiva svargam eṣyati 09,052.018d*0302_03 kurukṣetraṃ gamiṣyāmi kurukṣetre vasāmy aham 09,052.018d*0302_04 tathā sthānaṃ ca maunaṃ ca vīrāsanam upāsmahe 09,052.018d*0302_05 evaṃ pralapamāno 'pi cintayaṃś ca muhur muhuḥ 09,052.018d*0302_06 dūrastho yadi vā tiṣṭhaṃl labhet svargaṃ viniścitaḥ 09,052.019a surarṣabhā brāhmaṇasattamāś ca; tathā nṛgādyā naradevamukhyāḥ 09,052.019c iṣṭvā mahārhaiḥ kratubhir nṛsiṃha; saṃnyasya dehān sugatiṃ prapannāḥ 09,052.020a tarantukārantukayor yad antaraṃ; rāmahradānāṃ ca macakrukasya 09,052.020c etat kurukṣetrasamantapañcakaṃ; prajāpater uttaravedir ucyate 09,052.021a śivaṃ mahat puṇyam idaṃ divaukasāṃ; susaṃmataṃ svargaguṇaiḥ samanvitam 09,052.021c ataś ca sarve 'pi vasuṃdharādhipā; hatā gamiṣyanti mahātmanāṃ gatim 09,052.021d*0303_01 ity uvāca svayaṃ śakraḥ saha brahmādibhis tathā 09,052.021d*0303_02 tac cānumoditaṃ sarvaṃ brahmaviṣṇumaheśvaraiḥ 09,053.001 vaiśaṃpāyana uvāca 09,053.001a kurukṣetraṃ tato dṛṣṭvā dattvā dāyāṃś ca sātvataḥ 09,053.001c āśramaṃ sumahad divyam agamaj janamejaya 09,053.002a madhūkāmravanopetaṃ plakṣanyagrodhasaṃkulam 09,053.002c ciribilvayutaṃ puṇyaṃ panasārjunasaṃkulam 09,053.003a taṃ dṛṣṭvā yādavaśreṣṭhaḥ pravaraṃ puṇyalakṣaṇam 09,053.003c papraccha tān ṛṣīn sarvān kasyāśramavaras tv ayam 09,053.004a te tu sarve mahātmānam ūcū rājan halāyudham 09,053.004c śṛṇu vistarato rāma yasyāyaṃ pūrvam āśramaḥ 09,053.005a atra viṣṇuḥ purā devas taptavāṃs tapa uttamam 09,053.005c atrāsya vidhivad yajñāḥ sarve vṛttāḥ sanātanāḥ 09,053.006a atraiva brāhmaṇī siddhā kaumārabrahmacāriṇī 09,053.006c yogayuktā divaṃ yātā tapaḥsiddhā tapasvinī 09,053.007a babhūva śrīmatī rājañ śāṇḍilyasya mahātmanaḥ 09,053.007c sutā dhṛtavratā sādhvī niyatā brahmacāriṇī 09,053.007d*0304_01 sā tu taptvā tapo ghoraṃ duścaraṃ strījanena ha 09,053.008a sā tu prāpya paraṃ yogaṃ gatā svargam anuttamam 09,053.008c bhuktvāśrame 'śvamedhasya phalaṃ phalavatāṃ śubhā 09,053.008e gatā svargaṃ mahābhāgā pūjitā niyatātmabhiḥ 09,053.009a abhigamyāśramaṃ puṇyaṃ dṛṣṭvā ca yadupuṃgavaḥ 09,053.009b*0305_01 śrutvā ṛṣīṇāṃ vacanam āśramaṃ taṃ jagāma ha 09,053.009b*0306_01 ṛṣīṇāṃ vacanaṃ śrutvā jagāmāśramam uttamam 09,053.009b*0307_01 tasyāśrame 'śvamedhasya phaḷam āpnoti mānavaḥ 09,053.009c ṛṣīṃs tān abhivādyātha pārśve himavato 'cyutaḥ 09,053.009e skandhāvārāṇi sarvāṇi nivartyāruruhe 'calam 09,053.010a nātidūraṃ tato gatvā nagaṃ tāladhvajo balī 09,053.010c puṇyaṃ tīrthavaraṃ dṛṣṭvā vismayaṃ paramaṃ gataḥ 09,053.011a prabhavaṃ ca sarasvatyāḥ plakṣaprasravaṇaṃ balaḥ 09,053.011c saṃprāptaḥ kārapacanaṃ tīrthapravaram uttamam 09,053.012a halāyudhas tatra cāpi dattvā dānaṃ mahābalaḥ 09,053.012c āplutaḥ salile śīte tasmāc cāpi jagāma ha 09,053.012e āśramaṃ paramaprīto mitrasya varuṇasya ca 09,053.012f*0308_01 āplutaḥ salile puṇye suśīte vimale śucau 09,053.012f*0308_02 saṃtarpayām āsa pitṝn devāṃś ca raṇadurmadaḥ 09,053.012f*0308_03 tatroṣyaikāṃ tu rajanīṃ yatibhir brāhmaṇaiḥ saha 09,053.012f*0308_04 mitrāvaruṇayoḥ puṇyaṃ jagāmāśramam acyutaḥ 09,053.013a indro 'gnir aryamā caiva yatra prāk prītim āpnuvan 09,053.013c taṃ deśaṃ kārapacanād yamunāyāṃ jagāma ha 09,053.014a snātvā tatrāpi dharmātmā parāṃ tuṣṭim avāpya ca 09,053.014c ṛṣibhiś caiva siddhaiś ca sahito vai mahābalaḥ 09,053.014e upaviṣṭaḥ kathāḥ śubhrāḥ śuśrāva yadupuṃgavaḥ 09,053.015a tathā tu tiṣṭhatāṃ teṣāṃ nārado bhagavān ṛṣiḥ 09,053.015c ājagāmātha taṃ deśaṃ yatra rāmo vyavasthitaḥ 09,053.015d*0309_01 tatra saṃtiṣṭhataś cātha rāmasyāpratimadyuteḥ 09,053.015d*0309_02 ājagāma mahātejā nārado bhagavān ṛṣiḥ 09,053.016a jaṭāmaṇḍalasaṃvītaḥ svarṇacīrī mahātapāḥ 09,053.016c hemadaṇḍadharo rājan kamaṇḍaludharas tathā 09,053.017a kacchapīṃ sukhaśabdāṃ tāṃ gṛhya vīṇāṃ manoramām 09,053.017c nṛtye gīte ca kuśalo devabrāhmaṇapūjitaḥ 09,053.018a prakartā kalahānāṃ ca nityaṃ ca kalahapriyaḥ 09,053.018c taṃ deśam agamad yatra śrīmān rāmo vyavasthitaḥ 09,053.019a pratyutthāya tu te sarve pūjayitvā yatavratam 09,053.019c devarṣiṃ paryapṛcchanta yathāvṛttaṃ kurūn prati 09,053.020a tato 'syākathayad rājan nāradaḥ sarvadharmavit 09,053.020c sarvam eva yathāvṛttam atītaṃ kurusaṃkṣayam 09,053.021a tato 'bravīd rauhiṇeyo nāradaṃ dīnayā girā 09,053.021c kim avasthaṃ tu tat kṣatraṃ ye ca tatrābhavan nṛpāḥ 09,053.022a śrutam etan mayā pūrvaṃ sarvam eva tapodhana 09,053.022c vistaraśravaṇe jātaṃ kautūhalam atīva me 09,053.023 nārada uvāca 09,053.023a pūrvam eva hato bhīṣmo droṇaḥ sindhupatis tathā 09,053.023c hato vaikartanaḥ karṇaḥ putrāś cāsya mahārathāḥ 09,053.024a bhūriśravā rauhiṇeya madrarājaś ca vīryavān 09,053.024c ete cānye ca bahavas tatra tatra mahābalāḥ 09,053.025a priyān prāṇān parityajya priyārthaṃ kauravasya vai 09,053.025c rājāno rājaputrāś ca samareṣv anivartinaḥ 09,053.025d*0310_01 nihatāḥ pāṇḍavaiḥ sarve gatāḥ svargagatiṃ prati 09,053.026a ahatāṃs tu mahābāho śṛṇu me tatra mādhava 09,053.026c dhārtarāṣṭrabale śeṣāḥ kṛpo bhojaś ca vīryavān 09,053.026e aśvatthāmā ca vikrānto bhagnasainyā diśo gatāḥ 09,053.026f*0311_01 **** **** trayaḥ samitimardanāḥ 09,053.026f*0311_02 kṛpaś ca kṛtavarmā ca droṇaputraś ca vīryavān 09,053.026f*0311_03 te 'pi vai vidrutā rāma diśo daśa bhayāt tadā 09,053.027a duryodhano hate sainye pradruteṣu kṛpādiṣu 09,053.027c hradaṃ dvaipāyanaṃ nāma viveśa bhṛśaduḥkhitaḥ 09,053.028a śayānaṃ dhārtarāṣṭraṃ tu stambhite salile tadā 09,053.028c pāṇḍavāḥ saha kṛṣṇena vāgbhir ugrābhir ārdayan 09,053.029a sa tudyamāno balavān vāgbhī rāma samantataḥ 09,053.029c utthitaḥ prāg ghradād vīraḥ pragṛhya mahatīṃ gadām 09,053.030a sa cāpy upagato yuddhaṃ bhīmena saha sāṃpratam 09,053.030c bhaviṣyati ca tat sadyas tayo rāma sudāruṇam 09,053.031a yadi kautūhalaṃ te 'sti vraja mādhava mā ciram 09,053.031c paśya yuddhaṃ mahāghoraṃ śiṣyayor yadi manyase 09,053.031c*0312_01 **** **** adya rāmāhave dvayoḥ 09,053.031c*0312_02 bhīmakauravayor vīra 09,053.032 vaiśaṃpāyana uvāca 09,053.032a nāradasya vacaḥ śrutvā tān abhyarcya dvijarṣabhān 09,053.032c sarvān visarjayām āsa ye tenābhyāgatāḥ saha 09,053.032e gamyatāṃ dvārakāṃ ceti so 'nvaśād anuyāyinaḥ 09,053.033a so 'vatīryācalaśreṣṭhāt plakṣaprasravaṇāc chubhāt 09,053.033c tataḥ prītamanā rāmaḥ śrutvā tīrthaphalaṃ mahat 09,053.033e viprāṇāṃ saṃnidhau ślokam agāyad idam acyutaḥ 09,053.034a sarasvatīvāsasamā kuto ratiḥ; sarasvatīvāsasamāḥ kuto guṇāḥ 09,053.034c sarasvatīṃ prāpya divaṃ gatā janāḥ; sadā smariṣyanti nadīṃ sarasvatīm 09,053.035a sarasvatī sarvanadīṣu puṇyā; sarasvatī lokasukhāvahā sadā 09,053.035c sarasvatīṃ prāpya janāḥ suduṣkṛtāḥ; sadā na śocanti paratra ceha ca 09,053.036a tato muhur muhuḥ prītyā prekṣamāṇaḥ sarasvatīm 09,053.036c hayair yuktaṃ rathaṃ śubhram ātiṣṭhata paraṃtapaḥ 09,053.037a sa śīghragāminā tena rathena yadupuṃgavaḥ 09,053.037c didṛkṣur abhisaṃprāptaḥ śiṣyayuddham upasthitam 09,054.001 vaiśaṃpāyana uvāca 09,054.001a evaṃ tad abhavad yuddhaṃ tumulaṃ janamejaya 09,054.001c yatra duḥkhānvito rājā dhṛtarāṣṭro 'bravīd idam 09,054.002a rāmaṃ saṃnihitaṃ dṛṣṭvā gadāyuddha upasthite 09,054.002c mama putraḥ kathaṃ bhīmaṃ pratyayudhyata saṃjaya 09,054.003 saṃjaya uvāca 09,054.003a rāmasāṃnidhyam āsādya putro duryodhanas tava 09,054.003c yuddhakāmo mahābāhuḥ samahṛṣyata vīryavān 09,054.004a dṛṣṭvā lāṅgalinaṃ rājā pratyutthāya ca bhārata 09,054.004c prītyā paramayā yukto yudhiṣṭhiram athābravīt 09,054.004c*0313_01 **** **** samabhyarcya yathāvidhi 09,054.004c*0313_02 āsanaṃ ca dadau tasmai paryapṛcchad anāmayam 09,054.004c*0313_03 tato yudhiṣṭhiraṃ rāmo vākyam etad uvāca ha 09,054.004c*0313_04 madhuraṃ dharmasaṃyuktaṃ śūrāṇāṃ hitam eva ca 09,054.004c*0313_05 mayā śrutaṃ kathayatām ṛṣīṇāṃ rājasattama 09,054.004c*0313_06 kurukṣetraṃ paraṃ puṇyaṃ pāvanaṃ svargyam eva ca 09,054.004c*0313_07 daivatair ṛṣibhir juṣṭaṃ brāhmaṇaiś ca mahātmabhiḥ 09,054.004c*0313_08 tatra vai yotsyamānā ye dehaṃ tyakṣyanti mānavāḥ 09,054.004c*0313_09 teṣāṃ svarge dhruvo vāsaḥ śakreṇa saha māriṣa 09,054.005a samantapañcakaṃ kṣipram ito yāma viśāṃ pate 09,054.005c prathitottaravedī sā devaloke prajāpateḥ 09,054.006a tasmin mahāpuṇyatame trailokyasya sanātane 09,054.006c saṃgrāme nidhanaṃ prāpya dhruvaṃ svargo bhaviṣyati 09,054.007a tathety uktvā mahārāja kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 09,054.007c samantapañcakaṃ vīraḥ prāyād abhimukhaḥ prabhuḥ 09,054.008a tato duryodhano rājā pragṛhya mahatīṃ gadām 09,054.008c padbhyām amarṣād dyutimān agacchat pāṇḍavaiḥ saha 09,054.009a tathā yāntaṃ gadāhastaṃ varmaṇā cāpi daṃśitam 09,054.009c antarikṣagatā devāḥ sādhu sādhv ity apūjayan 09,054.009e vātikāś ca narā ye 'tra dṛṣṭvā te harṣam āgatāḥ 09,054.010a sa pāṇḍavaiḥ parivṛtaḥ kururājas tavātmajaḥ 09,054.010c mattasyeva gajendrasya gatim āsthāya so 'vrajat 09,054.011a tataḥ śaṅkhaninādena bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ 09,054.011c siṃhanādaiś ca śūrāṇāṃ diśaḥ sarvāḥ prapūritāḥ 09,054.011d*0314_01 tatas te tu kurukṣetraṃ prāptā naravarottamāḥ 09,054.012a pratīcyabhimukhaṃ deśaṃ yathoddiṣṭaṃ sutena te 09,054.012c gatvā ca taiḥ parikṣiptaṃ samantāt sarvatodiśam 09,054.013a dakṣiṇena sarasvatyāḥ svayanaṃ tīrtham uttamam 09,054.013c tasmin deśe tv aniriṇe tatra yuddham arocayan 09,054.014a tato bhīmo mahākoṭiṃ gadāṃ gṛhyātha varmabhṛt 09,054.014c bibhrad rūpaṃ mahārāja sadṛśaṃ hi garutmataḥ 09,054.015a avabaddhaśirastrāṇaḥ saṃkhye kāñcanavarmabhṛt 09,054.015c rarāja rājan putras te kāñcanaḥ śailarāḍ iva 09,054.016a varmabhyāṃ saṃvṛtau vīrau bhīmaduryodhanāv ubhau 09,054.016c saṃyuge ca prakāśete saṃrabdhāv iva kuñjarau 09,054.017a raṇamaṇḍalamadhyasthau bhrātarau tau nararṣabhau 09,054.017c aśobhetāṃ mahārāja candrasūryāv ivoditau 09,054.018a tāv anyonyaṃ nirīkṣetāṃ kruddhāv iva mahādvipau 09,054.018c dahantau locanai rājan parasparavadhaiṣiṇau 09,054.019a saṃprahṛṣṭamanā rājan gadām ādāya kauravaḥ 09,054.019c sṛkkiṇī saṃlihan rājan krodharaktekṣaṇaḥ śvasan 09,054.020a tato duryodhano rājā gadām ādāya vīryavān 09,054.020c bhīmasenam abhiprekṣya gajo gajam ivāhvayat 09,054.021a adrisāramayīṃ bhīmas tathaivādāya vīryavān 09,054.021c āhvayām āsa nṛpatiṃ siṃhaḥ siṃhaṃ yathā vane 09,054.022a tāv udyatagadāpāṇī duryodhanavṛkodarau 09,054.022c saṃyuge sma prakāśete girī saśikharāv iva 09,054.023a tāv ubhāv abhisaṃkruddhāv ubhau bhīmaparākramau 09,054.023c ubhau śiṣyau gadāyuddhe rauhiṇeyasya dhīmataḥ 09,054.024a ubhau sadṛśakarmāṇau yamavāsavayor iva 09,054.024c tathā sadṛśakarmāṇau varuṇasya mahābalau 09,054.025a vāsudevasya rāmasya tathā vaiśravaṇasya ca 09,054.025c sadṛśau tau mahārāja madhukaiṭabhayor yudhi 09,054.026a ubhau sadṛśakarmāṇau raṇe sundopasundayoḥ 09,054.026b*0315_01 rāmarāvaṇayoś caiva vālisugrīvayos tathā 09,054.026c tathaiva kālasya samau mṛtyoś caiva paraṃtapau 09,054.027a anyonyam abhidhāvantau mattāv iva mahādvipau 09,054.027c vāśitāsaṃgame dṛptau śaradīva madotkaṭau 09,054.028a mattāv iva jigīṣantau mātaṅgau bharatarṣabhau 09,054.028c ubhau krodhaviṣaṃ dīptaṃ vamantāv uragāv iva 09,054.029a anyonyam abhisaṃrabdhau prekṣamāṇāv ariṃdamau 09,054.029c ubhau bharataśārdūlau vikrameṇa samanvitau 09,054.030a siṃhāv iva durādharṣau gadāyuddhe paraṃtapau 09,054.030c nakhadaṃṣṭrāyudhau vīrau vyāghrāv iva durutsahau 09,054.031a prajāsaṃharaṇe kṣubdhau samudrāv iva dustarau 09,054.031c lohitāṅgāv iva kruddhau pratapantau mahārathau 09,054.031d*0316_01 pūrvapaścimajau meghau vāyunā kṣubhitau yathā 09,054.031d*0316_02 garjamānau suviṣamaṃ kṣarantau prāvṛṣīva hi 09,054.032a raśmimantau mahātmānau dīptimantau mahābalau 09,054.032c dadṛśāte kuruśreṣṭhau kālasūryāv ivoditau 09,054.033a vyāghrāv iva susaṃrabdhau garjantāv iva toyadau 09,054.033c jahṛṣāte mahābāhū siṃhau kesariṇāv iva 09,054.034a gajāv iva susaṃrabdhau jvalitāv iva pāvakau 09,054.034c dadṛśus tau mahātmānau saśṛṅgāv iva parvatau 09,054.035a roṣāt prasphuramāṇoṣṭhau nirīkṣantau parasparam 09,054.035c tau sametau mahātmānau gadāhastau narottamau 09,054.036a ubhau paramasaṃhṛṣṭāv ubhau paramasaṃmatau 09,054.036c sadaśvāv iva heṣantau bṛṃhantāv iva kuñjarau 09,054.037a vṛṣabhāv iva garjantau duryodhanavṛkodarau 09,054.037c daityāv iva balonmattau rejatus tau narottamau 09,054.038a tato duryodhano rājann idam āha yudhiṣṭhiram 09,054.038b*0317_01 bhrātṛbhiḥ sahitaṃ caiva kṛṣṇena ca mahātmanā 09,054.038b*0317_02 rāmeṇāmitavīryeṇa vākyaṃ śauṇḍīryasaṃmatam 09,054.038c sṛñjayaiḥ saha tiṣṭhantaṃ tapantam iva bhāskaram 09,054.038d*0318_01 kekayaiḥ sṛñjayair guptaṃ pāñcālaiś ca mahātmabhiḥ 09,054.039a idaṃ vyavasitaṃ yuddhaṃ mama bhīmasya cobhayoḥ 09,054.039c upopaviṣṭāḥ paśyadhvaṃ vimardaṃ nṛpasattamāḥ 09,054.039d*0319_01 śrutvā duryodhanavacaḥ pratyapadyanta tat tathā 09,054.040a tataḥ samupaviṣṭaṃ tat sumahad rājamaṇḍalam 09,054.040c virājamānaṃ dadṛśe divīvādityamaṇḍalam 09,054.041a teṣāṃ madhye mahābāhuḥ śrīmān keśavapūrvajaḥ 09,054.041c upaviṣṭo mahārāja pūjyamānaḥ samantataḥ 09,054.042a śuśubhe rājamadhyastho nīlavāsāḥ sitaprabhaḥ 09,054.042c nakṣatrair iva saṃpūrṇo vṛto niśi niśākaraḥ 09,054.043a tau tathā tu mahārāja gadāhastau durāsadau 09,054.043c anyonyaṃ vāgbhir ugrābhis takṣamāṇau vyavasthitau 09,054.044a apriyāṇi tato 'nyonyam uktvā tau kurupuṃgavau 09,054.044c udīkṣantau sthitau vīrau vṛtraśakrāv ivāhave 09,055.001 vaiśaṃpāyana uvāca 09,055.001a tato vāgyuddham abhavat tumulaṃ janamejaya 09,055.001a*0320_01 **** **** tumulaṃ romaharṣaṇam 09,055.001a*0320_02 krodhasaṃvardhanaṃ niṣṭhām (sic) 09,055.001c yatra duḥkhānvito rājā dhṛtarāṣṭro 'bravīd idam 09,055.002a dhig astu khalu mānuṣyaṃ yasya niṣṭheyam īdṛśī 09,055.002c ekādaśacamūbhartā yatra putro mamābhibhūḥ 09,055.003a ājñāpya sarvān nṛpatīn bhuktvā cemāṃ vasuṃdharām 09,055.003c gadām ādāya vegena padātiḥ prasthito raṇam 09,055.004a bhūtvā hi jagato nātho hy anātha iva me sutaḥ 09,055.004c gadām udyamya yo yāti kim anyad bhāgadheyataḥ 09,055.005a aho duḥkhaṃ mahat prāptaṃ putreṇa mama saṃjaya 09,055.005c evam uktvā sa duḥkhārto virarāma janādhipaḥ 09,055.006 saṃjaya uvāca 09,055.006a sa meghaninado harṣād vinadann iva govṛṣaḥ 09,055.006c ājuhāva tataḥ pārthaṃ yuddhāya yudhi vīryavān 09,055.007a bhīmam āhvayamāne tu kururāje mahātmani 09,055.007b*0321_01 ājuhāva tato bhīmo yuddhāya ca suyodhanam 09,055.007b*0321_02 evam āhvayamāne tu bhīmasene mahātmani 09,055.007c prādurāsan sughorāṇi rūpāṇi vividhāny uta 09,055.008a vavur vātāḥ sanirghātāḥ pāṃsuvarṣaṃ papāta ca 09,055.008c babhūvuś ca diśaḥ sarvās timireṇa samāvṛtāḥ 09,055.009a mahāsvanāḥ sanirghātās tumulā romaharṣaṇāḥ 09,055.009c petus tatholkāḥ śataśaḥ sphoṭayantyo nabhastalam 09,055.010a rāhuś cāgrasad ādityam aparvaṇi viśāṃ pate 09,055.010c cakampe ca mahākampaṃ pṛthivī savanadrumā 09,055.011a rūkṣāś ca vātāḥ pravavur nīcaiḥ śarkaravarṣiṇaḥ 09,055.011c girīṇāṃ śikharāṇy eva nyapatanta mahītale 09,055.012a mṛgā bahuvidhākārāḥ saṃpatanti diśo daśa 09,055.012c dīptāḥ śivāś cāpy anadan ghorarūpāḥ sudāruṇāḥ 09,055.013a nirghātāś ca mahāghorā babhūvū romaharṣaṇāḥ 09,055.013c dīptāyāṃ diśi rājendra mṛgāś cāśubhavādinaḥ 09,055.014a udapānagatāś cāpo vyavardhanta samantataḥ 09,055.014c aśarīrā mahānādāḥ śrūyante sma tadā nṛpa 09,055.015a evamādīni dṛṣṭvātha nimittāni vṛkodaraḥ 09,055.015c uvāca bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 09,055.016a naiṣa śakto raṇe jetuṃ mandātmā māṃ suyodhanaḥ 09,055.016c adya krodhaṃ vimokṣyāmi nigūḍhaṃ hṛdaye ciram 09,055.016e suyodhane kauravendre khāṇḍave pāvako yathā 09,055.017a śalyam adyoddhariṣyāmi tava pāṇḍava hṛcchayam 09,055.017c nihatya gadayā pāpam imaṃ kurukulādhamam 09,055.018a adya kīrtimayīṃ mālāṃ pratimokṣyāmy ahaṃ tvayi 09,055.018c hatvemaṃ pāpakarmāṇaṃ gadayā raṇamūrdhani 09,055.019a adyāsya śatadhā dehaṃ bhinadmi gadayānayā 09,055.019c nāyaṃ praveṣṭā nagaraṃ punar vāraṇasāhvayam 09,055.020a sarpotsargasya śayane viṣadānasya bhojane 09,055.020c pramāṇakoṭyāṃ pātasya dāhasya jatuveśmani 09,055.021a sabhāyām avahāsasya sarvasvaharaṇasya ca 09,055.021c varṣam ajñātavāsasya vanavāsasya cānagha 09,055.021d*0322_01 draupadyāḥ kleśadānasya vastrasaṃharaṇasya ca 09,055.022a adyāntam eṣāṃ duḥkhānāṃ gantā bharatasattama 09,055.022c ekāhnā vinihatyemaṃ bhaviṣyāmy ātmano 'nṛṇaḥ 09,055.023a adyāyur dhārtarāṣṭrasya durmater akṛtātmanaḥ 09,055.023c samāptaṃ bharataśreṣṭha mātāpitroś ca darśanam 09,055.023d*0323_01 adya saukhyaṃ tu rājendra kururājasya durmateḥ 09,055.023d*0323_02 samāptaṃ ca mahārāja nārīṇāṃ darśanaṃ punaḥ 09,055.024a adyāyaṃ kururājasya śaṃtanoḥ kulapāṃsanaḥ 09,055.024c prāṇāñ śriyaṃ ca rājyaṃ ca tyaktvā śeṣyati bhūtale 09,055.025a rājā ca dhṛtarāṣṭro 'dya śrutvā putraṃ mayā hatam 09,055.025c smariṣyaty aśubhaṃ karma yat tac chakunibuddhijam 09,055.026a ity uktvā rājaśārdūla gadām ādāya vīryavān 09,055.026c avātiṣṭhata yuddhāya śakro vṛtram ivāhvayan 09,055.027a tam udyatagadaṃ dṛṣṭvā kailāsam iva śṛṅgiṇam 09,055.027c bhīmasenaḥ punaḥ kruddho duryodhanam uvāca ha 09,055.028a rājñaś ca dhṛtarāṣṭrasya tathā tvam api cātmanaḥ 09,055.028a*0324_01 **** **** tava hetor durātmanaḥ 09,055.028a*0324_02 sarveṣām api cāsmākaṃ duḥkhaṃ prāptaṃ sudurmate 09,055.028c smara tad duṣkṛtaṃ karma yad vṛttaṃ vāraṇāvate 09,055.029a draupadī ca parikliṣṭā sabhāyāṃ yad rajasvalā 09,055.029c dyūte ca vañcito rājā yat tvayā saubalena ca 09,055.030a vane duḥkhaṃ ca yat prāptam asmābhis tvatkṛtaṃ mahat 09,055.030c virāṭanagare caiva yonyantaragatair iva 09,055.030e tat sarvaṃ yātayāmy adya diṣṭyā dṛṣṭo 'si durmate 09,055.031a tvatkṛte 'sau hataḥ śete śaratalpe pratāpavān 09,055.031c gāṅgeyo rathināṃ śreṣṭho nihato yājñaseninā 09,055.032a hato droṇaś ca karṇaś ca tathā śalyaḥ pratāpavān 09,055.032c vairāgner ādikartā ca śakuniḥ saubalo hataḥ 09,055.033a prātikāmī tathā pāpo draupadyāḥ kleśakṛd dhataḥ 09,055.033c bhrātaras te hatāḥ sarve śūrā vikrāntayodhinaḥ 09,055.034a ete cānye ca bahavo nihatās tvatkṛte nṛpāḥ 09,055.034c tvām adya nihaniṣyāmi gadayā nātra saṃśayaḥ 09,055.035a ity evam uccai rājendra bhāṣamāṇaṃ vṛkodaram 09,055.035c uvāca vītabhī rājan putras te satyavikramaḥ 09,055.036a kiṃ katthitena bahudhā yudhyasva tvaṃ vṛkodara 09,055.036c adya te 'haṃ vineṣyāmi yuddhaśraddhāṃ kulādhama 09,055.036d*0325_01 iti duryodhanenoktaḥ pratyuvāca vṛkodaraḥ 09,055.037a naiva duryodhanaḥ kṣudra kena cit tvadvidhena vai 09,055.037c śakyas trāsayituṃ vācā yathānyaḥ prākṛto naraḥ 09,055.038a cirakālepsitaṃ diṣṭyā hṛdayastham idaṃ mama 09,055.038c tvayā saha gadāyuddhaṃ tridaśair upapāditam 09,055.039a kiṃ vācā bahunoktena katthitena ca durmate 09,055.039c vāṇī saṃpadyatām eṣā karmaṇā mā ciraṃ kṛthāḥ 09,055.040a tasya tad vacanaṃ śrutvā sarva evābhyapūjayan 09,055.040c rājānaḥ somakāś caiva ye tatrāsan samāgatāḥ 09,055.041a tataḥ saṃpūjitaḥ sarvaiḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ 09,055.041c bhūyo dhīraṃ manaś cakre yuddhāya kurunandanaḥ 09,055.042a taṃ mattam iva mātaṅgaṃ talatālair narādhipāḥ 09,055.042c bhūyaḥ saṃharṣayāṃ cakrur duryodhanam amarṣaṇam 09,055.043a taṃ mahātmā mahātmānaṃ gadām udyamya pāṇḍavaḥ 09,055.043c abhidudrāva vegena dhārtarāṣṭraṃ vṛkodaraḥ 09,055.044a bṛṃhanti kuñjarās tatra hayā heṣanti cāsakṛt 09,055.044c śastrāṇi cāpy adīpyanta pāṇḍavānāṃ jayaiṣiṇām 09,056.001 saṃjaya uvāca 09,056.001a tato duryodhano dṛṣṭvā bhīmasenaṃ tathāgatam 09,056.001c pratyudyayāv adīnātmā vegena mahatā nadan 09,056.002a samāpetatur ānadya śṛṅgiṇau vṛṣabhāv iva 09,056.002c mahānirghātaghoṣaś ca saṃprahāras tayor abhūt 09,056.003a abhavac ca tayor yuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam 09,056.003c jigīṣator yudhānyonyam indraprahrādayor iva 09,056.003d@003_0001 tau vṛṣāv iva garjantau maṇḍalāni viceratuḥ 09,056.003d@003_0002 āvarjitagadāhastau duryodhanavṛkodarau 09,056.003d@003_0003 maṇḍalāvartamārgeṣu gadāpraharaṇe 'pi ca 09,056.003d@003_0004 nirviśeṣam abhūd yuddhaṃ tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ 09,056.003d@003_0005 taptahemamayī śubhrair babhūva bhayavardhanī 09,056.003d@003_0006 agnijvālair ivāvidhya pade bhīmasya sā gadā 09,056.003d@003_0007 tāḍitā dhārtarāṣṭreṇa bhīmasya gadayā gadā 09,056.003d@003_0008 gadāyuddhe mahārāja sasṛje pāvakārciṣaḥ 09,056.003d@003_0009 09,056.003d@003_0010 aṅgāravarṣaṃ mumuce tad adbhutam ivābhavat 09,056.003d@003_0011 dantair iva mahānāgau śṛṅgair iva mahāvṛṣau 09,056.003d@003_0012 tau tu rejatur anyonyaṃ gadābhyām aparikṣatau 09,056.003d@003_0013 gadayābhihate gātre kṣaṇena rudhirokṣitau 09,056.003d@003_0014 prekṣaṇīyatarāv āstāṃ puṣpitāv iva kiṃśukau 09,056.003d@003_0015 gadayā dhārtarāṣṭreṇa savye pārśve bhṛśāhataḥ 09,056.003d@003_0016 bhīmaseno mahābāhur na cacālācalo yathā 09,056.003d@003_0017 tadā bhīmagadāvegais tāḍyamāno muhur muhuḥ 09,056.003d@003_0018 kaṭitvān mocayām āsa duṣṭahastīva hastipam 09,056.003d@003_0019 śuśruve dikṣu sarvāsu tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ 09,056.003d@003_0020 gadānipātasaṃhrādo vajrayor iva nisvanaḥ 09,056.003d@003_0021 abhihṛtya mahāvīryau nivṛtya tu mahāgadau 09,056.003d@003_0022 punar uttamamārgasthau maṇḍalāni viceratuḥ 09,056.003d@003_0023 tadānyonyam abhidrutya sthitau vīrau mahāgadau 09,056.003d@003_0024 udyamya lohadaṇḍābhyāṃ tāḍyamānau hi petatuḥ 09,056.003d@003_0025 punar utpatya vegena maṇḍalāni viceratuḥ 09,056.003d@003_0026 kriyāviśeṣabalinau darśayām āsatus tadā 09,056.003d@003_0027 abhyudyatagadau vīrau saśṛṅgāv iva parvatau 09,056.003d@003_0028 tāv ājaghnatur anyonyaṃ yathā bhūmicale 'calau 09,056.003d@003_0029 tau parasparasaṃvegād gadābhyāṃ bhṛśam āhatau 09,056.003d@003_0030 yugapat petatur vīrau tathālakṣya samutthitau 09,056.003d@003_0031 bhṛśaṃ marmasv abhihatāv ubhāv āstāṃ suvihvalau 09,056.003d@003_0032 tau parasparasaṃgharṣau prekṣatāṃ hi mahābalau 09,056.004a rudhirokṣitasarvāṅgau gadāhastau manasvinau 09,056.004c dadṛśāte mahātmānau puṣpitāv iva kiṃśukau 09,056.005a tathā tasmin mahāyuddhe vartamāne sudāruṇe 09,056.005c khadyotasaṃghair iva khaṃ darśanīyaṃ vyarocata 09,056.006a tathā tasmin vartamāne saṃkule tumule bhṛśam 09,056.006b*0326_01 saṃgrāme dāruṇe tāta subhṛśaṃ krodhasaṃyutau 09,056.006c ubhāv api pariśrāntau yudhyamānāv ariṃdamau 09,056.007a tau muhūrtaṃ samāśvasya punar eva paraṃtapau 09,056.007c abhyahārayatāṃ tatra saṃpragṛhya gade śubhe 09,056.008a tau tu dṛṣṭvā mahāvīryau samāśvastau nararṣabhau 09,056.008c balinau vāraṇau yadvad vāśitārthe madotkaṭau 09,056.009a apāravīryau saṃprekṣya pragṛhītagadāv ubhau 09,056.009c vismayaṃ paramaṃ jagmur devagandharvadānavāḥ 09,056.010a pragṛhītagadau dṛṣṭvā duryodhanavṛkodarau 09,056.010c saṃśayaḥ sarvabhūtānāṃ vijaye samapadyata 09,056.011a samāgamya tato bhūyo bhrātarau balināṃ varau 09,056.011c anyonyasyāntaraprepsū pracakrāte 'ntaraṃ prati 09,056.012a yamadaṇḍopamāṃ gurvīm indrāśanim ivodyatām 09,056.012c dadṛśuḥ prekṣakā rājan raudrīṃ viśasanīṃ gadām 09,056.013a āvidhyato gadāṃ tasya bhīmasenasya saṃyuge 09,056.013c śabdaḥ sutumulo ghoro muhūrtaṃ samapadyata 09,056.014a āvidhyantam abhiprekṣya dhārtarāṣṭro 'tha pāṇḍavam 09,056.014c gadām alaghuvegāṃ tāṃ vismitaḥ saṃbabhūva ha 09,056.015a caraṃś ca vividhān mārgān maṇḍalāni ca bhārata 09,056.015c aśobhata tadā vīro bhūya eva vṛkodaraḥ 09,056.016a tau parasparam āsādya yat tāv anyonyarakṣaṇe 09,056.016c mārjārāv iva bhakṣārthe tatakṣāte muhur muhuḥ 09,056.017a acarad bhīmasenas tu mārgān bahuvidhāṃs tathā 09,056.017c maṇḍalāni vicitrāṇi sthānāni vividhāni ca 09,056.018a gomūtrikāṇi citrāṇi gatapratyāgatāni ca 09,056.018c parimokṣaṃ prahārāṇāṃ varjanaṃ paridhāvanam 09,056.019a abhidravaṇam ākṣepam avasthānaṃ savigraham 09,056.019c parāvartanasaṃvartam avaplutam athāplutam 09,056.019e upanyastam apanyastaṃ gadāyuddhaviśāradau 09,056.020a evaṃ tau vicarantau tu nyaghnatāṃ vai parasparam 09,056.020c vañcayantau punaś caiva ceratuḥ kurusattamau 09,056.021a vikrīḍantau subalinau maṇḍalāni praceratuḥ 09,056.021c gadāhastau tatas tau tu maṇḍalāvasthitau balī 09,056.022a dakṣiṇaṃ maṇḍalaṃ rājan dhārtarāṣṭro 'bhyavartata 09,056.022c savyaṃ tu maṇḍalaṃ tatra bhīmaseno 'bhyavartata 09,056.023a tathā tu caratas tasya bhīmasya raṇamūrdhani 09,056.023c duryodhano mahārāja pārśvadeśe 'bhyatāḍayat 09,056.024a āhatas tu tadā bhīmas tava putreṇa bhārata 09,056.024c āvidhyata gadāṃ gurvīṃ prahāraṃ tam acintayan 09,056.025a indrāśanisamāṃ ghorāṃ yamadaṇḍam ivodyatām 09,056.025c dadṛśus te mahārāja bhīmasenasya tāṃ gadām 09,056.026a āvidhyantaṃ gadāṃ dṛṣṭvā bhīmasenaṃ tavātmajaḥ 09,056.026c samudyamya gadāṃ ghorāṃ pratyavidhyad ariṃdamaḥ 09,056.026d*0327_01 yamadaṇḍanibhāṃ rājan ghorāṃ prati ariṃdamaḥ 09,056.027a gadāmārutavegena tava putrasya bhārata 09,056.027c śabda āsīt sutumulas tejaś ca samajāyata 09,056.027d*0328_01 śabda āsīn mahāṃs tatra tumulo lomaharṣaṇaḥ 09,056.028a sa caran vividhān mārgān maṇḍalāni ca bhāgaśaḥ 09,056.028c samaśobhata tejasvī bhūyo bhīmāt suyodhanaḥ 09,056.029a āviddhā sarvavegena bhīmena mahatī gadā 09,056.029c sadhūmaṃ sārciṣaṃ cāgniṃ mumocogrā mahāsvanā 09,056.029d*0329_01 udvamac cārciṣo vahniṃ sasphuliṅgaṃ samantataḥ 09,056.030a ādhūtāṃ bhīmasenena gadāṃ dṛṣṭvā suyodhanaḥ 09,056.030c adrisāramayīṃ gurvīm āvidhyan bahv aśobhata 09,056.031a gadāmārutavegaṃ hi dṛṣṭvā tasya mahātmanaḥ 09,056.031c bhayaṃ viveśa pāṇḍūn vai sarvān eva sasomakān 09,056.032a tau darśayantau samare yuddhakrīḍāṃ samantataḥ 09,056.032c gadābhyāṃ sahasānyonyam ājaghnatur ariṃdamau 09,056.033a tau parasparam āsādya daṃṣṭrābhyāṃ dviradau yathā 09,056.033c aśobhetāṃ mahārāja śoṇitena pariplutau 09,056.034a evaṃ tad abhavad yuddhaṃ ghorarūpam asaṃvṛtam 09,056.034c parivṛtte 'hani krūraṃ vṛtravāsavayor iva 09,056.035a dṛṣṭvā vyavasthitaṃ bhīmaṃ tava putro mahābalaḥ 09,056.035c caraṃś citratarān mārgān kaunteyam abhidudruve 09,056.036a tasya bhīmo mahāvegāṃ jāmbūnadapariṣkṛtām 09,056.036c abhikruddhasya kruddhas tu tāḍayām āsa tāṃ gadām 09,056.037a savisphuliṅgo nirhrādas tayos tatrābhighātajaḥ 09,056.037c prādurāsīn mahārāja sṛṣṭayor vajrayor iva 09,056.038a vegavatyā tayā tatra bhīmasenapramuktayā 09,056.038c nipatantyā mahārāja pṛthivī samakampata 09,056.039a tāṃ nāmṛṣyata kauravyo gadāṃ pratihatāṃ raṇe 09,056.039c matto dvipa iva kruddhaḥ pratikuñjaradarśanāt 09,056.040a sa savyaṃ maṇḍalaṃ rājann udbhrāmya kṛtaniścayaḥ 09,056.040c ājaghne mūrdhni kaunteyaṃ gadayā bhīmavegayā 09,056.041a tayā tv abhihato bhīmaḥ putreṇa tava pāṇḍavaḥ 09,056.041c nākampata mahārāja tad adbhutam ivābhavat 09,056.042a āścaryaṃ cāpi tad rājan sarvasainyāny apūjayan 09,056.042c yad gadābhihato bhīmo nākampata padāt padam 09,056.043a tato gurutarāṃ dīptāṃ gadāṃ hemapariṣkṛtām 09,056.043c duryodhanāya vyasṛjad bhīmo bhīmaparākramaḥ 09,056.044a taṃ prahāram asaṃbhrānto lāghavena mahābalaḥ 09,056.044c moghaṃ duryodhanaś cakre tatrābhūd vismayo mahān 09,056.045a sā tu moghā gadā rājan patantī bhīmacoditā 09,056.045c cālayām āsa pṛthivīṃ mahānirghātanisvanā 09,056.046a āsthāya kauśikān mārgān utpatan sa punaḥ punaḥ 09,056.046b*0330_01 gadānipātaṃ kriyayā moghaṃ cakre sutas tava 09,056.046b*0330_02 sa gadāvarjitaṃ dṛṣṭvā bhīmasenam upādravat 09,056.046b*0330_03 so 'gacchac calito rājan kaunteyas trirathāntaram 09,056.046c gadānipātaṃ prajñāya bhīmasenam avañcayat 09,056.047a vañcayitvā tathā bhīmaṃ gadayā kurusattamaḥ 09,056.047c tāḍayām āsa saṃkruddho vakṣodeśe mahābalaḥ 09,056.048a gadayābhihato bhīmo muhyamāno mahāraṇe 09,056.048c nābhyamanyata kartavyaṃ putreṇābhyāhatas tava 09,056.049a tasmiṃs tathā vartamāne rājan somakapāṇḍavāḥ 09,056.049c bhṛśopahatasaṃkalpā nahṛṣṭamanaso 'bhavan 09,056.050a sa tu tena prahāreṇa mātaṅga iva roṣitaḥ 09,056.050c hastivad dhastisaṃkāśam abhidudrāva te sutam 09,056.051a tatas tu rabhaso bhīmo gadayā tanayaṃ tava 09,056.051c abhidudrāva vegena siṃho vanagajaṃ yathā 09,056.052a upasṛtya tu rājānaṃ gadāmokṣaviśāradaḥ 09,056.052c āvidhyata gadāṃ rājan samuddiśya sutaṃ tava 09,056.053a atāḍayad bhīmasenaḥ pārśve duryodhanaṃ tadā 09,056.053c sa vihvalaḥ prahāreṇa jānubhyām agaman mahīm 09,056.054a tasmiṃs tu bharataśreṣṭhe jānubhyām avanīṃ gate 09,056.054c udatiṣṭhat tato nādaḥ sṛñjayānāṃ jagatpate 09,056.055a teṣāṃ tu ninadaṃ śrutvā sṛñjayānāṃ nararṣabhaḥ 09,056.055c amarṣād bharataśreṣṭha putras te samakupyata 09,056.056a utthāya tu mahābāhuḥ kruddho nāga iva śvasan 09,056.056c didhakṣann iva netrābhyāṃ bhīmasenam avaikṣata 09,056.057a tataḥ sa bharataśreṣṭho gadāpāṇir abhidravat 09,056.057c pramathiṣyann iva śiro bhīmasenasya saṃyuge 09,056.058a sa mahātmā mahātmānaṃ bhīmaṃ bhīmaparākramaḥ 09,056.058c atāḍayac chaṅkhadeśe sa cacālācalopamaḥ 09,056.059a sa bhūyaḥ śuśubhe pārthas tāḍito gadayā raṇe 09,056.059c udbhinnarudhiro rājan prabhinna iva kuñjaraḥ 09,056.059d*0331_01 sa saṃkruddho mahārāja bhīmo bhīmaparākramaḥ 09,056.060a tato gadāṃ vīrahaṇīm ayasmayīṃ; pragṛhya vajrāśanitulyanisvanām 09,056.060c atāḍayac chatrum amitrakarśano; balena vikramya dhanaṃjayāgrajaḥ 09,056.061a sa bhīmasenābhihatas tavātmajaḥ; papāta saṃkampitadehabandhanaḥ 09,056.061c supuṣpito mārutavegatāḍito; mahāvane sāla ivāvaghūrṇitaḥ 09,056.062a tataḥ praṇedur jahṛṣuś ca pāṇḍavāḥ; samīkṣya putraṃ patitaṃ kṣitau tava 09,056.062c tataḥ sutas te pratilabhya cetanāṃ; samutpapāta dvirado yathā hradāt 09,056.063a sa pārthivo nityam amarṣitas tadā; mahārathaḥ śikṣitavat paribhraman 09,056.063c atāḍayat pāṇḍavam agrataḥ sthitaṃ; sa vihvalāṅgo jagatīm upāspṛśat 09,056.064a sa siṃhanādān vinanāda kauravo; nipātya bhūmau yudhi bhīmam ojasā 09,056.064c bibheda caivāśanitulyatejasā; gadānipātena śarīrarakṣaṇam 09,056.065a tato 'ntarikṣe ninado mahān abhūd; divaukasām apsarasāṃ ca neduṣām 09,056.065c papāta coccair amarapraveritaṃ; vicitrapuṣpotkaravarṣam uttamam 09,056.066a tataḥ parān āviśad uttamaṃ bhayaṃ; samīkṣya bhūmau patitaṃ narottamam 09,056.066c ahīyamānaṃ ca balena kauravaṃ; niśamya bhedaṃ ca dṛḍhasya varmaṇaḥ 09,056.067a tato muhūrtād upalabhya cetanāṃ; pramṛjya vaktraṃ rudhirārdram ātmanaḥ 09,056.067c dhṛtiṃ samālambya vivṛttalocano; balena saṃstabhya vṛkodaraḥ sthitaḥ 09,056.067d*0332_01 tato yamau yamasadṛśau parākrame 09,056.067d*0332_02 sapārṣataḥ śinitanayaś ca vīryavān 09,056.067d*0332_03 samāhvayann aham aham ity abhitvaraṃs 09,056.067d*0332_04 tavātmajaṃ samabhiyayur vadhaiṣiṇaḥ 09,056.067d*0332_05 nigṛhya tān punar api pāṇḍavo balī 09,056.067d*0332_06 tavātmajaṃ svayam abhigamya kālavat 09,056.067d*0332_07 cacāra ca vyapagatakhedavepathuḥ 09,056.067d*0332_08 sureśvaro namucim ivottamaṃ raṇe 09,057.001 saṃjaya uvāca 09,057.001a samudīrṇaṃ tato dṛṣṭvā saṃgrāmaṃ kurumukhyayoḥ 09,057.001c athābravīd arjunas tu vāsudevaṃ yaśasvinam 09,057.002a anayor vīrayor yuddhe ko jyāyān bhavato mataḥ 09,057.002c kasya vā ko guṇo bhūyān etad vada janārdana 09,057.003 vāsudeva uvāca 09,057.003a upadeśo 'nayos tulyo bhīmas tu balavattaraḥ 09,057.003c kṛtayatnataras tv eṣa dhārtarāṣṭro vṛkodarāt 09,057.004a bhīmasenas tu dharmeṇa yudhyamāno na jeṣyati 09,057.004c anyāyena tu yudhyan vai hanyād eṣa suyodhanam 09,057.005a māyayā nirjitā devair asurā iti naḥ śrutam 09,057.005c virocanaś ca śakreṇa māyayā nirjitaḥ sakhe 09,057.005e māyayā cākṣipat tejo vṛtrasya balasūdanaḥ 09,057.005f*0333_01 tasmān māyāmayaṃ bhīma ātiṣṭhatu parākramam 09,057.005f*0334_01 karotu bhīmaḥ samayaṃ balam āsthāya vīryavān 09,057.006a pratijñātaṃ tu bhīmena dyūtakāle dhanaṃjaya 09,057.006c ūrū bhetsyāmi te saṃkhye gadayeti suyodhanam 09,057.007a so 'yaṃ pratijñāṃ tāṃ cāpi pārayitvārikarśanaḥ 09,057.007c māyāvinaṃ ca rājānaṃ māyayaiva nikṛntatu 09,057.008a yady eṣa balam āsthāya nyāyena prahariṣyati 09,057.008c viṣamasthas tato rājā bhaviṣyati yudhiṣṭhiraḥ 09,057.009a punar eva ca vakṣyāmi pāṇḍavedaṃ nibodha me 09,057.009c dharmarājāparādhena bhayaṃ naḥ punarāgatam 09,057.010a kṛtvā hi sumahat karma hatvā bhīṣmamukhān kurūn 09,057.010c jayaḥ prāpto yaśaś cāgryaṃ vairaṃ ca pratiyātitam 09,057.010e tad evaṃ vijayaḥ prāptaḥ punaḥ saṃśayitaḥ kṛtaḥ 09,057.011a abuddhir eṣā mahatī dharmarājasya pāṇḍava 09,057.011c yad ekavijaye yuddhaṃ paṇitaṃ kṛtam īdṛśam 09,057.011e suyodhanaḥ kṛtī vīra ekāyanagatas tathā 09,057.012a api cośanasā gītaḥ śrūyate 'yaṃ purātanaḥ 09,057.012c ślokas tattvārthasahitas tan me nigadataḥ śṛṇu 09,057.012d*0335_01 asminn arthe purāṇo 'yaṃ śloko 'pi niyataḥ kila 09,057.012d*0335_02 śrutaś cośanasā gītaḥ satāṃ nītividāṃ mataḥ 09,057.013a punarāvartamānānāṃ bhagnānāṃ jīvitaiṣiṇām 09,057.013c bhetavyam ariśeṣāṇām ekāyanagatā hi te 09,057.013d*0336_01 sāhasotpatitānāṃ ca nirāśānāṃ ca jīvite 09,057.013d*0336_02 na śakyam agrataḥ sthātuṃ śakreṇāpi dhanaṃjaya 09,057.014a suyodhanam imaṃ bhagnaṃ hatasainyaṃ hradaṃ gatam 09,057.014c parājitaṃ vanaprepsuṃ nirāśaṃ rājyalambhane 09,057.015a ko nv eṣa saṃyuge prājñaḥ punar dvaṃdve samāhvayet 09,057.015c api vo nirjitaṃ rājyaṃ na hareta suyodhanaḥ 09,057.016a yas trayodaśavarṣāṇi gadayā kṛtaniśramaḥ 09,057.016c caraty ūrdhvaṃ ca tiryak ca bhīmasenajighāṃsayā 09,057.017a evaṃ cen na mahābāhur anyāyena haniṣyati 09,057.017c eṣa vaḥ kauravo rājā dhārtarāṣṭro bhaviṣyati 09,057.018a dhanaṃjayas tu śrutvaitat keśavasya mahātmanaḥ 09,057.018c prekṣato bhīmasenasya hastenorum atāḍayat 09,057.019a gṛhya saṃjñāṃ tato bhīmo gadayā vyacarad raṇe 09,057.019c maṇḍalāni vicitrāṇi yamakānītarāṇi ca 09,057.020a dakṣiṇaṃ maṇḍalaṃ savyaṃ gomūtrakam athāpi ca 09,057.020c vyacarat pāṇḍavo rājann ariṃ saṃmohayann iva 09,057.021a tathaiva tava putro 'pi gadāmārgaviśāradaḥ 09,057.021c vyacaral laghu citraṃ ca bhīmasenajighāṃsayā 09,057.022a ādhunvantau gade ghore candanāgarurūṣite 09,057.022c vairasyāntaṃ parīpsantau raṇe kruddhāv ivāntakau 09,057.023a anyonyaṃ tau jighāṃsantau pravīrau puruṣarṣabhau 09,057.023c yuyudhāte garutmantau yathā nāgāmiṣaiṣiṇau 09,057.024a maṇḍalāni vicitrāṇi carator nṛpabhīmayoḥ 09,057.024c gadāsaṃpātajās tatra prajajñuḥ pāvakārciṣaḥ 09,057.025a samaṃ praharatos tatra śūrayor balinor mṛdhe 09,057.025c kṣubdhayor vāyunā rājan dvayor iva samudrayoḥ 09,057.026a tayoḥ praharatos tulyaṃ mattakuñjarayor iva 09,057.026c gadānirghātasaṃhrādaḥ prahārāṇām ajāyata 09,057.027a tasmiṃs tadā saṃprahāre dāruṇe saṃkule bhṛśam 09,057.027c ubhāv api pariśrāntau yudhyamānāv ariṃdamau 09,057.028a tau muhūrtaṃ samāśvasya punar eva paraṃtapau 09,057.028c abhyahārayatāṃ kruddhau pragṛhya mahatī gade 09,057.029a tayoḥ samabhavad yuddhaṃ ghorarūpam asaṃvṛtam 09,057.029c gadānipātai rājendra takṣator vai parasparam 09,057.030a vyāyāmapradrutau tau tu vṛṣabhākṣau tarasvinau 09,057.030c anyonyaṃ jaghnatur vīrau paṅkasthau mahiṣāv iva 09,057.031a jarjarīkṛtasarvāṅgau rudhireṇābhisaṃplutau 09,057.031c dadṛśāte himavati puṣpitāv iva kiṃśukau 09,057.032a duryodhanena pārthas tu vivare saṃpradarśite 09,057.032c īṣad utsmayamānas tu sahasā prasasāra ha 09,057.033a tam abhyāśagataṃ prājño raṇe prekṣya vṛkodaraḥ 09,057.033c avākṣipad gadāṃ tasmai vegena mahatā balī 09,057.034a avakṣepaṃ tu taṃ dṛṣṭvā putras tava viśāṃ pate 09,057.034c apāsarpat tataḥ sthānāt sā moghā nyapatad bhuvi 09,057.035a mokṣayitvā prahāraṃ taṃ sutas tava sa saṃbhramāt 09,057.035c bhīmasenaṃ ca gadayā prāharat kurusattamaḥ 09,057.036a tasya viṣyandamānena rudhireṇāmitaujasaḥ 09,057.036b*0337_01 samāplutasya bhīmasya krodharaktekṣaṇasya ca 09,057.036c prahāragurupātāc ca mūrcheva samajāyata 09,057.037a duryodhanas taṃ ca veda pīḍitaṃ pāṇḍavaṃ raṇe 09,057.037c dhārayām āsa bhīmo 'pi śarīram atipīḍitam 09,057.038a amanyata sthitaṃ hy enaṃ prahariṣyantam āhave 09,057.038c ato na prāharat tasmai punar eva tavātmajaḥ 09,057.039a tato muhūrtam āśvasya duryodhanam avasthitam 09,057.039c vegenābhyadravad rājan bhīmasenaḥ pratāpavān 09,057.040a tam āpatantaṃ saṃprekṣya saṃrabdham amitaujasam 09,057.040c mogham asya prahāraṃ taṃ cikīrṣur bharatarṣabha 09,057.041a avasthāne matiṃ kṛtvā putras tava mahāmanāḥ 09,057.041c iyeṣotpatituṃ rājaṃś chalayiṣyan vṛkodaram 09,057.042a abudhyad bhīmasenas tad rājñas tasya cikīrṣitam 09,057.042c athāsya samabhidrutya samutkramya ca siṃhavat 09,057.043a sṛtyā vañcayato rājan punar evotpatiṣyataḥ 09,057.043c ūrubhyāṃ prāhiṇod rājan gadāṃ vegena pāṇḍavaḥ 09,057.044a sā vajraniṣpeṣasamā prahitā bhīmakarmaṇā 09,057.044c ūrū duryodhanasyātha babhañja priyadarśanau 09,057.045a sa papāta naravyāghro vasudhām anunādayan 09,057.045c bhagnorur bhīmasenena putras tava mahīpate 09,057.046a vavur vātāḥ sanirghātāḥ pāṃsuvarṣaṃ papāta ca 09,057.046c cacāla pṛthivī cāpi savṛkṣakṣupaparvatā 09,057.047a tasmin nipatite vīre patyau sarvamahīkṣitām 09,057.047c mahāsvanā punar dīptā sanirghātā bhayaṃkarī 09,057.047e papāta colkā mahatī patite pṛthivīpatau 09,057.048a tathā śoṇitavarṣaṃ ca pāṃsuvarṣaṃ ca bhārata 09,057.048c vavarṣa maghavāṃs tatra tava putre nipātite 09,057.049a yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca piśācānāṃ tathaiva ca 09,057.049c antarikṣe mahānādaḥ śrūyate bharatarṣabha 09,057.050a tena śabdena ghoreṇa mṛgāṇām atha pakṣiṇām 09,057.050c jajñe ghoratamaḥ śabdo bahūnāṃ sarvatodiśam 09,057.051a ye tatra vājinaḥ śeṣā gajāś ca manujaiḥ saha 09,057.051c mumucus te mahānādaṃ tava putre nipātite 09,057.052a bherīśaṅkhamṛdaṅgānām abhavac ca svano mahān 09,057.052c antarbhūmigataś caiva tava putre nipātite 09,057.053a bahupādair bahubhujaiḥ kabandhair ghoradarśanaiḥ 09,057.053c nṛtyadbhir bhayadair vyāptā diśas tatrābhavan nṛpa 09,057.054a dhvajavanto 'stravantaś ca śastravantas tathaiva ca 09,057.054c prākampanta tato rājaṃs tava putre nipātite 09,057.055a hradāḥ kūpāś ca rudhiram udvemur nṛpasattama 09,057.055c nadyaś ca sumahāvegāḥ pratisrotovahābhavan 09,057.056a pulliṅgā iva nāryas tu strīliṅgāḥ puruṣābhavan 09,057.056c duryodhane tadā rājan patite tanaye tava 09,057.057a dṛṣṭvā tān adbhutotpātān pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha 09,057.057b*0338_01 sṛñjayāś ca mahārāja sarva eva mahārathāḥ 09,057.057c āvignamanasaḥ sarve babhūvur bharatarṣabha 09,057.057d*0339_01 prahṛṣṭamanasaś cāsan pāṇḍavāḥ sṛñjayaiḥ saha 09,057.058a yayur devā yathākāmaṃ gandharvāpsarasas tathā 09,057.058c kathayanto 'dbhutaṃ yuddhaṃ sutayos tava bhārata 09,057.059a tathaiva siddhā rājendra tathā vātikacāraṇāḥ 09,057.059c narasiṃhau praśaṃsantau viprajagmur yathāgatam 09,058.001 saṃjaya uvāca 09,058.001a taṃ pātitaṃ tato dṛṣṭvā mahāśālam ivodgatam 09,058.001c prahṛṣṭamanasaḥ sarve babhūvus tatra pāṇḍavāḥ 09,058.002a unmattam iva mātaṅgaṃ siṃhena vinipātitam 09,058.002c dadṛśur hṛṣṭaromāṇaḥ sarve te cāpi somakāḥ 09,058.003a tato duryodhanaṃ hatvā bhīmasenaḥ pratāpavān 09,058.003c patitaṃ kauravendraṃ tam upagamyedam abravīt 09,058.003d*0340_01 vṛkodaro mahārāja vākśalyam atiduḥsaham 09,058.004a gaur gaur iti purā manda draupadīm ekavāsasam 09,058.004c yat sabhāyāṃ hasann asmāṃs tadā vadasi durmate 09,058.004e tasyāvahāsasya phalam adya tvaṃ samavāpnuhi 09,058.005a evam uktvā sa vāmena padā maulim upāspṛśat 09,058.005c śiraś ca rājasiṃhasya pādena samaloḍayat 09,058.006a tathaiva krodhasaṃrakto bhīmaḥ parabalārdanaḥ 09,058.006c punar evābravīd vākyaṃ yat tac chṛṇu narādhipa 09,058.007a ye 'smān puro 'panṛtyanta punar gaur iti gaur iti 09,058.007c tān vayaṃ pratinṛtyāmaḥ punar gaur iti gaur iti 09,058.008a nāsmākaṃ nikṛtir vahnir nākṣadyūtaṃ na vañcanā 09,058.008b*0341_01 na śāṭhyaṃ naiva no māyā yathāsya sudurātmanaḥ 09,058.008c svabāhubalam āśritya prabādhāmo vayaṃ ripūn 09,058.009a so 'vāpya vairasya parasya pāraṃ; vṛkodaraḥ prāha śanaiḥ prahasya 09,058.009c yudhiṣṭhiraṃ keśavasṛñjayāṃś ca; dhanaṃjayaṃ mādravatīsutau ca 09,058.010a rajasvalāṃ draupadīm ānayan ye; ye cāpy akurvanta sadasy avastrām 09,058.010c tān paśyadhvaṃ pāṇḍavair dhārtarāṣṭrān; raṇe hatāṃs tapasā yājñasenyāḥ 09,058.011a ye naḥ purā ṣaṇḍhatilān avocan; krūrā rājño dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ 09,058.011c te no hatāḥ sagaṇāḥ sānubandhāḥ; kāmaṃ svargaṃ narakaṃ vā vrajāmaḥ 09,058.012a punaś ca rājñaḥ patitasya bhūmau; sa tāṃ gadāṃ skandhagatāṃ nirīkṣya 09,058.012c vāmena pādena śiraḥ pramṛdya; duryodhanaṃ naikṛtikety avocat 09,058.013a hṛṣṭena rājan kurupārthivasya; kṣudrātmanā bhīmasenena pādam 09,058.013c dṛṣṭvā kṛtaṃ mūrdhani nābhyanandan; dharmātmānaḥ somakānāṃ prabarhāḥ 09,058.014a tava putraṃ tathā hatvā katthamānaṃ vṛkodaram 09,058.014c nṛtyamānaṃ ca bahuśo dharmarājo 'bravīd idam 09,058.014d*0342_01 gato 'si vairasyānṛṇyaṃ pratijñā pūritā tvayā 09,058.014d*0342_02 śubhenaivāśubhenātha karmaṇā viramādhunā 09,058.015a mā śiro 'sya padā mardīr mā dharmas te 'tyagān mahān 09,058.015a*0343_01 **** **** ekādaśacamūpateḥ 09,058.015a*0343_02 pañcānām api yo bhartā na sā prakṛtir mānuṣī 09,058.015c rājā jñātir hataś cāyaṃ naitan nyāyyaṃ tavānagha 09,058.015d*0344_01 āgacchet tvāṃ mahābāho vācyaṃ cādharmasaṃhitam 09,058.015d*0344_02 mā śiro 'sya padā mṛdnā ekādaśacamūpateḥ 09,058.015d*0344_03 na naśyetāṃ ca dharmasya tyāgāt kīrtir mahad yaśaḥ 09,058.015d*0344_04 nihatasya padāghāto naitan nyāyyaṃ tavānagha 09,058.015d*0345_01 ekādaśacamūnāthaṃ kurūṇām adhipaṃ tathā 09,058.015d*0345_02 mā sprākṣīr bhīma pādena rājānaṃ jñātim eva ca 09,058.015d*0345_03 hatabandhur hatāmātyo bhraṣṭasainyo hato mṛdhe 09,058.015d*0345_04 sarvākāreṇa śocyo 'yaṃ nāvahāsyo 'yam īśvaraḥ 09,058.016a vidhvasto 'yaṃ hatāmātyo hatabhrātā hataprajaḥ 09,058.016c utsannapiṇḍo bhrātā ca naitan nyāyyaṃ kṛtaṃ tvayā 09,058.017a dhārmiko bhīmaseno 'sāv ity āhus tvāṃ purā janāḥ 09,058.017c sa kasmād bhīmasena tvaṃ rājānam adhitiṣṭhasi 09,058.018a dṛṣṭvā duryodhanaṃ rājā kuntīputras tathāgatam 09,058.018c netrābhyām aśrupūrṇābhyām idaṃ vacanam abravīt 09,058.018d*0346_01 ity uktvā bhīmasenaṃ tu sāśrukaṇṭho yudhiṣṭhiraḥ 09,058.018d*0346_02 upasṛtyābravīd dīno duryodhanam ariṃdamam 09,058.018d*0347_01 tāta manyur na te kāryo nātmā śocyas tvayā tathā 09,058.018d*0347_02 nūnaṃ pūrvakṛtaṃ karma sughoram anubhūyate 09,058.019a nūnam etad balavatā dhātrādiṣṭaṃ mahātmanā 09,058.019c yad vayaṃ tvāṃ jighāṃsāmas tvaṃ cāsmān kurusattama 09,058.020a ātmano hy aparādhena mahad vyasanam īdṛśam 09,058.020c prāptavān asi yal lobhān madād bālyāc ca bhārata 09,058.021a ghātayitvā vayasyāṃś ca bhrātṝn atha pitṝṃs tathā 09,058.021c putrān pautrāṃs tathācāryāṃs tato 'si nidhanaṃ gataḥ 09,058.022a tavāparādhād asmābhir bhrātaras te mahārathāḥ 09,058.022b*0348_01 ātmā na śocanīyas te ślāghyo mṛtyus tavānagha 09,058.022b*0348_02 vayam evādhunā śocyāḥ sarvāvasthāsu kaurava 09,058.022b*0348_03 kṛpaṇaṃ vartayiṣyāmas tair hīnā bandhubhiḥ priyaiḥ 09,058.022b*0348_04 bhrātṝṇāṃ caiva putrāṇāṃ tathā vai śokavihvalāḥ 09,058.022b*0348_05 kathaṃ drakṣyāmi vidhavā vadhūḥ śokapariplutāḥ 09,058.022b*0348_06 tvam ekaḥ susthito rājan svarge te nilayo dhruvaḥ 09,058.022b*0348_07 vayaṃ narakasaṃjñā vai duḥkhaṃ bhokṣyāma dāruṇam 09,058.022c nihatā jñātayaś cānye diṣṭaṃ manye duratyayam 09,058.023a snuṣāś ca prasnuṣāś caiva dhṛtarāṣṭrasya vihvalāḥ 09,058.023c garhayiṣyanti no nūnaṃ vidhavāḥ śokakarśitāḥ 09,058.024a evam uktvā suduḥkhārto niśaśvāsa sa pārthivaḥ 09,058.024c vilalāpa ciraṃ cāpi dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 09,058.024d*0349_01 vilalāpa mahīyān saḥ prakṛtyā karuṇāparaḥ 09,059.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 09,059.001a adharmeṇa hataṃ dṛṣṭvā rājānaṃ mādhavottamaḥ 09,059.001c kim abravīt tadā sūta baladevo mahābalaḥ 09,059.002a gadāyuddhaviśeṣajño gadāyuddhaviśāradaḥ 09,059.002c kṛtavān rauhiṇeyo yat tan mamācakṣva saṃjaya 09,059.003 saṃjaya uvāca 09,059.003a śirasy abhihataṃ dṛṣṭvā bhīmasenena te sutam 09,059.003c rāmaḥ praharatāṃ śreṣṭhaś cukrodha balavad balī 09,059.004a tato madhye narendrāṇām ūrdhvabāhur halāyudhaḥ 09,059.004c kurvann ārtasvaraṃ ghoraṃ dhig dhig bhīmety uvāca ha 09,059.005a aho dhig yad adho nābheḥ prahṛtaṃ śuddhavikrame 09,059.005c naitad dṛṣṭaṃ gadāyuddhe kṛtavān yad vṛkodaraḥ 09,059.006a adho nābhyā na hantavyam iti śāstrasya niścayaḥ 09,059.006c ayaṃ tv aśāstravin mūḍhaḥ svacchandāt saṃpravartate 09,059.007a tasya tat tad bruvāṇasya roṣaḥ samabhavan mahān 09,059.007b*0350_01 tato rājānam ālokya roṣasaṃraktalocanaḥ 09,059.007b*0350_02 baladevo mahārāja tato vacanam abravīt 09,059.007b*0350_03 na caiṣa patitaḥ kṛṣṇa kevalaṃ matsamo 'samaḥ 09,059.007b*0350_04 āśritasya tu daurbalyād āśrayaḥ paribhartsyate 09,059.007c tato lāṅgalam udyamya bhīmam abhyadravad balī 09,059.008a tasyordhvabāhoḥ sadṛśaṃ rūpam āsīn mahātmanaḥ 09,059.008c bahudhātuvicitrasya śvetasyeva mahāgireḥ 09,059.008d*0351_01 tam utpatantaṃ saṃkruddhaṃ vijñāya madhusūdanaḥ 09,059.008d*0352_01 bhrātṛbhiḥ sahito bhīmaḥ sārjunair astrakovidaiḥ 09,059.008d*0352_02 na vivyathe mahārāja dṛṣṭvā haladharaṃ balī 09,059.009a tam utpatantaṃ jagrāha keśavo vinayānataḥ 09,059.009c bāhubhyāṃ pīnavṛttābhyāṃ prayatnād balavad balī 09,059.010a sitāsitau yaduvarau śuśubhāte 'dhikaṃ tataḥ 09,059.010b*0353_01 saṃgatāv iva rājendra kailāsāñjanaparvatau 09,059.010c nabhogatau yathā rājaṃś candrasūryau dinakṣaye 09,059.011a uvāca cainaṃ saṃrabdhaṃ śamayann iva keśavaḥ 09,059.011c ātmavṛddhir mitravṛddhir mitramitrodayas tathā 09,059.011e viparītaṃ dviṣatsv etat ṣaḍvidhā vṛddhir ātmanaḥ 09,059.012a ātmany api ca mitreṣu viparītaṃ yadā bhavet 09,059.012c tadā vidyān manojyānim āśu śāntikaro bhavet 09,059.013a asmākaṃ sahajaṃ mitraṃ pāṇḍavāḥ śuddhapauruṣāḥ 09,059.013c svakāḥ pitṛṣvasuḥ putrās te parair nikṛtā bhṛśam 09,059.014a pratijñāpāraṇaṃ dharmaḥ kṣatriyasyeti vettha ha 09,059.014c suyodhanasya gadayā bhaṅktāsmy ūrū mahāhave 09,059.014e iti pūrvaṃ pratijñātaṃ bhīmena hi sabhātale 09,059.015a maitreyeṇābhiśaptaś ca pūrvam eva maharṣiṇā 09,059.015c ūrū bhetsyati te bhīmo gadayeti paraṃtapa 09,059.015e ato doṣaṃ na paśyāmi mā krudhas tvaṃ pralambahan 09,059.015f*0354_01 ye jñātibāndhavebhyaś ca śreṣṭhā vai snehabāndhavāḥ 09,059.015f*0354_02 pāṇḍavāś cābhavañ śreṣṭhāḥ snehāt saṃbandhatas tathā 09,059.016a yaunair hārdaiś ca saṃbandhaiḥ saṃbaddhāḥ smeha pāṇḍavaiḥ 09,059.016c teṣāṃ vṛddhyābhivṛddhir no mā krudhaḥ puruṣarṣabha 09,059.016d*0355_01 vāsudevavacaḥ śrutvā sīrabhṛt prāha dharmavit 09,059.017 rāma uvāca 09,059.017a dharmaḥ sucaritaḥ sadbhiḥ saha dvābhyāṃ niyacchati 09,059.017c arthaś cātyarthalubdhasya kāmaś cātiprasaṅginaḥ 09,059.018a dharmārthau dharmakāmau ca kāmārthau cāpy apīḍayan 09,059.018c dharmārthakāmān yo 'bhyeti so 'tyantaṃ sukham aśnute 09,059.019a tad idaṃ vyākulaṃ sarvaṃ kṛtaṃ dharmasya pīḍanāt 09,059.019c bhīmasenena govinda kāmaṃ tvaṃ tu yathāttha mām 09,059.020 vāsudeva uvāca 09,059.020a aroṣaṇo hi dharmātmā satataṃ dharmavatsalaḥ 09,059.020c bhavān prakhyāyate loke tasmāt saṃśāmya mā krudhaḥ 09,059.021a prāptaṃ kaliyugaṃ viddhi pratijñāṃ pāṇḍavasya ca 09,059.021c ānṛṇyaṃ yātu vairasya pratijñāyāś ca pāṇḍavaḥ 09,059.021d*0356_01 ataḥ puruṣaśārdūlo hatvā naikṛtikaṃ raṇe 09,059.021d*0356_02 nikṛtyā nikṛtiprajñaṃ yo hanyād vairiṇaṃ raṇe 09,059.021d*0356_03 adharmo vidyate nātra yad bhīmo hatavān ripum 09,059.021d*0356_04 yudhyantaṃ samare vīraṃ kuruvṛṣṇiyaśaskaram 09,059.021d*0356_05 anena karṇaḥ saṃdiṣṭaḥ pratīto dhanur acchinat 09,059.021d*0356_06 tataḥ saṃchinnadhanvānaṃ virathaṃ pauruṣe sthitam 09,059.021d*0356_07 vyāyudhīkṛtya hatavān saubhadram apalāyinam 09,059.021d*0356_08 janmaprabhṛti lubdhaś ca pāpaś caiṣa durātmavān 09,059.021d*0356_09 nihato bhīmasenena durbuddhiḥ kulapāṃsanaḥ 09,059.021d*0356_10 pratijñāṃ bhīmasenasya trayodaśasamārjitām 09,059.021d*0356_11 kimarthaṃ nābhijānāti yudhyamāno hi viśrutām 09,059.021d*0356_12 ūrdhvam utkramya vegena jighāṃsantaṃ vṛkodaraḥ 09,059.021d*0356_13 babhañja gadayā corū na ca sthāne ca maṇḍale 09,059.021d*0357_01 gacchatv adya mahāprājño bhīmaseno mahābalaḥ 09,059.022 saṃjaya uvāca 09,059.022a dharmacchalam api śrutvā keśavāt sa viśāṃ pate 09,059.022c naiva prītamanā rāmo vacanaṃ prāha saṃsadi 09,059.023a hatvādharmeṇa rājānaṃ dharmātmānaṃ suyodhanam 09,059.023c jihmayodhīti loke 'smin khyātiṃ yāsyati pāṇḍavaḥ 09,059.024a duryodhano 'pi dharmātmā gatiṃ yāsyati śāśvatīm 09,059.024c ṛjuyodhī hato rājā dhārtarāṣṭro narādhipaḥ 09,059.025a yuddhadīkṣāṃ praviśyājau raṇayajñaṃ vitatya ca 09,059.025c hutvātmānam amitrāgnau prāpa cāvabhṛthaṃ yaśaḥ 09,059.025d*0358_01 svargaṃ gantā mahārājaḥ sasuhṛjjñātibāndhavaḥ 09,059.026a ity uktvā ratham āsthāya rauhiṇeyaḥ pratāpavān 09,059.026c śvetābhraśikharākāraḥ prayayau dvārakāṃ prati 09,059.027a pāñcālāś ca savārṣṇeyāḥ pāṇḍavāś ca viśāṃ pate 09,059.027c rāme dvāravatīṃ yāte nātipramanaso 'bhavan 09,059.028a tato yudhiṣṭhiraṃ dīnaṃ cintāparam adhomukham 09,059.028c śokopahatasaṃkalpaṃ vāsudevo 'bravīd idam 09,059.029a dharmarāja kimarthaṃ tvam adharmam anumanyase 09,059.029c hatabandhor yad etasya patitasya vicetasaḥ 09,059.030a duryodhanasya bhīmena mṛdyamānaṃ śiraḥ padā 09,059.030c upaprekṣasi kasmāt tvaṃ dharmajñaḥ san narādhipa 09,059.031 yudhiṣṭhira uvāca 09,059.031a na mamaitat priyaṃ kṛṣṇa yad rājānaṃ vṛkodaraḥ 09,059.031c padā mūrdhny aspṛśat krodhān na ca hṛṣye kulakṣaye 09,059.032a nikṛtyā nikṛtā nityaṃ dhṛtarāṣṭrasutair vayam 09,059.032c bahūni paruṣāṇy uktvā vanaṃ prasthāpitāḥ sma ha 09,059.033a bhīmasenasya tad duḥkham atīva hṛdi vartate 09,059.033c iti saṃcintya vārṣṇeya mayaitat samupekṣitam 09,059.034a tasmād dhatvākṛtaprajñaṃ lubdhaṃ kāmavaśānugam 09,059.034c labhatāṃ pāṇḍavaḥ kāmaṃ dharme 'dharme 'pi vā kṛte 09,059.035 saṃjaya uvāca 09,059.035a ity ukte dharmarājena vāsudevo 'bravīd idam 09,059.035b*0359_01 ity uktavati kaunteye dharmarāje yudhiṣṭhire 09,059.035b*0359_02 vāsudevo mahābāhur yudhiṣṭhiram abhāṣata 09,059.035c kāmam astv evam iti vai kṛcchrād yadukulodvahaḥ 09,059.036a ity ukto vāsudevena bhīmapriyahitaiṣiṇā 09,059.036c anvamodata tat sarvaṃ yad bhīmena kṛtaṃ yudhi 09,059.036d*0360_01 arjuno 'pi mahābāhur aprītenāntarātmanā 09,059.036d*0360_02 novāca kiṃ cid vacanaṃ bhrātaraṃ sādhv asādhu vā 09,059.037a bhīmaseno 'pi hatvājau tava putram amarṣaṇaḥ 09,059.037c abhivādyāgrataḥ sthitvā saṃprahṛṣṭaḥ kṛtāñjaliḥ 09,059.038a provāca sumahātejā dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 09,059.038c harṣād utphullanayano jitakāśī viśāṃ pate 09,059.039a tavādya pṛthivī rājan kṣemā nihatakaṇṭakā 09,059.039c tāṃ praśādhi mahārāja svadharmam anupālayan 09,059.040a yas tu kartāsya vairasya nikṛtyā nikṛtipriyaḥ 09,059.040c so 'yaṃ vinihataḥ śete pṛthivyāṃ pṛthivīpate 09,059.041a duḥśāsanaprabhṛtayaḥ sarve te cogravādinaḥ 09,059.041c rādheyaḥ śakuniś cāpi nihatās tava śatravaḥ 09,059.042a seyaṃ ratnasamākīrṇā mahī savanaparvatā 09,059.042c upāvṛttā mahārāja tvām adya nihatadviṣam 09,059.043 yudhiṣṭhira uvāca 09,059.043a gataṃ vairasya nidhanaṃ hato rājā suyodhanaḥ 09,059.043c kṛṣṇasya matam āsthāya vijiteyaṃ vasuṃdharā 09,059.044a diṣṭyā gatas tvam ānṛṇyaṃ mātuḥ kopasya cobhayoḥ 09,059.044c diṣṭyā jayasi durdharṣa diṣṭyā śatrur nipātitaḥ 09,060.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 09,060.001a hataṃ duryodhanaṃ dṛṣṭvā bhīmasenena saṃyuge 09,060.001c pāṇḍavāḥ sṛñjayāś caiva kim akurvata saṃjaya 09,060.001d*0361_01 aśvatthāmā kṛpaś caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ 09,060.001d*0361_02 hataṃ duryodhanaṃ dṛṣṭvā pratyapadyanta saṃjaya 09,060.002 saṃjaya uvāca 09,060.002a hataṃ duryodhanaṃ dṛṣṭvā bhīmasenena saṃyuge 09,060.002c siṃheneva mahārāja mattaṃ vanagajaṃ vane 09,060.003a prahṛṣṭamanasas tatra kṛṣṇena saha pāṇḍavāḥ 09,060.003c pāñcālāḥ sṛñjayāś caiva nihate kurunandane 09,060.004a āvidhyann uttarīyāṇi siṃhanādāṃś ca nedire 09,060.004c naitān harṣasamāviṣṭān iyaṃ sehe vasuṃdharā 09,060.005a dhanūṃṣy anye vyākṣipanta jyāś cāpy anye tathākṣipan 09,060.005c dadhmur anye mahāśaṅkhān anye jaghnuś ca dundubhīḥ 09,060.006a cikrīḍuś ca tathaivānye jahasuś ca tavāhitāḥ 09,060.006c abruvaṃś cāsakṛd vīrā bhīmasenam idaṃ vacaḥ 09,060.007a duṣkaraṃ bhavatā karma raṇe 'dya sumahat kṛtam 09,060.007c kauravendraṃ raṇe hatvā gadayātikṛtaśramam 09,060.008a indreṇeva hi vṛtrasya vadhaṃ paramasaṃyuge 09,060.008c tvayā kṛtam amanyanta śatror vadham imaṃ janāḥ 09,060.009a carantaṃ vividhān mārgān maṇḍalāni ca sarvaśaḥ 09,060.009c duryodhanam imaṃ śūraṃ ko 'nyo hanyād vṛkodarāt 09,060.010a vairasya ca gataḥ pāraṃ tvam ihānyaiḥ sudurgamam 09,060.010c aśakyam etad anyena saṃpādayitum īdṛśam 09,060.011a kuñjareṇeva mattena vīra saṃgrāmamūrdhani 09,060.011c duryodhanaśiro diṣṭyā pādena mṛditaṃ tvayā 09,060.012a siṃhena mahiṣasyeva kṛtvā saṃgaram adbhutam 09,060.012c duḥśāsanasya rudhiraṃ diṣṭyā pītaṃ tvayānagha 09,060.013a ye viprakurvan rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram 09,060.013c mūrdhni teṣāṃ kṛtaḥ pādo diṣṭyā te svena karmaṇā 09,060.014a amitrāṇām adhiṣṭhānād vadhād duryodhanasya ca 09,060.014c bhīma diṣṭyā pṛthivyāṃ te prathitaṃ sumahad yaśaḥ 09,060.015a evaṃ nūnaṃ hate vṛtre śakraṃ nandanti bandinaḥ 09,060.015c tathā tvāṃ nihatāmitraṃ vayaṃ nandāma bhārata 09,060.016a duryodhanavadhe yāni romāṇi hṛṣitāni naḥ 09,060.016c adyāpi na vihṛṣyanti tāni tad viddhi bhārata 09,060.016e ity abruvan bhīmasenaṃ vātikās tatra saṃgatāḥ 09,060.017a tān hṛṣṭān puruṣavyāghrān pāñcālān pāṇḍavaiḥ saha 09,060.017c bruvataḥ sadṛśaṃ tatra provāca madhusūdanaḥ 09,060.018a na nyāyyaṃ nihataḥ śatrur bhūyo hantuṃ janādhipāḥ 09,060.018c asakṛd vāgbhir ugrābhir nihato hy eṣa mandadhīḥ 09,060.019a tadaivaiṣa hataḥ pāpo yadaiva nirapatrapaḥ 09,060.019c lubdhaḥ pāpasahāyaś ca suhṛdāṃ śāsanātigaḥ 09,060.020a bahuśo viduradroṇakṛpagāṅgeyasṛñjayaiḥ 09,060.020b*0362_01 ity uktaḥ pāṇḍavebhyaś ca hy ardharājyaṃ dadasva vai 09,060.020c pāṇḍubhyaḥ procyamāno 'pi pitryam aṃśaṃ na dattavān 09,060.020d*0363_01 nānena kāryaṃ dṛṣṭena śrutenaiva kathāsv api 09,060.020d*0363_02 īdṛśā bhinnamaryādā gatiṃ yāntīha tādṛśīm 09,060.020d*0363_03 śrutvaivaṃ vacanaṃ tasya sāsūyavacanaṃ tadā 09,060.020d*0363_04 jvalann iva ca roṣeṇa sphurann iva ca bhūpatiḥ 09,060.021a naiṣa yogyo 'dya mitraṃ vā śatrur vā puruṣādhamaḥ 09,060.021c kim anenātinunnena vāgbhiḥ kāṣṭhasadharmaṇā 09,060.022a ratheṣv ārohata kṣipraṃ gacchāmo vasudhādhipāḥ 09,060.022c diṣṭyā hato 'yaṃ pāpātmā sāmātyajñātibāndhavaḥ 09,060.023a iti śrutvā tv adhikṣepaṃ kṛṣṇād duryodhano nṛpaḥ 09,060.023c amarṣavaśam āpanna udatiṣṭhad viśāṃ pate 09,060.024a sphigdeśenopaviṣṭaḥ sa dorbhyāṃ viṣṭabhya medinīm 09,060.024c dṛṣṭiṃ bhrūsaṃkaṭāṃ kṛtvā vāsudeve nyapātayat 09,060.025a ardhonnataśarīrasya rūpam āsīn nṛpasya tat 09,060.025c kruddhasyāśīviṣasyeva cchinnapucchasya bhārata 09,060.026a prāṇāntakaraṇīṃ ghorāṃ vedanām avicintayan 09,060.026c duryodhano vāsudevaṃ vāgbhir ugrābhir ārdayat 09,060.027a kaṃsadāsasya dāyāda na te lajjāsty anena vai 09,060.027c adharmeṇa gadāyuddhe yad ahaṃ vinipātitaḥ 09,060.028a ūrū bhindhīti bhīmasya smṛtiṃ mithyā prayacchatā 09,060.028c kiṃ na vijñātam etan me yad arjunam avocathāḥ 09,060.029a ghātayitvā mahīpālān ṛjuyuddhān sahasraśaḥ 09,060.029c jihmair upāyair bahubhir na te lajjā na te ghṛṇā 09,060.030a ahany ahani śūrāṇāṃ kurvāṇaḥ kadanaṃ mahat 09,060.030c śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya ghātitas te pitāmahaḥ 09,060.031a aśvatthāmnaḥ sanāmānaṃ hatvā nāgaṃ sudurmate 09,060.031c ācāryo nyāsitaḥ śastraṃ kiṃ tan na viditaṃ mama 09,060.032a sa cānena nṛśaṃsena dhṛṣṭadyumnena vīryavān 09,060.032c pātyamānas tvayā dṛṣṭo na cainaṃ tvam avārayaḥ 09,060.033a vadhārthaṃ pāṇḍuputrasya yācitāṃ śaktim eva ca 09,060.033c ghaṭotkace vyaṃsayathāḥ kas tvattaḥ pāpakṛttamaḥ 09,060.034a chinnabāhuḥ prāyagatas tathā bhūriśravā balī 09,060.034c tvayā nisṛṣṭena hataḥ śaineyena durātmanā 09,060.035a kurvāṇaś cottamaṃ karma karṇaḥ pārthajigīṣayā 09,060.035c vyaṃsanenāśvasenasya pannagendrasutasya vai 09,060.036a punaś ca patite cakre vyasanārtaḥ parājitaḥ 09,060.036c pātitaḥ samare karṇaś cakravyagro 'graṇīr nṛṇām 09,060.037a yadi māṃ cāpi karṇaṃ ca bhīṣmadroṇau ca saṃyuge 09,060.037c ṛjunā pratiyudhyethā na te syād vijayo dhruvam 09,060.038a tvayā punar anāryeṇa jihmamārgeṇa pārthivāḥ 09,060.038c svadharmam anutiṣṭhanto vayaṃ cānye ca ghātitāḥ 09,060.038d*0364_01 tvayā māyāvinā kṛṣṇa māyām arkapramoṣiṇīm 09,060.038d*0364_02 kṛtvā hataḥ sindhupatiḥ kiṃ tan na viditaṃ mama 09,060.039 vāsudeva uvāca 09,060.039a hatas tvam asi gāndhāre sabhrātṛsutabāndhavaḥ 09,060.039c sagaṇaḥ sasuhṛc caiva pāpamārgam anuṣṭhitaḥ 09,060.040a tavaiva duṣkṛtair vīrau bhīṣmadroṇau nipātitau 09,060.040c karṇaś ca nihataḥ saṃkhye tava śīlānuvartakaḥ 09,060.041a yācyamāno mayā mūḍha pitryam aṃśaṃ na ditsasi 09,060.041c pāṇḍavebhyaḥ svarājyārdhaṃ lobhāc chakuniniścayāt 09,060.042a viṣaṃ te bhīmasenāya dattaṃ sarve ca pāṇḍavāḥ 09,060.042c pradīpitā jatugṛhe mātrā saha sudurmate 09,060.042d*0365_01 pāṇḍavāḥ duḥkhitāś cāsan purā vai vāraṇāvate 09,060.043a sabhāyāṃ yājñasenī ca kṛṣṭā dyūte rajasvalā 09,060.043c tadaiva tāvad duṣṭātman vadhyas tvaṃ nirapatrapaḥ 09,060.044a anakṣajñaṃ ca dharmajñaṃ saubalenākṣavedinā 09,060.044c nikṛtyā yat parājaiṣīs tasmād asi hato raṇe 09,060.045a jayadrathena pāpena yat kṛṣṇā kleśitā vane 09,060.045c yāteṣu mṛgayāṃ teṣu tṛṇabindor athāśrame 09,060.045d*0366_01 tasmāt so 'pi hataḥ krūras tava doṣeṇa cātmanaḥ 09,060.046a abhimanyuś ca yad bāla eko bahubhir āhave 09,060.046c tvaddoṣair nihataḥ pāpa tasmād asi hato raṇe 09,060.046d*0367_01 yāny akāryāṇi cāsmākaṃ kṛtānīti prabhāṣase 09,060.046d*0367_02 vaiguṇyena tavātyarthaṃ sarvaṃ hi tad anuṣṭhitam 09,060.046d*0367_03 bṛhaspater uśanaso nopadeśaḥ śrutas tvayā 09,060.046d*0367_04 vṛddhā nopāsitāś caiva hitaṃ vākyaṃ na te śrutam 09,060.046d*0367_05 lobhenātibalena tvaṃ tṛṣṇayā ca vaśīkṛtaḥ 09,060.046d*0367_06 kṛtavān asyakāryāṇi vipākas teṣu bhujyatām 09,060.046d@004_0001 kurvāṇaṃ karma samare pāṇḍavān arthakāṅkṣiṇam 09,060.046d@004_0002 yac chikhaṇḍy avadhīd bhīṣmaṃ mitrārthe na vyatikramaḥ 09,060.046d@004_0003 svadharmaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā ācāryas tvatpriyepsayā 09,060.046d@004_0004 pārṣatena hataḥ saṃkhye vartamāno 'satāṃ pathi 09,060.046d@004_0005 pratijñām ātmanaḥ satyāṃ cikīrṣan samare ripum 09,060.046d@004_0006 hatavān sātvato vidvān saumadattiṃ mahāratham 09,060.046d@004_0007 arjunaḥ samare rājan yudhyamānaḥ kadā cana 09,060.046d@004_0008 ninditaṃ puruṣavyāghraḥ karoti na kathaṃ cana 09,060.046d@004_0009 labdhvāpi bahuśaś chidraṃ vīravṛttam anusmaran 09,060.046d@004_0010 na jaghāna raṇe karṇaṃ maivaṃ vocaḥ sudurmate 09,060.046d@004_0011 devānāṃ matam ājñāya teṣāṃ priyahitepsayā 09,060.046d@004_0012 nārjunasya mate nāgaṃ mayā vyaṃsitam asrajam 09,060.046d@004_0013 tvaṃ ca bhīṣmaś ca karṇaś ca droṇo drauṇis tathā kṛpaḥ 09,060.046d@004_0014 virāṭanagare tasya ānṛśaṃsyāc ca jīvitāḥ 09,060.046d@004_0015 smara pārthasya vikrāntaṃ gandharveṣu kṛtaṃ tadā 09,060.046d@004_0016 adharmaṃ nātra gāndhāre pāṇḍavair yat kṛtaṃ tvayi 09,060.046d@004_0017 svabāhubalam āsthāya svadharmeṇa paraṃtapāḥ 09,060.046d@004_0018 jitavanto raṇe vīrāḥ pāpo 'si nidhanaṃ gataḥ 09,060.047 duryodhana uvāca 09,060.047a adhītaṃ vidhivad dattaṃ bhūḥ praśāstā sasāgarā 09,060.047c mūrdhni sthitam amitrāṇāṃ ko nu svantataro mayā 09,060.048a yad iṣṭaṃ kṣatrabandhūnāṃ svadharmam anupaśyatām 09,060.048c tad idaṃ nidhanaṃ prāptaṃ ko nu svantataro mayā 09,060.049a devārhā mānuṣā bhogāḥ prāptā asulabhā nṛpaiḥ 09,060.049c aiśvaryaṃ cottamaṃ prāptaṃ ko nu svantataro mayā 09,060.050a sasuhṛt sānubandhaś ca svargaṃ gantāham acyuta 09,060.050c yūyaṃ vihatasaṃkalpāḥ śocanto vartayiṣyatha 09,060.050d*0368_01 na me viṣādo bhīmena pādena śira āhatam 09,060.050d*0368_02 kāko vā kaṅkagṛdhro vā nidhāsyati padaṃ kṣaṇāt 09,060.051 saṃjaya uvāca 09,060.051a asya vākyasya nidhane kururājasya bhārata 09,060.051c apatat sumahad varṣaṃ puṣpāṇāṃ puṇyagandhinām 09,060.052a avādayanta gandharvā jaguś cāpsarasāṃ gaṇāḥ 09,060.052a*0369_01 **** **** vāditraṃ sumanoharam 09,060.052a*0369_02 jaguś cāpsaraso rājño yaśaḥ saṃbaddham eva ca 09,060.052c siddhāś ca mumucur vācaḥ sādhu sādhv iti bhārata 09,060.053a vavau ca surabhir vāyuḥ puṇyagandho mṛduḥ sukhaḥ 09,060.053c vyarājatāmalaṃ caiva nabho vaiḍūryasaṃnibham 09,060.054a atyadbhutāni te dṛṣṭvā vāsudevapurogamāḥ 09,060.054b*0370_01 āścaryaṃ paramaṃ jagmuḥ pāñcālāḥ somakaiḥ saha 09,060.054c duryodhanasya pūjāṃ ca dṛṣṭvā vrīḍām upāgaman 09,060.055a hatāṃś cādharmataḥ śrutvā śokārtāḥ śuśucur hi te 09,060.055b*0371_01 hatāṃś ca kauravāñ śrutvādharmataś ca mahīpatīn 09,060.055b*0371_02 śokārtāḥ śuśucuḥ sarve pāṇḍavā bharatarṣabha 09,060.055c bhīṣmaṃ droṇaṃ tathā karṇaṃ bhūriśravasam eva ca 09,060.056a tāṃs tu cintāparān dṛṣṭvā pāṇḍavān dīnacetasaḥ 09,060.056c provācedaṃ vacaḥ kṛṣṇo meghadundubhinisvanaḥ 09,060.057a naiṣa śakyo 'tiśīghrāstras te ca sarve mahārathāḥ 09,060.057c ṛjuyuddhena vikrāntā hantuṃ yuṣmābhir āhave 09,060.057d*0372_01 naiṣa śakyaḥ kadā cit tu hantuṃ dharmeṇa pārthivaḥ 09,060.057d*0372_02 te vā bhīṣmamukhāḥ sarve maheṣvāsā mahārathāḥ 09,060.057d*0372_03 mayānekair upāyais tu māyāyogena cāsakṛt 09,060.057d*0372_04 hatās te sarva evājau bhavatāṃ hitam icchatā 09,060.057d*0372_05 yadi naivaṃvidhaṃ jātu kuryāṃ jihmam ahaṃ raṇe 09,060.057d*0372_06 kuto vo vijayo bhūyaḥ kuto rājyaṃ kuto dhanam 09,060.058a upāyā vihitā hy ete mayā tasmān narādhipāḥ 09,060.058c anyathā pāṇḍaveyānāṃ nābhaviṣyaj jayaḥ kva cit 09,060.059a te hi sarve mahātmānaś catvāro 'tirathā bhuvi 09,060.059c na śakyā dharmato hantuṃ lokapālair api svayam 09,060.060a tathaivāyaṃ gadāpāṇir dhārtarāṣṭro gataklamaḥ 09,060.060c na śakyo dharmato hantuṃ kālenāpīha daṇḍinā 09,060.061a na ca vo hṛdi kartavyaṃ yad ayaṃ ghātito nṛpaḥ 09,060.061c mithyāvadhyās tathopāyair bahavaḥ śatravo 'dhikāḥ 09,060.062a pūrvair anugato mārgo devair asuraghātibhiḥ 09,060.062c sadbhiś cānugataḥ panthāḥ sa sarvair anugamyate 09,060.062d*0373_01 evaṃ vidhātrā vihitaṃ vadham eṣāṃ mahātmanām 09,060.062d*0373_02 daivaṃ puruṣakāreṇa na śakyam ativartitum 09,060.062d*0373_03 bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca nimeṣād yo haniṣyati 09,060.062d*0373_04 kṛtāntam anyathākartuṃ necchet so 'yaṃ dhanaṃjayaḥ 09,060.063a kṛtakṛtyāḥ sma sāyāhne nivāsaṃ rocayāmahe 09,060.063c sāśvanāgarathāḥ sarve viśramāmo narādhipāḥ 09,060.064a vāsudevavacaḥ śrutvā tadānīṃ pāṇḍavaiḥ saha 09,060.064c pāñcālā bhṛśasaṃhṛṣṭā vineduḥ siṃhasaṃghavat 09,060.065a tataḥ prādhmāpayañ śaṅkhān pāñcajanyaṃ ca mādhavaḥ 09,060.065b*0374_01 devadattaṃ prahṛṣṭātmā śaṅkhapravaram arjunaḥ 09,060.065b*0374_02 anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 09,060.065b*0374_03 pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ 09,060.065b*0374_04 nakulaḥ sahadevaś ca sughoṣamaṇipuṣpakau 09,060.065b*0374_05 dhṛṣṭadyumnas tathā jaitraṃ sātyakir nandivardhanam 09,060.065b*0374_06 teṣāṃ nādena mahatā śaṅkhānāṃ bharatarṣabha 09,060.065b*0374_07 āpupūre nabhaḥ sarvaṃ pṛthivī ca cacāla ha 09,060.065b*0374_08 tataḥ śaṅkhāś ca bheryaś ca paṇavānakagomukhāḥ 09,060.065b*0374_09 pāṇḍusainyeṣv avādyanta sa śabdas tumulo 'bhavat 09,060.065b*0374_10 astuvan pāṇḍavān anye gīrbhiś ca stutimaṅgalaiḥ 09,060.065b*0375_01 gīrbhir maṅgalayuktābhir vandinaḥ stutipāṭhakāḥ 09,060.065c hṛṣṭā duryodhanaṃ dṛṣṭvā nihataṃ puruṣarṣabhāḥ 09,061.001 saṃjaya uvāca 09,061.001a tatas te prayayuḥ sarve nivāsāya mahīkṣitaḥ 09,061.001c śaṅkhān pradhmāpayanto vai hṛṣṭāḥ parighabāhavaḥ 09,061.002a pāṇḍavān gacchataś cāpi śibiraṃ no viśāṃ pate 09,061.002c maheṣvāso 'nvagāt paścād yuyutsuḥ sātyakis tathā 09,061.003a dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca draupadeyāś ca sarvaśaḥ 09,061.003c sarve cānye maheṣvāsā yayuḥ svaśibirāṇy uta 09,061.004a tatas te prāviśan pārthā hatatviṭkaṃ hateśvaram 09,061.004c duryodhanasya śibiraṃ raṅgavad visṛte jane 09,061.005a gatotsavaṃ puram iva hṛtanāgam iva hradam 09,061.005c strīvarṣavarabhūyiṣṭhaṃ vṛddhāmātyair adhiṣṭhitam 09,061.006a tatraitān paryupātiṣṭhan duryodhanapuraḥsarāḥ 09,061.006c kṛtāñjalipuṭā rājan kāṣāyamalināmbarāḥ 09,061.007a śibiraṃ samanuprāpya kururājasya pāṇḍavāḥ 09,061.007c avaterur mahārāja rathebhyo rathasattamāḥ 09,061.008a tato gāṇḍīvadhanvānam abhyabhāṣata keśavaḥ 09,061.008c sthitaḥ priyahite nityam atīva bharatarṣabha 09,061.009a avaropaya gāṇḍīvam akṣayyau ca maheṣudhī 09,061.009c athāham avarokṣyāmi paścād bharatasattama 09,061.010a svayaṃ caivāvaroha tvam etac chreyas tavānagha 09,061.010c tac cākarot tathā vīraḥ pāṇḍuputro dhanaṃjayaḥ 09,061.011a atha paścāt tataḥ kṛṣṇo raśmīn utsṛjya vājinām 09,061.011c avārohata medhāvī rathād gāṇḍīvadhanvanaḥ 09,061.012a athāvatīrṇe bhūtānām īśvare sumahātmani 09,061.012c kapir antardadhe divyo dhvajo gāṇḍīvadhanvanaḥ 09,061.013a sa dagdho droṇakarṇābhyāṃ divyair astrair mahārathaḥ 09,061.013c atha dīpto 'gninā hy āśu prajajvāla mahīpate 09,061.014a sopāsaṅgaḥ saraśmiś ca sāśvaḥ sayugabandhuraḥ 09,061.014c bhasmībhūto 'patad bhūmau ratho gāṇḍīvadhanvanaḥ 09,061.015a taṃ tathā bhasmabhūtaṃ tu dṛṣṭvā pāṇḍusutāḥ prabho 09,061.015c abhavan vismitā rājann arjunaś cedam abravīt 09,061.016a kṛtāñjaliḥ sapraṇayaṃ praṇipatyābhivādya ca 09,061.016c govinda kasmād bhagavan ratho dagdho 'yam agninā 09,061.017a kim etan mahad āścaryam abhavad yadunandana 09,061.017c tan me brūhi mahābāho śrotavyaṃ yadi manyase 09,061.017d*0376_01 arjunasya vacaḥ śrutvā punaḥ prāha janārdanaḥ 09,061.018 vāsudeva uvāca 09,061.018a astrair bahuvidhair dagdhaḥ pūrvam evāyam arjuna 09,061.018c madadhiṣṭhitatvāt samare na viśīrṇaḥ paraṃtapa 09,061.019a idānīṃ tu viśīrṇo 'yaṃ dagdho brahmāstratejasā 09,061.019c mayā vimuktaḥ kaunteya tvayy adya kṛtakarmaṇi 09,061.020 saṃjaya uvāca 09,061.020a īṣad utsmayamānaś ca bhagavān keśavo 'rihā 09,061.020c pariṣvajya ca rājānaṃ yudhiṣṭhiram abhāṣata 09,061.021a diṣṭyā jayasi kaunteya diṣṭyā te śatravo jitāḥ 09,061.021c diṣṭyā gāṇḍīvadhanvā ca bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ 09,061.022a tvaṃ cāpi kuśalī rājan mādrīputrau ca pāṇḍavau 09,061.022c muktā vīrakṣayād asmāt saṃgrāmān nihatadviṣaḥ 09,061.022e kṣipram uttarakālāni kuru kāryāṇi bhārata 09,061.023a upayātam upaplavyaṃ saha gāṇḍīvadhanvanā 09,061.023c ānīya madhuparkaṃ māṃ yat purā tvam avocathāḥ 09,061.024a eṣa bhrātā sakhā caiva tava kṛṣṇa dhanaṃjayaḥ 09,061.024c rakṣitavyo mahābāho sarvāsv āpatsv iti prabho 09,061.024e tava caivaṃ bruvāṇasya tathety evāham abruvam 09,061.025a sa savyasācī guptas te vijayī ca nareśvara 09,061.025c bhrātṛbhiḥ saha rājendra śūraḥ satyaparākramaḥ 09,061.025e mukto vīrakṣayād asmāt saṃgrāmād romaharṣaṇāt 09,061.026a evam uktas tu kṛṣṇena dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 09,061.026c hṛṣṭaromā mahārāja pratyuvāca janārdanam 09,061.027a pramuktaṃ droṇakarṇābhyāṃ brahmāstram arimardana 09,061.027b*0377_01 bhīṣmadroṇakṛpadrauṇikarṇaśalyamukhān rathān 09,061.027c kas tvad anyaḥ sahet sākṣād api vajrī puraṃdaraḥ 09,061.028a bhavatas tu prasādena saṃgrāme bahavo jitāḥ 09,061.028c mahāraṇagataḥ pārtho yac ca nāsīt parāṅmukhaḥ 09,061.029a tathaiva ca mahābāho paryāyair bahubhir mayā 09,061.029a*0378_01 **** **** prasādād bahavo hatāḥ 09,061.029a*0378_02 bhīmasenena ca mayā yamābhyāṃ yudhi mānada 09,061.029a*0378_03 karmaṇā manasā vācā tvam asmākaṃ gatiḥ parā 09,061.029c karmaṇām anusaṃtānaṃ tejasaś ca gatiḥ śubhā 09,061.030a upaplavye maharṣir me kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt 09,061.030c yato dharmas tataḥ kṛṣṇo yataḥ kṛṣṇas tato jayaḥ 09,061.030d@005_0001 evam uktas tataḥ kṛṣṇaḥ pratyuvāca yudhiṣṭhiram 09,061.030d@005_0002 akṣauhiṇyo daśāṣṭau ca tava teṣāṃ ca bhārata 09,061.030d@005_0003 na tulyaś cārjunasyeha balena kurunandana 09,061.030d@005_0004 sa eva sarvāṇy astrāṇi divyāni prāpya śaṃkarāt 09,061.030d@005_0005 matsamo madviśiṣṭo vā raṇe tvam iti pāṇḍava 09,061.030d@005_0006 anujñātaḥ pāṇḍusutaḥ punaḥ pratyāgaman mahīm 09,061.030d@005_0007 bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca anujānāsi cet prabho 09,061.030d@005_0008 nimeṣārdhān naravyāghro nayed iti matir mama 09,061.030d@005_0009 droṇaṃ bhīṣmaṃ kṛpaṃ karṇaṃ droṇaputraṃ jayadratham 09,061.030d@005_0010 nihantuṃ śaknuyāt kruddho nimeṣārdhād dhanaṃjayaḥ 09,061.030d@005_0011 sadevāsuragandharvān sayakṣoragakiṃnarān 09,061.030d@005_0012 trīn vā lokān vijetuṃ hi śaktaḥ kim iha mānuṣān 09,061.030d@005_0013 vidhinā vihitaś cāsau mayā saṃcodito 'pi san 09,061.030d@005_0014 na cakāra matiṃ hantuṃ kṛtānto balavattaraḥ 09,061.030d@005_0015 atra gītā mayā suṣṭhu giraḥ satyā mahīpate 09,061.030d@005_0016 darśitaṃ mayi sarvaṃ ca tenāsau jitavān ripūn 09,061.030d@005_0017 arjuno 'pi mahābāhur mayā tulyo mahīpate 09,061.030d@005_0018 sa maheśvaralabdhāstraḥ kiṃ na kuryād vibhuḥ prabho 09,061.031a ity evam ukte te vīrāḥ śibiraṃ tava bhārata 09,061.031c praviśya pratyapadyanta kośaratnarddhisaṃcayān 09,061.032a rajataṃ jātarūpaṃ ca maṇīn atha ca mauktikān 09,061.032c bhūṣaṇāny atha mukhyāni kambalāny ajināni ca 09,061.032d*0379_01 gajān aśvān rathāṃś caiva mahānti śayanāni ca 09,061.032e dāsīdāsam asaṃkhyeyaṃ rājyopakaraṇāni ca 09,061.033a te prāpya dhanam akṣayyaṃ tvadīyaṃ bharatarṣabha 09,061.033c udakrośan maheṣvāsā narendra vijitārayaḥ 09,061.034a te tu vīrāḥ samāśvasya vāhanāny avamucya ca 09,061.034c atiṣṭhanta muhuḥ sarve pāṇḍavāḥ sātyakis tathā 09,061.035a athābravīn mahārāja vāsudevo mahāyaśāḥ 09,061.035c asmābhir maṅgalārthāya vastavyaṃ śibirād bahiḥ 09,061.035d*0380_01 jayantī yatra devī tu tatra vrajata mā ciram 09,061.035d*0380_02 upayācitam etan me yuddhārambhopakalpitam 09,061.036a tathety uktvā ca te sarve pāṇḍavāḥ sātyakis tathā 09,061.036c vāsudevena sahitā maṅgalārthaṃ yayur bahiḥ 09,061.037a te samāsādya saritaṃ puṇyāmoghavatīṃ nṛpa 09,061.037c nyavasann atha tāṃ rātriṃ pāṇḍavā hataśatravaḥ 09,061.037d*0381_01 yudhiṣṭhiras tato rājā prāptakālam acintayat 09,061.038a tataḥ saṃpreṣayām āsur yādavaṃ nāgasāhvayam 09,061.038c sa ca prāyāj javenāśu vāsudevaḥ pratāpavān 09,061.038e dārukaṃ ratham āropya yena rājāmbikāsutaḥ 09,061.039a tam ūcuḥ saṃprayāsyantaṃ sainyasugrīvavāhanam 09,061.039c pratyāśvāsaya gāndhārīṃ hataputrāṃ yaśasvinīm 09,061.040a sa prāyāt pāṇḍavair uktas tat puraṃ sātvatāṃ varaḥ 09,061.040c āsasādayiṣuḥ kṣipraṃ gāndhārīṃ nihatātmajām 09,062.001 janamejaya uvāca 09,062.001a kimarthaṃ rājaśārdūlo dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 09,062.001c gāndhāryāḥ preṣayām āsa vāsudevaṃ paraṃtapam 09,062.002a yadā pūrvaṃ gataḥ kṛṣṇaḥ śamārthaṃ kauravān prati 09,062.002c na ca taṃ labdhavān kāmaṃ tato yuddham abhūd idam 09,062.003a nihateṣu tu yodheṣu hate duryodhane tathā 09,062.003c pṛthivyāṃ pāṇḍaveyasya niḥsapatne kṛte yudhi 09,062.004a vidrute śibire śūnye prāpte yaśasi cottame 09,062.004c kiṃ nu tat kāraṇaṃ brahman yena kṛṣṇo gataḥ punaḥ 09,062.005a na caitat kāraṇaṃ brahmann alpaṃ vai pratibhāti me 09,062.005c yatrāgamad ameyātmā svayam eva janārdanaḥ 09,062.006a tattvato vai samācakṣva sarvam adhvaryusattama 09,062.006c yac cātra kāraṇaṃ brahman kāryasyāsya viniścaye 09,062.007 vaiśaṃpāyana uvāca 09,062.007a tvadyukto 'yam anupraśno yan māṃ pṛcchasi pārthiva 09,062.007c tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi yathāvad bharatarṣabha 09,062.008a hataṃ duryodhanaṃ dṛṣṭvā bhīmasenena saṃyuge 09,062.008c vyutkramya samayaṃ rājan dhārtarāṣṭraṃ mahābalam 09,062.009a anyāyena hataṃ dṛṣṭvā gadāyuddhena bhārata 09,062.009c yudhiṣṭhiraṃ mahārāja mahad bhayam athāviśat 09,062.010a cintayāno mahābhāgāṃ gāndhārīṃ tapasānvitām 09,062.010c ghoreṇa tapasā yuktāṃ trailokyam api sā dahet 09,062.011a tasya cintayamānasya buddhiḥ samabhavat tadā 09,062.011c gāndhāryāḥ krodhadīptāyāḥ pūrvaṃ praśamanaṃ bhavet 09,062.012a sā hi putravadhaṃ śrutvā kṛtam asmābhir īdṛśam 09,062.012c mānasenāgninā kruddhā bhasmasān naḥ kariṣyati 09,062.013a kathaṃ duḥkham idaṃ tīvraṃ gāndhārī prasahiṣyati 09,062.013c śrutvā vinihataṃ putraṃ chalenājihmayodhinam 09,062.014a evaṃ vicintya bahudhā bhayaśokasamanvitaḥ 09,062.014c vāsudevam idaṃ vākyaṃ dharmarājo 'bhyabhāṣata 09,062.015a tava prasādād govinda rājyaṃ nihatakaṇṭakam 09,062.015c aprāpyaṃ manasāpīha prāptam asmābhir acyuta 09,062.016a pratyakṣaṃ me mahābāho saṃgrāme romaharṣaṇe 09,062.016c vimardaḥ sumahān prāptas tvayā yādavanandana 09,062.017a tvayā devāsure yuddhe vadhārtham amaradviṣām 09,062.017c yathā sāhyaṃ purā dattaṃ hatāś ca vibudhadviṣaḥ 09,062.018a sāhyaṃ tathā mahābāho dattam asmākam acyuta 09,062.018c sārathyena ca vārṣṇeya bhavatā yad dhṛtā vayam 09,062.019a yadi na tvaṃ bhaven nāthaḥ phalgunasya mahāraṇe 09,062.019c kathaṃ śakyo raṇe jetuṃ bhaved eṣa balārṇavaḥ 09,062.019d*0382_01 jetuṃ parān parivyūḍhān prāptāṃś caiva tvayācyuta 09,062.020a gadāprahārā vipulāḥ parighaiś cāpi tāḍanam 09,062.020c śaktibhir bhiṇḍipālaiś ca tomaraiḥ saparaśvadhaiḥ 09,062.021a vācaś ca paruṣāḥ prāptās tvayā hy asmaddhitaiṣiṇā 09,062.021b*0383_01 asmatkṛte tvayā kṛṣṇa vācaḥ suparuṣāḥ śrutāḥ 09,062.021c tāś ca te saphalāḥ sarvā hate duryodhane 'cyuta 09,062.021d*0384_01 śastrāṇāṃ ca nipātā vai vajrasparśopamā raṇe 09,062.021d*0385_01 tat sarvaṃ na yathā naśyet punaḥ kṛṣṇa tathā kuru 09,062.021d*0385_02 saṃdehadolāṃ prāptaṃ naś cetaḥ kṛṣṇa jaye sati 09,062.022a gāndhāryā hi mahābāho krodhaṃ budhyasva mādhava 09,062.022c sā hi nityaṃ mahābhāgā tapasogreṇa karśitā 09,062.023a putrapautravadhaṃ śrutvā dhruvaṃ naḥ saṃpradhakṣyati 09,062.023c tasyāḥ prasādanaṃ vīra prāptakālaṃ mataṃ mama 09,062.024a kaś ca tāṃ krodhadīptākṣīṃ putravyasanakarśitām 09,062.024c vīkṣituṃ puruṣaḥ śaktas tvām ṛte puruṣottama 09,062.025a tatra me gamanaṃ prāptaṃ rocate tava mādhava 09,062.025c gāndhāryāḥ krodhadīptāyāḥ praśamārtham ariṃdama 09,062.026a tvaṃ hi kartā vikartā ca lokānāṃ prabhavāpyayaḥ 09,062.026c hetukāraṇasaṃyuktair vākyaiḥ kālasamīritaiḥ 09,062.027a kṣipram eva mahāprājña gāndhārīṃ śamayiṣyasi 09,062.027c pitāmahaś ca bhagavān kṛṣṇas tatra bhaviṣyati 09,062.028a sarvathā te mahābāho gāndhāryāḥ krodhanāśanam 09,062.028c kartavyaṃ sātvataśreṣṭha pāṇḍavānāṃ hitaiṣiṇā 09,062.029a dharmarājasya vacanaṃ śrutvā yadukulodvahaḥ 09,062.029c āmantrya dārukaṃ prāha rathaḥ sajjo vidhīyatām 09,062.030a keśavasya vacaḥ śrutvā tvaramāṇo 'tha dārukaḥ 09,062.030c nyavedayad rathaṃ sajjaṃ keśavāya mahātmane 09,062.031a taṃ rathaṃ yādavaśreṣṭhaḥ samāruhya paraṃtapaḥ 09,062.031c jagāma hāstinapuraṃ tvaritaḥ keśavo vibhuḥ 09,062.032a tataḥ prāyān mahārāja mādhavo bhagavān rathī 09,062.032c nāgasāhvayam āsādya praviveśa ca vīryavān 09,062.033a praviśya nagaraṃ vīro rathaghoṣeṇa nādayan 09,062.033c vidito dhṛtarāṣṭrasya so 'vatīrya rathottamāt 09,062.034a abhyagacchad adīnātmā dhṛtarāṣṭraniveśanam 09,062.034c pūrvaṃ cābhigataṃ tatra so 'paśyad ṛṣisattamam 09,062.035a pādau prapīḍya kṛṣṇasya rājñaś cāpi janārdanaḥ 09,062.035c abhyavādayad avyagro gāndhārīṃ cāpi keśavaḥ 09,062.036a tatas tu yādavaśreṣṭho dhṛtarāṣṭram adhokṣajaḥ 09,062.036c pāṇim ālambya rājñaḥ sa sasvaraṃ praruroda ha 09,062.037a sa muhūrtam ivotsṛjya bāṣpaṃ śokasamudbhavam 09,062.037c prakṣālya vāriṇā netre ācamya ca yathāvidhi 09,062.037e uvāca praśritaṃ vākyaṃ dhṛtarāṣṭram ariṃdamaḥ 09,062.038a na te 'sty aviditaṃ kiṃ cid bhūtabhavyasya bhārata 09,062.038c kālasya ca yathā vṛttaṃ tat te suviditaṃ prabho 09,062.039a yad idaṃ pāṇḍavaiḥ sarvais tava cittānurodhibhiḥ 09,062.039c kathaṃ kulakṣayo na syāt tathā kṣatrasya bhārata 09,062.040a bhrātṛbhiḥ samayaṃ kṛtvā kṣāntavān dharmavatsalaḥ 09,062.040c dyūtacchalajitaiḥ śaktair vanavāso 'bhyupāgataḥ 09,062.041a ajñātavāsacaryā ca nānāveśasamāvṛtaiḥ 09,062.041c anye ca bahavaḥ kleśās tv aśaktair iva nityadā 09,062.042a mayā ca svayam āgamya yuddhakāla upasthite 09,062.042c sarvalokasya sāṃnidhye grāmāṃs tvaṃ pañca yācitaḥ 09,062.043a tvayā kālopasṛṣṭena lobhato nāpavarjitāḥ 09,062.043c tavāparādhān nṛpate sarvaṃ kṣatraṃ kṣayaṃ gatam 09,062.044a bhīṣmeṇa somadattena bāhlikena kṛpeṇa ca 09,062.044c droṇena ca saputreṇa vidureṇa ca dhīmatā 09,062.044e yācitas tvaṃ śamaṃ nityaṃ na ca tat kṛtavān asi 09,062.045a kālopahatacitto hi sarvo muhyati bhārata 09,062.045c yathā mūḍho bhavān pūrvam asminn arthe samudyate 09,062.046a kim anyat kālayogād dhi diṣṭam eva parāyaṇam 09,062.046c mā ca doṣaṃ mahārāja pāṇḍaveṣu niveśaya 09,062.047a alpo 'py atikramo nāsti pāṇḍavānāṃ mahātmanām 09,062.047c dharmato nyāyataś caiva snehataś ca paraṃtapa 09,062.048a etat sarvaṃ tu vijñāya ātmadoṣakṛtaṃ phalam 09,062.048c asūyāṃ pāṇḍuputreṣu na bhavān kartum arhati 09,062.049a kulaṃ vaṃśaś ca piṇḍaś ca yac ca putrakṛtaṃ phalam 09,062.049c gāndhāryās tava caivādya pāṇḍaveṣu pratiṣṭhitam 09,062.049d*0386_01 tvaṃ caiva naraśārdūla gāndhārī ca yaśasvinī 09,062.049d*0386_02 mā śuco naraśārdūla pāṇḍavān prati kilbiṣam 09,062.050a etat sarvam anudhyātvā ātmanaś ca vyatikramam 09,062.050c śivena pāṇḍavān dhyāhi namas te bharatarṣabha 09,062.051a jānāsi ca mahābāho dharmarājasya yā tvayi 09,062.051c bhaktir bharataśārdūla snehaś cāpi svabhāvataḥ 09,062.052a etac ca kadanaṃ kṛtvā śatrūṇām apakāriṇām 09,062.052c dahyate sma divārātraṃ na ca śarmādhigacchati 09,062.053a tvāṃ caiva naraśārdūla gāndhārīṃ ca yaśasvinīm 09,062.053c sa śocan bharataśreṣṭha na śāntim adhigacchati 09,062.054a hriyā ca parayāviṣṭo bhavantaṃ nādhigacchati 09,062.054c putraśokābhisaṃtaptaṃ buddhivyākulitendriyam 09,062.055a evam uktvā mahārāja dhṛtarāṣṭraṃ yadūttamaḥ 09,062.055c uvāca paramaṃ vākyaṃ gāndhārīṃ śokakarśitām 09,062.056a saubaleyi nibodha tvaṃ yat tvāṃ vakṣyāmi suvrate 09,062.056c tvatsamā nāsti loke 'sminn adya sīmantinī śubhe 09,062.057a jānāmi ca yathā rājñi sabhāyāṃ mama saṃnidhau 09,062.057c dharmārthasahitaṃ vākyam ubhayoḥ pakṣayor hitam 09,062.057e uktavaty asi kalyāṇi na ca te tanayaiḥ śrutam 09,062.058a duryodhanas tvayā cokto jayārthī paruṣaṃ vacaḥ 09,062.058c śṛṇu mūḍha vaco mahyaṃ yato dharmas tato jayaḥ 09,062.059a tad idaṃ samanuprāptaṃ tava vākyaṃ nṛpātmaje 09,062.059c evaṃ viditvā kalyāṇi mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ 09,062.059e pāṇḍavānāṃ vināśāya mā te buddhiḥ kadā cana 09,062.060a śaktā cāsi mahābhāge pṛthivīṃ sacarācarām 09,062.060c cakṣuṣā krodhadīptena nirdagdhuṃ tapaso balāt 09,062.061a vāsudevavacaḥ śrutvā gāndhārī vākyam abravīt 09,062.061c evam etan mahābāho yathā vadasi keśava 09,062.062a ādhibhir dahyamānāyā matiḥ saṃcalitā mama 09,062.062c sā me vyavasthitā śrutvā tava vākyaṃ janārdana 09,062.063a rājñas tv andhasya vṛddhasya hataputrasya keśava 09,062.063c tvaṃ gatiḥ saha tair vīraiḥ pāṇḍavair dvipadāṃ vara 09,062.064a etāvad uktvā vacanaṃ mukhaṃ pracchādya vāsasā 09,062.064c putraśokābhisaṃtaptā gāndhārī praruroda ha 09,062.065a tata enāṃ mahābāhuḥ keśavaḥ śokakarśitām 09,062.065c hetukāraṇasaṃyuktair vākyair āśvāsayat prabhuḥ 09,062.066a samāśvāsya ca gāndhārīṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca mādhavaḥ 09,062.066c drauṇeḥ saṃkalpitaṃ bhāvam anvabudhyata keśavaḥ 09,062.067a tatas tvarita utthāya pādau mūrdhnā praṇamya ca 09,062.067c dvaipāyanasya rājendra tataḥ kauravam abravīt 09,062.068a āpṛcche tvāṃ kuruśreṣṭha mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ 09,062.068c drauṇeḥ pāpo 'sty abhiprāyas tenāsmi sahasotthitaḥ 09,062.068e pāṇḍavānāṃ vadhe rātrau buddhis tena pradarśitā 09,062.069a etac chrutvā tu vacanaṃ gāndhāryā sahito 'bravīt 09,062.069c dhṛtarāṣṭro mahābāhuḥ keśavaṃ keśisūdanam 09,062.070a śīghraṃ gaccha mahābāho pāṇḍavān paripālaya 09,062.070c bhūyas tvayā sameṣyāmi kṣipram eva janārdana 09,062.070e prāyāt tatas tu tvarito dārukeṇa sahācyutaḥ 09,062.071a vāsudeve gate rājan dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram 09,062.071c āśvāsayad ameyātmā vyāso lokanamaskṛtaḥ 09,062.072a vāsudevo 'pi dharmātmā kṛtakṛtyo jagāma ha 09,062.072c śibiraṃ hāstinapurād didṛkṣuḥ pāṇḍavān nṛpa 09,062.073a āgamya śibiraṃ rātrau so 'bhyagacchata pāṇḍavān 09,062.073c tac ca tebhyaḥ samākhyāya sahitas taiḥ samāviśat 09,063.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 09,063.001a adhiṣṭhitaḥ padā mūrdhni bhagnasaktho mahīṃ gataḥ 09,063.001c śauṭīramānī putro me kāny abhāṣata saṃjaya 09,063.002a atyarthaṃ kopano rājā jātavairaś ca pāṇḍuṣu 09,063.002c vyasanaṃ paramaṃ prāptaḥ kim āha paramāhave 09,063.003 saṃjaya uvāca 09,063.003a śṛṇu rājan pravakṣyāmi yathāvṛttaṃ narādhipa 09,063.003c rājñā yad uktaṃ bhagnena tasmin vyasana āgate 09,063.004a bhagnasaktho nṛpo rājan pāṃsunā so 'vaguṇṭhitaḥ 09,063.004c yamayan mūrdhajāṃs tatra vīkṣya caiva diśo daśa 09,063.005a keśān niyamya yatnena niḥśvasann urago yathā 09,063.005c saṃrambhāśruparītābhyāṃ netrābhyām abhivīkṣya mām 09,063.006a bāhū dharaṇyāṃ niṣpiṣya muhur matta iva dvipaḥ 09,063.006c prakīrṇān mūrdhajān dhunvan dantair dantān upaspṛśan 09,063.006e garhayan pāṇḍavaṃ jyeṣṭhaṃ niḥśvasyedam athābravīt 09,063.007a bhīṣme śāṃtanave nāthe karṇe cāstrabhṛtāṃ vare 09,063.007c gautame śakunau cāpi droṇe cāstrabhṛtāṃ vare 09,063.008a aśvatthāmni tathā śalye śūre ca kṛtavarmaṇi 09,063.008b*0387_01 anyeṣv api ca śūreṣu nyastabhāro mahātmasu 09,063.008c imām avasthāṃ prāpto 'smi kālo hi duratikramaḥ 09,063.009a ekādaśacamūbhartā so 'ham etāṃ daśāṃ gataḥ 09,063.009c kālaṃ prāpya mahābāho na kaś cid ativartate 09,063.010a ākhyātavyaṃ madīyānāṃ ye 'smiñ jīvanti saṃgare 09,063.010c yathāhaṃ bhīmasenena vyutkramya samayaṃ hataḥ 09,063.011a bahūni sunṛśaṃsāni kṛtāni khalu pāṇḍavaiḥ 09,063.011c bhūriśravasi karṇe ca bhīṣme droṇe ca śrīmati 09,063.012a idaṃ cākīrtijaṃ karma nṛśaṃsaiḥ pāṇḍavaiḥ kṛtam 09,063.012c yena te satsu nirvedaṃ gamiṣyantīti me matiḥ 09,063.013a kā prītiḥ sattvayuktasya kṛtvopadhikṛtaṃ jayam 09,063.013c ko vā samayabhettāraṃ budhaḥ saṃmantum arhati 09,063.014a adharmeṇa jayaṃ labdhvā ko nu hṛṣyeta paṇḍitaḥ 09,063.014c yathā saṃhṛṣyate pāpaḥ pāṇḍuputro vṛkodaraḥ 09,063.015a kiṃ nu citram atas tv adya bhagnasakthasya yan mama 09,063.015c kruddhena bhīmasenena pādena mṛditaṃ śiraḥ 09,063.016a pratapantaṃ śriyā juṣṭaṃ vartamānaṃ ca bandhuṣu 09,063.016c evaṃ kuryān naro yo hi sa vai saṃjaya pūjitaḥ 09,063.017a abhijñau kṣatradharmasya mama mātā pitā ca me 09,063.017c tau hi saṃjaya duḥkhārtau vijñāpyau vacanān mama 09,063.018a iṣṭaṃ bhṛtyā bhṛtāḥ samyag bhūḥ praśāstā sasāgarā 09,063.018c mūrdhni sthitam amitrāṇāṃ jīvatām eva saṃjaya 09,063.019a dattā dāyā yathāśakti mitrāṇāṃ ca priyaṃ kṛtam 09,063.019c amitrā bādhitāḥ sarve ko nu svantataro mayā 09,063.020a yātāni pararāṣṭrāṇi nṛpā bhuktāś ca dāsavat 09,063.020c priyebhyaḥ prakṛtaṃ sādhu ko nu svantataro mayā 09,063.021a mānitā bāndhavāḥ sarve mānyaḥ saṃpūjito janaḥ 09,063.021c tritayaṃ sevitaṃ sarvaṃ ko nu svantataro mayā 09,063.022a ājñaptaṃ nṛpamukhyeṣu mānaḥ prāptaḥ sudurlabhaḥ 09,063.022c ājāneyais tathā yātaṃ ko nu svantataro mayā 09,063.023a adhītaṃ vidhivad dattaṃ prāptam āyur nirāmayam 09,063.023c svadharmeṇa jitā lokāḥ ko nu svantataro mayā 09,063.024a diṣṭyā nāhaṃ jitaḥ saṃkhye parān preṣyavad āśritaḥ 09,063.024c diṣṭyā me vipulā lakṣmīr mṛte tv anyaṃ gatā vibho 09,063.025a yad iṣṭaṃ kṣatrabandhūnāṃ svadharmam anutiṣṭhatām 09,063.025c nidhanaṃ tan mayā prāptaṃ ko nu svantataro mayā 09,063.026a diṣṭyā nāhaṃ parāvṛtto vairāt prākṛtavaj jitaḥ 09,063.026c diṣṭyā na vimatiṃ kāṃ cid bhajitvā tu parājitaḥ 09,063.027a suptaṃ vātha pramattaṃ vā yathā hanyād viṣeṇa vā 09,063.027c evaṃ vyutkrāntadharmeṇa vyutkramya samayaṃ hataḥ 09,063.028a aśvatthāmā mahābhāgaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ 09,063.028c kṛpaḥ śāradvataś caiva vaktavyā vacanān mama 09,063.029a adharmeṇa pravṛttānāṃ pāṇḍavānām anekaśaḥ 09,063.029c viśvāsaṃ samayaghnānāṃ na yūyaṃ gantum arhatha 09,063.030a vātikāṃś cābravīd rājā putras te satyavikramaḥ 09,063.030c adharmād bhīmasenena nihato 'haṃ yathā raṇe 09,063.031a so 'haṃ droṇaṃ svargagataṃ śalyakarṇāv ubhau tathā 09,063.031c vṛṣasenaṃ mahāvīryaṃ śakuniṃ cāpi saubalam 09,063.032a jalasaṃdhaṃ mahāvīryaṃ bhagadattaṃ ca pārthivam 09,063.032c saumadattiṃ maheṣvāsaṃ saindhavaṃ ca jayadratham 09,063.033a duḥśāsanapurogāṃś ca bhrātṝn ātmasamāṃs tathā 09,063.033c dauḥśāsaniṃ ca vikrāntaṃ lakṣmaṇaṃ cātmajāv ubhau 09,063.034a etāṃś cānyāṃś ca subahūn madīyāṃś ca sahasraśaḥ 09,063.034c pṛṣṭhato 'nugamiṣyāmi sārthahīna ivādhvagaḥ 09,063.035a kathaṃ bhrātṝn hatāñ śrutvā bhartāraṃ ca svasā mama 09,063.035c rorūyamāṇā duḥkhārtā duḥśalā sā bhaviṣyati 09,063.036a snuṣābhiḥ prasnuṣābhiś ca vṛddho rājā pitā mama 09,063.036c gāndhārīsahitaḥ krośan kāṃ gatiṃ pratipatsyate 09,063.037a nūnaṃ lakṣmaṇamātāpi hataputrā hateśvarā 09,063.037c vināśaṃ yāsyati kṣipraṃ kalyāṇī pṛthulocanā 09,063.038a yadi jānāti cārvākaḥ parivrāḍ vāgviśāradaḥ 09,063.038c kariṣyati mahābhāgo dhruvaṃ so 'pacitiṃ mama 09,063.039a samantapañcake puṇye triṣu lokeṣu viśrute 09,063.039c ahaṃ nidhanam āsādya lokān prāpsyāmi śāśvatān 09,063.040a tato janasahasrāṇi bāṣpapūrṇāni māriṣa 09,063.040c pralāpaṃ nṛpateḥ śrutvā vidravanti diśo daśa 09,063.041a sasāgaravanā ghorā pṛthivī sacarācarā 09,063.041c cacālātha sanirhrādā diśaś caivāvilābhavan 09,063.042a te droṇaputram āsādya yathāvṛttaṃ nyavedayan 09,063.042c vyavahāraṃ gadāyuddhe pārthivasya ca ghātanam 09,063.043a tad ākhyāya tataḥ sarve droṇaputrasya bhārata 09,063.043b*0388_01 vādikā duḥkhasaṃtaptāḥ śokopahatacetasaḥ 09,063.043c dhyātvā ca suciraṃ kālaṃ jagmur ārtā yathāgatam 09,064.001 saṃjaya uvāca 09,064.001a vātikānāṃ sakāśāt tu śrutvā duryodhanaṃ hatam 09,064.001c hataśiṣṭās tato rājan kauravāṇāṃ mahārathāḥ 09,064.002a vinirbhinnāḥ śitair bāṇair gadātomaraśaktibhiḥ 09,064.002c aśvatthāmā kṛpaś caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ 09,064.002e tvaritā javanair aśvair āyodhanam upāgaman 09,064.003a tatrāpaśyan mahātmānaṃ dhārtarāṣṭraṃ nipātitam 09,064.003c prabhagnaṃ vāyuvegena mahāśālaṃ yathā vane 09,064.004a bhūmau viveṣṭamānaṃ taṃ rudhireṇa samukṣitam 09,064.004c mahāgajam ivāraṇye vyādhena vinipātitam 09,064.005a vivartamānaṃ bahuśo rudhiraughapariplutam 09,064.005c yadṛcchayā nipatitaṃ cakram ādityagocaram 09,064.006a mahāvātasamutthena saṃśuṣkam iva sāgaram 09,064.006c pūrṇacandram iva vyomni tuṣārāvṛtamaṇḍalam 09,064.007a reṇudhvastaṃ dīrghabhujaṃ mātaṅgasamavikramam 09,064.007c vṛtaṃ bhūtagaṇair ghoraiḥ kravyādaiś ca samantataḥ 09,064.007e yathā dhanaṃ lipsamānair bhṛtyair nṛpatisattamam 09,064.008a bhrukuṭīkṛtavaktrāntaṃ krodhād udvṛttacakṣuṣam 09,064.008c sāmarṣaṃ taṃ naravyāghraṃ vyāghraṃ nipatitaṃ yathā 09,064.009a te tu dṛṣṭvā maheṣvāsā bhūtale patitaṃ nṛpam 09,064.009c moham abhyāgaman sarve kṛpaprabhṛtayo rathāḥ 09,064.010a avatīrya rathebhyas tu prādravan rājasaṃnidhau 09,064.010c duryodhanaṃ ca saṃprekṣya sarve bhūmāv upāviśan 09,064.011a tato drauṇir mahārāja bāṣpapūrṇekṣaṇaḥ śvasan 09,064.011c uvāca bharataśreṣṭhaṃ sarvalokeśvareśvaram 09,064.012a na nūnaṃ vidyate 'sahyaṃ mānuṣye kiṃ cid eva hi 09,064.012c yatra tvaṃ puruṣavyāghra śeṣe pāṃsuṣu rūṣitaḥ 09,064.013a bhūtvā hi nṛpatiḥ pūrvaṃ samājñāpya ca medinīm 09,064.013c katham eko 'dya rājendra tiṣṭhase nirjane vane 09,064.014a duḥśāsanaṃ na paśyāmi nāpi karṇaṃ mahāratham 09,064.014c nāpi tān suhṛdaḥ sarvān kim idaṃ bharatarṣabha 09,064.015a duḥkhaṃ nūnaṃ kṛtāntasya gatiṃ jñātuṃ kathaṃ cana 09,064.015c lokānāṃ ca bhavān yatra śete pāṃsuṣu rūṣitaḥ 09,064.016a eṣa mūrdhāvasiktānām agre gatvā paraṃtapaḥ 09,064.016c satṛṇaṃ grasate pāṃsuṃ paśya kālasya paryayam 09,064.017a kva te tad amalaṃ chatraṃ vyajanaṃ kva ca pārthiva 09,064.017c sā ca te mahatī senā kva gatā pārthivottama 09,064.017c*0389_01 **** **** gajāśvarathasaṃkulā 09,064.017c*0389_02 sāmantarājasaṃyuktā 09,064.017d*0390_01 bhrātaras te mahārāja vīryaśakrasamā yudhi 09,064.017d*0390_02 śatrūṇāṃ ca nihantāro mahābalaparākramāḥ 09,064.017d*0390_03 kva gatāḥ pārthivendrādya saubhrātraṃ ca samāśritam 09,064.017d*0390_04 tava putrā mahābhāga lakṣmaṇādyā mahārathāḥ 09,064.017d*0390_05 pūrṇendusadṛśā vīrāḥ śāntisaundaryakāntibhiḥ 09,064.017d*0390_06 kṛtavān nṛpaśārdūla jayantasamavikramam 09,064.018a durvijñeyā gatir nūnaṃ kāryāṇāṃ kāraṇāntare 09,064.018c yad vai lokagurur bhūtvā bhavān etāṃ daśāṃ gataḥ 09,064.019a adhruvā sarvamartyeṣu dhruvaṃ śrīr upalakṣyate 09,064.019b*0391_01 dhruveva bhāti sarvatra nityaṃ mohakarī nṛṇām 09,064.019b*0391_02 vivekibhir nṛbhir nityaṃ cintyamānā viśeṣataḥ 09,064.019b*0391_03 na tu viśvasen nityāṃ vai hy adhruvā vai svabhāvataḥ 09,064.019c bhavato vyasanaṃ dṛṣṭvā śakravispardhino bhṛśam 09,064.019d*0392_01 imaṃ lokam anityaṃ vā hy adyāhaṃ samacintaye 09,064.020a tasya tad vacanaṃ śrutvā duḥkhitasya viśeṣataḥ 09,064.020c uvāca rājan putras te prāptakālam idaṃ vacaḥ 09,064.021a vimṛjya netre pāṇibhyāṃ śokajaṃ bāṣpam utsṛjan 09,064.021c kṛpādīn sa tadā vīrān sarvān eva narādhipaḥ 09,064.022a īdṛśo martyadharmo 'yaṃ dhātrā nirdiṣṭa ucyate 09,064.022c vināśaḥ sarvabhūtānāṃ kālaparyāyakāritaḥ 09,064.023a so 'yaṃ māṃ samanuprāptaḥ pratyakṣaṃ bhavatāṃ hi yaḥ 09,064.023c pṛthivīṃ pālayitvāham etāṃ niṣṭhām upāgataḥ 09,064.024a diṣṭyā nāhaṃ parāvṛtto yuddhe kasyāṃ cid āpadi 09,064.024b*0393_01 diṣṭyāhaṃ no nṛpatibhir nirjito na kadā cana 09,064.024b*0393_02 diṣṭyā mayā nirjitās te rājāno bahuśo yudhi 09,064.024c diṣṭyāhaṃ nihataḥ pāpaiś chalenaiva viśeṣataḥ 09,064.024c*0394_01 **** **** pāṇḍuputrair durātmabhiḥ 09,064.024c*0394_02 adharmato gadāyuddhe 09,064.025a utsāhaś ca kṛto nityaṃ mayā diṣṭyā yuyutsatā 09,064.025b*0395_01 diṣṭyā hatā gajā yuddhe sagajārohakā bhṛśam 09,064.025b*0395_02 diṣṭyāśvā deśajāḥ sarve kṛtino vegaśālinaḥ 09,064.025b*0395_03 kuśalaiḥ sādibhiḥ sārdhaṃ nihatā raṇamūrdhani 09,064.025b*0395_04 diṣṭyā raṇe vinihatā rathā hemapariṣkṛtāḥ 09,064.025b*0395_05 rathibhir yuddhakuśalaiḥ sārdhaṃ vidalitaiḥ śaraiḥ 09,064.025b*0395_06 diṣṭyā yodhā dhanuṣmantaḥ sarve yuddhaviśāradāḥ 09,064.025b*0395_07 śaranirbhinnasarvāṅgāḥ samare patitābhavan 09,064.025b*0395_08 diṣṭyā mamāyudhāny āśu nāśam āyānti vai kṣaṇāt 09,064.025c diṣṭyā cāsmi hato yuddhe nihatajñātibāndhavaḥ 09,064.026a diṣṭyā ca vo 'haṃ paśyāmi muktān asmāj janakṣayāt 09,064.026b*0396_01 svasti haṃto tv ahaṃ yuddhe nihatajñātibāndhavaḥ 09,064.026c svastiyuktāṃś ca kalyāṃś ca tan me priyam anuttamam 09,064.027a mā bhavanto 'nutapyantāṃ sauhṛdān nidhanena me 09,064.027c yadi vedāḥ pramāṇaṃ vo jitā lokā mayākṣayāḥ 09,064.028a manyamānaḥ prabhāvaṃ ca kṛṣṇasyāmitatejasaḥ 09,064.028c tena na cyāvitaś cāhaṃ kṣatradharmāt svanuṣṭhitāt 09,064.029a sa mayā samanuprāpto nāsmi śocyaḥ kathaṃ cana 09,064.029b*0397_01 tathā tu dṛṣṭvā rājendra vartate vijayo mama 09,064.029c kṛtaṃ bhavadbhiḥ sadṛśam anurūpam ivātmanaḥ 09,064.029e yatitaṃ vijaye nityaṃ daivaṃ tu duratikramam 09,064.030a etāvad uktvā vacanaṃ bāṣpavyākulalocanaḥ 09,064.030c tūṣṇīṃ babhūva rājendra rujāsau vihvalo bhṛśam 09,064.031a tathā tu dṛṣṭvā rājānaṃ bāṣpaśokasamanvitam 09,064.031c drauṇiḥ krodhena jajvāla yathā vahnir jagatkṣaye 09,064.032a sa tu krodhasamāviṣṭaḥ pāṇau pāṇiṃ nipīḍya ca 09,064.032c bāṣpavihvalayā vācā rājānam idam abravīt 09,064.033a pitā me nihataḥ kṣudraiḥ sunṛśaṃsena karmaṇā 09,064.033c na tathā tena tapyāmi yathā rājaṃs tvayādya vai 09,064.034a śṛṇu cedaṃ vaco mahyaṃ satyena vadataḥ prabho 09,064.034b*0398_01 anṛṇo 'haṃ bhaviṣyāmi tavādya nṛpasattama 09,064.034b*0398_02 tava priyaṃ kariṣyāmi kṛtvā kāryam anuttamam 09,064.034b*0398_03 īpsitaṃ manasā rājan yathecchasi tathā vada 09,064.034c iṣṭāpūrtena dānena dharmeṇa sukṛtena ca 09,064.034d*0399_01 śapeyaṃ rājaśārdūla pādābhyāṃ mama vai pituḥ 09,064.035a adyāhaṃ sarvapāñcālān vāsudevasya paśyataḥ 09,064.035a*0400_01 **** **** sṛñjayāṃś caiva sarvaśaḥ 09,064.035a*0400_02 sarvāṃś ca nṛpatīn rājan dhṛṣṭadyumnapurogamān 09,064.035a*0400_03 sasainyān yudhiśeṣāṃś ca 09,064.035c sarvopāyair hi neṣyāmi pretarājaniveśanam 09,064.035d*0401_01 adya rātrau mahārāja nihaniṣyāmi pāṇḍavān 09,064.035e anujñāṃ tu mahārāja bhavān me dātum arhati 09,064.036a iti śrutvā tu vacanaṃ droṇaputrasya kauravaḥ 09,064.036b*0402_01 tac chrutvā vacanaṃ drauṇer dhṛtarāṣṭra tavātmajaḥ 09,064.036c manasaḥ prītijananaṃ kṛpaṃ vacanam abravīt 09,064.036e ācārya śīghraṃ kalaśaṃ jalapūrṇaṃ samānaya 09,064.037a sa tad vacanam ājñāya rājño brāhmaṇasattamaḥ 09,064.037c kalaśaṃ pūrṇam ādāya rājño 'ntikam upāgamat 09,064.038a tam abravīn mahārāja putras tava viśāṃ pate 09,064.038c mamājñayā dvijaśreṣṭha droṇaputro 'bhiṣicyatām 09,064.038e senāpatyena bhadraṃ te mama ced icchasi priyam 09,064.039a rājño niyogād yoddhavyaṃ brāhmaṇena viśeṣataḥ 09,064.039c vartatā kṣatradharmeṇa hy evaṃ dharmavido viduḥ 09,064.040a rājñas tu vacanaṃ śrutvā kṛpaḥ śāradvatas tataḥ 09,064.040c drauṇiṃ rājño niyogena senāpatye 'bhyaṣecayat 09,064.041a so 'bhiṣikto mahārāja pariṣvajya nṛpottamam 09,064.041c prayayau siṃhanādena diśaḥ sarvā vinādayan 09,064.042a duryodhano 'pi rājendra śoṇitaughapariplutaḥ 09,064.042c tāṃ niśāṃ pratipede 'tha sarvabhūtabhayāvahām 09,064.043a apakramya tu te tūrṇaṃ tasmād āyodhanān nṛpa 09,064.043c śokasaṃvignamanasaś cintādhyānaparābhavan 09,064.043d*0403_01 kṛtavarmakṛpābhyāṃ ca aśvatthāme 'pi gacchati 09,064.043d*0403_02 āste rājā cintayānas teṣām āgamanaṃ prati 09,064.043d*0403_03 gadāparvaṇi rājendra samāpte 'bhīṣṭade nṛṇām 09,064.043d*0403_04 brāhmaṇān bhojayet paścād vaktāraṃ ca supūjayet