10,000.000*0001_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 10,000.000*0001_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet 10,000.000*0002_01 oṃ namaḥ sakalakalyāṇadāyine cakrapāṇaye 10,000.000*0002_02 viṣayārṇavamagnānāṃ samuddharaṇasetave 10,001.001 saṃjaya uvāca 10,001.001a tatas te sahitā vīrāḥ prayātā dakṣiṇāmukhāḥ 10,001.001c upāstamayavelāyāṃ śibirābhyāśam āgatāḥ 10,001.001c*0003_01 .... .... sarve sumanasas tadā 10,001.001c*0003_02 samīpe pāṇḍavāv etya vāsudevo 'bravīd idam 10,001.002a vimucya vāhāṃs tvaritā bhītāḥ samabhavaṃs tadā 10,001.002c gahanaṃ deśam āsādya pracchannā nyaviśanta te 10,001.003a senāniveśam abhito nātidūram avasthitāḥ 10,001.003c nikṛttā niśitaiḥ śastraiḥ samantāt kṣatavikṣatāḥ 10,001.004a dīrgham uṣṇaṃ ca niḥśvasya pāṇḍavān anvacintayan 10,001.004c śrutvā ca ninadaṃ ghoraṃ pāṇḍavānāṃ jayaiṣiṇām 10,001.005a anusārabhayād bhītāḥ prāṅmukhāḥ prādravan punaḥ 10,001.005c te muhūrtaṃ tato gatvā śrāntavāhāḥ pipāsitāḥ 10,001.006a nāmṛṣyanta maheṣvāsāḥ krodhāmarṣavaśaṃ gatāḥ 10,001.006c rājño vadhena saṃtaptā muhūrtaṃ samavasthitāḥ 10,001.007 dhṛtarāṣṭra uvāca 10,001.007a aśraddheyam idaṃ karma kṛtaṃ bhīmena saṃjaya 10,001.007c yat sa nāgāyutaprāṇaḥ putro mama nipātitaḥ 10,001.008a avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ vajrasaṃhanano yuvā 10,001.008c pāṇḍavaiḥ samare putro nihato mama saṃjaya 10,001.009a na diṣṭam abhyatikrāntuṃ śakyaṃ gāvalgaṇe naraiḥ 10,001.009c yat sametya raṇe pārthaiḥ putro mama nipātitaḥ 10,001.010a adrisāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ mama saṃjaya 10,001.010c hataṃ putraśataṃ śrutvā yan na dīrṇaṃ sahasradhā 10,001.011a kathaṃ hi vṛddhamithunaṃ hataputraṃ bhaviṣyati 10,001.011c na hy ahaṃ pāṇḍaveyasya viṣaye vastum utsahe 10,001.012a kathaṃ rājñaḥ pitā bhūtvā svayaṃ rājā ca saṃjaya 10,001.012c preṣyabhūtaḥ pravarteyaṃ pāṇḍaveyasya śāsanāt 10,001.013a ājñāpya pṛthivīṃ sarvāṃ sthitvā mūrdhni ca saṃjaya 10,001.013c katham adya bhaviṣyāmi preṣyabhūto durantakṛt 10,001.014a kathaṃ bhīmasya vākyāni śrotuṃ śakṣyāmi saṃjaya 10,001.014c yena putraśataṃ pūrṇam ekena nihataṃ mama 10,001.015a kṛtaṃ satyaṃ vacas tasya vidurasya mahātmanaḥ 10,001.015c akurvatā vacas tena mama putreṇa saṃjaya 10,001.016a adharmeṇa hate tāta putre duryodhane mama 10,001.016c kṛtavarmā kṛpo drauṇiḥ kim akurvata saṃjaya 10,001.017 saṃjaya uvāca 10,001.017a gatvā tu tāvakā rājan nātidūram avasthitāḥ 10,001.017c apaśyanta vanaṃ ghoraṃ nānādrumalatākulam 10,001.018a te muhūrtaṃ tu viśramya labdhatoyair hayottamaiḥ 10,001.018c sūryāstamayavelāyām āseduḥ sumahad vanam 10,001.019a nānāmṛgagaṇair juṣṭaṃ nānāpakṣisamākulam 10,001.019c nānādrumalatācchannaṃ nānāvyālaniṣevitam 10,001.020a nānātoyasamākīrṇaṃ taḍāgair upaśobhitam 10,001.020c padminīśatasaṃchannaṃ nīlotpalasamāyutam 10,001.021a praviśya tad vanaṃ ghoraṃ vīkṣamāṇāḥ samantataḥ 10,001.021c śākhāsahasrasaṃchannaṃ nyagrodhaṃ dadṛśus tataḥ 10,001.022a upetya tu tadā rājan nyagrodhaṃ te mahārathāḥ 10,001.022c dadṛśur dvipadāṃ śreṣṭhāḥ śreṣṭhaṃ taṃ vai vanaspatim 10,001.023a te 'vatīrya rathebhyas tu vipramucya ca vājinaḥ 10,001.023c upaspṛśya yathānyāyaṃ saṃdhyām anvāsata prabho 10,001.024a tato 'staṃ parvataśreṣṭham anuprāpte divākare 10,001.024c sarvasya jagato dhātrī śarvarī samapadyata 10,001.025a grahanakṣatratārābhiḥ prakīrṇābhir alaṃkṛtam 10,001.025c nabho 'ṃśukam ivābhāti prekṣaṇīyaṃ samantataḥ 10,001.026a īṣac cāpi pravalganti ye sattvā rātricāriṇaḥ 10,001.026c divācarāś ca ye sattvās te nidrāvaśam āgatāḥ 10,001.027a rātriṃcarāṇāṃ sattvānāṃ ninādo 'bhūt sudāruṇaḥ 10,001.027c kravyādāś ca pramuditā ghorā prāptā ca śarvarī 10,001.028a tasmin rātrimukhe ghore duḥkhaśokasamanvitāḥ 10,001.028c kṛtavarmā kṛpo drauṇir upopaviviśuḥ samam 10,001.029a tatropaviṣṭāḥ śocanto nyagrodhasya samantataḥ 10,001.029c tam evārtham atikrāntaṃ kurupāṇḍavayoḥ kṣayam 10,001.030a nidrayā ca parītāṅgā niṣedur dharaṇītale 10,001.030c śrameṇa sudṛḍhaṃ yuktā vikṣatā vividhaiḥ śaraiḥ 10,001.031a tato nidrāvaśaṃ prāptau kṛpabhojau mahārathau 10,001.031c sukhocitāv aduḥkhārhau niṣaṇṇau dharaṇītale 10,001.031c*0004_01 mahārhaśayanopetau bhūmāv eva hy anāthavat 10,001.031e tau tu suptau mahārāja śramaśokasamanvitau 10,001.032a krodhāmarṣavaśaṃ prāpto droṇaputras tu bhārata 10,001.032c naiva sma sa jagāmātha nidrāṃ sarpa iva śvasan 10,001.033a na lebhe sa tu nidrāṃ vai dahyamāno 'timanyunā 10,001.033c vīkṣāṃ cakre mahābāhus tad vanaṃ ghoradarśanam 10,001.034a vīkṣamāṇo vanoddeśaṃ nānāsattvair niṣevitam 10,001.034c apaśyata mahābāhur nyagrodhaṃ vāyasāyutam 10,001.035a tatra kākasahasrāṇi tāṃ niśāṃ paryaṇāmayan 10,001.035c sukhaṃ svapantaḥ kauravya pṛthak pṛthag apāśrayāḥ 10,001.036a supteṣu teṣu kākeṣu visrabdheṣu samantataḥ 10,001.036c so 'paśyat sahasāyāntam ulūkaṃ ghoradarśanam 10,001.037a mahāsvanaṃ mahākāyaṃ haryakṣaṃ babhrupiṅgalam 10,001.037c sudīrghaghoṇānakharaṃ suparṇam iva veginam 10,001.038a so 'tha śabdaṃ mṛduṃ kṛtvā līyamāna ivāṇḍajaḥ 10,001.038c nyagrodhasya tataḥ śākhāṃ prārthayām āsa bhārata 10,001.039a saṃnipatya tu śākhāyāṃ nyagrodhasya vihaṃgamaḥ 10,001.039c suptāñ jaghāna subahūn vāyasān vāyasāntakaḥ 10,001.040a keṣāṃ cid acchinat pakṣāñ śirāṃsi ca cakarta ha 10,001.040c caraṇāṃś caiva keṣāṃ cid babhañja caraṇāyudhaḥ 10,001.041a kṣaṇenāhan sa balavān ye 'sya dṛṣṭipathe sthitāḥ 10,001.041c teṣāṃ śarīrāvayavaiḥ śarīraiś ca viśāṃ pate 10,001.041e nyagrodhamaṇḍalaṃ sarvaṃ saṃchannaṃ sarvato 'bhavat 10,001.042a tāṃs tu hatvā tataḥ kākān kauśiko mudito 'bhavat 10,001.042c pratikṛtya yathākāmaṃ śatrūṇāṃ śatrusūdanaḥ 10,001.043a tad dṛṣṭvā sopadhaṃ karma kauśikena kṛtaṃ niśi 10,001.043c tadbhāvakṛtasaṃkalpo drauṇir eko vyacintayat 10,001.044a upadeśaḥ kṛto 'nena pakṣiṇā mama saṃyuge 10,001.044c śatrūṇāṃ kṣapaṇe yuktaḥ prāptakālaś ca me mataḥ 10,001.045a nādya śakyā mayā hantuṃ pāṇḍavā jitakāśinaḥ 10,001.045c balavantaḥ kṛtotsāhā labdhalakṣāḥ prahāriṇaḥ 10,001.045e rājñaḥ sakāśe teṣāṃ ca pratijñāto vadho mayā 10,001.046a pataṃgāgnisamāṃ vṛttim āsthāyātmavināśinīm 10,001.046c nyāyato yudhyamānasya prāṇatyāgo na saṃśayaḥ 10,001.046e chadmanā tu bhavet siddhiḥ śatrūṇāṃ ca kṣayo mahān 10,001.047a tatra saṃśayitād arthād yo 'rtho niḥsaṃśayo bhavet 10,001.047c taṃ janā bahu manyante ye 'rthaśāstraviśāradāḥ 10,001.048a yac cāpy atra bhaved vācyaṃ garhitaṃ lokaninditam 10,001.048c kartavyaṃ tan manuṣyeṇa kṣatradharmeṇa vartatā 10,001.049a ninditāni ca sarvāṇi kutsitāni pade pade 10,001.049c sopadhāni kṛtāny eva pāṇḍavair akṛtātmabhiḥ 10,001.050a asminn arthe purā gītau śrūyete dharmacintakaiḥ 10,001.050c ślokau nyāyam avekṣadbhis tattvārthaṃ tattvadarśibhiḥ 10,001.051a pariśrānte vidīrṇe ca bhuñjāne cāpi śatrubhiḥ 10,001.051c prasthāne ca praveśe ca prahartavyaṃ ripor balam 10,001.052a nidrārtam ardharātre ca tathā naṣṭapraṇāyakam 10,001.052c bhinnayodhaṃ balaṃ yac ca dvidhā yuktaṃ ca yad bhavet 10,001.052c*0005_01 na śatrughāte vidvadbhir dharmo draṣṭavya ity uta 10,001.052c*0005_02 yena kena prakāreṇa ripuṃ hanyāt tad ācaret 10,001.052c*0005_03 na ca vadhyaḥ kadā cid dhi ripur nyāyam avekṣatā 10,001.052c*0005_04 yadi śakyo bhavet kaś cic chettum āmūlato ripuḥ 10,001.052c*0005_05 tatra yatnaḥ prakartavyas tasya siddhir bhaved yathā 10,001.053a ity evaṃ niścayaṃ cakre suptānāṃ yudhi māraṇe 10,001.053c pāṇḍūnāṃ saha pāñcālair droṇaputraḥ pratāpavān 10,001.053c*0006_01 tau prabuddhau mahātmānau kṛpabhojau mahābalau 10,001.054a sa krūrāṃ matim āsthāya viniścitya muhur muhuḥ 10,001.054c suptau prābodhayat tau tu mātulaṃ bhojam eva ca 10,001.055a nottaraṃ pratipede ca tatra yuktaṃ hriyā vṛtaḥ 10,001.055c sa muhūrtam iva dhyātvā bāṣpavihvalam abravīt 10,001.056a hato duryodhano rājā ekavīro mahābalaḥ 10,001.056c yasyārthe vairam asmābhir āsaktaṃ pāṇḍavaiḥ saha 10,001.057a ekākī bahubhiḥ kṣudrair āhave śuddhavikramaḥ 10,001.057c pātito bhīmasenena ekādaśacamūpatiḥ 10,001.058a vṛkodareṇa kṣudreṇa sunṛśaṃsam idaṃ kṛtam 10,001.058c mūrdhābhiṣiktasya śiraḥ pādena parimṛdnatā 10,001.059a vinardanti sma pāñcālāḥ kṣveḍanti ca hasanti ca 10,001.059c dhamanti śaṅkhāñ śataśo hṛṣṭā ghnanti ca dundubhīn 10,001.060a vāditraghoṣas tumulo vimiśraḥ śaṅkhanisvanaiḥ 10,001.060c anilenerito ghoro diśaḥ pūrayatīva hi 10,001.061a aśvānāṃ heṣamāṇānāṃ gajānāṃ caiva bṛṃhatām 10,001.061c siṃhanādaś ca śūrāṇāṃ śrūyate sumahān ayam 10,001.062a diśaṃ prācīṃ samāśritya hṛṣṭānāṃ garjatāṃ bhṛśam 10,001.062c rathanemisvanāś caiva śrūyante lomaharṣaṇāḥ 10,001.063a pāṇḍavair dhārtarāṣṭrāṇāṃ yad idaṃ kadanaṃ kṛtam 10,001.063c vayam eva trayaḥ śiṣṭās tasmin mahati vaiśase 10,001.064a ke cin nāgaśataprāṇāḥ ke cit sarvāstrakovidāḥ 10,001.064c nihatāḥ pāṇḍaveyaiḥ sma manye kālasya paryayam 10,001.065a evam etena bhāvyaṃ hi nūnaṃ kāryeṇa tattvataḥ 10,001.065c yathā hy asyedṛśī niṣṭhā kṛte kārye 'pi duṣkare 10,001.066a bhavatos tu yadi prajñā na mohād apacīyate 10,001.066c vyāpanne 'smin mahaty arthe yan naḥ śreyas tad ucyatām 10,002.001 kṛpa uvāca 10,002.001a śrutaṃ te vacanaṃ sarvaṃ hetuyuktaṃ mayā vibho 10,002.001c mamāpi tu vacaḥ kiṃ cic chṛṇuṣvādya mahābhuja 10,002.002a ābaddhā mānuṣāḥ sarve nirbandhāḥ karmaṇor dvayoḥ 10,002.002c daive puruṣakāre ca paraṃ tābhyāṃ na vidyate 10,002.003a na hi daivena sidhyanti karmāṇy ekena sattama 10,002.003c na cāpi karmaṇaikena dvābhyāṃ siddhis tu yogataḥ 10,002.004a tābhyām ubhābhyāṃ sarvārthā nibaddhā hy adhamottamāḥ 10,002.004c pravṛttāś caiva dṛśyante nivṛttāś caiva sarvaśaḥ 10,002.004c*0007_01 na vā puruṣakāreṇa saṃsiddhiś caiva sarvaśaḥ 10,002.005a parjanyaḥ parvate varṣan kiṃ nu sādhayate phalam 10,002.005c kṛṣṭe kṣetre tathāvarṣan kiṃ nu sādhayate phalam 10,002.006a utthānaṃ cāpy adaivasya hy anutthānasya daivatam 10,002.006c vyarthaṃ bhavati sarvatra pūrvaṃ kas tatra niścayaḥ 10,002.007a pravṛṣṭe ca yathā deve samyak kṣetre ca karṣite 10,002.007c bījaṃ mahāguṇaṃ bhūyāt tathā siddhir hi mānuṣī 10,002.008a tayor daivaṃ viniścitya svavaśenaiva vartate 10,002.008c prājñāḥ puruṣakāraṃ tu ghaṭante dākṣyam āsthitāḥ 10,002.009a tābhyāṃ sarve hi kāryārthā manuṣyāṇāṃ nararṣabha 10,002.009c viceṣṭantaś ca dṛśyante nivṛttāś ca tathaiva hi 10,002.010a kṛtaḥ puruṣakāraḥ san so 'pi daivena sidhyati 10,002.010c tathāsya karmaṇaḥ kartur abhinirvartate phalam 10,002.011a utthānaṃ tu manuṣyāṇāṃ dakṣāṇāṃ daivavarjitam 10,002.011c aphalaṃ dṛśyate loke samyag apy upapāditam 10,002.012a tatrālasā manuṣyāṇāṃ ye bhavanty amanasvinaḥ 10,002.012c utthānaṃ te vigarhanti prājñānāṃ tan na rocate 10,002.013a prāyaśo hi kṛtaṃ karma aphalaṃ dṛśyate bhuvi 10,002.013c akṛtvā ca punar duḥkhaṃ karma dṛśyen mahāphalam 10,002.014a ceṣṭām akurvaṃl labhate yadi kiṃ cid yadṛcchayā 10,002.014c yo vā na labhate kṛtvā durdaśau tāv ubhāv api 10,002.015a śaknoti jīvituṃ dakṣo nālasaḥ sukham edhate 10,002.015c dṛśyante jīvaloke 'smin dakṣāḥ prāyo hitaiṣiṇaḥ 10,002.016a yadi dakṣaḥ samārambhāt karmaṇāṃ nāśnute phalam 10,002.016c nāsya vācyaṃ bhavet kiṃ cit tattvaṃ cāpy adhigacchati 10,002.017a akṛtvā karma yo loke phalaṃ vindati viṣṭitaḥ 10,002.017c sa tu vaktavyatāṃ yāti dveṣyo bhavati prāyaśaḥ 10,002.018a evam etad anādṛtya vartate yas tv ato 'nyathā 10,002.018c sa karoty ātmano 'narthān naiṣa buddhimatāṃ nayaḥ 10,002.019a hīnaṃ puruṣakāreṇa yadā daivena vā punaḥ 10,002.019c kāraṇābhyām athaitābhyām utthānam aphalaṃ bhavet 10,002.019e hīnaṃ puruṣakāreṇa karma tv iha na sidhyati 10,002.020a daivatebhyo namaskṛtya yas tv arthān samyag īhate 10,002.020c dakṣo dākṣiṇyasaṃpanno na sa moghaṃ vihanyate 10,002.021a samyag īhā punar iyaṃ yo vṛddhān upasevate 10,002.021c āpṛcchati ca yac chreyaḥ karoti ca hitaṃ vacaḥ 10,002.022a utthāyotthāya hi sadā praṣṭavyā vṛddhasaṃmatāḥ 10,002.022c te 'sya yoge paraṃ mūlaṃ tanmūlā siddhir ucyate 10,002.023a vṛddhānāṃ vacanaṃ śrutvā yo hy utthānaṃ prayojayet 10,002.023c utthānasya phalaṃ samyak tadā sa labhate 'cirāt 10,002.024a rāgāt krodhād bhayāl lobhād yo 'rthān īheta mānavaḥ 10,002.024c anīśaś cāvamānī ca sa śīghraṃ bhraśyate śriyaḥ 10,002.025a so 'yaṃ duryodhanenārtho lubdhenādīrghadarśinā 10,002.025c asamarthya samārabdho mūḍhatvād avicintitaḥ 10,002.026a hitabuddhīn anādṛtya saṃmantryāsādhubhiḥ saha 10,002.026c vāryamāṇo 'karod vairaṃ pāṇḍavair guṇavattaraiḥ 10,002.027a pūrvam apy atiduḥśīlo na dainyaṃ kartum arhati 10,002.027c tapaty arthe vipanne hi mitrāṇām akṛtaṃ vacaḥ 10,002.028a anvāvartāmahi vayaṃ yat tu taṃ pāpapūruṣam 10,002.028c asmān apy anayas tasmāt prāpto 'yaṃ dāruṇo mahān 10,002.029a anena tu mamādyāpi vyasanenopatāpitā 10,002.029c buddhiś cintayataḥ kiṃ cit svaṃ śreyo nāvabudhyate 10,002.030a muhyatā tu manuṣyeṇa praṣṭavyāḥ suhṛdo budhāḥ 10,002.030a*0008_01 tatrāsya buddhir vinayas tatra śreyaś ca paśyati 10,002.030a*0008_02 tato 'sya mūlaṃ kāryāṇāṃ buddhyā niścitya vai budhāḥ 10,002.030c te ca pṛṣṭā yathā brūyus tat kartavyaṃ tathā bhavet 10,002.031a te vayaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca gāndhārīṃ ca sametya ha 10,002.031c upapṛcchāmahe gatvā viduraṃ ca mahāmatim 10,002.032a te pṛṣṭāś ca vadeyur yac chreyo naḥ samanantaram 10,002.032c tad asmābhiḥ punaḥ kāryam iti me naiṣṭhikī matiḥ 10,002.033a anārambhāt tu kāryāṇāṃ nārthaḥ saṃpadyate kva cit 10,002.033c kṛte puruṣakāre ca yeṣāṃ kāryaṃ na sidhyati 10,002.033e daivenopahatās te tu nātra kāryā vicāraṇā 10,003.001 saṃjaya uvāca 10,003.001a kṛpasya vacanaṃ śrutvā dharmārthasahitaṃ śubham 10,003.001c aśvatthāmā mahārāja duḥkhaśokasamanvitaḥ 10,003.002a dahyamānas tu śokena pradīptenāgninā yathā 10,003.002c krūraṃ manas tataḥ kṛtvā tāv ubhau pratyabhāṣata 10,003.003a puruṣe puruṣe buddhiḥ sā sā bhavati śobhanā 10,003.003c tuṣyanti ca pṛthak sarve prajñayā te svayā svayā 10,003.004a sarvo hi manyate loka ātmānaṃ buddhimattaram 10,003.004c sarvasyātmā bahumataḥ sarvātmānaṃ praśaṃsati 10,003.005a sarvasya hi svakā prajñā sādhuvāde pratiṣṭhitā 10,003.005c parabuddhiṃ ca nindanti svāṃ praśaṃsanti cāsakṛt 10,003.006a kāraṇāntarayogena yoge yeṣāṃ samā matiḥ 10,003.006c te 'nyonyena ca tuṣyanti bahu manyanti cāsakṛt 10,003.007a tasyaiva tu manuṣyasya sā sā buddhis tadā tadā 10,003.007c kālayogaviparyāsaṃ prāpyānyonyaṃ vipadyate 10,003.008a acintyatvād dhi cittānāṃ manuṣyāṇāṃ viśeṣataḥ 10,003.008c cittavaikalyam āsādya sā sā buddhiḥ prajāyate 10,003.009a yathā hi vaidyaḥ kuśalo jñātvā vyādhiṃ yathāvidhi 10,003.009c bheṣajaṃ kurute yogāt praśamārtham ihābhibho 10,003.010a evaṃ kāryasya yogārthaṃ buddhiṃ kurvanti mānavāḥ 10,003.010c prajñayā hi svayā yuktās tāṃ ca nindanti mānavāḥ 10,003.011a anyayā yauvane martyo buddhyā bhavati mohitaḥ 10,003.011c madhye 'nyayā jarāyāṃ tu so 'nyāṃ rocayate matim 10,003.012a vyasanaṃ vā punar ghoraṃ samṛddhiṃ vāpi tādṛśīm 10,003.012c avāpya puruṣo bhoja kurute buddhivaikṛtam 10,003.013a ekasminn eva puruṣe sā sā buddhis tadā tadā 10,003.013c bhavaty anityaprajñatvāt sā tasyaiva na rocate 10,003.014a niścitya tu yathāprajñaṃ yāṃ matiṃ sādhu paśyati 10,003.014c tasyāṃ prakurute bhāvaṃ sā tasyodyogakārikā 10,003.015a sarvo hi puruṣo bhoja sādhv etad iti niścitaḥ 10,003.015c kartum ārabhate prīto maraṇādiṣu karmasu 10,003.016a sarve hi yuktiṃ vijñāya prajñāṃ cāpi svakāṃ narāḥ 10,003.016c ceṣṭante vividhāś ceṣṭā hitam ity eva jānate 10,003.017a upajātā vyasanajā yeyam adya matir mama 10,003.017c yuvayos tāṃ pravakṣyāmi mama śokavināśinīm 10,003.018a prajāpatiḥ prajāḥ sṛṣṭvā karma tāsu vidhāya ca 10,003.018c varṇe varṇe samādhatta ekaikaṃ guṇavattaram 10,003.019a brāhmaṇe damam avyagraṃ kṣatriye teja uttamam 10,003.019c dākṣyaṃ vaiśye ca śūdre ca sarvavarṇānukūlatām 10,003.020a adānto brāhmaṇo 'sādhur nistejāḥ kṣatriyo 'dhamaḥ 10,003.020c adakṣo nindyate vaiśyaḥ śūdraś ca pratikūlavān 10,003.021a so 'smi jātaḥ kule śreṣṭhe brāhmaṇānāṃ supūjite 10,003.021c mandabhāgyatayāsmy etaṃ kṣatradharmam anu ṣṭhitaḥ 10,003.022a kṣatradharmaṃ viditvāhaṃ yadi brāhmaṇy asaṃśritam 10,003.022c prakuryāṃ sumahat karma na me tat sādhu saṃmatam 10,003.023a dhārayitvā dhanur divyaṃ divyāny astrāṇi cāhave 10,003.023c pitaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā kiṃ nu vakṣyāmi saṃsadi 10,003.024a so 'ham adya yathākāmaṃ kṣatradharmam upāsya tam 10,003.024c gantāsmi padavīṃ rājñaḥ pituś cāpi mahādyuteḥ 10,003.025a adya svapsyanti pāñcālā viśvastā jitakāśinaḥ 10,003.025c vimuktayugyakavacā harṣeṇa ca samanvitāḥ 10,003.025c*0009_01 adya tān sūditān sarvān dhṛṣṭadyumnapurogamān 10,003.025e vayaṃ jitā matāś caiṣāṃ śrāntā vyāyam anena ca 10,003.026a teṣāṃ niśi prasuptānāṃ svasthānāṃ śibire svake 10,003.026c avaskandaṃ kariṣyāmi śibirasyādya duṣkaram 10,003.027a tān avaskandya śibire pretabhūtān vicetasaḥ 10,003.027c sūdayiṣyāmi vikramya maghavān iva dānavān 10,003.028a adya tān sahitān sarvān dhṛṣṭadyumnapurogamān 10,003.028c sūdayiṣyāmi vikramya kakṣaṃ dīpta ivānalaḥ 10,003.028e nihatya caiva pāñcālāñ śāntiṃ labdhāsmi sattama 10,003.029a pāñcāleṣu cariṣyāmi sūdayann adya saṃyuge 10,003.029c pinākapāṇiḥ saṃkruddhaḥ svayaṃ rudraḥ paśuṣv iva 10,003.030a adyāhaṃ sarvapāñcālān nihatya ca nikṛtya ca 10,003.030a*0010_01 gamiṣyāmy atha pañcānāṃ padavīm adya durgamām 10,003.030c ardayiṣyāmi saṃkruddho raṇe pāṇḍusutāṃs tathā 10,003.030c*0011_01 sūdayiṣyāmi saṃhṛṣṭaḥ paśūn iva pinākadhṛk 10,003.031a adyāhaṃ sarvapāñcālaiḥ kṛtvā bhūmiṃ śarīriṇīm 10,003.031c prahṛtyaikaikaśas tebhyo bhaviṣyāmy anṛṇaḥ pituḥ 10,003.032a duryodhanasya karṇasya bhīṣmasaindhavayor api 10,003.032c gamayiṣyāmi pāñcālān padavīm adya durgamām 10,003.033a adya pāñcālarājasya dhṛṣṭadyumnasya vai niśi 10,003.033c virātre pramathiṣyāmi paśor iva śiro balāt 10,003.034a adya pāñcālapāṇḍūnāṃ śayitān ātmajān niśi 10,003.034c khaḍgena niśitenājau pramathiṣyāmi gautama 10,003.034c*0012_01 virātre pramathiṣyāmi khaḍgena niśi gautama 10,003.035a adya pāñcālasenāṃ tāṃ nihatya niśi sauptike 10,003.035c kṛtakṛtyaḥ sukhī caiva bhaviṣyāmi mahāmate 10,003.035c*0013_01 śrūyate jāmadagnyena pitur vadham amṛṣyatā 10,003.035c*0013_02 triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī kṛtā niḥkṣatriyā purā 10,004.001 kṛpa uvāca 10,004.001a diṣṭyā te pratikartavye matir jāteyam acyuta 10,004.001c na tvā vārayituṃ śakto vajrapāṇir api svayam 10,004.002a anuyāsyāvahe tvāṃ tu prabhāte sahitāv ubhau 10,004.002c adya rātrau viśramasva vimuktakavacadhvajaḥ 10,004.003a ahaṃ tvām anuyāsyāmi kṛtavarmā ca sātvataḥ 10,004.003c parān abhimukhaṃ yāntaṃ rathāv āsthāya daṃśitau 10,004.004a āvābhyāṃ sahitaḥ śatrūñ śvo 'si hantā samāgame 10,004.004c vikramya rathināṃ śreṣṭha pāñcālān sapadānugān 10,004.005a śaktas tvam asi vikrāntuṃ viśramasva niśām imām 10,004.005c ciraṃ te jāgratas tāta svapa tāvan niśām imām 10,004.006a viśrāntaś ca vinidraś ca svasthacittaś ca mānada 10,004.006c sametya samare śatrūn vadhiṣyasi na saṃśayaḥ 10,004.007a na hi tvā rathināṃ śreṣṭha pragṛhītavarāyudham 10,004.007c jetum utsahate kaś cid api deveṣu pāvakiḥ 10,004.008a kṛpeṇa sahitaṃ yāntaṃ yuktaṃ ca kṛtavarmaṇā 10,004.008c ko drauṇiṃ yudhi saṃrabdhaṃ yodhayed api devarāṭ 10,004.009a te vayaṃ pariviśrāntā vinidrā vigatajvarāḥ 10,004.009c prabhātāyāṃ rajanyāṃ vai nihaniṣyāma śātravān 10,004.010a tava hy astrāṇi divyāni mama caiva na saṃśayaḥ 10,004.010c sātvato 'pi maheṣvāso nityaṃ yuddheṣu kovidaḥ 10,004.011a te vayaṃ sahitās tāta sarvāñ śatrūn samāgatān 10,004.011c prasahya samare hatvā prītiṃ prāpsyāma puṣkalām 10,004.011e viśramasva tvam avyagraḥ svapa cemāṃ niśāṃ sukham 10,004.012a ahaṃ ca kṛtavarmā ca prayāntaṃ tvāṃ narottama 10,004.012c anuyāsyāva sahitau dhanvinau paratāpinau 10,004.012e rathinaṃ tvarayā yāntaṃ rathāv āsthāya daṃśitau 10,004.013a sa gatvā śibiraṃ teṣāṃ nāma viśrāvya cāhave 10,004.013c tataḥ kartāsi śatrūṇāṃ yudhyatāṃ kadanaṃ mahat 10,004.014a kṛtvā ca kadanaṃ teṣāṃ prabhāte vimale 'hani 10,004.014c viharasva yathā śakraḥ sūdayitvā mahāsurān 10,004.015a tvaṃ hi śakto raṇe jetuṃ pāñcālānāṃ varūthinīm 10,004.015c daityasenām iva kruddhaḥ sarvadānavasūdanaḥ 10,004.016a mayā tvāṃ sahitaṃ saṃkhye guptaṃ ca kṛtavarmaṇā 10,004.016c na saheta vibhuḥ sākṣād vajrapāṇir api svayam 10,004.017a na cāhaṃ samare tāta kṛtavarmā tathaiva ca 10,004.017c anirjitya raṇe pāṇḍūn vyapayāsyāva karhi cit 10,004.018a hatvā ca samare kṣudrān pāñcālān pāṇḍubhiḥ saha 10,004.018c nivartiṣyāmahe sarve hatā vā svargagā vayam 10,004.019a sarvopāyaiḥ sahāyās te prabhāte vayam eva hi 10,004.019c satyam etan mahābāho prabravīmi tavānagha 10,004.020a evam uktas tato drauṇir mātulena hitaṃ vacaḥ 10,004.020c abravīn mātulaṃ rājan krodhād udvṛtya locane 10,004.021a āturasya kuto nidrā narasyāmarṣitasya ca 10,004.021c arthāṃś cintayataś cāpi kāmayānasya vā punaḥ 10,004.022a tad idaṃ samanuprāptaṃ paśya me 'dya catuṣṭayam 10,004.022c yasya bhāgaś caturtho me svapnam ahnāya nāśayet 10,004.023a kiṃ nāma duḥkhaṃ loke 'smin pitur vadham anusmaran 10,004.023c hṛdayaṃ nirdahan me 'dya rātryahāni na śāmyati 10,004.024a yathā ca nihataḥ pāpaiḥ pitā mama viśeṣataḥ 10,004.024c pratyakṣam api te sarvaṃ tan me marmāṇi kṛntati 10,004.025a kathaṃ hi mādṛśo loke muhūrtam api jīvati 10,004.025c droṇo hateti yad vācaḥ pāñcālānāṃ śṛṇomy aham 10,004.026a dṛṣṭadyumnam ahatvājau nāhaṃ jīvitum utsahe 10,004.026c sa me pitṛvadhād vadhyaḥ pāñcālā ye ca saṃgatāḥ 10,004.027a vilāpo bhagnasakthasya yas tu rājño mayā śrutaḥ 10,004.027c sa punar hṛdayaṃ kasya krūrasyāpi na nirdahet 10,004.028a kasya hy akaruṇasyāpi netrābhyām aśru nāvrajet 10,004.028c nṛpater bhagnasakthasya śrutvā tādṛg vacaḥ punaḥ 10,004.029a yaś cāyaṃ mitrapakṣo me mayi jīvati nirjitaḥ 10,004.029c śokaṃ me vardhayaty eṣa vārivega ivārṇavam 10,004.029e ekāgramanaso me 'dya kuto nidrā kutaḥ sukham 10,004.030a vāsudevārjunābhyāṃ hi tān ahaṃ parirakṣitān 10,004.030c aviṣahyatamān manye mahendreṇāpi mātula 10,004.031a na cāsmi śakyaḥ saṃyantum asmāt kāryāt kathaṃ cana 10,004.031c na taṃ paśyāmi loke 'smin yo māṃ kāryān nivartayet 10,004.031e iti me niścitā buddhir eṣā sādhumatā ca me 10,004.032a vārttikaiḥ kathyamānas tu mitrāṇāṃ me parābhavaḥ 10,004.032c pāṇḍavānāṃ ca vijayo hṛdayaṃ dahatīva me 10,004.033a ahaṃ tu kadanaṃ kṛtvā śatrūṇām adya sauptike 10,004.033c tato viśramitā caiva svaptā ca vigatajvaraḥ 10,005.001 kṛpa uvāca 10,005.001a śuśrūṣur api durmedhāḥ puruṣo 'niyatendriyaḥ 10,005.001c nālaṃ vedayituṃ kṛtsnau dharmārthāv iti me matiḥ 10,005.002a tathaiva tāvan medhāvī vinayaṃ yo na śikṣati 10,005.002c na ca kiṃ cana jānāti so 'pi dharmārthaniścayam 10,005.002c*0014_01 ciraṃ hy api jaḍaḥ śūraḥ paṇḍitaṃ paryupāsya ha 10,005.002c*0014_02 na sa dharmān vijānāti darvī sūparasān iva 10,005.002c*0014_03 muhūrtam api taṃ prājñaḥ paṇḍitaṃ paryupāsya ha 10,005.002c*0014_04 kṣipraṃ dharmān vijānāti jihvā sūparasān iva 10,005.003a śuśrūṣus tv eva medhāvī puruṣo niyatendriyaḥ 10,005.003c jānīyād āgamān sarvān grāhyaṃ ca na virodhayet 10,005.004a aneyas tv avamānī yo durātmā pāpapūruṣaḥ 10,005.004c diṣṭam utsṛjya kalyāṇaṃ karoti bahupāpakam 10,005.005a nāthavantaṃ tu suhṛdaḥ pratiṣedhanti pātakāt 10,005.005c nivartate tu lakṣmīvān nālakṣmīvān nivartate 10,005.006a yathā hy uccāvacair vākyaiḥ kṣiptacitto niyamyate 10,005.006c tathaiva suhṛdā śakyo naśakyas tv avasīdati 10,005.007a tathaiva suhṛdaṃ prājñaṃ kurvāṇaṃ karma pāpakam 10,005.007c prājñāḥ saṃpratiṣedhante yathāśakti punaḥ punaḥ 10,005.008a sa kalyāṇe matiṃ kṛtvā niyamyātmānam ātmanā 10,005.008c kuru me vacanaṃ tāta yena paścān na tapyase 10,005.009a na vadhaḥ pūjyate loke suptānām iha dharmataḥ 10,005.009c tathaiva nyastaśastrāṇāṃ vimuktarathavājinām 10,005.010a ye ca brūyus tavāsmīti ye ca syuḥ śaraṇāgatāḥ 10,005.010c vimuktamūrdhajā ye ca ye cāpi hatavāhanāḥ 10,005.011a adya svapsyanti pāñcālā vimuktakavacā vibho 10,005.011c viśvastā rajanīṃ sarve pretā iva vicetasaḥ 10,005.012a yas teṣāṃ tadavasthānāṃ druhyeta puruṣo 'nṛjuḥ 10,005.012c vyaktaṃ sa narake majjed agādhe vipule 'plave 10,005.013a sarvāstraviduṣāṃ loke śreṣṭhas tvam asi viśrutaḥ 10,005.013c na ca te jātu loke 'smin susūkṣmam api kilbiṣam 10,005.014a tvaṃ punaḥ sūryasaṃkāśaḥ śvobhūta udite ravau 10,005.014c prakāśe sarvabhūtānāṃ vijetā yudhi śātravān 10,005.015a asaṃbhāvitarūpaṃ hi tvayi karma vigarhitam 10,005.015c śukle raktam iva nyastaṃ bhaved iti matir mama 10,005.016 aśvatthāmovāca 10,005.016a evam etad yathāttha tvam anuśāsmīha mātula 10,005.016c tais tu pūrvamayaṃ setuḥ śatadhā vidalīkṛtaḥ 10,005.017a pratyakṣaṃ bhūmipālānāṃ bhavatāṃ cāpi saṃnidhau 10,005.017c nyastaśastro mama pitā dhṛṣṭadyumnena pātitaḥ 10,005.018a karṇaś ca patite cakre rathasya rathināṃ varaḥ 10,005.018c uttame vyasane sanno hato gāṇḍīvadhanvanā 10,005.019a tathā śāṃtanavo bhīṣmo nyastaśastro nirāyudhaḥ 10,005.019c śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya hato gāṇḍīvadhanvanā 10,005.020a bhūriśravā maheṣvāsas tathā prāyagato raṇe 10,005.020c krośatāṃ bhūmipālānāṃ yuyudhānena pātitaḥ 10,005.021a duryodhanaś ca bhīmena sametya gadayā mṛdhe 10,005.021c paśyatāṃ bhūmipālānām adharmeṇa nipātitaḥ 10,005.022a ekākī bahubhis tatra parivārya mahārathaiḥ 10,005.022c adharmeṇa naravyāghro bhīmasenena pātitaḥ 10,005.023a vilāpo bhagnasakthasya yo me rājñaḥ pariśrutaḥ 10,005.023c vārttikānāṃ kathayatāṃ sa me marmāṇi kṛntati 10,005.024a evam adhārmikāḥ pāpāḥ pāñcālā bhinnasetavaḥ 10,005.024c tān evaṃ bhinnamaryādān kiṃ bhavān na vigarhati 10,005.024c*0015_01 yāsyāmy apacitiṃ rājñaḥ kauravasya pitus tathā 10,005.025a pitṛhantṝn ahaṃ hatvā pāñcālān niśi sauptike 10,005.025c kāmaṃ kīṭaḥ pataṃgo vā janma prāpya bhavāmi vai 10,005.026a tvare cāham anenādya yad idaṃ me cikīrṣitam 10,005.026c tasya me tvaramāṇasya kuto nidrā kutaḥ sukham 10,005.027a na sa jātaḥ pumāṃl loke kaś cin na ca bhaviṣyati 10,005.027c yo me vyāvartayed etāṃ vadhe teṣāṃ kṛtāṃ matim 10,005.028 saṃjaya uvāca 10,005.028a evam uktvā mahārāja droṇaputraḥ pratāpavān 10,005.028c ekānte yojayitvāśvān prāyād abhimukhaḥ parān 10,005.029a tam abrūtāṃ mahātmānau bhojaśāradvatāv ubhau 10,005.029c kim ayaṃ syandano yuktaḥ kiṃ ca kāryaṃ cikīrṣitam 10,005.030a ekasārthaṃ prayātau svas tvayā saha nararṣabha 10,005.030c samaduḥkhasukhau caiva nāvāṃ śaṅkitum arhasi 10,005.031a aśvatthāmā tu saṃkruddhaḥ pitur vadham anusmaran 10,005.031c tābhyāṃ tathyaṃ tadācakhyau yad asyātmacikīrṣitam 10,005.032a hatvā śatasahasrāṇi yodhānāṃ niśitaiḥ śaraiḥ 10,005.032c nyastaśastro mama pitā dhṛṣṭadyumnena pātitaḥ 10,005.033a taṃ tathaiva haniṣyāmi nyastavarmāṇam adya vai 10,005.033c putraṃ pāñcālarājasya pāpaṃ pāpena karmaṇā 10,005.034a kathaṃ ca nihataḥ pāpaḥ pāñcālaḥ paśuvan mayā 10,005.034c śastrāhavajitāṃ lokān prāpnuyād iti me matiḥ 10,005.035a kṣipraṃ saṃnaddhakavacau sakhaḍgāv āttakārmukau 10,005.035c samāsthāya pratīkṣetāṃ rathavaryau paraṃtapau 10,005.036a ity uktvā ratham āsthāya prāyād abhimukhaḥ parān 10,005.036c tam anvagāt kṛpo rājan kṛtavarmā ca sātvataḥ 10,005.037a te prayātā vyarocanta parān abhimukhās trayaḥ 10,005.037c hūyamānā yathā yajñe samiddhā havyavāhanāḥ 10,005.038a yayuś ca śibiraṃ teṣāṃ saṃprasuptajanaṃ vibho 10,005.038c dvāradeśaṃ tu saṃprāpya drauṇis tasthau rathottame 10,005.038c*0016=00 saṃjaya uvāca 10,005.038c*0016_01 tatas tau saṃvidaṃ kṛtvā vāsudevavṛṣadhvajau 10,005.038c*0016_02 niścitau tu vadhe teṣāṃ pāñcālānāṃ mahāvratau 10,005.038c*0016_03 tato 'bravīn mahādevaṃ kṛṣṇam akliṣṭakāriṇam 10,005.038c*0016_04 yogamūrtidharo bhūtvā praviśyābhyantaraṃ manaḥ 10,005.038c*0016_05 tāvat kāryam idaṃ yuktaṃ sādhayāmy aham añjasā 10,005.038c*0016_06 evaṃ tu saṃvidaṃ kṛtvā ekamūrtidharau sthitau 10,006.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 10,006.001a dvāradeśe tato drauṇim avasthitam avekṣya tau 10,006.001c akurvatāṃ bhojakṛpau kiṃ saṃjaya vadasva me 10,006.002 saṃjaya uvāca 10,006.002a kṛtavarmāṇam āmantrya kṛpaṃ ca sa mahāratham 10,006.002c drauṇir manyuparītātmā śibiradvāram āsadat 10,006.003a tatra bhūtaṃ mahākāyaṃ candrārkasadṛśadyutim 10,006.003c so 'paśyad dvāram āvṛtya tiṣṭhantaṃ lomaharṣaṇam 10,006.004a vasānaṃ carma vaiyāghraṃ mahārudhiravisravam 10,006.004c kṛṣṇājinottarāsaṅgaṃ nāgayajñopavītinam 10,006.005a bāhubhiḥ svāyataiḥ pīnair nānāpraharaṇodyataiḥ 10,006.005c baddhāṅgadamahāsarpaṃ jvālāmālākulānanam 10,006.006a daṃṣṭrākarālavadanaṃ vyāditāsyaṃ bhayāvaham 10,006.006c nayanānāṃ sahasraiś ca vicitrair abhibhūṣitam 10,006.007a naiva tasya vapuḥ śakyaṃ pravaktuṃ veṣa eva vā 10,006.007c sarvathā tu tad ālakṣya sphuṭeyur api parvatāḥ 10,006.008a tasyāsyān nāsikābhyāṃ ca śravaṇābhyāṃ ca sarvaśaḥ 10,006.008c tebhyaś cākṣisahasrebhyaḥ prādurāsan mahārciṣaḥ 10,006.009a tathā tejomarīcibhyaḥ śaṅkhacakragadādharāḥ 10,006.009c prādurāsan hṛṣīkeśāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 10,006.010a tad atyadbhutam ālokya bhūtaṃ lokabhayaṃkaram 10,006.010c drauṇir avyathito divyair astravarṣair avākirat 10,006.011a drauṇimuktāñ śarāṃs tāṃs tu tad bhūtaṃ mahad agrasat 10,006.011c udadher iva vāryoghān pāvako vaḍavāmukhaḥ 10,006.011c*0017_01 agrasat tāṃs tathā bhūtaṃ drauṇinā prahitāñ śarān 10,006.012a aśvatthāmā tu saṃprekṣya tāñ śaraughān nirarthakān 10,006.012c rathaśaktiṃ mumocāsmai dīptām agniśikhām iva 10,006.013a sā tadāhatya dīptāgrā rathaśaktir aśīryata 10,006.013c yugānte sūryam āhatya maholkeva divaś cyutā 10,006.014a atha hematsaruṃ divyaṃ khaḍgam ākāśavarcasam 10,006.014c kośāt samudbabarhāśu bilād dīptam ivoragam 10,006.015a tataḥ khaḍgavaraṃ dhīmān bhūtāya prāhiṇot tadā 10,006.015c sa tadāsādya bhūtaṃ vai vilayaṃ tūlavad yayau 10,006.016a tataḥ sa kupito drauṇir indraketunibhāṃ gadām 10,006.016c jvalantīṃ prāhiṇot tasmai bhūtaṃ tām api cāgrasat 10,006.017a tataḥ sarvāyudhābhāve vīkṣamāṇas tatas tataḥ 10,006.017c apaśyat kṛtam ākāśam anākāśaṃ janārdanaiḥ 10,006.018a tad adbhutatamaṃ dṛṣṭvā droṇaputro nirāyudhaḥ 10,006.018c abravīd abhisaṃtaptaḥ kṛpavākyam anusmaran 10,006.019a bruvatām apriyaṃ pathyaṃ suhṛdāṃ na śṛṇoti yaḥ 10,006.019c sa śocaty āpadaṃ prāpya yathāham ativartya tau 10,006.020a śāstradṛṣṭān avadhyān yaḥ samatītya jighāṃsati 10,006.020c sa pathaḥ pracyuto dharmyāt kupathaṃ pratipadyate 10,006.021a gobrāhmaṇanṛpastrīṣu sakhyur mātur guros tathā 10,006.021c vṛddhabālajaḍāndheṣu suptabhītotthiteṣu ca 10,006.022a mattonmattapramatteṣu na śastrāṇy upadhārayet 10,006.022c ity evaṃ gurubhiḥ pūrvam upadiṣṭaṃ nṛṇāṃ sadā 10,006.023a so 'ham utkramya panthānaṃ śāstradṛṣṭaṃ sanātanam 10,006.023c amārgeṇaivam ārabhya ghorām āpadam āgataḥ 10,006.024a tāṃ cāpadaṃ ghoratarāṃ pravadanti manīṣiṇaḥ 10,006.024c yad udyamya mahat kṛtyaṃ bhayād api nivartate 10,006.025a aśakyaṃ caiva kaḥ kartuṃ śaktaḥ śaktibalād iha 10,006.025c na hi daivād garīyo vai mānuṣaṃ karma kathyate 10,006.026a mānuṣaṃ kurvataḥ karma yadi daivān na sidhyati 10,006.026c sa pathaḥ pracyuto dharmyād vipadaṃ pratipadyate 10,006.027a pratighātaṃ hy avijñātaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ 10,006.027c yad ārabhya kriyāṃ kāṃ cid bhayād iha nivartate 10,006.028a tad idaṃ duṣpraṇītena bhayaṃ māṃ samupasthitam 10,006.028c na hi droṇasutaḥ saṃkhye nivarteta kathaṃ cana 10,006.029a idaṃ ca sumahad bhūtaṃ daivadaṇḍam ivodyatam 10,006.029c na caitad abhijānāmi cintayann api sarvathā 10,006.030a dhruvaṃ yeyam adharme me pravṛttā kaluṣā matiḥ 10,006.030c tasyāḥ phalam idaṃ ghoraṃ pratighātāya dṛśyate 10,006.031a tad idaṃ daivavihitaṃ mama saṃkhye nivartanam 10,006.031c nānyatra daivād udyantum iha śakyaṃ kathaṃ cana 10,006.032a so 'ham adya mahādevaṃ prapadye śaraṇaṃ prabhum 10,006.032c daivadaṇḍam imaṃ ghoraṃ sa hi me nāśayiṣyati 10,006.033a kapardinaṃ prapadyātha devadevam umāpatim 10,006.033c kapālamālinaṃ rudraṃ bhaganetraharaṃ haram 10,006.034a sa hi devo 'tyagād devāṃs tapasā vikrameṇa ca 10,006.034c tasmāc charaṇam abhyeṣye giriśaṃ śūlapāṇinam 10,007.001 saṃjaya uvāca 10,007.001a sa evaṃ cintayitvā tu droṇaputro viśāṃ pate 10,007.001c avatīrya rathopasthād dadhyau saṃprayataḥ sthitaḥ 10,007.002 drauṇir uvāca 10,007.002a ugraṃ sthāṇuṃ śivaṃ rudraṃ śarvam īśānam īśvaram 10,007.002c giriśaṃ varadaṃ devaṃ bhavaṃ bhāvanam avyayam 10,007.003a śitikaṇṭham ajaṃ śakraṃ krathaṃ kratuharaṃ haram 10,007.003c viśvarūpaṃ virūpākṣaṃ bahurūpam umāpatim 10,007.004a śmaśānavāsinaṃ dṛptaṃ mahāgaṇapatiṃ prabhum 10,007.004c khaṭvāṅgadhāriṇaṃ muṇḍaṃ jaṭilaṃ brahmacāriṇam 10,007.005a manasāpy asucintyena duṣkareṇālpacetasā 10,007.005c so 'ham ātmopahāreṇa yakṣye tripuraghātinam 10,007.006a stutaṃ stutyaṃ stūyamānam amoghaṃ carmavāsasam 10,007.006c vilohitaṃ nīlakaṇṭham apṛktaṃ durnivāraṇam 10,007.007a śukraṃ viśvasṛjaṃ brahma brahmacāriṇam eva ca 10,007.007c vratavantaṃ taponityam anantaṃ tapatāṃ gatim 10,007.008a bahurūpaṃ gaṇādhyakṣaṃ tryakṣaṃ pāriṣadapriyam 10,007.008c gaṇādhyakṣekṣitamukhaṃ gaurīhṛdayavallabham 10,007.009a kumārapitaraṃ piṅgaṃ govṛṣottamavāhanam 10,007.009c tanuvāsasam atyugram umābhūṣaṇatatparam 10,007.010a paraṃ parebhyaḥ paramaṃ paraṃ yasmān na vidyate 10,007.010c iṣvastrottamabhartāraṃ digantaṃ caiva dakṣiṇam 10,007.011a hiraṇyakavacaṃ devaṃ candramaulivibhūṣitam 10,007.011c prapadye śaraṇaṃ devaṃ parameṇa samādhinā 10,007.012a imāṃ cāpy āpadaṃ ghorāṃ tarāmy adya sudustarām 10,007.012c sarvabhūtopahāreṇa yakṣye 'haṃ śucinā śucim 10,007.013a iti tasya vyavasitaṃ jñātvā tyāgātmakaṃ manaḥ 10,007.013c purastāt kāñcanī vediḥ prādurāsīn mahātmanaḥ 10,007.014a tasyāṃ vedyāṃ tadā rājaṃś citrabhānur ajāyata 10,007.014c dyāṃ diśo vidiśaḥ khaṃ ca jvālābhir abhipūrayan 10,007.014c*0018_01 ratnacitrāṅgadadharāḥ samudyatakarās tathā 10,007.015a dīptāsyanayanāś cātra naikapādaśirobhujāḥ 10,007.015c dvipaśailapratīkāśāḥ prādurāsan mahānanāḥ 10,007.016a śvavarāhoṣṭrarūpāś ca hayagomāyugomukhāḥ 10,007.016c ṛkṣamārjāravadanā vyāghradvīpimukhās tathā 10,007.017a kākavaktrāḥ plavamukhāḥ śukavaktrās tathaiva ca 10,007.017c mahājagaravaktrāś ca haṃsavaktrāḥ sitaprabhāḥ 10,007.018a dārvāghāṭamukhāś caiva cāṣavaktrāś ca bhārata 10,007.018a*0019_01 śataśaś ca sahasrākṣās tathaiva ca ghaṭodarāḥ 10,007.018c kūrmanakramukhāś caiva śiśumāramukhās tathā 10,007.019a mahāmakaravaktrāś ca timivaktrās tathaiva ca 10,007.019c harivaktrāḥ krauñcamukhāḥ kapotebhamukhās tathā 10,007.020a pārāvatamukhāś caiva madguvaktrās tathaiva ca 10,007.020c pāṇikarṇāḥ sahasrākṣās tathaiva ca śatodarāḥ 10,007.021a nirmāṃsāḥ kokavaktrāś ca śyenavaktrāś ca bhārata 10,007.021c tathaivāśiraso rājann ṛkṣavaktrāś ca bhīṣaṇāḥ 10,007.022a pradīptanetrajihvāś ca jvālāvaktrās tathaiva ca 10,007.022a*0020_01 jvālākeśāś ca rājendra jvaladromacaturbhujāḥ 10,007.022c meṣavaktrās tathaivānye tathā chāgamukhā nṛpa 10,007.023a śaṅkhābhāḥ śaṅkhavaktrāś ca śaṅkhakarṇās tathaiva ca 10,007.023c śaṅkhamālāparikarāḥ śaṅkhadhvanisamasvanāḥ 10,007.024a jaṭādharāḥ pañcaśikhās tathā muṇḍāḥ kṛśodarāḥ 10,007.024c caturdaṃṣṭrāś caturjihvāḥ śaṅkukarṇāḥ kirīṭinaḥ 10,007.025a maulīdharāś ca rājendra tathākuñcitamūrdhajāḥ 10,007.025c uṣṇīṣiṇo mukuṭinaś cāruvaktrāḥ svalaṃkṛtāḥ 10,007.025c*0021_01 cārukuṇḍalinaś caiva tathā mukuṭadhāriṇaḥ 10,007.026a padmotpalāpīḍadharās tathā kumudadhāriṇaḥ 10,007.026c māhātmyena ca saṃyuktāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 10,007.027a śataghnīcakrahastāś ca tathā musalapāṇayaḥ 10,007.027c bhuśuṇḍīpāśahastāś ca gadāhastāś ca bhārata 10,007.028a pṛṣṭheṣu baddheṣudhayaś citrabāṇā raṇotkaṭāḥ 10,007.028c sadhvajāḥ sapatākāś ca saghaṇṭāḥ saparaśvadhāḥ 10,007.029a mahāpāśodyatakarās tathā laguḍapāṇayaḥ 10,007.029c sthūṇāhastāḥ khaḍgahastāḥ sarpocchritakirīṭinaḥ 10,007.029e mahāsarpāṅgadadharāś citrābharaṇadhāriṇaḥ 10,007.030a rajodhvastāḥ paṅkadigdhāḥ sarve śuklāmbarasrajaḥ 10,007.030a*0022_01 karālākṣāḥ sakṛdbhāsvacchatavakrās tathaiva ca 10,007.030c nīlāṅgāḥ kamalāṅgāś ca muṇḍavaktrās tathaiva ca 10,007.031a bherīśaṅkhamṛdaṅgāṃs te jharjharānakagomukhān 10,007.031c avādayan pāriṣadāḥ prahṛṣṭāḥ kanakaprabhāḥ 10,007.032a gāyamānās tathaivānye nṛtyamānās tathāpare 10,007.032c laṅghayantaḥ plavantaś ca valgantaś ca mahābalāḥ 10,007.033a dhāvanto javanāś caṇḍāḥ pavanoddhūtamūrdhajāḥ 10,007.033c mattā iva mahānāgā vinadanto muhur muhuḥ 10,007.034a subhīmā ghorarūpāś ca śūlapaṭṭiśapāṇayaḥ 10,007.034c nānāvirāgavasanāś citramālyānulepanāḥ 10,007.035a ratnacitrāṅgadadharāḥ samudyatakarās tathā 10,007.035c hantāro dviṣatāṃ śūrāḥ prasahyāsahyavikramāḥ 10,007.036a pātāro 'sṛgvasādyānāṃ māṃsāntrakṛtabhojanāḥ 10,007.036c cūḍālāḥ karṇikālāś ca prakṛśāḥ piṭharodarāḥ 10,007.037a atihrasvātidīrghāś ca prabalāś cātibhairavāḥ 10,007.037c vikaṭāḥ kālalamboṣṭhā bṛhacchephāsthipiṇḍikāḥ 10,007.038a mahārhanānāmukuṭā muṇḍāś ca jaṭilāḥ pare 10,007.038c sārkendugrahanakṣatrāṃ dyāṃ kuryur ye mahītale 10,007.039a utsaheraṃś ca ye hantuṃ bhūtagrāmaṃ caturvidham 10,007.039c ye ca vītabhayā nityaṃ harasya bhrukuṭībhaṭāḥ 10,007.040a kāmakārakarāḥ siddhās trailokyasyeśvareśvarāḥ 10,007.040c nityānandapramuditā vāgīśā vītamatsarāḥ 10,007.041a prāpyāṣṭaguṇam aiśvaryaṃ ye na yānti ca vismayam 10,007.041c yeṣāṃ vismayate nityaṃ bhagavān karmabhir haraḥ 10,007.042a manovākkarmabhir bhaktair nityam ārādhitaś ca yaiḥ 10,007.042c manovākkarmabhir bhaktān pāti putrān ivaurasān 10,007.043a pibanto 'sṛgvasās tv anye kruddhā brahmadviṣāṃ sadā 10,007.043c caturviṃśātmakaṃ somaṃ ye pibanti ca nityadā 10,007.044a śrutena brahmacaryeṇa tapasā ca damena ca 10,007.044c ye samārādhya śūlāṅkaṃ bhavasāyujyam āgatāḥ 10,007.045a yair ātmabhūtair bhagavān pārvatyā ca maheśvaraḥ 10,007.045c saha bhūtagaṇān bhuṅkte bhūtabhavyabhavatprabhuḥ 10,007.046a nānāvicitrahasitakṣveḍitotkruṣṭagarjitaiḥ 10,007.046c saṃnādayantas te viśvam aśvatthāmānam abhyayuḥ 10,007.047a saṃstuvanto mahādevaṃ bhāḥ kurvāṇāḥ suvarcasaḥ 10,007.047c vivardhayiṣavo drauṇer mahimānaṃ mahātmanaḥ 10,007.048a jijñāsamānās tattejaḥ sauptikaṃ ca didṛkṣavaḥ 10,007.048c bhīmograparighālātaśūlapaṭṭiśapāṇayaḥ 10,007.048e ghorarūpāḥ samājagmur bhūtasaṃghāḥ samantataḥ 10,007.049a janayeyur bhayaṃ ye sma trailokyasyāpi darśanāt 10,007.049c tān prekṣamāṇo 'pi vyathāṃ na cakāra mahābalaḥ 10,007.050a atha drauṇir dhanuṣpāṇir baddhagodhāṅgulitravān 10,007.050c svayam evātmanātmānam upahāram upāharat 10,007.051a dhanūṃṣi samidhas tatra pavitrāṇi śitāḥ śarāḥ 10,007.051c havir ātmavataś cātmā tasmin bhārata karmaṇi 10,007.052a tataḥ saumyena mantreṇa droṇaputraḥ pratāpavān 10,007.052c upahāraṃ mahāmanyur athātmānam upāharat 10,007.053a taṃ rudraṃ raudrakarmāṇaṃ raudraiḥ karmabhir acyutam 10,007.053c abhiṣṭutya mahātmānam ity uvāca kṛtāñjaliḥ 10,007.054a imam ātmānam adyāhaṃ jātam āṅgirase kule 10,007.054c agnau juhomi bhagavan pratigṛhṇīṣva māṃ balim 10,007.055a bhavadbhaktyā mahādeva parameṇa samādhinā 10,007.055c asyām āpadi viśvātmann upākurmi tavāgrataḥ 10,007.056a tvayi sarvāṇi bhūtāni sarvabhūteṣu cāsi vai 10,007.056c guṇānāṃ hi pradhānānām ekatvaṃ tvayi tiṣṭhati 10,007.057a sarvabhūtāśaya vibho havirbhūtam upasthitam 10,007.057c pratigṛhāṇa māṃ deva yady aśakyāḥ pare mayā 10,007.058a ity uktvā drauṇir āsthāya tāṃ vedīṃ dīptapāvakām 10,007.058c saṃtyaktātmā samāruhya kṛṣṇavartmany upāviśat 10,007.059a tam ūrdhvabāhuṃ niśceṣṭaṃ dṛṣṭvā havir upasthitam 10,007.059c abravīd bhagavān sākṣān mahādevo hasann iva 10,007.060a satyaśaucārjavatyāgais tapasā niyamena ca 10,007.060c kṣāntyā bhaktyā ca dhṛtyā ca buddhyā ca vacasā tathā 10,007.061a yathāvad aham ārāddhaḥ kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā 10,007.061c tasmād iṣṭatamaḥ kṛṣṇād anyo mama na vidyate 10,007.062a kurvatā tasya saṃmānaṃ tvāṃ ca jijñāsatā mayā 10,007.062c pāñcālāḥ sahasā guptā māyāś ca bahuśaḥ kṛtāḥ 10,007.063a kṛtas tasyaiṣa saṃmānaḥ pāñcālān rakṣatā mayā 10,007.063c abhibhūtās tu kālena naiṣām adyāsti jīvitam 10,007.064a evam uktvā maheṣvāsaṃ bhagavān ātmanas tanum 10,007.064c āviveśa dadau cāsmai vimalaṃ khaḍgam uttamam 10,007.065a athāviṣṭo bhagavatā bhūyo jajvāla tejasā 10,007.065c varṣmavāṃś cābhavad yuddhe devasṛṣṭena tejasā 10,007.066a tam adṛśyāni bhūtāni rakṣāṃsi ca samādravan 10,007.066c abhitaḥ śatruśibiraṃ yāntaṃ sākṣād iveśvaram 10,007.066e*0023_01 .... .... yāntaṃ drauṇiṃ mahāratham 10,007.066e*0023_02 devadevaṃ haraṃ sthāṇuṃ 10,007.066e*0024_01 yaś cedaṃ paṭhate stotraṃ śrutvā bhaktisamanvitaḥ 10,007.066e*0024_02 sarvapāpaviśuddhātmā rudralokaṃ sa gacchati 10,008.001 dhṛtarāṣṭra uvāca 10,008.001a tathā prayāte śibiraṃ droṇaputre mahārathe 10,008.001c kaccit kṛpaś ca bhojaś ca bhayārtau na nyavartatām 10,008.002a kaccin na vāritau kṣudrai rakṣibhir nopalakṣitau 10,008.002c asahyam iti vā matvā na nivṛttau mahārathau 10,008.003a kaccit pramathya śibiraṃ hatvā somakapāṇḍavān 10,008.003a*0025_01 kṛtā pratijñā saphalā kaccit saṃjaya sā niśi 10,008.003c duryodhanasya padavīṃ gatau paramikāṃ raṇe 10,008.003c*0026_01 balair vā nihatau tau tu kaccin na patitau kṣitau 10,008.003c*0027_01 gatvā tiṣṭhaty asau drauṇiḥ kṛtvā karma suduṣkaram 10,008.003c*0027_02 dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍibhyāṃ draupadyāś ca sutaiḥ kila 10,008.003c*0027_03 saṃchannā medinī suptair nihataiḥ pāṇḍusainikaiḥ 10,008.004a pāñcālair vā vinihatau kaccin nāsvapatāṃ kṣitau 10,008.004c kaccit tābhyāṃ kṛtaṃ karma tan mamācakṣva saṃjaya 10,008.005 saṃjaya uvāca 10,008.005a tasmin prayāte śibiraṃ droṇaputre mahātmani 10,008.005c kṛpaś ca kṛtavarmā ca śibiradvāry atiṣṭhatām 10,008.006a aśvatthāmā tu tau dṛṣṭvā yatnavantau mahārathau 10,008.006c prahṛṣṭaḥ śanakai rājann idaṃ vacanam abravīt 10,008.007a yattau bhavantau paryāptau sarvakṣatrasya nāśane 10,008.007c kiṃ punar yodhaśeṣasya prasuptasya viśeṣataḥ 10,008.008a ahaṃ pravekṣye śibiraṃ cariṣyāmi ca kālavat 10,008.008c yathā na kaś cid api me jīvan mucyeta mānavaḥ 10,008.008c*0028_01 tathā bhavadbhyāṃ kāryaṃ syād iti me niścitā matiḥ 10,008.009a ity uktvā prāviśad drauṇiḥ pārthānāṃ śibiraṃ mahat 10,008.009c advāreṇābhyavaskandya vihāya bhayam ātmanaḥ 10,008.010a sa praviśya mahābāhur uddeśajñaś ca tasya ha 10,008.010a*0029_01 drauṇiḥ paramasaṃkruddhaḥ tejasā prajvalann iva 10,008.010a*0029_02 tataḥ paryacarat sarvaṃ saṃprasuptajanaṃ niśi 10,008.010c dhṛṣṭadyumnasya nilayaṃ śanakair abhyupāgamat 10,008.011a te tu kṛtvā mahat karma śrāntāś ca balavad raṇe 10,008.011c prasuptā vai suviśvastāḥ svasainyaparivāritāḥ 10,008.012a atha praviśya tad veśma dhṛṣṭadyumnasya bhārata 10,008.012c pāñcālyaṃ śayane drauṇir apaśyat suptam antikāt 10,008.013a kṣaumāvadāte mahati spardhyāstaraṇasaṃvṛte 10,008.013c mālyapravarasaṃyukte dhūpaiś cūrṇaiś ca vāsite 10,008.014a taṃ śayānaṃ mahātmānaṃ visrabdham akutobhayam 10,008.014c prābodhayata pādena śayanasthaṃ mahīpate 10,008.015a sa buddhvā caraṇasparśam utthāya raṇadurmadaḥ 10,008.015c abhyajānad ameyātmā droṇaputraṃ mahāratham 10,008.016a tam utpatantaṃ śayanād aśvatthāmā mahābalaḥ 10,008.016c keśeṣv ālambya pāṇibhyāṃ niṣpipeṣa mahītale 10,008.017a sa balāt tena niṣpiṣṭaḥ sādhvasena ca bhārata 10,008.017c nidrayā caiva pāñcālyo nāśakac ceṣṭituṃ tadā 10,008.017c*0030_01 niṣpiṣya tu tato bhūmau pāñcālaṃ drauṇir ojasā 10,008.017c*0030_02 dhanuṣo jyāṃ vimucyāśu krūrabuddhir amarṣaṇaḥ 10,008.017c*0030_03 tasya kaṇṭhe 'tha baddhvā tāṃ tvaritaḥ krodhamūrchitaḥ 10,008.017c*0030_04 drauṇiḥ krūraṃ manaḥ kṛtvā pāñcālyam avadhīt tadā 10,008.018a tam ākramya tadā rājan kaṇṭhe corasi cobhayoḥ 10,008.018c nadantaṃ visphurantaṃ ca paśumāram amārayat 10,008.018c*0031_01 sa vāryamāṇas tarasā balād balavatā balī 10,008.019a tudan nakhais tu sa drauṇiṃ nātivyaktam udāharat 10,008.019c ācāryaputra śastreṇa jahi mā mā ciraṃ kṛthāḥ 10,008.019c*0032_01 evam uktvā tu vacanaṃ virarāma paraṃtapaḥ 10,008.019c*0032_02 sutaḥ pāñcālarājasya ākrānto balinā bhṛśam 10,008.019e tvatkṛte sukṛtāṃl lokān gaccheyaṃ dvipadāṃ vara 10,008.020a tasyāvyaktāṃ tu tāṃ vācaṃ saṃśrutya drauṇir abravīt 10,008.020c ācāryaghātināṃ lokā na santi kulapāṃsana 10,008.020c*0033_01 nṛśaṃsenātivṛttena tvayā me nihataḥ pitā 10,008.020c*0033_02 tasmāt tvam api vadhyas tu nṛśaṃsena nṛśaṃsakṛt 10,008.020e tasmāc chastreṇa nidhanaṃ na tvam arhasi durmate 10,008.021a evaṃ bruvāṇas taṃ vīraṃ siṃho mattam iva dvipam 10,008.021c marmasv abhyavadhīt kruddhaḥ pādāṣṭhīlaiḥ sudāruṇaiḥ 10,008.022a tasya vīrasya śabdena māryamāṇasya veśmani 10,008.022c abudhyanta mahārāja striyo ye cāsya rakṣiṇaḥ 10,008.023a te dṛṣṭvā varṣmavantaṃ tam atimānuṣavikramam 10,008.023c bhūtam eva vyavasyanto na sma pravyāharan bhayāt 10,008.024a taṃ tu tenābhyupāyena gamayitvā yamakṣayam 10,008.024c adhyatiṣṭhat sa tejasvī rathaṃ prāpya sudarśanam 10,008.025a sa tasya bhavanād rājan niṣkramyānādayan diśaḥ 10,008.025c rathena śibiraṃ prāyāj jighāṃsur dviṣato balī 10,008.026a apakrānte tatas tasmin droṇaputre mahārathe 10,008.026c saha tai rakṣibhiḥ sarvaiḥ praṇedur yoṣitas tadā 10,008.027a rājānaṃ nihataṃ dṛṣṭvā bhṛśaṃ śokaparāyaṇāḥ 10,008.027c vyākrośan kṣatriyāḥ sarve dhṛṣṭadyumnasya bhārata 10,008.028a tāsāṃ tu tena śabdena samīpe kṣatriyarṣabhāḥ 10,008.028c kṣipraṃ ca samanahyanta kim etad iti cābruvan 10,008.029a striyas tu rājan vitrastā bhāradvājaṃ nirīkṣya tam 10,008.029c abruvan dīnakaṇṭhena kṣipram ādravateti vai 10,008.030a rākṣaso vā manuṣyo vā nainaṃ jānīmahe vayam 10,008.030c hatvā pāñcālarājaṃ yo ratham āruhya tiṣṭhati 10,008.031a tatas te yodhamukhyās taṃ sahasā paryavārayan 10,008.031c sa tān āpatataḥ sarvān rudrāstreṇa vyapothayat 10,008.032a dhṛṣṭadyumnaṃ ca hatvā sa tāṃś caivāsya padānugān 10,008.032c apaśyac chayane suptam uttamaujasam antike 10,008.033a tam apy ākramya pādena kaṇṭhe corasi caujasā 10,008.033c tathaiva mārayām āsa vinardantam ariṃdamam 10,008.034a yudhāmanyus tu saṃprāpto mattvā taṃ rakṣasā hatam 10,008.034c gadām udyamya vegena hṛdi drauṇim atāḍayat 10,008.034c*0034_01 gadāprahārābhihato nākampad drauṇir āhave 10,008.035a tam abhidrutya jagrāha kṣitau cainam apātayat 10,008.035c visphurantaṃ ca paśuvat tathaivainam amārayat 10,008.036a tathā sa vīro hatvā taṃ tato 'nyān samupādravat 10,008.036c saṃsuptān eva rājendra tatra tatra mahārathān 10,008.036c*0035_01 pāñcālavīrān ākramya kruddho nyahanad antike 10,008.036e sphurato vepamānāṃś ca śamiteva paśūn makhe 10,008.037a tato nistriṃśam ādāya jaghānānyān pṛthagjanān 10,008.037c bhāgaśo vicaran mārgān asiyuddhaviśāradaḥ 10,008.038a tathaiva gulme saṃprekṣya śayānān madhyagaulmikān 10,008.038c śrāntān nyastāyudhān sarvān kṣaṇenaiva vyapothayat 10,008.039a yodhān aśvān dvipāṃś caiva prācchinat sa varāsinā 10,008.039c rudhirokṣitasarvāṅgaḥ kālasṛṣṭa ivāntakaḥ 10,008.040a visphuradbhiś ca tair drauṇir nistriṃśasyodyamena ca 10,008.040c ākṣepeṇa tathaivāses tridhā raktokṣito 'bhavat 10,008.041a tasya lohitasiktasya dīptakhaḍgasya yudhyataḥ 10,008.041c amānuṣa ivākāro babhau paramabhīṣaṇaḥ 10,008.042a ye tv ajāgrata kauravya te 'pi śabdena mohitāḥ 10,008.042c nirīkṣyamāṇā anyonyaṃ drauṇiṃ dṛṣṭvā pravivyathuḥ 10,008.043a tad rūpaṃ tasya te dṛṣṭvā kṣatriyāḥ śatrukarśanāḥ 10,008.043c rākṣasaṃ manyamānās taṃ nayanāni nyamīlayan 10,008.044a sa ghorarūpo vyacarat kālavac chibire tataḥ 10,008.044c apaśyad draupadīputrān avaśiṣṭāṃś ca somakān 10,008.045a tena śabdena vitrastā dhanurhastā mahārathāḥ 10,008.045c dhṛṣṭadyumnaṃ hataṃ śrutvā draupadeyā viśāṃ pate 10,008.045e avākirañ śaravrātair bhāradvājam abhītavat 10,008.046a tatas tena ninādena saṃprabuddhāḥ prabhadrakāḥ 10,008.046c śilīmukhaiḥ śikhaṇḍī ca droṇaputraṃ samārdayan 10,008.047a bhāradvājas tu tān dṛṣṭvā śaravarṣāṇi varṣataḥ 10,008.047c nanāda balavan nādaṃ jighāṃsus tān sudurjayān 10,008.048a tataḥ paramasaṃkruddhaḥ pitur vadham anusmaran 10,008.048c avaruhya rathopasthāt tvaramāṇo 'bhidudruve 10,008.049a sahasracandraṃ vipulaṃ gṛhītvā carma saṃyuge 10,008.049c khaḍgaṃ ca vipulaṃ divyaṃ jātarūpapariṣkṛtam 10,008.049e draupadeyān abhidrutya khaḍgena vyacarad balī 10,008.050a tataḥ sa naraśārdūlaḥ prativindhyaṃ tam āhave 10,008.050c kukṣideśe 'vadhīd rājan sa hato nyapatad bhuvi 10,008.051a prāsena viddhvā drauṇiṃ tu sutasomaḥ pratāpavān 10,008.051c punaś cāsiṃ samudyamya droṇaputram upādravat 10,008.051c*0036_01 prāsaprahāraṃ tu tadā vigṛhya drauṇir āhave 10,008.052a sutasomasya sāsiṃ tu bāhuṃ chittvā nararṣabhaḥ 10,008.052c punar abhyahanat pārśve sa bhinnahṛdayo 'patat 10,008.053a nākulis tu śatānīko rathacakreṇa vīryavān 10,008.053c dorbhyām utkṣipya vegena vakṣasy enam atāḍayat 10,008.054a atāḍayac chatānīkaṃ muktacakraṃ dvijas tu saḥ 10,008.054c sa vihvalo yayau bhūmiṃ tato 'syāpāharac chiraḥ 10,008.055a śrutakarmā tu parighaṃ gṛhītvā samatāḍayat 10,008.055c abhidrutya tato drauṇiṃ savye sa phalake bhṛśam 10,008.056a sa tu taṃ śrutakarmāṇam āsye jaghne varāsinā 10,008.056c sa hato nyapatad bhūmau vimūḍho vikṛtānanaḥ 10,008.057a tena śabdena vīras tu śrutakīrtir mahādhanuḥ 10,008.057c aśvatthāmānam āsādya śaravarṣair avākirat 10,008.057c*0037_01 śarair ācchāditas tena droṇaputro mahārathaḥ 10,008.057c*0037_02 adṛśyata mahārāja śvāviṭ śalalito yathā 10,008.058a tasyāpi śaravarṣāṇi carmaṇā prativārya saḥ 10,008.058c sakuṇḍalaṃ śiraḥ kāyād bhrājamānam apāharat 10,008.059a tato bhīṣmanihantā taṃ saha sarvaiḥ prabhadrakaiḥ 10,008.059c ahanat sarvato vīraṃ nānāpraharaṇair balī 10,008.059e śilīmukhena cāpy enaṃ bhruvor madhye samārdayat 10,008.060a sa tu krodhasamāviṣṭo droṇaputro mahābalaḥ 10,008.060c śikhaṇḍinaṃ samāsādya dvidhā ciccheda so 'sinā 10,008.061a śikhaṇḍinaṃ tato hatvā krodhāviṣṭaḥ paraṃtapaḥ 10,008.061c prabhadrakagaṇān sarvān abhidudrāva vegavān 10,008.061e yac ca śiṣṭaṃ virāṭasya balaṃ tac ca samādravat 10,008.062a drupadasya ca putrāṇāṃ pautrāṇāṃ suhṛdām api 10,008.062c cakāra kadanaṃ ghoraṃ dṛṣṭvā dṛṣṭvā mahābalaḥ 10,008.063a anyān anyāṃś ca puruṣān abhisṛtyābhisṛtya ca 10,008.063c nyakṛntad asinā drauṇir asimārgaviśāradaḥ 10,008.064a kālīṃ raktāsyanayanāṃ raktamālyānulepanām 10,008.064c raktāmbaradharām ekāṃ pāśahastāṃ śikhaṇḍinīm 10,008.065a dadṛśuḥ kālarātriṃ te smayamānām avasthitām 10,008.065c narāśvakuñjarān pāśair baddhvā ghoraiḥ pratasthuṣīm 10,008.065c*0038_01 tathaiva ca mahārāja nyastaśastrān mahārathān 10,008.065e harantīṃ vividhān pretān pāśabaddhān vimūrdhajān 10,008.066a svapne suptān nayantīṃ tāṃ rātriṣv anyāsu māriṣa 10,008.066c dadṛśur yodhamukhyās te ghnantaṃ drauṇiṃ ca nityadā 10,008.067a yataḥ pravṛttaḥ saṃgrāmaḥ kurupāṇḍavasenayoḥ 10,008.067c tataḥ prabhṛti tāṃ kṛtyām apaśyan drauṇim eva ca 10,008.068a tāṃs tu daivahatān pūrvaṃ paścād drauṇir nyapātayat 10,008.068c trāsayan sarvabhūtāni vinadan bhairavān ravān 10,008.069a tad anusmṛtya te vīrā darśanaṃ paurvakālikam 10,008.069c idaṃ tad ity amanyanta daivenopanipīḍitāḥ 10,008.070a tatas tena ninādena pratyabudhyanta dhanvinaḥ 10,008.070c śibire pāṇḍaveyānāṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ 10,008.071a so 'cchinat kasya cit pādau jaghanaṃ caiva kasya cit 10,008.071c kāṃś cid bibheda pārśveṣu kālasṛṣṭa ivāntakaḥ 10,008.072a atyugrapratipiṣṭaiś ca nadadbhiś ca bhṛśāturaiḥ 10,008.072c gajāśvamathitaiś cānyair mahī kīrṇābhavat prabho 10,008.073a krośatāṃ kim idaṃ ko 'yaṃ kiṃ śabdaḥ kiṃ nu kiṃ kṛtam 10,008.073c evaṃ teṣāṃ tadā drauṇir antakaḥ samapadyata 10,008.074a apetaśastrasaṃnāhān saṃrabdhān pāṇḍusṛñjayān 10,008.074c prāhiṇon mṛtyulokāya drauṇiḥ praharatāṃ varaḥ 10,008.075a tatas tacchastravitrastā utpatanto bhayāturāḥ 10,008.075c nidrāndhā naṣṭasaṃjñāś ca tatra tatra nililyire 10,008.076a ūrustambhagṛhītāś ca kaśmalābhihataujasaḥ 10,008.076c vinadanto bhṛśaṃ trastāḥ saṃnyapeṣan parasparam 10,008.077a tato rathaṃ punar drauṇir āsthito bhīmanisvanam 10,008.077c dhanuṣpāṇiḥ śarair anyān preṣayad vai yamakṣayam 10,008.078a punar utpatataḥ kāṃś cid dūrād api narottamān 10,008.078c śūrān saṃpatataś cānyān kālarātryai nyavedayat 10,008.079a tathaiva syandanāgreṇa pramathan sa vidhāvati 10,008.079c śaravarṣaiś ca vividhair avarṣac chātravāṃs tataḥ 10,008.080a punaś ca suvicitreṇa śatacandreṇa carmaṇā 10,008.080c tena cākāśavarṇena tadācarata so 'sinā 10,008.081a tathā sa śibiraṃ teṣāṃ drauṇir āhavadurmadaḥ 10,008.081c vyakṣobhayata rājendra mahāhradam iva dvipaḥ 10,008.082a utpetus tena śabdena yodhā rājan vicetasaḥ 10,008.082c nidrārtāś ca bhayārtāś ca vyadhāvanta tatas tataḥ 10,008.082c*0039_01 vikrośaṃ cukruśuś cānye bahubaddhaṃ tatas tataḥ 10,008.083a visvaraṃ cukruśuś cānye bahvabaddhaṃ tathāvadan 10,008.083c na ca sma pratipadyante śastrāṇi vasanāni ca 10,008.084a vimuktakeśāś cāpy anye nābhyajānan parasparam 10,008.084c utpatantaḥ pare bhītāḥ ke cit tatra tathābhraman 10,008.084e purīṣam asṛjan ke cit ke cin mūtraṃ prasusruvuḥ 10,008.085a bandhanāni ca rājendra saṃchidya turagā dvipāḥ 10,008.085c samaṃ paryapataṃś cānye kurvanto mahad ākulam 10,008.086a tatra ke cin narā bhītā vyalīyanta mahītale 10,008.086c tathaiva tān nipatitān apiṃṣan gajavājinaḥ 10,008.087a tasmiṃs tathā vartamāne rakṣāṃsi puruṣarṣabha 10,008.087c tṛptāni vyanadann uccair mudā bharatasattama 10,008.088a sa śabdaḥ prerito rājan bhūtasaṃghair mudā yutaiḥ 10,008.088c apūrayad diśaḥ sarvā divaṃ cāpi mahāsvanaḥ 10,008.089a teṣām ārtasvaraṃ śrutvā vitrastā gajavājinaḥ 10,008.089c muktāḥ paryapatan rājan mṛdnantaḥ śibire janam 10,008.090a tais tatra paridhāvadbhiś caraṇodīritaṃ rajaḥ 10,008.090c akaroc chibire teṣāṃ rajanyāṃ dviguṇaṃ tamaḥ 10,008.091a tasmiṃs tamasi saṃjāte pramūḍhāḥ sarvato janāḥ 10,008.091c nājānan pitaraḥ putrān bhrātṝn bhrātara eva ca 10,008.092a gajā gajān atikramya nirmanuṣyā hayā hayān 10,008.092c atāḍayaṃs tathābhañjaṃs tathāmṛdnaṃś ca bhārata 10,008.093a te bhagnāḥ prapatantaś ca nighnantaś ca parasparam 10,008.093c nyapātayanta ca parān pātayitvā tathāpiṣan 10,008.094a vicetasaḥ sanidrāś ca tamasā cāvṛtā narāḥ 10,008.094c jaghnuḥ svān eva tatrātha kālenābhipracoditāḥ 10,008.095a tyaktvā dvārāṇi ca dvāḥsthās tathā gulmāṃś ca gaulmikāḥ 10,008.095c prādravanta yathāśakti kāṃdiśīkā vicetasaḥ 10,008.096a vipranaṣṭāś ca te 'nyonyaṃ nājānanta tadā vibho 10,008.096c krośantas tāta putreti daivopahatacetasaḥ 10,008.097a palāyatāṃ diśas teṣāṃ svān apy utsṛjya bāndhavān 10,008.097c gotranāmabhir anyonyam ākrandanta tato janāḥ 10,008.098a hāhākāraṃ ca kurvāṇāḥ pṛthivyāṃ śerate pare 10,008.098c tān buddhvā raṇamatto 'sau droṇaputro vyapothayat 10,008.099a tatrāpare vadhyamānā muhur muhur acetasaḥ 10,008.099c śibirān niṣpatanti sma kṣatriyā bhayapīḍitāḥ 10,008.100a tāṃs tu niṣpatatas trastāñ śibirāñ jīvitaiṣiṇaḥ 10,008.100c kṛtavarmā kṛpaś caiva dvāradeśe nijaghnatuḥ 10,008.101a viśastrayantrakavacān muktakeśān kṛtāñjalīn 10,008.101c vepamānān kṣitau bhītān naiva kāṃś cid amuñcatām 10,008.102a nāmucyata tayoḥ kaś cin niṣkrāntaḥ śibirād bahiḥ 10,008.102c kṛpasya ca mahārāja hārdikyasya ca durmateḥ 10,008.103a bhūyaś caiva cikīrṣantau droṇaputrasya tau priyam 10,008.103c triṣu deśeṣu dadatuḥ śibirasya hutāśanam 10,008.104a tataḥ prakāśe śibire khaḍgena pitṛnandanaḥ 10,008.104c aśvatthāmā mahārāja vyacarat kṛtahastavat 10,008.105a kāṃś cid āpatato vīrān aparāṃś ca pradhāvataḥ 10,008.105c vyayojayata khaḍgena prāṇair dvijavaro narān 10,008.106a kāṃś cid yodhān sa khaḍgena madhye saṃchidya vīryavān 10,008.106c apātayad droṇasutaḥ saṃrabdhas tilakāṇḍavat 10,008.107a vinadadbhir bhṛśāyastair narāśvadviradottamaiḥ 10,008.107c patitair abhavat kīrṇā medinī bharatarṣabha 10,008.108a mānuṣāṇāṃ sahasreṣu hateṣu patiteṣu ca 10,008.108c udatiṣṭhan kabandhāni bahūny utthāya cāpatan 10,008.109a sāyudhān sāṅgadān bāhūn nicakarta śirāṃsi ca 10,008.109c hastihastopamān ūrūn hastān pādāṃś ca bhārata 10,008.110a pṛṣṭhacchinnāñ śiraśchinnān pārśvacchinnāṃs tathāparān 10,008.110c samāsādyākarod drauṇiḥ kāṃś cic cāpi parāṅmukhān 10,008.111a madhyakāyān narān anyāṃś cicchedānyāṃś ca karṇataḥ 10,008.111c aṃsadeśe nihatyānyān kāye prāveśayac chiraḥ 10,008.112a evaṃ vicaratas tasya nighnataḥ subahūn narān 10,008.112c tamasā rajanī ghorā babhau dāruṇadarśanā 10,008.113a kiṃ cit prāṇaiś ca puruṣair hataiś cānyaiḥ sahasraśaḥ 10,008.113c bahunā ca gajāśvena bhūr abhūd bhīmadarśanā 10,008.114a yakṣarakṣaḥsamākīrṇe rathāśvadvipadāruṇe 10,008.114c kruddhena droṇaputreṇa saṃchinnāḥ prāpatan bhuvi 10,008.115a mātṝr anye pitṝn anye bhrātṝn anye vicukruśuḥ 10,008.115c ke cid ūcur na tat kruddhair dhārtarāṣṭraiḥ kṛtaṃ raṇe 10,008.116a yat kṛtaṃ naḥ prasuptānāṃ rakṣobhiḥ krūrakarmabhiḥ 10,008.116c asāṃnidhyād dhi pārthānām idaṃ naḥ kadanaṃ kṛtam 10,008.117a na devāsuragandharvair na yakṣair na ca rākṣasaiḥ 10,008.117c śakyo vijetuṃ kaunteyo goptā yasya janārdanaḥ 10,008.118a brahmaṇyaḥ satyavāg dāntaḥ sarvabhūtānukampakaḥ 10,008.118c na ca suptaṃ pramattaṃ vā nyastaśastraṃ kṛtāñjalim 10,008.118e dhāvantaṃ muktakeśaṃ vā hanti pārtho dhanaṃjayaḥ 10,008.119a tad idaṃ naḥ kṛtaṃ ghoraṃ rakṣobhiḥ krūrakarmabhiḥ 10,008.119c iti lālapyamānāḥ sma śerate bahavo janāḥ 10,008.120a stanatāṃ ca manuṣyāṇām apareṣāṃ ca kūjatām 10,008.120c tato muhūrtāt prāśāmyat sa śabdas tumulo mahān 10,008.121a śoṇitavyatiṣiktāyāṃ vasudhāyāṃ ca bhūmipa 10,008.121c tad rajas tumulaṃ ghoraṃ kṣaṇenāntaradhīyata 10,008.122a saṃveṣṭamānān udvignān nirutsāhān sahasraśaḥ 10,008.122c nyapātayan narān kruddhaḥ paśūn paśupatir yathā 10,008.123a anyonyaṃ saṃpariṣvajya śayānān dravato 'parān 10,008.123c saṃlīnān yudhyamānāṃś ca sarvān drauṇir apothayat 10,008.124a dahyamānā hutāśena vadhyamānāś ca tena te 10,008.124c parasparaṃ tadā yodhā anayan yamasādanam 10,008.125a tasyā rajanyās tv ardhena pāṇḍavānāṃ mahad balam 10,008.125c gamayām āsa rājendra drauṇir yamaniveśanam 10,008.126a niśācarāṇāṃ sattvānāṃ sa rātrir harṣavardhinī 10,008.126c āsīn naragajāśvānāṃ raudrī kṣayakarī bhṛśam 10,008.127a tatrādṛśyanta rakṣāṃsi piśācāś ca pṛthagvidhāḥ 10,008.127c khādanto naramāṃsāni pibantaḥ śoṇitāni ca 10,008.128a karālāḥ piṅgalā raudrāḥ śailadantā rajasvalāḥ 10,008.128c jaṭilā dīrghasakthāś ca pañcapādā mahodarāḥ 10,008.129a paścād aṅgulayo rūkṣā virūpā bhairavasvanāḥ 10,008.129c ghaṭajānavo 'tihrasvāś ca nīlakaṇṭhā vibhīṣaṇāḥ 10,008.130a saputradārāḥ sukrūrā durdarśanasunirghṛṇāḥ 10,008.130c vividhāni ca rūpāṇi tatrādṛśyanta rakṣasām 10,008.131a pītvā ca śoṇitaṃ hṛṣṭāḥ prānṛtyan gaṇaśo 'pare 10,008.131c idaṃ varam idaṃ medhyam idaṃ svādv iti cābruvan 10,008.132a medomajjāsthiraktānāṃ vasānāṃ ca bhṛśāsitāḥ 10,008.132c paramāṃsāni khādantaḥ kravyādā māṃsajīvinaḥ 10,008.133a vasāṃ cāpy apare pītvā paryadhāvan vikukṣilāḥ 10,008.133c nānāvaktrās tathā raudrāḥ kravyādāḥ piśitāśinaḥ 10,008.134a ayutāni ca tatrāsan prayutāny arbudāni ca 10,008.134c rakṣasāṃ ghorarūpāṇāṃ mahatāṃ krūrakarmaṇām 10,008.135a muditānāṃ vitṛptānāṃ tasmin mahati vaiśase 10,008.135c sametāni bahūny āsan bhūtāni ca janādhipa 10,008.136a pratyūṣakāle śibirāt pratigantum iyeṣa saḥ 10,008.136c nṛśoṇitāvasiktasya drauṇer āsīd asitsaruḥ 10,008.136e pāṇinā saha saṃśliṣṭa ekībhūta iva prabho 10,008.137a sa niḥśeṣān arīn kṛtvā virarāja janakṣaye 10,008.137c yugānte sarvabhūtāni bhasma kṛtveva pāvakaḥ 10,008.138a yathāpratijñaṃ tat karma kṛtvā drauṇāyaniḥ prabho 10,008.138c durgamāṃ padavīṃ kṛtvā pitur āsīd gatajvaraḥ 10,008.139a yathaiva saṃsuptajane śibire prāviśan niśi 10,008.139c tathaiva hatvā niḥśabde niścakrāma nararṣabhaḥ 10,008.140a niṣkramya śibirāt tasmāt tābhyāṃ saṃgamya vīryavān 10,008.140c ācakhyau karma tat sarvaṃ hṛṣṭaḥ saṃharṣayan vibho 10,008.141a tāv apy ācakhyatus tasmai priyaṃ priyakarau tadā 10,008.141c pāñcālān sṛñjayāṃś caiva vinikṛttān sahasraśaḥ 10,008.141e prītyā coccair udakrośaṃs tathaivāsphoṭayaṃs talān 10,008.142a evaṃvidhā hi sā rātriḥ somakānāṃ janakṣaye 10,008.142c prasuptānāṃ pramattānām āsīt subhṛśadāruṇā 10,008.143a asaṃśayaṃ hi kālasya paryāyo duratikramaḥ 10,008.143c tādṛśā nihatā yatra kṛtvāsmākaṃ janakṣayam 10,008.144 dhṛtarāṣṭra uvāca 10,008.144a prāg eva sumahat karma drauṇir etan mahārathaḥ 10,008.144c nākarod īdṛśaṃ kasmān matputravijaye dhṛtaḥ 10,008.145a atha kasmād dhate kṣatre karmedaṃ kṛtavān asau 10,008.145c droṇaputro maheṣvāsas tan me śaṃsitum arhasi 10,008.146 saṃjaya uvāca 10,008.146a teṣāṃ nūnaṃ bhayān nāsau kṛtavān kurunandana 10,008.146c asāṃnidhyād dhi pārthānāṃ keśavasya ca dhīmataḥ 10,008.147a sātyakeś cāpi karmedaṃ droṇaputreṇa sādhitam 10,008.147c na hi teṣāṃ samakṣaṃ tān hanyād api marutpatiḥ 10,008.148a etad īdṛśakaṃ vṛttaṃ rājan suptajane vibho 10,008.148c tato janakṣayaṃ kṛtvā pāṇḍavānāṃ mahātyayam 10,008.148e diṣṭyā diṣṭyeti cānyonyaṃ sametyocur mahārathāḥ 10,008.149a paryaṣvajat tato drauṇis tābhyāṃ ca pratinanditaḥ 10,008.149c idaṃ harṣāc ca sumahad ādade vākyam uttamam 10,008.150a pāñcālā nihatāḥ sarve draupadeyāś ca sarvaśaḥ 10,008.150c somakā matsyaśeṣāś ca sarve vinihatā mayā 10,008.151a idānīṃ kṛtakṛtyāḥ sma yāma tatraiva māciram 10,008.151c yadi jīvati no rājā tasmai śaṃsāmahe priyam 10,009.001 saṃjaya uvāca 10,009.001a te hatvā sarvapāñcālān draupadeyāṃś ca sarvaśaḥ 10,009.001c agacchan sahitās tatra yatra duryodhano hataḥ 10,009.002a gatvā cainam apaśyaṃs te kiṃ cit prāṇaṃ narādhipam 10,009.002c tato rathebhyaḥ praskandya parivavrus tavātmajam 10,009.003a taṃ bhagnasakthaṃ rājendra kṛcchraprāṇam acetasam 10,009.003c vamantaṃ rudhiraṃ vaktrād apaśyan vasudhātale 10,009.004a vṛtaṃ samantād bahubhiḥ śvāpadair ghoradarśanaiḥ 10,009.004c śālāvṛkagaṇaiś caiva bhakṣayiṣyadbhir antikāt 10,009.005a nivārayantaṃ kṛcchrāt tāñ śvāpadān saṃcikhādiṣūn 10,009.005c viveṣṭamānaṃ mahyāṃ ca subhṛśaṃ gāḍhavedanam 10,009.006a taṃ śayānaṃ mahātmānaṃ bhūmau svarudhirokṣitam 10,009.006c hataśiṣṭās trayo vīrāḥ śokārtāḥ paryavārayan 10,009.006e aśvatthāmā kṛpaś caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ 10,009.007a tais tribhiḥ śoṇitādigdhair niḥśvasadbhir mahārathaiḥ 10,009.007c śuśubhe saṃvṛto rājā vedī tribhir ivāgnibhiḥ 10,009.008a te taṃ śayānaṃ saṃprekṣya rājānam atathocitam 10,009.008a*0040_01 duḥkhād aśrūṇy amuñcanta niḥśvāsaparamā nṛpaḥ 10,009.008c aviṣahyena duḥkhena tatas te rurudus trayaḥ 10,009.009a tatas te rudhiraṃ hastair mukhān nirmṛjya tasya ha 10,009.009c raṇe rājñaḥ śayānasya kṛpaṇaṃ paryadevayan 10,009.010 kṛpa uvāca 10,009.010a na daivasyātibhāro 'sti yad ayaṃ rudhirokṣitaḥ 10,009.010c ekādaśacamūbhartā śete duryodhano hataḥ 10,009.011a paśya cāmīkarābhasya cāmīkaravibhūṣitām 10,009.011c gadāṃ gadāpriyasyemāṃ samīpe patitāṃ bhuvi 10,009.012a iyam enaṃ gadā śūraṃ na jahāti raṇe raṇe 10,009.012c svargāyāpi vrajantaṃ hi na jahāti yaśasvinam 10,009.013a paśyemāṃ saha vīreṇa jāmbūnadavibhūṣitām 10,009.013c śayānāṃ śayane dharme bhāryāṃ prītimatīm iva 10,009.014a yo vai mūrdhāvasiktānām agre yātaḥ paraṃtapaḥ 10,009.014c sa hato grasate pāṃsūn paśya kālasya paryayam 10,009.015a yenājau nihatā bhūmāv aśerata purā dviṣaḥ 10,009.015c sa bhūmau nihataḥ śete kururājaḥ parair ayam 10,009.016a bhayān namanti rājāno yasya sma śatasaṃghaśaḥ 10,009.016c sa vīraśayane śete kravyādbhiḥ parivāritaḥ 10,009.017a upāsata nṛpāḥ pūrvam arthahetor yam īśvaram 10,009.017c dhik sadyo nihataḥ śete paśya kālasya paryayam 10,009.017c*0041_01 tam upāsyanty araṇye 'dya mṛgagomāyavaḥ sma ha 10,009.017c*0042_01 upāsate ca taṃ hy adya kravyādā māṃsahetavaḥ 10,009.017c*0043_01 tam upāsanta kauravyaṃ kravyādā māṃsagṛddhinaḥ 10,009.018 saṃjaya uvāca 10,009.018a taṃ śayānaṃ nṛpaśreṣṭhaṃ tato bharatasattama 10,009.018c aśvatthāmā samālokya karuṇaṃ paryadevayat 10,009.019a āhus tvāṃ rājaśārdūla mukhyaṃ sarvadhanuṣmatām 10,009.019c dhanādhyakṣopamaṃ yuddhe śiṣyaṃ saṃkarṣaṇasya ha 10,009.020a kathaṃ vivaram adrākṣīd bhīmasenas tavānagha 10,009.020c balinaḥ kṛtino nityaṃ sa ca pāpātmavān nṛpa 10,009.021a kālo nūnaṃ mahārāja loke 'smin balavattaraḥ 10,009.021c paśyāmo nihataṃ tvāṃ ced bhīmasenena saṃyuge 10,009.022a kathaṃ tvāṃ sarvadharmajñaṃ kṣudraḥ pāpo vṛkodaraḥ 10,009.022c nikṛtyā hatavān mando nūnaṃ kālo duratyayaḥ 10,009.023a dharmayuddhe hy adharmeṇa samāhūyaujasā mṛdhe 10,009.023c gadayā bhīmasenena nirbhinne sakthinī tava 10,009.024a adharmeṇa hatasyājau mṛdyamānaṃ padā śiraḥ 10,009.024c yad upekṣitavān kṣudro dhik tam astu yudhiṣṭhiram 10,009.024c*0044_01 dhig astu tasya pāpasya mithyā dharmiṣṭhavādinaḥ 10,009.024c*0044_02 idaṃ pāpaṃ bhīmasenaḥ kṛtavāñ chadmanā ca yat 10,009.025a yuddheṣv apavadiṣyanti yodhā nūnaṃ vṛkodaram 10,009.025c yāvat sthāsyanti bhūtāni nikṛtyā hy asi pātitaḥ 10,009.026a nanu rāmo 'bravīd rājaṃs tvāṃ sadā yadunandanaḥ 10,009.026c duryodhanasamo nāsti gadayā iti vīryavān 10,009.027a ślāghate tvāṃ hi vārṣṇeyo rājan saṃsatsu bhārata 10,009.027c suśiṣyo mama kauravyo gadāyuddha iti prabho 10,009.028a yāṃ gatiṃ kṣatriyasyāhuḥ praśastāṃ paramarṣayaḥ 10,009.028c hatasyābhimukhasyājau prāptas tvam asi tāṃ gatim 10,009.029a duryodhana na śocāmi tvām ahaṃ puruṣarṣabha 10,009.029c hataputrāṃ tu śocāmi gāndhārīṃ pitaraṃ ca te 10,009.029c*0045_01 yāv anāthau kṛtau vīra tvayā nāthena vadhyatā 10,009.029e bhikṣukau vicariṣyete śocantau pṛthivīm imām 10,009.030a dhig astu kṛṣṇaṃ vārṣṇeyam arjunaṃ cāpi durmatim 10,009.030c dharmajñamāninau yau tvāṃ vadhyamānam upekṣatām 10,009.031a pāṇḍavāś cāpi te sarve kiṃ vakṣyanti narādhipān 10,009.031c kathaṃ duryodhano 'smābhir hata ity anapatrapāḥ 10,009.032a dhanyas tvam asi gāndhāre yas tvam āyodhane hataḥ 10,009.032c prayāto 'bhimukhaḥ śatrūn dharmeṇa puruṣarṣabha 10,009.033a hataputrā hi gāndhārī nihatajñātibāndhavā 10,009.033c prajñācakṣuś ca durdharṣaḥ kāṃ gatiṃ pratipatsyate 10,009.034a dhig astu kṛtavarmāṇaṃ māṃ kṛpaṃ ca mahāratham 10,009.034c ye vayaṃ na gatāḥ svargaṃ tvāṃ puraskṛtya pārthivam 10,009.035a dātāraṃ sarvakāmānāṃ rakṣitāraṃ prajāhitam 10,009.035c yad vayaṃ nānugacchāmas tvāṃ dhig asmān narādhamān 10,009.036a kṛpasya tava vīryeṇa mama caiva pituś ca me 10,009.036c sabhṛtyānāṃ naravyāghra ratnavanti gṛhāṇi ca 10,009.037a bhavatprasādād asmābhiḥ samitraiḥ sahabāndhavaiḥ 10,009.037c avāptāḥ kratavo mukhyā bahavo bhūridakṣiṇāḥ 10,009.038a kutaś cāpīdṛśaṃ sārtham upalapsyāmahe vayam 10,009.038c yādṛśena puraskṛtya tvaṃ gataḥ sarvapārthivān 10,009.039a vayam eva trayo rājan gacchantaṃ paramāṃ gatim 10,009.039c yad vai tvāṃ nānugacchāmas tena tapsyāmahe vayam 10,009.040a tvatsvargahīnā hīnārthāḥ smarantaḥ sukṛtasya te 10,009.040c kiṃ nāma tad bhavet karma yena tvānuvrajema vai 10,009.041a duḥkhaṃ nūnaṃ kuruśreṣṭha cariṣyāmo mahīm imām 10,009.041c hīnānāṃ nas tvayā rājan kutaḥ śāntiḥ kutaḥ sukham 10,009.042a gatvaitāṃs tu mahārāja sametya tvaṃ mahārathān 10,009.042c yathāśreṣṭhaṃ yathājyeṣṭhaṃ pūjayer vacanān mama 10,009.043a ācāryaṃ pūjayitvā ca ketuṃ sarvadhanuṣmatām 10,009.043c hataṃ mayādya śaṃsethā dhṛṣṭadyumnaṃ narādhipa 10,009.044a pariṣvajethā rājānaṃ bāhlikaṃ sumahāratham 10,009.044c saindhavaṃ somadattaṃ ca bhūriśravasam eva ca 10,009.045a tathā pūrvagatān anyān svargaṃ pārthivasattamān 10,009.045c asmad vākyāt pariṣvajya pṛcchethās tvam anāmayam 10,009.046a ity evam uktvā rājānaṃ bhagnasaktham acetasam 10,009.046c aśvatthāmā samudvīkṣya punar vacanam abravīt 10,009.047a duryodhana jīvasi ced vācaṃ śrotrasukhāṃ śṛṇu 10,009.047c sapta pāṇḍavataḥ śeṣā dhārtarāṣṭrās trayo vayam 10,009.048a te caiva bhrātaraḥ pañca vāsudevo 'tha sātyakiḥ 10,009.048c ahaṃ ca kṛtavarmā ca kṛpaḥ śāradvatas tathā 10,009.049a draupadeyā hatāḥ sarve dhṛṣṭadyumnasya cātmajāḥ 10,009.049c pāñcālā nihatāḥ sarve matsyaśeṣaṃ ca bhārata 10,009.050a kṛte pratikṛtaṃ paśya hataputrā hi pāṇḍavāḥ 10,009.050c sauptike śibiraṃ teṣāṃ hataṃ sanaravāhanam 10,009.051a mayā ca pāpakarmāsau dhṛṣṭadyumno mahīpate 10,009.051c praviśya śibiraṃ rātrau paśumāreṇa māritaḥ 10,009.052a duryodhanas tu tāṃ vācaṃ niśamya manasaḥ priyām 10,009.052c pratilabhya punaś ceta idaṃ vacanam abravīt 10,009.053a na me 'karot tad gāṅgeyo na karṇo na ca te pitā 10,009.053c yat tvayā kṛpabhojābhyāṃ sahitenādya me kṛtam 10,009.054a sa cet senāpatiḥ kṣudro hataḥ sārdhaṃ śikhaṇḍinā 10,009.054c tena manye maghavatā samam ātmānam adya vai 10,009.055a svasti prāpnuta bhadraṃ vaḥ svarge naḥ saṃgamaḥ punaḥ 10,009.055c ity evam uktvā tūṣṇīṃ sa kururājo mahāmanāḥ 10,009.055c*0046_01 samutsṛṣṭeṣu vidhinā prāṇeṣu gaganaṃ gate 10,009.055c*0046_02 vidyuttejaḥsamaḥ prāyāt kṛpādyāḥ kautukānvitāḥ 10,009.055c*0047_01 ākrāmata divaṃ puṇyāṃ śarīraṃ kṣitim āviśat 10,009.055c*0047_02 evaṃ te nidhanaṃ yātaḥ putro duryodhano nṛpa 10,009.055c*0047_03 agre yātvā raṇe śūraḥ paścād vinihataḥ paraiḥ 10,009.055e prāṇān udasṛjad vīraḥ suhṛdāṃ śokam ādadhat 10,009.056a tatheti te pariṣvaktāḥ pariṣvajya ca taṃ nṛpam 10,009.056a*0048_01 vimānasaṃstham ākāśe dadṛśus te suyodhanam 10,009.056a*0048_02 aindrair gaṇaiḥ parivṛtaṃ divyamālyānulepanam 10,009.056a*0048_03 sādhu sādhv iti bhāṣantaṃ kṛpādīnāṃ punaḥ punaḥ 10,009.056c punaḥ punaḥ prekṣamāṇāḥ svakān āruruhū rathān 10,009.057a ity evaṃ tava putrasya niśamya karuṇāṃ giram 10,009.057c pratyūṣakāle śokārtaḥ prādhāvaṃ nagaraṃ prati 10,009.057c*0049_01 evam eṣa kṣayo vṛttaḥ kurupāṇḍavasenayoḥ 10,009.057c*0049_02 ghoro viśasano raudro rājan durmantrite tava 10,009.058a tava putre gate svargaṃ śokārtasya mamānagha 10,009.058c ṛṣidattaṃ pranaṣṭaṃ tad divyadarśitvam adya vai 10,009.059 vaiśaṃpāyana uvāca 10,009.059a iti śrutvā sa nṛpatiḥ putrajñātivadhaṃ tadā 10,009.059c niḥśvasya dīrgham uṣṇaṃ ca tataś cintāparo 'bhavat 10,010.000*0050_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 10,010.000*0050_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet 10,010.001 vaiśaṃpāyana uvāca 10,010.001a tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāṃ dhṛṣṭadyumnasya sārathiḥ 10,010.001c śaśaṃsa dharmarājāya sauptike kadanaṃ kṛtam 10,010.002a draupadeyā mahārāja drupadasyātmajaiḥ saha 10,010.002c pramattā niśi viśvastāḥ svapantaḥ śibire svake 10,010.003a kṛtavarmaṇā nṛśaṃsena gautamena kṛpeṇa ca 10,010.003c aśvatthāmnā ca pāpena hataṃ vaḥ śibiraṃ niśi 10,010.004a etair naragajāśvānāṃ prāsaśaktiparaśvadhaiḥ 10,010.004c sahasrāṇi nikṛntadbhir niḥśeṣaṃ te balaṃ kṛtam 10,010.004c*0051_01 vighuṣṭanānāvihagaphalabhārānatasya ha 10,010.005a chidyamānasya mahato vanasyeva paraśvadhaiḥ 10,010.005c śuśruve sumahāñ śabdo balasya tava bhārata 10,010.006a aham eko 'vaśiṣṭas tu tasmāt sainyān mahīpate 10,010.006c muktaḥ kathaṃ cid dharmātman vyagrasya kṛtavarmaṇaḥ 10,010.007a tac chrutvā vākyam aśivaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 10,010.007c papāta mahyāṃ durdharṣaḥ putraśokasamanvitaḥ 10,010.008a taṃ patantam abhikramya parijagrāha sātyakiḥ 10,010.008c bhīmaseno 'rjunaś caiva mādrīputrau ca pāṇḍavau 10,010.009a labdhacetās tu kaunteyaḥ śokavihvalayā girā 10,010.009c jitvā śatrūñ jitaḥ paścāt paryadevayad āturaḥ 10,010.010a durvidā gatir arthānām api ye divyacakṣuṣaḥ 10,010.010c jīyamānā jayanty anye jayamānā vayaṃ jitāḥ 10,010.011a hatvā bhrātṝn vayasyāṃś ca pitṝn putrān suhṛdgaṇān 10,010.011c bandhūn amātyān pautrāṃś ca jitvā sarvāñ jitā vayam 10,010.012a anartho hy arthasaṃkāśas tathārtho 'narthadarśanaḥ 10,010.012c jayo 'yam ajayākāro jayas tasmāt parājayaḥ 10,010.013a yaṃ jitvā tapyate paścād āpanna iva durmatiḥ 10,010.013c kathaṃ manyeta vijayaṃ tato jitataraḥ paraiḥ 10,010.014a yeṣām arthāya pāpasya dhig jayasya suhṛdvadhe 10,010.014c nirjitair apramattair hi vijitā jitakāśinaḥ 10,010.015a karṇinālīkadaṃṣṭrasya khaḍgajihvasya saṃyuge 10,010.015c cāpavyāttasya raudrasya jyātalasvananādinaḥ 10,010.016a kruddhasya narasiṃhasya saṃgrāmeṣv apalāyinaḥ 10,010.016c ye vyamucyanta karṇasya pramādāt ta ime hatāḥ 10,010.017a rathahradaṃ śaravarṣormimantaṃ; ratnācitaṃ vāhanarājiyuktam 10,010.017c śaktyṛṣṭimīnadhvajanāganakraṃ; śarāsanāvartamaheṣuphenam 10,010.018a saṃgrāmacandrodayavegavelaṃ; droṇārṇavaṃ jyātalanemighoṣam 10,010.018c ye terur uccāvacaśastranaubhis; te rājaputrā nihatāḥ pramādāt 10,010.019a na hi pramādāt paramo 'sti kaś cid; vadho narāṇām iha jīvaloke 10,010.019c pramattam arthā hi naraṃ samantāt; tyajanty anarthāś ca samāviśanti 10,010.020a dhvajottamāgrocchritadhūmaketuṃ; śarārciṣaṃ kopamahāsamīram 10,010.020c mahādhanurjyātalanemighoṣaṃ; tanutranānāvidhaśastrahomam 10,010.021a mahācamūkakṣavarābhipannaṃ; mahāhave bhīṣmamahādavāgnim 10,010.021c ye sehur āttāyataśastravegaṃ; te rājaputrā nihatāḥ pramādāt 10,010.022a na hi pramattena nareṇa labhyā; vidyā tapaḥ śrīr vipulaṃ yaśo vā 10,010.022c paśyāpramādena nihatya śatrūn; sarvān mahendraṃ sukham edhamānam 10,010.023a indropamān pārthivaputrapautrān; paśyāviśeṣeṇa hatān pramādāt 10,010.023c tīrtvā samudraṃ vaṇijaḥ samṛddhāḥ; sannāḥ kunadyām iva helamānāḥ 10,010.023e amarṣitair ye nihatāḥ śayānā; niḥsaṃśayaṃ te tridivaṃ prapannāḥ 10,010.024a kṛṣṇāṃ nu śocāmi kathaṃ na sādhvīṃ; śokārṇave sādya vinaṅkṣyatīti 10,010.024c bhrātṝṃś ca putrāṃś ca hatān niśamya; pāñcālarājaṃ pitaraṃ ca vṛddham 10,010.024e dhruvaṃ visaṃjñā patitā pṛthivyāṃ; sā śeṣyate śokakṛśāṅgayaṣṭiḥ 10,010.025a tac chokajaṃ duḥkham apārayantī; kathaṃ bhaviṣyaty ucitā sukhānām 10,010.025c putrakṣayabhrātṛvadhapraṇunnā; pradahyamāneva hutāśanena 10,010.026a ity evam ārtaḥ paridevayan sa; rājā kurūṇāṃ nakulaṃ babhāṣe 10,010.026c gacchānayainām iha mandabhāgyāṃ; samātṛpakṣām iti rājaputrīm 10,010.027a mādrīsutas tat parigṛhya vākyaṃ; dharmeṇa dharmapratimasya rājñaḥ 10,010.027c yayau rathenālayam āśu devyāḥ; pāñcālarājasya ca yatra dārāḥ 10,010.028a prasthāpya mādrīsutam ājamīḍhaḥ; śokārditas taiḥ sahitaḥ suhṛdbhiḥ 10,010.028c rorūyamāṇaḥ prayayau sutānām; āyodhanaṃ bhūtagaṇānukīrṇam 10,010.029a sa tat praviśyāśivam ugrarūpaṃ; dadarśa putrān suhṛdaḥ sakhīṃś ca 10,010.029c bhūmau śayānān rudhirārdragātrān; vibhinnabhagnāpahṛtottamāṅgān 10,010.030a sa tāṃs tu dṛṣṭvā bhṛśam ārtarūpo; yudhiṣṭhiro dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ 10,010.030c uccaiḥ pracukrośa ca kauravāgryaḥ; papāta corvyāṃ sagaṇo visaṃjñaḥ 10,011.001 vaiśaṃpāyana uvāca 10,011.001a sa dṛṣṭvā nihatān saṃkhye putrān bhrātṝn sakhīṃs tathā 10,011.001c mahāduḥkhaparītātmā babhūva janamejaya 10,011.002a tatas tasya mahāñ śokaḥ prādurāsīn mahātmanaḥ 10,011.002c smarataḥ putrapautrāṇāṃ bhrātṝṇāṃ svajanasya ha 10,011.003a tam aśruparipūrṇākṣaṃ vepamānam acetasam 10,011.003c suhṛdo bhṛśasaṃvignāḥ sāntvayāṃ cakrire tadā 10,011.003c*0052_01 kṛtvā tu vidhivat teṣāṃ putrāṇām amitaujasām 10,011.003c*0052_02 pretakāryāṇi sarveṣāṃ babhūva bhṛśaduḥkhitaḥ 10,011.004a tatas tasmin kṣaṇe kālye rathenādityavarcasā 10,011.004a*0053_01 tasmin muhūrte javanair vājibhir hemamālibhiḥ 10,011.004c nakulaḥ kṛṣṇayā sārdham upāyāt paramārtayā 10,011.005a upaplavyagatā sā tu śrutvā sumahad apriyam 10,011.005c tadā vināśaṃ putrāṇāṃ sarveṣāṃ vyathitābhavat 10,011.006a kampamāneva kadalī vātenābhisamīritā 10,011.006c kṛṣṇā rājānam āsādya śokārtā nyapatad bhuvi 10,011.007a babhūva vadanaṃ tasyāḥ sahasā śokakarśitam 10,011.007c phullapadmapalāśākṣyās tamodhvasta ivāṃśumān 10,011.008a tatas tāṃ patitāṃ dṛṣṭvā saṃrambhī satyavikramaḥ 10,011.008c bāhubhyāṃ parijagrāha samupetya vṛkodaraḥ 10,011.009a sā samāśvāsitā tena bhīmasenena bhāminī 10,011.009c rudatī pāṇḍavaṃ kṛṣṇā sahabhrātaram abravīt 10,011.010a diṣṭyā rājaṃs tvam adyemām akhilāṃ bhokṣyase mahīm 10,011.010c ātmajān kṣatradharmeṇa saṃpradāya yamāya vai 10,011.011a diṣṭyā tvaṃ pārtha kuśalī mattamātaṅgagāminam 10,011.011b@001_0001 rājan rājyaṃ pradāya tvam anujānāṃ mayā saha 10,011.011b@001_0002 vanaṃ vraja parityajya kaṣṭāṃ rājyaspṛhāṃ vibho 10,011.011b@001_0003 evaṃvidhaṃ phalaṃ kaṣṭaṃ rājyasya kaṭukodayam 10,011.011b@001_0004 yatra jñātivadhaṃ kṛtvā rājyena sukham īpsyate 10,011.011b@001_0005 yadartham iṣyate rājyaṃ bhogāś cārthā dhanāni ca 10,011.011b@001_0006 drauṇirūpeṇa daivena hatāḥ paśuvad eva te 10,011.011b@001_0007 nūnaṃ vajreṇa ghaṭitaṃ hṛdayaṃ tava pārthiva 10,011.011b@001_0008 tathā hi mandabhāgyāyā mama duḥkhāni sarvadā 10,011.011b@001_0009 paśyantyā lokanāthebhyo bhartṛbhyaḥ surasaṃmite 10,011.011b@001_0010 smṛtvā teṣāṃ sukhaṃ cādya yauvanaṃ ca narādhipa 10,011.011b@001_0011 ceṣṭāś ca vividhās teṣāṃ vayaḥkālānurūpikāḥ 10,011.011b@001_0012 kathaṃ śakṣyasi rājendra muhūrtam api jīvitum 10,011.011b@001_0013 bhrātaro mama rājendra bhṛtyā iva vaśe tava 10,011.011b@001_0014 tān apaśyan kathaṃ rājan bhaviṣyasi vicintya vai 10,011.011b@001_0015 katham āsthāya kāle tvaṃ ratiṃ prāpsyasi pārthiva 10,011.011b@001_0016 putrapautrair vihīno hi śyālair bandhubhir eva ca 10,011.011b@001_0017 bāndhavaiḥ kṛtakṛtyaiś ca suhṛdbhir jñātibhis tathā 10,011.011b@001_0018 atha vā rājyalabdhastho bhogecchaḥ kṛpaṇo 'si cet 10,011.011b@001_0019 kāmaṃ te 'stu yathājoṣam ahaṃ tyakṣyāmi jīvitam 10,011.011b@001_0020 citāṃ kuruta me kṣipraṃ pravekṣyāmi hutāśanam 10,011.011b@001_0021 na kariṣyatha me jātu vacanaṃ hy etad eva hi 10,011.011b@001_0022 viṣeṇa rajjvā pātena parityakṣyāmi jīvitam 10,011.011b@001_0023 tasya pāpakṛto drauṇer jīvato jīvitaṃ na me 10,011.011b@001_0024 nimeṣam api ca sthātuṃ kathaṃ yuktaṃ nareśvara 10,011.011b@001_0025 ihaiva prāyam āsiṣye darbhān saṃstara vā śubhe 10,011.011b@001_0026 vajrapātopamaṃ duḥkhaṃ sāhaṃ śakṣye kathaṃ tv aham 10,011.011b@001_0027 hā heti paridevantyāḥ smṛtvā putrāṃs tathāgatān 10,011.011b@001_0028 maraṇaṃ sarvathā śreṣṭhaṃ na tu me jīvitaṃ kṣamam 10,011.011b@001_0029 yena me niśi suptasya bhrātṛvargasya pārthiva 10,011.011b@001_0030 jīvitaṃ dū[hṛ]tam eveha paśūnām iva tasya tu 10,011.011b@001_0031 jīvato jīvituṃ nāhaṃ dhārayiṣye muhūrtakam 10,011.011b@001_0032 eṣā tyajāmy ahaṃ prāya āsthāyedaṃ tavāgrataḥ 10,011.011c avāpya pṛthivīṃ kṛtsnāṃ saubhadraṃ na smariṣyasi 10,011.012a ātmajāṃs tena dharmeṇa śrutvā śūrān nipātitān 10,011.012c upaplavye mayā sārdhaṃ diṣṭyā tvaṃ na smariṣyasi 10,011.013a prasuptānāṃ vadhaṃ śrutvā drauṇinā pāpakarmaṇā 10,011.013c śokas tapati māṃ pārtha hutāśana ivāśayam 10,011.014a tasya pāpakṛto drauṇer na ced adya tvayā mṛdhe 10,011.014c hriyate sānubandhasya yudhi vikramya jīvitam 10,011.015a ihaiva prāyam āsiṣye tan nibodhata pāṇḍavāḥ 10,011.015c na cet phalam avāpnoti drauṇiḥ pāpasya karmaṇaḥ 10,011.016a evam uktvā tataḥ kṛṣṇā pāṇḍavaṃ pratyupāviśat 10,011.016c yudhiṣṭhiraṃ yājñasenī dharmarājaṃ yaśasvinī 10,011.017a dṛṣṭvopaviṣṭāṃ rājarṣiḥ pāṇḍavo mahiṣīṃ priyām 10,011.017c pratyuvāca sa dharmātmā draupadīṃ cārudarśanām 10,011.018a dharmyaṃ dharmeṇa dharmajñe prāptās te nidhanaṃ śubhe 10,011.018c putrās te bhrātaraś caiva tān na śocitum arhasi 10,011.018c*0054_01 taṃ śrutvāgatamanyutatkampamānābhyapadyata(sic) 10,011.019a droṇaputraḥ sa kalyāṇi vanaṃ dūram ito gataḥ 10,011.019c tasya tvaṃ pātanaṃ saṃkhye kathaṃ jñāsyasi śobhane 10,011.020 draupady uvāca 10,011.020a droṇaputrasya sahajo maṇiḥ śirasi me śrutaḥ 10,011.020c nihatya saṃkhye taṃ pāpaṃ paśyeyaṃ maṇim āhṛtam 10,011.020e rājañ śirasi taṃ kṛtvā jīveyam iti me matiḥ 10,011.021 vaiśaṃpāyana uvāca 10,011.021a ity uktvā pāṇḍavaṃ kṛṣṇā rājānaṃ cārudarśanā 10,011.021c bhīmasenam athābhyetya kupitā vākyam abravīt 10,011.022a trātum arhasi māṃ bhīma kṣatradharmam anusmaran 10,011.022c jahi taṃ pāpakarmāṇaṃ śambaraṃ maghavān iva 10,011.022e na hi te vikrame tulyaḥ pumān astīha kaś cana 10,011.023a śrutaṃ tat sarvalokeṣu paramavyasane yathā 10,011.023c dvīpo 'bhūs tvaṃ hi pārthānāṃ nagare vāraṇāvate 10,011.023e hiḍimbadarśane caiva tathā tvam abhavo gatiḥ 10,011.024a tathā virāṭanagare kīcakena bhṛśārditām 10,011.024c mām apy uddhṛtavān kṛcchrāt paulomīṃ maghavān iva 10,011.025a yathaitāny akṛthāḥ pārtha mahākarmāṇi vai purā 10,011.025c tathā drauṇim amitraghna vinihatya sukhī bhava 10,011.025c*0055_01 visphārya saśaraṃ cāpaṃ tūrṇam aśvāṃś ca nodayan 10,011.025c*0055_02 taṃ pāpaṃ puruṣavyāghra vinihatya sukhī bhava 10,011.026a tasyā bahuvidhaṃ duḥkhān niśamya paridevitam 10,011.026c nāmarṣayata kaunteyo bhīmaseno mahābalaḥ 10,011.027a sa kāñcanavicitrāṅgam āruroha mahāratham 10,011.027c ādāya ruciraṃ citraṃ samārgaṇaguṇaṃ dhanuḥ 10,011.028a nakulaṃ sārathiṃ kṛtvā droṇaputravadhe vṛtaḥ 10,011.028c visphārya saśaraṃ cāpaṃ tūrṇam aśvān acodayat 10,011.029a te hayāḥ puruṣavyāghra coditā vātaraṃhasaḥ 10,011.029c vegena tvaritā jagmur harayaḥ śīghragāminaḥ 10,011.030a śibirāt svād gṛhītvā sa rathasya padam acyutaḥ 10,011.030c droṇaputrarathasyāśu yayau mārgeṇa vīryavān 10,012.001 vaiśaṃpāyana uvāca 10,012.001a tasmin prayāte durdharṣe yadūnām ṛṣabhas tataḥ 10,012.001c abravīt puṇḍarīkākṣaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 10,012.002a eṣa pāṇḍava te bhrātā putraśokam apārayan 10,012.002c jighāṃsur drauṇim ākrande yāti bhārata bhārataḥ 10,012.003a bhīmaḥ priyas te sarvebhyo bhrātṛbhyo bharatarṣabha 10,012.003c taṃ kṛcchragatam adya tvaṃ kasmān nābhyavapadyase 10,012.003c*0056_01 syās tu me paramaṃ guhyaṃ śrutvā ca kriyatāṃ punaḥ 10,012.003c*0057_01 taṃ prayāntaṃ mahābāhuṃ bhīmasenaṃ mahābalam 10,012.003c*0057_02 droṇaputravadhaprepsuṃ kasmān nābhyavapatsyase 10,012.003c*0057_03 sa hi krodhaparītātmā śāṃkaraṃ vapur āsthitaḥ 10,012.003c*0057_04 avadhyaḥ sarvalokānāṃ drauṇiḥ paramakopanaḥ 10,012.003c*0057_05 krodhena paramāviṣṭaṃ bhīmaṃ putravadhārditam 10,012.003c*0057_06 dṛṣṭamātreṇa taṃ śūro vadhiṣyati mahāstravit 10,012.003c*0057_07 sa śūraḥ sa ca vikrāntaḥ samanyur nāśayiṣyati 10,012.003c*0057_08 tasmād bhīmaṃ mahārāja prayāma bharatarṣabha 10,012.004a yat tad ācaṣṭa putrāya droṇaḥ parapuraṃjayaḥ 10,012.004c astraṃ brahmaśiro nāma dahed yat pṛthivīm api 10,012.005a tan mahātmā mahābhāgaḥ ketuḥ sarvadhanuṣmatām 10,012.005c pratyapādayad ācāryaḥ prīyamāṇo dhanaṃjayam 10,012.006a tatputro 'syaivam evainam anvayācad amarṣaṇaḥ 10,012.006a*0058_01 athārjunasya saṃprāptaṃ dṛṣṭvā brahmaśiras tathā 10,012.006a*0058_02 tam uvāca svapitaram aśvatthāmā mahābalaḥ 10,012.006a*0058_03 krodhena mahatāviṣṭo dṛṣṭvā snehaviparyayam 10,012.006a*0058_04 putro 'haṃ guṇavāṃs tāta kimarthaṃ me na dattavān 10,012.006a*0058_05 brahmāstraṃ sarahasyaṃ ca arjunāyopapāditam 10,012.006a*0058_06 taṃ kruddham iti sa jñātvā putrasnehāc ca bhārata 10,012.006c tataḥ provāca putrāya nātihṛṣṭamanā iva 10,012.007a viditaṃ cāpalaṃ hy āsīd ātmajasya mahātmanaḥ 10,012.007a*0059_01 kruddharūpasya śūrasya vīrasyāpy atyamarṣiṇaḥ 10,012.007c sarvadharmavid ācāryo nānviṣat satataṃ sutam 10,012.008a paramāpadgatenāpi na sma tāta tvayā raṇe 10,012.008c idam astraṃ prayoktavyaṃ mānuṣeṣu viśeṣataḥ 10,012.009a ity uktavān guruḥ putraṃ droṇaḥ paścād athoktavān 10,012.009c na tvaṃ jātu satāṃ mārge sthāteti puruṣarṣabha 10,012.010a sa tad ājñāya duṣṭātmā pitur vacanam apriyam 10,012.010c nirāśaḥ sarvakalyāṇaiḥ śocan paryapatan mahīm 10,012.011a tatas tadā kuruśreṣṭha vanasthe tvayi bhārata 10,012.011c avasad dvārakām etya vṛṣṇibhiḥ paramārcitaḥ 10,012.012a sa kadā cit samudrānte vasan drāravatīm anu 10,012.012c eka ekaṃ samāgamya mām uvāca hasann iva 10,012.013a yat tad ugraṃ tapaḥ kṛṣṇa caran satyaparākramaḥ 10,012.013c agastyād bhāratācāryaḥ pratyapadyata me pitā 10,012.014a astraṃ brahmaśiro nāma devagandharvapūjitam 10,012.014c tad adya mayi dāśārha yathā pitari me tathā 10,012.015a asmattas tad upādāya divyam astraṃ yadūttama 10,012.015c mamāpy astraṃ prayaccha tvaṃ cakraṃ ripuharaṃ raṇe 10,012.016a sa rājan prīyamāṇena mayāpy uktaḥ kṛtāñjaliḥ 10,012.016c yācamānaḥ prayatnena matto 'straṃ bharatarṣabha 10,012.017a devadānavagandharvamanuṣyapatagoragāḥ 10,012.017c na samā mama vīryasya śatāṃśenāpi piṇḍitāḥ 10,012.018a idaṃ dhanur iyaṃ śaktir idaṃ cakram iyaṃ gadā 10,012.018c yad yad icchasi ced astraṃ mattas tat tad dadāni te 10,012.019a yac chaknoṣi samudyantuṃ prayoktum api vā raṇe 10,012.019c tad gṛhāṇa vināstreṇa yan me dātum abhīpsasi 10,012.020a sa sunābhaṃ sahasrāraṃ vajranābham ayasmayam 10,012.020c vavre cakraṃ mahābāho spardhamāno mayā saha 10,012.021a gṛhāṇa cakram ity ukto mayā tu tadanantaram 10,012.021c jagrāhopetya sahasā cakraṃ savyena pāṇinā 10,012.021e na caitad aśakat sthānāt saṃcālayitum acyuta 10,012.022a atha tad dakṣiṇenāpi grahītum upacakrame 10,012.022c sarvayatnena tenāpi gṛhṇann etad akalpayat 10,012.023a tataḥ sarvabalenāpi yac caitan na śaśāka saḥ 10,012.023c uddhartuṃ vā cālayituṃ drauṇiḥ paramadurmanāḥ 10,012.023e kṛtvā yatnaṃ paraṃ śrāntaḥ sa nyavartata bhārata 10,012.024a nivṛttam atha taṃ tasmād abhiprāyād vicetasam 10,012.024c aham āmantrya susnigdham aśvatthāmānam abruvam 10,012.025a yaḥ sa devamanuṣyeṣu pramāṇaṃ paramaṃ gataḥ 10,012.025c gāṇḍīvadhanvā śvetāśvaḥ kapipravaraketanaḥ 10,012.026a yaḥ sākṣād devadeveśaṃ śitikaṇṭham umāpatim 10,012.026c dvaṃdvayuddhe parājiṣṇus toṣayām āsa śaṃkaram 10,012.027a yasmāt priyataro nāsti mamānyaḥ puruṣo bhuvi 10,012.027c nādeyaṃ yasya me kiṃ cid api dārāḥ sutās tathā 10,012.028a tenāpi suhṛdā brahman pārthenākliṣṭakarmaṇā 10,012.028c noktapurvam idaṃ vākyaṃ yat tvaṃ mām abhibhāṣase 10,012.029a brahmacaryaṃ mahad ghoraṃ cīrtvā dvādaśavārṣikam 10,012.029c himavatpārśvam abhyetya yo mayā tapasārcitaḥ 10,012.030a samānavratacāriṇyāṃ rukmiṇyāṃ yo 'nvajāyata 10,012.030c sanatkumāras tejasvī pradyumno nāma me sutaḥ 10,012.031a tenāpy etan mahad divyaṃ cakram apratimaṃ mama 10,012.031c na prārthitam abhūn mūḍha yad idaṃ prārthitaṃ tvayā 10,012.032a rāmeṇātibalenaitan noktapūrvaṃ kadā cana 10,012.032c na gadena na sāmbena yad idaṃ prārthitaṃ tvayā 10,012.033a dvārakāvāsibhiś cānyair vṛṣṇyandhakamahārathaiḥ 10,012.033c noktapūrvam idaṃ jātu yad idaṃ prārthitaṃ tvayā 10,012.034a bhāratācāryaputraḥ san mānitaḥ sarvayādavaiḥ 10,012.034a*0060_01 dhāraṇe na samarthas tvaṃ kutaḥ kṣeptuṃ mahāhave 10,012.034c cakreṇa rathināṃ śreṣṭha kiṃ nu tāta yuyutsase 10,012.035a evam ukto mayā drauṇir mām idaṃ pratyuvāca ha 10,012.035c prayujya bhavate pūjāṃ yotsye kṛṣṇa tvayety uta 10,012.036a tatas te prārthitaṃ cakraṃ devadānavapūjitam 10,012.036c ajeyaḥ syām iti vibho satyam etad bravīmi te 10,012.037a tvatto 'haṃ durlabhaṃ kāmam anavāpyaiva keśava 10,012.037c pratiyāsyāmi govinda śivenābhivadasva mām 10,012.038a etat sunābhaṃ vṛṣṇīnām ṛṣabheṇa tvayā dhṛtam 10,012.038c cakram apraticakreṇa bhuvi nānyo 'bhipadyate 10,012.039a etāvad uktvā drauṇir māṃ yugyam aśvān dhanāni ca 10,012.039c ādāyopayayau bālo ratnāni vividhāni ca 10,012.040a sa saṃrambhī durātmā ca capalaḥ krūra eva ca 10,012.040c veda cāstraṃ brahmaśiras tasmād rakṣyo vṛkodaraḥ 10,013.001 vaiśaṃpāyana uvāca 10,013.001a evam uktvā yudhāṃ śreṣṭhaḥ sarvayādavanandanaḥ 10,013.001c sarvāyudhavaropetam āruroha mahāratham 10,013.001e yuktaṃ paramakāmbojais turagair hemamālibhiḥ 10,013.002a ādityodayavarṇasya dhuraṃ rathavarasya tu 10,013.002c dakṣiṇām avahat sainyaḥ sugrīvaḥ savyato 'vahat 10,013.002e pārṣṇivāhau tu tasyāstāṃ meghapuṣpabalāhakau 10,013.003a viśvakarmakṛtā divyā nānāratnavibhūṣitā 10,013.003c ucchriteva rathe māyā dhvajayaṣṭir adṛśyata 10,013.004a vainateyaḥ sthitas tasyāṃ prabhāmaṇḍalaraśmivān 10,013.004c tasya satyavataḥ ketur bhujagārir adṛśyata 10,013.005a anvārohad dhṛṣīkeśaḥ ketuḥ sarvadhanuṣmatām 10,013.005c arjunaḥ satyakarmā ca kururājo yudhiṣṭhiraḥ 10,013.006a aśobhetāṃ mahātmānau dāśārham abhitaḥ sthitau 10,013.006c rathasthaṃ śārṅgadhanvānam aśvināv iva vāsavam 10,013.007a tāv upāropya dāśārhaḥ syandanaṃ lokapūjitam 10,013.007c pratodena javopetān paramāśvān acodayat 10,013.008a te hayāḥ sahasotpetur gṛhītvā syandanottamam 10,013.008c āsthitaṃ pāṇḍaveyābhyāṃ yadūnām ṛṣabheṇa ca 10,013.009a vahatāṃ śārṅgadhanvānam aśvānāṃ śīghragāminām 10,013.009c prādurāsīn mahāñ śabdaḥ pakṣiṇāṃ patatām iva 10,013.010a te samārchan naravyāghrāḥ kṣaṇena bharatarṣabha 10,013.010c bhīmasenaṃ maheṣvāsaṃ samanudrutya vegitāḥ 10,013.011a krodhadīptaṃ tu kaunteyaṃ dviṣadarthe samudyatam 10,013.011c nāśaknuvan vārayituṃ sametyāpi mahārathāḥ 10,013.012a sa teṣāṃ prekṣatām eva śrīmatāṃ dṛḍhadhanvinām 10,013.012c yayau bhāgirathīkacchaṃ haribhir bhṛśavegitaiḥ 10,013.012e yatra sma śrūyate drauṇiḥ putrahantā mahātmanām 10,013.013a sa dadarśa mahātmānam udakānte yaśasvinam 10,013.013c kṛṣṇadvaipāyanaṃ vyāsam āsīnam ṛṣibhiḥ saha 10,013.014a taṃ caiva krūrakarmāṇaṃ ghṛtāktaṃ kuśacīriṇam 10,013.014c rajasā dhvastakeśāntaṃ dadarśa drauṇim antike 10,013.015a tam abhyadhāvat kaunteyaḥ pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ 10,013.015c bhīmaseno mahābāhus tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 10,013.016a sa dṛṣṭvā bhīmadhanvānaṃ pragṛhītaśarāsanam 10,013.016c bhrātarau pṛṣṭhataś cāsya janārdanarathe sthitau 10,013.016e vyathitātmābhavad drauṇiḥ prāptaṃ cedam amanyata 10,013.017a sa tad divyam adīnātmā paramāstram acintayat 10,013.017b*0061_01 pradhakṣann iva kopena drauṇiḥ paramamanyumān 10,013.017c jagrāha ca sa caiṣīkāṃ drauṇiḥ savyena pāṇinā 10,013.017e sa tām āpadam āsādya divyam astram udīrayat 10,013.018a amṛṣyamāṇas tāñ śūrān divyāyudhadharān sthitān 10,013.018c apāṇḍavāyeti ruṣā vyasṛjad dāruṇaṃ vacaḥ 10,013.019a ity uktvā rājaśārdūla droṇaputraḥ pratāpavān 10,013.019c sarvalokapramohārthaṃ tad astraṃ pramumoca ha 10,013.020a tatas tasyām iṣīkāyāṃ pāvakaḥ samajāyata 10,013.020c pradhakṣyann iva lokāṃs trīn kālāntakayamopamaḥ 10,014.001 vaiśaṃpāyana uvāca 10,014.001a iṅgitenaiva dāśārhas tam abhiprāyam āditaḥ 10,014.001c drauṇer buddhvā mahābāhur arjunaṃ pratyabhāṣata 10,014.002a arjunārjuna yad divyam astraṃ te hṛdi vartate 10,014.002c droṇopadiṣṭaṃ tasyāyaṃ kālaḥ saṃprati pāṇḍava 10,014.003a bhrātṝṇām ātmanaś caiva paritrāṇāya bhārata 10,014.003c visṛjaitat tvam apy ājāv astram astranivāraṇam 10,014.004a keśavenaivam uktas tu pāṇḍavaḥ paravīrahā 10,014.004c avātarad rathāt tūrṇaṃ pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ 10,014.005a pūrvam ācāryaputrāya tato 'nantaram ātmane 10,014.005c bhrātṛbhyaś caiva sarvebhyaḥ svastīty uktvā paraṃtapaḥ 10,014.006a devatābhyo namaskṛtya gurubhyaś caiva sarvaśaḥ 10,014.006c utsasarja śivaṃ dhyāyann astram astreṇa śāmyatām 10,014.007a tatas tad astraṃ sahasā sṛṣṭaṃ gāṇḍīvadhanvanā 10,014.007c prajajvāla mahārciṣmad yugāntānalasaṃnibham 10,014.008a tathaiva droṇaputrasya tad astraṃ tigmatejasaḥ 10,014.008c prajajvāla mahājvālaṃ tejomaṇḍalasaṃvṛtam 10,014.009a nirghātā bahavaś cāsan petur ulkāḥ sahasraśaḥ 10,014.009c mahad bhayaṃ ca bhūtānāṃ sarveṣāṃ samajāyata 10,014.010a saśabdam abhavad vyoma jvālāmālākulaṃ bhṛśam 10,014.010c cacāla ca mahī kṛtsnā saparvatavanadrumā 10,014.011a te astre tejasā lokāṃs tāpayantī vyavasthite 10,014.011c maharṣī sahitau tatra darśayām āsatus tadā 10,014.012a nāradaḥ sa ca dharmātmā bharatānāṃ pitāmahaḥ 10,014.012c ubhau śamayituṃ vīrau bhāradvājadhanaṃjayau 10,014.013a tau munī sarvadharmajñau sarvabhūtahitaiṣiṇau 10,014.013c dīptayor astrayor madhye sthitau paramatejasau 10,014.014a tadantaram anādhṛṣyāv upagamya yaśasvinau 10,014.014c āstām ṛṣivarau tatra jvalitāv iva pāvakau 10,014.015a prāṇabhṛdbhir anādhṛṣyau devadānavasaṃmatau 10,014.015c astratejaḥ śamayituṃ lokānāṃ hitakāmyayā 10,014.016 ṛṣī ūcatuḥ 10,014.016a nānāśastravidaḥ pūrve ye 'py atītā mahārathāḥ 10,014.016a*0062_01 saṃjahāra haṃ [śaraṃ] divyaṃ tvaramāṇo mahārathāḥ[thaḥ] 10,014.016c naitad astraṃ manuṣyeṣu taiḥ prayuktaṃ kathaṃ cana 10,014.016c*0063_01 kim idaṃ sāhasaṃ vīrau kṛtavantau mahātyayam 10,015.001 vaiśaṃpāyana uvāca 10,015.001a dṛṣṭvaiva naraśārdūlas tāv agnisamatejasau 10,015.001a*0064_01 gāṇḍīvadhanvā saṃcintya prāptakālaṃ mahārathaḥ 10,015.001c saṃjahāra śaraṃ divyaṃ tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ 10,015.002a uvāca vadatāṃ śreṣṭhas tāv ṛṣī prāñjalis tadā 10,015.002c prayuktam astram astreṇa śāmyatām iti vai mayā 10,015.003a saṃhṛte paramāstre 'smin sarvān asmān aśeṣataḥ 10,015.003c pāpakarmā dhruvaṃ drauṇiḥ pradhakṣyaty astratejasā 10,015.004a atra yad dhitam asmākaṃ lokānāṃ caiva sarvathā 10,015.004c bhavantau devasaṃkāśau tathā saṃhartum arhataḥ 10,015.005a ity uktvā saṃjahārāstraṃ punar eva dhanaṃjayaḥ 10,015.005c saṃhāro duṣkaras tasya devair api hi saṃyuge 10,015.006a visṛṣṭasya raṇe tasya paramāstrasya saṃgrahe 10,015.006c na śaktaḥ pāṇḍavād anyaḥ sākṣād api śatakratuḥ 10,015.007a brahmatejobhavaṃ tad dhi visṛṣṭam akṛtātmanā 10,015.007c na śakyam āvartayituṃ brahmacārivratād ṛte 10,015.008a acīrṇabrahmacaryo yaḥ sṛṣṭvāvartayate punaḥ 10,015.008c tad astraṃ sānubandhasya mūrdhānaṃ tasya kṛntati 10,015.009a brahmacārī vratī cāpi duravāpam avāpya tat 10,015.009c paramavyasanārto 'pi nārjuno 'straṃ vyamuñcata 10,015.010a satyavratadharaḥ śūro brahmacārī ca pāṇḍavaḥ 10,015.010c guruvartī ca tenāstraṃ saṃjahārārjunaḥ punaḥ 10,015.011a drauṇir apy atha saṃprekṣya tāv ṛṣī purataḥ sthitau 10,015.011c na śaśāka punar ghoram astraṃ saṃhartum āhave 10,015.012a aśaktaḥ pratisaṃhāre paramāstrasya saṃyuge 10,015.012c drauṇir dīnamanā rājan dvaipāyanam abhāṣata 10,015.013a uttamavyasanārtena prāṇatrāṇam abhīpsunā 10,015.013c mayaitad astram utsṛṣṭaṃ bhīmasenabhayān mune 10,015.014a adharmaś ca kṛto 'nena dhārtarāṣṭraṃ jighāṃsatā 10,015.014c mithyācāreṇa bhagavan bhīmasenena saṃyuge 10,015.015a ataḥ sṛṣṭam idaṃ brahman mayāstram akṛtātmanā 10,015.015c tasya bhūyo 'dya saṃhāraṃ kartuṃ nāham ihotsahe 10,015.016a visṛṣṭaṃ hi mayā divyam etad astraṃ durāsadam 10,015.016c apāṇḍavāyeti mune vahnitejo 'numantrya vai 10,015.017a tad idaṃ pāṇḍaveyānām antakāyābhisaṃhitam 10,015.017c adya pāṇḍusutān sarvāñ jīvitād bhraṃśayiṣyati 10,015.018a kṛtaṃ pāpam idaṃ brahman roṣāviṣṭena cetasā 10,015.018c vadham āśāsya pārthānāṃ mayāstraṃ sṛjatā raṇe 10,015.019 vyāsa uvāca 10,015.019a astraṃ brahmaśiras tāta vidvān pārtho dhanaṃjayaḥ 10,015.019c utsṛṣṭavān na roṣeṇa na vadhāya tavāhave 10,015.020a astram astreṇa tu raṇe tava saṃśamayiṣyatā 10,015.020c visṛṣṭam arjunenedaṃ punaś ca pratisaṃhṛtam 10,015.021a brahmāstram apy avāpyaitad upadeśāt pitus tava 10,015.021c kṣatradharmān mahābāhur nākampata dhanaṃjayaḥ 10,015.022a evaṃ dhṛtimataḥ sādhoḥ sarvāstraviduṣaḥ sataḥ 10,015.022c sabhrātṛbandhoḥ kasmāt tvaṃ vadham asya cikīrṣasi 10,015.023a astraṃ brahmaśiro yatra paramāstreṇa vadhyate 10,015.023c samā dvādaśa parjanyas tad rāṣṭraṃ nābhivarṣati 10,015.024a etadarthaṃ mahābāhuḥ śaktimān api pāṇḍavaḥ 10,015.024c na vihanty etad astraṃ te prajāhitacikīrṣayā 10,015.025a pāṇḍavās tvaṃ ca rāṣṭraṃ ca sadā saṃrakṣyam eva naḥ 10,015.025c tasmāt saṃhara divyaṃ tvam astram etan mahābhuja 10,015.026a aroṣas tava caivāstu pārthāḥ santu nirāmayāḥ 10,015.026c na hy adharmeṇa rājarṣiḥ pāṇḍavo jetum icchati 10,015.027a maṇiṃ caitaṃ prayacchaibhyo yas te śirasi tiṣṭhati 10,015.027c etad ādāya te prāṇān pratidāsyanti pāṇḍavāḥ 10,015.028 drauṇir uvāca 10,015.028a pāṇḍavair yāni ratnāni yac cānyat kauravair dhanam 10,015.028c avāptānīha tebhyo 'yaṃ maṇir mama viśiṣyate 10,015.029a yam ābadhya bhayaṃ nāsti śastravyādhikṣudhāśrayam 10,015.029c devebhyo dānavebhyo vā nāgebhyo vā kathaṃ cana 10,015.030a na ca rakṣogaṇabhayaṃ na taskarabhayaṃ tathā 10,015.030c evaṃvīryo maṇir ayaṃ na me tyājyaḥ kathaṃ cana 10,015.031a yat tu me bhagavān āha tan me kāryam anantaram 10,015.031c ayaṃ maṇir ayaṃ cāham iṣīkā nipatiṣyati 10,015.031c*0065_01 na ca śakto 'smi bhagavan saṃhartuṃ punar udyatam 10,015.031c*0065_02 etad astram ataś caiva garbheṣu visṛjāmy aham 10,015.031c*0065_03 na ca vākyaṃ bhagavato na kariṣye mahāmune 10,015.031c*0066_01 prāha droṇasutaṃ tatra vyāsaḥ paramadurmanāḥ 10,015.031e garbheṣu pāṇḍaveyānām amoghaṃ caitad udyatam 10,015.032 vyāsa uvāca 10,015.032a evaṃ kuru na cānyā te buddhiḥ kāryā kadā cana 10,015.032c garbheṣu pāṇḍaveyānāṃ visṛjyaitad upārama 10,015.033 vaiśaṃpāyana uvāca 10,015.033a tataḥ paramam astraṃ tad aśvatthāmā bhṛśāturaḥ 10,015.033c dvaipāyanavacaḥ śrutvā garbheṣu pramumoca ha 10,015.033c*0067_01 tam uvāca hṛṣīkeśaḥ pāṇḍavānāṃ hite rataḥ 10,015.033c*0067_02 bhaviṣyam ekam utsṛjya garbheṣv astraṃ nipātyatām 10,015.033c*0067_03 aham ekaṃ dadāmy eṣāṃ piṇḍadaṃ kīrtivardhanam 10,015.033c*0067_04 rājarṣiṃ puṇyakarmāṇam anekakratuyājinam 10,015.033c*0067_05 evaṃ kuru na cānyā te buddhiḥ kāryā kathaṃ cana 10,015.033c*0067_06 ā garbhāt pāṇḍaveyānāṃ kṛtvā pātaṃ vinaṅkṣyati 10,016.001 vaiśaṃpāyana uvāca 10,016.001a tad ājñāya hṛṣīkeśo visṛṣṭaṃ pāpakarmaṇā 10,016.001c hṛṣyamāṇa idaṃ vākyaṃ drauṇiṃ pratyabravīt tadā 10,016.002a virāṭasya sutāṃ pūrvaṃ snuṣāṃ gāṇḍīvadhanvanaḥ 10,016.002c upaplavyagatāṃ dṛṣṭvā vratavān brāhmaṇo 'bravīt 10,016.003a parikṣīṇeṣu kuruṣu putras tava janiṣyati 10,016.003c etad asya parikṣittvaṃ garbhasthasya bhaviṣyati 10,016.004a tasya tad vacanaṃ sādhoḥ satyam eva bhaviṣyati 10,016.004c parikṣid bhavitā hy eṣāṃ punar vaṃśakaraḥ sutaḥ 10,016.005a evaṃ bruvāṇaṃ govindaṃ sātvatapravaraṃ tadā 10,016.005c drauṇiḥ paramasaṃrabdhaḥ pratyuvācedam uttaram 10,016.006a naitad evaṃ yathāttha tvaṃ pakṣapātena keśava 10,016.006c vacanaṃ puṇḍarīkākṣa na ca madvākyam anyathā 10,016.007a patiṣyaty etad astraṃ hi garbhe tasyā mayodyatam 10,016.007c virāṭaduhituḥ kṛṣṇa yāṃ tvaṃ rakṣitum icchasi 10,016.008 vāsudeva uvāca 10,016.008a amoghaḥ paramāstrasya pātas tasya bhaviṣyati 10,016.008a*0068_01 abhimanyoḥ sṛjaiṣīkāṃ garbhasthaḥ śāmyatāṃ śiśuḥ 10,016.008a*0068_02 aham etaṃ mṛtaṃ jātaṃ jīvayiṣyāmi bālakam 10,016.008c sa tu garbho mṛto jāto dīrgham āyur avāpsyati 10,016.008c*0069_01 ity uktaḥ pratyuvācedaṃ droṇaputraḥ smayann iva 10,016.008c*0069_02 yady astradagdhaṃ govinda jīvayasy evam astv iti 10,016.009a tvāṃ tu kāpuruṣaṃ pāpaṃ viduḥ sarve manīṣiṇaḥ 10,016.009c asakṛt pāpakarmāṇaṃ bālajīvitaghātakam 10,016.010a tasmāt tvam asya pāpasya karmaṇaḥ phalam āpnuhi 10,016.010c trīṇi varṣasahasrāṇi cariṣyasi mahīm imām 10,016.010e aprāpnuvan kva cit kāṃ cit saṃvidaṃ jātu kena cit 10,016.011a nirjanān asahāyas tvaṃ deśān pravicariṣyasi 10,016.011c bhavitrī na hi te kṣudra janamadhyeṣu saṃsthitiḥ 10,016.012a pūyaśoṇitagandhī ca durgakāntārasaṃśrayaḥ 10,016.012c vicariṣyasi pāpātman sarvavyādhisamanvitaḥ 10,016.013a vayaḥ prāpya parikṣit tu vedavratam avāpya ca 10,016.013c kṛpāc chāradvatād vīraḥ sarvāstrāṇy upalapsyate 10,016.014a viditvā paramāstrāṇi kṣatradharmavrate sthitaḥ 10,016.014c ṣaṣṭiṃ varṣāṇi dharmātmā vasudhāṃ pālayiṣyati 10,016.015a itaś cordhvaṃ mahābāhuḥ kururājo bhaviṣyati 10,016.015b*0071_01 prayayau jāhnavīkacchāt kṣiptāstraś cottarāṃ diśam 10,016.015c parikṣin nāma nṛpatir miṣatas te sudurmate 10,016.015c*0070_01 ahaṃ taṃ jīvayiṣyāmi dagdham astrāgnitejasā 10,016.015e paśya me tapaso vīryaṃ satyasya ca narādhama 10,016.016 vyāsa uvāca 10,016.016a yasmād anādṛtya kṛtaṃ tvayāsmān karma dāruṇam 10,016.016c brāhmaṇasya sataś caiva yasmāt te vṛttam īdṛśam 10,016.017a tasmād yad devakīputra uktavān uttamaṃ vacaḥ 10,016.017c asaṃśayaṃ te tad bhāvi kṣudrakarman vrajāśv itaḥ 10,016.018 aśvatthāmovāca 10,016.018a sahaiva bhavatā brahman sthāsyāmi puruṣeṣv aham 10,016.018c satyavāg astu bhagavān ayaṃ ca puruṣottamaḥ 10,016.019 vaiśaṃpāyana uvāca 10,016.019a pradāyātha maṇiṃ drauṇiḥ pāṇḍavānāṃ mahātmanām 10,016.019c jagāma vimanās teṣāṃ sarveṣāṃ paśyatāṃ vanam 10,016.020a pāṇḍavāś cāpi govindaṃ puraskṛtya hatadviṣaḥ 10,016.020c kṛṣṇadvaipāyanaṃ caiva nāradaṃ ca mahāmunim 10,016.021a droṇaputrasya sahajaṃ maṇim ādāya satvarāḥ 10,016.021c draupadīm abhyadhāvanta prāyopetāṃ manasvinīm 10,016.022a tatas te puruṣavyāghrāḥ sadaśvair anilopamaiḥ 10,016.022c abhyayuḥ sahadāśārhāḥ śibiraṃ punar eva ha 10,016.023a avatīrya rathābhyāṃ tu tvaramāṇā mahārathāḥ 10,016.023c dadṛśur draupadīṃ kṛṣṇām ārtām ārtatarāḥ svayam 10,016.024a tām upetya nirānandāṃ duḥkhaśokasamanvitām 10,016.024c parivārya vyatiṣṭhanta pāṇḍavāḥ sahakeśavāḥ 10,016.025a tato rājñābhyanujñāto bhīmaseno mahābalaḥ 10,016.025c pradadau tu maṇiṃ divyaṃ vacanaṃ cedam abravīt 10,016.026a ayaṃ bhadre tava maṇiḥ putrahantā jitaḥ sa te 10,016.026c uttiṣṭha śokam utsṛjya kṣatradharmam anusmara 10,016.027a prayāṇe vāsudevasya śamārtham asitekṣaṇe 10,016.027c yāny uktāni tvayā bhīru vākyāni madhughātinaḥ 10,016.028a naiva me patayaḥ santi na putrā bhrātaro na ca 10,016.028c naiva tvam api govinda śamam icchati rājani 10,016.029a uktavaty asi dhīrāṇi vākyāni puruṣottamam 10,016.029c kṣatradharmānurūpāṇi tāni saṃsmartum arhasi 10,016.030a hato duryodhanaḥ pāpo rājyasya paripanthakaḥ 10,016.030c duḥśāsanasya rudhiraṃ pītaṃ visphurato mayā 10,016.031a vairasya gatam ānṛṇyaṃ na sma vācyā vivakṣatām 10,016.031c jitvā mukto droṇaputro brāhmaṇyād gauraveṇa ca 10,016.032a yaśo 'sya pātitaṃ devi śarīraṃ tv avaśeṣitam 10,016.032c viyojitaś ca maṇinā nyāsitaś cāyudhaṃ bhuvi 10,016.033 draupady uvāca 10,016.033a kevalānṛṇyam āptāsmi guruputro gurur mama 10,016.033c śirasy etaṃ maṇiṃ rājā pratibadhnātu bhārata 10,016.034 vaiśaṃpāyana uvāca 10,016.034a taṃ gṛhītvā tato rājā śirasy evākarot tadā 10,016.034c guror ucchiṣṭam ity eva draupadyā vacanād api 10,016.035a tato divyaṃ maṇivaraṃ śirasā dhārayan prabhuḥ 10,016.035c śuśubhe sa mahārājaḥ sacandra iva parvataḥ 10,016.036a uttasthau putraśokārtā tataḥ kṛṣṇā manasvinī 10,016.036c kṛṣṇaṃ cāpi mahābāhuṃ paryapṛcchata dharmarāṭ 10,017.001 vaiśaṃpāyana uvāca 10,017.001a hateṣu sarvasainyeṣu sauptike tai rathais tribhiḥ 10,017.001c śocan yudhiṣṭhiro rājā dāśārham idam abravīt 10,017.002a kathaṃ nu kṛṣṇa pāpena kṣudreṇākliṣṭakarmaṇā 10,017.002c drauṇinā nihatāḥ sarve mama putrā mahārathāḥ 10,017.003a tathā kṛtāstrā vikrāntāḥ sahasraśatayodhinaḥ 10,017.003c drupadasyātmajāś caiva droṇaputreṇa pātitāḥ 10,017.004a yasya droṇo maheṣvāso na prādād āhave mukham 10,017.004c taṃ jaghne rathināṃ śreṣṭhaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ kathaṃ nu saḥ 10,017.005a kiṃ nu tena kṛtaṃ karma tathāyuktaṃ nararṣabha 10,017.005c yad ekaḥ śibiraṃ sarvam avadhīn no guroḥ sutaḥ 10,017.006 vāsudeva uvāca 10,017.006a nūnaṃ sa devadevānām īśvareśvaram avyayam 10,017.006c jagāma śaraṇaṃ drauṇir ekas tenāvadhīd bahūn 10,017.007a prasanno hi mahādevo dadyād amaratām api 10,017.007c vīryaṃ ca giriśo dadyād yenendram api śātayet 10,017.008a vedāhaṃ hi mahādevaṃ tattvena bharatarṣabha 10,017.008c yāni cāsya purāṇāni karmāṇi vividhāny uta 10,017.009a ādir eṣa hi bhūtānāṃ madhyam antaś ca bhārata 10,017.009c viceṣṭate jagac cedaṃ sarvam asyaiva karmaṇā 10,017.010a evaṃ sisṛkṣur bhūtāni dadarśa prathamaṃ vibhuḥ 10,017.010c pitāmaho 'bravīc cainaṃ bhūtāni sṛja māciram 10,017.011a harikeśas tathety uktvā bhūtānāṃ doṣadarśivān 10,017.011c dīrghakālaṃ tapas tepe magno 'mbhasi mahātapāḥ 10,017.012a sumahāntaṃ tataḥ kālaṃ pratīkṣyainaṃ pitāmahaḥ 10,017.012c sraṣṭāraṃ sarvabhūtānāṃ sasarja manasāparam 10,017.013a so 'bravīt pitaraṃ dṛṣṭvā giriśaṃ magnam ambhasi 10,017.013c yadi me nāgrajas tv anyas tataḥ srakṣyāmy ahaṃ prajāḥ 10,017.014a tam abravīt pitā nāsti tvad anyaḥ puruṣo 'grajaḥ 10,017.014c sthāṇur eṣa jale magno visrabdhaḥ kuru vai kṛtim 10,017.015a sa bhūtāny asṛjat sapta dakṣādīṃs tu prajāpatīn 10,017.015c yair imaṃ vyakarot sarvaṃ bhūtagrāmaṃ caturvidham 10,017.016a tāḥ sṛṣṭamātrāḥ kṣudhitāḥ prajāḥ sarvāḥ prajāpatim 10,017.016c bibhakṣayiṣavo rājan sahasā prādravaṃs tadā 10,017.017a sa bhakṣyamāṇas trāṇārthī pitāmaham upādravat 10,017.017c ābhyo māṃ bhagavān pātu vṛttir āsāṃ vidhīyatām 10,017.018a tatas tābhyo dadāv annam oṣadhīḥ sthāvarāṇi ca 10,017.018c jaṅgamāni ca bhūtāni durbalāni balīyasām 10,017.019a vihitānnāḥ prajās tās tu jagmus tuṣṭā yathāgatam 10,017.019c tato vavṛdhire rājan prītimatyaḥ svayoniṣu 10,017.020a bhūtagrāme vivṛddhe tu tuṣṭe lokagurāv api 10,017.020c udatiṣṭhaj jalāj jyeṣṭhaḥ prajāś cemā dadarśa saḥ 10,017.021a bahurūpāḥ prajā dṛṣṭvā vivṛddhāḥ svena tejasā 10,017.021c cukrodha bhagavān rudro liṅgaṃ svaṃ cāpy avidhyata 10,017.022a tat praviddhaṃ tadā bhūmau tathaiva pratyatiṣṭhata 10,017.022c tam uvācāvyayo brahmā vacobhiḥ śamayann iva 10,017.023a kiṃ kṛtaṃ salile śarva cirakālaṃ sthitena te 10,017.023c kimarthaṃ caitad utpāṭya bhūmau liṅgaṃ praveritam 10,017.024a so 'bravīj jātasaṃrambhas tadā lokagurur gurum 10,017.024c prajāḥ sṛṣṭāḥ pareṇemāḥ kiṃ kariṣyāmy anena vai 10,017.025a tapasādhigataṃ cānnaṃ prajārthaṃ me pitāmaha 10,017.025c oṣadhyaḥ parivarteran yathaiva satataṃ prajāḥ 10,017.026a evam uktvā tu saṃkruddho jagāma vimanā bhavaḥ 10,017.026c girer muñjavataḥ pādaṃ tapas taptuṃ mahātapāḥ 10,018.001 vāsudeva uvāca 10,018.001a tato devayuge 'tīte devā vai samakalpayan 10,018.001c yajñaṃ vedapramāṇena vidhivad yaṣṭum īpsavaḥ 10,018.002a kalpayām āsur avyagrā deśān yajñocitāṃs tataḥ 10,018.002c bhāgārhā devatāś caiva yajñiyaṃ dravyam eva ca 10,018.003a tā vai rudram ajānantyo yāthātathyena devatāḥ 10,018.003c nākalpayanta devasya sthāṇor bhāgaṃ narādhipa 10,018.004a so 'kalpyamāne bhāge tu kṛttivāsā makhe 'maraiḥ 10,018.004c tarasā bhāgam anvicchan dhanur ādau sasarja ha 10,018.005a lokayajñaḥ kriyāyajño gṛhayajñaḥ sanātanaḥ 10,018.005c pañcabhūtamayo yajño nṛyajñaś caiva pañcamaḥ 10,018.006a lokayajñena yajñaiṣī kapardī vidadhe dhanuḥ 10,018.006c dhanuḥ sṛṣṭam abhūt tasya pañcakiṣkupramāṇataḥ 10,018.007a vaṣaṭkāro 'bhavaj jyā tu dhanuṣas tasya bhārata 10,018.007c yajñāṅgāni ca catvāri tasya saṃhanane 'bhavan 10,018.008a tataḥ kruddho mahādevas tad upādāya kārmukam 10,018.008c ājagāmātha tatraiva yatra devāḥ samījire 10,018.009a tam āttakārmukaṃ dṛṣṭvā brahmacāriṇam avyayam 10,018.009c vivyathe pṛthivī devī parvatāś ca cakampire 10,018.010a na vavau pavanaś caiva nāgnir jajvāla caidhitaḥ 10,018.010c vyabhramac cāpi saṃvignaṃ divi nakṣatramaṇḍalam 10,018.011a na babhau bhāskaraś cāpi somaḥ śrīmuktamaṇḍalaḥ 10,018.011c timireṇākulaṃ sarvam ākāśaṃ cābhavad vṛtam 10,018.012a abhibhūtās tato devā viṣayān na prajajñire 10,018.012c na pratyabhāc ca yajñas tān vedā babhraṃśire tadā 10,018.013a tataḥ sa yajñaṃ raudreṇa vivyādha hṛdi patriṇā 10,018.013c apakrāntas tato yajño mṛgo bhūtvā sapāvakaḥ 10,018.014a sa tu tenaiva rūpeṇa divaṃ prāpya vyarocata 10,018.014c anvīyamāno rudreṇa yudhiṣṭhira nabhastale 10,018.015a apakrānte tato yajñe saṃjñā na pratyabhāt surān 10,018.015c naṣṭasaṃjñeṣu deveṣu na prajñāyata kiṃ cana 10,018.016a tryambakaḥ savitur bāhū bhagasya nayane tathā 10,018.016c pūṣṇaś ca daśanān kruddho dhanuṣkoṭyā vyaśātayat 10,018.017a prādravanta tato devā yajñāṅgāni ca sarvaśaḥ 10,018.017c ke cit tatraiva ghūrṇanto gatāsava ivābhavan 10,018.018a sa tu vidrāvya tat sarvaṃ śitikaṇṭho 'vahasya ca 10,018.018c avaṣṭabhya dhanuṣkoṭiṃ rurodha vibudhāṃs tataḥ 10,018.019a tato vāg amarair uktā jyāṃ tasya dhanuṣo 'cchinat 10,018.019c atha tat sahasā rājaṃś chinnajyaṃ visphurad dhanuḥ 10,018.020a tato vidhanuṣaṃ devā devaśreṣṭham upāgaman 10,018.020c śaraṇaṃ saha yajñena prasādaṃ cākarot prabhuḥ 10,018.021a tataḥ prasanno bhagavān prāsyat kopaṃ jalāśaye 10,018.021c sa jalaṃ pāvako bhūtvā śoṣayaty aniśaṃ prabho 10,018.022a bhagasya nayane caiva bāhū ca savitus tathā 10,018.022c prādāt pūṣṇaś ca daśanān punar yajñaṃ ca pāṇḍava 10,018.023a tataḥ sarvam idaṃ svasthaṃ babhūva punar eva ha 10,018.023c sarvāṇi ca havīṃṣy asya devā bhāgam akalpayan 10,018.024a tasmin kruddhe 'bhavat sarvam asvasthaṃ bhuvanaṃ vibho 10,018.024c prasanne ca punaḥ svasthaṃ sa prasanno 'sya vīryavān 10,018.025a tatas te nihatāḥ sarve tava putrā mahārathāḥ 10,018.025c anye ca bahavaḥ śūrāḥ pāñcālāś ca sahānugāḥ 10,018.026a na tan manasi kartavyaṃ na hi tad drauṇinā kṛtam 10,018.026c mahādevaprasādaḥ sa kuru kāryam anantaram