12,001.000*0001_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 12,001.000*0001_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet 12,001.000*0002_01 dvaipāyanauṣṭhapuṭaniḥsṛtam aprameyaṃ 12,001.000*0002_02 puṇyaṃ pavitram atha pāpaharaṃ śivaṃ ca 12,001.000*0002_03 yo bhārataṃ samadhigacchati vācyamānaṃ 12,001.000*0002_04 kiṃ tasya puṣkarajalair abhiṣecanena 12,001.000*0002_05 yo gośataṃ kaṇa[na]kaśṛṅgamayaṃ dadāti 12,001.000*0002_06 viprāya vedaviduṣe ca bahuśrutāya 12,001.000*0002_07 ekāṃ ca bhāratakathāṃ śṛṇuyāt samagrāṃ 12,001.000*0002_08 tulyaṃ phalaṃ bhavati tasya ca tasya ceti 12,001.000*0003_01 vyāsaṃ vasiṣṭhanaptāraṃ śakteḥ pautram akalmaṣam 12,001.000*0003_02 parāśarātmajaṃ vande śukatātaṃ taponidhim 12,001.000*0003_03 vyāsāya viṣṇurūpāya vyāsarūpāya viṣṇave 12,001.000*0003_04 namo vai brahmanidhaye vāsiṣṭhāya namo namaḥ 12,001.000*0003_05 namo dharmāya mahate namaḥ kṛṣṇāya vedhase 12,001.000*0003_06 brāhmaṇebhyo namaskṛtya dharmān vakṣyāmi śāśvatān 12,001.000*0003_07 namo bhagavate tasmai vyāsāyāmitatejase 12,001.000*0003_08 yasya prasādād vakṣyāmi nārāyaṇakathām imām 12,001.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,001.001a kṛtodakās te suhṛdāṃ sarveṣāṃ pāṇḍunandanāḥ 12,001.001c viduro dhṛtarāṣṭraś ca sarvāś ca bharatastriyaḥ 12,001.002a tatra te sumahātmāno nyavasan kurunandanāḥ 12,001.002c śaucaṃ nivartayiṣyanto māsam ekaṃ bahiḥ purāt 12,001.003a kṛtodakaṃ tu rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram 12,001.003c abhijagmur mahātmānaḥ siddhā brahmarṣisattamāḥ 12,001.004a dvaipāyano nāradaś ca devalaś ca mahān ṛṣiḥ 12,001.004c devasthānaś ca kaṇvaś ca teṣāṃ śiṣyāś ca sattamāḥ 12,001.005a anye ca vedavidvāṃsaḥ kṛtaprajñā dvijātayaḥ 12,001.005c gṛhasthāḥ snātakāḥ sarve dadṛśuḥ kurusattamam 12,001.006a abhigamya mahātmānaḥ pūjitāś ca yathāvidhi 12,001.006c āsaneṣu mahārheṣu viviśus te maharṣayaḥ 12,001.007a pratigṛhya tataḥ pūjāṃ tatkālasadṛśīṃ tadā 12,001.007c paryupāsan yathānyāyaṃ parivārya yudhiṣṭhiram 12,001.008a puṇye bhāgīrathītīre śokavyākulacetasam 12,001.008c āśvāsayanto rājānaṃ viprāḥ śatasahasraśaḥ 12,001.009a nāradas tv abravīt kāle dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram 12,001.009c vicārya munibhiḥ sārdhaṃ tatkālasadṛśaṃ vacaḥ 12,001.010a bhavato bāhuvīryeṇa prasādān mādhavasya ca 12,001.010c jiteyam avaniḥ kṛtsnā dharmeṇa ca yudhiṣṭhira 12,001.011a diṣṭyā muktāḥ stha saṃgrāmād asmāl lokabhayaṃkarāt 12,001.011c kṣatradharmarataś cāpi kaccin modasi pāṇḍava 12,001.012a kaccic ca nihatāmitraḥ prīṇāsi suhṛdo nṛpa 12,001.012c kaccic chriyam imāṃ prāpya na tvāṃ śokaḥ prabādhate 12,001.013 yudhiṣṭhira uvāca 12,001.013a vijiteyaṃ mahī kṛtsnā kṛṣṇabāhubalāśrayāt 12,001.013c brāhmaṇānāṃ prasādena bhīmārjunabalena ca 12,001.014a idaṃ tu me mahad duḥkhaṃ vartate hṛdi nityadā 12,001.014c kṛtvā jñātikṣayam imaṃ mahāntaṃ lobhakāritam 12,001.015a saubhadraṃ draupadeyāṃś ca ghātayitvā priyān sutān 12,001.015c jayo 'yam ajayākāro bhagavan pratibhāti me 12,001.016a kiṃ nu vakṣyati vārṣṇeyī vadhūr me madhusūdanam 12,001.016c dvārakāvāsinī kṛṣṇam itaḥ pratigataṃ harim 12,001.017a draupadī hataputreyaṃ kṛpaṇā hatabāndhavā 12,001.017c asmatpriyahite yuktā bhūyaḥ pīḍayatīva mām 12,001.018a idam anyac ca bhagavan yat tvāṃ vakṣyāmi nārada 12,001.018c mantrasaṃvaraṇenāsmi kuntyā duḥkhena yojitaḥ 12,001.019a yo 'sau nāgāyutabalo loke 'pratiratho raṇe 12,001.019c siṃhakhelagatir dhīmān ghṛṇī dānto yatavrataḥ 12,001.020a āśrayo dhārtarāṣṭrāṇāṃ mānī tīkṣṇaparākramaḥ 12,001.020c amarṣī nityasaṃrambhī kṣeptāsmākaṃ raṇe raṇe 12,001.021a śīghrāstraś citrayodhī ca kṛtī cādbhutavikramaḥ 12,001.021c gūḍhotpannaḥ sutaḥ kuntyā bhrātāsmākaṃ ca sodaraḥ 12,001.022a toyakarmaṇi yaṃ kuntī kathayām āsa sūryajam 12,001.022c putraṃ sarvaguṇopetam avakīrṇaṃ jale purā 12,001.022d*0004_01 mañjūṣāyāṃ samādhāya gaṅgāsrotasy amajjayat 12,001.023a yaṃ sūtaputraṃ loko 'yaṃ rādheyaṃ cāpy amanyata 12,001.023c sa jyeṣṭhaputraḥ kuntyā vai bhrātāsmākaṃ ca mātṛjaḥ 12,001.024a ajānatā mayā saṃkhye rājyalubdhena ghātitaḥ 12,001.024c tan me dahati gātrāṇi tūlarāśim ivānalaḥ 12,001.025a na hi taṃ veda pārtho 'pi bhrātaraṃ śvetavāhanaḥ 12,001.025c nāhaṃ na bhīmo na yamau sa tv asmān veda suvrataḥ 12,001.026a gatā kila pṛthā tasya sakāśam iti naḥ śrutam 12,001.026c asmākaṃ śamakāmā vai tvaṃ ca putro mamety atha 12,001.027a pṛthāyā na kṛtaḥ kāmas tena cāpi mahātmanā 12,001.027c atipaścād idaṃ mātary avocad iti naḥ śrutam 12,001.028a na hi śakṣyāmy ahaṃ tyaktuṃ nṛpaṃ duryodhanaṃ raṇe 12,001.028c anāryaṃ ca nṛśaṃsaṃ ca kṛtaghnaṃ ca hi me bhavet 12,001.029a yudhiṣṭhireṇa saṃdhiṃ ca yadi kuryāṃ mate tava 12,001.029c bhīto raṇe śvetavāhād iti māṃ maṃsyate janaḥ 12,001.030a so 'haṃ nirjitya samare vijayaṃ sahakeśavam 12,001.030c saṃdhāsye dharmaputreṇa paścād iti ca so 'bravīt 12,001.031a tam avocat kila pṛthā punaḥ pṛthulavakṣasam 12,001.031c caturṇām abhayaṃ dehi kāmaṃ yudhyasva phalgunam 12,001.032a so 'bravīn mātaraṃ dhīmān vepamānaḥ kṛtāñjaliḥ 12,001.032c prāptān viṣahyāṃś caturo na haniṣyāmi te sutān 12,001.033a pañcaiva hi sutā mātar bhaviṣyanti hi te dhruvam 12,001.033c sakarṇā vā hate pārthe sārjunā vā hate mayi 12,001.034a taṃ putragṛddhinī bhūyo mātā putram athābravīt 12,001.034c bhrātṝṇāṃ svasti kurvīthā yeṣāṃ svasti cikīrṣasi 12,001.035a tam evam uktvā tu pṛthā visṛjyopayayau gṛhān 12,001.035c so 'rjunena hato vīro bhrātā bhrātrā sahodaraḥ 12,001.036a na caiva vivṛto mantraḥ pṛthāyās tasya vā mune 12,001.036c atha śūro maheṣvāsaḥ pārthenāsau nipātitaḥ 12,001.037a ahaṃ tv ajñāsiṣaṃ paścāt svasodaryaṃ dvijottama 12,001.037c pūrvajaṃ bhrātaraṃ karṇaṃ pṛthāyā vacanāt prabho 12,001.038a tena me dūyate 'tīva hṛdayaṃ bhrātṛghātinaḥ 12,001.038c karṇārjunasahāyo 'haṃ jayeyam api vāsavam 12,001.039a sabhāyāṃ kliśyamānasya dhārtarāṣṭrair durātmabhiḥ 12,001.039c sahasotpatitaḥ krodhaḥ karṇaṃ dṛṣṭvā praśāmyati 12,001.040a yadā hy asya giro rūkṣāḥ śṛṇomi kaṭukodayāḥ 12,001.040c sabhāyāṃ gadato dyūte duryodhanahitaiṣiṇaḥ 12,001.041a tadā naśyati me krodhaḥ pādau tasya nirīkṣya ha 12,001.041c kuntyā hi sadṛśau pādau karṇasyeti matir mama 12,001.042a sādṛśyahetum anvicchan pṛthāyās tava caiva ha 12,001.042c kāraṇaṃ nādhigacchāmi kathaṃ cid api cintayan 12,001.043a kathaṃ nu tasya saṃgrāme pṛthivī cakram agrasat 12,001.043c kathaṃ ca śapto bhrātā me tat tvaṃ vaktum ihārhasi 12,001.044a śrotum icchāmi bhagavaṃs tvattaḥ sarvaṃ yathātatham 12,001.044c bhavān hi sarvavid vidvāṃl loke veda kṛtākṛtam 12,001.044d*0005_01 anāgate vartamāne trailokye nātra saṃśayaḥ 12,002.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,002.001a sa evam uktas tu munir nārado vadatāṃ varaḥ 12,002.001c kathayām āsa tat sarvaṃ yathā śaptaḥ sa sūtajaḥ 12,002.002a evam etan mahābāho yathā vadasi bhārata 12,002.002c na karṇārjunayoḥ kiṃ cid aviṣahyaṃ bhaved raṇe 12,002.003a guhyam etat tu devānāṃ kathayiṣyāmi te nṛpa 12,002.003c tan nibodha mahārāja yathā vṛttam idaṃ purā 12,002.004a kṣatraṃ svargaṃ kathaṃ gacchec chastrapūtam iti prabho 12,002.004c saṃgharṣajananas tasmāt kanyāgarbho vinirmitaḥ 12,002.005a sa bālas tejasā yuktaḥ sūtaputratvam āgataḥ 12,002.005c cakārāṅgirasāṃ śreṣṭhe dhanurvedaṃ gurau tava 12,002.006a sa balaṃ bhīmasenasya phalgunasya ca lāghavam 12,002.006c buddhiṃ ca tava rājendra yamayor vinayaṃ tathā 12,002.007a sakhyaṃ ca vāsudevena bālye gāṇḍivadhanvanaḥ 12,002.007c prajānām anurāgaṃ ca cintayāno vyadahyata 12,002.008a sa sakhyam agamad bālye rājñā duryodhanena vai 12,002.008c yuṣmābhir nityasaṃdviṣṭo daivāc cāpi svabhāvataḥ 12,002.009a vidyādhikam athālakṣya dhanurvede dhanaṃjayam 12,002.009c droṇaṃ rahasy upāgamya karṇo vacanam abravīt 12,002.010a brahmāstraṃ vettum icchāmi sarahasyanivartanam 12,002.010b*0006_01 aho citraṃ mahac citraṃ viparītam idaṃ jagat 12,002.010b*0006_02 yenāpatrapate sādhur asādhus tena tuṣyati 12,002.010c arjunena samo yuddhe bhaveyam iti me matiḥ 12,002.011a samaḥ putreṣu ca snehaḥ śiṣyeṣu ca tava dhruvam 12,002.011c tvatprasādān na māṃ brūyur akṛtāstraṃ vicakṣaṇāḥ 12,002.012a droṇas tathoktaḥ karṇena sāpekṣaḥ phalgunaṃ prati 12,002.012c daurātmyaṃ cāpi karṇasya viditvā tam uvāca ha 12,002.013a brahmāstraṃ brāhmaṇo vidyād yathāvac caritavrataḥ 12,002.013c kṣatriyo vā tapasvī yo nānyo vidyāt kathaṃ cana 12,002.014a ity ukto 'ṅgirasāṃ śreṣṭham āmantrya pratipūjya ca 12,002.014c jagāma sahasā rāmaṃ mahendraṃ parvataṃ prati 12,002.015a sa tu rāmam upāgamya śirasābhipraṇamya ca 12,002.015c brāhmaṇo bhārgavo 'smīti gauraveṇābhyagacchata 12,002.016a rāmas taṃ pratijagrāha pṛṣṭvā gotrādi sarvaśaḥ 12,002.016c uṣyatāṃ svāgataṃ ceti prītimāṃś cābhavad bhṛśam 12,002.017a tatra karṇasya vasato mahendre parvatottame 12,002.017c gandharvai rākṣasair yakṣair devaiś cāsīt samāgamaḥ 12,002.018a sa tatreṣv astram akarod bhṛguśreṣṭhād yathāvidhi 12,002.018c priyaś cābhavad atyarthaṃ devagandharvarakṣasām 12,002.019a sa kadā cit samudrānte vicarann āśramāntike 12,002.019c ekaḥ khaḍgadhanuṣpāṇiḥ paricakrāma sūtajaḥ 12,002.020a so 'gnihotraprasaktasya kasya cid brahmavādinaḥ 12,002.020c jaghānājñānataḥ pārtha homadhenuṃ yadṛcchayā 12,002.021a tad ajñānakṛtaṃ matvā brāhmaṇāya nyavedayat 12,002.021c karṇaḥ prasādayaṃś cainam idam ity abravīd vacaḥ 12,002.022a abuddhipūrvaṃ bhagavan dhenur eṣā hatā tava 12,002.022c mayā tatra prasādaṃ me kuruṣveti punaḥ punaḥ 12,002.023a taṃ sa vipro 'bravīt kruddho vācā nirbhartsayann iva 12,002.023c durācāra vadhārhas tvaṃ phalaṃ prāpnuhi durmate 12,002.024a yena vispardhase nityaṃ yadarthaṃ ghaṭase 'niśam 12,002.024c yudhyatas tena te pāpa bhūmiś cakraṃ grasiṣyati 12,002.025a tataś cakre mahīgraste mūrdhānaṃ te vicetasaḥ 12,002.025c pātayiṣyati vikramya śatrur gaccha narādhama 12,002.026a yatheyaṃ gaur hatā mūḍha pramattena tvayā mama 12,002.026c pramattasyaivam evānyaḥ śiras te pātayiṣyati 12,002.027a tataḥ prasādayām āsa punas taṃ dvijasattamam 12,002.027c gobhir dhanaiś ca ratnaiś ca sa cainaṃ punar abravīt 12,002.028a nedaṃ madvyāhṛtaṃ kuryāt sarvaloko 'pi vai mṛṣā 12,002.028c gaccha vā tiṣṭha vā yad vā kāryaṃ te tat samācara 12,002.029a ity ukto brāhmaṇenātha karṇo dainyād adhomukhaḥ 12,002.029c rāmam abhyāgamad bhītas tad eva manasā smaran 12,003.001 nārada uvāca 12,003.001a karṇasya bāhuvīryeṇa praśrayeṇa damena ca 12,003.001c tutoṣa bhṛguśārdūlo guruśuśrūṣayā tathā 12,003.002a tasmai sa vidhivat kṛtsnaṃ brahmāstraṃ sanivartanam 12,003.002c provācākhilam avyagraṃ tapasvī sutapasvine 12,003.003a viditāstras tataḥ karṇo ramamāṇo ''śrame bhṛgoḥ 12,003.003c cakāra vai dhanurvede yatnam adbhutavikramaḥ 12,003.004a tataḥ kadā cid rāmas tu carann āśramam antikāt 12,003.004c karṇena sahito dhīmān upavāsena karśitaḥ 12,003.005a suṣvāpa jāmadagnyo vai visrambhotpannasauhṛdaḥ 12,003.005c karṇasyotsaṅga ādhāya śiraḥ klāntamanā guruḥ 12,003.006a atha kṛmiḥ śleṣmamayo māṃsaśoṇitabhojanaḥ 12,003.006c dāruṇo dāruṇasparśaḥ karṇasyābhyāśam āgamat 12,003.007a sa tasyorum athāsādya bibheda rudhirāśanaḥ 12,003.007c na cainam aśakat kṣeptuṃ hantuṃ vāpi guror bhayāt 12,003.008a saṃdaśyamāno 'pi tathā kṛmiṇā tena bhārata 12,003.008c guruprabodhaśaṅkī ca tam upaikṣata sūtajaḥ 12,003.009a karṇas tu vedanāṃ dhairyād asahyāṃ vinigṛhya tām 12,003.009c akampann avyathaṃś caiva dhārayām āsa bhārgavam 12,003.010a yadā tu rudhireṇāṅge parispṛṣṭo bhṛgūdvahaḥ 12,003.010c tadābudhyata tejasvī saṃtaptaś cedam abravīt 12,003.011a aho 'smy aśucitāṃ prāptaḥ kim idaṃ kriyate tvayā 12,003.011c kathayasva bhayaṃ tyaktvā yāthātathyam idaṃ mama 12,003.012a tasya karṇas tadācaṣṭa kṛmiṇā paribhakṣaṇam 12,003.012c dadarśa rāmas taṃ cāpi kṛmiṃ sūkarasaṃnibham 12,003.013a aṣṭapādaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ sūcībhir iva saṃvṛtam 12,003.013c romabhiḥ saṃniruddhāṅgam alarkaṃ nāma nāmataḥ 12,003.014a sa dṛṣṭamātro rāmeṇa kṛmiḥ prāṇān avāsṛjat 12,003.014c tasminn evāsṛksaṃklinne tad adbhutam ivābhavat 12,003.015a tato 'ntarikṣe dadṛśe viśvarūpaḥ karālavān 12,003.015c rākṣaso lohitagrīvaḥ kṛṣṇāṅgo meghavāhanaḥ 12,003.016a sa rāmaṃ prāñjalir bhūtvā babhāṣe pūrṇamānasaḥ 12,003.016c svasti te bhṛguśārdūla gamiṣyāmi yathāgatam 12,003.017a mokṣito narakād asmi bhavatā munisattama 12,003.017c bhadraṃ ca te 'stu nandiś ca priyaṃ me bhavatā kṛtam 12,003.018a tam uvāca mahābāhur jāmadagnyaḥ pratāpavān 12,003.018c kas tvaṃ kasmāc ca narakaṃ pratipanno bravīhi tat 12,003.019a so 'bravīd aham āsaṃ prāg gṛtso nāma mahāsuraḥ 12,003.019c purā devayuge tāta bhṛgos tulyavayā iva 12,003.020a so 'haṃ bhṛgoḥ sudayitāṃ bhāryām apaharaṃ balāt 12,003.020c maharṣer abhiśāpena kṛmibhūto 'pataṃ bhuvi 12,003.021a abravīt tu sa māṃ krodhāt tava pūrvapitāmahaḥ 12,003.021c mūtraśleṣmāśanaḥ pāpa nirayaṃ pratipatsyase 12,003.022a śāpasyānto bhaved brahmann ity evaṃ tam athābruvam 12,003.022c bhavitā bhārgave rāma iti mām abravīd bhṛguḥ 12,003.023a so 'ham etāṃ gatiṃ prāpto yathā nakuśalaṃ tathā 12,003.023c tvayā sādho samāgamya vimuktaḥ pāpayonitaḥ 12,003.024a evam uktvā namaskṛtya yayau rāmaṃ mahāsuraḥ 12,003.024c rāmaḥ karṇaṃ tu sakrodham idaṃ vacanam abravīt 12,003.025a atiduḥkham idaṃ mūḍha na jātu brāhmaṇaḥ sahet 12,003.025c kṣatriyasyaiva te dhairyaṃ kāmayā satyam ucyatām 12,003.026a tam uvāca tataḥ karṇaḥ śāpabhītaḥ prasādayan 12,003.026c brahmakṣatrāntare sūtaṃ jātaṃ māṃ viddhi bhārgava 12,003.027a rādheyaḥ karṇa iti māṃ pravadanti janā bhuvi 12,003.027c prasādaṃ kuru me brahmann astralubdhasya bhārgava 12,003.028a pitā gurur na saṃdeho vedavidyāpradaḥ prabhuḥ 12,003.028c ato bhārgava ity uktaṃ mayā gotraṃ tavāntike 12,003.029a tam uvāca bhṛguśreṣṭhaḥ saroṣaḥ prahasann iva 12,003.029c bhūmau nipatitaṃ dīnaṃ vepamānaṃ kṛtāñjalim 12,003.030a yasmān mithyopacarito astralobhād iha tvayā 12,003.030c tasmād etad dhi te mūḍha brahmāstraṃ pratibhāsyati 12,003.031a anyatra vadhakālāt te sadṛśena sameyuṣaḥ 12,003.031c abrāhmaṇe na hi brahma dhruvaṃ tiṣṭhet kadā cana 12,003.032a gacchedānīṃ na te sthānam anṛtasyeha vidyate 12,003.032c na tvayā sadṛśo yuddhe bhavitā kśatriyo bhuvi 12,003.033a evam uktas tu rāmeṇa nyāyenopajagāma saḥ 12,003.033c duryodhanam upāgamya kṛtāstro 'smīti cābravīt 12,004.001 nārada uvāca 12,004.001a karṇas tu samavāpyaitad astraṃ bhārgavanandanāt 12,004.001c duryodhanena sahito mumude bharatarṣabha 12,004.002a tataḥ kadā cid rājānaḥ samājagmuḥ svayaṃvare 12,004.002c kaliṅgaviṣaye rājan rājñaś citrāṅgadasya ca 12,004.003a śrīmadrājapuraṃ nāma nagaraṃ tatra bhārata 12,004.003c rājānaḥ śataśas tatra kanyārthaṃ samupāgaman 12,004.004a śrutvā duryodhanas tatra sametān sarvapārthivān 12,004.004c rathena kāñcanāṅgena karṇena sahito yayau 12,004.005a tataḥ svayaṃvare tasmin saṃpravṛtte mahotsave 12,004.005c samāpetur nṛpatayaḥ kanyārthe nṛpasattama 12,004.006a śiśupālo jarāsaṃdho bhīṣmako vakra eva ca 12,004.006c kapotaromā nīlaś ca rukmī ca dṛḍhavikramaḥ 12,004.007a sṛgālaś ca mahārāja strīrājyādhipatiś ca yaḥ 12,004.007c aśokaḥ śatadhanvā ca bhojo vīraś ca nāmataḥ 12,004.008a ete cānye ca bahavo dakṣiṇāṃ diśam āśritāḥ 12,004.008c mlecchācāryāś ca rājānaḥ prācyodīcyāś ca bhārata 12,004.009a kāñcanāṅgadinaḥ sarve baddhajāmbūnadasrajaḥ 12,004.009c sarve bhāsvaradehāś ca vyāghrā iva madotkaṭāḥ 12,004.010a tataḥ samupaviṣṭeṣu teṣu rājasu bhārata 12,004.010c viveśa raṅgaṃ sā kanyā dhātrīvarṣadharānvitā 12,004.011a tataḥ saṃśrāvyamāṇeṣu rājñāṃ nāmasu bhārata 12,004.011c atyakrāmad dhārtarāṣṭraṃ sā kanyā varavarṇinī 12,004.012a duryodhanas tu kauravyo nāmarṣayata laṅghanam 12,004.012c pratyaṣedhac ca tāṃ kanyām asatkṛtya narādhipān 12,004.013a sa vīryamadamattatvād bhīṣmadroṇāv upāśritaḥ 12,004.013c ratham āropya tāṃ kanyām ājuhāva narādhipān 12,004.014a tam anvayād rathī khaḍgī bhaddhagodhāṅgulitravān 12,004.014c karṇaḥ śastrabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ pṛṣṭhataḥ puruṣarṣabha 12,004.015a tato vimardaḥ sumahān rājñām āsīd yudhiṣṭhira 12,004.015c saṃnahyatāṃ tanutrāṇi rathān yojayatām api 12,004.016a te 'bhyadhāvanta saṃkruddhāḥ karṇaduryodhanāv ubhau 12,004.016c śaravarṣāṇi muñcanto meghāḥ parvatayor iva 12,004.017a karṇas teṣām āpatatām ekaikena kṣureṇa ha 12,004.017c dhanūṃṣi saśarāvāpāny apātayata bhūtale 12,004.018a tato vidhanuṣaḥ kāṃś cit kāṃś cid udyatakārmukān 12,004.018c kāṃś cid udvahato bāṇān rathaśaktigadās tathā 12,004.019a lāghavād ākulīkṛtya karṇaḥ praharatāṃ varaḥ 12,004.019c hatasūtāṃś ca bhūyiṣṭhān avajigye narādhipān 12,004.020a te svayaṃ tvarayanto 'śvān yāhi yāhīti vādinaḥ 12,004.020c vyapeyus te raṇaṃ hitvā rājāno bhagnamānasāḥ 12,004.021a duryodhanas tu karṇena pālyamāno 'bhyayāt tadā 12,004.021c hṛṣṭaḥ kanyām upādāya nagaraṃ nāgasāhvayam 12,005.001 nārada uvāca 12,005.001a āviṣkṛtabalaṃ karṇaṃ jñātvā rājā tu māgadhaḥ 12,005.001c āhvayad dvairathenājau jarāsaṃdho mahīpatiḥ 12,005.002a tayoḥ samabhavad yuddhaṃ divyāstraviduṣor dvayoḥ 12,005.002c yudhi nānāpraharaṇair anyonyam abhivarṣatoḥ 12,005.003a kṣīṇabāṇau vidhanuṣau bhagnakhaḍgau mahīṃ gatau 12,005.003c bāhubhiḥ samasajjetām ubhāv api balānvitau 12,005.004a bāhukaṇṭakayuddhena tasya karṇo 'tha yudhyataḥ 12,005.004c bibheda saṃdhiṃ dehasya jarayā śleṣitasya ha 12,005.005a sa vikāraṃ śarīrasya dṛṣṭvā nṛpatir ātmanaḥ 12,005.005c prīto 'smīty abravīt karṇaṃ vairam utsṛjya bhārata 12,005.006a prītyā dadau sa karṇāya mālinīṃ nagarīm atha 12,005.006c aṅgeṣu naraśārdūla sa rājāsīt sapatnajit 12,005.007a pālayām āsa campāṃ tu karṇaḥ parabalārdanaḥ 12,005.007c duryodhanasyānumate tavāpi viditaṃ tathā 12,005.008a evaṃ śastrapratāpena prathitaḥ so 'bhavat kṣitau 12,005.008c tvaddhitārthaṃ surendreṇa bhikṣito varmakuṇḍale 12,005.009a sa divye sahaje prādāt kuṇḍale paramārcite 12,005.009c sahajaṃ kavacaṃ caiva mohito devamāyayā 12,005.010a vimuktaḥ kuṇḍalābhyāṃ ca sahajena ca varmaṇā 12,005.010c nihato vijayenājau vāsudevasya paśyataḥ 12,005.011a brāhmaṇasyābhiśāpena rāmasya ca mahātmanaḥ 12,005.011c kuntyāś ca varadānena māyayā ca śatakratoḥ 12,005.012a bhīṣmāvamānāt saṃkhyāyāṃ rathānām ardhakīrtanāt 12,005.012c śalyāt tejovadhāc cāpi vāsudevanayena ca 12,005.013a rudrasya devarājasya yamasya varuṇasya ca 12,005.013c kuberadroṇayoś caiva kṛpasya ca mahātmanaḥ 12,005.014a astrāṇi divyāny ādāya yudhi gāṇḍīvadhanvanā 12,005.014c hato vaikartanaḥ karṇo divākarasamadyutiḥ 12,005.015a evaṃ śaptas tava bhrātā bahubhiś cāpi vañcitaḥ 12,005.015c na śocyaḥ sa naravyāghro yuddhe hi nidhanaṃ gataḥ 12,006.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,006.001a etāvad uktvā devarṣir virarāma sa nāradaḥ 12,006.001c yudhiṣṭhiras tu rājarṣir dadhyau śokapariplutaḥ 12,006.002a taṃ dīnamanasaṃ vīram adhovadanam āturam 12,006.002c niḥśvasantaṃ yathā nāgaṃ paryaśrunayanaṃ tathā 12,006.003a kuntī śokaparītāṅgī duḥkhopahatacetanā 12,006.003c abravīn madhurābhāṣā kāle vacanam arthavat 12,006.004a yudhiṣṭhira mahābāho nainaṃ śocitum arhasi 12,006.004c jahi śokaṃ mahāprājña śṛṇu cedaṃ vaco mama 12,006.005a yatitaḥ sa mayā pūrvaṃ bhrātryaṃ jñāpayituṃ tava 12,006.005c bhāskareṇa ca devena pitrā dharmabhṛtāṃ vara 12,006.006a yad vācyaṃ hitakāmena suhṛdā bhūtim icchatā 12,006.006c tathā divākareṇoktaḥ svapnānte mama cāgrataḥ 12,006.007a na cainam aśakad bhānur ahaṃ vā snehakāraṇaiḥ 12,006.007c purā pratyanunetuṃ vā netuṃ vāpy ekatāṃ tvayā 12,006.008a tataḥ kālaparītaḥ sa vairasyoddhukṣaṇe rataḥ 12,006.008c pratīpakārī yuṣmākam iti copekṣito mayā 12,006.009a ity ukto dharmarājas tu mātrā bāṣpākulekṣaṇaḥ 12,006.009c uvāca vākyaṃ dharmātmā śokavyākulacetanaḥ 12,006.010a bhavatyā gūḍhamantratvāt pīḍito 'smīty uvāca tām 12,006.010c śaśāpa ca mahātejāḥ sarvalokeṣu ca striyaḥ 12,006.010e na guhyaṃ dhārayiṣyantīty atiduḥkhasamanvitaḥ 12,006.011a sa rājā putrapautrāṇāṃ saṃbandhisuhṛdāṃ tathā 12,006.011c smarann udvignahṛdayo babhūvāsvasthacetanaḥ 12,006.012a tataḥ śokaparītātmā sadhūma iva pāvakaḥ 12,006.012c nirvedam akarod dhīmān rājā saṃtāpapīḍitaḥ 12,007.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,007.001a yudhiṣṭhiras tu dharmātmā śokavyākulacetanaḥ 12,007.001c śuśoca duḥkhasaṃtaptaḥ smṛtvā karṇaṃ mahāratham 12,007.002a āviṣṭo duḥkhaśokābhyāṃ niḥśvasaṃś ca punaḥ punaḥ 12,007.002c dṛṣṭvārjunam uvācedaṃ vacanaṃ śokakarśitaḥ 12,007.003a yad bhaikṣam ācariṣyāma vṛṣṇyandhakapure vayam 12,007.003c jñātīn niṣpuruṣān kṛtvā nemāṃ prāpsyāma durgatim 12,007.004a amitrā naḥ samṛddhārthā vṛttārthāḥ kuravaḥ kila 12,007.004c ātmānam ātmanā hatvā kiṃ dharmaphalam āpnumaḥ 12,007.005a dhig astu kṣātram ācāraṃ dhig astu balam aurasam 12,007.005c dhig astv amarṣaṃ yenemām āpadaṃ gamitā vayam 12,007.006a sādhu kṣamā damaḥ śaucam avairodhyam amatsaraḥ 12,007.006c ahiṃsā satyavacanaṃ nityāni vanacāriṇām 12,007.007a vayaṃ tu lobhān mohāc ca stambhaṃ mānaṃ ca saṃśritāḥ 12,007.007c imām avasthām āpannā rājyaleśabubhukṣayā 12,007.008a trailokyasyāpi rājyena nāsmān kaś cit praharṣayet 12,007.008c bāndhavān nihatān dṛṣṭvā pṛthivyām āmiṣaiṣiṇaḥ 12,007.009a te vayaṃ pṛthivīhetor avadhyān pṛthivīsamān 12,007.009c saṃparityajya jīvāmo hīnārthā hatabāndhavāḥ 12,007.010a āmiṣe gṛdhyamānānām aśunāṃ naḥ śunām iva 12,007.010c āmiṣaṃ caiva no naṣṭam āmiṣasya ca bhojinaḥ 12,007.011a na pṛthivyā sakalayā na suvarṇasya rāśibhiḥ 12,007.011c na gavāśvena sarveṇa te tyājyā ya ime hatāḥ 12,007.012a saṃyuktāḥ kāmamanyubhyāṃ krodhāmarṣasamanvitāḥ 12,007.012c mṛtyuyānaṃ samāruhya gatā vaivasvatakṣayam 12,007.013a bahu kalyāṇam icchanta īhante pitaraḥ sutān 12,007.013c tapasā brahmacaryeṇa vandanena titikṣayā 12,007.014a upavāsais tathejyābhir vratakautukamaṅgalaiḥ 12,007.014c labhante mātaro garbhāṃs tān māsān daśa bibhrati 12,007.015a yadi svasti prajāyante jātā jīvanti vā yadi 12,007.015c saṃbhāvitā jātabalās te dadyur yadi naḥ sukham 12,007.015e iha cāmutra caiveti kṛpaṇāḥ phalahetukāḥ 12,007.016a tāsām ayaṃ samārambho nivṛttaḥ kevalo 'phalaḥ 12,007.016c yad āsāṃ nihatāḥ putrā yuvāno mṛṣṭakuṇḍalāḥ 12,007.017a abhuktvā pārthivān bhogān ṛṇāny anavadāya ca 12,007.017c pitṛbhyo devatābhyaś ca gatā vaivasvatakṣayam 12,007.018a yadaiṣām aṅga pitarau jātau kāmamayāv iva 12,007.018c saṃjātabalarūpeṣu tadaiva nihatā nṛpāḥ 12,007.019a saṃyuktāḥ kāmamanyubhyāṃ krodhaharṣāsamañjasāḥ 12,007.019c na te janmaphalaṃ kiṃ cid bhoktāro jātu karhi cit 12,007.020a pāñcālānāṃ kurūṇāṃ ca hatā eva hi ye 'hatāḥ 12,007.020c te vayaṃ tv adhamāṃl lokān prapadyema svakarmabhiḥ 12,007.021a vayam evāsya lokasya vināśe kāraṇaṃ smṛtāḥ 12,007.021c dhṛtarāṣṭrasya putreṇa nikṛtyā pratyapatsmahi 12,007.022a sadaiva nikṛtiprajño dveṣṭā māyopajīvanaḥ 12,007.022c mithyāvṛttaḥ sa satatam asmāsv anapakāriṣu 12,007.023a aṃśakāmā vayaṃ te ca na cāsmābhir na tair jitam 12,007.023c na tair bhukteyam avanir na nāryo gītavāditam 12,007.024a nāmātyasamitau kathyaṃ na ca śrutavatāṃ śrutam 12,007.024c na ratnāni parārdhyāni na bhūr na draviṇāgamaḥ 12,007.024d*0007_01 asmaddveṣeṇa saṃtaptaḥ sukhaṃ na smeha vindati 12,007.025a ṛddhim asmāsu tāṃ dṛṣṭvā vivarṇo hariṇaḥ kṛśaḥ 12,007.025c dhṛtarāṣṭrasya nṛpateḥ saubalena niveditaḥ 12,007.026a taṃ pitā putragṛddhitvād anumene 'naye sthitam 12,007.026c anavekṣyaiva pitaraṃ gāṅgeyaṃ viduraṃ tathā 12,007.026e asaṃśayaṃ dhṛtarāṣṭro yathaivāhaṃ tathā gataḥ 12,007.027a aniyamyāśuciṃ lubdhaṃ putraṃ kāmavaśānugam 12,007.027c patito yaśaso dīptād ghātayitvā sahodarān 12,007.028a imau vṛddhau ca śokāgnau prakṣipya sa suyodhanaḥ 12,007.028c asmatpradveṣasaṃyuktaḥ pāpabuddhiḥ sadaiva hi 12,007.029a ko hi bandhuḥ kulīnaḥ saṃs tathā brūyāt suhṛjjane 12,007.029c yathāsāv uktavān kṣudro yuyutsur vṛṣṇisaṃnidhau 12,007.030a ātmano hi vayaṃ doṣād vinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ 12,007.030c pradahanto diśaḥ sarvās tejasā bhāskarā iva 12,007.031a so 'smākaṃ vairapuruṣo durmantripragrahaṃ gataḥ 12,007.031c duryodhanakṛte hy etat kulaṃ no vinipātitam 12,007.031e avadhyānāṃ vadhaṃ kṛtvā loke prāptāḥ sma vācyatām 12,007.032a kulasyāsyāntakaraṇaṃ durmatiṃ pāpakāriṇam 12,007.032c rājā rāṣṭreśvaraṃ kṛtvā dhṛtarāṣṭro 'dya śocati 12,007.033a hatāḥ śūrāḥ kṛtaṃ pāpaṃ viṣayaḥ svo vināśitaḥ 12,007.033c hatvā no vigato manyuḥ śoko māṃ rundhayaty ayam 12,007.034a dhanaṃjaya kṛtaṃ pāpaṃ kalyāṇenopahanyate 12,007.034b*0008_01 khyāpanenānutāpena dānena tapasāpi vā 12,007.034b*0008_02 nivṛttyā tīrthagamanāc chrutismṛtijapena ca 12,007.034c tyāgavāṃś ca punaḥ pāpaṃ nālaṃ kartum iti śrutiḥ 12,007.035a tyāgavāñ janmamaraṇe nāpnotīti śrutir yadā 12,007.035c prāptavartmā kṛtamatir brahma saṃpadyate tadā 12,007.036a sa dhanaṃjaya nirdvaṃdvo munir jñānasamanvitaḥ 12,007.036c vanam āmantrya vaḥ sarvān gamiṣyāmi paraṃtapa 12,007.037a na hi kṛtsnatamo dharmaḥ śakyaḥ prāptum iti śrutiḥ 12,007.037c parigrahavatā tan me pratyakṣam arisūdana 12,007.038a mayā nisṛṣṭaṃ pāpaṃ hi parigraham abhīpsatā 12,007.038c janmakṣayanimittaṃ ca śakyaṃ prāptum iti śrutiḥ 12,007.039a sa parigraham utsṛjya kṛtsnaṃ rājyaṃ tathaiva ca 12,007.039c gamiṣyāmi vinirmukto viśoko vijvaras tathā 12,007.040a praśādhi tvam imām urvīṃ kṣemāṃ nihatakaṇṭakām 12,007.040c na mamārtho 'sti rājyena na bhogair vā kurūttama 12,007.041a etāvad uktvā vacanaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 12,007.041c vyupāramat tataḥ pārthaḥ kanīyān pratyabhāṣata 12,008.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,008.001a athārjuna uvācedam adhikṣipta ivākṣamī 12,008.001c abhinītataraṃ vākyaṃ dṛḍhavādaparākramaḥ 12,008.002a darśayann aindrir ātmānam ugram ugraparākramaḥ 12,008.002c smayamāno mahātejāḥ sṛkkiṇī saṃlihan muhuḥ 12,008.003a aho duḥkham aho kṛcchram aho vaiklavyam uttamam 12,008.003c yat kṛtvāmānuṣaṃ karma tyajethāḥ śriyam uttamām 12,008.004a śatrūn hatvā mahīṃ labdhvā svadharmeṇopapāditām 12,008.004c hatāmitraḥ kathaṃ sarvaṃ tyajethā buddhilāghavāt 12,008.005a klībasya hi kuto rājyaṃ dīrghasūtrasya vā punaḥ 12,008.005c kimarthaṃ ca mahīpālān avadhīḥ krodhamūrchitaḥ 12,008.006a yo hy ājijīviṣed bhaikṣyaṃ karmaṇā naiva kena cit 12,008.006c samārambhān bubhūṣeta hatasvastir akiṃcanaḥ 12,008.006e sarvalokeṣu vikhyāto na putrapaśusaṃhitaḥ 12,008.007a kāpālīṃ nṛpa pāpiṣṭhāṃ vṛttim āsthāya jīvataḥ 12,008.007c saṃtyajya rājyam ṛddhaṃ te loko 'yaṃ kiṃ vadiṣyati 12,008.008a sarvārambhān samutsṛjya hatasvastir akiṃcanaḥ 12,008.008c kasmād āśaṃsase bhaikṣyaṃ cartuṃ prākṛtavat prabho 12,008.009a asmin rājakule jāto jitvā kṛtsnāṃ vasuṃdharām 12,008.009c dharmārthāv akhilau hitvā vanaṃ mauḍhyāt pratiṣṭhase 12,008.010a yadīmāni havīṃṣīha vimathiṣyanty asādhavaḥ 12,008.010c bhavatā viprahīṇāni prāptaṃ tvām eva kilbiṣam 12,008.011a ākiṃcanyam anāśāsyam iti vai nahuṣo 'bravīt 12,008.011c kṛtyā nṛśaṃsā hy adhane dhig astv adhanatām iha 12,008.012a aśvastanam ṛṣīṇāṃ hi vidyate veda tad bhavān 12,008.012c yaṃ tv imaṃ dharmam ity āhur dhanād eṣa pravartate 12,008.013a dharmaṃ saṃharate tasya dhanaṃ harati yasya yaḥ 12,008.013c hriyamāṇe dhane rājan vayaṃ kasya kṣamemahi 12,008.014a abhiśastavat prapaśyanti daridraṃ pārśvataḥ sthitam 12,008.014c dāridryaṃ pātakaṃ loke kas tac chaṃsitum arhati 12,008.015a patitaḥ śocyate rājan nirdhanaś cāpi śocyate 12,008.015c viśeṣaṃ nādhigacchāmi patitasyādhanasya ca 12,008.016a arthebhyo hi vivṛddhebhyaḥ saṃbhṛtebhyas tatas tataḥ 12,008.016c kriyāḥ sarvāḥ pravartante parvatebhya ivāpagāḥ 12,008.017a ardhād dharmaś ca kāmaś ca svargaś caiva narādhipa 12,008.017c prāṇayātrā hi lokasya vinārthaṃ na prasidhyati 12,008.018a arthena hi vihīnasya puruṣasyālpamedhasaḥ 12,008.018c vyucchidyante kriyāḥ sarvā grīṣme kusarito yathā 12,008.019a yasyārthās tasya mitrāṇi yasyārthās tasya bāndhavāḥ 12,008.019c yasyārthāḥ sa pumāṃl loke yasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ 12,008.020a adhanenārthakāmena nārthaḥ śakyo vivitsatā 12,008.020c arthair arthā nibadhyante gajair iva mahāgajāḥ 12,008.021a dharmaḥ kāmaś ca svargaś ca harṣaḥ krodhaḥ śrutaṃ damaḥ 12,008.021c arthād etāni sarvāṇi pravartante narādhipa 12,008.022a dhanāt kulaṃ prabhavati dhanād dharmaḥ pravartate 12,008.022c nādhanasyāsty ayaṃ loko na paraḥ puruṣottama 12,008.023a nādhano dharmakṛtyāni yathāvad anutiṣṭhati 12,008.023c dhanād dhi dharmaḥ sravati śailād girinadī yathā 12,008.024a yaḥ kṛśāśvaḥ kṛśagavaḥ kṛśabhṛtyaḥ kṛśātithiḥ 12,008.024c sa vai rājan kṛśo nāma na śarīrakṛśaḥ kṛśaḥ 12,008.025a avekṣasva yathānyāyaṃ paśya devāsuraṃ yathā 12,008.025c rājan kim anyaj jñātīnāṃ vadhād ṛdhyanti devatāḥ 12,008.026a na ced dhartavyam anyasya kathaṃ tad dharmam ārabhet 12,008.026c etāvān eva vedeṣu niścayaḥ kavibhiḥ kṛtaḥ 12,008.027a adhyetavyā trayī vidyā bhavitavyaṃ vipaścitā 12,008.027c sarvathā dhanam āhāryaṃ yaṣṭavyaṃ cāpi yatnataḥ 12,008.028a drohād devair avāptāni divi sthānāni sarvaśaḥ 12,008.028b*0009_01 drohāt kim anyaj jñātīnāṃ gṛdhyante yena devatāḥ 12,008.028c iti devā vyavasitā vedavādāś ca śāśvatāḥ 12,008.029a adhīyante tapasyanti yajante yājayanti ca 12,008.029c kṛtsnaṃ tad eva ca śreyo yad apy ādadate 'nyataḥ 12,008.030a na paśyāmo 'napahṛtaṃ dhanaṃ kiṃ cit kva cid vayam 12,008.030c evam eva hi rājāno jayanti pṛthivīm imām 12,008.031a jitvā mamatvaṃ bruvate putrā iva pitur dhane 12,008.031c rājarṣayo jitasvargā dharmo hy eṣāṃ nigadyate 12,008.032a yathaiva pūrṇād udadheḥ syandanty āpo diśo daśa 12,008.032c evaṃ rājakulād vittaṃ pṛthivīṃ pratitiṣṭhati 12,008.033a āsīd iyaṃ dilīpasya nṛgasya nahuṣasya ca 12,008.033c ambarīṣasya māndhātuḥ pṛthivī sā tvayi sthitā 12,008.034a sa tvāṃ dravyamayo yajñaḥ saṃprāptaḥ sarvadakṣiṇaḥ 12,008.034c taṃ cen na yajase rājan prāptas tvaṃ devakilbiṣam 12,008.035a yeṣāṃ rājāśvamedhena yajate dakṣiṇāvatā 12,008.035c upetya tasyāvabhṛthaṃ pūtāḥ sarve bhavanti te 12,008.036a viśvarūpo mahādevaḥ sarvamedhe mahāmakhe 12,008.036c juhāva sarvabhūtāni tathaivātmānam ātmanā 12,008.037a śāśvato 'yaṃ bhūtipatho nāsyāntam anuśuśruma 12,008.037c mahān dāśarathaḥ panthā mā rājan kāpathaṃ gamaḥ 12,009.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,009.001a muhūrtaṃ tāvad ekāgro manaḥśrotre 'ntarātmani 12,009.001c dhārayitvāpi te śrutvā rocatāṃ vacanaṃ mama 12,009.002a sārthagamyam ahaṃ mārgaṃ na jātu tvatkṛte punaḥ 12,009.002c gaccheyaṃ tad gamiṣyāmi hitvā grāmyasukhāny uta 12,009.003a kṣemyaś caikākinā gamyaḥ panthāḥ ko 'stīti pṛccha mām 12,009.003c atha vā necchasi praṣṭum apṛcchann api me śṛṇu 12,009.004a hitvā grāmyasukhācāraṃ tapyamāno mahat tapaḥ 12,009.004c araṇye phalamūlāśī cariṣyāmi mṛgaiḥ saha 12,009.005a juhvāno 'gniṃ yathākālam ubhau kālāv upaspṛśan 12,009.005c kṛśaḥ parimitāhāraś carmacīrajaṭādharaḥ 12,009.006a śītavātātapasahaḥ kṣutpipāsāśramakṣamaḥ 12,009.006c tapasā vidhidṛṣṭena śarīram upaśoṣayan 12,009.007a manaḥkarṇasukhā nityaṃ śṛṇvann uccāvacā giraḥ 12,009.007c muditānām araṇyeṣu vasatāṃ mṛgapakṣiṇām 12,009.008a ājighran peśalān gandhān phullānāṃ vṛkṣavīrudhām 12,009.008c nānārūpān vane paśyan ramaṇīyān vanaukasaḥ 12,009.009a vānaprasthajanasyāpi darśanaṃ kulavāsinaḥ 12,009.009c nāpriyāṇy ācariṣyāmi kiṃ punar grāmavāsinām 12,009.010a ekāntaśīlī vimṛśan pakvāpakvena vartayan 12,009.010c pitṝn devāṃś ca vanyena vāgbhir adbhiś ca tarpayan 12,009.011a evam āraṇyaśāstrāṇām ugram ugrataraṃ vidhim 12,009.011c sevamānaḥ pratīkṣiṣye dehasyāsya samāpanam 12,009.012a atha vaiko 'ham ekāham ekaikasmin vanaspatau 12,009.012c caran bhaikṣyaṃ munir muṇḍaḥ kṣapayiṣye kalevaram 12,009.013a pāṃsubhiḥ samavacchannaḥ śūnyāgārapratiśrayaḥ 12,009.013c vṛkṣamūlaniketo vā tyaktasarvapriyāpriyaḥ 12,009.014a na śocan na prahṛṣyaṃś ca tulyanindātmasaṃstutiḥ 12,009.014c nirāśīr nirmamo bhūtvā nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ 12,009.015a ātmārāmaḥ prasannātmā jaḍāndhabadhirākṛtiḥ 12,009.015c akurvāṇaḥ paraiḥ kāṃ cit saṃvidaṃ jātu kena cit 12,009.016a jaṅgamājaṅgamān sarvān navihiṃsaṃś caturvidhān 12,009.016c prajāḥ sarvāḥ svadharmasthāḥ samaḥ prāṇabhṛtaḥ prati 12,009.017a na cāpy avahasan kaṃ cin na kurvan bhrukuṭīṃ kva cit 12,009.017c prasannavadano nityaṃ sarvendriyasusaṃyataḥ 12,009.018a apṛcchan kasya cin mārgaṃ vrajan yenaiva kena cit 12,009.018c na deśaṃ na diśaṃ kāṃ cid gantum icchan viśeṣataḥ 12,009.019a gamane nirapekṣaś ca paścād anavalokayan 12,009.019c ṛjuḥ praṇihito gacchaṃs trasasthāvaravarjakaḥ 12,009.020a svabhāvas tu prayāty agre prabhavanty aśanāny api 12,009.020c dvaṃdvāni ca viruddhāni tāni sarvāṇy acintayan 12,009.021a alpaṃ vāsvādu vā bhojyaṃ pūrvālābhena jātu cit 12,009.021c anyeṣv api caraṃl lābham alābhe sapta pūrayan 12,009.022a vidhūme nyastamusale vyaṅgāre bhuktavaj jane 12,009.022c atītapātrasaṃcāre kāle vigatabhikṣuke 12,009.023a ekakālaṃ caran bhaikṣyaṃ gṛhe dve caiva pañca ca 12,009.023c spṛhāpāśān vimucyāhaṃ cariṣyāmi mahīm imām 12,009.023d*0010_01 alābhe sati vā lābhe samadarśī mahātapāḥ 12,009.024a na jijīviṣuvat kiṃ cin na mumūrṣuvad ācaran 12,009.024c jīvitaṃ maraṇaṃ caiva nābhinandan na ca dviṣan 12,009.025a vāsyaikaṃ takṣato bāhuṃ candanenaikam ukṣataḥ 12,009.025c nākalyāṇaṃ na kalyāṇaṃ cintayann ubhayos tayoḥ 12,009.026a yāḥ kāś cij jīvatā śakyāḥ kartum abhyudayakriyāḥ 12,009.026c sarvās tāḥ samabhityajya nimeṣādivyavasthitaḥ 12,009.027a teṣu nityam asaktaś ca tyaktasarvendriyakriyaḥ 12,009.027c suparityaktasaṃkalpaḥ sunirṇiktātmakalmaṣaḥ 12,009.028a vimuktaḥ sarvasaṅgebhyo vyatītaḥ sarvavāgurāḥ 12,009.028c na vaśe kasya cit tiṣṭhan sadharmā mātariśvanaḥ 12,009.029a vītarāgaś carann evaṃ tuṣṭiṃ prāpsyāmi śāśvatīm 12,009.029c tṛṣṇayā hi mahat pāpam ajñānād asmi kāritaḥ 12,009.030a kuśalākuśalāny eke kṛtvā karmāṇi mānavāḥ 12,009.030c kāryakāraṇasaṃśliṣṭaṃ svajanaṃ nāma bibhrati 12,009.031a āyuṣo 'nte prahāyedaṃ kṣīṇaprāyaṃ kalevaram 12,009.031c pratigṛhṇāti tat pāpaṃ kartuḥ karmaphalaṃ hi tat 12,009.032a evaṃ saṃsāracakre 'smin vyāviddhe rathacakravat 12,009.032c sameti bhūtagrāmo 'yaṃ bhūtagrāmeṇa kāryavān 12,009.033a janmamṛtyujarāvyādhivedanābhir upadrutam 12,009.033c asāram imam asvantaṃ saṃsāraṃ tyajataḥ sukham 12,009.034a divaḥ patatsu deveṣu sthānebhyaś ca maharṣiṣu 12,009.034c ko hi nāma bhavenārthī bhavet kāraṇatattvavit 12,009.035a kṛtvā hi vividhaṃ karma tat tad vividhalakṣaṇam 12,009.035c pārthivair nṛpatiḥ svalpaiḥ kāraṇair eva badhyate 12,009.036a tasmāt prajñāmṛtam idaṃ cirān māṃ pratyupasthitam 12,009.036c tat prāpya prārthaye sthānam avyayaṃ śāśvataṃ dhruvam 12,009.037a etayā satataṃ vṛttyā carann evaṃprakārayā 12,009.037c dehaṃ saṃsthāpayiṣyāmi nirbhayaṃ mārgam āsthitaḥ 12,010.001 bhīma uvāca 12,010.001a śrotriyasyeva te rājan mandakasyāvipaścitaḥ 12,010.001c anuvākahatābuddhir naiṣā tattvārthadarśinī 12,010.002a ālasye kṛtacittasya rājadharmānasūyataḥ 12,010.002c vināśe dhārtarāṣṭrāṇāṃ kiṃ phalaṃ bharatarṣabha 12,010.003a kṣamānukampā kāruṇyam ānṛśaṃsyaṃ na vidyate 12,010.003c kṣātram ācarato mārgam api bandhos tvadantare 12,010.004a yadīmāṃ bhavato buddhiṃ vidyāma vayam īdṛśīm 12,010.004c śastraṃ naiva grahīṣyāmo na vadhiṣyāma kaṃ cana 12,010.005a bhaikṣyam evācariṣyāma śarīrasyā vimokṣaṇāt 12,010.005c na cedaṃ dāruṇaṃ yuddham abhaviṣyan mahīkṣitām 12,010.006a prāṇasyānnam idaṃ sarvam iti vai kavayo viduḥ 12,010.006c sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva sarvaṃ prāṇasya bhojanam 12,010.007a ādadānasya ced rājyaṃ ye ke cit paripanthinaḥ 12,010.007c hantavyās ta iti prājñāḥ kṣatradharmavido viduḥ 12,010.008a te sadoṣā hatāsmābhī rājyasya paripanthinaḥ 12,010.008c tān hatvā bhuṅkṣva dharmeṇa yudhiṣṭhira mahīm imām 12,010.009a yathā hi puruṣaḥ khātvā kūpam aprāpya codakam 12,010.009c paṅkadigdho nivarteta karmedaṃ nas tathopamam 12,010.010a yathāruhya mahāvṛkṣam apahṛtya tato madhu 12,010.010c aprāśya nidhanaṃ gacchet karmedaṃ nas tathopamam 12,010.011a yathā mahāntam adhvānam āśayā puruṣaḥ patan 12,010.011c sa nirāśo nivarteta karmedaṃ nas tathopamam 12,010.012a yathā śatrūn ghātayitvā puruṣaḥ kurusattama 12,010.012c ātmānaṃ ghātayet paścāt karmedaṃ nas tathāvidham 12,010.013a yathānnaṃ kṣudhito labdhvā na bhuñjīta yadṛcchayā 12,010.013c kāmī ca kāminīṃ labdhvā karmedaṃ nas tathāvidham 12,010.014a vayam evātra garhyā hi ye vayaṃ mandacetasaḥ 12,010.014c tvāṃ rājann anugacchāmo jyeṣṭho 'yam iti bhārata 12,010.015a vayaṃ hi bāhubalinaḥ kṛtavidyā manasvinaḥ 12,010.015c klībasya vākye tiṣṭhāmo yathaivāśaktayas tathā 12,010.016a agatīn kāgatīn asmān naṣṭārthān arthasiddhaye 12,010.016c kathaṃ vai nānupaśyeyur janāḥ paśyanti yādṛśam 12,010.017a āpatkāle hi saṃnyāsaḥ kartavya iti śiṣyate 12,010.017c jarayābhiparītena śatrubhir vyaṃsitena ca 12,010.018a tasmād iha kṛtaprajñās tyāgaṃ na paricakṣate 12,010.018c dharmavyatikramaṃ cedaṃ manyante sūkṣmadarśinaḥ 12,010.019a kathaṃ tasmāt samutpannas tanniṣṭhas tad upāśrayaḥ 12,010.019c tad eva nindann āsīta śraddhā vānyatra gṛhyate 12,010.020a śriyā vihīnair adhanair nāstikaiḥ saṃpravartitam 12,010.020c vedavādasya vijñānaṃ satyābhāsam ivānṛtam 12,010.021a śakyaṃ tu mauṇḍyam āsthāya bibhratātmānam ātmanā 12,010.021c dharmacchadma samāsthāya āsituṃ na tu jīvitum 12,010.022a śakyaṃ punar araṇyeṣu sukham ekena jīvitum 12,010.022c abibhratā putrapautrān devarṣīn atithīn pitṝn 12,010.023a neme mṛgāḥ svargajito na varāhā na pakṣiṇaḥ 12,010.023c athaitena prakāreṇa puṇyam āhur na tāñ janāḥ 12,010.024a yadi saṃnyāsataḥ siddhiṃ rājan kaś cid avāpnuyāt 12,010.024c parvatāś ca drumāś caiva kṣipraṃ siddhim avāpnuyuḥ 12,010.025a ete hi nityasaṃnyāsā dṛśyante nirupadravāḥ 12,010.025c aparigrahavantaś ca satataṃ cātmacāriṇaḥ 12,010.026a atha ced ātmabhāgyeṣu nānyeṣāṃ siddhim aśnute 12,010.026c tasmāt karmaiva kartavyaṃ nāsti siddhir akarmaṇaḥ 12,010.027a audakāḥ sṛṣṭayaś caiva jantavaḥ siddhim āpnuyuḥ 12,010.027c yeṣām ātmaiva bhartavyo nānyaḥ kaś cana vidyate 12,010.027d*0011_01 te 'pi vai puruṣā loke parvatānām ihopamāḥ 12,010.028a avekṣasva yathā svaiḥ svaiḥ karmabhir vyāpṛtaṃ jagat 12,010.028c tasmāt karmaiva kartavyaṃ nāsti siddhir akarmaṇaḥ 12,011.001 arjuna uvāca 12,011.001a atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,011.001c tāpasaiḥ saha saṃvādaṃ śakrasya bharatarṣabha 12,011.002a ke cid gṛhān parityajya vanam abhyagaman dvijāḥ 12,011.002c ajātaśmaśravo mandāḥ kule jātāḥ pravavrajuḥ 12,011.003a dharmo 'yam iti manvānā brahmacarye vyavasthitāḥ 12,011.003c tyaktvā gṛhān pitṝṃś caiva tān indro 'nvakṛpāyata 12,011.004a tān ābabhāṣe bhagavān pakṣī bhūtvā hiraṇmayaḥ 12,011.004c suduṣkaraṃ manuṣyaiś ca yat kṛtaṃ vighasāśibhiḥ 12,011.005a puṇyaṃ ca bata karmaiṣāṃ praśastaṃ caiva jīvitam 12,011.005c saṃsiddhās te gatiṃ mukhyāṃ prāptā dharmaparāyaṇāḥ 12,011.006 ṛṣaya ūcuḥ 12,011.006a aho batāyaṃ śakunir vighasāśān praśaṃsati 12,011.006c asmān nūnam ayaṃ śāsti vayaṃ ca vighasāśinaḥ 12,011.007 śakunir uvāca 12,011.007a nāhaṃ yuṣmān praśaṃsāmi paṅkadigdhān rajasvalān 12,011.007c ucchiṣṭabhojino mandān anye vai vighasāśinaḥ 12,011.008 ṛṣaya ūcuḥ 12,011.008a idaṃ śreyaḥ param iti vayam evābhyupāsmahe 12,011.008c śakune brūhi yac chreyo bhṛśaṃ vai śraddadhāma te 12,011.009 śakunir uvāca 12,011.009a yadi māṃ nābhiśaṅkadhvaṃ vibhajyātmānam ātmanā 12,011.009c tato 'haṃ vaḥ pravakṣyāmi yāthātathyaṃ hitaṃ vacaḥ 12,011.010 ṛṣaya ūcuḥ 12,011.010a śṛṇumas te vacas tāta panthāno viditās tava 12,011.010c niyoge caiva dharmātman sthātum icchāma śādhi naḥ 12,011.011 śakunir uvāca 12,011.011a catuṣpadāṃ gauḥ pravarā lohānāṃ kāñcanaṃ varam 12,011.011c śabdānāṃ pravaro mantro brāhmaṇo dvipadāṃ varaḥ 12,011.012a mantro 'yaṃ jātakarmādi brāhmaṇasya vidhīyate 12,011.012c jīvato yo yathākālaṃ śmaśānanidhanād iti 12,011.013a karmāṇi vaidikāny asya svargyaḥ panthās tv anuttamaḥ 12,011.013c atha sarvāṇi karmāṇi mantrasiddhāni cakṣate 12,011.014a āmnāyadṛḍhavādīni tathā siddhir iheṣyate 12,011.014c māsārdhamāsā ṛtava ādityaśaśitārakam 12,011.015a īhante sarvabhūtāni tad ṛtaṃ karmasaṅginām 12,011.015c siddhikṣetram idaṃ puṇyam ayam evāśramo mahān 12,011.016a atha ye karma nindanto manuṣyāḥ kāpathaṃ gatāḥ 12,011.016c mūḍhānām arthahīnānāṃ teṣām enas tu vidyate 12,011.017a devavaṃśān pitṛvaṃśān brahmavaṃśāṃś ca śāśvatān 12,011.017c saṃtyajya mūḍhā vartante tato yānty aśrutīpatham 12,011.018a etad vo 'stu tapo yuktaṃ dadānīty ṛṣicoditam 12,011.018c tasmāt tad adhyavasatas tapasvi tapa ucyate 12,011.019a devavaṃśān pitṛvaṃśān brahmavaṃśāṃś ca śāśvatān 12,011.019c saṃvibhajya guroś caryāṃ tad vai duṣkaram ucyate 12,011.020a devā vai duṣkaraṃ kṛtvā vibhūtiṃ paramāṃ gatāḥ 12,011.020c tasmād gārhasthyam udvoḍhuṃ duṣkaraṃ prabravīmi vaḥ 12,011.021a tapaḥ śreṣṭhaṃ prajānāṃ hi mūlam etan na saṃśayaḥ 12,011.021c kuṭumbavidhinānena yasmin sarvaṃ pratiṣṭhitam 12,011.022a etad vidus tapo viprā dvaṃdvātītā vimatsarāḥ 12,011.022c tasmād vanaṃ madhyamaṃ ca lokeṣu tapa ucyate 12,011.023a durādharṣaṃ padaṃ caiva gacchanti vighasāśinaḥ 12,011.023c sāyaṃprātar vibhajyānnaṃ svakuṭumbe yathāvidhi 12,011.024a dattvātithibhyo devebhyaḥ pitṛbhyaḥ svajanasya ca 12,011.024c avaśiṣṭāni ye 'śnanti tān āhur vighasāśinaḥ 12,011.025a tasmāt svadharmam āsthāya suvratāḥ satyavādinaḥ 12,011.025c lokasya guravo bhūtvā te bhavanty anupaskṛtāḥ 12,011.026a tridivaṃ prāpya śakrasya svargaloke vimatsarāḥ 12,011.026c vasanti śāśvatīr varṣā janā duṣkarakāriṇaḥ 12,011.027a tatas te tad vacaḥ śrutvā tasya dharmārthasaṃhitam 12,011.027c utsṛjya nāstikagatiṃ gārhasthyaṃ dharmam āśritāḥ 12,011.028a tasmāt tvam api durdharṣa dhairyam ālambya śāśvatam 12,011.028c praśādhi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ hatāmitrāṃ narottama 12,012.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,012.001a arjunasya vacaḥ śrutvā nakulo vākyam abravīt 12,012.001c rājānam abhisaṃprekṣya sarvadharmabhṛtāṃ varam 12,012.002a anurudhya mahāprājño bhrātuś cittam ariṃdamaḥ 12,012.002c vyūḍhorasko mahābāhus tāmrāsyo mitabhāṣitā 12,012.003a viśākhayūpe devānāṃ sarveṣām agnayaś citāḥ 12,012.003c tasmād viddhi mahārāja devān karmapathi sthitān 12,012.004a anāstikān āstikānāṃ prāṇadāḥ pitaraś ca ye 12,012.004c te 'pi karmaiva kurvanti vidhiṃ paśyasva pārthiva 12,012.004e vedavādāpaviddhāṃs tu tān viddhi bhṛśanāstikān 12,012.005a na hi vedoktam utsṛjya vipraḥ sarveṣu karmasu 12,012.005c devayānena nākasya pṛṣṭham āpnoti bhārata 12,012.006a atyāśramān ayaṃ sarvān ity āhur vedaniścayāḥ 12,012.006c brāhmaṇāḥ śrutisaṃpannās tān nibodha janādhipa 12,012.007a vittāni dharmalabdhāni kratumukhyeṣv avāsṛjan 12,012.007c kṛtātmasu mahārāja sa vai tyāgī smṛto naraḥ 12,012.008a anavekṣya sukhādānaṃ tathaivordhvaṃ pratiṣṭhitaḥ 12,012.008c ātmatyāgī mahārāja sa tyāgī tāmasaḥ prabho 12,012.009a aniketaḥ paripatan vṛkṣamūlāśrayo muniḥ 12,012.009c apācakaḥ sadā yogī sa tyāgī pārtha bhikṣukaḥ 12,012.010a krodhaharṣāv anādṛtya paiśunyaṃ ca viśāṃ pate 12,012.010c vipro vedān adhīte yaḥ sa tyāgī gurupūjakaḥ 12,012.011a āśramāṃs tulayā sarvān dhṛtān āhur manīṣiṇaḥ 12,012.011c ekatas te trayo rājan gṛhasthāśrama ekataḥ 12,012.012a samīkṣate tu yo 'rthaṃ vai kāmaṃ svargaṃ ca bhārata 12,012.012c ayaṃ panthā maharṣīṇām iyaṃ lokavidāṃ gatiḥ 12,012.013a iti yaḥ kurute bhāvaṃ sa tyāgī bharatarṣabha 12,012.013c na yaḥ parityajya gṛhān vanam eti vimūḍhavat 12,012.014a yadā kāmān samīkṣeta dharmavaitaṃsiko 'nṛjuḥ 12,012.014c athainaṃ mṛtyupāśena kaṇṭhe badhnāti mṛtyurāṭ 12,012.015a abhimānakṛtaṃ karma naitat phalavad ucyate 12,012.015c tyāgayuktaṃ mahārāja sarvam eva mahāphalam 12,012.016a śamo damas tapo dānaṃ satyaṃ śaucam athārjavam 12,012.016c yajño dhṛtiś ca dharmaś ca nityam ārṣo vidhiḥ smṛtaḥ 12,012.017a pitṛdevātithikṛte samārambho 'tra śasyate 12,012.017c atraiva hi mahārāja trivargaḥ kevalaṃ phalam 12,012.018a etasmin vartamānasya vidhau vipraniṣevite 12,012.018c tyāginaḥ prasṛtasyeha nocchittir vidyate kva cit 12,012.019a asṛjad dhi prajā rājan prajāpatir akalmaṣaḥ 12,012.019c māṃ yakṣyantīti śāntātmā yajñair vividhadakṣiṇaiḥ 12,012.020a vīrudhaś caiva vṛkṣāṃś ca yajñārthaṃ ca tathauṣadhīḥ 12,012.020c paśūṃś caiva tathā medhyān yajñārthāni havīṃṣi ca 12,012.021a gṛhasthāśramiṇas tac ca yajñakarma virodhakam 12,012.021c tasmād gārhasthyam eveha duṣkaraṃ durlabhaṃ tathā 12,012.022a tat saṃprāpya gṛhasthā ye paśudhānyasamanvitāḥ 12,012.022c na yajante mahārāja śāśvataṃ teṣu kilbiṣam 12,012.023a svādhyāyayajñā ṛṣayo jñānayajñās tathāpare 12,012.023c athāpare mahāyajñān manasaiva vitanvate 12,012.023d@001_0001 idam anyan mahārāja vidvadbhiḥ kathitaṃ mama 12,012.023d@001_0002 bhūmir agniś ca vāyuś ca na cāpo na divākaraḥ 12,012.023d@001_0003 nakṣatrāṇi na candraś ca na diśaḥ kāla eva ca 12,012.023d@001_0004 śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca na gandho na rasaḥ kva cit 12,012.023d@001_0005 na ca santi pramāṇāni yaiḥ prameyaṃ prasādhyate 12,012.023d@001_0006 pratyakṣam anumānaṃ ca nopamānam athāgamaḥ 12,012.023d@001_0007 nārthāpattir na caitihyaṃ dṛṣṭānto na ca saṃśayaḥ 12,012.023d@001_0008 na kva cin nirṇayo rājan nādharmo dharma eva ca 12,012.023d@001_0009 tiryak ca sthāvaraṃ caiva na devā na ca mānuṣāḥ 12,012.023d@001_0010 varṇāśramavibhāgaś ca na ca kartā na karmakṛt 12,012.023d@001_0011 na cārthaś ca vibhūtiś ca na cārthasya viceṣṭitam 12,012.023d@001_0012 tamobhūtam idaṃ sarvam anālokaṃ jagan nṛpa 12,012.023d@001_0013 na cātmā vidyamāno 'pi manasā yogam ṛcchati 12,012.023d@001_0014 acetanaṃ manas tv āsīd ātmā eva sacetanaḥ 12,012.023d@001_0015 īśvaraś cetanas tv ekas tenedaṃ gahanīkṛtam 12,012.023d@001_0016 mantrāś ca cetanā rājan na ca dehena yojitāḥ 12,012.023d@001_0017 te ca viśvasṛjo nāma ṛṣayo mantradevatāḥ 12,012.023d@001_0018 caitanyam īśvarāt prāpya brahmāṇḍaṃ tair vinirmitam 12,012.023d@001_0019 iṣṭvā viśvasṛjaṃ yajñaṃ nirmitaḥ prapitāmahaḥ 12,012.023d@001_0020 sṛṣṭis tena samārabdhā prasādād īśvarasya ca 12,012.023d@001_0021 caitanyam īśvarasyaitad yenedaṃ cetanaṃ jagat 12,012.023d@001_0022 yogena ca samāviṣṭaṃ jagat kṛtsnaṃ ca śaṃbhunā 12,012.023d@001_0023 dharmaś cārthaś ca kāmaś ca ukto mokṣaś ca saṃkṣaye 12,012.023d@001_0024 brahmaṇaḥ parameśasya īśvareṇa yadṛcchayā 12,012.023d@001_0025 ajño jantur anīśaś ca bhājanaṃ sukhaduḥkhayoḥ 12,012.023d@001_0026 īśvaraprerito gacchet svargaṃ vā śvabhram eva vā 12,012.023d@001_0027 pradhānaṃ puruṣaṃ caiva ātmānaṃ sarvadehinām 12,012.023d@001_0028 manasā viṣayaṃ caiva cetanena pracoditāḥ 12,012.023d@001_0029 sukhaduḥkhena yujyante karmabhiś ca pracoditāḥ 12,012.023d@001_0030 varṇāśramavibhāgaś ca īśvareṇa pravartitaḥ 12,012.023d@001_0031 sadevāsuragandharvaṃ tenedaṃ nirmitaṃ jagat 12,012.023d@001_0032 tvaṃ cānye ca mahārāja īśvarasya vaśe sthitāḥ 12,012.023d@001_0033 jīvante ca mriyante ca na svatantrāḥ kathaṃ cana 12,012.023d@001_0034 hitvā hitvā ca bhūtāni hatvā sarvam idaṃ jagat 12,012.023d@001_0035 yajate karmaṇā devaṃ na sa pāpena lipyate 12,012.023d@001_0036 hiṃsātmakāni karmāṇi sarveṣāṃ gṛhamedhinām 12,012.023d@001_0037 devatānām ṛṣīṇāṃ ca te ca yānti parāṃ gatim 12,012.023d@001_0038 pātitāḥ śatravaḥ pūrvaṃ sarvatra vasudhādhipaiḥ 12,012.023d@001_0039 prajānāṃ hitakāmaiś ca ātmanaś ca hitaiṣibhiḥ 12,012.023d@001_0040 yadi tatra bhavet pāpaṃ kathaṃ te svargam āsthitāḥ 12,012.023d@001_0041 na prāptā narakaṃ rājan veṣṭitāḥ pāpakarmabhiḥ 12,012.024a evaṃ dānasamādhānaṃ mārgam ātiṣṭhato nṛpa 12,012.024c dvijāter brahmabhūtasya spṛhayanti divaukasaḥ 12,012.025a sa ratnāni vicitrāṇi saṃbhṛtāni tatas tataḥ 12,012.025c makheṣv anabhisaṃtyajya nāstikyam abhijalpasi 12,012.025e kuṭumbam āsthite tyāgaṃ na paśyāmi narādhipa 12,012.026a rājasūyāśvamedheṣu sarvamedheṣu vā punaḥ 12,012.026c ya cānye kratavas tāta brāhmaṇair abhipūjitāḥ 12,012.026e tair yajasva mahārāja śakro devapatir yathā 12,012.027a rājñaḥ pramādadoṣeṇa dasyubhiḥ parimuṣyatām 12,012.027c aśaraṇyaḥ prajānāṃ yaḥ sa rājā kalir ucyate 12,012.028a aśvān gāś caiva dāsīś ca kareṇūś ca svalaṃkṛtāḥ 12,012.028c grāmāñ janapadāṃś caiva kṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca 12,012.029a apradāya dvijātibhyo mātsaryāviṣṭacetasaḥ 12,012.029c vayaṃ te rājakalayo bhaviṣyāmo viśāṃ pate 12,012.030a adātāro 'śaraṇyāś ca rājakilbiṣabhāginaḥ 12,012.030c duḥkhānām eva bhoktāro na sukhānāṃ kadā cana 12,012.031a aniṣṭvā ca mahāyajñair akṛtvā ca pitṛsvadhām 12,012.031c tīrtheṣv anabhisaṃtyajya pravrajiṣyasi ced atha 12,012.032a chinnābhram iva gantāsi vilayaṃ māruteritam 12,012.032c lokayor ubhayor bhraṣṭo hy antarāle vyavasthitaḥ 12,012.033a antar bahiś ca yat kiṃ cin manovyāsaṅgakārakam 12,012.033c parityajya bhavet tyāgī na yo hitvā pratiṣṭhate 12,012.034a etasmin vartamānasya vidhau vipraniṣevite 12,012.034c brāhmaṇasya mahārāja nocchittir vidyate kva cit 12,012.035a nihatya śatrūṃs tarasā samṛddhān; śakro yathā daityabalāni saṃkhye 12,012.035c kaḥ pārtha śocen nirataḥ svadharme; pūrvaiḥ smṛte pārthiva śiṣṭajuṣṭe 12,012.035d*0012_01 na cāpi śociti hatāḥ svadharme 12,012.035d*0012_02 pūrvaiḥ kṛte pārthivamukhyamukhyaiḥ 12,012.036a kṣātreṇa dharmeṇa parākrameṇa; jitvā mahīṃ mantravidbhyaḥ pradāya 12,012.036c nākasya pṛṣṭhe 'si narendra gantā; na śocitavyaṃ bhavatādya pārtha 12,013.001 sahadeva uvāca 12,013.001a na bāhyaṃ dravyam utsṛjya siddhir bhavati bhārata 12,013.001c śārīraṃ dravyam utsṛjya siddhir bhavati vā na vā 12,013.002a bāhyadravyavimuktasya śārīreṣu ca gṛdhyataḥ 12,013.002c yo dharmo yat sukhaṃ vā syād dviṣatāṃ tat tathāstu naḥ 12,013.003a śārīraṃ dravyam utsṛjya pṛthivīm anuśāsataḥ 12,013.003c yo dharmo yat sukhaṃ vā syāt suhṛdāṃ tat tathāstu naḥ 12,013.004a dvyakṣaras tu bhaven mṛtyus tryakṣaraṃ brahma śāśvatam 12,013.004c mameti ca bhaven mṛtyur na mameti ca śāśvatam 12,013.005a brahmamṛtyū ca tau rājann ātmany eva samāśritau 12,013.005c adṛśyamānau bhūtāni yodhayetām asaṃśayam 12,013.006a avināśo 'sya sattvasya niyato yadi bhārata 12,013.006c bhittvā śarīraṃ bhūtānāṃ na hiṃsā pratipatsyate 12,013.007a athāpi ca sahotpattiḥ sattvasya pralayas tathā 12,013.007c naṣṭe śarīre naṣṭaṃ syād vṛthā ca syāt kriyāpathaḥ 12,013.008a tasmād ekāntam utsṛjya pūrvaiḥ pūrvataraiś ca yaḥ 12,013.008c panthā niṣevitaḥ sadbhiḥ sa niṣevyo vijānatā 12,013.008d*0013_01 svāyaṃbhuvena manunā tathānyaiś cakravartibhiḥ 12,013.008d*0013_02 yady ayaṃ hy adhamaḥ panthāḥ kasmāt tais tair niṣevitaḥ 12,013.008d*0013_03 kṛtatretādiyuktāni guṇavanti ca bhārata 12,013.008d*0013_04 yugāni bahuśas taiś ca bhukteyam avanir nṛpa 12,013.009a labdhvāpi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ sahasthāvarajaṅgamām 12,013.009c na bhuṅkte yo nṛpaḥ samyaṅ niṣphalaṃ tasya jīvitam 12,013.010a atha vā vasato rājan vane vanyena jīvataḥ 12,013.010c dravyeṣu yasya mamatā mṛtyor āsye sa vartate 12,013.011a bāhyābhyantarabhūtānāṃ svabhāvaṃ paśya bhārata 12,013.011c ye tu paśyanti tadbhāvaṃ mucyante mahato bhayāt 12,013.012a bhavān pitā bhavān mātā bhavān bhrātā bhavān guruḥ 12,013.012c duḥkhapralāpān ārtasya tasmān me kṣantum arhasi 12,013.013a tathyaṃ vā yadi vātathyaṃ yan mayaitat prabhāṣitam 12,013.013c tad viddhi pṛthivīpāla bhaktyā bharatasattama 12,014.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,014.001a avyāharati kaunteye dharmarāje yudhiṣṭhire 12,014.001c bhrātṝṇāṃ bruvatāṃ tāṃs tān vividhān vedaniścayān 12,014.002a mahābhijanasaṃpannā śrīmaty āyatalocanā 12,014.002c abhyabhāṣata rājendraṃ draupadī yoṣitāṃ varā 12,014.003a āsīnam ṛṣabhaṃ rājñāṃ bhrātṛbhiḥ parivāritam 12,014.003c siṃhaśārdūlasadṛśair vāraṇair iva yūthapam 12,014.004a abhimānavatī nityaṃ viśeṣeṇa yudhiṣṭhire 12,014.004c lālitā satataṃ rājñā dharmajñā dharmadarśinī 12,014.005a āmantrya vipulaśroṇī sāmnā paramavalgunā 12,014.005c bhartāram abhisaṃprekṣya tato vacanam abravīt 12,014.006a ime te bhrātaraḥ pārtha śuṣyanta stokakā iva 12,014.006c vāvāśyamānās tiṣṭhanti na cainān abhinandase 12,014.007a nandayaitān mahārāja mattān iva mahādvipān 12,014.007c upapannena vākyena satataṃ duḥkhabhāginaḥ 12,014.008a kathaṃ dvaitavane rājan pūrvam uktvā tathā vacaḥ 12,014.008c bhrātṝn etān sma sahitāñ śītavātātapārditān 12,014.009a vayaṃ duryodhanaṃ hatvā mṛdhe bhokṣyāma medinīm 12,014.009c saṃpūrṇāṃ sarvakāmānām āhave vijayaiṣiṇaḥ 12,014.010a virathāṃś ca rathān kṛtvā nihatya ca mahāgajān 12,014.010c saṃstīrya ca rathair bhūmiṃ sasādibhir ariṃdamāḥ 12,014.011a yajatāṃ vividhair yajñaiḥ samṛddhair āptadakṣiṇaiḥ 12,014.011c vanavāsakṛtaṃ duḥkhaṃ bhaviṣyati sukhāya naḥ 12,014.012a ity etān evam uktvā tvaṃ svayaṃ dharmabhṛtāṃ vara 12,014.012c katham adya punar vīra vinihaṃsi manāṃsy uta 12,014.013a na klībo vasudhāṃ bhuṅkte na klībo dhanam aśnute 12,014.013c na klībasya gṛhe putrā matsyāḥ paṅka ivāsate 12,014.014a nādaṇḍaḥ kṣatriyo bhāti nādaṇḍo bhūtim aśnute 12,014.014c nādaṇḍasya prajā rājñaḥ sukham edhanti bhārata 12,014.014d@002_0001 sadevāsuragandharvair apsarobhir vibhūṣitam 12,014.014d@002_0002 rakṣobhir guhyakair nāgair manuṣyaiś ca vibhūṣitam 12,014.014d@002_0003 trivargeṇa ca saṃpūrṇaṃ trivargasyāgamena ca 12,014.014d@002_0004 daṇḍenābhyāhṛtaṃ sarvaṃ jagad bhogāya kalpate 12,014.014d@002_0005 svayaṃbhuvaṃ mahīpāla āgamaṃ śṛṇu śāśvatam 12,014.014d@002_0006 viprāṇāṃ viditaś cāyaṃ tava caiva viśāṃ pate 12,014.014d@002_0007 arājake hi loke 'smin sarvato vidrute bhayāt 12,014.014d@002_0008 rakṣārtham asya lokasya rājānam asṛjat prabhuḥ 12,014.014d@002_0009 mahākāyaṃ mahāvīryaṃ pālane jagataḥ kṣamam 12,014.014d@002_0010 anilāgniyamārkāṇām indrasya varuṇasya ca 12,014.014d@002_0011 candravitteśayoś caiva mātrā nirhṛtya śāśvatīḥ 12,014.014d@002_0012 yasmād eṣāṃ surendrāṇāṃ saṃbhavaty aṃśato nṛpaḥ 12,014.014d@002_0013 tasmād abhibhavaty eṣa sarvabhūtāni tejasā 12,014.014d@002_0014 tapaty ādityavac caiva cakṣūṃṣi ca manāṃsi ca 12,014.014d@002_0015 na cainaṃ bhuvi śaknoti kaś cid apy abhivīkṣitum 12,014.014d@002_0016 so 'gnir bhavati vāyuś ca so 'rkaḥ somaś ca dharmarāṭ 12,014.014d@002_0017 sa kuberaḥ sa varuṇaḥ sa mahendraḥ pratāpavān 12,014.014d@002_0018 pitāmahasya devasya viṣṇoḥ śarvasya caiva hi 12,014.014d@002_0019 ṛṣīṇāṃ caiva sarveṣāṃ tasmiṃs tejaḥ pratiṣṭhitam 12,014.014d@002_0020 bālo 'pi nāvamantavyo manuṣya iti bhūmipaḥ 12,014.014d@002_0021 mahatī devatā hy eṣā nararūpeṇa tiṣṭhati 12,014.014d@002_0022 ekam eva dahaty agnir naraṃ durupasarpiṇam 12,014.014d@002_0023 kulaṃ dahati rājāgniḥ sapaśudravyasaṃcayam 12,014.014d@002_0024 dhṛtarāṣṭrakulaṃ dagdhaṃ krodhodbhūtena vahninā 12,014.014d@002_0025 pratyakṣam etal lokasya saṃśayo na hi vidyate 12,014.014d@002_0026 kulajo vṛttasaṃpanno dhārmikaś ca mahīpatiḥ 12,014.014d@002_0027 prajānāṃ pālane yuktaḥ pūjyate daivatair api 12,014.014d@002_0028 kāryaṃ yo 'vekṣya śaktiṃ ca deśakālau ca tattvataḥ 12,014.014d@002_0029 kurute dharmasiddhyarthaṃ vaiśvarūpyaṃ punaḥ punaḥ 12,014.014d@002_0030 tasya prasāde padmā śrīr vijayaś ca parākrame 12,014.014d@002_0031 mṛtyuś ca vasati krodhe sarvatejomayo hi saḥ 12,014.014d@002_0032 taṃ yas tu dveṣṭi saṃmohāt sa vinaśyati mānavaḥ 12,014.014d@002_0033 tasya hy āśu vināśāya rājāpi kurute manaḥ 12,014.014d@002_0034 tasmād dharmaṃ yam iṣṭeṣu sa vyavasyati pārthivaḥ 12,014.014d@002_0035 aniṣṭaṃ cāpy aniṣṭeṣu tad dharmaṃ na vicālayet 12,014.014d@002_0036 tasyārthe sarvabhūtānāṃ goptāraṃ dharmam ātmajam 12,014.014d@002_0037 brahmatejomayaṃ daṇḍam asṛjat pūrvam īśvaraḥ 12,014.014d@002_0038 tasya sarvāṇi bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca 12,014.014d@002_0039 bhayād bhogāya kalpante dharmān na vicalanti ca 12,014.014d@002_0040 deśakālau ca śaktiṃ ca kāryaṃ cāvekṣya tattvataḥ 12,014.014d@002_0041 yathārhataḥ saṃpraṇayen nareṣv anyāyavartiṣu 12,014.014d@002_0042 sa rājā puruṣo daṇḍaḥ sa netā śāsitā ca saḥ 12,014.014d@002_0043 varṇānām āśramāṇāṃ ca dharmaprabhur athāvyayaḥ 12,014.014d@002_0044 daṇḍaḥ śāsti prajāḥ sarvā daṇḍa evābhirakṣati 12,014.014d@002_0045 daṇḍaḥ supteṣu jāgarti daṇḍaṃ dharmaṃ vidur budhāḥ 12,014.014d@002_0046 susamīkṣya dhṛto daṇḍaḥ sarvā rañjayati prajāḥ 12,014.014d@002_0047 asamīkṣya praṇītas tu vināśayati sarvataḥ 12,014.014d@002_0048 yadi na praṇayed rājā daṇḍaṃ daṇḍyeṣv atandritaḥ 12,014.014d@002_0049 śūle matsyān ivādhakṣyan durbalān balavattarāḥ 12,014.014d@002_0050 kāko 'dyāc ca puroḍāśaṃ śvā caivāvalihed dhaviḥ 12,014.014d@002_0051 svāmitvaṃ na kva cic ca syāt prapadyetādharottaram 12,014.014d@002_0052 sarvo daṇḍajito loko durlabhas tu śucir naraḥ 12,014.014d@002_0053 daṇḍasya hi bhayāt sarvaṃ jagad bhogāya kalpate 12,014.014d@002_0054 devadānavagandharvā rakṣāṃsi patagoragāḥ 12,014.014d@002_0055 te 'pi bhogāya kalpante daṇḍenaivābhipīḍitāḥ 12,014.014d@002_0056 dūṣyeyuḥ sarvavarṇāś ca bhidyeran sarvasetavaḥ 12,014.014d@002_0057 sarvalokaprakopaś ca bhaved daṇḍasya vibhramāt 12,014.014d@002_0058 yatra śyāmo lohitākṣo daṇḍaś carati pāpahā 12,014.014d@002_0059 prajās tatra na muhyanti netā cet sādhu paśyati 12,014.014d@002_0060 āhus tasya praṇetāraṃ rājānaṃ satyavādinam 12,014.014d@002_0061 samīkṣyakāriṇaṃ prājñaṃ dharmakāmārthakovidam 12,014.014d@002_0062 taṃ rājā praṇayan samyak svargāyābhipravartate 12,014.014d@002_0063 kāmātmā viṣayī kṣudro daṇḍenaiva nihanyate 12,014.014d@002_0064 daṇḍo hi sumahātejā durdharaś cākṛtātmabhiḥ 12,014.014d@002_0065 dharmād vicalitaṃ hanti nṛpam eva sabāndhavam 12,014.014d@002_0066 tato durgaṃ ca rāṣṭraṃ ca lokaṃ ca sacarācaram 12,014.014d@002_0067 antarikṣagatāṃś caiva munīn devāṃś ca hiṃsati 12,014.014d@002_0068 so 'sahāyena mūḍhena lubdhenākṛtabuddhinā 12,014.014d@002_0069 aśakyo nyāyato netuṃ viṣayāṃś caiva sevatā 12,014.014d@002_0070 śucinā satyasaṃdhena nītiśāstrānusāriṇā 12,014.014d@002_0071 daṇḍaḥ praṇetuṃ śakyo hi susahāyena dhīmatā 12,014.014d@002_0072 svarāṣṭre nyāyavartī syād bhṛśaṃ daṇḍaś ca śatruṣu 12,014.014d@002_0073 suhṛt svajihmaḥ snigdheṣu brāhmaṇeṣu kṣamānvitaḥ 12,014.014d@002_0074 evaṃvṛttasya rājñas tu śiloñchenāpi jīvataḥ 12,014.014d@002_0075 vistīryeta yaśo loke tailabindhur ivāmbhasi 12,014.014d@002_0076 atas tu viparītasya nṛpater akṛtātmanaḥ 12,014.014d@002_0077 saṃkṣipyeta yaśo loke ghṛtabindur ivāmbhasi 12,014.014d@002_0078 devadevena rudreṇa brahmaṇā ca mahīpate 12,014.014d@002_0079 viṣṇunā caiva devena śakreṇa ca mahātmanā 12,014.014d@002_0080 lokapālaiś ca bhūtaiś ca pāṇḍavaiś ca mahātmabhiḥ 12,014.014d@002_0081 dharmād vicalitā rājan dhārtarāṣṭrā nipātitāḥ 12,014.014d@002_0082 adhārmikā durācārāḥ sasainyā vinipātitāḥ 12,014.014d@002_0083 tān nihatya na doṣas te svalpo 'pi jagatīpate 12,014.014d@002_0084 chalena māyayā vātha kṣatradharmeṇa vā nṛpa 12,014.015a mitratā sarvabhūteṣu dānam adhyayanaṃ tapaḥ 12,014.015c brāhmaṇasyaiṣa dharmaḥ syān na rājño rājasattama 12,014.016a asatāṃ pratiṣedhaś ca satāṃ ca paripālanam 12,014.016c eṣa rājñāṃ paro dharmaḥ samare cāpalāyanam 12,014.017a yasmin kṣamā ca krodhaś ca dānādāne bhayābhaye 12,014.017c nigrahānugrahau cobhau sa vai dharmavid ucyate 12,014.018a na śrutena na dānena na sāntvena na cejyayā 12,014.018c tvayeyaṃ pṛthivī labdhā notkocena tathāpy uta 12,014.019a yat tad balam amitrāṇāṃ tathā vīrasamudyatam 12,014.019c hastyaśvarathasaṃpannaṃ tribhir aṅgair mahattaram 12,014.020a rakṣitaṃ droṇakarṇābhyām aśvatthāmnā kṛpeṇa ca 12,014.020c tat tvayā nihataṃ vīra tasmād bhuṅkṣva vasuṃdharām 12,014.021a jambūdvīpo mahārāja nānājanapadāyutaḥ 12,014.021c tvayā puruṣaśārdūla daṇḍena mṛditaḥ prabho 12,014.022a jambūdvīpena sadṛśaḥ krauñcadvīpo narādhipa 12,014.022c apareṇa mahāmeror daṇḍena mṛditas tvayā 12,014.023a krauñcadvīpena sadṛśaḥ śākadvīpo narādhipa 12,014.023c pūrveṇa tu mahāmeror daṇḍena mṛditas tvayā 12,014.024a uttareṇa mahāmeroḥ śākadvīpena saṃmitaḥ 12,014.024c bhadrāśvaḥ puruṣavyāghra daṇḍena mṛditas tvayā 12,014.025a dvīpāś ca sāntaradvīpā nānājanapadālayāḥ 12,014.025c vigāhya sāgaraṃ vīra daṇḍena mṛditās tvayā 12,014.026a etāny apratimāni tvaṃ kṛtvā karmāṇi bhārata 12,014.026c na prīyase mahārāja pūjyamāno dvijātibhiḥ 12,014.027a sa tvaṃ bhrātṝn imān dṛṣṭvā pratinandasva bhārata 12,014.027c ṛṣabhān iva saṃmattān gajendrān ūrjitān iva 12,014.028a amarapratimāḥ sarve śatrusāhāḥ paraṃtapāḥ 12,014.028c eko 'pi hi sukhāyaiṣāṃ kṣamaḥ syād iti me matiḥ 12,014.029a kiṃ punaḥ puruṣavyāghrāḥ patayo me nararṣabhāḥ 12,014.029c samastānīndriyāṇīva śarīrasya viceṣṭane 12,014.030a anṛtaṃ mābravīc chvaśrūḥ sarvajñā sarvadarśinī 12,014.030c yudhiṣṭhiras tvāṃ pāñcāli sukhe dhāsyaty anuttame 12,014.031a hatvā rājasahasrāṇi bahūny āśuparākramaḥ 12,014.031c tad vyarthaṃ saṃprapaśyāmi mohāt tava janādhipa 12,014.032a yeṣām unmattako jyeṣṭhaḥ sarve tasyopacāriṇaḥ 12,014.032c tavonmādena rājendra sonmādāḥ sarvapāṇḍavāḥ 12,014.033a yadi hi syur anunmattā bhrātaras te janādhipa 12,014.033c baddhvā tvāṃ nāstikaiḥ sārdhaṃ praśāseyur vasuṃdharām 12,014.034a kurute mūḍham evaṃ hi yaḥ śreyo nādhigacchati 12,014.034c dhūpair añjanayogaiś ca nasyakarmabhir eva ca 12,014.034e bheṣajaiḥ sa cikitsyaḥ syād ya unmārgeṇa gacchati 12,014.034f*0014_01 unmattir apanetavyā tava rājan yadṛcchayā 12,014.035a sāhaṃ sarvādhamā loke strīṇāṃ bharatasattama 12,014.035c tathā vinikṛtāmitrair yāham icchāmi jīvitum 12,014.035d@003_0001 dhṛtarāṣṭrasutā rājan nityam utpathagāminaḥ 12,014.035d@003_0002 tādṛśānāṃ vadhe doṣaṃ nāhaṃ paśyāmi karhi cit 12,014.035d@003_0003 imāṃś cośanasā gītāñ ślokāñ śṛṇu narādhipa 12,014.035d@003_0004 ātmahantārthahantā ca bandhuhantā viṣapradaḥ 12,014.035d@003_0005 ātharvaṇena hantā ca yaś ca bhāryāṃ parāmṛśet 12,014.035d@003_0006 nirdoṣaṃ vadham eteṣāṃ ṣaṇṇām apy ātatāyinām 12,014.035d@003_0007 brahmā provāca bhagavān bhārgavāya mahātmane 12,014.035d@003_0008 brahmakṣatraviśāṃ rājan satpathe vartatām api 12,014.035d@003_0009 prasahyāgāram āgamya hantāraṃ garadaṃ tathā 12,014.035d@003_0010 abhakṣyāpeyadātāram agnidaṃ ca niśātayet 12,014.035d@003_0011 mārga eṣa mahīpānāṃ gobrāhmaṇavadheṣu ca 12,014.035d@003_0012 keśagrahe ca nārīṇām api yudhyet pitāmaham 12,014.035d@003_0013 brahmāṇaṃ devadeveśaṃ kiṃ punaḥ pāpakāriṇam 12,014.035d@003_0014 gobrāhmaṇārthe vyasane ca rājñāṃ 12,014.035d@003_0015 rāṣṭropamarde svaśarīrahetoḥ 12,014.035d@003_0016 strīṇāṃ ca vikruṣṭarutāni śrutvā 12,014.035d@003_0017 vipro 'pi yudhyeta mahāprabhāvaḥ 12,014.035d@003_0018 dharmād vicalitaṃ vipraṃ nihanyād ātatāyinam 12,014.035d@003_0019 tasyānyatra vadhaṃ vidvān manasāpi na cintayet 12,014.035d@003_0020 gobrāhmaṇavadhe vṛttaṃ mantratrāṇārtham eva ca 12,014.035d@003_0021 na hanyāt kṣatriyo vipraṃ svakuṭumbasya cātyaye 12,014.035d@003_0022 taskareṇa nṛśaṃsena dharmāt pracalitena ca 12,014.035d@003_0023 kṣatrabandhuḥ paraṃ śaktyā yudhyed vipreṇa saṃyuge 12,014.035d@003_0024 ātatāyinam āyāntam api vedāntagaṃ raṇe 12,014.035d@003_0025 jighāṃsantaṃ jighāṃsīyān na tena bhrūṇahā bhavet 12,014.035d@003_0026 brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdro vāpy antyajo 'tha vā 12,014.035d@003_0027 na hanyād brāhmaṇaṃ śāntaṃ tṛṇenāpi kadā cana 12,014.035d@003_0028 brāhmaṇāyāvaguryeta spṛṣṭe gurutaraṃ bhavet 12,014.035d@003_0029 varṣāṇāṃ triśataṃ pāpaḥ pratiṣṭhāṃ nādhigacchati 12,014.035d@003_0030 sahasraṃ tv eva varṣāṇi nihatya narake patet 12,014.035d@003_0031 tasmān naivāpaguryād dhi naiva śastraṃ nipātayet 12,014.035d@003_0032 śoṇitaṃ yāvataḥ pāṃsūn gṛhṇātīti hi dhāraṇā 12,014.035d@003_0033 tāvatīḥ sa samāḥ pāpo narake parivartate 12,014.035d@003_0034 tvagasthibhedaṃ viprasya yaḥ kuryāt kārayeta vā 12,014.035d@003_0035 brahmahā sa tu vijñeyaḥ prāyaścittī narādhamaḥ 12,014.035d@003_0036 śrotriyaṃ brāhmaṇaṃ hatvā tathātreyīṃ ca brāhmaṇīm 12,014.035d@003_0037 caturviṃśativarṣāṇi cared brahmahaṇo vratam 12,014.035d@003_0038 dviguṇā brahmahatyeyaṃ sarvaiḥ proktā manīṣibhiḥ 12,014.035d@003_0039 prāyaścittam akurvāṇaṃ kṛtāṅkaṃ vipravāsayet 12,014.035d@003_0040 brāhmaṇaṃ kṣatriyaṃ vaiśyaṃ śūdraṃ vā ghātayen nṛpaḥ 12,014.035d@003_0041 brahmaghnaṃ taskaraṃ caiva mā bhūdevaṃ cariṣyati 12,014.035d@003_0042 chittvā hastau ca pādau nāsikoṣṭhau ca bhūpatiḥ 12,014.035d@003_0043 brahmaghnaṃ cottamaṃ pāpaṃ netroddhāreṇa yojayet 12,014.035d@003_0044 śūdrasyaiṣa smṛto daṇḍas tadvad rājanyavaiśyayoḥ 12,014.035d@003_0045 prāyaścittam akurvāṇaṃ brāhmaṇaṃ tu pravāsayet 12,014.035d@003_0046 kṣatriyaṃ vaiśyaśūdrau vā śastreṇaiva tu ghātayet 12,014.035d@003_0047 brahmaghnān brāhmaṇān rājā kṛtāṅkān vipravāsayet 12,014.035d@003_0048 vikalendriyāṃs trivarṇāṃś ca caṇḍālaiḥ saha vāsayet 12,014.035d@003_0049 taiś ca yaḥ saṃpibet kaś cit sa piban brahmahā bhavet 12,014.035d@003_0050 pretānāṃ na ca deyāni piṇḍadānāni kena cit 12,014.035d@003_0051 kṛṣṇavarṇā virūpā ca nirṇītā lambamūrdhajā 12,014.035d@003_0052 dunoty adṛṣṭā kartāraṃ brahmahatyeti tāṃ viduḥ 12,014.035d@003_0053 brahmaghnena pibantaś ca viprā deśāḥ purāṇi ca 12,014.035d@003_0054 acirād eva pīḍyante durbhikṣavyādhitaskaraiḥ 12,014.035d@003_0055 brāhmaṇaṃ pāpakarmāṇaṃ viprāṇām ātatāyinam 12,014.035d@003_0056 kṣatriyaṃ vaiśyaśūdrau ca netroddhāreṇa yojayet 12,014.035d@003_0057 durbalānāṃ balaṃ rājā balino ye ca sādhavaḥ 12,014.035d@003_0058 balināṃ durbalānāṃ ca pāpānāṃ mṛtyur iṣyate 12,014.035d@003_0059 sadoṣam api yo hanyād aśrāvya jagatīpateḥ 12,014.035d@003_0060 durbalaṃ balavantaṃ vā sa parājayam arhati 12,014.035d@003_0061 rājājñāṃ prāḍvivākaṃ ca necched yaś cāpi niṣpatet 12,014.035d@003_0062 sākṣiṇaṃ sādhuvākyaṃ ca jitaṃ tam api nirdiśet 12,014.035d@003_0063 bandhanān niṣpated yaś ca pratibhūr na dadāti ca 12,014.035d@003_0064 kulajaś ca dhanāḍhyaś ca sa parājayam arhati 12,014.035d@003_0065 rājājñayā samāhūto yo na gacchet sabhāṃ naraḥ 12,014.035d@003_0066 balavantam upāśritya sāyudhaḥ sa parājitaḥ 12,014.035d@003_0067 taṃ daṇḍena vinirjitya mahāsāhasikaṃ naram 12,014.035d@003_0068 viyuktadehasarvasvaṃ paralokaṃ visarjayet 12,014.035d@003_0069 mṛtasyāpi na deyāni piṇḍadānāni kena cit 12,014.035d@003_0070 dattvā daṇḍaṃ prayaccheta madhyamaṃ pūrvasāhasam 12,014.035d@003_0071 kulastrīvyabhicāraṃ ca rāṣṭrasya ca vimardanam 12,014.035d@003_0072 brahmahatyāṃ ca cauryaṃ ca rājadrohaṃ ca pañcamam 12,014.035d@003_0073 mahānti pātakāny āhur ṛṣayaḥ pātakāni ha 12,014.035d@003_0074 yuddhād anyatra hiṃsāyāṃ surāpasya ca kīrtane 12,014.035d@003_0075 mahāntaṃ gurutalpe ca mitradrohe ca pātakam 12,014.035d@003_0076 na kathaṃ cid upekṣeta mahāsāhasikaṃ naram 12,014.035d@003_0077 sarvasvam apahṛtyāśu tataḥ prāṇair viyojayet 12,014.035d@003_0078 triṣu varṇeṣu yo daṇḍaḥ praṇīto brahmaṇā purā 12,014.035d@003_0079 mahāsāhasikaṃ vipraṃ kṛtāṅkaṃ vipravāsayet 12,014.035d@003_0080 sāhasro vā bhaved daṇḍaḥ kāñcano dehaniṣkrayaḥ 12,014.035d@003_0081 caturṇām eva varṇānām evam āhośanāḥ kaviḥ 12,014.035d@003_0082 nārīṇāṃ bālavṛddhānāṃ goḥ pāte ca mahāmatiḥ 12,014.035d@003_0083 pāpānāṃ durvinītānāṃ prāṇāntaṃ ca bṛhaspatiḥ 12,014.035d@003_0084 daṇḍam āha mahābhāga sarveṣāṃ cātatāyinām 12,014.035d@003_0085 sarveṣāṃ pāpabuddhīnāṃ pāpaṃ karmeha kurvatām 12,014.035d@003_0086 dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāṃ daṇḍo nirdoṣa iṣyate 12,014.035d@003_0087 saubalasya ca durbuddheḥ karṇasya ca durātmanaḥ 12,014.035d@003_0088 paśyatāṃ caiva śūrāṇāṃ yāhaṃ dyūte sabhāṃ tadā 12,014.035d@003_0089 rajasvalā samānītā bhavatāṃ paśyatāṃ nṛpa 12,014.035d@003_0090 vāsasaikena saṃvītā bhavaddoṣeṇa bhūpate 12,014.035d@003_0091 mā bhūd dharmavilopas te dhṛtarāṣṭrakulakṣayāt 12,014.035d@003_0092 krodhāgninā tu dagdhaṃ ca sapaśudravyasaṃcayam 12,014.035d@003_0093 sāham evaṃvidhaṃ duḥkhaṃ saṃprāptā tava hetunā 12,014.035d@003_0094 ādityasya prasādena na ca prāṇair viyojitā 12,014.035d@003_0095 rakṣitā devadevena jagataḥ kālahetunā 12,014.035d@003_0096 divākareṇa devena vivastrā na kṛtā tadā 12,014.036a eteṣāṃ yatamānānām utpadyante tu saṃpadaḥ 12,014.036c tvaṃ tu sarvāṃ mahīṃ labdhvā kuruṣe svayam āpadam 12,014.037a yathāstāṃ saṃmatau rājñāṃ pṛthivyāṃ rājasattamau 12,014.037c māndhātā cāmbarīṣaś ca tathā rājan virājase 12,014.038a praśādhi pṛthivīṃ devīṃ prajā dharmeṇa pālayan 12,014.038c saparvatavanadvīpāṃ mā rājan vimanā bhava 12,014.039a yajasva vividhair yajñair juhvann agnīn prayaccha ca 12,014.039c purāṇi bhogān vāsāṃsi dvijātibhyo nṛpottama 12,015.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,015.001a yājñasenyā vacaḥ śrutvā punar evārjuno 'bravīt 12,015.001c anumānya mahābāhuṃ jyeṣṭhaṃ bhrātaram īśvaram 12,015.002a daṇḍaḥ śāsti prajāḥ sarvā daṇḍa evābhirakṣati 12,015.002c daṇḍaḥ supteṣu jāgarti daṇḍaṃ dharmaṃ vidur budhāḥ 12,015.003a dharmaṃ saṃrakṣate daṇḍas tathaivārthaṃ narādhipa 12,015.003c kāmaṃ saṃrakṣate daṇḍas trivargo daṇḍa ucyate 12,015.004a daṇḍena rakṣyate dhānyaṃ dhanaṃ daṇḍena rakṣyate 12,015.004c etad vidvann upādatsva svabhāvaṃ paśya laukikam 12,015.005a rājadaṇḍabhayād eke pāpāḥ pāpaṃ na kurvate 12,015.005c yamadaṇḍabhayād eke paralokabhayād api 12,015.006a parasparabhayād eke pāpāḥ pāpaṃ na kurvate 12,015.006c evaṃ sāṃsiddhike loke sarvaṃ daṇḍe pratiṣṭhitam 12,015.007a daṇḍasyaiva bhayād eke na khādanti parasparam 12,015.007c andhe tamasi majjeyur yadi daṇḍo na pālayet 12,015.008a yasmād adāntān damayaty aśiṣṭān daṇḍayaty api 12,015.008c damanād daṇḍanāc caiva tasmād daṇḍaṃ vidur budhāḥ 12,015.008d*0015_01 paralokabhayād ete pāpāḥ pāpaṃ na kurvate 12,015.009a vāci daṇḍo brāhmaṇānāṃ kṣatriyāṇāṃ bhujārpaṇam 12,015.009c dānadaṇḍaḥ smṛto vaiśyo nirdaṇḍaḥ śūdra ucyate 12,015.010a asaṃmohāya martyānām arthasaṃrakṣaṇāya ca 12,015.010c maryādā sthāpitā loke daṇḍasaṃjñā viśāṃ pate 12,015.011a yatra śyāmo lohitākṣo daṇḍaś carati sūnṛtaḥ 12,015.011c prajās tatra na muhyanti netā cet sādhu paśyati 12,015.012a brahmacārī gṛhasthaś ca vānaprastho 'tha bhikṣukaḥ 12,015.012c daṇḍasyaiva bhayād ete manuṣyā vartmani sthitāḥ 12,015.013a nābhīto yajate rājan nābhīto dātum icchati 12,015.013c nābhītaḥ puruṣaḥ kaś cit samaye sthātum icchati 12,015.014a nācchittvā paramarmāṇi nākṛtvā karma dāruṇam 12,015.014c nāhatvā matsyaghātīva prāpnoti mahatīṃ śriyam 12,015.015a nāghnataḥ kīrtir astīha na vittaṃ na punaḥ prajāḥ 12,015.015c indro vṛtravadhenaiva mahendraḥ samapadyata 12,015.015d*0016_01 māhendraṃ ca grahaṃ lebhe lokānāṃ ceśvaro 'bhavat 12,015.016a ya eva devā hantāras tāṃl loko 'rcayate bhṛśam 12,015.016c hantā rudras tathā skandaḥ śakro 'gnir varuṇo yamaḥ 12,015.017a hantā kālas tathā vāyur mṛtyur vaiśravaṇo raviḥ 12,015.017c vasavo marutaḥ sādhyā viśvedevāś ca bhārata 12,015.018a etān devān namasyanti pratāpapraṇatā janāḥ 12,015.018c na brahmāṇaṃ na dhātāraṃ na pūṣāṇaṃ kathaṃ cana 12,015.019a madhyasthān sarvabhūteṣu dāntāñ śamaparāyaṇān 12,015.019c yajante mānavāḥ ke cit praśāntāḥ sarvakarmasu 12,015.020a na hi paśyāmi jīvantaṃ loke kaṃ cid ahiṃsayā 12,015.020c sattvaiḥ sattvāni jīvanti durbalair balavattarāḥ 12,015.021a nakulo mūṣakān atti biḍālo nakulaṃ tathā 12,015.021c biḍālam atti śvā rājañ śvānaṃ vyālamṛgas tathā 12,015.022a tān atti puruṣaḥ sarvān paśya dharmo yathāgataḥ 12,015.022c prāṇasyānnam idaṃ sarvaṃ jaṅgamaṃ sthāvaraṃ ca yat 12,015.023a vidhānaṃ devavihitaṃ tatra vidvān na muhyati 12,015.023c yathā sṛṣṭo 'si rājendra tathā bhavitum arhasi 12,015.024a vinītakrodhaharṣā hi mandā vanam upāśritāḥ 12,015.024c vinā vadhaṃ na kurvanti tāpasāḥ prāṇayāpanam 12,015.025a udake bahavaḥ prāṇāḥ pṛthivyāṃ ca phaleṣu ca 12,015.025c na ca kaś cin na tān hanti kim anyat prāṇayāpanāt 12,015.026a sūkṣmayonīni bhūtāni tarkagamyāni kāni cit 12,015.026c pakṣmaṇo 'pi nipātena yeṣāṃ syāt skandhaparyayaḥ 12,015.027a grāmān niṣkramya munayo vigatakrodhamatsarāḥ 12,015.027c vane kuṭumbadharmāṇo dṛśyante parimohitāḥ 12,015.028a bhūmiṃ bhittvauṣadhīś chittvā vṛkṣādīn aṇḍajān paśūn 12,015.028c manuṣyās tanvate yajñāṃs te svargaṃ prāpnuvanti ca 12,015.029a daṇḍanītyāṃ praṇītāyāṃ sarve sidhyanty upakramāḥ 12,015.029c kaunteya sarvabhūtānāṃ tatra me nāsti saṃśayaḥ 12,015.030a daṇḍaś cen na bhavel loke vyanaśiṣyann imāḥ prajāḥ 12,015.030c śūle matsyān ivāpakṣyan durbalān balavattarāḥ 12,015.031a satyaṃ cedaṃ brahmaṇā pūrvam uktaṃ; daṇḍaḥ prajā rakṣati sādhu nītaḥ 12,015.031c paśyāgnayaś ca pratiśāmyanty abhītāḥ; saṃtarjitā daṇḍabhayāj jvalanti 12,015.031d*0017_01 yadi na praṇayed rājan daṇḍaṃ daṇḍyeṣv atandritaḥ 12,015.032a andhaṃ tama ivedaṃ syān na prajñāyeta kiṃ cana 12,015.032c daṇḍaś cen na bhavel loke vibhajan sādhvasādhunī 12,015.033a ye 'pi saṃbhinnamaryādā nāstikā vedanindakāḥ 12,015.033c te 'pi bhogāya kalpante daṇḍenopanipīḍitāḥ 12,015.034a sarvo daṇḍajito loko durlabho hi śucir naraḥ 12,015.034c daṇḍasya hi bhayād bhīto bhogāyeha prakalpate 12,015.035a cāturvarṇyāpramohāya sunītanayanāya ca 12,015.035c daṇḍo vidhātrā vihito dharmārthāv abhirakṣitum 12,015.036a yadi daṇḍān na bibhyeyur vayāṃsi śvāpadāni ca 12,015.036c adyuḥ paśūn manuṣyāṃś ca yajñārthāni havīṃṣi ca 12,015.037a na brahmacāry adhīyīta kalyāṇī gaur na duhyate 12,015.037c na kanyodvahanaṃ gacched yadi daṇḍo na pālayet 12,015.038a viśvalopaḥ pravarteta bhidyeran sarvasetavaḥ 12,015.038c mamatvaṃ na prajānīyur yadi daṇḍo na pālayet 12,015.039a na saṃvatsarasatrāṇi tiṣṭheyur akutobhayāḥ 12,015.039c vidhivad dakṣiṇāvanti yadi daṇḍo na pālayet 12,015.040a careyur nāśrame dharmaṃ yathoktaṃ vidhim āśritāḥ 12,015.040c na vidyāṃ prāpnuyāt kaś cid yadi daṇḍo na pālayet 12,015.041a na coṣṭrā na balīvardā nāśvāśvataragardabhāḥ 12,015.041c yuktā vaheyur yānāni yadi daṇḍo na pālayet 12,015.042a na preṣyā vacanaṃ kuryur na bālo jātu karhi cit 12,015.042c tiṣṭhet pitṛmate dharme yadi daṇḍo na pālayet 12,015.043a daṇḍe sthitāḥ prajāḥ sarvā bhayaṃ daṇḍaṃ vidur budhāḥ 12,015.043c daṇḍe svargo manuṣyāṇāṃ loko 'yaṃ ca pratiṣṭhitaḥ 12,015.044a na tatra kūṭaṃ pāpaṃ vā vañcanā vāpi dṛṣyate 12,015.044c yatra daṇḍaḥ suvihitaś caraty arivināśanaḥ 12,015.045a haviḥ śvā prapibed dhṛṣṭo daṇḍaś cen nodyato bhavet 12,015.045c haret kākaḥ puroḍāśaṃ yadi daṇḍo na pālayet 12,015.046a yad idaṃ dharmato rājyaṃ vihitaṃ yady adharmataḥ 12,015.046c kāryas tatra na śoko vai bhuṅkṣva bhogān yajasva ca 12,015.047a sukhena dharmaṃ śrīmantaś caranti śucivāsasaḥ 12,015.047c saṃvasantaḥ priyair dārair bhuñjānāś cānnam uttamam 12,015.048a arthe sarve samārambhāḥ samāyattā na saṃśayaḥ 12,015.048c sa ca daṇḍe samāyattaḥ paśya daṇḍasya gauravam 12,015.049a lokayātrārtham eveha dharmapravacanaṃ kṛtam 12,015.049c ahiṃsā sādhuhiṃseti śreyān dharmaparigrahaḥ 12,015.050a nātyantaguṇavān kaś cin na cāpy atyantanirguṇaḥ 12,015.050c ubhayaṃ sarvakāryeṣu dṛśyate sādhv asādhu ca 12,015.051a paśūnāṃ vṛṣaṇaṃ chittvā tato bhindanti nastakān 12,015.051c kṛṣanti bahavo bhārān badhnanti damayanti ca 12,015.052a evaṃ paryākule loke vipathe jarjarīkṛte 12,015.052c tais tair nyāyair mahārāja purāṇaṃ dharmam ācara 12,015.053a yaja dehi prajā rakṣa dharmaṃ samanupālaya 12,015.053c amitrāñ jahi kaunteya mitrāṇi paripālaya 12,015.054a mā ca te nighnataḥ śatrūn manyur bhavatu bhārata 12,015.054c na tatra kilbiṣaṃ kiṃ cit kartur bhavati bhārata 12,015.055a ātatāyī hi yo hanyād ātatāyinam āgatam 12,015.055c na tena bhrūṇahā sa syān manyus taṃ manyum ṛcchati 12,015.056a avadhyaḥ sarvabhūtānām antarātmā na saṃśayaḥ 12,015.056c avadhye cātmani kathaṃ vadhyo bhavati kena cit 12,015.057a yathā hi puruṣaḥ śālāṃ punaḥ saṃpraviśen navām 12,015.057c evaṃ jīvaḥ śarīrāṇi tāni tāni prapadyate 12,015.058a dehān purāṇān utsṛjya navān saṃpratipadyate 12,015.058c evaṃ mṛtyumukhaṃ prāhur ye janās tattvadarśinaḥ 12,016.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,016.001a arjunasya vacaḥ śrutvā bhīmaseno 'tyamarṣaṇaḥ 12,016.001c dhairyam āsthāya tejasvī jyeṣṭhaṃ bhrātaram abravīt 12,016.002a rājan viditadharmo 'si na te 'sty aviditaṃ bhuvi 12,016.002c upaśikṣāma te vṛttaṃ sadaiva na ca śaknumaḥ 12,016.003a na vakṣyāmi na vakṣyāmīty evaṃ me manasi sthitam 12,016.003c atiduḥkhāt tu vakṣyāmi tan nibodha janādhipa 12,016.004a bhavatas tu pramohena sarvaṃ saṃśayitaṃ kṛtam 12,016.004c viklavatvaṃ ca naḥ prāptam abalatvaṃ tathaiva ca 12,016.005a kathaṃ hi rājā lokasya sarvaśāstraviśāradaḥ 12,016.005c moham āpadyate dainyād yathā kupuruṣas tathā 12,016.006a āgatiś ca gatiś caiva lokasya viditā tava 12,016.006c āyatyāṃ ca tadātve ca na te 'sty aviditaṃ prabho 12,016.007a evaṃ gate mahārāja rājyaṃ prati janādhipa 12,016.007c hetum atra pravakṣyāmi tad ihaikamanāḥ śṛṇu 12,016.008a dvividho jāyate vyādhiḥ śārīro mānasas tathā 12,016.008c parasparaṃ tayor janma nirdvaṃdvaṃ nopalabhyate 12,016.009a śārīrāj jāyate vyādhir mānaso nātra saṃśayaḥ 12,016.009c mānasāj jāyate vyādhiḥ śārīra iti niścayaḥ 12,016.010a śārīramānase duḥkhe yo 'tīte anuśocati 12,016.010c duḥkhena labhate duḥkhaṃ dvāv anarthau prapadyate 12,016.011a śītoṣṇe caiva vāyuś ca trayaḥ śārīrajā guṇāḥ 12,016.011c teṣāṃ guṇānāṃ sāmyaṃ ca tad āhuḥ svasthalakṣaṇam 12,016.012a teṣām anyatamotseke vidhānam upadiṣyate 12,016.012c uṣṇena bādhyate śītaṃ śītenoṣṇaṃ prabādhyate 12,016.012d*0018_01 ubhābhyāṃ vadhyate vāyur vidhānam idam ucyate 12,016.013a sattvaṃ rajas tamaś caiva mānasāḥ syus trayo guṇāḥ 12,016.013b*0019_01 rajasā śāmyate sattvaṃ rajaḥ sattvena śāmyati 12,016.013c harṣeṇa bādhyate śoko harṣaḥ śokena bādhyate 12,016.014a kaś cit sukhe vartamāno duḥkhasya smartum icchati 12,016.014c kaś cid duḥkhe vartamānaḥ sukhasya smartum icchati 12,016.015a sa tvaṃ na duḥkhī duḥkhasya na sukhī ca sukhasya ca 12,016.015c na duḥkhī sukhajātasya na sukhī duḥkhajasya vā 12,016.016a smartum arhasi kauravya diṣṭaṃ tu balavattaram 12,016.016c atha vā te svabhāvo 'yaṃ yena pārthiva kṛṣyase 12,016.017a dṛṣṭvā sabhāgatāṃ kṛṣṇām ekavastrāṃ rajasvalām 12,016.017c miṣatāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ na tasya smartum arhasi 12,016.018a pravrājanaṃ ca nagarād ajinaiś ca nivāsanam 12,016.018c mahāraṇyanivāsaś ca na tasya smartum arhasi 12,016.019a jaṭāsurāt parikleśaṃ citrasenena cāhavam 12,016.019c saindhavāc ca parikleśaṃ kathaṃ vismṛtavān asi 12,016.019e punar ajñātacaryāyāṃ kīcakena padā vadham 12,016.019f*0020_01 draupadyā rājaputryāś ca kathaṃ vismṛtavān asi 12,016.019f*0021_01 balavanto vayaṃ rājan devair api sudurjayāḥ 12,016.019f*0021_02 kathaṃ bhṛtyatvam āpannā virāṭanagare smara 12,016.020a yac ca te droṇabhīṣmābhyāṃ yuddham āsīd ariṃdama 12,016.020c manasaikena te yuddham idaṃ ghoram upasthitam 12,016.021a yatra nāsti śaraiḥ kāryaṃ na mitrair na ca bandhubhiḥ 12,016.021c ātmanaikena yoddhavyaṃ tat te yuddham upasthitam 12,016.022a tasminn anirjite yuddhe prāṇān yadi ha mokṣyase 12,016.022c anyaṃ dehaṃ samāsthāya punas tenaiva yotsyase 12,016.022d*0022_01 yo hy anāḍhyaḥ sa patitas tad ucchiṣṭaṃ yad alpakam 12,016.022d*0022_02 bahv apathyaṃ balavato na kiṃ cit trāyate dhanam 12,016.023a tasmād adyaiva gantavyaṃ yuddhasya bharatarṣabha 12,016.023b*0023_01 pāram avyaktarūpasya vyaktaṃ tyaktvā svakarmabhiḥ 12,016.023b*0023_02 tasminn anirjite yuddhe kām avasthāṃ gamiṣyasi 12,016.023c etaj jitvā mahārāja kṛtakṛtyo bhaviṣyasi 12,016.024a etāṃ buddhiṃ viniścitya bhūtānām āgatiṃ gatim 12,016.024c pitṛpaitāmahe vṛtte śādhi rājyaṃ yathocitam 12,016.025a diṣṭyā duryodhanaḥ pāpo nihataḥ sānugo yudhi 12,016.025c draupadyāḥ keśapakṣasya diṣṭyā tvaṃ padavīṃ gataḥ 12,016.026a yajasva vājimedhena vidhivad dakṣiṇāvatā 12,016.026c vayaṃ te kiṃkarāḥ pārtha vāsudevaś ca vīryavān 12,017.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,017.001a asaṃtoṣaḥ pramādaś ca mado rāgo 'praśāntatā 12,017.001c balaṃ moho 'bhimānaś ca udvegaś cāpi sarvaśaḥ 12,017.002a ebhiḥ pāpmabhir āviṣṭo rājyaṃ tvam abhikāṅkṣasi 12,017.002c nirāmiṣo vinirmuktaḥ praśāntaḥ susukhī bhava 12,017.003a ya imām akhilāṃ bhūmiṃ śiṣyād eko mahīpatiḥ 12,017.003c tasyāpy udaram evaikaṃ kim idaṃ tvaṃ praśaṃsasi 12,017.004a nāhnā pūrayituṃ śakyā na māsena nararṣabha 12,017.004c apūryāṃ pūrayann icchām āyuṣāpi na śaknuyāt 12,017.005a yatheddhaḥ prajvalaty agnir asamiddhaḥ praśāmyati 12,017.005c alpāhāratayā tv agniṃ śamayaudaryam utthitam 12,017.005d*0024_01 ātmodarakṛte 'thājñaḥ karoti vighasaṃ bahu 12,017.005e jayodaraṃ pṛthivyā te śreyo nirjitayā jitam 12,017.006a mānuṣān kāmabhogāṃs tvam aiśvaryaṃ ca praśaṃsasi 12,017.006c abhogino 'balāś caiva yānti sthānam anuttamam 12,017.007a yogakṣemau ca rāṣṭrasya dharmādharmau tvayi sthitau 12,017.007c mucyasva mahato bhārāt tyāgam evābhisaṃśraya 12,017.008a ekodarakṛte vyāghraḥ karoti vighasaṃ bahu 12,017.008c tam anye 'py upajīvanti mandavegaṃcarā mṛgāḥ 12,017.009a viṣayān pratisaṃhṛtya saṃnyāsaṃ kurute yatiḥ 12,017.009c na ca tuṣyanti rājānaḥ paśya buddhyantaraṃ yathā 12,017.010a patrāhārair aśmakuṭṭair dantolūkhalikais tathā 12,017.010c abbhakṣair vāyubhakṣaiś ca tair ayaṃ narako jitaḥ 12,017.011a yaś cemāṃ vasudhāṃ kṛtsnāṃ praśāsed akhilāṃ nṛpaḥ 12,017.011c tulyāśmakāñcano yaś ca sa kṛtārtho na pārthivaḥ 12,017.012a saṃkalpeṣu nirārambho nirāśo nirmamo bhava 12,017.012c viśokaṃ sthānam ātiṣṭha iha cāmutra cāvyayam 12,017.013a nirāmiṣā na śocanti śocasi tvaṃ kim āmiṣam 12,017.013c parityajyāmiṣaṃ sarvaṃ mṛṣāvādāt pramokṣyase 12,017.014a panthānau pitṛyānaś ca devayānaś ca viśrutau 12,017.014c ījānāḥ pitṛyānena devayānena mokṣiṇaḥ 12,017.015a tapasā brahmacaryeṇa svādhyāyena ca pāvitāḥ 12,017.015c vimucya dehān vai bhānti mṛtyor aviṣayaṃ gatāḥ 12,017.016a āmiṣaṃ bandhanaṃ loke karmehoktaṃ tathāmiṣam 12,017.016c tābhyāṃ vimuktaḥ pāśābhyāṃ padam āpnoti tatparam 12,017.017a api gāthām imāṃ gītāṃ janakena vadanty uta 12,017.017c nirdvaṃdvena vimuktena mokṣaṃ samanupaśyatā 12,017.018a anantaṃ bata me vittaṃ yasya me nāsti kiṃ cana 12,017.018c mithilāyāṃ pradīptāyāṃ na me dahyati kiṃ cana 12,017.019a prajñāprāsādam āruhya naśocyāñ śocato janān 12,017.019c jagatīsthān ivādristho mandabuddhīn avekṣate 12,017.020a dṛśyaṃ paśyati yaḥ paśyan sa cakṣuṣmān sa buddhimān 12,017.020c ajñātānāṃ ca vijñānāt saṃbodhād buddhir ucyate 12,017.021a yas tu vācaṃ vijānāti bahumānam iyāt sa vai 12,017.021c brahmabhāvaprasūtānāṃ vaidyānāṃ bhāvitātmanām 12,017.022a yadā bhūtapṛthagbhāvam ekastham anupaśyati 12,017.022c tata eva ca vistāraṃ brahma saṃpadyate tadā 12,017.023a te janās tāṃ gatiṃ yānti nāvidvāṃso 'lpacetasaḥ 12,017.023c nābuddhayo nātapasaḥ sarvaṃ buddhau pratiṣṭhitam 12,018.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,018.001a tūṣṇīṃbhūtaṃ tu rājānaṃ punar evārjuno 'bravīt 12,018.001c saṃtaptaḥ śokaduḥkhābhyāṃ rājño vākśalyapīḍitaḥ 12,018.002a kathayanti purāvṛttam itihāsam imaṃ janāḥ 12,018.002c videharājñaḥ saṃvādaṃ bhāryayā saha bhārata 12,018.003a utsṛjya rājyaṃ bhaikṣārthaṃ kṛtabuddhiṃ janeśvaram 12,018.003c videharājaṃ mahiṣī duḥkhitā pratyabhāṣata 12,018.004a dhanāny apatyaṃ mitrāṇi ratnāni vividhāni ca 12,018.004c panthānaṃ pāvanaṃ hitvā janako mauṇḍyam āsthitaḥ 12,018.005a taṃ dadarśa priyā bhāryā bhaikṣyavṛttim akiṃcanam 12,018.005c dhānāmuṣṭim upāsīnaṃ nirīhaṃ gatamatsaram 12,018.006a tam uvāca samāgamya bhartāram akutobhayam 12,018.006c kruddhā manasvinī bhāryā vivikte hetumad vacaḥ 12,018.007a katham utsṛjya rājyaṃ svaṃ dhanadhānyasamācitam 12,018.007c kāpālīṃ vṛttim āsthāya dhānāmuṣṭir vane 'caraḥ 12,018.008a pratijñā te 'nyathā rājan viceṣṭā cānyathā tava 12,018.008c yad rājyaṃ mahad utsṛjya svalpe tuṣyasi pārthiva 12,018.009a naitenātithayo rājan devarṣipitaras tathā 12,018.009c śakyam adya tvayā bhartuṃ moghas te 'yaṃ pariśramaḥ 12,018.010a devatātithibhiś caiva pitṛbhiś caiva pārthiva 12,018.010c sarvair etaiḥ parityaktaḥ parivrajasi niṣkriyaḥ 12,018.011a yas tvaṃ traividyavṛddhānāṃ brāhmaṇānāṃ sahasraśaḥ 12,018.011c bhartā bhūtvā ca lokasya so 'dyānyair bhṛtim icchasi 12,018.012a śriyaṃ hitvā pradīptāṃ tvaṃ śvavat saṃprati vīkṣyase 12,018.012c aputrā jananī te 'dya kausalyā cāpatis tvayā 12,018.013a aśītir dharmakāmās tvāṃ kṣatriyāḥ paryupāsate 12,018.013c tvadāśām abhikāṅkṣantyaḥ kṛpaṇāḥ phalahetukāḥ 12,018.014a tāś ca tvaṃ viphalāḥ kurvan kāṃl lokān nu gamiṣyasi 12,018.014c rājan saṃśayite mokṣe paratantreṣu dehiṣu 12,018.015a naiva te 'sti paro loko nāparaḥ pāpakarmaṇaḥ 12,018.015c dharmyān dārān parityajya yas tvam icchasi jīvitum 12,018.016a srajo gandhān alaṃkārān vāsāṃsi vividhāni ca 12,018.016c kimartham abhisaṃtyajya parivrajasi niṣkriyaḥ 12,018.017a nipānaṃ sarvabhūtānāṃ bhūtvā tvaṃ pāvanaṃ mahat 12,018.017c āḍhyo vanaspatir bhūtvā so 'dyānyān paryupāsase 12,018.018a khādanti hastinaṃ nyāse kravyādā bahavo 'py uta 12,018.018c bahavaḥ kṛmayaś caiva kiṃ punas tvām anarthakam 12,018.019a ya imāṃ kuṇḍikāṃ bhindyāt triviṣṭabdhaṃ ca te haret 12,018.019c vāsaś cāpaharet tasmin kathaṃ te mānasaṃ bhavet 12,018.020a yas tv ayaṃ sarvam utsṛjya dhānāmuṣṭiparigrahaḥ 12,018.020c yadānena samaṃ sarvaṃ kim idaṃ mama dīyate 12,018.020e dhānāmuṣṭir ihārthaś cet pratijñā te vinaśyati 12,018.021a kā vāhaṃ tava ko me tvaṃ ko 'dya te mayy anugrahaḥ 12,018.021c praśādhi pṛthivīṃ rājan yatra te 'nugraho bhavet 12,018.021e prāsādaṃ śayanaṃ yānaṃ vāsāṃsy ābharaṇāni ca 12,018.022a śriyā nirāśair adhanais tyaktamitrair akiṃcanaiḥ 12,018.022c saukhikaiḥ saṃbhṛtān arthān yaḥ saṃtyajasi kiṃ nu tat 12,018.023a yo 'tyantaṃ pratigṛhṇīyād yaś ca dadyāt sadaiva hi 12,018.023c tayos tvam antaraṃ viddhi śreyāṃs tābhyāṃ ka ucyate 12,018.024a sadaiva yācamāneṣu satsu dambhavivarjiṣu 12,018.024c eteṣu dakṣiṇā dattā dāvāgnāv iva durhutam 12,018.025a jātavedā yathā rājann ādagdhvaivopaśāmyati 12,018.025c sadaiva yācamāno vai tathā śāmyati na dvijaḥ 12,018.026a satāṃ ca vedā annaṃ ca loke 'smin prakṛtir dhruvā 12,018.026c na ced dātā bhaved dātā kutaḥ syur mokṣakāṅkṣiṇaḥ 12,018.027a annād gṛhasthā loke 'smin bhikṣavas tata eva ca 12,018.027c annāt prāṇaḥ prabhavati annadaḥ prāṇado bhavet 12,018.028a gṛhasthebhyo 'bhinirvṛttā gṛhasthān eva saṃśritāḥ 12,018.028c prabhavaṃ ca pratiṣṭhāṃ ca dāntā nindanta āsate 12,018.029a tyāgān na bhikṣukaṃ vidyān na mauṇḍyān na ca yācanāt 12,018.029c ṛjus tu yo 'rthaṃ tyajati taṃ sukhaṃ viddhi bhikṣukam 12,018.030a asaktaḥ saktavad gacchan niḥsaṅgo muktabandhanaḥ 12,018.030c samaḥ śatrau ca mitre ca sa vai mukto mahīpate 12,018.031a parivrajanti dānārthaṃ muṇḍāḥ kāṣāyavāsasaḥ 12,018.031c sitā bahuvidhaiḥ pāśaiḥ saṃcinvanto vṛthāmiṣam 12,018.032a trayīṃ ca nāma vārtāṃ ca tyaktvā putrāṃs tyajanti ye 12,018.032c triviṣṭabdhaṃ ca vāsaś ca pratigṛhṇanty abuddhayaḥ 12,018.033a aniṣkaṣāye kāṣāyam īhārtham iti viddhi tat 12,018.033c dharmadhvajānāṃ muṇḍānāṃ vṛttyartham iti me matiḥ 12,018.034a kāṣāyair ajinaiś cīrair nagnān muṇḍāñ jaṭādharān 12,018.034c bibhrat sādhūn mahārāja jaya lokāñ jitendriyaḥ 12,018.035a agnyādheyāni gurvarthān kratūn sapaśudakṣiṇān 12,018.035c dadāty aharahaḥ pūrvaṃ ko nu dharmataras tataḥ 12,018.036a tattvajño janako rājā loke 'sminn iti gīyate 12,018.036c so 'py āsīn mohasaṃpanno mā mohavaśam anvagāḥ 12,018.037a evaṃ dharmam anukrāntaṃ sadā dānaparair naraiḥ 12,018.037c ānṛśaṃsyaguṇopetaiḥ kāmakrodhavivarjitāḥ 12,018.038a pālayantaḥ prajāś caiva dānam uttamam āsthitāḥ 12,018.038c iṣṭāṃl lokān avāpsyāmo brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ 12,018.038c*0025_01 **** **** guruvṛddhopacāyinaḥ 12,018.038c*0025_02 devatātithibhṛtyānāṃ nirvapanto yathāvidhi 12,018.038c*0025_03 sthānam iṣṭam avāpsyāmo 12,019.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,019.001a vedāhaṃ tāta śāstrāṇi aparāṇi parāṇi ca 12,019.001c ubhayaṃ vedavacanaṃ kuru karma tyajeti ca 12,019.002a ākulāni ca śāstrāṇi hetubhiś citritāni ca 12,019.002c niścayaś caiva yanmātro vedāhaṃ taṃ yathāvidhi 12,019.003a tvaṃ tu kevalam astrajño vīravratam anuṣṭhitaḥ 12,019.003c śāstrārthaṃ tattvato gantuṃ na samarthaḥ kathaṃ cana 12,019.004a śāstrārthasūkṣmadarśī yo dharmaniścayakovidaḥ 12,019.004c tenāpy evaṃ na vācyo 'haṃ yadi dharmaṃ prapaśyasi 12,019.005a bhrātṛsauhṛdam āsthāya yad uktaṃ vacanaṃ tvayā 12,019.005c nyāyyaṃ yuktaṃ ca kaunteya prīto 'haṃ tena te 'rjuna 12,019.005d*0026_01 mameśvarasamaṃ sattvaṃ brahmaṇā caiva yat samam 12,019.005d*0026_02 vāsudevasamaṃ caiva na bhūtaṃ na bhaviṣyati 12,019.005d*0026_03 tathā tvaṃ yaudhamukhyeṣu sattvaṃ paramam ucyate 12,019.005d*0026_04 balam indre ca vāyau ca balaṃ yac ca janārdane 12,019.005d*0026_05 tad balaṃ bhīmasene ca tvayi cārjuna vidyate 12,019.005d*0026_06 tvatsamaś citrayodhī ca dūrapātī ca pāṇḍava 12,019.005d*0026_07 divyāstreṇa ca saṃpannaḥ ko vānyas tvatsamo naraḥ 12,019.006a yuddhadharmeṣu sarveṣu kriyāṇāṃ naipuṇeṣu ca 12,019.006c na tvayā sadṛśaḥ kaś cit triṣu lokeṣu vidyate 12,019.006d*0027_01 dhārmikaṃ dharmayuktaṃ ca niḥśeṣaṃ jñāyate mayā 12,019.007a dharmasūkṣmaṃ tu yad vākyaṃ tatra duṣprataraṃ tvayā 12,019.007c dhanaṃjaya na me buddhim abhiśaṅkitum arhasi 12,019.008a yuddhaśāstravid eva tvaṃ na vṛddhāḥ sevitās tvayā 12,019.008c samāsavistaravidāṃ na teṣāṃ vetsi niścayam 12,019.009a tapas tyāgo vidhir iti niścayas tāta dhīmatām 12,019.009c paraṃ paraṃ jyāya eṣāṃ saiṣā naiḥśreyasī gatiḥ 12,019.010a na tv etan manyase pārtha na jyāyo 'sti dhanād iti 12,019.010c atra te vartayiṣyāmi yathā naitat pradhānataḥ 12,019.011a tapaḥsvādhyāyaśīlā hi dṛśyante dhārmikā janāḥ 12,019.011c ṛṣayas tapasā yuktā yeṣāṃ lokāḥ sanātanāḥ 12,019.012a ajātaśmaśravo dhīrās tathānye vanavāsinaḥ 12,019.012c anantā adhanā eva svādhyāyena divaṃ gatāḥ 12,019.013a uttareṇa tu panthānam āryā viṣayanigrahāt 12,019.013c abuddhijaṃ tamas tyaktvā lokāṃs tyāgavatāṃ gatāḥ 12,019.014a dakṣiṇena tu panthānaṃ yaṃ bhāsvantaṃ prapaśyasi 12,019.014c ete kriyāvatāṃ lokā ye śmaśānāni bhejire 12,019.015a anirdeśyā gatiḥ sā tu yāṃ prapaśyanti mokṣiṇaḥ 12,019.015c tasmāt tyāgaḥ pradhāneṣṭaḥ sa tu duḥkhaḥ praveditum 12,019.016a anusṛtya tu śāstrāṇi kavayaḥ samavasthitāḥ 12,019.016c apīha syād apīha syāt sārāsāradidṛkṣayā 12,019.017a vedavādān atikramya śāstrāṇy āraṇyakāni ca 12,019.017c vipāṭya kadalīskandhaṃ sāraṃ dadṛśire na te 12,019.018a athaikāntavyudāsena śarīre pañcabhautike 12,019.018c icchādveṣasamāyuktam ātmānaṃ prāhur iṅgitaiḥ 12,019.019a agrāhyaś cakṣuṣā so 'pi anirdeśyaṃ ca tad girā 12,019.019c karmahetupuraskāraṃ bhūteṣu parivartate 12,019.020a kalyāṇagocaraṃ kṛtvā manas tṛṣṇāṃ nigṛhya ca 12,019.020c karmasaṃtatim utsṛjya syān nirālambanaḥ sukhī 12,019.021a asminn evaṃ sūkṣmagamye mārge sadbhir niṣevite 12,019.021c katham artham anarthāḍhyam arjuna tvaṃ praśaṃsasi 12,019.022a pūrvaśāstravido hy evaṃ janāḥ paśyanti bhārata 12,019.022c kriyāsu niratā nityaṃ dāne yajñe ca karmaṇi 12,019.023a bhavanti sudurāvartā hetumanto 'pi paṇḍitāḥ 12,019.023c dṛḍhapūrvaśrutā mūḍhā naitad astīti vādinaḥ 12,019.024a amṛtasyāvamantāro vaktāro janasaṃsadi 12,019.024c caranti vasudhāṃ kṛtsnāṃ vāvadūkā bahuśrutāḥ 12,019.025a yān vayaṃ nābhijānīmaḥ kas tāñ jñātum ihārhati 12,019.025c evaṃ prājñān sataś cāpi mahataḥ śāstravittamān 12,019.026a tapasā mahad āpnoti buddhyā vai vindate mahat 12,019.026c tyāgena sukham āpnoti sadā kaunteya dharmavit 12,020.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,020.001a tasmin vākyāntare vaktā devasthāno mahātapāḥ 12,020.001c abhinītataraṃ vākyam ity uvāca yudhiṣṭhiram 12,020.002a yad vacaḥ phalgunenoktaṃ na jyāyo 'sti dhanād iti 12,020.002c atra te vartayiṣyāmi tad ekāgramanāḥ śṛṇu 12,020.003a ajātaśatro dharmeṇa kṛtsnā te vasudhā jitā 12,020.003c tāṃ jitvā na vṛthā rājaṃs tvaṃ parityaktum arhasi 12,020.004a catuṣpadī hi niḥśreṇī karmaṇy eṣā pratiṣṭhitā 12,020.004c tāṃ krameṇa mahābāho yathāvaj jaya pārthiva 12,020.005a tasmāt pārtha mahāyajñair yajasva bahudakṣiṇaiḥ 12,020.005c svādhyāyayajñā ṛṣayo jñānayajñās tathāpare 12,020.006a karmaniṣṭhāṃs tu budhyethās taponiṣṭhāṃś ca bhārata 12,020.006c vaikhānasānāṃ rājendra vacanaṃ śrūyate yathā 12,020.007a īhate dhanahetor yas tasyānīhā garīyasī 12,020.007c bhūyān doṣaḥ pravardheta yas taṃ dhanam apāśrayet 12,020.008a kṛcchrāc ca dravyasaṃhāraṃ kurvanti dhanakāraṇāt 12,020.008c dhanena tṛṣito 'buddhyā bhrūṇahatyāṃ na budhyate 12,020.009a anarhate yad dadāti na dadāti yad arhate 12,020.009c anarhārhāparijñānād dānadharmo 'pi duṣkaraḥ 12,020.010a yajñāya sṛṣṭāni dhanāni dhātrā; yaṣṭādiṣṭaḥ puruṣo rakṣitā ca 12,020.010c tasmāt sarvaṃ yajña evopayojyaṃ; dhanaṃ tato 'nantara eva kāmaḥ 12,020.011a yajñair indro vividhair annavadbhir; devān sarvān abhyayān mahaujāḥ 12,020.011c tenendratvaṃ prāpya vibhrājate 'sau; tasmād yajñe sarvam evopayojyam 12,020.012a mahādevaḥ sarvamedhe mahātmā; hutvātmānaṃ devadevo vibhūtaḥ 12,020.012c viśvāṃl lokān vyāpya viṣṭabhya kīrtyā; virocate dyutimān kṛttivāsāḥ 12,020.013a āvikṣitaḥ pārthivo vai maruttaḥ; svṛddhyā martyo yo 'jayad devarājam 12,020.013c yajñe yasya śrīḥ svayaṃ saṃniviṣṭā; yasmin bhāṇḍaṃ kāñcanaṃ sarvam āsīt 12,020.014a hariścandraḥ pārthivendraḥ śrutas te; yajñair iṣṭvā puṇyakṛd vītaśokaḥ 12,020.014c ṛddhyā śakraṃ yo 'jayan mānuṣaḥ saṃs; tasmād yajñe sarvam evopayojyam 12,021.001 devasthāna uvāca 12,021.001a atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,021.001c indreṇa samaye pṛṣṭo yad uvāca bṛhaspatiḥ 12,021.002a saṃtoṣo vai svargatamaḥ saṃtoṣaḥ paramaṃ sukham 12,021.002c tuṣṭer na kiṃ cit parataḥ susamyak paritiṣṭhati 12,021.003a yadā saṃharate kāmān kūrmo 'ṅgānīva sarvaśaḥ 12,021.003c tadātmajyotir ātmaiva svātmanaiva prasīdati 12,021.004a na bibheti yadā cāyaṃ yadā cāsmān na bibhyati 12,021.004c kāmadveṣau ca jayati tadātmānaṃ prapaśyati 12,021.005a yadāsau sarvabhūtānāṃ na krudhyati na duṣyati 12,021.005c karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā 12,021.006a evaṃ kaunteya bhūtāni taṃ taṃ dharmaṃ tathā tathā 12,021.006c tadā tadā prapaśyanti tasmād budhyasva bhārata 12,021.007a anye śamaṃ praśaṃsanti vyāyāmam apare tathā 12,021.007c naikaṃ na cāparaṃ ke cid ubhayaṃ ca tathāpare 12,021.008a yajñam eke praśaṃsanti saṃnyāsam apare janāḥ 12,021.008c dānam eke praśaṃsanti ke cid eva pratigraham 12,021.008e ke cit sarvaṃ parityajya tūṣṇīṃ dhyāyanta āsate 12,021.009a rājyam eke praśaṃsanti sarveṣāṃ paripālanam 12,021.009c hatvā bhittvā ca chittvā ca ke cid ekāntaśīlinaḥ 12,021.010a etat sarvaṃ samālokya budhānām eṣa niścayaḥ 12,021.010c adroheṇaiva bhūtānāṃ yo dharmaḥ sa satāṃ mataḥ 12,021.011a adrohaḥ satyavacanaṃ saṃvibhāgo dhṛtiḥ kṣamā 12,021.011c prajanaḥ sveṣu dāreṣu mārdavaṃ hrīr acāpalam 12,021.012a dhanaṃ dharmapradhāneṣṭaṃ manuḥ svāyaṃbhuvo 'bravīt 12,021.012c tasmād evaṃ prayatnena kaunteya paripālaya 12,021.013a yo hi rājye sthitaḥ śaśvad vaśī tulyapriyāpriyaḥ 12,021.013c kṣatriyo yajñaśiṣṭāśī rājaśāstrārthatattvavit 12,021.014a asādhunigraharataḥ sādhūnāṃ pragrahe rataḥ 12,021.014c dharme vartmani saṃsthāpya prajā varteta dharmavit 12,021.015a putrasaṃkrāmitaśrīs tu vane vanyena vartayan 12,021.015c vidhinā śrāmaṇenaiva kuryāt kālam atandritaḥ 12,021.016a ya evaṃ vartate rājā rājadharmaviniścitaḥ 12,021.016c tasyāyaṃ ca paraś caiva lokaḥ syāt saphalo nṛpa 12,021.016e nirvāṇaṃ tu suduṣpāraṃ bahuvighnaṃ ca me matam 12,021.017a evaṃ dharmam anukrāntāḥ satyadānatapaḥparāḥ 12,021.017c ānṛśaṃsyaguṇair yuktāḥ kāmakrodhavivarjitāḥ 12,021.018a prajānāṃ pālane yuktā damam uttamam āsthitāḥ 12,021.018c gobrāhmaṇārthaṃ yuddhena saṃprāptā gatim uttamām 12,021.019a evaṃ rudrāḥ savasavas tathādityāḥ paraṃtapa 12,021.019c sādhyā rājarṣisaṃghāś ca dharmam etaṃ samāśritāḥ 12,021.019e apramattās tataḥ svargaṃ prāptāḥ puṇyaiḥ svakarmabhiḥ 12,022.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,022.001a tasmin vākyāntare vākyaṃ punar evārjuno 'bravīt 12,022.001c viṣaṇṇamanasaṃ jyeṣṭham idaṃ bhrātaram īśvaram 12,022.002a kṣatradharmeṇa dharmajña prāpya rājyam anuttamam 12,022.002c jitvā cārīn naraśreṣṭha tapyate kiṃ bhavān bhṛśam 12,022.003a kṣatriyāṇāṃ mahārāja saṃgrāme nidhanaṃ smṛtam 12,022.003c viśiṣṭaṃ bahubhir yajñaiḥ kṣatradharmam anusmara 12,022.004a brāhmaṇānāṃ tapas tyāgaḥ pretyadharmavidhiḥ smṛtaḥ 12,022.004c kṣatriyāṇāṃ ca vihitaṃ saṃgrāme nidhanaṃ vibho 12,022.005a kṣatradharmo mahāraudraḥ śastranitya iti smṛtaḥ 12,022.005c vadhaś ca bharataśreṣṭha kāle śastreṇa saṃyuge 12,022.006a brāhmaṇasyāpi ced rājan kṣatradharmeṇa tiṣṭhataḥ 12,022.006c praśastaṃ jīvitaṃ loke kṣatraṃ hi brahmasaṃsthitam 12,022.007a na tyāgo na punar yācñā na tapo manujeśvara 12,022.007c kṣatriyasya vidhīyante na parasvopajīvanam 12,022.008a sa bhavān sarvadharmajñaḥ sarvātmā bharatarṣabha 12,022.008c rājā manīṣī nipuṇo loke dṛṣṭaparāvaraḥ 12,022.009a tyaktvā saṃtāpajaṃ śokaṃ daṃśito bhava karmaṇi 12,022.009c kṣatriyasya viśeṣeṇa hṛdayaṃ vajrasaṃhatam 12,022.010a jitvārīn kṣatradharmeṇa prāpya rājyam akaṇṭakam 12,022.010c vijitātmā manuṣyendra yajñadānaparo bhava 12,022.011a indro vai brahmaṇaḥ putraḥ karmaṇā kṣatriyo 'bhavat 12,022.011c jñātīnāṃ pāpavṛttīnāṃ jaghāna navatīr nava 12,022.012a tac cāsya karma pūjyaṃ hi praśasyaṃ ca viśāṃ pate 12,022.012c tena cendratvam āpede devānām iti naḥ śrutam 12,022.013a sa tvaṃ yajñair mahārāja yajasva bahudakṣiṇaiḥ 12,022.013c yathaivendro manuṣyendra cirāya vigatajvaraḥ 12,022.014a mā tvam evaṃgate kiṃ cit kṣatriyarṣabha śocithāḥ 12,022.014c gatās te kṣatradharmeṇa śastrapūtāḥ parāṃ gatim 12,022.015a bhavitavyaṃ tathā tac ca yad vṛttaṃ bharatarṣabha 12,022.015c diṣṭaṃ hi rājaśārdūla na śakyam ativartitum 12,023.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,023.001a evam uktas tu kaunteyo guḍākeśena bhārata 12,023.001c novāca kiṃ cit kauravyas tato dvaipāyano 'bravīt 12,023.002a bībhatsor vacanaṃ samyak satyam etad yudhiṣṭhira 12,023.002c śāstradṛṣṭaḥ paro dharmaḥ smṛto gārhasthya āśramaḥ 12,023.003a svadharmaṃ cara dharmajña yathāśāstraṃ yathāvidhi 12,023.003c na hi gārhasthyam utsṛjya tavāraṇyaṃ vidhīyate 12,023.004a gṛhasthaṃ hi sadā devāḥ pitara ṛṣayas tathā 12,023.004c bhṛtyāś caivopajīvanti tān bhajasva mahīpate 12,023.005a vayāṃsi paśavaś caiva bhūtāni ca mahīpate 12,023.005c gṛhasthair eva dhāryante tasmāj jyeṣṭhāśramo gṛhī 12,023.006a so 'yaṃ caturṇām eteṣām āśramāṇāṃ durācaraḥ 12,023.006c taṃ carāvimanāḥ pārtha duścaraṃ durbalendriyaiḥ 12,023.007a vedajñānaṃ ca te kṛtsnaṃ tapaś ca caritaṃ mahat 12,023.007c pitṛpaitāmahe rājye dhuram udvoḍhum arhasi 12,023.008a tapo yajñas tathā vidyā bhaikṣam indriyanigrahaḥ 12,023.008c dhyānam ekāntaśīlatvaṃ tuṣṭir dānaṃ ca śaktitaḥ 12,023.009a brāhmaṇānāṃ mahārāja ceṣṭāḥ saṃsiddhikārikāḥ 12,023.009c kṣatriyāṇāṃ ca vakṣyāmi tavāpi viditaṃ punaḥ 12,023.010a yajño vidyā samutthānam asaṃtoṣaḥ śriyaṃ prati 12,023.010c daṇḍadhāraṇam atyugraṃ prajānāṃ paripālanam 12,023.011a vedajñānaṃ tathā kṛtsnaṃ tapaḥ sucaritaṃ tathā 12,023.011c draviṇopārjanaṃ bhūri pātreṣu pratipādanam 12,023.012a etāni rājñāṃ karmāṇi sukṛtāni viśāṃ pate 12,023.012c imaṃ lokam amuṃ lokaṃ sādhayantīti naḥ śrutam 12,023.013a teṣāṃ jyāyas tu kaunteya daṇḍadhāraṇam ucyate 12,023.013c balaṃ hi kṣatriye nityaṃ bale daṇḍaḥ samāhitaḥ 12,023.014a etāś ceṣṭāḥ kṣatriyāṇāṃ rājan saṃsiddhikārikāḥ 12,023.014c api gāthām imāṃ cāpi bṛhaspatir abhāṣata 12,023.015a bhūmir etau nigirati sarpo bilaśayān iva 12,023.015c rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam 12,023.016a sudyumnaś cāpi rājarṣiḥ śrūyate daṇḍadhāraṇāt 12,023.016c prāptavān paramāṃ siddhiṃ dakṣaḥ prācetaso yathā 12,024.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,024.001a bhagavan karmaṇā kena sudyumno vasudhādhipaḥ 12,024.001c saṃsiddhiṃ paramāṃ prāptaḥ śrotum icchāmi taṃ nṛpam 12,024.002 vyāsa uvāca 12,024.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,024.002c śaṅkhaś ca likhitaś cāstāṃ bhrātarau saṃyatavratau 12,024.003a tayor āvasathāv āstāṃ ramaṇīyau pṛthak pṛthak 12,024.003c nityapuṣpaphalair vṛkṣair upetau bāhudām anu 12,024.004a tataḥ kadā cil likhitaḥ śaṅkhasyāśramam āgamat 12,024.004c yadṛcchayāpi śaṅkho 'tha niṣkrānto 'bhavad āśramāt 12,024.005a so 'bhigamyāśramaṃ bhrātuḥ śaṅkhasya likhitas tadā 12,024.005c phalāni śātayām āsa samyak pariṇatāny uta 12,024.006a tāny upādāya visrabdho bhakṣayām āsa sa dvijaḥ 12,024.006c tasmiṃś ca bhakṣayaty eva śaṅkho 'py āśramam āgamat 12,024.007a bhakṣayantaṃ tu taṃ dṛṣṭvā śaṅkho bhrātaram abravīt 12,024.007c kutaḥ phalāny avāptāni hetunā kena khādasi 12,024.008a so 'bravīd bhrātaraṃ jyeṣṭham upaspṛśyābhivādya ca 12,024.008c ita eva gṛhītāni mayeti prahasann iva 12,024.009a tam abravīt tadā śaṅkhas tīvrakopasamanvitaḥ 12,024.009c steyaṃ tvayā kṛtam idaṃ phalāny ādadatā svayam 12,024.009e gaccha rājānam āsādya svakarma prathayasva vai 12,024.009f*0028_01 likhito 'tha tadā gatvā bhrātur vākyena coditaḥ 12,024.009f*0028_02 sudyumnaviṣayaṃ rājann uvācedaṃ suduḥkhitaḥ 12,024.010a adattādānam evedaṃ kṛtaṃ pārthivasattama 12,024.010c stenaṃ māṃ tvaṃ viditvā ca svadharmam anupālaya 12,024.010e śīghraṃ dhāraya caurasya mama daṇḍaṃ narādhipa 12,024.011a ity uktas tasya vacanāt sudyumnaṃ vasudhādhipam 12,024.011c abhyagacchan mahābāho likhitaḥ saṃśitavrataḥ 12,024.012a sudyumnas tv antapālebhyaḥ śrutvā likhitam āgatam 12,024.012c abhyagacchat sahāmātyaḥ padbhyām eva nareśvaraḥ 12,024.013a tam abravīt samāgatya sa rājā brahmavittamam 12,024.013c kim āgamanam ācakṣva bhagavan kṛtam eva tat 12,024.014a evam uktaḥ sa viprarṣiḥ sudyumnam idam abravīt 12,024.014c pratiśrauṣi kariṣyeti śrutvā tat kartum arhasi 12,024.015a anisṛṣṭāni guruṇā phalāni puruṣarṣabha 12,024.015c bhakṣitāni mayā rājaṃs tatra māṃ śādhi māciram 12,024.016 sudyumna uvāca 12,024.016a pramāṇaṃ cen mato rājā bhavato daṇḍadhāraṇe 12,024.016c anujñāyām api tathā hetuḥ syād brāhmaṇarṣabha 12,024.017a sa bhavān abhyanujñātaḥ śucikarmā mahāvrataḥ 12,024.017c brūhi kāmān ato 'nyāṃs tvaṃ kariṣyāmi hi te vacaḥ 12,024.018 vyāsa uvāca 12,024.018a chandyamāno 'pi brahmarṣiḥ pārthivena mahātmanā 12,024.018c nānyaṃ vai varayām āsa tasmād daṇḍād ṛte varam 12,024.019a tataḥ sa pṛthivīpālo likhitasya mahātmanaḥ 12,024.019c karau pracchedayām āsa dhṛtadaṇḍo jagāma saḥ 12,024.020a sa gatvā bhrātaraṃ śaṅkham ārtarūpo 'bravīd idam 12,024.020c dhṛtadaṇḍasya durbhuddher bhagavan kṣantum arhasi 12,024.021 śaṅkha uvāca 12,024.021a na kupye tava dharmajña na ca dūṣayase mama 12,024.021b*0029_01 sunirmalaṃ kulaṃ brahmann asmiñ jagati viśrutam 12,024.021c dharmas tu te vyatikrāntas tatas te niṣkṛtiḥ kṛtā 12,024.022a sa gatvā bāhudāṃ śīghraṃ tarpayasva yathāvidhi 12,024.022c devān pitṝn ṛṣīṃś caiva mā cādharme manaḥ kṛthāḥ 12,024.022d*0030_01 brahmahatyāṃ surāpānaṃ steyaṃ gurvaṅganāgamam 12,024.022d*0030_02 mahānti pātakāny āhuḥ saṃyogaṃ caiva taiḥ saha 12,024.022d*0030_03 na steyasadṛśaṃ brahman mahāpātakam asty uta 12,024.022d*0030_04 jagaty asmin mahābhāga brahmahatyāsamaṃ hi tat 12,024.022d*0030_05 sarvapātakināṃ brahman daṇḍaḥ śārīra ucyate 12,024.022d*0030_06 taskarasya viśeṣeṇa nānyo daṇḍo vidhīyate 12,024.022d*0030_07 brāhmaṇaḥ kṣatriyo vāpi vaiśyaḥ śūdro 'tha vā dvijaḥ 12,024.022d*0030_08 sarve kāmakṛte pāpe hantavyā na vicāraṇā 12,024.022d*0030_09 rājabhir dhṛtadaṇḍā vai kṛtvā pāpāni mānavāḥ 12,024.022d*0030_10 nirmalāḥ svargam āyānti santaḥ sukṛtino yathā 12,024.022d*0030_11 uddhṛtaṃ naḥ kulaṃ brahman rājñā daṇḍe dhṛte tvayi 12,024.023 vyāsa uvāca 12,024.023a tasya tad vacanaṃ śrutvā śaṅkhasya likhitas tadā 12,024.023c avagāhyāpagāṃ puṇyām udakārthaṃ pracakrame 12,024.024a prādurāstāṃ tatas tasya karau jalajasaṃnibhau 12,024.024c tataḥ sa vismito bhrātur darśayām āsa tau karau 12,024.025a tatas tam abravīc chaṅkhas tapasedaṃ kṛtaṃ mayā 12,024.025c mā ca te 'tra viśaṅkā bhūd daivam eva vidhīyate 12,024.026 likhita uvāca 12,024.026a kiṃ nu nāhaṃ tvayā pūtaḥ pūrvam eva mahādyute 12,024.026c yasya te tapaso vīryam īdṛśaṃ dvijasattama 12,024.027 śaṅkha uvāca 12,024.027a evam etan mayā kāryaṃ nāhaṃ daṇḍadharas tava 12,024.027c sa ca pūto narapatis tvaṃ cāpi pitṛbhiḥ saha 12,024.028 vyāsa uvāca 12,024.028a sa rājā pāṇḍavaśreṣṭha śreṣṭho vai tena karmaṇā 12,024.028c prāptavān paramāṃ siddhiṃ dakṣaḥ prācetaso yathā 12,024.029a eṣa dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ prajānāṃ paripālanam 12,024.029c utpathe 'smin mahārāja mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ 12,024.030a bhrātur asya hitaṃ vākyaṃ śṛṇu dharmajñasattama 12,024.030c daṇḍa eva hi rājendra kṣatradharmo na muṇḍanam 12,025.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,025.001a punar eva maharṣis taṃ kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt 12,025.001c ajātaśatruṃ kaunteyam idaṃ vacanam arthavat 12,025.002a araṇye vasatāṃ tāta bhrātṝṇāṃ te tapasvinām 12,025.002c manorathā mahārāja ye tatrāsan yudhiṣṭhira 12,025.003a tān ime bharataśreṣṭha prāpnuvantu mahārathāḥ 12,025.003c praśādhi pṛthivīṃ pārtha yayātir iva nāhuṣaḥ 12,025.004a araṇye duḥkhavasatir anubhūtā tapasvibhiḥ 12,025.004c duḥkhasyānte naravyāghrāḥ sukhaṃ tv anubhavantv ime 12,025.005a dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca bhrātṛbhiḥ saha bhārata 12,025.005c anubhūya tataḥ paścāt prasthātāsi viśāṃ pate 12,025.006a atithīnāṃ ca pitṝṇāṃ devatānāṃ ca bhārata 12,025.006c ānṛṇyaṃ gaccha kaunteya tataḥ svargaṃ gamiṣyasi 12,025.007a sarvamedhāśvamedhābhyāṃ yajasva kurunandana 12,025.007c tataḥ paścān mahārāja gamiṣyasi parāṃ gatim 12,025.008a bhrātṝṃś ca sarvān kratubhiḥ saṃyojya bahudakṣiṇaiḥ 12,025.008c saṃprāptaḥ kīrtim atulāṃ pāṇḍaveya bhaviṣyasi 12,025.009a vidma te puruṣavyāghra vacanaṃ kurunandana 12,025.009c śṛṇu mac ca yathā kurvan dharmān na cyavate nṛpaḥ 12,025.010a ādadānasya ca dhanaṃ nigrahaṃ ca yudhiṣṭhira 12,025.010c samānaṃ dharmakuśalāḥ sthāpayanti nareśvara 12,025.010d*0031_01 pratyakṣam anumānaṃ ca upamānaṃ tathāgamaḥ 12,025.010d*0031_02 arthāpattis tathaitihyaṃ saṃśayo nirṇayas tathā 12,025.010d*0031_03 ākāro hīṅgitaś caiva gatiś ceṣṭā ca bhārata 12,025.010d*0031_04 pratijñā caiva hetuś ca dṛṣṭāntopanayas tathā 12,025.010d*0031_05 uktir nigamanaṃ teṣāṃ prameyaṃ ca prayojanam 12,025.010d*0031_06 etāni sādhanāny āhur bahuvargaprasiddhaye 12,025.010d*0031_07 pratyakṣam anumānaṃ ca sarveṣāṃ yonir iṣyate 12,025.010d*0031_08 pramāṇajño hi śaknoti daṇḍayonau vicakṣaṇaḥ 12,025.010d*0031_09 apramāṇavatā nīto daṇḍo hanyān mahīpatim 12,025.011a deśakālapratīkṣe yo dasyor darśayate nṛpaḥ 12,025.011c śāstrajāṃ buddhim āsthāya nainasā sa hi yujyate 12,025.012a ādāya baliṣaḍbhāgaṃ yo rāṣṭraṃ nābhirakṣati 12,025.012c pratigṛhṇāti tat pāpaṃ caturthāṃśena pārthivaḥ 12,025.013a nibodha ca yathātiṣṭhan dharmān na cyavate nṛpaḥ 12,025.013c nigrahād dharmaśāstrāṇām anurudhyann apetabhīḥ 12,025.013e kāmakrodhāv anādṛtya piteva samadarśanaḥ 12,025.014a daivenopahate rājā karmakāle mahādyute 12,025.014c pramādayati tat karma na tatrāhur atikramam 12,025.015a tarasā buddhipūrvaṃ vā nigrāhyā eva śatravaḥ 12,025.015c pāpaiḥ saha na saṃdadhyād rāṣṭraṃ paṇyaṃ na kārayet 12,025.016a śūrāś cāryāś ca satkāryā vidvāṃsaś ca yudhiṣṭhira 12,025.016c gomato dhaninaś caiva paripālyā viśeṣataḥ 12,025.017a vyavahāreṣu dharmyeṣu niyojyāś ca bahuśrutāḥ 12,025.017b*0032_01 pramāṇajñā mahīpāla nyāyaśāstrāvalambinaḥ 12,025.017b*0032_02 vedārthatattvavid rājaṃs tarkaśāstrabahuśrutaḥ 12,025.017b*0032_03 mantre ca vyavahāre ca niyoktavyo vijānatā 12,025.017b*0032_04 tarkaśāstrakṛtā buddhir dharmaśāstrakṛtā ca yā 12,025.017b*0032_05 daṇḍanītikṛtā caiva trailokyam api sādhayet 12,025.017b*0032_06 niyojyā vedatattvajñā yajñakarmasu pārthiva 12,025.017b*0032_07 vedajñā ye ca śāstrajñās te ca rājan subuddhayaḥ 12,025.017b*0032_08 ānvīkṣikītrayīvārtādaṇḍanītiṣu pāragāḥ 12,025.017b*0032_09 te tu sarvatra yoktavyās te ca buddheḥ parāṃ gatāḥ 12,025.017c guṇayukte 'pi naikasmin viśvasyāc ca vicakṣaṇaḥ 12,025.018a arakṣitā durvinīto mānī stabdho 'bhyasūyakaḥ 12,025.018c enasā yujyate rājā durdānta iti cocyate 12,025.019a ye 'rakṣyamāṇā hīyante daivenopahate nṛpe 12,025.019c taskaraiś cāpi hanyante sarvaṃ tad rājakilbiṣam 12,025.020a sumantrite sunīte ca vidhivac copapādite 12,025.020c pauruṣe karmaṇi kṛte nāsty adharmo yudhiṣṭhira 12,025.021a vipadyante samārambhāḥ sidhyanty api ca daivataḥ 12,025.021c kṛte puruṣakāre tu nainaḥ spṛśati pārthivam 12,025.022a atra te rājaśārdūla vartayiṣye kathām imām 12,025.022c yad vṛttaṃ pūrvarājarṣer hayagrīvasya pārthiva 12,025.023a śatrūn hatvā hatasyājau śūrasyākliṣṭakarmaṇaḥ 12,025.023c asahāyasya dhīrasya nirjitasya yudhiṣṭhira 12,025.024a yat karma vai nigrahe śātravāṇāṃ; yogaś cāgryaḥ pālane mānavānām 12,025.024c kṛtvā karma prāpya kīrtiṃ suyuddhe; vājigrīvo modate devaloke 12,025.025a saṃtyaktātmā samareṣv ātatāyī; śastraiś chinno dasyubhir ardyamānaḥ 12,025.025c aśvagrīvaḥ karmaśīlo mahātmā; saṃsiddhātmā modate devaloke 12,025.026a dhanur yūpo raśanā jyā śaraḥ sruk; sruvaḥ khaḍgo rudhiraṃ yatra cājyam 12,025.026c ratho vedī kāmago yuddham agniś; cāturhotraṃ caturo vājimukhyāḥ 12,025.027a hutvā tasmin yajñavahnāv athārīn; pāpān mukto rājasiṃhas tarasvī 12,025.027c prāṇān hutvā cāvabhṛthe raṇe sa; vājigrīvo modate devaloke 12,025.028a rāṣṭraṃ rakṣan buddhipūrvaṃ nayena; saṃtyaktātmā yajñaśīlo mahātmā 12,025.028c sarvāṃl lokān vyāpya kīrtyā manasvī; vājigrīvo modate devaloke 12,025.029a daivīṃ siddhiṃ mānuṣīṃ daṇḍanītiṃ; yoganyāyaiḥ pālayitvā mahīṃ ca 12,025.029c tasmād rājā dharmaśīlo mahātmā; hayagrīvo modate svargaloke 12,025.030a vidvāṃs tyāgī śraddadhānaḥ kṛtajñas; tyaktvā lokaṃ mānuṣaṃ karma kṛtvā 12,025.030c medhāvināṃ viduṣāṃ saṃmatānāṃ; tanutyajāṃ lokam ākramya rājā 12,025.031a samyag vedān prāpya śāstrāṇy adhītya; samyag rāṣṭraṃ pālayitvā mahātmā 12,025.031c cāturvarṇyaṃ sthāpayitvā svadharme; vājigrīvo modate devaloke 12,025.032a jitvā saṃgrāmān pālayitvā prajāś ca; somaṃ pītvā tarpayitvā dvijāgryān 12,025.032c yuktyā daṇḍaṃ dhārayitvā prajānāṃ; yuddhe kṣīṇo modate devaloke 12,025.033a vṛttaṃ yasya ślāghanīyaṃ manuṣyāḥ; santo vidvāṃsaś cārhayanty arhaṇīyāḥ 12,025.033c svargaṃ jitvā vīralokāṃś ca gatvā; siddhiṃ prāptaḥ puṇyakīrtir mahātmā 12,026.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,026.001a dvaipāyanavacaḥ śrutvā kupite ca dhanaṃjaye 12,026.001c vyāsam āmantrya kaunteyaḥ pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ 12,026.002a na pārthivam idaṃ rājyaṃ na ca bhogāḥ pṛthagvidhāḥ 12,026.002c prīṇayanti mano me 'dya śoko māṃ nardayaty ayam 12,026.003a śrutvā ca vīrahīnānām aputrāṇāṃ ca yoṣitām 12,026.003c paridevayamānānāṃ śāntiṃ nopalabhe mune 12,026.004a ity uktaḥ pratyuvācedaṃ vyāso yogavidāṃ varaḥ 12,026.004c yudhiṣṭhiraṃ mahāprājñaṃ dharmajño vedapāragaḥ 12,026.005a na karmaṇā labhyate cintayā vā; nāpy asya dātā puruṣasya kaś cit 12,026.005c paryāyayogād vihitaṃ vidhātrā; kālena sarvaṃ labhate manuṣyaḥ 12,026.006a na buddhiśāstrādhyayanena śakyaṃ; prāptuṃ viśeṣair manujair akāle 12,026.006c mūrkho 'pi prāpnoti kadā cid arthān; kālo hi kāryaṃ prati nirviśeṣaḥ 12,026.007a nābhūtikāle ca phalaṃ dadāti; śilpaṃ na mantrāś ca tathauṣadhāni 12,026.007c tāny eva kālena samāhitāni; sidhyanti cedhyanti ca bhūtikāle 12,026.008a kālena śīghrāḥ pravivānti vātāḥ; kālena vṛṣṭir jaladān upaiti 12,026.008c kālena padmotpalavaj jalaṃ ca; kālena puṣyanti nagā vaneṣu 12,026.009a kālena kṛṣṇāś ca sitāś ca rātryaḥ; kālena candraḥ paripūrṇabimbaḥ 12,026.009c nākālataḥ puṣpaphalaṃ nagānāṃ; nākālavegāḥ sarito vahanti 12,026.010a nākālamattāḥ khagapannagāś ca; mṛgadvipāḥ śailamahāgrahāś ca 12,026.010c nākālataḥ strīṣu bhavanti garbhā; nāyānty akāle śiśiroṣṇavarṣāḥ 12,026.011a nākālato mriyate jāyate vā; nākālato vyāharate ca bālaḥ 12,026.011c nākālato yauvanam abhyupaiti; nākālato rohati bījam uptam 12,026.012a nākālato bhānur upaiti yogaṃ; nākālato 'staṃ girim abhyupaiti 12,026.012c nākālato vardhate hīyate ca; candraḥ samudraś ca mahormimālī 12,026.013a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,026.013c gītaṃ rājñā senajitā duḥkhārtena yudhiṣṭhira 12,026.014a sarvān evaiṣa paryāyo martyān spṛśati dustaraḥ 12,026.014c kālena paripakvā hi mriyante sarvamānavāḥ 12,026.015a ghnanti cānyān narā rājaṃs tān apy anye narās tathā 12,026.015c saṃjñaiṣā laukikī rājan na hinasti na hanyate 12,026.016a hantīti manyate kaś cin na hantīty api cāpare 12,026.016c svabhāvatas tu niyatau bhūtānāṃ prabhavāpyayau 12,026.017a naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte 12,026.017c aho kaṣṭam iti dhyāyañ śokasyāpacitiṃ caret 12,026.018a sa kiṃ śocasi mūḍhaḥ sañ śocyaḥ kim anuśocasi 12,026.018c paśya duḥkheṣu duḥkhāni bhayeṣu ca bhayāny api 12,026.019a ātmāpi cāyaṃ na mama sarvāpi pṛthivī mama 12,026.019c yathā mama tathānyeṣām iti paśyan na muhyati 12,026.020a śokasthānasahasrāṇi harṣasthānaśatāni ca 12,026.020c divase divase mūḍham āviśanti na paṇḍitam 12,026.021a evam etāni kālena priyadveṣyāṇi bhāgaśaḥ 12,026.021c jīveṣu parivartante duḥkhāni ca sukhāni ca 12,026.022a duḥkham evāsti na sukhaṃ tasmāt tad upalabhyate 12,026.022c tṛṣṇārtiprabhavaṃ duḥkhaṃ duḥkhārtiprabhavaṃ sukham 12,026.023a sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham 12,026.023c na nityaṃ labhate duḥkhaṃ na nityaṃ labhate sukham 12,026.024a sukham ante hi duḥkhānāṃ duḥkham ante sukhasya ca 12,026.024b*0033_01 sukham eva hi duḥkhāntaṃ kadā cid duḥkhataḥ sukham 12,026.024c tasmād etad dvayaṃ jahyād ya icchec chāśvataṃ sukham 12,026.024d*0034_01 sukhāntaprabhavaṃ duḥkhaṃ duḥkhāntaprabhavaṃ sukham 12,026.025a yan nimittaṃ bhavec chokas tāpo vā duḥkhamūrchitaḥ 12,026.025c āyāso vāpi yan mūlas tad ekāṅgam api tyajet 12,026.026a sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ priyaṃ vā yadi vāpriyam 12,026.026c prāptaṃ prāptam upāsīta hṛdayenāparājitaḥ 12,026.027a īṣad apy aṅga dārāṇāṃ putrāṇāṃ vā carāpriyam 12,026.027c tato jñāsyasi kaḥ kasya kena vā katham eva vā 12,026.028a ye ca mūḍhatamā loke ye ca buddheḥ paraṃ gatāḥ 12,026.028c ta eva sukham edhante madhyaḥ kleśena yujyate 12,026.029a ity abravīn mahāprājño yudhiṣṭhira sa senajit 12,026.029c parāvarajño lokasya dharmavit sukhaduḥkhavit 12,026.030a sukhī parasya yo duḥkhe na jātu sa sukhī bhavet 12,026.030c duḥkhānāṃ hi kṣayo nāsti jāyate hy aparāt param 12,026.031a sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavau ca; lābhālābhau maraṇaṃ jīvitaṃ ca 12,026.031c paryāyaśaḥ sarvam iha spṛśanti; tasmād dhīro naiva hṛṣyen na kupyet 12,026.032a dīkṣāṃ yajñe pālanaṃ yuddham āhur; yogaṃ rāṣṭre daṇḍanītyā ca samyak 12,026.032c vittatyāgaṃ dakṣiṇānāṃ ca yajñe; samyag jñānaṃ pāvanānīti vidyāt 12,026.033a rakṣan rāṣṭraṃ buddhipūrvaṃ nayena; saṃtyaktātmā yajñaśīlo mahātmā 12,026.033c sarvāṃl lokān dharmamūrtyā caraṃś cāpy; ūrdhvaṃ dehān modate devaloke 12,026.034a jitvā saṃgrāmān pālayitvā ca rāṣṭraṃ; somaṃ pītvā vardhayitvā prajāś ca 12,026.034c yuktyā daṇḍaṃ dhārayitvā prajānāṃ; yuddhe kṣīṇo modate devaloke 12,026.034d*0035_01 yajanti yajñān vijayanti rājyaṃ 12,026.034d*0035_02 rakṣanti rāṣṭrāṇi priyāṇi caiṣām 12,026.035a samyag vedān prāpya śāstrāṇy adhītya; samyag rāṣṭraṃ pālayitvā ca rājā 12,026.035c cāturvarṇyaṃ sthāpayitvā svadharme; pūtātmā vai modate devaloke 12,026.036a yasya vṛttaṃ namasyanti svargasthasyāpi mānavāḥ 12,026.036c paurajānapadāmātyāḥ sa rājā rājasattamaḥ 12,026.036d@004_0001 asminn eva prakaraṇe dhanaṃjayam udāradhīḥ 12,026.036d@004_0002 abhinītataraṃ vākyam ity uvāca yudhiṣṭhiraḥ 12,026.036d@004_0003 yad etan manyase pārtha na jyāyo 'sti dhanād iti 12,026.036d@004_0004 na svargo na sukhaṃ na śrīr nirdhanasyeti tan mṛṣā 12,026.036d@004_0005 svādhyāyayajñasaṃsiddhā dṛśyante bahavo janāḥ 12,026.036d@004_0006 taporatāś ca munayo yeṣāṃ lokāḥ sanātanāḥ 12,026.036d@004_0007 ṛṣīṇāṃ samayaṃ śaśvad ye rakṣanti dhanaṃjaya 12,026.036d@004_0008 āśritāḥ sarvadharmajñās tān devā brāhmaṇān viduḥ 12,026.036d@004_0009 svādhyāyaniṣṭhāṃś ca munīñ jñānaniṣṭhāṃs tathāparān 12,026.036d@004_0010 budhyethāḥ saṃtataṃ cāpi karmaniṣṭhān dhanaṃjaya 12,026.036d@004_0011 jñānaniṣṭheṣu kāryāṇi pratiṣṭhāpyāni pāṇḍava 12,026.036d@004_0012 vaikhānasānāṃ vacanaṃ yathā no viditaṃ purā 12,026.036d@004_0013 ajāś ca pṛśnayaś caiva sikatāś caiva bhārata 12,026.036d@004_0014 aruṇāḥ ketavaś caiva svādhyāyena divaṃ gatāḥ 12,026.036d@004_0015 avāpyaitāni karmāṇi vedoktāni dhanaṃjaya 12,026.036d@004_0016 dānam adhyayanaṃ yajño nigrahaś caiva durgrahaḥ 12,026.036d@004_0017 dakṣiṇena ca panthānam aryamṇo ye divaṃ gatāḥ 12,026.036d@004_0018 etān kriyāvatāṃ lokān uktavān pūrvam apy aham 12,026.036d@004_0019 uttareṇa tu panthānaṃ niyamādyaṃ prapaśyasi 12,026.036d@004_0020 ete tyāgavatāṃ lokā bhānti pārtha sanātanāḥ 12,026.036d@004_0021 tatrottarāṃ gatiṃ pārtha praśaṃsanti purāvidaḥ 12,026.036d@004_0022 saṃtoṣāt svargagamanaṃ saṃtoṣaḥ paramaṃ sukham 12,026.036d@004_0023 tuṣṭer na kiṃ cit parataḥ sā samyak pratitiṣṭhati 12,026.036d@004_0024 vinītakrodhaharṣasya satataṃ siddhir uttamā 12,026.036d@004_0025 atrāpy udāharantīmā gāthā gītā yayātinā 12,026.036d@004_0026 yābhiḥ pratyāharet kāmān kūrmo 'ṅgānīva sarvaśaḥ 12,026.036d@004_0027 yadā cāyaṃ na bibheti yadā cāsmān na bibhyati 12,026.036d@004_0028 yadā necchati na dveṣṭi brahma saṃpadyate tadā 12,026.036d@004_0029 yadā na bhāvaṃ kurute sarvabhūteṣu pāpakam 12,026.036d@004_0030 karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā 12,026.036d@004_0031 vinītamānamohasya bahusaṅgavivarjinaḥ 12,026.036d@004_0032 tadātmajyotiṣaḥ sādhor nirvāṇam upapadyate 12,026.036d@004_0033 idaṃ tu śṛṇu me pārtha bruvataḥ saṃyatendriyaḥ 12,026.036d@004_0034 dharmam anye vṛttam anye dhanam īhanti cāpare 12,026.036d@004_0035 dhanahetor ya īheta tasyānīhā garīyasī 12,026.036d@004_0036 bhūyān doṣo hi vitteṣu yaś ca dharmas tadāśrayaḥ 12,026.036d@004_0037 pratyakṣam anupaśyāmas tvam api draṣṭum arhasi 12,026.036d@004_0038 varjanaṃ varjanīyānām īhamānena duṣkaram 12,026.036d@004_0039 ye vittam abhipadyante samyak teṣu sudurlabham 12,026.036d@004_0040 druhyataḥ praiti tat prāhuḥ pratikūlaṃ yathātatham 12,026.036d@004_0041 yas tu saṃbhinnavṛttaḥ syād vītaśokabhayo naraḥ 12,026.036d@004_0042 alpena tṛṣito druhyan bhrūṇahatyāṃ na budhyate 12,026.036d@004_0043 duṣyanty ādadato bhṛtyā nityaṃ dasyubhayād iva 12,026.036d@004_0044 durlabhaṃ ca dhanaṃ prāpya bhṛśaṃ dattvānutapyate 12,026.036d@004_0045 adhanaḥ kasya kiṃ vācyo vimuktaḥ sarvataḥ sukhī 12,026.036d@004_0046 devasvam upagṛhyaiva dhanena na sukhī bhavet 12,026.036d@004_0047 atra gāthāṃ yajñagītāṃ kīrtayanti purāvidaḥ 12,026.036d@004_0048 trayīm upāśritāṃ loke yajñasaṃstarakārikām 12,026.036d@004_0049 yajñāya sṛṣṭāni dhanāni dhātrā 12,026.036d@004_0050 yajñāya sṛṣṭaḥ puruṣo rakṣitā ca 12,026.036d@004_0051 tasmāt sarvaṃ yajña evopayojyaṃ 12,026.036d@004_0052 dhanaṃ na kāmāya hitaṃ praśastam 12,026.036d@004_0053 etasyārthe ca kaunteya dhanaṃ dhanavatāṃ vara 12,026.036d@004_0054 dhātā dadāti martyebhyo yajñārtham iti viddhi tat 12,026.036d@004_0055 tasmād budhyanti puruṣā na hi tat kasya cid dhruvam 12,026.036d@004_0056 śraddadhānas tato loke dadyāc caiva yajeta ca 12,026.036d@004_0057 labdhasya tyāgam evāhur na bhogaṃ na ca saṃkṣayam 12,026.036d@004_0058 tasya kiṃ saṃcayenārthaḥ kārye jyāyasi tiṣṭhati 12,026.036d@004_0059 ye svadharmād apetebhyaḥ prayacchanty alpabuddhayaḥ 12,026.036d@004_0060 śataṃ varṣāṇi te pretya purīṣaṃ bhuñjate janāḥ 12,026.036d@004_0061 anarhate yad dadāti na dadāti yad arhate 12,026.036d@004_0062 arhānarhāparijñānād dānadharmo 'pi duṣkaraḥ 12,026.036d@004_0063 labdhānāṃ dravyajātānāṃ boddhavyau dvāv atikramau 12,026.036d@004_0064 apātre pratipattiś ca pātre cāpratipādanam 12,027.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,027.001a abhimanyau hate bāle draupadyās tanayeṣu ca 12,027.001c dhṛṣṭadyumne virāṭe ca drupade ca mahīpatau 12,027.002a vasuṣeṇe ca dharmajñe dhṛṣṭaketau ca pārthive 12,027.002c tathānyeṣu narendreṣu nānādeśyeṣu saṃyuge 12,027.003a na vimuñcati māṃ śoko jñātighātinam āturam 12,027.003c rājyakāmukam aty ugraṃ svavaṃśocchedakārakam 12,027.004a yasyāṅke krīḍamānena mayā vai parivartitam 12,027.004c sa mayā rājyalubdhena gāṅgeyo vinipātitaḥ 12,027.005a yadā hy enaṃ vighūrṇantam apaśyaṃ pārthasāyakaiḥ 12,027.005c kampamānaṃ yathā vajraiḥ prekṣamāṇaṃ śikhaṇḍinam 12,027.006a jīrṇaṃ siṃham iva prāṃśuṃ narasiṃhaṃ pitāmaham 12,027.006c kīryamāṇaṃ śarais tīkṣṇair dṛṣṭvā me vyathitaṃ manaḥ 12,027.007a prāṅmukhaṃ sīdamānaṃ ca rathād apacyutaṃ śaraiḥ 12,027.007c ghūrṇamānaṃ yathā śailaṃ tadā me kaśmalo 'bhavat 12,027.008a yaḥ sa bāṇadhanuṣpāṇir yodhayām āsa bhārgavam 12,027.008c bahūny ahāni kauravyaḥ kurukṣetre mahāmṛdhe 12,027.009a sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ vārāṇasyāṃ nadīsutaḥ 12,027.009c kanyārtham āhvayad vīro rathenaikena saṃyuge 12,027.010a yena cogrāyudho rājā cakravartī durāsadaḥ 12,027.010c dagdhaḥ śastrapratāpena sa mayā yudhi ghātitaḥ 12,027.011a svayaṃ mṛtyuṃ rakṣamāṇaḥ pāñcālyaṃ yaḥ śikhaṇḍinam 12,027.011c na bāṇaiḥ pātayām āsa so 'rjunena nipātitaḥ 12,027.012a yadainaṃ patitaṃ bhūmāv apaśyaṃ rudhirokṣitam 12,027.012c tadaivāviśad aty ugro jvaro me munisattama 12,027.012e yena saṃvardhitā bālā yena sma parirakṣitāḥ 12,027.013a sa mayā rājyalubdhena pāpena gurughātinā 12,027.013c alpakālasya rājyasya kṛte mūḍhena ghātitaḥ 12,027.014a ācāryaś ca maheṣvāsaḥ sarvapārthivapūjitaḥ 12,027.014c abhigamya raṇe mithyā pāpenoktaḥ sutaṃ prati 12,027.015a tan me dahati gātrāṇi yan māṃ gurur abhāṣata 12,027.015c satyavākyo hi rājaṃs tvaṃ yadi jīvati me sutaḥ 12,027.015e satyaṃ mā marśayan vipro mayi tat paripṛṣṭavān 12,027.016a kuñjaraṃ cāntaraṃ kṛtvā mithyopacaritaṃ mayā 12,027.016c subhṛśaṃ rājyalubdhena pāpena gurughātinā 12,027.017a satyakañcukam āsthāya mayokto gurur āhave 12,027.017c aśvatthāmā hata iti kuñjare vinipātite 12,027.017e kān nu lokān gamiṣyāmi kṛtvā tat karma dāruṇam 12,027.018a aghātayaṃ ca yat karṇaṃ samareṣv apalāyinam 12,027.018c jyeṣṭhaṃ bhrātaram aty ugraṃ ko mattaḥ pāpakṛttamaḥ 12,027.019a abhimanyuṃ ca yad bālaṃ jātaṃ siṃham ivādriṣu 12,027.019c prāveśayam ahaṃ lubdho vāhinīṃ droṇapālitām 12,027.020a tadāprabhṛti bībhatsuṃ na śaknomi nirīkṣitum 12,027.020c kṛṣṇaṃ ca puṇḍarīkākṣaṃ kilbiṣī bhrūṇahā yathā 12,027.021a draupadīṃ cāpy aduḥkhārhāṃ pañcaputravinākṛtām 12,027.021c śocāmi pṛthivīṃ hīnāṃ pañcabhiḥ parvatair iva 12,027.022a so 'ham āgaskaraḥ pāpaḥ pṛthivīnāśakārakaḥ 12,027.022c āsīna evam evedaṃ śoṣayiṣye kalevaram 12,027.023a prāyopaviṣṭaṃ jānīdhvam adya māṃ gurughātinam 12,027.023c jātiṣv anyāsv api yathā na bhaveyaṃ kulāntakṛt 12,027.023d*0036_01 nopabhokṣye varān bhogān rājyaṃ tatparicchadān 12,027.024a na bhokṣye na ca pānīyam upayokṣye kathaṃ cana 12,027.024c śoṣayiṣye priyān prāṇān ihastho 'haṃ tapodhana 12,027.025a yatheṣṭaṃ gamyatāṃ kāmam anujāne prasādya vaḥ 12,027.025c sarve mām anujānīta tyakṣyāmīdaṃ kalevaram 12,027.026 vaiśaṃpāyana uvāca 12,027.026a tam evaṃvādinaṃ pārthaṃ bandhuśokena vihvalam 12,027.026c maivam ity abravīd vyāso nigṛhya munisattamaḥ 12,027.027a ativelaṃ mahārāja na śokaṃ kartum arhasi 12,027.027c punar uktaṃ pravakṣyāmi diṣṭam etad iti prabho 12,027.028a saṃyogā viprayogāś ca jātānāṃ prāṇināṃ dhruvam 12,027.028c budbudā iva toyeṣu bhavanti na bhavanti ca 12,027.029a sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ 12,027.029c saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam 12,027.030a sukhaṃ duḥkhāntam ālasyaṃ dākṣyaṃ duḥkhaṃ sukhodayam 12,027.030c bhūtiḥ śrīr hrīr dhṛtiḥ siddhir nādakṣe nivasanty uta 12,027.031a nālaṃ sukhāya suhṛdo nālaṃ duḥkhāya durhṛdaḥ 12,027.031c na ca prajñālam arthebhyo na sukhebhyo 'py alaṃ dhanam 12,027.032a yathā sṛṣṭo 'si kaunteya dhātrā karmasu tat kuru 12,027.032c ata eva hi siddhis te neśas tvam ātmanā nṛpa 12,028.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,028.001a jñātiśokābhitaptasya prāṇān abhyutsisṛkṣataḥ 12,028.001c jyeṣṭhasya pāṇḍuputrasya vyāsaḥ śokam apānudat 12,028.002 vyāsa uvāca 12,028.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,028.002c aśmagītaṃ naravyāghra tan nibodha yudhiṣṭhira 12,028.003a aśmānaṃ brāhmaṇaṃ prājñaṃ vaideho janako nṛpaḥ 12,028.003c saṃśayaṃ paripapraccha duḥkhaśokapariplutaḥ 12,028.004 janaka uvāca 12,028.004a āgame yadi vāpāye jñātīnāṃ draviṇasya ca 12,028.004c nareṇa pratipattavyaṃ kalyāṇaṃ katham icchatā 12,028.005 aśmovāca 12,028.005a utpannam imam ātmānaṃ narasyānantaraṃ tataḥ 12,028.005c tāni tāny abhivartante duḥkhāni ca sukhāni ca 12,028.006a teṣām anyatarāpattau yad yad evopasevate 12,028.006c tat tad dhi cetanām asya haraty abhram ivānilaḥ 12,028.007a abhijāto 'smi siddho 'smi nāsmi kevalamānuṣaḥ 12,028.007c ity evaṃ hetubhis tasya tribhiś cittaṃ prasicyati 12,028.008a sa prasiktamanā bhogān visṛjya pitṛsaṃcitān 12,028.008c parikṣīṇaḥ parasvānām ādānaṃ sādhu manyate 12,028.009a tam atikrāntamaryādam ādadānam asāṃpratam 12,028.009c pratiṣedhanti rājāno lubdhā mṛgam iveṣubhiḥ 12,028.010a ye ca viṃśativarṣā vā triṃśadvarṣāś ca mānavāḥ 12,028.010c pareṇa te varṣaśatān na bhaviṣyanti pārthiva 12,028.011a teṣāṃ paramaduḥkhānāṃ buddhyā bheṣajam ādiśet 12,028.011c sarvaprāṇabhṛtāṃ vṛttaṃ prekṣamāṇas tatas tataḥ 12,028.012a mānasānāṃ punar yonir duḥkhānāṃ cittavibhramaḥ 12,028.012c aniṣṭopanipāto vā tṛtīyaṃ nopapadyate 12,028.013a evam etāni duḥkhāni tāni tānīha mānavam 12,028.013c vividhāny upavartante tathā sāṃsparśakāni ca 12,028.014a jarāmṛtyū ha bhūtāni khāditārau vṛkāv iva 12,028.014c balināṃ durbalānāṃ ca hrasvānāṃ mahatām api 12,028.015a na kaś cij jātv atikrāmej jarāmṛtyū ha mānavaḥ 12,028.015c api sāgaraparyantāṃ vijityemāṃ vasuṃdharām 12,028.016a sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ bhūtānāṃ paryupasthitam 12,028.016c prāptavyam avaśaiḥ sarvaṃ parihāro na vidyate 12,028.017a pūrve vayasi madhye vāpy uttame vā narādhipa 12,028.017c avarjanīyās te 'rthā vai kāṅkṣitāś ca tato 'nyathā 12,028.018a supriyair viprayogaś ca saṃprayogas tathāpriyaiḥ 12,028.018c arthānarthau sukhaṃ duḥkhaṃ vidhānam anuvartate 12,028.019a prādurbhāvaś ca bhūtānāṃ dehanyāsas tathaiva ca 12,028.019c prāptivyāyāmayogaś ca sarvam etat pratiṣṭhitam 12,028.020a gandhavarṇarasasparśā nivartante svabhāvataḥ 12,028.020c tathaiva sukhaduḥkhāni vidhānam anuvartate 12,028.021a āsanaṃ śayanaṃ yānam utthānaṃ pānabhojanam 12,028.021c niyataṃ sarvabhūtānāṃ kālenaiva bhavanty uta 12,028.022a vaidyāś cāpy āturāḥ santi balavantaḥ sudurbalāḥ 12,028.022c strīmantaś ca tathā ṣaṇḍhā vicitraḥ kālaparyayaḥ 12,028.023a kule janma tathā vīryam ārogyaṃ dhairyam eva ca 12,028.023c saubhāgyam upabhogaś ca bhavitavyena labhyate 12,028.024a santi putrāḥ subahavo daridrāṇām anicchatām 12,028.024c bahūnām icchatāṃ nāsti samṛddhānāṃ viceṣṭatām 12,028.025a vyādhir agnir jalaṃ śastraṃ bubhukṣā śvāpadaṃ viṣam 12,028.025c rajjvā ca maraṇaṃ jantor uccācca patanaṃ tathā 12,028.026a niryāṇaṃ yasya yad diṣṭaṃ tena gacchati hetunā 12,028.026c dṛśyate nābhyatikrāmann atikrānto na vā punaḥ 12,028.027a dṛśyate hi yuvaiveha vinaśyan vasumān naraḥ 12,028.027c daridraś ca parikliṣṭaḥ śatavarṣo janādhipa 12,028.028a akiṃcanāś ca dṛśyante puruṣāś cirajīvinaḥ 12,028.028c samṛddhe ca kule jātā vinaśyanti pataṃgavat 12,028.029a prāyeṇa śrīmatāṃ loke bhoktuṃ śaktir na vidyate 12,028.029c kāṣṭhāny api hi jīryante daridrāṇāṃ narādhipa 12,028.030a aham etat karomīti manyate kālacoditaḥ 12,028.030c yad yad iṣṭam asaṃtoṣād durātmā pāpam ācaran 12,028.031a striyo 'kṣā mṛgayā pānaṃ prasaṅgān ninditā budhaiḥ 12,028.031c dṛśyante cāpi bahavaḥ saṃprasaktā bahuśrutāḥ 12,028.032a iti kālena sarvārthānīpsitānīpsitāni ca 12,028.032c spṛśanti sarvabhūtāni nimittaṃ nopalabhyate 12,028.033a vāyum ākāśam agniṃ ca candrādityāv ahaḥkṣape 12,028.033c jyotīṃṣi saritaḥ śailān kaḥ karoti bibharti vā 12,028.034a śītam uṣṇaṃ tathā varṣaṃ kālena parivartate 12,028.034c evam eva manuṣyāṇāṃ sukhaduḥkhe nararṣabha 12,028.035a nauṣadhāni na śāstrāṇi na homā na punar japāḥ 12,028.035c trāyante mṛtyunopetaṃ jarayā vāpi mānavam 12,028.036a yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahodadhau 12,028.036c sametya ca vyatīyātāṃ tadvad bhūtasamāgamaḥ 12,028.037a ye cāpi puruṣaiḥ strībhir gītavādyair upasthitāḥ 12,028.037c ye cānāthāḥ parānnādāḥ kālas teṣu samakriyaḥ 12,028.038a mātṛpitṛsahasrāṇi putradāraśatāni ca 12,028.038c saṃsāreṣv anubhūtāni kasya te kasya vā vayam 12,028.039a naivāsya kaś cid bhavitā nāyaṃ bhavati kasya cit 12,028.039c pathi saṃgatam evedaṃ dārabandhusuhṛdgaṇaiḥ 12,028.040a kvāsaṃ kvāsmi gamiṣyāmi ko nv ahaṃ kim ihāsthitaḥ 12,028.040c kasmāt kam anuśoceyam ity evaṃ sthāpayen manaḥ 12,028.040e anitye priyasaṃvāse saṃsāre cakravad gatau 12,028.040f*0037_01 pathi saṃgatam evaitad bhrātā mātā pitā sakhā 12,028.041a na dṛṣṭapūrvaṃ pratyakṣaṃ paralokaṃ vidur budhāḥ 12,028.041c āgamāṃs tv anatikramya śraddhātavyaṃ bubhūṣatā 12,028.042a kurvīta pitṛdaivatyaṃ dharmāṇi ca samācaret 12,028.042c yajec ca vidvān vidhivat trivargaṃ cāpy anuvrajet 12,028.043a saṃnimajjaj jagad idaṃ gambhīre kālasāgare 12,028.043c jarāmṛtyumahāgrāhe na kaś cid avabudhyate 12,028.044a āyurvedam adhīyānāḥ kevalaṃ saparigraham 12,028.044c dṛśyante bahavo vaidyā vyādhibhiḥ samabhiplutāḥ 12,028.045a te pibantaḥ kaṣāyāṃś ca sarpīṃṣi vividhāni ca 12,028.045c na mṛtyum ativartante velām iva mahodadhiḥ 12,028.046a rasāyanavidaś caiva suprayuktarasāyanāḥ 12,028.046c dṛśyante jarayā bhagnā nagā nāgair ivottamaiḥ 12,028.047a tathaiva tapasopetāḥ svādhyāyābhyasane ratāḥ 12,028.047c dātāro yajñaśīlāś ca na taranti jarāntakau 12,028.048a na hy ahāni nivartante na māsā na punaḥ samāḥ 12,028.048c jātānāṃ sarvabhūtānāṃ na pakṣā na punaḥ kṣapāḥ 12,028.049a so 'yaṃ vipulam adhvānaṃ kālena dhruvam adhruvaḥ 12,028.049c naro 'vaśaḥ samabhyeti sarvabhūtaniṣevitam 12,028.050a deho vā jīvato 'bhyeti jīvo vābhyeti dehataḥ 12,028.050c pathi saṃgatam evedaṃ dārair anyaiś ca bandhubhiḥ 12,028.051a nāyam atyantasaṃvāso labhyate jātu kena cit 12,028.051c api svena śarīreṇa kim utānyena kena cit 12,028.052a kva nu te 'dya pitā rājan kva nu te 'dya pitāmahaḥ 12,028.052c na tvaṃ paśyasi tān adya na tvāṃ paśyanti te 'pi ca 12,028.053a na hy eva puruṣo draṣṭā svargasya narakasya vā 12,028.053c āgamas tu satāṃ cakṣur nṛpate tam ihācara 12,028.054a caritabrahmacaryo hi prajāyeta yajeta ca 12,028.054c pitṛdevamaharṣīṇām ānṛṇyāyānasūyakaḥ 12,028.055a sa yajñaśīlaḥ prajane niviṣṭaḥ; prāg brahmacārī pravibhaktapakṣaḥ 12,028.055c ārādhayan svargam imaṃ ca lokaṃ; paraṃ ca muktvā hṛdayavyalīkam 12,028.056a samyag ghi dharmaṃ carato nṛpasya; dravyāṇi cāpy āharato yathāvat 12,028.056c pravṛttacakrasya yaśo 'bhivardhate; sarveṣu lokeṣu carācareṣu 12,028.057 vyāsa uvāca 12,028.057a ity evam ājñāya videharājo; vākyaṃ samagraṃ paripūrṇahetuḥ 12,028.057c aśmānam āmantrya viśuddhabuddhir; yayau gṛhaṃ svaṃ prati śāntaśokaḥ 12,028.058a tathā tvam apy acyuta muñca śokam; uttiṣṭha śakropama harṣam ehi 12,028.058c kṣātreṇa dharmeṇa mahī jitā te; tāṃ bhuṅkṣva kuntīsuta mā viṣādīḥ 12,029.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,029.001a avyāharati kaunteye dharmaputre yudhiṣṭhire 12,029.001c guḍākeśo hṛṣīkeśam abhyabhāṣata pāṇḍavaḥ 12,029.002*0038_01 śokadāvānalajala śokakūpaprapūraka 12,029.002*0038_02 śokavallīkuṭhārādya śokanāśanakīrtana 12,029.002a jñātiśokābhisaṃtapto dharmarājaḥ paraṃtapaḥ 12,029.002c eṣa śokārṇave magnas tam āśvāsaya mādhava 12,029.003a sarve sma te saṃśayitāḥ punar eva janārdana 12,029.003c asya śokaṃ mahābāho praṇāśayitum arhasi 12,029.004a evam uktas tu govindo vijayena mahātmanā 12,029.004c paryavartata rājānaṃ puṇḍarīkekṣaṇo 'cyutaḥ 12,029.005a anatikramaṇīyo hi dharmarājasya keśavaḥ 12,029.005c bālyāt prabhṛti govindaḥ prītyā cābhyadhiko 'rjunāt 12,029.006a saṃpragṛhya mahābāhur bhujaṃ candanabhūṣitam 12,029.006c śailastambhopamaṃ śaurir uvācābhivinodayan 12,029.007a śuśubhe vadanaṃ tasya sudaṃṣṭraṃ cārulocanam 12,029.007c vyākośam iva vispaṣṭaṃ padmaṃ sūryavibodhitam 12,029.008a mā kṛthāḥ puruṣavyāghra śokaṃ tvaṃ gātraśoṣaṇam 12,029.008c na hi te sulabhā bhūyo ye hatāsmin raṇājire 12,029.009a svapnalabdhā yathā lābhā vitathāḥ pratibodhane 12,029.009c evaṃ te kṣatriyā rājan ye vyatītā mahāraṇe 12,029.010a sarve hy abhimukhāḥ śūrā vigatā raṇaśobhinaḥ 12,029.010c naiṣāṃ kaś cit pṛṣṭhato vā palāyan vāpi pātitaḥ 12,029.011a sarve tyaktvātmanaḥ prāṇān yuddhvā vīrā mahāhave 12,029.011c śastrapūtā divaṃ prāptā na tāñ śocitum arhasi 12,029.011d*0039_01 kṣatradharmaratāḥ śūrā vedavedāṅgapāragāḥ 12,029.011d*0039_02 prāptā vīragatiṃ puṇyāṃ na tāñ śocitum arhasi 12,029.012a atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,029.012c sṛñjayaṃ putraśokārtaṃ yathāyaṃ prāha nāradaḥ 12,029.013a sukhaduḥkhair ahaṃ tvaṃ ca prajāḥ sarvāś ca sṛñjaya 12,029.013c avimuktaṃ cariṣyāmas tatra kā paridevanā 12,029.014a mahābhāgyaṃ paraṃ rājñāṃ kīrtyamānaṃ mayā śṛṇu 12,029.014c gacchāvadhānaṃ nṛpate tato duḥkhaṃ prahāsyasi 12,029.015a mṛtān mahānubhāvāṃs tvaṃ śrutvaiva tu mahīpatīn 12,029.015c śrutvāpanaya saṃtāpaṃ śṛṇu vistaraśaś ca me 12,029.015d*0040_01 krūragrahābhiśamanam āyurvardhanam uttamam 12,029.015d*0040_02 agrimāṇāṃ kṣitibhujām upādānaṃ manoharam 12,029.016a āvikṣitaṃ maruttaṃ me mṛtaṃ sṛñjaya śuśruhi 12,029.016c yasya sendrāḥ savaruṇā bṛhaspatipurogamāḥ 12,029.016e devā viśvasṛjo rājño yajñam īyur mahātmanaḥ 12,029.017a yaḥ spardhām anayac chakraṃ devarājaṃ śatakratum 12,029.017c śakrapriyaiṣī yaṃ vidvān pratyācaṣṭa bṛhaspatiḥ 12,029.017e saṃvarto yājayām āsa yaṃ pīḍārthaṃ bṛhaspateḥ 12,029.018a yasmin praśāsati satāṃ nṛpatau nṛpasattama 12,029.018c akṛṣṭapacyā pṛthivī vibabhau caityamālinī 12,029.019a āvikṣitasya vai satre viśve devāḥ sabhāsadaḥ 12,029.019c marutaḥ pariveṣṭāraḥ sādhyāś cāsan mahātmanaḥ 12,029.020a marudgaṇā maruttasya yat somam apibanta te 12,029.020c devān manuṣyān gandharvān atyaricyanta dakṣiṇāḥ 12,029.021a sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 12,029.021c putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ 12,029.021d*0041_01 ayajvānam adakṣiṇyam adhiśvaityety upāharat 12,029.022a suhotraṃ ced vaitithinaṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma 12,029.022c yasmai hiraṇyaṃ vavṛṣe magahvān parivatsaram 12,029.023a satyanāmā vasumatī yaṃ prāpyāsīj janādhipa 12,029.023c hiraṇyam avahan nadyas tasmiñ janapadeśvare 12,029.024a kūrmān karkaṭakān nakrān makarāñ śiṃśukān api 12,029.024c nadīṣv apātayad rājan maghavā lokapūjitaḥ 12,029.025a hairaṇyān patitān dṛṣṭvā matsyān makarakacchapān 12,029.025c sahasraśo 'tha śataśas tato 'smayata vaitithiḥ 12,029.026a tad dhiraṇyam aparyantam āvṛttaṃ kurujāṅgale 12,029.026c ījāno vitate yajñe brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ 12,029.027a sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 12,029.027c putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ 12,029.027e adakṣiṇam ayajvānaṃ śvaitya saṃśāmya mā śucaḥ 12,029.028a aṅgaṃ bṛhadrathaṃ caiva mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya 12,029.028c yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ śvetān aśvān avāsṛjat 12,029.029a sahasraṃ ca sahasrāṇāṃ kanyā hemavibhūṣitāḥ 12,029.029c ījāno vitate yajñe dakṣiṇām atyakālayat 12,029.029d*0042_01 ya sahasraṃ sahasrāṇāṃ gajānām atipadminām 12,029.029d*0042_02 ījāno vitate yajñe dakṣiṇām atyakālayat 12,029.030a śataṃ śatasahasrāṇāṃ vṛṣāṇāṃ hemamālinām 12,029.030c gavāṃ sahasrānucaraṃ dakṣiṇām atyakālayat 12,029.031a aṅgasya yajamānasya tadā viṣṇupade girau 12,029.031c amādyad indraḥ somena dakṣiṇābhir dvijātayaḥ 12,029.032a yasya yajñeṣu rājendra śatasaṃkhyeṣu vai punaḥ 12,029.032c devān manuṣyān gandharvān atyaricyanta dakṣiṇāḥ 12,029.033a na jāto janitā cānyaḥ pumān yas tat pradāsyati 12,029.033c yad aṅgaḥ pradadau vittaṃ somasaṃsthāsu saptasu 12,029.034a sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 12,029.034c putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ 12,029.035a śibim auśīnaraṃ caiva mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya 12,029.035c ya imāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ carmavat samaveṣṭayat 12,029.036a mahatā rathaghoṣeṇa pṛthivīm anunādayan 12,029.036c ekacchatrāṃ mahīṃ cakre jaitreṇaikarathena yaḥ 12,029.037a yāvad adya gavāśvaṃ syād āraṇyaiḥ paśubhiḥ saha 12,029.037c tāvatīḥ pradadau gāḥ sa śibir auśīnaro 'dhvare 12,029.038a nodyantāraṃ dhuraṃ tasya kaṃ cin mene prajāpatiḥ 12,029.038c na bhūtaṃ na bhaviṣyantaṃ sarvarājasu bhārata 12,029.038e anyatrauśīnarāc chaibyād rājarṣer indravikramāt 12,029.039a sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 12,029.039c putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ 12,029.039e adakṣiṇam ayajvānaṃ taṃ vai saṃśāmya mā śucaḥ 12,029.040a bharataṃ caiva dauḥṣantiṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma 12,029.040c śākuntaliṃ maheṣvāsaṃ bhūridraviṇatejasam 12,029.041a yo baddhvā triṃśato hy aśvān devebhyo yamunām anu 12,029.041c sarasvatīṃ viṃśatiṃ ca gaṅgām anu caturdaśa 12,029.042a aśvamedhasahasreṇa rājasūyaśatena ca 12,029.042c iṣṭavān sa mahātejā dauḥṣantir bharataḥ purā 12,029.043a bharatasya mahat karma sarvarājasu pārthivāḥ 12,029.043c khaṃ martyā iva bāhubhyāṃ nānugantum aśaknuvan 12,029.044a paraṃ sahasrād yo baddhvā hayān vedīṃ vicitya ca 12,029.044c sahasraṃ yatra padmānāṃ kaṇvāya bharato dadau 12,029.045a sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 12,029.045c putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ 12,029.046a rāmaṃ dāśarathiṃ caiva mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya 12,029.046c yo 'nvakampata vai nityaṃ prajāḥ putrān ivaurasān 12,029.047a vidhavā yasya viṣaye nānāthāḥ kāś canābhavan 12,029.047c sarvasyāsīt pitṛsamo rāmo rājyaṃ yadānvaśāt 12,029.048a kālavarṣāś ca parjanyāḥ sasyāni rasavanti ca 12,029.048c nityaṃ subhikṣam evāsīd rāme rājyaṃ praśāsati 12,029.049a prāṇino nāpsu majjanti nānarthe pāvako 'dahat 12,029.049c na vyālajaṃ bhayaṃ cāsīd rāme rājyaṃ praśāsati 12,029.050a āsan varṣasahasrāṇi tathā putrasahasrikāḥ 12,029.050c arogāḥ sarvasiddhārthāḥ prajā rāme praśāsati 12,029.051a nānyonyena vivādo 'bhūt strīṇām api kuto nṛṇām 12,029.051c dharmanityāḥ prajāś cāsan rāme rājyaṃ praśāsati 12,029.051d*0043_01 saṃtuṣṭāḥ sarvasiddhārthā nirbhayāḥ svairacāriṇaḥ 12,029.051d*0043_02 narāḥ satyavratāś cāsan rāme rājyaṃ praśāsati 12,029.052a nityapuṣpaphalāś caiva pādapā nirupadravāḥ 12,029.052c sarvā droṇadughā gāvo rāme rājyaṃ praśāsati 12,029.053a sa caturdaśa varṣāṇi vane proṣya mahātapāḥ 12,029.053b*0044_01 jaghāna rākṣasaṃ rāmaḥ paulastyaṃ lokakaṇṭakam 12,029.053c daśāśvamedhāñ jārūthyān ājahāra nirargalān 12,029.054a śyāmo yuvā lohitākṣo mattavāraṇavikramaḥ 12,029.054b*0045_01 ājānubāhuḥ sumukho hariskandho mahābhujaḥ 12,029.054c daśa varṣasahasrāṇi rāmo rājyam akārayat 12,029.054e*0046_01 **** **** daśavarṣaśatāni ca 12,029.054e*0046_02 ayodhyādhipatir bhūtvā 12,029.055a sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 12,029.055c putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ 12,029.056a bhagīrathaṃ ca rājānaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya 12,029.056c yasyendro vitate yajñe somaṃ pītvā madotkaṭaḥ 12,029.057a asurāṇāṃ sahasrāṇi bahūni surasattamaḥ 12,029.057c ajayad bāhuvīryeṇa bhagavān pākaśāsanaḥ 12,029.058a yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ kanyā hemavibhūṣitāḥ 12,029.058c ījāno vitate yajñe dakṣiṇām atyakālayat 12,029.059a sarvā rathagatāḥ kanyā rathāḥ sarve caturyujaḥ 12,029.059c rathe rathe śataṃ nāgāḥ padmino hemamālinaḥ 12,029.060a sahasram aśvā ekaikaṃ hastinaṃ pṛṣṭhato 'nvayuḥ 12,029.060c gavāṃ sahasram aśve 'śve sahasraṃ gavy ajāvikam 12,029.061a upahvare nivasato yasyāṅke niṣasāda ha 12,029.061c gaṅgā bhāgīrathī tasmād urvaśī hy abhavat purā 12,029.062a bhūridakṣiṇam ikṣvākuṃ yajamānaṃ bhagīratham 12,029.062c trilokapathagā gaṅgā duhitṛtvam upeyuṣī 12,029.063a sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 12,029.063c putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ 12,029.064a dilīpaṃ caivailavilaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya 12,029.064c yasya karmāṇi bhūrīṇi kathayanti dvijātayaḥ 12,029.065a imāṃ vai vasusaṃpannāṃ vasudhāṃ vasudhādhipaḥ 12,029.065c dadau tasmin mahāyajñe brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ 12,029.066a tasyeha yajamānasya yajñe yajñe purohitaḥ 12,029.066c sahasraṃ vāraṇān haimān dakṣiṇām atyakālayat 12,029.067a yasya yajñe mahān āsīd yūpaḥ śrīmān hiraṇmayaḥ 12,029.067c taṃ devāḥ karma kurvāṇāḥ śakrajyeṣṭhā upāśrayan 12,029.068a caṣālo yasya sauvarṇas tasmin yūpe hiraṇmaye 12,029.068c nanṛtur devagandharvāḥ ṣaṭsahasrāṇi saptadhā 12,029.069a avādayat tatra vīṇāṃ madhye viśvāvasuḥ svayam 12,029.069c sarvabhūtāny amanyanta mama vādayatīty ayam 12,029.070a etad rājño dilīpasya rājāno nānucakrire 12,029.070c yat striyo hemasaṃpannāḥ pathi mattāḥ sma śerate 12,029.071a rājānam ugradhanvānaṃ dilīpaṃ satyavādinam 12,029.071c ye 'paśyan sumahātmānaṃ te 'pi svargajito narāḥ 12,029.072a trayaḥ śabdā na jīryante dilīpasya niveśane 12,029.072c svādhyāyaghoṣo jyāghoṣo dīyatām iti caiva hi 12,029.073a sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 12,029.073c putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ 12,029.074a māndhātāraṃ yauvanāśvaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya 12,029.074c yaṃ devā maruto garbhaṃ pituḥ pārśvād apāharan 12,029.075a saṃvṛddho yuvanāśvasya jaṭhare yo mahātmanaḥ 12,029.075c pṛṣad ājyodbhavaḥ śrīmāṃs trilokavijayī nṛpaḥ 12,029.076a yaṃ dṛṣṭvā pitur utsaṅge śayānaṃ devarūpiṇam 12,029.076c anyonyam abruvan devāḥ kam ayaṃ dhāsyatīti vai 12,029.077a mām eva dhāsyatīty evam indro abhyavapadyata 12,029.077c māndhāteti tatas tasya nāma cakre śatakratuḥ 12,029.078a tatas tu payaso dhārāṃ puṣṭihetor mahātmanaḥ 12,029.078c tasyāsye yauvanāśvasya pāṇir indrasya cāsravat 12,029.079a taṃ piban pāṇim indrasya samām ahnā vyavardhata 12,029.079c sa āsīd dvādaśasamo dvādaśāhena pārthiva 12,029.080a tam iyaṃ pṛthivī sarvā ekāhnā samapadyata 12,029.080c dharmātmānaṃ mahātmānaṃ śūram indrasamaṃ yudhi 12,029.081a ya āṅgāraṃ hi nṛpatiṃ maruttam asitaṃ gayam 12,029.081c aṅgaṃ bṛhadrathaṃ caiva māndhātā samare 'jayat 12,029.082a yauvanāśvo yadāṅgāraṃ samare samayodhayat 12,029.082c visphārair dhanuṣo devā dyaur abhedīti menire 12,029.083a yataḥ sūrya udeti sma yatra ca pratitiṣṭhati 12,029.083c sarvaṃ tad yauvanāśvasya māndhātuḥ kṣetram ucyate 12,029.084a aśvamedhaśateneṣṭvā rājasūyaśatena ca 12,029.084c adadād rohitān matsyān brāhmaṇebhyo mahīpatiḥ 12,029.085a hairaṇyān yojanotsedhān āyatān daśayojanam 12,029.085c atiriktān dvijātibhyo vyabhajann itare janāḥ 12,029.086a sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 12,029.086c putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ 12,029.087a yayātiṃ nāhuṣaṃ caiva mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya 12,029.087c ya imāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ vijitya sahasāgarām 12,029.088a śamyāpātenābhyatīyād vedībhiś citrayan nṛpa 12,029.088c ījānaḥ kratubhiḥ puṇyaiḥ paryagacchad vasuṃdharām 12,029.089a iṣṭvā kratusahasreṇa vājimedhaśatena ca 12,029.089c tarpayām āsa devendraṃ tribhiḥ kāñcanaparvataiḥ 12,029.090a vyūḍhe devāsure yuddhe hatvā daiteyadānavān 12,029.090c vyabhajat pṛthivīṃ kṛtsnāṃ yayātir nahuṣātmajaḥ 12,029.091a anteṣu putrān nikṣipya yadudruhyupurogamān 12,029.091c pūruṃ rājye 'bhiṣicya sve sadāraḥ prasthito vanam 12,029.092a sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 12,029.092c putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ 12,029.093a ambarīṣaṃ ca nābhāgaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya 12,029.093c yaṃ prajā vavrire puṇyaṃ goptāraṃ nṛpasattama 12,029.094a yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ rājñām ayuta yājinām 12,029.094c ījāno vitate yajñe brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ 12,029.095a naitat pūrve janāś cakrur na kariṣyanti cāpare 12,029.095c ity ambarīṣaṃ nābhāgam anvamodanta dakṣiṇāḥ 12,029.096a śataṃ rājasahasrāṇi śataṃ rājaśatāni ca 12,029.096c sarve 'śvamedhair ījānās te 'bhyayur dakṣiṇāyanam 12,029.097a sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 12,029.097c putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ 12,029.098a śaśabinduṃ caitrarathaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya 12,029.098c yasya bhāryāsahasrāṇāṃ śatam āsīn mahātmanaḥ 12,029.099a sahasraṃ tu sahasrāṇāṃ yasyāsañ śāśabindavaḥ 12,029.099c hiraṇyakavacāḥ sarve sarve cottamadhanvinaḥ 12,029.100a śataṃ kanyā rājaputram ekaikaṃ pṛṣṭhato 'nvayuḥ 12,029.100c kanyāṃ kanyāṃ śataṃ nāgā nāgaṃ nāgaṃ śataṃ rathāḥ 12,029.101a rathaṃ rathaṃ śataṃ cāśvā deśajā hemamālinaḥ 12,029.101c aśvam aśvaṃ śataṃ gāvo gāṃ gāṃ tadvad ajāvikam 12,029.102a etad dhanam aparyantam aśvamedhe mahāmakhe 12,029.102c śaśabindur mahārāja brāhmaṇebhyaḥ samādiśat 12,029.103a sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 12,029.103c putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ 12,029.104a gayam āmūrtarayasaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya 12,029.104c yaḥ sa varṣaśataṃ rājā hutaśiṣṭāśano 'bhavat 12,029.105a yasmai vahnir varān prādāt tato vavre varān gayaḥ 12,029.105c dadato me 'kṣayā cāstu dharme śraddhā ca vardhatām 12,029.106a mano me ramatāṃ satye tvatprasādād dhutāśana 12,029.106c lebhe ca kāmāṃs tān sarvān pāvakād iti naḥ śrutam 12,029.107a darśena paurṇamāsena cāturmāsyaiḥ punaḥ punaḥ 12,029.107c ayajat sa mahātejāḥ sahasraṃ parivatsarān 12,029.108a śataṃ gavāṃ sahasrāṇi śatam aśvaśatāni ca 12,029.108c utthāyotthāya vai prādāt sahasraṃ parivatsarān 12,029.109a tarpayām āsa somena devān vittair dvijān api 12,029.109c pitṝn svadhābhiḥ kāmaiś ca striyaḥ svāḥ puruṣarṣabha 12,029.110a sauvarṇāṃ pṛthivīṃ kṛtvā daśavyāmāṃ dvirāyatām 12,029.110c dakṣiṇām adadad rājā vājimedhamahāmakhe 12,029.111a yāvatyaḥ sikatā rājan gaṅgāyāḥ puruṣarṣabha 12,029.111c tāvatīr eva gāḥ prādād āmūrtarayaso gayaḥ 12,029.112a sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 12,029.112c putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ 12,029.113a rantidevaṃ ca sāṅkṛtyaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya 12,029.113c samyag ārādhya yaḥ śakraṃ varaṃ lebhe mahāyaśāḥ 12,029.114a annaṃ ca no bahu bhaved atithīṃś ca labhemahi 12,029.114c śraddhā ca no mā vyagaman mā ca yāciṣma kaṃ cana 12,029.115a upātiṣṭhanta paśavaḥ svayaṃ taṃ saṃśitavratam 12,029.115c grāmyāraṇyā mahātmānaṃ rantidevaṃ yaśasvinam 12,029.116a mahānadī carmarāśer utkledāt susruve yataḥ 12,029.116c tataś carmaṇvatīty evaṃ vikhyātā sā mahānadī 12,029.117a brāhmaṇebhyo dadau niṣkān sadasi pratate nṛpaḥ 12,029.117c tubhyaṃ tubhyaṃ niṣkam iti yatrākrośanti vai dvijāḥ 12,029.117e sahasraṃ tubhyam ity uktvā brāhmaṇān sma prapadyate 12,029.118a anvāhāryopakaraṇaṃ dravyopakaraṇaṃ ca yat 12,029.118c ghaṭāḥ sthālyaḥ kaṭāhāś ca pātryaś ca piṭharā api 12,029.118e na tat kiṃ cid asauvarṇaṃ rantidevasya dhīmataḥ 12,029.119a sāṅkṛte rantidevasya yāṃ rātrim avasad gṛhe 12,029.119c ālabhyanta śataṃ gāvaḥ sahasrāṇi ca viṃśatiḥ 12,029.120a tatra sma sūdāḥ krośanti sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ 12,029.120c sūpabhūyiṣṭham aśnīdhvaṃ nādya māṃsaṃ yathā purā 12,029.121a sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 12,029.121c putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ 12,029.122a sagaraṃ ca mahātmānaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya 12,029.122c aikṣvākaṃ puruṣavyāghram atimānuṣavikramam 12,029.123a ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi yaṃ yāntaṃ pṛṣṭhato 'nvayuḥ 12,029.123c nakṣatrarājaṃ varṣānte vyabhre jyotirgaṇā iva 12,029.124a ekacchatrā mahī yasya praṇatā hy abhavat purā 12,029.124c yo 'śvamedhasahasreṇa tarpayām āsa devatāḥ 12,029.125a yaḥ prādāt kāñcanastambhaṃ prāsādaṃ sarvakāñcanam 12,029.125c pūrṇaṃ padmadalākṣīṇāṃ strīṇāṃ śayanasaṃkulam 12,029.126a dvijātibhyo 'nurūpebhyaḥ kāmān uccāvacāṃs tathā 12,029.126c yasyādeśena tad vittaṃ vyabhajanta dvijātayaḥ 12,029.127a khānayām āsa yaḥ kopāt pṛthivīṃ sāgarāṅkitām 12,029.127c yasya nāmnā samudraś ca sāgaratvam upāgataḥ 12,029.128a sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 12,029.128c putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ 12,029.129a rājānaṃ ca pṛthuṃ vainyaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya 12,029.129c yam abhyaṣiñcan saṃbhūya mahāraṇye maharṣayaḥ 12,029.130a prathayiṣyati vai lokān pṛthur ity eva śabditaḥ 12,029.130c kṣatāc ca nas trāyatīti sa tasmāt kṣatriyaḥ smṛtaḥ 12,029.131a pṛthuṃ vainyaṃ prajā dṛṣṭvā raktāḥ smeti yad abruvan 12,029.131c tato rājeti nāmāsya anurāgād ajāyata 12,029.132a akṛṣṭapacyā pṛthivī puṭake puṭake madhu 12,029.132c sarvā droṇadughā gāvo vainyasyāsan praśāsataḥ 12,029.133a arogāḥ sarvasiddhārthā manuṣyā akutobhayāḥ 12,029.133c yathābhikāmam avasan kṣetreṣu ca gṛheṣu ca 12,029.134a āpaḥ saṃstambhire yasya samudrasya yiyāsataḥ 12,029.134c saritaś cānudīryanta dhvajasaṅgaś ca nābhavat 12,029.135a hairaṇyāṃs trinalotsedhān parvatān ekaviṃśatim 12,029.135c brāhmaṇebhyo dadau rājā yo 'śvamedhe mahāmakhe 12,029.136a sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā 12,029.136c putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ 12,029.137a kiṃ vai tūṣṇīṃ dhyāyasi sṛñjaya tvaṃ; na me rājan vācam imāṃ śṛṇoṣi 12,029.137c na cen moghaṃ vipralaptaṃ mayedaṃ; pathyaṃ mumūrṣor iva samyag uktam 12,029.138 sṛñjaya uvāca 12,029.138a śṛṇomi te nārada vācam etāṃ; vicitrārthāṃ srajam iva puṇyagandhām 12,029.138c rājarṣīṇāṃ puṇyakṛtāṃ mahātmanāṃ; kīrtyā yuktāṃ śokanirṇāśanārtham 12,029.139a na te moghaṃ vipralaptaṃ maharṣe; dṛṣṭvaiva tvāṃ nāradāhaṃ viśokaḥ 12,029.139c śuśrūṣe te vacanaṃ brahmavādin; na te tṛpyāmy amṛtasyeva pānāt 12,029.140a amoghadarśin mama cet prasādaṃ; sutāghadagdhasya vibho prakuryāḥ 12,029.140c mṛtasya saṃjīvanam adya me syāt; tava prasādāt sutasaṃgamaś ca 12,029.141 nārada uvāca 12,029.141a yas te putro dayito 'yaṃ viyātaḥ; svarṇaṣṭhīvī yam adāt parvatas te 12,029.141c punas te taṃ putram ahaṃ dadāmi; hiraṇyanābhaṃ varṣasahasriṇaṃ ca 12,030.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,030.001a sa kathaṃ kāñcanaṣṭhīvī sṛñjayasya suto 'bhavat 12,030.001c parvatena kimarthaṃ ca dattaḥ kena mamāra ca 12,030.002a yadā varṣasahasrāyus tadā bhavati mānavaḥ 12,030.002c katham aprāptakaumāraḥ sṛñjayasya suto mṛtaḥ 12,030.003a utāho nāmamātraṃ vai suvarṇaṣṭhīvino 'bhavat 12,030.003c tathyaṃ vā kāñcanaṣṭhīvīty etad icchāmi veditum 12,030.004 vāsudeva uvāca 12,030.004a atra te kathayiṣyāmi yathā vṛttaṃ janeśvara 12,030.004c nāradaḥ parvataś caiva prāg ṛṣī lokapūjitau 12,030.005a mātulo bhāgineyaś ca devalokād ihāgatau 12,030.005c vihartukāmau saṃprītyā mānuṣyeṣu purā prabhū 12,030.006a haviḥpavitrabhojyena devabhojyena caiva ha 12,030.006c nārado mātulaś caiva bhāgineyaś ca parvataḥ 12,030.007a tāv ubhau tapasopetāv avanītalacāriṇau 12,030.007c bhuñjānau mānuṣān bhogān yathāvat paryadhāvatām 12,030.008a prītimantau mudā yuktau samayaṃ tatra cakratuḥ 12,030.008c yo bhaved dhṛdi saṃkalpaḥ śubho vā yadi vāśubhaḥ 12,030.008e anyonyasya sa ākhyeyo mṛṣā śāpo 'nyathā bhavet 12,030.009a tau tatheti pratijñāya maharṣī lokapūjitau 12,030.009c sṛñjayaṃ śvaityam abhyetya rājānam idam ūcatuḥ 12,030.010a āvāṃ bhavati vatsyāvaḥ kaṃ cit kālaṃ hitāya te 12,030.010c yathāvat pṛthivīpāla āvayoḥ praguṇībhava 12,030.010e tatheti kṛtvā tau rājā satkṛtyopacacāra ha 12,030.011a tataḥ kadā cit tau rājā mahātmānau tathāgatau 12,030.011c abravīt paramaprītaḥ suteyaṃ varavarṇinī 12,030.012a ekaiva mama kanyaiṣā yuvāṃ paricariṣyati 12,030.012c darśanīyānavadyāṅgī śīlavṛttasamanvitā 12,030.012e sukumārī kumārī ca padmakiñjalkasaṃnibhā 12,030.013a paramaṃ saumya ity uktas tābhyāṃ rājā śaśāsa tām 12,030.013c kanye viprāv upacara devavat pitṛvac ca ha 12,030.014a sā tu kanyā tathety uktvā pitaraṃ dharmacāriṇī 12,030.014c yathānideśaṃ rājñas tau satkṛtyopacacāra ha 12,030.015a tasyās tathopacāreṇa rūpeṇāpratimena ca 12,030.015c nāradaṃ hṛcchayas tūrṇaṃ sahasaivānvapadyata 12,030.016a vavṛdhe ca tatas tasya hṛdi kāmo mahātmanaḥ 12,030.016c yathā śuklasya pakṣasya pravṛttāv uḍurāṭ chanaiḥ 12,030.017a na ca taṃ bhāgineyāya parvatāya mahātmane 12,030.017c śaśaṃsa manmathaṃ tīvraṃ vrīḍamānaḥ sa dharmavit 12,030.018a tapasā ceṅgitenātha parvato 'tha bubodha tat 12,030.018c kāmārtaṃ nāradaṃ kruddhaḥ śaśāpainaṃ tato bhṛśam 12,030.019a kṛtvā samayam avyagro bhavān vai sahito mayā 12,030.019c yo bhaved dhṛdi saṃkalpaḥ śubho vā yadi vāśubhaḥ 12,030.020a anyonyasya sa ākhyeya iti tad vai mṛṣā kṛtam 12,030.020c bhavatā vacanaṃ brahmaṃs tasmād etad vadāmy aham 12,030.021a na hi kāmaṃ pravartantaṃ bhavān ācaṣṭa me purā 12,030.021c sukumāryāṃ kumāryāṃ te tasmād eṣa śapāmy aham 12,030.022a brahmavādī gurur yasmāt tapasvī brāhmaṇaś ca san 12,030.022c akārṣīḥ samayabhraṃśam āvābhyāṃ yaḥ kṛto mithaḥ 12,030.023a śapsye tasmāt susaṃkruddho bhavantaṃ taṃ nibodha me 12,030.023c sukumārī ca te bhāryā bhaviṣyati na saṃśayaḥ 12,030.024a vānaraṃ caiva kanyā tvāṃ vivāhāt prabhṛti prabho 12,030.024c saṃdrakṣyanti narāś cānye svarūpeṇa vinākṛtam 12,030.025a sa tad vākyaṃ tu vijñāya nāradaḥ parvatāt tadā 12,030.025c aśapat tam api krodhād bhāgineyaṃ sa mātulaḥ 12,030.026a tapasā brahmacaryeṇa satyena ca damena ca 12,030.026c yukto 'pi dharmanityaś ca na svargavāsam āpsyasi 12,030.027a tau tu śaptvā bhṛśaṃ kruddhau parasparam amarṣaṇau 12,030.027c pratijagmatur anyonyaṃ kruddhāv iva gajottamau 12,030.028a parvataḥ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ vicacāra mahāmuniḥ 12,030.028c pūjyamāno yathānyāyaṃ tejasā svena bhārata 12,030.029a atha tām alabhat kanyāṃ nāradaḥ sṛñjayātmajām 12,030.029c dharmeṇa dharmapravaraḥ sukumārīm aninditām 12,030.030a sā tu kanyā yathāśāpaṃ nāradaṃ taṃ dadarśa ha 12,030.030c pāṇigrahaṇamantrāṇāṃ prayogād eva vānaram 12,030.031a sukumārī ca devarṣiṃ vānarapratimānanam 12,030.031c naivāvamanyata tadā prītimaty eva cābhavat 12,030.032a upatasthe ca bhartāraṃ na cānyaṃ manasāpy agāt 12,030.032c devaṃ muniṃ vā yakṣaṃ vā patitve pativatsalā 12,030.033a tataḥ kadā cid bhagavān parvato 'nusasāra ha 12,030.033c vanaṃ virahitaṃ kiṃ cit tatrāpaśyat sa nāradam 12,030.034a tato 'bhivādya provāca nāradaṃ parvatas tadā 12,030.034c bhavān prasādaṃ kurutāṃ svargādeśāya me prabho 12,030.035a tam uvāca tato dṛṣṭvā parvataṃ nāradas tadā 12,030.035c kṛtāñjalim upāsīnaṃ dīnaṃ dīnataraḥ svayam 12,030.036a tvayāhaṃ prathamaṃ śapto vānaras tvaṃ bhaviṣyasi 12,030.036c ity uktena mayā paścāc chaptas tvam api matsarāt 12,030.036e adyaprabhṛti vai vāsaṃ svarge nāvāpsyasīti ha 12,030.037a tava naitad dhi sadṛśaṃ putrasthāne hi me bhavān 12,030.037c nivartayetāṃ tau śāpam anyo 'nyena tadā munī 12,030.038a śrīsamṛddhaṃ tadā dṛṣṭvā nāradaṃ devarūpiṇam 12,030.038c sukumārī pradudrāva parapaty abhiśaṅkayā 12,030.039a tāṃ parvatas tato dṛṣṭvā pradravantīm aninditām 12,030.039c abravīt tava bhartaiṣa nātra kāryā vicāraṇā 12,030.040a ṛṣiḥ paramadharmātmā nārado bhagavān prabhuḥ 12,030.040c tavaivābhedyahṛdayo mā te bhūd atra saṃśayaḥ 12,030.041a sānunītā bahuvidhaṃ parvatena mahātmanā 12,030.041c śāpadoṣaṃ ca taṃ bhartuḥ śrutvā svāṃ prakṛtiṃ gatā 12,030.041e parvato 'tha yayau svargaṃ nārado 'tha yayau gṛhān 12,030.042a pratyakṣakarmā sarvasya nārado 'yaṃ mahān ṛṣiḥ 12,030.042c eṣa vakṣyati vai pṛṣṭo yathā vṛttaṃ narottama 12,031.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,031.001a tato rājā pāṇḍusuto nāradaṃ pratyabhāṣata 12,031.001c bhagavañ śrotum icchāmi suvarṇaṣṭhīvisaṃbhavam 12,031.002a evam uktaḥ sa ca munir dharmarājena nāradaḥ 12,031.002c ācacakṣe yathā vṛttaṃ suvarṇaṣṭhīvinaṃ prati 12,031.003a evam etan mahārāja yathāyaṃ keśavo 'bravīt 12,031.003c kāryasyāsya tu yac cheṣaṃ tat te vakṣyāmi pṛcchataḥ 12,031.004a ahaṃ ca parvataś caiva svasrīyo me mahāmuniḥ 12,031.004c vastukāmāv abhigatau sṛñjayaṃ jayatāṃ varam 12,031.005a tatra saṃpūjitau tena vidhidṛṣṭena karmaṇā 12,031.005c sarvakāmaiḥ suvihitau nivasāvo 'sya veśmani 12,031.006a vyatikrāntāsu varṣāsu samaye gamanasya ca 12,031.006c parvato mām uvācedaṃ kāle vacanam arthavat 12,031.007a āvām asya narendrasya gṛhe paramapūjitau 12,031.007c uṣitau samaye brahmaṃś cintyatām atra sāṃpratam 12,031.008a tato 'ham abruvaṃ rājan parvataṃ śubhadarśanam 12,031.008c sarvam etat tvayi vibho bhāgineyopapadyate 12,031.009a vareṇa chandyatāṃ rājā labhatāṃ yad yad icchati 12,031.009c āvayos tapasā siddhiṃ prāpnotu yadi manyase 12,031.010a tata āhūya rājānaṃ sṛñjayaṃ śubhadarśanam 12,031.010c parvato 'numataṃ vākyam uvāca munipuṃgavaḥ 12,031.011a prītau svo nṛpa satkārais tava hy ārjavasaṃbhṛtaiḥ 12,031.011c āvābhyām abhyanujñāto varaṃ nṛvara cintaya 12,031.012a devānām avihiṃsāyāṃ yad bhaven mānuṣakṣamam 12,031.012c tad gṛhāṇa mahārāja pūjārho nau mato bhavān 12,031.013 sṛñjaya uvāca 12,031.013a prītau bhavantau yadi me kṛtam etāvatā mama 12,031.013c eṣa eva paro lābho nirvṛtto me mahāphalaḥ 12,031.014 nārada uvāca 12,031.014a tam evaṃvādinaṃ bhūyaḥ parvataḥ pratyabhāṣata 12,031.014c vṛṇīṣva rājan saṃkalpo yas te hṛdi ciraṃ sthitaḥ 12,031.015 sṛñjaya uvāca 12,031.015a abhīpsāmi sutaṃ vīraṃ vīryavantaṃ dṛḍhavratam 12,031.015c āyuṣmantaṃ mahābhāgaṃ devarājasamadyutim 12,031.016 parvata uvāca 12,031.016a bhaviṣyaty eṣa te kāmo na tv āyuṣmān bhaviṣyati 12,031.016c devarājābhibhūtyarthaṃ saṃkalpo hy eṣa te hṛdi 12,031.017a suvarṇaṣṭhīvanāc caiva svarṇaṣṭhīvī bhaviṣyati 12,031.017c rakṣyaś ca devarājāt sa devarājasamadyutiḥ 12,031.018 nārada uvāca 12,031.018a tac chrutvā sṛñjayo vākyaṃ parvatasya mahātmanaḥ 12,031.018c prasādayām āsa tadā naitad evaṃ bhaved iti 12,031.019a āyuṣmān me bhavet putro bhavatas tapasā mune 12,031.019c na ca taṃ parvataḥ kiṃ cid uvācendravyapekṣayā 12,031.020a tam ahaṃ nṛpatiṃ dīnam abruvaṃ punar eva tu 12,031.020c smartavyo 'haṃ mahārāja darśayiṣyāmi te smṛtaḥ 12,031.021a ahaṃ te dayitaṃ putraṃ pretarājavaśaṃ gatam 12,031.021c punar dāsyāmi tad rūpaṃ mā śucaḥ pṛthivīpate 12,031.022a evam uktvā tu nṛpatiṃ prayātau svo yathepsitam 12,031.022c sṛñjayaś ca yathākāmaṃ praviveśa svamandiram 12,031.023a sṛñjayasyātha rājarṣeḥ kasmiṃś cit kālaparyaye 12,031.023c jajñe putro mahāvīryas tejasā prajvalann iva 12,031.024a vavṛdhe sa yathākālaṃ sarasīva mahotpalam 12,031.024c babhūva kāñcanaṣṭhīvī yathārthaṃ nāma tasya tat 12,031.025a tad adbhutatamaṃ loke paprathe kurusattama 12,031.025c bubudhe tac ca devendro varadānaṃ mahātmanoḥ 12,031.026a tatas tv abhibhavād bhīto bṛhaspatimate sthitaḥ 12,031.026c kumārasyāntaraprekṣī babhūva balavṛtrahā 12,031.027a codayām āsa vajraṃ sa divyāstraṃ mūrtisaṃsthitam 12,031.027c vyāghro bhūtvā jahīmaṃ tvaṃ rājaputram iti prabho 12,031.028a vivṛddhaḥ kila vīryeṇa mām eṣo 'bhibhaviṣyati 12,031.028c sṛñjayasya suto vajra yathainaṃ parvato dadau 12,031.029a evam uktas tu śakreṇa vajraḥ parapuraṃjayaḥ 12,031.029c kumārasyāntaraprekṣī nityam evānvapadyata 12,031.030a sṛñjayo 'pi sutaṃ prāpya devarājasamadyutim 12,031.030c hṛṣṭaḥ sāntaḥpuro rājā vananityo 'bhavat tadā 12,031.031a tato bhāgīrathītīre kadā cid vananirjhare 12,031.031c dhātrīdvitīyo bālaḥ sa krīḍārthaṃ paryadhāvata 12,031.032a pañcavarṣakadeśīyo bālo nāgendravikramaḥ 12,031.032c sahasotpatitaṃ vyāghram āsasāda mahābalaḥ 12,031.033a tena caiva viniṣpiṣṭo vepamāno nṛpātmajaḥ 12,031.033c vyasuḥ papāta medinyāṃ tato dhātrī vicukruśe 12,031.034a hatvā tu rājaputraṃ sa tatraivāntaradhīyata 12,031.034c śārdūlo devarājasya māyayāntarhitas tadā 12,031.035a dhātryās tu ninadaṃ śrutvā rudatyāḥ paramārtavat 12,031.035c abhyadhāvata taṃ deśaṃ svayam eva mahīpatiḥ 12,031.036a sa dadarśa gatāsuṃ taṃ śayānaṃ pītaśoṇitam 12,031.036c kumāraṃ vigatānandaṃ niśākaram iva cyutam 12,031.037a sa tam utsaṅgam āropya paripīḍitavakṣasam 12,031.037c putraṃ rudhirasaṃsiktaṃ paryadevayad āturaḥ 12,031.038a tatas tā mātaras tasya rudantyaḥ śokakarśitāḥ 12,031.038c abhyadhāvanta taṃ deśaṃ yatra rājā sa sṛñjayaḥ 12,031.039a tataḥ sa rājā sasmāra mām antargatamānasaḥ 12,031.039c tac cāhaṃ cintitaṃ jñātvā gatavāṃs tasya darśanam 12,031.040a sa mayaitāni vākyāni śrāvitaḥ śokalālasaḥ 12,031.040c yāni te yaduvīreṇa kathitāni mahīpate 12,031.041a saṃjīvitaś cāpi mayā vāsavānumate tadā 12,031.041c bhavitavyaṃ tathā tac ca na tac chakyam ato 'nyathā 12,031.042a ata ūrdhvaṃ kumāraḥ sa svarṇaṣṭhīvī mahāyaśāḥ 12,031.042c cittaṃ prasādayām āsa pitur mātuś ca vīryavān 12,031.043a kārayām āsa rājyaṃ sa pitari svargate vibhuḥ 12,031.043c varṣāṇām ekaśatavat sahasraṃ bhīmavikramaḥ 12,031.044a tata iṣṭvā mahāyajñair bahubhir bhūridakṣiṇaiḥ 12,031.044c tarpayām āsa devāṃś ca pitṝṃś caiva mahādyutiḥ 12,031.045a utpādya ca bahūn putrān kulasaṃtānakāriṇaḥ 12,031.045c kālena mahatā rājan kāladharmam upeyivān 12,031.046a sa tvaṃ rājendra saṃjātaṃ śokam etan nivartaya 12,031.046c yathā tvāṃ keśavaḥ prāha vyāsaś ca sumahātapāḥ 12,031.047a pitṛpaitāmahaṃ rājyam āsthāya duram udvaha 12,031.047c iṣṭvā puṇyair mahāyajñair iṣṭāṃl lokān avāpsyasi 12,032.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,032.001a tūṣṇīṃbhūtaṃ tu rājānaṃ śocamānaṃ yudhiṣṭhiram 12,032.001c tapasvī dharmatattvajñaḥ kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt 12,032.002a prajānāṃ pālanaṃ dharmo rājñāṃ rājīvalocana 12,032.002c dharmaḥ pramāṇaṃ lokasya nityaṃ dharmānuvartanam 12,032.003a anutiṣṭhasva vai rājan pitṛpaitāmahaṃ padam 12,032.003c brāhmaṇeṣu ca yo dharmaḥ sa nityo vedaniścitaḥ 12,032.004a tat pramāṇaṃ pramāṇānāṃ śāśvataṃ bharatarṣabha 12,032.004c tasya dharmasya kṛtsnasya kṣatriyaḥ parirakṣitā 12,032.005a tathā yaḥ pratihanty asya śāsanaṃ viṣaye naraḥ 12,032.005c sa bāhubhyāṃ vinigrāhyo lokayātrāvighātakaḥ 12,032.006a pramāṇam apramāṇaṃ yaḥ kuryān mohavaśaṃ gataḥ 12,032.006c bhṛtyo vā yadi vā putras tapasvī vāpi kaś cana 12,032.006e pāpān sarvair upāyais tān niyacched ghātayeta vā 12,032.007a ato 'nyathā vartamāno rājā prāpnoti kilbiṣam 12,032.007c dharmaṃ vinaśyamānaṃ hi yo na rakṣet sa dharmahā 12,032.008a te tvayā dharmahantāro nihatāḥ sapadānugāḥ 12,032.008c svadharme vartamānas tvaṃ kiṃ nu śocasi pāṇḍava 12,032.008e rājā hi hanyād dadyāc ca prajā rakṣec ca dharmataḥ 12,032.009 yudhiṣṭhira uvāca 12,032.009a na te 'bhiśaṅke vacanaṃ yad bravīṣi tapodhana 12,032.009c aparokṣo hi te dharmaḥ sarvadharmabhṛtāṃ vara 12,032.010a mayā hy avadhyā bahavo ghātitā rājyakāraṇāt 12,032.010c tāny akāryāṇi me brahman dahanti ca tapanti ca 12,032.011 vyāsa uvāca 12,032.011a īśvaro vā bhavet kartā puruṣo vāpi bhārata 12,032.011c haṭho vā vartate loke karmajaṃ vā phalaṃ smṛtam 12,032.012a īśvareṇa niyuktā hi sādhv asādhu ca pārthiva 12,032.012c kurvanti puruṣāḥ karma phalam īśvaragāmi tat 12,032.013a yathā hi puruṣaś chindyād vṛkṣaṃ paraśunā vane 12,032.013c chettur eva bhavet pāpaṃ paraśor na kathaṃ cana 12,032.014a atha vā tad upādānāt prāpnuyuḥ karmaṇaḥ phalam 12,032.014c daṇḍaśastrakṛtaṃ pāpaṃ puruṣe tan na vidyate 12,032.015a na caitad iṣṭaṃ kaunteya yad anyena phalaṃ kṛtam 12,032.015c prāpnuyād iti tasmāc ca īśvare tan niveśaya 12,032.016a atha vā puruṣaḥ kartā karmaṇoḥ śubhapāpayoḥ 12,032.016c na paraṃ vidyate tasmād evam anyac chubhaṃ kuru 12,032.017a na hi kaś cit kva cid rājan diṣṭāt pratinivartate 12,032.017c daṇḍaśastrakṛtaṃ pāpaṃ puruṣe tan na vidyate 12,032.018a yadi vā manyase rājan haṭhe lokaṃ pratiṣṭhitam 12,032.018c evam apy aśubhaṃ karma na bhūtaṃ na bhaviṣyati 12,032.019a athābhipattir lokasya kartavyā śubhapāpayoḥ 12,032.019c abhipannatamaṃ loke rājñām udyatadaṇḍanam 12,032.020a athāpi loke karmāṇi samāvartanta bhārata 12,032.020c śubhāśubhaphalaṃ ceme prāpnuvantīti me matiḥ 12,032.021a evaṃ satyaṃ śubhādeśaṃ karmaṇas tat phalaṃ dhruvam 12,032.021c tyaja tad rājaśārdūla maivaṃ śoke manaḥ kṛthāḥ 12,032.022a svadharme vartamānasya sāpavāde 'pi bhārata 12,032.022c evam ātmaparityāgas tava rājan na śobhanaḥ 12,032.023a vihitānīha kaunteya prāyaścittāni karmiṇām 12,032.023c śarīravāṃs tāni kuryād aśarīraḥ parābhavet 12,032.024a tad rājañ jīvamānas tvaṃ prāyaścittaṃ cariṣyasi 12,032.024c prāyaścittam akṛtvā tu pretya taptāsi bhārata 12,033.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,033.001a hatāḥ putrāś ca pautrāś ca bhrātaraḥ pitaras tathā 12,033.001c śvaśurā guravaś caiva mātulāḥ sapitāmahāḥ 12,033.002a kṣatriyāś ca mahātmānaḥ saṃbandhisuhṛdas tathā 12,033.002c vayasyā jñātayaś caiva bhrātaraś ca pitāmaha 12,033.003a bahavaś ca manuṣyendrā nānādeśasamāgatāḥ 12,033.003c ghātitā rājyalubdhena mayaikena pitāmaha 12,033.004a tāṃs tādṛśān ahaṃ hatvā dharmanityān mahīkṣitaḥ 12,033.004c asakṛt somapān vīrān kiṃ prāpsyāmi tapodhana 12,033.005a dahyāmy aniśam adyāhaṃ cintayānaḥ punaḥ punaḥ 12,033.005c hīnāṃ pārthivasiṃhais taiḥ śrīmadbhiḥ pṛthivīm imām 12,033.006a dṛṣṭvā jñātivadhaṃ ghoraṃ hatāṃś ca śataśaḥ parān 12,033.006c koṭiśaś ca narān anyān paritapye pitāmaha 12,033.007a kā nu tāsāṃ varastrīṇām avasthādya bhaviṣyati 12,033.007c vihīnānāṃ svatanayaiḥ patibhir bhrātṛbhis tathā 12,033.008a asmān antakarān ghorān pāṇḍavān vṛṣṇisaṃhitān 12,033.008c ākrośantyaḥ kṛśā dīnā nipatantyaś ca bhūtale 12,033.009a apaśyantyaḥ pitṝn bhrātṝn patīn putrāṃś ca yoṣitaḥ 12,033.009c tyaktvā prāṇān priyān sarvā gamiṣyanti yamakṣayam 12,033.010a vatsalatvād dvijaśreṣṭha tatra me nāsti saṃśayaḥ 12,033.010c vyaktaṃ saukṣmyāc ca dharmasya prāpsyāmaḥ strīvadhaṃ vayam 12,033.011a te vayaṃ suhṛdo hatvā kṛtvā pāpam anantakam 12,033.011c narake nipatiṣyāmo hy adhaḥśirasa eva ca 12,033.012a śarīrāṇi vimokṣyāmas tapasogreṇa sattama 12,033.012c āśramāṃś ca viśeṣāṃs tvaṃ mamācakṣva pitāmaha 12,034.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,034.001a yudhiṣṭhirasya tad vākyaṃ śrutvā dvaipāyanas tadā 12,034.001c samīkṣya nipuṇaṃ buddhyā ṛṣiḥ provāca pāṇḍavam 12,034.002a mā viṣādaṃ kṛthā rājan kṣatradharmam anusmara 12,034.002c svadharmeṇa hatā hy ete kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha 12,034.003a kāṅkṣamāṇāḥ śriyaṃ kṛtsnāṃ pṛthivyāṃ ca mahad yaśaḥ 12,034.003c kṛtāntavidhisaṃyuktāḥ kālena nidhanaṃ gatāḥ 12,034.004a na tvaṃ hantā na bhīmo 'pi nārjuno na yamāv api 12,034.004c kālaḥ paryāyadharmeṇa prāṇān ādatta dehinām 12,034.005a na yasya mātāpitarau nānugrāhyo 'sti kaś cana 12,034.005c karmasākṣī prajānāṃ yas tena kālena saṃhṛtāḥ 12,034.006a hetumātram idaṃ tasya kālasya puruṣarṣabha 12,034.006c yad dhanti bhūtair bhūtāni tad asmai rūpam aiśvaram 12,034.007a karmamūrtyātmakaṃ viddhi sākṣiṇaṃ śubhapāpayoḥ 12,034.007c sukhaduḥkhaguṇodarkaṃ kālaṃ kālaphalapradam 12,034.008a teṣām api mahābāho karmāṇi paricintaya 12,034.008c vināśahetukāritve yais te kālavaśaṃ gatāḥ 12,034.009a ātmanaś ca vijānīhi niyamavrataśīlatām 12,034.009c yadā tvam īdṛśaṃ karma vidhinākramya kāritaḥ 12,034.010a tvaṣṭreva vihitaṃ yantraṃ yathā sthāpayitur vaśe 12,034.010c karmaṇā kālayuktena tathedaṃ bhrāmyate jagat 12,034.011a puruṣasya hi dṛṣṭvemām utpattim animittataḥ 12,034.011c yadṛcchayā vināśaṃ ca śokaharṣāv anarthakau 12,034.012a vyalīkaṃ cāpi yat tv atra cittavaitaṃsikaṃ tava 12,034.012c tadartham iṣyate rājan prāyaścittaṃ tad ācara 12,034.013a idaṃ ca śrūyate pārtha yuddhe devāsure purā 12,034.013c asurā bhrātaro jyeṣṭhā devāś cāpi yavīyasaḥ 12,034.014a teṣām api śrīnimittaṃ mahān āsīt samucchrayaḥ 12,034.014c yuddhaṃ varṣasahasrāṇi dvātriṃśad abhavat kila 12,034.015a ekārṇavāṃ mahīṃ kṛtvā rudhireṇa pariplutām 12,034.015c jaghnur daityāṃs tadā devās tridivaṃ caiva lebhire 12,034.016a tathaiva pṛthivīṃ labdhvā brāhmaṇā vedapāragāḥ 12,034.016c saṃśritā dānavānāṃ vai sāhyārthe darpamohitāḥ 12,034.017a śālāvṛkā iti khyātās triṣu lokeṣu bhārata 12,034.017c aṣṭāśītisahasrāṇi te cāpi vibudhair hatāḥ 12,034.018a dharmavyucchittim icchanto ye 'dharmasya pravartakāḥ 12,034.018c hantavyās te durātmāno devair daityā ivolbaṇāḥ 12,034.019a ekaṃ hatvā yadi kule śiṣṭānāṃ syād anāmayam 12,034.019c kulaṃ hatvātha rāṣṭraṃ vā na tad vṛttopaghātakam 12,034.020a adharmarūpo dharmo hi kaś cid asti narādhipa 12,034.020c dharmaś cādharmarūpo 'sti tac ca jñeyaṃ vipaścitā 12,034.021a tasmāt saṃstambhayātmānaṃ śrutavān asi pāṇḍava 12,034.021c devaiḥ pūrvagataṃ mārgam anuyāto 'si bhārata 12,034.022a na hīdṛśā gamiṣyanti narakaṃ pāṇḍavarṣabha 12,034.022c bhrātṝn āśvāsayaitāṃs tvaṃ suhṛdaś ca paraṃtapa 12,034.023a yo hi pāpasamārambhe kārye tadbhāvabhāvitaḥ 12,034.023c kurvann api tathaiva syāt kṛtvā ca nirapatrapaḥ 12,034.024a tasmiṃs tat kaluṣaṃ sarvaṃ samāptam iti śabditam 12,034.024c prāyaścittaṃ na tasyāsti hrāso vā pāpakarmaṇaḥ 12,034.025a tvaṃ tu śuklābhijātīyaḥ paradoṣeṇa kāritaḥ 12,034.025c anicchamānaḥ karmedaṃ kṛtvā ca paritapyase 12,034.026a aśvamedho mahāyajñaḥ prāyaścittam udāhṛtam 12,034.026c tam āhara mahārāja vipāpmaivaṃ bhaviṣyasi 12,034.027a marudbhiḥ saha jitvārīn maghavān pākaśāsanaḥ 12,034.027c ekaikaṃ kratum āhṛtya śatakṛtvaḥ śatakratuḥ 12,034.028a pūtapāpmā jitasvargo lokān prāpya sukhodayān 12,034.028c marudgaṇavṛtaḥ śakraḥ śuśubhe bhāsayan diśaḥ 12,034.029a svargaloke mahīyantam apsarobhiḥ śacīpatim 12,034.029c ṛṣayaḥ paryupāsante devāś ca vibudheśvaram 12,034.030a so 'yaṃ tvam iha saṃkrānto vikrameṇa vasuṃdharām 12,034.030c nirjitāś ca mahīpālā vikrameṇa tvayānagha 12,034.031a teṣāṃ purāṇi rāṣṭrāṇi gatvā rājan suhṛdvṛtaḥ 12,034.031c bhrātṝn putrāṃś ca pautrāṃś ca sve sve rājye 'bhiṣecaya 12,034.032a bālān api ca garbhasthān sāntvāni samudācaran 12,034.032c rañjayan prakṛtīḥ sarvāḥ paripāhi vasuṃdharām 12,034.033a kumāro nāsti yeṣāṃ ca kanyās tatrābhiṣecaya 12,034.033c kāmāśayo hi strīvargaḥ śokam evaṃ prahāsyati 12,034.034a evam āśvāsanaṃ kṛtvā sarvarāṣṭreṣu bhārata 12,034.034c yajasva vājimedhena yathendro vijayī purā 12,034.035a aśocyās te mahātmānaḥ kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha 12,034.035c svakarmabhir gatā nāśaṃ kṛtāntabalamohitāḥ 12,034.036a avāptaḥ kṣatradharmas te rājyaṃ prāptam akalmaṣam 12,034.036c carasva dharmaṃ kaunteya śreyān yaḥ pretya bhāvikaḥ 12,035.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,035.001a kāni kṛtveha karmāṇi prāyaścittīyate naraḥ 12,035.001c kiṃ kṛtvā caiva mucyeta tan me brūhi pitāmaha 12,035.002 vyāsa uvāca 12,035.002a akurvan vihitaṃ karma pratiṣiddhāni cācaran 12,035.002c prāyaścittīyate hy evaṃ naro mithyā ca vartayan 12,035.003a sūryeṇābhyudito yaś ca brahmacārī bhavaty uta 12,035.003c tathā sūryābhinirmuktaḥ kunakhī śyāvadann api 12,035.004a parivittiḥ parivettā brahmojjho yaś ca kutsakaḥ 12,035.004c didhiṣūpatis tathā yaḥ syād agredidhiṣur eva ca 12,035.005a avakīrṇī bhaved yaś ca dvijātivadhakas tathā 12,035.005c atīrthe brahmaṇas tyāgī tīrthe cāpratipādakaḥ 12,035.006a grāmayājī ca kaunteya rājñaś ca parivikrayī 12,035.006c śūdrastrīvadhako yaś ca pūrvaḥ pūrvas tu garhitaḥ 12,035.007a vṛthāpaśusamālambhī vanadāhasya kārakaḥ 12,035.007c anṛtenopacartā ca pratiroddhā guros tathā 12,035.008a yaś cāgnīn apavidhyeta tathaiva brahmavikrayī 12,035.008c etāny enāṃsi sarvāṇi vyutkrāntasamayaś ca yaḥ 12,035.009a akāryāṇy api vakṣyāmi yāni tāni nibodha me 12,035.009c lokavedaviruddhāni tāny ekāgramanāḥ śṛṇu 12,035.010a svadharmasya parityāgaḥ paradharmasya ca kriyā 12,035.010c ayājyayājanaṃ caiva tathābhakṣyasya bhakṣaṇam 12,035.011a śaraṇāgatasaṃtyāgo bhṛtyasyābharaṇaṃ tathā 12,035.011c rasānāṃ vikrayaś cāpi tiryagyonivadhas tathā 12,035.012a ādhānādīni karmāṇi śaktimān na karoti yaḥ 12,035.012c aprayacchaṃś ca sarvāṇi nityaṃ deyāni bhārata 12,035.013a dakṣiṇānām adānaṃ ca brāhmaṇasvābhimarśanam 12,035.013c sarvāṇy etāny akāryāṇi prāhur dharmavido janāḥ 12,035.014a pitrā vibhajate putro yaś ca syād gurutalpagaḥ 12,035.014c aprajāyann adharmeṇa bhavaty ādharmiko janaḥ 12,035.015a uktāny etāni karmāṇi vistareṇetareṇa ca 12,035.015c yāni kurvann akurvaṃś ca prāyaścittīyate janaḥ 12,035.016a etāny eva tu karmāṇi kriyamāṇāni mānavān 12,035.016c yeṣu yeṣu nimitteṣu na limpanty atha tac chṛṇu 12,035.017a pragṛhya śastram āyāntam api vedāntagaṃ raṇe 12,035.017c jighāṃsantaṃ nihatyājau na tena brahmahā bhavet 12,035.018a api cāpy atra kaunteya mantro vedeṣu paṭhyate 12,035.018c vedapramāṇavihitaṃ taṃ dharmaṃ prabravīmi te 12,035.019a apetaṃ brāhmaṇaṃ vṛttād yo hanyād ātatāyinam 12,035.019c na tena brahmahā sa syān manyus taṃ manyum ṛcchati 12,035.020a prāṇātyaye tathājñānād ācaran madirām api 12,035.020c acodito dharmaparaḥ punaḥ saṃskāram arhati 12,035.021a etat te sarvam ākhyātaṃ kaunteyābhakṣyabhakṣaṇam 12,035.021c prāyaścittavidhānena sarvam etena śudhyati 12,035.022a gurutalpaṃ hi gurvarthe na dūṣayati mānavam 12,035.022c uddālakaḥ śvetaketuṃ janayām āsa śiṣyataḥ 12,035.023a steyaṃ kurvaṃs tu gurvartham āpatsu na nibadhyate 12,035.023c bahuśaḥ kāmakāreṇa na ced yaḥ saṃpravartate 12,035.024a anyatra brāhmaṇasvebhya ādadāno na duṣyati 12,035.024c svayam aprāśitā yaś ca na sa pāpena lipyate 12,035.025a prāṇatrāṇe 'nṛtaṃ vācyam ātmano vā parasya vā 12,035.025c gurvarthe strīṣu caiva syād vivāhakaraṇeṣu ca 12,035.026a nāvartate vrataṃ svapne śukramokṣe kathaṃ cana 12,035.026c ājyahomaḥ samiddhe 'gnau prāyaścittaṃ vidhīyate 12,035.027a pārivittyaṃ ca patite nāsti pravrajite tathā 12,035.027c bhikṣite pāradāryaṃ ca na tad dharmasya dūṣakam 12,035.028a vṛthāpaśusamālambhaṃ naiva kuryān na kārayet 12,035.028c anugrahaḥ paśūṇāṃ hi saṃskāro vidhicoditaḥ 12,035.029a anarhe brāhmaṇe dattam ajñānāt tan na dūṣakam 12,035.029c sakāraṇaṃ tathā tīrthe 'tīrthe vā pratipādanam 12,035.030a striyas tathāpacāriṇyo niṣkṛtiḥ syād adūṣikā 12,035.030c api sā pūyate tena na tu bhartā praduṣyate 12,035.031a tattvaṃ jñātvā tu somasya vikrayaḥ syād adūṣakaḥ 12,035.031c asamarthasya bhṛtyasya visargaḥ syād adoṣavān 12,035.031e vanadāho gavām arthe kriyamāṇo na dūṣakaḥ 12,035.032a uktāny etāni karmāṇi yāni kurvan na duṣyati 12,035.032c prāyaścittāni vakṣyāmi vistareṇaiva bhārata 12,035.032d*0047_01 yāni kṛtvā naraḥ pūto bhaviṣyati narādhipa 12,036.001 vyāsa uvāca 12,036.001a tapasā karmabhiś caiva pradānena ca bhārata 12,036.001c punāti pāpaṃ puruṣaḥ pūtaś cen na pravartate 12,036.002a ekakālaṃ tu bhuñjānaś caran bhaikṣaṃ svakarmakṛt 12,036.002c kapālapāṇiḥ khaṭvāṅgī brahmacārī sadotthitaḥ 12,036.003a anasūyur adhaḥśāyī karma loke prakāśayan 12,036.003c pūrṇair dvādaśabhir varṣair brahmahā vipramucyate 12,036.003d*0048_01 lakṣyaḥ śastrabhṛtāṃ vā syād viduṣām icchayātmanaḥ 12,036.003d*0048_02 prāsyed ātmānam agnau vā samiddhe trir avākśirāḥ 12,036.003d*0048_03 japan vānyatamaṃ vedaṃ yojanānāṃ śataṃ vrajet 12,036.003d*0048_04 sarvasvaṃ vā vedavide brāhmaṇāyopapādayet 12,036.003d*0048_05 dhanaṃ vā jīvanāyālaṃ gṛhaṃ vā saparicchadam 12,036.003d*0048_06 mucyate brahmahatyāyā goptā gobrāhmaṇasya ca 12,036.004a ṣaḍbhir varṣaiḥ kṛcchrabhojī brahmahā pūyate naraḥ 12,036.004c māse māse samaśnaṃs tu tribhir varṣaiḥ pramucyate 12,036.005a saṃvatsareṇa māsāśī pūyate nātra saṃśayaḥ 12,036.005c tathaivoparaman rājan svalpenāpi pramucyate 12,036.006a kratunā cāśvamedhena pūyate nātra saṃśayaḥ 12,036.006c ya cāsyāvabhṛthe snānti ke cid evaṃvidhā narāḥ 12,036.007a te sarve pūtapāpmāno bhavantīti parā śrutiḥ 12,036.007c brāhmaṇārthe hato yuddhe mucyate brahmahatyayā 12,036.008a gavāṃ śatasahasraṃ tu pātrebhyaḥ pratipādayan 12,036.008c brahmahā vipramucyeta sarvapāpebhya eva ca 12,036.009a kapilānāṃ sahasrāṇi yo dadyāt pañcaviṃśatim 12,036.009c dogdhrīṇāṃ sa ca pāpebhyaḥ sarvebhyo vipramucyate 12,036.010a gosahasraṃ savatsānāṃ dogdhrīṇāṃ prāṇasaṃśaye 12,036.010c sādhubhyo vai daridrebhyo dattvā mucyeta kilbiṣāt 12,036.011a śataṃ tai yas tu kāmbojān brāhmaṇebhyaḥ prayacchati 12,036.011c niyatebhyo mahīpāla sa ca pāpāt pramucyate 12,036.012a manorathaṃ tu yo dadyād ekasmā api bhārata 12,036.012c na kīrtayeta dattvā yaḥ sa ca pāpāt pramucyate 12,036.013a surāpānaṃ sakṛt pītvā yo 'gnivarṇāṃ pibed dvijaḥ 12,036.013c sa pāvayaty athātmānam iha loke paratra ca 12,036.014a meruprapātaṃ prapatañ jvalanaṃ vā samāviśan 12,036.014c mahāprasthānam ātiṣṭhan mucyate sarvakilbiṣaiḥ 12,036.015a bṛhaspatisaveneṣṭvā surāpo brāhmaṇaḥ punaḥ 12,036.015c samitiṃ brāhmaṇair gacched iti vai brāhmaṇī śrutiḥ 12,036.016a bhūmipradānaṃ kuryād yaḥ surāṃ pītvā vimatsaraḥ 12,036.016c punar na ca pibed rājan saṃskṛtaḥ śudhyate naraḥ 12,036.017a gurutalpī śilāṃ taptām āyasīm adhisaṃviśet 12,036.017c pāṇāv ādhāya vā śephaṃ pravrajed ūrdhvadarśanaḥ 12,036.018a śarīrasya vimokṣeṇa mucyate karmaṇo 'śubhāt 12,036.018c karmabhyo vipramucyante yattāḥ saṃvatsaraṃ striyaḥ 12,036.019a mahāvrataṃ cared yas tu dadyāt sarvasvam eva tu 12,036.019c gurvarthe vā hato yuddhe sa mucyet karmaṇo 'śubhāt 12,036.020a anṛtenopacartā ca pratiroddhā guros tathā 12,036.020c upahṛtya priyaṃ tasmai tasmāt pāpāt pramucyate 12,036.021a avakīrṇinimittaṃ tu brahmahatyāvrataṃ caret 12,036.021c kharacarmavāsāḥ ṣaṇmāsaṃ tathā mucyeta kilbiṣāt 12,036.022a paradārāpahārī ca parasyāpaharan vasu 12,036.022c saṃvatsaraṃ vratī bhūtvā tathā mucyeta kilbiṣāt 12,036.023a steyaṃ tu yasyāpaharet tasmai dadyāt samaṃ vasu 12,036.023c vividhenābhyupāyena tena mucyeta kilbiṣāt 12,036.024a kṛcchrād dvādaśarātreṇa svabhyastena daśāvaram 12,036.024c parivettā bhavet pūtaḥ parivittiś ca bhārata 12,036.025a niveśyaṃ tu bhavet tena sadā tārayitā pitṝn 12,036.025c na tu striyā bhaved doṣo na tu sā tena lipyate 12,036.026a bhajane hy ṛtunā śuddhaṃ cāturmāsyaṃ vidhīyate 12,036.026c striyas tena viśudhyanti iti dharmavido viduḥ 12,036.027a striyas tv āśaṅkitāḥ pāpair nopagamyā hi jānatā 12,036.027c rajasā tā viśudhyante bhasmanā bhājanaṃ yathā 12,036.027d*0049_01 pādajocchiṣṭakāṃsyaṃ ca gavāghrātam athāpi vā 12,036.027d*0049_02 gaṇḍūṣocchiṣṭam api vā viśuddhyed daśabhis tu tat 12,036.028a catuṣpāt sakalo dharmo brāhmaṇānāṃ vidhīyate 12,036.028c pādāvakṛṣṭo rājanye tathā dharmo vidhīyate 12,036.029a tathā vaiśye ca śūdre ca pādaḥ pādo vidhīyate 12,036.029c vidyād evaṃvidhenaiṣāṃ gurulāghavaniścayam 12,036.030a tiryagyonivadhaṃ kṛtvā drumāṃś chittvetarān bahūn 12,036.030c trirātraṃ vāyubhakṣaḥ syāt karma ca prathayen naraḥ 12,036.031a agamyāgamane rājan prāyaścittaṃ vidhīyate 12,036.031c ārdravastreṇa ṣaṇmāsaṃ vihāryaṃ bhasmaśāyinā 12,036.032a eṣa eva tu sarveṣām akāryāṇāṃ vidhir bhavet 12,036.032c brāhmaṇoktena vidhinā dṛṣṭāntāgamahetubhiḥ 12,036.033a sāvitrīm apy adhīyānaḥ śucau deśe mitāśanaḥ 12,036.033c ahiṃsro 'mandako 'jalpan mucyate sarvakilbiṣaiḥ 12,036.034a ahaḥsu satataṃ tiṣṭhed abhyākāśaṃ niśi svapet 12,036.034c trir ahnas trir niśāyāś ca savāsā jalam āviśet 12,036.035a strīśūdrapatitāṃś cāpi nābhibhāṣed vratānvitaḥ 12,036.035c pāpāny ajñānataḥ kṛtvā mucyed evaṃvrato dvijaḥ 12,036.036a śubhāśubhaphalaṃ pretya labhate bhūtasākṣikaḥ 12,036.036c atiricyet tayor yat tu tat kartā labhate phalam 12,036.037a tasmād dānena tapasā karmaṇā ca śubhaṃ phalam 12,036.037c vardhayed aśubhaṃ kṛtvā yathā syād atirekavān 12,036.038a kuryāc chubhāni karmāṇi nimitte pāpakarmaṇām 12,036.038c dadyān nityaṃ ca vittāni tathā mucyeta kilbiṣāt 12,036.039a anurūpaṃ hi pāpasya prāyaścittam udāhṛtam 12,036.039c mahāpātakavarjaṃ tu prāyaścittaṃ vidhīyate 12,036.040a bhakṣyābhakṣyeṣu sarveṣu vācyāvācye tathaiva ca 12,036.040c ajñānajñānayo rājan vihitāny anujānate 12,036.041a jānatā tu kṛtaṃ pāpaṃ guru sarvaṃ bhavaty uta 12,036.041c ajñānāt skhalite doṣe prāyaścittaṃ vidhīyate 12,036.042a śakyate vidhinā pāpaṃ yathoktena vyapohitum 12,036.042c āstike śraddadhāne tu vidhir eṣa vidhīyate 12,036.043a nāstikāśraddadhāneṣu puruṣeṣu kadā cana 12,036.043c dambhadoṣapradhāneṣu vidhir eṣa na dṛśyate 12,036.044a śiṣṭācāraś ca śiṣṭaś ca dharmo dharmabhṛtāṃ vara 12,036.044c sevitavyo naravyāghra pretya ceha sukhārthinā 12,036.045a sa rājan mokṣyase pāpāt tena pūrveṇa hetunā 12,036.045c trāṇārthaṃ vā vadhenaiṣām atha vā nṛpakarmaṇā 12,036.046a atha vā te ghṛṇā kā cit prāyaścittaṃ cariṣyasi 12,036.046c mā tv evānāryajuṣṭena karmaṇā nidhanaṃ gamaḥ 12,037.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,037.001a evam ukto bhagavatā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 12,037.001c cintayitvā muhūrtaṃ tu pratyuvāca tapodhanam 12,037.002a kiṃ bhakṣyaṃ kim abhakṣyaṃ ca kiṃ ca deyaṃ praśasyate 12,037.002c kiṃ ca pātram apātraṃ vā tan me brūhi pitāmaha 12,037.003 vyāsa uvāca 12,037.003a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,037.003c siddhānāṃ caiva saṃvādaṃ manoś caiva prajāpateḥ 12,037.004a siddhās tapovrataparāḥ samāgamya purā vibhum 12,037.004c dharmaṃ papracchur āsīnam ādikāle prajāpatim 12,037.005a katham annaṃ kathaṃ dānaṃ katham adhyayanaṃ tapaḥ 12,037.005c kāryākāryaṃ ca naḥ sarvaṃ śaṃsa vai tvaṃ prajāpate 12,037.006a tair evam ukto bhagavān manuḥ svāyaṃbhuvo 'bravīt 12,037.006c śuśrūṣadhvaṃ yathāvṛttaṃ dharmaṃ vyāsasamāsataḥ 12,037.006d*0050_01 anādeśe japo homa upavāsas tathaiva ca 12,037.006d*0050_02 ātmajñānaṃ puṇyanadyo yatra prāyaś ca tatparāḥ 12,037.006d*0050_03 anādiṣṭaṃ tathaitāni puṇyāni dharaṇībhṛtaḥ 12,037.006d*0050_04 suvarṇaprāśanam api ratnādisnānam eva ca 12,037.006d*0050_05 devasthānābhigamanam ājyaprāśanam eva ca 12,037.006d*0050_06 etāni medhyaṃ puruṣaṃ kurvanty āśu na saṃśayaḥ 12,037.006d*0050_07 na garveṇa bhavet prājñaḥ kadā cid api mānavaḥ 12,037.006d*0050_08 dīrgham āyur athecchan hi trirātraṃ coṣṇapo bhavet 12,037.007a adattasyānupādānaṃ dānam adhyayanaṃ tapaḥ 12,037.007c ahiṃsā satyam akrodhaḥ kṣamejyā dharmalakṣaṇam 12,037.008a ya eva dharmaḥ so 'dharmo 'deśe 'kāle pratiṣṭhitaḥ 12,037.008c ādānam anṛtaṃ hiṃsā dharmo vyāvasthikaḥ smṛtaḥ 12,037.009a dvividhau cāpy ubhāv etau dharmādharmau vijānatām 12,037.009c apravṛttiḥ pravṛttiś ca dvaividhyaṃ lokavedayoḥ 12,037.010a apravṛtter amartyatvaṃ martyatvaṃ karmaṇaḥ phalam 12,037.010c aśubhasyāśubhaṃ vidyāc chubhasya śubham eva ca 12,037.011a etayoś cobhayoḥ syātāṃ śubhāśubhatayā tathā 12,037.011c daivaṃ ca daivayuktaṃ ca prāṇaś ca pralayaś ca ha 12,037.012a aprekṣāpūrvakaraṇād aśubhānāṃ śubhaṃ phalam 12,037.012c ūrdhvaṃ bhavati saṃdehād iha dṛṣṭārtham eva vā 12,037.012e aprekṣāpūrvakaraṇāt prāyaścittaṃ vidhīyate 12,037.013a krodhamohakṛte caiva dṛṣṭāntāgamahetubhiḥ 12,037.013c śarīrāṇām upakleśo manasaś ca priyāpriye 12,037.013e tad auṣadhaiś ca mantraiś ca prāyaścittaiś ca śāmyati 12,037.013f*0051_01 upavāsam ekarātraṃ daṇḍotsarge narādhipaḥ 12,037.013f*0051_02 viśudhyed ātmaśuddhyarthaṃ trirātraṃ tu purohitaḥ 12,037.013f*0051_03 kṣayaṃ śokaṃ prakurvāṇo na mriyeta yadā naraḥ 12,037.013f*0051_04 śastrādibhir upāviṣṭās trirātraṃ tatra nirdiśet 12,037.014a jātiśreṇyadhivāsānāṃ kuladharmāṃś ca sarvataḥ 12,037.014c varjayen na hi taṃ dharmaṃ yeṣāṃ dharmo na vidyate 12,037.015a daśa vā vedaśāstrajñās trayo vā dharmapāṭhakāḥ 12,037.015c yad brūyuḥ kārya utpanne sa dharmo dharmasaṃśaye 12,037.016a aruṇā mṛttikā caiva tathā caiva pipīlakāḥ 12,037.016c śleṣmātakas tathā viprair abhakṣyaṃ viṣam eva ca 12,037.017a abhakṣyā brāhmaṇair matsyāḥ śakalair ye vivarjitāḥ 12,037.017c catuṣpāt kacchapād anyo maṇḍūkā jalajāś ca ye 12,037.018a bhāsā haṃsāḥ suparṇāś ca cakravākā bakāḥ plavāḥ 12,037.018c kaṅko madguś ca gṛdhrāś ca kākolūkaṃ tathaiva ca 12,037.019a kravyādāḥ pakṣiṇaḥ sarve catuṣpādāś ca daṃṣṭriṇaḥ 12,037.019c yeṣāṃ cobhayato dantāś caturdaṃṣṭrāś ca sarvaśaḥ 12,037.020a eḍakāśvakharoṣṭrīṇāṃ sūtikānāṃ gavām api 12,037.020c mānuṣīṇāṃ mṛgīṇāṃ ca na pibed brāhmaṇaḥ payaḥ 12,037.021a pretānnaṃ sūtikānnaṃ ca yac ca kiṃ cid anirdaśam 12,037.021c abhojyaṃ cāpy apeyaṃ ca dhenvā dugdham anirdaśam 12,037.021d*0052_01 rājānnaṃ teja ādatte śūdrānnaṃ brahmavarcasam 12,037.021d*0052_02 āyuḥ suvarṇakārānnam avīrāyāś ca yoṣitaḥ 12,037.021d*0052_03 viṣṭhā vārdhuṣikasyānnaṃ gaṇikānnam athendriyam 12,037.021d*0052_04 mṛṣyanti ye copapatiṃ strījitānāṃ ca sarvaśaḥ 12,037.021d*0052_05 dīkṣitasya kadaryasya kratuvikrayikasya ca 12,037.022a takṣṇaś carmāvakartuś ca puṃś calyā rajakasya ca 12,037.022c cikitsakasya yac cānnam abhojyaṃ rakṣiṇas tathā 12,037.023a gaṇagrāmābhiśastānāṃ raṅgastrījīvinaś ca ye 12,037.023c parivittinapuṃṣāṃ ca bandidyūtavidāṃ tathā 12,037.024a vāryamāṇāhṛtaṃ cānnaṃ śuktaṃ paryuṣitaṃ ca yat 12,037.024c surānugatam ucchiṣṭam abhojyaṃ śeṣitaṃ ca yat 12,037.025a piṣṭamāṃsekṣuśākānāṃ vikārāḥ payasas tathā 12,037.025c saktudhānākarambhāś ca nopabhojyāś cirasthitāḥ 12,037.026a pāyasaṃ kṛsaraṃ māṃsam apūpāś ca vṛthā kṛtāḥ 12,037.026c abhojyāś cāpy abhakṣyāś ca brāhmaṇair gṛhamedhibhiḥ 12,037.027a devān pitṝn manuṣyāṃś ca munīn gṛhyāś ca devatāḥ 12,037.027c pūjayitvā tataḥ paścād gṛhastho bhoktum arhati 12,037.028a yathā pravrajito bhikṣur gṛhasthaḥ svagṛhe vaset 12,037.028c evaṃvṛttaḥ priyair dāraiḥ saṃvasan dharmam āpnuyāt 12,037.029a na dadyād yaśase dānaṃ na bhayān nopakāriṇe 12,037.029c na nṛttagītaśīleṣu hāsakeṣu ca dhārmikaḥ 12,037.030a na matte naiva conmatte na stene na cikitsake 12,037.030c na vāgghīne vivarṇe vā nāṅgahīne na vāmane 12,037.031a na durjane dauṣkule vā vratair vā yo na saṃskṛtaḥ 12,037.031c aśrotriye mṛtaṃ dānaṃ brāhmaṇe 'brahmavādini 12,037.032a asamyak caiva yad dattam asamyak ca pratigrahaḥ 12,037.032c ubhayoḥ syād anarthāya dātur ādātur eva ca 12,037.033a yathā khadiram ālambya śilāṃ vāpy arṇavaṃ taran 12,037.033c majjate majjate tadvad dātā yaś ca pratīcchakaḥ 12,037.034a kāṣṭhair ārdrair yathā vahnir upastīrṇo na dīpyate 12,037.034c tapaḥsvādhyāyacāritrair evaṃ hīnaḥ pratigrahī 12,037.035a kapāle yadvad āpaḥ syuḥ śvadṛtau vā yathā payaḥ 12,037.035c āśrayasthānadoṣeṇa vṛttahīne tathā śrutam 12,037.036a nirmantro nirvrato yaḥ syād aśāstrajño 'nasūyakaḥ 12,037.036c anukrośāt pradātavyaṃ dīneṣv evaṃ nareṣv api 12,037.037a na vai deyam anukrośād dīnāyāpy apakāriṇe 12,037.037c āptācaritam ity eva dharma ity eva vā punaḥ 12,037.038a niṣkāraṇaṃ sma tad dattaṃ brāhmaṇe dharmavarjite 12,037.038c bhaved apātradoṣeṇa na me 'trāsti vicāraṇā 12,037.039a yathā dārumayo hastī yathā carmamayo mṛgaḥ 12,037.039c brāhmaṇaś cānadhīyānas trayas te nāmadhārakāḥ 12,037.040a yathā ṣaṇḍho 'phalaḥ strīṣu yathā gaur gavi cāphalā 12,037.040c śakunir vāpy apakṣaḥ syān nirmantro brāhmaṇas tathā 12,037.041a grāmadhānyaṃ yathā śūnyaṃ yathā kūpaś ca nirjalaḥ 12,037.041c yathā hutam anagnau ca tathaiva syān nirākṛtau 12,037.042a devatānāṃ pitṝṇāṃ ca havyakavyavināśanaḥ 12,037.042c śatrur arthaharo mūrkho na lokān prāptum arhati 12,037.043a etat te kathitaṃ sarvaṃ yathā vṛttaṃ yudhiṣṭhira 12,037.043c samāsena mahad dhy etac chrotavyaṃ bharatarṣabha 12,038.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,038.001a śrotum icchāmi bhagavan vistareṇa mahāmune 12,038.001c rājadharmān dvijaśreṣṭha cāturvarṇyasya cākhilān 12,038.002a āpatsu ca yathā nītir vidhātavyā mahīkṣitā 12,038.002c dharmyam ālambya panthānaṃ vijayeyaṃ kathaṃ mahīm 12,038.003a prāyaścittakathā hy eṣā bhakṣyābhakṣyavivardhitā 12,038.003c kautūhalānupravaṇā harṣaṃ janayatīva me 12,038.004a dharmacaryā ca rājyaṃ ca nityam eva virudhyate 12,038.004c yena muhyati me cetaś cintayānasya nityaśaḥ 12,038.005 vaiśaṃpāyana uvāca 12,038.005a tam uvāca mahātejā vyāso vedavidāṃ varaḥ 12,038.005c nāradaṃ samabhiprekṣya sarvaṃ jānan purātanam 12,038.006a śrotum icchasi ced dharmān akhilena yudhiṣṭhira 12,038.006c praihi bhīṣmaṃ mahābāho vṛddhaṃ kurupitāmaham 12,038.007a sa te sarvarahasyeṣu saṃśayān manasi sthitān 12,038.007c chettā bhāgīrathīputraḥ sarvajñaḥ sarvadharmavit 12,038.008a janayām āsa yaṃ devī divyā tripathagā nadī 12,038.008c sākṣād dadarśa yo devān sarvāñ śakrapurogamān 12,038.009a bṛhaspatipurogāṃś ca devarṣīn asakṛt prabhuḥ 12,038.009c toṣayitvopacāreṇa rājanītim adhītavān 12,038.010a uśanā veda yac chāstraṃ devāsuragurur dvijaḥ 12,038.010c tac ca sarvaṃ savaiyākhyaṃ prāptavān kurusattamaḥ 12,038.011a bhārgavāc cyavanāc cāpi vedān aṅgopabṛṃhitān 12,038.011c pratipede mahābuddhir vasiṣṭhāc ca yatavratāt 12,038.012a pitāmahasutaṃ jyeṣṭhaṃ kumāraṃ dīptatejasam 12,038.012c adhyātmagatitattvajñam upāśikṣata yaḥ purā 12,038.013a mārkaṇḍeyamukhāt kṛtsnaṃ yatidharmam avāptavān 12,038.013c rāmād astrāṇi śakrāc ca prāptavān bharatarṣabha 12,038.014a mṛtyur ātmecchayā yasya jātasya manujeṣv api 12,038.014c tathānapatyasya sataḥ puṇyalokā divi śrutāḥ 12,038.015a yasya brahmarṣayaḥ puṇyā nityam āsan sabhāsadaḥ 12,038.015c yasya nāviditaṃ kiṃ cij jñānajñeyeṣu vidyate 12,038.016a sa te vakṣyati dharmajñaḥ sūkṣmadharmārthatattvavit 12,038.016c tam abhyehi purā prāṇān sa vimuñcati dharmavit 12,038.017a evam uktas tu kaunteyo dīrghaprajño mahādyutiḥ 12,038.017c uvāca vadatāṃ śreṣṭhaṃ vyāsaṃ satyavatīsutam 12,038.018a vaiśasaṃ sumahat kṛtvā jñātīnāṃ lomaharṣaṇam 12,038.018c āgaskṛt sarvalokasya pṛthivīnāśakārakaḥ 12,038.019a ghātayitvā tam evājau chalenājihmayodhinam 12,038.019c upasaṃpraṣṭum arhāmi tam ahaṃ kena hetunā 12,038.020a tatas taṃ nṛpatiśreṣṭhaṃ cāturvarṇyahitepsayā 12,038.020c punar āha mahābāhur yaduśreṣṭho mahādyutiḥ 12,038.021a nedānīm atinirbandhaṃ śoke kartum ihārhasi 12,038.021c yad āha bhagavān vyāsas tat kuruṣva nṛpottama 12,038.022a brāhmaṇās tvāṃ mahābāho bhrātaraś ca mahaujasaḥ 12,038.022c parjanyam iva gharmārtā āśaṃsānā upāsate 12,038.023a hataśiṣṭāś ca rājānaḥ kṛtsnaṃ caiva samāgatam 12,038.023c cāturvarṇyaṃ mahārāja rāṣṭraṃ te kurujāṅgalam 12,038.024a priyārtham api caiteṣāṃ brāhmaṇānāṃ mahātmanām 12,038.024c niyogād asya ca guror vyāsasyāmitatejasaḥ 12,038.025a suhṛdāṃ cāsmad ādīnāṃ draupadyāś ca paraṃtapa 12,038.025c kuru priyam amitraghna lokasya ca hitaṃ kuru 12,038.026a evam uktas tu kṛṣṇena rājā rājīvalocanaḥ 12,038.026c hitārthaṃ sarvalokasya samuttasthau mahātapāḥ 12,038.027a so 'nunīto naravyāghro viṣṭaraśravasā svayam 12,038.027c dvaipāyanena ca tathā devasthānena jiṣṇunā 12,038.028a etaiś cānyaiś ca bahubhir anunīto yudhiṣṭhiraḥ 12,038.028c vyajahān mānasaṃ duḥkhaṃ saṃtāpaṃ ca mahāmanāḥ 12,038.029a śrutavākyaḥ śrutanidhiḥ śrutaśravyaviśāradaḥ 12,038.029c vyavasya manasaḥ śāntim agacchat pāṇḍunandanaḥ 12,038.030a sa taiḥ parivṛto rājā nakṣatrair iva candramāḥ 12,038.030c dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya svapuraṃ praviveśa ha 12,038.031a pravivikṣuḥ sa dharmajñaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 12,038.031c arcayām āsa devāṃś ca brāhmaṇāṃś ca sahasraśaḥ 12,038.032a tato rathaṃ navaṃ śubhraṃ kambalājinasaṃvṛtam 12,038.032c yuktaṃ ṣoḍaśabhir gobhiḥ pāṇḍuraiḥ śubhalakṣaṇaiḥ 12,038.033a mantrair abhyarcitaḥ puṇyaiḥ stūyamāno maharṣibhiḥ 12,038.033c āruroha yathā devaḥ somo 'mṛtamayaṃ ratham 12,038.034a jagrāha raśmīn kaunteyo bhīmo bhīmaparākramaḥ 12,038.034c arjunaḥ pāṇḍuraṃ chatraṃ dhārayām āsa bhānumat 12,038.035a dhriyamāṇaṃ tu tac chatraṃ pāṇḍuraṃ tasya mūrdhani 12,038.035c śuśubhe tārakārājasitam abhram ivāmbare 12,038.036a cāmaravyajane cāsya vīrau jagṛhatus tadā 12,038.036c candraraśmiprabhe śubhre mādrīputrāv alaṃkṛte 12,038.037a te pañca ratham āsthāya bhrātaraḥ samalaṃkṛtāḥ 12,038.037c bhūtānīva samastāni rājan dadṛśire tadā 12,038.038a āsthāya tu rathaṃ śubhraṃ yuktam aśvair mahājavaiḥ 12,038.038c anvayāt pṛṣṭhato rājan yuyutsuḥ pāṇḍavāgrajam 12,038.039a rathaṃ hemamayaṃ śubhraṃ sainyasugrīvayojitam 12,038.039c saha sātyakinā kṛṣṇaḥ samāsthāyānvayāt kurūn 12,038.040a narayānena tu jyeṣṭhaḥ pitā pārthasya bhārata 12,038.040c agrato dharmarājasya gāndhārīsahito yayau 12,038.041a kurustriyaś ca tāḥ sarvāḥ kuntī kṛṣṇā ca draupadī 12,038.041c yānair uccāvacair jagmur vidureṇa puraskṛtāḥ 12,038.042a tato rathāś ca bahulā nāgāś ca samalaṃkṛtāḥ 12,038.042c pādātāś ca hayāś caiva pṛṣṭhataḥ samanuvrajan 12,038.043a tato vaitālikaiḥ sūtair māgadhaiś ca subhāṣitaiḥ 12,038.043c stūyamāno yayau rājā nagaraṃ nāgasāhvayam 12,038.044a tat prayāṇaṃ mahābāhor babhūvāpratimaṃ bhuvi 12,038.044c ākulākulam utsṛṣṭaṃ hṛṣṭapuṣṭajanānvitam 12,038.045a abhiyāne tu pārthasya narair nagaravāsibhiḥ 12,038.045c nagaraṃ rājamārgaś ca yathāvat samalaṃkṛtam 12,038.046a pāṇḍureṇa ca mālyena patākābhiś ca vedibhiḥ 12,038.046c saṃvṛto rājamārgaś ca dhūpanaiś ca sudhūpitaḥ 12,038.047a atha cūrṇaiś ca gandhānāṃ nānāpuṣpaiḥ priyaṅgubhiḥ 12,038.047c mālyadāmabhir āsaktai rājaveśmābhisaṃvṛtam 12,038.048a kumbhāś ca nagaradvāri vāripūrṇā dṛḍhā navāḥ 12,038.048c kanyāḥ sumanasaś chāgāḥ sthāpitās tatra tatra ha 12,038.049a tathā svalaṃkṛtadvāraṃ nagaraṃ pāṇḍunandanaḥ 12,038.049c stūyamānaḥ śubhair vākyaiḥ praviveśa suhṛdvṛtaḥ 12,039.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,039.001a praveśane tu pārthānāṃ janasya puravāsinaḥ 12,039.001c didṛkṣūṇāṃ sahasrāṇi samājagmur bahūny atha 12,039.002a sa rājamārgaḥ śuśubhe samalaṃkṛtacatvaraḥ 12,039.002c yathā candrodaye rājan vardhamāno mahodadhiḥ 12,039.003a gṛhāṇi rājamārge tu ratnavanti bṛhanti ca 12,039.003c prākampanteva bhāreṇa strīṇāṃ pūrṇāni bhārata 12,039.004a tāḥ śanair iva savrīḍaṃ praśaśaṃsur yudhiṣṭhiram 12,039.004c bhīmasenārjunau caiva mādrīputrau ca pāṇḍavau 12,039.005a dhanyā tvam asi pāñcāli yā tvaṃ puruṣasattamān 12,039.005c upatiṣṭhasi kalyāṇi maharṣīn iva gautamī 12,039.006a tava karmāṇy amoghāni vratacaryā ca bhāmini 12,039.006c iti kṛṣṇāṃ mahārāja praśaśaṃsus tadā striyaḥ 12,039.007a praśaṃsāvacanais tāsāṃ mithaḥśabdaiś ca bhārata 12,039.007c prītijaiś ca tadā śabdaiḥ puram āsīt samākulam 12,039.008a tam atītya yathāyuktaṃ rājamārgaṃ yudhiṣṭhiraḥ 12,039.008c alaṃkṛtaṃ śobhamānam upāyād rājaveśma ha 12,039.009a tataḥ prakṛtayaḥ sarvāḥ paurajānapadās tathā 12,039.009c ūcuḥ kathāḥ karṇasukhāḥ samupetya tatas tataḥ 12,039.010a diṣṭyā jayasi rājendra śatrūñ śatrunisūdana 12,039.010c diṣṭyā rājyaṃ punaḥ prāptaṃ dharmeṇa ca balena ca 12,039.011a bhava nas tvaṃ mahārāja rājeha śaradāṃ śatam 12,039.011c prajāḥ pālaya dharmeṇa yathendras tridivaṃ nṛpa 12,039.012a evaṃ rājakuladvāri maṅgalair abhipūjitaḥ 12,039.012c āśīrvādān dvijair uktān pratigṛhya samantataḥ 12,039.013a praviśya bhavanaṃ rājā devarājagṛhopamam 12,039.013c śrutvā vijayasaṃyuktaṃ rathāt paścād avātarat 12,039.014a praviśyābhyantaraṃ śrīmān daivatāny abhigamya ca 12,039.014c pūjayām āsa ratnaiś ca gandhair mālyaiś ca sarvaśaḥ 12,039.015a niścakrāma tataḥ śrīmān punar eva mahāyaśāḥ 12,039.015c dadarśa brāhmaṇāṃś caiva so 'bhirūpān upasthitān 12,039.016a sa saṃvṛtas tadā viprair āśīrvādavivakṣubhiḥ 12,039.016c śuśubhe vimalaś candras tārāgaṇavṛto yathā 12,039.017a tān sa saṃpūjayām āsa kaunteyo vidhivad dvijān 12,039.017c dhaumyaṃ guruṃ puraskṛtya jyeṣṭhaṃ pitaram eva ca 12,039.017d*0053_01 praviveśa sabhāṃ rājā sudharmāṃ vāsavo yathā 12,039.018a sumanomodakai ratnair hiraṇyena ca bhūriṇā 12,039.018c gobhir vastraiś ca rājendra vividhaiś ca kim icchakaiḥ 12,039.019a tataḥ puṇyāhaghoṣo 'bhūd divaṃ stabdhveva bhārata 12,039.019c suhṛdāṃ harṣajananaḥ puṇyaḥ śrutisukhāvahaḥ 12,039.020a haṃsavan neduṣāṃ rājan dvijānāṃ tatra bhāratī 12,039.020c śuśruve vedaviduṣāṃ puṣkalārthapadākṣarā 12,039.021a tato dundubhinirghoṣaḥ śaṅkhānāṃ ca manoramaḥ 12,039.021c jayaṃ pravadatāṃ tatra svanaḥ prādurabhūn nṛpa 12,039.022a niḥśabde ca sthite tatra tato viprajane punaḥ 12,039.022c rājānaṃ brāhmaṇacchadmā cārvāko rākṣaso 'bravīt 12,039.023a tatra duryodhanasakhā bhikṣurūpeṇa saṃvṛtaḥ 12,039.023c sāṃkhyaḥ śikhī tridaṇḍī ca dhṛṣṭo vigatasādhvasaḥ 12,039.024a vṛtaḥ sarvais tadā viprair āśīrvādavivakṣubhiḥ 12,039.024c paraṃsahasrai rājendra taponiyamasaṃsthitaiḥ 12,039.025a sa duṣṭaḥ pāpam āśaṃsan pāṇḍavānāṃ mahātmanām 12,039.025c anāmantryaiva tān viprāṃs tam uvāca mahīpatim 12,039.026a ime prāhur dvijāḥ sarve samāropya vaco mayi 12,039.026c dhig bhavantaṃ kunṛpatiṃ jñātighātinam astu vai 12,039.027a kiṃ te rājyena kaunteya kṛtvemaṃ jñātisaṃkṣayam 12,039.027c ghātayitvā gurūṃś caiva mṛtaṃ śreyo na jīvitam 12,039.028a iti te vai dvijāḥ śrutvā tasya ghorasya rakṣasaḥ 12,039.028c vivyathuś cukruśuś caiva tasya vākyapradharṣitāḥ 12,039.029a tatas te brāhmaṇāḥ sarve sa ca rājā yudhiṣṭhiraḥ 12,039.029c vrīḍitāḥ paramodvignās tūṣṇīm āsan viśāṃ pate 12,039.030 yudhiṣṭhira uvāca 12,039.030a prasīdantu bhavanto me praṇatasyābhiyācataḥ 12,039.030c pratyāpannaṃ vyasaninaṃ na māṃ dhikkartum arhatha 12,039.031 vaiśaṃpāyana uvāca 12,039.031a tato rājan brāhmaṇās te sarva eva viśāṃ pate 12,039.031c ūcur naitad vaco 'smākaṃ śrīr astu tava pārthiva 12,039.032a jajñuś caiva mahātmānas tatas taṃ jñānacakṣuṣā 12,039.032c brāhmaṇā vedavidvāṃsas tapobhir vimalīkṛtāḥ 12,039.033 brāhmaṇā ūcuḥ 12,039.033a eṣa duryodhanasakhā cārvāko nāma rākṣasaḥ 12,039.033c parivrājakarūpeṇa hitaṃ tasya cikīrṣati 12,039.034a na vayaṃ brūma dharmātman vyetu te bhayam īdṛśam 12,039.034c upatiṣṭhatu kalyāṇaṃ bhavantaṃ bhrātṛbhiḥ saha 12,039.035 vaiśaṃpāyana uvāca 12,039.035a tatas te brāhmaṇāḥ sarve huṃkāraiḥ krodhamūrchitāḥ 12,039.035c nirbhartsayantaḥ śucayo nijaghnuḥ pāparākṣasam 12,039.036a sa papāta vinirdagdhas tejasā brahmavādinām 12,039.036c mahendrāśaninirdagdhaḥ pādapo 'ṅkuravān iva 12,039.037*0054_00 vaiśaṃpāyana uvāca 12,039.037*0054_01 tatas tatra tu rājānaṃ tiṣṭhantaṃ bhrātṛbhiḥ saha 12,039.037*0054_02 uvāca devakīputraḥ sarvadarśī janārdanaḥ 12,039.037a pūjitāś ca yayur viprā rājānam abhinandya tam 12,039.037c rājā ca harṣam āpede pāṇḍavaḥ sasuhṛjjanaḥ 12,039.038 vāsudeva uvāca 12,039.038a brāhmaṇās tāta loke 'sminn arcanīyāḥ sadā mama 12,039.038c ete bhūmicarā devā vāgviṣāḥ suprasādakāḥ 12,039.039a purā kṛtayuge tāta cārvāko nāma rākṣasaḥ 12,039.039c tapas tepe mahābāho badaryāṃ bahuvatsaram 12,039.040a chandyamāno vareṇātha brahmaṇā sa punaḥ punaḥ 12,039.040c abhayaṃ sarvabhūtebhyo varayām āsa bhārata 12,039.041a dvijāvamānād anyatra prādād varam anuttamam 12,039.041c abhayaṃ sarvabhūtebhyas tatas tasmai jagatprabhuḥ 12,039.042a sa tu labdhavaraḥ pāpo devān amitavikramaḥ 12,039.042c rākṣasas tāpayām āsa tīvrakarmā mahābalaḥ 12,039.043a tato devāḥ sametyātha brahmāṇam idam abruvan 12,039.043c vadhāya rakṣasas tasya balaviprakṛtās tadā 12,039.044a tān uvācāvyayo devo vihitaṃ tatra vai mayā 12,039.044c yathāsya bhavitā mṛtyur acireṇaiva bhārata 12,039.045a rājā duryodhano nāma sakhāsya bhavitā nṛpa 12,039.045c tasya snehāvabaddho 'sau brāhmaṇān avamaṃsyate 12,039.046a tatrainaṃ ruṣitā viprā viprakārapradharṣitāḥ 12,039.046c dhakṣyanti vāgbalāḥ pāpaṃ tato nāśaṃ gamiṣyati 12,039.047a sa eṣa nihataḥ śete brahmadaṇḍena rākṣasaḥ 12,039.047c cārvāko nṛpatiśreṣṭha mā śuco bharatarṣabha 12,039.048a hatās te kṣatradharmeṇa jñātayas tava pārthiva 12,039.048c svargatāś ca mahātmāno vīrāḥ kṣatriyapuṃgavāḥ 12,039.049a sa tvam ātiṣṭha kalyāṇaṃ mā te bhūd glānir acyuta 12,039.049c śatrūñ jahi prajā rakṣa dvijāṃś ca pratipālaya 12,040.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,040.001a tataḥ kuntīsuto rājā gatamanyur gatajvaraḥ 12,040.001c kāñcane prāṅmukho hṛṣṭo nyaṣīdat paramāsane 12,040.002a tam evābhimukhau pīṭhe sevyāstaraṇasaṃvṛte 12,040.002c sātyakir vāsudevaś ca niṣīdatur ariṃdamau 12,040.003a madhye kṛtvā tu rājānaṃ bhīmasenārjunāv ubhau 12,040.003c niṣīdatur mahātmānau ślakṣṇayor maṇipīṭhayoḥ 12,040.004a dānte śayyāsane śubhre jāmbūnadavibhūṣite 12,040.004c pṛthāpi sahadevena sahāste nakulena ca 12,040.005a sudharmā viduro dhaumyo dhṛtarāṣṭraś ca kauravaḥ 12,040.005c niṣedur jvalanākāreṣv āsaneṣu pṛthak pṛthak 12,040.006a yuyutsuḥ saṃjayaś caiva gāndhārī ca yaśasvinī 12,040.006c dhṛtarāṣṭro yato rājā tataḥ sarva upāviśan 12,040.007a tatropaviṣṭo dharmātmā śvetāḥ sumanaso 'spṛśat 12,040.007c svastikān akṣatān bhūmiṃ suvarṇaṃ rajataṃ maṇīn 12,040.008a tataḥ prakṛtayaḥ sarvāḥ puraskṛtya purohitam 12,040.008c dadṛśur dharmarājānam ādāya bahu maṅgalam 12,040.009a pṛthivīṃ ca suvarṇaṃ ca ratnāni vividhāni ca 12,040.009c ābhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ sarvasaṃbhārasaṃbhṛtam 12,040.010a kāñcanaudumbarās tatra rājatāḥ pṛthivīmayāḥ 12,040.010c pūrṇakumbhāḥ sumanaso lājā barhīṃṣi gorasāḥ 12,040.011a śamīpalāśapuṃnāgāḥ samidho madhusarpiṣī 12,040.011c sruva audumbaraḥ śaṅkhās tathā hemavibhūṣitāḥ 12,040.011d*0055_01 audumbaraṃ ratnapīṭhaṃ vyāghracarmottaracchadam 12,040.012a dāśārheṇābhyanujñātas tatra dhaumyaḥ purohitaḥ 12,040.012c prāgudakpravaṇāṃ vedīṃ lakṣaṇenopalipya ha 12,040.013a vyāghracarmottare ślakṣṇe sarvatobhadra āsane 12,040.013c dṛḍhapādapratiṣṭhāne hutāśanasamatviṣi 12,040.014a upaveśya mahātmānaṃ kṛṣṇāṃ ca drupadātmajām 12,040.014c juhāva pāvakaṃ dhīmān vidhimantrapuraskṛtam 12,040.014d*0056_01 tata utthāya dāśārhaḥ śaṅkham ādāya pūjitam 12,040.015a abhyaṣiñcat patiṃ pṛthvyāḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 12,040.015c dhṛtarāṣṭraś ca rājarṣiḥ sarvāḥ prakṛtayas tathā 12,040.015d*0057_01 samanujñāya kṛṣṇena bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaḥ 12,040.015d*0057_02 pāñcajanyābhiṣiktaś ca rājāmṛtamukho 'bhavat 12,040.016a tato 'nuvādayām āsuḥ paṇavānakadundubhīḥ 12,040.016c dharmarājo 'pi tat sarvaṃ pratijagrāha dharmataḥ 12,040.017a pūjayām āsa tāṃś cāpi vidhivad bhūridakṣiṇaḥ 12,040.017c tato niṣkasahasreṇa brāhmaṇān svasti vācayat 12,040.017e vedādhyayanasaṃpannāñ śīlavṛttasamanvitān 12,040.018a te prītā brāhmaṇā rājan svasty ūcur jayam eva ca 12,040.018c haṃsā iva ca nardantaḥ praśaśaṃsur yudhiṣṭhiram 12,040.019a yudhiṣṭhira mahābāho diṣṭyā jayasi pāṇḍava 12,040.019c diṣṭyā svadharmaṃ prāpto 'si vikrameṇa mahādyute 12,040.020a diṣṭyā gāṇḍīvadhanvā ca bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ 12,040.020c tvaṃ cāpi kuśalī rājan mādrīputrau ca pāṇḍavau 12,040.020d*0058_01 rathaiḥ kuśalibhiḥ sarvair bhrātṛbhiḥ sasuhṛjjanaḥ 12,040.020d*0058_02 lokanāthasya kṛṣṇasya prasādād bharatarṣabha 12,040.020d*0058_03 vijitya śatrūn akhilān prajā dharmeṇa rañjayan 12,040.020d*0058_04 śāśvataṃ savanadvīpāṃ paripālaya medinīm 12,040.021a muktā vīrakṣayād asmāt saṃgrāmān nihatadviṣaḥ 12,040.021c kṣipram uttarakālāni kuru kāryāṇi pāṇḍava 12,040.022a tataḥ pratyarcitaḥ sadbhir dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 12,040.022c pratipede mahad rājyaṃ suhṛdbhiḥ saha bhārata 12,040.022d@005_0001 śrīmahābhāratākhyānaṃ vāñchitārthaphalapradam 12,040.022d@005_0002 āyuṣyaṃ puṣṭijananaṃ putrapautrābhivṛddhidam 12,040.022d@005_0003 sarvasaubhāgyadaṃ puṃsāṃ sarvāghaughanivāraṇam 12,040.022d@005_0004 śrīmato vāsudevasya nityabhaktyekasādhakam 12,040.022d@005_0005 śivasya vāsudevasya devadevasya cobhayoḥ 12,040.022d@005_0006 māhātmyena viśuddhena sarvataḥ samalaṃkṛtam 12,040.022d@005_0007 rājarṣīṇāṃ puṇyakṛtāṃ munīnāṃ ca mahātmanām 12,040.022d@005_0008 māhātmyaṃ ca mahāpuṇyaṃ yuddhānāṃ caiva kauśalam 12,040.022d@005_0009 kṣetrāṇāṃ caiva tīrthānāṃ nadīnāṃ ca prakīrtanam 12,040.022d@005_0010 mahābhāratam ākhyānam itihāsaṃ mahāphalam 12,040.022d@005_0011 ārabhya śaṃtanor janma pāṇḍavānāṃ mahātmanām 12,040.022d@005_0012 rājyābhiṣekaparyantaṃ prayataḥ susamāhitaḥ 12,040.022d@005_0013 śṛṇuyād arthasiddhyarthaṃ sarvān kāmān avāpnuyāt 12,040.022d@005_0014 abhiṣecanikādhyāyaṃ śrutvā nityaṃ samāhitaḥ 12,040.022d@005_0015 payasā sarpiṣā caiva bhakṣyabhojyānnasaṃcayaiḥ 12,040.022d@005_0016 bhojayed brāhmaṇān mukhyāñ śreyasaḥ sādhanaṃ hi tat 12,040.022d@005_0017 mahābhāratavaktāraṃ vyāsabuddhyā prapūjayet 12,040.022d@005_0018 vastrālaṃkāragandhādyair upacāraiḥ samāhitaḥ 12,041.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,041.001a prakṛtīnāṃ tu tad vākyaṃ deśakālopasaṃhitam 12,041.001c śrutvā yudhiṣṭhiro rājāthottaraṃ pratyabhāṣata 12,041.002a dhanyāḥ pāṇḍusutā loke yeṣāṃ brāhmaṇapuṃgavāḥ 12,041.002c tathyān vāpy atha vātathyān guṇān āhuḥ samāgatāḥ 12,041.003a anugrāhyā vayaṃ nūnaṃ bhavatām iti me matiḥ 12,041.003c yatraivaṃ guṇasaṃpannān asmān brūtha vimatsarāḥ 12,041.004a dhṛtarāṣṭro mahārājaḥ pitā no daivataṃ param 12,041.004c sāśane 'sya priye caiva stheyaṃ matpriyakāṅkṣibhiḥ 12,041.005a etadarthaṃ hi jīvāmi kṛtvā jñātivadhaṃ mahat 12,041.005c asya śuśrūṣaṇaṃ kāryaṃ mayā nityam atandriṇā 12,041.006a yadi cāham anugrāhyo bhavatāṃ suhṛdāṃ tataḥ 12,041.006c dhṛtarāṣṭre yathāpūrvaṃ vṛttiṃ vartitum arhatha 12,041.007a eṣa nātho hi jagato bhavatāṃ ca mayā saha 12,041.007c asyaiva pṛthivī kṛtsnā pāṇḍavāḥ sarva eva ca 12,041.007e etan manasi kartavyaṃ bhavadbhir vacanaṃ mama 12,041.008a anugamya ca rājānaṃ yatheṣṭaṃ gamyatām iti 12,041.008c paurajānapadān sarvān visṛjya kurunandanaḥ 12,041.008e yauvarājyena kauravyo bhīmasenam ayojayat 12,041.009a mantre ca niścaye caiva ṣāḍguṇyasya ca cintane 12,041.009c viduraṃ buddhisaṃpannaṃ prītimān vai samādiśat 12,041.010a kṛtākṛtaparijñāne tathāyavyayacintane 12,041.010c saṃjayaṃ yojayām āsa ṛddham ṛddhair guṇair yutam 12,041.011a balasya parimāṇe ca bhaktavetanayos tathā 12,041.011c nakulaṃ vyādiśad rājā karmiṇām anvavekṣaṇe 12,041.012a paracakroparodhe ca dṛptānāṃ cāvamardane 12,041.012c yudhiṣṭhiro mahārājaḥ phalgunaṃ vyādideśa ha 12,041.013a dvijānāṃ vedakāryeṣu kāryeṣv anyeṣu caiva hi 12,041.013c dhaumyaṃ purodhasāṃ śreṣṭhaṃ vyādideśa paraṃtapaḥ 12,041.014a sahadevaṃ samīpasthaṃ nityam eva samādiśat 12,041.014c tena gopyo hi nṛpatiḥ sarvāvastho viśāṃ pate 12,041.015a yān yān amanyad yogyāṃś ca yeṣu yeṣv iha karmasu 12,041.015c tāṃs tāṃs teṣv eva yuyuje prīyamāṇo mahīpatiḥ 12,041.016a viduraṃ saṃjayaṃ caiva yuyutsuṃ ca mahāmatim 12,041.016c abravīt paravīraghno dharmātmā dharmavatsalaḥ 12,041.017a utthāyotthāya yat kāryam asya rājñaḥ pitur mama 12,041.017c sarvaṃ bhavadbhiḥ kartavyam apramattair yathātatham 12,041.018a paurajānapadānāṃ ca yāni kāryāṇi nityaśaḥ 12,041.018c rājānaṃ samanujñāpya tāni kāryāṇi dharmataḥ 12,042.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,042.001a tato yudhiṣṭhiro rājā jñātīnāṃ ye hatā mṛdhe 12,042.001c śrāddhāni kārayām āsa teṣāṃ pṛthag udāradhīḥ 12,042.002a dhṛtarāṣṭro dadau rājā putrāṇām aurdhvadehikam 12,042.002c sarvakāmaguṇopetam annaṃ gāś ca dhanāni ca 12,042.002e ratnāni ca vicitrāṇi mahārhāṇi mahāyaśāḥ 12,042.003a yudhiṣṭhiras tu karṇasya droṇasya ca mahātmanaḥ 12,042.003c dhṛṣṭadyumnābhimanyubhyāṃ haiḍimbasya ca rakṣasaḥ 12,042.004a virāṭaprabhṛtīnāṃ ca suhṛdām upakāriṇām 12,042.004c drupadadraupadeyānāṃ draupadyā sahito dadau 12,042.005a brāhmaṇānāṃ sahasrāṇi pṛthag ekaikam uddiśan 12,042.005c dhanaiś ca vastrai ratnaiś ca gobhiś ca samatarpayat 12,042.006a ye cānye pṛthivīpālā yeṣāṃ nāsti suhṛjjanaḥ 12,042.006c uddiśyoddiśya teṣāṃ ca cakre rājaurdhvadaihikam 12,042.007a sabhāḥ prapāś ca vividhās taḍāgāni ca pāṇḍavaḥ 12,042.007c suhṛdāṃ kārayām āsa sarveṣām aurdhvadaihikam 12,042.008a sa teṣām anṛṇo bhūtvā gatvā lokeṣv avācyatām 12,042.008c kṛtakṛtyo 'bhavad rājā prajā dharmeṇa pālayan 12,042.009a dhṛtarāṣṭraṃ yathāpūrvaṃ gāndhārīṃ viduraṃ tathā 12,042.009c sarvāṃś ca kauravāmātyān bhṛtyāṃś ca samapūjayat 12,042.010a yāś ca tatra striyaḥ kāś cid dhatavīrā hatātmajāḥ 12,042.010c sarvās tāḥ kauravo rājā saṃpūjyāpālayad ghṛṇī 12,042.011a dīnāndhakṛpaṇānāṃ ca gṛhācchādanabhojanaiḥ 12,042.011c ānṛśaṃsyaparo rājā cakārānugrahaṃ prabhuḥ 12,042.012a sa vijitya mahīṃ kṛtsnām ānṛṇyaṃ prāpya vairiṣu 12,042.012c niḥsapatnaḥ sukhī rājā vijahāra yudhiṣṭhiraḥ 12,043.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,043.001a abhiṣikto mahāprājño rājyaṃ prāpya yudhiṣṭhiraḥ 12,043.001c dāśārhaṃ puṇḍarīkākṣam uvāca prāñjaliḥ śuciḥ 12,043.002a tava kṛṣṇa prasādena nayena ca balena ca 12,043.002c buddhyā ca yaduśārdūla tathā vikramaṇena ca 12,043.003a punaḥ prāptam idaṃ rājyaṃ pitṛpaitāmahaṃ mayā 12,043.003c namas te puṇḍarīkākṣa punaḥ punar ariṃdama 12,043.004a tvām ekam āhuḥ puruṣaṃ tvām āhuḥ sātvatāṃ patim 12,043.004c nāmabhis tvāṃ bahuvidhaiḥ stuvanti paramarṣayaḥ 12,043.005a viśvakarman namas te 'stu viśvātman viśvasaṃbhava 12,043.005c viṣṇo jiṣṇo hare kṛṣṇa vaikuṇṭha puruṣottama 12,043.006a adityāḥ saptarātraṃ tu purāṇe garbhatāṃ gataḥ 12,043.006c pṛśnigarbhas tvam evaikas triyugaṃ tvāṃ vadanty api 12,043.007a śuciśravā hṛṣīkeśo ghṛtārcir haṃsa ucyase 12,043.007c tricakṣuḥ śambhur ekas tvaṃ vibhur dāmodaro 'pi ca 12,043.008a varāho 'gnir bṛhadbhānur vṛṣaṇas tārkṣyalakṣaṇaḥ 12,043.008c anīkasāhaḥ puruṣaḥ śipiviṣṭa urukramaḥ 12,043.009a vāciṣṭha ugraḥ senānīḥ satyo vājasanir guhaḥ 12,043.009c acyutaś cyāvano 'rīṇāṃ saṃkṛtir vikṛtir vṛṣaḥ 12,043.010a kṛtavartmā tvam evādrir vṛṣagarbho vṛṣākapiḥ 12,043.010c sindhukṣid ūrmis trikakut tridhāmā trivṛd acyutaḥ 12,043.011a samrāḍ virāṭ svarāṭ caiva surarāḍ dharmado bhavaḥ 12,043.011c vibhur bhūr abhibhūḥ kṛṣṇaḥ kṛṣṇavartmā tvam eva ca 12,043.012a sviṣṭakṛd bhiṣagāvartaḥ kapilas tvaṃ ca vāmanaḥ 12,043.012c yajño dhruvaḥ pataṃgaś ca jayatsenas tvam ucyase 12,043.013a śikhaṇḍī nahuṣo babhrur divaspṛk tvaṃ punarvasuḥ 12,043.013c subabhrur ukṣo rukmas tvaṃ suṣeṇo dundubhis tathā 12,043.014a gabhastinemiḥ śrīpadmaṃ puṣkaraṃ puṣpadhāraṇaḥ 12,043.014c ṛbhur vibhuḥ sarvasūkṣmas tvaṃ sāvitraṃ ca paṭhyase 12,043.015a ambhonidhis tvaṃ brahmā tvaṃ pavitraṃ dhāma dhanva ca 12,043.015c hiraṇyagarbhaṃ tvām āhuḥ svadhā svāhā ca keśava 12,043.016a yonis tvam asya pralayaś ca kṛṣṇa; tvam evedaṃ sṛjasi viśvam agre 12,043.016c viśvaṃ cedaṃ tvadvaśe viśvayone; namo 'stu te śārṅgacakrāsipāṇe 12,043.017a evaṃ stuto dharmarājena kṛṣṇaḥ; sabhāmadhye prītimān puṣkarākṣaḥ 12,043.017c tam abhyanandad bhārataṃ puṣkalābhir; vāgbhir jyeṣṭhaṃ pāṇḍavaṃ yādavāgryaḥ 12,043.017d*0060_01 etan nāmaśataṃ viṣṇor dharmarājena kīrtitam 12,043.017d*0060_02 yaḥ paṭhec chṛṇuyād vāpi sarvapāpaiḥ pramucyate 12,044.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,044.001a tato visarjayām āsa sarvāḥ prakṛtayo nṛpaḥ 12,044.001c viviśuś cābhyanujñātā yathāsvāni gṛhāṇi ca 12,044.002a tato yudhiṣṭhiro rājā bhīmaṃ bhīmaparākramam 12,044.002c sāntvayann abravīd dhīmān arjunaṃ yamajau tathā 12,044.003a śatrubhir vividhaiḥ śastraiḥ kṛttadehā mahāraṇe 12,044.003c śrāntā bhavantaḥ subhṛśaṃ tāpitāḥ śokamanyubhiḥ 12,044.004a araṇye duḥkhavasatīr matkṛte puruṣottamāḥ 12,044.004c bhavadbhir anubhūtāś ca yathā kupuruṣais tathā 12,044.005a yathāsukhaṃ yathājoṣaṃ jayo 'yam anubhūyatām 12,044.005c viśrāntāṃl labdhavijñānāñ śvaḥ sametāsmi vaḥ punaḥ 12,044.006a tato duryodhanagṛhaṃ prāsādair upaśobhitam 12,044.006c bahuratnasamākīrṇaṃ dāsīdāsasamākulam 12,044.007a dhṛtarāṣṭrābhyanujñātaṃ bhrātrā dattaṃ vṛkodaraḥ 12,044.007c pratipede mahābāhur mandaraṃ maghavān iva 12,044.008a yathā duryodhanagṛhaṃ tathā duḥśāsanasya ca 12,044.008c prāsādamālāsaṃyuktaṃ hematoraṇabhūṣitam 12,044.009a dāsīdāsasusaṃpūrṇaṃ prabhūtadhanadhānyavat 12,044.009c pratipede mahābāhur arjuno rājaśāsanāt 12,044.009d*0061_01 duḥśāsanasya tu gṛhaṃ bheje sarvasamṛddhimat 12,044.010a durmarṣaṇasya bhavanaṃ duḥśāsanagṛhād varam 12,044.010c kuberabhavanaprakhyaṃ maṇihemavibhūṣitam 12,044.011a nakulāya varārhāya karśitāya mahāvane 12,044.011c dadau prīto mahārāja dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 12,044.012a durmukhasya ca veśmāgryaṃ śrīmat kanakabhūṣitam 12,044.012c pūrṇaṃ padmadalākṣīṇāṃ strīṇāṃ śayanasaṃkulam 12,044.013a pradadau sahadevāya satataṃ priyakāriṇe 12,044.013c mumude tac ca labdhvā sa kailāsaṃ dhanado yathā 12,044.014a yuyutsur viduraś caiva saṃjayaś ca mahādyutiḥ 12,044.014c sudharmā caiva dhaumyaś ca yathāsvaṃ jagmur ālayān 12,044.015a saha sātyakinā śaurir arjunasya niveśanam 12,044.015c viveśa puruṣavyāghro vyāghro giriguhām iva 12,044.016a tatra bhakṣānnapānais te samupetāḥ sukhoṣitāḥ 12,044.016c sukhaprabuddhā rājānam upatasthur yudhiṣṭhiram 12,045.001 janamejaya uvāca 12,045.001a prāpya rājyaṃ mahātejā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 12,045.001c yad anyad akarod vipra tan me vaktum ihārhasi 12,045.002a bhagavān vā hṛṣīkeśas trailokyasya paro guruḥ 12,045.002c ṛṣe yad akarod vīras tac ca vyākhyātum arhasi 12,045.003 vaiśaṃpāyana uvāca 12,045.003a śṛṇu rājendra tattvena kīrtyamānaṃ mayānagha 12,045.003c vāsudevaṃ puraskṛtya yad akurvata pāṇḍavāḥ 12,045.004a prāpya rājyaṃ mahātejā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 12,045.004c cāturvarṇyaṃ yathāyogaṃ sve sve dharme nyaveśayat 12,045.004d*0062_01 varṇān saṃsthāpayām āsa nayena vinayena ca 12,045.005a brāhmaṇānāṃ sahasraṃ ca snātakānāṃ mahātmanām 12,045.005c sahasraniṣkam ekaikaṃ vācayām āsa pāṇḍavaḥ 12,045.006a tathānujīvino bhṛtyān saṃśritān atithīn api 12,045.006c kāmaiḥ saṃtarpayām āsa kṛpaṇāṃs tarkakān api 12,045.007a purohitāya dhaumyāya prādād ayutaśaḥ sa gāḥ 12,045.007c dhanaṃ suvarṇaṃ rajataṃ vāsāṃsi vividhāni ca 12,045.008a kṛpāya ca mahārāja guruvṛttim avartata 12,045.008c vidurāya ca dharmātmā pūjāṃ cakre yatavrataḥ 12,045.009a bhakṣānnapānair vividhair vāsobhiḥ śayanāsanaiḥ 12,045.009c sarvān saṃtoṣayām āsa saṃśritān dadatāṃ varaḥ 12,045.010a labdhapraśamanaṃ kṛtvā sa rājā rājasattama 12,045.010c yuyutsor dhārtarāṣṭrasya pūjāṃ cakre mahāyaśāḥ 12,045.011a dhṛtarāṣṭrāya tad rājyaṃ gāndhāryai vidurāya ca 12,045.011c nivedya svasthavad rājann āste rājā yudhiṣṭhiraḥ 12,045.012a tathā sarvaṃ sa nagaraṃ prasādya janamejaya 12,045.012c vāsudevaṃ mahātmānam abhyagacchat kṛtāñjaliḥ 12,045.013a tato mahati paryaṅke maṇikāñcanabhūṣite 12,045.013c dadarśa kṛṣṇam āsīnaṃ nīlaṃ merāv ivāmbudam 12,045.014a jājvalyamānaṃ vapuṣā divyābharaṇabhūṣitam 12,045.014c pītakauśeyasaṃvītaṃ hemnīvopahitaṃ maṇim 12,045.015a kaustubhena uraḥsthena maṇinābhivirājitam 12,045.015c udyatevodayaṃ śailaṃ sūryeṇāptakirīṭinam 12,045.015e naupamyaṃ vidyate yasya triṣu lokeṣu kiṃ cana 12,045.016a so 'bhigamya mahātmānaṃ viṣṇuṃ puruṣavigraham 12,045.016c uvāca madhurābhāṣaḥ smitapūrvam idaṃ tadā 12,045.017a sukhena te niśā kaccid vyuṣṭā buddhimatāṃ vara 12,045.017c kaccij jñānāni sarvāṇi prasannāni tavācyuta 12,045.018a tava hy āśritya tāṃ devīṃ buddhiṃ buddhimatāṃ vara 12,045.018c vayaṃ rājyam anuprāptāḥ pṛthivī ca vaśe sthitā 12,045.019a bhavatprasādād bhagavaṃs trilokagativikrama 12,045.019c jayaḥ prāpto yaśaś cāgryaṃ na ca dharmāc cyutā vayam 12,045.020a taṃ tathā bhāṣamāṇaṃ tu dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram 12,045.020c novāca bhagavān kiṃ cid dhyānam evānvapadyata 12,046.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,046.001a kim idaṃ paramāścaryaṃ dhyāyasy amitavikrama 12,046.001c kaccil lokatrayasyāsya svasti lokaparāyaṇa 12,046.002a caturthaṃ dhyānamārgaṃ tvam ālambya puruṣottama 12,046.002c apakrānto yato deva tena me vismitaṃ manaḥ 12,046.003a nigṛhīto hi vāyus te pañcakarmā śarīragaḥ 12,046.003c indriyāṇi ca sarvāṇi manasi sthāpitāni te 12,046.004a indriyāṇi manaś caiva buddhau saṃveśitāni te 12,046.004c sarvaś caiva gaṇo deva kṣetrajñe te niveśitaḥ 12,046.005a neṅganti tava romāṇi sthirā buddhis tathā manaḥ 12,046.005c sthāṇukuḍyaśilābhūto nirīhaś cāsi mādhava 12,046.006a yathā dīpo nivātastho niriṅgo jvalate 'cyuta 12,046.006c tathāsi bhagavan deva niścalo dṛḍhaniścayaḥ 12,046.006d*0063_01 tathāpi bhagavan deva prapannāyābhiyācate 12,046.007a yadi śrotum ihārhāmi na rahasyaṃ ca te yadi 12,046.007c chindhi me saṃśayaṃ deva prapannāyābhiyācate 12,046.008a tvaṃ hi kartā vikartā ca tvaṃ kṣaraṃ cākṣaraṃ ca hi 12,046.008c anādinidhanaś cādyas tvam eva puruṣottama 12,046.009a tvatprapannāya bhaktāya śirasā praṇatāya ca 12,046.009c dhyānasyāsya yathātattvaṃ brūhi dharmabhṛtāṃ vara 12,046.010 vaiśaṃpāyana uvāca 12,046.010a tataḥ svagocare nyasya mano buddhīndriyāṇi ca 12,046.010c smitapūrvam uvācedaṃ bhagavān vāsavānujaḥ 12,046.011a śaratalpagato bhīṣmaḥ śāmyann iva hutāśanaḥ 12,046.011c māṃ dhyāti puruṣavyāghras tato me tadgataṃ manaḥ 12,046.012a yasya jyātalanirghoṣaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ 12,046.012c na sahed devarājo 'pi tam asmi manasā gataḥ 12,046.013a yenābhidrutya tarasā samastaṃ rājamaṇḍalam 12,046.013c ūḍhās tisraḥ purā kanyās tam asmi manasā gataḥ 12,046.014a trayoviṃśatirātraṃ yo yodhayām āsa bhārgavam 12,046.014c na ca rāmeṇa nistīrṇas tam asmi manasā gataḥ 12,046.015a yaṃ gaṅgā garbhavidhinā dhārayām āsa pārthivam 12,046.015c vasiṣṭhaśiṣyaṃ taṃ tāta manasāsmi gato nṛpa 12,046.016a divyāstrāṇi mahātejā yo dhārayati buddhimān 12,046.016c sāṅgāṃś ca caturo vedāṃs tam asmi manasā gataḥ 12,046.017a rāmasya dayitaṃ śiṣyaṃ jāmadagnyasya pāṇḍava 12,046.017c ādhāraṃ sarvavidyānāṃ tam asmi manasā gataḥ 12,046.018a ekīkṛtyendriyagrāmaṃ manaḥ saṃyamya medhayā 12,046.018c śaraṇaṃ mām upāgacchat tato me tadgataṃ manaḥ 12,046.019a sa hi bhūtaṃ ca bhavyaṃ ca bhavac ca puruṣarṣabha 12,046.019c vetti dharmabhṛtāṃ śreṣṭhas tato me tadgataṃ manaḥ 12,046.020a tasmin hi puruṣavyāghre karmabhiḥ svair divaṃ gate 12,046.020c bhaviṣyati mahī pārtha naṣṭacandreva śarvarī 12,046.021a tad yudhiṣṭhira gāṅgeyaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramam 12,046.021c abhigamyopasaṃgṛhya pṛccha yat te manogatam 12,046.022a cāturvedyaṃ cāturhotraṃ cāturāśramyam eva ca 12,046.022c cāturvarṇyasya dharmaṃ ca pṛcchainaṃ pṛthivīpate 12,046.023a tasminn astamite bhīṣme kauravāṇāṃ dhuraṃdhare 12,046.023c jñānāny alpībhaviṣyanti tasmāt tvāṃ codayāmy aham 12,046.024a tac chrutvā vāsudevasya tathyaṃ vacanam uttamam 12,046.024c sāśrukaṇṭhaḥ sa dharmajño janārdanam uvāca ha 12,046.025a yad bhavān āha bhīṣmasya prabhāvaṃ prati mādhava 12,046.025c tathā tan nātra saṃdeho vidyate mama mānada 12,046.026a mahābhāgyaṃ hi bhīṣmasya prabhāvaś ca mahātmanaḥ 12,046.026c śrutaṃ mayā kathayatāṃ brāhmaṇānāṃ mahātmanām 12,046.027a bhavāṃś ca kartā lokānāṃ yad bravīty arisūdana 12,046.027c tathā tad anabhidhyeyaṃ vākyaṃ yādavanandana 12,046.028a yatas tv anugrahakṛtā buddhis te mayi mādhava 12,046.028c tvām agrataḥ puraskṛtya bhīṣmaṃ paśyāmahe vayam 12,046.029a āvṛtte bhagavaty arke sa hi lokān gamiṣyati 12,046.029c tvaddarśanaṃ mahābāho tasmād arhati kauravaḥ 12,046.030a tava hy ādyasya devasya kṣarasyaivākṣarasya ca 12,046.030c darśanaṃ tasya lābhaḥ syāt tvaṃ hi brahmamayo nidhiḥ 12,046.031a śrutvaitad dharmarājasya vacanaṃ madhusūdanaḥ 12,046.031c pārśvasthaṃ sātyakiṃ prāha ratho me yujyatām iti 12,046.032a sātyakis tūpaniṣkramya keśavasya samīpataḥ 12,046.032c dārukaṃ prāha kṛṣṇasya yujyatāṃ ratha ity uta 12,046.033a sa sātyaker āśu vaco niśamya; rathottamaṃ kāñcanabhūṣitāṅgam 12,046.033c masāragalvarkamayair vibhaṅgair; vibhūṣitaṃ hemapinaddhacakram 12,046.034a divākarāṃśuprabham āśugāminaṃ; vicitranānāmaṇiratnabhūṣitam 12,046.034c navoditaṃ sūryam iva pratāpinaṃ; vicitratārkṣyadhvajinaṃ patākinam 12,046.035a sugrīvasainyapramukhair varāśvair; manojavaiḥ kāñcanabhūṣitāṅgaiḥ 12,046.035c suyuktam āvedayad acyutāya; kṛtāñjalir dāruko rājasiṃha 12,047.001 janamejaya uvāca 12,047.001a śaratalpe śayānas tu bharatānāṃ pitāmahaḥ 12,047.001c katham utsṛṣṭavān dehaṃ kaṃ ca yogam adhārayat 12,047.002 vaiśaṃpāyana uvāca 12,047.002a śṛṇuṣvāvahito rājañ śucir bhūtvā samāhitaḥ 12,047.002c bhīṣmasya kuruśārdūla dehotsargaṃ mahātmanaḥ 12,047.002d*0064_01 śuklapakṣasya cāṣṭamyāṃ māghamāsasya pārthiva 12,047.002d*0064_02 prājāpatye ca nakṣatre madhyaṃ prāpte divākare 12,047.003a nivṛttamātre tv ayana uttare vai divākare 12,047.003c samāveśayad ātmānam ātmany eva samāhitaḥ 12,047.004a vikīrṇāṃśur ivādityo bhīṣmaḥ śaraśataiś citaḥ 12,047.004c śiśye paramayā lakṣmyā vṛto brāhmaṇasattamaiḥ 12,047.005a vyāsena vedaśravasā nāradena surarṣiṇā 12,047.005c devasthānena vātsyena tathāśmakasumantunā 12,047.005d*0065_01 tathā jaimininā caiva pailena ca mahātmanā 12,047.005d*0065_02 śāṇḍilyadevalābhyāṃ ca maitreyeṇa ca dhīmatā 12,047.005d*0066_01 asitena vasiṣṭhena kauśikena mahātmanā 12,047.005d*0066_02 hārītalomaśābhyāṃ ca tathātreyeṇa dhīmatā 12,047.005d*0066_03 bṛhaspatiś ca śukraś ca cyavanaś ca mahāmuniḥ 12,047.005d*0066_04 sanatkumāraḥ kapilo vālmīkis tumburuḥ kuruḥ 12,047.005d*0066_05 maudgalyo bhārgavo rāmas tṛṇabindur mahāmuniḥ 12,047.005d*0066_06 pippalādaś ca vāyuś ca saṃvartaḥ pulahaḥ kacaḥ 12,047.005d*0066_07 kāśyapaś ca pulastyaś ca kratur dakṣaḥ parāśaraḥ 12,047.005d*0066_08 marīcir aṅgirāḥ kāśyo gautamo gālavo muniḥ 12,047.005d*0066_09 dhaumyo vibhāṇḍo māṇḍavyo dhaumraḥ kṛṣṇānubhautikaḥ 12,047.005d*0066_10 ulūkaḥ paramo vipro mārkaṇḍeyo mahāmuniḥ 12,047.005d*0066_11 bhāskariḥ pūraṇaḥ kṛṣṇaḥ sūtaḥ paramadhārmikaḥ 12,047.005d*0067_01 taṃ bāhyamuninā caiva gālavena mahātmanā 12,047.005d*0067_02 śrīmatā yājñavalkyena śaṅkhena pulahena ca 12,047.006a etaiś cānyair munigaṇair mahābhāgair mahātmabhiḥ 12,047.006c śraddhādamapuraskārair vṛtaś candra iva grahaiḥ 12,047.006d*0068_01 tathānyair munibhiś caiva pulastyena mahātmanā 12,047.007a bhīṣmas tu puruṣavyāghraḥ karmaṇā manasā girā 12,047.007c śaratalpagataḥ kṛṣṇaṃ pradadhyau prāñjaliḥ sthitaḥ 12,047.008a svareṇa puṣṭanādena tuṣṭāva madhusūdanam 12,047.008c yogeśvaraṃ padmanābhaṃ viṣṇuṃ jiṣṇuṃ jagatpatim 12,047.008d*0069_01 anādinidhanaṃ jiṣṇum ātmayoniṃ sanātanam 12,047.009a kṛtāñjaliḥ śucir bhūtvā vāgvidāṃ pravaraḥ prabhum 12,047.009c bhīṣmaḥ paramadharmātmā vāsudevam athāstuvat 12,047.010a ārirādhayiṣuḥ kṛṣṇaṃ vācaṃ jigamiṣāmi yām 12,047.010c tayā vyāsasamāsinyā prīyatāṃ puruṣottamaḥ 12,047.011a śuciḥ śuciṣadaṃ haṃsaṃ tatparaḥ parameṣṭhinam 12,047.011c yuktvā sarvātmanātmānaṃ taṃ prapadye prajāpatim 12,047.011d*0070_01 anādyantaṃ paraṃ brahma na devā narṣayo viduḥ 12,047.011d*0070_02 eko 'yaṃ veda bhagavān dhātā nārāyaṇo hariḥ 12,047.011d*0070_03 nārāyaṇād ṛṣigaṇās tathā siddhamahoragāḥ 12,047.011d*0070_04 devā devarṣayaś caiva yaṃ viduḥ param avyayam 12,047.011d*0070_05 devadānavagandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ 12,047.011d*0070_06 yaṃ na jānanti ko hy eṣa kuto vā bhagavān iti 12,047.012a yasmin viśvāni bhūtāni tiṣṭhanti ca viśanti ca 12,047.012c guṇabhūtāni bhūteśe sūtre maṇigaṇā iva 12,047.013a yasmin nitye tate tantau dṛḍhe srag iva tiṣṭhati 12,047.013c sadasadgrathitaṃ viśvaṃ viśvāṅge viśvakarmaṇi 12,047.014a hariṃ sahasraśirasaṃ sahasracaraṇekṣaṇam 12,047.014b*0071_01 sahasrabāhumukuṭaṃ sahasravadanojjvalam 12,047.014c prāhur nārāyaṇaṃ devaṃ yaṃ viśvasya parāyaṇam 12,047.015a aṇīyasām aṇīyāṃsaṃ sthaviṣṭhaṃ ca sthavīyasām 12,047.015c garīyasāṃ gariṣṭhaṃ ca śreṣṭhaṃ ca śreyasām api 12,047.016a yaṃ vākeṣv anuvākeṣu niṣatsūpaniṣatsu ca 12,047.016c gṛṇanti satyakarmāṇaṃ satyaṃ satyeṣu sāmasu 12,047.017a caturbhiś caturātmānaṃ sattvasthaṃ sātvatāṃ patim 12,047.017c yaṃ divyair devam arcanti guhyaiḥ paramanāmabhiḥ 12,047.017d*0072_01 yasmin nityaṃ tapas taptaṃ yad aṅgeṣv anutiṣṭhati 12,047.017d*0072_02 sarvātmā sarvavit sarvaḥ sarvajñaḥ sarvabhāvanaḥ 12,047.018a yaṃ devaṃ devakī devī vasudevād ajījanat 12,047.018c bhaumasya brahmaṇo guptyai dīptam agnim ivāraṇiḥ 12,047.019a yam ananyo vyapetāśīr ātmānaṃ vītakalmaṣam 12,047.019c iṣṭvānantyāya govindaṃ paśyaty ātmany avasthitam 12,047.020a purāṇe puruṣaḥ prokto brahmā prokto yugādiṣu 12,047.020c kṣaye saṃkarṣaṇaḥ proktas tam upāsyam upāsmahe 12,047.020d*0073_01 yam ekaṃ bahudhātmānaṃ prādurbhūtam adhokṣajam 12,047.020d*0073_02 nānyabhaktāḥ kriyāvanto yajante sarvakāmadam 12,047.020d*0073_03 yam āhur jagataḥ kośaṃ yasmin saṃnihitāḥ prajāḥ 12,047.020d*0073_04 yasmiṃl lokāḥ sphurantīme jale śakunayo yathā 12,047.020d*0073_05 ṛtam ekākṣaraṃ brahma yat tat sadasataḥ param 12,047.020d*0073_06 anādimadhyaparyantaṃ na devā narṣayo viduḥ 12,047.020d*0073_07 yaṃ surāsuragandharvāḥ sasiddharṣimahoragāḥ 12,047.020d*0073_08 prayatā nityam arcanti paramaṃ duḥkhabheṣajam 12,047.020d*0073_09 anādinidhanaṃ devam ātmayoniṃ sanātanam 12,047.020d*0073_10 apratarkyam avijñeyaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum 12,047.021a ativāyvindrakarmāṇam atisūryāgnitejasam 12,047.021c atibuddhīndriyātmānaṃ taṃ prapadye prajāpatim 12,047.022a yaṃ vai viśvasya kartāraṃ jagatas tasthuṣāṃ patim 12,047.022c vadanti jagato 'dhyakṣam akṣaraṃ paramaṃ padam 12,047.023a hiraṇyavarṇaṃ yaṃ garbham aditir daityanāśanam 12,047.023c ekaṃ dvādaśadhā jajñe tasmai sūryātmane namaḥ 12,047.024a śukle devān pitṝn kṛṣṇe tarpayaty amṛtena yaḥ 12,047.024c yaś ca rājā dvijātīnāṃ tasmai somātmane namaḥ 12,047.024d*0074_01 hutāśanamukhair devair dhyāyate sakalaṃ jagat 12,047.024d*0074_02 haviḥ prathamabhoktā ca tasmai hotrātmane namaḥ 12,047.025a mahatas tamasaḥ pāre puruṣaṃ jvalanadyutim 12,047.025c yaṃ jñātvā mṛtyum atyeti tasmai jñeyātmane namaḥ 12,047.026a yaṃ bṛhantaṃ bṛhaty ukthe yam agnau yaṃ mahādhvare 12,047.026c yaṃ viprasaṃghā gāyanti tasmai vedātmane namaḥ 12,047.027a ṛgyajuḥsāmadhāmānaṃ daśārdhahavirākṛtim 12,047.027c yaṃ saptatantuṃ tanvanti tasmai yajñātmane namaḥ 12,047.027d*0075_01 caturbhiś ca caturbhiś ca dvābhyāṃ pañcabhir eva ca 12,047.027d*0075_02 hūyate ca punar dvābhyāṃ tasmai homātmane namaḥ 12,047.028a yaḥ suparṇo yajur nāma chandogātras trivṛcchirāḥ 12,047.028c rathaṃtarabṛhatyakṣas tasmai stotrātmane namaḥ 12,047.029a yaḥ sahasrasave satre jajñe viśvasṛjām ṛṣiḥ 12,047.029c hiraṇyavarṇaḥ śakunis tasmai haṃsātmane namaḥ 12,047.030a padāṅgaṃ saṃdhiparvāṇaṃ svaravyañjanalakṣaṇam 12,047.030c yam āhur akṣaraṃ nityaṃ tasmai vāgātmane namaḥ 12,047.030d*0076_01 yajñāṅgo yo varāho vai bhūtvā gām ujjahāra ha 12,047.030d*0076_02 lokatrayahitārthāya tasmai vīryātmane namaḥ 12,047.030d*0076_03 yaḥ śete yogam āsthāya paryaṅke nāgabhūṣite 12,047.030d*0076_04 phaṇāsahasraracite tasmai nidrātmane namaḥ 12,047.030d*0077_01 viśve ca marutaś caiva rudrādityāśvināv api 12,047.030d*0077_02 vasavaḥ siddhasādhyāś ca tasmai devātmane namaḥ 12,047.030d@006_0001 avyaktaṃ buddhyahaṃkāro mano buddhīndriyāṇi ca 12,047.030d@006_0002 tanmātrāṇi viśeṣāś ca tasmai tattvātmane namaḥ 12,047.030d@006_0003 bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca bhūtādiprabhavāpyayaḥ 12,047.030d@006_0004 yo 'grajaḥ sarvabhūtānāṃ tasmai bhūtātmane namaḥ 12,047.030d@006_0005 yasya yajñe varāhasya viṣṇor amitatejasaḥ 12,047.030d@006_0006 praṇāmaṃ ye prakurvanti teṣām api namo namaḥ 12,047.030d@006_0007 yaṃ hi sūkṣmaṃ vicinvanti paraṃ sūkṣmavido janāḥ 12,047.030d@006_0008 sūkṣmāsūkṣmaṃ ca yad brahma tasmai sūkṣmātmane namaḥ 12,047.030d@006_0009 matsyo bhūtvā viriñcāya yena vedāḥ samāhṛtāḥ 12,047.030d@006_0010 rasātalagatāḥ śīghraṃ tasmai matsyātmane namaḥ 12,047.030d@006_0011 mandarādrir dhṛto yena prāpte hy amṛtamanthane 12,047.030d@006_0012 atikarkaśadehāya tasmai kūrmātmane namaḥ 12,047.030d@006_0013 vārāhaṃ rūpam āsthāya mahīṃ savanaparvatām 12,047.030d@006_0014 uddharaty ekadaṃṣṭreṇa tasmai kroḍātmane namaḥ 12,047.030d@006_0015 nārasiṃhavapuḥ kṛtvā sarvalokabhayaṃkaram 12,047.030d@006_0016 hiraṇyakaśipuṃ jaghne tasmai siṃhātmane namaḥ 12,047.030d@006_0017 piṅgekṣaṇasaṭaṃ yasya rūpaṃ daṃṣṭranakhair yutam 12,047.030d@006_0018 dānavendrāntakaraṇaṃ tasmai dṛptātmane namaḥ 12,047.030d@006_0019 vāmanaṃ rūpam āsthāya baliṃ saṃyamya māyayā 12,047.030d@006_0020 trailokyaṃ krāntavān yas tu tasmai krāntātmane namaḥ 12,047.030d@006_0021 jamadagnisuto bhūtvā rāmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 12,047.030d@006_0022 mahīṃ niḥkṣatriyāṃ cakre tasmai rāmātmane namaḥ 12,047.030d@006_0023 triḥsaptakṛtvo yaś caiko dharmavyutkrāntigauravāt 12,047.030d@006_0024 jaghāna kṣatriyān saṃghe tasmai krodhātmane namaḥ 12,047.030d@006_0025 rāmo dāśarathir bhūtvā pulastyakulanandanam 12,047.030d@006_0026 jaghāna rāvaṇaṃ saṃkhye tasmai kṣatrātmane namaḥ 12,047.030d@006_0027 yo halī musalī śrīmān nīlāmbaradharaḥ sthitaḥ 12,047.030d@006_0028 rāmāya rauhiṇeyāya tasmai bhogātmane namaḥ 12,047.030d@006_0029 śaṅkhine cakriṇe nityaṃ śārṅgiṇe pītavāsase 12,047.030d@006_0030 vanamālādharāyaiva tasmai kṛṣṇātmane namaḥ 12,047.030d@006_0031 vasudevasutaḥ śrīmān krīḍito nandagokule 12,047.030d@006_0032 kaṃsasya nidhanārthāya tasmai krīḍātmane namaḥ 12,047.030d@006_0033 vasudevatvam āgamya yador vaṃśasamudbhavaḥ 12,047.030d@006_0034 bhūbhāraharaṇaṃ cakre tasmai kṛṣṇātmane namaḥ 12,047.030d@006_0035 sārathyam arjunasyājau kurvan gītāmṛtaṃ dadau 12,047.030d@006_0036 lokatrayopakārāya tasmai brahmātmane namaḥ 12,047.030d@006_0037 dānavāṃs tu vaśe kṛtvā punar buddhatvam āgataḥ 12,047.030d@006_0038 sargasya rakṣaṇārthāya tasmai śuddhātmane namaḥ 12,047.030d@006_0039 haniṣyati kalau prāpte mlecchāṃs turagavāhanaḥ 12,047.030d@006_0040 dharmasaṃsthāpako yas tu tasmai kalkyātmane namaḥ 12,047.030d@006_0041 kṣatriyāṇāṃ sahasrāṇi prayutāny arbudāni ca 12,047.030d@006_0042 yo 'vadhīd bhārate yuddhe tasmai krīḍātmane namaḥ 12,047.030d@006_0043 tārānvaye kālanemiṃ hatvā dānavapuṃgavam 12,047.030d@006_0044 dadau rājyaṃ mahendrāya tasmai mukhyātmane namaḥ 12,047.030d@006_0045 yaḥ sarvaprāṇināṃ dehe sākṣībhūto vyavasthitaḥ 12,047.030d@006_0046 akṣarakṣaramāṇānāṃ tasmai sākṣyātmane namaḥ 12,047.030d@006_0047 namo 'stu te mahādeva namas te bhaktavatsala 12,047.030d@006_0048 subrahmaṇya namas te 'stu prasīda parameśvara 12,047.030d@006_0049 avyaktavyaktarūpeṇa vyāptaṃ sarvaṃ tvayā vibho 12,047.030d@006_0050 nārāyaṇaṃ sahasrākṣaṃ sarvalokamaheśvaram 12,047.030d@006_0051 hiraṇyanābhaṃ yajñāṅgam amṛtaṃ viśvatomukham 12,047.030d@006_0052 sarvadā sarvakāryeṣu nāsti teṣām amaṅgalam 12,047.030d@006_0053 yeṣāṃ hṛdistho deveśo maṅgalāyatanaṃ hariḥ 12,047.030d@006_0054 maṅgalaṃ bhagavān viṣṇur maṅgalaṃ madhusūdanaḥ 12,047.030d@006_0055 maṅgalaṃ puṇḍarīkākṣo maṅgalaṃ garuḍadhvajaḥ 12,047.031a yaś cinoti satāṃ setum ṛtenāmṛtayoninā 12,047.031c dharmārthavyavahārāṅgais tasmai satyātmane namaḥ 12,047.032a yaṃ pṛthagdharmacaraṇāḥ pṛthagdharmaphalaiṣiṇaḥ 12,047.032c pṛthagdharmaiḥ samarcanti tasmai dharmātmane namaḥ 12,047.032d*0078_01 yataḥ sarve prasūyante hy anaṅgātmāṅgadehinaḥ 12,047.032d*0078_02 unmādaḥ sarvabhūtānāṃ tasmai kāmātmane namaḥ 12,047.033a yaṃ taṃ vyaktastham avyaktaṃ vicinvanti maharṣayaḥ 12,047.033c kṣetre kṣetrajñam āsīnaṃ tasmai kṣetrātmane namaḥ 12,047.034a yaṃ dṛgātmānam ātmasthaṃ vṛtaṃ ṣoḍaśabhir guṇaiḥ 12,047.034c prāhuḥ saptadaśaṃ sāṃkhyās tasmai sāṃkhyātmane namaḥ 12,047.035a yaṃ vinidrā jitaśvāsāḥ sattvasthāḥ saṃyatendriyāḥ 12,047.035c jyotiḥ paśyanti yuñjānās tasmai yogātmane namaḥ 12,047.036a apuṇyapuṇyoparame yaṃ punarbhavanirbhayāḥ 12,047.036c śāntāḥ saṃnyāsino yānti tasmai mokṣātmane namaḥ 12,047.037a yo 'sau yugasahasrānte pradīptārcir vibhāvasuḥ 12,047.037c saṃbhakṣayati bhūtāni tasmai ghorātmane namaḥ 12,047.038a saṃbhakṣya sarvabhūtāni kṛtvā caikārṇavaṃ jagat 12,047.038c bālaḥ svapiti yaś caikas tasmai māyātmane namaḥ 12,047.039a sahasraśirase tasmai puruṣāyāmitātmane 12,047.039c catuḥsamudraparyāyayoganidrātmane namaḥ 12,047.040a ajasya nābhāv adhyekaṃ yasmin viśvaṃ pratiṣṭhitam 12,047.040c puṣkaraṃ puṣkarākṣasya tasmai padmātmane namaḥ 12,047.041a yasya keśeṣu jīmūtā nadyaḥ sarvāṅgasaṃdhiṣu 12,047.041c kukṣau samudrāś catvāras tasmai toyātmane namaḥ 12,047.041d*0079_01 yasmāt sarvāḥ prasūyante sargapralayavikriyāḥ 12,047.041d*0079_02 yasmiṃś caiva pralīyante tasmai hetvātmane namaḥ 12,047.041d*0079_03 yo niṣaṇṇo bhaved rātrau divā bhavati viṣṭhitaḥ 12,047.041d*0079_04 iṣṭāniṣṭasya ca draṣṭā tasmai draṣṭātmane namaḥ 12,047.041d*0079_05 akuṇṭhaṃ sarvakāryeṣu dharmakāryārtham udyatam 12,047.041d*0079_06 vaikuṇṭhasya hi tad rūpaṃ tasmai kāryātmane namaḥ 12,047.041d*0079_07 triḥsaptakṛtvo yaḥ kṣatraṃ dharmavyutkrāntagauravam 12,047.041d*0079_08 kruddho nijaghne samare tasmai krauryātmane namaḥ 12,047.041d*0079_09 vibhajya paṃcadhātmānaṃ vāyur bhūtvā śarīragaḥ 12,047.041d*0079_10 yaś ceṣṭayati bhūtāni tasmai vāyvātmane namaḥ 12,047.042a yugeṣv āvartate yo 'ṃśair dinartvanayahāyanaiḥ 12,047.042c sargapralayayoḥ kartā tasmai kālātmane namaḥ 12,047.043a brahma vaktraṃ bhujau kṣatraṃ kṛtsnam ūrūdaraṃ viśaḥ 12,047.043c pādau yasyāśritāḥ śūdrās tasmai varṇātmane namaḥ 12,047.044a yasyāgnir āsyaṃ dyaur mūrdhā khaṃ nābhiś caraṇau kṣitiḥ 12,047.044c sūryaś cakṣur diśaḥ śrotre tasmai lokātmane namaḥ 12,047.045a viṣaye vartamānānāṃ yaṃ taṃ vaiśeṣikair guṇaiḥ 12,047.045c prāhur viṣayagoptāraṃ tasmai goptrātmane namaḥ 12,047.046a annapānendhanamayo rasaprāṇavivardhanaḥ 12,047.046c yo dhārayati bhūtāni tasmai prāṇātmane namaḥ 12,047.046d*0080_01 prāṇānāṃ dhāraṇārthāya yo 'nnaṃ bhuṅkte caturvidham 12,047.046d*0080_02 antarbhūtaḥ pacaty agnis tasmai pākātmane namaḥ 12,047.046d*0080_03 piṅgekṣaṇasaṭaṃ yasya rūpaṃ daṃṣṭrānakhāyudham 12,047.046d*0080_04 dānavendrāntakaraṇaṃ tasmai dṛptātmane namaḥ 12,047.046d*0080_05 rasātalagataḥ śrīmān ananto bhagavān vibhuḥ 12,047.046d*0080_06 jagad dhārayate kṛtsnaṃ tasmai vīryātmane namaḥ 12,047.046d*0081_01 viṣaye vartamānānāṃ śrotrādīnāṃ ca yaḥ prabhuḥ 12,047.046d*0081_02 vedate sarvaviṣayāṃs tasmai citrātmane namaḥ 12,047.046d*0082_01 yaṃ na devā na gandharvā na daityā na ca dānavāḥ 12,047.046d*0082_02 tattvato hi vijānanti tasmai sūkṣmātmane namaḥ 12,047.046d*0083_01 jvalanārkendutārāṇāṃ jyotiṣāṃ divyamūrtinām 12,047.046d*0083_02 yas tejayati tejāṃsi tasmai tejātmane namaḥ 12,047.047a paraḥ kālāt paro yajñāt paraḥ sadasatoś ca yaḥ 12,047.047c anādir ādir viśvasya tasmai viśvātmane namaḥ 12,047.047d*0084_01 vaidyuto jāṭharaś caiva pāvakaḥ śucir eva ca 12,047.047d*0084_02 dahanaḥ sarvabhakṣāṇāṃ tasmai vahnyātmane namaḥ 12,047.047d@007_0001 sutale talamadhyastho hatvā tu madhukaiṭabhau 12,047.047d@007_0002 uddhṛtā yena vai vedās tasmai matsyātmane namaḥ 12,047.047d@007_0003 sasāgaranagāṃ bibhratsaptadvīpāṃ vasuṃdharām 12,047.047d@007_0004 yo dhārayati pṛṣṭhena tasmai kūrmātmane namaḥ 12,047.047d@007_0005 ekārṇave mahīṃ magnāṃ vārāhaṃ rūpam āsthitaḥ 12,047.047d@007_0006 uddadhāra mahīṃ yo 'sau tasmai kroḍātmane namaḥ 12,047.047d@007_0007 nārasiṃhaṃ tataḥ kṛtvā yas trailokyabhayaṃkaram 12,047.047d@007_0008 hiraṇyakaśipuṃ jaghne tasmai siṃhātmane namaḥ 12,047.047d@007_0009 vāmanaṃ rūpam āsthāya baliṃ saṃyamya māyayā 12,047.047d@007_0010 ime krāntās trayo lokās tasmai krāntātmane namaḥ 12,047.047d@007_0011 jamadagnisuto bhūtvā rāmaḥ paraśudhṛk prabhuḥ 12,047.047d@007_0012 sahasrārjunahantā yas tasmā ugrātmane namaḥ 12,047.047d@007_0013 rāmo dāśarathir bhūtvā paulastyakulanandanam 12,047.047d@007_0014 jaghāna rāvaṇaṃ saṃkhye tasmai kṣatrātmane namaḥ 12,047.047d@007_0015 vasudevasutaḥ śrīmān vāsudevo jagatpatiḥ 12,047.047d@007_0016 jahāra vasudhābhāraṃ tasmai kṛṣṇātmane namaḥ 12,047.047d@007_0017 buddharūpaṃ samāsthāya sarvadharmaparāyaṇaḥ 12,047.047d@007_0018 mohayan sarvabhūtāni tasmai mohātmane namaḥ 12,047.047d@007_0019 haniṣyati kaler ante mlecchāṃs turagavāhanaḥ 12,047.047d@007_0020 dharmasaṃsthāpanārthāya tasmai kālātmane namaḥ 12,047.047d@007_0021 anādir ādir viśvasya tasmai viśvātmane namaḥ 12,047.048a yo mohayati bhūtāni sneharāgānubandhanaiḥ 12,047.048c sargasya rakṣaṇārthāya tasmai mohātmane namaḥ 12,047.048d*0085_01 caitanyaṃ sarvato nityaṃ sarvaprāṇihṛdi sthitam 12,047.048d*0085_02 sarvātītataraṃ sūkṣmaṃ tasmai sūkṣmātmane namaḥ 12,047.049a ātmajñānam idaṃ jñānaṃ jñātvā pañcasv avasthitam 12,047.049c yaṃ jñānino 'dhigacchanti tasmai jñānātmane namaḥ 12,047.049d*0086_01 sāṃkhyair yogair viniścitya sādhyaiś ca paramarṣibhiḥ 12,047.049d*0086_02 yasya na jñāyate tattvaṃ tasmai guhyātmane namaḥ 12,047.050a aprameyaśarīrāya sarvato 'nantacakṣuṣe 12,047.050c apāraparimeyāya tasmai cintyātmane namaḥ 12,047.051a jaṭine daṇḍine nityaṃ lambodaraśarīriṇe 12,047.051c kamaṇḍaluniṣaṅgāya tasmai brahmātmane namaḥ 12,047.051d*0087_01 yo jāto vasudevena devakyāṃ yadunandanaḥ 12,047.051d*0087_02 śaṅkhacakragadāpāṇir vāsudevātmane namaḥ 12,047.052a śūline tridaśeśāya tryambakāya mahātmane 12,047.052c bhasmadigdhordhvaliṅgāya tasmai rudrātmane namaḥ 12,047.052d*0088_01 śiraḥkapālamālāya vyāghracarmanivāsine 12,047.052d*0088_02 bhasmadigdhaśarīrāya tasmai rudrātmane namaḥ 12,047.052d*0089_01 candrārdhakṛtaśīrṣāya vyālayajñopavītine 12,047.052d*0089_02 pinākaśūlahastāya tasmā ugrātmane namaḥ 12,047.053a pañcabhūtātmabhūtāya bhūtādinidhanātmane 12,047.053c akrodhadrohamohāya tasmai śāntātmane namaḥ 12,047.054a yasmin sarvaṃ yataḥ sarvaṃ yaḥ sarvaṃ sarvataś ca yaḥ 12,047.054c yaś ca sarvamayo nityaṃ tasmai sarvātmane namaḥ 12,047.055a viśvakarman namas te 'stu viśvātman viśvasaṃbhava 12,047.055c apavargo 'si bhūtānāṃ pañcānāṃ parataḥ sthitaḥ 12,047.056a namas te triṣu lokeṣu namas te paratastriṣu 12,047.056c namas te dikṣu sarvāsu tvaṃ hi sarvaparāyaṇam 12,047.057a namas te bhagavan viṣṇo lokānāṃ prabhavāpyaya 12,047.057c tvaṃ hi kartā hṛṣīkeśa saṃhartā cāparājitaḥ 12,047.058a tena paśyāmi te divyān bhāvān hi triṣu vartmasu 12,047.058c tac ca paśyāmi tattvena yat te rūpaṃ sanātanam 12,047.059a divaṃ te śirasā vyāptaṃ padbhyāṃ devī vasuṃdharā 12,047.059c vikrameṇa trayo lokāḥ puruṣo 'si sanātanaḥ 12,047.059d*0090_01 diśo bhujā raviś cakṣur vīryaṃ śukraprajāpatī 12,047.059d*0090_02 sapta mārgā niruddhās te vāyor amitatejasaḥ 12,047.059d*0091_01 avyaktaṃ vyaktarūpeṇa vyāptaṃ sarvaṃ tvayā vibho 12,047.059d*0091_02 vyaktāvyaktasvarūpeṇa vyāptaṃ sarvaṃ tvayā vibho 12,047.059d*0091_03 avyaktaṃ brahmaṇo rūpaṃ vyaktam etac carācaram 12,047.060a atasīpuṣpasaṃkāśaṃ pītavāsasam acyutam 12,047.060b*0092_01 vapuṃṣy anumimītas te meghasyeva savidyutaḥ 12,047.060b*0093_01 namo narakasaṃtrāsarakṣāmaṇḍalakāriṇe 12,047.060b*0093_02 saṃsāranimnagāvartatarakāṣṭhāya viṣṇave 12,047.060b*0093_03 namo brahmaṇyadevāya gobrāhmaṇahitāya ca 12,047.060b*0093_04 jagaddhitāya kṛṣṇāya govindāya namo namaḥ 12,047.060b*0093_05 prāṇakāntārapātheyaṃ saṃsāracchedabheṣajam 12,047.060b*0093_06 duḥkhaśokaparitrāṇaṃ harir ity akṣaradvayam 12,047.060b*0094_01 eko 'pi kṛṣṇasya kṛtaḥ praṇāmo 12,047.060b*0094_02 daśāśvamedhāvabhṛthena tulyaḥ 12,047.060b*0094_03 daśāśvamedhī punar eti janma 12,047.060b*0094_04 kṛṣṇapraṇāmī na punarbhavāya 12,047.060b*0094_05 kṛṣṇavratāḥ kṛṣṇam anusmaranto 12,047.060b*0094_06 rātrau ca kṛṣṇaṃ punar utthitā ye 12,047.060b*0094_07 te kṛṣṇadehāḥ praviśanti kṛṣṇam 12,047.060b*0094_08 ājyaṃ yathā mantrahutaṃ hutāśe 12,047.060b*0095_01 nārāyaṇaṃ sahasrākṣaṃ sarvalokanamaskṛtam 12,047.060b*0095_02 hiraṇyanābhaṃ yajñāṅgam amṛtaṃ viśvatomukham 12,047.060c ye namasyanti govindaṃ na teṣāṃ vidyate bhayam 12,047.061a yathā viṣṇumayaṃ satyaṃ yathā viṣṇumayaṃ haviḥ 12,047.061c yathā viṣṇumayaṃ sarvaṃ pāpmā me naśyatāṃ tathā 12,047.061d*0096_01 tasya yajñavarāhasya viṣṇor amitatejasaḥ 12,047.061d*0096_02 praṇāmaṃ ye 'pi kurvanti teṣām api namo namaḥ 12,047.062a tvāṃ prapannāya bhaktāya gatim iṣṭāṃ jigīṣave 12,047.062c yac chreyaḥ puṇḍarīkākṣa tad dhyāyasva surottama 12,047.063a iti vidyātapoyonir ayonir viṣṇur īḍitaḥ 12,047.063c vāgyajñenārcito devaḥ prīyatāṃ me janārdanaḥ 12,047.063d*0097_01 nārāyaṇaparaṃ brahma nārāyaṇaparaṃ tapaḥ 12,047.063d*0097_02 nārāyaṇaparaṃ cedaṃ sarvaṃ nārāyaṇātmakam 12,047.064a etāvad uktvā vacanaṃ bhīṣmas tadgatamānasaḥ 12,047.064c nama ity eva kṛṣṇāya praṇāmam akarot tadā 12,047.065a abhigamya tu yogena bhaktiṃ bhīṣmasya mādhavaḥ 12,047.065c traikālyadarśanaṃ jñānaṃ divyaṃ dātuṃ yayau hariḥ 12,047.065d*0098_01 anādinidhanaṃ viṣṇuṃ sarvalokamaheśvaram 12,047.065d*0098_02 lokādhyakṣaṃ stuvan nityaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate 12,047.065d*0098_03 stavarājaḥ samāpto 'yaṃ viṣṇor adbhutakarmaṇaḥ 12,047.065d*0098_04 gāṅgeyena purā gītaḥ mahāpātakanāśanaḥ 12,047.066a tasminn uparate śabde tatas te brahmavādinaḥ 12,047.066c bhīṣmaṃ vāgbhir bāṣpakaṇṭhās tam ānarcur mahāmatim 12,047.067a te stuvantaś ca viprāgryāḥ keśavaṃ puruṣottamam 12,047.067c bhīṣmaṃ ca śanakaiḥ sarve praśaśaṃsuḥ punaḥ punaḥ 12,047.068a viditvā bhaktiyogaṃ tu bhīṣmasya puruṣottamaḥ 12,047.068c sahasotthāya saṃhṛṣṭo yānam evānvapadyata 12,047.069a keśavaḥ sātyakiś caiva rathenaikena jagmatuḥ 12,047.069c apareṇa mahātmānau yudhiṣṭhiradhanaṃjayau 12,047.070a bhīmaseno yamau cobhau ratham ekaṃ samāsthitau 12,047.070c kṛpo yuyutsuḥ sūtaś ca saṃjayaś cāparaṃ ratham 12,047.071a te rathair nagarākāraiḥ prayātāḥ puruṣarṣabhāḥ 12,047.071c nemighoṣeṇa mahatā kampayanto vasuṃdharām 12,047.072a tato giraḥ puruṣavaras tavānvitā; dvijeritāḥ pathi sumanāḥ sa śuśruve 12,047.072c kṛtāñjaliṃ praṇatam athāparaṃ janaṃ; sa keśihā muditamanābhyanandata 12,047.072d*0099_01 iti smaran paṭhati ca śārṅgadhanvanaḥ 12,047.072d*0099_02 śṛṇoti vā yadukulanandanastavam 12,047.072d*0099_03 sa cakrabhṛtpratihatasarvakilbiṣo 12,047.072d*0099_04 janārdanaṃ praviśati dehasaṃkṣaye 12,047.072d*0099_05 yaṃ yoginaḥ prāṇaviyogakāle 12,047.072d*0099_06 yatnena citte viniveśayanti 12,047.072d*0099_07 sa taṃ purastād dharim īkṣamāṇaḥ 12,047.072d*0099_08 prāṇāñ jahau prāptaphalo hi bhīṣmaḥ 12,047.072d*0099_09 stavarājaḥ samāpto 'yaṃ viṣṇor adbhutakarmaṇaḥ 12,047.072d*0099_10 gāṅgeyena purā gīto mahāpātakanāśanaḥ 12,047.072d*0099_11 idaṃ naraḥ stavarājaṃ mumukṣuḥ 12,047.072d*0099_12 paṭhañ śuciḥ kaluṣitakalmaṣāpaham 12,047.072d*0099_13 vyatītya lokān mahataḥ samāgatān 12,047.072d*0099_14 padaṃ saṃgacchaty amṛtaṃ mahātmanaḥ 12,048.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,048.001a tataḥ sa ca hṛṣīkeśaḥ sa ca rājā yudhiṣṭhiraḥ 12,048.001c kṛpādayaś ca te sarve catvāraḥ pāṇḍavāś ca ha 12,048.002a rathais te nagarākāraiḥ patākādhvajaśobhitaiḥ 12,048.002c yayur āśu kurukṣetraṃ vājibhiḥ śīghragāmibhiḥ 12,048.003a te 'vatīrya kurukṣetraṃ keśamajjāsthisaṃkulam 12,048.003c dehanyāsaḥ kṛto yatra kṣatriyais tair mahātmabhiḥ 12,048.004a gajāśvadehāsthicayaiḥ parvatair iva saṃcitam 12,048.004c naraśīrṣakapālaiś ca śaṅkhair iva samācitam 12,048.005a citāsahasrair nicitaṃ varmaśastrasamākulam 12,048.005c āpānabhūmiṃ kālasya tadā bhuktojjhitām iva 12,048.006a bhūtasaṃghānucaritaṃ rakṣogaṇaniṣevitam 12,048.006c paśyantas te kurukṣetraṃ yayur āśu mahārathāḥ 12,048.007a gacchann eva mahābāhuḥ sarvayādavanandanaḥ 12,048.007c yudhiṣṭhirāya provāca jāmadagnyasya vikramam 12,048.008a amī rāmahradāḥ pañca dṛśyante pārtha dūrataḥ 12,048.008c yeṣu saṃtarpayām āsa pūrvān kṣatriyaśoṇitaiḥ 12,048.009a triḥsaptakṛtvo vasudhāṃ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ prabhuḥ 12,048.009c ihedānīṃ tato rāmaḥ karmaṇo virarāma ha 12,048.010 yudhiṣṭhira uvāca 12,048.010a triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī kṛtā niḥkṣatriyā tadā 12,048.010c rāmeṇeti yad āttha tvam atra me saṃśayo mahān 12,048.011a kṣatrabījaṃ yadā dagdhaṃ rāmeṇa yadupuṃgava 12,048.011c kathaṃ bhūyaḥ samutpattiḥ kṣatrasyāmitavikrama 12,048.012a mahātmanā bhagavatā rāmeṇa yadupuṃgava 12,048.012c katham utsāditaṃ kṣatraṃ kathaṃ vṛddhiṃ punar gatam 12,048.013a mahābhāratayuddhe hi koṭiśaḥ kṣatriyā hatāḥ 12,048.013c tathābhūc ca mahī kīrṇā kṣatriyair vadatāṃ vara 12,048.013d*0100_01 kimarthaṃ bhārgaveṇedaṃ kṣatram utsāditaṃ purā 12,048.013d*0100_02 rāmeṇa yaduśārdūla kurukṣetre mahātmanā 12,048.014a evaṃ me chindhi vārṣṇeya saṃśayaṃ tārkṣyaketana 12,048.014c āgamo hi paraḥ kṛṣṇa tvatto no vāsavānuja 12,048.015 vaiśaṃpāyana uvāca 12,048.015a tato vrajann eva gadāgrajaḥ prabhuḥ; śaśaṃsa tasmai nikhilena tattvataḥ 12,048.015c yudhiṣṭhirāyāpratimaujase tadā; yathābhavat kṣatriyasaṃkulā mahī 12,049.001 vāsudeva uvāca 12,049.001a śṛṇu kaunteya rāmasya mayā yāvat pariśrutam 12,049.001c maharṣīṇāṃ kathayatāṃ kāraṇaṃ tasya janma ca 12,049.002a yathā ca jāmadagnyena koṭiśaḥ kṣatriyā hatāḥ 12,049.002c udbhūtā rājavaṃśeṣu ye bhūyo bhārate hatāḥ 12,049.003a jahnor ajahnus tanayo ballavas tasya cātmajaḥ 12,049.003c kuśiko nāma dharmajñas tasya putro mahīpatiḥ 12,049.004a ugraṃ tapaḥ samātiṣṭhat sahasrākṣasamo bhuvi 12,049.004c putraṃ labheyam ajitaṃ trilokeśvaram ity uta 12,049.005a tam ugratapasaṃ dṛṣṭvā sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ 12,049.005c samarthaḥ putrajanane svayam evaitya bhārata 12,049.006a putratvam agamad rājaṃs tasya lokeśvareśvaraḥ 12,049.006c gādhir nāmābhavat putraḥ kauśikaḥ pākaśāsanaḥ 12,049.007a tasya kanyābhavad rājan nāmnā satyavatī prabho 12,049.007c tāṃ gādhiḥ kaviputrāya sorcīkāya dadau prabhuḥ 12,049.008a tataḥ prītas tu kaunteya bhārgavaḥ kurunandana 12,049.008c putrārthe śrapayām āsa caruṃ gādhes tathaiva ca 12,049.009a āhūya cāha tāṃ bhāryām ṛcīko bhārgavas tadā 12,049.009c upayojyaś carur ayaṃ tvayā mātrāpy ayaṃ tava 12,049.010a tasyā janiṣyate putro dīptimān kṣatriyarṣabhaḥ 12,049.010c ajayyaḥ kṣatriyair loke kṣatriyarṣabhasūdanaḥ 12,049.011a tavāpi putraṃ kalyāṇi dhṛtimantaṃ taponvitam 12,049.011c śamātmakaṃ dvijaśreṣṭhaṃ carur eṣa vidhāsyati 12,049.012a ity evam uktvā tāṃ bhāryām ṛcīko bhṛgunandanaḥ 12,049.012c tapasy abhirato dhīmāñ jagāmāraṇyam eva ha 12,049.013a etasminn eva kāle tu tīrthayātrāparo nṛpaḥ 12,049.013c gādhiḥ sadāraḥ saṃprāpta ṛcīkasyāśramaṃ prati 12,049.014a carudvayaṃ gṛhītvā tu rājan satyavatī tadā 12,049.014c bhartur vākyād athāvyagrā mātre hṛṣṭā nyavedayat 12,049.015a mātā tu tasyāḥ kaunteya duhitre svaṃ caruṃ dadau 12,049.015c tasyāś carum athājñātam ātmasaṃsthaṃ cakāra ha 12,049.016a atha satyavatī garbhaṃ kṣatriyāntakaraṃ tadā 12,049.016c dhārayām āsa dīptena vapuṣā ghoradarśanam 12,049.017a tām ṛcīkas tadā dṛṣṭvā dhyānayogena vai tataḥ 12,049.017c abravīd rājaśārdūla svāṃ bhāryāṃ varavarṇinīm 12,049.018a mātrāsi vyaṃsitā bhadre caruvyatyāsahetunā 12,049.018c janiṣyate hi te putraḥ krūrakarmā mahābalaḥ 12,049.019a janiṣyate hi te bhrātā brahmabhūtas tapodhanaḥ 12,049.019c viśvaṃ hi brahma tapasā mayā tatra samarpitam 12,049.019d*0101_01 kṣatravīryaṃ ca sakalaṃ tava mātre samarpitam 12,049.019d*0101_02 viparyayeṇa te bhadre naitad evaṃ bhaviṣyati 12,049.019d*0101_03 mātus te brāhmaṇo bhūyāt tava ca kṣatriyaḥ sutaḥ 12,049.020a saivam uktā mahābhāgā bhartrā satyavatī tadā 12,049.020c papāta śirasā tasmai vepantī cābravīd idam 12,049.021a nārho 'si bhagavann adya vaktum evaṃvidhaṃ vacaḥ 12,049.021c brāhmaṇāpasadaṃ putraṃ prāpsyasīti mahāmune 12,049.022 ṛcīka uvāca 12,049.022a naiṣa saṃkalpitaḥ kāmo mayā bhadre tathā tvayi 12,049.022c ugrakarmā bhavet putraś carur mātā ca kāraṇam 12,049.023 satyavaty uvāca 12,049.023a icchaṃl lokān api mune sṛjethāḥ kiṃ punar mama 12,049.023c śamātmakam ṛjuṃ putraṃ labheyaṃ japatāṃ vara 12,049.024 ṛcīka uvāca 12,049.024a noktapūrvaṃ mayā bhadre svaireṣv apy anṛtaṃ vacaḥ 12,049.024c kim utāgniṃ samādhāya mantravac carusādhane 12,049.024d*0102_01 dṛṣṭam etat purā bhadre jñātaṃ ca tapasā mayā 12,049.024d*0102_02 brahmabhūtaṃ hi sakalaṃ pitus tava kulaṃ bhavet 12,049.025 satyavaty uvāca 12,049.025a kāmam evaṃ bhavet pautro mameha tava caiva ha 12,049.025c śamātmakam ṛjuṃ putraṃ labheyaṃ japatāṃ vara 12,049.026 ṛcīka uvāca 12,049.026a putre nāsti viśeṣo me pautre vā varavarṇini 12,049.026c yathā tvayoktaṃ tu vacas tathā bhadre bhaviṣyati 12,049.027 vāsudeva uvāca 12,049.027a tataḥ satyavatī putraṃ janayām āsa bhārgavam 12,049.027c tapasy abhirataṃ śāntaṃ jamadagniṃ śamātmakam 12,049.027d*0103_01 so 'pi putraṃ hy ajanayaj jāmadagnyaṃ sudāruṇam 12,049.028a viśvāmitraṃ ca dāyādaṃ gādhiḥ kuśikanandanaḥ 12,049.028c prāpa brahmarṣisamitaṃ viśvena brahmaṇā yutam 12,049.029a ārcīko janayām āsa jamadagniḥ sudāruṇam 12,049.029a*0104_01 **** **** jamadagniṃ taponidhim 12,049.029a*0104_02 so 'pi putraṃ hy ajanayad 12,049.029c sarvavidyāntagaṃ śreṣṭhaṃ dhanurvede ca pāragam 12,049.029e rāmaṃ kṣatriyahantāraṃ pradīptam iva pāvakam 12,049.029f*0105_01 toṣayitvā mahādevaṃ parvate gandhamādane 12,049.029f*0105_02 astrāṇi varayām āsa paraśuṃ cātitejasam 12,049.029f*0105_03 sa tenākuṇṭhadhāreṇa jvalitānalavarcasā 12,049.029f*0105_04 kuṭhāreṇāprameyeṇa lokeṣv apratimo 'bhavat 12,049.030a etasminn eva kāle tu kṛtavīryātmajo balī 12,049.030c arjuno nāma tejasvī kṣatriyo haihayānvayaḥ 12,049.030d*0106_01 dattātreyaprasādena rājā bāhusahasravān 12,049.030d*0106_02 cakravartī mahātejā viprāṇām āśvamedhike 12,049.031a dadāha pṛthivīṃ sarvāṃ saptadvīpāṃ sapattanām 12,049.031c svabāhvastrabalenājau dharmeṇa parameṇa ca 12,049.032a tṛṣitena sa kauravya bhikṣitaś citrabhānunā 12,049.032c sahasrabāhur vikrāntaḥ prādād bhikṣām athāgnaye 12,049.033a grāmān purāṇi ghoṣāṃś ca pattanāni ca vīryavān 12,049.033c jajvāla tasya bāṇais tu citrabhānur didhakṣayā 12,049.034a sa tasya puruṣendrasya prabhāvena mahātapāḥ 12,049.034c dadāha kārtavīryasya śailān atha vanāni ca 12,049.035a sa śūnyam āśramāraṇyaṃ varuṇasyātmajasya tat 12,049.035c dadāha pavaneneddhaś citrabhānuḥ sahaihayaḥ 12,049.036a āpavas taṃ tato roṣāc chaśāpārjunam acyuta 12,049.036c dagdhe ''śrame mahārāja kārtavīryeṇa vīryavān 12,049.037a tvayā na varjitaṃ mohād yasmād vanam idaṃ mama 12,049.037c dagdhaṃ tasmād raṇe rāmo bāhūṃs te chetsyate 'rjuna 12,049.038a arjunas tu mahārāja balī nityaṃ śamātmakaḥ 12,049.038c brahmaṇyaś ca śaraṇyaś ca dātā śūraś ca bhārata 12,049.038d*0107_01 nācintayat tadā śāpaṃ tena dattaṃ mahātmanā 12,049.039a tasya putrāḥ subalinaḥ śāpenāsan pitur vadhe 12,049.039c nimittam avaliptā vai nṛśaṃsāś caiva nityadā 12,049.040a jamadagnidhenvās te vatsam āninyur bharatarṣabha 12,049.040c ajñātaṃ kārtavīryasya haihayendrasya dhīmataḥ 12,049.040d*0108_01 tannimittam abhūd yuddhaṃ jāmadagner mahātmanaḥ 12,049.041a tato 'rjunasya bāhūṃs tu chittvā vai pauruṣānvitaḥ 12,049.041c taṃ ruvantaṃ tato vatsaṃ jāmadagnyaḥ svam āśramam 12,049.041e pratyānayata rājendra teṣām antaḥpurāt prabhuḥ 12,049.042a arjunasya sutās te tu saṃbhūyābuddhayas tadā 12,049.042c gatvāśramam asaṃbuddhaṃ jamadagner mahātmanaḥ 12,049.043a apātayanta bhallāgraiḥ śiraḥ kāyān narādhipa 12,049.043c samitkuśārthaṃ rāmasya nirgatasya mahātmanaḥ 12,049.043d*0109_01 pratyakṣaṃ rāmamātuś ca tathaivāśramavāsinām 12,049.043d*0109_02 śrutvā rāmas tam arthaṃ ca kruddhaḥ kālānalopamaḥ 12,049.043d*0109_03 dhanurvede 'dvitīyo hi divyāstraiḥ samalaṃkṛtaḥ 12,049.043d*0109_04 candrabimbārdhasaṃkāśaṃ paraśuṃ gṛhya bhārgavaḥ 12,049.044a tataḥ pitṛvadhāmarṣād rāmaḥ paramamanyumān 12,049.044c niḥkṣatriyāṃ pratiśrutya mahīṃ śastram agṛhṇata 12,049.045a tataḥ sa bhṛguśārdūlaḥ kārtavīryasya vīryavān 12,049.045c vikramya nijaghānāśu putrān pautrāṃś ca sarvaśaḥ 12,049.046a sa haihayasahasrāṇi hatvā paramamanyumān 12,049.046c cakāra bhārgavo rājan mahīṃ śoṇitakardamām 12,049.047a sa tathā sumahātejāḥ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ mahīm 12,049.047c kṛpayā parayāviṣṭo vanam eva jagāma ha 12,049.048a tato varṣasahasreṣu samatīteṣu keṣu cit 12,049.048c kṣobhaṃ saṃprāptavāṃs tīvraṃ prakṛtyā kopanaḥ prabhuḥ 12,049.049a viśvāmitrasya pautras tu raibhyaputro mahātapāḥ 12,049.049c parāvasur mahārāja kṣiptvāha janasaṃsadi 12,049.050a ye te yayātipatane yajñe santaḥ samāgatāḥ 12,049.050c pratardanaprabhṛtayo rāma kiṃ kṣatriyā na te 12,049.051a mithyāpratijño rāma tvaṃ katthase janasaṃsadi 12,049.051c bhayāt kṣatriyavīrāṇāṃ parvataṃ samupāśritaḥ 12,049.052a sa punaḥ kṣatriyaśataiḥ pṛthivīm anusaṃtatām 12,049.052c parāvasos tadā śrutvā śastraṃ jagrāha bhārgavaḥ 12,049.053a tato ye kṣatriyā rājañ śataśas tena jīvitāḥ 12,049.053c te vivṛddhā mahāvīryāḥ pṛthivīpatayo 'bhavan 12,049.054a sa punas tāñ jaghānāśu bālān api narādhipa 12,049.054c garbhasthais tu mahī vyāptā punar evābhavat tadā 12,049.055a jātaṃ jātaṃ sa garbhaṃ tu punar eva jaghāna ha 12,049.055c arakṣaṃś ca sutān kāṃś cit tadā kṣatriyayoṣitaḥ 12,049.056a triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivīṃ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ prabhuḥ 12,049.056c dakṣiṇām aśvamedhānte kaśyapāyādadat tataḥ 12,049.057a kṣatriyāṇāṃ tu śeṣārthaṃ kareṇoddiśya kaśyapaḥ 12,049.057c srukpragrahavatā rājañ śrīmān vākyam athābravīt 12,049.058a gaccha pāraṃ samudrasya dakṣiṇasya mahāmune 12,049.058c na te madviṣaye rāma vastavyam iha karhi cit 12,049.058d*0110_01 pṛthivī dakṣiṇā dattā vājimedhe mama tvayā 12,049.058d*0110_02 punar asyāḥ pṛthivyā hi dattvā dātum anīśvaraḥ 12,049.059a tataḥ śūrpārakaṃ deśaṃ sāgaras tasya nirmame 12,049.059c saṃtrāsāj jāmadagnyasya so 'parāntaṃ mahītalam 12,049.060a kaśyapas tu mahārāja pratigṛhya mahīm imām 12,049.060c kṛtvā brāhmaṇasaṃsthāṃ vai praviveśa mahāvanam 12,049.061a tataḥ śūdrāś ca vaiśyāś ca yathāsvairapracāriṇaḥ 12,049.061c avartanta dvijāgryāṇāṃ dāreṣu bharatarṣabha 12,049.062a arājake jīvaloke durbalā balavattaraiḥ 12,049.062c bādhyante na ca vitteṣu prabhutvam iha kasya cit 12,049.062d*0111_01 brāhmaṇā madyapāḥ ke cin mūrkhāḥ paṇḍitamāninaḥ 12,049.062d*0111_02 brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś cotpathagāminaḥ 12,049.062d*0111_03 parasparaṃ samāśritya ghātayanty apathi sthitāḥ 12,049.062d*0111_04 svadharmaṃ brāhmaṇās tyaktvā pāṣaṇḍāṃś ca samāśritāḥ 12,049.062d*0111_05 caurikānṛtamāyāś ca sarve caiva prakurvate 12,049.062d*0111_06 svadharmasthān dvijān hatvā tathāśramanivāsinaḥ 12,049.062d*0111_07 vaiśyāḥ satpathasaṃsthāś ca śūdrā ye caiva dhārmikāḥ 12,049.062d*0111_08 tān sarvān ghātayanti sma durācārāḥ sunirbhayāḥ 12,049.062d*0111_09 yajñādhyayanaśīlāṃś ca āśramasthāṃs tapasvinaḥ 12,049.062d*0111_10 gopālavṛddhanārīṇāṃ nāśaṃ kurvanti cāpare 12,049.062d*0111_11 ānvīkṣakī trayī vārtā na ca nītiḥ pravartate 12,049.062d*0111_12 vrātyatāṃ samanuprāptā bahavo hi dvijātayaḥ 12,049.062d*0111_13 adharottarāpacāreṇa mlecchabhūtāś ca sarvaśaḥ 12,049.063a tataḥ kālena pṛthivī praviveśa rasātalam 12,049.063a*0112_01 **** **** pīḍyamānā durātmabhiḥ 12,049.063a*0112_02 viparyayeṇa tenāśu 12,049.063c arakṣyamāṇā vidhivat kṣatriyair dharmarakṣibhiḥ 12,049.063d*0113_01 tāṃ dṛṣṭvā dravatīṃ tatra saṃbhrāntaḥ sa mahāmanāḥ 12,049.064a ūruṇā dhārayām āsa kaśyapaḥ pṛthivīṃ tataḥ 12,049.064c nimajjantīṃ tadā rājaṃs tenorvīti mahī smṛtā 12,049.065a rakṣiṇaś ca samuddiśya prāyācat pṛthivī tadā 12,049.065c prasādya kaśyapaṃ devī kṣatriyān bāhuśālinaḥ 12,049.066a santi brahman mayā guptā nṛṣu kṣatriyapuṃgavāḥ 12,049.066c haihayānāṃ kule jātās te saṃrakṣantu māṃ mune 12,049.067a asti pauravadāyādo viḍūrathasutaḥ prabho 12,049.067c ṛkṣaiḥ saṃvardhito vipra ṛkṣavaty eva parvate 12,049.068a tathānukampamānena yajvanāthāmitaujasā 12,049.068c parāśareṇa dāyādaḥ saudāsasyābhirakṣitaḥ 12,049.069a sarvakarmāṇi kurute tasyarṣeḥ śūdravad dhi saḥ 12,049.069c sarvakarmety abhikhyātaḥ sa māṃ rakṣatu pārthivaḥ 12,049.070a śibeḥ putro mahātejā gopatir nāma nāmataḥ 12,049.070c vane saṃrakṣito gobhiḥ so 'bhirakṣatu māṃ mune 12,049.071a pratardanasya putras tu vatso nāma mahāyaśāḥ 12,049.071c vatsaiḥ saṃvardhito goṣṭhe sa māṃ rakṣatu pārthivaḥ 12,049.072a dadhivāhanapautras tu putro divirathasya ha 12,049.072c aṅgaḥ sa gautamenāpi gaṅgākūle 'bhirakṣitaḥ 12,049.073a bṛhadratho mahābāhur bhuvi bhūtipuraskṛtaḥ 12,049.073c golāṅgūlair mahābhāgo gṛdhrakūṭe 'bhirakṣitaḥ 12,049.074a maruttasyānvavāye tu kṣatriyās turvasos trayaḥ 12,049.074c marutpatisamā vīrye samudreṇābhirakṣitāḥ 12,049.075a ete kṣatriyadāyādās tatra tatra pariśrutāḥ 12,049.075b*0114_01 vyokārahemakārādijātiṃ nityam apāśritāḥ 12,049.075c samyaṅ mām abhirakṣantu tataḥ sthāsyāmi niścalā 12,049.076a eteṣāṃ pitaraś caiva tathaiva ca pitāmahāḥ 12,049.076c madarthaṃ nihatā yuddhe rāmeṇākliṣṭakarmaṇā 12,049.077a teṣām apacitiś caiva mayā kāryā na saṃśayaḥ 12,049.077c na hy ahaṃ kāmaye nityam avikrāntena rakṣaṇam 12,049.077d*0115_01 vartamānena varteyaṃ tat kṣipraṃ saṃvidhīyatām 12,049.078a tataḥ pṛthivyā nirdiṣṭāṃs tān samānīya kaśyapaḥ 12,049.078c abhyaṣiñcan mahīpālān kṣatriyān vīryasaṃmatān 12,049.079a teṣāṃ putrāś ca pautrāś ca yeṣāṃ vaṃśāḥ pratiṣṭhitāḥ 12,049.079c evam etat purā vṛttaṃ yan māṃ pṛcchasi pāṇḍava 12,049.080 vaiśaṃpāyana uvāca 12,049.080a evaṃ bruvann eva yadupravīro; yudhiṣṭhiraṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭham 12,049.080c rathena tenāśu yayau yathārko; viśan prabhābhir bhagavāṃs trilokam 12,050.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,050.001a tato rāmasya tat karma śrutvā rājā yudhiṣṭhiraḥ 12,050.001c vismayaṃ paramaṃ gatvā pratyuvāca janārdanam 12,050.002a aho rāmasya vārṣṇeya śakrasyeva mahātmanaḥ 12,050.002c vikramo yena vasudhā krodhān niḥkṣatriyā kṛtā 12,050.003a gobhiḥ samudreṇa tathā golāṅgūlarkṣavānaraiḥ 12,050.003c guptā rāmabhayodvignāḥ kṣatriyāṇāṃ kulodvahāḥ 12,050.004a aho dhanyo hi loko 'yaṃ sabhāgyāś ca narā bhuvi 12,050.004c yatra karmedṛśaṃ dharmyaṃ dvijena kṛtam acyuta 12,050.005a tathā yāntau tadā tāta tāv acyutayudhiṣṭhirau 12,050.005c jagmatur yatra gāṅgeyaḥ śaratalpagataḥ prabhuḥ 12,050.006a tatas te dadṛśur bhīṣmaṃ śaraprastaraśāyinam 12,050.006c svaraśmijālasaṃvītaṃ sāyaṃsūryam ivānalam 12,050.007a upāsyamānaṃ munibhir devair iva śatakratum 12,050.007c deśe paramadharmiṣṭhe nadīmoghavatīm anu 12,050.008a dūrād eva tam ālokya kṛṣṇo rājā ca dharmarāṭ 12,050.008c catvāraḥ pāṇḍavāś caiva te ca śāradvatādayaḥ 12,050.009a avaskandyātha vāhebhyaḥ saṃyamya pracalaṃ manaḥ 12,050.009c ekīkṛtyendriyagrāmam upatasthur mahāmunīn 12,050.010a abhivādya ca govindaḥ sātyakis te ca kauravāḥ 12,050.010c vyāsādīṃs tān ṛṣīn paścād gāṅgeyam upatasthire 12,050.011a tapovṛddhiṃ tataḥ pṛṣṭvā gāṅgeyaṃ yadukauravāḥ 12,050.011c parivārya tataḥ sarve niṣeduḥ puruṣarṣabhāḥ 12,050.012a tato niśamya gāṅgeyaṃ śāmyamānam ivānalam 12,050.012c kiṃ cid dīnamanā bhīṣmam iti hovāca keśavaḥ 12,050.013a kaccij jñānāni te rājan prasannāni yathā purā 12,050.013c kaccid avyākulā caiva buddhis te vadatāṃ vara 12,050.014a śarābhighātaduḥkhāt te kaccid gātraṃ na dūyate 12,050.014c mānasād api duḥkhād dhi śārīraṃ balavattaram 12,050.015a varadānāt pituḥ kāmaṃ chandamṛtyur asi prabho 12,050.015c śaṃtanor dharmaśīlasya na tv etac chamakāraṇam 12,050.016a susūkṣmo 'pīha dehe vai śalyo janayate rujam 12,050.016c kiṃ punaḥ śarasaṃghātaiś citasya tava bhārata 12,050.017a kāmaṃ naitat tavākhyeyaṃ prāṇināṃ prabhavāpyayau 12,050.017c bhavān hy upadiśec chreyo devānām api bhārata 12,050.018a yad dhi bhūtaṃ bhaviṣyac ca bhavac ca puruṣarṣabha 12,050.018c sarvaṃ taj jñānavṛddhasya tava pāṇāv ivāhitam 12,050.019a saṃsāraś caiva bhūtānāṃ dharmasya ca phalodayaḥ 12,050.019c viditas te mahāprājña tvaṃ hi brahmamayo nidhiḥ 12,050.020a tvāṃ hi rājye sthitaṃ sphīte samagrāṅgam arogiṇam 12,050.020c strīsahasraiḥ parivṛtaṃ paśyāmīhordhvaretasam 12,050.021a ṛte śāṃtanavād bhīṣmāt triṣu lokeṣu pārthiva 12,050.021c satyasaṃdhān mahāvīryāc chūrād dharmaikatatparāt 12,050.022a mṛtyum āvārya tarasā śaraprastaraśāyinaḥ 12,050.022c nisargaprabhavaṃ kiṃ cin na ca tātānuśuśruma 12,050.023a satye tapasi dāne ca yajñādhikaraṇe tathā 12,050.023c dhanurvede ca vede ca nityaṃ caivānvavekṣaṇe 12,050.024a anṛśaṃsaṃ śuciṃ dāntaṃ sarvabhūtahite ratam 12,050.024c mahārathaṃ tvatsadṛśaṃ na kaṃ cid anuśuśruma 12,050.025a tvaṃ hi devān sagandharvān sasurāsurarākṣasān 12,050.025c śakta ekarathenaiva vijetuṃ nātra saṃśayaḥ 12,050.026a tvaṃ hi bhīṣma mahābāho vasūnāṃ vāsavopamaḥ 12,050.026c nityaṃ vipraiḥ samākhyāto navamo 'navamo guṇaiḥ 12,050.027a ahaṃ hi tvābhijānāmi yas tvaṃ puruṣasattama 12,050.027c tridaśeṣv api vikhyātaḥ svaśaktyā sumahābalaḥ 12,050.028a manuṣyeṣu manuṣyendra na dṛṣṭo na ca me śrutaḥ 12,050.028c bhavato yo guṇais tulyaḥ pṛthivyāṃ puruṣaḥ kva cit 12,050.029a tvaṃ hi sarvair guṇai rājan devān apy atiricyase 12,050.029c tapasā hi bhavāñ śaktaḥ sraṣṭuṃ lokāṃś carācarān 12,050.029d*0116_01 kiṃ punaś cātmano lokān uttamān uttamair guṇaiḥ 12,050.030a tad asya tapyamānasya jñātīnāṃ saṃkṣayeṇa vai 12,050.030c jyeṣṭhasya pāṇḍuputrasya śokaṃ bhīṣma vyapānuda 12,050.031a ye hi dharmāḥ samākhyātāś cāturvarṇyasya bhārata 12,050.031c cāturāśramyasaṃsṛṣṭās te sarve viditās tava 12,050.032a cāturvedye ca ye proktāś cāturhotre ca bhārata 12,050.032c sāṃkhye yoge ca niyatā ye ca dharmāḥ sanātanāḥ 12,050.033a cāturvarṇyena yaś caiko dharmo na sma virudhyate 12,050.033c sevyamānaḥ sa caivādyo gāṅgeya viditas tava 12,050.033d*0117_01 pratilomaprasūtānāṃ mlecchānāṃ caiva yaḥ smṛtaḥ 12,050.033d*0117_02 deśajātikulānāṃ ca jānīṣe dharmalakṣaṇam 12,050.033d*0117_03 vedokto yaś ca śiṣṭoktaḥ sa caiva viditas tava 12,050.033d*0118_01 pravṛttaś ca nivṛttaś ca sa cāpi viditas tava 12,050.034a itihāsapurāṇaṃ ca kārtsnyena viditaṃ tava 12,050.034c dharmaśāstraṃ ca sakalaṃ nityaṃ manasi te sthitam 12,050.035a ye ca ke cana loke 'sminn arthāḥ saṃśayakārakāḥ 12,050.035c teṣāṃ chettā nāsti loke tvad anyaḥ puruṣarṣabha 12,050.036a sa pāṇḍaveyasya manaḥsamutthitaṃ; narendra śokaṃ vyapakarṣa medhayā 12,050.036c bhavadvidhā hy uttamabuddhivistarā; vimuhyamānasya janasya śāntaye 12,051.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,051.001a śrutvā tu vacanaṃ bhīṣmo vāsudevasya dhīmataḥ 12,051.001c kiṃ cid unnāmya vadanaṃ prāñjalir vākyam abravīt 12,051.002a namas te bhagavan viṣṇo lokānāṃ nidhanodbhava 12,051.002c tvaṃ hi kartā hṛṣīkeśa saṃhartā cāparājitaḥ 12,051.003a viśvakarman namas te 'stu viśvātman viśvasaṃbhava 12,051.003c apavargo 'si bhūtānāṃ pañcānāṃ parataḥ sthitaḥ 12,051.004a namas te triṣu lokeṣu namas te paratas triṣu 12,051.004c yogeśvara namas te 'stu tvaṃ hi sarvaparāyaṇam 12,051.005a matsaṃśritaṃ yad āttha tvaṃ vacaḥ puruṣasattama 12,051.005c tena paśyāmi te divyān bhāvān hi triṣu vartmasu 12,051.006a tac ca paśyāmi tattvena yat te rūpaṃ sanātanam 12,051.006c sapta mārgā niruddhās te vāyor amitatejasaḥ 12,051.007a divaṃ te śirasā vyāptaṃ padbhyāṃ devī vasuṃdharā 12,051.007c diśo bhujau raviś cakṣur vīrye śakraḥ pratiṣṭhitaḥ 12,051.008a atasīpuṣpasaṃkāśaṃ pītavāsasam acyutam 12,051.008c vapur hy anumimīmas te meghasyeva savidyutaḥ 12,051.009a tvatprapannāya bhaktāya gatim iṣṭāṃ jigīṣave 12,051.009c yac chreyaḥ puṇḍarīkākṣa tad dhyāyasva surottama 12,051.010 vāsudeva uvāca 12,051.010a yataḥ khalu parā bhaktir mayi te puruṣarṣabha 12,051.010c tato vapur mayā divyaṃ tava rājan pradarśitam 12,051.011a na hy abhaktāya rājendra bhaktāyānṛjave na ca 12,051.011c darśayāmy aham ātmānaṃ na cādāntāya bhārata 12,051.012a bhavāṃs tu mama bhaktaś ca nityaṃ cārjavam āsthitaḥ 12,051.012c dame tapasi satye ca dāne ca nirataḥ śuciḥ 12,051.013a arhas tvaṃ bhīṣma māṃ draṣṭuṃ tapasā svena pārthiva 12,051.013c tava hy upasthitā lokā yebhyo nāvartate punaḥ 12,051.014a pañcāśataṃ ṣaṭ ca kurupravīra; śeṣaṃ dinānāṃ tava jīvitasya 12,051.014c tataḥ śubhaiḥ karmaphalodayais tvaṃ; sameṣyase bhīṣma vimucya deham 12,051.015a ete hi devā vasavo vimānāny; āsthāya sarve jvalitāgnikalpāḥ 12,051.015c antarhitās tvāṃ pratipālayanti; kāṣṭhāṃ prapadyantam udak pataṃgam 12,051.016a vyāvṛttamātre bhagavaty udīcīṃ; sūrye diśaṃ kālavaśāt prapanne 12,051.016c gantāsi lokān puruṣapravīra; nāvartate yān upalabhya vidvān 12,051.017a amuṃ ca lokaṃ tvayi bhīṣma yāte; jñānāni naṅkṣyanty akhilena vīra 12,051.017c ataḥ sma sarve tvayi saṃnikarṣaṃ; samāgatā dharmavivecanāya 12,051.018a tajjñātiśokopahataśrutāya; satyābhisaṃdhāya yudhiṣṭhirāya 12,051.018c prabrūhi dharmārthasamādhiyuktam; arthyaṃ vaco 'syāpanudāsya śokam 12,052.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,052.001a tataḥ kṛṣṇasya tad vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam 12,052.001c śrutvā śāṃtanavo bhīṣmaḥ pratyuvāca kṛtāñjaliḥ 12,052.002a lokanātha mahābāho śiva nārāyaṇācyuta 12,052.002c tava vākyam abhiśrutya harṣeṇāsmi pariplutaḥ 12,052.003a kiṃ cāham abhidhāsyāmi vākpate tava saṃnidhau 12,052.003c yadā vācogataṃ sarvaṃ tava vāci samāhitam 12,052.004a yad dhi kiṃ cit kṛtaṃ loke kartavyaṃ kriyate ca yat 12,052.004c tvattas tan niḥsṛtaṃ deva lokā buddhimayā hi te 12,052.005a kathayed devalokaṃ yo devarājasamīpataḥ 12,052.005c dharmakāmārthaśāstrāṇāṃ so 'rthān brūyāt tavāgrataḥ 12,052.006a śarābhighātād vyathitaṃ mano me madhusūdana 12,052.006c gātrāṇi cāvasīdanti na ca buddhiḥ prasīdati 12,052.007a na ca me pratibhā kā cid asti kiṃ cit prabhāṣitum 12,052.007c pīḍyamānasya govinda viṣānalasamaiḥ śaraiḥ 12,052.008a balaṃ medhāḥ prajarati prāṇāḥ saṃtvarayanti ca 12,052.008c marmāṇi paritapyante bhrāntaṃ cetas tathaiva ca 12,052.009a daurbalyāt sajjate vāṅ me sa kathaṃ vaktum utsahe 12,052.009c sādhu me tvaṃ prasīdasva dāśārhakulanandana 12,052.010a tat kṣamasva mahābāho na brūyāṃ kiṃ cid acyuta 12,052.010c tvatsaṃnidhau ca sīdeta vācaspatir api bruvan 12,052.011a na diśaḥ saṃprajānāmi nākāśaṃ na ca medinīm 12,052.011c kevalaṃ tava vīryeṇa tiṣṭhāmi madhusūdana 12,052.012a svayam eva prabho tasmād dharmarājasya yad dhitam 12,052.012c tad bravīhy āśu sarveṣām āgamānāṃ tvam āgamaḥ 12,052.013a kathaṃ tvayi sthite loke śāśvate lokakartari 12,052.013c prabrūyān madvidhaḥ kaś cid gurau śiṣya iva sthite 12,052.014 vāsudeva uvāca 12,052.014a upapannam idaṃ vākyaṃ kauravāṇāṃ dhuraṃdhare 12,052.014c mahāvīrye mahāsattve sthite sarvārthadarśini 12,052.015a yac ca mām āttha gāṅgeya bāṇaghātarujaṃ prati 12,052.015c gṛhāṇātra varaṃ bhīṣma matprasādakṛtaṃ vibho 12,052.016a na te glānir na te mūrchā na dāho na ca te rujā 12,052.016c prabhaviṣyanti gāṅgeya kṣutpipāse na cāpy uta 12,052.017a jñānāni ca samagrāṇi pratibhāsyanti te 'nagha 12,052.017c na ca te kva cid āsaktir buddheḥ prādurbhaviṣyati 12,052.018a sattvasthaṃ ca mano nityaṃ tava bhīṣma bhaviṣyati 12,052.018c rajas tamobhyāṃ rahitaṃ ghanair mukta ivoḍurāṭ 12,052.019a yad yac ca dharmasaṃyuktam arthayuktam athāpi vā 12,052.019c cintayiṣyasi tatrāgryā buddhis tava bhaviṣyati 12,052.020a imaṃ ca rājaśārdūla bhūtagrāmaṃ caturvidham 12,052.020c cakṣur divyaṃ samāśritya drakṣyasy amitavikrama 12,052.021a caturvidhaṃ prajājālaṃ saṃyukto jñānacakṣuṣā 12,052.021c bhīṣma drakṣyasi tattvena jale mīna ivāmale 12,052.022 vaiśaṃpāyana uvāca 12,052.022a tatas te vyāsasahitāḥ sarva eva maharṣayaḥ 12,052.022c ṛgyajuḥsāmasaṃyuktair vacobhiḥ kṛṣṇam arcayan 12,052.023a tataḥ sarvārtavaṃ divyaṃ puṣpavarṣaṃ nabhastalāt 12,052.023c papāta yatra vārṣṇeyaḥ sagāṅgeyaḥ sapāṇḍavaḥ 12,052.024a vāditrāṇi ca divyāni jaguś cāpsarasāṃ gaṇāḥ 12,052.024c na cāhitam aniṣṭaṃ vā kiṃ cit tatra vyadṛśyata 12,052.025a vavau śivaḥ sukho vāyuḥ sarvagandhavahaḥ śuciḥ 12,052.025c śāntāyāṃ diśi śāntāś ca prāvadan mṛgapakṣiṇaḥ 12,052.026a tato muhūrtād bhagavān sahasrāṃśur divākaraḥ 12,052.026c dahan vanam ivaikānte pratīcyāṃ pratyadṛśyata 12,052.027a tato maharṣayaḥ sarve samutthāya janārdanam 12,052.027c bhīṣmam āmantrayāṃ cakrū rājānaṃ ca yudhiṣṭhiram 12,052.028a tataḥ praṇāmam akarot keśavaḥ pāṇḍavas tathā 12,052.028c sātyakiḥ saṃjayaś caiva sa ca śāradvataḥ kṛpaḥ 12,052.029a tatas te dharmaniratāḥ samyak tair abhipūjitāḥ 12,052.029c śvaḥ sameṣyāma ity uktvā yatheṣṭaṃ tvaritā yayuḥ 12,052.030a tathaivāmantrya gāṅgeyaṃ keśavas te ca pāṇḍavāḥ 12,052.030c pradakṣiṇam upāvṛtya rathān āruruhuḥ śubhān 12,052.031a tato rathaiḥ kāñcanadantakūbarair; mahīdharābhaiḥ samadaiś ca dantibhiḥ 12,052.031c hayaiḥ suparṇair iva cāśugāmibhiḥ; padātibhiś cāttaśarāsanādibhiḥ 12,052.032a yayau rathānāṃ purato hi sā camūs; tathaiva paścād atimātrasāriṇī 12,052.032c puraś ca paścāc ca yathā mahānadī; purarkṣavantaṃ girim etya narmadā 12,052.033a tataḥ purastād bhagavān niśākaraḥ; samutthitas tām abhiharṣayaṃś camūm 12,052.033c divākarāpītarasās tathauṣadhīḥ; punaḥ svakenaiva guṇena yojayan 12,052.034a tataḥ puraṃ surapurasaṃnibhadyuti; praviśya te yaduvṛṣapāṇḍavās tadā 12,052.034c yathocitān bhavanavarān samāviśañ; śramānvitā mṛgapatayo guhā iva 12,053.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,053.001a tataḥ praviśya bhavanaṃ prasupto madhusūdanaḥ 12,053.001c yāmamātrāvaśeṣāyāṃ yāminyāṃ pratyabudhyata 12,053.002a sa dhyānapatham āśritya sarvajñānāni mādhavaḥ 12,053.002c avalokya tataḥ paścād dadhyau brahma sanātanam 12,053.003a tataḥ śrutipurāṇajñāḥ śikṣitā raktakaṇṭhinaḥ 12,053.003c astuvan viśvakarmāṇaṃ vāsudevaṃ prajāpatim 12,053.004a paṭhanti pāṇisvanikās tathā gāyanti gāyanāḥ 12,053.004c śaṅkhānakamṛdaṅgāṃś ca pravādyanta sahasraśaḥ 12,053.005a vīṇāpaṇavaveṇūnāṃ svanaś cātimanoramaḥ 12,053.005c prahāsa iva vistīrṇaḥ śuśruve tasya veśmanaḥ 12,053.006a tathā yudhiṣṭhirasyāpi rājño maṅgalasaṃhitāḥ 12,053.006c uccerur madhurā vāco gītavāditrasaṃhitāḥ 12,053.007a tata utthāya dāśārhaḥ snātaḥ prāñjalir acyutaḥ 12,053.007c japtvā guhyaṃ mahābāhur agnīn āśritya tasthivān 12,053.008a tataḥ sahasraṃ viprāṇāṃ caturvedavidāṃ tathā 12,053.008c gavāṃ sahasreṇaikaikaṃ vācayām āsa mādhavaḥ 12,053.009a maṅgalālambhanaṃ kṛtvā ātmānam avalokya ca 12,053.009c ādarśe vimale kṛṣṇas tataḥ sātyakim abravīt 12,053.010a gaccha śaineya jānīhi gatvā rājaniveśanam 12,053.010c api sajjo mahātejā bhīṣmaṃ draṣṭuṃ yuthiṣṭhiraḥ 12,053.011a tataḥ kṛṣṇasya vacanāt sātyakis tvarito yayau 12,053.011c upagamya ca rājānaṃ yudhiṣṭhiram uvāca ha 12,053.012a yukto rathavaro rājan vāsudevasya dhīmataḥ 12,053.012c samīpam āpageyasya prayāsyati janārdanaḥ 12,053.013a bhavatpratīkṣaḥ kṛṣṇo 'sau dharmarāja mahādyute 12,053.013c yad atrānantaraṃ kṛtyaṃ tad bhavān kartum arhati 12,053.013d*0119_01 evam uktaḥ pratyuvāca dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 12,053.014 yudhiṣṭhira uvāca 12,053.014a yujyatāṃ me rathavaraḥ phalgunāpratimadyute 12,053.014c na sainikaiś ca yātavyaṃ yāsyāmo vayam eva hi 12,053.015a na ca pīḍayitavyo me bhīṣmo dharmabhṛtāṃ varaḥ 12,053.015c ataḥ puraḥsarāś cāpi nivartantu dhanaṃjaya 12,053.016a adyaprabhṛti gāṅgeyaḥ paraṃ guhyaṃ pravakṣyati 12,053.016c tato necchāmi kaunteya pṛthagjanasamāgamam 12,053.017 vaiśaṃpāyana uvāca 12,053.017a tad vākyam ākarṇya tathā kuntīputro dhanaṃjayaḥ 12,053.017c yuktaṃ rathavaraṃ tasmā ācacakṣe nararṣabha 12,053.018a tato yudhiṣṭhiro rājā yamau bhīmārjunāv api 12,053.018c bhūtānīva samastāni yayuḥ kṛṣṇaniveśanam 12,053.019a āgacchatsv atha kṛṣṇo 'pi pāṇḍaveṣu mahātmasu 12,053.019c śaineyasahito dhīmān ratham evānvapadyata 12,053.020a rathasthāḥ saṃvidaṃ kṛtvā sukhāṃ pṛṣṭvā ca śarvarīm 12,053.020c meghaghoṣai rathavaraiḥ prayayus te mahārathāḥ 12,053.021a meghapuṣpaṃ balāhaṃ ca sainyaṃ sugrīvam eva ca 12,053.021c dārukaś codayām āsa vāsudevasya vājinaḥ 12,053.022a te hayā vāsudevasya dārukeṇa pracoditāḥ 12,053.022c gāṃ khurāgrais tathā rājaṃl likhantaḥ prayayus tadā 12,053.023a te grasanta ivākāśaṃ vegavanto mahābalāḥ 12,053.023c kṣetraṃ dharmasya kṛtsnasya kurukṣetram avātaran 12,053.024a tato yayur yatra bhīṣmaḥ śaratalpagataḥ prabhuḥ 12,053.024c āste brahmarṣibhiḥ sārdhaṃ brahmā devagaṇair yathā 12,053.025a tato 'vatīrya govindo rathāt sa ca yudhiṣṭhiraḥ 12,053.025c bhīmo gāṇḍīvadhanvā ca yamau sātyakir eva ca 12,053.025e ṛṣīn abhyarcayām āsuḥ karān udyamya dakṣiṇān 12,053.026a sa taiḥ parivṛto rājā nakṣatrair iva candramāḥ 12,053.026c abhyājagāma gāṅgeyaṃ brahmāṇam iva vāsavaḥ 12,053.027a śaratalpe śayānaṃ tam ādityaṃ patitaṃ yathā 12,053.027c dadarśa sa mahābāhur bhayād āgatasādhvasaḥ 12,054.001 janamejaya uvāca 12,054.001a dharmātmani mahāsattve satyasaṃdhe jitātmani 12,054.001c devavrate mahābhāge śaratalpagate 'cyute 12,054.002a śayāne vīraśayane bhīṣme śaṃtanunandane 12,054.002c gāṅgeye puruṣavyāghre pāṇḍavaiḥ paryupasthite 12,054.003a kāḥ kathāḥ samavartanta tasmin vīrasamāgame 12,054.003c hateṣu sarvasainyeṣu tan me śaṃsa mahāmune 12,054.004 vaiśaṃpāyana uvāca 12,054.004a śaratalpagate bhīṣme kauravāṇāṃ dhuraṃdhare 12,054.004c ājagmur ṛṣayaḥ siddhā nāradapramukhā nṛpa 12,054.005a hataśiṣṭāś ca rājāno yudhiṣṭhirapurogamāḥ 12,054.005c dhṛtarāṣṭraś ca kṛṣṇaś ca bhīmārjunayamās tathā 12,054.006a te 'bhigamya mahātmāno bharatānāṃ pitāmaham 12,054.006c anvaśocanta gāṅgeyam ādityaṃ patitaṃ yathā 12,054.007a muhūrtam iva ca dhyātvā nārado devadarśanaḥ 12,054.007c uvāca pāṇḍavān sarvān hataśiṣṭāṃś ca pārthivān 12,054.008a prāptakālaṃ ca ācakṣe bhīṣmo 'yam anuyujyatām 12,054.008c astam eti hi gāṅgeyo bhānumān iva bhārata 12,054.009a ayaṃ prāṇān utsisṛkṣus taṃ sarve 'bhyetya pṛcchata 12,054.009c kṛtsnān hi vividhān dharmāṃś cāturvarṇyasya vetty ayam 12,054.010a eṣa vṛddhaḥ purā lokān saṃprāpnoti tanutyajām 12,054.010c taṃ śīghram anuyuñjadhvaṃ saṃśayān manasi sthitān 12,054.011a evam uktā nāradena bhīṣmam īyur narādhipāḥ 12,054.011c praṣṭuṃ cāśaknuvantas te vīkṣāṃ cakruḥ parasparam 12,054.012a athovāca hṛṣīkeśaṃ pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ 12,054.012c nānyas tvad devakīputra śaktaḥ praṣṭuṃ pitāmaham 12,054.013a pravyāhāraya durdharṣa tvam agre madhusūdana 12,054.013c tvaṃ hi nas tāta sarveṣāṃ sarvadharmavid uttamaḥ 12,054.014a evam uktaḥ pāṇḍavena bhagavān keśavas tadā 12,054.014c abhigamya durādharṣaṃ pravyāhārayad acyutaḥ 12,054.015 vāsudeva uvāca 12,054.015a kaccit sukhena rajanī vyuṣṭā te rājasattama 12,054.015c vispaṣṭalakṣaṇā buddhiḥ kaccic copasthitā tava 12,054.016a kaccij jñānāni sarvāṇi pratibhānti ca te 'nagha 12,054.016c na glāyate ca hṛdayaṃ na ca te vyākulaṃ manaḥ 12,054.017 bhīṣma uvāca 12,054.017a dāho mohaḥ śramaś caiva klamo glānis tathā rujā 12,054.017c tava prasādād govinda sadyo vyapagatānagha 12,054.018a yac ca bhūtaṃ bhaviṣyac ca bhavac ca paramadyute 12,054.018c tat sarvam anupaśyāmi pāṇau phalam ivāhitam 12,054.019a vedoktāś caiva ye dharmā vedāntanihitāś ca ye 12,054.019c tān sarvān saṃprapaśyāmi varadānāt tavācyuta 12,054.020a śiṣṭaiś ca dharmo yaḥ proktaḥ sa ca me hṛdi vartate 12,054.020c deśajātikulānāṃ ca dharmajño 'smi janārdana 12,054.021a caturṣv āśramadharmeṣu yo 'rthaḥ sa ca hṛdi sthitaḥ 12,054.021c rājadharmāṃś ca sakalān avagacchāmi keśava 12,054.021d*0120_01 sarvadharmeṣu yo hy arthaḥ sa ca me hṛdi saṃsthitaḥ 12,054.022a yatra yatra ca vaktavyaṃ tad vakṣyāmi janārdana 12,054.022c tava prasādād dhi śubhā mano me buddhir āviśat 12,054.023a yuveva cāsmi saṃvṛttas tvadanudhyānabṛṃhitaḥ 12,054.023c vaktuṃ śreyaḥ samartho 'smi tvatprasādāj janārdana 12,054.024a svayaṃ kimarthaṃ tu bhavāñ śreyo na prāha pāṇḍavam 12,054.024c kiṃ te vivakṣitaṃ cātra tad āśu vada mādhava 12,054.025 vāsudeva uvāca 12,054.025a yaśasaḥ śreyasaś caiva mūlaṃ māṃ viddhi kaurava 12,054.025c mattaḥ sarve 'bhinirvṛttā bhāvāḥ sadasadātmakāḥ 12,054.026a śītāṃśuś candra ity ukte ko loke vismayiṣyati 12,054.026c tathaiva yaśasā pūrṇe mayi ko vismayiṣyati 12,054.027a ādheyaṃ tu mayā bhūyo yaśas tava mahādyute 12,054.027c tato me vipulā buddhis tvayi bhīṣma samāhitā 12,054.028a yāvad dhi pṛthivīpāla pṛthivī sthāsyate dhruvā 12,054.028c tāvat tavākṣayā kīrtir lokān anu cariṣyati 12,054.029a yac ca tvaṃ vakṣyase bhīṣma pāṇḍavāyānupṛcchate 12,054.029c vedapravādā iva te sthāsyanti vasudhātale 12,054.030a yaś caitena pramāṇena yokṣyaty ātmānam ātmanā 12,054.030c sa phalaṃ sarvapuṇyānāṃ pretya cānubhaviṣyati 12,054.031a etasmāt kāraṇād bhīṣma matir divyā mayā hi te 12,054.031c dattā yaśo vipratheta kathaṃ bhūyas taveti ha 12,054.032a yāvad dhi prathate loke puruṣasya yaśo bhuvi 12,054.032c tāvat tasyākṣayaṃ sthānaṃ bhavatīti viniścitam 12,054.033a rājāno hataśiṣṭās tvāṃ rājann abhita āsate 12,054.033c dharmān anuyuyukṣantas tebhyaḥ prabrūhi bhārata 12,054.034a bhavān hi vayasā vṛddhaḥ śrutācārasamanvitaḥ 12,054.034c kuśalo rājadharmāṇāṃ pūrveṣām aparāś ca ye 12,054.035a janmaprabhṛti te kaś cid vṛjinaṃ na dadarśa ha 12,054.035c jñātāram anudharmāṇāṃ tvāṃ viduḥ sarvapārthivāḥ 12,054.036a tebhyaḥ piteva putrebhyo rājan brūhi paraṃ nayam 12,054.036c ṛṣayaś ca hi devāś ca tvayā nityam upāsitāḥ 12,054.037a tasmād vaktavyam eveha tvayā paśyāmy aśeṣataḥ 12,054.037c dharmāñ śuśrūṣamāṇebhyaḥ pṛṣṭena ca satā punaḥ 12,054.038a vaktavyaṃ viduṣā ceti dharmam āhur manīṣiṇaḥ 12,054.038c apratibruvataḥ kaṣṭo doṣo hi bhavati prabho 12,054.039a tasmāt putraiś ca pautraiś ca dharmān pṛṣṭaḥ sanātanān 12,054.039c vidvāñ jijñāsamānais tvaṃ prabrūhi bharatarṣabha 12,055.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,055.001a athābravīn mahātejā vākyaṃ kauravanandanaḥ 12,055.001c hanta dharmān pravakṣyāmi dṛḍhe vāṅmanasī mama 12,055.001e tava prasādād govinda bhūtātmā hy asi śāśvataḥ 12,055.002a yudhiṣṭhiras tu māṃ rājā dharmān samanupṛcchatu 12,055.002c evaṃ prīto bhaviṣyāmi dharmān vakṣyāmi cānagha 12,055.003a yasmin rājarṣabhe jāte dharmātmani mahātmani 12,055.003c ahṛṣyann ṛṣayaḥ sarve sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ 12,055.004a sarveṣāṃ dīptayaśasāṃ kurūṇāṃ dharmacāriṇām 12,055.004c yasya nāsti samaḥ kaś cit sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ 12,055.005a dhṛtir damo brahmacaryaṃ kṣamā dharmaś ca nityadā 12,055.005c yasminn ojaś ca tejaś ca sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ 12,055.006a satyaṃ dānaṃ tapaḥ śaucaṃ śāntir dākṣyam asaṃbhramaḥ 12,055.006c yasminn etāni sarvāṇi sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ 12,055.007a yo na kāmān na saṃrambhān na bhayān nārthakāraṇāt 12,055.007c kuryād adharmaṃ dharmātmā sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ 12,055.008a saṃbandhino 'tithīn bhṛtyān saṃśritopāśritāṃś ca yaḥ 12,055.008c saṃmānayati satkṛtya sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ 12,055.009a satyanityaḥ kṣamānityo jñānanityo 'tithipriyaḥ 12,055.009c yo dadāti satāṃ nityaṃ sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ 12,055.010a ijyādhyayananityaś ca dharme ca nirataḥ sadā 12,055.010c śāntaḥ śrutarahasyaś ca sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ 12,055.011 vāsudeva uvāca 12,055.011a lajjayā parayopeto dharmātmā sa yudhiṣṭhiraḥ 12,055.011c abhiśāpabhayād bhīto bhavantaṃ nopasarpati 12,055.012a lokasya kadanaṃ kṛtvā lokanātho viśāṃ pate 12,055.012c abhiśāpabhayād bhīto bhavantaṃ nopasarpati 12,055.013a pūjyān mānyāṃś ca bhaktāṃś ca gurūn saṃbandhibāndhavān 12,055.013c arghyārhān iṣubhir hatvā bhavantaṃ nopasarpati 12,055.014 bhīṣma uvāca 12,055.014a brāhmaṇānāṃ yathā dharmo dānam adhyayanaṃ tapaḥ 12,055.014c kṣatriyāṇāṃ tathā kṛṣṇa samare dehapātanam 12,055.015a pitṝn pitāmahān putrān gurūn saṃbandhibāndhavān 12,055.015c mithyāpravṛttān yaḥ saṃkhye nihanyād dharma eva saḥ 12,055.016a samayatyāgino lubdhān gurūn api ca keśava 12,055.016c nihanti samare pāpān kṣatriyo yaḥ sa dharmavit 12,055.016d*0121_01 yo lobhān na samīkṣeta dharmasetuṃ sanātanam 12,055.016d*0121_02 nihanti yas taṃ samare kṣatriyo vai sa dharmavit 12,055.016d*0121_03 lohitodāṃ keśatṛṇāṃ gajaśailāṃ dhvajadrumām 12,055.016d*0121_04 mahīṃ karoti yuddheṣu kṣatriyo yaḥ sa dharmavit 12,055.017a āhūtena raṇe nityaṃ yoddhavyaṃ kṣatrabandhunā 12,055.017c dharmyaṃ svargyaṃ ca lokyaṃ ca yuddhaṃ hi manur abravīt 12,055.018 vaiśaṃpāyana uvāca 12,055.018a evam uktas tu bhīṣmeṇa dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 12,055.018c vinītavad upāgamya tasthau saṃdarśane 'grataḥ 12,055.019a athāsya pādau jagrāha bhīṣmaś cābhinananda tam 12,055.019c mūrdhni cainam upāghrāya niṣīdety abravīt tadā 12,055.020a tam uvācātha gāṅgeya ṛṣabhaḥ sarvadhanvinām 12,055.020c pṛccha māṃ tāta visrabdhaṃ mā bhais tvaṃ kurusattama 12,056.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,056.001a praṇipatya hṛṣīkeśam abhivādya pitāmaham 12,056.001c anumānya gurūn sarvān paryapṛcchad yudhiṣṭhiraḥ 12,056.002a rājyaṃ vai paramo dharma iti dharmavido viduḥ 12,056.002c mahāntam etaṃ bhāraṃ ca manye tad brūhi pārthiva 12,056.003a rājadharmān viśeṣeṇa kathayasva pitāmaha 12,056.003c sarvasya jīvalokasya rājadharmāḥ parāyaṇam 12,056.004a trivargo 'tra samāsakto rājadharmeṣu kaurava 12,056.004c mokṣadharmaś ca vispaṣṭaḥ sakalo 'tra samāhitaḥ 12,056.005a yathā hi raśmayo 'śvasya dviradasyāṅkuśo yathā 12,056.005c narendradharmo lokasya tathā pragrahaṇaṃ smṛtam 12,056.006a atra vai saṃpramūḍhe tu dharme rājarṣisevite 12,056.006c lokasya saṃsthā na bhavet sarvaṃ ca vyākulaṃ bhavet 12,056.007a udayan hi yathā sūryo nāśayaty āsuraṃ tamaḥ 12,056.007c rājadharmās tathālokyām ākṣipanty aśubhāṃ gatim 12,056.008a tad agre rājadharmāṇām arthatattvaṃ pitāmaha 12,056.008c prabrūhi bharataśreṣṭha tvaṃ hi buddhimatāṃ varaḥ 12,056.009a āgamaś ca paras tvattaḥ sarveṣāṃ naḥ paraṃtapa 12,056.009c bhavantaṃ hi paraṃ buddhau vāsudevo 'bhimanyate 12,056.010 bhīṣma uvāca 12,056.010a namo dharmāya mahate namaḥ kṛṣṇāya vedhase 12,056.010c brāhmaṇebhyo namaskṛtya dharmān vakṣyāmi śāśvatān 12,056.011a śṛṇu kārtsnyena mattas tvaṃ rājadharmān yudhiṣṭhira 12,056.011c nirucyamānān niyato yac cānyad abhivāñchasi 12,056.012a ādāv eva kuruśreṣṭha rājñā rañjanakāmyayā 12,056.012c devatānāṃ dvijānāṃ ca vartitavyaṃ yathāvidhi 12,056.013a daivatāny arcayitvā hi brāhmaṇāṃś ca kurūdvaha 12,056.013c ānṛṇyaṃ yāti dharmasya lokena ca sa mānyate 12,056.014a utthāne ca sadā putra prayatethā yudhiṣṭhira 12,056.014c na hy utthānam ṛte daivaṃ rājñām arthaprasiddhaye 12,056.015a sādhāraṇaṃ dvayaṃ hy etad daivam utthānam eva ca 12,056.015c pauruṣaṃ hi paraṃ manye daivaṃ niścityam ucyate 12,056.016a vipanne ca samārambhe saṃtāpaṃ mā sma vai kṛthāḥ 12,056.016c ghaṭate vinayas tāta rājñām eṣa nayaḥ paraḥ 12,056.017a na hi satyād ṛte kiṃ cid rājñāṃ vai siddhikāraṇam 12,056.017c satye hi rājā nirataḥ pretya ceha ca nandati 12,056.018a ṛṣīṇām api rājendra satyam eva paraṃ dhanam 12,056.018c tathā rājñaḥ paraṃ satyān nānyad viśvāsakāraṇam 12,056.019a guṇavāñ śīlavān dānto mṛdur dharmyo jitendriyaḥ 12,056.019c sudarśaḥ sthūlalakṣyaś ca na bhraśyeta sadā śriyaḥ 12,056.020a ārjavaṃ sarvakāryeṣu śrayethāḥ kurunandana 12,056.020b*0122_01 ārjavena samāyuktā modante ṛṣayo divi 12,056.020c punar nayavicāreṇa trayīsaṃvaraṇena ca 12,056.021a mṛdur hi rājā satataṃ laṅghyo bhavati sarvaśaḥ 12,056.021c tīkṣṇāc codvijate lokas tasmād ubhayam ācara 12,056.022a adaṇḍyāś caiva te nityaṃ viprāḥ syur dadatāṃ vara 12,056.022c bhūtam etat paraṃ loke brāhmaṇā nāma bhārata 12,056.023a manunā cāpi rājendra gītau ślokau mahātmanā 12,056.023c dharmeṣu sveṣu kauravya hṛdi tau kartum arhasi 12,056.024a adbhyo 'gnir brahmataḥ kṣatram aśmano loham utthitam 12,056.024c teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati 12,056.025a ayo hanti yadāśmānam agniś cāpo 'bhipadyate 12,056.025c brahma ca kṣatriyo dveṣṭi tadā sīdanti te trayaḥ 12,056.026a etaj jñātvā mahārāja namasyā eva te dvijāḥ 12,056.026c bhaumaṃ brahma dvijaśreṣṭhā dhārayanti śamānvitāḥ 12,056.027a evaṃ caiva naravyāghra lokatantravighātakāḥ 12,056.027c nigrāhyā eva satataṃ bāhubhyāṃ ye syur īdṛśāḥ 12,056.028a ślokau cośanasā gītau purā tāta maharṣiṇā 12,056.028c tau nibodha mahāprājña tvam ekāgramanā nṛpa 12,056.029a udyamya śastram āyāntam api vedāntagaṃ raṇe 12,056.029c nigṛhṇīyāt svadharmeṇa dharmāpekṣī nareśvaraḥ 12,056.030a vinaśyamānaṃ dharmaṃ hi yo rakṣati sa dharmavit 12,056.030c na tena bhrūṇahā sa syān manyus taṃ manum ṛcchati 12,056.031a evaṃ caiva naraśreṣṭha rakṣyā eva dvijātayaḥ 12,056.031c svaparāddhān api hi tān viṣayānte samutsṛjet 12,056.032a abhiśastam api hy eṣāṃ kṛpāyīta viśāṃ pate 12,056.032c brahmaghne gurutalpe ca bhrūṇahatye tathaiva ca 12,056.033a rājadviṣṭe ca viprasya viṣayānte visarjanam 12,056.033b*0123_01 vapanaṃ draviṇādānaṃ svapuryāś ca visarjanam 12,056.033c vidhīyate na śārīraṃ bhayam eṣāṃ kadā cana 12,056.034a dayitāś ca narās te syur nityaṃ puruṣasattama 12,056.034c na kośaḥ paramo hy anyo rājñāṃ puruṣasaṃcayāt 12,056.035a durgeṣu ca mahārāja ṣaṭsu ye śāstraniścitāḥ 12,056.035c sarveṣu teṣu manyante naradurgaṃ sudustaram 12,056.036a tasmān nityaṃ dayā kāryā cāturvarṇye vipaścitā 12,056.036c dharmātmā satyavāk caiva rājā rañjayati prajāḥ 12,056.037a na ca kṣāntena te bhāvyaṃ nityaṃ puruṣasattama 12,056.037c adharmyo hi mṛdū rājā kṣamāvān iva kuñjaraḥ 12,056.038a bārhaspatye ca śāstre vai ślokā viniyatāḥ purā 12,056.038c asminn arthe mahārāja tan me nigadataḥ śṛṇu 12,056.039a kṣamamāṇaṃ nṛpaṃ nityaṃ nīcaḥ paribhavej janaḥ 12,056.039c hastiyantā gajasyeva śira evārurukṣati 12,056.040a tasmān naiva mṛdur nityaṃ tīkṣṇo vāpi bhaven nṛpaḥ 12,056.040c vasante 'rka iva śrīmān na śīto na ca gharmadaḥ 12,056.041a pratyakṣeṇānumānena tathaupamyopadeśataḥ 12,056.041c parīkṣyās te mahārāja sve pare caiva sarvadā 12,056.042a vyasanāni ca sarvāṇi tyajethā bhūridakṣiṇa 12,056.042c na caiva na prayuñjīta saṅgaṃ tu parivarjayet 12,056.043a nityaṃ hi vyasanī loke paribhūto bhavaty uta 12,056.043c udvejayati lokaṃ cāpy atidveṣī mahīpatiḥ 12,056.044a bhavitavyaṃ sadā rājñā garbhiṇīsahadharmiṇā 12,056.044c kāraṇaṃ ca mahārāja śṛṇu yenedam iṣyate 12,056.045a yathā hi garbhiṇī hitvā svaṃ priyaṃ manaso 'nugam 12,056.045c garbhasya hitam ādhatte tathā rājñāpy asaṃśayam 12,056.046a vartitavyaṃ kuruśreṣṭha nityaṃ dharmānuvartinā 12,056.046c svaṃ priyaṃ samabhityajya yad yal lokahitaṃ bhavet 12,056.047a na saṃtyājyaṃ ca te dhairyaṃ kadā cid api pāṇḍava 12,056.047c dhīrasya spaṣṭadaṇḍasya na hy ājñā pratihanyate 12,056.048a parihāsaś ca bhṛtyais te na nityaṃ vadatāṃ vara 12,056.048c kartavyo rājaśārdūla doṣam atra hi me śṛṇu 12,056.049a avamanyanti bhartāraṃ saṃharṣād upajīvinaḥ 12,056.049c sve sthāne na ca tiṣṭhanti laṅghayanti hi tad vacaḥ 12,056.050a preṣyamāṇā vikalpante guhyaṃ cāpy anuyuñjate 12,056.050c ayācyaṃ caiva yācante 'bhojyāny āhārayanti ca 12,056.051a krudhyanti paridīpyanti bhūmim adhyāsate 'sya ca 12,056.051c utkocair vañcanābhiś ca kāryāṇy anuvihanti ca 12,056.052a jarjaraṃ cāsya viṣayaṃ kurvanti pratirūpakaiḥ 12,056.052c strīr akṣibhiś ca sajjante tulyaveṣā bhavanti ca 12,056.053a vātaṃ ca ṣṭhīvanaṃ caiva kurvate cāsya saṃnidhau 12,056.053c nirlajjā naraśārdūla vyāharanti ca tadvacaḥ 12,056.054a hayaṃ vā dantinaṃ vāpi rathaṃ nṛpatisaṃmatam 12,056.054c adhirohanty anādṛtya harṣule pārthive mṛdau 12,056.055a idaṃ te duṣkaraṃ rājann idaṃ te durviceṣṭitam 12,056.055c ity evaṃ suhṛdo nāma bruvanti pariṣadgatāḥ 12,056.056a kruddhe cāsmin hasanty eva na ca hṛṣyanti pūjitāḥ 12,056.056c saṃgharṣaśīlāś ca sadā bhavanty anyonyakāraṇāt 12,056.057a visraṃsayanti mantraṃ ca vivṛṇvanti ca duṣkṛtam 12,056.057c līlayā caiva kurvanti sāvajñās tasya śāsanam 12,056.057e alaṃkaraṇabhojyaṃ ca tathā snānānulepanam 12,056.058a helamānā naravyāghra svasthās tasyopaśṛṇvate 12,056.058c nindanti svān adhīkārān saṃtyajanti ca bhārata 12,056.059a na vṛttyā parituṣyanti rājadeyaṃ haranti ca 12,056.059c krīḍituṃ tena cecchanti sasūtreṇeva pakṣiṇā 12,056.059e asmatpraṇeyo rājeti loke caiva vadanty uta 12,056.060a ete caivāpare caiva doṣāḥ prādurbhavanty uta 12,056.060c nṛpatau mārdavopete harṣule ca yudhiṣṭhira 12,057.001 bhīṣma uvāca 12,057.001a nityodyuktena vai rājñā bhavitavyaṃ yudhiṣṭhira 12,057.001c praśāmyate ca rājā hi nārīvodyamavarjitaḥ 12,057.002a bhagavān uśanā cāha ślokam atra viśāṃ pate 12,057.002c tam ihaikamanā rājan gadatas tvaṃ nibodha me 12,057.003a dvāv etau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayān iva 12,057.003c rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam 12,057.004a tad etan naraśārdūla hṛdi tvaṃ kartum arhasi 12,057.004c saṃdheyān api saṃdhatsva virodhyāṃś ca virodhaya 12,057.004d*0124_01 svāmyamātyasuhṛtkośarāṣṭradurgabalāni ca 12,057.005a saptāṅge yaś ca te rājye vaiparītyaṃ samācaret 12,057.005c gurur vā yadi vā mitraṃ pratihantavya eva saḥ 12,057.006a maruttena hi rājñāyaṃ gītaḥ ślokaḥ purātanaḥ 12,057.006c rājyādhikāre rājendra bṛhaspatimataḥ purā 12,057.007a guror apy avaliptasya kāryākāryam ajānataḥ 12,057.007c utpathapratipannasya parityāgo vidhīyate 12,057.008a bāhoḥ putreṇa rājñā ca sagareṇeha dhīmatā 12,057.008c asamañjāḥ suto jyeṣṭhas tyaktaḥ paurahitaiṣiṇā 12,057.009a asamañjāḥ sarayvāṃ prāk paurāṇāṃ bālakān nṛpa 12,057.009c nyamajjayad ataḥ pitrā nirbhartsya sa vivāsitaḥ 12,057.010a ṛṣiṇoddālakenāpi śvetaketur mahātapāḥ 12,057.010c mithyā viprān upacaran saṃtyakto dayitaḥ sutaḥ 12,057.011a lokarañjanam evātra rājñāṃ dharmaḥ sanātanaḥ 12,057.011c satyasya rakṣaṇaṃ caiva vyavahārasya cārjavam 12,057.012a na hiṃsyāt paravittāni deyaṃ kāle ca dāpayet 12,057.012c vikrāntaḥ satyavāk kṣānto nṛpo na calate pathaḥ 12,057.013a guptamantro jitakrodho śāstrārthagataniścayaḥ 12,057.013c dharme cārthe ca kāme ca mokṣe ca satataṃ rataḥ 12,057.014a trayyā saṃvṛtarandhraś ca rājā bhavitum arhati 12,057.014c vṛjinasya narendrāṇāṃ nānyat saṃvaraṇāt param 12,057.015a cāturvarṇyasya dharmāś ca rakṣitavyā mahīkṣitā 12,057.015c dharmasaṃkararakṣā hi rājñāṃ dharmaḥ sanātanaḥ 12,057.016a na viśvasec ca nṛpatir na cātyarthaṃ na viśvaset 12,057.016c ṣāḍguṇyaguṇadoṣāṃś ca nityaṃ buddhyāvalokayet 12,057.017a dviṭchidradarśī nṛpatir nityam eva praśasyate 12,057.017c trivargaviditārthaś ca yuktacāropadhiś ca yaḥ 12,057.018a kośasyopārjanaratir yamavaiśravaṇopamaḥ 12,057.018c vettā ca daśavargasya sthānavṛddhikṣayātmanaḥ 12,057.019a abhṛtānāṃ bhaved bhartā bhṛtānāṃ cānvavekṣakaḥ 12,057.019c nṛpatiḥ sumukhaś ca syāt smitapūrvābhibhāṣitā 12,057.020a upāsitā ca vṛddhānāṃ jitatandrīr alolupaḥ 12,057.020c satāṃ vṛtte sthitamatiḥ santo hy ācāradarśinaḥ 12,057.021a na cādadīta vittāni satāṃ hastāt kadā cana 12,057.021c asadbhyas tu samādadyāt sadbhyaḥ saṃpratipādayet 12,057.022a svayaṃ prahartādātā ca vaśyātmā vaśyasādhanaḥ 12,057.022c kāle dātā ca bhoktā ca śuddhācāras tathaiva ca 12,057.023a śūrān bhaktān asaṃhāryān kule jātān arogiṇaḥ 12,057.023c śiṣṭāñ śiṣṭābhisaṃbandhān mānino nāvamāninaḥ 12,057.024a vidyāvido lokavidaḥ paralokānvavekṣakān 12,057.024c dharmeṣu niratān sādhūn acalān acalān iva 12,057.025a sahāyān satataṃ kuryād rājā bhūtipuraskṛtaḥ 12,057.025c tais tulyaś ca bhaved bhogaiś chatramātrājñayādhikaḥ 12,057.026a pratyakṣā ca parokṣā ca vṛttiś cāsya bhavet sadā 12,057.026c evaṃ kṛtvā narendro hi na khedam iha vindati 12,057.027a sarvātiśaṅkī nṛpatir yaś ca sarvaharo bhavet 12,057.027c sa kṣipram anṛjur lubdhaḥ svajanenaiva bādhyate 12,057.028a śucis tu pṛthivīpālo lokacittagrahe rataḥ 12,057.028c na pataty aribhir grastaḥ patitaś cāvatiṣṭhate 12,057.029a akrodhano 'thāvyasanī mṛdudaṇḍo jitendriyaḥ 12,057.029c rājā bhavati bhūtānāṃ viśvāsyo himavān iva 12,057.030a prājño nyāyaguṇopetaḥ pararandhreṣu tatparaḥ 12,057.030c sudarśaḥ sarvavarṇānāṃ nayāpanayavit tathā 12,057.031a kṣiprakārī jitakrodhaḥ suprasādo mahāmanāḥ 12,057.031c arogaprakṛtir yuktaḥ kriyāvān avikatthanaḥ 12,057.032a ārabdhāny eva kāryāṇi na paryavasitāni ca 12,057.032c yasya rājñaḥ pradṛśyante sa rājā rājasattamaḥ 12,057.033a putrā iva pitur gehe viṣaye yasya mānavāḥ 12,057.033c nirbhayā vicariṣyanti sa rājā rājasattamaḥ 12,057.034a agūḍhavibhavā yasya paurā rāṣṭranivāsinaḥ 12,057.034c nayāpanayavettāraḥ sa rājā rājasattamaḥ 12,057.035a svakarmaniratā yasya janā viṣayavāsinaḥ 12,057.035c asaṃghātaratā dāntāḥ pālyamānā yathāvidhi 12,057.036a vaśyā neyā vinītāś ca na ca saṃgharṣaśīlinaḥ 12,057.036c viṣaye dānarucayo narā yasya sa pārthivaḥ 12,057.037a na yasya kūṭakapaṭaṃ na māyā na ca matsaraḥ 12,057.037c viṣaye bhūmipālasya tasya dharmaḥ sanātanaḥ 12,057.038a yaḥ satkaroti jñānāni neyaḥ paurahite rataḥ 12,057.038c satāṃ dharmānugas tyāgī sa rājā rājyam arhati 12,057.039a yasya cāraś ca mantraś ca nityaṃ caiva kṛtākṛte 12,057.039c na jñāyate hi ripubhiḥ sa rājā rājyam arhati 12,057.040a ślokaś cāyaṃ purā gīto bhārgaveṇa mahātmanā 12,057.040c ākhyāte rāmacarite nṛpatiṃ prati bhārata 12,057.041a rājānaṃ prathamaṃ vindet tato bhāryāṃ tato dhanam 12,057.041c rājany asati lokasya kuto bhāryā kuto dhanam 12,057.042a tad rājan rājasiṃhānāṃ nānyo dharmaḥ sanātanaḥ 12,057.042c ṛte rakṣāṃ suvispaṣṭāṃ rakṣā lokasya dhāraṇam 12,057.043a prācetasena manunā ślokau cemāv udāhṛtau 12,057.043c rājadharmeṣu rājendra tāv ihaikamanāḥ śṛṇu 12,057.044a ṣaḍ etān puruṣo jahyād bhinnāṃ nāvam ivārṇave 12,057.044c apravaktāram ācāryam anadhīyānam ṛtvijam 12,057.045a arakṣitāraṃ rājānaṃ bhāryāṃ cāpriyavādinīm 12,057.045c grāmakāmaṃ ca gopālaṃ vanakāmaṃ ca nāpitam 12,058.000*0125_00 śrīvaiśaṃpāyanaḥ 12,058.000*0125_01 etāvad uktvā bhūyo 'pi bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ 12,058.000*0125_02 uvāca vacanaṃ dhīmān sarvataḥ sārasaṃgraham 12,058.001 bhīṣma uvāca 12,058.001a etat te rājadharmāṇāṃ navanītaṃ yudhiṣṭhira 12,058.001c bṛhaspatir hi bhagavān nānyaṃ dharmaṃ praśaṃsati 12,058.002a viśālākṣaś ca bhagavān kāvyaś caiva mahātapāḥ 12,058.002c sahasrākṣo mahendraś ca tathā prācetaso manuḥ 12,058.003a bharadvājaś ca bhagavāṃs tathā gauraśirā muniḥ 12,058.003c rājaśāstrapraṇetāro brahmaṇyā brahmavādinaḥ 12,058.004a rakṣām eva praśaṃsanti dharmaṃ dharmabhṛtāṃ vara 12,058.004c rājñāṃ rājīvatāmrākṣa sādhanaṃ cātra vai śṛṇu 12,058.005a cāraś ca praṇidhiś caiva kāle dānam amatsaraḥ 12,058.005c yuktyādānaṃ na cādānam ayogena yudhiṣṭhira 12,058.006a satāṃ saṃgrahaṇaṃ śauryaṃ dākṣyaṃ satyaṃ prajāhitam 12,058.006c anārjavair ārjavaiś ca śatrupakṣasya bhedanam 12,058.007a sādhūnām aparityāgaḥ kulīnānāṃ ca dhāraṇam 12,058.007c nicayaś ca niceyānāṃ sevā buddhimatām api 12,058.008a balānāṃ harṣaṇaṃ nityaṃ prajānām anvavekṣaṇam 12,058.008c kāryeṣv akhedaḥ kośasya tathaiva ca vivardhanam 12,058.009a puraguptir aviśvāsaḥ paurasaṃghātabhedanam 12,058.009c ketanānāṃ ca jīrṇānām avekṣā caiva sīdatām 12,058.010a dvividhasya ca daṇḍasya prayogaḥ kālacoditaḥ 12,058.010c arimadhyasthamitrāṇāṃ yathāvac cānvavekṣaṇam 12,058.011a upajāpaś ca bhṛtyānām ātmanaḥ paradarśanāt 12,058.011c aviśvāsaḥ svayaṃ caiva parasyāśvāsanaṃ tathā 12,058.012a nītidharmānusaraṇaṃ nityam utthānam eva ca 12,058.012c ripūṇām anavajñānaṃ nityaṃ cānāryavarjanam 12,058.013a utthānaṃ hi narendrāṇāṃ bṛhaspatir abhāṣata 12,058.013c rājadharmasya yan mūlaṃ ślokāṃś cātra nibodha me 12,058.014a utthānenāmṛtaṃ labdham utthānenāsurā hatāḥ 12,058.014c utthānena mahendreṇa śraiṣṭhyaṃ prāptaṃ divīha ca 12,058.015a utthānadhīraḥ puruṣo vāgdhīrān adhitiṣṭhati 12,058.015c utthānadhīraṃ vāgdhīrā ramayanta upāsate 12,058.016a utthānahīno rājā hi buddhimān api nityaśaḥ 12,058.016c dharṣaṇīyo ripūṇāṃ syād bhujaṃga iva nirviṣaḥ 12,058.017a na ca śatrur avajñeyo durbalo 'pi balīyasā 12,058.017c alpo 'pi hi dahaty agnir viṣam alpaṃ hinasti ca 12,058.018a ekāśvenāpi saṃbhūtaḥ śatrur durgasamāśritaḥ 12,058.018c taṃ taṃ tāpayate deśam api rājñaḥ samṛddhinaḥ 12,058.019a rājño rahasyaṃ yad vākyaṃ jayārthaṃ lokasaṃgrahaḥ 12,058.019c hṛdi yac cāsya jihmaṃ syāt kāraṇārthaṃ ca yad bhavet 12,058.020a yac cāsya kāryaṃ vṛjinam ārjavenaiva dhāryate 12,058.020c dambhanārthāya lokasya dharmiṣṭhām ācaret kriyām 12,058.021a rājyaṃ hi sumahat tantraṃ durdhāryam akṛtātmabhiḥ 12,058.021c na śakyaṃ mṛdunā voḍhum āghātasthānam uttamam 12,058.022a rājyaṃ sarvāmiṣaṃ nityam ārjaveneha dhāryate 12,058.022c tasmān miśreṇa satataṃ vartitavyaṃ yudhiṣṭhira 12,058.023a yady apy asya vipattiḥ syād rakṣamāṇasya vai prajāḥ 12,058.023c so 'py asya vipulo dharma evaṃvṛttā hi bhūmipāḥ 12,058.024a eṣa te rājadharmāṇāṃ leśaḥ samanuvarṇitaḥ 12,058.024c bhūyas te yatra saṃdehas tad brūhi vadatāṃ vara 12,058.025 vaiśaṃpāyana uvāca 12,058.025a tato vyāsaś ca bhagavān devasthāno 'śmanā saha 12,058.025c vāsudevaḥ kṛpaś caiva sātyakiḥ saṃjayas tathā 12,058.026a sādhu sādhv iti saṃhṛṣṭāḥ puṣyamāṇair ivānanaiḥ 12,058.026c astuvaṃs te naravyāghraṃ bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam 12,058.027a tato dīnamanā bhīṣmam uvāca kurusattamaḥ 12,058.027c netrābhyām aśrupūrṇābhyāṃ pādau tasya śanaiḥ spṛśan 12,058.028a śva idānīṃ svasaṃdehaṃ prakṣyāmi tvaṃ pitāmaha 12,058.028c upaiti savitāpy astaṃ rasam āpīya pārthivam 12,058.029a tato dvijātīn abhivādya keśavaḥ; kṛpaś ca te caiva yudhiṣṭhirādayaḥ 12,058.029c pradakṣiṇīkṛtya mahānadīsutaṃ; tato rathān āruruhur mudā yutāḥ 12,058.030a dṛṣadvatīṃ cāpy avagāhya suvratāḥ; kṛtodakāryāḥ kṛtajapyamaṅgalāḥ 12,058.030c upāsya saṃdhyāṃ vidhivat paraṃtapās; tataḥ puraṃ te viviśur gajāhvayam 12,059.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,059.001a tataḥ kālyaṃ samutthāya kṛtapaurvāhṇikakriyāḥ 12,059.001c yayus te nagarākārai rathaiḥ pāṇḍavayādavāḥ 12,059.002a prapadya ca kurukṣetraṃ bhīṣmam āsādya cānagham 12,059.002c sukhāṃ ca rajanīṃ pṛṣṭvā gāṅgeyaṃ rathināṃ varam 12,059.003a vyāsādīn abhivādyarṣīn sarvais taiś cābhinanditāḥ 12,059.003c niṣedur abhito bhīṣmaṃ parivārya samantataḥ 12,059.004a tato rājā mahātejā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 12,059.004c abravīt prāñjalir bhīṣmaṃ pratipūjyābhivādya ca 12,059.005a ya eṣa rājā-rājeti śabdaś carati bhārata 12,059.005c katham eṣa samutpannas tan me brūhi pitāmaha 12,059.006a tulyapāṇiśirogrīvas tulyabuddhīndriyātmakaḥ 12,059.006c tulyaduḥkhasukhātmā ca tulyapṛṣṭhabhujodaraḥ 12,059.007a tulyaśukrāsthimajjaś ca tulyamāṃsāsṛg eva ca 12,059.007c niḥśvāsocchvāsatulyaś ca tulyaprāṇaśarīravān 12,059.008a samānajanmamaraṇaḥ samaḥ sarvaguṇair nṛṇām 12,059.008c viśiṣṭabuddhīñ śūrāṃś ca katham eko 'dhitiṣṭhati 12,059.009a katham eko mahīṃ kṛtsnāṃ vīraśūrāryasaṃkulām 12,059.009c rakṣaty api ca loko 'sya prasādam abhivāñchati 12,059.010a ekasya ca prasādena kṛtsno lokaḥ prasīdati 12,059.010c vyākulenākulaḥ sarvo bhavatīti viniścayaḥ 12,059.011a etad icchāmy ahaṃ sarvaṃ tattvena bharatarṣabha 12,059.011c śrotuṃ tan me yathātattvaṃ prabrūhi vadatāṃ vara 12,059.012a naitat kāraṇam alpaṃ hi bhaviṣyati viśāṃ pate 12,059.012c yad ekasmiñ jagat sarvaṃ devavad yāti saṃnatim 12,059.013 bhīṣma uvāca 12,059.013a niyatas tvaṃ naraśreṣṭha śṛṇu sarvam aśeṣataḥ 12,059.013c yathā rājyaṃ samutpannam ādau kṛtayuge 'bhavat 12,059.014a naiva rājyaṃ na rājāsīn na daṇḍo na ca dāṇḍikaḥ 12,059.014c dharmeṇaiva prajāḥ sarvā rakṣanti ca parasparam 12,059.015a pālayānās tathānyonyaṃ narā dharmeṇa bhārata 12,059.015c khedaṃ paramam ājagmus tatas tān moha āviśat 12,059.016a te mohavaśam āpannā mānavā manujarṣabha 12,059.016c pratipattivimohāc ca dharmas teṣām anīnaśat 12,059.017a naṣṭāyāṃ pratipattau tu mohavaśyā narās tadā 12,059.017c lobhasya vaśam āpannāḥ sarve bhāratasattama 12,059.018a aprāptasyābhimarśaṃ tu kurvanto manujās tataḥ 12,059.018c kāmo nāmāparas tatra samapadyata vai prabho 12,059.019a tāṃs tu kāmavaśaṃ prāptān rāgo nāma samaspṛśat 12,059.019c raktāś ca nābhyajānanta kāryākāryaṃ yudhiṣṭhira 12,059.020a agamyāgamanaṃ caiva vācyāvācyaṃ tathaiva ca 12,059.020c bhakṣyābhakṣyaṃ ca rājendra doṣādoṣaṃ ca nātyajan 12,059.021a viplute naraloke 'smiṃs tato brahma nanāśa ha 12,059.021c nāśāc ca brahmaṇo rājan dharmo nāśam athāgamat 12,059.022a naṣṭe brahmaṇi dharme ca devās trāsam athāgaman 12,059.022c te trastā naraśārdūla brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ 12,059.023a prapadya bhagavantaṃ te devā lokapitāmaham 12,059.023c ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve duḥkhaśokabhayārditāḥ 12,059.024a bhagavan naralokasthaṃ naṣṭaṃ brahma sanātanam 12,059.024c lobhamohādibhir bhāvais tato no bhayam āviśat 12,059.025a brahmaṇaś ca praṇāśena dharmo 'py anaśad īśvara 12,059.025c tataḥ sma samatāṃ yātā martyais tribhuvaneśvara 12,059.026a adho hi varṣam asmākaṃ martyās tūrdhvapravarṣiṇaḥ 12,059.026c kriyāvyuparamāt teṣāṃ tato 'gacchāma saṃśayam 12,059.027a atra niḥśreyasaṃ yan nas tad dhyāyasva pitāmaha 12,059.027c tvatprabhāvasamuttho 'sau prabhāvo no vinaśyati 12,059.028a tān uvāca surān sarvān svayaṃbhūr bhagavāṃs tataḥ 12,059.028c śreyo 'haṃ cintayiṣyāmi vyetu vo bhīḥ surarṣabhāḥ 12,059.029a tato 'dhyāyasahasrāṇāṃ śataṃ cakre svabuddhijam 12,059.029c yatra dharmas tathaivārthaḥ kāmaś caivānuvarṇitaḥ 12,059.030a trivarga iti vikhyāto gaṇa eṣa svayaṃbhuvā 12,059.030c caturtho mokṣa ity eva pṛthagarthaḥ pṛthaggaṇaḥ 12,059.031a mokṣasyāpi trivargo 'nyaḥ proktaḥ sattvaṃ rajas tamaḥ 12,059.031c sthānaṃ vṛddhiḥ kṣayaś caiva trivargaś caiva daṇḍajaḥ 12,059.032a ātmā deśaś ca kālaś cāpy upāyāḥ kṛtyam eva ca 12,059.032c sahāyāḥ kāraṇaṃ caiva ṣaḍvargo nītijaḥ smṛtaḥ 12,059.033a trayī cānvīkṣikī caiva vārtā ca bharatarṣabha 12,059.033c daṇḍanītiś ca vipulā vidyās tatra nidarśitāḥ 12,059.034a amātyarakṣāpraṇidhī rājaputrasya rakṣaṇam 12,059.034c cāraś ca vividhopāyaḥ praṇidhiś ca pṛthagvidhaḥ 12,059.035a sāma copapradānaṃ ca bhedo daṇḍaś ca pāṇḍava 12,059.035c upekṣā pañcamī cātra kārtsnyena samudāhṛtā 12,059.036a mantraś ca varṇitaḥ kṛtsnas tathā bhedārtha eva ca 12,059.036c vibhraṃśaś caiva mantrasya siddhyasiddhyoś ca yat phalam 12,059.037a saṃdhiś ca vividhābhikhyo hīno madhyas tathottamaḥ 12,059.037c bhayasatkāravittākhyaḥ kārtsnyena parivarṇitaḥ 12,059.038a yātrākālāś ca catvāras trivargasya ca vistaraḥ 12,059.038c vijayo dharmayuktaś ca tathārthavijayaś ca ha 12,059.039a āsuraś caiva vijayas tathā kārtsnyena varṇitaḥ 12,059.039c lakṣaṇaṃ pañcavargasya trividhaṃ cātra varṇitam 12,059.040a prakāśaś cāprakāśaś ca daṇḍo 'tha pariśabditaḥ 12,059.040c prakāśo 'ṣṭavidhas tatra guhyas tu bahuvistaraḥ 12,059.041a rathā nāgā hayāś caiva pādātāś caiva pāṇḍava 12,059.041c viṣṭir nāvaś carāś caiva deśikāḥ pathi cāṣṭakam 12,059.042a aṅgāny etāni kauravya prakāśāni balasya tu 12,059.042c jaṅgamājaṅgamāś coktāś cūrṇayogā viṣādayaḥ 12,059.043a sparśe cābhyavahārye cāpy upāṃśur vividhaḥ smṛtaḥ 12,059.043b*0126_01 krīḍāpūrve raṇe dyūte visrambheṇa samanvitam 12,059.043b*0126_02 uktaṃ kaitavyam ity etad upāyo navamo budhaiḥ 12,059.043b*0126_03 upekṣā sarvakāryeṣu karmaṇāṃ karaṇeṣu ca 12,059.043b*0126_04 aniṣṭānāṃ samutthāne trivargo naśyate yayā 12,059.043b*0126_05 indrajālādikā māyā vāgjīvanakuśīlavaiḥ 12,059.043b*0126_06 sunimittair durnimittair utpātaiś ca samanvitam 12,059.043b*0126_07 ḍambho liṅgaṃ samāśritya śatruvarge prayujyate 12,059.043b*0126_08 śāṭhyaṃ niśceṣṭatā proktā cittadoṣapradūṣikā 12,059.043c arir mitram udāsīna ity ete 'py anuvarṇitāḥ 12,059.044a kṛtsnā mārgaguṇāś caiva tathā bhūmiguṇāś ca ha 12,059.044c ātmarakṣaṇam āśvāsaḥ spaśānāṃ cānvavekṣaṇam 12,059.045a kalpanā vividhāś cāpi nṛnāgarathavājinām 12,059.045c vyūhāś ca vividhābhikhyā vicitraṃ yuddhakauśalam 12,059.046a utpātāś ca nipātāś ca suyuddhaṃ supalāyanam 12,059.046c śastrāṇāṃ pāyanajñānaṃ tathaiva bharatarṣabha 12,059.047a balavyasanamuktaṃ ca tathaiva balaharṣaṇam 12,059.047c pīḍanāskandakālaś ca bhayakālaś ca pāṇḍava 12,059.048a tathā khātavidhānaṃ ca yogasaṃcāra eva ca 12,059.048c caurāṭavyabalaiś cograiḥ pararāṣṭrasya pīḍanam 12,059.049a agnidair garadaiś caiva pratirūpakacārakaiḥ 12,059.049c śreṇimukhyopajāpena vīrudhaś chedanena ca 12,059.050a dūṣaṇena ca nāgānām āśaṅkājananena ca 12,059.050c ārodhanena bhaktasya pathaś copārjanena ca 12,059.051a saptāṅgasya ca rājyasya hrāsavṛddhisamañjasam 12,059.051c dūtasāmarthyayogaś ca rāṣṭrasya ca vivardhanam 12,059.052a arimadhyasthamitrāṇāṃ samyak coktaṃ prapañcanam 12,059.052c avamardaḥ pratīghātas tathaiva ca balīyasām 12,059.053a vyavahāraḥ susūkṣmaś ca tathā kaṇṭakaśodhanam 12,059.053c śamo vyāyāmayogaś ca yogo dravyasya saṃcayaḥ 12,059.054a abhṛtānāṃ ca bharaṇaṃ bhṛtānāṃ cānvavekṣaṇam 12,059.054c arthakāle pradānaṃ ca vyasaneṣv aprasaṅgitā 12,059.055a tathā rājaguṇāś caiva senāpatiguṇāś ca ye 12,059.055c kāraṇasya ca kartuś ca guṇadoṣās tathaiva ca 12,059.056a duṣṭeṅgitaṃ ca vividhaṃ vṛttiś caivānujīvinām 12,059.056c śaṅkitatvaṃ ca sarvasya pramādasya ca varjanam 12,059.057a alabdhalipsā labdhasya tathaiva ca vivardhanam 12,059.057c pradānaṃ ca vivṛddhasya pātrebhyo vidhivat tathā 12,059.058a visargo 'rthasya dharmārtham arthārthaṃ kāmahetunā 12,059.058c caturtho vyasanāghāte tathaivātrānuvarṇitaḥ 12,059.059a krodhajāni tathogrāṇi kāmajāni tathaiva ca 12,059.059c daśoktāni kuruśreṣṭha vyasanāny atra caiva ha 12,059.060a mṛgayākṣās tathā pānaṃ striyaś ca bharatarṣabha 12,059.060c kāmajāny āhur ācāryāḥ proktānīha svayaṃbhuvā 12,059.061a vākpāruṣyaṃ tathogratvaṃ daṇḍapāruṣyam eva ca 12,059.061c ātmano nigrahas tyāgo 'thārthadūṣaṇam eva ca 12,059.062a yantrāṇi vividhāny eva kriyās teṣāṃ ca varṇitāḥ 12,059.062c avamardaḥ pratīghātaḥ ketanānāṃ ca bhañjanam 12,059.063a caityadrumāṇām āmardo rodhaḥkarmāntanāśanam 12,059.063c apaskaro 'tha gamanaṃ tathopāsyā ca varṇitā 12,059.064a paṇavānakaśaṅkhānāṃ bherīṇāṃ ca yudhāṃ vara 12,059.064c upārjanaṃ ca dravyāṇāṃ paramarma ca tāni ṣaṭ 12,059.065a labdhasya ca praśamanaṃ satāṃ caiva hi pūjanam 12,059.065c vidvadbhir ekībhāvaś ca prātarhomavidhijñatā 12,059.066a maṅgalālambhanaṃ caiva śarīrasya pratikriyā 12,059.066c āhārayojanaṃ caiva nityam āstikyam eva ca 12,059.067a ekena ca yathottheyaṃ satyatvaṃ madhurā giraḥ 12,059.067c utsavānāṃ samājānāṃ kriyāḥ ketanajās tathā 12,059.068a pratyakṣā ca parokṣā ca sarvādhikaraṇeṣu ca 12,059.068c vṛttir bharataśārdūla nityaṃ caivānvavekṣaṇam 12,059.069a adaṇḍyatvaṃ ca viprāṇāṃ yuktyā daṇḍanipātanam 12,059.069c anujīvisvajātibhyo guṇeṣu parirakṣaṇam 12,059.070a rakṣaṇaṃ caiva paurāṇāṃ svarāṣṭrasya vivardhanam 12,059.070c maṇḍalasthā ca yā cintā rājan dvādaśarājikā 12,059.071a dvāsaptatimatiś caiva proktā yā ca svayaṃbhuvā 12,059.071c deśajātikulānāṃ ca dharmāḥ samanuvarṇitāḥ 12,059.072a dharmaś cārthaś ca kāmaś ca mokṣaś cātrānuvarṇitaḥ 12,059.072c upāyaś cārthalipsā ca vividhā bhūridakṣiṇāḥ 12,059.073a mūlakarmakriyā cātra māyā yogaś ca varṇitaḥ 12,059.073c dūṣaṇaṃ srotasām atra varṇitaṃ ca sthirāmbhasām 12,059.074a yair yair upāyair lokaś ca na caled āryavartmanaḥ 12,059.074c tat sarvaṃ rājaśārdūla nītiśāstre 'nuvarṇitam 12,059.075a etat kṛtvā śubhaṃ śāstraṃ tataḥ sa bhagavān prabhuḥ 12,059.075c devān uvāca saṃhṛṣṭaḥ sarvāñ śakrapurogamān 12,059.076a upakārāya lokasya trivargasthāpanāya ca 12,059.076c navanītaṃ sarasvatyā buddhir eṣā prabhāvitā 12,059.077a daṇḍena sahitā hy eṣā lokarakṣaṇakārikā 12,059.077c nigrahānugraharatā lokān anu cariṣyati 12,059.078a daṇḍena nīyate ceyaṃ daṇḍaṃ nayati cāpy uta 12,059.078c daṇḍanītir iti proktā trīṃl lokān anuvartate 12,059.079a ṣāḍguṇyaguṇasāraiṣā sthāsyaty agre mahātmasu 12,059.079c mahattvāt tasya daṇḍasya nītir vispaṣṭalakṣaṇā 12,059.080a nayacāraś ca vipulo yena sarvam idaṃ tatam 12,059.080c āgamaś ca purāṇānāṃ maharṣīṇāṃ ca saṃbhavaḥ 12,059.081a tīrthavaṃśaś ca vaṃśaś ca nakṣatrāṇāṃ yudhiṣṭhira 12,059.081c sakalaṃ cāturāśramyaṃ cāturhotraṃ tathaiva ca 12,059.082a cāturvarṇyaṃ tathaivātra cāturvedyaṃ ca varṇitam 12,059.082c itihāsopavedāś ca nyāyaḥ kṛtsnaś ca varṇitaḥ 12,059.083a tapo jñānam ahiṃsā ca satyāsatye nayaḥ paraḥ 12,059.083c vṛddhopasevā dānaṃ ca śaucam utthānam eva ca 12,059.084a sarvabhūtānukampā ca sarvam atropavarṇitam 12,059.084c bhuvi vācogataṃ yac ca tac ca sarvaṃ samarpitam 12,059.085a tasmin paitāmahe śāstre pāṇḍavaitad asaṃśayam 12,059.085c dharmārthakāmamokṣāś ca sakalā hy atra śabditāḥ 12,059.086a tatas tāṃ bhagavān nītiṃ pūrvaṃ jagrāha śaṃkaraḥ 12,059.086c bahurūpo viśālākṣaḥ śivaḥ sthāṇur umāpatiḥ 12,059.086d*0127_01 anādinidhano devaś caitanyādisamanvitaḥ 12,059.086d*0127_02 jñānāni ca vaśe yasya tārakādīny aśeṣataḥ 12,059.086d*0127_03 aṇimādiguṇopetam aiśvaryaṃ na ca kṛtrimam 12,059.086d*0127_04 tuṣṭyarthaṃ brahmaṇaḥ putro lalāṭād utthitaḥ prabhuḥ 12,059.086d*0127_05 arudat sasvanaṃ ghoraṃ jagataḥ prabhur avyayaḥ 12,059.086d*0127_06 jāyamānaḥ pitā putre putraḥ pitari caiva hi 12,059.086d*0127_07 buddhiṃ viśvasṛje dattvā brahmāṇḍaṃ yena nirmitam 12,059.086d*0127_08 yasmin hiraṇmayo haṃsaḥ śakuniḥ samapadyata 12,059.086d*0127_09 kartā sarvasya lokasya brahmā lokapitāmahaḥ 12,059.086d*0127_10 sa devaḥ sarvabhūtātmā mahādevaḥ sanātanaḥ 12,059.086d*0127_11 asaṃkhyātasahasrāṇāṃ rudrāṇāṃ sthānam avyayam 12,059.087a yugānām āyuṣo hrāsaṃ vijñāya bhagavāñ śivaḥ 12,059.087c saṃcikṣepa tataḥ śāstraṃ mahārthaṃ brahmaṇā kṛtam 12,059.088a vaiśālākṣam iti proktaṃ tad indraḥ pratyapadyata 12,059.088c daśādhyāyasahasrāṇi subrahmaṇyo mahātapāḥ 12,059.089a bhagavān api tac chāstraṃ saṃcikṣepa puraṃdaraḥ 12,059.089a*0128_01 **** **** devāt prāpya maheśvarāt 12,059.089a*0128_02 prajānāṃ hitam anvicchan 12,059.089c sahasraiḥ pañcabhis tāta yad uktaṃ bāhudantakam 12,059.090a adhyāyānāṃ sahasrais tu tribhir eva bṛhaspatiḥ 12,059.090c saṃcikṣepeśvaro buddhyā bārhaspatyaṃ tad ucyate 12,059.091a adhyāyānāṃ sahasreṇa kāvyaḥ saṃkṣepam abravīt 12,059.091c tac chāstram amitaprajño yogācāryo mahātapāḥ 12,059.092a evaṃ lokānurodhena śāstram etan maharṣibhiḥ 12,059.092c saṃkṣiptam āyur vijñāya martyānāṃ hrāsi pāṇḍava 12,059.093a atha devāḥ samāgamya viṣṇum ūcuḥ prajāpatim 12,059.093c eko yo 'rhati martyebhyaḥ śraiṣṭhyaṃ taṃ vai samādiśa 12,059.094a tataḥ saṃcintya bhagavān devo nārāyaṇaḥ prabhuḥ 12,059.094c taijasaṃ vai virajasaṃ so 'sṛjan mānasaṃ sutam 12,059.095a virajās tu mahābhāga vibhutvaṃ bhuvi naicchata 12,059.095c nyāsāyaivābhavad buddhiḥ praṇītā tasya pāṇḍava 12,059.096a kīrtimāṃs tasya putro 'bhūt so 'pi pañcātigo 'bhavat 12,059.096c kardamas tasya ca sutaḥ so 'py atapyan mahat tapaḥ 12,059.097a prajāpateḥ kardamasya anaṅgo nāma vai sutaḥ 12,059.097c prajānāṃ rakṣitā sādhur daṇḍanītiviśāradaḥ 12,059.098a anaṅgaputro 'tibalo nītimān adhigamya vai 12,059.098c abhipede mahīrājyam athendriyavaśo 'bhavat 12,059.098d*0129_01 prāpya nārīṃ mahābhāgāṃ rūpiṇīṃ kāmamohitaḥ 12,059.098d*0129_02 saubhāgyena ca saṃpannāṃ guṇaiś cānuttamāṃ satīm 12,059.099a mṛtyos tu duhitā rājan sunīthā nāma mānasī 12,059.099c prakhyātā triṣu lokeṣu yā sā venam ajījanat 12,059.100a taṃ prajāsu vidharmāṇaṃ rāgadveṣavaśānugam 12,059.100c mantrapūtaiḥ kuśair jaghnur ṛṣayo brahmavādinaḥ 12,059.101a mamanthur dakṣiṇaṃ corum ṛṣayas tasya mantrataḥ 12,059.101c tato 'sya vikṛto jajñe hrasvāṅgaḥ puruṣo bhuvi 12,059.102a dagdhasthāṇupratīkāśo raktākṣaḥ kṛṣṇamūrdhajaḥ 12,059.102c niṣīdety evam ūcus tam ṛṣayo brahmavādinaḥ 12,059.103a tasmān niṣādāḥ saṃbhūtāḥ krūrāḥ śailavanāśrayāḥ 12,059.103c ye cānye vindhyanilayā mlecchāḥ śatasahasraśaḥ 12,059.104a bhūyo 'sya dakṣiṇaṃ pāṇiṃ mamanthus te maharṣayaḥ 12,059.104c tataḥ puruṣa utpanno rūpeṇendra ivāparaḥ 12,059.105a kavacī baddhanistriṃśaḥ saśaraḥ saśarāsanaḥ 12,059.105c vedavedāṅgavic caiva dhanurvede ca pāragaḥ 12,059.106a taṃ daṇḍanītiḥ sakalā śritā rājan narottamam 12,059.106c tataḥ sa prāñjalir vainyo maharṣīṃs tān uvāca ha 12,059.107a susūkṣmā me samutpannā buddhir dharmārthadarśinī 12,059.107c anayā kiṃ mayā kāryaṃ tan me tattvena śaṃsata 12,059.108a yan māṃ bhavanto vakṣyanti kāryam arthasamanvitam 12,059.108c tad ahaṃ vai kariṣyāmi nātra kāryā vicāraṇā 12,059.109a tam ūcur atha devās te te caiva paramarṣayaḥ 12,059.109c niyato yatra dharmo vai tam aśaṅkaḥ samācara 12,059.110a priyāpriye parityajya samaḥ sarveṣu jantuṣu 12,059.110c kāmakrodhau ca lobhaṃ ca mānaṃ cotsṛjya dūrataḥ 12,059.111a yaś ca dharmāt pravicalel loke kaś cana mānavaḥ 12,059.111c nigrāhyas te sa bāhubhyāṃ śaśvad dharmam avekṣataḥ 12,059.112a pratijñāṃ cādhirohasva manasā karmaṇā girā 12,059.112c pālayiṣyāmy ahaṃ bhaumaṃ brahma ity eva cāsakṛt 12,059.113a yaś cātra dharmanīty ukto daṇḍanītivyapāśrayaḥ 12,059.113c tam aśaṅkaḥ kariṣyāmi svavaśo na kadā cana 12,059.114a adaṇḍyā me dvijāś ceti pratijānīṣva cābhibho 12,059.114c lokaṃ ca saṃkarāt kṛtsnāt trātāsmīti paraṃtapa 12,059.115a vainyas tatas tān uvāca devān ṛṣipurogamān 12,059.115c brāhmaṇā me sahāyāś ced evam astu surarṣabhāḥ 12,059.116a evam astv iti vainyas tu tair ukto brahmavādibhiḥ 12,059.116c purodhāś cābhavat tasya śukro brahmamayo nidhiḥ 12,059.117a mantriṇo vālakhilyās tu sārasvatyo gaṇo hy abhūt 12,059.117c maharṣir bhagavān gargas tasya sāṃvatsaro 'bhavat 12,059.118a ātmanāṣṭama ity eva śrutir eṣā parā nṛṣu 12,059.118c utpannau bandinau cāsya tatpūrvau sūtamāgadhau 12,059.118d*0130_01 tayoḥ prīto dadau rājā pṛthur vainyaḥ pratāpavān 12,059.118d*0130_02 anūpadeśaṃ sūtāya magadhaṃ māgadhāya ca 12,059.118d*0131_01 atrir mahātmā bhagavāṃs tasyāsīd vedakārakaḥ 12,059.118d*0131_02 nāradaś cetihāsādīni nityam eva samādadhat 12,059.119a samatāṃ vasudhāyāś ca sa samyag upapādayat 12,059.119c vaiṣamyaṃ hi paraṃ bhūmer āsīd iti ha naḥ śrutam 12,059.119d*0132_01 manvantareṣu sarveṣu viṣamā jāyate mahī 12,059.119d*0132_02 ujjahāra tato vainyaḥ śilājālān samantataḥ 12,059.119d*0132_03 dhanuṣkoṭyā mahārāja tena śailā vivardhitāḥ 12,059.120a sa viṣṇunā ca devena śakreṇa vibudhaiḥ saha 12,059.120c ṛṣibhiś ca prajāpālye brahmaṇā cābhiṣecitaḥ 12,059.121a taṃ sākṣāt pṛthivī bheje ratnāny ādāya pāṇḍava 12,059.121c sāgaraḥ saritāṃ bhartā himavāṃś cācalottamaḥ 12,059.122a śakraś ca dhanam akṣayyaṃ prādāt tasya yudhiṣṭhira 12,059.122c rukmaṃ cāpi mahāmeruḥ svayaṃ kanakaparvataḥ 12,059.123a yakṣarākṣasabhartā ca bhagavān naravāhanaḥ 12,059.123c dharme cārthe ca kāme ca samarthaṃ pradadau dhanam 12,059.124a hayā rathāś ca nāgāś ca koṭiśaḥ puruṣās tathā 12,059.124c prādurbabhūvur vainyasya cintanād eva pāṇḍava 12,059.124e na jarā na ca durbhikṣaṃ nādhayo vyādhayas tathā 12,059.125a sarīsṛpebhyaḥ stenebhyo na cānyonyāt kadā cana 12,059.125c bhayam utpadyate tatra tasya rājño 'bhirakṣaṇāt 12,059.125d*0133_01 āpas tastambhire cāsya samudram abhiyāsyataḥ 12,059.125d*0133_02 parvatāś ca dadur mārgaṃ dhvajabhaṅgaś ca nābhavat 12,059.126a teneyaṃ pṛthivī dugdhā sasyāni daśa sapta ca 12,059.126c yakṣarākṣasanāgaiś cāpīpsitaṃ yasya yasya yat 12,059.127a tena dharmottaraś cāyaṃ kṛto loko mahātmanā 12,059.127c rañjitāś ca prajāḥ sarvās tena rājeti śabdyate 12,059.128a brāhmaṇānāṃ kṣatatrāṇāt tataḥ kṣatriya ucyate 12,059.128c prathitā dhanataś ceyaṃ pṛthivī sādhubhiḥ smṛtā 12,059.129a sthāpanaṃ cākarod viṣṇuḥ svayam eva sanātanaḥ 12,059.129c nātivartiṣyate kaś cid rājaṃs tvām iti pārthiva 12,059.130a tapasā bhagavān viṣṇur āviveśa ca bhūmipam 12,059.130c devavan naradevānāṃ namate yaj jagan nṛpa 12,059.131a daṇḍanītyā ca satataṃ rakṣitaṃ taṃ nareśvara 12,059.131c nādharṣayat tataḥ kaś cic cāranityāc ca darśanāt 12,059.132a ātmanā karaṇaiś caiva samasyeha mahīkṣitaḥ 12,059.132c ko hetur yad vaśe tiṣṭhel loko daivād ṛte guṇāt 12,059.133a viṣṇor lalāṭāt kamalaṃ sauvarṇam abhavat tadā 12,059.133c śrīḥ saṃbhūtā yato devī patnī dharmasya dhīmataḥ 12,059.134a śriyaḥ sakāśād arthaś ca jāto dharmeṇa pāṇḍava 12,059.134c atha dharmas tathaivārthaḥ śrīś ca rājye pratiṣṭhitā 12,059.135a sukṛtasya kṣayāc caiva svarlokād etya medinīm 12,059.135c pārthivo jāyate tāta daṇḍanītivaśānugaḥ 12,059.136a mahattvena ca saṃyukto vaiṣṇavena naro bhuvi 12,059.136c buddhyā bhavati saṃyukto māhātmyaṃ cādhigacchati 12,059.137a sthāpanām atha devānāṃ na kaś cid ativartate 12,059.137c tiṣṭhaty ekasya ca vaśe taṃ ced anuvidhīyate 12,059.138a śubhaṃ hi karma rājendra śubhatvāyopakalpate 12,059.138c tulyasyaikasya yasyāyaṃ loko vacasi tiṣṭhati 12,059.139a yo hy asya mukham adrākṣīt somya so 'sya vaśānugaḥ 12,059.139c subhagaṃ cārthavantaṃ ca rūpavantaṃ ca paśyati 12,059.140a tato jagati rājendra satataṃ śabditaṃ budhaiḥ 12,059.140c devāś ca naradevāś ca tulyā iti viśāṃ pate 12,059.141a etat te sarvam ākhyātaṃ mahattvaṃ prati rājasu 12,059.141c kārtsnyena bharataśreṣṭha kim anyad iha vartatām 12,060.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,060.001a tataḥ punaḥ sa gāṅgeyam abhivādya pitāmaham 12,060.001c prāñjalir niyato bhūtvā paryapṛcchad yudhiṣṭhiraḥ 12,060.002a ke dharmāḥ sarvavarṇānāṃ cāturvarṇyasya ke pṛthak 12,060.002c caturṇām āśramāṇāṃ ca rājadharmāś ca ke matāḥ 12,060.003a kena svid vardhate rāṣṭraṃ rājā kena vivardhate 12,060.003c kena paurāś ca bhṛtyāś ca vardhante bharatarṣabha 12,060.004a kośaṃ daṇḍaṃ ca durgaṃ ca sahāyān mantriṇas tathā 12,060.004c ṛtvikpurohitācāryān kīdṛśān varjayen nṛpaḥ 12,060.005a keṣu viśvasitavyaṃ syād rājñāṃ kasyāṃ cid āpadi 12,060.005c kuto vātmā dṛḍho rakṣyas tan me brūhi pitāmaha 12,060.005d*0134_01 dvaidhībhāve ca bhūtānāṃ śapathaḥ kīdṛśo bhavet 12,060.005d*0134_02 adharmasya phalaṃ yac ca śapathasya vilaṅghane 12,060.005d*0134_03 sarvam etad yathātattvaṃ vyavahāraṃ ca tādṛśam 12,060.005d*0134_04 samāsavyāsayogena kathayasva pitāmaha 12,060.006 bhīṣma uvāca 12,060.006a namo dharmāya mahate namaḥ kṛṣṇāya vedhase 12,060.006c brāhmaṇebhyo namaskṛtvā dharmān vakṣyāmi śāśvatān 12,060.007a akrodhaḥ satyavacanaṃ saṃvibhāgaḥ kṣamā tathā 12,060.007c prajanaḥ sveṣu dāreṣu śaucam adroha eva ca 12,060.008a ārjavaṃ bhṛtyabharaṇaṃ navaite sārvavarṇikāḥ 12,060.008c brāhmaṇasya tu yo dharmas taṃ te vakṣyāmi kevalam 12,060.009a damam eva mahārāja dharmam āhuḥ purātanam 12,060.009c svādhyāyo 'dhyāpanaṃ caiva tatra karma samāpyate 12,060.010a taṃ ced vittam upāgacched vartamānaṃ svakarmaṇi 12,060.010c akurvāṇaṃ vikarmāṇi śāntaṃ prajñānatarpitam 12,060.011a kurvītāpatyasaṃtānam atho dadyād yajeta ca 12,060.011c saṃvibhajya hi bhoktavyaṃ dhanaṃ sadbhir itīṣyate 12,060.012a pariniṣṭhitakāryas tu svādhyāyenaiva brāhmaṇaḥ 12,060.012c kuryād anyan na vā kuryān maitro brāhmaṇa ucyate 12,060.013a kṣatriyasyāpi yo dharmas taṃ te vakṣyāmi bhārata 12,060.013c dadyād rājā na yāceta yajeta na tu yājayet 12,060.014a nādhyāpayed adhīyīta prajāś ca paripālayet 12,060.014c nityodyukto dasyuvadhe raṇe kuryāt parākramam 12,060.015a ye ca kratubhir ījānāḥ śrutavantaś ca bhūmipāḥ 12,060.015c ya evāhavajetāras ta eṣāṃ lokajittamāḥ 12,060.016a avikṣatena dehena samarād yo nivartate 12,060.016c kṣatriyo nāsya tat karma praśaṃsanti purāvidaḥ 12,060.017a vadhaṃ hi kṣatrabandhūnāṃ dharmam āhuḥ pradhānataḥ 12,060.017c nāsya kṛtyatamaṃ kiṃ cid anyad dasyunibarhaṇāt 12,060.018a dānam adhyayanaṃ yajño yogaḥ kṣemo vidhīyate 12,060.018c tasmād rājñā viśeṣeṇa yoddhavyaṃ dharmam īpsatā 12,060.019a sveṣu dharmeṣv avasthāpya prajāḥ sarvā mahīpatiḥ 12,060.019c dharmeṇa sarvakṛtyāni samaniṣṭhāni kārayet 12,060.020a pariniṣṭhitakāryaḥ syān nṛpatiḥ paripālanāt 12,060.020c kuryād anyan na vā kuryād aindro rājanya ucyate 12,060.021a vaiśyasyāpīha yo dharmas taṃ te vakṣyāmi bhārata 12,060.021c dānam adhyayanaṃ yajñaḥ śaucena dhanasaṃcayaḥ 12,060.022a pitṛvat pālayed vaiśyo yuktaḥ sarvapaśūn iha 12,060.022c vikarma tad bhaved anyat karma yad yat samācaret 12,060.022e rakṣayā sa hi teṣāṃ vai mahat sukham avāpnuyāt 12,060.023a prajāpatir hi vaiśyāya sṛṣṭvā paridade paśūn 12,060.023c brāhmaṇāya ca rājñe ca sarvāḥ paridade prajāḥ 12,060.024a tasya vṛttiṃ pravakṣyāmi yac ca tasyopajīvanam 12,060.024b*0135_01 avaśyabharaṇīyo hi vaiśyo rājñā janādhipa 12,060.024c ṣaṇṇām ekāṃ pibed dhenuṃ śatāc ca mithunaṃ haret 12,060.025a laye ca saptamo bhāgas tathā śṛṅge kalā khure 12,060.025c sasyasya sarvabījānām eṣā sāṃvatsarī bhṛtiḥ 12,060.026a na ca vaiśyasya kāmaḥ syān na rakṣeyaṃ paśūn iti 12,060.026c vaiśye cecchati nānyena rakṣitavyāḥ kathaṃ cana 12,060.027a śūdrasyāpi hi yo dharmas taṃ te vakṣyāmi bhārata 12,060.027c prajāpatir hi varṇānāṃ dāsaṃ śūdram akalpayat 12,060.028a tasmāc chūdrasya varṇānāṃ paricaryā vidhīyate 12,060.028c teṣāṃ śuśrūṣaṇāc caiva mahat sukham avāpnuyāt 12,060.029a śūdra etān paricaret trīn varṇān anasūyakaḥ 12,060.029c saṃcayāṃś ca na kurvīta jātu śūdraḥ kathaṃ cana 12,060.030a pāpīyān hi dhanaṃ labdhvā vaśe kuryād garīyasaḥ 12,060.030c rājñā vā samanujñātaḥ kāmaṃ kurvīta dhārmikaḥ 12,060.031a tasya vṛttiṃ pravakṣyāmi yac ca tasyopajīvanam 12,060.031c avaśyabharaṇīyo hi varṇānāṃ śūdra ucyate 12,060.032a chatraṃ veṣṭanam auśīram upānad vyajanāni ca 12,060.032c yātayāmāni deyāni śūdrāya paricāriṇe 12,060.033a adhāryāṇi viśīrṇāni vasanāni dvijātibhiḥ 12,060.033c śūdrāyaiva vidheyāni tasya dharmadhanaṃ hi tat 12,060.034a yaś ca kaś cid dvijātīnāṃ śūdraḥ śuśrūṣur āvrajet 12,060.034c kalpyāṃ tasya tu tenāhur vṛttiṃ dharmavido janāḥ 12,060.034e deyaḥ piṇḍo 'napetāya bhartavyau vṛddhadurbalau 12,060.035a śūdreṇa ca na hātavyo bhartā kasyāṃ cid āpadi 12,060.035c atirekeṇa bhartavyo bhartā dravyaparikṣaye 12,060.035e na hi svam asti śūdrasya bhartṛhāryadhano hy asau 12,060.036a uktas trayāṇāṃ varṇānāṃ yajñas trayyaiva bhārata 12,060.036c svāhākāranamaskārau mantraḥ śūdre vidhīyate 12,060.037a tābhyāṃ śūdraḥ pākayajñair yajeta vratavān svayam 12,060.037c pūrṇapātramayīm āhuḥ pākayajñasya dakṣiṇām 12,060.038a śūdraḥ paijavano nāma sahasrāṇāṃ śataṃ dadau 12,060.038c aindrāgnena vidhānena dakṣiṇām iti naḥ śrutam 12,060.039a ato hi sarvavarṇānāṃ śraddhāyajño vidhīyate 12,060.039a*0136_01 **** **** yajñas tasyaiva bhārata 12,060.039a*0136_02 agre sarveṣu yajñeṣu 12,060.039c daivataṃ hi mahac chraddhā pavitraṃ yajatāṃ ca yat 12,060.040a daivataṃ paramaṃ viprāḥ svena svena parasparam 12,060.040c ayajann iha satrais te tais taiḥ kāmaiḥ sanātanaiḥ 12,060.041a saṃsṛṣṭā brāhmaṇair eva triṣu varṇeṣu sṛṣṭayaḥ 12,060.041c devānām api ye devā yad brūyus te paraṃ hi tat 12,060.041e tasmād varṇaiḥ sarvayajñāḥ saṃsṛjyante na kāmyayā 12,060.042a ṛgyajuḥsāmavit pūjyo nityaṃ syād devavad dvijaḥ 12,060.042c anṛgyajur asāmā tu prājāpatya upadravaḥ 12,060.043a yajño manīṣayā tāta sarvavarṇeṣu bhārata 12,060.043c nāsya yajñahano devā īhante netare janāḥ 12,060.043e tasmāt sarveṣu varṇeṣu śraddhāyajño vidhīyate 12,060.044a svaṃ daivataṃ brāhmaṇāḥ svena nityaṃ; parān varṇān ayajann evam āsīt 12,060.044c ārocitā naḥ sumahān sa dharmaḥ; sṛṣṭo brahmaṇā triṣu varṇeṣu dṛṣṭaḥ 12,060.044d*0137_01 saṃpūjyo vai brāhmaṇas triṣu varṇeṣu hṛṣṭaḥ 12,060.045a tasmād varṇā ṛjavo jātidharmāḥ; saṃsṛjyante tasya vipāka eṣaḥ 12,060.045b*0138_01 tasmād varṇas tata[to] vai jātidharmaḥ 12,060.045b*0138_02 saṃsṛjyate tasya vai kopa eṣaḥ 12,060.045c ekaṃ sāma yajur ekam ṛg ekā; vipraś caiko 'niścayas teṣu dṛṣṭaḥ 12,060.046a atra gāthā yajñagītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ 12,060.046c vaikhānasānāṃ rājendra munīnāṃ yaṣṭum icchatām 12,060.047a udite 'nudite vāpi śraddadhāno jitendriyaḥ 12,060.047c vahniṃ juhoti dharmeṇa śraddhā vai kāraṇaṃ mahat 12,060.048a yat skannam asya tat pūrvaṃ yad askannaṃ tad uttaram 12,060.048c bahūni yajñarūpāṇi nānākarmaphalāni ca 12,060.049a tāni yaḥ saṃvijānāti jñānaniścayaniścitaḥ 12,060.049c dvijātiḥ śraddhayopetaḥ sa yaṣṭuṃ puruṣo 'rhati 12,060.050a steno vā yadi vā pāpo yadi vā pāpakṛttamaḥ 12,060.050c yaṣṭum icchati yajñaṃ yaḥ sādhum eva vadanti tam 12,060.051a ṛṣayas taṃ praśaṃsanti sādhu caitad asaṃśayam 12,060.051c sarvathā sarvavarṇair hi yaṣṭavyam iti niścayaḥ 12,060.051e na hi yajñasamaṃ kiṃ cit triṣu lokeṣu vidyate 12,060.052a tasmād yaṣṭavyam ity āhuḥ puruṣeṇānasūyatā 12,060.052c śraddhāpavitram āśritya yathāśakti prayacchatā 12,061.001 bhīṣma uvāca 12,061.001a āśramāṇāṃ mahābāho śṛṇu satyaparākrama 12,061.001c caturṇām iha varṇānāṃ karmāṇi ca yudhiṣṭhira 12,061.002a vānaprasthaṃ bhaikṣacaryāṃ gārhasthyaṃ ca mahāśramam 12,061.002c brahmacaryāśramaṃ prāhuś caturthaṃ brāhmaṇair vṛtam 12,061.003a jaṭākaraṇasaṃskāraṃ dvijātitvam avāpya ca 12,061.003c ādhānādīni karmāṇi prāpya vedam adhītya ca 12,061.004a sadāro vāpy adāro vā ātmavān saṃyatendriyaḥ 12,061.004c vānaprasthāśramaṃ gacchet kṛtakṛtyo gṛhāśramāt 12,061.005a tatrāraṇyakaśāstrāṇi samadhītya sa dharmavit 12,061.005c ūrdhvaretāḥ prajāyitvā gacchaty akṣarasātmatām 12,061.006a etāny eva nimittāni munīnām ūrdhvaretasām 12,061.006c kartavyānīha vipreṇa rājann ādau vipaścitā 12,061.007a caritabrahmacaryasya brāhmaṇasya viśāṃ pate 12,061.007c bhaikṣacaryāsv adhīkāraḥ praśasta iha mokṣiṇaḥ 12,061.008a yatrāstamitaśāyī syān niragnir aniketanaḥ 12,061.008c yathopalabdhajīvī syān munir dānto jitendriyaḥ 12,061.009a nirāśīḥ syāt sarvasamo nirbhogo nirvikāravān 12,061.009c vipraḥ kṣemāśramaṃ prāpto gacchaty akṣarasātmatām 12,061.010a adhītya vedān kṛtasarvakṛtyaḥ; saṃtānam utpādya sukhāni bhuktvā 12,061.010c samāhitaḥ pracared duścaraṃ taṃ; gārhasthyadharmaṃ munidharmadṛṣṭam 12,061.011a svadāratuṣṭa ṛtukālagāmī; niyogasevī naśaṭho najihmaḥ 12,061.011c mitāśano devaparaḥ kṛtajñaḥ; satyo mṛduś cānṛśaṃsaḥ kṣamāvān 12,061.012a dānto vidheyo havyakavye 'pramatto; annasya dātā satataṃ dvijebhyaḥ 12,061.012c amatsarī sarvaliṅgipradātā; vaitānanityaś ca gṛhāśramī syāt 12,061.013a athātra nārāyaṇagītam āhur; maharṣayas tāta mahānubhāvāḥ 12,061.013c mahārtham atyarthatapaḥprayuktaṃ; tad ucyamānaṃ hi mayā nibodha 12,061.014a satyārjavaṃ cātithipūjanaṃ ca; dharmas tathārthaś ca ratiś ca dāre 12,061.014c niṣevitavyāni sukhāni loke; hy asmin pare caiva mataṃ mamaitat 12,061.015a bharaṇaṃ putradārāṇāṃ vedānāṃ pāraṇaṃ tathā 12,061.015c satāṃ tam āśramaṃ śreṣṭhaṃ vadanti paramarṣayaḥ 12,061.016a evaṃ hi yo brāhmaṇo yajñaśīlo; gārhasthyam adhyāvasate yathāvat 12,061.016c gṛhasthavṛttiṃ praviśodhya samyak; svarge viṣuddhaṃ phalam āpnute saḥ 12,061.017a tasya dehaparityāgād iṣṭāḥ kāmākṣayā matāḥ 12,061.017c ānantyāyopatiṣṭhanti sarvatokṣiśiromukhāḥ 12,061.018a khādann eko japann ekaḥ sarpann eko yudhiṣṭhira 12,061.018c ekasminn eva ācārye śuśrūṣur malapaṅkavān 12,061.019a brahmacārī vratī nityaṃ nityaṃ dīkṣāparo vaśī 12,061.019b*0139_01 guroś chāyānugo nityam adhīyānaḥ suyantritaḥ 12,061.019c avicārya tathā vedaṃ kṛtyaṃ kurvan vaset sadā 12,061.020a śuśrūṣāṃ satataṃ kurvan guroḥ saṃpraṇameta ca 12,061.020b*0140_01 aniketaś carann ekaḥ sarvān eva yudhiṣṭhira 12,061.020c ṣaṭkarmasv anivṛttaś ca napravṛttaś ca sarvaśaḥ 12,061.021a na caraty adhikāreṇa sevitaṃ dviṣato na ca 12,061.021c eṣo ''śramapadas tāta brahmacāriṇa iṣyate 12,062.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,062.001a śivān sukhān mahodarkān ahiṃsrāṃl lokasaṃmatān 12,062.001c brūhi dharmān sukhopāyān madvidhānāṃ sukhāvahān 12,062.002 bhīṣma uvāca 12,062.002a brāhmaṇasyeha catvāra āśramā vihitāḥ prabho 12,062.002c varṇās tān anuvartante trayo bharatasattama 12,062.003a uktāni karmāṇi bahūni rājan; svargyāṇi rājanyaparāyaṇāni 12,062.003c nemāni dṛṣṭāntavidhau smṛtāni; kṣātre hi sarvaṃ vihitaṃ yathāvat 12,062.004a kṣātrāṇi vaiśyāni ca sevamānaḥ; śaudrāṇi karmāṇi ca brāhmaṇaḥ san 12,062.004c asmiṃl loke nindito mandacetāḥ; pare ca loke nirayaṃ prayāti 12,062.005a yā saṃjñā vihitā loke dāse śuni vṛke paśau 12,062.005c vikarmaṇi sthite vipre tāṃ saṃjñāṃ kuru pāṇḍava 12,062.006a ṣaṭkarmasaṃpravṛttasya āśrameṣu caturṣv api 12,062.006c sarvadharmopapannasya saṃbhūtasya kṛtātmanaḥ 12,062.007a brāhmaṇasya viśuddhasya tapasy abhiratasya ca 12,062.007c nirāśiṣo vadānyasya lokā hy akṣarasaṃjñitāḥ 12,062.008a yo yasmin kurute karma yādṛśaṃ yena yatra ca 12,062.008c tādṛśaṃ tādṛśenaiva sa guṇaṃ pratipadyate 12,062.009a vṛddhyā kṛṣivaṇiktvena jīvasaṃjīvanena ca 12,062.009c vettum arhasi rājendra svādhyāyagaṇitaṃ mahat 12,062.010a kālasaṃcoditaḥ kālaḥ kālaparyāyaniścitaḥ 12,062.010c uttamādhamamadhyāni karmāṇi kurute 'vaśaḥ 12,062.011a antavanti pradānāni purā śreyaskarāṇi ca 12,062.011c svakarmanirato loko hy akṣaraḥ sarvatomukhaḥ 12,063.001 bhīṣma uvāca 12,063.001a jyākarṣaṇaṃ śatrunibarhaṇaṃ ca; kṛṣir vaṇijyā paśupālanaṃ ca 12,063.001c śuśrūṣaṇaṃ cāpi tathārthahetor; akāryam etat paramaṃ dvijasya 12,063.002a sevyaṃ tu brahmaṣaṭkarma gṛhasthena manīṣiṇā 12,063.002c kṛtakṛtyasya cāraṇye vāso viprasya śasyate 12,063.003a rājapraiṣyaṃ kṛṣidhanaṃ jīvanaṃ ca vaṇijyayā 12,063.003c kauṭilyaṃ kaulaṭeyaṃ ca kusīdaṃ ca vivarjayet 12,063.004a śūdro rājan bhavati brahmabandhur; duścāritryo yaś ca dharmād apetaḥ 12,063.004c vṛṣalīpatiḥ piśuno nartakaś ca; grāmapraiṣyo yaś ca bhaved vikarmā 12,063.004d*0141_01 evaṃvidho brāhmaṇaḥ kauravendra 12,063.004d*0141_02 vṛttād apeto yo bhaven mandacetāḥ 12,063.005a japan vedān ajapaṃś cāpi rājan; samaḥ śūdrair dāsavac cāpi bhojyaḥ 12,063.005c ete sarve śūdrasamā bhavanti; rājann etān varjayed devakṛtye 12,063.006a nirmaryāde cāśane krūravṛttau; hiṃsātmake tyaktadharmasvavṛtte 12,063.006c havyaṃ kavyaṃ yāni cānyāni rājan; deyāny adeyāni bhavanti tasmin 12,063.007a tasmād dharmo vihito brāhmaṇasya; damaḥ śaucaṃ cārjavaṃ cāpi rājan 12,063.007c tathā viprasyāśramāḥ sarva eva; purā rājan brahmaṇā vai nisṛṣṭāḥ 12,063.008a yaḥ syād dāntaḥ somapa āryaśīlaḥ; sānukrośaḥ sarvasaho nirāśīḥ 12,063.008c ṛjur mṛdur anṛśaṃsaḥ kṣamāvān; sa vai vipro netaraḥ pāpakarmā 12,063.009a śūdraṃ vaiśyaṃ rājaputraṃ ca rājaṃl; lokāḥ sarve saṃśritā dharmakāmāḥ 12,063.009c tasmād varṇāñ jātidharmeṣu saktān; matvā viṣṇur necchati pāṇḍuputra 12,063.010a loke cedaṃ sarvalokasya na syāc; cāturvarṇyaṃ vedavādāś ca na syuḥ 12,063.010c sarvāś cejyāḥ sarvalokakriyāś ca; sadyaḥ sarve cāśramasthā na vai syuḥ 12,063.011a yaś ca trayāṇāṃ varṇānām icched āśramasevanam 12,063.011c kartum āśramadṛṣṭāṃś ca dharmāṃs tāñ śṛṇu pāṇḍava 12,063.012a śuśrūṣākṛtakṛtyasya kṛtasaṃtānakarmaṇaḥ 12,063.012c abhyanujñāpya rājānaṃ śūdrasya jagatīpate 12,063.013a alpāntaragatasyāpi daśadharmagatasya vā 12,063.013c āśramā vihitāḥ sarve varjayitvā nirāśiṣam 12,063.014a bhaikṣacaryāṃ na tu prāhus tasya tad dharmacāriṇaḥ 12,063.014c tathā vaiśyasya rājendra rājaputrasya caiva hi 12,063.015a kṛtakṛtyo vayotīto rājñaḥ kṛtapariśramaḥ 12,063.015c vaiśyo gacched anujñāto nṛpeṇāśramamaṇḍalam 12,063.016a vedān adhītya dharmeṇa rājaśāstrāṇi cānagha 12,063.016c saṃtānādīni karmāṇi kṛtvā somaṃ niṣevya ca 12,063.017a pālayitvā prajāḥ sarvā dharmeṇa vadatāṃ vara 12,063.017c rājasūyāśvamedhādīn makhān anyāṃs tathaiva ca 12,063.018a samānīya yathāpāṭhaṃ viprebhyo dattadakṣiṇaḥ 12,063.018c saṃgrāme vijayaṃ prāpya tathālpaṃ yadi vā bahu 12,063.019a sthāpayitvā prajāpālaṃ putraṃ rājye ca pāṇḍava 12,063.019c anyagotraṃ praśastaṃ vā kṣatriyaṃ kṣatriyarṣabha 12,063.020a arcayitvā pitṝn samyak pitṛyajñair yathāvidhi 12,063.020c devān yajñair ṛṣīn vedair arcitvā caiva yatnataḥ 12,063.021a antakāle ca saṃprāpte ya icched āśramāntaram 12,063.021c ānupūrvyāśramān rājan gatvā siddhim avāpnuyāt 12,063.022a rājarṣitvena rājendra bhaikṣacaryādhvasevayā 12,063.022c apetagṛhadharmo 'pi carej jīvitakāmyayā 12,063.023a na caitan naiṣṭhikaṃ karma trayāṇāṃ bharatarṣabha 12,063.023c caturṇāṃ rājaśārdūla prāhur āśramavāsinām 12,063.024a bahv āyattaṃ kṣatriyair mānavānāṃ; lokaśreṣṭhaṃ dharmam āsevamānaiḥ 12,063.024c sarve dharmāḥ sopadharmās trayāṇāṃ; rājño dharmād iti vedāc chṛṇomi 12,063.025a yathā rājan hastipade padāni; saṃlīyante sarvasattvodbhavāni 12,063.025c evaṃ dharmān rājadharmeṣu sarvān; sarvāvasthaṃ saṃpralīnān nibodha 12,063.026a alpāśrayān alpaphalān vadanti; dharmān anyān dharmavido manuṣyāḥ 12,063.026c mahāśrayaṃ bahukalyāṇarūpaṃ; kṣātraṃ dharmaṃ netaraṃ prāhur āryāḥ 12,063.027a sarve dharmā rājadharmapradhānāḥ; sarve dharmāḥ pālyamānā bhavanti 12,063.027b*0142_01 sarve dharmā rājadharmeṣu dṛṣṭāḥ 12,063.027b*0142_02 sarvā vidyā rājadharmeṣu coktāḥ 12,063.027c sarvatyāgo rājadharmeṣu rājaṃs; tyāge cāhur dharmam agryaṃ purāṇam 12,063.027d*0143_01 sarvodyogā rājadharmeṣu rājan 12,063.027d*0143_02 sthānaṃ cāhū rājadharme purāṇam 12,063.028a majjet trayī daṇḍanītau hatāyāṃ; sarve dharmā na bhaveyur viruddhāḥ 12,063.028c sarve dharmāś cāśramāṇāṃ gatāḥ syuḥ; kṣātre tyakte rājadharme purāṇe 12,063.029a sarve tyāgā rājadharmeṣu dṛṣṭāḥ; sarvā dīkṣā rājadharmeṣu coktāḥ 12,063.029c sarve yogā rājadharmeṣu coktāḥ; sarve lokā rājadharmān praviṣṭāḥ 12,063.029d*0144_01 tasmād dharmo rājadharmād viśiṣṭo 12,063.029d*0144_02 nānyo loke vidyate 'jātaśatro 12,063.029d*0144_03 sarvāṇy etāni karmāṇi kṣātre bharatasattama 12,063.029d*0144_04 bhavanti jīvalokaś ca kṣatradharme pratiṣṭhitaḥ 12,063.030a yathā jīvāḥ prakṛtau vadhyamānā; dharmāśritānām upapīḍanāya 12,063.030c evaṃ dharmā rājadharmair viyuktāḥ; sarvāvasthaṃ nādriyante svadharmam 12,064.001 bhīṣma uvāca 12,064.001a cāturāśramyadharmāś ca jātidharmāś ca pāṇḍava 12,064.001c lokapālottarāś caiva kṣātre dharme vyavasthitāḥ 12,064.002a sarvāṇy etāni dharmāṇi kṣātre bharatasattama 12,064.002c nirāśiṣo jīvaloke kṣātre dharme vyavasthitāḥ 12,064.003a apratyakṣaṃ bahudvāraṃ dharmam āśramavāsinām 12,064.003c prarūpayanti tadbhāvam āgamair eva śāśvatam 12,064.004a apare vacanaiḥ puṇyair vādino lokaniścayam 12,064.004c aniścayajñā dharmāṇām adṛṣṭānte pare ratāḥ 12,064.005a pratyakṣasukhabhūyiṣṭham ātmasākṣikam acchalam 12,064.005c sarvalokahitaṃ dharmaṃ kṣatriyeṣu pratiṣṭhitam 12,064.006a dharmāśramavyavasināṃ brāhmaṇānāṃ yudhiṣṭhira 12,064.006c yathā trayāṇāṃ varṇānāṃ saṃkhyātopaśrutiḥ purā 12,064.006e rājadharmeṣv anupamā lokyā sucaritair iha 12,064.007a udāhṛtaṃ te rājendra yathā viṣṇuṃ mahaujasam 12,064.007c sarvabhūteśvaraṃ devaṃ prabhuṃ nārāyaṇaṃ purā 12,064.007e jagmuḥ subahavaḥ śūrā rājāno daṇḍanītaye 12,064.008a ekaikam ātmanaḥ karma tulayitvāśrame purā 12,064.008c rājānaḥ paryupātiṣṭhan dṛṣṭāntavacane sthitāḥ 12,064.009a sādhyā devā vasavaś cāśvinau ca; rudrāś ca viśve marutāṃ gaṇāś ca 12,064.009c sṛṣṭāḥ purā ādidevena devā; kṣātre dharme vartayante ca siddhāḥ 12,064.010a atra te vartayiṣyāmi dharmam arthaviniścayam 12,064.010c nirmaryāde vartamāne dānavaikāyane kṛte 12,064.010e babhūva rājā rājendra māndhātā nāma vīryavān 12,064.011a purā vasumatīpālo yajñaṃ cakre didṛkṣayā 12,064.011c anādimadhyanidhanaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ prati 12,064.012a sa rājā rājaśārdūla māndhātā parameṣṭhinaḥ 12,064.012c jagrāha śirasā pādau yajñe viṣṇor mahātmanaḥ 12,064.013a darśayām āsa taṃ viṣṇū rūpam āsthāya vāsavam 12,064.013c sa pārthivair vṛtaḥ sadbhir arcayām āsa taṃ prabhum 12,064.014a tasya pārthivasaṃghasya tasya caiva mahātmanaḥ 12,064.014c saṃvādo 'yaṃ mahān āsīd viṣṇuṃ prati mahādyute 12,064.015 indra uvāca 12,064.015a kim iṣyate dharmabhṛtāṃ variṣṭha; yad draṣṭukāmo 'si tam aprameyam 12,064.015c anantamāyāmitasattvavīryaṃ; nārāyaṇaṃ hy ādidevaṃ purāṇam 12,064.016a nāsau devo viśvarūpo mayāpi; śakyo draṣṭuṃ brahmaṇā vāpi sākṣāt 12,064.016c ye 'nye kāmās tava rājan hṛdisthā; dāsyāmi tāṃs tvaṃ hi martyeṣu rājā 12,064.017a satye sthito dharmaparo jitendriyaḥ; śūro dṛḍhaṃ prītirataḥ surāṇām 12,064.017c buddhyā bhaktyā cottamaśraddhayā ca; tatas te 'haṃ dadmi varaṃ yatheṣṭam 12,064.018 māndhātovāca 12,064.018a asaṃśayaṃ bhagavann ādidevaṃ; drakṣyāmy ahaṃ śirasāhaṃ prasādya 12,064.018c tyaktvā bhogān dharmakāmo hy araṇyam; icche gantuṃ satpathaṃ lokajuṣṭam 12,064.019a kṣātrād dharmād vipulād aprameyāl; lokāḥ prāptāḥ sthāpitaṃ svaṃ yaśaś ca 12,064.019c dharmo yo 'sāv ādidevāt pravṛtto; lokajyeṣṭhas taṃ na jānāmi kartum 12,064.020 indra uvāca 12,064.020a asainiko 'dharmaparaś carethāḥ; parāṃ gatiṃ lapsyase cāpramattaḥ 12,064.020c kṣātro dharmo hy ādidevāt pravṛttaḥ; paścād anye śeṣabhūtāś ca dharmāḥ 12,064.021a śeṣāḥ sṛṣṭā hy antavanto hy anantāḥ; suprasthānāḥ kṣatradharmāviśiṣṭāḥ 12,064.021c asmin dharme sarvadharmāḥ praviṣṭās; tasmād dharmaṃ śreṣṭham imaṃ vadanti 12,064.022a karmaṇā vai purā devā ṛṣayaś cāmitaujasaḥ 12,064.022c trātāḥ sarve pramathyārīn kṣatradharmeṇa viṣṇunā 12,064.023a yadi hy asau bhagavān nāhaniṣyad; ripūn sarvān vasumān aprameyaḥ 12,064.023c na brāhmaṇā na ca lokādikartā; na saddharmā nādidharmā bhaveyuḥ 12,064.024a imām urvīṃ na jayed vikrameṇa; devaśreṣṭho 'sau purā ced ameyaḥ 12,064.024c cāturvarṇyaṃ cāturāśramyadharmāḥ; sarve na syur brahmaṇo vai vināśāt 12,064.025a dṛṣṭā dharmāḥ śatadhā śāśvatena; kṣātreṇa dharmeṇa punaḥ pravṛttāḥ 12,064.025c yuge yuge hy ādidharmāḥ pravṛttā; lokajyeṣṭhaṃ kṣatradharmaṃ vadanti 12,064.026a ātmatyāgaḥ sarvabhūtānukampā; lokajñānaṃ mokṣaṇaṃ pālanaṃ ca 12,064.026c viṣaṇṇānāṃ mokṣaṇaṃ pīḍitānāṃ; kṣātre dharme vidyate pārthivānām 12,064.027a nirmaryādāḥ kāmamanyupravṛttā; bhītā rājño nādhigacchanti pāpam 12,064.027c śiṣṭāś cānye sarvadharmopapannāḥ; sādhvācārāḥ sādhu dharmaṃ caranti 12,064.028a putravat paripālyāni liṅgadharmeṇa pārthivaiḥ 12,064.028c loke bhūtāni sarvāṇi vicaranti na saṃśayaḥ 12,064.029a sarvadharmaparaṃ kṣatraṃ lokajyeṣṭhaṃ sanātanam 12,064.029c śaśvad akṣaraparyantam akṣaraṃ sarvatomukham 12,065.001 indra uvāca 12,065.001a evaṃvīryaḥ sarvadharmopapannaḥ; kṣātraḥ śreṣṭhaḥ sarvadharmeṣu dharmaḥ 12,065.001c pālyo yuṣmābhir lokasiṃhair udārair; viparyaye syād abhāvaḥ prajānām 12,065.002a bhuvaḥ saṃskāraṃ rājasaṃskārayogam; abhaikṣacaryāṃ pālanaṃ ca prajānām 12,065.002c vidyād rājā sarvabhūtānukampāṃ; dehatyāgaṃ cāhave dharmam agryam 12,065.003a tyāgaṃ śreṣṭhaṃ munayo vai vadanti; sarvaśreṣṭho yaḥ śarīraṃ tyajeta 12,065.003c nityaṃ tyaktaṃ rājadharmeṣu sarvaṃ; pratyakṣaṃ te bhūmipālāḥ sadaite 12,065.004a bahuśrutyā guruśuśrūṣayā vā; parasya vā saṃhananād vadanti 12,065.004c nityaṃ dharmaṃ kṣatriyo brahmacārī; cared eko hy āśramaṃ dharmakāmaḥ 12,065.005a sāmānyārthe vyavahāre pravṛtte; priyāpriye varjayann eva yatnāt 12,065.005c cāturvarṇyasthāpanāt pālanāc ca; tais tair yogair niyamair aurasaiś ca 12,065.006a sarvodyogair āśramaṃ dharmam āhuḥ; kṣātraṃ jyeṣṭhaṃ sarvadharmopapannam 12,065.006c svaṃ svaṃ dharmaṃ ye na caranti varṇās; tāṃs tān dharmān ayathāvad vadanti 12,065.007a nirmaryāde nityam arthe vinaṣṭān; āhus tān vai paśubhūtān manuṣyān 12,065.007c yathā nītiṃ gamayaty arthalobhāc; chreyāṃs tasmād āśramaḥ kṣatradharmaḥ 12,065.008a traividyānāṃ yā gatir brāhmaṇānāṃ; yaś caivokto 'thāśramo brāhmaṇānām 12,065.008c etat karma brāhmaṇasyāhur agryam; anyat kurvañ śūdravac chastravadhyaḥ 12,065.009a cāturāśramyadharmāś ca vedadharmāś ca pārthiva 12,065.009c brāhmaṇenānugantavyā nānyo vidyāt kathaṃ cana 12,065.010a anyathā vartamānasya na sā vṛttiḥ prakalpyate 12,065.010c karmaṇā vyajyate dharmo yathaiva śvā tathaiva saḥ 12,065.011a yo vikarmasthito vipro na sa sanmānam arhati 12,065.011c karmasv anupayuñjānam aviśvāsyaṃ hi taṃ viduḥ 12,065.012a ete dharmāḥ sarvavarṇāś ca vīrair; utkraṣṭavyāḥ kṣatriyair eṣa dharmaḥ 12,065.012c tasmāj jyeṣṭhā rājadharmā na cānye; vīryajyeṣṭhā vīradharmā matā me 12,065.013 māndhātovāca 12,065.013a yavanāḥ kirātā gāndhārāś cīnāḥ śabarabarbarāḥ 12,065.013b*0145_01 bāhlīkāś ca turuṣkāś ca pāñcālāś ca tathā smṛtāḥ 12,065.013c śakās tuṣārāḥ kahvāś ca pahlavāś cāndhramadrakāḥ 12,065.014a oḍrāḥ pulindā ramaṭhāḥ kācā mlecchāś ca sarvaśaḥ 12,065.014c brahmakṣatraprasūtāś ca vaiśyāḥ śūdrāś ca mānavāḥ 12,065.015a kathaṃ dharmaṃ careyus te sarve viṣayavāsinaḥ 12,065.015c madvidhaiś ca kathaṃ sthāpyāḥ sarve te dasyujīvinaḥ 12,065.016a etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ bhagavaṃs tad bravīhi me 12,065.016c tvaṃ bandhubhūto hy asmākaṃ kṣatriyāṇāṃ sureśvara 12,065.017 indra uvāca 12,065.017a mātāpitror hi kartavyā śuśrūṣā sarvadasyubhiḥ 12,065.017c ācāryaguruśuśrūṣā tathaivāśramavāsinām 12,065.018a bhūmipālānāṃ ca śuśrūṣā kartavyā sarvadasyubhiḥ 12,065.018c vedadharmakriyāś caiva teṣāṃ dharmo vidhīyate 12,065.019a pitṛyajñās tathā kūpāḥ prapāś ca śayanāni ca 12,065.019c dānāni ca yathākālaṃ dvijeṣu dadyur eva te 12,065.020a ahiṃsā satyam akrodho vṛttidāyānupālanam 12,065.020c bharaṇaṃ putradārāṇāṃ śaucam adroha eva ca 12,065.021a dakṣiṇā sarvayajñānāṃ dātavyā bhūtim icchatā 12,065.021c pākayajñā mahārhāś ca kartavyāḥ sarvadasyubhiḥ 12,065.022a etāny evaṃprakārāṇi vihitāni purānagha 12,065.022c sarvalokasya karmāṇi kartavyānīha pārthiva 12,065.023 māndhātovāca 12,065.023a dṛśyante mānavā loke sarvavarṇeṣu dasyavaḥ 12,065.023c liṅgāntare vartamānā āśrameṣu caturṣv api 12,065.024 indra uvāca 12,065.024a vinaṣṭāyāṃ daṇḍanītau rājadharme nirākṛte 12,065.024c saṃpramuhyanti bhūtāni rājadaurātmyato nṛpa 12,065.025a asaṃkhyātā bhaviṣyanti bhikṣavo liṅginas tathā 12,065.025c āśramāṇāṃ vikalpāś ca nivṛtte 'smin kṛte yuge 12,065.026a aśṛṇvānāḥ purāṇānāṃ dharmāṇāṃ pravarā gatīḥ 12,065.026c utpathaṃ pratipatsyante kāmamanyusamīritāḥ 12,065.027a yadā nivartyate pāpo daṇḍanītyā mahātmabhiḥ 12,065.027c tadā dharmo na calate sadbhūtaḥ śāśvataḥ paraḥ 12,065.028a paralokaguruṃ caiva rājānaṃ yo 'vamanyate 12,065.028c na tasya dattaṃ na hutaṃ na śrāddhaṃ phalati kva cit 12,065.029a mānuṣāṇām adhipatiṃ devabhūtaṃ sanātanam 12,065.029c devāś ca bahu manyante dharmakāmaṃ nareśvaram 12,065.030a prajāpatir hi bhagavān yaḥ sarvam asṛjaj jagat 12,065.030c sa pravṛttinivṛttyarthaṃ dharmāṇāṃ kṣatram icchati 12,065.031a pravṛttasya hi dharmasya buddhyā yaḥ smarate gatim 12,065.031c sa me mānyaś ca pūjyaś ca tatra kṣatraṃ pratiṣṭhitam 12,065.032 bhīṣma uvāca 12,065.032a evam uktvā sa bhagavān marudgaṇavṛtaḥ prabhuḥ 12,065.032c jagāma bhavanaṃ viṣṇur akṣaraṃ paramaṃ padam 12,065.033a evaṃ pravartite dharme purā sucarite 'nagha 12,065.033c kaḥ kṣatram avamanyeta cetanāvān bahuśrutaḥ 12,065.034a anyāyena pravṛttāni nivṛttāni tathaiva ca 12,065.034c antarā vilayaṃ yānti yathā pathi vicakṣuṣaḥ 12,065.035a ādau pravartite cakre tathaivādiparāyaṇe 12,065.035c vartasva puruṣavyāghra saṃvijānāmi te 'nagha 12,066.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,066.001a śrutā me kathitāḥ pūrvaiś catvāro mānavāśramāḥ 12,066.001c vyākhyānam eṣām ācakṣva pṛcchato me pitāmaha 12,066.002 bhīṣma uvāca 12,066.002a viditāḥ sarva eveha dharmās tava yudhiṣṭhira 12,066.002c yathā mama mahābāho viditāḥ sādhusaṃmatāḥ 12,066.003a yat tu liṅgāntaragataṃ pṛcchase māṃ yudhiṣṭhira 12,066.003c dharmaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭha tan nibodha narādhipa 12,066.004a sarvāṇy etāni kaunteya vidyante manujarṣabha 12,066.004c sādhvācārapravṛttānāṃ cāturāśramyakarmaṇām 12,066.005a akāmadveṣayuktasya daṇḍanītyā yudhiṣṭhira 12,066.005c samekṣiṇaś ca bhūteṣu bhaikṣāśramapadaṃ bhavet 12,066.006a vetty ādānavisargaṃ yo nigrahānugrahau tathā 12,066.006c yathoktavṛtter vīrasya kṣemāśramapadaṃ bhavet 12,066.006d*0146_01 arhān pūjayato nityaṃ saṃvibhāgena pāṇḍava 12,066.006d*0146_02 sarvatas tasya kaunteya bhaikṣyāśramapadaṃ bhavet 12,066.007a jñātisaṃbandhimitrāṇi vyāpannāni yudhiṣṭhira 12,066.007c samabhyuddharamāṇasya dīkṣāśramapadaṃ bhavet 12,066.007d*0147_01 lokamukhyeṣu satkāraṃ liṅgimukhyeṣu cāsakṛt 12,066.007d*0147_02 kurvatas tasya kaunteya vanyāśramapadaṃ bhavet 12,066.008a āhnikaṃ bhūtayajñāṃś ca pitṛyajñāṃś ca mānuṣān 12,066.008c kurvataḥ pārtha vipulān vanyāśramapadaṃ bhavet 12,066.008d*0148_01 saṃvibhāgena bhūtānām atithīnāṃ tathārcanāt 12,066.008d*0148_02 devayajñaiś ca rājendra vanyāśramapadaṃ bhavet 12,066.008d*0148_03 mardanaṃ pararāṣṭrāṇāṃ śiṣṭārthaṃ satyavikrama 12,066.008d*0148_04 kurvataḥ puruṣavyāghra vanyāśramapadaṃ bhavet 12,066.009a pālanāt sarvabhūtānāṃ svarāṣṭraparipālanāt 12,066.009c dīkṣā bahuvidhā rājño vanyāśramapadaṃ bhavet 12,066.010a vedādhyayananityatvaṃ kṣamāthācāryapūjanam 12,066.010c tathopādhyāyaśuśrūṣā brahmāśramapadaṃ bhavet 12,066.010d*0149_01 āhnikaṃ japamānasya devān pūjayataḥ sadā 12,066.010d*0149_02 dharmeṇa puruṣavyāghra dharmāśramapadaṃ bhavet 12,066.010d*0149_03 mṛtyur vā rakṣaṇaṃ veti yasya rājño viniścayaḥ 12,066.010d*0149_04 prāṇadyūte tatas tasya brahmāśramapadaṃ bhavet 12,066.011a ajihmam aśaṭhaṃ mārgaṃ sevamānasya bhārata 12,066.011c sarvadā sarvabhūteṣu brahmāśramapadaṃ bhavet 12,066.012a vānaprastheṣu vipreṣu traividyeṣu ca bhārata 12,066.012c prayacchato 'rthān vipulān vanyāśramapadaṃ bhavet 12,066.013a sarvabhūteṣv anukrośaṃ kurvatas tasya bhārata 12,066.013c ānṛśaṃsyapravṛttasya sarvāvasthaṃ padaṃ bhavet 12,066.014a bālavṛddheṣu kauravya sarvāvasthaṃ yudhiṣṭhira 12,066.014c anukrośaṃ vidadhataḥ sarvāvasthaṃ padaṃ bhavet 12,066.015a balātkṛteṣu bhūteṣu paritrāṇaṃ kurūdvaha 12,066.015c śaraṇāgateṣu kauravya kurvan gārhasthyam āvaset 12,066.016a carācarāṇāṃ bhūtānāṃ rakṣām api ca sarvaśaḥ 12,066.016c yathārhapūjāṃ ca sadā kurvan gārhasthyam āvaset 12,066.017a jyeṣṭhānujyeṣṭhapatnīnāṃ bhrātṝṇāṃ putranaptṛṇām 12,066.017c nigrahānugrahau pārtha gārhasthyam iti tat tapaḥ 12,066.018a sādhūnām arcanīyānāṃ prajāsu viditātmanām 12,066.018c pālanaṃ puruṣavyāghra gṛhāśramapadaṃ bhavet 12,066.019a āśramasthāni sarvāṇi yas tu veśmani bhārata 12,066.019c ādadīteha bhojyena tad gārhasthyaṃ yudhiṣṭhira 12,066.020a yaḥ sthitaḥ puruṣo dharme dhātrā sṛṣṭe yathārthavat 12,066.020c āśramāṇāṃ sa sarveṣāṃ phalaṃ prāpnoty anuttamam 12,066.021a yasmin na naśyanti guṇāḥ kaunteya puruṣe sadā 12,066.021c āśramasthaṃ tam apy āhur naraśreṣṭhaṃ yudhiṣṭhira 12,066.022a sthānamānaṃ vayomānaṃ kulamānaṃ tathaiva ca 12,066.022c kurvan vasati sarveṣu hy āśrameṣu yudhiṣṭhira 12,066.023a deśadharmāṃś ca kaunteya kuladharmāṃs tathaiva ca 12,066.023c pālayan puruṣavyāghra rājā sarvāśramī bhavet 12,066.024a kāle vibhūtiṃ bhūtānām upahārāṃs tathaiva ca 12,066.024c arhayan puruṣavyāghra sādhūnām āśrame vaset 12,066.025a daśadharmagataś cāpi yo dharmaṃ pratyavekṣate 12,066.025c sarvalokasya kaunteya rājā bhavati so ''śramī 12,066.026a ye dharmakuśalā loke dharmaṃ kurvanti sādhavaḥ 12,066.026c pālitā yasya viṣaye pādo 'ṃśas tasya bhūpateḥ 12,066.027a dharmārāmān dharmaparān ye na rakṣanti mānavān 12,066.027c pārthivāḥ puruṣavyāghra teṣāṃ pāpaṃ haranti te 12,066.028a ye ca rakṣāsahāyāḥ syuḥ pārthivānāṃ yudhiṣṭhira 12,066.028c te caivāṃśaharāḥ sarve dharme parakṛte 'nagha 12,066.029a sarvāśramapade hy āhur gārhasthyaṃ dīptanirṇayam 12,066.029c pāvanaṃ puruṣavyāghra yaṃ vayaṃ paryupāsmahe 12,066.030a ātmopamas tu bhūteṣu yo vai bhavati mānavaḥ 12,066.030c nyastadaṇḍo jitakrodhaḥ sa pretya labhate sukham 12,066.031a dharmotthitā sattvavīryā dharmasetuvaṭākarā 12,066.031c tyāgavātādhvagā śīghrā naus tvā saṃtārayiṣyati 12,066.032a yadā nivṛttaḥ sarvasmāt kāmo yo 'sya hṛdi sthitaḥ 12,066.032c tadā bhavati sattvasthas tato brahma samaśnute 12,066.033a suprasannas tu bhāvena yogena ca narādhipa 12,066.033c dharmaṃ puruṣaśārdūla prāpsyase pālane rataḥ 12,066.034a vedādhyayanaśīlānāṃ viprāṇāṃ sādhukarmaṇām 12,066.034c pālane yatnam ātiṣṭha sarvalokasya cānagha 12,066.035a vane carati yo dharmam āśrameṣu ca bhārata 12,066.035c rakṣayā tac chataguṇaṃ dharmaṃ prāpnoti pārthivaḥ 12,066.036a eṣa te vividho dharmaḥ pāṇḍavaśreṣṭha kīrtitaḥ 12,066.036c anutiṣṭha tvam enaṃ vai pūrvair dṛṣṭaṃ sanātanam 12,066.037a cāturāśramyam ekāgraḥ cāturvarṇyaṃ ca pāṇḍava 12,066.037c dharmaṃ puruṣaśārdūla prāpsyase pālane rataḥ 12,067.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,067.001a cāturāśramya ukto 'tra cāturvarṇyas tathaiva ca 12,067.001c rāṣṭrasya yat kṛtyatamaṃ tan me brūhi pitāmaha 12,067.002 bhīṣma uvāca 12,067.002a rāṣṭrasyaitat kṛtyatamaṃ rājña evābhiṣecanam 12,067.002c anindram abalaṃ rāṣṭraṃ dasyavo 'bhibhavanti ca 12,067.003a arājakeṣu rāṣṭreṣu dharmo na vyavatiṣṭhate 12,067.003c parasparaṃ ca khādanti sarvathā dhig arājakam 12,067.004a indram enaṃ pravṛṇute yad rājānam iti śrutiḥ 12,067.004c yathaivendras tathā rājā saṃpūjyo bhūtim icchatā 12,067.005a nārājakeṣu rāṣṭreṣu vastavyam iti vaidikam 12,067.005c nārājakeṣu rāṣṭreṣu havyam agnir vahaty api 12,067.006a atha ced abhivarteta rājyārthī balavattaraḥ 12,067.006c arājakāni rāṣṭrāṇi hatarājāni vā punaḥ 12,067.007a pratyudgamyābhipūjyaḥ syād etad atra sumantritam 12,067.007c na hi pāpāt pāpataram asti kiṃ cid arājakāt 12,067.008a sa cet samanupaśyeta samagraṃ kuśalaṃ bhavet 12,067.008c balavān hi prakupitaḥ kuryān niḥśeṣatām api 12,067.008d*0150_01 yo durbalo na namati sa mahatkleśabhāg bhavet 12,067.009a bhūyāṃsaṃ labhate kleśaṃ yā gaur bhavati durduhā 12,067.009c suduhā yā tu bhavati naiva tāṃ kleśayanty uta 12,067.010a yad ataptaṃ praṇamati na tat saṃtāpayanty uta 12,067.010c yac ca svayaṃ nataṃ dāru na tat saṃnāmayanty api 12,067.011a etayopamayā dhīraḥ saṃnameta balīyase 12,067.011c indrāya sa praṇamate namate yo balīyase 12,067.012a tasmād rājaiva kartavyaḥ satataṃ bhūtim icchatā 12,067.012c na dhanārtho na dārārthas teṣāṃ yeṣām arājakam 12,067.013a prīyate hi haran pāpaḥ paravittam arājake 12,067.013c yadāsya uddharanty anye tadā rājānam icchati 12,067.014a pāpā api tadā kṣemaṃ na labhante kadā cana 12,067.014c ekasya hi dvau harato dvayoś ca bahavo 'pare 12,067.015a adāsaḥ kriyate dāso hriyante ca balāt striyaḥ 12,067.015a*0151_01 **** **** vivayomānaṃ tathaiva ca (sic) 12,067.015c etasmāt kāraṇād devāḥ prajāpālān pracakrire 12,067.016a rājā cen na bhavel loke pṛthivyāṃ daṇḍadhārakaḥ 12,067.016c śūle matsyān ivāpakṣyan durbalān balavattarāḥ 12,067.017a arājakāḥ prajāḥ pūrvaṃ vineśur iti naḥ śrutam 12,067.017c parasparaṃ bhakṣayanto matsyā iva jale kṛśān 12,067.018a tāḥ sametya tataś cakruḥ samayān iti naḥ śrutam 12,067.018c vākkrūro daṇḍapuruṣo yaś ca syāt pāradārikaḥ 12,067.018e yaś ca na svam athādadyāt tyājyā nas tādṛśā iti 12,067.019a viśvāsanārthaṃ varṇānāṃ sarveṣām aviśeṣataḥ 12,067.019c tās tathā samayaṃ kṛtvā samaye nāvatasthire 12,067.020a sahitās tās tadā jagmur asukhārtāḥ pitāmaham 12,067.020c anīśvarā vinaśyāmo bhagavann īśvaraṃ diśa 12,067.021a yaṃ pūjayema saṃbhūya yaś ca naḥ paripālayet 12,067.021c tābhyo manuṃ vyādideśa manur nābhinananda tāḥ 12,067.022 manur uvāca 12,067.022a bibhemi karmaṇaḥ krūrād rājyaṃ hi bhṛśaduṣkaram 12,067.022c viśeṣato manuṣyeṣu mithyāvṛttiṣu nityadā 12,067.023 bhīṣma uvāca 12,067.023a tam abruvan prajā mā bhaiḥ karmaṇaino gamiṣyati 12,067.023c paśūnām adhipañcāśad dhiraṇyasya tathaiva ca 12,067.023e dhānyasya daśamaṃ bhāgaṃ dāsyāmaḥ kośavardhanam 12,067.023f*0152_01 kanyāṃ śulke cārurūpāṃ vivāheṣūdyatāsu ca 12,067.024a mukhyena śastrapatreṇa ye manuṣyāḥ pradhānataḥ 12,067.024c bhavantaṃ te 'nuyāsyanti mahendram iva devatāḥ 12,067.025a sa tvaṃ jātabalo rājan duṣpradharṣaḥ pratāpavān 12,067.025c sukhe dhāsyasi naḥ sarvān kubera iva nairṛtān 12,067.026a yaṃ ca dharmaṃ cariṣyanti prajā rājñā surakṣitāḥ 12,067.026c caturthaṃ tasya dharmasya tvatsaṃsthaṃ no bhaviṣyati 12,067.027a tena dharmeṇa mahatā sukhalabdhena bhāvitaḥ 12,067.027c pāhy asmān sarvato rājan devān iva śatakratuḥ 12,067.028a vijayāyāśu niryāhi pratapan raśmimān iva 12,067.028c mānaṃ vidhama śatrūṇāṃ dharmo jayatu naḥ sadā 12,067.029a sa niryayau mahātejā balena mahatā vṛtaḥ 12,067.029c mahābhijanasaṃpannas tejasā prajvalann iva 12,067.030a tasya tāṃ mahimāṃ dṛṣṭvā mahendrasyeva devatāḥ 12,067.030c apatatrasire sarve svadharme ca dadhur manaḥ 12,067.030d*0153_01 varṇinaś cāśramāś caiva mlecchāḥ sarve ca dasyavaḥ 12,067.031a tato mahīṃ pariyayau parjanya iva vṛṣṭimān 12,067.031c śamayan sarvataḥ pāpān svakarmasu ca yojayan 12,067.032a evaṃ ye bhūtim iccheyuḥ pṛthivyāṃ mānavāḥ kva cit 12,067.032c kuryū rājānam evāgre prajānugrahakāraṇāt 12,067.033a namasyeyuś ca taṃ bhaktyā śiṣyā iva guruṃ sadā 12,067.033c devā iva sahasrākṣaṃ prajā rājānam antike 12,067.034a satkṛtaṃ svajaneneha paro 'pi bahu manyate 12,067.034c svajanena tv avajñātaṃ pare paribhavanty uta 12,067.035a rājñaḥ paraiḥ paribhavaḥ sarveṣām asukhāvahaḥ 12,067.035c tasmāc chatraṃ ca patraṃ ca vāsāṃsy ābharaṇāni ca 12,067.036a bhojanāny atha pānāni rājñe dadyur gṛhāṇi ca 12,067.036c āsanāni ca śayyāś ca sarvopakaraṇāni ca 12,067.037a guptātmā syād durādharṣaḥ smitapūrvābhibhāṣitā 12,067.037c ābhāṣitaś ca madhuraṃ pratibhāṣeta mānavān 12,067.038a kṛtajño dṛḍhabhaktiḥ syāt saṃvibhāgī jitendriyaḥ 12,067.038c īkṣitaḥ prativīkṣeta mṛdu carju ca valgu ca 12,068.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,068.001a kim āhur daivataṃ viprā rājānaṃ bharatarṣabha 12,068.001c manuṣyāṇām adhipatiṃ tan me brūhi pitāmaha 12,068.002 bhīṣma uvāca 12,068.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,068.002c bṛhaspatiṃ vasumanā yathā papraccha bhārata 12,068.003a rājā vasumanā nāma kausalyo dhīmatāṃ varaḥ 12,068.003c maharṣiṃ paripapraccha kṛtaprajño bṛhaspatim 12,068.004a sarvaṃ vainayikaṃ kṛtvā vinayajño bṛhaspateḥ 12,068.004c dakṣiṇānantaro bhūtvā praṇamya vidhipūrvakam 12,068.005a vidhiṃ papraccha rājyasya sarvabhūtahite rataḥ 12,068.005c prajānāṃ hitam anvicchan dharmamūlaṃ viśāṃ pate 12,068.006a kena bhūtāni vardhante kṣayaṃ gacchanti kena ca 12,068.006c kam arcanto mahāprājña sukham atyantam āpnuyuḥ 12,068.006d*0154_01 etan me śaṃsa devarṣe dharmakāmārthasaṃśayam 12,068.007a iti pṛṣṭo mahārājñā kausalyenāmitaujasā 12,068.007c rājasatkāram avyagraḥ śaśaṃsāsmai bṛhaspatiḥ 12,068.007c*0155_01 **** **** rājyasya ca vivecanam 12,068.007c*0155_02 daṇḍanītiṃ samāśritya 12,068.008a rājamūlo mahārāja dharmo lokasya lakṣyate 12,068.008c prajā rājabhayād eva na khādanti parasparam 12,068.009a rājā hy evākhilaṃ lokaṃ samudīrṇaṃ samutsukam 12,068.009c prasādayati dharmeṇa prasādya ca virājate 12,068.010a yathā hy anudaye rājan bhūtāni śaśisūryayoḥ 12,068.010c andhe tamasi majjeyur apaśyantaḥ parasparam 12,068.011a yathā hy anudake matsyā nirākrande vihaṃgamāḥ 12,068.011c vihareyur yathākāmam abhisṛtya punaḥ punaḥ 12,068.012a vimathyātikrameraṃś ca viṣahyāpi parasparam 12,068.012c abhāvam acireṇaiva gaccheyur nātra saṃśayaḥ 12,068.013a evam eva vinā rājñā vinaśyeyur imāḥ prajāḥ 12,068.013c andhe tamasi majjeyur agopāḥ paśavo yathā 12,068.014a hareyur balavanto hi durbalānāṃ parigrahān 12,068.014c hanyur vyāyacchamānāṃś ca yadi rājā na pālayet 12,068.015a yānaṃ vastram alaṃkārān ratnāni vividhāni ca 12,068.015c hareyuḥ sahasā pāpā yadi rājā na pālayet 12,068.016a mamedam iti loke 'smin na bhavet saṃparigrahaḥ 12,068.016b*0156_01 na dārā na ca putraḥ syān na dhanaṃ na parigrahaḥ 12,068.016c viśvalopaḥ pravarteta yadi rājā na pālayet 12,068.017a mātaraṃ pitaraṃ vṛddham ācāryam atithiṃ gurum 12,068.017c kliśnīyur api hiṃsyur vā yadi rājā na pālayet 12,068.018a pated bahuvidhaṃ śastraṃ bahudhā dharmacāriṣu 12,068.018c adharmaḥ pragṛhītaḥ syād yadi rājā na pālayet 12,068.019a vadhabandhaparikleśo nityam arthavatāṃ bhavet 12,068.019c mamatvaṃ ca na vindeyur yadi rājā na pālayet 12,068.020a antaś cākāśam eva syāl loko 'yaṃ dasyusād bhavet 12,068.020c patec ca narakaṃ ghoraṃ yadi rājā na pālayet 12,068.021a na yonipoṣo varteta na kṛṣir na vaṇikpathaḥ 12,068.021c majjed dharmas trayī na syād yadi rājā na pālayet 12,068.022a na yajñāḥ saṃpravarteran vidhivat svāptadakṣiṇāḥ 12,068.022c na vivāhāḥ samājā vā yadi rājā na pālayet 12,068.023a na vṛṣāḥ saṃpravarteran na mathyeraṃś ca gargarāḥ 12,068.023c ghoṣāḥ praṇāśaṃ gaccheyur yadi rājā na pālayet 12,068.024a trastam udvignahṛdayaṃ hāhābhūtam acetanam 12,068.024c kṣaṇena vinaśet sarvaṃ yadi rājā na pālayet 12,068.025a na saṃvatsarasatrāṇi tiṣṭheyur akutobhayāḥ 12,068.025c vidhivad dakṣiṇāvanti yadi rājā na pālayet 12,068.026a brāhmaṇāś caturo vedān nādhīyeraṃs tapasvinaḥ 12,068.026c vidyāsnātās tapaḥsnātā yadi rājā na pālayet 12,068.027a hasto hastaṃ sa muṣṇīyād bhidyeran sarvasetavaḥ 12,068.027c bhayārtaṃ vidravet sarvaṃ yadi rājā na pālayet 12,068.028a na labhed dharmasaṃśleṣaṃ hataviprahato janaḥ 12,068.028c kartā svecchendriyo gacched yadi rājā na pālayet 12,068.029a anayāḥ saṃpravarteran bhaved vai varṇasaṃkaraḥ 12,068.029c durbhikṣam āviśed rāṣṭraṃ yadi rājā na pālayet 12,068.030a vivṛtya hi yathākāmaṃ gṛhadvārāṇi śerate 12,068.030c manuṣyā rakṣitā rājñā samantād akutobhayāḥ 12,068.031a nākruṣṭaṃ sahate kaś cit kuto hastasya laṅghanam 12,068.031c yadi rājā manuṣyeṣu trātā bhavati dhārmikaḥ 12,068.032a striyaś cāpuruṣā mārgaṃ sarvālaṃkārabhūṣitāḥ 12,068.032c nirbhayāḥ pratipadyante yadā rakṣati bhūmipaḥ 12,068.033a dharmam eva prapadyante na hiṃsanti parasparam 12,068.033c anugṛhṇanti cānyonyaṃ yadā rakṣati bhūmipaḥ 12,068.034a yajante ca trayo varṇā mahāyajñaiḥ pṛthagvidhaiḥ 12,068.034c yuktāś cādhīyate śāstraṃ yadā rakṣati bhūmipaḥ 12,068.035a vārtāmūlo hy ayaṃ lokas trayyā vai dhāryate sadā 12,068.035c tat sarvaṃ vartate samyag yadā rakṣati bhūmipaḥ 12,068.036a yadā rājā dhuraṃ śreṣṭhām ādāya vahati prajāḥ 12,068.036c mahatā balayogena tadā lokaḥ prasīdati 12,068.037a yasyābhāve ca bhūtānām abhāvaḥ syāt samantataḥ 12,068.037c bhāve ca bhāvo nityaḥ syāt kas taṃ na pratipūjayet 12,068.038a tasya yo vahate bhāraṃ sarvalokasukhāvaham 12,068.038c tiṣṭhet priyahite rājña ubhau lokau hi yo jayet 12,068.039a yas tasya puruṣaḥ pāpaṃ manasāpy anucintayet 12,068.039c asaṃśayam iha kliṣṭaḥ pretyāpi narakaṃ patet 12,068.040a na hi jātv avamantavyo manuṣya iti bhūmipaḥ 12,068.040c mahatī devatā hy eṣā nararūpeṇa tiṣṭhati 12,068.041a kurute pañca rūpāṇi kālayuktāni yaḥ sadā 12,068.041c bhavaty agnis tathādityo mṛtyur vaiśravaṇo yamaḥ 12,068.042a yadā hy āsīd ataḥ pāpān dahaty ugreṇa tejasā 12,068.042c mithyopacarito rājā tadā bhavati pāvakaḥ 12,068.043a yadā paśyati cāreṇa sarvabhūtāni bhūmipaḥ 12,068.043c kṣemaṃ ca kṛtvā vrajati tadā bhavati bhāskaraḥ 12,068.044a aśucīṃś ca yadā kruddhaḥ kṣiṇoti śataśo narān 12,068.044c saputrapautrān sāmātyāṃs tadā bhavati so 'ntakaḥ 12,068.045a yadā tv adhārmikān sarvāṃs tīkṣṇair daṇḍair niyacchati 12,068.045c dhārmikāṃś cānugṛhṇāti bhavaty atha yamas tadā 12,068.046a yadā tu dhanadhārābhis tarpayaty upakāriṇaḥ 12,068.046c ācchinatti ca ratnāni vividhāny apakāriṇām 12,068.047a śriyaṃ dadāti kasmai cit kasmāc cid apakarṣati 12,068.047c tadā vaiśravaṇo rājaṃl loke bhavati bhūmipaḥ 12,068.048a nāsyāpavāde sthātavyaṃ dakṣeṇākliṣṭakarmaṇā 12,068.048c dharmyam ākāṅkṣatā lābham īśvarasyānasūyatā 12,068.049a na hi rājñaḥ pratīpāni kurvan sukham avāpnuyāt 12,068.049c putro bhrātā vayasyo vā yady apy ātmasamo bhavet 12,068.050a kuryāt kṛṣṇagatiḥ śeṣaṃ jvalito 'nilasārathiḥ 12,068.050c na tu rājñābhipannasya śeṣaṃ kva cana vidyate 12,068.051a tasya sarvāṇi rakṣyāṇi dūrataḥ parivarjayet 12,068.051c mṛtyor iva jugupseta rājasvaharaṇān naraḥ 12,068.052a naśyed abhimṛśan sadyo mṛgaḥ kūṭam iva spṛśan 12,068.052c ātmasvam iva saṃrakṣed rājasvam iha buddhimān 12,068.053a mahāntaṃ narakaṃ ghoram apratiṣṭham acetasaḥ 12,068.053c patanti cirarātrāya rājavittāpahāriṇaḥ 12,068.054a rājā bhojo virāṭ samrāṭ kṣatriyo bhūpatir nṛpaḥ 12,068.054c ya evaṃ stūyate śabdaiḥ kas taṃ nārcitum icchati 12,068.055a tasmād bubhūṣur niyato jitātmā saṃyatendriyaḥ 12,068.055c medhāvī smṛtimān dakṣaḥ saṃśrayeta mahīpatim 12,068.056a kṛtajñaṃ prājñam akṣudraṃ dṛḍhabhaktiṃ jitendriyam 12,068.056c dharmanityaṃ sthitaṃ sthityāṃ mantriṇaṃ pūjayen nṛpaḥ 12,068.057a dṛḍhabhaktiṃ kṛtaprajñaṃ dharmajñaṃ saṃyatendriyam 12,068.057c śūram akṣudrakarmāṇaṃ niṣiddhajanam āśrayet 12,068.058a rājā pragalbhaṃ puruṣaṃ karoti; rājā kṛśaṃ bṛṃhayate manuṣyam 12,068.058c rājābhipannasya kutaḥ sukhāni; rājābhyupetaṃ sukhinaṃ karoti 12,068.058d*0157_01 rājā prajānāṃ prathamaṃ śarīraṃ 12,068.058d*0157_02 prajāś ca rājño 'pratimaṃ śarīram 12,068.058d*0157_03 rājñā vihīnā na bhavanti deśā 12,068.058d*0157_04 deśair vihīnā na nṛpā bhavanti 12,068.059a rājā prajānāṃ hṛdayaṃ garīyo; gatiḥ pratiṣṭhā sukham uttamaṃ ca 12,068.059c yam āśritā lokam imaṃ paraṃ ca; jayanti samyak puruṣā narendram 12,068.060a narādhipaś cāpy anuśiṣya medinīṃ; damena satyena ca sauhṛdena 12,068.060c mahadbhir iṣṭvā kratubhir mahāyaśās; triviṣṭape sthānam upaiti satkṛtam 12,068.061a sa evam ukto guruṇā kausalyo rājasattamaḥ 12,068.061c prayatnāt kṛtavān vīraḥ prajānāṃ paripālanam 12,069.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,069.001a pārthivena viśeṣeṇa kiṃ kāryam avaśiṣyate 12,069.001c kathaṃ rakṣyo janapadaḥ kathaṃ rakṣyāś ca śatravaḥ 12,069.002a kathaṃ cāraṃ prayuñjīta varṇān viśvāsayet katham 12,069.002c kathaṃ bhṛtyān kathaṃ dārān kathaṃ putrāṃś ca bhārata 12,069.003 bhīṣma uvāca 12,069.003a rājavṛttaṃ mahārāja śṛṇuṣvāvahito 'khilam 12,069.003c yat kāryaṃ pārthivenādau pārthivaprakṛtena vā 12,069.004a ātmā jeyaḥ sadā rājñā tato jeyāś ca śatravaḥ 12,069.004c ajitātmā narapatir vijayeta kathaṃ ripūn 12,069.005a etāvān ātmavijayaḥ pañcavargavinigrahaḥ 12,069.005c jitendriyo narapatir bādhituṃ śaknuyād arīn 12,069.006a nyaseta gulmān durgeṣu saṃdhau ca kurunandana 12,069.006c nagaropavane caiva purodyāneṣu caiva ha 12,069.007a saṃsthāneṣu ca sarveṣu pureṣu nagarasya ca 12,069.007c madhye ca naraśārdūla tathā rājaniveśane 12,069.008a praṇidhīṃś ca tataḥ kuryāj jaḍāndhabadhirākṛtīn 12,069.008c puṃsaḥ parīkṣitān prājñān kṣutpipāsātapakṣamān 12,069.009a amātyeṣu ca sarveṣu mitreṣu trividheṣu ca 12,069.009c putreṣu ca mahārāja praṇidadhyāt samāhitaḥ 12,069.010a pure janapade caiva tathā sāmantarājasu 12,069.010c yathā na vidyur anyonyaṃ praṇidheyās tathā hi te 12,069.011a cārāṃś ca vidyāt prahitān pareṇa bharatarṣabha 12,069.011c āpaṇeṣu vihāreṣu samavāyeṣu bhikṣuṣu 12,069.012a ārāmeṣu tathodyāne paṇḍitānāṃ samāgame 12,069.012c veśeṣu catvare caiva sabhāsv āvasatheṣu ca 12,069.013a evaṃ vihanyāc cāreṇa paracāraṃ vicakṣaṇaḥ 12,069.013c cāreṇa vihataṃ sarvaṃ hataṃ bhavati pāṇḍava 12,069.014a yadā tu hīnaṃ nṛpatir vidyād ātmānam ātmanā 12,069.014c amātyaiḥ saha saṃmantrya kuryāt saṃdhiṃ balīyasā 12,069.014d*0158_01 vidvāṃsaḥ kṣatriyā vaiśyā brāhmaṇāś ca bahuśrutāḥ 12,069.014d*0158_02 daṇḍanītau tu niṣpannā mantriṇaḥ pṛthivīpateḥ 12,069.014d*0158_03 praṣṭavyo brāhmaṇaḥ pūrvaṃ nītiśāstrārthatattvavit 12,069.014d*0158_04 paścāt pṛccheta bhūpālaḥ kṣatriyaṃ nītikovidam 12,069.014d*0158_05 vaiśyaśūdrau tathā bhūyaḥ śāstrajñau hitakāriṇau 12,069.015a ajñāyamāno hīnatve kuryāt saṃdhiṃ pareṇa vai 12,069.015c lipsur vā kaṃ cid evārthaṃ tvaramāṇo vicakṣaṇaḥ 12,069.016a guṇavanto mahotsāhā dharmajñāḥ sādhavaś ca ye 12,069.016c saṃdadhīta nṛpas taiś ca rāṣṭraṃ dharmeṇa pālayan 12,069.017a ucchidyamānam ātmānaṃ jñātvā rājā mahāmatiḥ 12,069.017c pūrvāpakāriṇo hanyāl lokadviṣṭāṃś ca sarvaśaḥ 12,069.018a yo nopakartuṃ śaknoti nāpakartuṃ mahīpatiḥ 12,069.018c aśakyarūpaś coddhartum upekṣyas tādṛśo bhavet 12,069.019a yātrāṃ yāyād avijñātam anākrandam anantaram 12,069.019c vyāsaktaṃ ca pramattaṃ ca durbalaṃ ca vicakṣaṇaḥ 12,069.020a yātrām ājñāpayed vīraḥ kalyapuṣṭabalaḥ sukhī 12,069.020c pūrvaṃ kṛtvā vidhānaṃ ca yātrāyāṃ nagare tathā 12,069.020d*0159_01 antaḥpure ca rāṣṭre ca adhyakṣeṣu ca sarvaśaḥ 12,069.021a na ca vaśyo bhaved asya nṛpo yady api vīryavān 12,069.021c hīnaś ca balavīryābhyāṃ karśayaṃs taṃ parāvaset 12,069.022a rāṣṭraṃ ca pīḍayet tasya śastrāgniviṣamūrchanaiḥ 12,069.022c amātyavallabhānāṃ ca vivādāṃs tasya kārayet 12,069.022e varjanīyaṃ sadā yuddhaṃ rājyakāmena dhīmatā 12,069.023a upāyais tribhir ādānam arthasyāha bṛhaspatiḥ 12,069.023c sāntvenānupradānena bhedena ca narādhipa 12,069.023e yam arthaṃ śaknuyāt prāptuṃ tena tuṣyed dhi paṇḍitaḥ 12,069.024a ādadīta baliṃ caiva prajābhyaḥ kurunandana 12,069.024c ṣaḍbhāgam amitaprajñas tāsām evābhiguptaye 12,069.025a daśadharmagatebhyo yad vasu bahv alpam eva ca 12,069.025c tan nādadīta sahasā paurāṇāṃ rakṣaṇāya vai 12,069.026a yathā putrās tathā paurā draṣṭavyās te na saṃśayaḥ 12,069.026c bhaktiś caiṣāṃ prakartavyā vyavahāre pradarśite 12,069.027a sutaṃ ca sthāpayed rājā prājñaṃ sarvārthadarśinam 12,069.027c vyavahāreṣu satataṃ tatra rājyaṃ vyavasthitam 12,069.028a ākare lavaṇe śulke tare nāgavane tathā 12,069.028c nyased amātyān nṛpatiḥ svāptān vā puruṣān hitān 12,069.029a samyag daṇḍadharo nityaṃ rājā dharmam avāpnuyāt 12,069.029c nṛpasya satataṃ daṇḍaḥ samyag dharme praśasyate 12,069.030a vedavedāṅgavit prājñaḥ sutapasvī nṛpo bhavet 12,069.030c dānaśīlaś ca satataṃ yajñaśīlaś ca bhārata 12,069.031a ete guṇāḥ samastāḥ syur nṛpasya satataṃ sthirāḥ 12,069.031c kriyālope tu nṛpateḥ kutaḥ svargaḥ kuto yaśaḥ 12,069.032a yadā tu pīḍito rājā bhaved rājñā balīyasā 12,069.032b*0160_01 tadābhisaṃśrayed durgaṃ buddhimān pṛthivīpatiḥ 12,069.032b*0161_01 guptāś caiva dadurgāś ca deśās teṣu praveśayet (sic) 12,069.032c tridhā tv ākrandya mitrāṇi vidhānam upakalpayet 12,069.032d*0162_01 sāmabhedān virodhārthaṃ vidhānam upakalpayet 12,069.033a ghoṣān nyaseta mārgeṣu grāmān utthāpayed api 12,069.033c praveśayec ca tān sarvāñ śākhānagarakeṣv api 12,069.034a ye guptāś caiva durgāś ca deśās teṣu praveśayet 12,069.034c dhanino balamukhyāṃś ca sāntvayitvā punaḥ punaḥ 12,069.035a sasyābhihāraṃ kuryāc ca svayam eva narādhipaḥ 12,069.035c asaṃbhave praveśasya dāhayed agninā bhṛśam 12,069.036a kṣetrastheṣu ca sasyeṣu śatror upajapen narān 12,069.036c vināśayed vā sarvasvaṃ balenātha svakena vai 12,069.037a nadīṣu mārgeṣu sadā saṃkramān avasādayet 12,069.037c jalaṃ nisrāvayet sarvam anisrāvyaṃ ca dūṣayet 12,069.038a tadātvenāyatībhiś ca vivadan bhūmyanantaram 12,069.038c pratīghātaḥ parasyājau mitrakāle 'py upasthite 12,069.039a durgāṇāṃ cābhito rājā mūlacchedaṃ prakārayet 12,069.039c sarveṣāṃ kṣudravṛkṣāṇāṃ caityavṛkṣān vivarjayet 12,069.040a pravṛddhānāṃ ca vṛkṣāṇāṃ śākhāḥ pracchedayet tathā 12,069.040c caityānāṃ sarvathā varjyam api patrasya pātanam 12,069.040d*0163_01 daivānām āśrayāś caityā yakṣarākṣasabhoginām 12,069.040d*0163_02 piśācapannagānāṃ ca gandharvāpsarasām api 12,069.040d*0163_03 raudrāṇāṃ caiva bhūtānāṃ tasmāt tān parivarjayet 12,069.040d*0163_04 śrūyate hi nikumbhena saudāsasya balaṃ hatam 12,069.040d*0163_05 maheśvaragaṇeśena vārāṇasyāṃ narādhipa 12,069.041a prakaṇṭhīḥ kārayet samyag ākāśajananīs tathā 12,069.041c āpūrayec ca parikhāḥ sthāṇunakrajhaṣākulāḥ 12,069.042a kaḍaṅgadvārakāṇi syur ucchvāsārthe purasya ha 12,069.042c teṣāṃ ca dvāravad guptiḥ kāryā sarvātmanā bhavet 12,069.043a dvāreṣu ca gurūṇy eva yantrāṇi sthāpayet sadā 12,069.043c āropayec chataghnīś ca svādhīnāni ca kārayet 12,069.044a kāṣṭhāni cābhihāryāṇi tathā kūpāṃś ca khānayet 12,069.044c saṃśodhayet tathā kūpān kṛtān pūrvaṃ payorthibhiḥ 12,069.045a tṛṇacchannāni veśmāni paṅkenāpi pralepayet 12,069.045c nirharec ca tṛṇaṃ māse caitre vahnibhayāt puraḥ 12,069.046a naktam eva ca bhaktāni pācayeta narādhipaḥ 12,069.046c na divāgnir jvaled gehe varjayitvāgnihotrikam 12,069.046d*0164_01 yathāsaṃbhavaśailāni ceṣṭakāni ca kārayet 12,069.046d*0164_02 mṛṇmayāni ca kurvīta jñātvā deśe balābalam 12,069.047a karmārāriṣṭaśālāsu jvaled agniḥ samāhitaḥ 12,069.047c gṛhāṇi ca praviśyātha vidheyaḥ syād dhutāśanaḥ 12,069.048a mahādaṇḍaś ca tasya syād yasyāgnir vai divā bhavet 12,069.048c praghoṣayed athaivaṃ ca rakṣaṇārthaṃ purasya vai 12,069.049a bhikṣukāṃś cākrikāṃś caiva kṣībonmattān kuśīlavān 12,069.049c bāhyān kuryān naraśreṣṭha doṣāya syur hi te 'nyathā 12,069.050a catvareṣu ca tīrtheṣu sabhāsv āvasatheṣu ca 12,069.050c yathārhavarṇaṃ praṇidhiṃ kuryāt sarvatra pārthivaḥ 12,069.051a viśālān rājamārgāṃś ca kārayeta narādhipaḥ 12,069.051c prapāś ca vipaṇīś caiva yathoddeśaṃ samādiśet 12,069.052a bhāṇḍāgārāyudhāgārān dhānyāgārāṃś ca sarvaśaḥ 12,069.052c aśvāgārān gajāgārān balādhikaraṇāni ca 12,069.053a parikhāś caiva kauravya pratolīḥ saṃkaṭāni ca 12,069.053c na jātu kaś cit paśyet tu guhyam etad yudhiṣṭhira 12,069.054a atha saṃnicayaṃ kuryād rājā parabalārditaḥ 12,069.054c tailaṃ madhu ghṛtaṃ sasyam auṣadhāni ca sarvaśaḥ 12,069.055a aṅgārakuśamuñjānāṃ palāśaśaraparṇinām 12,069.055c yavasendhanadigdhānāṃ kārayeta ca saṃcayān 12,069.056a āyudhānāṃ ca sarveṣāṃ śaktyṛṣṭiprāsavarmaṇām 12,069.056c saṃcayān evamādīnāṃ kārayeta narādhipaḥ 12,069.057a auṣadhāni ca sarvāṇi mūlāni ca phalāni ca 12,069.057c caturvidhāṃś ca vaidyān vai saṃgṛhṇīyād viśeṣataḥ 12,069.058a naṭāś ca nartakāś caiva mallā māyāvinas tathā 12,069.058c śobhayeyuḥ puravaraṃ modayeyuś ca sarvaśaḥ 12,069.059a yataḥ śaṅkā bhavec cāpi bhṛtyato vāpi mantritaḥ 12,069.059c paurebhyo nṛpater vāpi svādhīnān kārayeta tān 12,069.060a kṛte karmaṇi rājendra pūjayed dhanasaṃcayaiḥ 12,069.060c mānena ca yathārheṇa sāntvena vividhena ca 12,069.061a nirvedayitvā tu paraṃ hatvā vā kurunandana 12,069.061c gatānṛṇyo bhaved rājā yathā śāstreṣu darśitam 12,069.062a rājñā saptaiva rakṣyāṇi tāni cāpi nibodha me 12,069.062c ātmāmātyaś ca kośaś ca daṇḍo mitrāṇi caiva hi 12,069.063a tathā janapadaś caiva puraṃ ca kurunandana 12,069.063c etat saptātmakaṃ rājyaṃ paripālyaṃ prayatnataḥ 12,069.064a ṣāḍguṇyaṃ ca trivargaṃ ca trivargam aparaṃ tathā 12,069.064c yo vetti puruṣavyāghra sa bhunakti mahīm imām 12,069.065a ṣāḍguṇyam iti yat proktaṃ tan nibodha yudhiṣṭhira 12,069.065c saṃdhāyāsanam ity eva yātrāsaṃdhānam eva ca 12,069.066a vigṛhyāsanam ity eva yātrāṃ saṃparigṛhya ca 12,069.066c dvaidhībhāvas tathānyeṣāṃ saṃśrayo 'tha parasya ca 12,069.067a trivargaś cāpi yaḥ proktas tam ihaikamanāḥ śṛṇu 12,069.067a*0165_01 **** **** tan nibodha yudhiṣṭhira 12,069.067a*0165_02 vadiṣyāmi mahābāho 12,069.067c kṣayaḥ sthānaṃ ca vṛddhiś ca trivargam aparaṃ tathā 12,069.067d*0166_01 dharmaś cārthaś ca kāmaś ca trivargo vai sanātanaḥ 12,069.067d*0166_02 mantraś caiva prabhāvaś ca utsāhaś caiva tāntrikaḥ 12,069.067d*0166_03 śaktitrayaṃ samākhyātaṃ trivargasya ca tatparam 12,069.067d*0166_04 kāryaṃ ca kāraṇaṃ caiva kartā ca parikīrtitaḥ 12,069.067d*0166_05 etat parataraṃ vidyāt trivargād api bhārata 12,069.067d*0166_06 sarveṣāṃ ca kṣaye rājan yas trivargaḥ sanātanaḥ 12,069.067d*0166_07 sattvaṃ rajas tamaś caiva trivargaḥ kāraṇaṃ smṛtam 12,069.067d*0166_08 tenātyantavimuktaś ca muktaḥ puruṣa ucyate 12,069.067d*0166_09 kāryasya sarvathā nāśo mokṣa ity abhidhīyate 12,069.067d*0166_10 tena mokṣaparaś caiva devadevaḥ pitāmahaḥ 12,069.067d*0166_11 tuṣṭyarthasya trivargasya rakṣām āha narādhipa 12,069.067d*0166_12 jagato laukikī yātrā yatra nityaṃ pratiṣṭhitā 12,069.068a dharmaś cārthaś ca kāmaś ca sevitavyo 'tha kālataḥ 12,069.068b*0167_01 sevā dharmasya kartavyā satataṃ bhūtitatparaiḥ 12,069.068b*0167_02 puruṣair naraśārdūla tanmūlāḥ sarvathā kriyāḥ 12,069.068c dharmeṇa hi mahīpālaś ciraṃ pālayate mahīm 12,069.068d*0168_01 yaḥ kaś cid dhārmiko rājā sa vipanno 'pi bhūpatiḥ 12,069.068d*0168_02 arthakāmavihīno 'pi ciraṃ pālayate mahīm 12,069.069a asminn arthe ca yau ślokau gītāv aṅgirasā svayam 12,069.069c yādavīputra bhadraṃ te śrotum arhasi tāv api 12,069.070a kṛtvā sarvāṇi kāryāṇi samyak saṃpālya medinīm 12,069.070c pālayitvā tathā paurān paratra sukham edhate 12,069.071a kiṃ tasya tapasā rājñaḥ kiṃ ca tasyādhvarair api 12,069.071c apālitāḥ prajā yasya sarvā dharmavinākṛtāḥ 12,069.071d*0169_01 ślokāś cośanasā gītās tān nibodha yudhiṣṭhira 12,069.071d*0169_02 daṇḍanīteś ca yan mūlaṃ trivargasya ca bhūpate 12,069.071d*0169_03 bhārgavāṅgirasaṃ karma ṣoḍaśāṅgaṃ ca yad balam 12,069.071d*0169_04 viṣaṃ māyāś ca daivaṃ ca pauruṣaṃ cārthasiddhaye 12,069.071d*0169_05 prāgudakpravaṇaṃ durgaṃ samāsādya mahīpatiḥ 12,069.071d*0169_06 trivargatrayasaṃpūrṇam upādāya tam udvahet 12,069.071d*0169_07 ṣaṭ pañca ca vinirjitya daśa cāṣṭau ca bhūpatiḥ 12,069.071d*0169_08 trivargair daśabhir yuktaḥ surair api na jīyate 12,069.071d*0169_09 na buddhiṃ parigṛhṇīta strīṇāṃ mūrkhajanasya ca 12,069.071d*0169_10 daivopahatabuddhīnāṃ ye ca vedair vivarjitāḥ 12,069.071d*0169_11 na teṣāṃ śṛṇuyād rājā buddhis teṣāṃ parāṅmukhī 12,069.071d*0169_12 strīpradhānāni rājyāni vidvadbhir varjitāni ca 12,069.071d*0169_13 mūrkhāmātyaprataptāni śuṣyante jalabinduvat 12,069.071d*0169_14 vidvāṃsaḥ prathitā ye ca ye cāptāḥ sarvakarmasu 12,069.071d*0169_15 yuddheṣu dṛṣṭakarmāṇas teṣāṃ ca śṛṇuyān nṛpaḥ 12,069.071d*0169_16 daivaṃ puruṣakāraṃ ca trivargaṃ ca samāśritaḥ 12,069.071d*0169_17 daivatāni ca viprāṃś ca praṇamya vijayī bhavet 12,070.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,070.001a daṇḍanītiś ca rājā ca samastau tāv ubhāv api 12,070.001c kasya kiṃ kurvataḥ siddhyai tan me brūhi pitāmaha 12,070.002 bhīṣma uvāca 12,070.002a mahābhāgyaṃ daṇḍanītyāḥ siddhaiḥ śabdaiḥ sahetukaiḥ 12,070.002c śṛṇu me śaṃsato rājan yathāvad iha bhārata 12,070.003a daṇḍanītiḥ svadharmebhyaś cāturvarṇyaṃ niyacchati 12,070.003c prayuktā svāminā samyag adharmebhyaś ca yacchati 12,070.004a cāturvarṇye svadharmasthe maryādānām asaṃkare 12,070.004c daṇḍanītikṛte kṣeme prajānām akutobhaye 12,070.005a some prayatnaṃ kurvanti trayo varṇā yathāvidhi 12,070.005c tasmād devamanuṣyāṇāṃ sukhaṃ viddhi samāhitam 12,070.006a kālo vā kāraṇaṃ rājño rājā vā kālakāraṇam 12,070.006c iti te saṃśayo mā bhūd rājā kālasya kāraṇam 12,070.007a daṇḍanītyā yadā rājā samyak kārtsnyena vartate 12,070.007c tadā kṛtayugaṃ nāma kālaḥ śreṣṭhaḥ pravartate 12,070.008a bhavet kṛtayuge dharmo nādharmo vidyate kva cit 12,070.008c sarveṣām eva varṇānāṃ nādharme ramate manaḥ 12,070.009a yogakṣemāḥ pravartante prajānāṃ nātra saṃśayaḥ 12,070.009c vaidikāni ca karmāṇi bhavanty aviguṇāny uta 12,070.010a ṛtavaś ca sukhāḥ sarve bhavanty uta nirāmayāḥ 12,070.010c prasīdanti narāṇāṃ ca svaravarṇamanāṃsi ca 12,070.011a vyādhayo na bhavanty atra nālpāyur dṛśyate naraḥ 12,070.011c vidhavā na bhavanty atra nṛśaṃso nābhijāyate 12,070.012a akṛṣṭapacyā pṛthivī bhavanty oṣadhayas tathā 12,070.012c tvakpatraphalamūlāni vīryavanti bhavanti ca 12,070.013a nādharmo vidyate tatra dharma eva tu kevalaḥ 12,070.013c iti kārtayugān etān guṇān viddhi yudhiṣṭhira 12,070.014a daṇḍanītyā yadā rājā trīn aṃśān anuvartate 12,070.014c caturtham aṃśam utsṛjya tadā tretā pravartate 12,070.015a aśubhasya caturthāṃśas trīn aṃśān anuvartate 12,070.015c kṛṣṭapacyaiva pṛthivī bhavanty oṣadhayas tathā 12,070.016a ardhaṃ tyaktvā yadā rājā nītyardham anuvartate 12,070.016c tatas tu dvāparaṃ nāma sa kālaḥ saṃpravartate 12,070.017a aśubhasya tadā ardhaṃ dvāv aṃśāv anuvartate 12,070.017c kṛṣṭapacyaiva pṛthivī bhavaty alpaphalā tathā 12,070.018a daṇḍanītiṃ parityajya yadā kārtsnyena bhūmipaḥ 12,070.018c prajāḥ kliśnāty ayogena praviśyati tadā kaliḥ 12,070.019a kalāv adharmo bhūyiṣṭhaṃ dharmo bhavati tu kva cit 12,070.019c sarveṣām eva varṇānāṃ svadharmāc cyavate manaḥ 12,070.020a śūdrā bhaikṣeṇa jīvanti brāhmaṇāḥ paricaryayā 12,070.020c yogakṣemasya nāśaś ca vartate varṇasaṃkaraḥ 12,070.021a vaidikāni ca karmāṇi bhavanti viguṇāny uta 12,070.021c ṛtavo nasukhāḥ sarve bhavanty āmayinas tathā 12,070.022a hrasanti ca manuṣyāṇāṃ svaravarṇamanāṃsy uta 12,070.022c vyādhayaś ca bhavanty atra mriyante cāgatāyuṣaḥ 12,070.023a vidhavāś ca bhavanty atra nṛśaṃsā jāyate prajā 12,070.023c kva cid varṣati parjanyaḥ kva cit sasyaṃ prarohati 12,070.024a rasāḥ sarve kṣayaṃ yānti yadā necchati bhūmipaḥ 12,070.024c prajāḥ saṃrakṣituṃ samyag daṇḍanītisamāhitaḥ 12,070.025a rājā kṛtayugasraṣṭā tretāyā dvāparasya ca 12,070.025c yugasya ca caturthasya rājā bhavati kāraṇam 12,070.026a kṛtasya karaṇād rājā svargam atyantam aśnute 12,070.026c tretāyāḥ karaṇād rājā svargaṃ nātyantam aśnute 12,070.027a pravartanād dvāparasya yathābhāgam upāśnute 12,070.027c kaleḥ pravartanād rājā pāpam atyantam aśnute 12,070.028a tato vasati duṣkarmā narake śāśvatīḥ samāḥ 12,070.028c prajānāṃ kalmaṣe magno 'kīrtiṃ pāpaṃ ca vindati 12,070.028d*0170_01 daṇḍanītiṃ puraskṛtya yadā rājā praśāsti 12,070.028d*0171_01 yogakṣemāḥ pravartante prajānāṃ nātra saṃśayaḥ 12,070.029a daṇḍanītiṃ puraskṛtya vijānan kṣatriyaḥ sadā 12,070.029b*0172_01 paripālyāḥ prajāḥ samyag iha pretya ca kāmadāḥ 12,070.029c anavāptaṃ ca lipseta labdhaṃ ca paripālayet 12,070.029d*0173_01 **** **** kṣatriyeṇa vijānatā 12,070.029d*0173_02 lipsitavyam alabdhaṃ ca labdhaṃ rakṣyaṃ ca bhārata 12,070.030a lokasya sīmantakarī maryādā lokabhāvanī 12,070.030c samyaṅ nītā daṇḍanītir yathā mātā yathā pitā 12,070.031a yasyāṃ bhavanti bhūtāni tad viddhi bharatarṣabha 12,070.031c eṣa eva paro dharmo yad rājā daṇḍanītimān 12,070.032a tasmāt kauravya dharmeṇa prajāḥ pālaya nītimān 12,070.032c evaṃvṛttaḥ prajā rakṣan svargaṃ jetāsi durjayam 12,071.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,071.001a kena vṛttena vṛttajña vartamāno mahīpatiḥ 12,071.001c sukhenārthān sukhodarkān iha ca pretya cāpnuyāt 12,071.002 bhīṣma uvāca 12,071.002a iyaṃ guṇānāṃ ṣaṭtriṃśat ṣaṭtriṃśad guṇasaṃyutā 12,071.002c yān guṇāṃs tu guṇopetaḥ kurvan guṇam avāpnuyāt 12,071.003a cared dharmān akaṭuko muñcet snehaṃ na nāstikaḥ 12,071.003c anṛśaṃsaś cared arthaṃ caret kāmam anuddhataḥ 12,071.004a priyaṃ brūyād akṛpaṇaḥ śūraḥ syād avikatthanaḥ 12,071.004c dātā nāpātravarṣī syāt pragalbhaḥ syād aniṣṭhuraḥ 12,071.005a saṃdadhīta na cānāryair vigṛhṇīyān na bandhubhiḥ 12,071.005c nānāptaiḥ kārayec cāraṃ kuryāt kāryam apīḍayā 12,071.006a arthān brūyān na cāsatsu guṇān brūyān na cātmanaḥ 12,071.006c ādadyān na ca sādhubhyo nāsatpuruṣam āśrayet 12,071.007a nāparīkṣya nayed daṇḍaṃ na ca mantraṃ prakāśayet 12,071.007c visṛjen na ca lubdhebhyo viśvasen nāpakāriṣu 12,071.008a anīrṣur guptadāraḥ syāc cokṣaḥ syād aghṛṇī nṛpaḥ 12,071.008c striyaṃ seveta nātyarthaṃ mṛṣṭaṃ bhuñjīta nāhitam 12,071.009a astabdhaḥ pūjayen mānyān gurūn seved amāyayā 12,071.009c arced devān na dambhena śriyam icched akutsitām 12,071.010a seveta praṇayaṃ hitvā dakṣaḥ syān na tv akālavit 12,071.010c sāntvayen na ca bhogārtham anugṛhṇan na cākṣipet 12,071.011a praharen na tv avijñāya hatvā śatrūn na śeṣayet 12,071.011c krodhaṃ kuryān na cākasmān mṛduḥ syān nāpakāriṣu 12,071.012a evaṃ carasva rājyastho yadi śreya ihecchasi 12,071.012c ato 'nyathā narapatir bhayam ṛcchaty anuttamam 12,071.013a iti sarvān guṇān etān yathoktān yo 'nuvartate 12,071.013c anubhūyeha bhadrāṇi pretya svarge mahīyate 12,071.014 vaiśaṃpāyana uvāca 12,071.014a idaṃ vacaḥ śāṃtanavasya śuśruvān; yudhiṣṭhiraḥ pāṇḍavamukhyasaṃvṛtaḥ 12,071.014c tadā vavande ca pitāmahaṃ nṛpo; yathoktam etac ca cakāra buddhimān 12,072.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,072.001a kathaṃ rājā prajā rakṣan nādhibandhena yujyate 12,072.001c dharme ca nāparādhnoti tan me brūhi pitāmaha 12,072.002 bhīṣma uvāca 12,072.002a samāsenaiva te tāta dharmān vakṣyāmi niścitān 12,072.002c vistareṇa hi dharmāṇāṃ na jātv antam avāpnuyāt 12,072.003a dharmaniṣṭhāñ śrutavato vedavratasamāhitān 12,072.003c arcitān vāsayethās tvaṃ gṛhe guṇavato dvijān 12,072.004a pratyutthāyopasaṃgṛhya caraṇāv abhivādya ca 12,072.004c atha sarvāṇi kurvīthāḥ kāryāṇi sapurohitaḥ 12,072.005a dharmakāryāṇi nirvartya maṅgalāni prayujya ca 12,072.005c brāhmaṇān vācayethās tvam arthasiddhijayāśiṣaḥ 12,072.006a ārjavena ca saṃpanno dhṛtyā buddhyā ca bhārata 12,072.006c arthārthaṃ parigṛhṇīyāt kāmakrodhau ca varjayet 12,072.007a kāmakrodhau puraskṛtya yo 'rthaṃ rājānutiṣṭhati 12,072.007c na sa dharmaṃ na cāpy arthaṃ parigṛhṇāti bāliśaḥ 12,072.008a mā sma lubdhāṃś ca mūrkhāṃś ca kāme cārtheṣu yūyujaḥ 12,072.008c alubdhān buddhisaṃpannān sarvakarmasu yojayet 12,072.009a mūrkho hy adhikṛto 'rtheṣu kāryāṇām aviśāradaḥ 12,072.009c prajāḥ kliśnāty ayogena kāmadveṣasamanvitaḥ 12,072.010a baliṣaṣṭhena śulkena daṇḍenāthāparādhinām 12,072.010c śāstranītena lipsethā vetanena dhanāgamam 12,072.011a dāpayitvā karaṃ dharmyaṃ rāṣṭraṃ nityaṃ yathāvidhi 12,072.011c aśeṣān kalpayed rājā yogakṣemān atandritaḥ 12,072.012a gopāyitāraṃ dātāraṃ dharmanityam atandritam 12,072.012c akāmadveṣasaṃyuktam anurajyanti mānavāḥ 12,072.013a mā smādharmeṇa lābhena lipsethās tvaṃ dhanāgamam 12,072.013c dharmārthāv adhruvau tasya yo 'paśāstraparo bhavet 12,072.014a apaśāstraparo rājā saṃcayān nādhigacchati 12,072.014c asthāne cāsya tad vittaṃ sarvam eva vinaśyati 12,072.015a arthamūlo 'pahiṃsāṃ ca kurute svayam ātmanaḥ 12,072.015c karair aśāstradṛṣṭair hi mohāt saṃpīḍayan prajāḥ 12,072.016a ūdhaś chindyād dhi yo dhenvāḥ kṣīrārthī na labhet payaḥ 12,072.016b*0174_01 yo hi pakvaṃ drumaṃ chidya labhate na punaḥ phalam 12,072.016c evaṃ rāṣṭram ayogena pīḍitaṃ na vivardhate 12,072.016d*0175_01 yavasodakam ādāya sāntvena vinayena ca 12,072.017a yo hi dogdhrīm upāste tu sa nityaṃ labhate payaḥ 12,072.017c evaṃ rāṣṭram upāyena bhuñjāno labhate phalam 12,072.018a atha rāṣṭram upāyena bhujyamānaṃ surakṣitam 12,072.018c janayaty atulāṃ nityaṃ kośavṛddhiṃ yudhiṣṭhira 12,072.019a dogdhi dhānyaṃ hiraṇyaṃ ca prajā rājñi surakṣitā 12,072.019c nityaṃ svebhyaḥ parebhyaś ca tṛptā mātā yathā payaḥ 12,072.020a mālākāropamo rājan bhava māṅgārikopamaḥ 12,072.020c tathā yuktaś ciraṃ rāṣṭraṃ bhoktuṃ śakyasi pālayan 12,072.021a paracakrābhiyānena yadi te syād dhanakṣayaḥ 12,072.021c atha sāmnaiva lipsethā dhanam abrāhmaṇeṣu yat 12,072.022a mā sma te brāhmaṇaṃ dṛṣṭvā dhanasthaṃ pracalen manaḥ 12,072.022c antyāyām apy avasthāyāṃ kim u sphītasya bhārata 12,072.023a dhanāni tebhyo dadyās tvaṃ yathāśakti yathārhataḥ 12,072.023c sāntvayan parirakṣaṃś ca svargam āpsyasi durjayam 12,072.024a evaṃ dharmeṇa vṛttena prajās tvaṃ paripālayan 12,072.024c svantaṃ puṇyaṃ yaśovantaṃ prāpsyase kurunandana 12,072.025a dharmeṇa vyavahāreṇa prajāḥ pālaya pāṇḍava 12,072.025c yudhiṣṭhira tathā yukto nādhibandhena yokṣyase 12,072.026a eṣa eva paro dharmo yad rājā rakṣate prajāḥ 12,072.026c bhūtānāṃ hi yathā dharme rakṣaṇaṃ ca parā dayā 12,072.026d*0176_01 iha loke sukhaṃ prāpya paratra ca mahītale 12,072.026d*0176_02 evaṃ tebhyaḥ paracceto (sic) brāhmaṇebhyo yathāvidhi 12,072.026d*0176_03 sattvena paribhogāya svargaṃ jeṣyasi durjayam 12,072.027a tasmād evaṃ paraṃ dharmaṃ manyante dharmakovidāḥ 12,072.027c yad rājā rakṣaṇe yukto bhūteṣu kurute dayām 12,072.028a yad ahnā kurute pāpam arakṣan bhayataḥ prajāḥ 12,072.028c rājā varṣasahasreṇa tasyāntam adhigacchati 12,072.029a yad ahnā kurute puṇyaṃ prajā dharmeṇa pālayan 12,072.029c daśa varṣasahasrāṇi tasya bhuṅkte phalaṃ divi 12,072.029d*0177_01 yadā na kurute dharmaṃ rājā bhūtāni pālayan 12,072.029d*0177_02 prajāpuṇyaṃ caturbhāgaṃ tadā na prāpnuyān nṛpaḥ 12,072.030a sviṣṭiḥ svadhītiḥ sutapā lokāñ jayati yāvataḥ 12,072.030c kṣaṇena tān avāpnoti prajā dharmeṇa pālayan 12,072.031a evaṃ dharmaṃ prayatnena kaunteya paripālayan 12,072.031c iha puṇyaphalaṃ labdhvā nādhibandhena yokṣyase 12,072.032a svargaloke ca mahatīṃ śriyaṃ prāpsyasi pāṇḍava 12,072.032c asaṃbhavaś ca dharmāṇām īdṛśānām arājasu 12,072.032e tasmād rājaiva nānyo 'sti yo mahat phalam āpnuyāt 12,072.033a sa rājyam ṛddhimat prāpya dharmeṇa paripālayan 12,072.033c indraṃ tarpaya somena kāmaiś ca suhṛdo janān 12,073.001 bhīṣma uvāca 12,073.001a ya eva tu sato rakṣed asataś ca nibarhayet 12,073.001c sa eva rājñā kartavyo rājan rājapurohitaḥ 12,073.001d*0178_00 yudhiṣṭhira uvāca 12,073.001d*0178_01 kīdṛśo brāhmaṇo rājñāṃ kāryākāryavicāraṇe 12,073.001d*0178_02 kṣamaḥ kartuṃ samartho vā tan me brūhi pitāmaha 12,073.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,073.002c purūravasa ailasya saṃvādaṃ mātariśvanaḥ 12,073.003 aila uvāca 12,073.003a kutaḥ svid brāhmaṇo jāto varṇāś cāpi kutas trayaḥ 12,073.003c kasmāc ca bhavati śreyān etad vāyo vicakṣva me 12,073.004 vāyur uvāca 12,073.004a brahmaṇo mukhataḥ sṛṣṭo brāhmaṇo rājasattama 12,073.004c bāhubhyāṃ kṣatriyaḥ sṛṣṭa ūrubhyāṃ vaiśya ucyate 12,073.005a varṇānāṃ paricaryārthaṃ trayāṇāṃ puruṣarṣabha 12,073.005c varṇaś caturthaḥ paścāt tu padbhyāṃ śūdro vinirmitaḥ 12,073.006a brāhmaṇo jātamātras tu pṛthivīm anvajāyata 12,073.006c īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ dharmakośasya guptaye 12,073.006d*0179_01 sarvasvaṃ brāhmaṇasyedaṃ yat kiṃ cid iha dṛśyate 12,073.006d*0179_02 dharmayuktaṃ praśastaṃ ca jagaty asmin nṛpātmaja 12,073.007a tataḥ pṛthivyā goptāraṃ kṣatriyaṃ daṇḍadhāriṇam 12,073.007c dvitīyaṃ varṇam akarot prajānām anuguptaye 12,073.008a vaiśyas tu dhanadhānyena trīn varṇān bibhṛyād imān 12,073.008c śūdro hy enān paricared iti brahmānuśāsanam 12,073.009 aila uvāca 12,073.009a dvijasya kṣatrabandhor vā kasyeyaṃ pṛthivī bhavet 12,073.009c dharmataḥ saha vittena samyag vāyo pracakṣva me 12,073.010 vāyur uvāca 12,073.010a viprasya sarvam evaitad yat kiṃ cij jagatīgatam 12,073.010b*0180_01 dhanaṃ dhānyaṃ hiraṇyaṃ ca striyo ratnāni vāhanam 12,073.010b*0180_02 maṅgalaṃ ca praśastaṃ ca yac cānyad api vidyate 12,073.010c jyeṣṭhenābhijaneneha tad dharmakuśalā viduḥ 12,073.011a svam eva brāhmaṇo bhuṅkte svaṃ vaste svaṃ dadāti ca 12,073.011c gurur hi sarvavarṇānāṃ jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaś ca vai dvijaḥ 12,073.012a patyabhāve yathā strī hi devaraṃ kurute patim 12,073.012c ānantaryāt tathā kṣatraṃ pṛthivī kurute patim 12,073.013a eṣa te prathamaḥ kalpa āpady anyo bhaved ataḥ 12,073.013c yadi svarge paraṃ sthānaṃ dharmataḥ parimārgasi 12,073.014a yaḥ kaś cid vijayed bhūmiṃ brāhmaṇāya nivedayet 12,073.014c śrutavṛttopapannāya dharmajñāya tapasvine 12,073.015a svadharmaparitṛptāya yo na vittaparo bhavet 12,073.015c yo rājānaṃ nayed buddhyā sarvataḥ paripūrṇayā 12,073.016a brāhmaṇo hi kule jātaḥ kṛtaprajño vinītavāk 12,073.016c śreyo nayati rājānaṃ bruvaṃś citrāṃ sarasvatīm 12,073.017a rājā carati yaṃ dharmaṃ brāhmaṇena nidarśitam 12,073.017c śuśrūṣur anahaṃvādī kṣatradharmavrate sthitaḥ 12,073.018a tāvatā sa kṛtaprajñaś ciraṃ yaśasi tiṣṭhati 12,073.018c tasya dharmasya sarvasya bhāgī rājapurohitaḥ 12,073.019a evam eva prajāḥ sarvā rājānam abhisaṃśritāḥ 12,073.019b*0181_01 brāhmaṇaṃ ca suvidvāṃsaṃ rājaśāstravipaścitam 12,073.019c samyagvṛttāḥ svadharmasthā na kutaś cid bhayānvitāḥ 12,073.020a rāṣṭre caranti yaṃ dharmaṃ rājñā sādhv abhirakṣitāḥ 12,073.020c caturthaṃ tasya dharmasya rājā bhāgaṃ sa vindati 12,073.021a devā manuṣyāḥ pitaro gandharvoragarākṣasāḥ 12,073.021c yajñam evopajīvanti nāsti ceṣṭam arājake 12,073.022a ito dattena jīvanti devatāḥ pitaras tathā 12,073.022c rājany evāsya dharmasya yogakṣemaḥ pratiṣṭhitaḥ 12,073.023a chāyāyām apsu vāyau ca sukham uṣṇe 'dhigacchati 12,073.023c agnau vāsasi sūrye ca sukhaṃ śīte 'dhigacchati 12,073.024a śabde sparśe rase rūpe gandhe ca ramate manaḥ 12,073.024c teṣu bhogeṣu sarveṣu nabhīto labhate sukham 12,073.025a abhayasyaiva yo dātā tasyaiva sumahat phalam 12,073.025c na hi prāṇasamaṃ dānaṃ triṣu lokeṣu vidyate 12,073.026a indro rājā yamo rājā dharmo rājā tathaiva ca 12,073.026c rājā bibharti rūpāṇi rājñā sarvam idaṃ dhṛtam 12,074.000*0182_00 yudhiṣṭhira uvāca 12,074.000*0182_01 rājñā purohitaḥ kāryaḥ kīdṛśo varṇato bhavet 12,074.000*0182_02 bhīṣma uvāca 12,074.000*0182_02 purodhā yādṛśaḥ kāryaḥ kathayasva pitāmaha 12,074.000*0182_03 gauro vā lohito vāpi śyāmo vā nīrujaḥ sukhī 12,074.000*0182_04 akrodhano nacapalaḥ sarvataś ca jitendriyaḥ 12,074.001 bhīṣma uvāca 12,074.001a rājñā purohitaḥ kāryo bhaved vidvān bahuśrutaḥ 12,074.001c ubhau samīkṣya dharmārthāv aprameyāv anantaram 12,074.002a dharmātmā dharmavid yeṣāṃ rājñāṃ rājan purohitaḥ 12,074.002b@008_0001 teṣām arthaś ca kāmaś ca dharmaś ceti viniścayaḥ 12,074.002b@008_0002 ślokāṃś cośanasā gītāṃs tān nibodha yudhiṣṭhiraḥ 12,074.002b@008_0003 ucchiṣṭaḥ sa bhaved rājā yasya nāsti purohitaḥ 12,074.002b@008_0004 rakṣasām asurāṇāṃ ca piśācoragapakṣiṇām 12,074.002b@008_0005 śatrūṇāṃ ca bhaved vadhyo yasya nāsti purohitaḥ 12,074.002b@008_0006 brahmatvaṃ sarvayajñeṣu kurvītātharvaṇo dvijaḥ 12,074.002b@008_0007 rājñaś cātharvavedena sarvakarmāṇi kārayet 12,074.002b@008_0008 brūyād garhyāṇi satataṃ mahotpātāny aghāni ca 12,074.002b@008_0009 iṣṭamaṅgalayuktāni tathāntaḥpurakāṇi ca 12,074.002b@008_0010 gītanṛttādhikāreṣu saṃmateṣu mahīpateḥ 12,074.002b@008_0011 kartavyaṃ karaṇīyāni vaiśvadevabalī tathā 12,074.002b@008_0012 pakṣasaṃdhiṣu kurvīta mahāśāntiṃ purohitaḥ 12,074.002b@008_0013 raudrahomasahasraṃ ca svasya rājñaḥ priyaṃ hitam 12,074.002b@008_0014 rājñaḥ pāpamalāḥ sapta yān ṛcchati purohitaḥ 12,074.002b@008_0015 amātyāś ca kukarmāṇo mantriṇaś cāpy upekṣakāḥ 12,074.002b@008_0016 cauryam avyavahāraṃ ca vyavahāropasevinām 12,074.002b@008_0017 adaṇḍyadaṇḍanaṃ caiva daṇḍyānāṃ cāpy adaṇḍanam 12,074.002b@008_0018 hiṃsā cānyatra saṃgrāmād yajñāc ca mala ucyate 12,074.002b@008_0019 kubhṛtyais tu prajānāśaḥ saptamas tu mahāmalaḥ 12,074.002b@008_0020 raudrair homair mahāśāntyā ghṛtakambalakarmaṇā 12,074.002b@008_0021 bhṛgvaṅgiro vidhijño vai purodhā nirṇuden malān 12,074.002b@008_0022 etān hitvā divaṃ yāti rājā sapta mahāmalān 12,074.002b@008_0023 sāmātyaḥ sapurodhāś ca prajānāṃ pālane rataḥ 12,074.002b@008_0024 etasminn eva kauravya paurohitye mahāmate 12,074.002b@008_0025 ślokān āha surendrasya gurur devo bṛhaspatiḥ 12,074.002b@008_0026 tān nibodha mahābhāga mahīpālahitāñ śubhān 12,074.002b@008_0027 ṛgvede sāmavede ca yajurvede ca vājinām 12,074.002b@008_0028 na nirdiṣṭāni karmāṇi triṣu sthāneṣu bhūbhṛtām 12,074.002b@008_0029 śāntikaṃ pauṣṭikaṃ caiva aniṣṭānāṃ ca śātanam 12,074.002b@008_0030 śaptās te yājñavalkyena yajñānāṃ hitam īhatā 12,074.002b@008_0031 brahmiṣṭhānāṃ variṣṭhena brahmaṇaḥ saṃmate vibhoḥ 12,074.002b@008_0032 bahvṛcaṃ sāmagaṃ caiva vājinaṃ ca vivarjayet 12,074.002b@008_0033 bahvṛco rāṣṭranāśāya rājanāśāya sāmagaḥ 12,074.002b@008_0034 adhvaryur balanāśāya prokto vājasaneyakaḥ 12,074.002b@008_0035 abrāhmaṇeṣu varṇeṣu mantrān vājasaneyakān 12,074.002b@008_0036 śāntike pauṣṭike caiva nityaṃ karmaṇi varjayet 12,074.002b@008_0037 brāhmaṇasya mahīpasya sarvathā na virodhinaḥ 12,074.002b@008_0038 vedāś catvāra ity ete brāhmaṇā ye ca tad viduḥ 12,074.002b@008_0039 paurohitye pramāṇaṃ tu brāhmaṇaś ca mahīpate 12,074.002b@008_0040 jātyā na kṣatriyaḥ proktaḥ kṣatatrāṇaṃ karoti yaḥ 12,074.002b@008_0041 cāturvarṇyabahiṣṭho 'pi sa eva kṣatriyaḥ smṛtaḥ 12,074.002b@008_0042 bhārgavāṅgirasair mantrais teṣāṃ karma vidhīyate 12,074.002b@008_0043 vaitānaṃ karma yac caiva gṛhyakarma ca yat smṛtam 12,074.002b@008_0044 dvijātīnāṃ trayāṇāṃ tu sarvakarma vidhīyate 12,074.002b@008_0045 rājadharmapravṛttānāṃ hitārthaṃ trīṇi kārayet 12,074.002b@008_0046 śāntikaṃ pauṣṭikaṃ caiva tathābhicaraṇaṃ ca yat 12,074.002b@008_0047 agniṣṭomamukhair yajñair dūṣitā bhūpakarmabhiḥ 12,074.002b@008_0048 na samyak phalam icchanti ye yajanti dvijātayaḥ 12,074.002b@008_0049 paurohityaṃ hi kurvāṇā nāśaṃ yāsyanti bhūbhṛtām 12,074.002b@008_0050 yajñakarmāṇi kurvāṇā ṛtvijas tu virodhinaḥ 12,074.002b@008_0051 brahmakṣatraviśaḥ sarve paurohitye vivarjitāḥ 12,074.002b@008_0052 tadabhāve ca pārakyaṃ nirdiṣṭaṃ rājakarmasu 12,074.002b@008_0053 ṛṣiṇā yājñavalkyena tat tathā na tad anyathā 12,074.002b@008_0054 bhārgavāṅgirasāṃ vede kṛtavidyaḥ ṣaḍaṅgavit 12,074.002b@008_0055 yajñakarmavidhijñaś ca vidhijñaḥ pauṣṭikeṣu ca 12,074.002b@008_0056 aṣṭādaśavikalpānāṃ vidhijñaḥ śāntikarmaṇām 12,074.002b@008_0057 sarvarogavihīnaś ca saṃyataḥ saṃyatendriyaḥ 12,074.002b@008_0058 śvitrakuṣṭhakṣayakṣīṇair grahāpasmāradūṣitaiḥ 12,074.002b@008_0059 aśastair vātaduṣṭaiś ca dūrasthaiḥ saṃvaden nṛpaḥ 12,074.002b@008_0060 rogiṇaṃ tv ṛtvijaṃ caiva varjayec ca purohitam 12,074.002b@008_0061 na cānyasya kṛtaṃ yena paurohityaṃ kadā cana 12,074.002b@008_0062 yasya yājyo mṛtaś caiva bhraṣṭaḥ pravrajito 'tha vā 12,074.002b@008_0063 yuddhe parājitaś caiva sarvāṃs tān varjayen nṛpaḥ 12,074.002b@008_0064 nakṣatrasyānukūlyena yaḥ saṃjāto nareśvaraḥ 12,074.002b@008_0065 rājaśāstravinītaś ca śreyān rājñaḥ purohitaḥ 12,074.002b@008_0066 adhanyānāṃ nimittānām utpātānām athārthavit 12,074.002b@008_0067 śatrupakṣakṣayajñaś ca śreyān rājñaḥ purohitaḥ 12,074.002b@008_0068 vājinaṃ tadabhāve ca carakādhvaryavān atha 12,074.002b@008_0069 bahvṛcaṃ sāmagaṃ caiva nītiśāstrakṛtaśramān 12,074.002b@008_0070 kṛtino 'tharvaṇe vede sthāpayet tu purohitān 12,074.002b@008_0071 hiṃsāliṅgā hi nirdiṣṭā mantrā vaitānikair dvijaiḥ 12,074.002b@008_0072 na tān uccārayet prājñaḥ kṣātradharmavirodhinaḥ 12,074.002b@008_0073 prajāguṇaḥ purodhāś ca purohitaguṇāḥ prajāḥ 12,074.002c rājā caivaṃ guṇo yeṣāṃ kuśalaṃ teṣu sarvaśaḥ 12,074.003a ubhau prajā vardhayato devān pūrvān parān pitṝn 12,074.003c yau sameyāsthitau dharme śraddheyau sutapasvinau 12,074.004a parasparasya suhṛdau saṃmatau samacetasau 12,074.004c brahmakṣatrasya saṃmānāt prajāḥ sukham avāpnuyuḥ 12,074.005a vimānanāt tayor eva prajā naśyeyur eva ha 12,074.005c brahmakṣatraṃ hi sarveṣāṃ dharmāṇāṃ mūlam ucyate 12,074.006a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,074.006c ailakaśyapasaṃvādaṃ taṃ nibodha yudhiṣṭhira 12,074.007 aila uvāca 12,074.007a yadā hi brahma prajahāti kṣatraṃ; kṣatraṃ yadā vā prajahāti brahma 12,074.007c anvag balaṃ katame 'smin bhajante; tathābalyaṃ katame 'smin viyanti 12,074.008 kaśyapa uvāca 12,074.008a vyṛddhaṃ rāṣṭraṃ bhavati kṣatriyasya; brahma kṣatraṃ yatra virudhyate ha 12,074.008c anvag balaṃ dasyavas tad bhajante; 'balyaṃ tathā tatra viyanti santaḥ 12,074.009a naiṣām ukṣā vardhate nota usrā; na gargaro mathyate no yajante 12,074.009c naiṣāṃ putrā vedam adhīyate ca; yadā brahma kṣatriyāḥ saṃtyajanti 12,074.010a naiṣām ukṣā vardhate jātu gehe; nādhīyate saprajā no yajante 12,074.010c apadhvastā dasyubhūtā bhavanti; ye brāhmaṇāḥ kṣatriyān saṃtyajanti 12,074.011a etau hi nityasaṃyuktāv itaretaradhāraṇe 12,074.011c kṣatraṃ hi brahmaṇo yonir yoniḥ kṣatrasya ca dvijāḥ 12,074.012a ubhāv etau nityam abhiprapannau; saṃprāpatur mahatīṃ śrīpratiṣṭhām 12,074.012c tayoḥ saṃdhir bhidyate cet purāṇas; tataḥ sarvaṃ bhavati hi saṃpramūḍham 12,074.013a nātra plavaṃ labhate pāragāmī; mahāgādhe naur iva saṃpraṇunnā 12,074.013c cāturvarṇyaṃ bhavati ca saṃpramūḍhaṃ; tataḥ prajāḥ kṣayasaṃsthā bhavanti 12,074.014a brahmavṛkṣo rakṣyamāṇo madhu hema ca varṣati 12,074.014c arakṣyamāṇaḥ satatam aśru pāpaṃ ca varṣati 12,074.015a abrahmacārī caraṇād apeto; yadā brahmā brahmaṇi trāṇam icchet 12,074.015c āścaryaśo varṣati tatra devas; tatrābhīkṣṇaṃ duḥsahāś cāviśanti 12,074.016a striyaṃ hatvā brāhmaṇaṃ vāpi pāpaḥ; sabhāyāṃ yatra labhate 'nuvādam 12,074.016c rājñaḥ sakāśe na bibheti cāpi; tato bhayaṃ jāyate kṣatriyasya 12,074.017a pāpaiḥ pāpe kriyamāṇe 'tivelaṃ; tato rudro jāyate deva eṣaḥ 12,074.017c pāpaiḥ pāpāḥ saṃjanayanti rudraṃ; tataḥ sarvān sādhvasādhūn hinasti 12,074.018 aila uvāca 12,074.018a kuto rudraḥ kīdṛśo vāpi rudraḥ; sattvaiḥ sattvaṃ dṛśyate vadhyamānam 12,074.018c etad vidvan kaśyapa me pracakṣva; yato rudro jāyate deva eṣaḥ 12,074.019 kaśyapa uvāca 12,074.019a ātmā rudro hṛdaye mānavānāṃ; svaṃ svaṃ dehaṃ paradehaṃ ca hanti 12,074.019c vātotpātaiḥ sadṛśaṃ rudram āhur; dāvair jīmūtaiḥ sadṛśaṃ rūpam asya 12,074.020 aila uvāca 12,074.020a na vai vātaṃ parivṛnoti kaś cin; na jīmūto varṣati naiva dāvaḥ 12,074.020c tathāyukto dṛśyate mānaveṣu; kāmadveṣād badhyate mucyate ca 12,074.021 kaśyapa uvāca 12,074.021a yathaikagehe jātavedāḥ pradīptaḥ; kṛtsnaṃ grāmaṃ pradahet sa tvarāvān 12,074.021c vimohanaṃ kurute deva eṣa; tataḥ sarvaṃ spṛśyate puṇyapāpaiḥ 12,074.022 aila uvāca 12,074.022a yadi daṇḍaḥ spṛśate puṇyabhājaṃ; pāpaiḥ pāpe kriyamāṇe 'viśeṣāt 12,074.022c kasya hetoḥ sukṛtaṃ nāma kuryād; duṣkṛtaṃ vā kasya hetor na kuryāt 12,074.023 kaśyapa uvāca 12,074.023a asaṃtyāgāt pāpakṛtām apāpāṃs; tulyo daṇḍaḥ spṛśate miśrabhāvāt 12,074.023c śuṣkeṇārdraṃ dahyate miśrabhāvān; na miśraḥ syāt pāpakṛdbhiḥ kathaṃ cit 12,074.024 aila uvāca 12,074.024a sādhvasādhūn dhārayatīha bhūmiḥ; sādhvasādhūṃs tāpayatīha sūryaḥ 12,074.024c sādhvasādhūn vātayatīha vāyur; āpas tathā sādhvasādhūn vahanti 12,074.025 kaśyapa uvāca 12,074.025a evam asmin vartate loka eva; nāmutraivaṃ vartate rājaputra 12,074.025c pretyaitayor antaravān viśeṣo; yo vai puṇyaṃ carate yaś ca pāpam 12,074.026a puṇyasya loko madhumān ghṛtārcir; hiraṇyajyotir amṛtasya nābhiḥ 12,074.026c tatra pretya modate brahmacārī; na tatra mṛtyur na jarā nota duḥkham 12,074.027a pāpasya loko nirayo 'prakāśo; nityaṃ duḥkhaḥ śokabhūyiṣṭha eva 12,074.027c tatrātmānaṃ śocate pāpakarmā; bahvīḥ samāḥ prapatann apratiṣṭhaḥ 12,074.028a mitho bhedād brāhmaṇakṣatriyāṇāṃ; prajā duḥkhaṃ duḥsahaṃ cāviśanti 12,074.028c evaṃ jñātvā kārya eveha vidvān; purohito naikavidyo nṛpeṇa 12,074.029a taṃ caivānvabhiṣicyeta tathā dharmo vidhīyate 12,074.029c agryo hi brāhmaṇaḥ proktaḥ sarvasyaiveha dharmataḥ 12,074.030a pūrvaṃ hi brāhmaṇāḥ sṛṣṭā iti dharmavido viduḥ 12,074.030c jyeṣṭhenābhijanenāsya prāptaṃ sarvaṃ yad uttaram 12,074.031a tasmān mānyaś ca pūjyaś ca brāhmaṇaḥ prasṛtāgrabhuk 12,074.031c sarvaṃ śreṣṭhaṃ variṣṭhaṃ ca nivedyaṃ tasya dharmataḥ 12,074.032a avaśyam etat kartavyaṃ rājñā balavatāpi hi 12,074.032c brahma vardhayati kṣatraṃ kṣatrato brahma vardhate 12,074.032d*0183_01 evaṃ rājñā viśeṣeṇa pūjyā vai brāhmaṇāḥ sadā 12,074.032d*0184_01 rājñaḥ sarvasya cānyasya svāmī rājapurohitaḥ 12,075.001 bhīṣma uvāca 12,075.001a yogakṣemo hi rāṣṭrasya rājanyāyatta ucyate 12,075.001c yogakṣemaś ca rājño 'pi samāyattaḥ purohite 12,075.001d*0185_00 yudhiṣṭhira uvāca 12,075.001d*0185_01 brahmakṣatrasya sāmarthyaṃ kathitaṃ te pitāmaha 12,075.001d*0185_02 purohitaprabhāvaś ca lakṣaṇaṃ ca purodhasaḥ 12,075.001d*0185_03 idānīṃ śrotum icchāmi brahmakṣatravinirṇayam 12,075.001d*0185_04 brahmakṣatraṃ hi sarvasya kāraṇaṃ jagataḥ param 12,075.001d*0185_05 yogakṣemo hi rāṣṭrasya tābhyām āyatta eva hi 12,075.002a yatādṛṣṭaṃ bhayaṃ brahma prajānāṃ śamayaty uta 12,075.002c dṛṣṭaṃ ca rājā bāhubhyāṃ tad rāṣṭraṃ sukham edhate 12,075.003a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,075.003c mucukundasya saṃvādaṃ rājño vaiśravaṇasya ca 12,075.004a mucukundo vijityemāṃ pṛthivīṃ pṛthivīpatiḥ 12,075.004c jijñāsamānaḥ svabalam abhyayād alakādhipam 12,075.005a tato vaiśravaṇo rājā rakṣāṃsi samavāsṛjat 12,075.005c te balāny avamṛdnantaḥ prācaraṃs tasya nairṛtāḥ 12,075.006a sa hanyamāne sainye sve mucukundo narādhipaḥ 12,075.006c garhayām āsa vidvāṃsaṃ purohitam ariṃdamaḥ 12,075.007a tata ugraṃ tapas taptvā vasiṣṭho brahmavittamaḥ 12,075.007c rakṣāṃsy apāvadhīt tatra panthānaṃ cāpy avindata 12,075.008a tato vaiśravaṇo rājā mucukundam adarśayat 12,075.008c vadhyamāneṣu sainyeṣu vacanaṃ cedam abravīt 12,075.009a tvatto hi balinaḥ pūrve rājānaḥ sapurohitāḥ 12,075.009c na caivaṃ samavartaṃs te yathā tvam iha vartase 12,075.010a te khalv api kṛtāstrāś ca balavantaś ca bhūmipāḥ 12,075.010c āgamya paryupāsante mām īśaṃ sukhaduḥkhayoḥ 12,075.011a yady asti bāhuvīryaṃ te tad darśayitum arhasi 12,075.011c kiṃ brāhmaṇabalena tvam atimātraṃ pravartase 12,075.012a mucukundas tataḥ kruddhaḥ pratyuvāca dhaneśvaram 12,075.012c nyāyapūrvam asaṃrabdham asaṃbhrāntam idaṃ vacaḥ 12,075.013a brahmakṣatram idaṃ sṛṣṭam ekayoni svayaṃbhuvā 12,075.013c pṛthag balavidhānaṃ ca tal lokaṃ parirakṣati 12,075.014a tapomantrabalaṃ nityaṃ brāhmaṇeṣu pratiṣṭhitam 12,075.014c astrabāhubalaṃ nityaṃ kṣatriyeṣu pratiṣṭhitam 12,075.015a tābhyāṃ saṃbhūya kartavyaṃ prajānāṃ paripālanam 12,075.015c tathā ca māṃ pravartantaṃ garhayasy alakādhipa 12,075.016a tato 'bravīd vaiśravaṇo rājānaṃ sapurohitam 12,075.016c nāhaṃ rājyam anirdiṣṭaṃ kasmai cid vidadhāmy uta 12,075.017a nācchinde cāpi nirdiṣṭam iti jānīhi pārthiva 12,075.017c praśādhi pṛthivīṃ vīra maddattām akhilām imām 12,075.017d*0186_01 evam uktaḥ pratyuvāca mucukundo mahīpatiḥ 12,075.018 mucukunda uvāca 12,075.018a nāhaṃ rājyaṃ bhavaddattaṃ bhoktum icchāmi pārthiva 12,075.018c bāhuvīryārjitaṃ rājyam aśnīyām iti kāmaye 12,075.019 bhīṣma uvāca 12,075.019a tato vaiśravaṇo rājā vismayaṃ paramaṃ yayau 12,075.019c kṣatradharme sthitaṃ dṛṣṭvā mucukundam asaṃbhramam 12,075.020a tato rājā mucukundaḥ so 'nvaśāsad vasuṃdharām 12,075.020c bāhuvīryārjitāṃ samyak kṣatradharmam anuvrataḥ 12,075.021a evaṃ yo brahmavid rājā brahmapūrvaṃ pravartate 12,075.021c jayaty avijitām urvīṃ yaśaś ca mahad aśnute 12,075.022a nityodako brāhmaṇaḥ syān nityaśastraś ca kṣatriyaḥ 12,075.022c tayor hi sarvam āyattaṃ yat kiṃ cij jagatīgatam 12,075.022d*0187_01 yaśaś ca tejaś ca mahīṃ ca kṛtsnāṃ 12,075.022d*0187_02 prāpnoti rājan vipulāṃ ca kīrtim 12,075.022d*0187_03 pradhānadharmaṃ nṛpate niyaccha 12,075.022d*0187_04 tathā ca dharmasya caturtham aṃśam 12,076.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,076.001a yayā vṛttyā mahīpālo vivardhayati mānavān 12,076.001c puṇyāṃś ca lokāñ jayati tan me brūhi pitāmaha 12,076.002 bhīṣma uvāca 12,076.002a dānaśīlo bhaved rājā yajñaśīlaś ca bhārata 12,076.002c upavāsatapaḥśīlaḥ prajānāṃ pālane rataḥ 12,076.003a sarvāś caiva prajā nityaṃ rājā dharmeṇa pālayet 12,076.003c utthānenāpramādena pūjayec caiva dhārmikān 12,076.004a rājñā hi pūjito dharmas tataḥ sarvatra pūjyate 12,076.004c yad yad ācarate rājā tat prajānāṃ hi rocate 12,076.005a nityam udyatadaṇḍaś ca bhaven mṛtyur ivāriṣu 12,076.005c nihanyāt sarvato dasyūn na kāmāt kasya cit kṣamet 12,076.006a yaṃ hi dharmaṃ carantīha prajā rājñā surakṣitāḥ 12,076.006c caturthaṃ tasya dharmasya rājā bhārata vindati 12,076.007a yad adhīte yad yajate yad dadāti yad arcati 12,076.007c rājā caturthabhāk tasya prajā dharmeṇa pālayan 12,076.008a yad rāṣṭre 'kuśalaṃ kiṃ cid rājño 'rakṣayataḥ prajāḥ 12,076.008c caturthaṃ tasya pāpasya rājā bhārata vindati 12,076.009a apy āhuḥ sarvam eveti bhūyo 'rdham iti niścayaḥ 12,076.009c karmaṇaḥ pṛthivīpāla nṛśaṃso 'nṛtavāg api 12,076.009e tādṛśāt kilbiṣād rājā śṛṇu yena pramucyate 12,076.010a pratyāhartum aśakyaṃ syād dhanaṃ corair hṛtaṃ yadi 12,076.010c svakośāt tat pradeyaṃ syād aśaktenopajīvatā 12,076.011a sarvavarṇaiḥ sadā rakṣyaṃ brahmasvaṃ brāhmaṇās tathā 12,076.011c na stheyaṃ viṣaye teṣu yo 'pakuryād dvijātiṣu 12,076.012a brahmasve rakṣyamāṇe hi sarvaṃ bhavati rakṣitam 12,076.012c teṣāṃ prasāde nirvṛtte kṛtakṛtyo bhaven nṛpaḥ 12,076.013a parjanyam iva bhūtāni mahādrumam iva dvijāḥ 12,076.013c narās tam upajīvanti nṛpaṃ sarvārthasādhakam 12,076.014a na hi kāmātmanā rājñā satataṃ śaṭhabuddhinā 12,076.014c nṛśaṃsenātilubdhena śakyāḥ pālayituṃ prajāḥ 12,076.015 yudhiṣṭhira uvāca 12,076.015a nāhaṃ rājyasukhānveṣī rājyam icchāmy api kṣaṇam 12,076.015c dharmārthaṃ rocaye rājyaṃ dharmaś cātra na vidyate 12,076.016a tad alaṃ mama rājyena yatra dharmo na vidyate 12,076.016c vanam eva gamiṣyāmi tasmād dharmacikīrṣayā 12,076.017a tatra medhyeṣv araṇyeṣu nyastadaṇḍo jitendriyaḥ 12,076.017c dharmam ārādhayiṣyāmi munir mūlaphalāśanaḥ 12,076.018 bhīṣma uvāca 12,076.018a vedāhaṃ tava yā buddhir ānṛśaṃsyaguṇaiva sā 12,076.018c na ca śuddhānṛśaṃsyena śakyaṃ mahad upāsitum 12,076.019a api tu tvā mṛduṃ dāntam atyāryam atidhārmikam 12,076.019c klībaṃ dharmaghṛṇāyuktaṃ na loko bahu manyate 12,076.020a rājadharmān avekṣasva pitṛpaitāmahocitān 12,076.020c naitad rājñām atho vṛttaṃ yathā tvaṃ sthātum icchasi 12,076.021a na hi vaiklavyasaṃsṛṣṭam ānṛśaṃsyam ihāsthitaḥ 12,076.021c prajāpālanasaṃbhūtaṃ prāptā dharmaphalaṃ hy asi 12,076.022a na hy etām āśiṣaṃ pāṇḍur na ca kunty anvayācata 12,076.022b*0188_01 vicitravīryo dharmātmā citravīryo na pārthivaḥ 12,076.022b*0188_02 śaṃtanuś ca mahīpālaḥ sarvakṣatrasya pūjitaḥ 12,076.022c na caitāṃ prājñatāṃ tāta yayā carasi medhayā 12,076.023a śauryaṃ balaṃ ca sattvaṃ ca pitā tava sadābravīt 12,076.023c māhātmyaṃ balam audāryaṃ tava kunty anvayācata 12,076.024a nityaṃ svāhā svadhā nityam ubhe mānuṣadaivate 12,076.024c putreṣv āśāsate nityaṃ pitaro daivatāni ca 12,076.025a dānam adhyayanaṃ yajñaḥ prajānāṃ paripālanam 12,076.025c dharmam etam adharmaṃ vā janmanaivābhyajāyithāḥ 12,076.026a kāle dhuri niyuktānāṃ vahatāṃ bhāra āhite 12,076.026c sīdatām api kaunteya na kīrtir avasīdati 12,076.027a samantato viniyato vahaty askhalito hi yaḥ 12,076.027c nirdoṣakarmavacanāt siddhiḥ karmaṇa eva sā 12,076.028a naikāntavinipātena vicacāreha kaś cana 12,076.028c dharmī gṛhī vā rājā vā brahmacāry atha vā punaḥ 12,076.029a alpaṃ tu sādhubhūyiṣṭhaṃ yat karmodāram eva tat 12,076.029c kṛtam evākṛtāc chreyo na pāpīyo 'sty akarmaṇaḥ 12,076.030a yadā kulīno dharmajñaḥ prāpnoty aiśvaryam uttamam 12,076.030c yogakṣemas tadā rājan kuśalāyaiva kalpate 12,076.031a dānenānyaṃ balenānyam anyaṃ sūnṛtayā girā 12,076.031c sarvataḥ parigṛhṇīyād rājyaṃ prāpyeha dhārmikaḥ 12,076.032a yaṃ hi vaidyāḥ kule jātā avṛttibhayapīḍitāḥ 12,076.032c prāpya tṛptāḥ pratiṣṭhanti dharmaḥ ko 'bhyadhikas tataḥ 12,076.033 yudhiṣṭhira uvāca 12,076.033a kiṃ nv ataḥ paramaṃ svargyaṃ kā nv ataḥ prītir uttamā 12,076.033c kiṃ nv ataḥ paramaiśvaryaṃ brūhi me yadi manyase 12,076.034 bhīṣma uvāca 12,076.034a yasmin pratiṣṭhitāḥ samyak kṣemaṃ vindanti tatkṣaṇam 12,076.034c sa svargajittamo 'smākaṃ satyam etad bravīmi te 12,076.035a tvam eva prītimāṃs tasmāt kurūṇāṃ kurusattama 12,076.035c bhava rājā jaya svargaṃ sato rakṣāsato jahi 12,076.036a anu tvā tāta jīvantu suhṛdaḥ sādhubhiḥ saha 12,076.036c parjanyam iva bhūtāni svādudrumam ivāṇḍajāḥ 12,076.037a dhṛṣṭaṃ śūraṃ prahartāram anṛśaṃsaṃ jitendriyam 12,076.037c vatsalaṃ saṃvibhaktāram anu jīvantu tvāṃ janāḥ 12,077.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,077.001a svakarmaṇy apare yuktās tathaivānye vikarmaṇi 12,077.001c teṣāṃ viśeṣam ācakṣva brāhmaṇānāṃ pitāmaha 12,077.002 bhīṣma uvāca 12,077.002a vidyālakṣaṇasaṃpannāḥ sarvatrāmnāyadarśinaḥ 12,077.002c ete brahmasamā rājan brāhmaṇāḥ parikīrtitāḥ 12,077.003a ṛtvigācāryasaṃpannāḥ sveṣu karmasv avasthitāḥ 12,077.003c ete devasamā rājan brāhmaṇānāṃ bhavanty uta 12,077.004a ṛtvik purohito mantrī dūto 'thārthānuśāsakaḥ 12,077.004c ete kṣatrasamā rājan brāhmaṇānāṃ bhavanty uta 12,077.004d*0189_01 gojāvimahiṣāṇāṃ ca vaḍavānāṃ ca poṣakāḥ 12,077.004d*0189_02 vṛttyartham abhipadyante tān vaiśyān saṃpracakṣate 12,077.004d*0189_03 aiśvaryakāmā ye cāpi sāmiṣārthāś ca bhārata 12,077.004d*0189_04 nigrahānugraharatāṃs tān dvijān kṣatriyān viduḥ 12,077.005a aśvārohā gajārohā rathino 'tha padātayaḥ 12,077.005c ete vaiśyasamā rājan brāhmaṇānāṃ bhavanty uta 12,077.005d@009_0001 mlecchadeśās tu ye ke cit pāpair adhyuṣitā naraiḥ 12,077.005d@009_0002 gatvā tu brāhmaṇas tāṃś ca caṇḍālaḥ pretya ceha ca 12,077.005d@009_0003 vrātyān mlecchāṃś ca śūdrāṃś ca yājayitvā dvijādhamaḥ 12,077.005d@009_0004 akīrtim iha saṃprāpya narakaṃ pratipadyate 12,077.005d@009_0005 mahāvṛndasamudrābhyāṃ paryāyeṇaikaviṃśatim 12,077.005d@009_0006 brāhmaṇo ṛgyajuḥsāmnāṃ mūḍhaḥ kṛtvā tu viplavam 12,077.005d@009_0007 kalpam ekaṃ kṛmiḥ so 'tha nānāviṣṭhāsu jāyate 12,077.005d@009_0008 vrātye mlecche tathā śūdre taskare patite 'śucau 12,077.005d@009_0009 kudeśe ca surāpe ca brahmaghne vṛṣalīpatau 12,077.005d@009_0010 anadhītiṣu sarvatra bhuñjāne yatra tatra vā 12,077.005d@009_0011 bālastrīvṛddhahantuś ca mātāpitror guros tathā 12,077.005d@009_0012 mitradruhi kṛtaghne ca goghne caiva kathaṃ cana 12,077.005d@009_0013 putraghātini śatrau ca na mantrān yojayed dvijaḥ 12,077.005d@009_0014 sa teṣāṃ viplavaḥ prokto mantravidbhiḥ sanātanaiḥ 12,077.005d@009_0015 yadi vipro videśasthas tīrthayātrāṃ gato 'tha vā 12,077.005d@009_0016 yadi bhītaḥ prapanno vā kudeśaṃ śaucavarjitam 12,077.005d@009_0017 susaṃyataḥ śucir bhūtvā mantrān uccārayed dvijaḥ 12,077.005d@009_0018 ārtaś coccārayen mantram ārtatrāṇaparo 'tha vā 12,077.005d@009_0019 hīneṣv api prayuñjāno nāsau viplāvakaḥ smṛtaḥ 12,077.005d@009_0020 krūrakarmā sukarmā vā karmabhir vañcito 'tha vā 12,077.005d@009_0021 tattvavittarate pāpaṃ śīlavān saṃyatendriyaḥ 12,077.006a janmakarmavihīnā ye kadaryā brahmabandhavaḥ 12,077.006c ete śūdrasamā rājan brāhmaṇānāṃ bhavanty uta 12,077.007a aśrotriyāḥ sarva eva sarve cānāhitāgnayaḥ 12,077.007c tān sarvān dhārmiko rājā baliṃ viṣṭiṃ ca kārayet 12,077.008a āhvāyakā devalakā nakṣatragrāmayājakāḥ 12,077.008c ete brāhmaṇacaṇḍālā mahāpathikapañcamāḥ 12,077.009a etebhyo balim ādadyād dhīnakośo mahīpatiḥ 12,077.009c ṛte brahmasamebhyaś ca devakalpebhya eva ca 12,077.010a abrāhmaṇānāṃ vittasya svāmī rājeti vaidikam 12,077.010c brāhmaṇānāṃ ca ye ke cid vikarmasthā bhavanty uta 12,077.010d*0190_01 prāg uktāṃś cāpy anuktāṃś ca sarvāṃs tān dāpayet karān 12,077.011a vikarmasthās tu nopekṣyā jātu rājñā kathaṃ cana 12,077.011c niyamyāḥ saṃvibhajyāś ca dharmānugrahakāmyayā 12,077.012a yasya sma viṣaye rājñaḥ steno bhavati vai dvijaḥ 12,077.012c rājña evāparādhaṃ taṃ manyante tadvido janāḥ 12,077.013a avṛttyā yo bhavet steno vedavit snātakas tathā 12,077.013c rājan sa rājñā bhartavya iti dharmavido viduḥ 12,077.014a sa cen no parivarteta kṛtavṛttiḥ paraṃtapa 12,077.014c tato nirvāsanīyaḥ syāt tasmād deśāt sabāndhavaḥ 12,077.014d*0191_01 yajñaḥ śrutam apaiśunyam ahiṃsātithipūjanam 12,077.014d*0191_02 damaḥ satyaṃ tapo dānam etad brāhmaṇalakṣaṇam 12,078.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,078.001a keṣāṃ rājā prabhavati vittasya bharatarṣabha 12,078.001c kayā ca vṛttyā varteta tan me brūhi pitāmaha 12,078.002 bhīṣma uvāca 12,078.002a abrāhmaṇānāṃ vittasya svāmī rājeti vaidikam 12,078.002c brāhmaṇānāṃ ca ye ke cid vikarmasthā bhavanty uta 12,078.003a vikarmasthāś ca nopekṣyā viprā rājñā kathaṃ cana 12,078.003c iti rājñāṃ purāvṛttam abhijalpanti sādhavaḥ 12,078.004a yasya sma viṣaye rājñaḥ steno bhavati vai dvijaḥ 12,078.004c rājña evāparādhaṃ taṃ manyante kilbiṣaṃ nṛpa 12,078.005a abhiśastam ivātmānaṃ manyante tena karmaṇā 12,078.005c tasmād rājarṣayaḥ sarve brāhmaṇān anvapālayan 12,078.006a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,078.006c gītaṃ kekayarājena hriyamāṇena rakṣasā 12,078.007a kekayānām adhipatiṃ rakṣo jagrāha dāruṇam 12,078.007c svādhyāyenānvitaṃ rājann araṇye saṃśitavratam 12,078.008 rājovāca 12,078.008a na me steno janapade na kadaryo na madyapaḥ 12,078.008c nānāhitāgnir nāyajvā māmakāntaram āviśaḥ 12,078.009a na ca me brāhmaṇo 'vidvān nāvratī nāpy asomapaḥ 12,078.009c nānāhitāgnir viṣaye māmakāntaram āviśaḥ 12,078.010a nānāptadakṣiṇair yajñair yajante viṣaye mama 12,078.010c adhīte nāvratī kaś cin māmakāntaram āviśaḥ 12,078.011a adhīyate 'dhyāpayanti yajante yājayanti ca 12,078.011c dadati pratigṛhṇanti ṣaṭsu karmasv avasthitāḥ 12,078.012a pūjitāḥ saṃvibhaktāś ca mṛdavaḥ satyavādinaḥ 12,078.012c brāhmaṇā me svakarmasthā māmakāntaram āviśaḥ 12,078.013a na yācante prayacchanti satyadharmaviśāradāḥ 12,078.013c nādhyāpayanty adhīyante yajante na ca yājakāḥ 12,078.014a brāhmaṇān parirakṣanti saṃgrāmeṣv apalāyinaḥ 12,078.014c kṣatriyā me svakarmasthā māmakāntaram āviśaḥ 12,078.015a kṛṣigorakṣavāṇijyam upajīvanty amāyayā 12,078.015c apramattāḥ kriyāvantaḥ suvratāḥ satyavādinaḥ 12,078.016a saṃvibhāgaṃ damaṃ śaucaṃ sauhṛdaṃ ca vyapāśritāḥ 12,078.016c mama vaiśyāḥ svakarmasthā māmakāntaram āviśaḥ 12,078.017a trīn varṇān anutiṣṭhanti yathāvad anasūyakāḥ 12,078.017c mama śūdrāḥ svakarmasthā māmakāntaram āviśaḥ 12,078.018a kṛpaṇānāthavṛddhānāṃ durbalāturayoṣitām 12,078.018c saṃvibhaktāsmi sarveṣāṃ māmakāntaram āviśaḥ 12,078.019a kuladeśādidharmāṇāṃ prathitānāṃ yathāvidhi 12,078.019c avyucchettāsmi sarveṣāṃ māmakāntaram āviśaḥ 12,078.020a tapasvino me viṣaye pūjitāḥ paripālitāḥ 12,078.020c saṃvibhaktāś ca satkṛtya māmakāntaram āviśaḥ 12,078.021a nāsaṃvibhajya bhoktāsmi na viśāmi parastriyam 12,078.021c svatantro jātu na krīḍe māmakāntaram āviśaḥ 12,078.022a nābrahmacārī bhikṣāvān bhikṣur vābrahmacārikaḥ 12,078.022c anṛtvijaṃ hutaṃ nāsti māmakāntaram āviśaḥ 12,078.022d*0192_01 kṛtaṃ rājyaṃ mayā sarvaṃ rājyasthenāpi kāryavat 12,078.022d*0192_02 nāhaṃ vyutkrāmitaḥ satyān māmakāntaram ābibhaḥ 12,078.023a nāvajānāmy ahaṃ vṛddhān na vaidyān na tapasvinaḥ 12,078.023c rāṣṭre svapati jāgarmi māmakāntaram āviśaḥ 12,078.023d*0193_01 śuklakarmāsmi sarvatra na durgatibhayaṃ mama 12,078.023d*0193_02 dharmacārī gṛhasthaś ca māmakāntaram ābibhaḥ 12,078.024a vedādhyayanasaṃpannas tapasvī sarvadharmavit 12,078.024c svāmī sarvasya rājyasya śrīmān mama purohitaḥ 12,078.025a dānena divyān abhivāñchāmi lokān; satyenātho brāhmaṇānāṃ ca guptyā 12,078.025c śuśrūṣayā cāpi gurūn upaimi; na me bhayaṃ vidyate rākṣasebhyaḥ 12,078.026a na me rāṣṭre vidhavā brahmabandhur; na brāhmaṇaḥ kṛpaṇo nota coraḥ 12,078.026c na pārajāyī na ca pāpakarmā; na me bhayaṃ vidyate rākṣasebhyaḥ 12,078.027a na me śastrair anirbhinnam aṅge dvyaṅgulam antaram 12,078.027c dharmārthaṃ yudhyamānasya māmakāntaram āviśaḥ 12,078.028a gobrāhmaṇe ca yajñe ca nityaṃ svastyayanaṃ mama 12,078.028c āśāsate janā rāṣṭre māmakāntaram āviśaḥ 12,078.029 rākṣasa uvāca 12,078.029*0194_01 nārīṇāṃ vyabhicārāc ca anyāyāc ca mahīkṣitām 12,078.029*0194_02 viprāṇāṃ karmadoṣāc ca prajānāṃ jāyate bhayam 12,078.029*0194_03 avṛṣṭir mārako rogaḥ satataṃ kṣudbhayāni ca 12,078.029*0194_04 vigrahaś ca sadā tasmin deśe bhavati dāruṇaḥ 12,078.029*0194_05 yakṣarakṣaḥpiśācebhyo nāsurebhyaḥ kathaṃ cana 12,078.029*0194_06 bhayam utpadyate tatra yatra viprāḥ susaṃyatāḥ 12,078.029*0194_07 gandharvāpsarasaḥsiddhāḥ pannagāś ca sarīsṛpāḥ 12,078.029*0194_08 mānavān na jighāṃsanti yatra nāryaḥ pativratāḥ 12,078.029*0194_09 brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā yatra śūdrāś ca dhārmikāḥ 12,078.029*0194_10 nānāvṛṣṭibhayaṃ tatra na durbhikṣaṃ na vibhramaḥ 12,078.029*0194_11 dhārmiko yatra bhūpālo na tatrāsti parābhavaḥ 12,078.029*0194_12 utpātā na ca dṛśyante na divyā na ca mānuṣāḥ 12,078.029a yasmāt sarvāsv avasthāsu dharmam evānvavekṣase 12,078.029c tasmāt prāpnuhi kaikeya gṛhān svasti vrajāmy aham 12,078.030a yeṣāṃ gobrāhmaṇā rakṣyāḥ prajā rakṣyāś ca kekaya 12,078.030c na rakṣobhyo bhayaṃ teṣāṃ kuta eva tu mānuṣāt 12,078.031a yeṣāṃ purogamā viprā yeṣāṃ brahmabalaṃ balam 12,078.031c priyātithyās tathā dārās te vai svargajito narāḥ 12,078.032 bhīṣma uvāca 12,078.032a tasmād dvijātīn rakṣeta te hi rakṣanti rakṣitāḥ 12,078.032c āśīr eṣāṃ bhaved rājñāṃ rāṣṭraṃ samyak pravardhate 12,078.033a tasmād rājñā viśeṣeṇa vikarmasthā dvijātayaḥ 12,078.033c niyamyāḥ saṃvibhajyāś ca prajānugrahakāraṇāt 12,078.034a ya evaṃ vartate rājā paurajānapadeṣv iha 12,078.034c anubhūyeha bhadrāṇi prāpnotīndrasalokatām 12,079.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,079.001a vyākhyātā kṣatradharmeṇa vṛttir āpatsu bhārata 12,079.001c kathaṃ cid vaiśyadharmeṇa jīved vā brāhmaṇo na vā 12,079.002 bhīṣma uvāca 12,079.002a aśaktaḥ kṣatradharmeṇa vaiśyadharmeṇa vartayet 12,079.002c kṛṣigorakṣam āsthāya vyasane vṛttisaṃkṣaye 12,079.003 yudhiṣṭhira uvāca 12,079.003a kāni paṇyāni vikrīṇan svargalokān na hīyate 12,079.003c brāhmaṇo vaiśyadharmeṇa vartayan bharatarṣabha 12,079.004 bhīṣma uvāca 12,079.004a surā lavaṇam ity eva tilān kesariṇaḥ paśūn 12,079.004c ṛṣabhān madhu māṃsaṃ ca kṛtānnaṃ ca yudhiṣṭhira 12,079.005a sarvāsv avasthāsv etāni brāhmaṇaḥ parivarjayet 12,079.005c eteṣāṃ vikrayāt tāta brāhmaṇo narakaṃ vrajet 12,079.006a ajo 'gnir varuṇo meṣaḥ sūryo 'śvaḥ pṛthivī virāṭ 12,079.006c dhenur yajñaś ca somaś ca na vikreyāḥ kathaṃ cana 12,079.007a pakvenāmasya nimayaṃ na praśaṃsanti sādhavaḥ 12,079.007c nimayet pakvam āmena bhojanārthāya bhārata 12,079.008a vayaṃ siddham aśiṣyāmo bhavān sādhayatām idam 12,079.008c evaṃ samīkṣya nimayan nādharmo 'sti kadā cana 12,079.009a atra te vartayiṣyāmi yathā dharmaḥ purātanaḥ 12,079.009c vyavahārapravṛttānāṃ tan nibodha yudhiṣṭhira 12,079.010a bhavate 'haṃ dadānīdaṃ bhavān etat prayacchatu 12,079.010c rucite vartate dharmo na balāt saṃpravartate 12,079.011a ity evaṃ saṃpravartanta vyavahārāḥ purātanāḥ 12,079.011c ṛṣīṇām itareṣāṃ ca sādhu cedam asaṃśayam 12,079.012 yudhiṣṭhira uvāca 12,079.012a atha tāta yadā sarvāḥ śastram ādadate prajāḥ 12,079.012c vyutkrāmanti svadharmebhyaḥ kṣatrasya kṣīyate balam 12,079.013a rājā trātā na loke syāt kiṃ tadā syāt parāyaṇam 12,079.013c etan me saṃśayaṃ brūhi vistareṇa pitāmaha 12,079.014 bhīṣma uvāca 12,079.014a dānena tapasā yajñair adroheṇa damena ca 12,079.014c brāhmaṇapramukhā varṇāḥ kṣemam iccheyur ātmanaḥ 12,079.015a teṣāṃ ye vedabalinas ta utthāya samantataḥ 12,079.015c rājño balaṃ vardhayeyur mahendrasyeva devatāḥ 12,079.016a rājño hi kṣīyamāṇasya brahmaivāhuḥ parāyaṇam 12,079.016c tasmād brahmabalenaiva samuttheyaṃ vijānatā 12,079.017a yadā tu vijayī rājā kṣemaṃ rāṣṭre 'bhisaṃdadhet 12,079.017c tadā varṇā yathādharmam āviśeyuḥ svakarmasu 12,079.018a unmaryāde pravṛtte tu dasyubhiḥ saṃkare kṛte 12,079.018c sarve varṇā na duṣyeyuḥ śastravanto yudhiṣṭhira 12,079.019 yudhiṣṭhira uvāca 12,079.019a atha cet sarvataḥ kṣatraṃ praduṣyed brāhmaṇān prati 12,079.019c kas tasya brāhmaṇas trātā ko dharmaḥ kiṃ parāyaṇam 12,079.020 bhīṣma uvāca 12,079.020a tapasā brahmacaryeṇa śastreṇa ca balena ca 12,079.020c amāyayā māyayā ca niyantavyaṃ tadā bhavet 12,079.021a kṣatrasyābhipravṛddhasya brāhmaṇeṣu viśeṣataḥ 12,079.021c brahmaiva saṃniyantṛ syāt kṣatraṃ hi brahmasaṃbhavam 12,079.022a adbhyo 'gnir brahmataḥ kṣatram aśmano loham utthitam 12,079.022c teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati 12,079.023a yadā chinatty ayo 'śmānam agniś cāpo 'bhipadyate 12,079.023c kṣatraṃ ca brāhmaṇaṃ dveṣṭi tadā śāmyanti te trayaḥ 12,079.024a tasmād brahmaṇi śāmyanti kṣatriyāṇāṃ yudhiṣṭhira 12,079.024c samudīrṇāny ajeyāni tejāṃsi ca balāni ca 12,079.025a brahmavīrye mṛdūbhūte kṣatravīrye ca durbale 12,079.025c duṣṭeṣu sarvavarṇeṣu brāhmaṇān prati sarvaśaḥ 12,079.026a ye tatra yuddhaṃ kurvanti tyaktvā jīvitam ātmanaḥ 12,079.026b*0195_01 brāhmaṇān parirakṣanti teṣāṃ lokā bhavanti ke 12,079.026c brāhmaṇān parirakṣanto dharmam ātmānam eva ca 12,079.027a manasvino manyumantaḥ puṇyalokā bhavanti te 12,079.027c brāhmaṇārthaṃ hi sarveṣāṃ śastragrahaṇam iṣyate 12,079.028a ati sviṣṭasvadhītānāṃ lokān ati tapasvinām 12,079.028c anāśakāgnyor viśatāṃ śūrā yānti parāṃ gatim 12,079.028e evam evātmanas tyāgān nānyaṃ dharmaṃ vidur janāḥ 12,079.029a tebhyo namaś ca bhadraṃ ca ye śarīrāṇi juhvati 12,079.029c brahmadviṣo niyacchantas teṣāṃ no 'stu salokatā 12,079.029e brahmalokajitaḥ svargyān vīrāṃs tān manur abravīt 12,079.030a yathāśvamedhāvabhṛthe snātāḥ pūtā bhavanty uta 12,079.030c duṣkṛtaḥ sukṛtaś caiva tathā śastrahatā raṇe 12,079.031a bhavaty adharmo dharmo hi dharmādharmāv ubhāv api 12,079.031c kāraṇād deśakālasya deśakālaḥ sa tādṛśaḥ 12,079.032a maitrāḥ krūrāṇi kurvanto jayanti svargam uttamam 12,079.032c dharmyāḥ pāpāni kurvanto gacchanti paramāṃ gatim 12,079.033a brāhmaṇas triṣu kāleṣu śastraṃ gṛhṇan na duṣyati 12,079.033b*0196_01 ātmatrāṇaṃ ca kurvāṇaḥ parān dasyubhya eva ca 12,079.033c ātmatrāṇe varṇadoṣe durgasya niyameṣu ca 12,079.034 yudhiṣṭhira uvāca 12,079.034a abhyutthite dasyubale kṣatrārthe varṇasaṃkare 12,079.034c saṃpramūḍheṣu varṇeṣu yady anyo 'bhibhaved balī 12,079.035a brāhmaṇo yadi vā vaiśyaḥ śūdro vā rājasattama 12,079.035c dasyubhyo 'tha prajā rakṣed daṇḍaṃ dharmeṇa dhārayan 12,079.036a kāryaṃ kuryān na vā kuryāt saṃvāryo vā bhaven na vā 12,079.036c na sma śastraṃ grahītavyam anyatra kṣatrabandhutaḥ 12,079.037 bhīṣma uvāca 12,079.037a apāre yo bhavet pāram aplave yaḥ plavo bhavet 12,079.037c śūdro vā yadi vāpy anyaḥ sarvathā mānam arhati 12,079.038a yam āśritya narā rājan vartayeyur yathāsukham 12,079.038c anāthāḥ pālyamānā vai dasyubhiḥ paripīḍitāḥ 12,079.039a tam eva pūjayeraṃs te prītyā svam iva bāndhavam 12,079.039c mahad dhy abhīkṣṇaṃ kauravya kartā sanmānam arhati 12,079.040a kim ukṣṇāvahatā kṛtyaṃ kiṃ dhenvā cāpy adugdhayā 12,079.040c vandhyayā bhāryayā ko 'rthaḥ ko 'rtho rājñāpy arakṣatā 12,079.041a yathā dārumayo hastī yathā carmamayo mṛgaḥ 12,079.041c yathā hy anetraḥ śakaṭaḥ pathi kṣetraṃ yathoṣaram 12,079.042a evaṃ brahmānadhīyānaṃ rājā yaś ca na rakṣitā 12,079.042c na varṣati ca yo meghaḥ sarva ete nirarthakāḥ 12,079.043a nityaṃ yas tu sato rakṣed asataś ca nibarhayet 12,079.043c sa eva rājā kartavyas tena sarvam idaṃ dhṛtam 12,080.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,080.001a kvasamutthāḥ kathaṃśīlā ṛtvijaḥ syuḥ pitāmaha 12,080.001c kathaṃvidhāś ca rājendra tad brūhi vadatāṃ vara 12,080.002 bhīṣma uvāca 12,080.002a pratikarma purācāra ṛtvijāṃ sma vidhīyate 12,080.002c ādau chandāṃsi vijñāya dvijānāṃ śrutam eva ca 12,080.003a ye tv ekaratayo nityaṃ dhīrā nāpriyavādinaḥ 12,080.003c parasparasya suhṛdaḥ saṃmatāḥ samadarśinaḥ 12,080.004a yeṣv ānṛśaṃsyaṃ satyaṃ cāpy ahiṃsā tapa ārjavam 12,080.004c adroho nābhimānaś ca hrīs titikṣā damaḥ śamaḥ 12,080.004d*0197_01 etair eva guṇair yuktāḥ kāryās te ṛtvijaḥ prabho 12,080.004d*0198_01 yasminn etāni dṛśyante sa purohita ucyate 12,080.005a hrīmān satyadhṛtir dānto bhūtānām avihiṃsakaḥ 12,080.005c akāmadveṣasaṃyuktas tribhiḥ śuklaiḥ samanvitaḥ 12,080.006a ahiṃsako jñānatṛptaḥ sa brahmāsanam arhati 12,080.006c ete mahartvijas tāta sarve mānyā yathātatham 12,080.007 yudhiṣṭhira uvāca 12,080.007a yad idaṃ vedavacanaṃ dakṣiṇāsu vidhīyate 12,080.007c idaṃ deyam idaṃ deyaṃ na kva cid vyavatiṣṭhate 12,080.008a nedaṃ prati dhanaṃ śāstram āpaddharmam aśāstrataḥ 12,080.008c ājñā śāstrasya ghoreyaṃ na śaktiṃ samavekṣate 12,080.009a śraddhām ārabhya yaṣṭavyam ity eṣā vaidikī śrutiḥ 12,080.009c mithyopetasya yajñasya kim u śraddhā kariṣyati 12,080.010 bhīṣma uvāca 12,080.010a na vedānāṃ paribhavān na śāṭhyena na māyayā 12,080.010c kaś cin mahad avāpnoti mā te bhūd buddhir īdṛśī 12,080.011a yajñāṅgaṃ dakṣiṇās tāta vedānāṃ paribṛṃhaṇam 12,080.011c na mantrā dakṣiṇāhīnās tārayanti kathaṃ cana 12,080.012a śaktis tu pūrṇapātreṇa saṃmitānavamā bhavet 12,080.012c avaśyaṃ tāta yaṣṭavyaṃ tribhir varṇair yathāvidhi 12,080.013a somo rājā brāhmaṇānām ity eṣā vaidikī śrutiḥ 12,080.013c taṃ ca vikretum icchanti na vṛthā vṛttir iṣyate 12,080.013e tena krītena dharmeṇa tato yajñaḥ pratāyate 12,080.014a ity evaṃ dharmataḥ khyātam ṛṣibhir dharmavādibhiḥ 12,080.014c pumān yajñaś ca somaś ca nyāyavṛtto yathā bhavet 12,080.014e anyāyavṛttaḥ puruṣo na parasya na cātmanaḥ 12,080.015a śarīraṃ yajñapātrāṇi ity eṣā śrūyate śrutiḥ 12,080.015c tāni samyak praṇītāni brāhmaṇānāṃ mahātmanām 12,080.016a tapo yajñād api śreṣṭham ity eṣā paramā śrutiḥ 12,080.016c tat te tapaḥ pravakṣyāmi vidvaṃs tad api me śṛṇu 12,080.017a ahiṃsā satyavacanam ānṛśaṃsyaṃ damo ghṛṇā 12,080.017c etat tapo vidur dhīrā na śarīrasya śoṣaṇam 12,080.018a aprāmāṇyaṃ ca vedānāṃ śāstrāṇāṃ cātilaṅghanam 12,080.018c avyavasthā ca sarvatra tad vai nāśanam ātmanaḥ 12,080.019a nibodha daśahotṝṇāṃ vidhānaṃ pārtha yādṛśam 12,080.019c cittiḥ sruk cittam ājyaṃ ca pavitraṃ jñānam uttamam 12,080.019d*0199_01 na śāṭhyaṃ na ca jihmatvaṃ kālo deśaś ca te daśa 12,080.020a sarvaṃ jihmaṃ mṛtyupadam ārjavaṃ brahmaṇaḥ padam 12,080.020c etāvāñ jñānaviṣayaḥ kiṃ pralāpaḥ kariṣyati 12,081.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,081.001a yad apy alpataraṃ karma tad apy ekena duṣkaram 12,081.001c puruṣeṇāsahāyena kim u rājyaṃ pitāmaha 12,081.002a kiṃśīlaḥ kiṃsamācāro rājño 'rthasacivo bhavet 12,081.002c kīdṛśe viśvased rājā kīdṛśe nāpi viśvaset 12,081.003 bhīṣma uvāca 12,081.003a caturvidhāni mitrāṇi rājñāṃ rājan bhavanty uta 12,081.003c sahārtho bhajamānaś ca sahajaḥ kṛtrimas tathā 12,081.004a dharmātmā pañcamaṃ mitraṃ sa tu naikasya na dvayoḥ 12,081.004c yato dharmas tato vā syān madhyastho vā tato bhavet 12,081.005a yas tasyārtho na roceta na taṃ tasya prakāśayet 12,081.005b*0200_01 mitrāṇāṃ prakṛtir nāsti tv amitrāṇāṃ ca bhārata 12,081.005b*0200_02 upakārād bhaven mitram apakārād bhaved ariḥ 12,081.005b*0200_03 yasyaiva hi manuṣyasya naro maraṇam icchati 12,081.005b*0200_04 tasya paryāgate kāle punar jīvitam icchati 12,081.005c dharmādharmeṇa rājānaś caranti vijigīṣavaḥ 12,081.006a caturṇāṃ madhyamau śreṣṭhau nityaṃ śaṅkyau tathāparau 12,081.006c sarve nityaṃ śaṅkitavyāḥ pratyakṣaṃ kāryam ātmanaḥ 12,081.007a na hi rājñā pramādo vai kartavyo mitrarakṣaṇe 12,081.007c pramādinaṃ hi rājānaṃ lokāḥ paribhavanty uta 12,081.008a asādhuḥ sādhutām eti sādhur bhavati dāruṇaḥ 12,081.008c ariś ca mitraṃ bhavati mitraṃ cāpi praduṣyati 12,081.009a anityacittaḥ puruṣas tasmin ko jātu viśvaset 12,081.009c tasmāt pradhānaṃ yat kāryaṃ pratyakṣaṃ tat samācaret 12,081.010a ekāntena hi viśvāsaḥ kṛtsno dharmārthanāśakaḥ 12,081.010c aviśvāsaś ca sarvatra mṛtyunā na viśiṣyate 12,081.011a akālamṛtyur viśvāso viśvasan hi vipadyate 12,081.011c yasmin karoti viśvāsam icchatas tasya jīvati 12,081.012a tasmād viśvasitavyaṃ ca śaṅkitavyaṃ ca keṣu cit 12,081.012c eṣā nītigatis tāta lakṣmīś caiva sanātanī 12,081.013a yaṃ manyeta mamābhāvād imam arthāgamaḥ spṛśet 12,081.013c nityaṃ tasmāc chaṅkitavyam amitraṃ taṃ vidur budhāḥ 12,081.014a yasya kṣetrād apy udakaṃ kṣetram anyasya gacchati 12,081.014c na tatrānicchatas tasya bhidyeran sarvasetavaḥ 12,081.015a tathaivāty udakād bhītas tasya bhedanam icchati 12,081.015c yam evaṃlakṣaṇaṃ vidyāt tam amitraṃ vinirdiśet 12,081.016a yaḥ samṛddhyā na tuṣyeta kṣaye dīnataro bhavet 12,081.016c etad uttamamitrasya nimittam abhicakṣate 12,081.017a yaṃ manyeta mamābhāvād asyābhāvo bhaved iti 12,081.017c tasmin kurvīta viśvāsaṃ yathā pitari vai tathā 12,081.018a taṃ śaktyā vardhamānaś ca sarvataḥ paribṛṃhayet 12,081.018c nityaṃ kṣatād vārayati yo dharmeṣv api karmasu 12,081.019a kṣatād bhītaṃ vijānīyād uttamaṃ mitralakṣaṇam 12,081.019c ye tasya kṣatam icchanti te tasya ripavaḥ smṛtāḥ 12,081.020a vyasanān nityabhīto 'sau samṛddhyām eva tṛpyate 12,081.020c yat syād evaṃvidhaṃ mitraṃ tad ātmasamam ucyate 12,081.021a rūpavarṇasvaropetas titikṣur anasūyakaḥ 12,081.021c kulīnaḥ śīlasaṃpannaḥ sa te syāt pratyanantaraḥ 12,081.022a medhāvī smṛtimān dakṣaḥ prakṛtyā cānṛśaṃsavān 12,081.022c yo mānito 'mānito vā na saṃdūṣyet kadā cana 12,081.023a ṛtvig vā yadi vācāryaḥ sakhā vātyantasaṃstutaḥ 12,081.023c gṛhe vased amātyas te yaḥ syāt paramapūjitaḥ 12,081.024a sa te vidyāt paraṃ mantraṃ prakṛtiṃ cārthadharmayoḥ 12,081.024c viśvāsas te bhavet tatra yathā pitari vai tathā 12,081.025a naiva dvau na trayaḥ kāryā na mṛṣyeran parasparam 12,081.025c ekārthād eva bhūtānāṃ bhedo bhavati sarvadā 12,081.026a kīrtipradhāno yaś ca syād yaś ca syāt samaye sthitaḥ 12,081.026c samarthān yaś ca na dveṣṭi samarthān kurute ca yaḥ 12,081.027a yo na kāmād bhayāl lobhāt krodhād vā dharmam utsṛjet 12,081.027c dakṣaḥ paryāptavacanaḥ sa te syāt pratyanantaraḥ 12,081.028a śūraś cāryaś ca vidvāṃś ca pratipattiviśāradaḥ 12,081.028c kulīnaḥ śīlasaṃpannas titikṣur anasūyakaḥ 12,081.029a ete hy amātyāḥ kartavyāḥ sarvakarmasv avasthitāḥ 12,081.029c pūjitāḥ saṃvibhaktāś ca susahāyāḥ svanuṣṭhitāḥ 12,081.030a kṛtsnam ete vinikṣiptāḥ pratirūpeṣu karmasu 12,081.030c yuktā mahatsu kāryeṣu śreyāṃsy utpādayanti ca 12,081.031a ete karmāṇi kurvanti spardhamānā mithaḥ sadā 12,081.031c anutiṣṭhanti caivārthān ācakṣāṇāḥ parasparam 12,081.032a jñātibhyaś caiva bibhyethā mṛtyor iva yataḥ sadā 12,081.032c uparājeva rājardhiṃ jñātir na sahate sadā 12,081.033a ṛjor mṛdor vadānyasya hrīmataḥ satyavādinaḥ 12,081.033c nānyo jñāter mahābāho vināśam abhinandati 12,081.034a ajñātitā nātisukhā nāvajñeyās tv ataḥ param 12,081.034c ajñātimantaṃ puruṣaṃ pare paribhavanty uta 12,081.035a nikṛtasya narair anyair jñātir eva parāyaṇam 12,081.035c nānyair nikāraṃ sahate jñāter jñātiḥ kadā cana 12,081.036a ātmānam eva jānāti nikṛtaṃ bāndhavair api 12,081.036c teṣu santi guṇāś caiva nairguṇyaṃ teṣu lakṣyate 12,081.037a nājñātir anugṛhṇāti nājñātir digdham asyati 12,081.037c ubhayaṃ jñātilokeṣu dṛśyate sādhv asādhu ca 12,081.038a tān mānayet pūjayec ca nityaṃ vācā ca karmaṇā 12,081.038c kuryāc ca priyam etebhyo nāpriyaṃ kiṃ cid ācaret 12,081.039a viśvastavad aviśvastas teṣu varteta sarvadā 12,081.039c na hi doṣo guṇo veti nispṛktas teṣu dṛśyate 12,081.040a tasyaivaṃ vartamānasya puruṣasyāpramādinaḥ 12,081.040c amitrāḥ saṃprasīdanti tathā mitrībhavanty api 12,081.041a ya evaṃ vartate nityaṃ jñātisaṃbandhimaṇḍale 12,081.041c mitreṣv amitreṣv aiśvarye ciraṃ yaśasi tiṣṭhati 12,082.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,082.001a evam agrāhyake tasmiñ jñātisaṃbandhimaṇḍale 12,082.001c mitreṣv amitreṣv api ca kathaṃ bhāvo vibhāvyate 12,082.002 bhīṣma uvāca 12,082.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,082.002c vāsudevasya saṃvādaṃ surarṣer nāradasya ca 12,082.003 vāsudeva uvāca 12,082.003a nāsuhṛt paramaṃ mantraṃ nāradārhati veditum 12,082.003c apaṇḍito vāpi suhṛt paṇḍito vāpi nātmavān 12,082.004a sa te sauhṛdam āsthāya kiṃ cid vakṣyāmi nārada 12,082.004c kṛtsnāṃ ca buddhiṃ saṃprekṣya saṃpṛcche tridivaṃgama 12,082.005a dāsyam aiśvaryavādena jñātīnāṃ vai karomy aham 12,082.005c ardhabhoktāsmi bhogānāṃ vāgduruktāni ca kṣame 12,082.006a araṇīm agnikāmo vā mathnāti hṛdayaṃ mama 12,082.006c vācā duruktaṃ devarṣe tan me dahati nityadā 12,082.007a balaṃ saṃkarṣaṇe nityaṃ saukumāryaṃ punar gade 12,082.007c rūpeṇa mattaḥ pradyumnaḥ so 'sahāyo 'smi nārada 12,082.008a anye hi sumahābhāgā balavanto durāsadāḥ 12,082.008c nityotthānena saṃpannā nāradāndhakavṛṣṇayaḥ 12,082.009a yasya na syur na vai sa syād yasya syuḥ kṛcchram eva tat 12,082.009c dvābhyāṃ nivārito nityaṃ vṛṇomy ekataraṃ na ca 12,082.010a syātāṃ yasyāhukākrūrau kiṃ nu duḥkhataraṃ tataḥ 12,082.010c yasya vāpi na tau syātāṃ kiṃ nu duḥkhataraṃ tataḥ 12,082.011a so 'haṃ kitavamāteva dvayor api mahāmune 12,082.011c ekasya jayam āśaṃse dvitīyasyāparājayam 12,082.012a mamaivaṃ kliśyamānasya nāradobhayataḥ sadā 12,082.012c vaktum arhasi yac chreyo jñātīnām ātmanas tathā 12,082.013 nārada uvāca 12,082.013a āpado dvividhāḥ kṛṣṇa bāhyāś cābhyantarāś ca ha 12,082.013c prādurbhavanti vārṣṇeya svakṛtā yadi vānyataḥ 12,082.014a seyam ābhyantarā tubhyam āpat kṛcchrā svakarmajā 12,082.014c akrūrabhojaprabhavāḥ sarve hy ete tadanvayāḥ 12,082.015a arthahetor hi kāmād vādvārā bībhatsayāpi vā 12,082.015c ātmanā prāptam aiśvaryam anyatra pratipāditam 12,082.016a kṛtamūlam idānīṃ taj jātaśabdaṃ sahāyavat 12,082.016c na śakyaṃ punar ādātuṃ vāntam annam iva tvayā 12,082.017a babhrūgrasenayo rājyaṃ nāptuṃ śakyaṃ kathaṃ cana 12,082.017c jñātibhedabhayāt kṛṣṇa tvayā cāpi viśeṣataḥ 12,082.018a tac cet sidhyet prayatnena kṛtvā karma suduṣkaram 12,082.018c mahākṣayavyayaṃ vā syād vināśo vā punar bhavet 12,082.019a anāyasena śastreṇa mṛdunā hṛdayacchidā 12,082.019c jihvām uddhara sarveṣāṃ parimṛjyānumṛjya ca 12,082.020 vāsudeva uvāca 12,082.020a anāyasaṃ mune śastraṃ mṛdu vidyām ahaṃ katham 12,082.020c yenaiṣām uddhare jihvāṃ parimṛjyānumṛjya ca 12,082.021 nārada uvāca 12,082.021a śaktyānnadānaṃ satataṃ titikṣā dama ārjavam 12,082.021c yathārhapratipūjā ca śastram etad anāyasam 12,082.022a jñātīnāṃ vaktukāmānāṃ kaṭūni ca laghūni ca 12,082.022c girā tvaṃ hṛdayaṃ vācaṃ śamayasva manāṃsi ca 12,082.023a nāmahāpuruṣaḥ kaś cin nānātmā nāsahāyavān 12,082.023c mahatīṃ dhuram ādatte tām udyamyorasā vaha 12,082.024a sarva eva guruṃ bhāram anaḍvān vahate same 12,082.024c durge pratīkaḥ sugavo bhāraṃ vahati durvaham 12,082.025a bhedād vināśaḥ saṃghānāṃ saṃghamukhyo 'si keśava 12,082.025c yathā tvāṃ prāpya notsīded ayaṃ saṃghas tathā kuru 12,082.026a nānyatra buddhikṣāntibhyāṃ nānyatrendriyanigrahāt 12,082.026c nānyatra dhanasaṃtyāgād gaṇaḥ prājñe 'vatiṣṭhate 12,082.027a dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ svapakṣodbhāvanaṃ śubham 12,082.027c jñātīnām avināśaḥ syād yathā kṛṣṇa tathā kuru 12,082.028a āyatyāṃ ca tadātve ca na te 'sty aviditaṃ prabho 12,082.028c ṣāḍguṇyasya vidhānena yātrāyānavidhau tathā 12,082.029a mādhavāḥ kukurā bhojāḥ sarve cāndhakavṛṣṇayaḥ 12,082.029c tvayy āsaktā mahābāho lokā lokeśvarāś ca ye 12,082.030a upāsate hi tvadbuddhim ṛṣayaś cāpi mādhava 12,082.030c tvaṃ guruḥ sarvabhūtānāṃ jānīṣe tvaṃ gatāgatam 12,082.030e tvām āsādya yaduśreṣṭham edhante jñātinaḥ sukham 12,083.001 bhīṣma uvāca 12,083.001a eṣā prathamato vṛttir dvitīyāṃ śṛṇu bhārata 12,083.001c yaḥ kaś cij janayed arthaṃ rājñā rakṣyaḥ sa mānavaḥ 12,083.002a hriyamāṇam amātyena bhṛto vā yadi vābhṛtaḥ 12,083.002c yo rājakośaṃ naśyantam ācakṣīta yudhiṣṭhira 12,083.003a śrotavyaṃ tasya ca raho rakṣyaś cāmātyato bhavet 12,083.003c amātyā hy upahantāraṃ bhūyiṣṭhaṃ ghnanti bhārata 12,083.004a rājakośasya goptāraṃ rājakośavilopakāḥ 12,083.004c sametya sarve bādhante sa vinaśyaty arakṣitaḥ 12,083.005a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,083.005c muniḥ kālakavṛkṣīyaḥ kausalyaṃ yad uvāca ha 12,083.006a kosalānām ādhipatyaṃ saṃprāpte kṣemadarśini 12,083.006c muniḥ kālakavṛkṣīya ājagāmeti naḥ śrutam 12,083.007a sa kākaṃ pañjare baddhvā viṣayaṃ kṣemadarśinaḥ 12,083.007c pūrvaṃ paryacarad yuktaḥ pravṛttyarthī punaḥ punaḥ 12,083.008a adhīye vāyasīṃ vidyāṃ śaṃsanti mama vāyasāḥ 12,083.008c anāgatam atītaṃ ca yac ca saṃprati vartate 12,083.009a iti rāṣṭre paripatan bahuśaḥ puruṣaiḥ saha 12,083.009c sarveṣāṃ rājayuktānāṃ duṣkṛtaṃ paripṛṣṭavān 12,083.010a sa buddhvā tasya rāṣṭrasya vyavasāyaṃ hi sarvaśaḥ 12,083.010c rājayuktāpacārāṃś ca sarvān buddhvā tatas tataḥ 12,083.011a tam eva kākam ādāya rājānaṃ draṣṭum āgamat 12,083.011c sarvajño 'smīti vacanaṃ bruvāṇaḥ saṃśitavrataḥ 12,083.012a sa sma kausalyam āgamya rājāmātyam alaṃkṛtam 12,083.012c prāha kākasya vacanād amutredaṃ tvayā kṛtam 12,083.013a asau cāsau ca jānīte rājakośas tvayā hṛtaḥ 12,083.013c evam ākhyāti kāko 'yaṃ tac chīghram anugamyatām 12,083.014a tathānyān api sa prāha rājakośaharān sadā 12,083.014c na cāsya vacanaṃ kiṃ cid akṛtaṃ śrūyate kva cit 12,083.015a tena viprakṛtāḥ sarve rājayuktāḥ kurūdvaha 12,083.015c tam atikramya suptasya niśi kākam apothayan 12,083.016a vāyasaṃ tu vinirbhinnaṃ dṛṣṭvā bāṇena pañjare 12,083.016c pūrvāhṇe brāhmaṇo vākyaṃ kṣemadarśinam abravīt 12,083.017a rājaṃs tvām abhayaṃ yāce prabhuṃ prāṇadhaneśvaram 12,083.017c anujñātas tvayā brūyāṃ vacanaṃ tvatpuro hitam 12,083.018a mitrārtham abhisaṃtapto bhaktyā sarvātmanā gataḥ 12,083.018c ayaṃ tavārthaṃ harate yo brūyād akṣamānvitaḥ 12,083.018d*0201_01 hriyate hi mahārthaś ca puruṣe vikramaty api 12,083.019a saṃbubodhayiṣur mitraṃ sadaśvam iva sārathiḥ 12,083.019c atimanyuprasakto hi prasajya hitakāraṇam 12,083.020a tathāvidhasya suhṛdaḥ kṣantavyaṃ saṃvijānatā 12,083.020c aiśvaryam icchatā nityaṃ puruṣeṇa bubhūṣatā 12,083.021a taṃ rājā pratyuvācedaṃ yan mā kiṃ cid bhavān vadet 12,083.021c kasmād ahaṃ na kṣameyam ākāṅkṣann ātmano hitam 12,083.022a brāhmaṇa pratijānīhi prabrūhi yadi cecchasi 12,083.022c kariṣyāmi hi te vākyaṃ yad yan māṃ vipra vakṣyasi 12,083.023 munir uvāca 12,083.023a jñātvā nayān apāyāṃś ca bhṛtyatas te bhayāni ca 12,083.023c bhaktyā vṛttiṃ samākhyātuṃ bhavato 'ntikam āgamam 12,083.024a prāg evoktaś ca doṣo 'yam ācāryair nṛpasevinām 12,083.024c agatīkagatir hy eṣā yā rājñā saha jīvikā 12,083.025a āśīviṣaiś ca tasyāhuḥ saṃgataṃ yasya rājabhiḥ 12,083.025c bahumitrāś ca rājāno bahvamitrās tathaiva ca 12,083.026a tebhyaḥ sarvebhya evāhur bhayaṃ rājopasevinām 12,083.026c athaiṣām ekato rājan muhūrtād eva bhīr bhavet 12,083.027a naikāntenāpramādo hi kartuṃ śakyo mahīpatau 12,083.027c na tu pramādaḥ kartavyaḥ kathaṃ cid bhūtim icchatā 12,083.028a pramādād dhi skhaled rājā skhalite nāsti jīvitam 12,083.028c agniṃ dīptam ivāsīded rājānam upaśikṣitaḥ 12,083.029a āśīviṣam iva kruddhaṃ prabhuṃ prāṇadhaneśvaram 12,083.029c yatnenopacaren nityaṃ nāham asmīti mānavaḥ 12,083.030a durvyāhṛtāc chaṅkamāno duṣkṛtād duradhiṣṭhitāt 12,083.030c durāsitād durvrajitād iṅgitād aṅgaceṣṭitāt 12,083.031a devateva hi sarvārthān kuryād rājā prasāditaḥ 12,083.031c vaiśvānara iva kruddhaḥ samūlam api nirdahet 12,083.031e iti rājan mayaḥ prāha vartate ca tathaiva tat 12,083.032a atha bhūyāṃsam evārthaṃ kariṣyāmi punaḥ punaḥ 12,083.032c dadāty asmadvidho 'mātyo buddhisāhāyyam āpadi 12,083.033a vāyasaś caiva me rājann antakāyābhisaṃhitaḥ 12,083.033c na ca me 'tra bhavān garhyo na ca yeṣāṃ bhavān priyaḥ 12,083.033e hitāhitāṃs tu budhyethā mā parokṣamatir bhava 12,083.034a ye tv ādānaparā eva vasanti bhavato gṛhe 12,083.034c abhūtikāmā bhūtānāṃ tādṛśair me 'bhisaṃhitam 12,083.035a ye vā bhavadvināśena rājyam icchanty anantaram 12,083.035c antarair abhisaṃdhāya rājan sidhyanti nānyathā 12,083.036a teṣām ahaṃ bhayād rājan gamiṣyāmy anyam āśramam 12,083.036c tair hi me saṃdhito bāṇaḥ kāke nipatitaḥ prabho 12,083.037a chadmanā mama kākaś ca gamito yamasādanam 12,083.037c dṛṣṭaṃ hy etan mayā rājaṃs tapodīrgheṇa cakṣuṣā 12,083.038a bahunakrajhaṣagrāhāṃ timiṃgilagaṇāyutām 12,083.038c kākena baḍiśenemām atārṣaṃ tvām ahaṃ nadīm 12,083.039a sthāṇvaśmakaṇṭakavatīṃ vyāghrasiṃhagajākulām 12,083.039c durāsadāṃ duṣpraveśāṃ guhāṃ haimavatīm iva 12,083.040a agninā tāmasaṃ durgaṃ naubhir āpyaṃ ca gamyate 12,083.040c rājadurgāvataraṇe nopāyaṃ paṇḍitā viduḥ 12,083.041a gahanaṃ bhavato rājyam andhakāratamovṛtam 12,083.041c neha viśvasituṃ śakyaṃ bhavatāpi kuto mayā 12,083.042a ato nāyaṃ śubho vāsas tulye sadasatī iha 12,083.042c vadho hy evātra sukṛte duṣkṛte na ca saṃśayaḥ 12,083.043a nyāyato duṣkṛte ghātaḥ sukṛte syāt kathaṃ vadhaḥ 12,083.043c neha yuktaṃ ciraṃ sthātuṃ javenāto vrajed budhaḥ 12,083.044a sītā nāma nadī rājan plavo yasyāṃ nimajjati 12,083.044c tathopamām imāṃ manye vāgurāṃ sarvaghātinīm 12,083.045a madhuprapāto hi bhavān bhojanaṃ viṣasaṃyutam 12,083.045c asatām iva te bhāvo vartate na satām iva 12,083.045e āśīviṣaiḥ parivṛtaḥ kūpas tvam iva pārthiva 12,083.045f*0202_01 kriyāvṛttiḥ parivṛtaḥ kva vā gacchati duḥkhitaḥ 12,083.045f*0202_02 tathāhaṃ kākaghātena kṛtas tvam asi pārthiva 12,083.046a durgatīrthā bṛhatkūlā karīrīvetrasaṃyutā 12,083.046c nadī madhurapānīyā yathā rājaṃs tathā bhavān 12,083.046e śvagṛdhragomāyuyuto rājahaṃsasamo hy asi 12,083.047a yathāśritya mahāvṛkṣaṃ kakṣaḥ saṃvardhate mahān 12,083.047c tatas taṃ saṃvṛṇoty eva tam atītya ca vardhate 12,083.048a tenaivopendhano nūnaṃ dāvo dahati dāruṇaḥ 12,083.048c tathopamā hy amātyās te rājaṃs tān pariśodhaya 12,083.049a bhavataiva kṛtā rājan bhavatā paripālitāḥ 12,083.049c bhavantaṃ paryavajñāya jighāṃsanti bhavatpriyam 12,083.050a uṣitaṃ śaṅkamānena pramādaṃ parirakṣatā 12,083.050c antaḥsarpa ivāgāre vīrapatnyā ivālaye 12,083.050e śīlaṃ jijñāsamānena rājñaś ca sahajīvinā 12,083.051a kaccij jitendriyo rājā kaccid abhyantarā jitāḥ 12,083.051c kaccid eṣāṃ priyo rājā kaccid rājñaḥ priyāḥ prajāḥ 12,083.052a jijñāsur iha saṃprāptas tavāhaṃ rājasattama 12,083.052c tasya me rocase rājan kṣudhitasyeva bhojanam 12,083.053a amātyā me na rocante vitṛṣṇasya yathodakam 12,083.053c bhavato 'rthakṛd ity eva mayi doṣo hi taiḥ kṛtaḥ 12,083.053e vidyate kāraṇaṃ nānyad iti me nātra saṃśayaḥ 12,083.054a na hi teṣām ahaṃ drugdhas tat teṣāṃ doṣavad gatam 12,083.054c arer hi durhatād bheyaṃ bhagnapṛṣṭhād ivoragāt 12,083.055 rājovāca 12,083.055a bhūyasā paribarheṇa satkāreṇa ca bhūyasā 12,083.055c pūjito brāhmaṇaśreṣṭha bhūyo vasa gṛhe mama 12,083.056a ye tvāṃ brāhmaṇa necchanti na te vatsyanti me gṛhe 12,083.056c bhavataiva hi taj jñeyaṃ yad idānīm anantaram 12,083.057a yathā syād duṣkṛto daṇḍo yathā ca sukṛtaṃ kṛtam 12,083.057c tathā samīkṣya bhagavañ śreyase viniyuṅkṣva mām 12,083.058 munir uvāca 12,083.058a adarśayann imaṃ doṣam ekaikaṃ durbalaṃ kuru 12,083.058c tataḥ kāraṇam ājñāya puruṣaṃ puruṣaṃ jahi 12,083.059a ekadoṣā hi bahavo mṛdnīyur api kaṇṭakān 12,083.059b*0203_01 arthe sarvaṃ jagad baddham arthena ca nibadhyate 12,083.059b*0203_02 arthe darpo manuṣyāṇāṃ tasmād arthaṃ virocaya 12,083.059b*0203_03 ekenaikasya doṣeṇa tad viruddhaṃ pracodaya 12,083.059b*0203_04 sa tasya doṣān udbhāvya tasyārthaṃ grāhayiṣyati 12,083.059b*0203_05 sāmapūrvaṃ ca keṣāṃ cid bhedena ca parasparam 12,083.059b*0203_06 vairaṃ kāraya bhūpāla paścād daṇḍaṃ prayojaya 12,083.059b*0203_07 bilvena ca yathā bilvam ākāraṃ chādya buddhimān 12,083.059b*0203_08 aśuddhaṃ sacivaṃ rājann aśuddhenaiva nāśaya 12,083.059c mantrabhedabhayād rājaṃs tasmād etad bravīmi te 12,083.060a vayaṃ tu brāhmaṇā nāma mṛdudaṇḍāḥ kṛpālavaḥ 12,083.060c svasti cecchāmi bhavataḥ pareṣāṃ ca yathātmanaḥ 12,083.061a rājann ātmānam ācakṣe saṃbandhī bhavato hy aham 12,083.061c muniḥ kālakavṛkṣīya ity evam abhisaṃjñitaḥ 12,083.062a pituḥ sakhā ca bhavataḥ saṃmataḥ satyasaṃgaraḥ 12,083.062c vyāpanne bhavato rājye rājan pitari saṃsthite 12,083.063a sarvakāmān parityajya tapas taptaṃ tadā mayā 12,083.063c snehāt tvāṃ prabravīmy etan mā bhūyo vibhramed iti 12,083.064a ubhe dṛṣṭvā duḥkhasukhe rājyaṃ prāpya yadṛcchayā 12,083.064c rājyenāmātyasaṃsthena kathaṃ rājan pramādyasi 12,083.065 bhīṣma uvāca 12,083.065a tato rājakule nāndī saṃjajñe bhūyasī punaḥ 12,083.065c purohitakule caiva saṃprāpte brāhmaṇarṣabhe 12,083.066a ekacchatrāṃ mahīṃ kṛtvā kausalyāya yaśasvine 12,083.066c muniḥ kālakavṛkṣīya īje kratubhir uttamaiḥ 12,083.067a hitaṃ tad vacanaṃ śrutvā kausalyo 'nvaśiṣan mahīm 12,083.067c tathā ca kṛtavān rājā yathoktaṃ tena bhārata 12,084.001 bhīṣma uvāca 12,084.001a hrīniṣedhāḥ sadā santaḥ satyārjavasamanvitāḥ 12,084.001c śaktāḥ kathayituṃ samyak te tava syuḥ sabhāsadaḥ 12,084.001d*0204_00 yudhiṣṭhira uvāca 12,084.001d*0204_01 sabhāsadaḥ sahāyāś ca suhṛdaś ca viśāṃ pate 12,084.001d*0204_02 paricchadās tathāmātyāḥ kīdṛśāḥ syuḥ pitāmaha 12,084.002a atyāḍhyāṃś cātiśūrāṃś ca brāhmaṇāṃś ca bahuśrutān 12,084.002c susaṃtuṣṭāṃś ca kaunteya mahotsāhāṃś ca karmasu 12,084.003a etān sahāyāṃl lipsethāḥ sarvāsv āpatsu bhārata 12,084.003c kulīnaḥ pūjito nityaṃ na hi śaktiṃ nigūhati 12,084.004a prasannaṃ hy aprasannaṃ vā pīḍitaṃ hṛtam eva vā 12,084.004c āvartayati bhūyiṣṭhaṃ tad eko hy anupālitaḥ 12,084.005a kulīnā deśajāḥ prājñā rūpavanto bahuśrutāḥ 12,084.005c pragalbhāś cānuraktāś ca te tava syuḥ paricchadāḥ 12,084.006a dauṣkuleyāś ca lubdhāś ca nṛśaṃsā nirapatrapāḥ 12,084.006c te tvāṃ tāta niṣeveyur yāvad ārdrakapāṇayaḥ 12,084.007a arthamānārghyasatkārair bhogair uccāvacaiḥ priyān 12,084.007c yān arthabhājo manyethās te te syuḥ sukhabhāginaḥ 12,084.008a abhinnavṛttā vidvāṃsaḥ sadvṛttāś caritavratāḥ 12,084.008c na tvāṃ nityārthino jahyur akṣudrāḥ satyavādinaḥ 12,084.009a anāryā ye na jānanti samayaṃ mandacetasaḥ 12,084.009b*0205_01 paricchadās tathāmātyā nedṛśāḥ syuḥ kathaṃ cana 12,084.009c tebhyaḥ pratijugupsethā jānīyāḥ samayacyutān 12,084.010a naikam icched gaṇaṃ hitvā syāc ced anyataragrahaḥ 12,084.010c yas tv eko bahubhiḥ śreyān kāmaṃ tena gaṇaṃ tyajet 12,084.011a śreyaso lakṣaṇaṃ hy etad vikramo yasya dṛśyate 12,084.011c kīrtipradhāno yaś ca syāt samaye yaś ca tiṣṭhati 12,084.012a samarthān pūjayed yaś ca nāspardhyaiḥ spardhate ca yaḥ 12,084.012c na ca kāmād bhayāt krodhāl lobhād vā dharmam utsṛjet 12,084.013a amānī satyavāk śakto jitātmā mānyamānitā 12,084.013c sa te mantrasahāyaḥ syāt sarvāvasthaṃ parīkṣitaḥ 12,084.014a kulīnaḥ satyasaṃpannas titikṣur dakṣa ātmavān 12,084.014c śūraḥ kṛtajñaḥ satyaś ca śreyasaḥ pārtha lakṣaṇam 12,084.015a tasyaivaṃ vartamānasya puruṣasya vijānataḥ 12,084.015c amitrāḥ saṃprasīdanti tato mitrībhavanty api 12,084.016a ata ūrdhvam amātyānāṃ parīkṣeta guṇāguṇān 12,084.016c saṃyatātmā kṛtaprajño bhūtikāmaś ca bhūmipaḥ 12,084.017a saṃbaddhāḥ puruṣair āptair abhijātaiḥ svadeśajaiḥ 12,084.017c ahāryair avyabhīcāraiḥ sarvataḥ suparīkṣitaiḥ 12,084.018a yodhāḥ srauvās tathā maulās tathaivānye 'py avaskṛtāḥ 12,084.018c kartavyā bhūtikāmena puruṣeṇa bubhūṣatā 12,084.019a yeṣāṃ vainayikī buddhiḥ prakṛtā caiva śobhanā 12,084.019c tejo dhairyaṃ kṣamā śaucam anurāga sthitir dhṛtiḥ 12,084.020a parīkṣitaguṇān nityaṃ prauḍhabhāvān dhuraṃdharān 12,084.020c pañcopadhāvyatītāṃś ca kuryād rājārthakāriṇaḥ 12,084.021a paryāptavacanān vīrān pratipattiviśāradān 12,084.021c kulīnān satyasaṃpannān iṅgitajñān aniṣṭhurān 12,084.022a deśakālavidhānajñān bhartṛkāryahitaiṣiṇaḥ 12,084.022c nityam artheṣu sarveṣu rājā kurvīta mantriṇaḥ 12,084.023a hīnatejā hy asaṃhṛṣṭo naiva jātu vyavasyati 12,084.023c avaśyaṃ janayaty eva sarvakarmasu saṃśayān 12,084.024a evam alpaśruto mantrī kalyāṇābhijano 'py uta 12,084.024c dharmārthakāmayukto 'pi nālaṃ mantraṃ parīkṣitum 12,084.025a tathaivānabhijāto 'pi kāmam astu bahuśrutaḥ 12,084.025c anāyaka ivācakṣur muhyaty ūhyeṣu karmasu 12,084.026a yo vā hy asthirasaṃkalpo buddhimān āgatāgamaḥ 12,084.026c upāyajño 'pi nālaṃ sa karma yāpayituṃ ciram 12,084.027a kevalāt punar ācārāt karmaṇo nopapadyate 12,084.027c parimarśo viśeṣāṇām aśrutasyeha durmateḥ 12,084.028a mantriṇy ananurakte tu viśvāso na hi vidyate 12,084.028c tasmād ananuraktāya naiva mantraṃ prakāśayet 12,084.029a vyathayed dhi sa rājānaṃ mantribhiḥ sahito 'nṛjuḥ 12,084.029c mārutopahatacchidraiḥ praviśyāgnir iva drumam 12,084.030a saṃkrudhyaty ekadā svāmī sthānāc caivāpakarṣati 12,084.030c vācā kṣipati saṃrabdhas tataḥ paścāt prasīdati 12,084.031a tāni tāny anuraktena śakyāny anutitikṣitum 12,084.031c mantriṇāṃ ca bhavet krodho visphūrjitam ivāśaneḥ 12,084.032a yas tu saṃharate tāni bhartuḥ priyacikīrṣayā 12,084.032c samānasukhaduḥkhaṃ taṃ pṛcched artheṣu mānavam 12,084.033a anṛjus tv anurakto 'pi saṃpannaś cetarair guṇaiḥ 12,084.033c rājñaḥ prajñānayukto 'pi na mantraṃ śrotum arhati 12,084.034a yo 'mitraiḥ saha saṃbaddho na paurān bahu manyate 12,084.034c sa suhṛt tādṛśo rājño na mantraṃ śrotum arhati 12,084.035a avidvān aśuciḥ stabdhaḥ śatrusevī vikatthanaḥ 12,084.035c sa suhṛt krodhano lubdho na mantraṃ śrotum arhati 12,084.036a āgantuś cānurakto 'pi kāmam astu bahuśrutaḥ 12,084.036c satkṛtaḥ saṃvibhakto vā na mantraṃ śrotum arhati 12,084.036d*0206_01 vidharmato viprakṛtaḥ pitā yasyābhavat purā 12,084.036d*0206_02 satkṛtaḥ sthāpitaḥ so 'pi na mantraṃ śrotum arhati 12,084.037a yas tv alpenāpi kāryeṇa sakṛd ākṣārito bhavet 12,084.037c punar anyair guṇair yukto na mantraṃ śrotum arhati 12,084.038a kṛtaprajñaś ca medhāvī budho jānapadaḥ śuciḥ 12,084.038c sarvakarmasu yaḥ śuddhaḥ sa mantraṃ śrotum arhati 12,084.039a jñānavijñānasaṃpannaḥ prakṛtijñaḥ parātmanoḥ 12,084.039c suhṛd ātmasamo rājñaḥ sa mantraṃ śrotum arhati 12,084.040a satyavāk śīlasaṃpanno gambhīraḥ satrapo mṛduḥ 12,084.040c pitṛpaitāmaho yaḥ syāt sa mantraṃ śrotum arhati 12,084.041a saṃtuṣṭaḥ saṃmataḥ satyaḥ śauṭīro dveṣyapāpakaḥ 12,084.041c mantravit kālavic chūraḥ sa mantraṃ śrotum arhati 12,084.042a sarvalokaṃ samaṃ śaktaḥ sāntvena kurute vaśe 12,084.042c tasmai mantraḥ prayoktavyo daṇḍam ādhitsatā nṛpa 12,084.043a paurajānapadā yasmin viśvāsaṃ dharmato gatāḥ 12,084.043c yoddhā nayavipaścic ca sa mantraṃ śrotum arhati 12,084.044a tasmāt sarvair guṇair etair upapannāḥ supūjitāḥ 12,084.044c mantriṇaḥ prakṛtijñāḥ syus tryavarā mahad īpsavaḥ 12,084.045a svāsu prakṛtiṣu chidraṃ lakṣayeran parasya ca 12,084.045c mantriṇo mantramūlaṃ hi rājño rāṣṭraṃ vivardhate 12,084.046a nāsya chidraṃ paraḥ paśyec chidreṣu param anviyāt 12,084.046c gūhet kūrma ivāṅgāni rakṣed vivaram ātmanaḥ 12,084.047a mantragrāhā hi rājyasya mantriṇo ye manīṣiṇaḥ 12,084.047c mantrasaṃhanano rājā mantrāṅgānītaro janaḥ 12,084.048a rājyaṃ praṇidhimūlaṃ hi mantrasāraṃ pracakṣate 12,084.048c svāminaṃ tv anuvartanti vṛttyartham iha mantriṇaḥ 12,084.049a sa vinīya madakrodhau mānam īrṣyāṃ ca nirvṛtaḥ 12,084.049c nityaṃ pañcopadhātītair mantrayet saha mantribhiḥ 12,084.050a teṣāṃ trayāṇāṃ vividhaṃ vimarśaṃ; budhyeta cittaṃ viniveśya tatra 12,084.050c svaniścayaṃ taṃ paraniścayaṃ ca; nivedayed uttaramantrakāle 12,084.051a dharmārthakāmajñam upetya pṛcched; yukto guruṃ brāhmaṇam uttamārtham 12,084.051c niṣṭhā kṛtā tena yadā saha syāt; taṃ tatra mārgaṃ praṇayed asaktam 12,084.052a evaṃ sadā mantrayitavyam āhur; ye mantratattvārthaviniścayajñāḥ 12,084.052c tasmāt tvam evaṃ praṇayeḥ sadaiva; mantraṃ prajāsaṃgrahaṇe samartham 12,084.053a na vāmanāḥ kubjakṛśā na khañjā; nāndhā jaḍāḥ strī na napuṃsakaṃ ca 12,084.053c na cātra tiryaṅ na puro na paścān; nordhvaṃ na cādhaḥ pracareta kaś cit 12,084.054a āruhya vātāyanam eva śūnyaṃ; sthalaṃ prakāśaṃ kuśakāśahīnam 12,084.054c vāgaṅgadoṣān parihṛtya mantraṃ; saṃmantrayet kāryam ahīnakālam 12,085.001 bhīṣma uvāca 12,085.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,085.001c bṛhaspateś ca saṃvādaṃ śakrasya ca yudhiṣṭhira 12,085.002 śakra uvāca 12,085.002a kiṃ svid ekapadaṃ brahman puruṣaḥ samyag ācaran 12,085.002c pramāṇaṃ sarvabhūtānāṃ yaśaś caivāpnuyān mahat 12,085.003 bṛhaspatir uvāca 12,085.003a sāntvam ekapadaṃ śakra puruṣaḥ samyag ācaran 12,085.003c pramāṇaṃ sarvabhūtānāṃ yaśaś caivāpnuyān mahat 12,085.004a etad ekapadaṃ śakra sarvalokasukhāvaham 12,085.004c ācaran sarvabhūteṣu priyo bhavati sarvadā 12,085.005a yo hi nābhāṣate kiṃ cit satataṃ bhrukuṭīmukhaḥ 12,085.005c dveṣyo bhavati bhūtānāṃ sa sāntvam iha nācaran 12,085.006a yas tu pūrvam abhiprekṣya pūrvam evābhibhāṣate 12,085.006c smitapūrvābhibhāṣī ca tasya lokaḥ prasīdati 12,085.007a dānam eva hi sarvatra sāntvenānabhijalpitam 12,085.007c na prīṇayati bhūtāni nirvyañjanam ivāśanam 12,085.008a adātā hy api bhūtānāṃ madhurām īrayan giram 12,085.008c sarvalokam imaṃ śakra sāntvena kurute vaśe 12,085.009a tasmāt sāntvaṃ prakartavyaṃ daṇḍam ādhitsatām iha 12,085.009c phalaṃ ca janayaty evaṃ na cāsyodvijate janaḥ 12,085.010a sukṛtasya hi sāntvasya ślakṣṇasya madhurasya ca 12,085.010c samyag āsevyamānasya tulyaṃ jātu na vidyate 12,085.011 bhīṣma uvāca 12,085.011a ity uktaḥ kṛtavān sarvaṃ tathā śakraḥ purodhasā 12,085.011c tathā tvam api kaunteya samyag etat samācara 12,086.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,086.001a kathaṃ svid iha rājendra pālayan pārthivaḥ prajāḥ 12,086.001c prati dharmaṃ viśeṣeṇa kīrtim āpnoti śāśvatīm 12,086.002 bhīṣma uvāca 12,086.002a vyavahāreṇa śuddhena prajāpālanatatparaḥ 12,086.002c prāpya dharmaṃ ca kīrtiṃ ca lokāv āpnoty ubhau śuciḥ 12,086.003 yudhiṣṭhira uvāca 12,086.003a kīdṛśaṃ vyavahāraṃ tu kaiś ca vyavaharen nṛpaḥ 12,086.003c etat pṛṣṭo mahāprājña yathāvad vaktum arhasi 12,086.004a ye caite pūrvakathitā guṇās te puruṣaṃ prati 12,086.004c naikasmin puruṣe hy ete vidyanta iti me matiḥ 12,086.005 bhīṣma uvāca 12,086.005a evam etan mahāprājña yathā vadasi buddhimān 12,086.005c durlabhaḥ puruṣaḥ kaś cid ebhir guṇaguṇair yutaḥ 12,086.006a kiṃ tu saṃkṣepataḥ śīlaṃ prayatne neha durlabham 12,086.006c vakṣyāmi tu yathāmātyān yādṛśāṃś ca kariṣyasi 12,086.007a caturo brāhmaṇān vaidyān pragalbhān sāttvikāñ śucīn 12,086.007b*0207_01 kṣatriyān daśa vāṣṭau vā balinaḥ śastrapāṇayaḥ 12,086.007b*0207_02 vaiśyān vittena saṃpannān ekaviṃśatisaṃkhyayā 12,086.007c trīṃś ca śūdrān vinītāṃś ca śucīn karmaṇi pūrvake 12,086.008a aṣṭābhiś ca guṇair yuktaṃ sūtaṃ paurāṇikaṃ caret 12,086.008c pañcāśadvarṣavayasaṃ pragalbham anasūyakam 12,086.009a matismṛtisamāyuktaṃ vinītaṃ samadarśanam 12,086.009c kārye vivadamānānāṃ śaktam artheṣv alolupam 12,086.010a vivarjitānāṃ vyasanaiḥ sughoraiḥ saptabhir bhṛśam 12,086.010c aṣṭānāṃ mantriṇāṃ madhye mantraṃ rājopadhārayet 12,086.011a tataḥ saṃpreṣayed rāṣṭre rāṣṭrāyātha ca darśayet 12,086.011c anena vyavahāreṇa draṣṭavyās te prajāḥ sadā 12,086.012a na cāpi gūḍhaṃ kāryaṃ te grāhyaṃ kāryopaghātakam 12,086.012c kārye khalu vipanne tvāṃ so 'dharmas tāṃś ca pīḍayet 12,086.013a vidravec caiva rāṣṭraṃ te śyenāt pakṣigaṇā iva 12,086.013c parisravec ca satataṃ naur viśīrṇeva sāgare 12,086.014a prajāḥ pālayato 'samyag adharmeṇeha bhūpateḥ 12,086.014c hārdaṃ bhayaṃ saṃbhavati svargaś cāsya virudhyate 12,086.015a atha yo 'dharmataḥ pāti rājāmātyo 'tha vātmajaḥ 12,086.015c dharmāsane niyuktaḥ san dharmamūlaṃ nararṣabha 12,086.015d*0208_01 svargaṃ yāti mahīpālo niyuktaiḥ sacivaiḥ saha 12,086.016a kāryeṣv adhikṛtāḥ samyag akurvanto nṛpānugāḥ 12,086.016c ātmānaṃ purataḥ kṛtvā yānty adhaḥ sahapārthivāḥ 12,086.017a balātkṛtānāṃ balibhiḥ kṛpaṇaṃ bahu jalpatām 12,086.017c nātho vai bhūmipo nityam anāthānāṃ nṛṇāṃ bhavet 12,086.018a tataḥ sākṣibalaṃ sādhu dvaidhe vādakṛtaṃ bhavet 12,086.018c asākṣikam anāthaṃ vā parīkṣyaṃ tad viśeṣataḥ 12,086.019a aparādhānurūpaṃ ca daṇḍaṃ pāpeṣu pātayet 12,086.019c udvejayed dhanair ṛddhān daridrān vadhabandhanaiḥ 12,086.020a vinayair api durvṛttān prahārair api pārthivaḥ 12,086.020c sāntvenopapradānena śiṣṭāṃś ca paripālayet 12,086.021a rājño vadhaṃ cikīrṣed yas tasya citro vadho bhavet 12,086.021c ājīvakasya stenasya varṇasaṃkarakasya ca 12,086.022a samyak praṇayato daṇḍaṃ bhūmipasya viśāṃ pate 12,086.022c yuktasya vā nāsty adharmo dharma eveha śāśvataḥ 12,086.023a kāmakāreṇa daṇḍaṃ tu yaḥ kuryād avicakṣaṇaḥ 12,086.023c sa ihākīrtisaṃyukto mṛto narakam āpnuyāt 12,086.024a na parasya śravād eva pareṣāṃ daṇḍam arpayet 12,086.024c āgamānugamaṃ kṛtvā badhnīyān mokṣayeta vā 12,086.025a na tu hanyān nṛpo jātu dūtaṃ kasyāṃ cid āpadi 12,086.025c dūtasya hantā nirayam āviśet sacivaiḥ saha 12,086.026a yathoktavādinaṃ dūtaṃ kṣatradharmarato nṛpaḥ 12,086.026c yo hanyāt pitaras tasya bhrūṇahatyām avāpnuyuḥ 12,086.027a kulīnaḥ śīlasaṃpanno vāgmī dakṣaḥ priyaṃvadaḥ 12,086.027c yathoktavādī smṛtimān dūtaḥ syāt saptabhir guṇaiḥ 12,086.028a etair eva guṇair yuktaḥ pratīhāro 'sya rakṣitā 12,086.028c śirorakṣaś ca bhavati guṇair etaiḥ samanvitaḥ 12,086.029a dharmārthaśāstratattvajñaḥ saṃdhivigrahako bhavet 12,086.029c matimān dhṛtimān dhīmān rahasyavinigūhitā 12,086.030a kulīnaḥ satyasaṃpannaḥ śakto 'mātyaḥ praśaṃsitaḥ 12,086.030c etair eva guṇair yuktas tathā senāpatir bhavet 12,086.031a vyūhayantrāyudhīyānāṃ tattvajño vikramānvitaḥ 12,086.031c varṣaśītoṣṇavātānāṃ sahiṣṇuḥ pararandhravit 12,086.032a viśvāsayet parāṃś caiva viśvasen na tu kasya cit 12,086.032c putreṣv api hi rājendra viśvāso na praśasyate 12,086.033a etac chāstrārthatattvaṃ tu tavākhyātaṃ mayānagha 12,086.033c aviśvāso narendrāṇāṃ guhyaṃ paramam ucyate 12,087.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,087.001a kathaṃvidhaṃ puraṃ rājā svayam āvastum arhati 12,087.001c kṛtaṃ vā kārayitvā vā tan me brūhi pitāmaha 12,087.002 bhīṣma uvāca 12,087.002a yatra kaunteya vastavyaṃ saputrabhrātṛbandhunā 12,087.002c nyāyyaṃ tatra paripraṣṭuṃ guptiṃ vṛttiṃ ca bhārata 12,087.003a tasmāt te vartayiṣyāmi durgakarma viśeṣataḥ 12,087.003c śrutvā tathā vidhātavyam anuṣṭheyaṃ ca yatnataḥ 12,087.004a ṣaḍvidhaṃ durgam āsthāya purāṇy atha niveśayet 12,087.004c sarvasaṃpatpradhānaṃ yad bāhulyaṃ vāpi saṃbhavet 12,087.005a dhanvadurgaṃ mahīdurgaṃ giridurgaṃ tathaiva ca 12,087.005c manuṣyadurgam abdurgaṃ vanadurgaṃ ca tāni ṣaṭ 12,087.006a yat puraṃ durgasaṃpannaṃ dhānyāyudhasamanvitam 12,087.006c dṛḍhaprākāraparikhaṃ hastyaśvarathasaṃkulam 12,087.007a vidvāṃsaḥ śilpino yatra nicayāś ca susaṃcitāḥ 12,087.007c dhārmikaś ca jano yatra dākṣyam uttamam āsthitaḥ 12,087.008a ūrjasvinaranāgāśvaṃ catvarāpaṇaśobhitam 12,087.008c prasiddhavyavahāraṃ ca praśāntam akutobhayam 12,087.009a suprabhaṃ sānunādaṃ ca supraśastaniveśanam 12,087.009c śūrāḍhyajanasaṃpannaṃ brahmaghoṣānunāditam 12,087.010a samājotsavasaṃpannaṃ sadāpūjitadaivatam 12,087.010c vaśyāmātyabalo rājā tat puraṃ svayam āvaset 12,087.011a tatra kośaṃ balaṃ mitraṃ vyavahāraṃ ca vardhayet 12,087.011c pure janapade caiva sarvadoṣān nivartayet 12,087.012a bhāṇḍāgārāyudhāgāraṃ prayatnenābhivardhayet 12,087.012c nicayān vardhayet sarvāṃs tathā yantragadāgadān 12,087.013a kāṣṭhalohatuṣāṅgāradāruśṛṅgāsthivaiṇavān 12,087.013c majjāsnehavasākṣaudram auṣadhagrāmam eva ca 12,087.014a śaṇaṃ sarjarasaṃ dhānyam āyudhāni śarāṃs tathā 12,087.014c carma snāyu tathā vetraṃ muñjabalbajadhanvanān 12,087.015a āśayāś codapānāś ca prabhūtasalilā varāḥ 12,087.015c niroddhavyāḥ sadā rājñā kṣīriṇaś ca mahīruhāḥ 12,087.016a satkṛtāś ca prayatnena ācāryartvikpurohitāḥ 12,087.016c maheṣvāsāḥ sthapatayaḥ sāṃvatsaracikitsakāḥ 12,087.017a prājñā medhāvino dāntā dakṣāḥ śūrā bahuśrutāḥ 12,087.017c kulīnāḥ sattvasaṃpannā yuktāḥ sarveṣu karmasu 12,087.018a pūjayed dhārmikān rājā nigṛhṇīyād adhārmikān 12,087.018c niyuñjyāc ca prayatnena sarvavarṇān svakarmasu 12,087.019a bāhyam ābhyantaraṃ caiva paurajānapadaṃ janam 12,087.019c cāraiḥ suviditaṃ kṛtvā tataḥ karma prayojayet 12,087.020a cārān mantraṃ ca kośaṃ ca mantraṃ caiva viśeṣataḥ 12,087.020c anutiṣṭhet svayaṃ rājā sarvaṃ hy atra pratiṣṭhitam 12,087.021a udāsīnārimitrāṇāṃ sarvam eva cikīrṣitam 12,087.021c pure janapade caiva jñātavyaṃ cāracakṣuṣā 12,087.022a tatas tathā vidhātavyaṃ sarvam evāpramādataḥ 12,087.022c bhaktān pujayatā nityaṃ dviṣataś ca nigṛhṇatā 12,087.023a yaṣṭavyaṃ kratubhir nityaṃ dātavyaṃ cāpy apīḍayā 12,087.023c prajānāṃ rakṣaṇaṃ kāryaṃ na kāryaṃ karma garhitam 12,087.024a kṛpaṇānāthavṛddhānāṃ vidhavānāṃ ca yoṣitām 12,087.024c yogakṣemaṃ ca vṛttiṃ ca nityam eva prakalpayet 12,087.025a āśrameṣu yathākālaṃ celabhājanabhojanam 12,087.025c sadaivopahared rājā satkṛtyānavamanya ca 12,087.026a ātmānaṃ sarvakāryāṇi tāpase rājyam eva ca 12,087.026c nivedayet prayatnena tiṣṭhet prahvaś ca sarvadā 12,087.027a sarvārthatyāginaṃ rājā kule jātaṃ bahuśrutam 12,087.027c pūjayet tādṛśaṃ dṛṣṭvā śayanāsanabhojanaiḥ 12,087.028a tasmin kurvīta viśvāsaṃ rājā kasyāṃ cid āpadi 12,087.028c tāpaseṣu hi viśvāsam api kurvanti dasyavaḥ 12,087.029a tasmin nidhīn ādadhīta prajñāṃ paryādadīta ca 12,087.029c na cāpy abhīkṣṇaṃ seveta bhṛśaṃ vā pratipūjayet 12,087.030a anyaḥ kāryaḥ svarāṣṭreṣu pararāṣṭreṣu cāparaḥ 12,087.030c aṭavīṣv aparaḥ kāryaḥ sāmantanagareṣu ca 12,087.031a teṣu satkārasaṃskārān saṃvibhāgāṃś ca kārayet 12,087.031c pararāṣṭrāṭavīstheṣu yathā svaviṣaye tathā 12,087.032a te kasyāṃ cid avasthāyāṃ śaraṇaṃ śaraṇārthine 12,087.032c rājñe dadyur yathākāmaṃ tāpasāḥ saṃśitavratāḥ 12,087.033a eṣa te lakṣaṇoddeśaḥ saṃkṣepeṇa prakīrtitaḥ 12,087.033c yādṛśaṃ nagaraṃ rājā svayam āvastum arhati 12,088.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,088.001a rāṣṭraguptiṃ ca me rājan rāṣṭrasyaiva ca saṃgraham 12,088.001c samyag jijñāsamānāya prabrūhi bharatarṣabha 12,088.002 bhīṣma uvāca 12,088.002a rāṣṭraguptiṃ ca te samyag rāṣṭrasyaiva ca saṃgraham 12,088.002c hanta sarvaṃ pravakṣyāmi tattvam ekamanāḥ śṛṇu 12,088.003a grāmasyādhipatiḥ kāryo daśagrāmyas tathāparaḥ 12,088.003c dviguṇāyāḥ śatasyaivaṃ sahasrasya ca kārayet 12,088.004a grāme yān grāmadoṣāṃś ca grāmikaḥ paripālayet 12,088.004c tān brūyād daśapāyāsau sa tu viṃśatipāya vai 12,088.004d*0209_01 tān ācakṣīta daśine daśako viṃśine punaḥ 12,088.005a so 'pi viṃśatyadhipatir vṛttaṃ jānapade jane 12,088.005c grāmāṇāṃ śatapālāya sarvam eva nivedayet 12,088.006a yāni grāmīṇabhojyāni grāmikas tāny upāśnuyāt 12,088.006c daśapas tena bhartavyas tenāpi dviguṇādhipaḥ 12,088.006d*0210_01 daśinena vibhaktavyo daśinā viṃśatis tathā 12,088.007a grāmaṃ grāmaśatādhyakṣo bhoktum arhati satkṛtaḥ 12,088.007c mahāntaṃ bharataśreṣṭha susphītajanasaṃkulam 12,088.007e tatra hy anekam āyattaṃ rājño bhavati bhārata 12,088.008a śākhānagaram arhas tu sahasrapatir uttamam 12,088.008c dhānyahairaṇyabhogena bhoktuṃ rāṣṭriya udyataḥ 12,088.009a tathā yad grāmakṛtyaṃ syād grāmikṛtyaṃ ca te svayam 12,088.009c dharmajñaḥ sacivaḥ kaś cit tat prapaśyed atandritaḥ 12,088.010a nagare nagare ca syād ekaḥ sarvārthacintakaḥ 12,088.010c uccaiḥsthāne ghorarūpo nakṣatrāṇām iva grahaḥ 12,088.010e bhavet sa tān parikrāmet sarvān eva sadā svayam 12,088.010f*0211_01 teṣāṃ vṛttaṃ pariṇayet kaś cid rāṣṭreṣu taccaraḥ 12,088.010f*0211_02 jighāṃsavaḥ pāpakāmāḥ parasvādāyinaḥ śaṭhāḥ 12,088.010f*0211_03 rakṣābhyadhikṛtā nāma tebhyo rakṣed imāḥ prajāḥ 12,088.011a vikrayaṃ krayam adhvānaṃ bhaktaṃ ca saparivyayam 12,088.011c yogakṣemaṃ ca saṃprekṣya vaṇijaḥ kārayet karān 12,088.012a utpattiṃ dānavṛttiṃ ca śilpaṃ saṃprekṣya cāsakṛt 12,088.012c śilpapratikarān eva śilpinaḥ prati kārayet 12,088.013a uccāvacakarā nyāyyāḥ pūrvarājñāṃ yudhiṣṭhira 12,088.013c yathā yathā na hīyeraṃs tathā kuryān mahīpatiḥ 12,088.014a phalaṃ karma ca saṃprekṣya tataḥ sarvaṃ prakalpayet 12,088.014c phalaṃ karma ca nirhetu na kaś cit saṃpravartayet 12,088.015a yathā rājā ca kartā ca syātāṃ karmaṇi bhāginau 12,088.015c samavekṣya tathā rājñā praṇeyāḥ satataṃ karāḥ 12,088.016a nocchindyād ātmano mūlaṃ pareṣāṃ vāpi tṛṣṇayā 12,088.016c īhādvārāṇi saṃrudhya rājā saṃprītidarśanaḥ 12,088.017a pradviṣanti parikhyātaṃ rājānam atikhādinam 12,088.017c pradviṣṭasya kutaḥ śreyaḥ saṃpriyo labhate priyam 12,088.018a vatsaupamyena dogdhavyaṃ rāṣṭram akṣīṇabuddhinā 12,088.018c bhṛto vatso jātabalaḥ pīḍāṃ sahati bhārata 12,088.019a na karma kurute vatso bhṛśaṃ dugdho yudhiṣṭhira 12,088.019c rāṣṭram apy atidugdhaṃ hi na karma kurute mahat 12,088.020a yo rāṣṭram anugṛhṇāti parigṛhya svayaṃ nṛpaḥ 12,088.020c saṃjātam upajīvan sa labhate sumahat phalam 12,088.021a āpadarthaṃ hi nicayān rājāna iha cinvate 12,088.021c rāṣṭraṃ ca kośabhūtaṃ syāt kośo veśmagatas tathā 12,088.022a paurajānapadān sarvān saṃśritopāśritāṃs tathā 12,088.022c yathāśakty anukampeta sarvān abhyantarān api 12,088.023a bāhyaṃ janaṃ bhedayitvā bhoktavyo madhyamaḥ sukham 12,088.023c evaṃ na saṃprakupyante janāḥ sukhitaduḥkhitāḥ 12,088.024a prāg eva tu karādānam anubhāṣya punaḥ punaḥ 12,088.024c saṃnipatya svaviṣaye bhayaṃ rāṣṭre pradarśayet 12,088.025a iyam āpat samutpannā paracakrabhayaṃ mahat 12,088.025c api nāntāya kalpeta veṇor iva phalāgamaḥ 12,088.026a arayo me samutthāya bahubhir dasyubhiḥ saha 12,088.026c idam ātmavadhāyaiva rāṣṭram icchanti bādhitum 12,088.027a asyām āpadi ghorāyāṃ saṃprāpte dāruṇe bhaye 12,088.027c paritrāṇāya bhavatāṃ prārthayiṣye dhanāni vaḥ 12,088.028a pratidāsye ca bhavatāṃ sarvaṃ cāhaṃ bhayakṣaye 12,088.028c nārayaḥ pratidāsyanti yad dhareyur balād itaḥ 12,088.029a kalatram āditaḥ kṛtvā naśyet svaṃ svayam eva hi 12,088.029c api cet putradārārtham arthasaṃcaya iṣyate 12,088.030a nandāmi vaḥ prabhāvena putrāṇām iva codaye 12,088.030c yathāśakty anugṛhṇāmi rāṣṭrasyāpīḍayā ca vaḥ 12,088.031a āpatsv eva ca voḍhavyaṃ bhavadbhiḥ sadgavair iva 12,088.031c na vaḥ priyataraṃ kāryaṃ dhanaṃ kasyāṃ cid āpadi 12,088.032a iti vācā madhurayā ślakṣṇayā sopacārayā 12,088.032c svaraśmīn abhyavasṛjed yugam ādāya kālavit 12,088.033a pracāraṃ bhṛtyabharaṇaṃ vyayaṃ gogrāmato bhayam 12,088.033c yogakṣemaṃ ca saṃprekṣya gominaḥ kārayet karān 12,088.034a upekṣitā hi naśyeyur gomino 'raṇyavāsinaḥ 12,088.034c tasmāt teṣu viśeṣeṇa mṛdupūrvaṃ samācaret 12,088.035a sāntvanaṃ rakṣaṇaṃ dānam avasthā cāpy abhīkṣṇaśaḥ 12,088.035c gomināṃ pārtha kartavyaṃ saṃvibhāgāḥ priyāṇi ca 12,088.036a ajasram upayoktavyaṃ phalaṃ gomiṣu sarvataḥ 12,088.036c prabhāvayati rāṣṭraṃ ca vyavahāraṃ kṛṣiṃ tathā 12,088.037a tasmād gomiṣu yatnena prītiṃ kuryād vicakṣaṇaḥ 12,088.037c dayāvān apramattaś ca karān saṃpraṇayan mṛdūn 12,088.038a sarvatra kṣemacaraṇaṃ sulabhaṃ tāta gomibhiḥ 12,088.038c na hy ataḥ sadṛśaṃ kiṃ cid dhanam asti yudhiṣṭhira 12,089.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,089.001a yadā rājā samartho 'pi kośārthī syān mahāmate 12,089.001c kathaṃ pravarteta tadā tan me brūhi pitāmaha 12,089.002 bhīṣma uvāca 12,089.002a yathādeśaṃ yathākālam api caiva yathābalam 12,089.002c anuśiṣyāt prajā rājā dharmārthī taddhite rataḥ 12,089.003a yathā tāsāṃ ca manyeta śreya ātmana eva ca 12,089.003c tathā dharmyāṇi sarvāṇi rājā rāṣṭre pravartayet 12,089.004a madhudohaṃ duhed rāṣṭraṃ bhramarān na vipātayet 12,089.004c vatsāpekṣī duhec caiva stanāṃś ca na vikuṭṭayet 12,089.005a jalaukāvat pibed rāṣṭraṃ mṛdunaiva narādhipa 12,089.005c vyāghrīva ca haret putram adaṣṭvā mā pated iti 12,089.005d*0212_01 yathā śalyakavān ākhuḥ padaṃ dhūnayate sadā 12,089.005d*0212_02 atīkṣṇenābhyupāyena tathā rāṣṭraṃ samāpibet 12,089.006a alpenālpena deyena vardhamānaṃ pradāpayet 12,089.006c tato bhūyas tato bhūyaḥ kāmaṃ vṛddhiṃ samācaret 12,089.007a damayann iva damyānāṃ śaśvad bhāraṃ pravardhayet 12,089.007c mṛdupūrvaṃ prayatnena pāśān abhyavahārayet 12,089.008a sakṛt pāśāvakīrṇās te na bhaviṣyanti durdamāḥ 12,089.008c ucitenaiva bhoktavyās te bhaviṣyanti yatnataḥ 12,089.009a tasmāt sarvasamārambho durlabhaḥ puruṣavrajaḥ 12,089.009c yathāmukhyān sāntvayitvā bhoktavya itaro janaḥ 12,089.010a tatas tān bhedayitvātha parasparavivakṣitān 12,089.010c bhuñjīta sāntvayitvaiva yathāsukham ayatnataḥ 12,089.011a na cāsthāne na cākāle karān ebhyo 'nupātayet 12,089.011c ānupūrvyeṇa sāntvena yathākālaṃ yathāvidhi 12,089.012a upāyān prabravīmy etān na me māyā vivakṣitā 12,089.012c anupāyena damayan prakopayati vājinaḥ 12,089.013a pānāgārāṇi veśāś ca veśaprāpaṇikās tathā 12,089.013c kuśīlavāḥ sakitavā ye cānye ke cid īdṛśāḥ 12,089.014a niyamyāḥ sarva evaite ye rāṣṭrasyopaghātakāḥ 12,089.014c ete rāṣṭre hi tiṣṭhanto bādhante bhadrikāḥ prajāḥ 12,089.015a na kena cid yācitavyaḥ kaś cit kiṃ cid anāpadi 12,089.015c iti vyavasthā bhūtānāṃ purastān manunā kṛtā 12,089.016a sarve tathā na jīveyur na kuryuḥ karma ced iha 12,089.016c sarva eva trayo lokā na bhaveyur asaṃśayam 12,089.017a prabhur niyamane rājā ya etān na niyacchati 12,089.017c bhuṅkte sa tasya pāpasya caturbhāgam iti śrutiḥ 12,089.017d*0213_01 bhoktā tasya tu pāpasya sukṛtasya yathā tathā 12,089.017d*0214_01 niyantavyā sadā rājñā pāpā ye syur narādhipa 12,089.017d*0214_02 kṛtapāpas tv asau rājā ya etān na niyacchati 12,089.017e tathā kṛtasya dharmasya caturbhāgam upāśnute 12,089.018a sthānāny etāni saṃgamya prasaṅge bhūtināśanaḥ 12,089.018c kāmaprasaktaḥ puruṣaḥ kim akāryaṃ vivarjayet 12,089.018d*0215_01 madyamāṃsaparasvāni tathā dārā dhanāni ca 12,089.018d*0215_02 āhared rāgavaśagas tathā śāstraṃ pradarśayet 12,089.019a āpady eva tu yāceran yeṣāṃ nāsti parigrahaḥ 12,089.019c dātavyaṃ dharmatas tebhyas tv anukrośād dayārthinā 12,089.020a mā te rāṣṭre yācanakā mā te bhūyuś ca dasyavaḥ 12,089.020c iṣṭādātāra evaite naite bhūtasya bhāvakāḥ 12,089.021a ye bhūtāny anugṛhṇanti vardhayanti ca ye prajāḥ 12,089.021c te te rāṣṭre pravartantāṃ mā bhūtānām abhāvakāḥ 12,089.022a daṇḍyās te ca mahārāja dhanādānaprayojanāḥ 12,089.022c prayogaṃ kārayeyus tān yathā balikarāṃs tathā 12,089.023a kṛṣigorakṣyavāṇijyaṃ yac cānyat kiṃ cid īdṛśam 12,089.023c puruṣaiḥ kārayet karma bahubhiḥ saha karmibhiḥ 12,089.024a naraś cet kṛṣigorakṣyaṃ vāṇijyaṃ cāpy anuṣṭhitaḥ 12,089.024c saṃśayaṃ labhate kiṃ cit tena rājā vigarhyate 12,089.025a dhaninaḥ pūjayen nityaṃ yānācchādanabhojanaiḥ 12,089.025c vaktavyāś cānugṛhṇīdhvaṃ pūjāḥ saha mayeti ha 12,089.026a aṅgam etan mahad rājñāṃ dhanino nāma bhārata 12,089.026c kakudaṃ sarvabhūtānāṃ dhanastho nātra saṃśayaḥ 12,089.027a prājñaḥ śūro dhanasthaś ca svām dhārmika eva ca 12,089.027c tapasvī satyavādī ca buddhimāṃś cābhirakṣati 12,089.028a tasmād eteṣu sarveṣu prītimān bhava pārthiva 12,089.028c satyam ārjavam akrodham ānṛśaṃsyaṃ ca pālaya 12,089.029a evaṃ daṇḍaṃ ca kośaṃ ca mitraṃ bhūmiṃ ca lapsyase 12,089.029c satyārjavaparo rājan mitrakośasamanvitaḥ 12,090.001 bhīṣma uvāca 12,090.001a vanaspatīn bhakṣyaphalān na chindyur viṣaye tava 12,090.001c brāhmaṇānāṃ mūlaphalaṃ dharmyam āhur manīṣiṇaḥ 12,090.002a brāhmaṇebhyo 'tiriktaṃ ca bhuñjīrann itare janāḥ 12,090.002c na brāhmaṇoparodhena hared anyaḥ kathaṃ cana 12,090.003a vipraś cet tyāgam ātiṣṭhed ākhyāyāvṛttikarśitaḥ 12,090.003c parikalpyāsya vṛttiḥ syāt sadārasya narādhipa 12,090.004a sa cen nopanivarteta vācyo brāhmaṇasaṃsadi 12,090.004c kasminn idānīṃ maryādām ayaṃ lokaḥ kariṣyati 12,090.005a asaṃśayaṃ nivarteta na ced vakṣyaty ataḥ param 12,090.005c pūrvaṃ parokṣaṃ kartavyam etat kaunteya śāsanam 12,090.006a āhur etaj janā brahman na caitac chraddadhāmy aham 12,090.006c nimantryaś ca bhaved bhogair avṛttyā cet tadācaret 12,090.007a kṛṣigorakṣyavāṇijyaṃ lokānām iha jīvanam 12,090.007c ūrdhvaṃ caiva trayī vidyā sā bhūtān bhāvayaty uta 12,090.008a tasyāṃ prayatamānāyāṃ ye syus tatparipanthinaḥ 12,090.008c dasyavas tadvadhāyeha brahmā kṣatram athāsṛjat 12,090.009a śatrūñ jahi prajā rakṣa yajasva kratubhir nṛpa 12,090.009c yudhyasva samare vīro bhūtvā kauravanandana 12,090.010a saṃrakṣyān pālayed rājā yaḥ sa rājāryakṛttamaḥ 12,090.010c ye ke cit tān na rakṣanti tair artho nāsti kaś cana 12,090.011a sadaiva rājñā boddhavyaṃ sarvalokād yudhiṣṭhira 12,090.011c tasmād dhetor hi bhuñjīta manuṣyān eva mānavaḥ 12,090.012a antarebhyaḥ parān rakṣan parebhyaḥ punar antarān 12,090.012c parān parebhyaḥ svān svebhyaḥ sarvān pālaya nityadā 12,090.013a ātmānaṃ sarvato rakṣan rājā rakṣeta medinīm 12,090.013c ātmamūlam idaṃ sarvam āhur hi viduṣo janāḥ 12,090.014a kiṃ chidraṃ ko 'nuṣaṅgo me kiṃ vāsty avinipātitam 12,090.014c kuto mām āsraved doṣa iti nityaṃ vicintayet 12,090.014d*0216_01 atītadivase vṛttaṃ praśaṃsanti na vā punaḥ 12,090.015a guptaiś cārair anumataiḥ pṛthivīm anucārayet 12,090.015c sunītaṃ yadi me vṛttaṃ praśaṃsanti na vā punaḥ 12,090.015e kaccid rocej janapade kaccid rāṣṭre ca me yaśaḥ 12,090.016a dharmajñānāṃ dhṛtimatāṃ saṃgrāmeṣv apalāyinām 12,090.016c rāṣṭraṃ ca ye 'nujīvanti ye ca rājño 'nujīvinaḥ 12,090.017a amātyānāṃ ca sarveṣāṃ madhyasthānāṃ ca sarvaśaḥ 12,090.017c ye ca tvābhipraśaṃseyur nindeyur atha vā punaḥ 12,090.017e sarvān supariṇītāṃs tān kārayeta yudhiṣṭhira 12,090.018a ekāntena hi sarveṣāṃ na śakyaṃ tāta rocitum 12,090.018c mitrāmitram atho madhyaṃ sarvabhūteṣu bhārata 12,090.019a tulyabāhubalānāṃ ca guṇair api niṣevinām 12,090.019c kathaṃ syād adhikaḥ kaś cit sa tu bhuñjīta mānavān 12,090.020a ye carā hy acarān adyur adaṃṣṭrān daṃṣṭriṇas tathā 12,090.020c āśīviṣā iva kruddhā bhujagā bhujagān iva 12,090.021a etebhyaś cāpramattaḥ syāt sadā yatto yudhiṣṭhira 12,090.021c bhāruṇḍasadṛśā hy ete nipatanti pramādyataḥ 12,090.022a kaccit te vaṇijo rāṣṭre nodvijante karārditāḥ 12,090.022c krīṇanto bahu vālpena kāntārakṛtaniśramāḥ 12,090.023a kaccit kṛṣikarā rāṣṭraṃ na jahaty atipīḍitāḥ 12,090.023c ye vahanti dhuraṃ rājñāṃ saṃbharantītarān api 12,090.024a ito dattena jīvanti devāḥ pitṛgaṇās tathā 12,090.024c manuṣyoragarakṣāṃsi vayāṃsi paśavas tathā 12,090.025a eṣā te rāṣṭravṛttiś ca rāṣṭraguptiś ca bhārata 12,090.025c etam evārtham āśritya bhūyo vakṣyāmi pāṇḍava 12,091.001 bhīṣma uvāca 12,091.001a yān aṅgirāḥ kṣatradharmān utathyo brahmavittamaḥ 12,091.001c māndhātre yauvanāśvāya prītimān abhyabhāṣata 12,091.002a sa yathānuśaśāsainam utathyo brahmavittamaḥ 12,091.002c tat te sarvaṃ pravakṣyāmi nikhilena yudhiṣṭhira 12,091.003 utathya uvāca 12,091.003a dharmāya rājā bhavati na kāmakaraṇāya tu 12,091.003c māndhātar evaṃ jānīhi rājā lokasya rakṣitā 12,091.004a rājā carati vai dharmaṃ devatvāyaiva gacchati 12,091.004c na ced dharmaṃ sa carati narakāyaiva gacchati 12,091.005a dharme tiṣṭhanti bhūtāni dharmo rājani tiṣṭhati 12,091.005c taṃ rājā sādhu yaḥ śāsti sa rājā pṛthivīpatiḥ 12,091.006a rājā paramadharmātmā lakṣmīvān pāpa ucyate 12,091.006c devāś ca garhāṃ gacchanti dharmo nāstīti cocyate 12,091.007a adharme vartamānānām arthasiddhiḥ pradṛśyate 12,091.007c tad eva maṅgalaṃ sarvaṃ lokaḥ samanuvartate 12,091.008a ucchidyate dharmavṛttam adharmo vartate mahān 12,091.008c bhayam āhur divārātraṃ yadā pāpo na vāryate 12,091.008d*0217_01 mamedam iti nedaṃ ca sādhūnāṃ tāta dharmataḥ 12,091.008d*0217_02 naiva vyavasthā bhavati yadā pāpo na vāryate 12,091.008d*0217_03 naiva bhāryā na paśavo na kṣetraṃ na niveśanam 12,091.008d*0217_04 saṃdṛśyeta manuṣyāṇāṃ yadā pāpabalaṃ bhavet 12,091.008d*0217_05 devāḥ pūjāṃ na jānanti na svadhāṃ pitaras tathā 12,091.008d*0217_06 na pūjyante hy atithayo yadā pāpo na vāryate 12,091.009a na vedān anuvartanti vratavanto dvijātayaḥ 12,091.009c na yajñāṃs tanvate viprā yadā pāpo na vāryate 12,091.010a vadhyānām iva sarveṣāṃ mano bhavati vihvalam 12,091.010c manuṣyāṇāṃ mahārāja yadā pāpo na vāryate 12,091.011a ubhau lokāv abhiprekṣya rājānam ṛṣayaḥ svayam 12,091.011c asṛjan sumahad bhūtam ayaṃ dharmo bhaviṣyati 12,091.012a yasmin dharmo virājeta taṃ rājānaṃ pracakṣate 12,091.012c yasmin vilīyate dharmas taṃ devā vṛṣalaṃ viduḥ 12,091.013a vṛṣo hi bhagavān dharmo yas tasya kurute hy alam 12,091.013c vṛṣalaṃ taṃ vidur devās tasmād dharmaṃ na lopayet 12,091.014a dharme vardhati vardhanti sarvabhūtāni sarvadā 12,091.014c tasmin hrasati hīyante tasmād dharmaṃ pravardhayet 12,091.015a dhanāt sravati dharmo hi dhāraṇād veti niścayaḥ 12,091.015c akāryāṇāṃ manuṣyendra sa sīmāntakaraḥ smṛtaḥ 12,091.016a prabhavārthaṃ hi bhūtānāṃ dharmaḥ sṛṣṭaḥ svayaṃbhuvā 12,091.016c tasmāt pravardhayed dharmaṃ prajānugrahakāraṇāt 12,091.017a tasmād dhi rājaśārdūla dharmaḥ śreṣṭha iti smṛtaḥ 12,091.017c sa rājā yaḥ prajāḥ śāsti sādhukṛt puruṣarṣabhaḥ 12,091.018a kāmakrodhāv anādṛtya dharmam evānupālayet 12,091.018c dharmaḥ śreyaskaratamo rājñāṃ bharatasattama 12,091.019a dharmasya brāhmaṇā yonis tasmāt tān pūjayet sadā 12,091.019c brāhmaṇānāṃ ca māndhātaḥ kāmān kuryād amatsarī 12,091.020a teṣāṃ hy akāmakaraṇād rājñaḥ saṃjāyate bhayam 12,091.020c mitrāṇi ca na vardhante tathāmitrībhavanty api 12,091.020d*0218_01 śatravo hy api mitrāṇi tadā mitraṃ bhavanty api 12,091.021a brāhmaṇān vai tadāsūyād yadā vairocano baliḥ 12,091.021c athāsmāc chrīr apākrāmad yāsminn āsīt pratāpinī 12,091.022a tatas tasmād apakramya sāgacchat pākaśāsanam 12,091.022c atha so 'nvatapat paścāc chriyaṃ dṛṣṭvā puraṃdare 12,091.023a etat phalam asūyāyā abhimānasya cābhibho 12,091.023c tasmād budhyasva māndhātar mā tvā jahyāt pratāpinī 12,091.024a darpo nāma śriyaḥ putro jajñe 'dharmād iti śrutiḥ 12,091.024c tena devāsurā rājan nītāḥ subahuśo vaśam 12,091.025a rājarṣayaś ca bahavas tasmād budhyasva pārthiva 12,091.025c rājā bhavati taṃ jitvā dāsas tena parājitaḥ 12,091.026a sa yathā darpasahitam adharmaṃ nānusevase 12,091.026c tathā vartasva māndhātaś ciraṃ cet sthātum icchasi 12,091.027a mattāt pramattāt pogaṇḍād unmattāc ca viśeṣataḥ 12,091.027c tadabhyāsād upāvartād ahitānāṃ ca sevanāt 12,091.028a nigṛhītād amātyāc ca strībhyaś caiva viśeṣataḥ 12,091.028c parvatād viṣamād durgād dhastino 'śvāt sarīsṛpāt 12,091.029a etebhyo nityayattaḥ syān naktaṃcaryāṃ ca varjayet 12,091.029c atyāyaṃ cātimānaṃ ca dambhaṃ krodhaṃ ca varjayet 12,091.030a avijñātāsu ca strīṣu klībāsu svairiṇīṣu ca 12,091.030c parabhāryāsu kanyāsu nācaren maithunaṃ nṛpaḥ 12,091.031a kuleṣu pāparakṣāṃsi jāyante varṇasaṃkarāt 12,091.031c apumāṃso 'ṅgahīnāś ca sthūlajihvā vicetasaḥ 12,091.032a ete cānye ca jāyante yadā rājā pramādyati 12,091.032c tasmād rājñā viśeṣeṇa vartitavyaṃ prajāhite 12,091.033a kṣatriyasya pramattasya doṣaḥ saṃjāyate mahān 12,091.033c adharmāḥ saṃpravartante prajāsaṃkarakārakāḥ 12,091.034a aśīte vidyate śītaṃ śīte śītaṃ na vidyate 12,091.034c avṛṣṭir ativṛṣṭiś ca vyādhiś cāviśati prajāḥ 12,091.035a nakṣatrāṇy upatiṣṭhanti grahā ghorās tathāpare 12,091.035c utpātāś cātra dṛśyante bahavo rājanāśanāḥ 12,091.036a arakṣitātmā yo rājā prajāś cāpi na rakṣati 12,091.036c prajāś ca tasya kṣīyante tāś ca so 'nu vinaśyati 12,091.037a dvāv ādadāte hy ekasya dvayoś ca bahavo 'pare 12,091.037c kumāryaḥ saṃpralupyante tadāhur nṛpadūṣaṇam 12,091.038a mamaitad iti naikasya manuṣyeṣv avatiṣṭhate 12,091.038c tyaktvā dharmaṃ yadā rājā pramādam anutiṣṭhati 12,092.001 utathya uvāca 12,092.001a kālavarṣī ca parjanyo dharmacārī ca pārthivaḥ 12,092.001c saṃpad yadaiṣā bhavati sā bibharti sukhaṃ prajāḥ 12,092.002a yo na jānāti nirhantuṃ vastrāṇāṃ rajako malam 12,092.002c raktāni vā śodhayituṃ yathā nāsti tathaiva saḥ 12,092.003a evam eva dvijendrāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ viśām api 12,092.003c śūdrāś caturṇāṃ varṇānāṃ nānākarmasv avasthitāḥ 12,092.004a karma śūdre kṛṣir vaiśye daṇḍanītiś ca rājani 12,092.004c brahmacaryaṃ tapo mantrāḥ satyaṃ cāpi dvijātiṣu 12,092.005a teṣāṃ yaḥ kṣatriyo veda vastrāṇām iva śodhanam 12,092.005c śīladoṣān vinirhantuṃ sa pitā sa prajāpatiḥ 12,092.006a kṛtaṃ tretā dvāparaś ca kaliś ca bharatarṣabha 12,092.006c rājavṛttāni sarvāṇi rājaiva yugam ucyate 12,092.007a cāturvarṇyaṃ tathā vedāś cāturāśramyam eva ca 12,092.007c sarvaṃ pramuhyate hy etad yadā rājā pramādyati 12,092.007d*0219_01 agnitretā trayī vidyā yajñāś ca sahadakṣiṇāḥ 12,092.007d*0219_02 sarva eva pramādyanti yadā rājā pramādyati 12,092.008a rājaiva kartā bhūtānāṃ rājaiva ca vināśakaḥ 12,092.008c dharmātmā yaḥ sa kartā syād adharmātmā vināśakaḥ 12,092.009a rājño bhāryāś ca putrāś ca bāndhavāḥ suhṛdas tathā 12,092.009c sametya sarve śocanti yadā rājā pramādyati 12,092.010a hastino 'śvāś ca gāvaś cāpy uṣṭrāśvataragardabhāḥ 12,092.010c adharmavṛtte nṛpatau sarve sīdanti pārthiva 12,092.011a durbalārthaṃ balaṃ sṛṣṭaṃ dhātrā māndhātar ucyate 12,092.011c abalaṃ tan mahad bhūtaṃ yasmin sarvaṃ pratiṣṭhitam 12,092.012a yac ca bhūtaṃ sa bhajate bhūtā ye ca tadanvayāḥ 12,092.012c adharmasthe hi nṛpatau sarve sīdanti pārthiva 12,092.013a durbalasya hi yac cakṣur muner āśīviṣasya ca 12,092.013c aviṣahyatamaṃ manye mā sma durbalam āsadaḥ 12,092.014a durbalāṃs tāta budhyethā nityam evāvimānitān 12,092.014c mā tvāṃ durbalacakṣūṃṣi pradaheyuḥ sabāndhavam 12,092.015a na hi durbaladagdhasya kule kiṃ cit prarohati 12,092.015c āmūlaṃ nirdahaty eva mā sma durbalam āsadaḥ 12,092.016a abalaṃ vai balāc chreyo yac cātibalavad balam 12,092.016c balasyābaladagdhasya na kiṃ cid avaśiṣyate 12,092.017a vimānito hatotkruṣṭas trātāraṃ cen na vindati 12,092.017c amānuṣakṛtas tatra daṇḍo hanti narādhipam 12,092.018a mā sma tāta bale stheyā bādhiṣṭhā māpi durbalam 12,092.018c mā tvā durbalacakṣūṃṣi dhakṣyanty agnir ivāśrayam 12,092.019a yāni mithyābhiśastānāṃ patanty aśrūṇi rodatām 12,092.019c tāni putrān paśūn ghnanti teṣāṃ mithyābhiśāsatām 12,092.020a yadi nātmani putreṣu na cet pautreṣu naptṛṣu 12,092.020c na hi pāpaṃ kṛtaṃ karma sadyaḥ phalati gaur iva 12,092.021a yatrābalo vadhyamānas trātāraṃ nādhigacchati 12,092.021c mahān daivakṛtas tatra daṇḍaḥ patati dāruṇaḥ 12,092.022a yuktā yadā jānapadā bhikṣante brāhmaṇā iva 12,092.022c abhīkṣṇaṃ bhikṣudoṣeṇa rājānaṃ ghnanti tādṛśāḥ 12,092.023a rājño yadā janapade bahavo rājapūruṣāḥ 12,092.023c anayenopavartante tad rājñaḥ kilbiṣaṃ mahat 12,092.024a yadā yuktā nayanty arthān kāmād arthavaśena vā 12,092.024c kṛpaṇaṃ yācamānānāṃ tad rājño vaiśasaṃ mahat 12,092.025a mahāvṛkṣo jāyate vardhate ca; taṃ caiva bhūtāni samāśrayanti 12,092.025c yadā vṛkṣaś chidyate dahyate vā; tadāśrayā aniketā bhavanti 12,092.026a yadā rāṣṭre dharmam agryaṃ caranti; saṃskāraṃ vā rājaguṇaṃ bruvāṇāḥ 12,092.026c tair evādharmaś carito dharmamohāt; tūrṇaṃ jahyāt sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca 12,092.027a yatra pāpā jñāyamānāś caranti; satāṃ kalir vindati tatra rājñaḥ 12,092.027c yadā rājā śāsti narān naśiṣyān; na tad rājyaṃ vardhate bhūmipāla 12,092.028a yaś cāmātyaṃ mānayitvā yathārhaṃ; mantre ca yuddhe ca nṛpo niyuñjyāt 12,092.028c pravardhate tasya rāṣṭraṃ nṛpasya; bhuṅkte mahīṃ cāpy akhilāṃ cirāya 12,092.029a atrāpi sukṛtaṃ karma vācaṃ caiva subhāṣitām 12,092.029c samīkṣya pūjayan rājā dharmaṃ prāpnoty anuttamam 12,092.030a saṃvibhajya yadā bhuṅkte na cānyān avamanyate 12,092.030c nihanti balinaṃ dṛptaṃ sa rājño dharma ucyate 12,092.031a trāyate hi yadā sarvaṃ vācā kāyena karmaṇā 12,092.031c putrasyāpi na mṛṣyec ca sa rājño dharma ucyate 12,092.031d*0220_01 saṃvibhajya yadā bhuṅkte nṛpatir durbalān narān 12,092.031d*0220_02 tadā bhavanti balinaḥ sa rājño dharma ucyate 12,092.031d*0221_01 yadā rakṣati rāṣṭrāṇi yadā dasyūn apohati 12,092.031d*0221_02 yadā jayati saṃgrāme sa rājño dharma ucyate 12,092.031d*0222_01 pāpam ācarato yatra karmaṇā vyāhṛtena vā 12,092.031d*0222_02 priyasyāpi na mṛṣyeta sa rājño dharma ucyate 12,092.032a yadā śāraṇikān rājā putravat parirakṣati 12,092.032c bhinatti na ca maryādāṃ sa rājño dharma ucyate 12,092.033a yadāptadakṣiṇair yajñair yajate śraddhayānvitaḥ 12,092.033c kāmadveṣāv anādṛtya sa rājño dharma ucyate 12,092.034a kṛpaṇānāthavṛddhānāṃ yadāśru vyapamārṣṭi vai 12,092.034c harṣaṃ saṃjanayan nṝṇāṃ sa rājño dharma ucyate 12,092.035a vivardhayati mitrāṇi tathārīṃś cāpakarṣati 12,092.035c saṃpūjayati sādhūṃś ca sa rājño dharma ucyate 12,092.036a satyaṃ pālayati prāptyā nityaṃ bhūmiṃ prayacchati 12,092.036c pūjayaty atithīn bhṛtyān sa rājño dharma ucyate 12,092.037a nigrahānugrahau cobhau yatra syātāṃ pratiṣṭhitau 12,092.037c asmiṃl loke pare caiva rājā tat prāpnute phalam 12,092.038a yamo rājā dhārmikāṇāṃ māndhātaḥ parameśvaraḥ 12,092.038c saṃyacchan bhavati prāṇān nasaṃyacchaṃs tu pāpakaḥ 12,092.039a ṛtvikpurohitācāryān satkṛtyānavamanya ca 12,092.039c yadā samyak pragṛhṇāti sa rājño dharma ucyate 12,092.040a yamo yacchati bhūtāni sarvāṇy evāviśeṣataḥ 12,092.040c tasya rājñānukartavyaṃ yantavyā vidhivat prajāḥ 12,092.041a sahasrākṣeṇa rājā hi sarva evopamīyate 12,092.041c sa paśyati hi yaṃ dharmaṃ sa dharmaḥ puruṣarṣabha 12,092.042a apramādena śikṣethāḥ kṣamāṃ buddhiṃ dhṛtiṃ matim 12,092.042c bhūtānāṃ sattvajijñāsāṃ sādhv asādhu ca sarvadā 12,092.043a saṃgrahaḥ sarvabhūtānāṃ dānaṃ ca madhurā ca vāk 12,092.043c paurajānapadāś caiva goptavyāḥ svā yathā prajāḥ 12,092.044a na jātv adakṣo nṛpatiḥ prajāḥ śaknoti rakṣitum 12,092.044c bhāro hi sumahāṃs tāta rājyaṃ nāma suduṣkaram 12,092.045a tad daṇḍavin nṛpaḥ prājñaḥ śūraḥ śaknoti rakṣitum 12,092.045c na hi śakyam adaṇḍena klībenābuddhināpi vā 12,092.046a abhirūpaiḥ kule jātair dakṣair bhaktair bahuśrutaiḥ 12,092.046c sarvā buddhīḥ parīkṣethās tāpasāśramiṇām api 12,092.047a tatas tvaṃ sarvabhūtānāṃ dharmaṃ vetsyasi vai param 12,092.047c svadeśe paradeśe vā na te dharmo vinaśyati 12,092.048a dharmaś cārthaś ca kāmaś ca dharma evottaro bhavet 12,092.048c asmiṃl loke pare caiva dharmavit sukham edhate 12,092.049a tyajanti dārān prāṇāṃś ca manuṣyāḥ pratipūjitāḥ 12,092.049c saṃgrahaś caiva bhūtānāṃ dānaṃ ca madhurā ca vāk 12,092.050a apramādaś ca śaucaṃ ca tāta bhūtikaraṃ mahat 12,092.050c etebhyaś caiva māndhātaḥ satataṃ mā pramādithāḥ 12,092.051a apramatto bhaved rājā chidradarśī parātmanoḥ 12,092.051c nāsya chidraṃ paraḥ paśyec chidreṣu param anviyāt 12,092.052a etad vṛttaṃ vāsavasya yamasya varuṇasya ca 12,092.052c rājarṣīṇāṃ ca sarveṣāṃ tat tvam apy anupālaya 12,092.053a tat kuruṣva mahārāja vṛttaṃ rājarṣisevitam 12,092.053c ātiṣṭha divyaṃ panthānam ahnāya bharatarṣabha 12,092.054a dharmavṛttaṃ hi rājānaṃ pretya ceha ca bhārata 12,092.054c devarṣipitṛgandharvāḥ kīrtayanty amitaujasaḥ 12,092.055 bhīṣma uvāca 12,092.055a sa evam ukto māndhātā tenotathyena bhārata 12,092.055c kṛtavān aviśaṅkas tad ekaḥ prāpa ca medinīm 12,092.056a bhavān api tathā samyaṅ māndhāteva mahīpatiḥ 12,092.056c dharmaṃ kṛtvā mahīṃ rakṣan svarge sthānam avāpsyasi 12,093.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,093.001a kathaṃ dharme sthātum icchan rājā varteta dhārmikaḥ 12,093.001c pṛcchāmi tvā kuruśreṣṭha tan me brūhi pitāmaha 12,093.002 bhīṣma uvāca 12,093.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,093.002c gītaṃ dṛṣṭārthatattvena vāmadevena dhīmatā 12,093.003a rājā vasumanā nāma kausalyo balavāñ śuciḥ 12,093.003c maharṣiṃ paripapraccha vāmadevaṃ yaśasvinam 12,093.004a dharmārthasahitaṃ vākyaṃ bhagavann anuśādhi mām 12,093.004c yena vṛttena vai tiṣṭhan na cyaveyaṃ svadharmataḥ 12,093.005a tam abravīd vāmadevas tapasvī japatāṃ varaḥ 12,093.005c hemavarṇam upāsīnaṃ yayātim iva nāhuṣam 12,093.006a dharmam evānuvartasva na dharmād vidyate param 12,093.006c dharme sthitā hi rājāno jayanti pṛthivīm imām 12,093.007a arthasiddheḥ paraṃ dharmaṃ manyate yo mahīpatiḥ 12,093.007c ṛtāṃ ca kurute buddhiṃ sa dharmeṇa virocate 12,093.008a adharmadarśī yo rājā balād eva pravartate 12,093.008c kṣipram evāpayāto 'smād ubhau prathamamadhyamau 12,093.009a asatpāpiṣṭhasacivo vadhyo lokasya dharmahā 12,093.009c sahaiva parivāreṇa kṣipram evāvasīdati 12,093.010a arthānām ananuṣṭhātā kāmacārī vikatthanaḥ 12,093.010c api sarvāṃ mahīṃ labdhvā kṣipram eva vinaśyati 12,093.011a athādadānaḥ kalyāṇam anasūyur jitendriyaḥ 12,093.011c vardhate matimān rājā srotobhir iva sāgaraḥ 12,093.012a na pūrṇo 'smīti manyeta dharmataḥ kāmato 'rthataḥ 12,093.012c buddhito mitrataś cāpi satataṃ vasudhādhipaḥ 12,093.013a eteṣv eva hi sarveṣu lokayātrā pratiṣṭhitā 12,093.013c etāni śṛṇvaṃl labhate yaśaḥ kīrtiṃ śriyaḥ prajāḥ 12,093.014a evaṃ yo dharmasaṃrambhī dharmārthaparicintakaḥ 12,093.014c arthān samīkṣyārabhate sa dhruvaṃ mahad aśnute 12,093.015a adātā hy anatisneho daṇḍenāvartayan prajāḥ 12,093.015c sāhasaprakṛtī rājā kṣipram eva vinaśyati 12,093.016a atha pāpaṃ kṛtaṃ buddhyā na ca paśyaty abuddhimān 12,093.016c akīrtyāpi samāyukto mṛto narakam aśnute 12,093.017a atha mānayitur dātuḥ śuklasya rasavedinaḥ 12,093.017c vyasanaṃ svam ivotpannaṃ vijighāṃsanti mānavāḥ 12,093.018a yasya nāsti gurur dharme na cānyān anupṛcchati 12,093.018c sukhatantro 'rthalābheṣu na ciraṃ mahad aśnute 12,093.019a gurupradhāno dharmeṣu svayam arthānvavekṣitā 12,093.019c dharmapradhāno lokeṣu suciraṃ mahad aśnute 12,094.001 vāmadeva uvāca 12,094.001a yatrādharmaṃ praṇayate durbale balavattaraḥ 12,094.001c tāṃ vṛttim upajīvanti ye bhavanti tadanvayāḥ 12,094.002a rājānam anuvartante taṃ pāpābhipravartakam 12,094.002c avinītamanuṣyaṃ tat kṣipraṃ rāṣṭraṃ vinaśyati 12,094.003a yad vṛttim upajīvanti prakṛtisthasya mānavāḥ 12,094.003c tad eva viṣamasthasya svajano 'pi na mṛṣyate 12,094.004a sāhasaprakṛtir yatra kurute kiṃ cid ulbaṇam 12,094.004c aśāstralakṣaṇo rājā kṣipram eva vinaśyati 12,094.005a yo 'tyantācaritāṃ vṛttiṃ kṣatriyo nānuvartate 12,094.005c jitānām ajitānāṃ ca kṣatradharmād apaiti saḥ 12,094.006a dviṣantaṃ kṛtakarmāṇaṃ gṛhītvā nṛpatī raṇe 12,094.006c yo na mānayate dveṣāt kṣatradharmād apaiti saḥ 12,094.007a śaktaḥ syāt sumukho rājā kuryāt kāruṇyam āpadi 12,094.007c priyo bhavati bhūtānāṃ na ca vibhraśyate śriyaḥ 12,094.008a apriyaṃ yasya kurvīta bhūyas tasya priyaṃ caret 12,094.008c nacireṇa priyaḥ sa syād yo 'priyaḥ priyam ācaret 12,094.009a mṛṣāvādaṃ pariharet kuryāt priyam ayācitaḥ 12,094.009b*0223_01 śreyaso lakṣaṇaṃ caitad vikramo yatra dṛśyate 12,094.009b*0223_02 kīrtipradhāno yaś ca syāt samaye yaś ca tiṣṭhati 12,094.009b*0223_03 samarthān pūjayed yaś ca na spardheta ca yaś ca taiḥ 12,094.009c na ca kāmān na saṃrambhān na dveṣād dharmam utsṛjet 12,094.009d*0224_01 amāyayaiva varteta na ca satyaṃ tyajed budhaḥ 12,094.009d*0224_02 damaṃ dharmaṃ ca śīlaṃ ca kṣatradharmaṃ prajāhitam 12,094.010a nāpatrapeta praśneṣu nābhibhavyāṃ giraṃ sṛjet 12,094.010c na tvareta na cāsūyet tathā saṃgṛhyate paraḥ 12,094.011a priye nātibhṛśaṃ hṛṣyed apriye na ca saṃjvaret 12,094.011c na muhyed arthakṛcchreṣu prajāhitam anusmaran 12,094.012a yaḥ priyaṃ kurute nityaṃ guṇato vasudhādhipaḥ 12,094.012c tasya karmāṇi sidhyanti na ca saṃtyajyate śriyā 12,094.013a nivṛttaṃ pratikūlebhyo vartamānam anupriye 12,094.013c bhaktaṃ bhajeta nṛpatis tad vai vṛttaṃ satām iha 12,094.014a aprakīrṇendriyaṃ prājñam atyantānugataṃ śucim 12,094.014c śaktaṃ caivānuraktaṃ ca yuñjyān mahati karmaṇi 12,094.015a evam eva guṇair yukto yo na rajyati bhūmipam 12,094.015c bhartur artheṣv asūyantaṃ na taṃ yuñjīta karmaṇi 12,094.016a mūḍham aindriyakaṃ lubdham anāryacaritaṃ śaṭham 12,094.016c anatītopadhaṃ hiṃsraṃ durbuddhim abahuśrutam 12,094.017a tyaktopāttaṃ madyarataṃ dyūtastrīmṛgayāparam 12,094.017c kārye mahati yo yuñjyād dhīyate sa nṛpaḥ śriyaḥ 12,094.018a rakṣitātmā tu yo rājā rakṣyān yaś cānurakṣati 12,094.018c prajāś ca tasya vardhante dhruvaṃ ca mahad aśnute 12,094.019a ye ke cid bhūmipatayas tān sarvān anvavekṣayet 12,094.019c suhṛdbhir anabhikhyātais tena rājā na riṣyate 12,094.020a apakṛtya balasthasya dūrastho 'smīti nāśvaset 12,094.020c śyenānucaritair hy ete nipatanti pramādyataḥ 12,094.021a dṛḍhamūlas tv aduṣṭātmā viditvā balam ātmanaḥ 12,094.021c abalān abhiyuñjīta na tu ye balavattarāḥ 12,094.022a vikrameṇa mahīṃ labdhvā prajā dharmeṇa pālayan 12,094.022c āhave nidhanaṃ kuryād rājā dharmaparāyaṇaḥ 12,094.023a maraṇāntam idaṃ sarvaṃ neha kiṃ cid anāmayam 12,094.023c tasmād dharme sthito rājā prajā dharmeṇa pālayet 12,094.024a rakṣādhikaraṇaṃ yuddhaṃ tathā dharmānuśāsanam 12,094.024c mantracintyaṃ sukhaṃ kāle pañcabhir vardhate mahī 12,094.025a etāni yasya guptāni sa rājā rājasattama 12,094.025c satataṃ vartamāno 'tra rājā bhuṅkte mahīm imām 12,094.026a naitāny ekena śakyāni sātatyenānvavekṣitum 12,094.026c eteṣv āptān pratiṣṭhāpya rājā bhuṅkte mahīṃ ciram 12,094.027a dātāraṃ saṃvibhaktāraṃ mārdavopagataṃ śucim 12,094.027c asaṃtyaktamanuṣyaṃ ca taṃ janāḥ kurvate priyam 12,094.028a yas tu niḥśreyasaṃ jñātvā jñānaṃ tat pratipadyate 12,094.028c ātmano matam utsṛjya taṃ loko 'nuvidhīyate 12,094.029a yo 'rthakāmasya vacanaṃ prātikūlyān na mṛṣyate 12,094.029c śṛṇoti pratikūlāni vimanā nacirād iva 12,094.030a agrāmyacaritāṃ buddhim atyantaṃ yo na budhyate 12,094.030c jitānām ajitānāṃ ca kṣatradharmād apaiti saḥ 12,094.031a mukhyān amātyān yo hitvā nihīnān kurute priyān 12,094.031c sa vai vyasanam āsādya gādham ārto na vindati 12,094.032a yaḥ kalyāṇaguṇāñ jñātīn dveṣān naivābhimanyate 12,094.032c adṛḍhātmā dṛḍhakrodho nāsyārtho ramate 'ntike 12,094.033a atha yo guṇasaṃpannān hṛdayasyāpriyān api 12,094.033c priyeṇa kurute vaśyāṃś ciraṃ yaśasi tiṣṭhati 12,094.034a nākāle praṇayed arthān nāpriye jātu saṃjvaret 12,094.034c priye nātibhṛśaṃ hṛṣyed yujyetārogyakarmaṇi 12,094.035a ke mānuraktā rājānaḥ ke bhayāt samupāśritāḥ 12,094.035c madhyasthadoṣāḥ ke caiṣām iti nityaṃ vicintayet 12,094.036a na jātu balavān bhūtvā durbale viśvaset kva cit 12,094.036c bhāruṇḍasadṛśā hy ete nipatanti pramādyataḥ 12,094.037a api sarvair guṇair yuktaṃ bhartāraṃ priyavādinam 12,094.037c abhidruhyati pāpātmā tasmād dhi vibhiṣej janāt 12,094.038a etāṃ rājopaniṣadaṃ yayātiḥ smāha nāhuṣaḥ 12,094.038c manuṣyavijaye yukto hanti śatrūn anuttamān 12,095.001 vāmadeva uvāca 12,095.001a ayuddhenaiva vijayaṃ vardhayed vasudhādhipaḥ 12,095.001c jaghanyam āhur vijayaṃ yo yuddhena narādhipa 12,095.002a na cāpy alabdhaṃ lipseta mūle nātidṛḍhe sati 12,095.002c na hi durbalamūlasya rājño lābho vidhīyate 12,095.003a yasya sphīto janapadaḥ saṃpannaḥ priyarājakaḥ 12,095.003c saṃtuṣṭapuṣṭasacivo dṛḍhamūlaḥ sa pārthivaḥ 12,095.004a yasya yodhāḥ susaṃtuṣṭāḥ sāntvitāḥ sūpadhāsthitāḥ 12,095.004c alpenāpi sa daṇḍena mahīṃ jayati bhūmipaḥ 12,095.004d@010_0001 daṇḍo hi balavān yatra tatra sāma prayujyate 12,095.004d@010_0002 pradānaṃ sāmapūrvaṃ ca bhedamūlaṃ praśasyate 12,095.004d@010_0003 trayāṇāṃ viphalaṃ karma yadā paśyeta bhūmipaḥ 12,095.004d@010_0004 randhraṃ jñātvā tato daṇḍaṃ prayuñjītāvicārayan 12,095.004d@010_0005 abhibhūto yadā śatruḥ śatrubhir balavattaraiḥ 12,095.004d@010_0006 upekṣā tatra kartavyā vadhyatāṃ balināṃ balam 12,095.004d@010_0007 durbalo hi mahīpālo yadā bhavati bhārata 12,095.004d@010_0008 upekṣā tatra kartavyā caturṇām avirodhinī 12,095.004d@010_0009 upāyaḥ pañcamaḥ so 'pi sarveṣāṃ balavattaraḥ 12,095.004d@010_0010 bhārgaveṇa ca gītānāṃ ślokānāṃ kausalādhipa 12,095.004d@010_0011 vijñāya tattvaṃ tattvajña tattvatas tat kariṣyasi 12,095.004d@010_0012 yadi rakṣaḥ piśācena hanyate yatra kutra cit 12,095.004d@010_0013 upekṣā tatra kartavyā vadhyatāṃ balināṃ baliḥ 12,095.004d@010_0014 durbalo hi mahīpālaḥ śatrūṇāṃ śatrum uddharet 12,095.004d@010_0015 pādalagnaṃ karasthena kaṇṭakenaiva kaṇṭakam 12,095.004d@010_0016 śaṭhānāṃ sacivānāṃ ca mlecchānāṃ ca mahīpate 12,095.004d@010_0017 eṣa ukta upāyānām upekṣā balavattamā 12,095.004d@010_0018 aśmanā nāśayel lohaṃ lohenāśmānam eva ca 12,095.004d@010_0019 bilvānīvāparair bilvair mlecchān mlecchaiḥ prasādayet 12,095.004d@010_0020 dāsānāṃ ca pradṛptānām etad eveha kārayet 12,095.004d@010_0021 caṇḍālamlecchajātīnāṃ daṇḍena ca nivāraṇam 12,095.004d@010_0022 śaṭhānāṃ durvinītaiś ca pūrvam uktaṃ samācaret 12,095.004d@010_0023 anyāḥ śaṭhāś ca sacivās tathā kubrāhmaṇādayaḥ 12,095.004d@010_0024 upāyaiḥ pañcabhiḥ sādhyāś caturvargavirodhinaḥ 12,095.005a paurajānapadā yasya svanuraktāḥ supūjitāḥ 12,095.005b*0225_01 rāṣṭrakarmakarā hy ete rāṣṭrasya ca virodhinaḥ 12,095.005b*0225_02 durvinītā vinītāś ca sarve sādhyāḥ prayatnataḥ 12,095.005b*0225_03 caṇḍālamlecchajātyāś ca pāṣaṇḍāś ca vikarmiṇaḥ 12,095.005b*0225_04 balinaś cāśramāś caiva tathā gāyakanartakāḥ 12,095.005c sadhanā dhānyavantaś ca dṛḍhamūlaḥ sa pārthivaḥ 12,095.005d*0226_01 yasya rāṣṭre vasanty ete dhānyopacayakāriṇaḥ 12,095.005d*0226_02 āyavṛddhau sahāyāś ca dṛḍhamūlaḥ sa pārthivaḥ 12,095.006a prabhāvakālāv adhikau yadā manyeta cātmanaḥ 12,095.006c tadā lipseta medhāvī parabhūmiṃ dhanāny uta 12,095.007a bhogeṣv adayamānasya bhūteṣu ca dayāvataḥ 12,095.007c vardhate tvaramāṇasya viṣayo rakṣitātmanaḥ 12,095.008a takṣaty ātmānam evaiṣa vanaṃ paraśunā yathā 12,095.008c yaḥ samyag vartamāneṣu sveṣu mithyā pravartate 12,095.009a na vai dviṣantaḥ kṣīyante rājño nityam api ghnataḥ 12,095.009c krodhaṃ niyantuṃ yo veda tasya dveṣṭā na vidyate 12,095.010a yad āryajanavidviṣṭaṃ karma tan nācared budhaḥ 12,095.010c yat kalyāṇam abhidhyāyet tatrātmānaṃ niyojayet 12,095.011a nainam anye 'vajānanti nātmanā paritapyate 12,095.011c kṛtyaśeṣeṇa yo rājā sukhāny anububhūṣati 12,095.012a idaṃvṛttaṃ manuṣyeṣu vartate yo mahīpatiḥ 12,095.012c ubhau lokau vinirjitya vijaye saṃpratiṣṭhate 12,095.013 bhīṣma uvāca 12,095.013a ity ukto vāmadevena sarvaṃ tat kṛtavān nṛpaḥ 12,095.013c tathā kurvaṃs tvam apy etau lokau jetā na saṃśayaḥ 12,096.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,096.001a atha yo vijigīṣeta kṣatriyaḥ kṣatriyaṃ yudhi 12,096.001c kas tasya dharmyo vijaya etat pṛṣṭo bravīhi me 12,096.002 bhīṣma uvāca 12,096.002a sasahāyo 'sahāyo vā rāṣṭram āgamya bhūmipaḥ 12,096.002c brūyād ahaṃ vo rājeti rakṣiṣyāmi ca vaḥ sadā 12,096.003a mama dharmyaṃ baliṃ datta kiṃ vā māṃ pratipatsyatha 12,096.003c te cet tam āgataṃ tatra vṛṇuyuḥ kuśalaṃ bhavet 12,096.003d*0227_01 brūyād yuddhaṃ kariṣyāmaḥ śṛṇu naḥ kuśalaṃ bhavet 12,096.004a te ced akṣatriyāḥ santo virudhyeyuḥ kathaṃ cana 12,096.004c sarvopāyair niyantavyā vikarmasthā narādhipa 12,096.005a aśaktaṃ kṣatriyaṃ matvā śastraṃ gṛhṇāty athāparaḥ 12,096.005c trāṇāyāpy asamarthaṃ taṃ manyamānam atīva ca 12,096.006 yudhiṣṭhira uvāca 12,096.006a atha yaḥ kṣatriyo rājā kṣatriyaṃ pratyupāvrajet 12,096.006c kathaṃ sa pratiyoddhavyas tan me brūhi pitāmaha 12,096.007 bhīṣma uvāca 12,096.007a nāsaṃnaddho nākavaco yoddhavyaḥ kṣatriyo raṇe 12,096.007c eka ekena vācyaś ca visṛjasva kṣipāmi ca 12,096.008a sa cet saṃnaddha āgacchet saṃnaddhavyaṃ tato bhavet 12,096.008c sa cet sasainya āgacchet sasainyas tam athāhvayet 12,096.009a sa cen nikṛtyā yudhyeta nikṛtyā taṃ prayodhayet 12,096.009c atha ced dharmato yudhyed dharmeṇaiva nivārayet 12,096.010a nāśvena rathinaṃ yāyād udiyād rathinaṃ rathī 12,096.010c vyasane na prahartavyaṃ na bhītāya jitāya ca 12,096.011a neṣur lipto na karṇī syād asatām etad āyudham 12,096.011c jayārtham eva yoddhavyaṃ na krudhyed ajighāṃsataḥ 12,096.011d*0228_01 nāsty ekasya gajo yuddhe gajaś caikasya vidyate 12,096.011d*0228_02 na padātir gajaṃ yudhyen na gajena padātinam 12,096.011d*0228_03 hastinā yodhayen nāgaṃ kadā cic chikṣito hayaḥ 12,096.011d*0228_04 divyāstrabalasaṃpannaḥ kāmaṃ yudhyeta sarvadā 12,096.011d*0228_05 nāge bhūmau same caiva rathenāśvena vā punaḥ 12,096.011d*0228_06 rāmarāvaṇayor yuddhe harayo vai padātayaḥ 12,096.011d*0228_07 lakṣmaṇaś ca mahābhāgas tathā rājan vibhīṣaṇaḥ 12,096.011d*0228_08 rāvaṇasyāntakāle ca rathenaindreṇa rāghavaḥ 12,096.011d*0228_09 nijaghāna durācāraṃ rāvaṇaṃ pāpakāriṇam 12,096.011d*0228_10 divyāstrabalasaṃpanne sarvam etad vidhīyate 12,096.011d*0228_11 devāsureṣu yuddheṣu dṛṣṭam etat purātanaiḥ 12,096.012a sādhūnāṃ tu mithobhedāt sādhuś ced vyasanī bhavet 12,096.012c savraṇo nābhihantavyo nānapatyaḥ kathaṃ cana 12,096.013a bhagnaśastro vipannāśvaś chinnajyo hatavāhanaḥ 12,096.013c cikitsyaḥ syāt svaviṣaye prāpyo vā svagṛhān bhavet 12,096.013e nirvraṇo 'pi ca moktavya eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 12,096.014a tasmād dharmeṇa yoddhavyaṃ manuḥ svāyaṃbhuvo 'bravīt 12,096.014c satsu nityaṃ satāṃ dharmas tam āsthāya na nāśayet 12,096.015a yo vai jayaty adharmeṇa kṣatriyo vardhamānakaḥ 12,096.015c ātmānam ātmanā hanti pāpo nikṛtijīvanaḥ 12,096.016a karma caitad asādhūnām asādhuṃ sādhunā jayet 12,096.016c dharmeṇa nidhanaṃ śreyo na jayaḥ pāpakarmaṇā 12,096.017a nādharmaś carito rājan sadyaḥ phalati gaur iva 12,096.017c mūlāny asya praśākhāś ca dahan samanugacchati 12,096.018a pāpena karmaṇā vittaṃ labdhvā pāpaḥ prahṛṣyati 12,096.018c sa vardhamānaḥ steyena pāpaḥ pāpe prasajjati 12,096.019a na dharmo 'stīti manvānaḥ śucīn avahasann iva 12,096.019c aśraddadhānabhāvāc ca vināśam upagacchati 12,096.020a sa baddho vāruṇaiḥ pāśair amartya iva manyate 12,096.020c mahādṛtir ivādhmātaḥ svakṛtena vivardhate 12,096.021a tataḥ samūlo hriyate nadīkūlād iva drumaḥ 12,096.021c athainam abhinindanti bhinnaṃ kumbham ivāśmani 12,096.021e tasmād dharmeṇa vijayaṃ kāmaṃ lipseta bhūmipaḥ 12,097.001 bhīṣma uvāca 12,097.001a nādharmeṇa mahīṃ jetuṃ lipseta jagatīpatiḥ 12,097.001c adharmavijayaṃ labdhvā ko 'numanyeta bhūmipaḥ 12,097.002a adharmayukto vijayo hy adhruvo 'svargya eva ca 12,097.002c sādayaty eṣa rājānaṃ mahīṃ ca bharatarṣabha 12,097.003a viśīrṇakavacaṃ caiva tavāsmīti ca vādinam 12,097.003c kṛtāñjaliṃ nyastaśastraṃ gṛhītvā na vihiṃsayet 12,097.004a balenāvajito yaś ca na taṃ yudhyeta bhūmipaḥ 12,097.004c saṃvatsaraṃ vipraṇayet tasmāj jātaḥ punar bhavet 12,097.005a nārvāk saṃvatsarāt kanyā spraṣṭavyā vikramāhṛtā 12,097.005c evam eva dhanaṃ sarvaṃ yac cānyat sahasāhṛtam 12,097.006a na tu vandhyaṃ dhanaṃ tiṣṭhet pibeyur brāhmaṇāḥ payaḥ 12,097.006c yuñjīran vāpy anaḍuhaḥ kṣantavyaṃ vā tadā bhavet 12,097.007a rājñā rājaiva yoddhavyas tathā dharmo vidhīyate 12,097.007c nānyo rājānam abhyased arājanyaḥ kathaṃ cana 12,097.008a anīkayoḥ saṃhatayor yadīyād brāhmaṇo 'ntarā 12,097.008c śāntim icchann ubhayato na yoddhavyaṃ tadā bhavet 12,097.008e maryādāṃ śāśvatīṃ bhindyād brāhmaṇaṃ yo 'bhilaṅghayet 12,097.009a atha cel laṅghayed enāṃ maryādāṃ kṣatriyabruvaḥ 12,097.009c apraśasyas tad ūrdhvaṃ syād anādeyaś ca saṃsadi 12,097.010a yā tu dharmavilopena maryādābhedanena ca 12,097.010c tāṃ vṛttiṃ nānuvarteta vijigīṣur mahīpatiḥ 12,097.010e dharmalabdhād dhi vijayāt ko lābho 'bhyadhiko bhavet 12,097.011a sahasā nāmya bhūtāni kṣipram eva prasādayet 12,097.011c sāntvena bhogadānena sa rājñāṃ paramo nayaḥ 12,097.012a bhujyamānā hy ayogena svarāṣṭrād abhitāpitāḥ 12,097.012c amitrān paryupāsīran vyasanaughapratīkṣiṇaḥ 12,097.013a amitropagrahaṃ cāsya te kuryuḥ kṣipram āpadi 12,097.013c saṃduṣṭāḥ sarvato rājan rājavyasanakāṅkṣiṇaḥ 12,097.014a nāmitro vinikartavyo nāticchedyaḥ kathaṃ cana 12,097.014c jīvitaṃ hy apy aticchinnaḥ saṃtyajaty ekadā naraḥ 12,097.015a alpenāpi hi saṃyuktas tuṣyaty evāparādhikaḥ 12,097.015c śuddhaṃ jīvitam evāpi tādṛśo bahu manyate 12,097.016a yasya sphīto janapadaḥ saṃpannaḥ priyarājakaḥ 12,097.016c saṃtuṣṭabhṛtyasacivo dṛḍhamūlaḥ sa pārthivaḥ 12,097.017a ṛtvikpurohitācāryā ye cānye śrutasaṃmatāḥ 12,097.017c pūjārhāḥ pūjitā yasya sa vai lokajid ucyate 12,097.018a etenaiva ca vṛttena mahīṃ prāpa surottamaḥ 12,097.018c anv eva caindraṃ vijayaṃ vyajigīṣanta pārthivāḥ 12,097.019a bhūmivarjaṃ puraṃ rājā jitvā rājānam āhave 12,097.019c amṛtāś cauṣadhīḥ śaśvad ājahāra pratardanaḥ 12,097.020a agnihotrāṇy agniśeṣaṃ havir bhājanam eva ca 12,097.020c ājahāra divodāsas tato viprakṛto 'bhavat 12,097.021a sarājakāni rāṣṭrāṇi nābhāgo dakṣiṇāṃ dadau 12,097.021c anyatra śrotriyasvāc ca tāpasasvāc ca bhārata 12,097.022a uccāvacāni vṛttāni dharmajñānāṃ yudhiṣṭhira 12,097.022c āsan rājñāṃ purāṇānāṃ sarvaṃ tan mama rocate 12,097.023a sarvavidyātirekād vā jayam icchen mahīpatiḥ 12,097.023c na māyayā na dambhena ya icched bhūtim ātmanaḥ 12,098.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,098.001a kṣatradharmān na pāpīyān dharmo 'sti bharatarṣabha 12,098.001c abhiyāne ca yuddhe ca rājā hanti mahājanam 12,098.002a atha sma karmaṇā yena lokāñ jayati pārthivaḥ 12,098.002c vidvañ jijñāsamānāya prabrūhi bharatarṣabha 12,098.003 bhīṣma uvāca 12,098.003a nigraheṇa ca pāpānāṃ sādhūnāṃ pragraheṇa ca 12,098.003c yajñair dānaiś ca rājāno bhavanti śucayo 'malāḥ 12,098.004a uparundhanti rājāno bhūtāni vijayārthinaḥ 12,098.004c ta eva vijayaṃ prāpya vardhayanti punaḥ prajāḥ 12,098.005a apavidhyanti pāpāni dānayajñatapobalaiḥ 12,098.005c anugraheṇa bhūtānāṃ puṇyam eṣāṃ pravardhate 12,098.006a yathaiva kṣetranirdātā nirdan vai kṣetram ekadā 12,098.006c hinasti kakṣaṃ dhānyaṃ ca na ca dhānyaṃ vinaśyati 12,098.007a evaṃ śastrāṇi muñcanto ghnanti vadhyān athaikadā 12,098.007c tasyaiṣā niṣkṛtiḥ kṛtsnā bhūtānāṃ bhāvanaṃ punaḥ 12,098.008a yo bhūtāni dhanajyānād vadhāt kleśāc ca rakṣati 12,098.008c dasyubhyaḥ prāṇadānāt sa dhanadaḥ sukhado virāṭ 12,098.009a sa sarvayajñair ījāno rājāthābhayadakṣiṇaiḥ 12,098.009c anubhūyeha bhadrāṇi prāpnotīndrasalokatām 12,098.010a brāhmaṇārthe samutpanne yo 'bhiniḥsṛtya yudhyate 12,098.010c ātmānaṃ yūpam ucchritya sa yajño 'nantadakṣiṇaḥ 12,098.011a abhīto vikirañ śatrūn pratigṛhṇañ śarāṃs tathā 12,098.011c na tasmāt tridaśāḥ śreyo bhuvi paśyanti kiṃ cana 12,098.012a tasya yāvanti śastrāṇi tvacaṃ bhindanti saṃyuge 12,098.012c tāvataḥ so 'śnute lokān sarvakāmaduho 'kṣayān 12,098.013a na tasya rudhiraṃ gātrād āvedhebhyaḥ pravartate 12,098.013c sa ha tenaiva raktena sarvapāpaiḥ pramucyate 12,098.014a yāni duḥkhāni sahate vraṇānām abhitāpane 12,098.014c na tato 'sti tapo bhūya iti dharmavido viduḥ 12,098.015a pṛṣṭhato bhīravaḥ saṃkhye vartante 'dhamapūruṣāḥ 12,098.015c śūrāc charaṇam icchantaḥ parjanyād iva jīvanam 12,098.016a yadi śūras tathā kṣeme pratirakṣet tathā bhaye 12,098.016c pratirūpaṃ janāḥ kuryur na ca tad vartate tathā 12,098.017a yadi te kṛtam ājñāya namaskuryuḥ sadaiva tam 12,098.017c yuktaṃ nyāyyaṃ ca kuryus te na ca tad vartate tathā 12,098.018a puruṣāṇāṃ samānānāṃ dṛśyate mahad antaram 12,098.018c saṃgrāme 'nīkavelāyām utkruṣṭe 'bhipatatsu ca 12,098.019a pataty abhimukhaḥ śūraḥ parān bhīruḥ palāyate 12,098.019c āsthāyāsvargyam adhvānaṃ sahāyān viṣame tyajan 12,098.020a mā sma tāṃs tādṛśāṃs tāta janiṣṭhāḥ puruṣādhamān 12,098.020c ye sahāyān raṇe hitvā svastimanto gṛhān yayuḥ 12,098.021a asvasti tebhyaḥ kurvanti devā indrapurogamāḥ 12,098.021c tyāgena yaḥ sahāyānāṃ svān prāṇāṃs trātum icchati 12,098.022a taṃ hanyuḥ kāṣṭhaloṣṭair vā daheyur vā kaṭāgninā 12,098.022c paśuvan mārayeyur vā kṣatriyā ye syur īdṛśāḥ 12,098.023a adharmaḥ kṣatriyasyaiṣa yac chayyāmaraṇaṃ bhavet 12,098.023c visṛjañ śleṣmapittāni kṛpaṇaṃ paridevayan 12,098.024a avikṣatena dehena pralayaṃ yo 'dhigacchati 12,098.024c kṣatriyo nāsya tat karma praśaṃsanti purāvidaḥ 12,098.025a na gṛhe maraṇaṃ tāta kṣatriyāṇāṃ praśasyate 12,098.025c śauṭīrāṇām aśauṭīram adharmyaṃ kṛpaṇaṃ ca tat 12,098.026a idaṃ duḥkham aho kaṣṭaṃ pāpīya iti niṣṭanan 12,098.026c pratidhvastamukhaḥ pūtir amātyān bahu śocayan 12,098.027a arogāṇāṃ spṛhayate muhur mṛtyum apīcchati 12,098.027c vīro dṛpto 'bhimānī ca nedṛśaṃ mṛtyum arhati 12,098.028a raṇeṣu kadanaṃ kṛtvā jñātibhiḥ parivāritaḥ 12,098.028c tīkṣṇaiḥ śastraiḥ suvikliṣṭaḥ kṣatriyo mṛtyum arhati 12,098.029a śūro hi satyamanyubhyām āviṣṭo yudhyate bhṛśam 12,098.029c kṛtyamānāni gātrāṇi parair naivāvabudhyate 12,098.030a sa saṃkhye nidhanaṃ prāpya praśastaṃ lokapūjitam 12,098.030c svadharmaṃ vipulaṃ prāpya śakrasyaiti salokatām 12,098.031a sarvo yodhaḥ paraṃ tyaktum āviṣṭas tyaktajīvitaḥ 12,098.031c prāpnotīndrasya sālokyaṃ śūraḥ pṛṣṭham adarśayan 12,098.031d*0229_01 yatra yatra hataḥ śūraḥ śatrubhiḥ parivāritaḥ 12,098.031d*0229_02 akṣayāṃl labhate lokān yadi dainyaṃ na sevate 12,099.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,099.001a ke lokā yudhyamānānāṃ śūrāṇām anivartinām 12,099.001c bhavanti nidhanaṃ prāpya tan me brūhi pitāmaha 12,099.002 bhīṣma uvāca 12,099.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,099.002c ambarīṣasya saṃvādam indrasya ca yudhiṣṭhira 12,099.003a ambarīṣo hi nābhāgaḥ svargaṃ gatvā sudurlabham 12,099.003c dadarśa suralokasthaṃ śakreṇa sacivaṃ saha 12,099.004a sarvatejomayaṃ divyaṃ vimānavaram āsthitam 12,099.004c upary upari gacchantaṃ svaṃ vai senāpatiṃ prabhum 12,099.005a sa dṛṣṭvopari gacchantaṃ senāpatim udāradhīḥ 12,099.005b*0230_01 śūrasthānam anuprāptaṃ sudevaṃ nāma nāmataḥ 12,099.005c ṛddhiṃ dṛṣṭvā sudevasya vismitaḥ prāha vāsavam 12,099.006a sāgarāntāṃ mahīṃ kṛtsnām anuśiṣya yathāvidhi 12,099.006c cāturvarṇye yathāśāstraṃ pravṛtto dharmakāmyayā 12,099.007a brahmacaryeṇa ghoreṇa ācāryakulasevayā 12,099.007c vedān adhītya dharmeṇa rājaśāstraṃ ca kevalam 12,099.008a atithīn annapānena pitṝṃś ca svadhayā tathā 12,099.008c ṛṣīn svādhyāyadīkṣābhir devān yajñair anuttamaiḥ 12,099.009a kṣatradharme sthito bhūtvā yathāśāstraṃ yathāvidhi 12,099.009c udīkṣamāṇaḥ pṛtanāṃ jayāmi yudhi vāsava 12,099.009d*0231_01 tena puṇyavipākena prāpto 'haṃ tava saṃnidhim 12,099.010a devarāja sudevo 'yaṃ mama senāpatiḥ purā 12,099.010c āsīd yodhaḥ praśāntātmā so 'yaṃ kasmād atīva mām 12,099.010d*0232_01 vimānaṃ sūryasaṃkāśam āsthito modate divi 12,099.010d@011_0001 śakra uvāca 12,099.010d@011_0001 aiśvaryam īdṛśaṃ prāptaḥ sarvadevaiḥ sudurlabham 12,099.010d@011_0002 yad anena kṛtaṃ karma pratyakṣaṃ te mahīpate 12,099.010d@011_0003 purā pālayataḥ samyak pṛthivīṃ dharmato nṛpa 12,099.010d@011_0004 śatravo nirjitāḥ sarve ye tavāhitakāriṇaḥ 12,099.010d@011_0005 saṃdhamo vidhamaś caiva sudhamaś ca mahābalaḥ 12,099.010d@011_0006 rākṣasā durjayā loke trayas te yuddhadurmadāḥ 12,099.010d@011_0007 putrās te śataśṛṅgasya rākṣasasya mahīpateḥ 12,099.010d@011_0008 atha tasmiñ śubhe kāle tava yajñaṃ vitanvataḥ 12,099.010d@011_0009 aśvamedhaṃ mahāyāgaṃ devānāṃ hitakāmyayā 12,099.010d@011_0010 tasya te khalu vighnārtham āgatā rākṣasās trayaḥ 12,099.010d@011_0011 koṭīśataparīvārāṃ rākṣasānāṃ mahācamūm 12,099.010d@011_0012 parigṛhya tataḥ sarvāḥ prajā bandīkṛtās tava 12,099.010d@011_0013 vihvalāś ca prajāḥ sarvāḥ sarve ca tava sainikāḥ 12,099.010d@011_0014 nirākṛtas tvayā cāsīt sudevaḥ sainyanāyakaḥ 12,099.010d@011_0015 tatrāmātyavacaḥ śrutvā nirastaḥ sarvakarmasu 12,099.010d@011_0016 śrutvā teṣāṃ vaco bhūyaḥ sopadhaṃ vasudhādhipa 12,099.010d@011_0017 sarvasainyasamāyuktaḥ sudevaḥ preritas tvayā 12,099.010d@011_0018 rākṣasānāṃ vadhārthāya durjayānāṃ narādhipa 12,099.010d@011_0019 nājitvā rākṣasīṃ senāṃ punarāgamanaṃ tava 12,099.010d@011_0020 bandīmokṣam akṛtvā ca na cāgamanam iṣyate 12,099.010d@011_0021 sudevas tad vacaḥ śrutvā prasthānam akaron nṛpa 12,099.010d@011_0022 saṃprāptaś ca sa taṃ deśaṃ yatra bandīkṛtāḥ prajāḥ 12,099.010d@011_0023 paśyati sma mahāghorāṃ rākṣasānāṃ mahācamūm 12,099.010d@011_0024 dṛṣṭvā saṃcintayām āsa sudevo vāhinīpatiḥ 12,099.010d@011_0025 neyaṃ śakyā camūr jetum api sendraiḥ surāsuraiḥ 12,099.010d@011_0026 nāmbarīṣaḥ kalām ekām eṣāṃ kṣapayituṃ kṣamaḥ 12,099.010d@011_0027 divyāstrabalabhūyiṣṭhaḥ kim ahaṃ punar īdṛśaḥ 12,099.010d@011_0028 tataḥ senāṃ punaḥ sarvāṃ preṣayām āsa pārthiva 12,099.010d@011_0029 yatra tvaṃ sahitaḥ sarvair mantribhiḥ sopadhair nṛpa 12,099.010d@011_0030 tato rudraṃ mahādevaṃ prapanno jagataḥ patim 12,099.010d@011_0031 śmaśānanilayaṃ devaṃ tuṣṭāva vṛṣabhadhvajam 12,099.010d@011_0032 stutvā śastraṃ samādāya svaśiraś chettum udyataḥ 12,099.010d@011_0033 kāruṇyād devadevena gṛhītas tasya dakṣiṇaḥ 12,099.010d@011_0034 sa pāṇiḥ saha śastreṇa dṛṣṭvā cedam uvāca ha 12,099.010d@011_0035 kim idaṃ sāhasaṃ putra kartukāmo vadasva me 12,099.010d@011_0036 sa uvāca mahādevaṃ śirasā tv avanīṃ gataḥ 12,099.010d@011_0037 bhagavan vāhinīm enāṃ rākṣasānāṃ sureśvara 12,099.010d@011_0038 aśakto 'haṃ raṇe jetuṃ tasmāt tyakṣyāmi jīvitam 12,099.010d@011_0039 gatir bhava mahādeva mamārtasya jagatpate 12,099.010d@011_0040 nāgantavyam ajitvā ca mām āha jagatīpatiḥ 12,099.010d@011_0041 ambarīṣo mahādeva kṣāritaḥ sacivaiḥ saha 12,099.010d@011_0042 tam uvāca mahādevaḥ sudevaṃ patitaṃ kṣitau 12,099.010d@011_0043 adhomukhaṃ mahātmānaṃ sattvānāṃ hitakāmyayā 12,099.010d@011_0044 dhanurvedaṃ samāhūya sagaṇaṃ sahavigraham 12,099.010d@011_0045 rathanāgāśvakalilaṃ divyāstrasamalaṃkṛtam 12,099.010d@011_0046 rathaṃ ca sumahābhāgaṃ yena tat tripuraṃ hatam 12,099.010d@011_0047 dhanuḥ pinākaṃ khaḍgaṃ ca raudram astraṃ ca śaṃkaraḥ 12,099.010d@011_0048 nijaghānāsurān sarvān yena devas triyambakaḥ 12,099.010d@011_0049 uvāca ca mahādevaḥ sudevaṃ vāhinīpatim 12,099.010d@011_0050 rathād asmāt sudeva tvaṃ durjayas tu surāsuraiḥ 12,099.010d@011_0051 māyayā mohito bhūmau na padaṃ kartum arhasi 12,099.010d@011_0052 atrasthas tridaśān sarvāñ jeṣyase sarvadānavān 12,099.010d@011_0053 rākṣasāś ca piśācāś ca na śaktā draṣṭum īdṛśam 12,099.010d@011_0054 rathaṃ sūryasahasrābhaṃ kim u yoddhuṃ tvayā saha 12,099.010d@011_0055 sa jitvā rākṣasān sarvān kṛtvā bandīvimokṣaṇam 12,099.010d@011_0056 ghātayitvā ca tān sarvān bāhuyuddhe tv ayaṃ hataḥ 12,099.010d@011_0057 vidhamaṃ prāpya bhūpāla vidhamaś ca nipātitaḥ 12,099.011a nānena kratubhir mukhyair iṣṭaṃ naiva dvijātayaḥ 12,099.011c tarpitā vidhivac chakra so 'yaṃ kasmād atīva mām 12,099.012 indra uvāca 12,099.012a etasya vitatas tāta sudevasya babhūva ha 12,099.012c saṃgrāmayajñaḥ sumahān yaś cānyo yudhyate naraḥ 12,099.013a saṃnaddho dīkṣitaḥ sarvo yodhaḥ prāpya camūmukham 12,099.013c yuddhayajñādhikārastho bhavatīti viniścayaḥ 12,099.014 ambarīṣa uvāca 12,099.014a kāni yajñe havīṃṣy atra kim ājyaṃ kā ca dakṣiṇā 12,099.014c ṛtvijaś cātra ke proktās tan me brūhi śatakrato 12,099.015 indra uvāca 12,099.015a ṛtvijaḥ kuñjarās tatra vājino 'dhvaryavas tathā 12,099.015c havīṃṣi paramāṃsāni rudhiraṃ tv ājyam eva ca 12,099.016a sṛgālagṛdhrakākolāḥ sadasyās tatra satriṇaḥ 12,099.016c ājyaśeṣaṃ pibanty ete haviḥ prāśnanti cādhvare 12,099.017a prāsatomarasaṃghātāḥ khaḍgaśaktiparaśvadhāḥ 12,099.017c jvalanto niśitāḥ pītāḥ srucas tasyātha satriṇaḥ 12,099.018a cāpavegāyatas tīkṣṇaḥ parakāyāvadāraṇaḥ 12,099.018c ṛjuḥ suniśitaḥ pītaḥ sāyako 'sya sruvo mahān 12,099.019a dvīpicarmāvanaddhaś ca nāgadantakṛtatsaruḥ 12,099.019c hastihastagataḥ khaḍgaḥ sphyo bhavet tasya saṃyuge 12,099.020a jvalitair niśitaiḥ pītaiḥ prāsaśaktiparaśvadhaiḥ 12,099.020c śaikyāyasamayais tīkṣṇair abhighāto bhaved vasu 12,099.020d*0233_01 saṃkhyāsamayavistīrṇam abhijātodbhavaṃ bahu 12,099.021a āvegād yat tu rudhiraṃ saṃgrāme syandate bhuvi 12,099.021c sāsya pūrṇāhutir hotre samṛddhā sarvakāmadhuk 12,099.022a chindhi bhindhīti yasyaitac chrūyate vāhinīmukhe 12,099.022c sāmāni sāmagās tasya gāyanti yamasādane 12,099.023a havirdhānaṃ tu tasyāhuḥ pareṣāṃ vāhinīmukham 12,099.023c kuñjarāṇāṃ hayānāṃ ca varmiṇāṃ ca samuccayaḥ 12,099.023e agniḥ śyenacito nāma tasya yajñe vidhīyate 12,099.024a uttiṣṭhati kabandho 'tra sahasre nihate tu yaḥ 12,099.024c sa yūpas tasya śūrasya khādiro 'ṣṭāśrir ucyate 12,099.025a iḍopahūtaṃ krośanti kuñjarā aṅkuśeritāḥ 12,099.025c vyāghuṣṭatalanādena vaṣaṭkāreṇa pārthiva 12,099.025e udgātā tatra saṃgrāme trisāmā dundubhiḥ smṛtaḥ 12,099.026a brahmasve hriyamāṇe yaḥ priyāṃ yuddhe tanuṃ tyajet 12,099.026c ātmānaṃ yūpam ucchritya sa yajño 'nantadakṣiṇaḥ 12,099.027a bhartur arthe tu yaḥ śūro vikramed vāhinīmukhe 12,099.027c bhayān na ca nivarteta tasya lokā yathā mama 12,099.028a nīlacandrākṛtaiḥ khaḍgair bāhubhiḥ parighopamaiḥ 12,099.028c yasya vedir upastīrṇā tasya lokā yathā mama 12,099.029a yas tu nāvekṣate kaṃ cit sahāyaṃ vijaye sthitaḥ 12,099.029c vigāhya vāhinīmadhyaṃ tasya lokā yathā mama 12,099.030a yasya tomarasaṃghāṭā bherīmaṇḍūkakacchapā 12,099.030c vīrāsthiśarkarā durgā māṃsaśoṇitakardamā 12,099.031a asicarmaplavā sindhuḥ keśaśaivalaśādvalā 12,099.031c aśvanāgarathaiś caiva saṃbhinnaiḥ kṛtasaṃkramā 12,099.032a patākādhvajavānīrā hatavāhanavāhinī 12,099.032c śoṇitodā susaṃpūrṇā dustarā pāragair naraiḥ 12,099.033a hatanāgamahānakrā paralokavahāśivā 12,099.033c ṛṣṭikhaḍgadhvajānūkā gṛdhrakaṅkavaḍaplavā 12,099.034a puruṣādānucaritā bhīrūṇāṃ kaśmalāvahā 12,099.034c nadī yodhamahāyajñe tad asyāvabhṛthaṃ smṛtam 12,099.035a vedī yasya tv amitrāṇāṃ śirobhir avakīryate 12,099.035c aśvaskandhair gajaskandhais tasya lokā yathā mama 12,099.036a patnīśālā kṛtā yasya pareṣāṃ vāhinīmukham 12,099.036c havirdhānaṃ svavāhinyas tad asyāhur manīṣiṇaḥ 12,099.037a sadaś cāntarayodhāgnir āgnīdhraś cottarāṃ diśam 12,099.037c śatrusenākalatrasya sarvalokān adūrataḥ 12,099.038a yadā tūbhayato vyūho bhavaty ākāśam agrataḥ 12,099.038c sāsya vedī tathā yajñe nityaṃ vedās trayo 'gnayaḥ 12,099.039a yas tu yodhaḥ parāvṛttaḥ saṃtrasto hanyate paraiḥ 12,099.039c apratiṣṭhaṃ sa narakaṃ yāti nāsty atra saṃśayaḥ 12,099.040a yasya śoṇitavegena nadī syāt samabhiplutā 12,099.040c keśamāṃsāsthisaṃkīrṇā sa gacchet paramāṃ gatim 12,099.041a yas tu senāpatiṃ hatvā tadyānam adhirohati 12,099.041c sa viṣṇuvikramakrāmī bṛhaspatisamaḥ kratuḥ 12,099.042a nāyakaṃ vā pramāṇaṃ vā yo vā syāt tatra pūjitaḥ 12,099.042c jīvagrāhaṃ nigṛhṇāti tasya lokā yathā mama 12,099.043a āhave nihataṃ śūraṃ na śoceta kadā cana 12,099.043c aśocyo hi hataḥ śūraḥ svargaloke mahīyate 12,099.044a na hy annaṃ nodakaṃ tasya na snānaṃ nāpy aśaucakam 12,099.044c hatasya kartum icchanti tasya lokāñ śṛṇuṣva me 12,099.045a varāpsaraḥsahasrāṇi śūram āyodhane hatam 12,099.045c tvaramāṇā hi dhāvanti mama bhartā bhaved iti 12,099.046a etat tapaś ca puṇyaṃ ca dharmaś caiva sanātanaḥ 12,099.046c catvāraś cāśramās tasya yo yuddhe na palāyate 12,099.047a vṛddhaṃ balaṃ na hantavyaṃ naiva strī na ca vai dvijaḥ 12,099.047c tṛṇapūrṇamukhaś caiva tavāsmīti ca yo vadet 12,099.048a ahaṃ vṛtraṃ balaṃ pākaṃ śatamāyaṃ virocanam 12,099.048c durāvāryaṃ ca namuciṃ naikamāyaṃ ca śambaram 12,099.049a vipracittiṃ ca daiteyaṃ danoḥ putrāṃś ca sarvaśaḥ 12,099.049c prahrādaṃ ca nihatyājau tato devādhipo 'bhavam 12,099.050 bhīṣma uvāca 12,099.050a ity etac chakravacanaṃ niśamya pratigṛhya ca 12,099.050c yodhānām ātmanaḥ siddhim ambarīṣo 'bhipannavān 12,100.001 bhīṣma uvāca 12,100.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,100.001c pratardano maithilaś ca saṃgrāmaṃ yatra cakratuḥ 12,100.002a yajñopavītī saṃgrāme janako maithilo yathā 12,100.002c yodhān uddharṣayām āsa tan nibodha yudhiṣṭhira 12,100.003a janako maithilo rājā mahātmā sarvatattvavit 12,100.003c yodhān svān darśayām āsa svargaṃ narakam eva ca 12,100.004a abhītānām ime lokā bhāsvanto hanta paśyata 12,100.004c pūrṇā gandharvakanyābhiḥ sarvakāmaduho 'kṣayāḥ 12,100.005a ime palāyamānānāṃ narakāḥ pratyupasthitāḥ 12,100.005c akīrtiḥ śāśvatī caiva patitavyam anantaram 12,100.006a tān dṛṣṭvārīn vijayato bhūtvā saṃtyāgabuddhayaḥ 12,100.006c narakasyāpratiṣṭhasya mā bhūta vaśavartinaḥ 12,100.007a tyāgamūlaṃ hi śūrāṇāṃ svargadvāram anuttamam 12,100.007c ity uktās te nṛpatinā yodhāḥ parapuraṃjaya 12,100.008a vyajayanta raṇe śatrūn harṣayanto janeśvaram 12,100.008c tasmād ātmavatā nityaṃ sthātavyaṃ raṇamūrdhani 12,100.009a gajānāṃ rathino madhye rathānām anu sādinaḥ 12,100.009c sādinām antarā sthāpyaṃ pādātam iha daṃśitam 12,100.010a ya evaṃ vyūhate rājā sa nityaṃ jayate dviṣaḥ 12,100.010c tasmād evaṃ vidhātavyaṃ nityam eva yudhiṣṭhira 12,100.011a sarve sukṛtam icchantaḥ suyuddhenātimanyavaḥ 12,100.011c kṣobhayeyur anīkāni sāgaraṃ makarā iva 12,100.012a harṣayeyur viṣaṇṇāṃś ca vyavasthāpya parasparam 12,100.012c jitāṃ ca bhūmiṃ rakṣeta bhagnān nātyanusārayet 12,100.013a punarāvartamānānāṃ nirāśānāṃ ca jīvite 12,100.013c na vegaḥ susaho rājaṃs tasmān nātyanusārayet 12,100.014a na hi prahartum icchanti śūrāḥ prādravatāṃ bhayāt 12,100.014c tasmāt palāyamānānāṃ kuryān nātyanusāraṇam 12,100.015a carāṇām acarā hy annam adaṃṣṭrā daṃṣṭriṇām api 12,100.015c apāṇayaḥ pāṇimatām annaṃ śūrasya kātarāḥ 12,100.016a samānapṛṣṭhodarapāṇipādāḥ; paścāc chūraṃ bhīravo 'nuvrajanti 12,100.016c ato bhayārtāḥ praṇipatya bhūyaḥ; kṛtvāñjalīn upatiṣṭhanti śūrān 12,100.017a śūrabāhuṣu loko 'yaṃ lambate putravat sadā 12,100.017c tasmāt sarvāsv avasthāsu śūraḥ saṃmānam arhati 12,100.018a na hi śauryāt paraṃ kiṃ cit triṣu lokeṣu vidyate 12,100.018c śūraḥ sarvaṃ pālayati sarvaṃ śūre pratiṣṭhitam 12,101.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,101.001a yathā jayārthinaḥ senāṃ nayanti bharatarṣabha 12,101.001c īṣad dharmaṃ prapīḍyāpi tan me brūhi pitāmaha 12,101.002 bhīṣma uvāca 12,101.002a satyena hi sthitā dharmā upapattyā tathāpare 12,101.002c sādhvācāratayā ke cit tathaivaupayikā api 12,101.002e upāyadharmān vakṣyāmi siddhārthān arthadharmayoḥ 12,101.003a nirmaryādā dasyavas tu bhavanti paripanthinaḥ 12,101.003c teṣāṃ prativighātārthaṃ pravakṣyāmy atha naigamam 12,101.003e kāryāṇāṃ saṃprasiddhyarthaṃ tān upāyān nibodha me 12,101.004a ubhe prajñe veditavye ṛjvī vakrā ca bhārata 12,101.004c jānan vakrāṃ na seveta pratibādheta cāgatām 12,101.005a amitrā eva rājānaṃ bhedenopacaranty uta 12,101.005c tāṃ rājā nikṛtiṃ jānan yathāmitrān prabādhate 12,101.006a gajānāṃ pārśvacarmāṇi govṛṣājagarāṇi ca 12,101.006c śalyakaṅkaṭalohāni tanutrāṇi matāni ca 12,101.007a śitapītāni śastrāṇi saṃnāhāḥ pītalohitāḥ 12,101.007c nānārañjanaraktāḥ syuḥ patākāḥ ketavaś ca te 12,101.008a ṛṣṭayas tomarāḥ khaḍgā niśitāś ca paraśvadhāḥ 12,101.008c phalakāny atha carmāṇi pratikalpyāny anekaśaḥ 12,101.008e abhinītāni śastrāṇi yodhāś ca kṛtaniśramāḥ 12,101.009a caitryāṃ vā mārgaśīrṣyāṃ vā senāyogaḥ praśasyate 12,101.009c pakvasasyā hi pṛthivī bhavaty ambumatī tathā 12,101.010a naivātiśīto nātyuṣṇaḥ kālo bhavati bhārata 12,101.010c tasmāt tadā yojayeta pareṣāṃ vyasaneṣu vā 12,101.010e eteṣu yogāḥ senāyāḥ praśastāḥ parabādhane 12,101.011a jalavāṃs tṛṇavān mārgaḥ samo gamyaḥ praśasyate 12,101.011c cārair hi vihitābhyāsaḥ kuśalair vanagocaraiḥ 12,101.012a navyāraṇyair na śakyeta gantuṃ mṛgagaṇair iva 12,101.012c tasmāt sarvāsu senāsu yojayanti jayārthinaḥ 12,101.012d*0234_01 agrataḥ puruṣānīkaṃ śaktaṃ bhaktaṃ kulodgatam 12,101.013a āvāsas toyavān durgaḥ paryākāśaḥ praśasyate 12,101.013c pareṣām upasarpāṇāṃ pratiṣedhas tathā bhavet 12,101.014a ākāśaṃ tu vanābhyāśe manyante guṇavattaram 12,101.014c bahubhir guṇajātais tu ye yuddhakuśalā janāḥ 12,101.014d*0235_01 upanyāso bhavet tatra balānāṃ nātidūrataḥ 12,101.015a upanyāso 'pasarpāṇāṃ padātīnāṃ ca gūhanam 12,101.015c atha śatrupratīghātam āpadarthaṃ parāyaṇam 12,101.016a saptarṣīn pṛṣṭhataḥ kṛtvā yudhyerann acalā iva 12,101.016c anena vidhinā rājañ jigīṣetāpi durjayān 12,101.017a yato vāyur yataḥ sūryo yataḥ śukras tato jayaḥ 12,101.017c pūrvaṃ pūrvaṃ jyāya eṣāṃ saṃnipāte yudhiṣṭhira 12,101.018a akardamām anudakām amaryādām aloṣṭakām 12,101.018c aśvabhūmiṃ praśaṃsanti ye yuddhakuśalā janāḥ 12,101.019a samā nirudakākāśā rathabhūmiḥ praśasyate 12,101.019c nīcadrumā mahākakṣā sodakā hastiyodhinām 12,101.020a bahudurgā mahāvṛkṣā vetraveṇubhir āstṛtā 12,101.020c padātīnāṃ kṣamā bhūmiḥ parvatopavanāni ca 12,101.021a padātibahulā senā dṛḍhā bhavati bhārata 12,101.021c rathāśvabahulā senā sudineṣu praśasyate 12,101.022a padātināgabahulā prāvṛṭkāle praśasyate 12,101.022c guṇān etān prasaṃkhyāya deśakālau prayojayet 12,101.023a evaṃ saṃcintya yo yāti tithinakṣatrapūjitaḥ 12,101.023c vijayaṃ labhate nityaṃ senāṃ samyak prayojayan 12,101.024a prasuptāṃs tṛṣitāñ śrāntān prakīrṇān nābhighātayet 12,101.024c mokṣe prayāṇe calane pānabhojanakālayoḥ 12,101.025a atikṣiptān vyatikṣiptān vihatān pratanūkṛtān 12,101.025c suvisrambhān kṛtārambhān upanyāsapratāpitān 12,101.025e bahiścarān upanyāsān kṛtvā veśmānusāriṇaḥ 12,101.026a pāraṃparyāgate dvāre ye ke cid anuvartinaḥ 12,101.026c paricaryāvaroddhāro ye ca ke cana valginaḥ 12,101.027a anīkaṃ ye prabhindanti bhinnaṃ ye sthagayanti ca 12,101.027c samānāśanapānās te kāryā dviguṇavetanāḥ 12,101.027d*0236_01 jātigotraṃ ca vijñāya karma cānuttamaṃ śubham 12,101.027d*0236_02 samānadeharakṣārthe kāryā dviguṇavetanāḥ 12,101.027d*0236_03 triguṇaṃ caturguṇaṃ caiva vetanaṃ teṣu kārayet 12,101.028a daśādhipatayaḥ kāryāḥ śatādhipatayas tathā 12,101.028c teṣāṃ sahasrādhipatiṃ kuryāc chūram atandritam 12,101.029a yathāmukhyaṃ saṃnipātya vaktavyāḥ sma śapāmahe 12,101.029c yathā jayārthaṃ saṃgrāme na jahyāma parasparam 12,101.030a ihaiva te nivartantāṃ ye naḥ ke cana bhīravaḥ 12,101.030c na ghātayeyuḥ pradaraṃ kurvāṇās tumule sati 12,101.030d*0237_01 na saṃnipāte pradaraṃ vadhaṃ vā kuryur īdṛśāḥ 12,101.031a ātmānaṃ ca svapakṣaṃ ca palāyan hanti saṃyuge 12,101.031c dravyanāśo vadho 'kīrtir ayaśaś ca palāyane 12,101.032a amanojñāsukhā vācaḥ puruṣasya palāyataḥ 12,101.032c pratispandauṣṭhadantasya nyastasarvāyudhasya ca 12,101.033a hitvā palāyamānasya sahāyān prāṇasaṃśaye 12,101.033c amitrair anubaddhasya dviṣatām astu nas tathā 12,101.034a manuṣyāpasadā hy ete ye bhavanti parāṅmukhāḥ 12,101.034c rāśivardhanamātrās te naiva te pretya no iha 12,101.035a amitrā hṛṣṭamanasaḥ pratyudyānti palāyinam 12,101.035c jayinaṃ suhṛdas tāta vandanair maṅgalena ca 12,101.036a yasya sma vyasane rājann anumodanti śatravaḥ 12,101.036c tad asahyataraṃ duḥkham ahaṃ manye vadhād api 12,101.037a śriyaṃ jānīta dharmasya mūlaṃ sarvasukhasya ca 12,101.037c sā bhīrūṇāṃ parān yāti śūras tām adhigacchati 12,101.038a te vayaṃ svargam icchantaḥ saṃgrāme tyaktajīvitāḥ 12,101.038c jayanto vadhyamānā vā prāptum arhāma sadgatim 12,101.039a evaṃ saṃśaptaśapathāḥ samabhityaktajīvitāḥ 12,101.039c amitravāhinīṃ vīrāḥ saṃpragāhanty abhīravaḥ 12,101.040a agrataḥ puruṣānīkam asicarmavatāṃ bhavet 12,101.040c pṛṣṭhataḥ śakaṭānīkaṃ kalatraṃ madhyatas tathā 12,101.041a pareṣāṃ pratighātārthaṃ padātīnāṃ ca gūhanam 12,101.041c api hy asmin pare gṛddhā bhaveyur ye purogamāḥ 12,101.042a ye purastād abhimatāḥ sattvavanto manasvinaḥ 12,101.042c te pūrvam abhivarteraṃs tān anvag itare janāḥ 12,101.043a api coddharṣaṇaṃ kāryaṃ bhīrūṇām api yatnataḥ 12,101.043c skandhadarśanamātraṃ tu tiṣṭheyur vā samīpataḥ 12,101.044a saṃhatān yodhayed alpān kāmaṃ vistārayed bahūn 12,101.044c sūcīmukham anīkaṃ syād alpānāṃ bahubhiḥ saha 12,101.045a saṃprayuddhe prahṛṣṭe vā satyaṃ vā yadi vānṛtam 12,101.045c pragṛhya bāhūn krośeta bhagnā bhagnāḥ parā iti 12,101.046a āgataṃ no mitrabalaṃ praharadhvam abhītavat 12,101.046c śabdavanto 'nudhāveyuḥ kurvanto bhairavaṃ ravam 12,101.047a kṣveḍāḥ kilakilāḥ śaṅkhāḥ krakacā goviṣāṇikān 12,101.047c bherīmṛdaṅgapaṇavān nādayeyuś ca kuñjarān 12,102.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,102.001a kiṃśīlāḥ kiṃsamutthānāḥ kathaṃrūpāś ca bhārata 12,102.001c kiṃsaṃnāhāḥ kathaṃśastrā janāḥ syuḥ saṃyuge nṛpa 12,102.002 bhīṣma uvāca 12,102.002a yathācaritam evātra śastrapatraṃ vidhīyate 12,102.002c ācārād eva puruṣas tathā karmasu vartate 12,102.002d*0238_01 ādānārthāya puruṣais tathā karma vidhīyate 12,102.003a gāndhārāḥ sindhusauvīrā nakharaprāsayodhinaḥ 12,102.003c ābhīravaḥ subalinas tadbalaṃ sarvapāragam 12,102.004a sarvaśastreṣu kuśalāḥ sattvavanto hy uśīnarāḥ 12,102.004c prācyā mātaṅgayuddheṣu kuśalāḥ śaṭhayodhinaḥ 12,102.005a tathā yavanakāmbojā mathurām abhitaś ca ye 12,102.005c ete niyuddhakuśalā dākṣiṇātyāsicarmiṇaḥ 12,102.006a sarvatra śūrā jāyante mahāsattvā mahābalāḥ 12,102.006b*0239_01 āvantikā mahāśūrāś caturaṅge ca māḷavāḥ 12,102.006b*0239_02 eko 'pi hi sahasrasya tiṣṭhaty abhimukho raṇe 12,102.006c prāya eṣa samuddiṣṭo lakṣaṇāni tu me śṛṇu 12,102.007a siṃhaśārdūlavāṅnetrāḥ siṃhaśārdūlagāminaḥ 12,102.007c pārāvatakuliṅgākṣāḥ sarve śūrāḥ pramāthinaḥ 12,102.008a mṛgasvarā dvīpinetrā ṛṣabhākṣās tathāpare 12,102.008c pravādinaḥ sucaṇḍāś ca krodhinaḥ kiṃnarīsvanāḥ 12,102.009a meghasvanāḥ kruddhamukhāḥ ke cit karabhanisvanāḥ 12,102.009c jihmanāsānujaṅghāś ca dūragā dūrapātinaḥ 12,102.010a biḍālakubjās tanavas tanukeśās tanutvacaḥ 12,102.010c śūrāś capalacittāś ca te bhavanti durāsadāḥ 12,102.011a godhānimīlitāḥ ke cin mṛduprakṛtayo 'pi ca 12,102.011c turaṃgagatinirghoṣās te narāḥ pārayiṣṇavaḥ 12,102.012a susaṃhatāḥ pratanavo vyūḍhoraskāḥ susaṃsthitāḥ 12,102.012c pravāditena nṛtyanti hṛṣyanti kalaheṣu ca 12,102.013a gambhīrākṣā niḥsṛtākṣāḥ piṅgalā bhrukuṭīmukhāḥ 12,102.013c nakulākṣās tathā caiva sarve śūrās tanutyajaḥ 12,102.014a jihmākṣāḥ pralalāṭāś ca nirmāṃsahanavo 'pi ca 12,102.014c vakrabāhvaṅgulīsaktāḥ kṛśā dhamanisaṃtatāḥ 12,102.015a praviśanty ativegena saṃparāye 'bhyupasthite 12,102.015c vāraṇā iva saṃmattās te bhavanti durāsadāḥ 12,102.016a dīptasphuṭitakeśāntāḥ sthūlapārśvahanūmukhāḥ 12,102.016c unnatāṃsāḥ pṛthugrīvā vikaṭāḥ sthūlapiṇḍikāḥ 12,102.017a udvṛttāś caiva sugrīvā vinatā vihagā iva 12,102.017c piṇḍaśīrṣāhivaktrāś ca vṛṣadaṃśamukhā iva 12,102.018a ugrasvanā manyumanto yuddheṣv ārāvasāriṇaḥ 12,102.018c adharmajñāvaliptāś ca ghorā raudrapradarśinaḥ 12,102.019a tyaktātmānaḥ sarva ete antyajā hy anivartinaḥ 12,102.019c puraskāryāḥ sadā sainye hanyante ghnanti cāpi te 12,102.020a adhārmikā bhinnavṛttāḥ sādhv evaiṣāṃ parābhavaḥ 12,102.020c evam eva prakupyanti rājño 'py ete hy abhīkṣṇaśaḥ 12,103.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,103.001a jaitryā vā kāni rūpāṇi bhavanti puruṣarṣabha 12,103.001c pṛtanāyāḥ praśastāni tānīhecchāmi veditum 12,103.002 bhīṣma uvāca 12,103.002a jaitryā vā yāni rūpāṇi bhavanti puruṣarṣabha 12,103.002c pṛtanāyāḥ praśastāni tāni vakṣyāmi sarvaśaḥ 12,103.003a daivaṃ pūrvaṃ vikurute mānuṣe kālacodite 12,103.003c tad vidvāṃso 'nupaśyanti jñānadīrgheṇa cakṣuṣā 12,103.004a prāyaścittavidhiṃ cātra japahomāṃś ca tadvidaḥ 12,103.004c maṅgalāni ca kurvantaḥ śamayanty ahitāny api 12,103.005a udīrṇamanaso yodhā vāhanāni ca bhārata 12,103.005c yasyāṃ bhavanti senāyāṃ dhruvaṃ tasyāṃ jayaṃ vadet 12,103.006a anv enāṃ vāyavo vānti tathaivendradhanūṃṣi ca 12,103.006c anuplavante meghāś ca tathādityasya raśmayaḥ 12,103.007a gomāyavaś cānulomā vaḍā gṛdhrāś ca sarvaśaḥ 12,103.007c ācareyur yadā senāṃ tadā siddhir anuttamā 12,103.008a prasannabhāḥ pāvaka ūrdhvaraśmiḥ; pradakṣiṇāvartaśikho vidhūmaḥ 12,103.008c puṇyā gandhāś cāhutīnāṃ pravānti; jayasyaitad bhāvino rūpam āhuḥ 12,103.009a gambhīraśabdāś ca mahāsvanāś ca; śaṅkhāś ca bheryaś ca nadanti yatra 12,103.009c yuyutsavaś cāpratīpā bhavanti; jayasyaitad bhāvino rūpam āhuḥ 12,103.010a iṣṭā mṛgāḥ pṛṣṭhato vāmataś ca; saṃprasthitānāṃ ca gamiṣyatāṃ ca 12,103.010c jighāṃsatāṃ dakṣiṇāḥ siddhim āhur; ye tv agratas te pratiṣedhayanti 12,103.011a maṅgalyaśabdāḥ śakunā vadanti; haṃsāḥ krauñcāḥ śatapatrāś ca cāṣāḥ 12,103.011c hṛṣṭā yodhāḥ sattvavanto bhavanti; jayasyaitad bhāvino rūpam āhuḥ 12,103.012a śastraiḥ patraiḥ kavacaiḥ ketubhiś ca; subhānubhir mukhavarṇaiś ca yūnām 12,103.012b*0240_01 tathā gajair vājibhir heṣamāṇaiḥ 12,103.012c bhrājiṣmatī duṣpratiprekṣaṇīyā; yeṣāṃ camūs te 'bhibhavanti śatrūn 12,103.013a śuśrūṣavaś cānabhimāninaś ca; parasparaṃ sauhṛdam āsthitāś ca 12,103.013c yeṣāṃ yodhāḥ śaucam anuṣṭhitāś ca; jayasyaitad bhāvino rūpam āhuḥ 12,103.014a śabdāḥ sparśās tathā gandhā vicaranti manaḥpriyāḥ 12,103.014c dhairyaṃ cāviśate yodhān vijayasya mukhaṃ tu tat 12,103.015a iṣṭo vāmaḥ praviṣṭasya dakṣiṇaḥ pravivikṣataḥ 12,103.015c paścāt saṃsādhayaty arthaṃ purastāt pratiṣedhati 12,103.016a saṃbhṛtya mahatīṃ senāṃ caturaṅgāṃ yudhiṣṭhira 12,103.016c sāmnaivāvartane pūrvaṃ prayatethās tatho yudhi 12,103.017a jaghanya eṣa vijayo yad yuddhaṃ nāma bhārata 12,103.017c yādṛcchiko yudhi jayo daivo veti vicāraṇam 12,103.018a apām iva mahāvegas trastā mṛgagaṇā iva 12,103.018c durnivāryatamā caiva prabhagnā mahatī camūḥ 12,103.019a bhagnā ity eva bhajyante vidvāṃso 'pi nakāraṇam 12,103.019c udārasārā mahatī rurusaṃghopamā camūḥ 12,103.020a parasparajñāḥ saṃhṛṣṭās tyaktaprāṇāḥ suniścitāḥ 12,103.020c api pañcāśatiḥ śūrā mṛdnanti paravāhinīm 12,103.021a atha vā pañca ṣaṭ sapta sahitāḥ kṛtaniścayāḥ 12,103.021c kulīnāḥ pūjitāḥ samyag vijayantīha śātravān 12,103.022a saṃnipāto na gantavyaḥ śakye sati kathaṃ cana 12,103.022c sāntvabhedapradānānāṃ yuddham uttaram ucyate 12,103.023a saṃsarpaṇād dhi senāyā bhayaṃ bhīrūn prabādhate 12,103.023c vajrād iva prajvalitād iyaṃ kva nu patiṣyati 12,103.024a abhiprayātāṃ samitiṃ jñātvā ye pratiyānty atha 12,103.024c teṣāṃ spandanti gātrāṇi yodhānāṃ viṣayasya ca 12,103.025a viṣayo vyathate rājan sarvaḥ sasthāṇujaṅgamaḥ 12,103.025c śastrapratāpataptānāṃ majjā sīdati dehinām 12,103.026a teṣāṃ sāntvaṃ krūramiśraṃ praṇetavyaṃ punaḥ punaḥ 12,103.026c saṃpīḍyamānā hi pare yogam āyānti sarvaśaḥ 12,103.027a antarāṇāṃ ca bhedārthaṃ cārān abhyavacārayet 12,103.027c yaś ca tasmāt paro rājā tena saṃdhiḥ praśasyate 12,103.028a na hi tasyānyathā pīḍā śakyā kartuṃ tathāvidhā 12,103.028c yathā sārdham amitreṇa sarvataḥ pratibādhanam 12,103.029a kṣamā vai sādhumāyā hi na hi sādhv akṣamā sadā 12,103.029c kṣamāyāś cākṣamāyāś ca viddhi pārtha prayojanam 12,103.030a vijitya kṣamamāṇasya yaśo rājño 'bhivardhate 12,103.030c mahāparādhā hy apy asmin viśvasanti hi śatravaḥ 12,103.031a manyate karśayitvā tu kṣamā sādhv iti śambaraḥ 12,103.031c asaṃtaptaṃ tu yad dāru pratyeti prakṛtiṃ punaḥ 12,103.032a naitat praśaṃsanty ācāryā na ca sādhu nidarśanam 12,103.032c akleśenāvināśena niyantavyāḥ svaputravat 12,103.033a dveṣyo bhavati bhūtānām ugro rājā yudhiṣṭhira 12,103.033c mṛdum apy avamanyante tasmād ubhayabhāg bhavet 12,103.034a prahariṣyan priyaṃ brūyāt praharann api bhārata 12,103.034c prahṛtya ca kṛpāyeta śocann iva rudann iva 12,103.035a na me priyaṃ yat sa hataḥ saṃprāhaivaṃ puro vacaḥ 12,103.035c na cakartha ca me vākyam ucyamānaḥ punaḥ punaḥ 12,103.036a aho jīvitam ākāṅkṣe nedṛśo vadham arhati 12,103.036c sudurlabhāḥ supuruṣāḥ saṃgrāmeṣv apalāyinaḥ 12,103.037a kṛtaṃ mamāpriyaṃ tena yenāyaṃ nihato mṛdhe 12,103.037c iti vācā vadan hantṝn pūjayeta rahogataḥ 12,103.038a hantṝṇāṃ cāhatānāṃ ca yat kuryur aparādhinaḥ 12,103.038c krośed bāhuṃ pragṛhyāpi cikīrṣañ janasaṃgraham 12,103.039a evaṃ sarvāsv avasthāsu sāntvapūrvaṃ samācaran 12,103.039c priyo bhavati bhūtānāṃ dharmajño vītabhīr nṛpaḥ 12,103.040a viśvāsaṃ cātra gacchanti sarvabhūtāni bhārata 12,103.040c viśvastaḥ śakyate bhoktuṃ yathākāmam upasthitaḥ 12,103.041a tasmād viśvāsayed rājā sarvabhūtāny amāyayā 12,103.041c sarvataḥ parirakṣec ca yo mahīṃ bhoktum icchati 12,104.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,104.001a kathaṃ mṛdau kathaṃ tīkṣṇe mahāpakṣe ca pārthiva 12,104.001c arau varteta nṛpatis tan me brūhi pitāmaha 12,104.002 bhīṣma uvāca 12,104.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,104.002c bṛhaspateś ca saṃvādam indrasya ca yudhiṣṭhira 12,104.003a bṛhaspatiṃ devapatir abhivādya kṛtāñjaliḥ 12,104.003c upasaṃgamya papraccha vāsavaḥ paravīrahā 12,104.004a ahiteṣu kathaṃ brahman vartayeyam atandritaḥ 12,104.004c asamucchidya caivenān niyaccheyam upāyataḥ 12,104.005a senayor vyatiṣaṅgeṇa jayaḥ sādhāraṇo bhavet 12,104.005c kiṃ kurvāṇaṃ na māṃ jahyāj jvalitā śrīḥ pratāpinī 12,104.006a tato dharmārthakāmānāṃ kuśalaḥ pratibhānavān 12,104.006c rājadharmavidhānajñaḥ pratyuvāca puraṃdaram 12,104.007a na jātu kalahenecchen niyantum apakāriṇaḥ 12,104.007c bālasaṃsevitaṃ hy etad yad amarṣo yad akṣamā 12,104.007e na śatrur vivṛtaḥ kāryo vadham asyābhikāṅkṣatā 12,104.008a krodhaṃ balam amarṣaṃ ca niyamyātmajam ātmani 12,104.008c amitram upaseveta viśvastavad aviśvasan 12,104.009a priyam eva vaden nityaṃ nāpriyaṃ kiṃ cid ācaret 12,104.009c viramec chuṣkavairebhyaḥ kaṇṭhāyāsaṃ ca varjayet 12,104.010a yathā vaitaṃsiko yukto dvijānāṃ sadṛśasvanaḥ 12,104.010c tān dvijān kurute vaśyāṃs tathā yukto mahīpatiḥ 12,104.010e vaśaṃ copanayec chatrūn nihanyāc ca puraṃdara 12,104.011a na nityaṃ paribhūyārīn sukhaṃ svapiti vāsava 12,104.011c jāgarty eva ca duṣṭātmā saṃkare 'gnir ivotthitaḥ 12,104.012a na saṃnipātaḥ kartavyaḥ sāmānye vijaye sati 12,104.012c viśvāsyaivopasaṃnyāsyo vaśe kṛtvā ripuḥ prabho 12,104.012d*0241_01 vaśe kuryān na śamayet tīkṣṇān karkaśapīḍanaiḥ 12,104.012d*0241_02 sa yathā neṣyate rājñas tīkṣṇopakaraṇakṣayaḥ 12,104.012d*0241_03 hetāv īrṣuḥ phalenerṣuḥ syāc chakra vyavasāyavit 12,104.012d*0241_04 doṣeṇa guṇarūpeṇa dviṣato yo jayet sadā 12,104.013a saṃpradhārya sahāmātyair mantravidbhir mahātmabhiḥ 12,104.013c upekṣamāṇo 'vajñāte hṛdayenāparājitaḥ 12,104.014a athāsya praharet kāle kiṃ cid vicalite pade 12,104.014c daṇḍaṃ ca dūṣayed asya puruṣair āptakāribhiḥ 12,104.015a ādimadhyāvasānajñaḥ pracchannaṃ ca vicārayet 12,104.015c balāni dūṣayed asya jānaṃś caiva pramāṇataḥ 12,104.016a bhedenopapradānena saṃsṛjann auṣadhais tathā 12,104.016c na tv eva celasaṃsargaṃ racayed aribhiḥ saha 12,104.017a dīrghakālam api kṣāntvā vihanyād eva śātravān 12,104.017c kālākāṅkṣī yāmayec ca yathā visrambham āpnuyuḥ 12,104.017c*0242_01 **** **** upāsīta śacīpate 12,104.017c*0242_02 tathā priyaṃ ca vaktavyaṃ 12,104.018a na sadyo 'rīn vinirhanyād dṛṣṭasya vijayo 'jvaraḥ 12,104.018c na yaḥ śalyaṃ ghaṭṭayati navaṃ ca kurute vraṇam 12,104.019a prāpte ca praharet kāle na sa saṃvartate punaḥ 12,104.019c hantukāmasya devendra puruṣasya ripuṃ prati 12,104.020a yaḥ kālo hi vyatikrāmet puruṣaṃ kālakāṅkṣiṇam 12,104.020c durlabhaḥ sa punaḥ kālaḥ kāladharmacikīrṣuṇā 12,104.021a aurjasthyaṃ vijayed evaṃ saṃgṛhṇan sādhusaṃmatān 12,104.021c kālena sādhayen nityaṃ nāprāpte 'bhinipīḍayet 12,104.022a vihāya kāmaṃ krodhaṃ ca tathāhaṃkāram eva ca 12,104.022c yukto vivaram anvicched ahitānāṃ puraṃdara 12,104.023a mārdavaṃ daṇḍa ālasyaṃ pramādaś ca surottama 12,104.023c māyāś ca vividhāḥ śakra sādhayanty avicakṣaṇam 12,104.024a nihatyaitāni catvāri māyāṃ pratividhāya ca 12,104.024c tataḥ śaknoti śatrūṇāṃ prahartum avicārayan 12,104.025a yadaivaikena śakyeta guhyaṃ kartuṃ tadācaret 12,104.025c yacchanti sacivā guhyaṃ mitho vidrāvayanty api 12,104.026a aśakyam iti kṛtvā vā tato 'nyaiḥ saṃvidaṃ caret 12,104.026c brahmadaṇḍam adṛṣṭeṣu dṛṣṭeṣu caturaṅgiṇīm 12,104.027a bhedaṃ ca prathamaṃ yuñjyāt tūṣṇīṃdaṇḍaṃ tathaiva ca 12,104.027c kāle prayojayed rājā tasmiṃs tasmiṃs tadā tadā 12,104.028a praṇipātaṃ ca gaccheta kāle śatror balīyasaḥ 12,104.028c yukto 'sya vadham anvicched apramattaḥ pramādyataḥ 12,104.029a praṇipātena dānena vācā madhurayā bruvan 12,104.029c amitram upaseveta na tu jātu viśaṅkayet 12,104.030a sthānāni śaṅkitānāṃ ca nityam eva vivarjayet 12,104.030c na ca teṣv āśvased drugdhvā jāgratīha nirākṛtāḥ 12,104.031a na hy ato duṣkaraṃ karma kiṃ cid asti surottama 12,104.031c yathā vividhavṛttānām aiśvaryam amarādhipa 12,104.032a tathā vividhaśīlānām api saṃbhava ucyate 12,104.032c yateta yogam āsthāya mitrāmitrān avārayan 12,104.033a mṛdum apy avamanyante tīkṣṇād udvijate janaḥ 12,104.033c mātīkṣṇo māmṛdur bhūs tvaṃ tīkṣṇo bhava mṛdur bhava 12,104.034a yathā vapre vegavati sarvataḥsaṃplutodake 12,104.034c nityaṃ vivaraṇād bādhas tathā rājyaṃ pramādyataḥ 12,104.035a na banūn abhiyuñjīta yaugapadyena śātravān 12,104.035c sāmnā dānena bhedena daṇḍena ca puraṃdara 12,104.036a ekaikam eṣāṃ niṣpiṃṣañ śiṣṭeṣu nipuṇaṃ caret 12,104.036c na ca śakto 'pi medhāvī sarvān evārabhen nṛpaḥ 12,104.037a yadā syān mahatī senā hayanāgarathākulā 12,104.037c padātiyantrabahulā svanuraktā ṣaḍaṅginī 12,104.038a yadā bahuvidhāṃ vṛddhiṃ manyate pratilomataḥ 12,104.038c tadā vivṛtya prahared dasyūnām avicārayan 12,104.039a na sāma daṇḍopaniṣat praśasyate; na mārdavaṃ śatruṣu yātrikaṃ sadā 12,104.039c na sasyaghāto na ca saṃkarakriyā; na cāpi bhūyaḥ prakṛter vicāraṇā 12,104.040a māyāvibhedānupasarjanāni; pāpaṃ tathaiva spaśasaṃprayogāt 12,104.040c āptair manuṣyair upacārayeta; pureṣu rāṣṭreṣu ca saṃprayuktaḥ 12,104.041a purāṇi caiṣām anusṛtya bhūmipāḥ; pureṣu bhogān nikhilān ihājayan 12,104.041c pureṣu nītiṃ vihitāṃ yathāvidhi; prayojayanto balavṛtrasūdana 12,104.042a pradāya gūḍhāni vasūni nāma; pracchidya bhogān avadhāya ca svān 12,104.042c duṣṭāḥ svadoṣair iti kīrtayitvā; pureṣu rāṣṭreṣu ca yojayanti 12,104.043a tathaiva cānyai ratiśāstravedibhiḥ; svalaṃkṛtaiḥ śāstravidhānadṛṣṭibhiḥ 12,104.043c suśikṣitair bhāṣyakathāviśāradaiḥ; pareṣu kṛtyān upadhārayasva 12,104.044 indra uvāca 12,104.044a kāni liṅgāni duṣṭasya bhavanti dvijasattama 12,104.044c kathaṃ duṣṭaṃ vijānīyād etat pṛṣṭo bravīhi me 12,104.045 bṛhaspatir uvāca 12,104.045a parokṣam aguṇān āha sadguṇān abhyasūyati 12,104.045c parair vā kīrtyamāneṣu tūṣṇīm āste parāṅmukhaḥ 12,104.046a tūṣṇīṃbhāve 'pi hi jñānaṃ na ced bhavati kāraṇam 12,104.046c viśvāsam oṣṭhasaṃdaṃśaṃ śirasaś ca prakampanam 12,104.047a karoty abhīkṣṇaṃ saṃsṛṣṭam asaṃsṛṣṭaś ca bhāṣate 12,104.047c adṛṣṭito vikurute dṛṣṭvā vā nābhibhāṣate 12,104.048a pṛthag etya samaśnāti nedam adya yathāvidhi 12,104.048c āsane śayane yāne bhāvā lakṣyā viśeṣataḥ 12,104.049a ārtir ārte priye prītir etāvan mitralakṣaṇam 12,104.049c viparītaṃ tu boddhavyam arilakṣaṇam eva tat 12,104.050a etāny evaṃ yathoktāni budhyethās tridaśādhipa 12,104.050c puruṣāṇāṃ praduṣṭānāṃ svabhāvo balavattaraḥ 12,104.051a iti duṣṭasya vijñānam uktaṃ te surasattama 12,104.051c niśāmya śāstratattvārthaṃ yathāvad amareśvara 12,104.052 bhīṣma uvāca 12,104.052a sa tad vacaḥ śatrunibarhaṇe ratas; tathā cakārāvitathaṃ bṛhaspateḥ 12,104.052c cacāra kāle vijayāya cārihā; vaśaṃ ca śatrūn anayat puraṃdaraḥ 12,105.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,105.001a dhārmiko 'rthān asaṃprāpya rājāmātyaiḥ prabādhitaḥ 12,105.001c cyutaḥ kośāc ca daṇḍāc ca sukham icchan kathaṃ caret 12,105.002 bhīṣma uvāca 12,105.002a atrāyaṃ kṣemadarśīyam itihāso 'nugīyate 12,105.002c tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi tan nibodha yudhiṣṭhira 12,105.003a kṣemadarśaṃ nṛpasutaṃ yatra kṣīṇabalaṃ purā 12,105.003c muniḥ kālakavṛkṣīya ājagāmeti naḥ śrutam 12,105.003e taṃ papracchopasaṃgṛhya kṛcchrām āpadam āsthitaḥ 12,105.004a artheṣu bhāgī puruṣa īhamānaḥ punaḥ punaḥ 12,105.004c alabdhvā madvidho rājyaṃ brahman kiṃ kartum arhati 12,105.005a anyatra maraṇāt steyād anyatra parasaṃśrayāt 12,105.005c kṣudrād anyatra cācārāt tan mamācakṣva sattama 12,105.006a vyādhinā cābhipannasya mānasenetareṇa vā 12,105.006c bahuśrutaḥ kṛtaprajñas tvadvidhaḥ śaraṇaṃ bhavet 12,105.007a nirvidya hi naraḥ kāmān niyamya sukham edhate 12,105.007c tyaktvā prītiṃ ca śokaṃ ca labdhvāprītimayaṃ vasu 12,105.008a sukham arthāśrayaṃ yeṣām anuśocāmi tān aham 12,105.008c mama hy arthāḥ subahavo naṣṭāḥ svapna ivāgatāḥ 12,105.009a duṣkaraṃ bata kurvanti mahato 'rthāṃs tyajanti ye 12,105.009c vayaṃ tv enān parityaktum asato 'pi na śaknumaḥ 12,105.010a imām avasthāṃ saṃprāptaṃ dīnam ārtaṃ śriyaś cyutam 12,105.010c yad anyat sukham astīha tad brahmann anuśādhi mām 12,105.011a kausalyenaivam uktas tu rājaputreṇa dhīmatā 12,105.011c muniḥ kālakavṛkṣīyaḥ pratyuvāca mahādyutiḥ 12,105.012a purastād eva te buddhir iyaṃ kāryā vijānataḥ 12,105.012c anityaṃ sarvam evedam ahaṃ ca mama cāsti yat 12,105.013a yat kiṃ cin manyase 'stīti sarvaṃ nāstīti viddhi tat 12,105.013c evaṃ na vyathate prājñaḥ kṛcchrām apy āpadaṃ gataḥ 12,105.014a yad dhi bhūtaṃ bhaviṣyac ca dhruvaṃ tan na bhaviṣyati 12,105.014c evaṃ viditavedyas tvam adharmebhyaḥ pramokṣyase 12,105.015a yac ca pūrve samāhāre yac ca pūrvatare pare 12,105.015c sarvaṃ tan nāsti tac caiva taj jñātvā ko 'nusaṃjvaret 12,105.016a bhūtvā ca na bhavaty etad abhūtvā ca bhavaty api 12,105.016c śoke na hy asti sāmarthyaṃ śokaṃ kuryāt kathaṃ naraḥ 12,105.017a kva nu te 'dya pitā rājan kva nu te 'dya pitāmahaḥ 12,105.017c na tvaṃ paśyasi tān adya na tvā paśyanti te 'pi ca 12,105.018a ātmano 'dhruvatāṃ paśyaṃs tāṃs tvaṃ kim anuśocasi 12,105.018c buddhyā caivānubudhyasva dhruvaṃ hi na bhaviṣyasi 12,105.019a ahaṃ ca tvaṃ ca nṛpate śatravaḥ suhṛdaś ca te 12,105.019c avaśyaṃ na bhaviṣyāmaḥ sarvaṃ ca na bhaviṣyati 12,105.020a ye tu viṃśativarṣā vai triṃśadvarṣāś ca mānavāḥ 12,105.020c arvāg eva hi te sarve mariṣyanti śaracchatāt 12,105.021a api cen mahato vittād vipramucyeta pūruṣaḥ 12,105.021c naitan mameti tan matvā kurvīta priyam ātmanaḥ 12,105.022a anāgataṃ yan na mameti vidyād; atikrāntaṃ yan na mameti vidyāt 12,105.022c diṣṭaṃ balīya iti manyamānās; te paṇḍitās tat satāṃ sthānam āhuḥ 12,105.023a anāḍhyāś cāpi jīvanti rājyaṃ cāpy anuśāsate 12,105.023c buddhipauruṣasaṃpannās tvayā tulyādhikā janāḥ 12,105.024a na ca tvam iva śocanti tasmāt tvam api mā śucaḥ 12,105.024c kiṃ nu tvaṃ tair na vai śreyāṃs tulyo vā buddhipauruṣaiḥ 12,105.025 rājaputra uvāca 12,105.025a yādṛcchikaṃ mamāsīt tad rājyam ity eva cintaye 12,105.025c hriyate sarvam evedaṃ kālena mahatā dvija 12,105.026a tasyaivaṃ hriyamāṇasya srotaseva tapodhana 12,105.026c phalam etat prapaśyāmi yathālabdhena vartaye 12,105.027 munir uvāca 12,105.027a anāgatam atītaṃ ca yathā tathyaviniścayāt 12,105.027c nānuśocasi kausalya sarvārtheṣu tathā bhava 12,105.028a avāpyān kāmayasvārthān nānavāpyān kadā cana 12,105.028c pratyutpannān anubhavan mā śucas tvam anāgatān 12,105.029a yathā labdhopapannārthas tathā kausalya raṃsyase 12,105.029c kaccic chuddhasvabhāvena śriyā hīno na śocasi 12,105.030a purastād bhūtapūrvatvād dhīnabhāgyo hi durmatiḥ 12,105.030c dhātāraṃ garhate nityaṃ labdhārthāṃś ca na mṛṣyate 12,105.031a anarhān api caivānyān manyate śrīmato janān 12,105.031c etasmāt kāraṇād etad duḥkhaṃ bhūyo 'nuvartate 12,105.032a īrṣyāticchedasaṃpannā rājan puruṣamāninaḥ 12,105.032c kaccit tvaṃ na tathā prājña matsarī kosalādhipa 12,105.033a sahasva śriyam anyeṣāṃ yady api tvayi nāsti sā 12,105.033c anyatrāpi satīṃ lakṣmīṃ kuśalā bhuñjate janāḥ 12,105.033e abhiviṣyandate śrīr hi saty api dviṣato janāt 12,105.034a śriyaṃ ca putrapautraṃ ca manuṣyā dharmacāriṇaḥ 12,105.034c tyāgadharmavido vīrāḥ svayam eva tyajanty uta 12,105.034d*0243_01 tyaktaṃ svāyaṃbhuve vaṃśe śubhena bharatena ca 12,105.034d*0243_02 nānāratnasamākīrṇaṃ rājyaṃ sphītam iti śrutiḥ 12,105.034d*0243_03 tathānyair bhūmipālaiś ca tyaktaṃ rājyaṃ mahodayam 12,105.034d*0243_04 tyaktvā rājyāni te sarve vane vanyaphalāśinaḥ 12,105.034d*0243_05 gatāś ca tapasaḥ pāraṃ duḥkhasyāntaṃ ca bhūmipāḥ 12,105.035a bahu saṃkasukaṃ dṛṣṭvā vivitsāsādhanena ca 12,105.035c tathānye saṃtyajanty enaṃ matvā paramadurlabham 12,105.036a tvaṃ punaḥ prājñarūpaḥ san kṛpaṇaṃ paritapyase 12,105.036c akāmyān kāmayāno 'rthān parācīnān upadrutān 12,105.037a tāṃ buddhim upajijñāsus tvam evainān parityaja 12,105.037c anarthāṃś cārtharūpeṇa arthāṃś cānartharūpataḥ 12,105.038a arthāyaiva hi keṣāṃ cid dhananāśo bhavaty uta 12,105.038c anantyaṃ taṃ sukhaṃ matvā śriyam anyaḥ parīkṣate 12,105.039a ramamāṇaḥ śriyā kaś cin nānyac chreyo 'bhimanyate 12,105.039c tathā tasyehamānasya samārambho vinaśyati 12,105.040a kṛcchrāl labdham abhipretaṃ yadā kausalya naśyati 12,105.040c tadā nirvidyate so 'rthāt paribhagnakramo naraḥ 12,105.040d*0244_01 anityāṃ tāṃ śriyaṃ matvā śriyaṃ vā kaḥ parīpsati 12,105.041a dharmam eke 'bhipadyante kalyāṇābhijanā narāḥ 12,105.041c paratra sukham icchanto nirvidyeyuś ca laukikāt 12,105.042a jīvitaṃ saṃtyajanty eke dhanalobhaparā narāḥ 12,105.042c na jīvitārthaṃ manyante puruṣā hi dhanād ṛte 12,105.043a paśya teṣāṃ kṛpaṇatāṃ paśya teṣām abuddhitām 12,105.043c adhruve jīvite mohād arthatṛṣṇām upāśritāḥ 12,105.044a saṃcaye ca vināśānte maraṇānte ca jīvite 12,105.044c saṃyoge viprayogānte ko nu vipraṇayen manaḥ 12,105.045a dhanaṃ vā puruṣaṃ rājan puruṣo vā punar dhanam 12,105.045c avaśyaṃ prajahāty etat tad vidvān ko 'nusaṃjvaret 12,105.045d*0245_01 anyatropanatā hy āpat puruṣaṃ toṣayaty uta 12,105.045d*0245_02 tena śāntiṃ na labhate nāham eveti kāraṇāt 12,105.046a anyeṣām api naśyanti suhṛdaś ca dhanāni ca 12,105.046c paśya buddhyā manuṣyāṇāṃ rājann āpadam ātmanaḥ 12,105.046e niyaccha yaccha saṃyaccha indriyāṇi mano giram 12,105.047a pratiṣiddhān avāpyeṣu durlabheṣv ahiteṣu ca 12,105.047c pratikṛṣṭeṣu bhāveṣu vyatikṛṣṭeṣv asaṃbhave 12,105.047e prajñānatṛpto vikrāntas tvadvidho nānuśocati 12,105.048a alpam icchann acapalo mṛdur dāntaḥ susaṃśitaḥ 12,105.048c brahmacaryopapannaś ca tvadvidho naiva muhyati 12,105.049a na tv eva jālmīṃ kāpālīṃ vṛttim eṣitum arhasi 12,105.049c nṛśaṃsavṛttiṃ pāpiṣṭhāṃ duḥkhāṃ kāpuruṣocitām 12,105.050a api mūlaphalājīvo ramasvaiko mahāvane 12,105.050c vāgyataḥ saṃgṛhītātmā sarvabhūtadayānvitaḥ 12,105.051a sadṛśaṃ paṇḍitasyaitad īṣādantena dantinā 12,105.051c yad eko ramate 'raṇye yac cāpy alpena tuṣyati 12,105.052a mahāhradaḥ saṃkṣubhita ātmanaiva prasīdati 12,105.052b*0246_01 itthaṃ naro 'py ātmanaiva kṛtaprajñaḥ prasīdati 12,105.052c etad evaṃgatasyāhaṃ sukhaṃ paśyāmi kevalam 12,105.053a asaṃbhave śriyo rājan hīnasya sacivādibhiḥ 12,105.053c daive pratiniviṣṭe ca kiṃ śreyo manyate bhavān 12,106.001 munir uvāca 12,106.001a atha cet pauruṣaṃ kiṃ cit kṣatriyātmani paśyasi 12,106.001c bravīmi hanta te nītiṃ rājyasya pratipattaye 12,106.002a tāṃ cec chakṣyasy anuṣṭhātuṃ karma caiva kariṣyasi 12,106.002c śṛṇu sarvam aśeṣeṇa yat tvāṃ vakṣyāmi tattvataḥ 12,106.003a ācariṣyasi cet karma mahato 'rthān avāpsyasi 12,106.003c rājyaṃ rājyasya mantraṃ vā mahatīṃ vā punaḥ śriyam 12,106.003e yady etad rocate rājan punar brūhi bravīmi te 12,106.004 rājaputra uvāca 12,106.004a bravītu bhagavān nītim upapanno 'smy ahaṃ prabho 12,106.004c amogham idam adyāstu tvayā saha samāgatam 12,106.005 munir uvāca 12,106.005a hitvā stambhaṃ ca mānaṃ ca krodhaharṣau bhayaṃ tathā 12,106.005c praty amitraṃ niṣevasva praṇipatya kṛtāñjaliḥ 12,106.006a tam uttamena śaucena karmaṇā cābhirādhaya 12,106.006c dātum arhati te vṛttiṃ vaidehaḥ satyasaṃgaraḥ 12,106.007a pramāṇaṃ sarvabhūteṣu pragrahaṃ ca gamiṣyasi 12,106.007c tataḥ sahāyān sotsāhāṃl lapsyase 'vyasanāñ śucīn 12,106.008a vartamānaḥ svaśāstre vai saṃyatātmā jitendriyaḥ 12,106.008c abhyuddharati cātmānaṃ prasādayati ca prajāḥ 12,106.009a tenaiva tvaṃ dhṛtimatā śrīmatā cābhisatkṛtaḥ 12,106.009c pramāṇaṃ sarvabhūteṣu gatvā pragrahaṇaṃ mahat 12,106.010a tataḥ suhṛdbalaṃ labdhvā mantrayitvā sumantritam 12,106.010c antarair bhedayitvārīn bilvaṃ bilvena śātaya 12,106.010e parair vā saṃvidaṃ kṛtvā balam apy asya ghātaya 12,106.011a alabhyā ye śubhā bhāvāḥ striyaś cācchādanāni ca 12,106.011c śayyāsanāni yānāni mahārhāṇi gṛhāṇi ca 12,106.012a pakṣiṇo mṛgajātāni rasā gandhāḥ phalāni ca 12,106.012c teṣv eva sajjayethās tvaṃ yathā naśyet svayaṃ paraḥ 12,106.013a yady eva pratiṣeddhavyo yady upekṣaṇam arhati 12,106.013b*0247_01 sadaiva rājaśārdūla viduṣā hitam icchatā 12,106.013c na jātu vivṛtaḥ kāryaḥ śatrur vinayam icchatā 12,106.014a vasasva paramāmitraviṣaye prājñasaṃmate 12,106.014c bhajasva śvetakākīyair mitrādhamam anarthakaiḥ 12,106.015a ārambhāṃś cāsya mahato duṣkarāṃs tvaṃ prayojaya 12,106.015c nadībandhavirodhāṃś ca balavadbhir virudhyatām 12,106.016a udyānāni mahārhāṇi śayanāny āsanāni ca 12,106.016c pratibhogasukhenaiva kośam asya virecaya 12,106.017a yajñadānapraśaṃsāsmai brāhmaṇeṣv anuvarṇyatām 12,106.017c te tvatpriyaṃ kariṣyanti taṃ ceṣyanti vṛkā iva 12,106.018a asaṃśayaṃ puṇyaśīlaḥ prāpnoti paramāṃ gatim 12,106.018c triviṣṭape puṇyatamaṃ sthānaṃ prāpnoti pārthivaḥ 12,106.018e kośakṣaye tv amitrāṇāṃ vaśaṃ kausalya gacchati 12,106.019a ubhayatra prasaktasya dharme cādharma eva ca 12,106.019c balārthamūlaṃ vyucchidyet tena nandanti śatravaḥ 12,106.020a nindyāsya mānuṣaṃ karma daivam asyopavarṇaya 12,106.020c asaṃśayaṃ daivaparaḥ kṣipram eva vinaśyati 12,106.021a yājayainaṃ viśvajitā sarvasvena viyujyatām 12,106.021c tato gacchatv asiddhārthaḥ pīḍyamāno mahājanam 12,106.022a tyāgadharmavidaṃ muṇḍaṃ kaṃ cid asyopavarṇaya 12,106.022c api tyāgaṃ bubhūṣeta kaccid gacched anāmayam 12,106.023a siddhenauṣadhayogena sarvaśatruvināśinā 12,106.023c nāgān aśvān manuṣyāṃś ca kṛtakair upaghātaya 12,106.024a ete cānye ca bahavo dambhayogāḥ suniścitāḥ 12,106.024c śakyā viṣahatā kartuṃ naklībena nṛpātmaja 12,107.001 rājaputra uvāca 12,107.001a na nikṛtyā na dambhena brahmann icchāmi jīvitum 12,107.001c nādharmayuktān iccheyam arthān sumahato 'py aham 12,107.002a purastād eva bhagavan mayaitad apavarjitam 12,107.002c yena māṃ nābhiśaṅketa yad vā kṛtsnaṃ hitaṃ bhavet 12,107.003a ānṛśaṃsyena dharmeṇa loke hy asmiñ jijīviṣuḥ 12,107.003c nāham etad alaṃ kartuṃ naitan mayy upapadyate 12,107.004 munir uvāca 12,107.004a upapannas tvam etena yathā kṣatriya bhāṣase 12,107.004c prakṛtyā hy upapanno 'si buddhyā cādbhutadarśana 12,107.005a ubhayor eva vām arthe yatiṣye tava tasya ca 12,107.005c saṃśleṣaṃ vā kariṣyāmi śāśvataṃ hy anapāyinam 12,107.006a tvādṛśaṃ hi kule jātam anṛśaṃsaṃ bahuśrutam 12,107.006c amātyaṃ ko na kurvīta rājyapraṇayakovidam 12,107.007a yas tvaṃ pravrajito rājyād vyasanaṃ cottamaṃ gataḥ 12,107.007c ānṛśaṃsyena vṛttena kṣatriyecchasi jīvitum 12,107.008a āgantā madgṛhaṃ tāta vaidehaḥ satyasaṃgaraḥ 12,107.008c yathāhaṃ taṃ niyokṣyāmi tat kariṣyaty asaṃśayam 12,107.009 bhīṣma uvāca 12,107.009a tata āhūya vaidehaṃ munir vacanam abravīt 12,107.009c ayaṃ rājakule jāto viditābhyantaro mama 12,107.010a ādarśa iva śuddhātmā śāradaś candramā iva 12,107.010c nāsmin paśyāmi vṛjinaṃ sarvato me parīkṣitaḥ 12,107.011a tena te saṃdhir evāstu viśvasāsmin yathā mayi 12,107.011c na rājyam anamātyena śakyaṃ śāstum amitrahan 12,107.012a amātyaḥ śūra eva syād buddhisaṃpanna eva ca 12,107.012c tābhyāṃ caiva bhayaṃ rājñaḥ paśya rājyasya yojanam 12,107.012e dharmātmanāṃ kva cil loke nānyāsti gatir īdṛśī 12,107.013a kṛtātmā rājaputro 'yaṃ satāṃ mārgam anuṣṭhitaḥ 12,107.013c susaṃgṛhītas tv evaiṣa tvayā dharmapurogamaḥ 12,107.013e saṃsevyamānaḥ śatrūṃs te gṛhṇīyān mahato gaṇān 12,107.014a yady ayaṃ pratiyudhyet tvāṃ svakarma kṣatriyasya tat 12,107.014c jigīṣamāṇas tvāṃ yuddhe pitṛpaitāmahe pade 12,107.015a tvaṃ cāpi pratiyudhyethā vijigīṣuvrate sthitaḥ 12,107.015c ayuddhvaiva niyogān me vaśe vaideha te sthitaḥ 12,107.016a sa tvaṃ dharmam avekṣasva tyaktvādharmam asāṃpratam 12,107.016c na hi kāmān na ca drohāt svadharmaṃ hātum arhasi 12,107.017a naiva nityaṃ jayas tāta naiva nityaṃ parājayaḥ 12,107.017c tasmād bhojayitavyaś ca bhoktavyaś ca paro janaḥ 12,107.018a ātmany eva hi saṃdṛśyāv ubhau jayaparājayau 12,107.018c niḥśeṣakāriṇāṃ tāta niḥśeṣakaraṇād bhayam 12,107.019a ity uktaḥ pratyuvācedaṃ vacanaṃ brāhmaṇarṣabham 12,107.019c abhipūjyābhisatkṛtya pūjārham anumānya ca 12,107.020a yathā brūyān mahāprājño yathā brūyād bahuśrutaḥ 12,107.020c śreyaskāmo yathā brūyād ubhayor yat kṣamaṃ bhavet 12,107.021a tathā vacanam ukto 'smi kariṣyāmi ca tat tathā 12,107.021c etad dhi paramaṃ śreyo na me 'trāsti vicāraṇā 12,107.022a tataḥ kauśalyam āhūya vaideho vākyam abravīt 12,107.022c dharmato nītitaś caiva balena ca jito mayā 12,107.023a so 'haṃ tvayā tv ātmaguṇair jitaḥ pārthivasattama 12,107.023c ātmānam anavajñāya jitavad vartatāṃ bhavān 12,107.024a nāvamanye ca te buddhiṃ nāvamanye ca pauruṣam 12,107.024c nāvamanye jayāmīti jitavad vartatāṃ bhavān 12,107.025a yathāvat pūjito rājan gṛhaṃ gantāsi me gṛhāt 12,107.025c tataḥ saṃpūjya tau vipraṃ viśvastau jagmatur gṛhān 12,107.026a vaidehas tv atha kausalyaṃ praveśya gṛham añjasā 12,107.026c pādyārghyamadhuparkais taṃ pūjārhaṃ pratyapūjayat 12,107.027a dadau duhitaraṃ cāsmai ratnāni vividhāni ca 12,107.027c eṣa rājñāṃ paro dharmaḥ sahyau jayaparājayau 12,108.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,108.001a brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca paraṃtapa 12,108.001c dharmo vṛttaṃ ca vṛttiś ca vṛttyupāyaphalāni ca 12,108.002a rājñāṃ vṛttaṃ ca kośaś ca kośasaṃjananaṃ mahat 12,108.002c amātyaguṇavṛddhiś ca prakṛtīnāṃ ca vardhanam 12,108.003a ṣāḍguṇyaguṇakalpaś ca senānītis tathaiva ca 12,108.003c duṣṭasya ca parijñānam aduṣṭasya ca lakṣaṇam 12,108.004a samahīnādhikānāṃ ca yathāval lakṣaṇoccayaḥ 12,108.004c madhyamasya ca tuṣṭyarthaṃ yathā stheyaṃ vivardhatā 12,108.005a kṣīṇasaṃgrahavṛttiś ca yathāvat saṃprakīrtitā 12,108.005c laghunādeśarūpeṇa granthayogena bhārata 12,108.006a vijigīṣos tathāvṛttam uktaṃ caiva tathaiva te 12,108.006c gaṇānāṃ vṛttim icchāmi śrotuṃ matimatāṃ vara 12,108.007a yathā gaṇāḥ pravardhante na bhidyante ca bhārata 12,108.007c arīn hi vijigīṣante suhṛdaḥ prāpnuvanti ca 12,108.008a bhedamūlo vināśo hi gaṇānām upalabhyate 12,108.008c mantrasaṃvaraṇaṃ duḥkhaṃ bahūnām iti me matiḥ 12,108.009a etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ nikhilena paraṃtapa 12,108.009c yathā ca te na bhidyeraṃs tac ca me brūhi pārthiva 12,108.010 bhīṣma uvāca 12,108.010a gaṇānāṃ ca kulānāṃ ca rājñāṃ ca bharatarṣabha 12,108.010c vairasaṃdīpanāv etau lobhāmarṣau janādhipa 12,108.011a lobham eko hi vṛṇute tato 'marṣam anantaram 12,108.011c tau kṣayavyayasaṃyuktāv anyonyajanitāśrayau 12,108.012a cāramantrabalādānaiḥ sāmadānavibhedanaiḥ 12,108.012c kṣayavyayabhayopāyaiḥ karśayantītaretaram 12,108.013a tatra dānena bhidyante gaṇāḥ saṃghātavṛttayaḥ 12,108.013c bhinnā vimanasaḥ sarve gacchanty arivaśaṃ bhayāt 12,108.014a bhedād gaṇā vinaśyanti bhinnāḥ sūpajapāḥ paraiḥ 12,108.014c tasmāt saṃghātayogeṣu prayateran gaṇāḥ sadā 12,108.015a arthā hy evādhigamyante saṃghātabalapauruṣāt 12,108.015c bāhyāś ca maitrīṃ kurvanti teṣu saṃghātavṛttiṣu 12,108.016a jñānavṛddhān praśaṃsantaḥ śuśrūṣantaḥ parasparam 12,108.016c vinivṛttābhisaṃdhānāḥ sukham edhanti sarvaśaḥ 12,108.017a dharmiṣṭhān vyavahārāṃś ca sthāpayantaś ca śāstrataḥ 12,108.017c yathāvat saṃpravartanto vivardhante gaṇottamāḥ 12,108.018a putrān bhrātṝn nigṛhṇanto vinaye ca sadā ratāḥ 12,108.018c vinītāṃś ca pragṛhṇanto vivardhante gaṇottamāḥ 12,108.019a cāramantravidhāneṣu kośasaṃnicayeṣu ca 12,108.019c nityayuktā mahābāho vardhante sarvato gaṇāḥ 12,108.020a prājñāñ śūrān maheṣvāsān karmasu sthirapauruṣān 12,108.020c mānayantaḥ sadā yuktā vivardhante gaṇā nṛpa 12,108.021a dravyavantaś ca śūrāś ca śastrajñāḥ śāstrapāragāḥ 12,108.021c kṛcchrāsv āpatsu saṃmūḍhān gaṇān uttārayanti te 12,108.022a krodho bhedo bhayo daṇḍaḥ karśanaṃ nigraho vadhaḥ 12,108.022c nayanty arivaśaṃ sadyo gaṇān bharatasattama 12,108.023a tasmān mānayitavyās te gaṇamukhyāḥ pradhānataḥ 12,108.023c lokayātrā samāyattā bhūyasī teṣu pārthiva 12,108.024a mantraguptiḥ pradhāneṣu cāraś cāmitrakarśana 12,108.024c na gaṇāḥ kṛtsnaśo mantraṃ śrotum arhanti bhārata 12,108.025a gaṇamukhyais tu saṃbhūya kāryaṃ gaṇahitaṃ mithaḥ 12,108.025c pṛthag gaṇasya bhinnasya vimatasya tato 'nyathā 12,108.025e arthāḥ pratyavasīdanti tathānarthā bhavanti ca 12,108.026a teṣām anyonyabhinnānāṃ svaśaktim anutiṣṭhatām 12,108.026c nigrahaḥ paṇḍitaiḥ kāryaḥ kṣipram eva pradhānataḥ 12,108.027a kuleṣu kalahā jātāḥ kulavṛddhair upekṣitāḥ 12,108.027c gotrasya rājan kurvanti gaṇasaṃbhedakārikām 12,108.028a ābhyantaraṃ bhayaṃ rakṣyaṃ surakṣyaṃ bāhyato bhayam 12,108.028c abhyantarād bhayaṃ jātaṃ sadyo mūlaṃ nikṛntati 12,108.029a akasmāt krodhalobhād vā mohād vāpi svabhāvajāt 12,108.029c anyonyaṃ nābhibhāṣante tat parābhavalakṣaṇam 12,108.030a jātyā ca sadṛśāḥ sarve kulena sadṛśās tathā 12,108.030c na tu śauryeṇa buddhyā vā rūpadravyeṇa vā punaḥ 12,108.031a bhedāc caiva pramādāc ca nāmyante ripubhir gaṇāḥ 12,108.031c tasmāt saṃghātam evāhur gaṇānāṃ śaraṇaṃ mahat 12,109.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,109.001a mahān ayaṃ dharmapatho bahuśākhaś ca bhārata 12,109.001c kiṃ svid eveha dharmāṇām anuṣṭheyatamaṃ matam 12,109.002a kiṃ kāryaṃ sarvadharmāṇāṃ garīyo bhavato matam 12,109.002c yathāyaṃ puruṣo dharmam iha ca pretya cāpnuyāt 12,109.003 bhīṣma uvāca 12,109.003a mātāpitror gurūṇāṃ ca pūjā bahumatā mama 12,109.003c atra yukto naro lokān yaśaś ca mahad aśnute 12,109.004a yad ete hy abhijānīyuḥ karma tāta supūjitāḥ 12,109.004c dharmyaṃ dharmaviruddhaṃ vā tat kartavyaṃ yudhiṣṭhira 12,109.005a na tair anabhyanujñāto dharmam anyaṃ prakalpayet 12,109.005c yam ete 'bhyanujānīyuḥ sa dharma iti niścayaḥ 12,109.006a eta eva trayo lokā eta evāśramās trayaḥ 12,109.006c eta eva trayo vedā eta eva trayo 'gnayaḥ 12,109.007a pitā hy agnir gārhapatyo mātāgnir dakṣiṇaḥ smṛtaḥ 12,109.007c gurur āhavanīyas tu sāgnitretā garīyasī 12,109.008a triṣv apramādyann eteṣu trīṃl lokān avajeṣyasi 12,109.008c pitṛvṛttyā tv imaṃ lokaṃ mātṛvṛttyā tathāparam 12,109.008e brahmalokaṃ guror vṛttyā nityam eva cariṣyasi 12,109.009a samyag eteṣu vartasva triṣu lokeṣu bhārata 12,109.009c yaśaḥ prāpsyasi bhadraṃ te dharmaṃ ca sumahāphalam 12,109.010a naitān atiśayej jātu nātyaśnīyān na dūṣayet 12,109.010c nityaṃ paricarec caiva tad vai sukṛtam uttamam 12,109.010e kīrtiṃ puṇyaṃ yaśo lokān prāpsyase ca janādhipa 12,109.011a sarve tasyādṛtā lokā yasyaite traya ādṛtāḥ 12,109.011c anādṛtās tu yasyaite sarvās tasyāphalāḥ kriyāḥ 12,109.012a naivāyaṃ na paro lokas tasya caiva paraṃtapa 12,109.012c amānitā nityam eva yasyaite guravas trayaḥ 12,109.013a na cāsmin na pare loke yaśas tasya prakāśate 12,109.013c na cānyad api kalyāṇaṃ pāratraṃ samudāhṛtam 12,109.014a tebhya eva tu tat sarvaṃ kṛtyayā visṛjāmy aham 12,109.014c tad āsīn me śataguṇaṃ sahasraguṇam eva ca 12,109.014e tasmān me saṃprakāśante trayo lokā yudhiṣṭhira 12,109.015a daśaiva tu sadācāryaḥ śrotriyān atiricyate 12,109.015c daśācāryān upādhyāya upādhyāyān pitā daśa 12,109.016a pitṝn daśa tu mātaikā sarvāṃ vā pṛthivīm api 12,109.016c gurutvenābhibhavati nāsti mātṛsamo guruḥ 12,109.016e gurur garīyān pitṛto mātṛtaś ceti me matiḥ 12,109.017a ubhau hi mātāpitarau janmani vyupayujyataḥ 12,109.017c śarīram etau sṛjataḥ pitā mātā ca bhārata 12,109.017e ācāryaśiṣṭā yā jātiḥ sā divyā sājarāmarā 12,109.018a avadhyā hi sadā mātā pitā cāpy apakāriṇau 12,109.018c na saṃduṣyati tat kṛtvā na ca te dūṣayanti tam 12,109.018e dharmāya yatamānānāṃ vidur devāḥ saharṣibhiḥ 12,109.019a ya āvṛṇoty avitathena karṇāv; ṛtaṃ bruvann amṛtaṃ saṃprayacchan 12,109.019c taṃ vai manye pitaraṃ mātaraṃ ca; tasmai na druhyet kṛtam asya jānan 12,109.020a vidyāṃ śrutvā ye guruṃ nādriyante; pratyāsannaṃ manasā karmaṇā vā 12,109.020b*0248_01 teṣāṃ pāpaṃ bhrūṇahatyāviśiṣṭaṃ 12,109.020b*0248_02 na cāsya tad brahmaphalaṃ dadāti 12,109.020c yathaiva te gurubhir bhāvanīyās; tathā teṣāṃ guravo 'py arcanīyāḥ 12,109.021a tasmāt pūjayitavyāś ca saṃvibhajyāś ca yatnataḥ 12,109.021c guravo 'rcayitavyāś ca purāṇaṃ dharmam icchatā 12,109.022a yena prītāś ca pitaras tena prītaḥ pitāmahaḥ 12,109.022c prīṇāti mātaraṃ yena pṛthivī tena pūjitā 12,109.023a yena prīṇāty upādhyāyaṃ tena syād brahma pūjitam 12,109.023c mātṛtaḥ pitṛtaś caiva tasmāt pūjyatamo guruḥ 12,109.023e ṛṣayaś ca hi devāś ca prīyante pitṛbhiḥ saha 12,109.023f*0249_01 pūjyamāneṣu guruṣu tasmāt pūjyatamo guruḥ 12,109.024a na kena cana vṛttena hy avajñeyo gurur bhavet 12,109.024c na ca mātā na ca pitā tādṛśo yādṛśo guruḥ 12,109.025a na te 'vamānam arhanti na ca te dūṣayanti tam 12,109.025c gurūṇām eva satkāraṃ vidur devāḥ saharṣibhiḥ 12,109.026a upādhyāyaṃ pitaraṃ mātaraṃ ca; ye 'bhidruhyanti manasā karmaṇā vā 12,109.026c teṣāṃ pāpaṃ bhrūṇahatyāviśiṣṭaṃ; tasmān nānyaḥ pāpakṛd asti loke 12,109.026d*0250_01 bhṛto vṛddho yo na bibharti putraḥ 12,109.026d*0250_02 svayonijaḥ pitaraṃ mātaraṃ ca 12,109.026d*0250_03 tad vai pāpaṃ bhrūṇahatyāviśiṣṭaṃ 12,109.026d*0250_04 tasmān nānyaḥ pāpakṛd asti loke 12,109.027a mitradruhaḥ kṛtaghnasya strīghnasya piśunasya ca 12,109.027c caturṇāṃ vayam eteṣāṃ niṣkṛtiṃ nānuśuśrumaḥ 12,109.028a etat sarvam atideśena sṛṣṭaṃ; yat kartavyaṃ puruṣeṇeha loke 12,109.028c etac chreyo nānyad asmād viśiṣṭaṃ; sarvān dharmān anusṛtyaitad uktam 12,110.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,110.001a kathaṃ dharme sthātum icchan naro varteta bhārata 12,110.001c vidvañ jijñāsamānāya prabrūhi bharatarṣabha 12,110.002a satyaṃ caivānṛtaṃ cobhe lokān āvṛtya tiṣṭhataḥ 12,110.002c tayoḥ kim ācared rājan puruṣo dharmaniścitaḥ 12,110.003a kiṃ svit satyaṃ kim anṛtaṃ kiṃ svid dharmyaṃ sanātanam 12,110.003c kasmin kāle vadet satyaṃ kasmin kāle 'nṛtaṃ vadet 12,110.004 bhīṣma uvāca 12,110.004a satyasya vacanaṃ sādhu na satyād vidyate param 12,110.004c yad bhūloke sudurjñātaṃ tat te vakṣyāmi bhārata 12,110.005a bhavet satyaṃ na vaktavyaṃ vaktavyam anṛtaṃ bhavet 12,110.005c yatrānṛtaṃ bhavet satyaṃ satyaṃ vāpy anṛtaṃ bhavet 12,110.006a tādṛśe muhyate bālo yatra satyam aniṣṭhitam 12,110.006c satyānṛte viniścitya tato bhavati dharmavit 12,110.007a apy anāryo 'kṛtaprajñaḥ puruṣo 'pi sudāruṇaḥ 12,110.007c sumahat prāpnuyāt puṇyaṃ balāko 'ndhavadhād iva 12,110.008a kim āścaryaṃ ca yan mūḍho dharmakāmo 'py adharmavit 12,110.008c sumahat prāpnuyāt pāpaṃ gaṅgāyām iva kauśikaḥ 12,110.009a tādṛśo 'yam anupraśno yatra dharmaḥ sudurvacaḥ 12,110.009c duṣkaraḥ pratisaṃkhyātuṃ tarkeṇātra vyavasyati 12,110.010a prabhāvārthāya bhūtānāṃ dharmapravacanaṃ kṛtam 12,110.010c yat syād ahiṃsāsaṃyuktaṃ sa dharma iti niścayaḥ 12,110.010d*0251_01 ahiṃsārthāya bhūtānāṃ dharmapravacanaṃ kṛtam 12,110.010d*0251_02 yat syād ahiṃsāsaṃyuktaṃ sa dharma iti niścayaḥ 12,110.010d*0252_01 ahiṃsā satyam akrodhas tapo dānaṃ damo matiḥ 12,110.010d*0252_02 anasūyāpy amātsaryam anīrṣyā śīlam eva ca 12,110.010d*0252_03 eṣa dharmaḥ kuruśreṣṭha kathitaḥ parameṣṭhinā 12,110.010d*0252_04 brahmaṇā devadevena ayaṃ caiva sanātanaḥ 12,110.010d*0252_05 asmin dharme sthito rājan naro bhadrāṇi paśyati 12,110.010d*0252_06 śrauto vadhātmako dharma ahiṃsā paramārthikaḥ 12,110.011a dhāraṇād dharma ity āhur dharmeṇa vidhṛtāḥ prajāḥ 12,110.011c yat syād dhāraṇasaṃyuktaṃ sa dharma iti niścayaḥ 12,110.011d*0253_01 hitaṃ syād yatra bhūtānāṃ patitānāṃ susaṃkaṭe 12,110.012a śrutidharma iti hy eke nety āhur apare janāḥ 12,110.012c na tu tat pratyasūyāmo na hi sarvaṃ vidhīyate 12,110.013a ye 'nyāyena jihīrṣanto dhanam icchanti karhi cit 12,110.013c tebhyas tan na tad ākhyeyaṃ sa dharma iti niścayaḥ 12,110.014a akūjanena cen mokṣo nātra kūjet kathaṃ cana 12,110.014c avaśyaṃ kūjitavyaṃ vā śaṅkeran vāpy akūjanāt 12,110.014d*0254_01 ye 'nye cāpy anṛtaṃ kuryuḥ kuryād eva vicāraṇam 12,110.015a śreyas tatrānṛtaṃ vaktuṃ satyād iti vicāritam 12,110.015b*0255_01 akṣayebhyo vadhaṃ rājan kuryād evāvicārayan 12,110.015b*0255_02 abuddhānuśaye doṣaṃ śreyas tatrānṛtaṃ bhavet 12,110.015b*0255_03 na stenaiḥ saha saṃbandhān mucyate śapathād api 12,110.015b*0255_04 śreyas tatrānṛtaṃ vaktuṃ satyād iti hi dhāraṇā 12,110.015c yaḥ pāpaiḥ saha saṃbandhān mucyate śapathād iti 12,110.016a na ca tebhyo dhanaṃ deyaṃ śakye sati kathaṃ cana 12,110.016c pāpebhyo hi dhanaṃ dattaṃ dātāram api pīḍayet 12,110.017a svaśarīroparodhena varam ādātum icchataḥ 12,110.017c satyasaṃpratipattyarthaṃ ye brūyuḥ sākṣiṇaḥ kva cit 12,110.017e anuktvā tatra tad vācyaṃ sarve te 'nṛtavādinaḥ 12,110.018a prāṇātyaye vivāhe ca vaktavyam anṛtaṃ bhavet 12,110.018c arthasya rakṣaṇārthāya pareṣāṃ dharmakāraṇāt 12,110.018e pareṣāṃ dharmam ākāṅkṣan nīcaḥ syād dharmabhikṣukaḥ 12,110.019a pratiśrutya tu dātavyaṃ śvaḥkāryas tu balātkṛtaḥ 12,110.019c yaḥ kaś cid dharmasamayāt pracyuto 'dharmam āsthitaḥ 12,110.019d*0256_01 dambhenaiva sa hantavyas taṃ panthānaṃ samāśritaḥ 12,110.019d*0256_02 cyutaḥ sadaiva dharmebhyo 'mānavaṃ dharmam āsthitaḥ 12,110.020a śaṭhaḥ svadharmam utsṛjya tam icched upajīvitum 12,110.020c sarvopāyair nihantavyaḥ pāpo nikṛtijīvanaḥ 12,110.021a dhanam ity eva pāpānāṃ sarveṣām iha niścayaḥ 12,110.021c ye 'viṣahyā hy asaṃbhojyā nikṛtyā patanaṃ gatāḥ 12,110.022a cyutā devamanuṣyebhyo yathā pretās tathaiva te 12,110.022b*0257_01 niryajñās tapasā hīnā mā sma taiḥ saha saṃgamaḥ 12,110.022c dhanādānād duḥkhataraṃ jīvitād viprayojanam 12,110.023a ayaṃ vo rocatāṃ dharma iti vācyaḥ prayatnataḥ 12,110.023c na kaś cid asti pāpānāṃ dharma ity eṣa niścayaḥ 12,110.024a tathāgataṃ ca yo hanyān nāsau pāpena lipyate 12,110.024c svakarmaṇā hataṃ hanti hata eva sa hanyate 12,110.024e teṣu yaḥ samayaṃ kaś cit kurvīta hatabuddhiṣu 12,110.025a yathā kākaś ca gṛdhraś ca tathaivopadhijīvinaḥ 12,110.025c ūrdhvaṃ dehavimokṣānte bhavanty etāsu yoniṣu 12,110.026a yasmin yathā vartate yo manuṣyas; tasmiṃs tathā vartitavyaṃ sa dharmaḥ 12,110.026c māyācāro māyayā vartitavyaḥ; sādhvācāraḥ sādhunā pratyudeyaḥ 12,111.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,111.001a kliśyamāneṣu bhūteṣu tais tair bhāvais tatas tataḥ 12,111.001c durgāṇy atitared yena tan me brūhi pitāmaha 12,111.002 bhīṣma uvāca 12,111.002a āśrameṣu yathokteṣu yathoktaṃ ye dvijātayaḥ 12,111.002c vartante saṃyatātmāno durgāṇy atitaranti te 12,111.003a ye dambhān na japanti sma yeṣāṃ vṛttiś ca saṃvṛtā 12,111.003c viṣayāṃś ca nigṛhṇanti durgāṇy atitaranti te 12,111.003d*0258_01 pratyāhur nocyamānā ye na hiṃsanti ca hiṃsitāḥ 12,111.003d*0258_02 prayacchanti na yācante durgāṇy atitaranti te 12,111.004a vāsayanty atithīn nityaṃ nityaṃ ye cānasūyakāḥ 12,111.004c nityaṃ svādhyāyaśīlāś ca durgāṇy atitaranti te 12,111.005a mātāpitroś ca ye vṛttiṃ vartante dharmakovidāḥ 12,111.005c varjayanti divāsvapnaṃ durgāṇy atitaranti te 12,111.006a sveṣu dāreṣu vartante nyāyavṛtteṣv ṛtāv ṛtau 12,111.006c agnihotraparāḥ santo durgāṇy atitaranti te 12,111.007a ye na lobhān nayanty arthān rājāno rajasāvṛtāḥ 12,111.007c viṣayān parirakṣanto durgāṇy atitaranti te 12,111.008a āhaveṣu ca ye śūrās tyaktvā maraṇajaṃ bhayam 12,111.008c dharmeṇa jayam icchanto durgāṇy atitaranti te 12,111.009a ye pāpāni na kurvanti karmaṇā manasā girā 12,111.009c nikṣiptadaṇḍā bhūteṣu durgāṇy atitaranti te 12,111.010a ye vadantīha satyāni prāṇatyāge 'py upasthite 12,111.010c pramāṇabhūtā bhūtānāṃ durgāṇy atitaranti te 12,111.011a anadhyāyeṣu ye viprāḥ svādhyāyaṃ naiva kurvate 12,111.011c taponityāḥ sutapaso durgāṇy atitaranti te 12,111.012a karmāṇy akuhakārthāni yeṣāṃ vācaś ca sūnṛtāḥ 12,111.012c yeṣām arthāś ca sādhvarthā durgāṇy atitaranti te 12,111.013a ye tapaś ca tapasyanti kaumārabrahmacāriṇaḥ 12,111.013c vidyāvedavratasnātā durgāṇy atitaranti te 12,111.014a ye ca saṃśāntarajasaḥ saṃśāntatamasaś ca ye 12,111.014c satye sthitā mahātmāno durgāṇy atitaranti te 12,111.015a yeṣāṃ na kaś cit trasati trasanti na ca kasya cit 12,111.015c yeṣām ātmasamo loko durgāṇy atitaranti te 12,111.016a paraśriyā na tapyante ye santaḥ puruṣarṣabhāḥ 12,111.016c grāmyād annān nivṛttāś ca durgāṇy atitaranti te 12,111.017a sarvān devān namasyanti sarvān dharmāṃś ca śṛṇvate 12,111.017c ye śraddadhānā dāntāś ca durgāṇy atitaranti te 12,111.018a ye na mānitam icchanti mānayanti ca ye param 12,111.018c mānyamānā na manyante durgāṇy atitaranti te 12,111.019a ye śrāddhāni ca kurvanti tithyāṃ tithyāṃ prajārthinaḥ 12,111.019c suviśuddhena manasā durgāṇy atitaranti te 12,111.020a ye krodhaṃ naiva kurvanti kruddhān saṃśamayanti ca 12,111.020c na ca kupyanti bhṛtyebhyo durgāṇy atitaranti te 12,111.021a madhu māṃsaṃ ca ye nityaṃ varjayantīha mānavāḥ 12,111.021c janmaprabhṛti madyaṃ ca durgāṇy atitaranti te 12,111.022a yātrārthaṃ bhojanaṃ yeṣāṃ saṃtānārthaṃ ca maithunam 12,111.022c vāk satyavacanārthāya durgāṇy atitaranti te 12,111.023a īśvaraṃ sarvabhūtānāṃ jagataḥ prabhavāpyayam 12,111.023c bhaktā nārāyaṇaṃ ye ca durgāṇy atitaranti te 12,111.024a ya eṣa raktapadmākṣaḥ pītavāsā mahābhujaḥ 12,111.024c suhṛd bhrātā ca mitraṃ ca saṃbandhī ca tavācyutaḥ 12,111.025a ya imān sakalāṃl lokāṃś carmavat pariveṣṭayet 12,111.025c icchan prabhur acintyātmā govindaḥ puruṣottamaḥ 12,111.026a sthitaḥ priyahite jiṣṇoḥ sa eṣa puruṣarṣabha 12,111.026c rājaṃs tava ca durdharṣo vaikuṇṭhaḥ puruṣottamaḥ 12,111.027a ya enaṃ saṃśrayantīha bhaktyā nārāyaṇaṃ harim 12,111.027c te tarantīha durgāṇi na me 'trāsti vicāraṇā 12,111.027d*0259_01 asminn arpitakarmāṇaḥ sarvabhāvena bhārata 12,111.027d*0259_02 kṛṣṇe kamalapatrākṣe durgāṇy atitaranti te 12,111.027d*0259_03 lokarakṣārtham utpannam adityāṃ kaśyapātmajam 12,111.027d*0259_04 devam indraṃ namasyanti durgāṇy atitaranti te 12,111.027d*0259_05 brahmāṇaṃ lokakartāraṃ ye namasyanti satpatim 12,111.027d*0259_06 yaṣṭavyaṃ kratubhir devaṃ durgāṇy atitaranti te 12,111.027d*0259_07 yaṃ viṣṇur indraḥ śaṃbhuś ca brahmā lokapitāmahaḥ 12,111.027d*0259_08 stuvanti vividhaiḥ stotrair devadevaṃ maheśvaram 12,111.027d*0259_09 tam arcayanti ye śaśvad durgāṇy atitaranti te 12,111.028a durgātitaraṇaṃ ye ca paṭhanti śrāvayanti ca 12,111.028c pāṭhayanti ca viprebhyo durgāṇy atitaranti te 12,111.029a iti kṛtyasamuddeśaḥ kīrtitas te mayānagha 12,111.029c saṃtared yena durgāṇi paratreha ca mānavaḥ 12,112.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,112.001a asaumyāḥ saumyarūpeṇa saumyāś cāsaumyadarśinaḥ 12,112.001c īdṛśān puruṣāṃs tāta kathaṃ vidyāmahe vayam 12,112.002 bhīṣma uvāca 12,112.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,112.002c vyāghragomāyusaṃvādaṃ taṃ nibodha yudhiṣṭhira 12,112.003a purikāyāṃ puri purā śrīmatyāṃ pauriko nṛpaḥ 12,112.003c parahiṃsāruciḥ krūro babhūva puruṣādhamaḥ 12,112.004a sa tv āyuṣi parikṣīṇe jagāmānīpsitāṃ gatim 12,112.004c gomāyutvaṃ ca saṃprāpto dūṣitaḥ pūrvakarmaṇā 12,112.005a saṃsmṛtya pūrvajātiṃ sa nirvedaṃ paramaṃ gataḥ 12,112.005c na bhakṣayati māṃsāni parair upahṛtāny api 12,112.006a ahiṃsraḥ sarvabhūteṣu satyavāk sudṛḍhavrataḥ 12,112.006c cakāra ca yathākāmam āhāraṃ patitaiḥ phalaiḥ 12,112.006d*0260_01 parṇāhāraḥ kadā cic ca niyamavratavān api 12,112.006d*0260_02 kadā cid udakenāpi vartayann anuyantritaḥ 12,112.007a śmaśāne tasya cāvāso gomāyoḥ saṃmato 'bhavat 12,112.007c janmabhūmyanurodhāc ca nānyad vāsam arocayat 12,112.008a tasya śaucam amṛṣyantaḥ sarve te sahajātayaḥ 12,112.008c cālayanti sma tāṃ buddhiṃ vacanaiḥ praśrayottaraiḥ 12,112.009a vasan pitṛvane raudre śaucaṃ lapsitum icchasi 12,112.009c iyaṃ vipratipattis te yadā tvaṃ piśitāśanaḥ 12,112.010a tatsamo vā bhavāsmābhir bhakṣyān dāsyāmahe vayam 12,112.010c bhuṅkṣva śaucaṃ parityajya yad dhi bhuktaṃ tad asti te 12,112.011a iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā pratyuvāca samāhitaḥ 12,112.011c madhuraiḥ praśritair vākyair hetumadbhir aniṣṭhuraiḥ 12,112.012a apramāṇaṃ prasūtir me śīlataḥ kriyate kulam 12,112.012c prārthayiṣye tu tat karma yena vistīryate yaśaḥ 12,112.013a śmaśāne yadi vāso me samādhir me niśāmyatām 12,112.013c ātmā phalati karmāṇi nāśramo dharmalakṣaṇam 12,112.014a āśrame yo dvijaṃ hanyād gāṃ vā dadyād anāśrame 12,112.014c kiṃ nu tat pātakaṃ na syāt tad vā dattaṃ vṛthā bhavet 12,112.015a bhavantaḥ sarvalobhena kevalaṃ bhakṣaṇe ratāḥ 12,112.015c anubandhe tu ye doṣās tān na paśyanti mohitāḥ 12,112.016a apratyayakṛtāṃ garhyām arthāpanayadūṣitām 12,112.016c iha cāmutra cāniṣṭāṃ tasmād vṛttiṃ na rocaye 12,112.017a taṃ śuciṃ paṇḍitaṃ matvā śārdūlaḥ khyātavikramaḥ 12,112.017c kṛtvātmasadṛśāṃ pūjāṃ sācivye 'vardhayat svayam 12,112.018a saumya vijñātarūpas tvaṃ gaccha yātrāṃ mayā saha 12,112.018c vriyantām īpsitā bhogāḥ parihāryāś ca puṣkalāḥ 12,112.019a tīkṣṇā vayam iti khyātā bhavato jñāpayāmahe 12,112.019c mṛdupūrvaṃ ghātinas te śreyaś cādhigamiṣyati 12,112.020a atha saṃpūjya tad vākyaṃ mṛgendrasya mahātmanaḥ 12,112.020c gomāyuḥ praśritaṃ vākyaṃ babhāṣe kiṃ cid ānataḥ 12,112.021a sadṛśaṃ mṛgarājaitat tava vākyaṃ madantare 12,112.021c yat sahāyān mṛgayase dharmārthakuśalāñ śucīn 12,112.022a na śakyam anamātyena mahattvam anuśāsitum 12,112.022c duṣṭāmātyena vā vīra śarīraparipanthinā 12,112.023a sahāyān anuraktāṃs tu yatetānupasaṃhitān 12,112.023c parasparam asaṃghuṣṭān vijigīṣūn alolupān 12,112.024a tān atītopadhān prājñān hite yuktān manasvinaḥ 12,112.024c pūjayethā mahābhāgān yathācāryān yathā pitṝn 12,112.025a na tv evaṃ mama saṃtoṣād rocate 'nyan mṛgādhipa 12,112.025c na kāmaye sukhān bhogān aiśvaryaṃ vā tvadāśrayam 12,112.026a na yokṣyati hi me śīlaṃ tava bhṛtyaiḥ purātanaiḥ 12,112.026c te tvāṃ vibhedayiṣyanti duḥkhaśīlā madantare 12,112.027a saṃśrayaḥ ślāghanīyas tvam anyeṣām api bhāsvatām 12,112.027c kṛtātmā sumahābhāgaḥ pāpakeṣv apy adāruṇaḥ 12,112.028a dīrghadarśī mahotsāhaḥ sthūlalakṣyo mahābalaḥ 12,112.028c kṛtī cāmoghakartāsi bhāvyaiś ca samalaṃkṛtaḥ 12,112.029a kiṃ tu svenāsmi saṃtuṣṭo duḥkhā vṛttir anuṣṭhitā 12,112.029c sevāyāś cāpi nābhijñaḥ svacchandena vanecaraḥ 12,112.030a rājopakrośadoṣāś ca sarve saṃśrayavāsinām 12,112.030c vanacaryā ca niḥsaṅgā nirbhayā niravagrahā 12,112.031a nṛpeṇāhūyamānasya yat tiṣṭhati bhayaṃ hṛdi 12,112.031c na tat tiṣṭhati tuṣṭānāṃ vane mūlaphalāśinām 12,112.032a pānīyaṃ vā nirāyāsaṃ svādv annaṃ vā bhayottaram 12,112.032c vicārya khalu paśyāmi tat sukhaṃ yatra nirvṛtiḥ 12,112.033a aparādhair na tāvanto bhṛtyāḥ śiṣṭā narādhipaiḥ 12,112.033c upaghātair yathā bhṛtyā dūṣitā nidhanaṃ gatāḥ 12,112.034a yadi tv etan mayā kāryaṃ mṛgendro yadi manyate 12,112.034c samayaṃ kṛtam icchāmi vartitavyaṃ yathā mayi 12,112.035a madīyā mānanīyās te śrotavyaṃ ca hitaṃ vacaḥ 12,112.035c kalpitā yā ca te vṛttiḥ sā bhavet tava susthirā 12,112.036a na mantrayeyam anyais te sacivaiḥ saha karhi cit 12,112.036c nītimantaḥ parīpsanto vṛthā brūyuḥ pare mayi 12,112.037a eka ekena saṃgamya raho brūyāṃ hitaṃ tava 12,112.037c na ca te jñātikāryeṣu praṣṭavyo 'haṃ hitāhite 12,112.038a mayā saṃmantrya paścāc ca na hiṃsyāḥ sacivās tvayā 12,112.038c madīyānāṃ ca kupito mā tvaṃ daṇḍaṃ nipātayeḥ 12,112.039a evam astv iti tenāsau mṛgendreṇābhipūjitaḥ 12,112.039c prāptavān matisācivyaṃ gomāyur vyāghrayonitaḥ 12,112.040a taṃ tathā satkṛtaṃ dṛṣṭvā yujyamānaṃ ca karmaṇi 12,112.040c prādviṣan kṛtasaṃghātāḥ pūrvabhṛtyā muhur muhuḥ 12,112.041a mitrabuddhyā ca gomāyuṃ sāntvayitvā praveśya ca 12,112.041c doṣeṣu samatāṃ netum aicchann aśubhabuddhayaḥ 12,112.042a anyathā hy ucitāḥ pūrvaṃ paradravyāpahāriṇaḥ 12,112.042c aśaktāḥ kiṃ cid ādātuṃ dravyaṃ gomāyuyantritāḥ 12,112.043a vyutthānaṃ cātra kāṅkṣadbhiḥ kathābhiḥ pravilobhyate 12,112.043c dhanena mahatā caiva buddhir asya vilobhyate 12,112.044a na cāpi sa mahāprājñas tasmād dhairyāc cacāla ha 12,112.044c athāsya samayaṃ kṛtvā vināśāya sthitāḥ pare 12,112.045a īpsitaṃ ca mṛgendrasya māṃsaṃ yat tatra saṃskṛtam 12,112.045c apanīya svayaṃ tad dhi tair nyastaṃ tasya veśmani 12,112.046a yadarthaṃ cāpy apahṛtaṃ yena yac caiva mantritam 12,112.046c tasya tad viditaṃ sarvaṃ kāraṇārthaṃ ca marṣitam 12,112.047a samayo 'yaṃ kṛtas tena sācivyam upagacchatā 12,112.047c nopaghātas tvayā grāhyo rājan maitrīm ihecchatā 12,112.047d*0261_01 iti tasya ca mantrasya sthityarthaṃ tad upekṣitam 12,112.047d*0262_00 bhīṣma uvāca 12,112.047d*0262_01 kṣudhitasya mṛgendrasya bhoktum abhyutthitasya ca 12,112.048a bhojane copahartavye tan māṃsaṃ na sma dṛśyate 12,112.048c mṛgarājena cājñaptaṃ mṛgyatāṃ cora ity uta 12,112.049a kṛtakaiś cāpi tan māṃsaṃ mṛgendrāyopavarṇitam 12,112.049c sacivenopanītaṃ te viduṣā prājñamāninā 12,112.050a saroṣas tv atha śārdūlaḥ śrutvā gomāyucāpalam 12,112.050c babhūvāmarṣito rājā vadhaṃ cāsyābhyarocayat 12,112.051a chidraṃ tu tasya tad dṛṣṭvā procus te pūrvamantriṇaḥ 12,112.051c sarveṣām eva so 'smākaṃ vṛttibhaṅgeṣu vartate 12,112.051d*0263_01 niścityaivaṃ tatas tasya te tat karmāṇy avarṇayan 12,112.052a idaṃ cāsyedṛśaṃ karma vāllabhyena tu rakṣyate 12,112.052c śrutaś ca svāminā pūrvaṃ yādṛśo naiṣa tādṛśaḥ 12,112.053a vāṅmātreṇaiva dharmiṣṭhaḥ svabhāvena tu dāruṇaḥ 12,112.053c dharmacchadmā hy ayaṃ pāpo vṛthācāraparigrahaḥ 12,112.053e kāryārthaṃ bhojanārtheṣu vrateṣu kṛtavāñ śramam 12,112.053f*0264_01 yadi vipratyayo hy eṣa tad idaṃ darśayāma te 12,112.053f*0264_02 tanmāṃsaṃ caiva gomāyos tatkṣaṇāt tais tu ḍaukitam 12,112.054a māṃsāpanayanaṃ jñātvā vyāghras teṣāṃ tu tad vacaḥ 12,112.054c ājñāpayām āsa tadā gomāyur vadhyatām iti 12,112.055a śārdūlavacanaṃ śrutvā śārdūlajananī tataḥ 12,112.055c mṛgarājaṃ hitair vākyaiḥ saṃbodhayitum āgamat 12,112.056a putra naitat tvayā grāhyaṃ kapaṭārambhasaṃvṛtam 12,112.056c karmasaṃgharṣajair doṣair duṣyaty aśucibhiḥ śuciḥ 12,112.057a nocchritaṃ sahate kaś cit prakriyā vairakārikā 12,112.057c śucer api hi yuktasya doṣa eva nipātyate 12,112.057d*0265_01 muner api vanasthasya svāni karmāṇi kurvataḥ 12,112.057d*0265_02 utpadyante trayaḥ pakṣā mitrodāsīnaśatravaḥ 12,112.058a lubdhānāṃ śucayo dveṣyāḥ kātarāṇāṃ tarasvinaḥ 12,112.058c mūrkhāṇāṃ paṇḍitā dveṣyā daridrāṇāṃ mahādhanāḥ 12,112.058e adhārmikāṇāṃ dharmiṣṭhā virūpāṇāṃ surūpakāḥ 12,112.059a bahavaḥ paṇḍitā lubdhāḥ sarve māyopajīvinaḥ 12,112.059c kuryur doṣam adoṣasya bṛhaspatimater api 12,112.060a śūnyāt tac ca gṛhān māṃsaṃ yad adyāpahṛtaṃ tava 12,112.060c necchate dīyamānaṃ ca sādhu tāvad vimṛśyatām 12,112.061a asatyāḥ satyasaṃkāśāḥ satyāś cāsatyadarśinaḥ 12,112.061c dṛśyante vividhā bhāvās teṣu yuktaṃ parīkṣaṇam 12,112.062a talavad dṛśyate vyoma khadyoto havyavāḍ iva 12,112.062c na caivāsti talaṃ vyomni na khadyote hutāśanaḥ 12,112.063a tasmāt pratyakṣadṛṣṭo 'pi yuktam arthaḥ parīkṣitum 12,112.063c parīkṣya jñāpayan hy arthān na paścāt paritapyate 12,112.064a na duṣkaram idaṃ putra yat prabhur ghātayet param 12,112.064c ślāghanīyā ca varyā ca loke prabhavatāṃ kṣamā 12,112.065a sthāpito 'yaṃ putra tvayā sāmanteṣv adhi viśrutaḥ 12,112.065c duḥkhenāsādyate pātraṃ dhāryatām eṣa te suhṛt 12,112.066a dūṣitaṃ paradoṣair hi gṛhṇīte yo 'nyathā śucim 12,112.066c svayaṃ saṃdūṣitāmātyaḥ kṣipram eva vinaśyati 12,112.067a tasmād athārisaṃghātād gomāyoḥ kaś cid āgataḥ 12,112.067c dharmātmā tena cākhyātaṃ yathaitat kapaṭaṃ kṛtam 12,112.068a tato vijñātacāritraḥ satkṛtya sa vimokṣitaḥ 12,112.068c pariṣvaktaś ca sasnehaṃ mṛgendreṇa punaḥ punaḥ 12,112.069a anujñāpya mṛgendraṃ tu gomāyur nītiśāstravit 12,112.069c tenāmarṣeṇa saṃtaptaḥ prāyam āsitum aicchata 12,112.070a śārdūlas tatra gomāyuṃ snehāt prasrutalocanaḥ 12,112.070c avārayat sa dharmiṣṭhaṃ pūjayā pratipūjayan 12,112.071a taṃ sa gomāyur ālokya snehād āgatasaṃbhramam 12,112.071c babhāṣe praṇato vākyaṃ bāṣpagadgadayā girā 12,112.072a pūjito 'haṃ tvayā pūrvaṃ paścāc caiva vimānitaḥ 12,112.072c pareṣām āspadaṃ nīto vastuṃ nārhāmy ahaṃ tvayi 12,112.073a svasaṃtuṣṭāś cyutāḥ sthānān mānāt pratyavaropitāḥ 12,112.073c svayaṃ copahṛtā bhṛtyā ye cāpy upahṛtāḥ paraiḥ 12,112.074a parikṣīṇāś ca lubdhāś ca krūrāḥ kārābhitāpitāḥ 12,112.074c hṛtasvā mānino ye ca tyaktopāttā mahepsavaḥ 12,112.075a saṃtāpitāś ca ye ke cid vyasanaughapratīkṣiṇaḥ 12,112.075c antarhitāḥ sopahitāḥ sarve te parasādhanāḥ 12,112.076a avamānena yuktasya sthāpitasya ca me punaḥ 12,112.076c kathaṃ yāsyasi viśvāsam aham eṣyāmi vā punaḥ 12,112.077a samartha iti saṃgṛhya sthāpayitvā parīkṣya ca 12,112.077c kṛtaṃ ca samayaṃ bhittvā tvayāham avamānitaḥ 12,112.078a prathamaṃ yaḥ samākhyātaḥ śīlavān iti saṃsadi 12,112.078c na vācyaṃ tasya vaiguṇyaṃ pratijñāṃ parirakṣatā 12,112.079a evaṃ cāvamatasyeha viśvāsaṃ kiṃ prayāsyasi 12,112.079c tvayi caiva hy aviśvāse mamodvego bhaviṣyati 12,112.080a śaṅkitas tvam ahaṃ bhītaḥ pare chidrānudarśinaḥ 12,112.080c asnigdhāś caiva dustoṣāḥ karma caitad bahucchalam 12,112.080d*0266_01 pūrvasaṃmānatā yatra paścāc caiva vimānanā 12,112.080d*0266_02 na taṃ dhīrāḥ praśaṃsanti saṃmānitavimānitam 12,112.081a duḥkhena śleṣyate bhinnaṃ śliṣṭaṃ duḥkhena bhidyate 12,112.081c bhinnaśliṣṭā tu yā prītir na sā snehena vartate 12,112.082a kaś cid eva hi bhītas tu dṛśyate na parātmanoḥ 12,112.082c kāryāpekṣā hi vartante bhāvāḥ snigdhās tu durlabhāḥ 12,112.083a suduḥkhaṃ puruṣajñānaṃ cittaṃ hy eṣāṃ calācalam 12,112.083c samartho vāpy aśakto vā śateṣv eko 'dhigamyate 12,112.084a akasmāt prakriyā nṝṇām akasmāc cāpakarṣaṇam 12,112.084c śubhāśubhe mahattvaṃ ca prakartuṃ buddhilāghavāt 12,112.085a evaṃ bahuvidhaṃ sāntvam uktvā dharmārthahetumat 12,112.085c prasādayitvā rājānaṃ gomāyur vanam abhyagāt 12,112.086a agṛhyānunayaṃ tasya mṛgendrasya sa buddhimān 12,112.086c gomāyuḥ prāyam āsīnas tyaktvā dehaṃ divaṃ yayau 12,113.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,113.001a kiṃ pārthivena kartavyaṃ kiṃ ca kṛtvā sukhī bhavet 12,113.001c tan mamācakṣva tattvena sarvaṃ dharmabhṛtāṃ vara 12,113.002 bhīṣma uvāca 12,113.002a hanta te 'haṃ pravakṣyāmi śṛṇu kāryaikaniścayam 12,113.002c yathā rājñeha kartavyaṃ yac ca kṛtvā sukhī bhavet 12,113.003a na tv evaṃ vartitavyaṃ sma yathedam anuśuśrumaḥ 12,113.003c uṣṭrasya sumahad vṛttaṃ tan nibodha yudhiṣṭhira 12,113.004a jātismaro mahān uṣṭraḥ prājāpatyayugodbhavaḥ 12,113.004c tapaḥ sumahad ātiṣṭhad araṇye saṃśitavrataḥ 12,113.005a tapasas tasya cānte vai prītimān abhavat prabhuḥ 12,113.005c vareṇa chandayām āsa tataś cainaṃ pitāmahaḥ 12,113.006 uṣṭra uvāca 12,113.006a bhagavaṃs tvatprasādān me dīrghā grīvā bhaved iyam 12,113.006c yojanānāṃ śataṃ sāgraṃ yā gacchec carituṃ vibho 12,113.007 bhīṣma uvāca 12,113.007a evam astv iti coktaḥ sa varadena mahātmanā 12,113.007c pratilabhya varaṃ śreṣṭhaṃ yayāv uṣṭraḥ svakaṃ vanam 12,113.008a sa cakāra tad ālasyaṃ varadānāt sa durmatiḥ 12,113.008c na caicchac carituṃ gantuṃ durātmā kālamohitaḥ 12,113.009a sa kadā cit prasāryaivaṃ tāṃ grīvāṃ śatayojanām 12,113.009c cacārāśrāntahṛdayo vātaś cāgāt tato mahān 12,113.010a sa guhāyāṃ śirogrīvaṃ nidhāya paśur ātmanaḥ 12,113.010c āstātha varṣam abhyāgāt sumahat plāvayaj jagat 12,113.011a atha śītaparītāṅgo jambukaḥ kṣucchramānvitaḥ 12,113.011c sadāras tāṃ guhām āśu praviveśa jalārditaḥ 12,113.012a sa dṛṣṭvā māṃsajīvī tu subhṛśaṃ kṣucchramānvitaḥ 12,113.012c abhakṣayat tato grīvām uṣṭrasya bharatarṣabha 12,113.013a yadā tv abudhyatātmānaṃ bhakṣyamāṇaṃ sa vai paśuḥ 12,113.013c tadā saṃkocane yatnam akarod bhṛśaduḥkhitaḥ 12,113.014a yāvad ūrdhvam adhaś caiva grīvāṃ saṃkṣipate paśuḥ 12,113.014c tāvat tena sadāreṇa jambukena sa bhakṣitaḥ 12,113.015a sa hatvā bhakṣayitvā ca jambukoṣṭraṃ tatas tadā 12,113.015c vigate vātavarṣe ca niścakrāma guhāmukhāt 12,113.016a evaṃ durbuddhinā prāptam uṣṭreṇa nidhanaṃ tadā 12,113.016c ālasyasya kramāt paśya mahad doṣam upāgatam 12,113.017a tvam apy etaṃ vidhiṃ tyaktvā yogena niyatendriyaḥ 12,113.017c vartasva buddhimūlaṃ hi vijayaṃ manur abravīt 12,113.018a buddhiśreṣṭhāni karmāṇi bāhumadhyāni bhārata 12,113.018c tāni jaṅghājaghanyāni bhārapratyavarāṇi ca 12,113.019a rājyaṃ tiṣṭhati dakṣasya saṃgṛhītendriyasya ca 12,113.019c guptamantraśrutavataḥ susahāyasya cānagha 12,113.019d*0267_01 asahāyavato hy arthā na tiṣṭhanti kadā cana 12,113.020a parīkṣyakāriṇo 'rthāś ca tiṣṭhantīha yudhiṣṭhira 12,113.020c sahāyayuktena mahī kṛtsnā śakyā praśāsitum 12,113.021a idaṃ hi sadbhiḥ kathitaṃ vidhijñaiḥ; purā mahendrapratimaprabhāva 12,113.021c mayāpi coktaṃ tava śāstradṛṣṭyā; tvam atra yuktaḥ pracarasva rājan 12,114.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,114.001a rājā rājyam anuprāpya durbalo bharatarṣabha 12,114.001c amitrasyātivṛddhasya kathaṃ tiṣṭhed asādhanaḥ 12,114.002 bhīṣma uvāca 12,114.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,114.002c saritāṃ caiva saṃvādaṃ sāgarasya ca bhārata 12,114.003a surārinilayaḥ śaśvat sāgaraḥ saritāṃ patiḥ 12,114.003c papraccha saritaḥ sarvāḥ saṃśayaṃ jātam ātmanaḥ 12,114.004a samūlaśākhān paśyāmi nihatāṃś chāyino drumān 12,114.004c yuṣmābhir iha pūrṇābhir anyāṃs tatra na vetasam 12,114.005a akāyaś cālpasāraś ca vetasaḥ kūlajaś ca vaḥ 12,114.005c avajñāya naśakyo vā kiṃ cid vā tena vaḥ kṛtam 12,114.006a tad ahaṃ śrotum icchāmi sarvāsām eva vo matam 12,114.006c yathā kūlāni cemāni bhittvā nānīyate vaśam 12,114.007a tataḥ prāha nadī gaṅgā vākyam uttaram arthavat 12,114.007c hetumad grāhakaṃ caiva sāgaraṃ saritāṃ patim 12,114.008a tiṣṭhanty ete yathāsthānaṃ nagā hy ekaniketanāḥ 12,114.008c tatas tyajanti tat sthānaṃ prātilomyād acetasaḥ 12,114.009a vetaso vegam āyāntaṃ dṛṣṭvā namati netaraḥ 12,114.009c sa ca vege 'bhyatikrānte sthānam āsādya tiṣṭhati 12,114.010a kālajñaḥ samayajñaś ca sadā vaśyaś ca nodrumaḥ 12,114.010c anulomas tathāstabdhas tena nābhyeti vetasaḥ 12,114.011a mārutodakavegena ye namanty unnamanti ca 12,114.011c oṣadhyaḥ pādapā gulmā na te yānti parābhavam 12,114.012a yo hi śatror vivṛddhasya prabhor vadhavināśane 12,114.012c pūrvaṃ na sahate vegaṃ kṣipram eva sa naśyati 12,114.013a sārāsāraṃ balaṃ vīryam ātmano dviṣataś ca yaḥ 12,114.013c jānan vicarati prājño na sa yāti parābhavam 12,114.014a evam eva yadā vidvān manyetātibalaṃ ripum 12,114.014c saṃśrayed vaitasīṃ vṛttim evaṃ prajñānalakṣaṇam 12,115.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,115.001a vidvān mūrkhapragalbhena mṛdus tīkṣṇena bhārata 12,115.001c ākruśyamānaḥ sadasi kathaṃ kuryād ariṃdama 12,115.002 bhīṣma uvāca 12,115.002a śrūyatāṃ pṛthivīpāla yathaiṣo 'rtho 'nugīyate 12,115.002c sadā sucetāḥ sahate narasyehālpacetasaḥ 12,115.003a aruṣyan kruśyamānasya sukṛtaṃ nāma vindati 12,115.003c duṣkṛtaṃ cātmano marṣī ruṣyaty evāpamārṣṭi vai 12,115.004a ṭiṭṭibhaṃ tam upekṣeta vāśamānam ivāturam 12,115.004c lokavidveṣam āpanno niṣphalaṃ pratipadyate 12,115.005a iti sa ślāghate nityaṃ tena pāpena karmaṇā 12,115.005c idam ukto mayā kaś cit saṃmato janasaṃsadi 12,115.005e sa tatra vrīḍitaḥ śuṣko mṛtakalpo 'vatiṣṭhati 12,115.006a ślāghann aślāghanīyena karmaṇā nirapatrapaḥ 12,115.006c upekṣitavyo dāntena tādṛśaḥ puruṣādhamaḥ 12,115.007a yad yad brūyād alpamatis tat tad asya sahet sadā 12,115.007c prākṛto hi praśaṃsan vā nindan vā kiṃ kariṣyati 12,115.007e vane kāka ivābuddhir vāśamāno nirarthakam 12,115.008a yadi vāgbhiḥ prayogaḥ syāt prayoge pāpakarmaṇaḥ 12,115.008c vāg evārtho bhavet tasya na hy evārtho jighāṃsataḥ 12,115.009a niṣekaṃ viparītaṃ sa ācaṣṭe vṛttaceṣṭayā 12,115.009c mayūra iva kaupīnaṃ nṛtyan saṃdarśayann iva 12,115.010a yasyāvācyaṃ na loke 'sti nākāryaṃ vāpi kiṃ cana 12,115.010c vācaṃ tena na saṃdadhyāc chuciḥ saṃkliṣṭakarmaṇā 12,115.011a pratyakṣaṃ guṇavādī yaḥ parokṣaṃ tu vinindakaḥ 12,115.011c sa mānavaḥ śvaval loke naṣṭalokaparāyaṇaḥ 12,115.012a tādṛg janaśatasyāpi yad dadāti juhoti ca 12,115.012c parokṣeṇāpavādena tan nāśayati sa kṣaṇāt 12,115.013a tasmāt prājño naraḥ sadyas tādṛśaṃ pāpacetasam 12,115.013c varjayet sādhubhir varjyaṃ sārameyāmiṣaṃ yathā 12,115.014a parivādaṃ bruvāṇo hi durātmā vai mahātmane 12,115.014c prakāśayati doṣān svān sarpaḥ phaṇam ivocchritam 12,115.015a taṃ svakarmāṇi kurvāṇaṃ pratikartuṃ ya icchati 12,115.015c bhasmakūṭa ivābuddhiḥ kharo rajasi majjati 12,115.016a manuṣyaśālāvṛkam apraśāntaṃ; janāpavāde satataṃ niviṣṭam 12,115.016c mātaṅgam unmattam ivonnadantaṃ; tyajeta taṃ śvānam ivātiraudram 12,115.017a adhīrajuṣṭe pathi vartamānaṃ; damād apetaṃ vinayāc ca pāpam 12,115.017c arivrataṃ nityam abhūtikāmaṃ; dhig astu taṃ pāpamatiṃ manuṣyam 12,115.018a pratyucyamānas tu hi bhūya ebhir; niśāmya mā bhūs tvam athārtarūpaḥ 12,115.018c uccasya nīcena hi saṃprayogaṃ; vigarhayanti sthirabuddhayo ye 12,115.019a kruddho daśārdhena hi tāḍayed vā; sa pāṃsubhir vāpakiret tuṣair vā 12,115.019c vivṛtya dantāṃś ca vibhīṣayed vā; siddhaṃ hi mūrkhe kupite nṛśaṃse 12,115.020a vigarhaṇāṃ paramadurātmanā kṛtāṃ; saheta yaḥ saṃsadi durjanān naraḥ 12,115.020c paṭhed idaṃ cāpi nidarśanaṃ sadā; na vāṅmayaṃ sa labhati kiṃ cid apriyam 12,116.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,116.001a pitāmaha mahāprājña saṃśayo me mahān ayam 12,116.001c sa cchettavyas tvayā rājan bhavān kulakaro hi naḥ 12,116.002a puruṣāṇām ayaṃ tāta durvṛttānāṃ durātmanām 12,116.002c kathito vākyasaṃcāras tato vijñāpayāmi te 12,116.003a yad dhitaṃ rājyatantrasya kulasya ca sukhodayam 12,116.003c āyatyāṃ ca tadātve ca kṣemavṛddhikaraṃ ca yat 12,116.004a putrapautrābhirāmaṃ ca rāṣṭravṛddhikaraṃ ca yat 12,116.004c annapāne śarīre ca hitaṃ yat tad bravīhi me 12,116.005a abhiṣikto hi yo rājā rājyastho mitrasaṃvṛtaḥ 12,116.005c asuhṛt samupeto vā sa kathaṃ rañjayet prajāḥ 12,116.006a yo hy asatpragraharatiḥ sneharāgabalātkṛtaḥ 12,116.006c indriyāṇām anīśatvād asajjanabubhūṣakaḥ 12,116.007a tasya bhṛtyā viguṇatāṃ yānti sarve kulodgatāḥ 12,116.007c na ca bhṛtyaphalair arthaiḥ sa rājā saṃprayujyate 12,116.008a etān me saṃśayasthasya rājadharmān sudurlabhān 12,116.008c bṛhaspatisamo buddhyā bhavāñ śaṃsitum arhati 12,116.009a śaṃsitā puruṣavyāghra tvaṃ naḥ kulahite rataḥ 12,116.009c kṣattā caiva paṭuprajño yo naḥ śaṃsati sarvadā 12,116.010a tvattaḥ kulahitaṃ vākyaṃ śrutvā rājyahitodayam 12,116.010c amṛtasyāvyayasyeva tṛptaḥ svapsyāmy ahaṃ sukham 12,116.011a kīdṛṣāḥ saṃnikarṣasthā bhṛtyāḥ syur vā guṇānvitāḥ 12,116.011c kīdṛśaiḥ kiṃkulīnair vā saha yātrā vidhīyate 12,116.012a na hy eko bhṛtyarahito rājā bhavati rakṣitā 12,116.012c rājyaṃ cedaṃ janaḥ sarvas tat kulīno 'bhiśaṃsati 12,116.013a na hi praśāstuṃ rājyaṃ hi śakyam ekena bhārata 12,116.013c asahāyavatā tāta naivārthāḥ ke cid apy uta 12,116.013e labdhuṃ labdhvā cāpi sadā rakṣituṃ bharatarṣabha 12,116.014 bhīṣma uvāca 12,116.014a yasya bhṛtyajanaḥ sarvo jñānavijñānakovidaḥ 12,116.014c hitaiṣī kulajaḥ snigdhaḥ sa rājyaphalam aśnute 12,116.015a mantriṇo yasya kulajā asaṃhāryāḥ sahoṣitāḥ 12,116.015c nṛpater matidāḥ santi saṃbandhajñānakovidāḥ 12,116.016a anāgatavidhātāraḥ kālajñānaviśāradāḥ 12,116.016c atikrāntam aśocantaḥ sa rājyaphalam aśnute 12,116.017a samaduḥkhasukhā yasya sahāyāḥ satyakāriṇaḥ 12,116.017c arthacintāparā yasya sa rājyaphalam aśnute 12,116.018a yasya nārto janapadaḥ saṃnikarṣagataḥ sadā 12,116.018c akṣudraḥ satpathālambī sa rājyaphalabhāg bhavet 12,116.019a kośākṣapaṭalaṃ yasya kośavṛddhikarair janaiḥ 12,116.019c āptais tuṣṭaiś ca satataṃ dhāryate sa nṛpottamaḥ 12,116.020a koṣṭhāgāram asaṃhāryair āptaiḥ saṃcayatatparaiḥ 12,116.020c pātrabhūtair alubdhaiś ca pālyamānaṃ guṇībhavet 12,116.021a vyavahāraś ca nagare yasya karmaphalodayaḥ 12,116.021c dṛśyate śaṅkhalikhitaḥ sa dharmaphalabhāg bhavet 12,116.022a saṃgṛhītamanuṣyaś ca yo rājā rājadharmavit 12,116.022c ṣaḍvargaṃ pratigṛhṇan sa dharmāt phalam upāśnute 12,117.000*0268_00 yudhiṣṭhira uvāca 12,117.000*0268_01 na santi kulajā yatra sahāyāḥ pārthivasya tu 12,117.000*0268_02 akulīnāś ca kartavyā na vā bharatasattama 12,117.001 bhīṣma uvāca 12,117.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,117.001c nidarśanakaraṃ loke sajjanācaritaṃ sadā 12,117.002a asyaivārthasya sadṛśaṃ yac chrutaṃ me tapovane 12,117.002c jāmadagnyasya rāmasya yad uktam ṛṣisattamaiḥ 12,117.003a vane mahati kasmiṃś cid amanuṣyaniṣevite 12,117.003c ṛṣir mūlaphalāhāro niyato niyatendriyaḥ 12,117.004a dīkṣādamaparaḥ śāntaḥ svādhyāyaparamaḥ śuciḥ 12,117.004c upavāsaviśuddhātmā satataṃ satpathe sthitaḥ 12,117.005a tasya saṃdṛśya sadbhāvam upaviṣṭasya dhīmataḥ 12,117.005c sarvasattvāḥ samīpasthā bhavanti vanacāriṇaḥ 12,117.006a siṃhavyāghrāḥ saśarabhā mattāś caiva mahāgajāḥ 12,117.006c dvīpinaḥ khaḍgabhallūkā ye cānye bhīmadarśanāḥ 12,117.007a te sukhapraśnadāḥ sarve bhavanti kṣatajāśanāḥ 12,117.007c tasyarṣeḥ śiṣyavac caiva nyagbhūtāḥ priyakāriṇaḥ 12,117.008a dattvā ca te sukhapraśnaṃ sarve yānti yathāgatam 12,117.008c grāmyas tv ekaḥ paśus tatra nājahāc chvā mahāmunim 12,117.009a bhakto 'nuraktaḥ satatam upavāsakṛśo 'balaḥ 12,117.009c phalamūlotkarāhāraḥ śāntaḥ śiṣṭākṛtir yathā 12,117.010a tasyarṣer upaviṣṭasya pādamūle mahāmuneḥ 12,117.010c manuṣyavad gato bhāvaḥ snehabaddho 'bhavad bhṛśam 12,117.011a tato 'bhyayān mahāvīryo dvīpī kṣatajabhojanaḥ 12,117.011c śvārtham atyantasaṃduṣṭaḥ krūraḥ kāla ivāntakaḥ 12,117.012a lelihyamānas tṛṣitaḥ pucchāsphoṭanatatparaḥ 12,117.012c vyāditāsyaḥ kṣudhābhagnaḥ prārthayānas tadāmiṣam 12,117.013a taṃ dṛṣṭvā krūram āyāntaṃ jīvitārthī narādhipa 12,117.013c provāca śvā muniṃ tatra yat tac chṛṇu mahāmate 12,117.014a śvaśatrur bhagavann atra dvīpī māṃ hantum icchati 12,117.014c tvatprasādād bhayaṃ na syāt tasmān mama mahāmune 12,117.014d*0269_01 tathā kuru mahābāho sarvajñas tvaṃ na saṃśayaḥ 12,117.014d*0270_01 sa munis tasya vijñāya bhāvajño bhayakāraṇam 12,117.014d*0270_02 rutajñaḥ sarvasattvānāṃ tam aiśvaryasamanvitaḥ 12,117.015 munir uvāca 12,117.015a na bhayaṃ dvīpinaḥ kāryaṃ mṛtyutas te kathaṃ cana 12,117.015c eṣa śvarūparahito dvīpī bhavasi putraka 12,117.016 bhīṣma uvāca 12,117.016a tataḥ śvā dvīpitāṃ nīto jāmbūnadanibhākṛtiḥ 12,117.016c citrāṅgo visphuran hṛṣṭo vane vasati nirbhayaḥ 12,117.016d*0271_01 taṃ dṛṣṭvā sa punar dvīpī ātmanaḥ sadṛśaṃ śubham 12,117.016d*0271_02 aviruddhas tatas tasya kṣaṇena samapadyata 12,117.017a tato 'bhyayān mahāraudro vyāditāsyaḥ kṣudhānvitaḥ 12,117.017c dvīpinaṃ lelihad vaktro vyāghro rudhiralālasaḥ 12,117.018a vyāghraṃ dṛṣṭvā kṣudhābhagnaṃ daṃṣṭriṇaṃ vanagocaram 12,117.018c dvīpī jīvitarakṣārtham ṛṣiṃ śaraṇam eyivān 12,117.019a tataḥ saṃvāsajaṃ sneham ṛṣiṇā kurvatā sadā 12,117.019c sa dvīpī vyāghratāṃ nīto ripubhir balavattaraḥ 12,117.019e tato dṛṣṭvā sa śārdūlo nābhyahaṃs taṃ viśāṃ pate 12,117.020a sa tu śvā vyāghratāṃ prāpya balavān piśitāśanaḥ 12,117.020c na mūlaphalabhogeṣu spṛhām apy akarot tadā 12,117.021a yathā mṛgapatir nityaṃ prakāṅkṣati vanaukasaḥ 12,117.021c tathaiva sa mahārāja vyāghraḥ samabhavat tadā 12,117.022a vyāghras tūṭajamūlasthas tṛptaḥ supto hatair mṛgaiḥ 12,117.022c nāgaś cāgāt tam uddeśaṃ matto megha ivotthitaḥ 12,117.023a prabhinnakaraṭaḥ prāṃśuḥ padmī vitatamastakaḥ 12,117.023c suviṣāṇo mahākāyo meghagambhīranisvanaḥ 12,117.024a taṃ dṛṣṭvā kuñjaraṃ mattam āyāntaṃ madagarvitam 12,117.024c vyāghro hastibhayāt trastas tam ṛṣiṃ śaraṇaṃ yayau 12,117.025a tato 'nayat kuñjaratāṃ taṃ vyāghram ṛṣisattamaḥ 12,117.025c mahāmeghopamaṃ dṛṣṭvā taṃ sa bhīto 'bhavad gajaḥ 12,117.026a tataḥ kamalaṣaṇḍāni śallakīgahanāni ca 12,117.026c vyacarat sa mudā yuktaḥ padmareṇuvibhūṣitaḥ 12,117.027a kadā cid ramamāṇasya hastinaḥ sumukhaṃ tadā 12,117.027c ṛṣes tasyoṭajasthasya kālo 'gacchan niśāniśam 12,117.028a athājagāma taṃ deśaṃ kesarī kesarāruṇaḥ 12,117.028c girikandarajo bhīmaḥ siṃho nāgakulāntakaḥ 12,117.029a taṃ dṛṣṭvā siṃham āyāntaṃ nāgaḥ siṃhabhayākulaḥ 12,117.029c ṛṣiṃ śaraṇam āpede vepamāno bhayāturaḥ 12,117.030a tataḥ sa siṃhatāṃ nīto nāgendro muninā tadā 12,117.030c vanyaṃ nāgaṇayat siṃhaṃ tulyajātisamanvayāt 12,117.031a dṛṣṭvā ca so 'naśat siṃho vanyo bhīsannavāgbalaḥ 12,117.031c sa cāśrame 'vasat siṃhas tasminn eva vane sukhī 12,117.032a na tv anye kṣudrapaśavas tapovananivāsinaḥ 12,117.032c vyadṛśyanta bhayatrastā jīvitākāṅkṣiṇaḥ sadā 12,117.033a kadā cit kālayogena sarvaprāṇivihiṃsakaḥ 12,117.033c balavān kṣatajāhāro nānāsattvabhayaṃkaraḥ 12,117.034a aṣṭapād ūrdhvacaraṇaḥ śarabho vanagocaraḥ 12,117.034c taṃ siṃhaṃ hantum āgacchan munes tasya niveśanam 12,117.034d*0272_01 taṃ dṛṣṭvā śarabhaṃ yāntaṃ siṃhaḥ parabhayāturaḥ 12,117.034d*0272_02 ṛṣiṃ śaraṇam āpede vepamānaḥ kṛtāñjaliḥ 12,117.035a taṃ muniḥ śarabhaṃ cakre balotkaṭam ariṃdama 12,117.035c tataḥ sa śarabho vanyo muneḥ śarabham agrataḥ 12,117.035e dṛṣṭvā balinam atyugraṃ drutaṃ saṃprādravad bhayāt 12,117.036a sa evaṃ śarabhasthāne nyasto vai muninā tadā 12,117.036c muneḥ pārśvagato nityaṃ śārabhyaṃ sukham āptavān 12,117.037a tataḥ śarabhasaṃtrastāḥ sarve mṛgagaṇā vanāt 12,117.037c diśaḥ saṃprādravan rājan bhayāj jīvitakāṅkṣiṇaḥ 12,117.038a śarabho 'py atisaṃduṣṭo nityaṃ prāṇivadhe rataḥ 12,117.038c phalamūlāśanaṃ śāntaṃ naicchat sa piśitāśanaḥ 12,117.039a tato rudhiratarṣeṇa balinā śarabho 'nvitaḥ 12,117.039c iyeṣa taṃ muniṃ hantum akṛtajñaḥ śvayonijaḥ 12,117.039d*0273_01 cintayām āsa ca tadā śarabhaḥ śvānapūrvakaḥ 12,117.039d*0273_02 asya prabhāvāt saṃprāpto vāṅmātreṇa tu kevalam 12,117.039d*0273_03 śarabhatvaṃ suduṣprāpaṃ sarvabhūtabhayaṃkaram 12,117.039d*0273_04 anye 'py atra bhayatrastāḥ santi sattvā bhayārditāḥ 12,117.039d*0273_05 munim āśritya jīvanto mṛgāḥ pakṣigaṇās tathā 12,117.039d*0273_06 teṣām api kadā cic ca śarabhatvaṃ prayacchati 12,117.039d*0273_07 sarvasattvottamaṃ loke balaṃ yatra pratiṣṭhitam 12,117.039d*0273_08 pakṣiṇām apy ayaṃ dadyāt kadā cid gāruḍaṃ balam 12,117.039d*0273_09 yāvad anyatra saṃprītaḥ kāruṇyaṃ tu samāśritaḥ 12,117.039d*0273_10 na dadāti balaṃ tuṣṭaḥ sattvasyānyasya kasya cit 12,117.039d*0273_11 tāvad enam ahaṃ vipraṃ vadhiṣyāmi ca śīghrataḥ 12,117.039d*0273_12 sthātuṃ mayā śakyam iha munighātān na saṃśayaḥ 12,117.040a tatas tena tapaḥśaktyā vidito jñānacakṣuṣā 12,117.040c vijñāya ca mahāprājño muniḥ śvānaṃ tam uktavān 12,117.040d*0274_00 munir uvāca 12,117.040d*0274_01 aham agniprabho nāma munir bhṛgukulānvayaḥ 12,117.040d*0274_02 manasā nirdahe sarvaṃ jagat saṃdhārayāmi ca 12,117.040d*0274_03 mama vaśyaṃ jagat sarvaṃ devān varjya carācaram 12,117.040d*0274_04 santi devāś ca me bhītāḥ svadharmaṃ na tyajanti ye 12,117.040d*0274_05 svadharmāc calitān sarvān vāṅmātreṇaiva nirdahe 12,117.040d*0274_06 kim aṅga tvaṃ mayā nītaḥ śarabhatvam anāmayam 12,117.040d*0274_07 krūraḥ sa sarvabhūteṣu hīnaś cāśucir eva ca 12,117.041a śvā tvaṃ dvīpitvam āpanno dvīpī vyāghratvam āgataḥ 12,117.041c vyāghro nāgo madapaṭur nāgaḥ siṃhatvam āptavān 12,117.042a siṃho 'tibalasaṃyukto bhūyaḥ śarabhatāṃ gataḥ 12,117.042c mayā snehaparītena na vimṛṣṭaḥ kulānvayaḥ 12,117.043a yasmād evam apāpaṃ māṃ pāpa hiṃsitum icchasi 12,117.043c tasmāt svayonim āpannaḥ śvaiva tvaṃ hi bhaviṣyasi 12,117.043d*0275_01 śvā pūrvaṃ dvīpy asi vyāghraḥ gajaḥ siṃhas tathāśva[ṣṭa]pāt 12,117.043d*0275_02 nijena ca svabhāvena punaḥ śvāno bhaviṣyasi 12,117.044a tato munijanadveṣād duṣṭātmā śvākṛto 'budhaḥ 12,117.044c ṛṣiṇā śarabhaḥ śaptaḥ svaṃ rūpaṃ punar āptavān 12,118.001 bhīṣma uvāca 12,118.001a sa śvā prakṛtim āpannaḥ paraṃ dainyam upāgamat 12,118.001c ṛṣiṇā huṃkṛtaḥ pāpas tapovanabahiṣkṛtaḥ 12,118.002a evaṃ rājñā matimatā viditvā śīlaśaucatām 12,118.002c ārjavaṃ prakṛtiṃ sattvaṃ kulaṃ vṛttaṃ śrutaṃ damam 12,118.003a anukrośaṃ balaṃ vīryaṃ bhāvaṃ saṃpraśamaṃ kṣamām 12,118.003c bhṛtyā ye yatra yogyāḥ syus tatra sthāpyāḥ suśikṣitāḥ 12,118.004a nāparīkṣya mahīpālaḥ prakartuṃ bhṛtyam arhati 12,118.004c akulīnanarākīrṇo na rājā sukham edhate 12,118.005a kulajaḥ prakṛto rājñā tatkulīnatayā sadā 12,118.005c na pāpe kurute buddhiṃ nindyamāno 'py anāgasi 12,118.006a akulīnas tu puruṣaḥ prakṛtaḥ sādhusaṃkṣayāt 12,118.006c durlabhaiśvaryatāṃ prāpto ninditaḥ śatrutāṃ vrajet 12,118.006d@012_0001 kākaḥ śvāno 'kulīnaś ca biḍālaḥ sarpa eva ca 12,118.006d@012_0002 akulīnā ca yā nārī tulyās te parikīrtitāḥ 12,118.006d@012_0003 lokapālāḥ sadodvignāḥ paśyanty akulajān yathā 12,118.006d@012_0004 nārīṃ vā puruṣaṃ vātha śīlaṃ tatrāpi kāraṇam 12,118.006d@012_0005 duṣkulīnā ca yā strī syād duṣkulīnaś ca yaḥ pumān 12,118.006d@012_0006 ahiṃsāśīlasaṃyogād dharmāc ca kulatāṃ vrajet 12,118.006d@012_0007 dharmaṃ prati mahārāja ślokān āha bṛhaspatiḥ 12,118.006d@012_0008 śṛṇu sarvān mahīpāla hṛdi tāṃś ca kariṣyasi 12,118.006d@012_0009 asitaṃ sitakarmāṇaṃ yathā dāntaṃ tapasvinam 12,118.006d@012_0010 vṛttastham api caṇḍālaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 12,118.006d@012_0011 yadi ghātayate kaś cit pāpasattvaṃ prajāhite 12,118.006d@012_0012 sarvasattvahitārthāya na tenāsau vihiṃsakaḥ 12,118.006d@012_0013 dvīpinaṃ śarabhaṃ siṃhaṃ vyāghraṃ kuñjaram eva ca 12,118.006d@012_0014 mahiṣaṃ ca varāhaṃ ca sūkaraśvānapannagān 12,118.006d@012_0015 gobrāhmaṇahitārthāya bālastrīrakṣaṇāya ca 12,118.006d@012_0016 vṛddhāturaparitrāṇe yo hinasti sa dharmavit 12,118.006d@012_0017 brāhmaṇaḥ pāpakarmā ca mleccho vā dhārmikaḥ śuciḥ 12,118.006d@012_0018 śreyāṃs tatra bhaven mleccho brāhmaṇaḥ pāpakṛn na ca 12,118.006d@012_0019 duṣkulīnaḥ kulīno vā yaḥ kaś cic chīlavān naraḥ 12,118.006d@012_0020 prakṛtiṃ tasya vijñāya sthirāṃ vā yadi vāsthirām 12,118.006d@012_0021 śīlavān uttamaṃ karma kuryād rājā samāhitaḥ 12,118.006d@012_0022 niyuñjīta mahīpālo durvṛttaṃ pāpakarmasu 12,118.007a kulīnaṃ śikṣitaṃ prājñaṃ jñānavijñānakovidam 12,118.007c sarvaśāstrārthatattvajñaṃ sahiṣṇuṃ deśajaṃ tathā 12,118.008a kṛtajñaṃ balavantaṃ ca kṣāntaṃ dāntaṃ jitendriyam 12,118.008c alubdhaṃ labdhasaṃtuṣṭaṃ svāmimitrabubhūṣakam 12,118.009a sacivaṃ deśakālajñaṃ sarvasaṃgrahaṇe ratam 12,118.009c satkṛtaṃ yuktamanasaṃ hitaiṣiṇam atandritam 12,118.010a yuktācāraṃ svaviṣaye saṃdhivigrahakovidam 12,118.010c rājñas trivargavettāraṃ paurajānapadapriyam 12,118.011a khātakavyūhatattvajñaṃ balaharṣaṇakovidam 12,118.011c iṅgitākāratattvajñaṃ yātrāyānaviśāradam 12,118.011d*0276_01 bhinnānāṃ rājasaṃghātaṃ saṃhatānāṃ ca bhedati 12,118.011d*0276_02 ekaḥ kruddho raṇe kuryāt kuñjaraḥ sādhunoditaḥ 12,118.011d*0276_03 madaklinnakapolasya kiṃ cid añcitacakṣuṣaḥ 12,118.011d*0276_04 svidyadābhogagaṇḍasya kaḥ śobhāṃ varṇituṃ kṣamaḥ 12,118.011d*0276_05 vegenādhāvamānasya prasāritakarasya ca 12,118.011d*0276_06 kaḥ samarthaḥ puraḥ sthātuṃ stabdhakarṇasya danti[naḥ] 12,118.011d*0276_07 **** **** diśo daśa 12,118.011d*0276_08 tat sainyaṃ kuñjarā yatra sa nṛpo yasya kuñjarāḥ 12,118.011d*0276_09 mūrtimān vijayo rājan kuñjarā madadarpitāḥ 12,118.012a hastiśikṣāsu tattvajñam ahaṃkāravivarjitam 12,118.012c pragalbhaṃ dakṣiṇaṃ dāntaṃ balinaṃ yuktakāriṇam 12,118.013a cokṣaṃ cokṣajanākīrṇaṃ suveṣaṃ sukhadarśanam 12,118.013c nāyakaṃ nītikuśalaṃ guṇaṣaṣṭyā samanvitam 12,118.014a astabdhaṃ praśritaṃ śaktaṃ mṛduvādinam eva ca 12,118.014c dhīraṃ ślakṣṇaṃ maharddhiṃ ca deśakālopapādakam 12,118.015a sacivaṃ yaḥ prakurute na cainam avamanyate 12,118.015c tasya vistīryate rājyaṃ jyotsnā grahapater iva 12,118.016a etair eva guṇair yukto rājā śāstraviśāradaḥ 12,118.016c eṣṭavyo dharmaparamaḥ prajāpālanatatparaḥ 12,118.017a dhīro marṣī śuciḥ śīghraḥ kāle puruṣakāravit 12,118.017c śuśrūṣuḥ śrutavāñ śrotā ūhāpohaviśāradaḥ 12,118.018a medhāvī dhāraṇāyukto yathānyāyopapādakaḥ 12,118.018c dāntaḥ sadā priyābhāṣī kṣamāvāṃś ca viparyaye 12,118.019a dānācchede svayaṃkārī sudvāraḥ sukhadarśanaḥ 12,118.019c ārtahastaprado nityam āptaṃmanyo naye rataḥ 12,118.020a nāhaṃvādī na nirdvaṃdvo na yatkiṃcanakārakaḥ 12,118.020c kṛte karmaṇy amoghānāṃ kartā bhṛtyajanapriyaḥ 12,118.021a saṃgṛhītajano 'stabdhaḥ prasannavadanaḥ sadā 12,118.021c dātā bhṛtyajanāvekṣī na krodhī sumahāmanāḥ 12,118.022a yuktadaṇḍo na nirdaṇḍo dharmakāryānuśāsakaḥ 12,118.022c cāranetraḥ parāvekṣī dharmārthakuśalaḥ sadā 12,118.023a rājā guṇaśatākīrṇa eṣṭavyas tādṛśo bhavet 12,118.023c yodhāś caiva manuṣyendra sarvair guṇaguṇair vṛtāḥ 12,118.024a anveṣṭavyāḥ supuruṣāḥ sahāyā rājyadhāraṇāḥ 12,118.024c na vimānayitavyāś ca rājñā vṛddhim abhīpsatā 12,118.025a yodhāḥ samaraśauṭīrāḥ kṛtajñāḥ śastrakovidāḥ 12,118.025c dharmaśāstrasamāyuktāḥ padātijanasaṃyutāḥ 12,118.026a arthamānavivṛddhāś ca rathacaryāviśāradāḥ 12,118.026c iṣvastrakuśalā yasya tasyeyaṃ nṛpater mahī 12,118.026d*0277_01 jñātīnām anavajñānaṃ bhṛtyeṣv aśaṭhatā sadā 12,118.026d*0277_02 naipuṇyaṃ cārthacaryāsu yasyaite tasya sā mahī 12,118.026d*0277_03 ālasyaṃ caiva nidrā ca vyasanāny atihāsyatā 12,118.026d*0277_04 yasyaitāni na vidyante tasyeyaṃ suciraṃ mahī 12,118.026d*0277_05 vṛddhasevī mahotsāho varṇānāṃ caiva rakṣitā 12,118.026d*0277_06 dharmacaryā sadā yasya tasyeyaṃ suciraṃ mahī 12,118.026d*0277_07 nītivartmānusaraṇaṃ nityam utthānam eva ca 12,118.026d*0277_08 ripūṇām anavajñānaṃ tasyeyaṃ suciraṃ mahī 12,118.026d*0277_09 utthānaṃ caiva daivaṃ ca tayor nānātvam eva ca 12,118.026d*0277_10 manunā varṇitaṃ pūrvaṃ vakṣye śṛṇu tad eva hi 12,118.026d*0277_11 utthānaṃ hi narendrāṇāṃ bṛhaspatir abhāṣata 12,118.026d*0277_12 nayānayavidhānajñaḥ sadā bhava kurūdvaha 12,118.026d*0277_13 durhṛdāṃ chidradarśī yaḥ suhṛdām upakāravān 12,118.026d*0277_14 viśeṣavic ca bhṛtyānāṃ sa rājyaphalam aśnute 12,118.027a sarvasaṃgrahaṇe yukto nṛpo bhavati yaḥ sadā 12,118.027c utthānaśīlo mitrāḍhyaḥ sa rājā rājasattamaḥ 12,118.028a śakyā aśvasahasreṇa vīrāroheṇa bhārata 12,118.028c saṃgṛhītamanuṣyeṇa kṛtsnā jetuṃ vasuṃdharā 12,119.001 bhīṣma uvāca 12,119.001a evaṃ śunāsamān bhṛtyān svasthāne yo narādhipaḥ 12,119.001c niyojayati kṛtyeṣu sa rājyaphalam aśnute 12,119.002a na śvā svasthānam utkramya pramāṇam abhi satkṛtaḥ 12,119.002c āropyaḥ śvā svakāt sthānād utkramyānyat prapadyate 12,119.003a svajātikulasaṃpannāḥ sveṣu karmasv avasthitāḥ 12,119.003c prakartavyā budhā bhṛtyā nāsthāne prakriyā kṣamā 12,119.004a anurūpāṇi karmāṇi bhṛtyebhyo yaḥ prayacchati 12,119.004c sa bhṛtyaguṇasaṃpannaṃ rājā phalam upāśnute 12,119.005a śarabhaḥ śarabhasthāne siṃhaḥ siṃha ivorjitaḥ 12,119.005c vyāghro vyāghra iva sthāpyo dvīpī dvīpī yathā tathā 12,119.006a karmasv ihānurūpeṣu nyasyā bhṛtyā yathāvidhi 12,119.006c pratilomaṃ na bhṛtyās te sthāpyāḥ karmaphalaiṣiṇā 12,119.007a yaḥ pramāṇam atikramya pratilomaṃ narādhipaḥ 12,119.007c bhṛtyān sthāpayate 'buddhir na sa rañjayate prajāḥ 12,119.008a na bāliśā na ca kṣudrā na cāpratimitendriyāḥ 12,119.008c nākulīnā narāḥ pārśve sthāpyā rājñā hitaiṣiṇā 12,119.009a sādhavaḥ kuśalāḥ śūrā jñānavanto 'nasūyakāḥ 12,119.009c akṣudrāḥ śucayo dakṣā narāḥ syuḥ pāripārśvakāḥ 12,119.010a nyagbhūtās tatparāḥ kṣāntāś caukṣāḥ prakṛtijāḥ śubhāḥ 12,119.010c sve sve sthāne 'parikruṣṭās te syū rājño bahiścarāḥ 12,119.011a siṃhasya satataṃ pārśve siṃha eva jano bhavet 12,119.011c asiṃhaḥ siṃhasahitaḥ siṃhaval labhate phalam 12,119.012a yas tu siṃhaḥ śvabhiḥ kīrṇaḥ siṃhakarmaphale rataḥ 12,119.012c na sa siṃhaphalaṃ bhoktuṃ śaktaḥ śvabhir upāsitaḥ 12,119.013a evam etair manuṣyendra śūraiḥ prājñair bahuśrutaiḥ 12,119.013c kulīnaiḥ saha śakyeta kṛtsnāṃ jetuṃ vasuṃdharām 12,119.014a nāvaidyo nānṛjuḥ pārśve nāvidyo nāmahādhanaḥ 12,119.014c saṃgrāhyo vasudhāpālair bhṛtyo bhṛtyavatāṃ vara 12,119.015a bāṇavad visṛtā yānti svāmikāryaparā janāḥ 12,119.015c ye bhṛtyāḥ pārthivahitās teṣāṃ sāntvaṃ prayojayet 12,119.016a kośaś ca satataṃ rakṣyo yatnam āsthāya rājabhiḥ 12,119.016c kośamūlā hi rājānaḥ kośamūlakaro bhava 12,119.017a koṣṭhāgāraṃ ca te nityaṃ sphītaṃ dhānyaiḥ susaṃcitam 12,119.017c sadāstu satsu saṃnyastaṃ dhanadhānyaparo bhava 12,119.018a nityayuktāś ca te bhṛtyā bhavantu raṇakovidāḥ 12,119.018c vājināṃ ca prayogeṣu vaiśāradyam iheṣyate 12,119.019a jñātibandhujanāvekṣī mitrasaṃbandhisaṃvṛtaḥ 12,119.019c paurakāryahitānveṣī bhava kauravanandana 12,119.020a eṣā te naiṣṭhikī buddhiḥ prajñā cābhihitā mayā 12,119.020c śvā te nidarśanaṃ tāta kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 12,120.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,120.001a rājavṛttāny anekāni tvayā proktāni bhārata 12,120.001c pūrvaiḥ pūrvaniyuktāni rājadharmārthavedibhiḥ 12,120.002a tad eva vistareṇoktaṃ pūrvair dṛṣṭaṃ satāṃ matam 12,120.002c praṇayaṃ rājadharmāṇāṃ prabrūhi bharatarṣabha 12,120.003 bhīṣma uvāca 12,120.003a rakṣaṇaṃ sarvabhūtānām iti kṣatre paraṃ matam 12,120.003c tad yathā rakṣaṇaṃ kuryāt tathā śṛṇu mahīpate 12,120.004a yathā barhāṇi citrāṇi bibharti bhujagāśanaḥ 12,120.004c tathā bahuvidhaṃ rājā rūpaṃ kurvīta dharmavit 12,120.005a taikṣṇyaṃ jihmatvam ādāntyaṃ satyam ārjavam eva ca 12,120.005c madhyasthaḥ sattvam ātiṣṭhaṃs tathā vai sukham ṛcchati 12,120.006a yasminn arthe hitaṃ yat syāt tad varṇaṃ rūpam āviśet 12,120.006c bahurūpasya rājño hi sūkṣmo 'py artho na sīdati 12,120.007a nityaṃ rakṣitamantraḥ syād yathā mūkaḥ śaracchikhī 12,120.007c ślakṣṇākṣaratanuḥ śrīmān bhavec chāstraviśāradaḥ 12,120.008a āpaddvāreṣu yattaḥ syāj jalaprasravaṇeṣv iva 12,120.008c śailavarṣodakānīva dvijān siddhān samāśrayet 12,120.009a arthakāmaḥ śikhāṃ rājā kuryād dharmadhvajopamām 12,120.009c nityam udyatadaṇḍaḥ syād ācarec cāpramādataḥ 12,120.009e loke cāyavyayau dṛṣṭvā vṛkṣād vṛkṣam ivāplavan 12,120.010a mṛjāvān syāt svayūthyeṣu bhāvāni caraṇaiḥ kṣipet 12,120.010c jātapakṣaḥ parispanded rakṣed vaikalyam ātmanaḥ 12,120.011a doṣān vivṛṇuyāc chatroḥ parapakṣān vidhūnayet 12,120.011c kānaneṣv iva puṣpāṇi barhīvārthān samācaret 12,120.012a ucchritān āśrayet sphītān narendrān acalopamān 12,120.012c śrayec chāyām avijñātāṃ guptaṃ śaraṇam āśrayet 12,120.013a prāvṛṣīvāsitagrīvo majjeta niśi nirjane 12,120.013c māyūreṇa guṇenaiva strībhiś cālakṣitaś caret 12,120.013e na jahyāc ca tanutrāṇaṃ rakṣed ātmānam ātmanā 12,120.014a cārabhūmiṣv abhigamān pāśāṃś ca parivarjayet 12,120.014c pīḍayec cāpi tāṃ bhūmiṃ praṇaśyed gahane punaḥ 12,120.014d*0278_01 evaṃ mayūradharmeṇa vartayan satataṃ naraḥ 12,120.015a hanyāt kruddhān ativiṣān ye jihmagatayo 'hitān 12,120.015c nāśrayed bālabarhāṇi sannivāsāni vāsayet 12,120.016a sadā barhinibhaḥ kāmaṃ prasaktikṛtam ācaret 12,120.016c sarvataś cādadet prajñāṃ pataṃgān gahaneṣv iva 12,120.016e evaṃ mayūravad rājā svarāṣṭraṃ paripālayet 12,120.017a ātmavṛddhikarīṃ nītiṃ vidadhīta vicakṣaṇaḥ 12,120.017c ātmasaṃyamanaṃ buddhyā parabuddhyāvatāraṇam 12,120.017e buddhyā cātmaguṇaprāptir etac chāstranidarśanam 12,120.018a paraṃ cāśvāsayet sāmnā svaśaktiṃ copalakṣayet 12,120.018c ātmanaḥ parimarśena buddhiṃ buddhyā vicārayet 12,120.018e sāntvayogamatiḥ prājñaḥ kāryākāryavicārakaḥ 12,120.019a nigūḍhabuddhir dhīraḥ syād vaktavye vakṣyate tathā 12,120.019c saṃnikṛṣṭāṃ kathāṃ prājño yadi buddhyā bṛhaspatiḥ 12,120.019e svabhāvam eṣyate taptaṃ kṛṣṇāyasam ivodake 12,120.020a anuyuñjīta kṛtyāni sarvāṇy eva mahīpatiḥ 12,120.020c āgamair upadiṣṭāni svasya caiva parasya ca 12,120.021a kṣudraṃ krūraṃ tathā prājñaṃ śūraṃ cārthaviśāradam 12,120.021c svakarmaṇi niyuñjīta ye cānye vacanādhikāḥ 12,120.022a apy adṛṣṭvā niyuktāni anurūpeṣu karmasu 12,120.022c sarvāṃs tān anuvarteta svarāṃs tantrīr ivāyatā 12,120.023a dharmāṇām avirodhena sarveṣāṃ priyam ācaret 12,120.023c mamāyam iti rājā yaḥ sa parvata ivācalaḥ 12,120.024a vyavasāyaṃ samādhāya sūryo raśmim ivāyatām 12,120.024c dharmam evābhirakṣeta kṛtvā tulye priyāpriye 12,120.025a kulaprakṛtideśānāṃ dharmajñān mṛdubhāṣiṇaḥ 12,120.025c madhye vayasi nirdoṣān hite yuktāñ jitendriyān 12,120.026a alubdhāñ śikṣitān dāntān dharmeṣu pariniṣṭhitān 12,120.026c sthāpayet sarvakāryeṣu rājā dharmārtharakṣiṇaḥ 12,120.027a etenaiva prakāreṇa kṛtyānām āgatiṃ gatim 12,120.027c yuktaḥ samanutiṣṭheta tuṣṭaś cārair upaskṛtaḥ 12,120.028a amoghakrodhaharṣasya svayaṃ kṛtyānvavekṣiṇaḥ 12,120.028c ātmapratyayakośasya vasudhaiva vasuṃdharā 12,120.029a vyaktaś cānugraho yasya yathārthaś cāpi nigrahaḥ 12,120.029c guptātmā guptarāṣṭraś ca sa rājā rājadharmavit 12,120.030a nityaṃ rāṣṭram avekṣeta gobhiḥ sūrya ivotpatan 12,120.030c cārāṃś ca nacarān vidyāt tathā buddhyā na saṃjvaret 12,120.031a kālaprāptam upādadyān nārthaṃ rājā prasūcayet 12,120.031c ahany ahani saṃduhyān mahīṃ gām iva buddhimān 12,120.032a yathā krameṇa puṣpebhyaś cinoti madhu ṣaṭpadaḥ 12,120.032c tathā dravyam upādāya rājā kurvīta saṃcayam 12,120.033a yad dhi guptāvaśiṣṭaṃ syāt tad dhitaṃ dharmakāmayoḥ 12,120.033c saṃcayānuvisargī syād rājā śāstravid ātmavān 12,120.034a nālpam arthaṃ paribhaven nāvamanyeta śātravān 12,120.034c buddhyāvabudhyed ātmānaṃ na cābuddhiṣu viśvaset 12,120.035a dhṛtir dākṣyaṃ saṃyamo buddhir agryā; dhairyaṃ śauryaṃ deśakālo 'pramādaḥ 12,120.035c svalpasya vā mahato vāpi vṛddhau; dhanasyaitāny aṣṭa samindhanāni 12,120.036a agnistoko vardhate hy ājyasikto; bījaṃ caikaṃ bahusāhasram eti 12,120.036c kṣayodayau vipulau saṃniśāmya; tasmād alpaṃ nāvamanyeta vidvān 12,120.037a bālo 'bālaḥ sthaviro vā ripur yaḥ; sadā pramattaṃ puruṣaṃ nihanyāt 12,120.037c kālenānyas tasya mūlaṃ hareta; kālajñātā pārthivānāṃ variṣṭhaḥ 12,120.038a haret kīrtiṃ dharmam asyoparundhyād; arthe dīrghaṃ vīryam asyopahanyāt 12,120.038c ripur dveṣṭā durbalo vā balī vā; tasmāc chatrau naiva heḍed yatātmā 12,120.039a kṣayaṃ śatroḥ saṃcayaṃ pālanaṃ cāpy; ubhau cārthau sahitau dharmakāmau 12,120.039c ataś cānyan matimān saṃdadhīta; tasmād rājā buddhimantaṃ śrayeta 12,120.040a buddhir dīptā balavantaṃ hinasti; balaṃ buddhyā vardhate pālyamānam 12,120.040c śatrur buddhyā sīdate vardhamāno; buddheḥ paścāt karma yat tat praśastam 12,120.041a sarvān kāmān kāmayāno hi dhīraḥ; sattvenālpenāplute hīnadehaḥ 12,120.041c yathātmānaṃ prārthayate 'rthamānaiḥ; śreyaḥpātraṃ pūrayate hy analpam 12,120.042a tasmād rājā pragṛhītaḥ pareṣu; mūlaṃ lakṣmyāḥ sarvato 'bhyādadīta 12,120.042c dīrghaṃ kālam api saṃpīḍyamāno; vidyutsaṃpātam iva mānorjitaḥ syāt 12,120.043a vidyā tapo vā vipulaṃ dhanaṃ vā; sarvam etad vyavasāyena śakyam 12,120.043c brahma yattaṃ nivasati dehavatsu; tasmād vidyād vyavasāyaṃ prabhūtam 12,120.044a yatrāsate matimanto manasvinaḥ; śakro viṣṇur yatra sarasvatī ca 12,120.044c vasanti bhūtāni ca yatra nityaṃ; tasmād vidvān nāvamanyeta deham 12,120.045a lubdhaṃ hanyāt saṃpradānena nityaṃ; lubdhas tṛptiṃ paravittasya naiti 12,120.045c sarvo lubdhaḥ karmaguṇopabhoge; yo 'rthair hīno dharmakāmau jahāti 12,120.046a dhanaṃ bhojyaṃ putradāraṃ samṛddhiṃ; sarvo lubdhaḥ prārthayate pareṣām 12,120.046c lubdhe doṣāḥ saṃbhavantīha sarve; tasmād rājā na pragṛhṇīta lubdhān 12,120.047a saṃdarśane satpuruṣaṃ jaghanyam api codayet 12,120.047c ārambhān dviṣatāṃ prājñaḥ sarvān arthāṃs tu sūdayet 12,120.048a dharmānviteṣu vijñāto mantrī guptaś ca pāṇḍava 12,120.048c āpto rājan kulīnaś ca paryāpto rājyasaṃgrahe 12,120.049a vidhipravṛttān naradevadharmān; uktān samāsena nibodha buddhyā 12,120.049c imān vidadhyād vyanusṛtya yo vai; rājā mahīṃ pālayituṃ sa śaktaḥ 12,120.050a anītijaṃ yady avidhānajaṃ sukhaṃ; haṭhapraṇītaṃ vividhaṃ pradṛśyate 12,120.050c na vidyate tasya gatir mahīpater; na vidyate rāṣṭrajam uttamaṃ sukham 12,120.051a dhanair viśiṣṭān matiśīlapūjitān; guṇopapannān yudhi dṛṣṭavikramān 12,120.051c guṇeṣu dṛṣṭān acirād ihātmavān; sato 'bhisaṃdhāya nihanti śātravān 12,120.052a paśyed upāyān vividhaiḥ kriyāpathair; na cānupāyena matiṃ niveśayet 12,120.052c śriyaṃ viśiṣṭāṃ vipulaṃ yaśo dhanaṃ; na doṣadarśī puruṣaḥ samaśnute 12,120.053a prītipravṛttau vinivartane tathā; suhṛtsu vijñāya nivṛtya cobhayoḥ 12,120.053c yad eva mitraṃ gurubhāram āvahet; tad eva susnigdham udāhared budhaḥ 12,120.054a etān mayoktāṃs tava rājadharmān; nṛṇāṃ ca guptau matim ādadhatsva 12,120.054c avāpsyase puṇyaphalaṃ sukhena; sarvo hi lokottamadharmamūlaḥ 12,121.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,121.001a ayaṃ pitāmahenokto rājadharmaḥ sanātanaḥ 12,121.001c īśvaraś ca mahādaṇḍo daṇḍe sarvaṃ pratiṣṭhitam 12,121.002a devatānām ṛṣīṇāṃ ca pitṝṇāṃ ca mahātmanām 12,121.002c yakṣarakṣaḥpiśācānāṃ martyānāṃ ca viśeṣataḥ 12,121.003a sarveṣāṃ prāṇināṃ loke tiryakṣv api nivāsinām 12,121.003c sarvavyāpī mahātejā daṇḍaḥ śreyān iti prabho 12,121.004a ity etad uktaṃ bhavatā sarvaṃ daṇḍyaṃ carācaram 12,121.004c dṛśyate lokam āsaktaṃ sasurāsuramānuṣam 12,121.005a etad icchāmy ahaṃ jñātuṃ tattvena bharatarṣabha 12,121.005c ko daṇḍaḥ kīdṛśo daṇḍaḥ kiṃrūpaḥ kiṃparāyaṇaḥ 12,121.006a kimātmakaḥ kathaṃbhūtaḥ katimūrtiḥ kathaṃprabhuḥ 12,121.006c jāgarti sa kathaṃ daṇḍaḥ prajāsv avahitātmakaḥ 12,121.007a kaś ca pūrvāparam idaṃ jāgarti paripālayan 12,121.007c kaś ca vijñāyate pūrvaṃ ko 'paro daṇḍasaṃjñitaḥ 12,121.007e kiṃsaṃsthaś ca bhaved daṇḍaḥ kā cāsya gatir iṣyate 12,121.008 bhīṣma uvāca 12,121.008a śṛṇu kauravya yo daṇḍo vyavahāryo yathā ca saḥ 12,121.008c yasmin hi sarvam āyattaṃ sa daṇḍa iha kevalaḥ 12,121.009a dharmasyākhyā mahārāja vyavahāra itīṣyate 12,121.009c tasya lopaḥ kathaṃ na syāl lokeṣv avahitātmanaḥ 12,121.009e ity arthaṃ vyavahārasya vyavahāratvam iṣyate 12,121.010a api caitat purā rājan manunā proktam āditaḥ 12,121.010c supraṇītena daṇḍena priyāpriyasamātmanā 12,121.010e prajā rakṣati yaḥ samyag dharma eva sa kevalaḥ 12,121.011a athoktam etad vacanaṃ prāg eva manunā purā 12,121.011c janma coktaṃ vasiṣṭhena brahmaṇo vacanaṃ mahat 12,121.012a prāg idaṃ vacanaṃ proktam ataḥ prāgvacanaṃ viduḥ 12,121.012c vyavahārasya cākhyānād vyavahāra ihocyate 12,121.013a daṇḍāt trivargaḥ satataṃ supraṇītāt pravartate 12,121.013c daivaṃ hi paramo daṇḍo rūpato 'gnir ivocchikhaḥ 12,121.014a nīlotpaladalaśyāmaś caturdaṃṣṭraś caturbhujaḥ 12,121.014c aṣṭapān naikanayanaḥ śaṅkukarṇordhvaromavān 12,121.015a jaṭī dvijihvas tāmrāsyo mṛgarājatanucchadaḥ 12,121.015c etad rūpaṃ bibharty ugraṃ daṇḍo nityaṃ durāvaraḥ 12,121.016a asir gadā dhanuḥ śaktis triśūlaṃ mudgaraḥ śaraḥ 12,121.016c musalaṃ paraśuś cakraṃ prāso daṇḍarṣṭitomarāḥ 12,121.017a sarvapraharaṇīyāni santi yānīha kāni cit 12,121.017c daṇḍa eva hi sarvātmā loke carati mūrtimān 12,121.018a bhindaṃś chindan rujan kṛntan dārayan pāṭayaṃs tathā 12,121.018c ghātayann abhidhāvaṃś ca daṇḍa eva caraty uta 12,121.019a asir viśasano dharmas tīkṣṇavartmā durāsadaḥ 12,121.019c śrīgarbho vijayaḥ śāstā vyavahāraḥ prajāgaraḥ 12,121.020a śāstraṃ brāhmaṇamantraś ca śāstā prāgvacanaṃ gataḥ 12,121.020c dharmapālo 'kṣaro devaḥ satyago nityago grahaḥ 12,121.021a asaṅgo rudratanayo manujyeṣṭhaḥ śivaṃkaraḥ 12,121.021c nāmāny etāni daṇḍasya kīrtitāni yudhiṣṭhira 12,121.022a daṇḍo hi bhagavān viṣṇur yajño nārāyaṇaḥ prabhuḥ 12,121.022c śaśvad rūpaṃ mahad bibhran mahāpuruṣa ucyate 12,121.023a yathoktā brahmakanyeti lakṣmīr nītiḥ sarasvatī 12,121.023c daṇḍanītir jagaddhātrī daṇḍo hi bahuvigrahaḥ 12,121.024a arthānarthau sukhaṃ duḥkhaṃ dharmādharmau balābale 12,121.024c daurbhāgyaṃ bhāgadheyaṃ ca puṇyāpuṇye guṇāguṇau 12,121.025a kāmākāmāv ṛtur māsaḥ śarvarī divasaḥ kṣaṇaḥ 12,121.025c aprasādaḥ prasādaś ca harṣaḥ krodhaḥ śamo damaḥ 12,121.026a daivaṃ puruṣakāraś ca mokṣāmokṣau bhayābhaye 12,121.026c hiṃsāhiṃse tapo yajñaḥ saṃyamo 'tha viṣāviṣam 12,121.027a antaś cādiś ca madhyaṃ ca kṛtyānāṃ ca prapañcanam 12,121.027c madaḥ pramādo darpaś ca dambho dhairyaṃ nayānayau 12,121.028a aśaktiḥ śaktir ity eva mānastambhau vyayāvyayau 12,121.028c vinayaś ca visargaś ca kālākālau ca bhārata 12,121.029a anṛtaṃ jñājñatā satyaṃ śraddhāśraddhe tathaiva ca 12,121.029c klībatā vyavasāyaś ca lābhālābhau jayājayau 12,121.030a tīkṣṇatā mṛdutā mṛtyur āgamānāgamau tathā 12,121.030c virāddhiś caiva rāddhiś ca kāryākārye balābale 12,121.031a asūyā cānasūyā ca dharmādharmau tathaiva ca 12,121.031c apatrapānapatrape hrīś ca saṃpad vipac ca ha 12,121.032a tejaḥ karmaṇi pāṇḍityaṃ vākśaktis tattvabuddhitā 12,121.032c evaṃ daṇḍasya kauravya loke 'smin bahurūpatā 12,121.033a na syād yadīha daṇḍo vai pramatheyuḥ parasparam 12,121.033c bhayād daṇḍasya cānyonyaṃ ghnanti naiva yudhiṣṭhira 12,121.034a daṇḍena rakṣyamāṇā hi rājann aharahaḥ prajāḥ 12,121.034c rājānaṃ vardhayantīha tasmād daṇḍaḥ parāyaṇam 12,121.035a vyavasthāpayati kṣipram imaṃ lokaṃ nareśvara 12,121.035c satye vyavasthito dharmo brāhmaṇeṣv avatiṣṭhate 12,121.036a dharmayuktā dvijāḥ śreṣṭhā vedayuktā bhavanti ca 12,121.036c babhūva yajño vedebhyo yajñaḥ prīṇāti devatāḥ 12,121.037a prītāś ca devatā nityam indre paridadaty uta 12,121.037c annaṃ dadāti śakraś cāpy anugṛhṇann imāḥ prajāḥ 12,121.038a prāṇāś ca sarvabhūtānāṃ nityam anne pratiṣṭhitāḥ 12,121.038c tasmāt prajāḥ pratiṣṭhante daṇḍo jāgarti tāsu ca 12,121.039a evaṃprayojanaś caiva daṇḍaḥ kṣatriyatāṃ gataḥ 12,121.039c rakṣan prajāḥ prajāgarti nityaṃ suvihito 'kṣaraḥ 12,121.040a īśvaraḥ puruṣaḥ prāṇaḥ sattvaṃ vittaṃ prajāpatiḥ 12,121.040c bhūtātmā jīva ity eva nāmabhiḥ procyate 'ṣṭabhiḥ 12,121.041a adadad daṇḍa evāsmai dhruvam aiśvaryam eva ca 12,121.041c bale nayaś ca saṃyuktaḥ sadā pañcavidhātmakaḥ 12,121.042a kulabāhudhanāmātyāḥ prajñā coktā balāni ca 12,121.042c āhāryaṃ cāṣṭakair dravyair balam anyad yudhiṣṭhira 12,121.043a hastino 'śvā rathāḥ pattir nāvo viṣṭis tathaiva ca 12,121.043c daiśikāś cārakāś caiva tad aṣṭāṅgaṃ balaṃ smṛtam 12,121.044a aṣṭāṅgasya tu yuktasya hastino hastiyāyinaḥ 12,121.044c aśvārohāḥ padātāś ca mantriṇo rasadāś ca ye 12,121.045a bhikṣukāḥ prāḍvivākāś ca mauhūrtā daivacintakāḥ 12,121.045c kośo mitrāṇi dhānyaṃ ca sarvopakaraṇāni ca 12,121.046a saptaprakṛti cāṣṭāṅgaṃ śarīram iha yad viduḥ 12,121.046c rājyasya daṇḍa evāṅgaṃ daṇḍaḥ prabhava eva ca 12,121.047a īśvareṇa prayatnena dhāraṇe kṣatriyasya hi 12,121.047c daṇḍo dattaḥ samānātmā daṇḍo hīdaṃ sanātanam 12,121.047e rājñāṃ pūjyatamo nānyo yathādharmapradarśanaḥ 12,121.048a brahmaṇā lokarakṣārthaṃ svadharmasthāpanāya ca 12,121.048c bhartṛpratyaya utpanno vyavahāras tathāparaḥ 12,121.048e tasmād yaḥ sahito dṛṣṭo bhartṛpratyayalakṣaṇaḥ 12,121.049a vyavahāras tu vedātmā vedapratyaya ucyate 12,121.049c maulaś ca naraśārdūla śāstroktaś ca tathāparaḥ 12,121.050a ukto yaś cāpi daṇḍo 'sau bhartṛpratyayalakṣaṇaḥ 12,121.050c jñeyo na sa narendrastho daṇḍapratyaya eva ca 12,121.051a daṇḍapratyayadṛṣṭo 'pi vyavahārātmakaḥ smṛtaḥ 12,121.051c vyavahāraḥ smṛto yaś ca sa vedaviṣayātmakaḥ 12,121.052a yaś ca vedaprasūtātmā sa dharmo guṇadarśakaḥ 12,121.052c dharmapratyaya utpanno yathādharmaḥ kṛtātmabhiḥ 12,121.053a vyavahāraḥ prajāgoptā brahmadiṣṭo yudhiṣṭhira 12,121.053c trīn dhārayati lokān vai satyātmā bhūtivardhanaḥ 12,121.054a yaś ca daṇḍaḥ sa dṛṣṭo no vyavahāraḥ sanātanaḥ 12,121.054c vyavahāraś ca yo dṛṣṭaḥ sa dharma iti naḥ śrutaḥ 12,121.054e yaś ca vedaḥ sa vai dharmo yaś ca dharmaḥ sa satpathaḥ 12,121.055a brahmā prajāpatiḥ pūrvaṃ babhūvātha pitāmahaḥ 12,121.055c lokānāṃ sa hi sarveṣāṃ sasurāsurarakṣasām 12,121.055e samanuṣyoragavatāṃ kartā caiva sa bhūtakṛt 12,121.056a tato no vyavahāro 'yaṃ bhartṛpratyayalakṣaṇaḥ 12,121.056c tasmād idam avocāma vyavahāranidarśanam 12,121.057a mātā pitā ca bhrātā ca bhāryā cātha purohitaḥ 12,121.057c nādaṇḍyo vidyate rājñāṃ yaḥ svadharme na tiṣṭhati 12,122.001 bhīṣma uvāca 12,122.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,122.001c aṅgeṣu rājā dyutimān vasuhoma iti śrutaḥ 12,122.002a sa rājā dharmanityaḥ san saha patnyā mahātapāḥ 12,122.002c muñjapṛṣṭhaṃ jagāmātha devarṣigaṇapūjitam 12,122.003a tatra śṛṅge himavato merau kanakaparvate 12,122.003c yatra muñjavaṭe rāmo jaṭāharaṇam ādiśat 12,122.004a tadāprabhṛti rājendra ṛṣibhiḥ saṃśitavrataiḥ 12,122.004c muñjapṛṣṭha iti proktaḥ sa deśo rudrasevitaḥ 12,122.005a sa tatra bahubhir yuktaḥ sadā śrutimayair guṇaiḥ 12,122.005c brāhmaṇānām anumato devarṣisadṛśo 'bhavat 12,122.006a taṃ kadā cid adīnātmā sakhā śakrasya mānitaḥ 12,122.006c abhyāgacchan mahīpālo māndhātā śatrukarśanaḥ 12,122.007a so 'bhisṛtya tu māndhātā vasuhomaṃ narādhipam 12,122.007c dṛṣṭvā prakṛṣṭaṃ tapasā vinayenābhyatiṣṭhata 12,122.008a vasuhomo 'pi rājño vai gām arghyaṃ ca nyavedayat 12,122.008c aṣṭāṅgasya ca rājyasya papraccha kuśalaṃ tadā 12,122.009a sadbhir ācaritaṃ pūrvaṃ yathāvad anuyāyinam 12,122.009c apṛcchad vasuhomas taṃ rājan kiṃ karavāṇi te 12,122.010a so 'bravīt paramaprīto māndhātā rājasattamam 12,122.010c vasuhomaṃ mahāprājñam āsīnaṃ kurunandana 12,122.011a bṛhaspater mataṃ rājann adhītaṃ sakalaṃ tvayā 12,122.011c tathaivauśanasaṃ śāstraṃ vijñātaṃ te narādhipa 12,122.012a tad ahaṃ śrotum icchāmi daṇḍa utpadyate katham 12,122.012c kiṃ vāpi pūrvaṃ jāgarti kiṃ vā paramam ucyate 12,122.013a kathaṃ kṣatriyasaṃsthaś ca daṇḍaḥ saṃpraty avasthitaḥ 12,122.013c brūhi me sumahāprājña dadāmy ācāryavetanam 12,122.014 vasuhoma uvāca 12,122.014a śṛṇu rājan yathā daṇḍaḥ saṃbhūto lokasaṃgrahaḥ 12,122.014c prajāvinayarakṣārthaṃ dharmasyātmā sanātanaḥ 12,122.015a brahmā yiyakṣur bhagavān sarvalokapitāmahaḥ 12,122.015c ṛtvijaṃ nātmanā tulyaṃ dadarśeti hi naḥ śrutam 12,122.016a sa garbhaṃ śirasā devo varṣapūgān adhārayat 12,122.016c pūrṇe varṣasahasre tu sa garbhaḥ kṣuvato 'patat 12,122.017a sa kṣupo nāma saṃbhūtaḥ prajāpatir ariṃdama 12,122.017c ṛtvig āsīt tadā rājan yajñe tasya mahātmanaḥ 12,122.018a tasmin pravṛtte satre tu brahmaṇaḥ pārthivarṣabha 12,122.018c hṛṣṭarūpapracāratvād daṇḍaḥ so 'ntarhito 'bhavat 12,122.019a tasminn antarhite cātha prajānāṃ saṃkaro 'bhavat 12,122.019c naiva kāryaṃ na cākāryaṃ bhojyābhojyaṃ na vidyate 12,122.020a peyāpeyaṃ kutaḥ siddhir hiṃsanti ca parasparam 12,122.020c gamyāgamyaṃ tadā nāsīt parasvaṃ svaṃ ca vai samam 12,122.021a parasparaṃ vilumpante sārameyā ivāmiṣam 12,122.021c abalaṃ balino jaghnur nirmaryādam avartata 12,122.022a tataḥ pitāmaho viṣṇuṃ bhagavantaṃ sanātanam 12,122.022c saṃpūjya varadaṃ devaṃ mahādevam athābravīt 12,122.023a atra sādhv anukampāṃ vai kartum arhasi kevalam 12,122.023b*0279_01 ayaṃ viṣṇuḥ sakhā tubhyaṃ dharmasya parirakṣaṇe 12,122.023b*0279_02 tvaṃ hi sarvavidhānajñaḥ sattvānāṃ tvaṃ gatiḥ parā 12,122.023c saṃkaro na bhaved atra yathā vai tad vidhīyatām 12,122.024a tataḥ sa bhagavān dhyātvā ciraṃ śūlajaṭādharaḥ 12,122.024b*0280_01 devadevo mahādevaḥ kāraṇaṃ jagataḥ param 12,122.024b*0280_02 brahmaviṣṇvindrasahitaḥ sarvaiś ca sa surāsuraiḥ 12,122.024b*0280_03 lokasaṃdhāraṇārthaṃ ca lokasaṃkaranāśanam 12,122.024c ātmānam ātmanā daṇḍam asṛjad devasattamaḥ 12,122.025a tasmāc ca dharmacaraṇāṃ nītiṃ devīṃ sarasvatīm 12,122.025c asṛjad daṇḍanītiḥ sā triṣu lokeṣu viśrutā 12,122.025d@013_0001 yayāsau nīyate daṇḍaḥ satataṃ pāpakāriṣu 12,122.025d@013_0002 daṇḍasya nayanāt sā hi daṇḍanītir ihocyate 12,122.025d@013_0003 bhūyaḥ sa bhagavān dhyātvā ciraṃ śūladharaḥ prabhuḥ 12,122.025d@013_0004 asṛjat sarvaśāstrāṇi mahādevo maheśvaraḥ 12,122.025d@013_0005 daṇḍanīteḥ prayogārthaṃ pramāṇāni ca sarvaśaḥ 12,122.025d@013_0006 vidyāś catasraḥ kūṭasthās tāsāṃ bhedavikalpanāḥ 12,122.025d@013_0007 aṅgāni vedāś catvāro mīmāṃsā nyāyavistaraḥ 12,122.025d@013_0008 purāṇaṃ dharmaśāstraṃ ca vidyā hy etāś caturdaśa 12,122.025d@013_0009 āyurvedo dhanurvedo gāndharvaś ceti te trayaḥ 12,122.025d@013_0010 arthaśāstraṃ caturthaṃ tu vidyā hy aṣṭādaśaiva tu 12,122.025d@013_0011 daśa cāṣṭau ca vikhyātā etā dharmasya saṃhitāḥ 12,122.025d@013_0012 etāsām eva vidyānāṃ vyāsam āha maheśvaraḥ 12,122.025d@013_0013 śatāni trīṇi śāstrāṇām āha tantrāṇi saptatim 12,122.025d@013_0014 vyāsa eva tu vidyānāṃ mahādevena kīrtitaḥ 12,122.025d@013_0015 tantraṃ pāśupataṃ nāma pāñcarātraṃ ca viśrutam 12,122.025d@013_0016 yogaśāstraṃ ca sāṃkhyaṃ ca tantraṃ lokāyataṃ tathā 12,122.025d@013_0017 tantraṃ brahmatulā nāma tarkavidyā divaukasām 12,122.025d@013_0018 sukhaduḥkhārthajijñāsā kārakaṃ ceti viśrutam 12,122.025d@013_0019 tarkavidyās tathā cāṣṭau sa cokto nyāyavistaraḥ 12,122.025d@013_0020 daśa cāṣṭau ca vijñeyāḥ paurāṇā yajñasaṃhitāḥ 12,122.025d@013_0021 purāṇāś ca praṇītāś ca tāvad eva hi saṃhitāḥ 12,122.025d@013_0022 dharmaśāstrāṇi tadvac ca ekārthānīti nānyathā 12,122.025d@013_0023 ekārthāni purāṇāni vedāś caikārthasaṃhitāḥ 12,122.025d@013_0024 nānārthāni ca sarvāṇi tarkaśāstrāṇi śaṃkaraḥ 12,122.025d@013_0025 provāca bhagavān devaḥ kālajñānāni yāni ca 12,122.025d@013_0026 catuḥṣaṣṭipramāṇāni āyurvedaṃ ca sottaram 12,122.025d@013_0027 aṣṭādaśa vikalpāntāṃ daṇḍanītiṃ ca śāśvatīm 12,122.025d@013_0028 gāndharvam itihāsaṃ ca nānāvistaram uktavān 12,122.025d@013_0029 ity etāḥ śaṃkaraproktā vidyāḥ śabdārthasaṃyutāḥ 12,122.025d@013_0030 punar bhedasahasraṃ ca tāsām eva tu vistaraḥ 12,122.025d@013_0031 ṛṣibhir devagandharvaiḥ savikalpaḥ savistaraḥ 12,122.025d@013_0032 śaśvad abhyasyate loke veda eva ca sarvaśaḥ 12,122.025d@013_0033 vidyāś catasraḥ saṃkṣiptā vedavādāś ca te smṛtāḥ 12,122.025d@013_0034 etāsāṃ pārago yaś ca sa cokto vedapāragaḥ 12,122.025d@013_0035 vedānāṃ pārago rudro viṣṇur indro bṛhaspatiḥ 12,122.025d@013_0036 śukraḥ svāyaṃbhuvaś caiva manuḥ paramadharmavit 12,122.025d@013_0037 brahmā ca paramo devaḥ sadā sarvaiḥ surāsuraiḥ 12,122.025d@013_0038 śarvasyānugrahāc caiva vyāso vai vedapāragaḥ 12,122.025d@013_0039 ahaṃ śāṃtanavo bhīṣmaḥ prasādān mādhavasya ca 12,122.025d@013_0040 śaṃkarasya prasādāc ca brahmaṇaś ca kurūdvaha 12,122.025d@013_0041 vedapāraga ity ukto yājñavalkyaś ca sarvaśaḥ 12,122.025d@013_0042 kalpe kalpe mahābhāgair ṛṣibhis tattvadarśibhiḥ 12,122.025d@013_0043 ṛṣiputrair ṛṣīkaiś ca bhidyante miśrakair api 12,122.025d@013_0044 śivena brahmaṇā caiva viṣṇunā ca vikalpitaḥ 12,122.025d@013_0045 ādikalpe punaś caiva bhidyante sādhubhiḥ punaḥ 12,122.025d@013_0046 idānīm api vidvadbhir bhidyante ca vikalpakaiḥ 12,122.025d@013_0047 pūrvajanmānusāreṇa bahudheyaṃ sarasvatī 12,122.026a bhūyaḥ sa bhagavān dhyātvā ciraṃ śūlavarāyudhaḥ 12,122.026c tasya tasya nikāyasya cakāraikaikam īśaram 12,122.027a devānām īśvaraṃ cakre devaṃ daśaśatekṣaṇam 12,122.027c yamaṃ vaivasvataṃ cāpi pitṝṇām akarot patim 12,122.028a dhanānāṃ rakṣasāṃ cāpi kuberam api ceśvaram 12,122.028c parvatānāṃ patiṃ meruṃ saritāṃ ca mahodadhim 12,122.029a apāṃ rājye surāṇāṃ ca vidadhe varuṇaṃ prabhum 12,122.029c mṛtyuṃ prāṇeśvaram atho tejasāṃ ca hutāśanam 12,122.030a rudrāṇām api ceśānaṃ goptāraṃ vidadhe prabhuḥ 12,122.030c mahātmānaṃ mahādevaṃ viśālākṣaṃ sanātanam 12,122.030d*0281_01 daśa caikaṃ ca ye rudrās tasyaite mūrtisaṃbhavāḥ 12,122.030d*0281_02 nānārūpadharo devaḥ sa eva bhagavāñ śivaḥ 12,122.031a vasiṣṭham īśaṃ viprāṇāṃ vasūnāṃ jātavedasam 12,122.031c tejasāṃ bhāskaraṃ cakre nakṣatrāṇāṃ niśākaram 12,122.032a vīrudhām aṃśumantaṃ ca bhūtānāṃ ca prabhuṃ varam 12,122.032c kumāraṃ dvādaśabhujaṃ skandaṃ rājānam ādiśat 12,122.033a kālaṃ sarveśam akarot saṃhāravinayātmakam 12,122.033c mṛtyoś caturvibhāgasya duḥkhasya ca sukhasya ca 12,122.034a īśvaraḥ sarvadehas tu rājarājo dhanādhipaḥ 12,122.034c sarveṣām eva rudrāṇāṃ śūlapāṇir iti śrutiḥ 12,122.034d*0282_01 īśvaraś cetanaḥ kartā puruṣaḥ kāraṇaṃ śivaḥ 12,122.034d*0282_02 viṣṇur brahmā śaśī sūryaḥ śakro devāś ca sānvayāḥ 12,122.034d*0282_03 jñānātmakaḥ śivo hy eva eteṣām api kāraṇam 12,122.034d*0282_04 sṛjate grasate caiva tamobhūtam idaṃ yathā 12,122.034d*0282_05 aprajñātaṃ jagat sarvaṃ tadā hy eko maheśvaraḥ 12,122.035a tam ekaṃ brahmaṇaḥ putram anujātaṃ kṣupaṃ dadau 12,122.035c prajānām adhipaṃ śreṣṭhaṃ sarvadharmabhṛtām api 12,122.036a mahādevas tatas tasmin vṛtte yajñe yathāvidhi 12,122.036c daṇḍaṃ dharmasya goptāraṃ viṣṇave satkṛtaṃ dadau 12,122.037a viṣṇur aṅgirase prādād aṅgirā munisattamaḥ 12,122.037c prādād indramarīcibhyāṃ marīcir bhṛgave dadau 12,122.038a bhṛgur dadāv ṛṣibhyas tu taṃ daṇḍaṃ dharmasaṃhitam 12,122.038c ṛṣayo lokapālebhyo lokapālāḥ kṣupāya ca 12,122.039a kṣupas tu manave prādād ādityatanayāya ca 12,122.039c putrebhyaḥ śrāddhadevas tu sūkṣmadharmārthakāraṇāt 12,122.039e taṃ dadau sūryaputras tu manur vai rakṣaṇātmakam 12,122.040a vibhajya daṇḍaḥ kartavyo dharmeṇa na yadṛcchayā 12,122.040c durvācā nigraho bandho hiraṇyaṃ bāhyataḥkriyā 12,122.041a vyaṅgatvaṃ ca śarīrasya vadho vā nālpakāraṇāt 12,122.041c śarīrapīḍās tās tās tu dehatyāgo vivāsanam 12,122.042a ānupūrvyā ca daṇḍo 'sau prajā jāgarti pālayan 12,122.042c indro jāgarti bhagavān indrād agnir vibhāvasuḥ 12,122.043a agner jāgarti varuṇo varuṇāc ca prajāpatiḥ 12,122.043c prajāpates tato dharmo jāgarti vinayātmakaḥ 12,122.044a dharmāc ca brahmaṇaḥ putro vyavasāyaḥ sanātanaḥ 12,122.044c vyavasāyāt tatas tejo jāgarti paripālayan 12,122.045a oṣadhyas tejasas tasmād oṣadhibhyaś ca parvatāḥ 12,122.045c parvatebhyaś ca jāgarti raso rasaguṇāt tathā 12,122.046a jāgarti nirṛtir devī jyotīṃṣi nirṛter api 12,122.046c vedāḥ pratiṣṭhā jyotirbhyas tato hayaśirāḥ prabhuḥ 12,122.047a brahmā pitāmahas tasmāj jāgarti prabhur avyayaḥ 12,122.047c pitāmahān mahādevo jāgarti bhagavāñ śivaḥ 12,122.048a viśvedevāḥ śivāc cāpi viśvebhyaś ca tatharṣayaḥ 12,122.048c ṛṣibhyo bhagavān somaḥ somād devāḥ sanātanāḥ 12,122.049a devebhyo brāhmaṇā loke jāgratīty upadhāraya 12,122.049c brāhmaṇebhyaś ca rājanyā lokān rakṣanti dharmataḥ 12,122.049e sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva kṣatriyebhyaḥ sanātanam 12,122.050a prajā jāgrati loke 'smin daṇḍo jāgarti tāsu ca 12,122.050c sarvasaṃkṣepako daṇḍaḥ pitāmahasamaḥ prabhuḥ 12,122.051a jāgarti kālaḥ pūrvaṃ ca madhye cānte ca bhārata 12,122.051c īśvaraḥ sarvalokasya mahādevaḥ prajāpatiḥ 12,122.052a devadevaḥ śivaḥ śarvo jāgarti satataṃ prabhuḥ 12,122.052c kapardī śaṃkaro rudro bhavaḥ sthāṇur umāpatiḥ 12,122.053a ity eṣa daṇḍo vikhyāta ādau madhye tathāvare 12,122.053c bhūmipālo yathānyāyaṃ vartetānena dharmavit 12,122.054 bhīṣma uvāca 12,122.054a itīdaṃ vasuhomasya śṛṇuyād yo mataṃ naraḥ 12,122.054c śrutvā ca samyag varteta sa kāmān āpnuyān nṛpaḥ 12,122.055a iti te sarvam ākhyātaṃ yo daṇḍo manujarṣabha 12,122.055c niyantā sarvalokasya dharmākrāntasya bhārata 12,122.055d*0283_01 vasuhomāc chrutaṃ rājñā māndhātrā bhūbhṛtā purā 12,122.055d*0283_02 mayāpi kathitaṃ puṇyam ākhyānaṃ prathitaṃ tathā 12,123.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,123.001a tāta dharmārthakāmānāṃ śrotum icchāmi niścayam 12,123.001c lokayātrā hi kārtsnyena triṣv eteṣu pratiṣṭhitā 12,123.002a dharmārthakāmāḥ kiṃmūlās trayāṇāṃ prabhavaś ca kaḥ 12,123.002c anyonyaṃ cānuṣajjante vartante ca pṛthak pṛthak 12,123.003 bhīṣma uvāca 12,123.003a yadā te syuḥ sumanaso lokasaṃsthārthaniścaye 12,123.003c kālaprabhavasaṃsthāsu sajjante ca trayas tadā 12,123.004a dharmamūlas tu deho 'rthaḥ kāmo 'rthaphalam ucyate 12,123.004c saṃkalpamūlās te sarve saṃkalpo viṣayātmakaḥ 12,123.005a viṣayāś caiva kārtsnyena sarva āhārasiddhaye 12,123.005c mūlam etat trivargasya nivṛttir mokṣa ucyate 12,123.006a dharmaḥ śarīrasaṃguptir dharmārthaṃ cārtha iṣyate 12,123.006c kāmo ratiphalaś cātra sarve caite rajasvalāḥ 12,123.007a saṃnikṛṣṭāṃś cared enān na cainān manasā tyajet 12,123.007c vimuktas tamasā sarvān dharmādīn kāmanaiṣṭhikān 12,123.008a śreṣṭhabuddhis trivargasya yad ayaṃ prāpnuyāt kṣaṇāt 12,123.008b*0284_01 karmaṇā buddhipūrveṇa bhavaty artho na vā punaḥ 12,123.008b*0285_01 arthārtham anyad bhavati viparītam athāparam 12,123.008b*0285_02 anarthārtham avāpyārtham anyatrādyopakārakam 12,123.008c buddhyā budhyed ihārthe na tad ahnā tu nikṛṣṭayā 12,123.009a apadhyānamalo dharmo malo 'rthasya nigūhanam 12,123.009c saṃpramodamalaḥ kāmo bhūyaḥ svaguṇavartitaḥ 12,123.010a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,123.010c kāmandasya ca saṃvādam aṅgāriṣṭhasya cobhayoḥ 12,123.011a kāmandam ṛṣim āsīnam abhivādya narādhipaḥ 12,123.011c aṅgāriṣṭho 'tha papraccha kṛtvā samayaparyayam 12,123.012a yaḥ pāpaṃ kurute rājā kāmamohabalātkṛtaḥ 12,123.012c pratyāsannasya tasyarṣe kiṃ syāt pāpapraṇāśanam 12,123.013a adharmo dharma iti ha yo 'jñānād ācared iha 12,123.013c taṃ cāpi prathitaṃ loke kathaṃ rājā nivartayet 12,123.014 kāmanda uvāca 12,123.014a yo dharmārthau samutsṛjya kāmam evānuvartate 12,123.014c sa dharmārthaparityāgāt prajñānāśam ihārchati 12,123.015a prajñāpraṇāśako mohas tathā dharmārthanāśakaḥ 12,123.015c tasmān nāstikatā caiva durācāraś ca jāyate 12,123.016a durācārān yadā rājā praduṣṭān na niyacchati 12,123.016c tasmād udvijate lokaḥ sarpād veśmagatād iva 12,123.017a taṃ prajā nānuvartante brāhmaṇā na ca sādhavaḥ 12,123.017c tataḥ saṃkṣayam āpnoti tathā vadhyatvam eti ca 12,123.018a apadhvastas tv avamato duḥkhaṃ jīvati jīvitam 12,123.018c jīvec ca yad apadhvastas tac chuddhaṃ maraṇaṃ bhavet 12,123.019a atraitad āhur ācāryāḥ pāpasya ca nibarhaṇam 12,123.019c sevitavyā trayī vidyā satkāro brāhmaṇeṣu ca 12,123.020a mahāmanā bhaved dharme vivahec ca mahākule 12,123.020c brāhmaṇāṃś cāpi seveta kṣamāyuktān manasvinaḥ 12,123.021a japed udakaśīlaḥ syāt sumukho nānyad āsthitaḥ 12,123.021c dharmānvitān saṃpraviśed bahiḥ kṛtvaiva duṣkṛtīn 12,123.022a prasādayen madhuraya vācāpy atha ca karmaṇā 12,123.022c ity asmīti vaden nityaṃ pareṣāṃ kīrtayan guṇān 12,123.023a apāpo hy evam ācāraḥ kṣipraṃ bahumato bhavet 12,123.023c pāpāny api ca kṛcchrāṇi śamayen nātra saṃśayaḥ 12,123.024a guravo 'pi paraṃ dharmaṃ yad brūyus tat tathā kuru 12,123.024c gurūṇāṃ hi prasādād dhi śreyaḥ param avāpsyasi 12,124.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,124.001a ime janā naraśreṣṭha praśaṃsanti sadā bhuvi 12,124.001c dharmasya śīlam evādau tato me saṃśayo mahān 12,124.002a yadi tac chakyam asmābhir jñātuṃ dharmabhṛtāṃ vara 12,124.002c śrotum icchāmi tat sarvaṃ yathaitad upalabhyate 12,124.003a kathaṃ nu prāpyate śīlaṃ śrotum icchāmi bhārata 12,124.003c kiṃlakṣaṇaṃ ca tat proktaṃ brūhi me vadatāṃ vara 12,124.004 bhīṣma uvāca 12,124.004a purā duryodhaneneha dhṛtarāṣṭrāya mānada 12,124.004c ākhyātaṃ tapyamānena śriyaṃ dṛṣṭvā tathāgatām 12,124.005a indraprasthe mahārāja tava sabhrātṛkasya ha 12,124.005c sabhāyāṃ cāvahasanaṃ tat sarvaṃ śṛṇu bhārata 12,124.006a bhavatas tāṃ sabhāṃ dṛṣṭvā samṛddhiṃ cāpy anuttamām 12,124.006c duryodhanas tadāsīnaḥ sarvaṃ pitre nyavedayat 12,124.007a śrutvā ca dhṛtarāṣṭro 'pi duryodhanavacas tadā 12,124.007c abravīt karṇasahitaṃ duryodhanam idaṃ vacaḥ 12,124.008a kimarthaṃ tapyase putra śrotum icchāmi tattvataḥ 12,124.008c śrutvā tvām anuneṣyāmi yadi samyag bhaviṣyasi 12,124.009a yathā tvaṃ mahad aiśvaryaṃ prāptaḥ parapuraṃjaya 12,124.009c kiṃkarā bhrātaraḥ sarve mitrāḥ saṃbandhinas tathā 12,124.010a ācchādayasi prāvārān aśnāsi piśitodanam 12,124.010c ājāneyā vahanti tvāṃ kasmāc chocasi putraka 12,124.011 duryodhana uvāca 12,124.011a daśa tāni sahasrāṇi snātakānāṃ mahātmanām 12,124.011c bhuñjate rukmapātrīṣu yudhiṣṭhiraniveśane 12,124.012a dṛṣṭvā ca tāṃ sabhāṃ divyāṃ divyapuṣpaphalānvitām 12,124.012c aśvāṃs tittirakalmāṣān ratnāni vividhāni ca 12,124.013a dṛṣṭvā tāṃ pāṇḍaveyānām ṛddhim indropamāṃ śubhām 12,124.013c amitrāṇāṃ sumahatīm anuśocāmi mānada 12,124.014 dhṛtarāṣṭra uvāca 12,124.014a yadīcchasi śriyaṃ tāta yādṛśīṃ tāṃ yudhiṣṭhire 12,124.014c viśiṣṭāṃ vā naravyāghra śīlavān bhava putraka 12,124.015a śīlena hi trayo lokāḥ śakyā jetuṃ na saṃśayaḥ 12,124.015c na hi kiṃ cid asādhyaṃ vai loke śīlavatāṃ bhavet 12,124.016a ekarātreṇa māndhātā tryaheṇa janamejayaḥ 12,124.016c saptarātreṇa nābhāgaḥ pṛthivīṃ pratipedivān 12,124.017a ete hi pārthivāḥ sarve śīlavanto damānvitāḥ 12,124.017c atas teṣāṃ guṇakrītā vasudhā svayam āgamat 12,124.017d*0286_00 duryodhana uvāca 12,124.017d*0286_01 kathaṃ tat prāpyate śīlaṃ śrotum icchāmi bhārata 12,124.017d*0286_02 yena śīlena saṃprāptāḥ kṣipram ete vasuṃdharām 12,124.018a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,124.018c nāradena purā proktaṃ śīlam āśritya bhārata 12,124.019a prahrādena hṛtaṃ rājyaṃ mahendrasya mahātmanaḥ 12,124.019c śīlam āśritya daityena trailokyaṃ ca vaśīkṛtam 12,124.020a tato bṛhaspatiṃ śakraḥ prāñjaliḥ samupasthitaḥ 12,124.020c uvāca ca mahāprājñaḥ śreya icchāmi veditum 12,124.021a tato bṛhaspatis tasmai jñānaṃ naiḥśreyasaṃ param 12,124.021c kathayām āsa bhagavān devendrāya kurūdvaha 12,124.022a etāvac chreya ity eva bṛhaspatir abhāṣata 12,124.022c indras tu bhūyaḥ papraccha kva viśeṣo bhaved iti 12,124.023 bṛhaspatir uvāca 12,124.023a viśeṣo 'sti mahāṃs tāta bhārgavasya mahātmanaḥ 12,124.023c tatrāgamaya bhadraṃ te bhūya eva puraṃdara 12,124.024 dhṛtarāṣṭra uvāca 12,124.024a ātmanas tu tataḥ śreyo bhārgavāt sumahāyaśāḥ 12,124.024c jñānam āgamayat prītyā punaḥ sa paramadyutiḥ 12,124.025a tenāpi samanujñāto bhārgaveṇa mahātmanā 12,124.025c śreyo 'stīti punar bhūyaḥ śukram āha śatakratuḥ 12,124.026a bhārgavas tv āha dharmajñaḥ prahrādasya mahātmanaḥ 12,124.026c jñānam asti viśeṣeṇa tato hṛṣṭaś ca so 'bhavat 12,124.027a sa tato brāhmaṇo bhūtvā prahrādaṃ pākaśāsanaḥ 12,124.027c sṛtvā provāca medhāvī śreya icchāmi veditum 12,124.028a prahrādas tv abravīd vipraṃ kṣaṇo nāsti dvijarṣabha 12,124.028c trailokyarājye saktasya tato nopadiśāmi te 12,124.029a brāhmaṇas tv abravīd vākyaṃ kasmin kāle kṣaṇo bhavet 12,124.029c tatopadiṣṭam icchāmi yad yat kāryāntaraṃ bhavet 12,124.030a tataḥ prīto 'bhavad rājā prahrādo brahmavādine 12,124.030c tathety uktvā śubhe kāle jñānatattvaṃ dadau tadā 12,124.031a brāhmaṇo 'pi yathānyāyaṃ guruvṛttim anuttamām 12,124.031c cakāra sarvabhāvena yadvat sa manasecchati 12,124.032a pṛṣṭaś ca tena bahuśaḥ prāptaṃ katham ariṃdama 12,124.032c trailokyarājyaṃ dharmajña kāraṇaṃ tad bravīhi me 12,124.032d*0287_01 prahlādo 'pi mahārāja brāhmaṇaṃ vākyam abravīt 12,124.033 prahrāda uvāca 12,124.033a nāsūyāmi dvijaśreṣṭha rājāsmīti kadā cana 12,124.033c kavyāni vadatāṃ tāta saṃyacchāmi vahāmi ca 12,124.034a te visrabdhāḥ prabhāṣante saṃyacchanti ca māṃ sadā 12,124.034c te mā kavyapade saktaṃ śuśrūṣum anasūyakam 12,124.035a dharmātmānaṃ jitakrodhaṃ saṃyataṃ saṃyatendriyam 12,124.035c samācinvanti śāstāraḥ kṣaudraṃ madhv iva makṣikāḥ 12,124.036a so 'haṃ vāgagrapiṣṭānāṃ rasānām avalehitā 12,124.036c svajātyān adhitiṣṭhāmi nakṣatrāṇīva candramāḥ 12,124.037a etat pṛthivyām amṛtam etac cakṣur anuttamam 12,124.037c yad brāhmaṇamukhe kavyam etac chrutvā pravartate 12,124.038 dhṛtarāṣṭra uvāca 12,124.038a etāvac chreya ity āha prahrādo brahmavādinam 12,124.038c śuśrūṣitas tena tadā daityendro vākyam abravīt 12,124.039a yathāvad guruvṛttyā te prīto 'smi dvijasattama 12,124.039c varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te pradātāsmi na saṃśayaḥ 12,124.040a kṛtam ity eva daityendram uvāca sa ca vai dvijaḥ 12,124.040c prahrādas tv abravīt prīto gṛhyatāṃ vara ity uta 12,124.041 brāhmaṇa uvāca 12,124.041a yadi rājan prasannas tvaṃ mama cecchasi ced dhitam 12,124.041c bhavataḥ śīlam icchāmi prāptum eṣa varo mama 12,124.042 dhṛtarāṣṭra uvāca 12,124.042a tataḥ prītaś ca daityendro bhayaṃ cāsyābhavan mahat 12,124.042c vare pradiṣṭe vipreṇa nālpatejāyam ity uta 12,124.043a evam astv iti taṃ prāha prahrādo vismitas tadā 12,124.043c upākṛtya tu viprāya varaṃ duḥkhānvito 'bhavat 12,124.044a datte vare gate vipre cintāsīn mahatī tataḥ 12,124.044c prahrādasya mahārāja niścayaṃ na ca jagmivān 12,124.045a tasya cintayatas tāta chāyābhūtaṃ mahādyute 12,124.045c tejo vigrahavat tāta śarīram ajahāt tadā 12,124.046a tam apṛcchan mahākāyaṃ prahrādaḥ ko bhavān iti 12,124.046c pratyāha nanu śīlo 'smi tyakto gacchāmy ahaṃ tvayā 12,124.047a tasmin dvijavare rājan vatsyāmy aham aninditam 12,124.047c yo 'sau śiṣyatvam āgamya tvayi nityaṃ samāhitaḥ 12,124.047e ity uktvāntarhitaṃ tad vai śakraṃ cānvaviśat prabho 12,124.048a tasmiṃs tejasi yāte tu tādṛgrūpas tato 'paraḥ 12,124.048c śarīrān niḥsṛtas tasya ko bhavān iti cābravīt 12,124.049a dharmaṃ prahrāda māṃ viddhi yatrāsau dvijasattamaḥ 12,124.049c tatra yāsyāmi daityendra yataḥ śīlaṃ tato hy aham 12,124.050a tato 'paro mahārāja prajvalann iva tejasā 12,124.050c śarīrān niḥsṛtas tasya prahrādasya mahātmanaḥ 12,124.051a ko bhavān iti pṛṣṭaś ca tam āha sa mahādyutiḥ 12,124.051c satyam asmy asurendrāgrya yāsye 'haṃ dharmam anv iha 12,124.052a tasminn anugate dharmaṃ puruṣe puruṣo 'paraḥ 12,124.052c niścakrāma tatas tasmāt pṛṣṭaś cāha mahātmanā 12,124.052e vṛttaṃ prahrāda māṃ viddhi yataḥ satyaṃ tato hy aham 12,124.053a tasmin gate mahāśvetaḥ śarīrāt tasya niryayau 12,124.053c pṛṣṭaś cāha balaṃ viddhi yato vṛttam ahaṃ tataḥ 12,124.053e ity uktvā ca yayau tatra yato vṛttaṃ narādhipa 12,124.054a tataḥ prabhāmayī devī śarīrāt tasya niryayau 12,124.054c tām apṛcchat sa daityendraḥ sā śrīr ity evam abravīt 12,124.055a uṣitāsmi sukhaṃ vīra tvayi satyaparākrame 12,124.055c tvayā tyaktā gamiṣyāmi balaṃ yatra tato hy aham 12,124.056a tato bhayaṃ prādurāsīt prahrādasya mahātmanaḥ 12,124.056c apṛcchata ca tāṃ bhūyaḥ kva yāsi kamalālaye 12,124.057a tvaṃ hi satyavratā devī lokasya parameśvarī 12,124.057c kaś cāsau brāhmaṇaśreṣṭhas tattvam icchāmi veditum 12,124.058 śrīr uvāca 12,124.058a sa śakro brahmacārī ca yas tvayā copaśikṣitaḥ 12,124.058c trailokye te yad aiśvaryaṃ tat tenāpahṛtaṃ prabho 12,124.059a śīlena hi tvayā lokāḥ sarve dharmajña nirjitāḥ 12,124.059c tad vijñāya mahendreṇa tava śīlaṃ hṛtaṃ prabho 12,124.060a dharmaḥ satyaṃ tathā vṛttaṃ balaṃ caiva tathā hy aham 12,124.060c śīlamūlā mahāprājña sadā nāsty atra saṃśayaḥ 12,124.061 bhīṣma uvāca 12,124.061a evam uktvā gatā tu śrīs te ca sarve yudhiṣṭhira 12,124.061c duryodhanas tu pitaraṃ bhūya evābravīd idam 12,124.062a śīlasya tattvam icchāmi vettuṃ kauravanandana 12,124.062c prāpyate ca yathā śīlaṃ tam upāyaṃ vadasva me 12,124.063 dhṛtarāṣṭra uvāca 12,124.063a sopāyaṃ pūrvam uddiṣṭaṃ prahrādena mahātmanā 12,124.063c saṃkṣepatas tu śīlasya śṛṇu prāptiṃ narādhipa 12,124.064a adrohaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girā 12,124.064c anugrahaś ca dānaṃ ca śīlam etat praśasyate 12,124.065a yad anyeṣāṃ hitaṃ na syād ātmanaḥ karma pauruṣam 12,124.065c apatrapeta vā yena na tat kuryāt kathaṃ cana 12,124.066a tat tu karma tathā kuryād yena ślāgheta saṃsadi 12,124.066c etac chīlaṃ samāsena kathitaṃ kurusattama 12,124.067a yady apy aśīlā nṛpate prāpnuvanti kva cic chriyam 12,124.067c na bhuñjate ciraṃ tāta samūlāś ca patanti te 12,124.068a etad viditvā tattvena śīlavān bhava putraka 12,124.068c yadīcchasi śriyaṃ tāta suviśiṣṭāṃ yudhiṣṭhirāt 12,124.068d*0288_01 jitā sabhā śāstravatā samāsā[? -masyā] gomatā jitā 12,124.068d*0288_02 adhvā jito yānavatā sarvaṃ śīlavatā jitam 12,124.068d*0289_01 adhikāṃ vāpi rājendra tatas tvaṃ śīlavān bhava 12,124.069 bhīṣma uvāca 12,124.069a etat kathitavān putre dhṛtarāṣṭro narādhipa 12,124.069c etat kuruṣva kaunteya tataḥ prāpsyasi tat phalam 12,125.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,125.001a śīlaṃ pradhānaṃ puruṣe kathitaṃ te pitāmaha 12,125.001c katham āśā samutpannā yā ca sā tad vadasva me 12,125.002a saṃśayo me mahān eṣa samutpannaḥ pitāmaha 12,125.002c chettā ca tasya nānyo 'sti tvattaḥ parapuraṃjaya 12,125.003a pitāmahāśā mahatī mamāsīd dhi suyodhane 12,125.003c prāpte yuddhe tu yad yuktaṃ tat kartāyam iti prabho 12,125.004a sarvasyāśā sumahatī puruṣasyopajāyate 12,125.004c tasyāṃ vihanyamānāyāṃ duḥkho mṛtyur asaṃśayam 12,125.005a so 'haṃ hatāśo durbuddhiḥ kṛtas tena durātmanā 12,125.005c dhārtarāṣṭreṇa rājendra paśya mandātmatāṃ mama 12,125.006a āśāṃ mahattarāṃ manye parvatād api sadrumāt 12,125.006c ākāśād api vā rājann aprameyaiva vā punaḥ 12,125.007a eṣā caiva kuruśreṣṭha durvicintyā sudurlabhā 12,125.007c durlabhatvāc ca paśyāmi kim anyad durlabhaṃ tataḥ 12,125.008 bhīṣma uvāca 12,125.008a atra te vartayiṣyāmi yudhiṣṭhira nibodha tat 12,125.008c itihāsaṃ sumitrasya nirvṛttam ṛṣabhasya ca 12,125.009a sumitro nāma rājarṣir haihayo mṛgayāṃ gataḥ 12,125.009c sasāra sa mṛgaṃ viddhvā bāṇena nataparvaṇā 12,125.010a sa mṛgo bāṇam ādāya yayāv amitavikramaḥ 12,125.010c sa ca rājā balī tūrṇaṃ sasāra mṛgam antikāt 12,125.011a tato nimnaṃ sthalaṃ caiva sa mṛgo 'dravad āśugaḥ 12,125.011c muhūrtam eva rājendra samena sa pathāgamat 12,125.012a tataḥ sa rājā tāruṇyād aurasena balena ca 12,125.012c sasāra bāṇāsanabhṛt sakhaḍgo haṃsavat tadā 12,125.013a tīrtvā nadān nadīś caiva palvalāni vanāni ca 12,125.013c atikramyābhyatikramya sasāraiva vane caran 12,125.014a sa tu kāmān mṛgo rājann āsādyāsādya taṃ nṛpam 12,125.014c punar abhyeti javano javena mahatā tataḥ 12,125.015a sa tasya bāṇair bahubhiḥ samabhyasto vanecaraḥ 12,125.015c prakrīḍann iva rājendra punar abhyeti cāntikam 12,125.016a punaś ca javam āsthāya javano mṛgayūthapaḥ 12,125.016c atītyātītya rājendra punar abhyeti cāntikam 12,125.017a tasya marmacchidaṃ ghoraṃ sumitro 'mitrakarśanaḥ 12,125.017c samādāya śaraśreṣṭhaṃ kārmukān niravāsṛjat 12,125.018a tato gavyūtimātreṇa mṛgayūthapayūthapaḥ 12,125.018c tasya bāṇapathaṃ tyaktvā tasthivān prahasann iva 12,125.019a tasmin nipatite bāṇe bhūmau prajvalite tataḥ 12,125.019c praviveśa mahāraṇyaṃ mṛgo rājāpy athādravat 12,125.020a praviśya tu mahāraṇyaṃ tāpasānām athāśramam 12,125.020c āsasāda tato rājā śrāntaś copāviśat punaḥ 12,125.021a taṃ kārmukadharaṃ dṛṣṭvā śramārtaṃ kṣudhitaṃ tadā 12,125.021c sametya ṛṣayas tasmin pūjāṃ cakrur yathāvidhi 12,125.021d*0290_01 sa pūjām ṛṣibhir dattāṃ pratigṛhya narādhipaḥ 12,125.021d*0290_02 apṛcchat tāpasān sarvāṃs tapaso vṛddhim uttamām 12,125.021d*0290_03 te tasya rājño vacanaṃ pratigṛhya tapodhanāḥ 12,125.022a ṛṣayo rājaśārdūlam apṛcchan svaṃ prayojanam 12,125.022c kena bhadramukhārthena saṃprāpto 'si tapovanam 12,125.023a padātir baddhanistriṃśo dhanvī bāṇī nareśvara 12,125.023c etad icchāma vijñātuṃ kutaḥ prāpto 'si mānada 12,125.023e kasmin kule hi jātas tvaṃ kiṃnāmāsi bravīhi naḥ 12,125.024a tataḥ sa rājā sarvebhyo dvijebhyaḥ puruṣarṣabha 12,125.024c ācakhyau tad yathānyāyaṃ paricaryāṃ ca bhārata 12,125.025a haihayānāṃ kule jātaḥ sumitro mitranandanaḥ 12,125.025c carāmi mṛgayūthāni nighnan bāṇaiḥ sahasraśaḥ 12,125.025e balena mahatā guptaḥ sāmātyaḥ sāvarodhanaḥ 12,125.026a mṛgas tu viddho bāṇena mayā sarati śalyavān 12,125.026c taṃ dravantam anu prāpto vanam etad yadṛcchayā 12,125.026e bhavatsakāśe naṣṭaśrīr hatāśaḥ śramakarśitaḥ 12,125.027a kiṃ nu duḥkham ato 'nyad vai yad ahaṃ śramakarśitaḥ 12,125.027c bhavatām āśramaṃ prāpto hatāśo naṣṭalakṣaṇaḥ 12,125.028a na rājalakṣaṇatyāgo na purasya tapodhanāḥ 12,125.028c duḥkhaṃ karoti tat tīvraṃ yathāśā vihatā mama 12,125.029a himavān vā mahāśailaḥ samudro vā mahodadhiḥ 12,125.029c mahattvān nānvapadyetāṃ rodasyor antaraṃ yathā 12,125.029e āśāyās tapasi śreṣṭhās tathā nāntam ahaṃ gataḥ 12,125.030a bhavatāṃ viditaṃ sarvaṃ sarvajñā hi tapodhanāḥ 12,125.030c bhavantaḥ sumahābhāgās tasmāt prakṣyāmi saṃśayam 12,125.031a āśāvān puruṣo yaḥ syād antarikṣam athāpi vā 12,125.031c kiṃ nu jyāyastaraṃ loke mahattvāt pratibhāti vaḥ 12,125.031e etad icchāmi tattvena śrotuṃ kim iha durlabham 12,125.032a yadi guhyaṃ taponityā na vo brūteha māciram 12,125.032c na hi guhyam ataḥ śrotum icchāmi dvijapuṃgavāḥ 12,125.033a bhavattapovighāto vā yena syād virame tataḥ 12,125.033c yadi vāsti kathāyogo yo 'yaṃ praśno mayeritaḥ 12,125.034a etat kāraṇasāmagryaṃ śrotum icchāmi tattvataḥ 12,125.034c bhavanto hi taponityā brūyur etat samāhitāḥ 12,126.001 bhīṣma uvāca 12,126.001a tatas teṣāṃ samastānām ṛṣīṇām ṛṣisattamaḥ 12,126.001c ṛṣabho nāma viprarṣiḥ smayann iva tato 'bravīt 12,126.002a purāhaṃ rājaśārdūla tīrthāny anucaran prabho 12,126.002c samāsāditavān divyaṃ naranārāyaṇāśramam 12,126.003a yatra sā badarī ramyā hrado vaihāyasas tathā 12,126.003c yatra cāśvaśirā rājan vedān paṭhati śāśvatān 12,126.004a tasmin sarasi kṛtvāhaṃ vidhivat tarpaṇaṃ purā 12,126.004c pitṝṇāṃ devatānāṃ ca tato ''śramam iyāṃ tadā 12,126.005a remāte yatra tau nityaṃ naranārāyaṇāv ṛṣī 12,126.005c adūrād āśramaṃ kaṃ cid vāsārtham agamaṃ tataḥ 12,126.006a tataś cīrājinadharaṃ kṛśam uccam atīva ca 12,126.006c adrākṣam ṛṣim āyāntaṃ tanuṃ nāma taponidhim 12,126.007a anyair narair mahābāho vapuṣāṣṭaguṇānvitam 12,126.007c kṛśatā cāpi rājarṣe na dṛṣṭā tādṛśī kva cit 12,126.008a śarīram api rājendra tasya kāniṣṭhikāsamam 12,126.008c grīvā bāhū tathā pādau keśāś cādbhutadarśanāḥ 12,126.009a śiraḥ kāyānurūpaṃ ca karṇau netre tathaiva ca 12,126.009c tasya vāk caiva ceṣṭā ca sāmānye rājasattama 12,126.010a dṛṣṭvāhaṃ taṃ kṛśaṃ vipraṃ bhītaḥ paramadurmanāḥ 12,126.010c pādau tasyābhivādyātha sthitaḥ prāñjalir agrataḥ 12,126.011a nivedya nāma gotraṃ ca pitaraṃ ca nararṣabha 12,126.011c pradiṣṭe cāsane tena śanair aham upāviśam 12,126.012a tataḥ sa kathayām āsa kathā dharmārthasaṃhitāḥ 12,126.012c ṛṣimadhye mahārāja tatra dharmabhṛtāṃ varaḥ 12,126.013a tasmiṃs tu kathayaty eva rājā rājīvalocanaḥ 12,126.013c upāyāj javanair aśvaiḥ sabalaḥ sāvarodhanaḥ 12,126.014a smaran putram araṇye vai naṣṭaṃ paramadurmanāḥ 12,126.014c bhūridyumnapitā dhīmān raghuśreṣṭho mahāyaśāḥ 12,126.015a iha drakṣyāmi taṃ putraṃ drakṣyāmīheti pārthivaḥ 12,126.015c evam āśākṛto rājaṃś caran vanam idaṃ purā 12,126.016a durlabhaḥ sa mayā draṣṭuṃ nūnaṃ paramadhārmikaḥ 12,126.016c ekaḥ putro mahāraṇye naṣṭa ity asakṛt tadā 12,126.017a durlabhaḥ sa mayā draṣṭum āśā ca mahatī mama 12,126.017c tayā parītagātro 'haṃ mumūrṣur nātra saṃśayaḥ 12,126.018a etac chrutvā sa bhagavāṃs tanur munivarottamaḥ 12,126.018c avākśirā dhyānaparo muhūrtam iva tasthivān 12,126.019a tam anudhyāntam ālakṣya rājā paramadurmanāḥ 12,126.019c uvāca vākyaṃ dīnātmā mandaṃ mandam ivāsakṛt 12,126.020a durlabhaṃ kiṃ nu viprarṣe āśāyāś caiva kiṃ bhavet 12,126.020c bravītu bhagavān etad yadi guhyaṃ na tan mayi 12,126.021a maharṣir bhagavāṃs tena pūrvam āsīd vimānitaḥ 12,126.021c bāliśāṃ buddhim āsthāya mandabhāgyatayātmanaḥ 12,126.022a arthayan kalaśaṃ rājan kāñcanaṃ valkalāni ca 12,126.022b*0291_01 avajñāpūrvakenāpi na saṃpāditavāṃs tataḥ 12,126.022c nirviṇṇaḥ sa tu viprarṣir nirāśaḥ samapadyata 12,126.023a evam uktvābhivādyātha tam ṛṣiṃ lokapūjitam 12,126.023c śrānto nyaṣīdad dharmātmā yathā tvaṃ narasattama 12,126.024a arghyaṃ tataḥ samānīya pādyaṃ caiva mahān ṛṣiḥ 12,126.024c āraṇyakena vidhinā rājñe sarvaṃ nyavedayat 12,126.025a tatas te munayaḥ sarve parivārya nararṣabham 12,126.025c upāviśan puraskṛtya saptarṣaya iva dhruvam 12,126.026a apṛcchaṃś caiva te tatra rājānam aparājitam 12,126.026c prayojanam idaṃ sarvam āśramasya praveśanam 12,126.027 rājovāca 12,126.027a vīradyumna iti khyāto rājāhaṃ dikṣu viśrutaḥ 12,126.027c bhūridyumnaṃ sutaṃ naṣṭam anveṣṭuṃ vanam āgataḥ 12,126.028a ekaputraḥ sa viprāgrya bāla eva ca so 'nagha 12,126.028c na dṛśyate vane cāsmiṃs tam anveṣṭuṃ carāmy aham 12,126.029 ṛṣabha uvāca 12,126.029a evam ukte tu vacane rājñā munir adhomukhaḥ 12,126.029c tūṣṇīm evābhavat tatra na ca pratyuktavān nṛpam 12,126.030a sa hi tena purā vipro rājñā nātyarthamānitaḥ 12,126.030c āśākṛśaṃ ca rājendra tapo dīrghaṃ samāsthitaḥ 12,126.031a pratigraham ahaṃ rājñāṃ na kariṣye kathaṃ cana 12,126.031c anyeṣāṃ caiva varṇānām iti kṛtvā dhiyaṃ tadā 12,126.032a āśā hi puruṣaṃ bālaṃ lālāpayati tasthuṣī 12,126.032c tām ahaṃ vyapaneṣyāmi iti kṛtvā vyavasthitaḥ 12,126.032d*0292_01 vīradyumnas tu taṃ bhūyaḥ papraccha munisattamam 12,126.033 rājovāca 12,126.033a āśāyāḥ kiṃ kṛśatvaṃ ca kiṃ ceha bhuvi durlabham 12,126.033c bravītu bhagavān etat tvaṃ hi dharmārthadarśivān 12,126.034 ṛṣabha uvāca 12,126.034a tataḥ saṃsmṛtya tat sarvaṃ smārayiṣyann ivābravīt 12,126.034c rājānaṃ bhagavān vipras tataḥ kṛśatanus tanuḥ 12,126.035a kṛśatve na samaṃ rājann āśāyā vidyate nṛpa 12,126.035c tasyā vai durlabhatvāt tu prārthitāḥ pārthivā mayā 12,126.036 rājovāca 12,126.036a kṛśākṛśe mayā brahman gṛhīte vacanāt tava 12,126.036c durlabhatvaṃ ca tasyaiva vedavākyam iva dvija 12,126.037a saṃśayas tu mahāprājña saṃjāto hṛdaye mama 12,126.037c tan me sattama tattvena vaktum arhasi pṛcchataḥ 12,126.038a tvattaḥ kṛśataraṃ kiṃ nu bravītu bhagavān idam 12,126.038c yadi guhyaṃ na te vipra loke 'smin kiṃ nu durlabham 12,126.039 kṛśatanur uvāca 12,126.039a durlabho 'py atha vā nāsti yo 'rthī dhṛtim ivāpnuyāt 12,126.039c sudurlabhataras tāta yo 'rthinaṃ nāvamanyate 12,126.040a saṃśrutya nopakriyate paraṃ śaktyā yathārhataḥ 12,126.040c saktā yā sarvabhūteṣu sāśā kṛśatarī mayā 12,126.040d*0293_01 kṛtaghneṣu ca yā saktā nṛśaṃseṣv alaseṣu ca 12,126.040d*0293_02 apakāriṣu yā saktā sāśā kṛśatarī mayā 12,126.041a ekaputraḥ pitā putre naṣṭe vā proṣite tathā 12,126.041c pravṛttiṃ yo na jānāti sāśā kṛśatarī mayā 12,126.042a prasave caiva nārīṇāṃ vṛddhānāṃ putrakāritā 12,126.042c tathā narendra dhaninām āśā kṛśatarī mayā 12,126.042d*0294_01 pradānakāṅkṣiṇīnāṃ ca kanyānāṃ vayasi sthite 12,126.042d*0294_02 śrutvā kathās tathāyuktāḥ sāśā kṛśatarī mayā 12,126.043 ṛṣabha uvāca 12,126.043a etac chrutvā tato rājan sa rājā sāvarodhanaḥ 12,126.043c saṃspṛśya pādau śirasā nipapāta dvijarṣabhe 12,126.044 rājovāca 12,126.044a prasādaye tvā bhagavan putreṇecchāmi saṃgatim 12,126.044b*0295_01 yad etad uktaṃ bhavatā saṃprati dvijasattama 12,126.044c vṛṇīṣva ca varaṃ vipra yam icchasi yathāvidhi 12,126.045 ṛṣabha uvāca 12,126.045a abravīc ca hi taṃ vākyaṃ rājā rājīvalocanaḥ 12,126.045c satyam etad yathā vipra tvayoktaṃ nāsty ato mṛṣā 12,126.046a tataḥ prahasya bhagavāṃs tanur dharmabhṛtāṃ varaḥ 12,126.046c putram asyānayat kṣipraṃ tapasā ca śrutena ca 12,126.047a taṃ samānāyya putraṃ tu tadopālabhya pārthivam 12,126.047c ātmānaṃ darśayām āsa dharmaṃ dharmabhṛtāṃ varaḥ 12,126.048a saṃdarśayitvā cātmānaṃ divyam adbhutadarśanam 12,126.048c vipāpmā vigatakrodhaś cacāra vanam antikāt 12,126.049a etad dṛṣṭaṃ mayā rājaṃs tataś ca vacanaṃ śrutam 12,126.049c āśām apanayasvāśu tataḥ kṛśatarīm imām 12,126.050 bhīṣma uvāca 12,126.050a sa tatrokto mahārāja ṛṣabheṇa mahātmanā 12,126.050c sumitro 'panayat kṣipram āśāṃ kṛśatarīṃ tadā 12,126.051a evaṃ tvam api kaunteya śrutvā vāṇīm imāṃ mama 12,126.051c sthiro bhava yathā rājan himavān acalottamaḥ 12,126.052a tvaṃ hi draṣṭā ca śrotā ca kṛcchreṣv arthakṛteṣv iha 12,126.052c śrutvā mama mahārāja na saṃtaptum ihārhasi 12,127.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,127.001a nāmṛtasyeva paryāptir mamāsti bruvati tvayi 12,127.001b*0296_01 yady api syāt parāvṛttis tathātṛpto 'smi bhārata 12,127.001c tasmāt kathaya bhūyas tvaṃ dharmam eva pitāmaha 12,127.001d*0297_01 na hi tṛptiṃ parāṃ yāmi dharme kautūhalaṃ hi me 12,127.002 bhīṣma uvāca 12,127.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,127.002c gautamasya ca saṃvādaṃ yamasya ca mahātmanaḥ 12,127.003a pāriyātragiriṃ prāpya gautamasyāśramo mahān 12,127.003c uvāsa gautamo yatra kālaṃ tad api me śṛṇu 12,127.004a ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi so 'tapyad gautamas tapaḥ 12,127.004c tam ugratapasaṃ yuktaṃ tapasā bhāvitaṃ munim 12,127.005a upayāto naravyāghra lokapālo yamas tadā 12,127.005c tam apaśyat sutapasam ṛṣiṃ vai gautamaṃ munim 12,127.006a sa taṃ viditvā brahmarṣir yamam āgatam ojasā 12,127.006c prāñjaliḥ prayato bhūtvā upasṛptas tapodhanaḥ 12,127.007a taṃ dharmarājo dṛṣṭvaiva namaskṛtya nararṣabham 12,127.007c nyamantrayata dharmeṇa kriyatāṃ kim iti bruvan 12,127.008 gautama uvāca 12,127.008a mātāpitṛbhyām ānṛṇyaṃ kiṃ kṛtvā samavāpnuyāt 12,127.008c kathaṃ ca lokān aśnāti puruṣo durlabhāñ śubhān 12,127.009 yama uvāca 12,127.009*0298_01 nānyat tīrthaṃ na devo 'nyo dharmo 'nyo na kathaṃ cana 12,127.009*0298_02 naraṃ tāvad ajānantaṃ pāvayanti mahīpatim 12,127.009*0298_03 tasmāt pāpaṃ parityajya bhaktim āsthāya śāśvatīm 12,127.009*0298_04 karmaṇā manasā vācāto bhajann anṛṇo bhavet 12,127.009a tapaḥśaucavatā nityaṃ satyadharmaratena ca 12,127.009c mātāpitror aharahaḥ pūjanaṃ kāryam añjasā 12,127.010a aśvamedhaiś ca yaṣṭavyaṃ bahubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥ 12,127.010c tena lokān upāśnāti puruṣo 'dbhutadarśanān 12,128.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,128.001a mitraiḥ prahīyamāṇasya bahvamitrasya kā gatiḥ 12,128.001c rājñaḥ saṃkṣīṇakośasya balahīnasya bhārata 12,128.002a duṣṭāmātyasahāyasya srutamantrasya sarvataḥ 12,128.002c rājyāt pracyavamānasya gatim anyām apaśyataḥ 12,128.003a paracakrābhiyātasya durbalasya balīyasā 12,128.003a*0299_01 **** **** pararāṣṭrāṇi mṛdnataḥ 12,128.003a*0299_02 vigrahe vartamānasya 12,128.003c asaṃvihitarāṣṭrasya deśakālāvajānataḥ 12,128.004a aprāpyaṃ ca bhavet sāntvaṃ bhedo vāpy atipīḍanāt 12,128.004c jīvitaṃ cārthahetor vā tatra kiṃ sukṛtaṃ bhavet 12,128.005 bhīṣma uvāca 12,128.005a guhyaṃ mā dharmam aprākṣīr atīva bharatarṣabha 12,128.005c apṛṣṭo notsahe vaktuṃ dharmam enaṃ yudhiṣṭhira 12,128.006a dharmo hy aṇīyān vacanād buddheś ca bharatarṣabha 12,128.006c śrutvopāsya sadācāraiḥ sādhur bhavati sa kva cit 12,128.007a karmaṇā buddhipūrveṇa bhavaty āḍhyo na vā punaḥ 12,128.007c tādṛśo 'yam anupraśnaḥ sa vyavasyas tvayā dhiyā 12,128.008a upāyaṃ dharmabahulaṃ yātrārthaṃ śṛṇu bhārata 12,128.008c nāham etādṛśaṃ dharmaṃ bubhūṣe dharmakāraṇāt 12,128.008e duḥkhādāna ihāḍhyeṣu syāt tu paścāt kṣamo mataḥ 12,128.009a anugamya gatīnāṃ ca sarvāsām eva niścayam 12,128.009c yathā yathā hi puruṣo nityaṃ śāstram avekṣate 12,128.009e tathā tathā vijānāti vijñānaṃ cāsya rocate 12,128.010a avijñānād ayogaś ca puruṣasyopajāyate 12,128.010c avijñānād ayogo hi yogo bhūtikaraḥ punaḥ 12,128.011a aśaṅkamāno vacanam anasūyur idaṃ śṛṇu 12,128.011c rājñaḥ kośakṣayād eva jāyate balasaṃkṣayaḥ 12,128.012a kośaṃ saṃjanayed rājā nirjalebhyo yathā jalam 12,128.012c kālaṃ prāpyānugṛhṇīyād eṣa dharmo 'tra sāṃpratam 12,128.013a upāyadharmaṃ prāpyainaṃ pūrvair ācaritaṃ janaiḥ 12,128.013c anyo dharmaḥ samarthānām āpatsv anyaś ca bhārata 12,128.014a prākkośaḥ procyate dharmo buddhir dharmād garīyasī 12,128.014c dharmaṃ prāpya nyāyavṛttim abalīyān na vindati 12,128.015a yasmād dhanasyopapattir ekāntena na vidyate 12,128.015c tasmād āpady adharmo 'pi śrūyate dharmalakṣaṇaḥ 12,128.016a adharmo jāyate yasminn iti vai kavayo viduḥ 12,128.016c anantaraḥ kṣatriyasya iti vai vicikitsase 12,128.017a yathāsya dharmo na glāyen neyāc chatruvaśaṃ yathā 12,128.017c tat kartavyam ihety āhur nātmānam avasādayet 12,128.018a sannātmā naiva dharmasya na parasya na cātmanaḥ 12,128.018c sarvopāyair ujjihīrṣed ātmānam iti niścayaḥ 12,128.019a tatra dharmavidāṃ tāta niścayo dharmanaipuṇe 12,128.019c udyamo jīvanaṃ kṣatre bāhuvīryād iti śrutiḥ 12,128.020a kṣatriyo vṛttisaṃrodhe kasya nādātum arhati 12,128.020c anyatra tāpasasvāc ca brāhmaṇasvāc ca bhārata 12,128.021a yathā vai brāhmaṇaḥ sīdann ayājyam api yājayet 12,128.021c abhojyānnāni cāśnīyāt tathedaṃ nātra saṃśayaḥ 12,128.022a pīḍitasya kim advāram utpatho nidhṛtasya vā 12,128.022c advārataḥ pradravati yadā bhavati pīḍitaḥ 12,128.023a tasya kośabalajyānyā sarvalokaparābhavaḥ 12,128.023c bhaikṣacaryā na vihitā na ca viṭśūdrajīvikā 12,128.024a svadharmānantarā vṛttir yānyān anupajīvataḥ 12,128.024c vahataḥ prathamaṃ kalpam anukalpena jīvanam 12,128.025a āpadgatena dharmāṇām anyāyenopajīvanam 12,128.025c api hy etad brāhmaṇeṣu dṛṣṭaṃ vṛttiparikṣaye 12,128.026a kṣatriye saṃśayaḥ kaḥ syād ity etan niścitaṃ sadā 12,128.026c ādadīta viśiṣṭebhyo nāvasīdet kathaṃ cana 12,128.027a hantāraṃ rakṣitāraṃ ca prajānāṃ kṣatriyaṃ viduḥ 12,128.027c tasmāt saṃrakṣatā kāryam ādānaṃ kṣatrabandhunā 12,128.028a anyatra rājan hiṃsāyā vṛttir nehāsti kasya cit 12,128.028c apy araṇyasamutthasya ekasya carato muneḥ 12,128.029a na śaṅkhalikhitāṃ vṛttiṃ śakyam āsthāya jīvitum 12,128.029c viśeṣataḥ kuruśreṣṭha prajāpālanam īpsatā 12,128.030a parasparābhisaṃrakṣā rājñā rāṣṭreṇa cāpadi 12,128.030c nityam eveha kartavyā eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 12,128.031a rājā rāṣṭraṃ yathāpatsu dravyaughaiḥ parirakṣati 12,128.031c rāṣṭreṇa rājā vyasane parirakṣyas tathā bhavet 12,128.032a kośaṃ daṇḍaṃ balaṃ mitraṃ yad anyad api saṃcitam 12,128.032c na kurvītāntaraṃ rāṣṭre rājā parigate kṣudhā 12,128.033a bījaṃ bhaktena saṃpādyam iti dharmavido viduḥ 12,128.033c atraitac chambarasyāhur mahāmāyasya darśanam 12,128.034a dhik tasya jīvitaṃ rājño rāṣṭre yasyāvasīdati 12,128.034c avṛttyāntyamanuṣyo 'pi yo vai veda śiber vacaḥ 12,128.035a rājñaḥ kośabalaṃ mūlaṃ kośamūlaṃ punar balam 12,128.035c tan mūlaṃ sarvadharmāṇāṃ dharmamūlāḥ punaḥ prajāḥ 12,128.036a nānyān apīḍayitveha kośaḥ śakyaḥ kuto balam 12,128.036c tadarthaṃ pīḍayitvā ca doṣaṃ na prāptum arhati 12,128.037a akāryam api yajñārthaṃ kriyate yajñakarmasu 12,128.037c etasmāt kāraṇād rājā na doṣaṃ prāptum arhati 12,128.038a arthārtham anyad bhavati viparītam athāparam 12,128.038c anarthārtham athāpy anyat tat sarvaṃ hy arthalakṣaṇam 12,128.038e evaṃ buddhyā saṃprapaśyen medhāvī kāryaniścayam 12,128.039a yajñārtham anyad bhavati yajñe nārthas tathāparaḥ 12,128.039c yajñasyārthārtham evānyat tat sarvaṃ yajñasādhanam 12,128.040a upamām atra vakṣyāmi dharmatattvaprakāśinīm 12,128.040c yūpaṃ chindanti yajñārthaṃ tatra ye paripanthinaḥ 12,128.041a drumāḥ ke cana sāmantā dhruvaṃ chindanti tān api 12,128.041c te cāpi nipatanto 'nyān nighnanti ca vanaspatīn 12,128.042a evaṃ kośasya mahato ye narāḥ paripanthinaḥ 12,128.042c tān ahatvā na paśyāmi siddhim atra paraṃtapa 12,128.043a dhanena jayate lokāv ubhau param imaṃ tathā 12,128.043c satyaṃ ca dharmavacanaṃ yathā nāsty adhanas tathā 12,128.044a sarvopāyair ādadīta dhanaṃ yajñaprayojanam 12,128.044c na tulyadoṣaḥ syād evaṃ kāryākāryeṣu bhārata 12,128.045a naitau saṃbhavato rājan kathaṃ cid api bhārata 12,128.045c na hy araṇyeṣu paśyāmi dhanavṛddhān ahaṃ kva cit 12,128.046a yad idaṃ dṛśyate vittaṃ pṛthivyām iha kiṃ cana 12,128.046c mamedaṃ syān mamedaṃ syād ity ayaṃ kāṅkṣate janaḥ 12,128.047a na ca rājyasamo dharmaḥ kaś cid asti paraṃtapa 12,128.047c dharmaṃ śaṃsanti te rājñām āpadartham ito 'nyathā 12,128.048a dānena karmaṇā cānye tapasānye tapasvinaḥ 12,128.048c buddhyā dākṣyeṇa cāpy anye cinvanti dhanasaṃcayān 12,128.049a adhanaṃ durbalaṃ prāhur dhanena balavān bhavet 12,128.049c sarvaṃ dhanavataḥ prāpyaṃ sarvaṃ tarati kośavān 12,128.049e kośād dharmaś ca kāmaś ca paro lokas tathāpy ayam 12,128.049f*0300_01 taṃ ca dharmeṇa lipseta nādharmeṇa kadā cana 12,128.049f*0301_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 12,128.049f*0301_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet 12,129.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,129.001a kṣīṇasya dīrghasūtrasya sānukrośasya bandhuṣu 12,129.001c viraktapaurarāṣṭrasya nirdravyanicayasya ca 12,129.002a pariśaṅkitamukhyasya srutamantrasya bhārata 12,129.002c asaṃbhāvitamitrasya bhinnāmātyasya sarvaśaḥ 12,129.003a paracakrābhiyātasya durbalasya balīyasā 12,129.003c āpannacetaso brūhi kiṃ kāryam avaśiṣyate 12,129.004 bhīṣma uvāca 12,129.004a bāhyaś ced vijigīṣuḥ syād dharmārthakuśalaḥ śuciḥ 12,129.004c javena saṃdhiṃ kurvīta pūrvān pūrvān vimokṣayan 12,129.005a adharmavijigīṣuś ced balavān pāpaniścayaḥ 12,129.005c ātmanaḥ saṃnirodhena saṃdhiṃ tenābhiyojayet 12,129.006a apāsya rājadhānīṃ vā tared anyena vāpadam 12,129.006c tadbhāvabhāve dravyāṇi jīvan punar upārjayet 12,129.007a yās tu syuḥ kevalatyāgāc chakyās taritum āpadaḥ 12,129.007c kas tatrādhikam ātmānaṃ saṃtyajed arthadharmavit 12,129.008a avarodhāj jugupseta kā sapatnadhane dayā 12,129.008c na tv evātmā pradātavyaḥ śakye sati kathaṃ cana 12,129.009 yudhiṣṭhira uvāca 12,129.009a ābhyantare prakupite bāhye copanipīḍite 12,129.009c kṣīṇe kośe srute mantre kiṃ kāryam avaśiṣyate 12,129.010 bhīṣma uvāca 12,129.010a kṣipraṃ vā saṃdhikāmaḥ syāt kṣipraṃ vā tīkṣṇavikramaḥ 12,129.010c padāpanayanaṃ kṣipram etāvat sāṃparāyikam 12,129.011a anuraktena puṣṭena hṛṣṭena jagatīpate 12,129.011c alpenāpi hi sainyena mahīṃ jayati pārthivaḥ 12,129.012a hato vā divam ārohed vijayī kṣitim āvaset 12,129.012c yuddhe tu saṃtyajan prāṇāñ śakrasyaiti salokatām 12,129.013a sarvalokāgamaṃ kṛtvā mṛdutvaṃ gantum eva ca 12,129.013c viśvāsād vinayaṃ kuryād vyavasyed vāpy upānahau 12,129.014a apakramitum icched vā yathākāmaṃ tu sāntvayet 12,129.014c viliṅgamitvā mitreṇa tataḥ svayam upakramet 12,130.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,130.001a hīne paramake dharme sarvalokātilaṅghini 12,130.001c sarvasmin dasyusād bhūte pṛthivyām upajīvane 12,130.002a kenāsmin brāhmaṇo jīvej jaghanye kāla āgate 12,130.002c asaṃtyajan putrapautrān anukrośāt pitāmaha 12,130.003 bhīṣma uvāca 12,130.003a vijñānabalam āsthāya jīvitavyaṃ tathāgate 12,130.003c sarvaṃ sādhvartham evedam asādhvarthaṃ na kiṃ cana 12,130.004a asādhubhyo nirādāya sādhubhyo yaḥ prayacchati 12,130.004c ātmānaṃ saṃkramaṃ kṛtvā kṛtsnadharmavid eva saḥ 12,130.005a suroṣeṇātmano rājan rājye sthitim akopayan 12,130.005c adattam apy ādadīta dātur vittaṃ mameti vā 12,130.006a vijñānabalapūto yo vartate ninditeṣv api 12,130.006c vṛttavijñānavān dhīraḥ kas taṃ kiṃ vaktum arhati 12,130.007a yeṣāṃ balakṛtā vṛttir naiṣām anyābhirocate 12,130.007c tejasābhipravardhante balavanto yudhiṣṭhira 12,130.008a yad eva prakṛtaṃ śāstram aviśeṣeṇa vindati 12,130.008c tad eva madhyāḥ sevante medhāvī cāpy athottaram 12,130.009a ṛtvikpurohitācāryān satkṛtair abhipūjitān 12,130.009c na brāhmaṇān yātayeta doṣān prāpnoti yātayan 12,130.010a etat pramāṇaṃ lokasya cakṣur etat sanātanam 12,130.010c tat pramāṇo 'vagāheta tena tat sādhv asādhu vā 12,130.011a bahūni grāmavāstavyā roṣād brūyuḥ parasparam 12,130.011c na teṣāṃ vacanād rājā satkuryād yātayeta vā 12,130.012a na vācyaḥ parivādo vai na śrotavyaḥ kathaṃ cana 12,130.012c karṇāv eva pidhātavyau prastheyaṃ vā tato 'nyataḥ 12,130.013a na vai satāṃ vṛttam etat parivādo na paiśunam 12,130.013c guṇānām eva vaktāraḥ santaḥ satsu yudhiṣṭhira 12,130.014a yathā samadhurau damyau sudāntau sādhuvāhinau 12,130.014c dhuram udyamya vahatas tathā varteta vai nṛpaḥ 12,130.014e yathā yathāsya vahataḥ sahāyāḥ syus tathāpare 12,130.015a ācāram eva manyante garīyo dharmalakṣaṇam 12,130.015c apare naivam icchanti ye śaṅkhalikhitapriyāḥ 12,130.015e mārdavād atha lobhād vā te brūyur vākyam īdṛśam 12,130.016a ārṣam apy atra paśyanti vikarmasthasya yāpanam 12,130.016c na cārṣāt sadṛśaṃ kiṃ cit pramāṇaṃ vidyate kva cit 12,130.017a devā api vikarmasthaṃ yātayanti narādhamam 12,130.017c vyājena vindan vittaṃ hi dharmāt tu parihīyate 12,130.018a sarvataḥ satkṛtaḥ sadbhir bhūtiprabhavakāraṇaiḥ 12,130.018c hṛdayenābhyanujñāto yo dharmas taṃ vyavasyati 12,130.019a yaś caturguṇasaṃpannaṃ dharmaṃ veda sa dharmavit 12,130.019c aher iva hi dharmasya padaṃ duḥkhaṃ gaveṣitum 12,130.020a yathā mṛgasya viddhasya mṛgavyādhaḥ padaṃ nayet 12,130.020c kakṣe rudhirapātena tathā dharmapadaṃ nayet 12,130.021a evaṃ sadbhir vinītena pathā gantavyam acyuta 12,130.021c rājarṣīṇāṃ vṛttam etad avagaccha yudhiṣṭhira 12,131.001 bhīṣma uvāca 12,131.001a svarāṣṭrāt pararāṣṭrāc ca kośaṃ saṃjanayen nṛpaḥ 12,131.001c kośād dhi dharmaḥ kaunteya rājyamūlaḥ pravartate 12,131.002a tasmāt saṃjanayet kośaṃ saṃhṛtya paripālayet 12,131.002c paripālyānugṛhṇīyād eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 12,131.003a na kośaḥ śuddhaśaucena na nṛśaṃsena jāyate 12,131.003c padaṃ madhyamam āsthāya kośasaṃgrahaṇaṃ caret 12,131.004a abalasya kutaḥ kośo hy akośasya kuto balam 12,131.004c abalasya kuto rājyam arājñaḥ śrīḥ kuto bhavet 12,131.005a uccair vṛtteḥ śriyo hānir yathaiva maraṇaṃ tathā 12,131.005c tasmāt kośaṃ balaṃ mitrāṇy atha rājā vivardhayet 12,131.006a hīnakośaṃ hi rājānam avajānanti mānavāḥ 12,131.006c na cāsyālpena tuṣyanti kāryam abhyutsahanti ca 12,131.007a śriyo hi kāraṇād rājā satkriyāṃ labhate parām 12,131.007c sāsya gūhati pāpāni vāso guhyam iva striyāḥ 12,131.008a ṛddhim asyānuvartante purā viprakṛtā janāḥ 12,131.008c śālāvṛkā ivājasraṃ jighāṃsūn iva vindati 12,131.008e īdṛśasya kuto rājñaḥ sukhaṃ bharatasattama 12,131.009a udyacched eva na glāyed udyamo hy eva pauruṣam 12,131.009c apy aparvaṇi bhajyeta na nameteha kasya cit 12,131.010a apy araṇyaṃ samāśritya cared dasyugaṇaiḥ saha 12,131.010c na tv evoddhṛtamaryādair dasyubhiḥ sahitaś caret 12,131.010e dasyūnāṃ sulabhā senā raudrakarmasu bhārata 12,131.011a ekāntena hy amaryādāt sarvo 'py udvijate janaḥ 12,131.011c dasyavo 'py upaśaṅkante niranukrośakāriṇaḥ 12,131.012a sthāpayed eva maryādāṃ janacittaprasādinīm 12,131.012c alpāpy atheha maryādā loke bhavati pūjitā 12,131.013a nāyaṃ loko 'sti na para iti vyavasito janaḥ 12,131.013c nālaṃ gantuṃ ca viśvāsaṃ nāstike bhayaśaṅkini 12,131.014a yathā sadbhiḥ parādānam ahiṃsā dasyubhis tathā 12,131.014c anurajyanti bhūtāni samaryādeṣu dasyuṣu 12,131.015a ayudhyamānasya vadho dārāmarśaḥ kṛtaghnatā 12,131.015c brahmavittasya cādānaṃ niḥśeṣakaraṇaṃ tathā 12,131.015e striyā moṣaḥ paristhānaṃ dasyuṣv etad vigarhitam 12,131.016a sa eṣa eva bhavati dasyur etāni varjayan 12,131.016c abhisaṃdadhate ye na vināśāyāsya bhārata 12,131.016e naśeṣam evopālabhya na kurvantīti niścayaḥ 12,131.017a tasmāt saśeṣaṃ kartavyaṃ svādhīnam api dasyubhiḥ 12,131.017c na balastho 'ham asmīti nṛśaṃsāni samācaret 12,131.018a saśeṣakāriṇas tāta śeṣaṃ paśyanti sarvataḥ 12,131.018c niḥśeṣakāriṇo nityam aśeṣakaraṇād bhayam 12,132.001 bhīṣma uvāca 12,132.001*0302_01 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,132.001a atra karmāntavacanaṃ kīrtayanti purāvidaḥ 12,132.001c pratyakṣāv eva dharmārthau kṣatriyasya vijānataḥ 12,132.001e tatra na vyavadhātavyaṃ parokṣā dharmayāpanā 12,132.002a adharmo dharma ity etad yathā vṛkapadaṃ tathā 12,132.002c dharmādharmaphale jātu na dadarśeha kaś cana 12,132.003a bubhūṣed balavān eva sarvaṃ balavato vaśe 12,132.003c śriyaṃ balam amātyāṃś ca balavān iha vindati 12,132.004a yo hy anāḍhyaḥ sa patitas tad ucchiṣṭaṃ yad alpakam 12,132.004c bahv apathyaṃ balavati na kiṃ cit trāyate bhayāt 12,132.005a ubhau satyādhikārau tau trāyete mahato bhayāt 12,132.005c ati dharmād balaṃ manye balād dharmaḥ pravartate 12,132.006a bale pratiṣṭhito dharmo dharaṇyām iva jaṅgamaḥ 12,132.006c dhūmo vāyor iva vaśaṃ balaṃ dharmo 'nuvartate 12,132.007a anīśvare balaṃ dharmo drumaṃ vallīva saṃśritā 12,132.007c vaśyo balavatāṃ dharmaḥ sukhaṃ bhogavatām iva 12,132.007e nāsty asādhyaṃ balavatāṃ sarvaṃ balavatāṃ śuci 12,132.008a durācāraḥ kṣīṇabalaḥ parimāṇaṃ niyacchati 12,132.008c atha tasmād udvijate sarvo loko vṛkād iva 12,132.009a apadhvasto hy avamato duḥkhaṃ jīvati jīvitam 12,132.009c jīvitaṃ yad avakṣiptaṃ yathaiva maraṇaṃ tathā 12,132.010a yad enam āhuḥ pāpena cāritreṇa vinikṣatam 12,132.010c sa bhṛśaṃ tapyate 'nena vākśalyena parikṣataḥ 12,132.011a atraitad āhur ācāryāḥ pāpasya parimokṣaṇe 12,132.011c trayīṃ vidyāṃ niṣeveta tathopāsīta sa dvijān 12,132.012a prasādayen madhurayā vācāpy atha ca karmaṇā 12,132.012c mahāmanāś caiva bhaved vivahec ca mahākule 12,132.013a ity asmīti vaded evaṃ pareṣāṃ kīrtayan guṇān 12,132.013c japed udakaśīlaḥ syāt peśalo nātijalpanaḥ 12,132.014a brahmakṣatraṃ saṃpraviśed bahu kṛtvā suduṣkaram 12,132.014c ucyamāno 'pi lokena bahu tat tad acintayan 12,132.015a apāpo hy evam ācāraḥ kṣipraṃ bahumato bhavet 12,132.015c sukhaṃ vittaṃ ca bhuñjīta vṛttenaitena gopayet 12,132.015d*0303_01 api tebhyo mṛgān hatvā nayec ca satataṃ vane 12,132.015d*0303_02 yasmin na pratigṛhṇanti dasyubhojanaśaṅkayā 12,132.015e loke ca labhate pūjāṃ paratra ca mahat phalam 12,133.001 bhīṣma uvāca 12,133.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,133.001c yathā dasyuḥ samaryādaḥ pretyabhāve na naśyati 12,133.002a prahartā matimāñ śūraḥ śrutavān anṛśaṃsavān 12,133.002c rakṣann akṣayiṇaṃ dharmaṃ brahmaṇyo gurupūjakaḥ 12,133.003a niṣādyāṃ kṣatriyāj jātaḥ kṣatradharmānupālakaḥ 12,133.003c kāpavyo nāma naiṣādir dasyutvāt siddhim āptavān 12,133.004a araṇye sāyapūrvāhṇe mṛgayūthaprakopitā 12,133.004b*0304_01 asti kāpalyasa iti mṛgayur dharmakovidaḥ 12,133.004c vidhijño mṛgajātīnāṃ nipānānāṃ ca kovidaḥ 12,133.005a sarvakānanadeśajñaḥ pāriyātracaraḥ sadā 12,133.005c dharmajñaḥ sarvabhūtānām amogheṣur dṛḍhāyudhaḥ 12,133.006a apy anekaśatāḥ senā eka eva jigāya saḥ 12,133.006c sa vṛddhāv andhapitarau mahāraṇye 'bhyapūjayat 12,133.007a madhumāṃsair mūlaphalair annair uccāvacair api 12,133.007c satkṛtya bhojayām āsa samyak paricacāra ca 12,133.008a āraṇyakān pravrajitān brāhmaṇān paripālayan 12,133.008c api tebhyo mṛgān hatvā nināya ca mahāvane 12,133.009a ye sma na pratigṛhṇanti dasyubhojanaśaṅkayā 12,133.009c teṣām āsajya geheṣu kālya eva sa gacchati 12,133.010a taṃ bahūni sahasrāṇi grāmaṇitve 'bhivavrire 12,133.010c nirmaryādāni dasyūnāṃ niranukrośakāriṇām 12,133.011 dasyava ūcuḥ 12,133.011a muhūrtadeśakālajña prājña śīladṛḍhāyudha 12,133.011c grāmaṇīr bhava no mukhyaḥ sarveṣām eva saṃmataḥ 12,133.012a yathā yathā vakṣyasi naḥ kariṣyāmas tathā tathā 12,133.012c pālayāsmān yathānyāyaṃ yathā mātā yathā pitā 12,133.013 kāpavya uvāca 12,133.013a mā vadhīs tvaṃ striyaṃ bhīruṃ mā śiśuṃ mā tapasvinam 12,133.013c nāyudhyamāno hantavyo na ca grāhyā balāt striyaḥ 12,133.014a sarvathā strī na hantavyā sarvasattveṣu yudhyatā 12,133.014c nityaṃ gobrāhmaṇe svasti yoddhavyaṃ ca tadarthataḥ 12,133.015a sasyaṃ ca nāpahantavyaṃ sīravighnaṃ ca mā kṛthāḥ 12,133.015b*0305_01 pitaro devatā viprāḥ śapanty atra nivārite 12,133.015c pūjyante yatra devāś ca pitaro 'tithayas tathā 12,133.016a sarvabhūteṣv api ca vai brāhmaṇo mokṣam arhati 12,133.016c kāryā cāpacitis teṣāṃ sarvasvenāpi yā bhavet 12,133.017a yasya hy ete saṃpraruṣṭā mantrayanti parābhavam 12,133.017c na tasya triṣu lokeṣu trātā bhavati kaś cana 12,133.018a yo brāhmaṇān paribhaved vināśaṃ vāpi rocayet 12,133.018c sūryodaya ivāvaśyaṃ dhruvaṃ tasya parābhavaḥ 12,133.019a ihaiva phalam āsīnaḥ pratyākāṅkṣati śaktitaḥ 12,133.019c ye ye no na pradāsyanti tāṃs tān senābhiyāsyati 12,133.020a śiṣṭyarthaṃ vihito daṇḍo na vadhārthaṃ viniścayaḥ 12,133.020c ye ca śiṣṭān prabādhante dharmas teṣāṃ vadhaḥ smṛtaḥ 12,133.021a ye hi rāṣṭroparodhena vṛttiṃ kurvanti ke cana 12,133.021c tad eva te 'nu mīyante kuṇapaṃ kṛmayo yathā 12,133.022a ye punar dharmaśāstreṇa varterann iha dasyavaḥ 12,133.022c api te dasyavo bhūtvā kṣipraṃ siddhim avāpnuyuḥ 12,133.023 bhīṣma uvāca 12,133.023a tat sarvam upacakrus te kāpavyasyānuśāsanam 12,133.023c vṛttiṃ ca lebhire sarve pāpebhyaś cāpy upāraman 12,133.024a kāpavyaḥ karmaṇā tena mahatīṃ siddhim āptavān 12,133.024c sādhūnām ācaran kṣemaṃ dasyūn pāpān nivartayan 12,133.025a idaṃ kāpavyacaritaṃ yo nityam anukīrtayet 12,133.025c nāraṇyebhyaḥ sa bhūtebhyo bhayam ārchet kadā cana 12,133.026a bhayaṃ tasya na martyebhyo nāmartyebhyaḥ kathaṃ cana 12,133.026c na sato nāsato rājan sa hy araṇyeṣu gopatiḥ 12,134.001 bhīṣma uvāca 12,134.001a atra gāthā brahmagītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ 12,134.001c yena mārgeṇa rājānaḥ kośaṃ saṃjanayanti ca 12,134.002a na dhanaṃ yajñaśīlānāṃ hāryaṃ devasvam eva tat 12,134.002c dasyūnāṃ niṣkriyāṇāṃ ca kṣatriyo hartum arhati 12,134.003a imāḥ prajāḥ kṣatriyāṇāṃ rakṣyāś cādyāś ca bhārata 12,134.003c dhanaṃ hi kṣatriyasyeha dvitīyasya na vidyate 12,134.004a tad asya syād balārthaṃ vā dhanaṃ yajñārtham eva vā 12,134.004c abhogyā hy oṣadhīś chittvā bhogyā eva pacanty uta 12,134.005a yo vai na devān na pitṝn na martyān haviṣārcati 12,134.005c ānantikāṃ tāṃ dhanitām āhur vedavido janāḥ 12,134.006a haret tad draviṇaṃ rājan dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ 12,134.006c na hi tat prīṇayel lokān na kośaṃ tadvidhaṃ nṛpaḥ 12,134.007a asādhubhyo nirādāya sādhubhyo yaḥ prayacchati 12,134.007c ātmānaṃ saṃkramaṃ kṛtvā manye dharmavid eva saḥ 12,134.007d*0306_01 tathā tathā jayel lokāñ śaktyā caiva yathā tathā 12,134.008a audbhijjā jantavaḥ ke cid yuktavāco yathā tathā 12,134.008c aniṣṭataḥ saṃbhavanti tathāyajñaḥ pratāyate 12,134.009a yathaiva daṃśamaśakaṃ yathā cāṇḍapipīlikam 12,134.009c saiva vṛttir ayajñeṣu tathā dharmo vidhīyate 12,134.010a yathā hy akasmād bhavati bhūmau pāṃsutṛṇolapam 12,134.010c tathaiveha bhaved dharmaḥ sūkṣmaḥ sūkṣmataro 'pi ca 12,135.001 bhīṣma uvāca 12,135.001*0307_01 anāgatavidhātā ca pratyutpannamatiś ca yaḥ 12,135.001*0307_02 dvāv eva sukham edhete dīrghasūtrī vinaśyati 12,135.001a atraiva cedam avyagraḥ śṛṇvākhyānam anuttamam 12,135.001c dīrghasūtraṃ samāśritya kāryākāryaviniścaye 12,135.002a nātigādhe jalasthāye suhṛdaḥ śakulās trayaḥ 12,135.002c prabhūtamatsye kaunteya babhūvuḥ sahacāriṇaḥ 12,135.003a atraikaḥ prāptakālajño dīrghadarśī tathāparaḥ 12,135.003c dīrghasūtraś ca tatraikas trayāṇāṃ jalacāriṇām 12,135.004a kadā cit taj jalasthāyaṃ matsyabandhāḥ samantataḥ 12,135.004c niḥsrāvayām āsur atho nimneṣu vividhair mukhaiḥ 12,135.005a prakṣīyamāṇaṃ taṃ buddhvā jalasthāyaṃ bhayāgame 12,135.005c abravīd dīrghadarśī tu tāv ubhau suhṛdau tadā 12,135.006a iyam āpat samutpannā sarveṣāṃ salilaukasām 12,135.006c śīghram anyatra gacchāmaḥ panthā yāvan na duṣyati 12,135.007a anāgatam anarthaṃ hi sunayair yaḥ prabādhate 12,135.007c na sa saṃśayam āpnoti rocatāṃ vāṃ vrajāmahe 12,135.008a dīrghasūtras tu yas tatra so 'bravīt samyag ucyate 12,135.008c na tu kāryā tvarā yāvad iti me niścitā matiḥ 12,135.009a atha saṃpratipattijñaḥ prābravīd dīrghadarśinam 12,135.009c prāpte kāle na me kiṃ cin nyāyataḥ parihāsyate 12,135.010a evam ukto nirākrāmad dīrghadarśī mahāmatiḥ 12,135.010c jagāma srotasaikena gambhīrasalilāśayam 12,135.011a tataḥ prasrutatoyaṃ taṃ samīkṣya salilāśayam 12,135.011c babandhur vividhair yogair matsyān matsyopajīvinaḥ 12,135.012a viloḍyamāne tasmiṃs tu srutatoye jalāśaye 12,135.012c agacchad grahaṇaṃ tatra dīrghasūtraḥ sahāparaiḥ 12,135.013a uddānaṃ kriyamāṇaṃ ca matsyānāṃ vīkṣya rajjubhiḥ 12,135.013c praviśyāntaram anyeṣām agrasat pratipattimān 12,135.014a grastam eva tad uddānaṃ gṛhītvāsta tathaiva saḥ 12,135.014c sarvān eva tu tāṃs tatra te vidur grathitā iti 12,135.015a tataḥ prakṣālyamāneṣu matsyeṣu vimale jale 12,135.015c tyaktvā rajjuṃ vimukto 'bhūc chīghraṃ saṃpratipattimān 12,135.016a dīrghasūtras tu mandātmā hīnabuddhir acetanaḥ 12,135.016c maraṇaṃ prāptavān mūḍho yathaivopahatendriyaḥ 12,135.017a evaṃ prāptatamaṃ kālaṃ yo mohān nāvabudhyate 12,135.017c sa vinaśyati vai kṣipraṃ dīrghasūtro yathā jhaṣaḥ 12,135.018a ādau na kurute śreyaḥ kuśalo 'smīti yaḥ pumān 12,135.018c sa saṃśayam avāpnoti yathā saṃpratipattimān 12,135.019a anāgatavidhānaṃ tu yo naraḥ kurute kṣamam 12,135.019c śreyaḥ prāpnoti so 'tyarthaṃ dīrghadarśī yathā hy asau 12,135.020a kalāḥ kāṣṭhā muhūrtāś ca dinā nāḍyaḥ kṣaṇā lavāḥ 12,135.020c pakṣā māsāś ca ṛtavas tulyāḥ saṃvatsarāṇi ca 12,135.021a pṛthivī deśa ity uktaḥ kālaḥ sa ca na dṛśyate 12,135.021c abhipretārthasiddhyarthaṃ nyāyato yac ca tat tathā 12,135.022a etau dharmārthaśāstreṣu mokṣaśāstreṣu carṣibhiḥ 12,135.022c pradhānāv iti nirdiṣṭau kāmeśābhimatau nṛṇām 12,135.023a parīkṣyakārī yuktas tu samyak samupapādayet 12,135.023c deśakālāv abhipretau tābhyāṃ phalam avāpnuyāt 12,136.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,136.001a sarvatra buddhiḥ kathitā śreṣṭhā te bharatarṣabha 12,136.001c anāgatā tathotpannā dīrghasūtrā vināśinī 12,136.002a tad icchāmi parāṃ buddhiṃ śrotuṃ bharatasattama 12,136.002c yathā rājan na muhyeta śatrubhiḥ parivāritaḥ 12,136.003a dharmārthakuśala prājña sarvaśāstraviśārada 12,136.003c pṛcchāmi tvā kuruśreṣṭha tan me vyākhyātum arhasi 12,136.004a śatrubhir bahubhir grasto yathā varteta pārthivaḥ 12,136.004c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ sarvam eva yathāvidhi 12,136.005a viṣamasthaṃ hi rājānaṃ śatravaḥ paripanthinaḥ 12,136.005c bahavo 'py ekam uddhartuṃ yatante pūrvatāpitāḥ 12,136.006a sarvataḥ prārthyamānena durbalena mahābalaiḥ 12,136.006c ekenaivāsahāyena śakyaṃ sthātuṃ kathaṃ bhavet 12,136.007a kathaṃ mitram ariṃ caiva vindeta bharatarṣabha 12,136.007c ceṣṭitavyaṃ kathaṃ cātra śatror mitrasya cāntare 12,136.008a prajñātalakṣaṇe rājann amitre mitratāṃ gate 12,136.008c kathaṃ nu puruṣaḥ kuryāt kiṃ vā kṛtvā sukhī bhavet 12,136.009a vigrahaṃ kena vā kuryāt saṃdhiṃ vā kena yojayet 12,136.009c kathaṃ vā śatrumadhyastho vartetābalavān iti 12,136.010a etad vai sarvakṛtyānāṃ paraṃ kṛtyaṃ paraṃtapa 12,136.010c naitasya kaś cid vaktāsti śrotā cāpi sudurlabhaḥ 12,136.011a ṛte śāṃtanavād bhīṣmāt satyasaṃdhāj jitendriyāt 12,136.011c tad anviṣya mahābāho sarvam etad vadasva me 12,136.012 bhīṣma uvāca 12,136.012a tvadyukto 'yam anupraśno yudhiṣṭhira guṇodayaḥ 12,136.012c śṛṇu me putra kārtsnyena guhyam āpatsu bhārata 12,136.013a amitro mitratāṃ yāti mitraṃ cāpi praduṣyati 12,136.013c sāmarthyayogāt kāryāṇāṃ tadgatyā hi sadā gatiḥ 12,136.014a tasmād viśvasitavyaṃ ca vigrahaṃ ca samācaret 12,136.014c deśaṃ kālaṃ ca vijñāya kāryākāryaviniścaye 12,136.015a saṃdhātavyaṃ budhair nityaṃ vyavasyaṃ ca hitārthibhiḥ 12,136.015c amitrair api saṃdheyaṃ prāṇā rakṣyāś ca bhārata 12,136.016a yo hy amitrair naro nityaṃ na saṃdadhyād apaṇḍitaḥ 12,136.016c na so 'rtham āpnuyāt kiṃ cit phalāny api ca bhārata 12,136.017a yas tv amitreṇa saṃdhatte mitreṇa ca virudhyate 12,136.017c arthayuktiṃ samālokya sumahad vindate phalam 12,136.018a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,136.018c mārjārasya ca saṃvādaṃ nyagrodhe mūṣakasya ca 12,136.019a vane mahati kasmiṃś cin nyagrodhaḥ sumahān abhūt 12,136.019c latājālaparicchanno nānādvijagaṇāyutaḥ 12,136.020a skandhavān meghasaṃkāśaḥ śītacchāyo manoramaḥ 12,136.020c vairantyam abhito jātas tarur vyālamṛgākulaḥ 12,136.021a tasya mūlaṃ samāśritya kṛtvā śatamukhaṃ bilam 12,136.021c vasati sma mahāprājñaḥ palito nāma mūṣakaḥ 12,136.022a śākhāś ca tasya saṃśritya vasati sma sukhaṃ puraḥ 12,136.022c lomaśo nāma mārjāraḥ pakṣisattvāvasādakaḥ 12,136.023a tatra cāgatya caṇḍālo vairantyakṛtaketanaḥ 12,136.023c ayojayat tam unmāthaṃ nityam astaṃ gate ravau 12,136.024a tatra snāyumayān pāśān yathāvat saṃnidhāya saḥ 12,136.024c gṛhaṃ gatvā sukhaṃ śete prabhātām eti śarvarīm 12,136.025a tatra sma nityaṃ badhyante naktaṃ bahuvidhā mṛgāḥ 12,136.025c kadā cit tatra mārjāras tv apramatto 'py abadhyata 12,136.026a tasmin baddhe mahāprājñaḥ śatrau nityātatāyini 12,136.026c taṃ kālaṃ palito jñātvā vicacāra sunirbhayaḥ 12,136.027a tenānucaratā tasmin vane viśvastacāriṇā 12,136.027c bhakṣaṃ vicaramāṇena nacirād dṛṣṭam āmiṣam 12,136.028a sa tam unmātham āruhya tad āmiṣam abhakṣayat 12,136.028c tasyopari sapatnasya baddhasya manasā hasan 12,136.029a āmiṣe tu prasaktaḥ sa kadā cid avalokayan 12,136.029c apaśyad aparaṃ ghoram ātmanaḥ śatrum āgatam 12,136.030a śaraprasūnasaṃkāśaṃ mahīvivaraśāyinam 12,136.030c nakulaṃ harikaṃ nāma capalaṃ tāmralocanam 12,136.031a tena mūṣakagandhena tvaramāṇam upāgatam 12,136.031c bhakṣārthaṃ lelihad vaktraṃ bhūmāv ūrdhvamukhaṃ sthitam 12,136.032a śākhāgatam ariṃ cānyad apaśyat koṭarālayam 12,136.032c ulūkaṃ candrakaṃ nāma tīkṣṇatuṇḍaṃ kṣapācaram 12,136.033a gatasya viṣayaṃ tasya nakulolūkayos tadā 12,136.033c athāsyāsīd iyaṃ cintā tat prāpya sumahad bhayam 12,136.034a āpady asyāṃ sukaṣṭāyāṃ maraṇe samupasthite 12,136.034c samantād bhaya utpanne kathaṃ kāryaṃ hitaiṣiṇā 12,136.035a sa tathā sarvato ruddhaḥ sarvatra samadarśanaḥ 12,136.035c abhavad bhayasaṃtaptaś cakre cemāṃ parāṃ gatim 12,136.036a āpad vināśabhūyiṣṭhā śataikīyaṃ ca jīvitam 12,136.036c samantasaṃśayā ceyam asmān āpad upasthitā 12,136.037a gataṃ hi sahasā bhūmiṃ nakulo māṃ samāpnuyāt 12,136.037b*0308_01 ulūke mūrdhni saṃnaddhe bhujagārāv avāksthite 12,136.037b*0308_02 mārjāre pāśasaṃbaddhe kiṃ kartavyaṃ mayā bhavet 12,136.037b*0308_03 kaccid rājaguṇaiḥ ṣaḍbhiḥ saptopāyās tathānagha 12,136.037c ulūkaś ceha tiṣṭhantaṃ mārjāraḥ pāśasaṃkṣayāt 12,136.038a na tv evāsmadvidhaḥ prājñaḥ saṃmohaṃ gantum arhati 12,136.038c kariṣye jīvite yatnaṃ yāvad ucchvāsanigraham 12,136.039a na hi buddhyānvitāḥ prājñā nītiśāstraviśāradāḥ 12,136.039c saṃbhramanty āpadaṃ prāpya mahato 'rthān avāpya ca 12,136.040a na tv anyām iha mārjārād gatiṃ paśyāmi sāṃpratam 12,136.040c viṣamastho hy ayaṃ jantuḥ kṛtyaṃ cāsya mahan mayā 12,136.041a jīvitārthī kathaṃ tv adya prārthitaḥ śatrubhis tribhiḥ 12,136.041c tasmād imam ahaṃ śatruṃ mārjāraṃ saṃśrayāmi vai 12,136.042a kṣatravidyāṃ samāśritya hitam asyopadhāraye 12,136.042c yenemaṃ śatrusaṃghātaṃ matipūrveṇa vañcaye 12,136.043a ayam atyantaśatrur me vaiṣamyaṃ paramaṃ gataḥ 12,136.043c mūḍho grāhayituṃ svārthaṃ saṃgatyā yadi śakyate 12,136.044a kadā cid vyasanaṃ prāpya saṃdhiṃ kuryān mayā saha 12,136.044c balinā saṃniviṣṭasya śatror api parigrahaḥ 12,136.044e kārya ity āhur ācāryā viṣame jīvitārthinā 12,136.045a śreyān hi paṇḍitaḥ śatrur na ca mitram apaṇḍitam 12,136.045c mama hy amitre mārjāre jīvitaṃ saṃpratiṣṭhitam 12,136.046a hantainaṃ saṃpravakṣyāmi hetum ātmābhirakṣaṇe 12,136.046c apīdānīm ayaṃ śatruḥ saṃgatyā paṇḍito bhavet 12,136.046d*0309_01 evaṃ vicintayām āsa mūṣakaḥ śatruceṣṭitam 12,136.047a tato 'rthagatitattvajñaḥ saṃdhivigrahakālavit 12,136.047c sāntvapūrvam idaṃ vākyaṃ mārjāraṃ mūṣako 'bravīt 12,136.048a sauhṛdenābhibhāṣe tvā kaccin mārjāra jīvasi 12,136.048c jīvitaṃ hi tavecchāmi śreyaḥ sādhāraṇaṃ hi nau 12,136.049a na te saumya viṣattavyaṃ jīviṣyasi yathā purā 12,136.049c ahaṃ tvām uddhariṣyāmi prāṇāñ jahyāṃ hi te kṛte 12,136.050a asti kaś cid upāyo 'tra puṣkalaḥ pratibhāti mām 12,136.050c yena śakyas tvayā mokṣaḥ prāptuṃ śreyo yathā mayā 12,136.051a mayā hy upāyo dṛṣṭo 'yaṃ vicārya matim ātmanaḥ 12,136.051c ātmārthaṃ ca tvadarthaṃ ca śreyaḥ sādhāraṇaṃ hi nau 12,136.052a idaṃ hi nakulolūkaṃ pāpabuddhy abhitaḥ sthitam 12,136.052c na dharṣayati mārjāra tena me svasti sāṃpratam 12,136.053a kūjaṃś capalanetro 'yaṃ kauśiko māṃ nirīkṣate 12,136.053c nagaśākhāgrahas tiṣṭhaṃs tasyāhaṃ bhṛśam udvije 12,136.054a satāṃ sāptapadaṃ sakhyaṃ savāso me 'si paṇḍitaḥ 12,136.054c sāṃvāsyakaṃ kariṣyāmi nāsti te mṛtyuto bhayam 12,136.055a na hi śaknoṣi mārjāra pāśaṃ chettuṃ vinā mayā 12,136.055c ahaṃ chetsyāmi te pāśaṃ yadi māṃ tvaṃ na hiṃsasi 12,136.056a tvam āśrito nagasyāgraṃ mūlaṃ tv aham upāśritaḥ 12,136.056c ciroṣitāv ihāvāṃ vai vṛkṣe 'smin viditaṃ hi te 12,136.057a yasminn āśvasate kaś cid yaś ca nāśvasate kva cit 12,136.057c na tau dhīrāḥ praśaṃsanti nityam udvignacetasau 12,136.058a tasmād vivardhatāṃ prītiḥ satyā saṃgatir astu nau 12,136.058c kālātītam apārthaṃ hi na praśaṃsanti paṇḍitāḥ 12,136.059a arthayuktim imāṃ tāvad yathābhūtāṃ niśāmaya 12,136.059c tava jīvitam icchāmi tvaṃ mamecchasi jīvitam 12,136.060a kaś cit tarati kāṣṭhena sugambhīrāṃ mahānadīm 12,136.060c sa tārayati tat kāṣṭhaṃ sa ca kāṣṭhena tāryate 12,136.061a īdṛśo nau samāyogo bhaviṣyati sunistaraḥ 12,136.061c ahaṃ tvāṃ tārayiṣyāmi tvaṃ ca māṃ tārayiṣyasi 12,136.062a evam uktvā tu palitas tadartham ubhayor hitam 12,136.062c hetumad grahaṇīyaṃ ca kālākāṅkṣī vyapaikṣata 12,136.063a atha suvyāhṛtaṃ tasya śrutvā śatrur vicakṣaṇaḥ 12,136.063c hetumad grahaṇīyārthaṃ mārjāro vākyam abravīt 12,136.064a buddhimān vākyasaṃpannas tad vākyam anuvarṇayan 12,136.064c tām avasthām avekṣyāntyāṃ sāmnaiva pratyapūjayat 12,136.065a tatas tīkṣṇāgradaśano vaiḍūryamaṇilocanaḥ 12,136.065c mūṣakaṃ mandam udvīkṣya mārjāro lomaśo 'bravīt 12,136.066a nandāmi saumya bhadraṃ te yo māṃ jīvantam icchasi 12,136.066c śreyaś ca yadi jānīṣe kriyatāṃ mā vicāraya 12,136.067a ahaṃ hi dṛḍham āpannas tvam āpannataro mayā 12,136.067c dvayor āpannayoḥ saṃdhiḥ kriyatāṃ mā vicāraya 12,136.068a vidhatsva prāptakālaṃ yat kāryaṃ sidhyatu cāvayoḥ 12,136.068c mayi kṛcchrād vinirmukte na vinaṅkṣyati te kṛtam 12,136.069a nyastamāno 'smi bhakto 'smi śiṣyas tvaddhitakṛt tathā 12,136.069c nideśavaśavartī ca bhavantaṃ śaraṇaṃ gataḥ 12,136.070a ity evam uktaḥ palito mārjāraṃ vaśam āgatam 12,136.070c vākyaṃ hitam uvācedam abhinītārtham arthavat 12,136.071a udāraṃ yad bhavān āha naitac citraṃ bhavadvidhe 12,136.071c vidito yas tu mārgo me hitārthaṃ śṛṇu taṃ mama 12,136.072a ahaṃ tvānupravekṣyāmi nakulān me mahad bhayam 12,136.072c trāyasva māṃ mā vadhīś ca śakto 'smi tava mokṣaṇe 12,136.073a ulūkāc caiva māṃ rakṣa kṣudraḥ prārthayate hi mām 12,136.073c ahaṃ chetsyāmi te pāśān sakhe satyena te śape 12,136.074a tad vacaḥ saṃgataṃ śrutvā lomaśo yuktam arthavat 12,136.074c harṣād udvīkṣya palitaṃ svāgatenābhyapūjayat 12,136.075a sa taṃ saṃpūjya palitaṃ mārjāraḥ sauhṛde sthitaḥ 12,136.075c suvicintyābravīd dhīraḥ prītas tvarita eva hi 12,136.076a kṣipram āgaccha bhadraṃ te tvaṃ me prāṇasamaḥ sakhā 12,136.076c tava prājña prasādād dhi kṣipraṃ prāpsyāmi jīvitam 12,136.077a yad yad evaṃgatenādya śakyaṃ kartuṃ mayā tava 12,136.077c tad ājñāpaya kartāhaṃ saṃdhir evāstu nau sakhe 12,136.078a asmāt te saṃśayān muktaḥ samitragaṇabāndhavaḥ 12,136.078c sarvakāryāṇi kartāhaṃ priyāṇi ca hitāni ca 12,136.079a muktaś ca vyasanād asmāt saumyāham api nāma te 12,136.079c prītim utpādayeyaṃ ca pratikartuṃ ca śaknuyām 12,136.079d*0310_01 pratyapakurvan bahv api na bhāti pūrvopakāriṇā tulyaḥ 12,136.079d*0310_02 ekaḥ karoti hi kṛte niṣkāraṇam eva kurute 'nyaḥ 12,136.080a grāhayitvā tu taṃ svārthaṃ mārjāraṃ mūṣakas tadā 12,136.080c praviveśa suvisrabdhaḥ samyag arthāṃś cacāra ha 12,136.081a evam āśvāsito vidvān mārjāreṇa sa mūṣakaḥ 12,136.081c mārjārorasi visrabdhaḥ suṣvāpa pitṛmātṛvat 12,136.082a līnaṃ tu tasya gātreṣu mārjārasyātha mūṣakam 12,136.082c tau dṛṣṭvā nakulolūkau nirāśau jagmatur gṛhān 12,136.082d*0311_01 tathaiva tau susaṃtrastau dṛḍham āgatatandritau 12,136.082d*0311_02 dṛṣṭvā tayoḥ parāṃ prītiṃ vismayaṃ paramaṃ gatau 12,136.082d*0311_03 balinau matimantau ca suvṛttau cāpy upāsitau 12,136.082d*0311_04 aśaktau tu nayāt tasmāt saṃpradharṣayituṃ balāt 12,136.082d*0311_05 kāryārthakṛtasaṃdhī tau dṛṣṭvā mārjāramūṣikau 12,136.082d*0311_06 ulūkanakulau tūrṇaṃ jagmatus tau svam ālayam 12,136.083a līnas tu tasya gātreṣu palito deśakālavit 12,136.083c ciccheda pāśān nṛpate kālākāṅkṣī śanaiḥ śanaiḥ 12,136.084a atha bandhaparikliṣṭo mārjāro vīkṣya mūṣakam 12,136.084c chindantaṃ vai tadā pāśān atvarantaṃ tvarānvitaḥ 12,136.085a tam atvarantaṃ palitaṃ pāśānāṃ chedane tadā 12,136.085c saṃcodayitum ārebhe mārjāro mūṣakaṃ tadā 12,136.086a kiṃ saumya nābhitvarase kiṃ kṛtārtho 'vamanyase 12,136.086c chindhi pāśān amitraghna purā śvapaca eti saḥ 12,136.087a ity uktas tvaratā tena matimān palito 'bravīt 12,136.087c mārjāram akṛtaprajñaṃ vaśyam ātmahitaṃ vacaḥ 12,136.088a tūṣṇīṃ bhava na te saumya tvarā kāryā na saṃbhramaḥ 12,136.088c vayam evātra kālajñā na kālaḥ parihāsyate 12,136.089a akāle kṛtyam ārabdhaṃ kartuṃ nārthāya kalpate 12,136.089c tad eva kāla ārabdhaṃ mahate 'rthāya kalpate 12,136.090a akālavipramuktān me tvatta eva bhayaṃ bhavet 12,136.090c tasmāt kālaṃ pratīkṣasva kim iti tvarase sakhe 12,136.091a yāvat paśyāmi caṇḍālam āyāntaṃ śastrapāṇinam 12,136.091c tataś chetsyāmi te pāśaṃ prāpte sādhāraṇe bhaye 12,136.092a tasmin kāle pramuktas tvaṃ tarum evādhirohasi 12,136.092c na hi te jīvitād anyat kiṃ cit kṛtyaṃ bhaviṣyati 12,136.093a tato bhavaty atikrānte traste bhīte ca lomaśa 12,136.093c ahaṃ bilaṃ pravekṣyāmi bhavāñ śākhāṃ gamiṣyati 12,136.094a evam uktas tu mārjāro mūṣakeṇātmano hitam 12,136.094c vacanaṃ vākyatattvajño jīvitārthī mahāmatiḥ 12,136.095a athātmakṛtyatvaritaḥ samyak praśrayam ācaran 12,136.095c uvāca lomaśo vākyaṃ mūṣakaṃ cirakāriṇam 12,136.096a na hy evaṃ mitrakāryāṇi prītyā kurvanti sādhavaḥ 12,136.096c yathā tvaṃ mokṣitaḥ kṛcchrāt tvaramāṇena vai mayā 12,136.097a tathaiva tvaramāṇena tvayā kāryaṃ hitaṃ mama 12,136.097c yatnaṃ kuru mahāprājña yathā svasty āvayor bhavet 12,136.098a atha vā pūrvavairaṃ tvaṃ smaran kālaṃ vikarṣasi 12,136.098c paśya duṣkṛtakarmatvaṃ vyaktam āyuḥkṣayo mama 12,136.099a yac ca kiṃ cin mayājñānāt purastād vipriyaṃ kṛtam 12,136.099c na tan manasi kartavyaṃ kṣamaye tvāṃ prasīda me 12,136.100a tam evaṃvādinaṃ prājñaḥ śāstravid buddhisaṃmataḥ 12,136.100c uvācedaṃ vacaḥ śreṣṭhaṃ mārjāraṃ mūṣakas tadā 12,136.101a śrutaṃ me tava mārjāra svam arthaṃ parigṛhṇataḥ 12,136.101c mamāpi tvaṃ vijānīhi svam arthaṃ parigṛhṇataḥ 12,136.102a yan mitraṃ bhītavat sādhyaṃ yan mitraṃ bhayasaṃhitam 12,136.102c surakṣitaṃ tataḥ kāryaṃ pāṇiḥ sarpamukhād iva 12,136.103a kṛtvā balavatā saṃdhim ātmānaṃ yo na rakṣati 12,136.103c apathyam iva tad bhuktaṃ tasyānarthāya kalpate 12,136.104a na kaś cit kasya cin mitraṃ na kaś cit kasya cit suhṛt 12,136.104b*0312_01 arthatas tu nibadhyante mitrāṇi ripavas tathā 12,136.104c arthair arthā nibadhyante gajair vanagajā iva 12,136.105a na hi kaś cit kṛte kārye kartāraṃ samavekṣate 12,136.105c tasmāt sarvāṇi kāryāṇi sāvaśeṣāṇi kārayet 12,136.106a tasmin kāle 'pi ca bhavān divākīrtibhayānvitaḥ 12,136.106c mama na grahaṇe śaktaḥ palāyanaparāyaṇaḥ 12,136.107a chinnaṃ tu tantubāhulyaṃ tantur eko 'vaśeṣitaḥ 12,136.107c chetsyāmy ahaṃ tad apy āśu nirvṛto bhava lomaśa 12,136.108a tayoḥ saṃvadator evaṃ tathaivāpannayor dvayoḥ 12,136.108c kṣayaṃ jagāma sā rātrir lomaśaṃ cāviśad bhayam 12,136.109a tataḥ prabhātasamaye vikṛtaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ 12,136.109c sthūlasphig vikaco rūkṣaḥ śvacakraparivāritaḥ 12,136.110a śaṅkukarṇo mahāvaktraḥ palito ghoradarśanaḥ 12,136.110c parigho nāma caṇḍālaḥ śastrapāṇir adṛśyata 12,136.111a taṃ dṛṣṭvā yamadūtābhaṃ mārjāras trastacetanaḥ 12,136.111c uvāca palitaṃ bhītaḥ kim idānīṃ kariṣyasi 12,136.112a atha cāpi susaṃtrastau taṃ dṛṣṭvā ghoradarśanam 12,136.112c kṣaṇena nakulolūkau nairāśyaṃ jagmatus tadā 12,136.113a balinau matimantau ca saṃghātaṃ cāpy upāgatau 12,136.113c aśakyau sunayāt tasmāt saṃpradharṣayituṃ balāt 12,136.114a kāryārthaṃ kṛtasaṃdhī tau dṛṣṭvā mārjāramūṣakau 12,136.114c ulūkanakulau tūrṇaṃ jagmatuḥ svaṃ svam ālayam 12,136.115a tataś ciccheda taṃ tantuṃ mārjārasya sa mūṣakaḥ 12,136.115c vipramukto 'tha mārjāras tam evābhyapatad drumam 12,136.116a sa ca tasmād bhayān mukto mukto ghoreṇa śatruṇā 12,136.116c bilaṃ viveśa palitaḥ śākhāṃ bheje ca lomaśaḥ 12,136.117a unmātham apy athādāya caṇḍālo vīkṣya sarvaśaḥ 12,136.117c vihatāśaḥ kṣaṇenātha tasmād deśād apākramat 12,136.117e jagāma ca svabhavanaṃ caṇḍālo bharatarṣabha 12,136.118a tatas tasmād bhayān mukto durlabhaṃ prāpya jīvitam 12,136.118c bilasthaṃ pādapāgrasthaḥ palitaṃ lomaśo 'bravīt 12,136.119a akṛtvā saṃvidaṃ kāṃ cit sahasāham upaplutaḥ 12,136.119c kṛtajñaṃ kṛtakalyāṇaṃ kaccin māṃ nābhiśaṅkase 12,136.120a gatvā ca mama viśvāsaṃ dattvā ca mama jīvitam 12,136.120c mitropabhogasamaye kiṃ tvaṃ naivopasarpasi 12,136.121a kṛtvā hi pūrvaṃ mitrāṇi yaḥ paścān nānutiṣṭhati 12,136.121c na sa mitrāṇi labhate kṛcchrāsv āpatsu durmatiḥ 12,136.122a tat kṛto 'haṃ tvayā mitraṃ sāmarthyād ātmanaḥ sakhe 12,136.122c sa māṃ mitratvam āpannam upabhoktuṃ tvam arhasi 12,136.123a yāni me santi mitrāṇi ye ca me santi bāndhavāḥ 12,136.123c sarve tvāṃ pūjayiṣyanti śiṣyā gurum iva priyam 12,136.124a ahaṃ ca pūjayiṣye tvāṃ samitragaṇabāndhavam 12,136.124c jīvitasya pradātāraṃ kṛtajñaḥ ko na pūjayet 12,136.125a īśvaro me bhavān astu śarīrasya gṛhasya ca 12,136.125c arthānāṃ caiva sarveṣām anuśāstā ca me bhava 12,136.126a amātyo me bhava prājña piteva hi praśādhi mām 12,136.126c na te 'sti bhayam asmatto jīvitenātmanaḥ śape 12,136.127a buddhyā tvam uśanāḥ sākṣād bale tv adhikṛtā vayam 12,136.127c tvanmantrabalayukto hi vindeta jayam eva ha 12,136.128a evam uktaḥ paraṃ sāntvaṃ mārjāreṇa sa mūṣakaḥ 12,136.128c uvāca paramārthajñaḥ ślakṣṇam ātmahitaṃ vacaḥ 12,136.129a yad bhavān āha tat sarvaṃ mayā te lomaśa śrutam 12,136.129c mamāpi tāvad bruvataḥ śṛṇu yat pratibhāti mām 12,136.130a veditavyāni mitrāṇi boddhavyāś cāpi śatravaḥ 12,136.130c etat susūkṣmaṃ loke 'smin dṛśyate prājñasaṃmatam 12,136.131a śatrurūpāś ca suhṛdo mitrarūpāś ca śatravaḥ 12,136.131b*0313_01 eṣāṃ saumyāni mitrāṇi krodhanāś caiva śatravaḥ 12,136.131b*0313_02 sāntvitās te na budhyante rāgalobhavaśaṃ gatāḥ 12,136.131c sāntvitās te na budhyante rāgalobhavaśaṃ gatāḥ 12,136.132a nāsti jātyā ripur nāma mitraṃ nāma na vidyate 12,136.132c sāmarthyayogāj jāyante mitrāṇi ripavas tathā 12,136.133a yo yasmiñ jīvati svārthaṃ paśyet tāvat sa jīvati 12,136.133c sa tasya tāvan mitraṃ syād yāvan na syād viparyayaḥ 12,136.134a nāsti maitrī sthirā nāma na ca dhruvam asauhṛdam 12,136.134c arthayuktyā hi jāyante mitrāṇi ripavas tathā 12,136.135a mitraṃ ca śatrutām eti kasmiṃś cit kālaparyaye 12,136.135c śatruś ca mitratām eti svārtho hi balavattaraḥ 12,136.136a yo viśvasati mitreṣu na cāśvasati śatruṣu 12,136.136c arthayuktim avijñāya calitaṃ tasya jīvitam 12,136.137a arthayuktim avijñāya yaḥ śubhe kurute matim 12,136.137c mitre vā yadi vā śatrau tasyāpi calitā matiḥ 12,136.138a na viśvased aviśvaste viśvaste 'pi na viśvaset 12,136.138c viśvāsād bhayam utpannaṃ mūlāny api nikṛntati 12,136.139a arthayuktyā hi dṛśyante pitā mātā sutās tathā 12,136.139c mātulā bhāgineyāś ca tathā saṃbandhibāndhavāḥ 12,136.140a putraṃ hi mātāpitaru tyajataḥ patitaṃ priyam 12,136.140c loko rakṣati cātmānaṃ paśya svārthasya sāratām 12,136.141a taṃ manye nikṛtiprajñaṃ yo mokṣaṃ pratyanantaram 12,136.141c kṛtyaṃ mṛgayase kartuṃ sukhopāyam asaṃśayam 12,136.142a asmin nilaya eva tvaṃ nyagrodhād avatāritaḥ 12,136.142c pūrvaṃ niviṣṭam unmāthaṃ capalatvān na buddhavān 12,136.143a ātmanaś capalo nāsti kuto 'nyeṣāṃ bhaviṣyati 12,136.143c tasmāt sarvāṇi kāryāṇi capalo hanty asaṃśayam 12,136.144a bravīti madhuraṃ kaṃ cit priyo me ha bhavān iti 12,136.144c tan mithyākaraṇaṃ sarvaṃ vistareṇāpi me śṛṇu 12,136.145a kāraṇāt priyatām eti dveṣyo bhavati kāraṇāt 12,136.145c arthārthī jīvaloko 'yaṃ na kaś cit kasya cit priyaḥ 12,136.146a sakhyaṃ sodarayor bhrātror daṃpatyor vā parasparam 12,136.146c kasya cin nābhijānāmi prītiṃ niṣkāraṇām iha 12,136.147a yady api bhrātaraḥ kruddhā bhāryā vā kāraṇāntare 12,136.147c svabhāvatas te prīyante netaraḥ prīyate janaḥ 12,136.148a priyo bhavati dānena priyavādena cāparaḥ 12,136.148c mantrahomajapair anyaḥ kāryārthaṃ prīyate janaḥ 12,136.149a utpanne kāraṇe prītir nāsti nau kāraṇāntare 12,136.149c pradhvaste kāraṇasthāne sā prītir vinivartate 12,136.150a kiṃ nu tat kāraṇaṃ manye yenāhaṃ bhavataḥ priyaḥ 12,136.150c anyatrābhyavahārārthāt tatrāpi ca budhā vayam 12,136.151a kālo hetuṃ vikurute svārthas tam anuvartate 12,136.151c svārthaṃ prājño 'bhijānāti prājñaṃ loko 'nuvartate 12,136.152a na tv īdṛśaṃ tvayā vācyaṃ viduṣi svārthapaṇḍite 12,136.152c akāle 'viṣamasthasya svārthahetur ayaṃ tava 12,136.153a tasmān nāhaṃ cale svārthāt susthitaḥ saṃdhivigrahe 12,136.153c abhrāṇām iva rūpāṇi vikurvanti kṣaṇe kṣaṇe 12,136.154a adyaiva hi ripur bhūtvā punar adyaiva sauhṛdam 12,136.154c punaś ca ripur adyaiva yuktīnāṃ paśya cāpalam 12,136.155a āsīt tāvat tu maitrī nau yāvad dhetur abhūt purā 12,136.155c sā gatā saha tenaiva kālayuktena hetunā 12,136.156a tvaṃ hi me 'tyantataḥ śatruḥ sāmarthyān mitratāṃ gataḥ 12,136.156c tat kṛtyam abhinirvṛttaṃ prakṛtiḥ śatrutāṃ gatā 12,136.157a so 'ham evaṃ praṇītāni jñātvā śāstrāṇi tattvataḥ 12,136.157c praviśeyaṃ kathaṃ pāśaṃ tvatkṛtaṃ tad vadasva me 12,136.158a tvadvīryeṇa vimukto 'haṃ madvīryeṇa tathā bhavān 12,136.158c anyonyānugrahe vṛtte nāsti bhūyaḥ samāgamaḥ 12,136.159a tvaṃ hi saumya kṛtārtho 'dya nirvṛttārthās tathā vayam 12,136.159c na te 'sty anyan mayā kṛtyaṃ kiṃ cid anyatra bhakṣaṇāt 12,136.160a aham annaṃ bhavān bhoktā durbalo 'haṃ bhavān balī 12,136.160c nāvayor vidyate saṃdhir niyukte viṣame bale 12,136.161a saṃmanye 'haṃ tava prajñāṃ yan mokṣāt pratyanantaram 12,136.161c bhakṣyaṃ mṛgayase nūnaṃ sukhopāyam asaṃśayam 12,136.162a bhakṣyārtham eva baddhas tvaṃ sa muktaḥ prasṛtaḥ kṣudhā 12,136.162c śāstrajñam abhisaṃdhāya nūnaṃ bhakṣayitādya mām 12,136.163a jānāmi kṣudhitaṃ hi tvām āhārasamayaś ca te 12,136.163c sa tvaṃ mām abhisaṃdhāya bhakṣyaṃ mṛgayase punaḥ 12,136.164a yac cāpi putradāraṃ svaṃ tat saṃnisṛjase mayi 12,136.164c śuśrūṣāṃ nāma me kartuṃ sakhe mama na tatkṣamam 12,136.165a tvayā māṃ sahitaṃ dṛṣṭvā priyā bhāryā sutāś ca ye 12,136.165c kasmān māṃ te na khādeyur hṛṣṭāḥ praṇayinas tvayi 12,136.166a nāhaṃ tvayā sameṣyāmi vṛtto hetuḥ samāgame 12,136.166c śivaṃ dhyāyasva me 'trasthaḥ sukṛtaṃ smaryate yadi 12,136.167a śatror annādyabhūtaḥ san kliṣṭasya kṣudhitasya ca 12,136.167c bhakṣyaṃ mṛgayamāṇasya kaḥ prājño viṣayaṃ vrajet 12,136.168a svasti te 'stu gamiṣyāmi dūrād api tavodvije 12,136.168c nāhaṃ tvayā sameṣyāmi nirvṛto bhava lomaśa 12,136.168d*0314_01 yadi tvaṃ sukṛtaṃ vetsi tatsakhyam anusāraya 12,136.168d*0314_02 viśvastaṃ vā pramattaṃ vā etad eva kṛtaṃ bhavet 12,136.169a balavat saṃnikarṣo hi na kadā cit praśasyate 12,136.169c praśāntād api me prājña bhetavyaṃ balinaḥ sadā 12,136.170a yadi tv arthena me kāryaṃ brūhi kiṃ karavāṇi te 12,136.170c kāmaṃ sarvaṃ pradāsyāmi na tv ātmānaṃ kadā cana 12,136.171a ātmārthe saṃtatis tyājyā rājyaṃ ratnaṃ dhanaṃ tathā 12,136.171c api sarvasvam utsṛjya rakṣed ātmānam ātmanā 12,136.172a aiśvaryadhanaratnānāṃ pratyamitre 'pi tiṣṭhatām 12,136.172c dṛṣṭā hi punar āvṛttir jīvatām iti naḥ śrutam 12,136.173a na tv ātmanaḥ saṃpradānaṃ dhanaratnavad iṣyate 12,136.173c ātmā tu sarvato rakṣyo dārair api dhanair api 12,136.174a ātmarakṣitatantrāṇāṃ suparīkṣitakāriṇām 12,136.174c āpado nopapadyante puruṣāṇāṃ svadoṣajāḥ 12,136.175a śatrūn samyag vijānanti durbalā ye balīyasaḥ 12,136.175b*0315_01 śaṅkanīyaḥ sa sarvatra priyam apy ācaran sadā 12,136.175b*0315_02 kulajānāṃ sumitrāṇāṃ dhārmikāṇāṃ mahātmanām 12,136.175c teṣāṃ na cālyate buddhir ātmārthaṃ kṛtaniścayā 12,136.176a ity abhivyaktam evāsau palitenāvabhartsitaḥ 12,136.176c mārjāro vrīḍito bhūtvā mūṣakaṃ vākyam abravīt 12,136.176d*0316_00 lomaśa uvāca 12,136.176d*0316_01 satyaṃ śape tvayāhaṃ vai mitradroho vigarhitaḥ 12,136.176d*0317_01 satāṃ saptapadaṃ mitraṃ kathaṃ tvaṃ māṃ na viśvaseḥ 12,136.177a saṃmanye 'haṃ tava prajñāṃ yas tvaṃ mama hite rataḥ 12,136.177c uktavān arthatattvena mayā saṃbhinnadarśanaḥ 12,136.178a na tu mām anyathā sādho tvaṃ vijñātum ihārhasi 12,136.178c prāṇapradānajaṃ tvatto mama sauhṛdam āgatam 12,136.179a dharmajño 'smi guṇajño 'smi kṛtajño 'smi viśeṣataḥ 12,136.179c mitreṣu vatsalaś cāsmi tvadvidheṣu viśeṣataḥ 12,136.180a tan mām evaṃgate sādho na yāvayitum arhasi 12,136.180c tvayā hi yāvyamāno 'haṃ prāṇāñ jahyāṃ sabāndhavaḥ 12,136.181a dhik śabdo hi budhair dṛṣṭo madvidheṣu manasviṣu 12,136.181c maraṇaṃ dharmatattvajña na māṃ śaṅkitum arhasi 12,136.182a iti saṃstūyamāno hi mārjāreṇa sa mūṣakaḥ 12,136.182c manasā bhāvagambhīraṃ mārjāraṃ vākyam abravīt 12,136.183a sādhur bhavāñ śrutārtho 'smi prīyate na ca viśvase 12,136.183c saṃstavair vā dhanaughair vā nāhaṃ śakyaḥ punas tvayā 12,136.184a na hy amitravaśaṃ yānti prājñā niṣkāraṇaṃ sakhe 12,136.184c asminn arthe ca gāthe dve nibodhośanasā kṛte 12,136.185a śatrusādhāraṇe kṛtye kṛtvā saṃdhiṃ balīyasā 12,136.185c samāhitaś cared yuktyā kṛtārthaś ca na viśvaset 12,136.185d*0318_01 na viśvased aviśvaste viśvaste nātiviśvaset 12,136.185d*0318_02 nityaṃ viśvāsayed anyān pareṣāṃ tu na viśvaset 12,136.186a tasmāt sarvāsv avasthāsu rakṣej jīvitam ātmanaḥ 12,136.186c dravyāṇi saṃtatiś caiva sarvaṃ bhavati jīvataḥ 12,136.187a saṃkṣepo nītiśāstrāṇām aviśvāsaḥ paro mataḥ 12,136.187c nṛṣu tasmād aviśvāsaḥ puṣkalaṃ hitam ātmanaḥ 12,136.188a vadhyante na hy aviśvastāḥ śatrubhir durbalā api 12,136.188c viśvastās tv āśu vadhyante balavanto 'pi durbalaiḥ 12,136.189a tvadvidhebhyo mayā hy ātmā rakṣyo mārjāra sarvadā 12,136.189c rakṣa tvam api cātmānaṃ caṇḍālāj jātikilbiṣāt 12,136.190a sa tasya bruvatas tv evaṃ saṃtrāsāj jātasādhvasaḥ 12,136.190c svabilaṃ hi javenāśu mārjāraḥ prayayau tataḥ 12,136.191a tataḥ śāstrārthatattvajño buddhisāmarthyam ātmanaḥ 12,136.191c viśrāvya palitaḥ prājño bilam anyaj jagāma ha 12,136.192a evaṃ prajñāvatā buddhyā durbalena mahābalāḥ 12,136.192c ekena bahavo 'mitrāḥ palitenābhisaṃdhitāḥ 12,136.193a ariṇāpi samarthena saṃdhiṃ kurvīta paṇḍitaḥ 12,136.193c mūṣakaś ca biḍālaś ca muktāv anyonyasaṃśrayāt 12,136.194a ity eṣa kṣatradharmasya mayā mārgo 'nudarśitaḥ 12,136.194c vistareṇa mahīpāla saṃkṣepeṇa punaḥ śṛṇu 12,136.195a anyonyakṛtavairau tu cakratuḥ prītim uttamām 12,136.195c anyonyam abhisaṃdhātum abhūc caiva tayor matiḥ 12,136.196a tatra prājño 'bhisaṃdhatte samyag buddhibalāśrayāt 12,136.196c abhisaṃdhīyate prājñaḥ pramādād api cābudhaiḥ 12,136.197a tasmād abhītavad bhīto viśvastavad aviśvasan 12,136.197c na hy apramattaś calati calito vā vinaśyati 12,136.198a kālena ripuṇā saṃdhiḥ kāle mitreṇa vigrahaḥ 12,136.198c kārya ity eva tattvajñāḥ prāhur nityaṃ yudhiṣṭhira 12,136.199a evaṃ matvā mahārāja śāstrārtham abhigamya ca 12,136.199c abhiyukto 'pramattaś ca prāg bhayād bhītavac caret 12,136.200a bhītavat saṃvidhiḥ kāryaḥ pratisaṃdhis tathaiva ca 12,136.200c bhayād utpadyate buddhir apramattābhiyogajā 12,136.201a na bhayaṃ vidyate rājan bhītasyānāgate bhaye 12,136.201c abhītasya tu visrambhāt sumahaj jāyate bhayam 12,136.202a na bhīrur iti cātyantaṃ mantro 'deyaḥ kathaṃ cana 12,136.202c avijñānād dhi vijñāte gacched āspadadarśiṣu 12,136.203a tasmād abhītavad bhīto viśvastavad aviśvasan 12,136.203c kāryāṇāṃ gurutāṃ buddhvā nānṛtaṃ kiṃ cid ācaret 12,136.204a evam etan mayā proktam itihāsaṃ yudhiṣṭhira 12,136.204c śrutvā tvaṃ suhṛdāṃ madhye yathāvat samupācara 12,136.205a upalabhya matiṃ cāgryām arimitrāntaraṃ tathā 12,136.205c saṃdhivigrahakālaṃ ca mokṣopāyaṃ tathāpadi 12,136.206a śatrusādhāraṇe kṛtye kṛtvā saṃdhiṃ balīyasā 12,136.206c samāgamaṃ cared yuktyā kṛtārtho na ca viśvaset 12,136.207a aviruddhāṃ trivargeṇa nītim etāṃ yudhiṣṭhira 12,136.207c abhyuttiṣṭha śrutād asmād bhūyas tvaṃ rañjayan prajāḥ 12,136.208a brāhmaṇaiś cāpi te sārdhaṃ yātrā bhavatu pāṇḍava 12,136.208c brāhmaṇā hi paraṃ śreyo divi ceha ca bhārata 12,136.209a ete dharmasya vettāraḥ kṛtajñāḥ satataṃ prabho 12,136.209c pūjitāḥ śubhakarmāṇaḥ pūrvajityā narādhipa 12,136.210a rājyaṃ śreyaḥ paraṃ rājan yaśaḥ kīrtiṃ ca lapsyase 12,136.210c kulasya saṃtatiṃ caiva yathānyāyaṃ yathākramam 12,136.211a dvayor imaṃ bhārata saṃdhivigrahaṃ; subhāṣitaṃ buddhiviśeṣakāritam 12,136.211c tathānvavekṣya kṣitipena sarvadā; niṣevitavyaṃ nṛpa śatrumaṇḍale 12,137.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,137.001a ukto mantro mahābāho na viśvāso 'sti śatruṣu 12,137.001c kathaṃ hi rājā varteta yadi sarvatra nāśvaset 12,137.002a viśvāsād dhi paraṃ rājño rājann utpadyate bhayam 12,137.002c kathaṃ vai nāśvasan rājā śatrūñ jayati pārthiva 12,137.003a etan me saṃśayaṃ chindhi mano me saṃpramuhyati 12,137.003c aviśvāsakathām etām upaśrutya pitāmaha 12,137.004 bhīṣma uvāca 12,137.004a śṛṇu kaunteya yo vṛtto brahmadattaniveśane 12,137.004c pūjanyā saha saṃvādo brahmadattasya pārthiva 12,137.005a kāmpilye brahmadattasya antaḥpuranivāsinī 12,137.005c pūjanī nāma śakunī dīrghakālaṃ sahoṣitā 12,137.006a rutajñā sarvabhūtānāṃ yathā vai jīvajīvakaḥ 12,137.006c sarvajñā sarvadharmajñā tiryagyonigatāpi sā 12,137.007a abhiprajātā sā tatra putram ekaṃ suvarcasam 12,137.007c samakālaṃ ca rājño 'pi devyāḥ putro vyajāyata 12,137.007d*0319_01 tayor arthe kṛtajñā sā khecarī pūjanī sadā 12,137.008a samudratīraṃ gatvā sā tv ājahāra phaladvayam 12,137.008c puṣṭyarthaṃ ca svaputrasya rājaputrasya caiva ha 12,137.009a phalam ekaṃ sutāyādād rājaputrāya cāparam 12,137.009c amṛtāsvādasadṛśaṃ balatejovivardhanam 12,137.009d*0320_01 ādāyādāya saivāśu tayoḥ prādāt punaḥ punaḥ 12,137.009e tatrāgacchat parāṃ vṛddhiṃ rājaputraḥ phalāśanāt 12,137.009f*0321_01 tataḥ sa dhātryā kakṣeṇa uhyamāno nṛpātmajaḥ 12,137.009f*0321_02 dadarśa taṃ pakṣisutaṃ bālyād āgatya bālakaḥ 12,137.010a dhātryā hastagataś cāpi tenākrīḍata pakṣiṇā 12,137.010c śūnye tu tam upādāya pakṣiṇaṃ samajātakam 12,137.010e hatvā tataḥ sa rājendra dhātryā hastam upāgamat 12,137.011a atha sā śakunī rājann āgamat phalahārikā 12,137.011c apaśyan nihataṃ putraṃ tena bālena bhūtale 12,137.012a bāṣpapūrṇamukhī dīnā dṛṣṭvā sā tu hataṃ sutam 12,137.012c pūjanī duḥkhasaṃtaptā rudatī vākyam abravīt 12,137.013a kṣatriye saṃgataṃ nāsti na prītir na ca sauhṛdam 12,137.013c kāraṇe saṃbhajantīha kṛtārthāḥ saṃtyajanti ca 12,137.014a kṣatriyeṣu na viśvāsaḥ kāryaḥ sarvopaghātiṣu 12,137.014c apakṛtyāpi satataṃ sāntvayanti nirarthakam 12,137.015a aham asya karomy adya sadṛśīṃ vairayātanām 12,137.015c kṛtaghnasya nṛśaṃsasya bhṛśaṃ viśvāsaghātinaḥ 12,137.016a sahasaṃjātavṛddhasya tathaiva sahabhojinaḥ 12,137.016c śaraṇāgatasya ca vadhas trividhaṃ hy asya kilbiṣam 12,137.017a ity uktvā caraṇābhyāṃ tu netre nṛpasutasya sā 12,137.017c bhittvā svasthā tata idaṃ pūjanī vākyam abravīt 12,137.018a icchayaiva kṛtaṃ pāpaṃ sadya evopasarpati 12,137.018c kṛtapratikriyaṃ teṣāṃ na naśyati śubhāśubham 12,137.019a pāpaṃ karma kṛtaṃ kiṃ cin na tasmin yadi vidyate 12,137.019c nipātyate 'sya putreṣu na cet pautreṣu naptṛṣu 12,137.019d*0322_01 brahmadattaḥ sutaṃ dṛṣṭvā pūjanyā hṛtalocanam 12,137.019d*0322_02 kṛte pratikṛtaṃ matvā pūjanīm idam abravīt 12,137.020 brahmadatta uvāca 12,137.020a asti vai kṛtam asmābhir asti pratikṛtaṃ tvayā 12,137.020c ubhayaṃ tat samībhūtaṃ vasa pūjani mā gamaḥ 12,137.021 pūjany uvāca 12,137.021a sakṛt kṛtāparādhasya tatraiva parilambataḥ 12,137.021c na tad budhāḥ praśaṃsanti śreyas tatrāpasarpaṇam 12,137.022a sāntve prayukte nṛpate kṛtavaire na viśvaset 12,137.022c kṣipraṃ prabadhyate mūḍho na hi vairaṃ praśāmyati 12,137.023a anyonyaṃ kṛtavairāṇāṃ putrapautraṃ nigacchati 12,137.023c putrapautre vinaṣṭe tu paralokaṃ nigacchati 12,137.024a sarveṣāṃ kṛtavairāṇām aviśvāsaḥ sukhāvahaḥ 12,137.024c ekāntato na viśvāsaḥ kāryo viśvāsaghātakaḥ 12,137.025a na viśvased aviśvaste viśvaste 'pi na viśvaset 12,137.025b*0323_01 viśvāsād bhayam utpannam api mūlaṃ nikṛntati 12,137.025c kāmaṃ viśvāsayed anyān pareṣāṃ tu na viśvaset 12,137.025d*0324_01 aviśvāsāt paraṃ hanti viśvāsād vadhyate paraiḥ 12,137.026a mātā pitā bāndhavānāṃ variṣṭhau; bhāryā jarā bījamātraṃ tu putraḥ 12,137.026c bhrātā śatruḥ klinnapāṇir vayasya; ātmā hy ekaḥ sukhaduḥkhasya vettā 12,137.027a anyonyakṛtavairāṇāṃ na saṃdhir upapadyate 12,137.027c sa ca hetur atikrānto yadartham aham āvasam 12,137.028a pūjitasyārthamānābhyāṃ jantoḥ pūrvāpakāriṇaḥ 12,137.028c ceto bhavaty aviśvastaṃ pūrvaṃ trāsayate balāt 12,137.029a pūrvaṃ saṃmānanā yatra paścāc caiva vimānanā 12,137.029c jahyāt taṃ sattvavān vāsaṃ saṃmānitavimānitaḥ 12,137.030a uṣitāsmi tavāgāre dīrghakālam ahiṃsitā 12,137.030c tad idaṃ vairam utpannaṃ sukham āssva vrajāmy aham 12,137.031 brahmadatta uvāca 12,137.031a yatkṛte pratikuryād vai na sa tatrāparādhnuyāt 12,137.031c anṛṇas tena bhavati vasa pūjani mā gamaḥ 12,137.032 pūjany uvāca 12,137.032a na kṛtasya na kartuś ca sakhyaṃ saṃdhīyate punaḥ 12,137.032c hṛdayaṃ tatra jānāti kartuś caiva kṛtasya ca 12,137.033 brahmadatta uvāca 12,137.033a kṛtasya caiva kartuś ca sakhyaṃ saṃdhīyate punaḥ 12,137.033c vairasyopaśamo dṛṣṭaḥ pāpaṃ nopāśnute punaḥ 12,137.034 pūjany uvāca 12,137.034a nāsti vairam upakrāntaṃ sāntvito 'smīti nāśvaset 12,137.034c viśvāsād badhyate bālas tasmāc chreyo hy adarśanam 12,137.035a tarasā ye na śakyante śastraiḥ suniśitair api 12,137.035c sāmnā te vinigṛhyante gajā iva kareṇubhiḥ 12,137.036 brahmadatta uvāca 12,137.036a saṃvāsāj jāyate sneho jīvitāntakareṣv api 12,137.036c anyonyasya ca viśvāsaḥ śvapacena śuno yathā 12,137.037a anyonyakṛtavairāṇāṃ saṃvāsān mṛdutāṃ gatam 12,137.037c naiva tiṣṭhati tad vairaṃ puṣkarastham ivodakam 12,137.038 pūjany uvāca 12,137.038a vairaṃ pañcasamutthānaṃ tac ca budhyanti paṇḍitāḥ 12,137.038c strīkṛtaṃ vāstujaṃ vāgjaṃ sasapatnāparādhajam 12,137.039a tatra dātā nihantavyaḥ kṣatriyeṇa viśeṣataḥ 12,137.039c prakāśaṃ vāprakāśaṃ vā buddhvā deśabalādikam 12,137.040a kṛtavaire na viśvāsaḥ kāryas tv iha suhṛdy api 12,137.040c channaṃ saṃtiṣṭhate vairaṃ gūḍho 'gnir iva dāruṣu 12,137.041a na vittena na pāruṣyair na sāntvena na ca śrutaiḥ 12,137.041c vairāgniḥ śāmyate rājann aurvāgnir iva sāgare 12,137.042a na hi vairāgnir udbhūtaḥ karma vāpy aparādhajam 12,137.042c śāmyaty adagdhvā nṛpate vinā hy ekatarakṣayāt 12,137.043a satkṛtasyārthamānābhyāṃ syāt tu pūrvāpakāriṇaḥ 12,137.043c naiva śāntir na viśvāsaḥ karma trāsayate balāt 12,137.044a naivāpakāre kasmiṃś cid ahaṃ tvayi tathā bhavān 12,137.044c viśvāsād uṣitā pūrvaṃ nedānīṃ viśvasāmy aham 12,137.045 brahmadatta uvāca 12,137.045a kālena kriyate kāryaṃ tathaiva vividhāḥ kriyāḥ 12,137.045c kālenaiva pravartante kaḥ kasyehāparādhyati 12,137.046a tulyaṃ cobhe pravartete maraṇaṃ janma caiva ha 12,137.046c kāryate caiva kālena tannimittaṃ hi jīvati 12,137.047a badhyante yugapat ke cid ekaikasya na cāpare 12,137.047c kālo dahati bhūtāni saṃprāpyāgnir ivendhanam 12,137.048a nāhaṃ pramāṇaṃ naiva tvam anyonyakaraṇe śubhe 12,137.048c kālo nityam upādhatte sukhaṃ duḥkhaṃ ca dehinām 12,137.049a evaṃ vaseha sasnehā yathākālam ahiṃsitā 12,137.049c yat kṛtaṃ tac ca me kṣāntaṃ tvaṃ caiva kṣama pūjani 12,137.050 pūjany uvāca 12,137.050a yadi kālaḥ pramāṇaṃ te na vairaṃ kasya cid bhavet 12,137.050c kasmāt tv apacitiṃ yānti bāndhavā bāndhave hate 12,137.051a kasmād devāsurāḥ pūrvam anyonyam abhijaghnire 12,137.051c yadi kālena niryāṇaṃ sukhaduḥkhe bhavābhavau 12,137.052a bhiṣajo bheṣajaṃ kartuṃ kasmād icchanti rogiṇe 12,137.052c yadi kālena pacyante bheṣajaiḥ kiṃ prayojanam 12,137.053a pralāpaḥ kriyate kasmāt sumahāñ śokamūrchitaiḥ 12,137.053c yadi kālaḥ pramāṇaṃ te kasmād dharmo 'sti kartṛṣu 12,137.054a tava putro mamāpatyaṃ hatavān hiṃsito mayā 12,137.054c anantaraṃ tvayā cāhaṃ bandhanīyā mahīpate 12,137.055a ahaṃ hi putraśokena kṛtapāpā tavātmaje 12,137.055c tathā tvayā prahartavyaṃ mayi tattvaṃ ca me śṛṇu 12,137.056a bhakṣārthaṃ krīḍanārthaṃ vā narā vāñchanti pakṣiṇaḥ 12,137.056c tṛtīyo nāsti saṃyogo vadhabandhād ṛte kṣamaḥ 12,137.057a vadhabandhabhayād eke mokṣatantram upāgatāḥ 12,137.057c maraṇotpātajaṃ duḥkham āhur dharmavido janāḥ 12,137.058a sarvasya dayitāḥ prāṇāḥ sarvasya dayitāḥ sutāḥ 12,137.058c duḥkhād udvijate sarvaḥ sarvasya sukham īpsitam 12,137.059a duḥkhaṃ jarā brahmadatta duḥkham arthaviparyayaḥ 12,137.059c duḥkhaṃ cāniṣṭasaṃvāso duḥkham iṣṭaviyogajam 12,137.060a vairabandhakṛtaṃ duḥkhaṃ hiṃsājaṃ strīkṛtaṃ tathā 12,137.060c duḥkhaṃ sukhena satataṃ janād viparivartate 12,137.061a na duḥkhaṃ paraduḥkhe vai ke cid āhur abuddhayaḥ 12,137.061c yo duḥkhaṃ nābhijānāti sa jalpati mahājane 12,137.062a yas tu śocati duḥkhārtaḥ sa kathaṃ vaktum utsahet 12,137.062b*0343_01 bhinnāḥ śliṣṭā na śakyante śastraiḥ suniśitair api 12,137.062b*0343_02 sāmnā te 'pi nigṛhyante gajā iva kareṇubhiḥ 12,137.062c rasajñaḥ sarvaduḥkhasya yathātmani tathā pare 12,137.063a yat kṛtaṃ te mayā rājaṃs tvayā ca mama yat kṛtam 12,137.063c na tad varṣaśataiḥ śakyaṃ vyapohitum ariṃdama 12,137.064a āvayoḥ kṛtam anyonyaṃ tatra saṃdhir na vidyate 12,137.064c smṛtvā smṛtvā hi te putraṃ navaṃ vairaṃ bhaviṣyati 12,137.065a vairam antikam āsajya yaḥ prītiṃ kartum icchati 12,137.065c mṛnmayasyeva bhagnasya tasya saṃdhir na vidyate 12,137.066a niścitaś cārthaśāstrajñair aviśvāsaḥ sukhodayaḥ 12,137.066c uśanāś cātha gāthe dve prahrādāyābravīt purā 12,137.067a ye vairiṇaḥ śraddadhate satye satyetare 'pi vā 12,137.067c te śraddadhānā vadhyante madhu śuṣkatṛṇair yathā 12,137.068a na hi vairāṇi śāmyanti kuleṣv ā daśamād yugāt 12,137.068c ākhyātāraś ca vidyante kule ced vidyate pumān 12,137.069a upaguhya hi vairāṇi sāntvayanti narādhipāḥ 12,137.069c athainaṃ pratipiṃṣanti pūrṇaṃ ghaṭam ivāśmani 12,137.070a sadā na viśvased rājan pāpaṃ kṛtveha kasya cit 12,137.070c apakṛtya pareṣāṃ hi viśvāsād duḥkham aśnute 12,137.071 brahmadatta uvāca 12,137.071a nāviśvāsāc cinvate 'rthān nehante cāpi kiṃ cana 12,137.071c bhayād ekatarān nityaṃ mṛtakalpā bhavanti ca 12,137.072 pūjany uvāca 12,137.072a yasyeha vraṇinau pādau padbhyāṃ ca parisarpati 12,137.072c kṣaṇyete tasya tau pādau suguptam abhidhāvataḥ 12,137.073a netrābhyāṃ sarujābhyāṃ yaḥ prativātam udīkṣate 12,137.073c tasya vāyurujātyarthaṃ netrayor bhavati dhruvam 12,137.074a duṣṭaṃ panthānam āśritya yo mohād abhipadyate 12,137.074c ātmano balam ajñātvā tad antaṃ tasya jīvitam 12,137.075a yas tu varṣam avijñāya kṣetraṃ kṛṣati mānavaḥ 12,137.075c hīnaṃ puruṣakāreṇa sasyaṃ naivāpnute punaḥ 12,137.076a yaś ca tiktaṃ kaṣāyaṃ vāpy āsvādavidhuraṃ hitam 12,137.076c āhāraṃ kurute nityaṃ so 'mṛtatvāya kalpate 12,137.077a pathyaṃ bhuktvā naro lobhād yo 'nyad aśnāti bhojanam 12,137.077c pariṇāmam avijñāya tad antaṃ tasya jīvitam 12,137.078a daivaṃ puruṣakāraś ca sthitāv anyonyasaṃśrayāt 12,137.078c udāttānāṃ karma tantraṃ daivaṃ klībā upāsate 12,137.079a karma cātmahitaṃ kāryaṃ tīkṣṇaṃ vā yadi vā mṛdu 12,137.079c grasyate 'karmaśīlas tu sadānarthair akiṃcanaḥ 12,137.080a tasmāt saṃśayite 'py arthe kārya eva parākramaḥ 12,137.080c sarvasvam api saṃtyajya kāryam ātmahitaṃ naraiḥ 12,137.081a vidyā śauryaṃ ca dākṣyaṃ ca balaṃ dhairyaṃ ca pañcamam 12,137.081c mitrāṇi sahajāny āhur vartayantīha yair budhāḥ 12,137.082a niveśanaṃ ca kupyaṃ ca kṣetraṃ bhāryā suhṛjjanaḥ 12,137.082c etāny upacitāny āhuḥ sarvatra labhate pumān 12,137.083a sarvatra ramate prājñaḥ sarvatra ca virocate 12,137.083c na vibhīṣayate kaṃ cid bhīṣito na bibheti ca 12,137.084a nityaṃ buddhimato hy arthaḥ svalpako 'pi vivardhate 12,137.084c dākṣyeṇa kurute karma saṃyamāt pratitiṣṭhati 12,137.085a gṛhasnehāvabaddhānāṃ narāṇām alpamedhasām 12,137.085c kustrī khādati māṃsāni māghamā segavām iva 12,137.086a gṛhaṃ kṣetrāṇi mitrāṇi svadeśa iti cāpare 12,137.086c ity evam avasīdanti narā buddhiviparyaye 12,137.087a utpatet sarujād deśād vyādhidurbhikṣapīḍitāt 12,137.087c anyatra vastuṃ gacched vā vased vā nityamānitaḥ 12,137.088a tasmād anyatra yāsyāmi vastuṃ nāham ihotsahe 12,137.088c kṛtam etad anāhāryaṃ tava putreṇa pārthiva 12,137.089a kubhāryāṃ ca kuputraṃ ca kurājānaṃ kusauhṛdam 12,137.089c kusaṃbandhaṃ kudeśaṃ ca dūrataḥ parivarjayet 12,137.090a kumitre nāsti viśvāsaḥ kubhāryāyāṃ kuto ratiḥ 12,137.090c kurājye nirvṛtir nāsti kudeśe na prajīvyate 12,137.091a kumitre saṃgataṃ nāsti nityam asthirasauhṛde 12,137.091c avamānaḥ kusaṃbandhe bhavaty arthaviparyaye 12,137.092a sā bhāryā yā priyaṃ brūte sa putro yatra nirvṛtiḥ 12,137.092c tan mitraṃ yatra viśvāsaḥ sa deśo yatra jīvyate 12,137.093a yatra nāsti balātkāraḥ sa rājā tīvraśāsanaḥ 12,137.093c na caiva hy abhisaṃbandho daridraṃ yo bubhūṣati 12,137.094a bhāryā deśo 'tha mitrāṇi putrasaṃbandhibāndhavāḥ 12,137.094c etat sarvaṃ guṇavati dharmanetre mahīpatau 12,137.095a adharmajñasya vilayaṃ prajā gacchanty anigrahāt 12,137.095c rājā mūlaṃ trivargasya apramatto 'nupālayan 12,137.096a baliṣaḍbhāgam uddhṛtya baliṃ tam upayojayet 12,137.096c na rakṣati prajāḥ samyag yaḥ sa pārthivataskaraḥ 12,137.097a dattvābhayaṃ yaḥ svayam eva rājā; na tat pramāṇaṃ kurute yathāvat 12,137.097c sa sarvalokād upalabhya pāpam; adharmabuddhir nirayaṃ prayāti 12,137.098a dattvābhayaṃ yaḥ sma rājā pramāṇaṃ kurute sadā 12,137.098c sa sarvasukhakṛj jñeyaḥ prajā dharmeṇa pālayan 12,137.099a pitā mātā gurur goptā vahnir vaiśravaṇo yamaḥ 12,137.099c sapta rājño guṇān etān manur āha prajāpatiḥ 12,137.100a pitā hi rājā rāṣṭrasya prajānāṃ yo 'nukampakaḥ 12,137.100c tasmin mithyāpraṇīte hi tiryag gacchati mānavaḥ 12,137.101a saṃbhāvayati māteva dīnam abhyavapadyate 12,137.101c dahaty agnir ivāniṣṭān yamayan bhavate yamaḥ 12,137.102a iṣṭeṣu visṛjaty arthān kubera iva kāmadaḥ 12,137.102c gurur dharmopadeśena goptā ca paripālanāt 12,137.103a yas tu rañjayate rājā paurajānapadān guṇaiḥ 12,137.103c na tasya bhraśyate rājyaṃ guṇadharmānupālanāt 12,137.104a svayaṃ samupajānan hi paurajānapadakriyāḥ 12,137.104c sa sukhaṃ modate bhūpa iha loke paratra ca 12,137.105a nityodvignāḥ prajā yasya karabhāraprapīḍitāḥ 12,137.105c anarthair vipralupyante sa gacchati parābhavam 12,137.106a prajā yasya vivardhante sarasīva mahotpalam 12,137.106c sa sarvayajñaphalabhāg rājā loke mahīyate 12,137.107a balinā vigraho rājan na kathaṃ cit praśasyate 12,137.107c balinā vigṛhītasya kuto rājyaṃ kutaḥ sukham 12,137.108 bhīṣma uvāca 12,137.108a saivam uktvā śakunikā brahmadattaṃ narādhipam 12,137.108c rājānaṃ samanujñāpya jagāmāthepsitāṃ diśam 12,137.109a etat te brahmadattasya pūjanyā saha bhāṣitam 12,137.109c mayoktaṃ bharataśreṣṭha kim anyac chrotum icchasi 12,138.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,138.001a yugakṣayāt parikṣīṇe dharme loke ca bhārata 12,138.001c dasyubhiḥ pīḍyamāne ca kathaṃ stheyaṃ pitāmaha 12,138.002 bhīṣma uvāca 12,138.002a hanta te kathayiṣyāmi nītim āpatsu bhārata 12,138.002c utsṛjyāpi ghṛṇāṃ kāle yathā varteta bhūmipaḥ 12,138.003a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,138.003c bharadvājasya saṃvādaṃ rājñaḥ śatruṃtapasya ca 12,138.004a rājā śatruṃtapo nāma sauvīrāṇāṃ mahārathaḥ 12,138.004c kaṇiṅkam upasaṃgamya papracchārthaviniścayam 12,138.005a alabdhasya kathaṃ lipsā labdhaṃ kena vivardhate 12,138.005c vardhitaṃ pālayet kena pālitaṃ praṇayet katham 12,138.006a tasmai viniścayārthaṃ sa paripṛṣṭārthaniścayaḥ 12,138.006c uvāca brāhmaṇo vākyam idaṃ hetumad uttaram 12,138.007a nityam udyatadaṇḍaḥ syān nityaṃ vivṛtapauruṣaḥ 12,138.007c acchidraś chidradarśī ca pareṣāṃ vivarānugaḥ 12,138.008a nityam udyatadaṇḍasya bhṛśam udvijate janaḥ 12,138.008c tasmāt sarvāṇi bhūtāni daṇḍenaiva prarodhayet 12,138.009a evam eva praśaṃsanti paṇḍitās tattvadarśinaḥ 12,138.009c tasmāc catuṣṭaye tasmin pradhāno daṇḍa ucyate 12,138.010a chinnamūle hy adhiṣṭhāne sarve tajjīvino hatāḥ 12,138.010c kathaṃ hi śākhās tiṣṭheyuś chinnamūle vanaspatau 12,138.011a mūlam evāditaś chindyāt parapakṣasya paṇḍitaḥ 12,138.011c tataḥ sahāyān pakṣaṃ ca sarvam evānusārayet 12,138.012a sumantritaṃ suvikrāntaṃ suyuddhaṃ supalāyitam 12,138.012c āpadāṃ padakāleṣu kurvīta na vicārayet 12,138.013a vāṅmātreṇa vinītaḥ syād dhṛdayena yathā kṣuraḥ 12,138.013c ślakṣṇapūrvābhibhāṣī ca kāmakrodhau vivarjayet 12,138.014a sapatnasahite kārye kṛtvā saṃdhiṃ na viśvaset 12,138.014c apakrāmet tataḥ kṣipraṃ kṛtakāryo vicakṣaṇaḥ 12,138.015a śatruṃ ca mitrarūpeṇa sāntvenaivābhisāntvayet 12,138.015c nityaśaś codvijet tasmāt sarpād veśmagatād iva 12,138.016a yasya buddhiṃ paribhavet tam atītena sāntvayet 12,138.016c anāgatena duṣprajñaṃ pratyutpannena paṇḍitam 12,138.017a añjaliṃ śapathaṃ sāntvaṃ praṇamya śirasā vadet 12,138.017c aśruprapātanaṃ caiva kartavyaṃ bhūtim icchatā 12,138.018a vahed amitraṃ skandhena yāvat kālaviparyayaḥ 12,138.018c athainam āgate kāle bhindyād ghaṭam ivāśmani 12,138.019a muhūrtam api rājendra tindukālātavaj jvalet 12,138.019c na tuṣāgnir ivānarcir dhūmāyeta naraś ciram 12,138.020a nānarthakenārthavattvaṃ kṛtaghnena samācaret 12,138.020c arthe tu śakyate bhoktuṃ kṛtakāryo 'vamanyate 12,138.020e tasmāt sarvāṇi kāryāṇi sāvaśeṣāṇi kārayet 12,138.021a kokilasya varāhasya meroḥ śūnyasya veśmanaḥ 12,138.021c vyāḍasya bhakticitrasya yac chreṣṭhaṃ tat samācaret 12,138.022a utthāyotthāya gacchec ca nityayukto ripor gṛhān 12,138.022c kuśalaṃ cāpi pṛccheta yady apy akuśalaṃ bhavet 12,138.023a nālasāḥ prāpnuvanty arthān na klībā na ca māninaḥ 12,138.023c na ca lokaravād bhītā na ca śaśvat pratīkṣiṇaḥ 12,138.024a nāsya chidraṃ paro vidyād vidyāc chidraṃ parasya tu 12,138.024c gūhet kūrma ivāṅgāni rakṣed vivaram ātmanaḥ 12,138.025a bakavac cintayed arthān siṃhavac ca parākramet 12,138.025c vṛkavac cāvalumpeta śaśavac ca viniṣpatet 12,138.026a pānam akṣās tathā nāryo mṛgayā gītavāditam 12,138.026c etāni yuktyā seveta prasaṅgo hy atra doṣavān 12,138.027a kuryāt tṛṇamayaṃ cāpaṃ śayīta mṛgaśāyikām 12,138.027c andhaḥ syād andhavelāyāṃ bādhiryam api saṃśrayet 12,138.028a deśaṃ kālaṃ samāsādya vikrameta vicakṣaṇaḥ 12,138.028c deśakālābhyatīto hi vikramo niṣphalo bhavet 12,138.029a kālākālau saṃpradhārya balābalam athātmanaḥ 12,138.029c parasparabalaṃ jñātvā tathātmānaṃ niyojayet 12,138.030a daṇḍenopanataṃ śatruṃ yo rājā na niyacchati 12,138.030c sa mṛtyum upagūhyās te garbham aśvatarī yathā 12,138.031a supuṣpitaḥ syād aphalaḥ phalavān syād durāruhaḥ 12,138.031c āmaḥ syāt pakvasaṃkāśo na ca śīryeta kasya cit 12,138.031d*0344_01 ādātavyaṃ na dātavyaṃ priyaṃ brūyān nirarthakam 12,138.032a āśāṃ kālavatīṃ kuryāt tāṃ ca vighnena yojayet 12,138.032c vighnaṃ nimittato brūyān nimittaṃ cāpi hetutaḥ 12,138.033a bhītavat saṃvidhātavyaṃ yāvad bhayam anāgatam 12,138.033c āgataṃ tu bhayaṃ dṛṣṭvā prahartavyam abhītavat 12,138.034a na saṃśayam anāruhya naro bhadrāṇi paśyati 12,138.034c saṃśayaṃ punar āruhya yadi jīvati paśyati 12,138.035a anāgataṃ vijānīyād yacched bhayam upasthitam 12,138.035c punar vṛddhikṣayāt kiṃ cid abhivṛttaṃ niśāmayet 12,138.036a pratyupasthitakālasya sukhasya parivarjanam 12,138.036c anāgatasukhāśā ca naiṣa buddhimatāṃ nayaḥ 12,138.037a yo 'riṇā saha saṃdhāya sukhaṃ svapiti viśvasan 12,138.037c sa vṛkṣāgraprasupto vā patitaḥ pratibudhyate 12,138.038a karmaṇā yena teneha mṛdunā dāruṇena vā 12,138.038c uddhared dīnam ātmānaṃ samartho dharmam ācaret 12,138.039a ye sapatnāḥ sapatnānāṃ sarvāṃs tān apavatsayet 12,138.039c ātmanaś cāpi boddhavyāś cārāḥ praṇihitāḥ paraiḥ 12,138.040a cāraḥ suvihitaḥ kārya ātmano 'tha parasya ca 12,138.040c pāṣaṇḍāṃs tāpasādīṃś ca pararāṣṭraṃ praveśayet 12,138.040d*0345_01 pāṣaṇḍādyair avijñātair viditvāriṃ vaśaṃ nayet 12,138.041a udyāneṣu vihāreṣu prapāsv āvasatheṣu ca 12,138.041c pānāgāreṣu veśeṣu tīrtheṣu ca sabhāsu ca 12,138.042a dharmābhicāriṇaḥ pāpāś cārā lokasya kaṇṭakāḥ 12,138.042c samāgacchanti tān buddhvā niyacchec chamayed api 12,138.043a na viśvased aviśvaste viśvaste nāpi viśvaset 12,138.043c viśvastaṃ bhayam anveti nāparīkṣya ca viśvaset 12,138.044a viśvāsayitvā tu paraṃ tattvabhūtena hetunā 12,138.044c athāsya praharet kāle kiṃ cid vicalite pade 12,138.045a aśaṅkyam api śaṅketa nityaṃ śaṅketa śaṅkitāt 12,138.045c bhayaṃ hi śaṅkitāj jātaṃ samūlam api kṛntati 12,138.046a avadhānena maunena kāṣāyeṇa jaṭājinaiḥ 12,138.046c viśvāsayitvā dveṣṭāram avalumped yathā vṛkaḥ 12,138.047a putro vā yadi vā bhrātā pitā vā yadi vā suhṛt 12,138.047c arthasya vighnaṃ kurvāṇā hantavyā bhūtivardhanāḥ 12,138.048a guror apy avaliptasya kāryākāryam ajānataḥ 12,138.048c utpathapratipannasya daṇḍo bhavati śāsanam 12,138.049a pratyutthānābhivādābhyāṃ saṃpradānena kasya cit 12,138.049c pratipuṣkalaghātī syāt tīkṣṇatuṇḍa iva dvijaḥ 12,138.050a nācchittvā paramarmāṇi nākṛtvā karma dāruṇam 12,138.050b*0346_01 nāvicārya ciraṃ kāle naro bhadrāṇi paśyati 12,138.050c nāhatvā matsyaghātīva prāpnoti paramāṃ śriyam 12,138.051a nāsti jātyā ripur nāma mitraṃ nāma na vidyate 12,138.051c sāmarthyayogāj jāyante mitrāṇi ripavas tathā 12,138.052a amitraṃ naiva muñceta bruvantaṃ karuṇāny api 12,138.052c duḥkhaṃ tatra na kurvīta hanyāt pūrvāpakāriṇam 12,138.053a saṃgrahānugrahe yatnaḥ sadā kāryo 'nasūyatā 12,138.053c nigrahaś cāpi yatnena kartavyo bhūtim icchatā 12,138.054a prahariṣyan priyaṃ brūyāt prahṛtyāpi priyottaram 12,138.054c api cāsya śiraś chittvā rudyāc choced athāpi vā 12,138.055a nimantrayeta sāntvena saṃmānena titikṣayā 12,138.055c āśākāraṇam ity etat kartavyaṃ bhūtim icchatā 12,138.056a na śuṣkavairaṃ kurvīta na bāhubhyāṃ nadīṃ taret 12,138.056c apārthakam anāyuṣyaṃ goviṣāṇasya bhakṣaṇam 12,138.056e dantāś ca parighṛṣyante rasaś cāpi na labhyate 12,138.057a trivarge trividhā pīḍānubandhās traya eva ca 12,138.057c anubandhavadhau jñātvā pīḍāṃ hi parivarjayet 12,138.058a ṛṇaśeṣo 'gniśeṣaś ca śatruśeṣas tathaiva ca 12,138.058c punaḥ punar vivardheta svalpo 'py anivāritaḥ 12,138.059a vardhamānam ṛṇaṃ tiṣṭhat paribhūtāś ca śatravaḥ 12,138.059c āvahanty anayaṃ tīvraṃ vyādhayaś cāpy upekṣitāḥ 12,138.060a nāsamyak kṛtakārī syād apramattaḥ sadā bhavet 12,138.060c kaṇṭako 'pi hi duśchinno vikāraṃ kurute ciram 12,138.061a vadhena ca manuṣyāṇāṃ mārgāṇāṃ dūṣaṇena ca 12,138.061c ākarāṇāṃ vināśaiś ca pararāṣṭraṃ vināśayet 12,138.062a gṛdhradṛṣṭir bakālīnaḥ śvaceṣṭaḥ siṃhavikramaḥ 12,138.062c anudvignaḥ kākaśaṅkī bhujaṃgacaritaṃ caret 12,138.062d*0347_01 śūram añjalipātena bhīruṃ bhedena bhedayet 12,138.062d*0347_02 lubdham arthapradānena samaṃ tulyena vigrahaḥ 12,138.063a śreṇimukhyopajāpeṣu vallabhānunayeṣu ca 12,138.063c amātyān parirakṣeta bhedasaṃghātayor api 12,138.064a mṛdur ity avamanyante tīkṣṇa ity udvijanti ca 12,138.064c tīkṣṇakāle ca tīkṣṇaḥ syān mṛdukāle mṛdur bhavet 12,138.065a mṛdunā sumṛduṃ hanti mṛdunā hanti dāruṇam 12,138.065c nāsādhyaṃ mṛdunā kiṃ cit tasmāt tīkṣṇataraṃ mṛdu 12,138.066a kāle mṛdur yo bhavati kāle bhavati dāruṇaḥ 12,138.066c sa sādhayati kṛtyāni śatrūṃś caivādhitiṣṭhati 12,138.067a paṇḍitena viruddhaḥ san dūre 'smīti na viśvaset 12,138.067c dīrghau buddhimato bāhū yābhyāṃ hiṃsati hiṃsitaḥ 12,138.068a na tat tared yasya na pāram uttaren; na tad dhared yat punar āharet paraḥ 12,138.068c na tat khaned yasya na mūlam utkhanen; na taṃ hanyād yasya śiro na pātayet 12,138.069a itīdam uktaṃ vṛjinābhisaṃhitaṃ; na caitad evaṃ puruṣaḥ samācaret 12,138.069c paraprayuktaṃ tu kathaṃ niśāmayed; ato mayoktaṃ bhavato hitārthinā 12,138.070a yathāvad uktaṃ vacanaṃ hitaṃ tadā; niśamya vipreṇa suvīrarāṣṭriyaḥ 12,138.070c tathākarod vākyam adīnacetanaḥ; śriyaṃ ca dīptāṃ bubhuje sabāndhavaḥ 12,139.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,139.001a hīne paramake dharme sarvalokātilaṅghini 12,139.001c adharme dharmatāṃ nīte dharme cādharmatāṃ gate 12,139.002a maryādāsu prabhinnāsu kṣubhite dharmaniścaye 12,139.002c rājabhiḥ pīḍite loke corair vāpi viśāṃ pate 12,139.003a sarvāśrameṣu mūḍheṣu karmasūpahateṣu ca 12,139.003c kāmān mohāc ca lobhāc ca bhayaṃ paśyatsu bhārata 12,139.004a aviśvasteṣu sarveṣu nityabhīteṣu pārthiva 12,139.004c nikṛtyā hanyamāneṣu vañcayatsu parasparam 12,139.005a saṃpradīpteṣu deśeṣu brāhmaṇye cābhipīḍite 12,139.005c avarṣati ca parjanye mitho bhede samutthite 12,139.006a sarvasmin dasyusād bhūte pṛthivyām upajīvane 12,139.006c kena svid brāhmaṇo jīvej jaghanye kāla āgate 12,139.007a atityakṣuḥ putrapautrān anukrośān narādhipa 12,139.007c katham āpatsu varteta tan me brūhi pitāmaha 12,139.008a kathaṃ ca rājā varteta loke kaluṣatāṃ gate 12,139.008c katham arthāc ca dharmāc ca na hīyeta paraṃtapa 12,139.009 bhīṣma uvāca 12,139.009a rājamūlā mahārāja yogakṣemasuvṛṣṭayaḥ 12,139.009c prajāsu vyādhayaś caiva maraṇaṃ ca bhayāni ca 12,139.010a kṛtaṃ tretā dvāparaś ca kaliś ca bharatarṣabha 12,139.010c rājamūlāni sarvāṇi mama nāsty atra saṃśayaḥ 12,139.011a tasmiṃs tv abhyāgate kāle prajānāṃ doṣakārake 12,139.011c vijñānabalam āsthāya jīvitavyaṃ tadā bhavet 12,139.012a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,139.012c viśvāmitrasya saṃvādaṃ caṇḍālasya ca pakkaṇe 12,139.013a tretādvāparayoḥ saṃdhau purā daivavidhikramāt 12,139.013c anāvṛṣṭir abhūd ghorā rājan dvādaśavārṣikī 12,139.014a prajānām abhivṛddhānāṃ yugānte paryupasthite 12,139.014c tretānirmokṣasamaye dvāparapratipādane 12,139.015a na vavarṣa sahasrākṣaḥ pratilomo 'bhavad guruḥ 12,139.015c jagāma dakṣiṇaṃ mārgaṃ somo vyāvṛttalakṣaṇaḥ 12,139.016a nāvaśyāyo 'pi rātryante kuta evābhrarājayaḥ 12,139.016c nadyaḥ saṃkṣiptatoyaughāḥ kva cid antargatābhavan 12,139.017a sarāṃsi saritaś caiva kūpāḥ prasravaṇāni ca 12,139.017c hatatviṭkāny alakṣyanta nisargād daivakāritāt 12,139.018a upaśuṣkajalasthāyā vinivṛttasabhāprapā 12,139.018c nivṛttayajñasvādhyāyā nirvaṣaṭkāramaṅgalā 12,139.019a utsannakṛṣigorakṣyā nivṛttavipaṇāpaṇā 12,139.019c nivṛttapūgasamayā saṃpranaṣṭamahotsavā 12,139.020a asthikaṅkālasaṃkīrṇā hāhābhūtajanākulā 12,139.020c śūnyabhūyiṣṭhanagarā dagdhagrāmaniveśanā 12,139.021a kva cic coraiḥ kva cic chastraiḥ kva cid rājabhir āturaiḥ 12,139.021c parasparabhayāc caiva śūnyabhūyiṣṭhanirjanā 12,139.022a gatadaivatasaṃkalpā vṛddhabālavinākṛtā 12,139.022c gojāvimahiṣair hīnā parasparaharāharā 12,139.023a hataviprā hatārakṣā pranaṣṭauṣadhisaṃcayā 12,139.023c śyāvabhūtanaraprāyā babhūva vasudhā tadā 12,139.024a tasmin pratibhaye kāle kṣīṇe dharme yudhiṣṭhira 12,139.024c babhramuḥ kṣudhitā martyāḥ khādantaḥ sma parasparam 12,139.025a ṛṣayo niyamāṃs tyaktvā parityaktāgnidaivatāḥ 12,139.025c āśramān saṃparityajya paryadhāvann itas tataḥ 12,139.026a viśvāmitro 'tha bhagavān maharṣir aniketanaḥ 12,139.026c kṣudhā parigato dhīmān samantāt paryadhāvata 12,139.026d*0348_01 tyaktvā dārāṃś ca putrāṃś ca kasmiṃś cij janasaṃsadi 12,139.026d*0348_02 bhakṣyābhakṣyasamo bhūtvā niragnir aniketanaḥ 12,139.027a sa kadā cit paripatañ śvapacānāṃ niveśanam 12,139.027c hiṃsrāṇāṃ prāṇihantṝṇām āsasāda vane kva cit 12,139.028a vibhinnakalaśākīrṇaṃ śvacarmācchādanāyutam 12,139.028c varāhakharabhagnāsthikapālaghaṭasaṃkulam 12,139.029a mṛtacelaparistīrṇaṃ nirmālyakṛtabhūṣaṇam 12,139.029c sarpanirmokamālābhiḥ kṛtacihnakuṭīmaṭham 12,139.029d*0349_01 kukkuṭārāvabahulaṃ gardabhadhvanināditam 12,139.029d*0349_02 tad yoṣidbhiḥ kharair vākyaiḥ kalahadbhiḥ parasparam 12,139.030a ulūkapakṣadhvajibhir devatāyatanair vṛtam 12,139.030c lohaghaṇṭāpariṣkāraṃ śvayūthaparivāritam 12,139.031a tat praviśya kṣudhāviṣṭo gādheḥ putro mahān ṛṣiḥ 12,139.031c āhārānveṣaṇe yuktaḥ paraṃ yatnaṃ samāsthitaḥ 12,139.032a na ca kva cid avindat sa bhikṣamāṇo 'pi kauśikaḥ 12,139.032c māṃsam annaṃ mūlaphalam anyad vā tatra kiṃ cana 12,139.033a aho kṛcchraṃ mayā prāptam iti niścitya kauśikaḥ 12,139.033c papāta bhūmau daurbalyāt tasmiṃś caṇḍālapakkaṇe 12,139.034a cintayām āsa sa muniḥ kiṃ nu me sukṛtaṃ bhavet 12,139.034c kathaṃ vṛthā na mṛtyuḥ syād iti pārthivasattama 12,139.035a sa dadarśa śvamāṃsasya kutantīṃ vitatāṃ muniḥ 12,139.035c caṇḍālasya gṛhe rājan sadyaḥ śastrahatasya ca 12,139.036a sa cintayām āsa tadā steyaṃ kāryam ito mayā 12,139.036c na hīdānīm upāyo 'nyo vidyate prāṇadhāraṇe 12,139.037a āpatsu vihitaṃ steyaṃ viśiṣṭasamahīnataḥ 12,139.037c paraṃ paraṃ bhavet pūrvam asteyam iti niścayaḥ 12,139.038a hīnād ādeyam ādau syāt samānāt tadanantaram 12,139.038c asaṃbhavād ādadīta viśiṣṭād api dhārmikāt 12,139.039a so 'ham antāvasānānāṃ haramāṇaḥ parigrahāt 12,139.039c na steyadoṣaṃ paśyāmi hariṣyāmy etad āmiṣam 12,139.040a etāṃ buddhiṃ samāsthāya viśvāmitro mahāmuniḥ 12,139.040c tasmin deśe prasuṣvāpa patito yatra bhārata 12,139.041a sa vigāḍhāṃ niśāṃ dṛṣṭvā supte caṇḍālapakkaṇe 12,139.041c śanair utthāya bhagavān praviveśa kuṭīmaṭham 12,139.042a sa supta eva caṇḍālaḥ śleṣmāpihitalocanaḥ 12,139.042c paribhinnasvaro rūkṣa uvācāpriyadarśanaḥ 12,139.043a kaḥ kutantīṃ ghaṭṭayati supte caṇḍālapakkaṇe 12,139.043c jāgarmi nāvasupto 'smi hato 'sīti ca dāruṇaḥ 12,139.044a viśvāmitro 'ham ity eva sahasā tam uvāca saḥ 12,139.044c sahasābhyāgatabhayaḥ sodvegas tena karmaṇā 12,139.044d*0350_01 viśvāmitro 'ham āyuṣmann āgato 'haṃ bubhukṣitaḥ 12,139.044d*0350_02 mā vadhīr mama sadbuddher yadi samyak prapaśyasi 12,139.045a caṇḍālas tad vacaḥ śrutvā maharṣer bhāvitātmanaḥ 12,139.045c śayanād upasaṃbhrānta iyeṣotpatituṃ tataḥ 12,139.046a sa visṛjyāśru netrābhyāṃ bahumānāt kṛtāñjaliḥ 12,139.046c uvāca kauśikaṃ rātrau brahman kiṃ te cikīrṣitam 12,139.047a viśvāmitras tu mātaṅgam uvāca parisāntvayan 12,139.047c kṣudhito 'haṃ gataprāṇo hariṣyāmi śvajāghanīm 12,139.048a avasīdanti me prāṇāḥ smṛtir me naśyati kṣudhā 12,139.048a*0351_01 **** **** tṛṣitaḥ param asmy aham 12,139.048b*0352_01 durbalo naṣṭasaṃjñaś ca bhakṣyābhakṣyavivarjitaḥ 12,139.048c svadharmaṃ budhyamāno 'pi hariṣyāmi śvajāghanīm 12,139.049a aṭan bhaikṣaṃ na vindāmi yadā yuṣmākam ālaye 12,139.049c tadā buddhiḥ kṛtā pāpe hariṣyāmi śvajāghanīm 12,139.050a tṛṣitaḥ kaluṣaṃ pātā nāsti hrīr aśanārthinaḥ 12,139.050c kṣud dharmaṃ dūṣayaty atra hariṣyāmi śvajāghanīm 12,139.051a agnir mukhaṃ purodhāś ca devānāṃ śucipād vibhuḥ 12,139.051c yathā sa sarvabhug brahmā tathā māṃ viddhi dharmataḥ 12,139.052a tam uvāca sa caṇḍālo maharṣe śṛṇu me vacaḥ 12,139.052c śrutvā tathā samātiṣṭha yathā dharmān na hīyase 12,139.052d*0353_01 dharmaṃ tavāpi viprarṣe śṛṇu yat te bravīmy aham 12,139.053a mṛgāṇām adhamaṃ śvānaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ 12,139.053c tasyāpy adhama uddeśaḥ śarīrasyorujāghanī 12,139.054a nedaṃ samyag vyavasitaṃ maharṣe karma vaikṛtam 12,139.054c caṇḍālasvasya haraṇam abhakṣyasya viśeṣataḥ 12,139.055a sādhv anyam anupaśya tvam upāyaṃ prāṇadhāraṇe 12,139.055c na māṃsalobhāt tapaso nāśas te syān mahāmune 12,139.056a jānato 'vihito mārgo na kāryo dharmasaṃkaraḥ 12,139.056c mā sma dharmaṃ parityākṣīs tvaṃ hi dharmavid uttamaḥ 12,139.057a viśvāmitras tato rājann ity ukto bharatarṣabha 12,139.057c kṣudhārtaḥ pratyuvācedaṃ punar eva mahāmuniḥ 12,139.058a nirāhārasya sumahān mama kālo 'bhidhāvataḥ 12,139.058c na vidyate 'bhyupāyaś ca kaś cin me prāṇadhāraṇe 12,139.059a yena tena viśeṣeṇa karmaṇā yena kena cit 12,139.059c abhyujjīvet sīdamānaḥ samartho dharmam ācaret 12,139.060a aindro dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ brāhmaṇānām athāgnikaḥ 12,139.060c brahmavahnir mama balaṃ bhakṣyāmi samayaṃ kṣudhā 12,139.061a yathā yathā vai jīved dhi tat kartavyam apīḍayā 12,139.061c jīvitaṃ maraṇāc chreyo jīvan dharmam avāpnuyāt 12,139.062a so 'haṃ jīvitam ākāṅkṣann abhakṣasyāpi bhakṣaṇam 12,139.062c vyavasye buddhipūrvaṃ vai tad bhavān anumanyatām 12,139.063a jīvan dharmaṃ cariṣyāmi praṇotsyāmy aśubhāni ca 12,139.063c tapobhir vidyayā caiva jyotīṃṣīva mahat tamaḥ 12,139.064 śvapaca uvāca 12,139.064a naitat khādan prāpsyase prāṇam anyaṃ; nāyur dīrghaṃ nāmṛtasyeva tṛptim 12,139.064c bhikṣām anyāṃ bhikṣa mā te mano 'stu; śvabhakṣaṇe śvā hy abhakṣo dvijānām 12,139.065 viśvāmitra uvāca 12,139.065a na durbhikṣe sulabhaṃ māṃsam anyac; chvapāka nānnaṃ na ca me 'sti vittam 12,139.065c kṣudhārtaś cāham agatir nirāśaḥ; śvamāṃse cāsmin ṣaḍrasān sādhu manye 12,139.066 śvapaca uvāca 12,139.066a pañca pañcanakhā bhakṣyā brahmakṣatrasya vai dvija 12,139.066b*0354_01 śalyakaḥ śvāvidho godhāḥ śaśaḥ kūrmaś ca pañcamaḥ 12,139.066c yadi śāstraṃ pramāṇaṃ te mābhakṣye mānasaṃ kṛthāḥ 12,139.067 viśvāmitra uvāca 12,139.067a agastyenāsuro jagdho vātāpiḥ kṣudhitena vai 12,139.067c aham āpadgataḥ kṣubdho bhakṣayiṣye śvajāghanīm 12,139.068 śvapaca uvāca 12,139.068a bhikṣām anyām āhareti na caitat kartum arhasi 12,139.068c na nūnaṃ kāryam etad vai hara kāmaṃ śvajāghanīm 12,139.069 viśvāmitra uvāca 12,139.069a śiṣṭā vai kāraṇaṃ dharme tadvṛttam anuvartaye 12,139.069c parāṃ medhyāśanād etāṃ bhakṣyāṃ manye śvajāghanīm 12,139.070 śvapaca uvāca 12,139.070a asatā yat samācīrṇaṃ na sa dharmaḥ sanātanaḥ 12,139.070c nāvṛttam anukāryaṃ vai mā chalenānṛtaṃ kṛthāḥ 12,139.071 viśvāmitra uvāca 12,139.071a na pātakaṃ nāvamatam ṛṣiḥ san kartum arhasi 12,139.071c samau ca śvamṛgau manye tasmād bhakṣyā śvajāghanī 12,139.072 śvapaca uvāca 12,139.072a yad brāhmaṇārthe kṛtam arthitena; tenarṣiṇā tac ca bhakṣyādhikāram 12,139.072c sa vai dharmo yatra na pāpam asti; sarvair upāyair hi sa rakṣitavyaḥ 12,139.073 viśvāmitra uvāca 12,139.073a mitraṃ ca me brāhmaṇaś cāyam ātmā; priyaś ca me pūjyatamaś ca loke 12,139.073c taṃ bhartukāmo 'ham imāṃ hariṣye; nṛśaṃsānām īdṛśānāṃ na bibhye 12,139.074 śvapaca uvāca 12,139.074a kāmaṃ narā jīvitaṃ saṃtyajanti; na cābhakṣyaiḥ pratikurvanti tatra 12,139.074c sarvān kāmān prāpnuvantīha vidvan; priyasva kāmaṃ sahitaḥ kṣudhā vai 12,139.075 viśvāmitra uvāca 12,139.075a sthāne tāvat saṃśayaḥ pretyabhāve; niḥsaṃśayaṃ karmaṇāṃ vā vināśaḥ 12,139.075c ahaṃ punar varta ity āśayātmā; mūlaṃ rakṣan bhakṣayiṣyāmy abhakṣyam 12,139.075d*0355_01 * * mūlartuṃlastrittipuṇyaṃ (sic) 12,139.075d*0355_02 mohātmake yatra yathā svabhakṣe 12,139.076a buddhyātmake vyastam astīti tuṣṭo; mohād ekatvaṃ yathā carma cakṣuḥ 12,139.076b*0356_01 yathā cakṣuḥ śabdatattvaṃ na budhyed 12,139.076b*0356_02 rūpaṃ paśyec cakṣur evaṃ tathaiva 12,139.076c yady apy enaḥ saṃśayād ācarāmi; nāhaṃ bhaviṣyāmi yathā tvam eva 12,139.077 śvapaca uvāca 12,139.077a patanīyam idaṃ duḥkham iti me vartate matiḥ 12,139.077c duṣkṛtī brāhmaṇaṃ santaṃ yas tvām aham upālabhe 12,139.078 viśvāmitra uvāca 12,139.078a pibanty evodakaṃ gāvo maṇḍūkeṣu ruvatsv api 12,139.078c na te 'dhikāro dharme 'sti mā bhūr ātmapraśaṃsakaḥ 12,139.079 śvapaca uvāca 12,139.079a suhṛd bhūtvānuśāsmi tvā kṛpā hi tvayi me dvija 12,139.079c tad evaṃ śreya ādhatsva mā lobhāc chvānam ādithāḥ 12,139.080 viśvāmitra uvāca 12,139.080a suhṛn me tvaṃ sukhepsuś ced āpado māṃ samuddhara 12,139.080c jāne 'haṃ dharmato ''tmānaṃ śvānīm utsṛja jāghanīm 12,139.081 śvapaca uvāca 12,139.081a naivotsahe bhavate dātum etāṃ; nopekṣituṃ hriyamāṇaṃ svam annam 12,139.081c ubhau syāvaḥ svamalenāvaliptau; dātāhaṃ ca tvaṃ ca vipra pratīcchan 12,139.082 viśvāmitra uvāca 12,139.082a adyāham etad vṛjinaṃ karma kṛtvā; jīvaṃś cariṣyāmi mahāpavitram 12,139.082c prapūtātmā dharmam evābhipatsye; yad etayor guru tad vai bravīhi 12,139.083 śvapaca uvāca 12,139.083a ātmaiva sākṣī kila lokakṛtye; tvam eva jānāsi yad atra duṣṭam 12,139.083c yo hy ādriyed bhakṣyam iti śvamāṃsaṃ; manye na tasyāsti vivarjanīyam 12,139.084 viśvāmitra uvāca 12,139.084a upādāne khādane vāsya doṣaḥ; kāryo nyāyair nityam atrāpavādaḥ 12,139.084c yasmin na hiṃsā nānṛte vākyaleśo; bhakṣyakriyā tatra na tad garīyaḥ 12,139.085 śvapaca uvāca 12,139.085a yady eṣa hetus tava khādanasya; na te vedaḥ kāraṇaṃ nānyadharmaḥ 12,139.085c tasmād abhakṣye bhakṣaṇād vā dvijendra; doṣaṃ na paśyāmi yathedam āttha 12,139.086 viśvāmitra uvāca 12,139.086a na pātakaṃ bhakṣaṇam asya dṛṣṭaṃ; surāṃ pītvā patatītīha śabdaḥ 12,139.086c anyonyakarmāṇi tathā tathaiva; na leśamātreṇa kṛtyaṃ hinasti 12,139.087 śvapaca uvāca 12,139.087a asthānato hīnataḥ kutsitād vā; taṃ vidvāṃsaṃ bādhate sādhuvṛttam 12,139.087c sthānaṃ punar yo labhate niṣaṅgāt; tenāpi daṇḍaḥ sahitavya eva 12,139.088 bhīṣma uvāca 12,139.088a evam uktvā nivavṛte mātaṅgaḥ kauśikaṃ tadā 12,139.088c viśvāmitro jahāraiva kṛtabuddhiḥ śvajāghanīm 12,139.089a tato jagrāha pañcāṅgīṃ jīvitārthī mahāmuniḥ 12,139.089c sadāras tām upākṛtya vane yāto mahāmuniḥ 12,139.089d*0357_01 tathāsya buddhir abhavad vidhināhaṃ śvajāghanīm 12,139.089d*0357_02 bhakṣayāmi yathākāmaṃ pūrvaṃ saṃtarpya devatāḥ 12,139.089d*0357_03 tato 'gnim upasaṃhṛtya brāhmeṇa vidhinā muniḥ 12,139.089d*0357_04 aindrāgneyena vidhinā caruṃ śrapayata svayam 12,139.089d*0357_05 tataḥ samārabhat karma daivaṃ pitryaṃ ca bhārata 12,139.089d*0357_06 āhūya devān indrādīn bhāgaṃ bhāgaṃ vidhikramāt 12,139.090a etasminn eva kāle tu pravavarṣātha vāsavaḥ 12,139.090c saṃjīvayan prajāḥ sarvā janayām āsa cauṣadhīḥ 12,139.091a viśvāmitro 'pi bhagavāṃs tapasā dagdhakilbiṣaḥ 12,139.091c kālena mahatā siddhim avāpa paramādbhutām 12,139.091d*0358_01 sa saṃhṛtya ca tat karma anāsvādya ca tad dhaviḥ 12,139.091d*0358_02 toṣayām āsa devāṃś ca pitṝṃś ca dvijasattamaḥ 12,139.092a evaṃ vidvān adīnātmā vyasanastho jijīviṣuḥ 12,139.092c sarvopāyair upāyajño dīnam ātmānam uddharet 12,139.093a etāṃ buddhiṃ samāsthāya jīvitavyaṃ sadā bhavet 12,139.093c jīvan puṇyam avāpnoti naro bhadrāṇi paśyati 12,139.094a tasmāt kaunteya viduṣā dharmādharmaviniścaye 12,139.094c buddhim āsthāya loke 'smin vartitavyaṃ yatātmanā 12,140.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,140.001a yad idaṃ ghoram uddiṣṭam aśraddheyam ivānṛtam 12,140.001c asti svid dasyumaryādā yām ahaṃ parivarjaye 12,140.002a saṃmuhyāmi viṣīdāmi dharmo me śithilīkṛtaḥ 12,140.002c udyamaṃ nādhigacchāmi kutaś cit paricintayan 12,140.003 bhīṣma uvāca 12,140.003a naitac chuddhāgamād eva tava dharmānuśāsanam 12,140.003c prajñāsamavatāro 'yaṃ kavibhiḥ saṃbhṛtaṃ madhu 12,140.004a bahvyaḥ pratividhātavyāḥ prajñā rājñā tatas tataḥ 12,140.004c naikaśākhena dharmeṇa yātraiṣā saṃpravartate 12,140.005a buddhisaṃjananaṃ rājñāṃ dharmam ācaratāṃ sadā 12,140.005c jayo bhavati kauravya tadā tad viddhi me vacaḥ 12,140.006a buddhiśreṣṭhā hi rājāno jayanti vijayaiṣiṇaḥ 12,140.006c dharmaḥ pratividhātavyo buddhyā rājñā tatas tataḥ 12,140.007a naikaśākhena dharmeṇa rājñāṃ dharmo vidhīyate 12,140.007c durbalasya kutaḥ prajñā purastād anudāhṛtā 12,140.008a advaidhajñaḥ pathi dvaidhe saṃśayaṃ prāptum arhati 12,140.008c buddhidvaidhaṃ veditavyaṃ purastād eva bhārata 12,140.009a pārśvataḥkaraṇaṃ prajñā viṣūcī tv āpagā iva 12,140.009c janas tūccāritaṃ dharmaṃ vijānāty anyathānyathā 12,140.010a samyag vijñāninaḥ ke cin mithyāvijñānino 'pare 12,140.010c tad vai yathātathaṃ buddhvā jñānam ādadate satām 12,140.011a parimuṣṇanti śāstrāṇi dharmasya paripanthinaḥ 12,140.011c vaiṣamyam arthavidyānāṃ nairarthyāt khyāpayanti te 12,140.012a ājijīviṣavo vidyāṃ yaśaskāmāḥ samantataḥ 12,140.012c te sarve narapāpiṣṭhā dharmasya paripanthinaḥ 12,140.013a apakvamatayo mandā na jānanti yathātatham 12,140.013c sadā hy aśāstrakuśalāḥ sarvatrāpariniṣṭhitāḥ 12,140.014a parimuṣṇanti śāstrāṇi śāstradoṣānudarśinaḥ 12,140.014c vijñānam atha vidyānāṃ na samyag iti vartate 12,140.015a nindayā paravidyānāṃ svāṃ vidyāṃ khyāpayanti ye 12,140.015c vāgastrā vākchurīmattvā dugdhavidyāphalā iva 12,140.015e tān vidyāvaṇijo viddhi rākṣasān iva bhārata 12,140.016a vyājena kṛtsno vidito dharmas te parihāsyate 12,140.016c na dharmavacanaṃ vācā na buddhyā ceti naḥ śrutam 12,140.017a iti bārhaspataṃ jñānaṃ provāca maghavā svayam 12,140.017c na tv eva vacanaṃ kiṃ cid animittād ihocyate 12,140.018a svavinītena śāstreṇa vyavasyanti tathāpare 12,140.018c lokayātrām ihaike tu dharmam āhur manīṣiṇaḥ 12,140.019a samuddiṣṭaṃ satāṃ dharmaṃ svayam ūhen na paṇḍitaḥ 12,140.019c amarṣāc chāstrasaṃmohād avijñānāc ca bhārata 12,140.020a śāstraṃ prājñasya vadataḥ samūhe yāty adarśanam 12,140.020c āgatāgamayā buddhyā vacanena praśasyate 12,140.021a ajñānāj jñānahetutvād vacanaṃ sādhu manyate 12,140.021c anapāhatam evedaṃ nedaṃ śāstram apārthakam 12,140.022a daiteyān uśanāḥ prāha saṃśayacchedane purā 12,140.022c jñānam avyapadeśyaṃ hi yathā nāsti tathaiva tat 12,140.023a tena tvaṃ chinnamūlena kaṃ toṣayitum arhasi 12,140.023c atathyavihitaṃ yo vā nedaṃ vākyam upāśnuyāt 12,140.024a ugrāyaiva hi sṛṣṭo 'si karmaṇe na tv avekṣase 12,140.024c aṅgemām anvavekṣasva rājanītiṃ bubhūṣitum 12,140.024e yayā pramucyate tv anyo yadarthaṃ ca pramodate 12,140.025a ajo 'śvaḥ kṣatram ity etat sadṛśaṃ brahmaṇā kṛtam 12,140.025c tasmān natīkṣṇabhūtānāṃ yātrā kā cit prasidhyati 12,140.026a yas tv avadhyavadhe doṣaḥ sa vadhyasyāvadhe smṛtaḥ 12,140.026c eṣaiva khalu maryādā yām ayaṃ parivarjayet 12,140.027a tasmāt tīkṣṇaḥ prajā rājā svadharme sthāpayed uta 12,140.027c anyonyaṃ bhakṣayanto hi pracareyur vṛkā iva 12,140.028a yasya dasyugaṇā rāṣṭre dhvāṅkṣā matsyāñ jalād iva 12,140.028c viharanti parasvāni sa vai kṣatriyapāṃsanaḥ 12,140.029a kulīnān sacivān kṛtvā vedavidyāsamanvitān 12,140.029c praśādhi pṛthivīṃ rājan prajā dharmeṇa pālayan 12,140.029d*0359_01 vedavedāṅgatattvajño japahomaparāyaṇaḥ 12,140.029d*0359_02 āśīrvādaparo nityam eṣa rājā purohitaḥ 12,140.030a vihīnajam akarmāṇaṃ yaḥ pragṛhṇāti bhūmipaḥ 12,140.030c ubhayasyāviśeṣajñas tad vai kṣatraṃ napuṃsakam 12,140.031a naivograṃ naiva cānugraṃ dharmeṇeha praśasyate 12,140.031c ubhayaṃ na vyatikrāmed ugro bhūtvā mṛdur bhava 12,140.032a kaṣṭaḥ kṣatriyadharmo 'yaṃ sauhṛdaṃ tvayi yat sthitam 12,140.032c ugre karmaṇi sṛṣṭo 'si tasmād rājyaṃ praśādhi vai 12,140.032d*0360_01 aruṣṭaḥ kasya cid rājann evam eva samācara 12,140.033a aśiṣṭanigraho nityaṃ śiṣṭasya paripālanam 12,140.033c iti śakro 'bravīd dhīmān āpatsu bharatarṣabha 12,140.034 yudhiṣṭhira uvāca 12,140.034a asti svid dasyumaryādā yām anyo nātilaṅghayet 12,140.034c pṛcchāmi tvāṃ satāṃ śreṣṭha tan me brūhi pitāmaha 12,140.035 bhīṣma uvāca 12,140.035a brāhmaṇān eva seveta vidyāvṛddhāṃs tapasvinaḥ 12,140.035c śrutacāritravṛttāḍhyān pavitraṃ hy etad uttamam 12,140.036a yā devatāsu vṛttis te sāstu vipreṣu sarvadā 12,140.036c kruddhair hi vipraiḥ karmāṇi kṛtāni bahudhā nṛpa 12,140.037a teṣāṃ prītyā yaśo mukhyam aprītyā tu viparyayaḥ 12,140.037c prītyā hy amṛtavad viprāḥ kruddhāś caiva yathā viṣam 12,141.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,141.001a pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada 12,141.001c śaraṇaṃ pālayānasya yo dharmas taṃ vadasva me 12,141.002 bhīṣma uvāca 12,141.002a mahān dharmo mahārāja śaraṇāgatapālane 12,141.002c arhaḥ praṣṭuṃ bhavāṃś caiva praśnaṃ bharatasattama 12,141.003a nṛgaprabhṛtayo rājan rājānaḥ śaraṇāgatān 12,141.003c paripālya mahārāja saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ 12,141.004a śrūyate hi kapotena śatruḥ śaraṇam āgataḥ 12,141.004c pūjitaś ca yathānyāyaṃ svaiś ca māṃsair nimantritaḥ 12,141.005 yudhiṣṭhira uvāca 12,141.005a kathaṃ kapotena purā śatruḥ śaraṇam āgataḥ 12,141.005c svamāṃsair bhojitaḥ kāṃ ca gatiṃ lebhe sa bhārata 12,141.006 bhīṣma uvāca 12,141.006a śṛṇu rājan kathāṃ divyāṃ sarvapāpapraṇāśinīm 12,141.006c nṛpater mucukundasya kathitāṃ bhārgaveṇa ha 12,141.007a imam arthaṃ purā pārtha mucukundo narādhipaḥ 12,141.007c bhārgavaṃ paripapraccha praṇato bharatarṣabha 12,141.008a tasmai śuśrūṣamāṇāya bhārgavo 'kathayat kathām 12,141.008c iyaṃ yathā kapotena siddhiḥ prāptā narādhipa 12,141.009a dharmaniścayasaṃyuktāṃ kāmārthasahitāṃ kathām 12,141.009c śṛṇuṣvāvahito rājan gadato me mahābhuja 12,141.010a kaś cit kṣudrasamācāraḥ pṛthivyāṃ kālasaṃmataḥ 12,141.010c cacāra pṛthivīṃ pāpo ghoraḥ śakunilubdhakaḥ 12,141.011a kākola iva kṛṣṇāṅgo rūkṣaḥ pāpasamāhitaḥ 12,141.011c yavamadhyaḥ kṛśagrīvo hrasvapādo mahāhanuḥ 12,141.012a naiva tasya suhṛt kaś cin na saṃbandhī na bāndhavaḥ 12,141.012c sa hi taiḥ saṃparityaktas tena ghoreṇa karmaṇā 12,141.012d*0361_01 naraḥ pāpasamācāras tyaktavyo dūrato budhaiḥ 12,141.012d*0361_02 ātmānaṃ yo 'bhisaṃdhatte so 'nyasya syāt kathaṃ hitaḥ 12,141.012d*0361_03 ye nṛśaṃsā durātmānaḥ prāṇiprāṇaharā narāḥ 12,141.012d*0361_04 udvejanīyā bhūtānāṃ vyālā iva bhavanti te 12,141.013a sa vai kṣārakam ādāya dvijān hatvā vane sadā 12,141.013c cakāra vikrayaṃ teṣāṃ pataṃgānāṃ narādhipa 12,141.014a evaṃ tu vartamānasya tasya vṛttiṃ durātmanaḥ 12,141.014c agamat sumahān kālo na cādharmam abudhyata 12,141.015a tasya bhāryāsahāyasya ramamāṇasya śāśvatam 12,141.015c daivayogavimūḍhasya nānyā vṛttir arocata 12,141.016a tataḥ kadā cit tasyātha vanasthasya samudgataḥ 12,141.016c pātayann iva vṛkṣāṃs tān sumahān vātasaṃbhramaḥ 12,141.017a meghasaṃkulam ākāśaṃ vidyunmaṇḍalamaṇḍitam 12,141.017c saṃchannaṃ sumuhūrtena nausthāneneva sāgaraḥ 12,141.018a vāridhārāsamūhaiś ca saṃprahṛṣṭaḥ śatakratuḥ 12,141.018c kṣaṇena pūrayām āsa salilena vasuṃdharām 12,141.019a tato dhārākule loke saṃbhraman naṣṭacetanaḥ 12,141.019c śītārtas tad vanaṃ sarvam ākulenāntarātmanā 12,141.020a naiva nimnaṃ sthalaṃ vāpi so 'vindata vihaṃgahā 12,141.020c pūrito hi jalaughena mārgas tasya vanasya vai 12,141.021a pakṣiṇo vātavegena hatā līnās tadābhavan 12,141.021c mṛgāḥ siṃhā varāhāś ca sthalāny āśritya tasthire 12,141.022a mahatā vātavarṣeṇa trāsitās te vanaukasaḥ 12,141.022c bhayārtāś ca kṣudhārtāś ca babhramuḥ sahitā vane 12,141.023a sa tu śītahatair gātrair jagāmaiva na tasthivān 12,141.023b*0362_01 dadarśa patitāṃ bhūmau kapotīṃ śītavihvalām 12,141.023b*0362_02 dṛṣṭvārto 'pi hi pāpātmā sa tāṃ pañjarake 'kṣipat 12,141.023b*0362_03 svayaṃ duḥkhābhibhūto 'pi duḥkham evākarot pare 12,141.023b*0362_04 pāpātmā pāpakāritvāt pāpam eva cakāra saḥ 12,141.023c so 'paśyad vanaṣaṇḍeṣu meghanīlaṃ vanaspatim 12,141.023d*0363_01 sevyamānaṃ vihaṃgaughaiś chāyāvāsaphalārthibhiḥ 12,141.023d*0363_02 dhātrā paropakārāya sa sādhur iva nirmitaḥ 12,141.023d*0363_03 athābhavat kṣaṇenaiva viyad vimalatārakam 12,141.023d*0363_04 mahat sara ivotphullaṃ kumudacchuritodakam 12,141.024a tārāḍhyaṃ kumudākāram ākāśaṃ nirmalaṃ ca ha 12,141.024c meghair muktaṃ nabho dṛṣṭvā lubdhakaḥ śītavihvalaḥ 12,141.025a diśo 'valokayām āsa velāṃ caiva durātmavān 12,141.025c dūre grāmaniveśaś ca tasmād deśād iti prabho 12,141.025e kṛtabuddhir vane tasmin vastuṃ tāṃ rajanīṃ tadā 12,141.026a so 'ñjaliṃ prayataḥ kṛtvā vākyam āha vanaspatim 12,141.026c śaraṇaṃ yāmi yāny asmin daivatānīha bhārata 12,141.027a sa śilāyāṃ śiraḥ kṛtvā parṇāny āstīrya bhūtale 12,141.027c duḥkhena mahatāviṣṭas tataḥ suṣvāpa pakṣihā 12,142.001 bhīṣma uvāca 12,142.001a atha vṛkṣasya śākhāyāṃ vihaṃgaḥ sasuhṛjjanaḥ 12,142.001c dīrghakāloṣito rājaṃs tatra citratanūruhaḥ 12,142.002a tasya kālyaṃ gatā bhāryā carituṃ nābhyavartata 12,142.002c prāptāṃ ca rajanīṃ dṛṣṭvā sa pakṣī paryatapyata 12,142.003a vātavarṣaṃ mahac cāsīn na cāgacchati me priyā 12,142.003c kiṃ nu tat kāraṇaṃ yena sādyāpi na nivartate 12,142.004a api svasti bhavet tasyāḥ priyāyā mama kānane 12,142.004c tayā virahitaṃ hīdaṃ śūnyam adya gṛhaṃ mama 12,142.004d*0364_01 putrapautravadhūbhṛtyair ākīrṇam api sarvataḥ 12,142.004d*0364_02 bhāryāhīnaṃ gṛhasthasya śūnyam eva gṛhaṃ bhavet 12,142.004d*0364_03 na gṛhaṃ gṛham ity āhur gṛhiṇī gṛham ucyate 12,142.004d*0364_04 gṛhaṃ tu gṛhiṇīhīnam araṇyasadṛśaṃ matam 12,142.005a yadi sā raktanetrāntā citrāṅgī madhurasvarā 12,142.005c adya nābhyeti me kāntā na kāryaṃ jīvitena me 12,142.005d*0365_01 na bhuṅkte mayy abhukte yā nāsnāte snāti suvratā 12,142.005d*0365_02 nātiṣṭhaty upatiṣṭheta śete ca śayite mayi 12,142.005d*0365_03 hṛṣṭe bhavati sā hṛṣṭā duḥkhite mayi duḥkhitā 12,142.005d*0365_04 proṣite dīnavadanā kruddhe ca priyavādinī 12,142.006a patidharmaratā sādhvī prāṇebhyo 'pi garīyasī 12,142.006c sā hi śrāntaṃ kṣudhārtaṃ ca jānīte māṃ tapasvinī 12,142.007a anuraktā hitā caiva snigdhā caiva pativratā 12,142.007c yasya vai tādṛśī bhāryā dhanyaḥ sa manujo bhuvi 12,142.007d*0366_01 vṛkṣamūle 'pi dayitā yasya tiṣṭhati tad gṛham 12,142.007d*0366_02 prāsādo 'pi tayā hīnaḥ kāntāra iti niścitam 12,142.007d*0366_03 dharmārthakāmakāleṣu bhāryā puṃsaḥ sahāyinī 12,142.007d*0366_04 videśagamane cāsya saiva viśvāsakārikā 12,142.007d*0367_01 yasya bhāryā sadā raktā tathā chandānuvartinī 12,142.007d*0367_02 vibhave 'pi hi saṃtoṣas tasya svarga ihaiva hi 12,142.007d*0367_03 sā bhāryā yā gṛhe dakṣā sā bhāryā yā pativratā 12,142.007d*0367_04 sā bhāryā yā priyaṃ brūte sā bhāryā yā manoramā 12,142.007d*0367_05 yasya bhāryā guṇajñā ca bhartāram anugāminī 12,142.007d*0367_06 yā cātīva hi saṃhṛṣṭā sā śrīḥ sākṣān na vai dhanam 12,142.008a bhāryā hi paramo nāthaḥ puruṣasyeha paṭhyate 12,142.008c asahāyasya loke 'smiṃl lokayātrāsahāyinī 12,142.009a tathā rogābhibhūtasya nityaṃ kṛcchragatasya ca 12,142.009c nāsti bhāryāsamaṃ kiṃ cin narasyārtasya bheṣajam 12,142.010a nāsti bhāryāsamo bandhur nāsti bhāryāsamā gatiḥ 12,142.010c nāsti bhāryāsamo loke sahāyo dharmasādhanaḥ 12,142.010d*0368_01 yasya bhāryā gṛhe nāsti sādhvī ca priyavādinī 12,142.010d*0368_02 araṇyaṃ tena gantavyaṃ yathāraṇyaṃ tathā gṛham 12,142.010d*0369_01 aho mama vinā vahniṃ dahyate gātrasaṃcayam 12,142.010d*0369_02 pativratadharā sādhvī prāṇebhyo 'pi garīyasī 12,142.011a evaṃ vilapatas tasya dvijasyārtasya tatra vai 12,142.011c gṛhītā śakunaghnena bhāryā śuśrāva bhāratīm 12,142.011d*0370_00 kapoty uvāca 12,142.011d*0370_01 aho 'tīva subhāgyāhaṃ yasyā me dayitaḥ patiḥ 12,142.011d*0370_02 asato vā sato vāpi guṇān evaṃ prabhāṣate 12,142.012a na sā strīty abhibhāṣā syād yasyā bhartā na tuṣyati 12,142.012b*0371_01 tuṣṭe bhartari nārīṇāṃ tuṣṭāḥ syuḥ sarvadevatāḥ 12,142.012c agnisākṣikam apy etad bhartā hi śaraṇaṃ striyaḥ 12,142.012d*0372_01 dāvāgnineva nirdagdhā sapuṣpastabakā latā 12,142.012d*0372_02 bhasmībhavatu sā nārī yasyā bhartā na tuṣyati 12,142.013a iti saṃcintya duḥkhārtā bhartāraṃ duḥkhitaṃ tadā 12,142.013c kapotī lubdhakenātha yattā vacanam abravīt 12,142.014a hanta vakṣyāmi te śreyaḥ śrutvā ca kuru tat tathā 12,142.014c śaraṇāgatasaṃtrātā bhava kānta viśeṣataḥ 12,142.015a eṣa śākunikaḥ śete tava vāsaṃ samāśritaḥ 12,142.015c śītārtaś ca kṣudhārtaś ca pūjām asmai prayojaya 12,142.016a yo hi kaś cid dvijaṃ hanyād gāṃ vā lokasya mātaram 12,142.016c śaraṇāgataṃ ca yo hanyāt tulyaṃ teṣāṃ ca pātakam 12,142.017a yāsmākaṃ vihitā vṛttiḥ kāpotī jātidharmataḥ 12,142.017c sā nyāyyātmavatā nityaṃ tvadvidhenābhivartitum 12,142.018a yas tu dharmaṃ yathāśakti gṛhastho hy anuvartate 12,142.018c sa pretya labhate lokān akṣayān iti śuśruma 12,142.019a sa tvaṃ saṃtānavān adya putravān api ca dvija 12,142.019c tat svadehe dayāṃ tyaktvā dharmārthau parigṛhya vai 12,142.019e pūjām asmai prayuṅkṣva tvaṃ prīyetāsya mano yathā 12,142.019f*0373_01 matkṛte mā ca saṃtāpaṃ kurvīthās tvaṃ vihaṃgama 12,142.019f*0373_02 śarīrayātrākṛtyartham anyān dārān upaiṣyasi 12,142.020a iti sā śakunī vākyaṃ kṣārakasthā tapasvinī 12,142.020c atiduḥkhānvitā procya bhartāraṃ samudaikṣata 12,142.021a sa patnyā vacanaṃ śrutvā dharmayuktisamanvitam 12,142.021c harṣeṇa mahatā yukto bāṣpavyākulalocanaḥ 12,142.022a taṃ vai śākunikaṃ dṛṣṭvā vidhidṛṣṭena karmaṇā 12,142.022c pūjayām āsa yatnena sa pakṣī pakṣijīvinam 12,142.023a uvāca ca svāgataṃ te brūhi kiṃ karavāṇy aham 12,142.023c saṃtāpaś ca na kartavyaḥ svagṛhe vartate bhavān 12,142.024a tad bravītu bhavān kṣipraṃ kiṃ karomi kim icchasi 12,142.024c praṇayena bravīmi tvāṃ tvaṃ hi naḥ śaraṇāgataḥ 12,142.024d*0374_01 arāv apy ucitaṃ kāryam ātithyaṃ gṛham āgate 12,142.024d*0374_02 chettum apy āgate chāyāṃ nopasaṃharate drumaḥ 12,142.025a śaraṇāgatasya kartavyam ātithyam iha yatnataḥ 12,142.025c pañcayajñapravṛttena gṛhasthena viśeṣataḥ 12,142.026a pañcayajñāṃs tu yo mohān na karoti gṛhāśramī 12,142.026c tasya nāyaṃ na ca paro loko bhavati dharmataḥ 12,142.027a tad brūhi tvaṃ suvisrabdho yat tvaṃ vācā vadiṣyasi 12,142.027c tat kariṣyāmy ahaṃ sarvaṃ mā tvaṃ śoke manaḥ kṛthāḥ 12,142.028a tasya tad vacanaṃ śrutvā śakuner lubdhako 'bravīt 12,142.028c bādhate khalu mā śītaṃ himatrāṇaṃ vidhīyatām 12,142.029a evam uktas tataḥ pakṣī parṇāny āstīrya bhūtale 12,142.029c yathāśuṣkāṇi yatnena jvalanārthaṃ drutaṃ yayau 12,142.030a sa gatvāṅgārakarmāntaṃ gṛhītvāgnim athāgamat 12,142.030c tataḥ śuṣkeṣu parṇeṣu pāvakaṃ so 'bhyadīdipat 12,142.031a susaṃdīptaṃ mahat kṛtvā tam āha śaraṇāgatam 12,142.031c pratāpaya suvisrabdhaṃ svagātrāṇy akutobhayaḥ 12,142.032a sa tathoktas tathety uktvā lubdho gātrāṇy atāpayat 12,142.032c agnipratyāgataprāṇas tataḥ prāha vihaṃgamam 12,142.032d*0375_01 harṣeṇa mahatāviṣṭo vākyaṃ vyākulalocanaḥ 12,142.032d*0375_02 tathemaṃ śakuniṃ dṛṣṭvā vidhidṛṣṭena karmaṇā 12,142.033a dattam āhāram icchāmi tvayā kṣud bādhate hi mām 12,142.033c tad vacaḥ sa pratiśrutya vākyam āha vihaṃgamaḥ 12,142.034a na me 'sti vibhavo yena nāśayāmi tava kṣudhām 12,142.034c utpannena hi jīvāmo vayaṃ nityaṃ vanaukasaḥ 12,142.035a saṃcayo nāsti cāsmākaṃ munīnām iva kānane 12,142.035c ity uktvā sa tadā tatra vivarṇavadano 'bhavat 12,142.036a kathaṃ nu khalu kartavyam iti cintāparaḥ sadā 12,142.036c babhūva bharataśreṣṭha garhayan vṛttim ātmanaḥ 12,142.037a muhūrtāl labdhasaṃjñas tu sa pakṣī pakṣighātakam 12,142.037c uvāca tarpayiṣye tvāṃ muhūrtaṃ pratipālaya 12,142.038a ity uktvā śuṣkaparṇaiḥ sa saṃprajvālya hutāśanam 12,142.038c harṣeṇa mahatā yuktaḥ kapotaḥ punar abravīt 12,142.039a devānāṃ ca munīnāṃ ca pitṝṇāṃ ca mahātmanām 12,142.039c śrutapūrvo mayā dharmo mahān atithipūjane 12,142.040a kuruṣvānugrahaṃ me 'dya satyam etad bravīmi te 12,142.040c niścitā khalu me buddhir atithipratipūjane 12,142.041a tataḥ satyapratijño vai sa pakṣī prahasann iva 12,142.041c tam agniṃ triḥ parikramya praviveśa mahīpate 12,142.042a agnimadhyaṃ praviṣṭaṃ taṃ lubdho dṛṣṭvātha pakṣiṇam 12,142.042c cintayām āsa manasā kim idaṃ nu kṛtaṃ mayā 12,142.043a aho mama nṛśaṃsasya garhitasya svakarmaṇā 12,142.043c adharmaḥ sumahān ghoro bhaviṣyati na saṃśayaḥ 12,142.044a evaṃ bahuvidhaṃ bhūri vilalāpa sa lubdhakaḥ 12,142.044c garhayan svāni karmāṇi dvijaṃ dṛṣṭvā tathāgatam 12,143.001 bhīṣma uvāca 12,143.001a tatas taṃ lubdhakaḥ paśyan kṛpayābhipariplutaḥ 12,143.001c kapotam agnau patitaṃ vākyaṃ punar uvāca ha 12,143.002a kim īdṛśaṃ nṛśaṃsena mayā kṛtam abuddhinā 12,143.002c bhaviṣyati hi me nityaṃ pātakaṃ hṛdi jīvataḥ 12,143.003a sa vinindann athātmānaṃ punaḥ punar uvāca ha 12,143.003c dhiṅ mām astu sudurbuddhiṃ sadā nikṛtiniścayam 12,143.003e śubhaṃ karma parityajya yo 'haṃ śakunilubdhakaḥ 12,143.004a nṛśaṃsasya mamādyāyaṃ pratyādeśo na saṃśayaḥ 12,143.004c dattaḥ svamāṃsaṃ dadatā kapotena mahātmanā 12,143.005a so 'haṃ tyakṣye priyān prāṇān putradāraṃ visṛjya ca 12,143.005c upadiṣṭo hi me dharmaḥ kapotenātidharmiṇā 12,143.006a adya prabhṛti dehaṃ svaṃ sarvabhogair vivarjitam 12,143.006c yathā svalpaṃ jalaṃ grīṣme śoṣayiṣyāmy ahaṃ tathā 12,143.007a kṣutpipāsātapasahaḥ kṛśo dhamanisaṃtataḥ 12,143.007c upavāsair bahuvidhaiś cariṣye pāralaukikam 12,143.008a aho dehapradānena darśitātithipūjanā 12,143.008c tasmād dharmaṃ cariṣyāmi dharmo hi paramā gatiḥ 12,143.008e dṛṣṭo hi dharmo dharmiṣṭhair yādṛśo vihagottame 12,143.009a evam uktvā viniścitya raudrakarmā sa lubdhakaḥ 12,143.009c mahāprasthānam āśritya prayayau saṃśitavrataḥ 12,143.010a tato yaṣṭiṃ śalākāś ca kṣārakaṃ pañjaraṃ tathā 12,143.010c tāṃś ca baddhā kapotān sa saṃpramucyotsasarja ha 12,144.001 bhīṣma uvāca 12,144.001a tato gate śākunike kapotī prāha duḥkhitā 12,144.001c saṃsmṛtya bhartāram atho rudatī śokamūrchitā 12,144.002a nāhaṃ te vipriyaṃ kānta kadā cid api saṃsmare 12,144.002c sarvā vai vidhavā nārī bahuputrāpi khecara 12,144.002e śocyā bhavati bandhūnāṃ patihīnā manasvinī 12,144.003a lālitāhaṃ tvayā nityaṃ bahumānāc ca sāntvitā 12,144.003c vacanair madhuraiḥ snigdhair asakṛt sumanoharaiḥ 12,144.004a kandareṣu ca śailānāṃ nadīnāṃ nirjhareṣu ca 12,144.004c drumāgreṣu ca ramyeṣu ramitāhaṃ tvayā priya 12,144.005a ākāśagamane caiva sukhitāhaṃ tvayā sukham 12,144.005c vihṛtāsmi tvayā kānta tan me nādyāsti kiṃ cana 12,144.006a mitaṃ dadāti hi pitā mitaṃ mātā mitaṃ sutaḥ 12,144.006c amitasya tu dātāraṃ bhartāraṃ kā na pūjayet 12,144.007a nāsti bhartṛsamo nātho na ca bhartṛsamaṃ sukham 12,144.007c visṛjya dhanasarvasvaṃ bhartā vai śaraṇaṃ striyāḥ 12,144.008a na kāryam iha me nātha jīvitena tvayā vinā 12,144.008c patihīnāpi kā nārī satī jīvitum utsahet 12,144.009a evaṃ vilapya bahudhā karuṇaṃ sā suduḥkhitā 12,144.009c pativratā saṃpradīptaṃ praviveśa hutāśanam 12,144.010a tataś citrāmbaradharaṃ bhartāraṃ sānvapaśyata 12,144.010c vimānasthaṃ sukṛtibhiḥ pūjyamānaṃ mahātmabhiḥ 12,144.011a citramālyāmbaradharaṃ sarvābharaṇabhūṣitam 12,144.011c vimānaśatakoṭībhir āvṛtaṃ puṇyakīrtibhiḥ 12,144.011d*0376_01 kapoto 'pi ca tāṃ dṛṣṭvā kapotīṃ ca surūpiṇīm 12,144.011d*0376_02 harṣeṇa mahatā yuktaḥ pariṣvajyedam abravīt 12,144.011d*0376_03 aho mām anugacchantyā kṛtaṃ sādhu śubhaṃ tvayā 12,144.011d*0376_04 kṣaṇamātreṇa duḥkhena sukhaṃ tena samārjitam 12,144.011d*0376_05 tisraḥ koṭyardhakoṭī ca yāni lomāni mānave 12,144.011d*0376_06 tāvat kālaṃ vaset svarge bhartāraṃ yānugacchati 12,144.011d*0376_07 vyālagrāhī yathā vyālaṃ bilād uddharate balāt 12,144.011d*0376_08 tadvad bhartāram uddhṛtya tenaiva saha modate 12,144.012a tataḥ svargagataḥ pakṣī bhāryayā saha saṃgataḥ 12,144.012c karmaṇā pūjitas tena reme tatra sa bhāryayā 12,145.001 bhīṣma uvāca 12,145.001a vimānasthau tu tau rājaṃl lubdhako vai dadarśa ha 12,145.001c dṛṣṭvā tau daṃpatī duḥkhād acintayata sadgatim 12,145.002a kīdṛśeneha tapasā gaccheyaṃ paramāṃ gatim 12,145.002c iti buddhyā viniścitya gamanāyopacakrame 12,145.003a mahāprasthānam āśritya lubdhakaḥ pakṣijīvanaḥ 12,145.003c niśceṣṭo mārutāhāro nirmamaḥ svargakāṅkṣayā 12,145.004a tato 'paśyat suvistīrṇaṃ hṛdyaṃ padmavibhūṣitam 12,145.004c nānādvijagaṇākīrṇaṃ saraḥ śītajalaṃ śubham 12,145.004e pipāsārto 'pi tad dṛṣṭvā tṛptaḥ syān nātra saṃśayaḥ 12,145.005a upavāsakṛśo 'tyarthaṃ sa tu pārthiva lubdhakaḥ 12,145.005c upasarpata saṃhṛṣṭaḥ śvāpadādhyuṣitaṃ vanam 12,145.006a mahāntaṃ niścayaṃ kṛtvā lubdhakaḥ praviveśa ha 12,145.006c praviśann eva ca vanaṃ nigṛhītaḥ sa kaṇṭakaiḥ 12,145.007a sa kaṇṭakavibhugnāṅgo lohitārdrīkṛtacchaviḥ 12,145.007c babhrāma tasmin vijane nānāmṛgasamākule 12,145.008a tato drumāṇāṃ mahatāṃ pavanena vane tadā 12,145.008c udatiṣṭhata saṃgharṣāt sumahān havyavāhanaḥ 12,145.009a tad vanaṃ vṛkṣasaṃkīrṇaṃ latāviṭapasaṃkulam 12,145.009c dadāha pāvakaḥ kruddho yugāntāgnisamaprabhaḥ 12,145.010a sajvālaiḥ pavanoddhūtair visphuliṅgaiḥ samanvitaḥ 12,145.010c dadāha tad vanaṃ ghoraṃ mṛgapakṣisamākulam 12,145.011a tataḥ sa dehamokṣārthaṃ saṃprahṛṣṭena cetasā 12,145.011c abhyadhāvata saṃvṛddhaṃ pāvakaṃ lubdhakas tadā 12,145.012a tatas tenāgninā dagdho lubdhako naṣṭakilbiṣaḥ 12,145.012c jagāma paramāṃ siddhiṃ tadā bharatasattama 12,145.013a tataḥ svargastham ātmānaṃ so 'paśyad vigatajvaraḥ 12,145.013c yakṣagandharvasiddhānāṃ madhye bhrājantam indravat 12,145.014a evaṃ khalu kapotaś ca kapotī ca pativratā 12,145.014c lubdhakena saha svargaṃ gatāḥ puṇyena karmaṇā 12,145.015a yāpi caivaṃvidhā nārī bhartāram anuvartate 12,145.015c virājate hi sā kṣipraṃ kapotīva divi sthitā 12,145.016a evam etat purā vṛttaṃ lubdhakasya mahātmanaḥ 12,145.016c kapotasya ca dharmiṣṭhā gatiḥ puṇyena karmaṇā 12,145.017a yaś cedaṃ śṛṇuyān nityaṃ yaś cedaṃ parikīrtayet 12,145.017c nāśubhaṃ vidyate tasya manasāpi pramādyataḥ 12,145.018a yudhiṣṭhira mahān eṣa dharmo dharmabhṛtāṃ vara 12,145.018c goghneṣv api bhaved asmin niṣkṛtiḥ pāpakarmaṇaḥ 12,145.018e niṣkṛtir na bhavet tasmin yo hanyāc charaṇāgatam 12,145.018f*0377_01 itihāsam imaṃ putra śrutvā pāpavināśanam 12,145.018f*0377_02 na durgatim avāpnoti svargalokaṃ ca gacchati 12,145.018f*0378_01 ārtā gṛhāgatāḥ pūjyās tathaiva śaraṇāgatāḥ 12,146.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,146.001a abuddhipūrvaṃ yaḥ pāpaṃ kuryād bharatasattama 12,146.001c mucyate sa kathaṃ tasmād enasas tad vadasva me 12,146.002 bhīṣma uvāca 12,146.002a atra te varṇayiṣye 'ham itihāsaṃ purātanam 12,146.002c indrotaḥ śaunako vipro yad āha janamejayam 12,146.003a āsīd rājā mahāvīryaḥ pārikṣij janamejayaḥ 12,146.003c abuddhipūrvaṃ brahmahatyā tam āgacchan mahīpatim 12,146.004a taṃ brāhmaṇāḥ sarva eva tatyajuḥ sapurohitāḥ 12,146.004c jagāma sa vanaṃ rājā dahyamāno divāniśam 12,146.005a sa prajābhiḥ parityaktaś cakāra kuśalaṃ mahat 12,146.005c ativelaṃ tapas tepe dahyamānaḥ sa manyunā 12,146.005d*0379_01 brahmahatyāpanodārtham apṛcchad brāhmaṇān bahūn 12,146.005d*0379_02 paryaṭan pṛthivīṃ kṛtsnāṃ deśe deśe narādhipaḥ 12,146.006a tatretihāsaṃ vakṣyāmi dharmasyāsyopabṛṃhaṇam 12,146.006c dahyamānaḥ pāpakṛtyā jagāma janamejayaḥ 12,146.007a variṣyamāṇa indrotaṃ śaunakaṃ saṃśitavratam 12,146.007c samāsādyopajagrāha pādayoḥ paripīḍayan 12,146.008a tato bhīto mahāprājño jagarhe subhṛśaṃ tadā 12,146.008c kartā pāpasya mahato bhrūṇahā kim ihāgataḥ 12,146.009a kiṃ tavāsmāsu kartavyaṃ mā mā sprākṣīḥ kathaṃ cana 12,146.009c gaccha gaccha na te sthānaṃ prīṇāty asmān iha dhruvam 12,146.010a rudhirasyeva te gandhaḥ śavasyeva ca darśanam 12,146.010c aśivaḥ śivasaṃkāśo mṛto jīvann ivāṭasi 12,146.011a antarmṛtyur aśuddhātmā pāpam evānucintayan 12,146.011c prabudhyase prasvapiṣi vartase carase sukhī 12,146.012a moghaṃ te jīvitaṃ rājan parikliṣṭaṃ ca jīvasi 12,146.012c pāpāyeva ca sṛṣṭo 'si karmaṇe ha yavīyase 12,146.013a bahu kalyāṇam icchanta īhante pitaraḥ sutān 12,146.013c tapasā devatejyābhir vandanena titikṣayā 12,146.014a pitṛvaṃśam imaṃ paśya tvatkṛte narakaṃ gatam 12,146.014c nirarthāḥ sarva evaiṣām āśābandhās tvadāśrayāḥ 12,146.015a yān pūjayanto vindanti svargam āyur yaśaḥ sukham 12,146.015c teṣu te satataṃ dveṣo brāhmaṇeṣu nirarthakaḥ 12,146.016a imaṃ lokaṃ vimucya tvam avāṅmūrdhā patiṣyasi 12,146.016c aśāśvatīḥ śāśvatīś ca samāḥ pāpena karmaṇā 12,146.017a adyamāno jantugṛdhraiḥ śitikaṇṭhair ayomukhaiḥ 12,146.017c tato 'pi punar āvṛttaḥ pāpayoniṃ gamiṣyasi 12,146.018a yad idaṃ manyase rājan nāyam asti paraḥ kutaḥ 12,146.018c pratismārayitāras tvāṃ yamadūtā yamakṣaye 12,147.001 bhīṣma uvāca 12,147.001a evam uktaḥ pratyuvāca taṃ muniṃ janamejayaḥ 12,147.001c garhyaṃ bhavān garhayati nindyaṃ nindati mā bhavān 12,147.002a dhikkāryaṃ mā dhikkurute tasmāt tvāhaṃ prasādaye 12,147.002c sarvaṃ hīdaṃ svakṛtaṃ me jvalāmy agnāv ivāhitaḥ 12,147.003a svakarmāṇy abhisaṃdhāya nābhinandati me manaḥ 12,147.003c prāptaṃ nūnaṃ mayā ghoraṃ bhayaṃ vaivasvatād api 12,147.004a tat tu śalyam anirhṛtya kathaṃ śakṣyāmi jīvitum 12,147.004c sarvamanyūn vinīya tvam abhi mā vada śaunaka 12,147.005a mahānasaṃ brāhmaṇānāṃ bhaviṣyāmy arthavān punaḥ 12,147.005c astu śeṣaṃ kulasyāsya mā parābhūd idaṃ kulam 12,147.006a na hi no brahmaśaptānāṃ śeṣo bhavitum arhati 12,147.006c śrutīr alabhamānānāṃ saṃvidaṃ vedaniścayāt 12,147.007a nirvidyamānaḥ subhṛśaṃ bhūyo vakṣyāmi sāṃpratam 12,147.007c bhūyaś caivābhinaṅkṣanti nirdharmā nirjapā iva 12,147.008a arvāk ca pratitiṣṭhanti pulindaśabarā iva 12,147.008c na hy ayajñā amuṃ lokaṃ prāpnuvanti kathaṃ cana 12,147.009a avijñāyaiva me prajñāṃ bālasyeva supaṇḍitaḥ 12,147.009c brahman piteva putrebhyaḥ prati māṃ vāñcha śaunaka 12,147.010 śaunaka uvāca 12,147.010a kim āścaryaṃ yataḥ prājño bahu kuryād dhi sāṃpratam 12,147.010c iti vai paṇḍito bhūtvā bhūtānāṃ nopatapyati 12,147.011a prajñāprāsādam āruhya aśocyaḥ śocate janān 12,147.011c jagatīsthān ivādristhaḥ prajñayā pratipaśyati 12,147.012a na copalabhate tatra na ca kāryāṇi paśyati 12,147.012c nirviṇṇātmā parokṣo vā dhikkṛtaḥ sarvasādhuṣu 12,147.013a viditvobhayato vīryaṃ māhātmyaṃ veda āgame 12,147.013c kuruṣveha mahāśāntiṃ brahmā śaraṇam astu te 12,147.014a tad vai pāratrikaṃ cāru brāhmaṇānām akupyatām 12,147.014c atha cet tapyase pāpair dharmaṃ ced anupaśyasi 12,147.015 janamejaya uvāca 12,147.015a anutapye ca pāpena na cādharmaṃ carāmy aham 12,147.015c bubhūṣuṃ bhajamānaṃ ca prativāñchāmi śaunaka 12,147.016 śaunaka uvāca 12,147.016a chittvā stambhaṃ ca mānaṃ ca prītim icchāmi te nṛpa 12,147.016c sarvabhūtahite tiṣṭha dharmaṃ caiva pratismara 12,147.017a na bhayān na ca kārpaṇyān na lobhāt tvām upāhvaye 12,147.017c tāṃ me devā giraṃ satyāṃ śṛṇvantu brāhmaṇaiḥ saha 12,147.018a so 'haṃ na kena cic cārthī tvāṃ ca dharmam upāhvaye 12,147.018c krośatāṃ sarvabhūtānām aho dhig iti kurvatām 12,147.019a vakṣyanti mām adharmajñā vakṣyanty asuhṛdo janāḥ 12,147.019c vācas tāḥ suhṛdaḥ śrutvā saṃjvariṣyanti me bhṛśam 12,147.020a ke cid eva mahāprājñāḥ parijñāsyanti kāryatām 12,147.020c jānīhi me kṛtaṃ tāta brāhmaṇān prati bhārata 12,147.021a yathā te matkṛte kṣemaṃ labheraṃs tat tathā kuru 12,147.021c pratijānīhi cādrohaṃ brāhmaṇānāṃ narādhipa 12,147.022 janamejaya uvāca 12,147.022a naiva vācā na manasā na punar jātu karmaṇā 12,147.022c drogdhāsmi brāhmaṇān vipra caraṇāv eva te spṛśe 12,148.001 śaunaka uvāca 12,148.001a tasmāt te 'haṃ pravakṣyāmi dharmam āvṛttacetase 12,148.001c śrīmān mahābalas tuṣṭo yas tvaṃ dharmam avekṣase 12,148.001e purastād dāruṇo bhūtvā sucitrataram eva tat 12,148.002a anugṛhṇanti bhūtāni svena vṛttena pārthiva 12,148.002c kṛtsne nūnaṃ sadasatī iti loko vyavasyati 12,148.002e yatra tvaṃ tādṛśo bhūtvā dharmam adyānupaśyasi 12,148.003a hitvā suruciraṃ bhakṣyaṃ bhogāṃś ca tapa āsthitaḥ 12,148.003c ity etad api bhūtānām adbhutaṃ janamejaya 12,148.004a yo durbalo bhaved dātā kṛpaṇo vā tapodhanaḥ 12,148.004c anāścaryaṃ tad ity āhur nātidūre hi vartate 12,148.005a etad eva hi kārpaṇyaṃ samagram asamīkṣitam 12,148.005c tasmāt samīkṣayaiva syād bhavet tasmiṃs tato guṇaḥ 12,148.006a yajño dānaṃ dayā vedāḥ satyaṃ ca pṛthivīpate 12,148.006c pañcaitāni pavitrāṇi ṣaṣṭhaṃ sucaritaṃ tapaḥ 12,148.007a tad eva rājñāṃ paramaṃ pavitraṃ janamejaya 12,148.007c tena samyag gṛhītena śreyāṃsaṃ dharmam āpsyasi 12,148.008a puṇyadeśābhigamanaṃ pavitraṃ paramaṃ smṛtam 12,148.008c api hy udāharantīmā gāthā gītā yayātinā 12,148.009a yo martyaḥ pratipadyeta āyur jīveta vā punaḥ 12,148.009c yajñam ekāntataḥ kṛtvā tat saṃnyasya tapaś caret 12,148.010a puṇyam āhuḥ kurukṣetraṃ sarasvatyāṃ pṛthūdakam 12,148.010a*0380_01 **** **** kurukṣetrāt sarasvatīm 12,148.010a*0380_02 sarasvatyāś ca tīrthāni 12,148.010c yatrāvagāhya pītvā vā naivaṃ śvomaraṇaṃ tapet 12,148.011a mahāsaraḥ puṣkarāṇi prabhāsottaramānase 12,148.011c kālodaṃ tv eva gantāsi labdhāyur jīvite punaḥ 12,148.012a sarasvatīdṛṣadvatyau sevamāno 'nusaṃcareḥ 12,148.012c svādhyāyaśīlaḥ sthāneṣu sarveṣu samupaspṛśeḥ 12,148.013a tyāgadharmaṃ pavitrāṇāṃ saṃnyāsaṃ param abravīt 12,148.013c atrāpy udāharantīmā gāthāḥ satyavatā kṛtāḥ 12,148.014a yathā kumāraḥ satyo vai na puṇyo na ca pāpakṛt 12,148.014c na hy asti sarvabhūteṣu duḥkham asmin kutaḥ sukham 12,148.015a evaṃ prakṛtibhūtānāṃ sarvasaṃsargayāyinām 12,148.015c tyajatāṃ jīvitaṃ prāyo vivṛte puṇyapātake 12,148.016a yat tv eva rājño jyāyo vai kāryāṇāṃ tad vadāmi te 12,148.016c balena saṃvibhāgaiś ca jaya svargaṃ punīṣva ca 12,148.017a yasyaivaṃ balam ojaś ca sa dharmasya prabhur naraḥ 12,148.017c brāhmaṇānāṃ sukhārthaṃ tvaṃ paryehi pṛthivīm imām 12,148.018a yathaivainān purākṣaipsīs tathaivainān prasādaya 12,148.018c api dhikkriyamāṇo 'pi tyajyamāno 'py anekadhā 12,148.019a ātmano darśanaṃ vidvan nāhantāsmīti mā krudhaḥ 12,148.019c ghaṭamānaḥ svakāryeṣu kuru naiḥśreyasaṃ param 12,148.020a himāgnighorasadṛśo rājā bhavati kaś cana 12,148.020c lāṅgalāśanikalpo vā bhavaty anyaḥ paraṃtapa 12,148.021a na niḥśeṣeṇa mantavyam acikitsyena vā punaḥ 12,148.021c na jātu nāham asmīti prasaktavyam asādhuṣu 12,148.022a vikarmaṇā tapyamānaḥ pādāt pāpasya mucyate 12,148.022c naitat kāryaṃ punar iti dvitīyāt parimucyate 12,148.022e cariṣye dharmam eveti tṛtīyāt parimucyate 12,148.022f*0381_01 śucis tīrthāny anucaraṃś caturthāt parimucyate 12,148.023a kalyāṇam anumantavyaṃ puruṣeṇa bubhūṣatā 12,148.023c ye sugandhīni sevante tathāgandhā bhavanti te 12,148.023e ye durgandhīni sevante tathāgandhā bhavanti te 12,148.024a tapaścaryāparaḥ sadyaḥ pāpād dhi parimucyate 12,148.024c saṃvatsaram upāsyāgnim abhiśastaḥ pramucyate 12,148.024e trīṇi varṣāṇy upāsyāgniṃ bhrūṇahā vipramucyate 12,148.024f*0382_01 abhyetya yojanaśataṃ bhrūṇahā vipramucyate 12,148.025a yāvataḥ prāṇino hanyāt tajjātīyān svabhāvataḥ 12,148.025c pramīyamāṇān unmocya bhrūṇahā vipramucyate 12,148.026a api vāpsu nimajjeta trir japann aghamarṣaṇam 12,148.026c yathāśvamedhāvabhṛthas tathā tan manur abravīt 12,148.027a kṣipraṃ praṇudate pāpaṃ satkāraṃ labhate tathā 12,148.027c api cainaṃ prasīdanti bhūtāni jaḍamūkavat 12,148.028a bṛhaspatiṃ devaguruṃ surāsurāḥ; sametya sarve nṛpate 'nvayuñjan 12,148.028c dharme phalaṃ vettha kṛte maharṣe; tathetarasmin narake pāpaloke 12,148.029a ubhe tu yasya sukṛte bhavetāṃ; kiṃ svit tayos tatra jayottaraṃ syāt 12,148.029c ācakṣva naḥ karmaphalaṃ maharṣe; kathaṃ pāpaṃ nudate puṇyaśīlaḥ 12,148.030 bṛhaspatir uvāca 12,148.030a kṛtvā pāpaṃ pūrvam abuddhipūrvaṃ; puṇyāni yaḥ kurute buddhipūrvam 12,148.030c sa tat pāpaṃ nudate puṇyaśīlo; vāso yathā malinaṃ kṣārayuktyā 12,148.031a pāpaṃ kṛtvā na manyeta nāham asmīti pūruṣaḥ 12,148.031c cikīrṣed eva kalyāṇaṃ śraddadhāno 'nasūyakaḥ 12,148.032a chidrāṇi vasanasyeva sādhunā vivṛṇoti yaḥ 12,148.032c yaḥ pāpaṃ puruṣaḥ kṛtvā kalyāṇam abhipadyate 12,148.033a yathādityaḥ punar udyaṃs tamaḥ sarvaṃ vyapohati 12,148.033c kalyāṇam ācarann evaṃ sarvaṃ pāpaṃ vyapohati 12,148.034 bhīṣma uvāca 12,148.034a evam uktvā sa rājānam indroto janamejayam 12,148.034c yājayām āsa vidhivad vājimedhena śaunakaḥ 12,148.035a tataḥ sa rājā vyapanītakalmaṣaḥ; śriyā yutaḥ prajvalitāgnirūpayā 12,148.035c viveśa rājyaṃ svam amitrakarśano; divaṃ yathā pūrṇavapur niśākaraḥ 12,149.000*0383_00 yudhiṣṭhira uvāca 12,149.000*0383_01 kaccit pitāmahenāsīc chrutaṃ vā dṛṣṭam eva vā 12,149.000*0383_02 kaccin martyo mṛto rājan punar ujjīvito bhavet 12,149.000*0384_00 yudhiṣṭhira uvāca 12,149.000*0384_01 yad eva śrūyate rājann abhiyogam anujjhatām 12,149.000*0384_02 kadāpy aghaṭamāno 'pi ghaṭetārtho mahān api 12,149.000*0384_03 tad etaṃ saṃśayaṃ chindhi mahāntaṃ hy api me sthitam 12,149.000*0384_04 ṛte pitāmahād bhīṣmāc chettā naivāsya vidyate 12,149.001 bhīṣma uvāca 12,149.001a śṛṇu pārtha yathāvṛttam itihāsaṃ purātanam 12,149.001c gṛdhrajambukasaṃvādaṃ yo vṛtto vaidiśe purā 12,149.001d*0385_01 kasya cid brāhmaṇasyāsīd duḥkhalabdhaḥ suto mṛtaḥ 12,149.001d*0385_02 bāla eva viśālākṣo bālagrahanipīḍitaḥ 12,149.002a duḥkhitāḥ ke cid ādāya bālam aprāptayauvanam 12,149.002c kulasarvasvabhūtaṃ vai rudantaḥ śokavihvalāḥ 12,149.003a bālaṃ mṛtaṃ gṛhītvātha śmaśānābhimukhāḥ sthitāḥ 12,149.003c aṅkenāṅkaṃ ca saṃkramya rurudur bhūtale tadā 12,149.003d*0386_01 śocantas tasya pūrvoktān bhāṣitāṃś cāsakṛt punaḥ 12,149.003d*0386_02 taṃ bālaṃ bhūtale kṣipya pratigantuṃ na śaknuyuḥ 12,149.004a teṣāṃ ruditaśabdena gṛdhro 'bhyetya vaco 'bravīt 12,149.004c ekātmakam imaṃ loke tyaktvā gacchata māciram 12,149.005a iha puṃsāṃ sahasrāṇi strīsahasrāṇi caiva hi 12,149.005c samānītāni kālena kiṃ te vai jātv abāndhavāḥ 12,149.006a saṃpaśyata jagat sarvaṃ sukhaduḥkhair adhiṣṭhitam 12,149.006c saṃyogo viprayogaś ca paryāyeṇopalabhyate 12,149.007a gṛhītvā ye ca gacchanti ye 'nuyānti ca tān mṛtān 12,149.007c te 'py āyuṣaḥ pramāṇena svena gacchanti jantavaḥ 12,149.008a alaṃ sthitvā śmaśāne 'smin gṛdhragomāyusaṃkule 12,149.008c kaṅkālabahule ghore sarvaprāṇibhayaṃkare 12,149.009a na punar jīvitaḥ kaś cit kāladharmam upāgataḥ 12,149.009c priyo vā yadi vā dveṣyaḥ prāṇināṃ gatir īdṛśī 12,149.010a sarveṇa khalu martavyaṃ martyaloke prasūyatā 12,149.010c kṛtāntavihite mārge ko mṛtaṃ jīvayiṣyati 12,149.011a karmāntavihite loke cāstaṃ gacchati bhāskare 12,149.011c gamyatāṃ svam adhiṣṭhānaṃ sutasnehaṃ visṛjya vai 12,149.012a tato gṛdhravacaḥ śrutvā vikrośantas tadā nṛpa 12,149.012c bāndhavās te 'bhyagacchanta putram utsṛjya bhūtale 12,149.012d*0387_01 niścitārthāś ca te sarve gamanaṃ prati bhārata 12,149.013a viniścityātha ca tataḥ saṃtyajantaḥ svam ātmajam 12,149.013a*0388_01 **** **** vikrośantas tatas tataḥ 12,149.013a*0388_02 mṛtam ity eva gacchanto nirāśās tasya darśane 12,149.013a*0388_03 nivartane kṛtadhiyaḥ 12,149.013c nirāśā jīvite tasya mārgam āruhya dhiṣṭhitāḥ 12,149.014a dhvāṅkṣābhrasamavarṇas tu bilān niḥsṛtya jambukaḥ 12,149.014c gacchamānān sma tān āha nirghṛṇāḥ khalu mānavāḥ 12,149.015a ādityo 'yaṃ sthito mūḍhāḥ snehaṃ kuruta mā bhayam 12,149.015c bahurūpo muhūrtaś ca jīvetāpi kadā cana 12,149.016a yūyaṃ bhūmau vinikṣipya putrasnehavinākṛtāḥ 12,149.016c śmaśāne putram utsṛjya kasmād gacchatha nirghṛṇāḥ 12,149.017a na vo 'sty asmin sute sneho bāle madhurabhāṣiṇi 12,149.017c yasya bhāṣitamātreṇa prasādam upagacchatha 12,149.018a na paśyatha sutasnehaṃ yādṛśaḥ paśupakṣiṇām 12,149.018c na yeṣāṃ dhārayitvā tān kaś cid asti phalāgamaḥ 12,149.019a catuṣpāt pakṣikīṭānāṃ prāṇināṃ snehasaṅginām 12,149.019c paralokagatisthānāṃ muniyajñakriyā iva 12,149.020a teṣāṃ putrābhirāmāṇām iha loke paratra ca 12,149.020c na guṇo dṛśyate kaś cit prajāḥ saṃdhārayanti ca 12,149.021a apaśyatāṃ priyān putrān naiṣāṃ śoko 'nutiṣṭhati 12,149.021c na ca puṣṇanti saṃvṛddhās te mātāpitarau kva cit 12,149.022a mānuṣāṇāṃ kutaḥ sneho yeṣāṃ śoko bhaviṣyati 12,149.022c imaṃ kulakaraṃ putraṃ kathaṃ tyaktvā gamiṣyatha 12,149.023a ciraṃ muñcata bāṣpaṃ ca ciraṃ snehena paśyata 12,149.023c evaṃvidhāni hīṣṭāni dustyajāni viśeṣataḥ 12,149.024a kṣīṇasyāthābhiyuktasya śmaśānābhimukhasya ca 12,149.024c bāndhavā yatra tiṣṭhanti tatrānyo nāvatiṣṭhate 12,149.025a sarvasya dayitāḥ prāṇāḥ sarvaḥ snehaṃ ca vindati 12,149.025c tiryagyoniṣv api satāṃ snehaṃ paśyata yādṛśam 12,149.026a tyaktvā kathaṃ gacchethemaṃ padmalolāyatākṣakam 12,149.026c yathā navodvāhakṛtaṃ snānamālyavibhūṣitam 12,149.027 bhīṣma uvāca 12,149.027a jambukasya vacaḥ śrutvā kṛpaṇaṃ paridevataḥ 12,149.027c nyavartanta tadā sarve śavārthaṃ te sma mānuṣāḥ 12,149.028 gṛdhra uvāca 12,149.028a aho dhik sunṛśaṃsena jambukenālpamedhasā 12,149.028c kṣudreṇoktā hīnasattvā mānuṣāḥ kiṃ nivartatha 12,149.029a pañcabhūtaparityaktaṃ śūnyaṃ kāṣṭhatvam āgatam 12,149.029c kasmāc chocatha niśceṣṭam ātmānaṃ kiṃ na śocatha 12,149.030a tapaḥ kuruta vai tīvraṃ mucyadhvaṃ yena kilbiṣāt 12,149.030c tapasā labhyate sarvaṃ vilāpaḥ kiṃ kariṣyati 12,149.031a aniṣṭāni ca bhāgyāni jānīta saha mūrtibhiḥ 12,149.031c yena gacchati loko 'yaṃ dattvā śokam anantakam 12,149.032a dhanaṃ gāś ca suvarṇaṃ ca maṇiratnam athāpi ca 12,149.032c apatyaṃ ca tapomūlaṃ tapoyogāc ca labhyate 12,149.033a yathākṛtā ca bhūteṣu prāpyate sukhaduḥkhatā 12,149.033c gṛhītvā jāyate jantur duḥkhāni ca sukhāni ca 12,149.034a na karmaṇā pituḥ putraḥ pitā vā putrakarmaṇā 12,149.034c mārgeṇānyena gacchanti tyaktvā sukṛtaduṣkṛte 12,149.035a dharmaṃ carata yatnena tathādharmān nivartata 12,149.035c vartadhvaṃ ca yathākālaṃ daivateṣu dvijeṣu ca 12,149.036a śokaṃ tyajata dainyaṃ ca sutasnehān nivartata 12,149.036c tyajyatām ayam ākāśe tataḥ śīghraṃ nivartata 12,149.037a yat karoti śubhaṃ karma tathādharmaṃ sudāruṇam 12,149.037c tat kartaiva samaśnāti bāndhavānāṃ kim atra hi 12,149.038a iha tyaktvā na tiṣṭhanti bāndhavā bāndhavaṃ priyam 12,149.038c sneham utsṛjya gacchanti bāṣpapūrṇāvilekṣaṇāḥ 12,149.039a prājño vā yadi vā mūrkhaḥ sadhano nirdhano 'pi vā 12,149.039c sarvaḥ kālavaśaṃ yāti śubhāśubhasamanvitaḥ 12,149.040a kiṃ kariṣyatha śocitvā mṛtaṃ kim anuśocatha 12,149.040c sarvasya hi prabhuḥ kālo dharmataḥ samadarśanaḥ 12,149.041a yauvanasthāṃś ca bālāṃś ca vṛddhān garbhagatān api 12,149.041c sarvān āviśate mṛtyur evaṃbhūtam idaṃ jagat 12,149.042 jambuka uvāca 12,149.042a aho mandīkṛtaḥ sneho gṛdhreṇehālpamedhasā 12,149.042c putrasnehābhibhūtānāṃ yuṣmākaṃ śocatāṃ bhṛśam 12,149.043a samaiḥ samyak prayuktaiś ca vacanaiḥ praśrayottaraiḥ 12,149.043b*0389_01 sarvam etat prapadyāśu kurutāṃ mā vicāraya 12,149.043c yad gacchatha jalasthāyaṃ sneham utsṛjya dustyajam 12,149.044a aho putraviyogena mṛtaśūnyopasevanāt 12,149.044c krośatāṃ vai bhṛśaṃ duḥkhaṃ vivatsānāṃ gavām iva 12,149.045a adya śokaṃ vijānāmi mānuṣāṇāṃ mahītale 12,149.045c snehaṃ hi karuṇaṃ dṛṣṭvā mamāpy aśrūṇy athāgaman 12,149.046a yatno hi satataṃ kāryaḥ kṛto daivena sidhyati 12,149.046c daivaṃ puruṣakāraś ca kṛtāntenopapadyate 12,149.047a anirvedaḥ sadā kāryo nirvedād dhi kutaḥ sukham 12,149.047c prayatnāt prāpyate hy arthaḥ kasmād gacchatha nirdayāḥ 12,149.048a ātmamāṃsopavṛttaṃ ca śarīrārdhamayīṃ tanum 12,149.048c pitṝṇāṃ vaṃśakartāraṃ vane tyaktvā kva yāsyatha 12,149.049a atha vāstaṃ gate sūrye saṃdhyākāla upasthite 12,149.049c tato neṣyatha vā putram ihasthā vā bhaviṣyatha 12,149.049d*0390_00 śrībhīṣmaḥ 12,149.049d*0390_01 jambukasya vacaḥ śrutvā gṛdhro rājan yad abravīt 12,149.049d*0390_02 tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi tvam ihaikamanāḥ śṛṇu 12,149.050 gṛdhra uvāca 12,149.050a adya varṣasahasraṃ me sāgraṃ jātasya mānuṣāḥ 12,149.050c na ca paśyāmi jīvantaṃ mṛtaṃ strīpuṃnapuṃsakam 12,149.051a mṛtā garbheṣu jāyante mriyante jātamātrakāḥ 12,149.051c vikramanto mriyante ca yauvanasthās tathāpare 12,149.052a anityānīha bhāgyāni catuṣpāt pakṣiṇām api 12,149.052c jaṅgamājaṅgamānāṃ cāpy āyur agre 'vatiṣṭhate 12,149.053a iṣṭadāraviyuktāś ca putraśokānvitās tathā 12,149.053c dahyamānāḥ sma śokena gṛhaṃ gacchanti nityadā 12,149.054a aniṣṭānāṃ sahasrāṇi tatheṣṭānāṃ śatāni ca 12,149.054c utsṛjyeha prayātā vai bāndhavā bhṛśaduḥkhitāḥ 12,149.055a tyajyatām eṣa nistejāḥ śūnyaḥ kāṣṭhatvam āgataḥ 12,149.055c anyadehaviṣakto hi śāvaṃ kāṣṭham upāsate 12,149.056a bhrāntajīvasya vai bāṣpaṃ kasmād dhitvā na gacchatha 12,149.056c nirarthako hy ayaṃ sneho nirarthaś ca parigrahaḥ 12,149.057a na cakṣurbhyāṃ na karṇābhyāṃ saṃśṛṇoti samīkṣate 12,149.057c tasmād enaṃ samutsṛjya svagṛhān gacchatāśu vai 12,149.058a mokṣadharmāśritair vākyair hetumadbhir aniṣṭhuraiḥ 12,149.058c mayoktā gacchata kṣipraṃ svaṃ svam eva niveśanam 12,149.059a prajñāvijñānayuktena buddhisaṃjñāpradāyinā 12,149.059c vacanaṃ śrāvitā rūkṣaṃ mānuṣāḥ saṃnivartata 12,149.059d*0391_01 śoko dviguṇatāṃ yāti dṛṣṭvā smṛtvā ca ceṣṭitam 12,149.059d*0391_02 ity etad vacanaṃ śrutvā saṃnivṛttās tu mānuṣāḥ 12,149.059d*0391_03 apaśyat taṃ tadā suptaṃ drutam āgatya jambukaḥ 12,149.059d*0392_01 gṛdhrasya vacanaṃ śrutvā jambuko vākyam abravīt 12,149.060 jambuka uvāca 12,149.060a imaṃ kanakavarṇābhaṃ bhūṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam 12,149.060c gṛdhravākyāt kathaṃ putraṃ tyajadhvaṃ pitṛpiṇḍadam 12,149.061a na snehasya virodho 'sti vilāparuditasya vai 12,149.061c mṛtasyāsya parityāgāt tāpo vai bhavitā dhruvam 12,149.062a śrūyate śambuke śūdre hate brāhmaṇadārakaḥ 12,149.062c jīvito dharmam āsādya rāmāt satyaparākramāt 12,149.063a tathā śvetasya rājarṣer bālo diṣṭāntam āgataḥ 12,149.063c śvo 'bhūte dharmanityena mṛtaḥ saṃjīvitaḥ punaḥ 12,149.064a tathā kaś cid bhavet siddho munir vā devatāpi vā 12,149.064c kṛpaṇānām anukrośaṃ kuryād vo rudatām iha 12,149.065 bhīṣma uvāca 12,149.065a ity uktāḥ saṃnyavartanta śokārtāḥ putravatsalāḥ 12,149.065c aṅke śiraḥ samādhāya rurudur bahuvistaram 12,149.065d*0393_01 teṣāṃ ruditaśabdena gṛdhro 'bhyetya vaco 'bravīt 12,149.066 gṛdhra uvāca 12,149.066a aśrupātapariklinnaḥ pāṇisparśanapīḍitaḥ 12,149.066c dharmarājaprayogāc ca dīrghāṃ nidrāṃ praveśitaḥ 12,149.067a tapasāpi hi saṃyukto na kāle nopahanyate 12,149.067c sarvasnehāvasānaṃ tad idaṃ tat pretapattanam 12,149.068a bālavṛddhasahasrāṇi sadā saṃtyajya bāndhavāḥ 12,149.068c dināni caiva rātrīś ca duḥkhaṃ tiṣṭhanti bhūtale 12,149.069a alaṃ nirbandham āgamya śokasya parivāraṇam 12,149.069c apratyayaṃ kuto hy asya punar adyeha jīvitam 12,149.070a naiṣa jambukavākyena punaḥ prāpsyati jīvitam 12,149.070c mṛtasyotsṛṣṭadehasya punar deho na vidyate 12,149.071a na vai mūrtipradānena na jambukaśatair api 12,149.071c śakyo jīvayituṃ hy eṣa bālo varṣaśatair api 12,149.072a api rudraḥ kumāro vā brahmā vā viṣṇur eva vā 12,149.072c varam asmai prayaccheyus tato jīved ayaṃ śiśuḥ 12,149.073a na ca bāṣpavimokṣeṇa na cāśvāsakṛtena vai 12,149.073c na dīrgharuditeneha punarjīvo bhaviṣyati 12,149.074a ahaṃ ca kroṣṭukaś caiva yūyaṃ caivāsya bāndhavāḥ 12,149.074c dharmādharmau gṛhītveha sarve vartāmahe 'dhvani 12,149.074d*0394_01 yadi jīved ayaṃ bhūyo yāvad evaṃ karomy aham 12,149.075a apriyaṃ paruṣaṃ cāpi paradrohaṃ parastriyam 12,149.075c adharmam anṛtaṃ caiva dūrāt prājño nivartayet 12,149.076a satyaṃ dharmaṃ śubhaṃ nyāyyaṃ prāṇināṃ mahatīṃ dayām 12,149.076c ajihmatvam aśāṭhyaṃ ca yatnataḥ parimārgata 12,149.077a mātaraṃ pitaraṃ caiva bāndhavān suhṛdas tathā 12,149.077c jīvato ye na paśyanti teṣāṃ dharmaviparyayaḥ 12,149.078a yo na paśyati cakṣurbhyāṃ neṅgate ca kathaṃ cana 12,149.078c tasya niṣṭhāvasānānte rudantaḥ kiṃ kariṣyatha 12,149.079 bhīṣma uvāca 12,149.079a ity uktās taṃ sutaṃ tyaktvā bhūmau śokapariplutāḥ 12,149.079c dahyamānāḥ sutasnehāt prayayur bāndhavā gṛhān 12,149.080 jambuka uvāca 12,149.080a dāruṇo martyaloko 'yaṃ sarvaprāṇivināśanaḥ 12,149.080c iṣṭabandhuviyogaś ca tathaivālpaṃ ca jīvitam 12,149.081a bahv alīkam asatyaṃ ca prativādāpriyaṃvadam 12,149.081c imaṃ prekṣya punarbhāvaṃ duḥkhaśokābhivardhanam 12,149.082a na me mānuṣaloko 'yaṃ muhūrtam api rocate 12,149.082c aho dhig gṛdhravākyena saṃnivartatha mānuṣāḥ 12,149.083a pradīptāḥ putraśokena yathaivābuddhayas tathā 12,149.083c kathaṃ gacchatha sasnehāḥ sutasnehaṃ visṛjya ca 12,149.083e śrutvā gṛdhrasya vacanaṃ pāpasyehākṛtātmanaḥ 12,149.084a sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham 12,149.084c sukhaduḥkhānvite loke nehāsty ekam anantakam 12,149.085a imaṃ kṣititale nyasya bālaṃ rūpasamanvitam 12,149.085c kulaśokākaraṃ mūḍhāḥ putraṃ tyaktvā kva yāsyatha 12,149.086a rūpayauvanasaṃpannaṃ dyotamānam iva śriyā 12,149.086c jīvantam enaṃ paśyāmi manasā nātra saṃśayaḥ 12,149.087a vināśaś cāpy anarho 'sya sukhaṃ prāpsyatha mānuṣāḥ 12,149.087c putraśokāgnidagdhānāṃ mṛtam apy adya vaḥ kṣamam 12,149.088a duḥkhasaṃbhāvanāṃ kṛtvā dhārayitvā svayaṃ sukham 12,149.088c tyaktvā gamiṣyatha kvādya samutsṛjyālpabuddhivat 12,149.089 bhīṣma uvāca 12,149.089a tathā dharmavirodhena priyamithyābhidhyāyinā 12,149.089c śmaśānavāsinā nityaṃ rātriṃ mṛgayatā tadā 12,149.090a tato madhyasthatāṃ nītā vacanair amṛtopamaiḥ 12,149.090c jambukena svakāryārthaṃ bāndhavās tasya dhiṣṭhitāḥ 12,149.091 gṛdhra uvāca 12,149.091a ayaṃ pretasamākīrṇo yakṣarākṣasasevitaḥ 12,149.091c dāruṇaḥ kānanoddeśaḥ kauśikair abhināditaḥ 12,149.092a bhīmaḥ sughoraś ca tathā nīlameghasamaprabhaḥ 12,149.092c asmiñ śavaṃ parityajya pretakāryāṇy upāsata 12,149.093a bhānur yāvan na yāty astaṃ yāvac ca vimalā diśaḥ 12,149.093c tāvad enaṃ parityajya pretakāryāṇy upāsata 12,149.094a nadanti paruṣaṃ śyenāḥ śivāḥ krośanti dāruṇāḥ 12,149.094c mṛgendrāḥ pratinandanti ravir astaṃ ca gacchati 12,149.095a citādhūmena nīlena saṃrajyante ca pādapāḥ 12,149.095c śmaśāne ca nirāhārāḥ pratinandanti dehinaḥ 12,149.096a sarve vikrāntavīryāś ca asmin deśe sudāruṇāḥ 12,149.096c yuṣmān pradharṣayiṣyanti vikṛtā māṃsabhojanāḥ 12,149.097a dūrāc cāyaṃ vanoddeśo bhayam atra bhaviṣyati 12,149.097c tyajyatāṃ kāṣṭhabhūto 'yaṃ mṛṣyatāṃ jāmbukaṃ vacaḥ 12,149.098a yadi jambukavākyāni niṣphalāny anṛtāni ca 12,149.098c śroṣyatha bhraṣṭavijñānās tataḥ sarve vinaṅkṣyatha 12,149.099 jambuka uvāca 12,149.099a sthīyatāṃ neha bhetavyaṃ yāvat tapati bhāskaraḥ 12,149.099c tāvad asmin sutasnehād anirvedena vartata 12,149.099d*0394A_01 taskarāṇāṃ virāṭānāṃ nṛpāṇāṃ caiva mānuṣāḥ 12,149.099d*0394A_02 bhayaṃ nāsmin vanoddeśe tathaiva hatabuddhinām 12,149.100a svairaṃ rudata visrabdhāḥ svairaṃ snehena paśyata 12,149.100b*0395_01 dāruṇe 'smin vanoddeśe bhayaṃ vo na bhaviṣyati 12,149.100b*0395_02 ayaṃ saumyo vanoddeśaḥ pitṝṇāṃ nidhanākaraḥ 12,149.100c sthīyatāṃ yāvad ādityaḥ kiṃ vaḥ kravyādabhāṣitaiḥ 12,149.101a yadi gṛdhrasya vākyāni tīvrāṇi rabhasāni ca 12,149.101c gṛhṇīta mohitātmānaḥ suto vo na bhaviṣyati 12,149.102 bhīṣma uvāca 12,149.102a gṛdhro 'nastamite tv āha gate 'stam iti jambukaḥ 12,149.102c mṛtasya taṃ parijanam ūcatus tau kṣudhānvitau 12,149.103a svakāryadakṣiṇau rājan gṛdhro jambuka eva ca 12,149.103c kṣutpipāsāpariśrāntau śāstram ālambya jalpataḥ 12,149.104a tayor vijñānaviduṣor dvayor jambukapatriṇoḥ 12,149.104c vākyair amṛtakalpair hi prātiṣṭhanta vrajanti ca 12,149.105a śokadainyasamāviṣṭā rudantas tasthire tadā 12,149.105c svakāryakuśalābhyāṃ te saṃbhrāmyante ha naipuṇāt 12,149.106a tathā tayor vivadator vijñānaviduṣor dvayoḥ 12,149.106c bāndhavānāṃ sthitānāṃ ca upātiṣṭhata śaṃkaraḥ 12,149.106d*0396_01 devyā praṇodito devaḥ kāruṇyārdrīkṛtekṣaṇaḥ 12,149.107a tatas tān āha manujān varado 'smīti śūlabhṛt 12,149.107c te pratyūcur idaṃ vākyaṃ duḥkhitāḥ praṇatāḥ sthitāḥ 12,149.108a ekaputravihīnānāṃ sarveṣāṃ jīvitārthinām 12,149.108c putrasya no jīvadānāj jīvitaṃ dātum arhasi 12,149.109a evam uktaḥ sa bhagavān vāripūrṇena pāṇinā 12,149.109c jīvaṃ tasmai kumārāya prādād varṣaśatāya vai 12,149.110a tathā gomāyugṛdhrābhyām adadat kṣudvināśanam 12,149.110c varaṃ pinākī bhagavān sarvabhūtahite rataḥ 12,149.111a tataḥ praṇamya taṃ devaṃ śreyoharṣasamanvitāḥ 12,149.111c kṛtakṛtyāḥ sukhaṃ hṛṣṭāḥ prātiṣṭhanta tadā vibho 12,149.112a anirvedena dīrgheṇa niścayena dhruveṇa ca 12,149.112c devadevaprasādāc ca kṣipraṃ phalam avāpyate 12,149.113a paśya devasya saṃyogaṃ bāndhavānāṃ ca niścayam 12,149.113c kṛpaṇānāṃ hi rudatāṃ kṛtam aśrupramārjanam 12,149.114a paśya cālpena kālena niścayānveṣaṇena ca 12,149.114c prasādaṃ śaṃkarāt prāpya duḥkhitāḥ sukham āpnuvan 12,149.115a te vismitāḥ prahṛṣṭāś ca putrasaṃjīvanāt punaḥ 12,149.115c babhūvur bharataśreṣṭha prasādāc chaṃkarasya vai 12,149.116a tatas te tvaritā rājañ śrutvā śokam aghodbhavam 12,149.116c viviśuḥ putram ādāya nagaraṃ hṛṣṭamānasāḥ 12,149.116e eṣā buddhiḥ samastānāṃ cāturvarṇye nidarśitā 12,149.117a dharmārthamokṣasaṃyuktam itihāsam imaṃ śubham 12,149.117c śrutvā manuṣyaḥ satatam iha pretya ca modate 12,150.000*0397_00 yudhiṣṭhira uvāca 12,150.000*0397_01 balinaḥ pratyamitrasya nityam āsannavartinaḥ 12,150.000*0397_02 upakārāpakārābhyāṃ samarthasyodyatasya ca 12,150.000*0397_03 mohād vikatthanāmātrair asāro 'lpabalo laghuḥ 12,150.000*0397_04 vāgbhir apratirūpābhir abhidruhya pitāmaha 12,150.000*0397_05 ātmano balam āsthāya kathaṃ varteta mānavaḥ 12,150.000*0397_06 āgacchato 'tikruddhasya tasyoddharaṇakāmyayā 12,150.001 bhīṣma uvāca 12,150.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,150.001c saṃvādaṃ bharataśreṣṭha śalmaleḥ pavanasya ca 12,150.002a himavantaṃ samāsādya mahān āsīd vanaspatiḥ 12,150.002c varṣapūgābhisaṃvṛddhaḥ śākhāskandhapalāśavān 12,150.003a tatra sma mattā mātaṅgā dharmārtāḥ śramakarśitāḥ 12,150.003b*0398_01 yā varāhamṛgaśārdūlapatatrigaṇasaṃkulāḥ 12,150.003c viśramanti mahābāho tathānyā mṛgajātayaḥ 12,150.004a nalvamātraparīṇāho ghanacchāyo vanaspatiḥ 12,150.004c śukaśārikasaṃghuṣṭaḥ phalavān puṣpavān api 12,150.004d*0399_01 taṃ kadā cin munir dṛṣṭvā nārado vismito 'bravīt 12,150.004d*0399_02 dhanyas tvam eka evāsi śālmale vāyuvallabhaḥ 12,150.005a sārthikā vaṇijaś cāpi tāpasāś ca vanaukasaḥ 12,150.005c vasanti vāsān mārgasthāḥ suramye tarusattame 12,150.006a tasyā tā vipulāḥ śākhā dṛṣṭvā skandhāṃś ca sarvataḥ 12,150.006c abhigamyābravīd enaṃ nārado bharatarṣabha 12,150.007a aho nu ramaṇīyas tvam aho cāsi manoramaḥ 12,150.007c prīyāmahe tvayā nityaṃ tarupravara śalmale 12,150.008a sadaiva śakunās tāta mṛgāś cādhas tathā gajāḥ 12,150.008c vasanti tava saṃhṛṣṭā manoharatarās tathā 12,150.009a tava śākhā mahāśākha skandhaṃ ca vipulaṃ tathā 12,150.009c na vai prabhagnān paśyāmi mārutena kathaṃ cana 12,150.009d*0400_01 sarvāvāsasya sadbhāvāt sauhṛdāc cābhirakṣati 12,150.010a kiṃ nu te mārutas tāta prītimān atha vā suhṛt 12,150.010c tvāṃ rakṣati sadā yena vane 'smin pavano dhruvam 12,150.011a vivān hi pavanaḥ sthānād vṛkṣān uccāvacān api 12,150.011c parvatānāṃ ca śikharāṇy ācālayati vegavān 12,150.012a śoṣayaty eva pātālaṃ vivān gandhavahaḥ śuciḥ 12,150.012c hradāṃś ca saritaś caiva sāgarāṃś ca tathaiva ha 12,150.013a tvāṃ saṃrakṣeta pavanaḥ sakhitvena na saṃśayaḥ 12,150.013c tasmād bahalaśākho 'si parṇavān puṣpavān api 12,150.014a idaṃ ca ramaṇīyaṃ te pratibhāti vanaspate 12,150.014c yad ime vihagās tāta ramante muditās tvayi 12,150.015a eṣāṃ pṛthak samastānāṃ śrūyate madhuraḥ svaraḥ 12,150.015c puṣpasaṃmodane kāle vāśatāṃ sumanoharam 12,150.016a tatheme muditā nāgāḥ svayūthakulaśobhinaḥ 12,150.016c gharmārtās tvāṃ samāsādya sukhaṃ vindanti śalmale 12,150.017a tathaiva mṛgajātībhir anyābhir upaśobhase 12,150.017c tathā sārthādhivāsaiś ca śobhase meruvad druma 12,150.018a brāhmaṇaiś ca tapaḥsiddhais tāpasaiḥ śramaṇair api 12,150.018c triviṣṭapasamaṃ manye tavāyatanam eva ha 12,150.019a bandhutvād atha vā sakhyāc chalmale nātra saṃśayaḥ 12,150.019c pālayaty eva satataṃ bhīmaḥ sarvatrago 'nilaḥ 12,150.020a nyagbhāvaṃ paramaṃ vāyoḥ śalmale tvam upāgataḥ 12,150.020c tavāham asmīti sadā yena rakṣati mārutaḥ 12,150.021a na taṃ paśyāmy ahaṃ vṛkṣaṃ parvataṃ vāpi taṃ dṛḍham 12,150.021c yo na vāyubalād bhagnaḥ pṛthivyām iti me matiḥ 12,150.022a tvaṃ punaḥ kāraṇair nūnaṃ śalmale rakṣyase sadā 12,150.022c vāyunā saparīvāras tena tiṣṭhasy asaṃśayam 12,150.023 śalmalir uvāca 12,150.023a na me vāyuḥ sakhā brahman na bandhur na ca me suhṛt 12,150.023c parameṣṭhī tathā naiva yena rakṣati mānilaḥ 12,150.024a mama tejobalaṃ vāyor bhīmam api hi nārada 12,150.024c kalām aṣṭādaśīṃ prāṇair na me prāpnoti mārutaḥ 12,150.025a āgacchan paramo vāyur mayā viṣṭambhito balāt 12,150.025c rujan drumān parvatāṃś ca yac cānyad api kiṃ cana 12,150.026a sa mayā bahuśo bhagnaḥ prabhañjan vai prabhañjanaḥ 12,150.026c tasmān na bibhye devarṣe kruddhād api samīraṇāt 12,150.027 nārada uvāca 12,150.027a śalmale viparītaṃ te darśanaṃ nātra saṃśayaḥ 12,150.027c na hi vāyor balenāsti bhūtaṃ tulyabalaṃ kva cit 12,150.028a indro yamo vaiśravaṇo varuṇaś ca jaleśvaraḥ 12,150.028c na te 'pi tulyā marutaḥ kiṃ punas tvaṃ vanaspate 12,150.029a yad dhi kiṃ cid iha prāṇi śalmale ceṣṭate bhuvi 12,150.029c sarvatra bhagavān vāyuś ceṣṭāprāṇakaraḥ prabhuḥ 12,150.030a eṣa ceṣṭayate samyak prāṇinaḥ samyag āyataḥ 12,150.030c asamyag āyato bhūyaś ceṣṭate vikṛto nṛṣu 12,150.031a sa tvam evaṃvidhaṃ vāyuṃ sarvasattvabhṛtāṃ varam 12,150.031c na pūjayasi pūjyaṃ taṃ kim anyad buddhilāghavāt 12,150.032a asāraś cāsi durbuddhe kevalaṃ bahu bhāṣase 12,150.032c krodhādibhir avacchanno mithyā vadasi śalmale 12,150.033a mama roṣaḥ samutpannas tvayy evaṃ saṃprabhāṣati 12,150.033c bravīmy eṣa svayaṃ vāyos tava durbhāṣitaṃ bahu 12,150.034a candanaiḥ spandanaiḥ śālaiḥ saralair devadārubhiḥ 12,150.034c vetasair bandhanaiś cāpi ye cānye balavattarāḥ 12,150.035a taiś cāpi naivaṃ durbuddhe kṣipto vāyuḥ kṛtātmabhiḥ 12,150.035c te hi jānanti vāyoś ca balam ātmana eva ca 12,150.036a tasmāt te vai namasyanti śvasanaṃ drumasattamāḥ 12,150.036c tvaṃ tu mohān na jānīṣe vāyor balam anantakam 12,150.036d*0401_01 eṣa tasmād gamiṣyāmi sakāśaṃ mātariśvanaḥ 12,151.001 bhīṣma uvāca 12,151.001a evam uktvā tu rājendra śalmaliṃ brahmavittamaḥ 12,151.001c nāradaḥ pavane sarvaṃ śalmaler vākyam abravīt 12,151.002a himavatpṛṣṭhajaḥ kaś cic chalmaliḥ parivāravān 12,151.002c bṛhanmūlo bṛhacchākhaḥ sa tvāṃ vāyo 'vamanyate 12,151.003a bahūny ākṣepayuktāni tvām āha vacanāni saḥ 12,151.003c na yuktāni mayā vāyo tāni vaktuṃ tvayi prabho 12,151.004a jānāmi tvām ahaṃ vāyo sarvaprāṇabhṛtāṃ varam 12,151.004c variṣṭhaṃ ca gariṣṭhaṃ ca krodhe vaivasvataṃ yathā 12,151.005a evaṃ tu vacanaṃ śrutvā nāradasya samīraṇaḥ 12,151.005c śalmaliṃ tam upāgamya kruddho vacanam abravīt 12,151.006a śalmale nārade yat tat tvayoktaṃ madvigarhaṇam 12,151.006c ahaṃ vāyuḥ prabhāvaṃ te darśayāmy ātmano balam 12,151.007a nāhaṃ tvā nābhijānāmi viditaś cāsi me druma 12,151.007c pitāmahaḥ prajāsarge tvayi viśrāntavān prabhuḥ 12,151.008a tasya viśramaṇād eva prasādo yaḥ kṛtas tava 12,151.008c rakṣyase tena durbuddhe nātmavīryād drumādhama 12,151.009a yan mā tvam avajānīṣe yathānyaṃ prākṛtaṃ tathā 12,151.009c darśayāmy eṣa ātmānaṃ yathā mām avabhotsyase 12,151.010a evam uktas tataḥ prāha śalmaliḥ prahasann iva 12,151.010c pavana tvaṃ vane kruddho darśayātmānam ātmanā 12,151.011a mayi vai tyajyatāṃ krodhaḥ kiṃ me kruddhaḥ kariṣyasi 12,151.011c na te bibhemi pavana yady api tvaṃ svayaṃprabhuḥ 12,151.011d*0402_01 balādhiko 'haṃ tvattaś ca na bhīḥ kāryā mayā tava 12,151.011d*0402_02 ye tu buddhyā hi balinas te bhavanti balīyasaḥ 12,151.011d*0402_03 prāṇamātrabalā ye vai naiva te balino matāḥ 12,151.012a ity evam uktaḥ pavanaḥ śva ity evābravīd vacaḥ 12,151.012c darśayiṣyāmi te tejas tato rātrir upāgamat 12,151.013a atha niścitya manasā śalmalir vātakāritam 12,151.013c paśyamānas tadātmānam asamaṃ mātariśvanaḥ 12,151.014a nārade yan mayā proktaṃ pavanaṃ prati tan mṛṣā 12,151.014c asamartho hy ahaṃ vāyor balena balavān hi saḥ 12,151.015a māruto balavān nityaṃ yathainaṃ nārado 'bravīt 12,151.015c ahaṃ hi durbalo 'nyebhyo vṛkṣebhyo nātra saṃśayaḥ 12,151.016a kiṃ tu buddhyā samo nāsti mama kaś cid vanaspatiḥ 12,151.016c tad ahaṃ buddhim āsthāya bhayaṃ mokṣye samīraṇāt 12,151.017a yadi tāṃ buddhim āsthāya careyuḥ parṇino vane 12,151.017c ariṣṭāḥ syuḥ sadā kruddhāt pavanān nātra saṃśayaḥ 12,151.018a te 'tra bālā na jānanti yathā nainān samīraṇaḥ 12,151.018c samīrayeta saṃkruddho yathā jānāmy ahaṃ tathā 12,151.019a tato niścitya manasā śalmaliḥ kṣubhitas tadā 12,151.019c śākhāḥ skandhān praśākhāś ca svayam eva vyaśātayat 12,151.020a sa parityajya śākhāś ca patrāṇi kusumāni ca 12,151.020c prabhāte vāyum āyāntaṃ pratyaikṣata vanaspatiḥ 12,151.021a tataḥ kruddhaḥ śvasan vāyuḥ pātayan vai mahādrumān 12,151.021c ājagāmātha taṃ deśaṃ sthito yatra sa śalmaliḥ 12,151.022a taṃ hīnaparṇaṃ patitāgraśākhaṃ; viśīrṇapuṣpaṃ prasamīkṣya vāyuḥ 12,151.022c uvāca vākyaṃ smayamāna enaṃ; mudā yutaṃ śalmaliṃ rugṇaśākham 12,151.023a aham apy evam eva tvāṃ kurvāṇaḥ śalmale ruṣā 12,151.023c ātmanā yat kṛtaṃ kṛtsnaṃ śākhānām apakarṣaṇam 12,151.024a hīnapuṣpāgraśākhas tvaṃ śīrṇāṅkurapalāśavān 12,151.024c ātmadurmantriteneha madvīryavaśago 'bhavaḥ 12,151.025a etac chrutvā vaco vāyoḥ śalmalir vrīḍitas tadā 12,151.025c atapyata vacaḥ smṛtvā nārado yat tadābravīt 12,151.026a evaṃ yo rājaśārdūla durbalaḥ san balīyasā 12,151.026c vairam āsajjate bālas tapyate śalmalir yathā 12,151.027a tasmād vairaṃ na kurvīta durbalo balavattaraiḥ 12,151.027c śoced dhi vairaṃ kurvāṇo yathā vai śalmalis tathā 12,151.028a na hi vairaṃ mahātmāno vivṛṇvanty apakāriṣu 12,151.028c śanaiḥ śanair mahārāja darśayanti sma te balam 12,151.029a vairaṃ na kurvīta naro durbuddhir buddhijīvinā 12,151.029c buddhir buddhimato yāti tūleṣv iva hutāśanaḥ 12,151.030a na hi buddhyā samaṃ kiṃ cid vidyate puruṣe nṛpa 12,151.030c tathā balena rājendra na samo 'stīti cintayet 12,151.031a tasmāt kṣameta bālāya jaḍāya badhirāya ca 12,151.031c balādhikāya rājendra tad dṛṣṭaṃ tvayi śatruhan 12,151.032a akṣauhiṇyo daśaikā ca sapta caiva mahādyute 12,151.032c balena na samā rājann arjunasya mahātmanaḥ 12,151.033a hatās tāś caiva bhagnāś ca pāṇḍavena yaśasvinā 12,151.033c caratā balam āsthāya pākaśāsaninā mṛdhe 12,151.034a uktās te rājadharmāś ca āpaddharmāś ca bhārata 12,151.034c vistareṇa mahārāja kiṃ bhūyaḥ prabravīmi te 12,152.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,152.001a pāpasya yad adhiṣṭhānaṃ yataḥ pāpaṃ pravartate 12,152.001c etad icchāmy ahaṃ jñātuṃ tattvena bharatarṣabha 12,152.002 bhīṣma uvāca 12,152.002a pāpasya yad adhiṣṭhānaṃ tac chṛṇuṣva narādhipa 12,152.002c eko lobho mahāgrāho lobhāt pāpaṃ pravartate 12,152.003a ataḥ pāpam adharmaś ca tathā duḥkham anuttamam 12,152.003c nikṛtyā mūlam etad dhi yena pāpakṛto janāḥ 12,152.004a lobhāt krodhaḥ prabhavati lobhāt kāmaḥ pravartate 12,152.004c lobhān mohaś ca māyā ca mānastambhaḥ parāsutā 12,152.005a akṣamā hrīparityāgaḥ śrīnāśo dharmasaṃkṣayaḥ 12,152.005c abhidhyāprajñatā caiva sarvaṃ lobhāt pravartate 12,152.006a anyāyaś cāvitarkaś ca vikarmasu ca yāḥ kriyāḥ 12,152.006c kūṭavidyādayaś caiva rūpaiśvaryamadas tathā 12,152.007a sarvabhūteṣv aviśvāsaḥ sarvabhūteṣv anārjavam 12,152.007c sarvabhūteṣv abhidrohaḥ sarvabhūteṣv ayuktatā 12,152.007e haraṇaṃ paravittānāṃ paradārābhimarśanam 12,152.008a vāgvego mānaso vego nindāvegas tathaiva ca 12,152.008c upasthodarayor vego mṛtyuvegaś ca dāruṇaḥ 12,152.009a īrṣyāvegaś ca balavān mithyāvegaś ca dustyajaḥ 12,152.009c rasavegaś ca durvāraḥ śrotravegaś ca duḥsahaḥ 12,152.010a kutsā vikatthā mātsaryaṃ pāpaṃ duṣkarakāritā 12,152.010c sāhasānāṃ ca sarveṣām akāryāṇāṃ kriyās tathā 12,152.011a jātau bālye 'tha kaumāre yauvane cāpi mānavaḥ 12,152.011c na saṃtyajaty ātmakarma yan na jīryati jīryataḥ 12,152.012a yo na pūrayituṃ śakyo lobhaḥ prāptyā kurūdvaha 12,152.012c nityaṃ gambhīratoyābhir āpagābhir ivodadhiḥ 12,152.012e na prahṛṣyati lābhair yo yaś ca kāmair na tṛpyati 12,152.013a yo na devair na gandharvair nāsurair na mahoragaiḥ 12,152.013c jñāyate nṛpa tattvena sarvair bhūtagaṇais tathā 12,152.013e sa lobhaḥ saha mohena vijetavyo jitātmanā 12,152.014a dambho drohaś ca nindā ca paiśunyaṃ matsaras tathā 12,152.014c bhavanty etāni kauravya lubdhānām akṛtātmanām 12,152.015a sumahānty api śāstrāṇi dhārayanti bahuśrutāḥ 12,152.015c chettāraḥ saṃśayānāṃ ca kliśyantīhālpabuddhayaḥ 12,152.016a dveṣakrodhaprasaktāś ca śiṣṭācārabahiṣkṛtāḥ 12,152.016c antaḥkṣurā vāṅmadhurāḥ kūpāś channās tṛṇair iva 12,152.016e dharmavaitaṃsikāḥ kṣudrā muṣṇanti dhvajino jagat 12,152.017a kurvate ca bahūn mārgāṃs tāṃs tān hetubalāśritāḥ 12,152.017c sarvaṃ mārgaṃ vilumpanti lobhājñāneṣu niṣṭhitāḥ 12,152.018a dharmasyāhriyamāṇasya lobhagrastair durātmabhiḥ 12,152.018c yā yā vikriyate saṃsthā tataḥ sābhiprapadyate 12,152.019a darpaḥ krodho madaḥ svapno harṣaḥ śoko 'timānitā 12,152.019c tata eva hi kauravya dṛśyante lubdhabuddhiṣu 12,152.019e etān aśiṣṭān budhyasva nityaṃ lobhasamanvitān 12,152.020a śiṣṭāṃs tu paripṛcchethā yān vakṣyāmi śucivratān 12,152.020c yeṣu vṛttibhayaṃ nāsti paralokabhayaṃ na ca 12,152.021a nāmiṣeṣu prasaṅgo 'sti na priyeṣv apriyeṣu ca 12,152.021c śiṣṭācāraḥ priyo yeṣu damo yeṣu pratiṣṭhitaḥ 12,152.022a sukhaṃ duḥkhaṃ paraṃ yeṣāṃ satyaṃ yeṣāṃ parāyaṇam 12,152.022c dātāro na gṛhītāro dayāvantas tathaiva ca 12,152.023a pitṛdevātitheyāś ca nityodyuktās tathaiva ca 12,152.023c sarvopakāriṇo dhīrāḥ sarvadharmānupālakāḥ 12,152.024a sarvabhūtahitāś caiva sarvadeyāś ca bhārata 12,152.024c na te cālayituṃ śakyā dharmavyāpārapāragāḥ 12,152.025a na teṣāṃ bhidyate vṛttaṃ yat purā sādhubhiḥ kṛtam 12,152.025c na trāsino na capalā na raudrāḥ satpathe sthitāḥ 12,152.026a te sevyāḥ sādhubhir nityaṃ yeṣv ahiṃsā pratiṣṭhitā 12,152.026c kāmakrodhavyapetā ye nirmamā nirahaṃkṛtāḥ 12,152.026e suvratāḥ sthiramaryādās tān upāssva ca pṛccha ca 12,152.027a na gavārthaṃ yaśorthaṃ vā dharmas teṣāṃ yudhiṣṭhira 12,152.027c avaśyakārya ity eva śarīrasya kriyās tathā 12,152.028a na bhayaṃ krodhacāpalyaṃ na śokas teṣu vidyate 12,152.028c na dharmadhvajinaś caiva na guhyaṃ kiṃ cid āsthitāḥ 12,152.029a yeṣv alobhas tathāmoho ye ca satyārjave ratāḥ 12,152.029c teṣu kaunteya rajyethā yeṣv atandrīkṛtaṃ manaḥ 12,152.030a ye na hṛṣyanti lābheṣu nālābheṣu vyathanti ca 12,152.030c nirmamā nirahaṃkārāḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ 12,152.031a lābhālābhau sukhaduḥkhe ca tāta; priyāpriye maraṇaṃ jīvitaṃ ca 12,152.031c samāni yeṣāṃ sthiravikramāṇāṃ; buddhātmanāṃ sattvam avasthitānām 12,152.032a sukhapriyais tān sumahāpratāpān; yatto 'pramattaś ca samarthayethāḥ 12,152.032c daivāt sarve guṇavanto bhavanti; śubhāśubhā vākpralāpā yathaiva 12,153.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,153.001a anarthānām adhiṣṭhānam ukto lobhaḥ pitāmaha 12,153.001c ajñānam api vai tāta śrotum icchāmi tattvataḥ 12,153.002 bhīṣma uvāca 12,153.002a karoti pāpaṃ yo 'jñānān nātmano vetti ca kṣamam 12,153.002c pradveṣṭi sādhuvṛttāṃś ca sa lokasyaiti vācyatām 12,153.003a ajñānān nirayaṃ yāti tathājñānena durgatim 12,153.003c ajñānāt kleśam āpnoti tathāpatsu nimajjati 12,153.004 yudhiṣṭhira uvāca 12,153.004a ajñānasya pravṛttiṃ ca sthānaṃ vṛddhiṃ kṣayodayau 12,153.004c mūlaṃ yogaṃ gatiṃ kālaṃ kāraṇaṃ hetum eva ca 12,153.005a śrotum icchāmi tattvena yathāvad iha pārthiva 12,153.005c ajñānaprabhavaṃ hīdaṃ yad duḥkham upalabhyate 12,153.006 bhīṣma uvāca 12,153.006a rāgo dveṣas tathā moho harṣaḥ śoko 'bhimānitā 12,153.006c kāmaḥ krodhaś ca darpaś ca tandrīr ālasyam eva ca 12,153.007a icchā dveṣas tathā tāpaḥ paravṛddhyupatāpitā 12,153.007c ajñānam etan nirdiṣṭaṃ pāpānāṃ caiva yāḥ kriyāḥ 12,153.008a etayā yā pravṛttiś ca vṛddhyādīn yāṃś ca pṛcchasi 12,153.008c vistareṇa mahābāho śṛṇu tac ca viśāṃ pate 12,153.009a ubhāv etau samaphalau samadoṣau ca bhārata 12,153.009c ajñānaṃ cātilobhaś cāpy ekaṃ jānīhi pārthiva 12,153.010a lobhaprabhavam ajñānaṃ vṛddhaṃ bhūyaḥ pravardhate 12,153.010c sthāne sthānaṃ kṣaye kṣaiṇyam upaiti vividhāṃ gatim 12,153.011a mūlaṃ lobhasya mahataḥ kālātmagatir eva ca 12,153.011c chinne 'cchinne tathā lobhe kāraṇaṃ kāla eva hi 12,153.012a tasyājñānāt tu lobho hi lobhād ajñānam eva ca 12,153.012c sarve doṣās tathā lobhāt tasmāl lobhaṃ vivarjayet 12,153.013a janako yuvanāśvaś ca vṛṣādarbhiḥ prasenajit 12,153.013c lobhakṣayād divaṃ prāptās tathaivānye janādhipāḥ 12,153.014a pratyakṣaṃ tu kuruśreṣṭha tyaja lobham ihātmanā 12,153.014c tyaktvā lobhaṃ sukhaṃ loke pretya cānucariṣyasi 12,154.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,154.001a svādhyāyakṛtayatnasya brāhmaṇasya pitāmaha 12,154.001c dharmakāmasya dharmātman kiṃ nu śreya ihocyate 12,154.002a bahudhādarśane loke śreyo yad iha manyase 12,154.002c asmiṃl loke pare caiva tan me brūhi pitāmaha 12,154.003a mahān ayaṃ dharmapatho bahuśākhaś ca bhārata 12,154.003c kiṃ svid eveha dharmāṇām anuṣṭheyatamaṃ matam 12,154.004a dharmasya mahato rājan bahuśākhasya tattvataḥ 12,154.004c yan mūlaṃ paramaṃ tāta tat sarvaṃ brūhy atandritaḥ 12,154.005 bhīṣma uvāca 12,154.005a hanta te kathayiṣyāmi yena śreyaḥ prapatsyase 12,154.005c pītvāmṛtam iva prājño jñānatṛpto bhaviṣyasi 12,154.006a dharmasya vidhayo naike te te proktā maharṣibhiḥ 12,154.006c svaṃ svaṃ vijñānam āśritya damas teṣāṃ parāyaṇam 12,154.007a damaṃ niḥśreyasaṃ prāhur vṛddhā niścayadarśinaḥ 12,154.007c brāhmaṇasya viśeṣeṇa damo dharmaḥ sanātanaḥ 12,154.008a nādāntasya kriyāsiddhir yathāvad upalabhyate 12,154.008c damo dānaṃ tathā yajñān adhītaṃ cātivartate 12,154.009a damas tejo vardhayati pavitraṃ ca damaḥ param 12,154.009c vipāpmā tejasā yuktaḥ puruṣo vindate mahat 12,154.010a damena sadṛśaṃ dharmaṃ nānyaṃ lokeṣu śuśruma 12,154.010c damo hi paramo loke praśastaḥ sarvadharmiṇām 12,154.011a pretya cāpi manuṣyendra paramaṃ vindate sukham 12,154.011c damena hi samāyukto mahāntaṃ dharmam aśnute 12,154.012a sukhaṃ dāntaḥ prasvapiti sukhaṃ ca pratibudhyate 12,154.012c sukhaṃ paryeti lokāṃś ca manaś cāsya prasīdati 12,154.013a adāntaḥ puruṣaḥ kleśam abhīkṣṇaṃ pratipadyate 12,154.013c anarthāṃś ca bahūn anyān prasṛjaty ātmadoṣajān 12,154.014a āśrameṣu caturṣv āhur damam evottamaṃ vratam 12,154.014c tasya liṅgāni vakṣyāmi yeṣāṃ samudayo damaḥ 12,154.015a kṣamā dhṛtir ahiṃsā ca samatā satyam ārjavam 12,154.015c indriyāvajayo dākṣyaṃ mārdavaṃ hrīr acāpalam 12,154.016a akārpaṇyam asaṃrambhaḥ saṃtoṣaḥ priyavāditā 12,154.016c avivitsānasūyā cāpy eṣāṃ samudayo damaḥ 12,154.017a gurupūjā ca kauravya dayā bhūteṣv apaiśunam 12,154.017c janavādo 'mṛṣāvādaḥ stutinindāvivarjanam 12,154.018a kāmaḥ krodhaś ca lobhaś ca darpaḥ stambho vikatthanam 12,154.018c moha īrṣyāvamānaś cety etad dānto na sevate 12,154.019a anindito hy akāmātmāthālpeccho 'thānasūyakaḥ 12,154.019c samudrakalpaḥ sa naro na kadā cana pūryate 12,154.020a ahaṃ tvayi mama tvaṃ ca mayi te teṣu cāpy aham 12,154.020c pūrvasaṃbandhisaṃyogān naitad dānto niṣevate 12,154.021a sarvā grāmyās tathāraṇyā yāś ca loke pravṛttayaḥ 12,154.021c nindāṃ caiva praśaṃsāṃ ca yo nāśrayati mucyate 12,154.022a maitro 'tha śīlasaṃpannaḥ susahāyaparaś ca yaḥ 12,154.022c muktaś ca vividhaiḥ saṅgais tasya pretya mahat phalam 12,154.023a suvṛttaḥ śīlasaṃpannaḥ prasannātmātmavid budhaḥ 12,154.023c prāpyeha loke satkāraṃ sugatiṃ pratipadyate 12,154.024a karma yac chubham eveha sadbhir ācaritaṃ ca yat 12,154.024c tad eva jñānayuktasya muner dharmo na hīyate 12,154.025a niṣkramya vanam āsthāya jñānayukto jitendriyaḥ 12,154.025c kālākāṅkṣī carann evaṃ brahmabhūyāya kalpate 12,154.026a abhayaṃ yasya bhūtebhyo bhūtānām abhayaṃ yataḥ 12,154.026c tasya dehād vimuktasya bhayaṃ nāsti kutaś cana 12,154.027a avācinoti karmāṇi na ca saṃpracinoti ha 12,154.027c samaḥ sarveṣu bhūteṣu maitrāyaṇagatiś caret 12,154.028a śakunīnām ivākāśe jale vāricarasya vā 12,154.028c yathā gatir na dṛśyeta tathā tasya na saṃśayaḥ 12,154.029a gṛhān utsṛjya yo rājan mokṣam evābhipadyate 12,154.029c lokās tejomayās tasya kalpante śāśvatīḥ samāḥ 12,154.030a saṃnyasya sarvakarmāṇi saṃnyasya vidhivat tapaḥ 12,154.030c saṃnyasya vividhā vidyāḥ sarvaṃ saṃnyasya caiva ha 12,154.031a kāmeṣu cāpy anāvṛttaḥ prasannātmātmavic chuciḥ 12,154.031c prāpyeha loke satkāraṃ svargaṃ samabhipadyate 12,154.032a yac ca paitāmahaṃ sthānaṃ brahmarāśisamudbhavam 12,154.032c guhāyāṃ pihitaṃ nityaṃ tad damenābhipadyate 12,154.033a jñānārāmasya buddhasya sarvabhūtāvirodhinaḥ 12,154.033c nāvṛttibhayam astīha paraloke bhayaṃ kutaḥ 12,154.034a eka eva dame doṣo dvitīyo nopapadyate 12,154.034c yad enaṃ kṣamayā yuktam aśaktaṃ manyate janaḥ 12,154.035a etasya tu mahāprājña doṣasya sumahān guṇaḥ 12,154.035c kṣamāyāṃ vipulā lokāḥ sulabhā hi sahiṣṇunā 12,154.036a dāntasya kim araṇyena tathādāntasya bhārata 12,154.036c yatraiva hi vased dāntas tad araṇyaṃ sa āśramaḥ 12,154.037 vaiśaṃpāyana uvāca 12,154.037a etad bhīṣmasya vacanaṃ śrutvā rājā yudhiṣṭhiraḥ 12,154.037c amṛteneva saṃtṛptaḥ prahṛṣṭaḥ samapadyata 12,154.038a punaś ca paripapraccha bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam 12,154.038c tapaḥ prati sa covāca tasmai sarvaṃ kurūdvaha 12,155.001 bhīṣma uvāca 12,155.001a sarvam etat tapomūlaṃ kavayaḥ paricakṣate 12,155.001c na hy ataptatapā mūḍhaḥ kriyāphalam avāpyate 12,155.002a prajāpatir idaṃ sarvaṃ tapasaivāsṛjat prabhuḥ 12,155.002c tathaiva vedān ṛṣayas tapasā pratipedire 12,155.003a tapaso hy ānupūrvyeṇa phalamūlānilāśanāḥ 12,155.003c trīṃl lokāṃs tapasā siddhāḥ paśyanti susamāhitāḥ 12,155.004a auṣadhāny agadādīni tisro vidyāś ca saṃskṛtāḥ 12,155.004c tapasaiva hi sidhyanti tapomūlaṃ hi sādhanam 12,155.005a yad durāpaṃ durāmnāyaṃ durādharṣaṃ durutsaham 12,155.005c sarvaṃ tat tapasā śakyaṃ tapo hi duratikramam 12,155.006a surāpo 'saṃmatādāyī bhrūṇahā gurutalpagaḥ 12,155.006c tapasaiva sutaptena naraḥ pāpād vimucyate 12,155.007a tapaso bahurūpasya tais tair dvāraiḥ pravartataḥ 12,155.007c nivṛttyā vartamānasya tapo nānaśanāt param 12,155.008a ahiṃsā satyavacanaṃ dānam indriyanigrahaḥ 12,155.008c etebhyo hi mahārāja tapo nānaśanāt param 12,155.009a na duṣkarataraṃ dānān nātimātaram āśramaḥ 12,155.009c traividyebhyaḥ paraṃ nāsti saṃnyāsaḥ paramaṃ tapaḥ 12,155.010a indriyāṇīha rakṣanti dhanadhānyābhiguptaye 12,155.010c tasmād arthe ca dharme ca tapo nānaśanāt param 12,155.011a ṛṣayaḥ pitaro devā manuṣyā mṛgasattamāḥ 12,155.011c yāni cānyāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca 12,155.011d*0403_01 sthāvarāṇi ca bhūtāni carāṇy anyāni yāni ca 12,155.012a tapaḥparāyaṇāḥ sarve sidhyanti tapasā ca te 12,155.012c ity evaṃ tapasā devā mahattvaṃ cāpy avāpnuvan 12,155.013a imānīṣṭavibhāgāni phalāni tapasā sadā 12,155.013c tapasā śakyate prāptuṃ devatvam api niścayāt 12,156.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,156.001a satyaṃ dharme praśaṃsanti viprarṣipitṛdevatāḥ 12,156.001c satyam icchāmy ahaṃ śrotuṃ tan me brūhi pitāmaha 12,156.002a satyaṃ kiṃlakṣaṇaṃ rājan kathaṃ vā tad avāpyate 12,156.002c satyaṃ prāpya bhavet kiṃ ca kathaṃ caiva tad ucyate 12,156.003 bhīṣma uvāca 12,156.003a cāturvarṇyasya dharmāṇāṃ saṃkaro na praśasyate 12,156.003c avikāritamaṃ satyaṃ sarvavarṇeṣu bhārata 12,156.003d*0404_01 tasmāc chreṣṭhatamaṃ satyaṃ sarvavarṇeṣu bhārata 12,156.004a satyaṃ satsu sadā dharmaḥ satyaṃ dharmaḥ sanātanaḥ 12,156.004c satyam eva namasyeta satyaṃ hi paramā gatiḥ 12,156.005a satyaṃ dharmas tapo yogaḥ satyaṃ brahma sanātanam 12,156.005c satyaṃ yajñaḥ paraḥ proktaḥ satye sarvaṃ pratiṣṭhitam 12,156.006a ācārān iha satyasya yathāvad anupūrvaśaḥ 12,156.006c lakṣaṇaṃ ca pravakṣyāmi satyasyeha yathākramam 12,156.007a prāpyate hi yathā satyaṃ tac ca śrotuṃ tvam arhasi 12,156.007c satyaṃ trayodaśavidhaṃ sarvalokeṣu bhārata 12,156.008a satyaṃ ca samatā caiva damaś caiva na saṃśayaḥ 12,156.008c amātsaryaṃ kṣamā caiva hrīs titikṣānasūyatā 12,156.009a tyāgo dhyānam athāryatvaṃ dhṛtiś ca satataṃ sthirā 12,156.009c ahiṃsā caiva rājendra satyākārās trayodaśa 12,156.010a satyaṃ nāmāvyayaṃ nityam avikāri tathaiva ca 12,156.010c sarvadharmāviruddhaṃ ca yogenaitad avāpyate 12,156.011a ātmanīṣṭe tathāniṣṭe ripau ca samatā tathā 12,156.011c icchādveṣakṣayaṃ prāpya kāmakrodhakṣayaṃ tathā 12,156.012a damo nānyaspṛhā nityaṃ dhairyaṃ gāmbhīryam eva ca 12,156.012c abhayaṃ krodhaśamanaṃ jñānenaitad avāpyate 12,156.013a amātsaryaṃ budhāḥ prāhur dānaṃ dharme ca saṃyamam 12,156.013c avasthitena nityaṃ ca satyenāmatsarī bhavet 12,156.014a akṣamāyāḥ kṣamāyāś ca priyāṇīhāpriyāṇi ca 12,156.014c kṣamate sarvataḥ sādhuḥ sādhv āpnoti ca satyavān 12,156.015a kalyāṇaṃ kurute gāḍhaṃ hrīmān na ślāghate kva cit 12,156.015c praśāntavāṅmanā nityaṃ hrīs tu dharmād avāpyate 12,156.016a dharmārthahetoḥ kṣamate titikṣā kṣāntir ucyate 12,156.016c lokasaṃgrahaṇārthaṃ tu sā tu dhairyeṇa labhyate 12,156.016d*0405_01 anasūyā tu gāmbhīryaṃ dānenaitad avāpyate 12,156.017a tyāgaḥ snehasya yas tyāgo viṣayāṇāṃ tathaiva ca 12,156.017c rāgadveṣaprahīṇasya tyāgo bhavati nānyathā 12,156.017d*0406_01 dhyānaṃ cāśāṭhyam ity uktaṃ maunenaitad avāpyate 12,156.018a āryatā nāma bhūtānāṃ yaḥ karoti prayatnataḥ 12,156.018c śubhaṃ karma nirākāro vītarāgatvam eva ca 12,156.019a dhṛtir nāma sukhe duḥkhe yathā nāpnoti vikriyām 12,156.019c tāṃ bhajeta sadā prājño ya icched bhūtim ātmanaḥ 12,156.020a sarvathā kṣamiṇā bhāvyaṃ tathā satyapareṇa ca 12,156.020c vītaharṣabhayakrodho dhṛtim āpnoti paṇḍitaḥ 12,156.021a adrohaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girā 12,156.021c anugrahaś ca dānaṃ ca satāṃ dharmaḥ sanātanaḥ 12,156.022a ete trayodaśākārāḥ pṛthak satyaikalakṣaṇāḥ 12,156.022c bhajante satyam eveha bṛṃhayanti ca bhārata 12,156.023a nāntaḥ śakyo guṇānāṃ hi vaktuṃ satyasya bhārata 12,156.023c ataḥ satyaṃ praśaṃsanti viprāḥ sapitṛdevatāḥ 12,156.024a nāsti satyāt paro dharmo nānṛtāt pātakaṃ param 12,156.024c sthitir hi satyaṃ dharmasya tasmāt satyaṃ na lopayet 12,156.025a upaiti satyād dānaṃ hi tathā yajñāḥ sadakṣiṇāḥ 12,156.025c vratāgnihotraṃ vedāś ca ye cānye dharmaniścayāḥ 12,156.026a aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam 12,156.026c aśvamedhasahasrād dhi satyam evātiricyate 12,157.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,157.001a yataḥ prabhavati krodhaḥ kāmaś ca bharatarṣabha 12,157.001c śokamohau vivitsā ca parāsutvaṃ tathā madaḥ 12,157.002a lobho mātsaryam īrṣyā ca kutsāsūyā kṛpā tathā 12,157.002c etat sarvaṃ mahāprājña yāthātathyena me vada 12,157.003 bhīṣma uvāca 12,157.003a trayodaśaite 'tibalāḥ śatravaḥ prāṇināṃ smṛtāḥ 12,157.003b*0407_01 śatravaḥ prāṇināṃ sarve smṛtās te tu trayodaśa 12,157.003c upāsate mahārāja samastāḥ puruṣān iha 12,157.003d*0408_01 prāṇināṃ lobhayuktānām ete vai śatravaḥ smṛtāḥ 12,157.004a ete pramattaṃ puruṣam apramattā nudanti hi 12,157.004c vṛkā iva vilumpanti dṛṣṭvaiva puruṣetarān 12,157.005a ebhyaḥ pravartate duḥkham ebhyaḥ pāpaṃ pravartate 12,157.005c iti martyo vijānīyāt satataṃ bharatarṣabha 12,157.006a eteṣām udayaṃ sthānaṃ kṣayaṃ ca puruṣottama 12,157.006c hanta te vartayiṣyāmi tan me nigadataḥ śṛṇu 12,157.006c*0409_01 **** **** krodhasyotpattim āditaḥ 12,157.006c*0409_02 yathātattvaṃ kṣitipate 12,157.007a lobhāt krodhaḥ prabhavati paradoṣair udīryate 12,157.007c kṣamayā tiṣṭhate rājañ śrīmāṃś ca vinivartate 12,157.008a saṃkalpāj jāyate kāmaḥ sevyamāno vivardhate 12,157.008b*0410_01 yadā prājño viramate tadā sadyaḥ praṇaśyati 12,157.008b*0410_02 parāsūyā krodhalobhāv antarā pratimucyate 12,157.008b*0410_03 dayayā sarvabhūtānāṃ nirvedād vinivartate 12,157.008c avadyadarśanād vyeti tattvajñānāc ca dhīmatām 12,157.009a viruddhāni hi śāstrāṇi paśyantīhālpabuddhayaḥ 12,157.009c vivitsā jāyate tatra tattvajñānān nivartate 12,157.010a prīteḥ śokaḥ prabhavati viyogāt tasya dehinaḥ 12,157.010c yadā nirarthakaṃ vetti tadā sadyaḥ praṇaśyati 12,157.010d*0411_01 ajñānaprabhavo mohaḥ pāpābhyāsāt pravartate 12,157.010d*0411_02 yadā prājñeṣu ramate tadā sadyaḥ praṇaśyati 12,157.011a parāsutā krodhalobhād abhyāsāc ca pravartate 12,157.011c dayayā sarvabhūtānāṃ nirvedāt sā nivartate 12,157.012a sattvatyāgāt tu mātsaryam ahitāni ca sevate 12,157.012c etat tu kṣīyate tāta sādhūnām upasevanāt 12,157.013a kulāj jñānāt tathaiśvaryān mado bhavati dehinām 12,157.013c ebhir eva tu vijñātair madaḥ sadyaḥ praṇaśyati 12,157.014a īrṣyā kāmāt prabhavati saṃgharṣāc caiva bhārata 12,157.014c itareṣāṃ tu martyānāṃ prajñayā sā praṇaśyati 12,157.015a vibhramāl lokabāhyānāṃ dveṣyair vākyair asaṃgataiḥ 12,157.015c kutsā saṃjāyate rājann upekṣābhiḥ praśāmyati 12,157.016a pratikartum aśakyāya balasthāyāpakāriṇe 12,157.016c asūyā jāyate tīvrā kāruṇyād vinivartate 12,157.017a kṛpaṇān satataṃ dṛṣṭvā tataḥ saṃjāyate kṛpā 12,157.017b*0412_01 ajñānaprabhavo lobho bhūtānāṃ dṛśyate sadā 12,157.017b*0412_02 asthiratvaṃ ca bhogānāṃ dṛṣṭvā jñātvā nivartate 12,157.017c dharmaniṣṭhāṃ yadā vetti tadā śāmyati sā kṛpā 12,157.018a etāny eva jitāny āhuḥ praśamāc ca trayodaśa 12,157.018c ete hi dhārtarāṣṭrāṇāṃ sarve doṣās trayodaśa 12,157.018e tvayā sarvātmanā nityaṃ vijitā jeṣyase ca tān 12,158.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,158.001a ānṛśaṃsyaṃ vijānāmi darśanena satāṃ sadā 12,158.001c nṛśaṃsān na vijānāmi teṣāṃ karma ca bhārata 12,158.002a kaṇṭakān kūpam agniṃ ca varjayanti yathā narāḥ 12,158.002c tathā nṛśaṃsakarmāṇaṃ varjayanti narā naram 12,158.003a nṛśaṃso hy adhamo nityaṃ pretya ceha ca bhārata 12,158.003c tasmād bravīhi kauravya tasya dharmaviniścayam 12,158.004 bhīṣma uvāca 12,158.004a spṛhāsyāntarhitā caiva viditārthā ca karmaṇā 12,158.004c ākroṣṭā kruśyate caiva bandhitā badhyate ca yaḥ 12,158.005a dattānukīrtir viṣamaḥ kṣudro naikṛtikaḥ śaṭhaḥ 12,158.005c asaṃbhogī ca mānī ca tathā saṅgī vikatthanaḥ 12,158.006a sarvātiśaṅkī paruṣo bāliśaḥ kṛpaṇas tathā 12,158.006c vargapraśaṃsī satatam āśramadveṣasaṃkarī 12,158.007a hiṃsāvihārī satatam aviśeṣaguṇāguṇaḥ 12,158.007c bahvalīko manasvī ca lubdho 'tyarthaṃ nṛśaṃsakṛt 12,158.008a dharmaśīlaṃ guṇopetaṃ pāpa ity avagacchati 12,158.008c ātmaśīlānumānena na viśvasiti kasya cit 12,158.009a pareṣāṃ yatra doṣaḥ syāt tad guhyaṃ saṃprakāśayet 12,158.009c samāneṣv eva doṣeṣu vṛttyartham upaghātayet 12,158.010a tathopakāriṇaṃ caiva manyate vañcitaṃ param 12,158.010c dattvāpi ca dhanaṃ kāle saṃtapaty upakāriṇe 12,158.011a bhakṣyaṃ bhojyam atho lehyaṃ yac cānyat sādhu bhojanam 12,158.011c prekṣamāṇeṣu yo 'śnīyān nṛśaṃsa iti taṃ viduḥ 12,158.012a brāhmaṇebhyaḥ pradāyāgraṃ yaḥ suhṛdbhiḥ sahāśnute 12,158.012c sa pretya labhate svargam iha cānantyam aśnute 12,158.013a eṣa te bharataśreṣṭha nṛśaṃsaḥ parikīrtitaḥ 12,158.013c sadā vivarjanīyo vai puruṣeṇa bubhūṣatā 12,159.001 bhīṣma uvāca 12,159.001a kṛtārtho yakṣyamāṇaś ca sarvavedāntagaś ca yaḥ 12,159.001c ācāryapitṛbhāryārthaṃ svādhyāyārtham athāpi vā 12,159.002a ete vai sādhavo dṛṣṭā brāhmaṇā dharmabhikṣavaḥ 12,159.002c asvebhyo deyam etebhyo dānaṃ vidyāviśeṣataḥ 12,159.003a anyatra dakṣiṇā yā tu deyā bharatasattama 12,159.003c anyebhyo hi bahirvedyāṃ nākṛtānnaṃ vidhīyate 12,159.004a sarvaratnāni rājā ca yathārhaṃ pratipādayet 12,159.004c brāhmaṇāś caiva yajñāś ca sahānnāḥ sahadakṣiṇāḥ 12,159.004d*0413_01 anyonyaspardhino rājan yajante guṇataḥ sadā 12,159.005a yasya traivārṣikaṃ bhaktaṃ paryāptaṃ bhṛtyavṛttaye 12,159.005c adhikaṃ vāpi vidyeta sa somaṃ pātum arhati 12,159.006a yajñaś cet pratividdhaḥ syād aṅgenaikena yajvanaḥ 12,159.006c brāhmaṇasya viśeṣeṇa dhārmike sati rājani 12,159.007a yo vaiśyaḥ syād bahupaśur hīnakratur asomapaḥ 12,159.007c kuṭumbāt tasya tad dravyaṃ yajñārthaṃ pārthivo haret 12,159.008a āhared veśmataḥ kiṃ cit kāmaṃ śūdrasya dravyataḥ 12,159.008c na hi veśmani śūdrasya kaś cid asti parigrahaḥ 12,159.009a yo 'nāhitāgniḥ śatagur ayajvā ca sahasraguḥ 12,159.009c tayor api kuṭumbābhyām āhared avicārayan 12,159.010a adātṛbhyo haren nityaṃ vyākhyāpya nṛpatiḥ prabho 12,159.010c tathā hy ācarato dharmo nṛpateḥ syād athākhilaḥ 12,159.011a tathaiva saptame bhakte bhaktāni ṣaḍ anaśnatā 12,159.011c aśvastanavidhānena hartavyaṃ hīnakarmaṇaḥ 12,159.011e khalāt kṣetrāt tathāgārād yato vāpy upapadyate 12,159.012a ākhyātavyaṃ nṛpasyaitat pṛcchato 'pṛcchato 'pi vā 12,159.012c na tasmai dhārayed daṇḍaṃ rājā dharmeṇa dharmavit 12,159.013a kṣatriyasya hi bāliśyād brāhmaṇaḥ kliśyate kṣudhā 12,159.013c śrutaśīle samājñāya vṛttim asya prakalpayet 12,159.013e athainaṃ parirakṣeta pitā putram ivaurasam 12,159.014a iṣṭiṃ vaiśvānarīṃ nityaṃ nirvaped abdaparyaye 12,159.014c avikalpaḥ purādharmo dharmavādais tu kevalam 12,159.015a viśvais tu devaiḥ sādhyaiś ca brāhmaṇaiś ca maharṣibhiḥ 12,159.015c āpatsu maraṇād bhītair liṅgapratinidhiḥ kṛtaḥ 12,159.016a prabhuḥ prathamakalpasya yo 'nukalpena vartate 12,159.016c na sāṃparāyikaṃ tasya durmater vidyate phalam 12,159.017a na brāhmaṇān vedayeta kaś cid rājani mānavaḥ 12,159.017c avīryo vedanād vidyāt suvīryo vīryavattaram 12,159.018a tasmād rājñā sadā tejo duḥsahaṃ brahmavādinām 12,159.018c mantā śāstā vidhātā ca brāhmaṇo deva ucyate 12,159.018e tasmin nākuśalaṃ brūyān na śuktām īrayed giram 12,159.019a kṣatriyo bāhuvīryeṇa taraty āpadam ātmanaḥ 12,159.019c dhanena vaiśyaḥ śūdraś ca mantrair homaiś ca vai dvijaḥ 12,159.020a na vai kanyā na yuvatir nāmantro na ca bāliśaḥ 12,159.020c pariveṣṭāgnihotrasya bhaven nāsaṃskṛtas tathā 12,159.020e narake nipatanty ete juhvānāḥ sa ca yasya tat 12,159.020f*0414_01 tasmād vaitānakuśalo hotā syād vedapāragaḥ 12,159.021a prājāpatyam adattvāśvam agnyādheyasya dakṣiṇām 12,159.021c anāhitāgnir iti sa procyate dharmadarśibhiḥ 12,159.022a puṇyāny anyāni kurvīta śraddadhāno jitendriyaḥ 12,159.022c anāptadakṣiṇair yajñair na yajeta kathaṃ cana 12,159.023a prajāḥ paśūṃś ca svargaṃ ca hanti yajño hy adakṣiṇaḥ 12,159.023c indriyāṇi yaśaḥ kīrtim āyuś cāsyopakṛntati 12,159.024a udakyā hy āsate ye ca ye ca ke cid anagnayaḥ 12,159.024c kulaṃ cāśrotriyaṃ yeṣāṃ sarve te śūdradharmiṇaḥ 12,159.025a udapānodake grāme brāhmaṇo vṛṣalīpatiḥ 12,159.025c uṣitvā dvādaśa samāḥ śūdrakarmeha gacchati 12,159.026a anāryāṃ śayane bibhrad ujjhan bibhrac ca yo dvijām 12,159.026c abrāhmaṇo manyamānas tṛṇeṣv āsīta pṛṣṭhataḥ 12,159.026e tathā sa śudhyate rājañ śṛṇu cātra vaco mama 12,159.027a yad ekarātreṇa karoti pāpaṃ; kṛṣṇaṃ varṇaṃ brāhmaṇaḥ sevamānaḥ 12,159.027c sthānāsanābhyāṃ vicaran vratī saṃs; tribhir varṣaiḥ śamayed ātmapāpam 12,159.028a na narmayuktaṃ vacanaṃ hinasti; na strīṣu rājan na vivāhakāle 12,159.028c na gurvarthe nātmano jīvitārthe; pañcānṛtāny āhur apātakāni 12,159.029a śraddadhānaḥ śubhāṃ vidyāṃ hīnād api samācaret 12,159.029c suvarṇam api cāmedhyād ādadīteti dhāraṇā 12,159.030a strīratnaṃ duṣkulāc cāpi viṣād apy amṛtaṃ pibet 12,159.030c aduṣṭā hi striyo ratnam āpa ity eva dharmataḥ 12,159.031a gobrāhmaṇahitārthaṃ ca varṇānāṃ saṃkareṣu ca 12,159.031c gṛhṇīyāt tu dhanur vaiśyaḥ paritrāṇāya cātmanaḥ 12,159.032a surāpānaṃ brahmahatyā gurutalpam athāpi vā 12,159.032c anirdeśyāni manyante prāṇāntānīti dhāraṇā 12,159.033a suvarṇaharaṇaṃ stainyaṃ viprāsaṅgaś ca pātakam 12,159.033c viharan madyapānaṃ cāpy agamyāgamanaṃ tathā 12,159.034a patitaiḥ saṃprayogāc ca brāhmaṇair yonitas tathā 12,159.034c acireṇa mahārāja tādṛśo vai bhavaty uta 12,159.035a saṃvatsareṇa patati patitena sahācaran 12,159.035c yājanādhyāpanād yaunān na tu yānāsanāśanāt 12,159.036a etāni ca tato 'nyāni nirdeśyānīti dhāraṇā 12,159.036c nirdeśyakena vidhinā kālenāvyasanī bhavet 12,159.037a annaṃ tiryaṅ na hotavyaṃ pretakarmaṇy apātite 12,159.037c triṣu tv eteṣu pūrveṣu na kurvīta vicāraṇām 12,159.038a amātyān vā gurūn vāpi jahyād dharmeṇa dhārmikaḥ 12,159.038c prāyaścittam akurvāṇair naitair arhati saṃvidam 12,159.039a adharmakārī dharmeṇa tapasā hanti kilbiṣam 12,159.039c bruvan stena iti stenaṃ tāvat prāpnoti kilbiṣam 12,159.039e astenaṃ stena ity uktvā dviguṇaṃ pāpam āpnuyāt 12,159.039f*0415_01 stenam astena ity uktvā tāvad āpnoti kilbiṣam 12,159.040a tribhāgaṃ brahmahatyāyāḥ kanyā prāpnoti duṣyatī 12,159.040c yas tu dūṣayitā tasyāḥ śeṣaṃ prāpnoti kilbiṣam 12,159.041a brāhmaṇāyāvagūryeha spṛṣṭvā gurutaraṃ bhavet 12,159.041c varṣāṇāṃ hi śataṃ pāpaḥ pratiṣṭhāṃ nādhigacchati 12,159.042a sahasraṃ tv eva varṣāṇāṃ nipātya narake vaset 12,159.042c tasmān naivāvagūryād dhi naiva jātu nipātayet 12,159.043a śoṇitaṃ yāvataḥ pāṃsūn saṃgṛhṇīyād dvijakṣatāt 12,159.043c tāvatīḥ sa samā rājan narake parivartate 12,159.044a bhrūṇahāhavamadhye tu śudhyate śastrapātitaḥ 12,159.044c ātmānaṃ juhuyād vahnau samiddhe tena śudhyati 12,159.045a surāpo vāruṇīm uṣṇāṃ pītvā pāpād vimucyate 12,159.045c tayā sa kāye nirdagdhe mṛtyunā pretya śudhyati 12,159.045e lokāṃś ca labhate vipro nānyathā labhate hi saḥ 12,159.046a gurutalpam adhiṣṭhāya durātmā pāpacetanaḥ 12,159.046c sūrmīṃ jvalantīm āśliṣya mṛtyunā sa viśudhyati 12,159.047a atha vā śiśnavṛṣaṇāv ādāyāñjalinā svayam 12,159.047c nairṛtīṃ diśam āsthāya nipatet sa tv ajihmagaḥ 12,159.048a brāhmaṇārthe 'pi vā prāṇān saṃtyajet tena śudhyati 12,159.048c aśvamedhena vāpīṣṭvā gomedhenāpi vā punaḥ 12,159.048e agniṣṭomena vā samyag iha pretya ca pūyate 12,159.049a tathaiva dvādaśa samāḥ kapālī brahmahā bhavet 12,159.049c brahmacārī cared bhaikṣaṃ svakarmodāharan muniḥ 12,159.050a evaṃ vā tapasā yukto brahmahā savanī bhavet 12,159.050c evaṃ vā garbham ajñātā cātreyīṃ yo 'bhigacchati 12,159.050e dviguṇā brahmahatyā vai ātreyīvyasane bhavet 12,159.051a surāpo niyatāhāro brahmacārī kṣamācaraḥ 12,159.051c ūrdhvaṃ tribhyo 'tha varṣebhyo yajetāgniṣṭutā param 12,159.051e ṛṣabhaikasahasraṃ gā dattvā śubham avāpnuyāt 12,159.051f*0416_01 dīkṣābhiṣekanirmukte kṣatriye ṣaṭ samācaret 12,159.052a vaiśyaṃ hatvā tu varṣe dve ṛṣabhaikaśatāś ca gāḥ 12,159.052c śūdraṃ hatvābdam evaikam ṛṣabhaikādaśāś ca gāḥ 12,159.053a śvabarbarakharān hatvā śaudram eva vrataṃ caret 12,159.053c mārjāracāṣamaṇḍūkān kākaṃ bhāsaṃ ca mūṣakam 12,159.054a uktaḥ paśusamo dharmo rājan prāṇinipātanāt 12,159.054c prāyaścittāny athānyāni pravakṣyāmy anupūrvaśaḥ 12,159.055a talpe cānyasya caurye ca pṛthak saṃvatsaraṃ caret 12,159.055c trīṇi śrotriyabhāryāyāṃ paradāre tu dve smṛte 12,159.056a kāle caturthe bhuñjāno brahmacārī vratī bhavet 12,159.056c sthānāsanābhyāṃ viharet trir ahno 'bhyuditād apaḥ 12,159.056d*0417_01 evam eva caran rājaṃs tasmāt pāpāt pramucyate 12,159.056e evam eva nirācānto yaś cāgnīn apavidhyati 12,159.057a tyajaty akāraṇe yaś ca pitaraṃ mātaraṃ tathā 12,159.057c patitaḥ syāt sa kauravya tathā dharmeṣu niścayaḥ 12,159.058a grāsācchādanam atyarthaṃ dadyād iti nidarśanam 12,159.058b*0418_01 brahmacārī dvijebhyaś ca dattvā pāpāt pramucyate 12,159.058c bhāryāyāṃ vyabhicāriṇyāṃ niruddhāyāṃ viśeṣataḥ 12,159.058e yat puṃsāṃ paradāreṣu tac caināṃ cārayed vratam 12,159.059a śreyāṃsaṃ śayane hitvā yā pāpīyāṃsam ṛcchati 12,159.059c śvabhis tāṃ khādayed rājā saṃsthāne bahusaṃvṛte 12,159.060a pumāṃsaṃ bandhayet prājñaḥ śayane tapta āyase 12,159.060c apy ādadhīta dārūṇi tatra dahyeta pāpakṛt 12,159.061a eṣa daṇḍo mahārāja strīṇāṃ bhartṛvyatikrame 12,159.061c saṃvatsarābhiśastasya duṣṭasya dviguṇo bhavet 12,159.062a dve tasya trīṇi varṣāṇi catvāri sahasevinaḥ 12,159.062c kucaraḥ pañca varṣāṇi cared bhaikṣaṃ munivrataḥ 12,159.063a parivittiḥ parivettā yayā ca parividyate 12,159.063c pāṇigrāhaś ca dharmeṇa sarve te patitāḥ smṛtāḥ 12,159.064a careyuḥ sarva evaite vīrahā yad vrataṃ caret 12,159.064c cāndrāyaṇaṃ caren māsaṃ kṛcchraṃ vā pāpaśuddhaye 12,159.065a parivettā prayaccheta parivittāya tāṃ snuṣām 12,159.065c jyeṣṭhena tv abhyanujñāto yavīyān pratyanantaram 12,159.065e enaso mokṣam āpnoti sā ca tau caiva dharmataḥ 12,159.066a amānuṣīṣu govarjam anāvṛṣṭir na duṣyati 12,159.066c adhiṣṭhātāram attāraṃ paśūnāṃ puruṣaṃ viduḥ 12,159.067a paridhāyordhvavālaṃ tu pātram ādāya mṛnmayam 12,159.067c caret sapta gṛhān bhaikṣaṃ svakarma parikīrtayan 12,159.068a tatraiva labdhabhojī syād dvādaśāhāt sa śudhyati 12,159.068c caret saṃvatsaraṃ cāpi tad vrataṃ yan nirākṛti 12,159.069a bhavet tu mānuṣeṣv evaṃ prāyaścittam anuttamam 12,159.069c dānaṃ vādānasakteṣu sarvam eva prakalpayet 12,159.069e anāstikeṣu gomātraṃ prāṇam ekaṃ pracakṣate 12,159.070a śvavarāhamanuṣyāṇāṃ kukkuṭasya kharasya ca 12,159.070c māṃsaṃ mūtrapurīṣaṃ ca prāśya saṃskāram arhati 12,159.071a brāhmaṇasya surāpasya gandham āghrāya somapaḥ 12,159.071c apas tryahaṃ pibed uṣṇās tryaham uṣṇaṃ payaḥ pibet 12,159.071e tryaham uṣṇaṃ ghṛtaṃ pītvā vāyubhakṣo bhavet tryaham 12,159.072a evam etat samuddiṣṭaṃ prāyaścittaṃ sanātanam 12,159.072c brāhmaṇasya viśeṣeṇa tattvajñānena jāyate 12,160.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,160.001a kathāntaram athāsādya khaḍgayuddhaviśāradaḥ 12,160.001c nakulaḥ śaratalpastham idam āha pitāmaham 12,160.002a dhanuḥ praharaṇaṃ śreṣṭham iti vādaḥ pitāmaha 12,160.002c matas tu mama dharmajña khaḍga eva susaṃśitaḥ 12,160.003a viśīrṇe kārmuke rājan prakṣīṇeṣu ca vājiṣu 12,160.003c khaḍgena śakyate yuddhe sādhv ātmā parirakṣitum 12,160.004a śarāsanadharāṃś caiva gadāśaktidharāṃs tathā 12,160.004c ekaḥ khaḍgadharo vīraḥ samarthaḥ pratibādhitum 12,160.005a atra me saṃśayaś caiva kautūhalam atīva ca 12,160.005c kiṃ svit praharaṇaṃ śreṣṭhaṃ sarvayuddheṣu pārthiva 12,160.006a kathaṃ cotpāditaḥ khaḍgaḥ kasyārthāya ca kena vā 12,160.006c pūrvācāryaṃ ca khaḍgasya prabrūhi prapitāmaha 12,160.007a tasya tad vacanaṃ śrutvā mādrīputrasya dhīmataḥ 12,160.007c sarvakauśalasaṃyuktaṃ sūkṣmacitrārthavac chubham 12,160.008a tatas tasyottaraṃ vākyaṃ svaravarṇopapāditam 12,160.008c śikṣānyāyopasaṃpannaṃ droṇaśiṣyāya pṛcchate 12,160.009a uvāca sarvadharmajño dhanurvedasya pāragaḥ 12,160.009c śaratalpagato bhīṣmo nakulāya mahātmane 12,160.010a tattvaṃ śṛṇuṣva mādreya yad etat paripṛcchasi 12,160.010c prabodhito 'smi bhavatā dhātumān iva parvataḥ 12,160.011a salilaikārṇavaṃ tāta purā sarvam abhūd idam 12,160.011c niṣprakampam anākāśam anirdeśyamahītalam 12,160.012a tamaḥsaṃvṛtam asparśam atigambhīradarśanam 12,160.012c niḥśabdaṃ cāprameyaṃ ca tatra jajñe pitāmahaḥ 12,160.012d*0419_01 avyakteva guṇātīte karmavyāpāravarjite 12,160.012d*0419_02 prādurbabhūva jalajaṃ tato jajñe pitāmahaḥ 12,160.013a so 'sṛjad vāyum agniṃ ca bhāskaraṃ cāpi vīryavān 12,160.013c ākāśam asṛjac cordhvam adho bhūmiṃ ca nairṛtim 12,160.014a nabhaḥ sacandratāraṃ ca nakṣatrāṇi grahāṃs tathā 12,160.014c saṃvatsarān ahorātrān ṛtūn atha lavān kṣaṇān 12,160.015a tataḥ śarīraṃ lokasthaṃ sthāpayitvā pitāmahaḥ 12,160.015c janayām āsa bhagavān putrān uttamatejasaḥ 12,160.016a marīcim ṛṣim atriṃ ca pulastyaṃ pulahaṃ kratum 12,160.016c vasiṣṭhāṅgirasau cobhau rudraṃ ca prabhum īśvaram 12,160.017a prācetasas tathā dakṣaḥ kanyāḥ ṣaṣṭim ajījanat 12,160.017c tā vai brahmarṣayaḥ sarvāḥ prajārthaṃ pratipedire 12,160.018a tābhyo viśvāni bhūtāni devāḥ pitṛgaṇās tathā 12,160.018c gandharvāpsarasaś caiva rakṣāṃsi vividhāni ca 12,160.019a patatrimṛgamīnāś ca plavaṃgāś ca mahoragāḥ 12,160.019c nānākṛtibalāś cānye jalakṣitivicāriṇaḥ 12,160.020a audbhidāḥ svedajāś caiva aṇḍajāś ca jarāyujāḥ 12,160.020c jajñe tāta tathā sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam 12,160.021a bhūtasargam imaṃ kṛtvā sarvalokapitāmahaḥ 12,160.021c śāśvataṃ vedapaṭhitaṃ dharmaṃ ca yuyuje punaḥ 12,160.022a tasmin dharme sthitā devāḥ sahācāryapurohitāḥ 12,160.022c ādityā vasavo rudrāḥ sasādhyā marudaśvinaḥ 12,160.023a bhṛgvatryaṅgirasaḥ siddhāḥ kāśyapaś ca tapodhanaḥ 12,160.023c vasiṣṭhagautamāgastyās tathā nāradaparvatau 12,160.024a ṛṣayo vālakhilyāś ca prabhāsāḥ sikatās tathā 12,160.024c ghṛtācāḥ somavāyavyā vaikhānasamarīcipāḥ 12,160.025a akṛṣṭāś caiva haṃsāś ca ṛṣayo 'thāgniyonijāḥ 12,160.025c vānaprasthāḥ pṛśnayaś ca sthitā brahmānuśāsane 12,160.026a dānavendrās tv atikramya tat pitāmahaśāsanam 12,160.026c dharmasyāpacayaṃ cakruḥ krodhalobhasamanvitāḥ 12,160.027a hiraṇyakaśipuś caiva hiraṇyākṣo virocanaḥ 12,160.027c śambaro vipracittiś ca prahrādo namucir baliḥ 12,160.028a ete cānye ca bahavaḥ sagaṇā daityadānavāḥ 12,160.028c dharmasetum atikramya remire 'dharmaniścayāḥ 12,160.029a sarve sma tulyajātīyā yathā devās tathā vayam 12,160.029c ity evaṃ hetum āsthāya spardhamānāḥ surarṣibhiḥ 12,160.030a na priyaṃ nāpy anukrośaṃ cakrur bhūteṣu bhārata 12,160.030c trīn upāyān atikramya daṇḍena rurudhuḥ prajāḥ 12,160.030e na jagmuḥ saṃvidaṃ taiś ca darpād asurasattamāḥ 12,160.031a atha vai bhagavān brahmā brahmarṣibhir upasthitaḥ 12,160.031c tadā himavataḥ pṛṣṭhe suramye padmatārake 12,160.032a śatayojanavistāre maṇimuktācayācite 12,160.032c tasmin girivare putra puṣpitadrumakānane 12,160.032e tasthau sa vibudhaśreṣṭho brahmā lokārthasiddhaye 12,160.033a tato varṣasahasrānte vitānam akarot prabhuḥ 12,160.033c vidhinā kalpadṛṣṭena yathoktenopapāditam 12,160.034a ṛṣibhir yajñapaṭubhir yathāvat karmakartṛbhiḥ 12,160.034c marudbhiḥ parisaṃstīrṇaṃ dīpyamānaiś ca pāvakaiḥ 12,160.035a kāñcanair yajñabhāṇḍaiś ca bhrājiṣṇubhir alaṃkṛtam 12,160.035c vṛtaṃ devagaṇaiś caiva prababhau yajñamaṇḍalam 12,160.036a tathā brahmarṣibhiś caiva sadasyair upaśobhitam 12,160.036c tatra ghoratamaṃ vṛttam ṛṣīṇāṃ me pariśrutam 12,160.037a candramā vimalaṃ vyoma yathābhyuditatārakam 12,160.037c vidāryāgniṃ tathā bhūtam utthitaṃ śrūyate tataḥ 12,160.038a nīlotpalasavarṇābhaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ kṛśodaram 12,160.038c prāṃśu durdarśanaṃ caivāpy atitejas tathaiva ca 12,160.039a tasminn utpatamāne ca pracacāla vasuṃdharā 12,160.039c tatrormikalilāvartaś cukṣubhe ca mahārṇavaḥ 12,160.040a petur ulkā mahotpātāḥ śākhāś ca mumucur drumāḥ 12,160.040c aprasannā diśaḥ sarvāḥ pavanaś cāśivo vavau 12,160.040e muhur muhuś ca bhūtāni prāvyathanta bhayāt tathā 12,160.041a tataḥ sutumulaṃ dṛṣṭvā tad adbhutam upasthitam 12,160.041c maharṣisuragandharvān uvācedaṃ pitāmahaḥ 12,160.042a mayaitac cintitaṃ bhūtam asir nāmaiṣa vīryavān 12,160.042c rakṣaṇārthāya lokasya vadhāya ca suradviṣām 12,160.043a tatas tad rūpam utsṛjya babhau nistriṃśa eva saḥ 12,160.043c vimalas tīkṣṇadhāraś ca kālāntaka ivodyataḥ 12,160.044a tatas taṃ śitikaṇṭhāya rudrāyarṣabhaketave 12,160.044c brahmā dadāv asiṃ dīptam adharmaprativāraṇam 12,160.045a tataḥ sa bhagavān rudro brahmarṣigaṇasaṃstutaḥ 12,160.045c pragṛhyāsim ameyātmā rūpam anyac cakāra ha 12,160.046a caturbāhuḥ spṛśan mūrdhnā bhūsthito 'pi nabhastalam 12,160.046c ūrdhvadṛṣṭir mahāliṅgo mukhāj jvālāḥ samutsṛjan 12,160.046e vikurvan bahudhā varṇān nīlapāṇḍuralohitān 12,160.047a bibhrat kṛṣṇājinaṃ vāso hemapravaratārakam 12,160.047c netraṃ caikaṃ lalāṭena bhāskarapratimaṃ mahat 12,160.047e śuśubhāte ca vimale dve netre kṛṣṇapiṅgale 12,160.048a tato devo mahādevaḥ śūlapāṇir bhagākṣihā 12,160.048c saṃpragṛhya tu nistriṃśaṃ kālārkānalasaṃnibham 12,160.049a trikūṭaṃ carma codyamya savidyutam ivāmbudam 12,160.049c cacāra vividhān mārgān mahābalaparākramaḥ 12,160.049e vidhunvann asim ākāśe dānavāntacikīrṣayā 12,160.050a tasya nādaṃ vinadato mahāhāsaṃ ca muñcataḥ 12,160.050c babhau pratibhayaṃ rūpaṃ tadā rudrasya bhārata 12,160.051a tad rūpadhāriṇaṃ rudraṃ raudrakarma cikīrṣavaḥ 12,160.051c niśamya dānavāḥ sarve hṛṣṭāḥ samabhidudruvuḥ 12,160.052a aśmabhiś cāpy avarṣanta pradīptaiś ca tatholmukaiḥ 12,160.052c ghoraiḥ praharaṇaiś cānyaiḥ śitadhārair ayomukhaiḥ 12,160.053a tatas tad dānavānīkaṃ saṃpraṇetāram acyutam 12,160.053c rudrakhaḍgabaloddhūtaṃ pracacāla mumoha ca 12,160.054a citraṃ śīghrataratvāc ca carantam asidhāriṇam 12,160.054c tam ekam asurāḥ sarve sahasram iti menire 12,160.055a chindan bhindan rujan kṛntan dārayan pramathann api 12,160.055c acarad daityasaṃgheṣu rudro 'gnir iva kakṣagaḥ 12,160.056a asivegaprarugṇās te chinnabāhūruvakṣasaḥ 12,160.056c saṃprakṛttottamāṅgāś ca petur urvyāṃ mahāsurāḥ 12,160.057a apare dānavā bhagnā rudraghātāvapīḍitāḥ 12,160.057c anyonyam abhinardanto diśaḥ saṃpratipedire 12,160.058a bhūmiṃ ke cit praviviśuḥ parvatān apare tathā 12,160.058c apare jagmur ākāśam apare 'mbhaḥ samāviśan 12,160.059a tasmin mahati saṃvṛtte samare bhṛśadāruṇe 12,160.059c babhau bhūmiḥ pratibhayā tadā rudhirakardamā 12,160.060a dānavānāṃ śarīraiś ca mahadbhiḥ śoṇitokṣitaiḥ 12,160.060c samākīrṇā mahābāho śailair iva sakiṃśukaiḥ 12,160.061a rudhireṇa pariklinnā prababhau vasudhā tadā 12,160.061c raktārdravasanā śyāmā nārīva madavihvalā 12,160.062a sa rudro dānavān hatvā kṛtvā dharmottaraṃ jagat 12,160.062c raudraṃ rūpaṃ vihāyāśu cakre rūpaṃ śivaṃ śivaḥ 12,160.063a tato maharṣayaḥ sarve sarve devagaṇās tathā 12,160.063c jayenādbhutakalpena devadevam athārcayan 12,160.064a tataḥ sa bhagavān rudro dānavakṣatajokṣitam 12,160.064c asiṃ dharmasya goptāraṃ dadau satkṛtya viṣṇave 12,160.065a viṣṇur marīcaye prādān marīcir bhagavāṃś ca tam 12,160.065c maharṣibhyo dadau khaḍgam ṛṣayo vāsavāya tu 12,160.066a mahendro lokapālebhyo lokapālās tu putraka 12,160.066c manave sūryaputrāya daduḥ khaḍgaṃ suvistaram 12,160.067a ūcuś cainaṃ tathaivādyaṃ mānuṣāṇāṃ tvam īśvaraḥ 12,160.067c asinā dharmagarbheṇa pālayasva prajā iti 12,160.068a dharmasetum atikrāntāḥ sūkṣmasthūlārthakāraṇāt 12,160.068c vibhajya daṇḍaṃ rakṣyāḥ syur dharmato na yadṛcchayā 12,160.069a durvācā nigraho daṇḍo hiraṇyabahulas tathā 12,160.069c vyaṅganaṃ ca śarīrasya vadho vānalpakāraṇāt 12,160.070a aser etāni rūpāṇi durvācādīni nirdiśet 12,160.070c aser eva pramāṇāni parimāṇavyatikramāt 12,160.071a adhisṛjyātha putraṃ svaṃ prajānām adhipaṃ tataḥ 12,160.071c manuḥ prajānāṃ rakṣārthaṃ kṣupāya pradadāv asim 12,160.072a kṣupāj jagrāha cekṣvākur ikṣvākoś ca purūravāḥ 12,160.072c āyuś ca tasmāl lebhe taṃ nahuṣaś ca tato bhuvi 12,160.073a yayātir nahuṣāc cāpi pūrus tasmāc ca labdhavān 12,160.073c āmūrtarayasas tasmāt tato bhūmiśayo nṛpaḥ 12,160.073c*0420_01 **** **** gayāya pratyapādayat 12,160.073c*0420_02 gayāc ca labdhavān rājā 12,160.074a bharataś cāpi dauḥṣantir lebhe bhūmiśayād asim 12,160.074c tasmāc ca lebhe dharmajño rājann aiḍabiḍas tathā 12,160.075a tataś caiḍabiḍāl lebhe dhundhumāro janeśvaraḥ 12,160.075c dhundhumārāc ca kāmbojo mucukundas tato 'labhat 12,160.076a mucukundān maruttaś ca maruttād api raivataḥ 12,160.076c raivatād yuvanāśvaś ca yuvanāśvāt tato raghuḥ 12,160.077a ikṣvākuvaṃśajas tasmād dhariṇāśvaḥ pratāpavān 12,160.077c hariṇāśvād asiṃ lebhe śunakaḥ śunakād api 12,160.078a uśīnaro vai dharmātmā tasmād bhojāḥ sayādavāḥ 12,160.078c yadubhyaś ca śibir lebhe śibeś cāpi pratardanaḥ 12,160.079a pratardanād aṣṭakaś ca ruśadaśvo 'ṣṭakād api 12,160.079c ruśadaśvād bharadvājo droṇas tasmāt kṛpas tataḥ 12,160.079e tatas tvaṃ bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ paramāsim avāptavān 12,160.080a kṛttikāś cāsya nakṣatram aser agniś ca daivatam 12,160.080c rohiṇyo gotram asyātha rudraś ca gurur uttamaḥ 12,160.081a aser aṣṭau ca nāmāni rahasyāni nibodha me 12,160.081c pāṇḍaveya sadā yāni kīrtayaṃl labhate jayam 12,160.082a asir viśasanaḥ khaḍgas tīkṣṇavartmā durāsadaḥ 12,160.082c śrīgarbho vijayaś caiva dharmapālas tathaiva ca 12,160.083a agryaḥ praharaṇānāṃ ca khaḍgo mādravatīsuta 12,160.083c maheśvarapraṇītaś ca purāṇe niścayaṃ gataḥ 12,160.083d*0421_01 etāni caiva nāmāni purāṇe niścitāni vai 12,160.084a pṛthus tūtpādayām āsa dhanur ādyam ariṃdama 12,160.084b*0422_01 teneyaṃ pṛthivī dugdhā sasyāni subahūny api 12,160.084b*0422_02 dharmeṇa ca yathā pūrvaṃ 12,160.084c teneyaṃ pṛthivī pūrvaṃ vainyena parirakṣitā 12,160.085a tad etad ārṣaṃ mādreya pramāṇaṃ kartum arhasi 12,160.085c aseś ca pūjā kartavyā sadā yuddhaviśāradaiḥ 12,160.086a ity eṣa prathamaḥ kalpo vyākhyātas te suvistaraḥ 12,160.086c aser utpattisaṃsargo yathāvad bharatarṣabha 12,160.087a sarvathaitad iha śrutvā khaḍgasādhanam uttamam 12,160.087c labhate puruṣaḥ kīrtiṃ pretya cānantyam aśnute 12,161.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,161.001a ity uktavati bhīṣme tu tūṣṇīṃbhūte yudhiṣṭhiraḥ 12,161.001c papracchāvasaraṃ gatvā bhrātṝn vidurapañcamān 12,161.002a dharme cārthe ca kāme ca lokavṛttiḥ samāhitā 12,161.002c teṣāṃ garīyān katamo madhyamaḥ ko laghuś ca kaḥ 12,161.003a kasmiṃś cātmā niyantavyas trivargavijayāya vai 12,161.003c saṃtuṣṭā naiṣṭhikaṃ vākyaṃ yathāvad vaktum arhatha 12,161.004a tato 'rthagatitattvajñaḥ prathamaṃ pratibhānavān 12,161.004c jagāda viduro vākyaṃ dharmaśāstram anusmaran 12,161.005a bāhuśrutyaṃ tapas tyāgaḥ śraddhā yajñakriyā kṣamā 12,161.005c bhāvaśuddhir dayā satyaṃ saṃyamaś cātmasaṃpadaḥ 12,161.006a etad evābhipadyasva mā te bhūc calitaṃ manaḥ 12,161.006c etan mūlau hi dharmārthāv etad ekapadaṃ hitam 12,161.007a dharmeṇaivarṣayas tīrṇā dharme lokāḥ pratiṣṭhitāḥ 12,161.007c dharmeṇa devā divigā dharme cārthaḥ samāhitaḥ 12,161.008a dharmo rājan guṇaśreṣṭho madhyamo hy artha ucyate 12,161.008c kāmo yavīyān iti ca pravadanti manīṣiṇaḥ 12,161.008e tasmād dharmapradhānena bhavitavyaṃ yatātmanā 12,161.008f*0423_01 tathā ca sarvabhūteṣu vartitavyaṃ yathātmani 12,161.009a samāptavacane tasminn arthaśāstraviśāradaḥ 12,161.009c pārtho vākyārthatattvajño jagau vākyam atandritaḥ 12,161.010a karmabhūmir iyaṃ rājann iha vārttā praśasyate 12,161.010c kṛṣivāṇijyagorakṣyaṃ śilpāni vividhāni ca 12,161.011a artha ity eva sarveṣāṃ karmaṇām avyatikramaḥ 12,161.011c na ṛte 'rthena vartete dharmakāmāv iti śrutiḥ 12,161.012a vijayī hy arthavān dharmam ārādhayitum uttamam 12,161.012c kāmaṃ ca carituṃ śakto duṣprāpam akṛtātmabhiḥ 12,161.013a arthasyāvayavāv etau dharmakāmāv iti śrutiḥ 12,161.013c arthasiddhyā hi nirvṛttāv ubhāv etau bhaviṣyataḥ 12,161.014a udbhūtārthaṃ hi puruṣaṃ viśiṣṭatarayonayaḥ 12,161.014c brahmāṇam iva bhūtāni satataṃ paryupāsate 12,161.015a jaṭājinadharā dāntāḥ paṅkadigdhā jitendriyāḥ 12,161.015c muṇḍā nistantavaś cāpi vasanty arthārthinaḥ pṛthak 12,161.016a kāṣāyavasanāś cānye śmaśrulā hrīsusaṃvṛtāḥ 12,161.016c vidvāṃsaś caiva śāntāś ca muktāḥ sarvaparigrahaiḥ 12,161.016d*0424_01 arthārthinaḥ santi nityaṃ paritapyanti karmabhiḥ 12,161.017a arthārthinaḥ santi ke cid apare svargakāṅkṣiṇaḥ 12,161.017c kulapratyāgamāś caike svaṃ svaṃ mārgam anuṣṭhitāḥ 12,161.018a āstikā nāstikāś caiva niyatāḥ saṃyame pare 12,161.018c aprajñānaṃ tamobhūtaṃ prajñānaṃ tu prakāśatā 12,161.019a bhṛtyān bhogair dviṣo daṇḍair yo yojayati so 'rthavān 12,161.019c etan matimatāṃ śreṣṭha mataṃ mama yathātatham 12,161.019e anayos tu nibodha tvaṃ vacanaṃ vākyakaṇṭhayoḥ 12,161.020a tato dharmārthakuśalau mādrīputrāv anantaram 12,161.020c nakulaḥ sahadevaś ca vākyaṃ jagadatuḥ param 12,161.021a āsīnaś ca śayānaś ca vicarann api ca sthitaḥ 12,161.021c arthayogaṃ dṛḍhaṃ kuryād yogair uccāvacair api 12,161.022a asmiṃs tu vai susaṃvṛtte durlabhe paramapriye 12,161.022c iha kāmān avāpnoti pratyakṣaṃ nātra saṃśayaḥ 12,161.023a yo 'rtho dharmeṇa saṃyukto dharmo yaś cārthasaṃyutaḥ 12,161.023c madhv ivāmṛtasaṃyuktaṃ tasmād etau matāv iha 12,161.024a anarthasya na kāmo 'sti tathārtho 'dharmiṇaḥ kutaḥ 12,161.024c tasmād udvijate loko dharmārthād yo bahiṣkṛtaḥ 12,161.025a tasmād dharmapradhānena sādhyo 'rthaḥ saṃyatātmanā 12,161.025c viśvasteṣu ca bhūteṣu kalpate sarva eva hi 12,161.026a dharmaṃ samācaret pūrvaṃ tathārthaṃ dharmasaṃyutam 12,161.026c tataḥ kāmaṃ caret paścāt siddhārthasya hi tat phalam 12,161.027a virematus tu tad vākyam uktvā tāv aśvinoḥ sutau 12,161.027c bhīmasenas tadā vākyam idaṃ vaktuṃ pracakrame 12,161.028a nākāmaḥ kāmayaty arthaṃ nākāmo dharmam icchati 12,161.028c nākāmaḥ kāmayāno 'sti tasmāt kāmo viśiṣyate 12,161.029a kāmena yuktā ṛṣayas tapasy eva samāhitāḥ 12,161.029c palāśaphalamūlāśā vāyubhakṣāḥ susaṃyatāḥ 12,161.030a vedopavādeṣv apare yuktāḥ svādhyāyapāragāḥ 12,161.030c śrāddhayajñakriyāyāṃ ca tathā dānapratigrahe 12,161.031a vaṇijaḥ karṣakā gopāḥ kāravaḥ śilpinas tathā 12,161.031c daivakarmakṛtaś caiva yuktāḥ kāmena karmasu 12,161.032a samudraṃ cāviśanty anye narāḥ kāmena saṃyutāḥ 12,161.032c kāmo hi vividhākāraḥ sarvaṃ kāmena saṃtatam 12,161.033a nāsti nāsīn nābhaviṣyad bhūtaṃ kāmātmakāt param 12,161.033c etat sāraṃ mahārāja dharmārthāv atra saṃśritau 12,161.034a navanītaṃ yathā dadhnas tathā kāmo 'rthadharmataḥ 12,161.034c śreyas tailaṃ ca piṇyākād dhṛtaṃ śreya udaśvitaḥ 12,161.035a śreyaḥ puṣpaphalaṃ kāṣṭhāt kāmo dharmārthayor varaḥ 12,161.035c puṣpato madhv iva rasaḥ kāmāt saṃjāyate sukham 12,161.035d*0425_01 kāmo dharmārthayor yoniḥ kāmaś cātha tadātmakaḥ 12,161.035d*0425_02 nākāmato brāhmaṇāḥ svannam arthān 12,161.035d*0425_03 nākāmato dadati brāhmaṇebhyaḥ 12,161.035d*0425_04 nākāmato vividhā lokaceṣṭā 12,161.035d*0425_05 tasmāt kāmaḥ prāk trivargasya dṛṣṭaḥ 12,161.036a sucāruveṣābhir alaṃkṛtābhir; madotkaṭābhiḥ priyavādinībhiḥ 12,161.036c ramasva yoṣābhir upetya kāmaṃ; kāmo hi rājaṃs tarasābhipātī 12,161.037a buddhir mamaiṣā pariṣat sthitasya; mā bhūd vicāras tava dharmaputra 12,161.037c syāt saṃhitaṃ sadbhir aphalgusāraṃ; sametya vākyaṃ param ānṛśaṃsyam 12,161.038a dharmārthakāmāḥ samam eva sevyā; yas tv ekasevī sa naro jaghanyaḥ 12,161.038b*0426_01 trayos tu nityaṃ tv aviśeṣito hi 12,161.038c dvayos tu dakṣaṃ pravadanti madhyaṃ; sa uttamo yo niratas trivarge 12,161.038d*0427_01 vibhajya kālaṃ parisevyamānaḥ 12,161.039a prājñaḥ suhṛc candanasāralipto; vicitramālyābharaṇair upetaḥ 12,161.039c tato vacaḥ saṃgrahavigraheṇa; proktvā yavīyān virarāma bhīmaḥ 12,161.040a tato muhūrtād atha dharmarājo; vākyāni teṣām anucintya samyak 12,161.040c uvāca vācāvitathaṃ smayan vai; bahuśruto dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ 12,161.041a niḥsaṃśayaṃ niścitadharmaśāstrāḥ; sarve bhavanto viditapramāṇāḥ 12,161.041c vijñātukāmasya mameha vākyam; uktaṃ yad vai naiṣṭhikaṃ tac chrutaṃ me 12,161.041e iha tv avaśyaṃ gadato mamāpi; vākyaṃ nibodhadhvam ananyabhāvāḥ 12,161.042a yo vai na pāpe nirato na puṇye; nārthe na dharme manujo na kāme 12,161.042c vimuktadoṣaḥ samaloṣṭakāñcanaḥ; sa mucyate duḥkhasukhārthasiddheḥ 12,161.043a bhūtāni jātīmaraṇānvitāni; jarāvikāraiś ca samanvitāni 12,161.043c bhūyaś ca tais taiḥ pratibodhitāni; mokṣaṃ praśaṃsanti na taṃ ca vidmaḥ 12,161.044a snehe nabaddhasya na santi tānīty; evaṃ svayaṃbhūr bhagavān uvāca 12,161.044c budhāś ca nirvāṇaparā vadanti; tasmān na kuryāt priyam apriyaṃ ca 12,161.045a etat pradhānaṃ na tu kāmakāro; yathā niyukto 'smi tathā carāmi 12,161.045c bhūtāni sarvāṇi vidhir niyuṅkte; vidhir balīyān iti vitta sarve 12,161.046a na karmaṇāpnoty anavāpyam arthaṃ; yad bhāvi sarvaṃ bhavatīti vitta 12,161.046c trivargahīno 'pi hi vindate 'rthaṃ; tasmād idaṃ lokahitāya guhyam 12,161.046d*0428_01 uktaṃ hi karmaiva phalasya hetuḥ 12,161.047a tatas tad agryaṃ vacanaṃ manonugaṃ; samastam ājñāya tato 'tihetumat 12,161.047c tadā praṇeduś ca jaharṣire ca te; kurupravīrāya ca cakrur añjalīn 12,161.048a sucāruvarṇākṣaraśabdabhūṣitāṃ; manonugāṃ nirdhutavākyakaṇṭakām 12,161.048c niśamya tāṃ pārthiva pārthabhāṣitāṃ; giraṃ narendrāḥ praśaśaṃsur eva te 12,161.048d*0429_01 sa cāpi tān dharmasuto mahāmanās 12,161.048d*0429_02 tadā pratītān praśaśaṃsa vīryavān 12,161.048e punaś ca papraccha saridvarāsutaṃ; tataḥ paraṃ dharmam ahīnasattvaḥ 12,161.048e*0430_01 dharmārthakāmeṣu viniścayajñam 12,161.048f*0431_01 yudhiṣṭhiraḥ kauravavaṃśagoptā 12,162.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,162.001a pitāmaha mahāprājña kurūṇāṃ kīrtivardhana 12,162.001c praśnaṃ kaṃ cit pravakṣyāmi tan me vyākhyātum arhasi 12,162.002a kīdṛśā mānavāḥ saumyāḥ kaiḥ prītiḥ paramā bhavet 12,162.002c āyatyāṃ ca tadātve ca ke kṣamās tān vadasva me 12,162.003a na hi tatra dhanaṃ sphītaṃ na ca saṃbandhibāndhavāḥ 12,162.003c tiṣṭhanti yatra suhṛdas tiṣṭhantīti matir mama 12,162.004a durlabho hi suhṛc chrotā durlabhaś ca hitaḥ suhṛt 12,162.004c etad dharmabhṛtāṃ śreṣṭha sarvaṃ vyākhyātum arhasi 12,162.005 bhīṣma uvāca 12,162.005a saṃdheyān puruṣān rājann asaṃdheyāṃś ca tattvataḥ 12,162.005c vadato me nibodha tvaṃ nikhilena yudhiṣṭhira 12,162.006a lubdhaḥ krūras tyaktadharmā nikṛtaḥ śaṭha eva ca 12,162.006c kṣudraḥ pāpasamācāraḥ sarvaśaṅkī tathālasaḥ 12,162.007a dīrghasūtro 'nṛjuḥ kaṣṭo gurudārapradharṣakaḥ 12,162.007c vyasane yaḥ parityāgī durātmā nirapatrapaḥ 12,162.008a sarvataḥ pāpadarśī ca nāstiko vedanindakaḥ 12,162.008c saṃprakīrṇendriyo loke yaḥ kāmanirataś caret 12,162.009a asatyo lokavidviṣṭaḥ samaye cānavasthitaḥ 12,162.009c piśuno 'thākṛtaprajño matsarī pāpaniścayaḥ 12,162.010a duḥśīlo 'thākṛtātmā ca nṛśaṃsaḥ kitavas tathā 12,162.010c mitrair arthakṛtī nityam icchaty arthaparaś ca yaḥ 12,162.011a vahataś ca yathāśakti yo na tuṣyati mandadhīḥ 12,162.011c amitram iva yo bhuṅkte sadā mitraṃ nararṣabha 12,162.012a asthānakrodhano yaś ca akasmāc ca virajyate 12,162.012c suhṛdaś caiva kalyāṇān āśu tyajati kilbiṣī 12,162.013a alpe 'py apakṛte mūḍhas tathājñānāt kṛte 'pi ca 12,162.013c kāryopasevī mitreṣu mitradveṣī narādhipa 12,162.014a śatrur mitramukho yaś ca jihmaprekṣī vilobhanaḥ 12,162.014c na rajyati ca kalyāṇe yas tyajet tādṛśaṃ naram 12,162.015a pānapo dveṣaṇaḥ krūro nirghṛṇaḥ paruṣas tathā 12,162.015c paropatāpī mitradhruk tathā prāṇivadhe rataḥ 12,162.016a kṛtaghnaś cādhamo loke na saṃdheyaḥ kathaṃ cana 12,162.016c chidrānveṣī na saṃdheyaḥ saṃdheyān api me śṛṇu 12,162.017a kulīnā vākyasaṃpannā jñānavijñānakovidāḥ 12,162.017c mitrajñāś ca kṛtajñāś ca sarvajñāḥ śokavarjitāḥ 12,162.018a mādhuryaguṇasaṃpannāḥ satyasaṃdhā jitendriyāḥ 12,162.018c vyāyāmaśīlāḥ satataṃ bhṛtaputrāḥ kulodgatāḥ 12,162.019a rūpavanto guṇopetās tathālubdhā jitaśramāḥ 12,162.019c doṣair viyuktāḥ prathitais te grāhyāḥ pārthivena ha 12,162.020a yathāśaktisamācārāḥ santas tuṣyanti hi prabho 12,162.020c nāsthāne krodhavantaś ca na cākasmād virāgiṇaḥ 12,162.021a viraktāś ca na ruṣyanti manasāpy arthakovidāḥ 12,162.021c ātmānaṃ pīḍayitvāpi suhṛtkāryaparāyaṇāḥ 12,162.021e na virajyanti mitrebhyo vāso raktam ivāvikam 12,162.022a doṣāṃś ca lobhamohādīn artheṣu yuvatiṣv atha 12,162.022c na darśayanti suhṛdāṃ viśvastā bandhuvatsalāḥ 12,162.023a loṣṭakāñcanatulyārthāḥ suhṛtsv aśaṭhabuddhayaḥ 12,162.023c ye caranty anabhīmānā nisṛṣṭārthavibhūṣaṇāḥ 12,162.023e saṃgṛhṇantaḥ parijanaṃ svāmyarthaparamāḥ sadā 12,162.024a īdṛśaiḥ puruṣaśreṣṭhaiḥ saṃdhiṃ yaḥ kurute nṛpaḥ 12,162.024c tasya vistīryate rāṣṭraṃ jyotsnā grahapater iva 12,162.025a śāstranityā jitakrodhā balavanto raṇapriyāḥ 12,162.025c kṣāntāḥ śīlaguṇopetāḥ saṃdheyāḥ puruṣottamāḥ 12,162.025d*0432_01 mantrihīnas tu yo rājann acirāyur bhaven nṛpa 12,162.025d*0432_02 tasmāt suśīlaṃ vijñāya mantriṇaṃ ca bahuśrutam 12,162.025d*0432_03 niyojayed guṇakaram ātmanaḥ sukham icchatā 12,162.026a ye ca doṣasamāyuktā narāḥ proktā mayānagha 12,162.026c teṣām apy adhamo rājan kṛtaghno mitraghātakaḥ 12,162.026e tyaktavyaḥ sa durācāraḥ sarveṣām iti niścayaḥ 12,162.027 yudhiṣṭhira uvāca 12,162.027a vistareṇārthasaṃbandhaṃ śrotum icchāmi pārthiva 12,162.027c mitradrohī kṛtaghnaś ca yaḥ proktas taṃ ca me vada 12,162.028 bhīṣma uvāca 12,162.028a hanta te vartayiṣye 'ham itihāsaṃ purātanam 12,162.028c udīcyāṃ diśi yad vṛttaṃ mleccheṣu manujādhipa 12,162.029a brāhmaṇo madhyadeśīyaḥ kṛṣṇāṅgo brahmavarjitaḥ 12,162.029c grāmaṃ prekṣya janākīrṇaṃ prāviśad bhaikṣakāṅkṣayā 12,162.030a tatra dasyur dhanayutaḥ sarvavarṇaviśeṣavit 12,162.030c brahmaṇyaḥ satyasaṃdhaś ca dāne ca nirato 'bhavat 12,162.031a tasya kṣayam upāgamya tato bhikṣām ayācata 12,162.031c pratiśrayaṃ ca vāsārthaṃ bhikṣāṃ caivātha vārṣikīm 12,162.032a prādāt tasmai sa viprāya vastraṃ ca sadṛśaṃ navam 12,162.032c nārīṃ cāpi vayopetāṃ bhartrā virahitāṃ tadā 12,162.033a etat saṃprāpya hṛṣṭātmā dasyoḥ sarvaṃ dvijas tadā 12,162.033c tasmin gṛhavare rājaṃs tayā reme sa gautamaḥ 12,162.034a kuṭumbārtheṣu dasyoḥ sa sāhāyyaṃ cāpy athākarot 12,162.034c tatrāvasat so 'tha varṣāḥ samṛddhe śabarālaye 12,162.034e bāṇavedhye paraṃ yatnam akaroc caiva gautamaḥ 12,162.035a vakrāṅgāṃs tu sa nityaṃ vai sarvato bāṇagocare 12,162.035c jaghāna gautamo rājan yathā dasyugaṇas tathā 12,162.036a hiṃsāparo ghṛṇāhīnaḥ sadā prāṇivadhe rataḥ 12,162.036c gautamaḥ saṃnikarṣeṇa dasyubhiḥ samatām iyāt 12,162.037a tathā tu vasatas tasya dasyugrāme sukhaṃ tadā 12,162.037c agacchan bahavo māsā nighnataḥ pakṣiṇo bahūn 12,162.038a tataḥ kadā cid aparo dvijas taṃ deśam āgamat 12,162.038c jaṭī cīrājinadharaḥ svādhyāyaparamaḥ śuciḥ 12,162.039a vinīto niyatāhāro brahmaṇyo vedapāragaḥ 12,162.039c sabrahmacārī taddeśyaḥ sakhā tasyaiva supriyam 12,162.039e taṃ dasyugrāmam agamad yatrāsau gautamo 'bhavat 12,162.040a sa tu vipragṛhānveṣī śūdrānnaparivarjakaḥ 12,162.040c grāme dasyujanākīrṇe vyacarat sarvatodiśam 12,162.041a tataḥ sa gautamagṛhaṃ praviveśa dvijottamaḥ 12,162.041c gautamaś cāpi saṃprāptas tāv anyonyena saṃgatau 12,162.042a vakrāṅgabhārahastaṃ taṃ dhanuṣpāṇiṃ kṛtāgasam 12,162.042c rudhireṇāvasiktāṅgaṃ gṛhadvāram upāgatam 12,162.043a taṃ dṛṣṭvā puruṣādābham apadhvastaṃ kṣayāgatam 12,162.043c abhijñāya dvijo vrīḍām agamad vākyam āha ca 12,162.044a kim idaṃ kuruṣe mauḍhyād vipras tvaṃ hi kulodgataḥ 12,162.044c madhyadeśaparijñāto dasyubhāvaṃ gataḥ katham 12,162.045a pūrvān smara dvijāgryāṃs tān prakhyātān vedapāragān 12,162.045c yeṣāṃ vaṃśe 'bhijātas tvam īdṛśaḥ kulapāṃsanaḥ 12,162.046a avabudhyātmanātmānaṃ satyaṃ śīlaṃ śrutaṃ damam 12,162.046c anukrośaṃ ca saṃsmṛtya tyaja vāsam imaṃ dvija 12,162.046d*0433_01 kugrāmavāsaṃ ca kumitrasaṅgaṃ 12,162.046d*0433_02 kudārarāgaṃ kunarendrasevām 12,162.046d*0433_03 kubrāhmaṇe prītim akāraṇaṃ vai 12,162.046d*0433_04 kurvanti ye pāpatarās ta eva 12,162.047a evam uktaḥ sa suhṛdā tadā tena hitaiṣiṇā 12,162.047c pratyuvāca tato rājan viniścitya tadārtavat 12,162.048a adhano 'smi dvijaśreṣṭha na ca vedavid apy aham 12,162.048c vṛttyartham iha saṃprāptaṃ viddhi māṃ dvijasattama 12,162.049a tvaddarśanāt tu viprarṣe kṛtārthaṃ vedmy ahaṃ dvija 12,162.049c ātmānaṃ saha yāsyāvaḥ śvo vasādyeha śarvarīm 12,162.049d*0434_01 gautamena tathety ukte suṣvāpa dvijasattamaḥ 12,162.049d*0435_01 sa tatra nyavasad vipro ghṛṇī kiṃ cid asaṃspṛśan 12,162.049d*0435_02 kṣudhitaś chandyamāno 'pi bhojanaṃ nābhyanandata 12,163.001 bhīṣma uvāca 12,163.001a tasyāṃ niśāyāṃ vyuṣṭāyāṃ gate tasmin dvijottame 12,163.001c niṣkramya gautamo 'gacchat samudraṃ prati bhārata 12,163.002a sāmudrakān sa vaṇijas tato 'paśyat sthitān pathi 12,163.002c sa tena sārthena saha prayayau sāgaraṃ prati 12,163.003a sa tu sārtho mahārāja kasmiṃś cid girigahvare 12,163.003c mattena dviradenātha nihataḥ prāyaśo 'bhavat 12,163.004a sa kathaṃ cit tatas tasmāt sārthān mukto dvijas tadā 12,163.004c kāṃdigbhūto jīvitārthī pradudrāvottarāṃ diśam 12,163.005a sa sarvataḥ paribhraṣṭaḥ sārthād deśāt tathārthataḥ 12,163.005c ekākī vyadravat tatra vane kiṃpuruṣo yathā 12,163.006a sa panthānam athāsādya samudrābhisaraṃ tadā 12,163.006c āsasāda vanaṃ ramyaṃ mahat puṣpitapādapam 12,163.007a sarvartukair āmravanaiḥ puṣpitair upaśobhitam 12,163.007c nandanoddeśasadṛśaṃ yakṣakiṃnarasevitam 12,163.008a śālatāladhavāśvatthatvacāguruvanais tathā 12,163.008c candanasya ca mukhyasya pādapair upaśobhitam 12,163.008e giriprastheṣu ramyeṣu śubheṣu susugandhiṣu 12,163.009a samantato dvijaśreṣṭhā valgu kūjanti tatra vai 12,163.009c manuṣyavadanās tv anye bhāruṇḍā iti viśrutāḥ 12,163.009e bhūliṅgaśakunāś cānye samudraṃ sarvato 'bhavan 12,163.010a sa tāny atimanojñāni vihaṃgābhirutāni vai 12,163.010c śṛṇvan suramaṇīyāni vipro 'gacchata gautamaḥ 12,163.011a tato 'paśyat suramye sa suvarṇasikatācite 12,163.011c deśabhāge same citre svargoddeśasamaprabhe 12,163.012a śriyā juṣṭaṃ mahāvṛkṣaṃ nyagrodhaṃ parimaṇḍalam 12,163.012c śākhābhir anurūpābhir bhūṣitaṃ chatrasaṃnibham 12,163.013a tasya mūlaṃ susaṃsiktaṃ varacandanavāriṇā 12,163.013c divyapuṣpānvitaṃ śrīmat pitāmahasadopamam 12,163.014a taṃ dṛṣṭvā gautamaḥ prīto munikāntam anuttamam 12,163.014c medhyaṃ suragṛhaprakhyaṃ puṣpitaiḥ pādapair vṛtam 12,163.014e tam āgamya mudā yuktas tasyādhastād upāviśat 12,163.015a tatrāsīnasya kauravya gautamasya sukhaḥ śivaḥ 12,163.015c puṣpāṇi samupaspṛśya pravavāv anilaḥ śuciḥ 12,163.015e hlādayan sarvagātrāṇi gautamasya tadā nṛpa 12,163.016a sa tu vipraḥ pariśrāntaḥ spṛṣṭaḥ puṇyena vāyunā 12,163.016c sukham āsādya suṣvāpa bhāskaraś cāstam abhyagāt 12,163.017a tato 'staṃ bhāskare yāte saṃdhyākāla upasthite 12,163.017c ājagāma svabhavanaṃ brahmalokāt khagottamaḥ 12,163.018a nāḍījaṅgha iti khyāto dayito brahmaṇaḥ sakhā 12,163.018c bakarājo mahāprājñaḥ kaśyapasyātmasaṃbhavaḥ 12,163.019a rājadharmeti vikhyāto babhūvāpratimo bhuvi 12,163.019c devakanyāsutaḥ śrīmān vidvān devapatiprabhaḥ 12,163.020a mṛṣṭahāṭakasaṃchanno bhūṣaṇair arkasaṃnibhaiḥ 12,163.020c bhūṣitaḥ sarvagātreṣu devagarbhaḥ śriyā jvalan 12,163.021a tam āgataṃ dvijaṃ dṛṣṭvā vismito gautamo 'bhavat 12,163.021c kṣutpipāsāparītātmā hiṃsārthī cāpy avaikṣata 12,163.022 rājadharmovāca 12,163.022a svāgataṃ bhavate vipra diṣṭyā prāpto 'si me gṛham 12,163.022c astaṃ ca savitā yātaḥ saṃdhyeyaṃ samupasthitā 12,163.023a mama tvaṃ nilayaṃ prāptaḥ priyātithir aninditaḥ 12,163.023c pūjito yāsyasi prātar vidhidṛṣṭena karmaṇā 12,164.001 bhīṣma uvāca 12,164.001a giraṃ tāṃ madhurāṃ śrutvā gautamo vismitas tadā 12,164.001c kautūhalānvito rājan rājadharmāṇam aikṣata 12,164.002 rājadharmovāca 12,164.002a bhoḥ kaśyapasya putro 'haṃ mātā dākṣāyaṇī ca me 12,164.002c atithis tvaṃ guṇopetaḥ svāgataṃ te dvijarṣabha 12,164.003 bhīṣma uvāca 12,164.003a tasmai dattvā sa satkāraṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā 12,164.003c śālapuṣpamayīṃ divyāṃ bṛsīṃ samupakalpayat 12,164.004a bhagīratharathākrāntān deśān gaṅgāniṣevitān 12,164.004c ye caranti mahāmīnās tāṃś ca tasyānvakalpayat 12,164.005a vahniṃ cāpi susaṃdīptaṃ mīnāṃś caiva supīvarān 12,164.005c sa gautamāyātithaye nyavedayata kāśyapaḥ 12,164.006a bhuktavantaṃ ca taṃ vipraṃ prītātmānaṃ mahāmanāḥ 12,164.006c klamāpanayanārthaṃ sa pakṣābhyām abhyavījayat 12,164.007a tato viśrāntam āsīnaṃ gotrapraśnam apṛcchata 12,164.007c so 'bravīd gautamo 'smīti brāhma nānyad udāharat 12,164.008a tasmai parṇamayaṃ divyaṃ divyapuṣpādhivāsitam 12,164.008c gandhāḍhyaṃ śayanaṃ prādāt sa śiśye tatra vai sukham 12,164.009a athopaviṣṭaṃ śayane gautamaṃ bakarāṭ tadā 12,164.009c papraccha kāśyapo vāgmī kim āgamanakāraṇam 12,164.010a tato 'bravīd gautamas taṃ daridro 'haṃ mahāmate 12,164.010c samudragamanākāṅkṣī dravyārtham iti bhārata 12,164.011a taṃ kāśyapo 'bravīt prīto notkaṇṭhāṃ kartum arhasi 12,164.011c kṛtakāryo dvijaśreṣṭha sadravyo yāsyase gṛhān 12,164.012a caturvidhā hy arthagatir bṛhaspatimataṃ yathā 12,164.012c pāraṃparyaṃ tathā daivaṃ karma mitram iti prabho 12,164.013a prādurbhūto 'smi te mitraṃ suhṛttvaṃ ca mama tvayi 12,164.013c so 'haṃ tathā yatiṣyāmi bhaviṣyasi yathārthavān 12,164.014a tataḥ prabhātasamaye sukhaṃ pṛṣṭvābravīd idam 12,164.014c gaccha saumya pathānena kṛtakṛtyo bhaviṣyasi 12,164.015a itas triyojanaṃ gatvā rākṣasādhipatir mahān 12,164.015c virūpākṣa iti khyātaḥ sakhā mama mahābalaḥ 12,164.016a taṃ gaccha dvijamukhya tvaṃ mama vākyapracoditaḥ 12,164.016c kāmān abhīpsitāṃs tubhyaṃ dātā nāsty atra saṃśayaḥ 12,164.017a ity uktaḥ prayayau rājan gautamo vigataklamaḥ 12,164.017c phalāny amṛtakalpāni bhakṣayan sma yatheṣṭataḥ 12,164.018a candanāgurumukhyāni tvakpatrāṇāṃ vanāni ca 12,164.018c tasmin pathi mahārāja sevamāno drutaṃ yayau 12,164.019a tato meruvrajaṃ nāma nagaraṃ śailatoraṇam 12,164.019c śailaprākāravapraṃ ca śailayantrārgalaṃ tathā 12,164.019d*0436_01 nyavedayad dvārapālān vacanād rājadharmaṇaḥ 12,164.020a viditaś cābhavat tasya rākṣasendrasya dhīmataḥ 12,164.020c prahitaḥ suhṛdā rājan prīyatā vai priyātithiḥ 12,164.021a tataḥ sa rākṣasendraḥ svān preṣyān āha yudhiṣṭhira 12,164.021c gautamo nagaradvārāc chīghram ānīyatām iti 12,164.022a tataḥ puravarāt tasmāt puruṣāḥ śvetaveṣṭanāḥ 12,164.022c gautamety abhibhāṣantaḥ puradvāram upāgaman 12,164.023a te tam ūcur mahārāja preṣyā rakṣaḥpater dvijam 12,164.023b*0437_01 channahastā * * kāyā dakṛvecavasaṃmatāḥ (sic) 12,164.023b*0437_02 āgaccha gautamety evaṃ tvaramāṇāḥ sasaṃbhramāḥ 12,164.023c tvarasva tūrṇam āgaccha rājā tvāṃ draṣṭum icchati 12,164.024a rākṣasādhipatir vīro virūpākṣa iti śrutaḥ 12,164.024c sa tvāṃ tvarati vai draṣṭuṃ tat kṣipraṃ saṃvidhīyatām 12,164.025a tataḥ sa prādravad vipro vismayād vigataklamaḥ 12,164.025c gautamo nagararddhiṃ tāṃ paśyan paramavismitaḥ 12,164.026a tair eva sahito rājño veśma tūrṇam upādravat 12,164.026c darśanaṃ rākṣasendrasya kāṅkṣamāṇo dvijas tadā 12,165.001 bhīṣma uvāca 12,165.001a tataḥ sa vidito rājñaḥ praviśya gṛham uttamam 12,165.001c pūjito rākṣasendreṇa niṣasādāsanottame 12,165.002a pṛṣṭaś ca gotracaraṇaṃ svādhyāyaṃ brahmacārikam 12,165.002b*0438_01 pṛṣṭo rājñā sa nājñāsīd gotramātram athābravīt 12,165.002c na tatra vyājahārānyad gotramātrād ṛte dvijaḥ 12,165.003a brahmavarcasahīnasya svādhyāyaviratasya ca 12,165.003c gotramātravido rājā nivāsaṃ samapṛcchata 12,165.004a kva te nivāsaḥ kalyāṇa kiṃgotrā brāhmaṇī ca te 12,165.004c tattvaṃ brūhi na bhīḥ kāryā viśramasva yathāsukham 12,165.005 gautama uvāca 12,165.005a madhyadeśaprasūto 'haṃ vāso me śabarālaye 12,165.005c śūdrā punarbhūr bhāryā me satyam etad bravīmi te 12,165.006 bhīṣma uvāca 12,165.006a tato rājā vimamṛśe kathaṃ kāryam idaṃ bhavet 12,165.006c kathaṃ vā sukṛtaṃ me syād iti buddhyānvacintayat 12,165.007a ayaṃ vai jananād vipraḥ suhṛt tasya mahātmanaḥ 12,165.007c saṃpreṣitaś ca tenāyaṃ kāśyapena mamāntikam 12,165.008a tasya priyaṃ kariṣyāmi sa hi mām āśritaḥ sadā 12,165.008c bhrātā me bāndhavaś cāsau sakhā ca hṛdayaṃgamaḥ 12,165.009a kārttikyām adya bhoktāraḥ sahasraṃ me dvijottamāḥ 12,165.009c tatrāyam api bhoktā vai deyam asmai ca me dhanam 12,165.009d*0439_01 sa cādya divasaḥ puṇyo hy atithiś cāyam āgataḥ 12,165.009d*0439_02 saṃkalpitaṃ caiva dhanaṃ kiṃ vicāryam ataḥ param 12,165.010a tataḥ sahasraṃ viprāṇāṃ viduṣāṃ samalaṃkṛtam 12,165.010c snātānām anusaṃprāptam ahatakṣaumavāsasām 12,165.011a tān āgatān dvijaśreṣṭhān virūpākṣo viśāṃ pate 12,165.011c yathārhaṃ pratijagrāha vidhidṛṣṭena karmaṇā 12,165.012a bṛsyas teṣāṃ tu saṃnyastā rākṣasendrasya śāsanāt 12,165.012c bhūmau varakuthāstīrṇāḥ preṣyair bharatasattama 12,165.013a tāsu te pūjitā rājñā niṣaṇṇā dvijasattamāḥ 12,165.013b*0440_01 tiladarbhodakenātha arcitā vidhivad dvijāḥ 12,165.013b*0440_02 viśvedevāḥ sapitaraḥ sāgnayaś copakalpitāḥ 12,165.013b*0440_03 viliptāḥ puṣpavantaś ca supracārāḥ supūjitāḥ 12,165.013c vyarājanta mahārāja nakṣatrapatayo yathā 12,165.014a tato jāmbūnadāḥ pātrīr vajrāṅkā vimalāḥ śubhāḥ 12,165.014c varānnapūrṇā viprebhyaḥ prādān madhughṛtāplutāḥ 12,165.015a tasya nityaṃ tathāṣāḍhyāṃ māghyāṃ ca bahavo dvijāḥ 12,165.015c īpsitaṃ bhojanavaraṃ labhante satkṛtaṃ sadā 12,165.016a viśeṣatas tu kārttikyāṃ dvijebhyaḥ saṃprayacchati 12,165.016c śaradvyapāye ratnāni paurṇamāsyām iti śrutiḥ 12,165.017a suvarṇaṃ rajataṃ caiva maṇīn atha ca mauktikam 12,165.017c vajrān mahādhanāṃś caiva vaiḍūryājinarāṅkavān 12,165.018a ratnarāśīn vinikṣipya dakṣiṇārthe sa bhārata 12,165.018c tataḥ prāha dvijaśreṣṭhān virūpākṣo mahāyaśāḥ 12,165.019a gṛhṇīta ratnāny etāni yathotsāhaṃ yatheṣṭataḥ 12,165.019c yeṣu yeṣu ca bhāṇḍeṣu bhuktaṃ vo dvijasattamāḥ 12,165.019e tāny evādāya gacchadhvaṃ svaveśmānīti bhārata 12,165.020a ity uktavacane tasmin rākṣasendre mahātmani 12,165.020c yatheṣṭaṃ tāni ratnāni jagṛhur brāhmaṇarṣabhāḥ 12,165.021a tato mahārhais te sarve ratnair abhyarcitāḥ śubhaiḥ 12,165.021c brāhmaṇā mṛṣṭavasanāḥ suprītāḥ sma tadābhavan 12,165.022a tatas tān rākṣasendraś ca dvijān āha punar vacaḥ 12,165.022c nānādigāgatān rājan rākṣasān pratiṣidhya vai 12,165.023a adhyaikadivasaṃ viprā na vo 'stīha bhayaṃ kva cit 12,165.023c rākṣasebhyaḥ pramodadhvam iṣṭato yāta māciram 12,165.024a tataḥ pradudruvuḥ sarve viprasaṃghāḥ samantataḥ 12,165.024c gautamo 'pi suvarṇasya bhāram ādāya satvaraḥ 12,165.025a kṛcchrāt samudvahan vīra nyagrodhaṃ samupāgamat 12,165.025c nyaṣīdac ca pariśrāntaḥ klāntaś ca kṣudhitaś ca ha 12,165.026a tatas tam abhyagād rājan rājadharmā khagottamaḥ 12,165.026c svāgatenābhyanandac ca gautamaṃ mitravatsalaḥ 12,165.027a tasya pakṣāgravikṣepaiḥ klamaṃ vyapanayat khagaḥ 12,165.027c pūjāṃ cāpy akarod dhīmān bhojanaṃ cāpy akalpayat 12,165.027d*0441_01 niṣpatraḥ śayane tasmin paryatapyata duṣṭadhīḥ 12,165.027d*0442_01 tatas tau saṃvidaṃ kṛtvā khagendradvijasattamau 12,165.027d*0442_02 nyaṣīdatāṃ mahārāja nyagrodhe vipule tathā 12,165.027d*0442_03 gautamaś cintayām āsa rātrau tasya samīpataḥ 12,165.028a sa bhuktavān suviśrānto gautamo 'cintayat tadā 12,165.028c hāṭakasyābhirūpasya bhāro 'yaṃ sumahān mayā 12,165.028e gṛhīto lobhamohād vai dūraṃ ca gamanaṃ mama 12,165.029a na cāsti pathi bhoktavyaṃ prāṇasaṃdhāraṇaṃ mama 12,165.029c kiṃ kṛtvā dhārayeyaṃ vai prāṇān ity abhyacintayat 12,165.030a tataḥ sa pathi bhoktavyaṃ prekṣamāṇo na kiṃ cana 12,165.030c kṛtaghnaḥ puruṣavyāghra manasedam acintayat 12,165.031a ayaṃ bakapatiḥ pārśve māṃsarāśiḥ sthito mama 12,165.031c imaṃ hatvā gṛhītvā ca yāsye 'haṃ samabhidrutam 12,166.001 bhīṣma uvāca 12,166.001a atha tatra mahārciṣmān analo vātasārathiḥ 12,166.001c tasyāvidūre rakṣārthaṃ khagendreṇa kṛto 'bhavat 12,166.002a sa cāpi pārśve suṣvāpa viśvasto bakarāṭ tadā 12,166.002c kṛtaghnas tu sa duṣṭātmā taṃ jighāṃsur ajāgarat 12,166.003a tato 'lātena dīptena viśvastaṃ nijaghāna tam 12,166.003c nihatya ca mudā yuktaḥ so 'nubandhaṃ na dṛṣṭavān 12,166.004a sa taṃ vipakṣaromāṇaṃ kṛtvāgnāv apacat tadā 12,166.004b*0443_01 pakvānnaṃ bhakṣayitvā ca kṛtaghnaḥ pāpapūruṣaḥ 12,166.004b*0443_02 jagāma tvarayā rājan svagṛhaṃ kṛtakṛtyavat 12,166.004c taṃ gṛhītvā suvarṇaṃ ca yayau drutataraṃ dvijaḥ 12,166.004d*0444_01 tato dākṣāyaṇīputraṃ nāgataṃ taṃ tu bhārata 12,166.004d*0444_02 virūpākṣaś cintayan vai hṛdayena vidūyatā 12,166.005a tato 'nyasmin gate cāhni virūpākṣo 'bravīt sutam 12,166.005c na prekṣe rājadharmāṇam adya putra khagottamam 12,166.006a sa pūrvasaṃdhyāṃ brahmāṇaṃ vandituṃ yāti sarvadā 12,166.006b*0445_01 aparāṃ caiva māṃ draṣṭum āyāti sa vihaṃgarāṭ 12,166.006c māṃ cādṛṣṭvā kadā cit sa na gacchati gṛhān khagaḥ 12,166.007a ubhe dvirātraṃ saṃdhye vai nābhyagāt sa mamālayam 12,166.007c tasmān na śudhyate bhāvo mama sa jñāyatāṃ suhṛt 12,166.008a svādhyāyena viyukto hi brahmavarcasavarjitaḥ 12,166.008c taṃ gatas tatra me śaṅkā hanyāt taṃ sa dvijādhamaḥ 12,166.009a durācāras tu durbuddhir iṅgitair lakṣito mayā 12,166.009c niṣkriyo dāruṇākāraḥ kṛṣṇo dasyur ivādhamaḥ 12,166.010a gautamaḥ sa gatas tatra tenodvignaṃ mano mama 12,166.010c putra śīghram ito gatvā rājadharmaniveśanam 12,166.010e jñāyatāṃ sa viśuddhātmā yadi jīvati māciram 12,166.011a sa evam uktas tvarito rakṣobhiḥ sahito yayau 12,166.011c nyagrodhaṃ tatra cāpaśyat kaṅkālaṃ rājadharmaṇaḥ 12,166.012a sa rudann agamat putro rākṣasendrasya dhīmataḥ 12,166.012c tvaramāṇaḥ paraṃ śaktyā gautamagrahaṇāya vai 12,166.013a tato 'vidūre jagṛhur gautamaṃ rākṣasās tadā 12,166.013c rājadharmaśarīraṃ ca pakṣāsthicaraṇojjhitam 12,166.014a tam ādāyātha rakṣāṃsi drutaṃ meruvrajaṃ yayuḥ 12,166.014c rājñaś ca darśayām āsuḥ śarīraṃ rājadharmaṇaḥ 12,166.014e kṛtaghnaṃ puruṣaṃ taṃ ca gautamaṃ pāpacetasam 12,166.015a ruroda rājā taṃ dṛṣṭvā sāmātyaḥ sapurohitaḥ 12,166.015c ārtanādaś ca sumahān abhūt tasya niveśane 12,166.016a sastrīkumāraṃ ca puraṃ babhūvāsvasthamānasam 12,166.016c athābravīn nṛpaḥ putraṃ pāpo 'yaṃ vadhyatām iti 12,166.017a asya māṃsair ime sarve viharantu yatheṣṭataḥ 12,166.017c pāpācāraḥ pāpakarmā pāpātmā pāpaniścayaḥ 12,166.017e hantavyo 'yaṃ mama matir bhavadbhir iti rākṣasāḥ 12,166.018a ity uktā rākṣasendreṇa rākṣasā ghoravikramāḥ 12,166.018c naicchanta taṃ bhakṣayituṃ pāpakarmāyam ity uta 12,166.019a dasyūnāṃ dīyatām eṣa sādhv adya puruṣādhamaḥ 12,166.019c ity ūcus taṃ mahārāja rākṣasendraṃ niśācarāḥ 12,166.020a śirobhiś ca gatā bhūmim ūcū rakṣogaṇādhipam 12,166.020c na dātum arhasi tvaṃ no bhakṣaṇāyāsya kilbiṣam 12,166.021a evam astv iti tān āha rākṣasendro niśācarān 12,166.021c dasyūnāṃ dīyatām eṣa kṛtaghno 'dyaiva rākṣasāḥ 12,166.022a ity ukte tasya te dāsāḥ śūlamudgarapāṇayaḥ 12,166.022c chittvā taṃ khaṇḍaśaḥ pāpaṃ dasyubhyaḥ pradadus tadā 12,166.023a dasyavaś cāpi naicchanta tam attuṃ pāpakāriṇam 12,166.023c kravyādā api rājendra kṛtaghnaṃ nopabhuñjate 12,166.024a brahmaghne ca surāpe ca core bhagnavrate tathā 12,166.024c niṣkṛtir vihitā rājan kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ 12,166.025a mitradrohī nṛśaṃsaś ca kṛtaghnaś ca narādhamaḥ 12,166.025c kravyādaiḥ kṛmibhiś cānyair na bhujyante hi tādṛśāḥ 12,166.025d*0446_01 nyagrodhe rājadharmāṇam apaśyan nihataṃ tataḥ 12,166.025d*0446_02 ruditvā bahu tat tad vai vilapya ca sa rākṣasaḥ 12,166.025d*0446_03 gato roṣasamāviṣṭo gautamagrahaṇāya vai 12,166.025d*0446_04 gṛhīto gautamaḥ pāpo rakṣobhiḥ krodhamūrchitaiḥ 12,166.025d*0446_05 rājadharmaśarīrasya kaṅkālaṃ cāpy atho dhṛtam 12,166.025d*0446_06 merupṛṣṭhe ca nagaraṃ yātudhānās tato gatāḥ 12,166.025d*0446_07 krodharaktekṣaṇā ghorā gautamasya vadhe dhṛtāḥ 12,166.025d*0446_08 pārthivasyāgrato nyastaḥ kaṅkālo rājadharmaṇaḥ 12,166.025d*0446_09 taṃ dṛṣṭvā vimanā rājā sāmātyaḥ sagaṇo 'bhavat 12,166.025d*0446_10 ārtanādo mahān āsīd gṛhe tasya mahātmanaḥ 12,166.025d*0446_11 strīsaṃghasya tadā rājan nihate kāśyapātmaje 12,166.025d*0446_12 rākṣasā ūcuḥ 12,166.025d*0446_12 rājā caivābravīt putraṃ pāpo 'yaṃ vadhyatām iti 12,166.025d*0446_13 asya māṃsaṃ vayaṃ sarve khādiṣyāmaḥ samāgatāḥ 12,166.025d*0446_14 pāpakṛt pāpakarmā ca pāpātmā pāpam āsthitaḥ 12,166.025d*0446_15 virūpākṣa uvāca 12,166.025d*0446_15 hantavya eva pāpātmā kṛtaghno nātra saṃśayaḥ 12,166.025d*0446_16 kṛtaghnaṃ pāpakarmāṇaṃ na bhakṣayitum utsahe 12,166.025d*0446_17 dāsebhyo dīyatām eṣa mitradhruk puruṣādhamaḥ 12,166.025d*0446_17 bhīṣma uvāca 12,166.025d*0446_18 dāsāḥ sarve samāhūtā yātudhānās tathāpare 12,166.025d*0446_19 necchanti sma kṛtaghnaṃ taṃ khādituṃ puruṣottama 12,166.025d*0446_20 śirobhiś ca gatā bhūmiṃ mahārāja tato balāt 12,166.025d*0446_21 mā nārthaṃ jātanirbandhaṃ kilbiṣaṃ dātum arhasi 12,166.025d*0446_22 yātudhānā nṛpeṇoktāḥ pāpakarmā viśasyatām 12,166.025d*0446_23 bhakṣyatāṃ tyajyatāṃ vāyaṃ darśanān me 'panīyatām 12,166.025d*0446_24 tatas te ruṣitā dāsāḥ śūlapaṭṭasapāṇayaḥ 12,166.025d*0446_25 khaṇḍaśo vikṛtaṃ hatvā kravyādbhyo hy adadus tadā 12,166.025d*0446_26 kravyādās tv api rājendra necchanti piśitāśanāḥ 12,166.025d*0446_27 mṛtān api hi kravyādāḥ kṛtaghnān nopabhuñjate 12,166.025d*0446_28 brahmasvaharaṇe core brahmaghne gurutalpage 12,166.025d*0446_29 niṣkṛtir vihitā sadbhiḥ kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ 12,166.025d*0446_30 mitradruhaṃ kṛtaghnaṃ ca nṛśaṃsaṃ ca narādhamam 12,166.025d*0446_31 kravyādāḥ krimayaś caiva nopabhuñjanti vai sadā 12,167.001 bhīṣma uvāca 12,167.001a tataś citāṃ bakapateḥ kārayām āsa rākṣasaḥ 12,167.001c ratnair gandhaiś ca bahubhir vastraiś ca samalaṃkṛtām 12,167.002a tatra prajvālya nṛpate bakarājaṃ pratāpavān 12,167.002c pretakāryāṇi vidhivad rākṣasendraś cakāra ha 12,167.003a tasmin kāle 'tha surabhir devī dākṣāyaṇī śubhā 12,167.003c upariṣṭāt tatas tasya sā babhūva payasvinī 12,167.004a tasyā vaktrāc cyutaḥ phenaḥ kṣīramiśras tadānagha 12,167.004c so 'patad vai tatas tasyāṃ citāyāṃ rājadharmaṇaḥ 12,167.005a tataḥ saṃjīvitas tena bakarājas tadānagha 12,167.005c utpatya ca sameyāya virūpākṣaṃ bakādhipaḥ 12,167.006a tato 'bhyayād devarājo virūpākṣapuraṃ tadā 12,167.006c prāha cedaṃ virūpākṣaṃ diṣṭyāyaṃ jīvatīty uta 12,167.007a śrāvayām āsa cendras taṃ virūpākṣaṃ purātanam 12,167.007c yathā śāpaḥ purā datto brahmaṇā rājadharmaṇaḥ 12,167.008a yadā bakapatī rājan brahmāṇaṃ nopasarpati 12,167.008c tato roṣād idaṃ prāha bakendrāya pitāmahaḥ 12,167.009a yasmān mūḍho mama sado nāgato 'sau bakādhamaḥ 12,167.009c tasmād vadhaṃ sa duṣṭātmā nacirāt samavāpsyati 12,167.010a tadāyaṃ tasya vacanān nihato gautamena vai 12,167.010c tenaivāmṛtasiktaś ca punaḥ saṃjīvito bakaḥ 12,167.011a rājadharmā tataḥ prāha praṇipatya puraṃdaram 12,167.011c yadi te 'nugrahakṛtā mayi buddhiḥ puraṃdara 12,167.011e sakhāyaṃ me sudayitaṃ gautamaṃ jīvayety uta 12,167.012a tasya vākyaṃ samājñāya vāsavaḥ puruṣarṣabha 12,167.012c saṃjīvayitvā sakhye vai prādāt taṃ gautamaṃ tadā 12,167.013a sabhāṇḍopaskaraṃ rājaṃs tam āsādya bakādhipaḥ 12,167.013c saṃpariṣvajya suhṛdaṃ prītyā paramayā yutaḥ 12,167.014a atha taṃ pāpakarmāṇaṃ rājadharmā bakādhipaḥ 12,167.014c visarjayitvā sadhanaṃ praviveśa svam ālayam 12,167.015a yathocitaṃ ca sa bako yayau brahmasadas tadā 12,167.015b*0447_01 brahmātha svasabhāprāptaṃ bakaṃ dharmaparāyaṇam 12,167.015c brahmā ca taṃ mahātmānam ātithyenābhyapūjayat 12,167.016a gautamaś cāpi saṃprāpya punas taṃ śabarālayam 12,167.016c śūdrāyāṃ janayām āsa putrān duṣkṛtakāriṇaḥ 12,167.017a śāpaś ca sumahāṃs tasya dattaḥ suragaṇais tadā 12,167.017c kukṣau punarbhvāṃ bhāryāyāṃ janayitvā cirāt sutān 12,167.017e nirayaṃ prāpsyati mahat kṛtaghno 'yam iti prabho 12,167.018a etat prāha purā sarvaṃ nārado mama bhārata 12,167.018c saṃsmṛtya cāpi sumahad ākhyānaṃ puruṣarṣabha 12,167.018e mayāpi bhavate sarvaṃ yathāvad upavarṇitam 12,167.019a kutaḥ kṛtaghnasya yaśaḥ kutaḥ sthānaṃ kutaḥ sukham 12,167.019c aśraddheyaḥ kṛtaghno hi kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ 12,167.020a mitradroho na kartavyaḥ puruṣeṇa viśeṣataḥ 12,167.020c mitradhruṅ nirayaṃ ghoram anantaṃ pratipadyate 12,167.021a kṛtajñena sadā bhāvyaṃ mitrakāmena cānagha 12,167.021c mitrāt prabhavate satyaṃ mitrāt prabhavate balam 12,167.021d*0448_01 mitrād bhogāṃś ca bhuñjīta mitreṇāpatsu mucyate 12,167.021e satkārair uttamair mitraṃ pūjayeta vicakṣaṇaḥ 12,167.021f*0449_00 bhīṣma uvāca 12,167.021f*0449_01 vidvān saṃskārayām āsa pārthivo rājadharmaṇaḥ 12,167.021f*0449_02 gandhair bahubhir avyagro dāhayām āsa taṃ dvijam 12,167.021f*0449_03 tasya devasya vacanād indrasya bakarāḍ iha 12,167.021f*0449_04 tenaivāmṛtasiktaś ca punaḥ saṃjīvito bakaḥ 12,167.021f*0449_05 rājadharmāpi taṃ prāha sahasrākṣam ariṃdamam 12,167.021f*0449_06 gautamo brāhmaṇaḥ kvāsau mucyatāṃ matpriyaḥ sakhā 12,167.021f*0449_07 tasya vākyaṃ samājñāya kauśikaḥ surasattamaḥ 12,167.021f*0449_08 gautamaṃ hy abhyanujñāpya prīto 'tha gamanotsukaḥ 12,167.021f*0449_09 pratītaḥ sa gataḥ saumyo rājadharmā svam ālayam 12,167.021f*0449_10 nṛśaṃso gautamo mukto mitradhruk puruṣādhamaḥ 12,167.021f*0449_11 sabhāṇḍopaskaro yātaḥ sa tadā śabarālayam 12,167.021f*0449_12 tatrāsau śabarīdehe prasūto nirayopame 12,167.021f*0449_13 eṣa śāpo mahāṃs tatra muktaḥ suragaṇais tathā 12,167.021f*0449_14 dagdho rākṣasarājena khagarājaḥ pratāpavān 12,167.021f*0449_15 citāyāḥ pārśvato dogdhrī surabhir jīvayac ca tam 12,167.021f*0449_16 tasyā vaktrāc cyutaḥ pheno dugdhamātraṃ tadānagha 12,167.021f*0449_17 samīraṇāhṛto yātaś citāṃ tāṃ rājadharmaṇaḥ 12,167.021f*0449_18 devarājas tataḥ prāpto virūpākṣapuraṃ tadā 12,167.021f*0449_19 virūpākṣo 'pi taṃ prāptaṃ devarājaṃ samāgamat 12,167.021f*0449_20 kāśyapasya suto deva bhrātā me jīvatām iti 12,167.021f*0449_21 kauśikas tv abravīt sarvaṃ prīyamāṇaṃ punaḥ punaḥ 12,167.021f*0449_22 brahmaṇā vyāhṛto roṣād rājadharmā kadā cana 12,167.021f*0449_23 yasmāt tvaṃ nāgato draṣṭuṃ mama nityam imāṃ sabhām 12,167.021f*0449_24 tasmād bako bhavān bhāvī dharmaśīlaḥ purāṇavit 12,167.021f*0449_25 āgamiṣyati te vāsaṃ kadā cit pāpakarmakṛt 12,167.021f*0449_26 śabarāvāsago vipraḥ kṛtaghno vṛṣalīpatiḥ 12,167.021f*0449_27 yadā nihantā mokṣas te tadā bhāvīty uvāca tam 12,167.021f*0449_28 tasmād eva gato lokaṃ brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ 12,167.021f*0449_29 sa cāpi nirayaṃ prāpto duṣkṛtiḥ kulapāṃsanaḥ 12,167.021f*0449_30 etac chrutvā mahad vākyaṃ sanmadhye nāraderitam 12,167.021f*0449_31 mayāpi tava rājendra yathāvad anuvarṇitam 12,167.021f*0449_32 brahmaghne ca surāpe ca core bhraṣṭavrate tathā 12,167.021f*0449_33 niṣkṛtir vihitā rājan kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ 12,167.021f*0449_34 kutaḥ kṛtaghnasya yaśaḥ kutaḥ sthānaṃ kutaḥ sukham 12,167.021f*0449_35 aśraddheyaḥ kṛtaghno hi kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ 12,167.021f*0449_36 mitradroho na kartavyaḥ puruṣeṇa viśeṣataḥ 12,167.021f*0449_37 mitradhruṅ nirayaṃ ghoraṃ narakaṃ pratipadyate 12,167.021f*0449_38 kṛtajñena sadā bhāvyaṃ mitrabhāvena cānagha 12,167.021f*0449_39 mitrāt prabhavate sarvaṃ mitraṃ dhanyam iti smṛtam 12,167.021f*0449_40 arthād vā mitralābhād vā mitralābho viśiṣyate 12,167.021f*0449_41 sulabhā mitrato 'rthās tu mitreṇa yatituṃ kṣamam 12,167.021f*0449_42 mitraṃ cābhimataṃ snigdhaṃ phalaṃ cāpi satāṃ phalam 12,167.021f*0449_43 satkāraiḥ svajanopetaiḥ pūjayeta vicakṣaṇaḥ 12,167.021f*0450_01 abhraśyāmaḥ piṅgajaṭābaddhakalāpaḥ 12,167.021f*0450_02 prāṃśur daṇḍī kṛṣṇamṛgatvakparidhānaḥ 12,167.021f*0450_03 sākṣāl lokān pāvayamānaḥ kavimukhyaḥ 12,167.021f*0450_04 pārāśaryaḥ parvasu rūpaṃ vivṛṇotu 12,167.021f*0451_01 tayaiva jīvitaṃ pāpaṃ svadeśagamanotsukam 12,167.021f*0451_02 śaśāpa śabarīdehe prasūto 'yaṃ bhavatv iti 12,167.021f*0451_03 kukṣau punarbhuvā pāpaḥ sutān ajanayat tathā 12,167.021f*0452_01 tasmād bakaṃ gṛhe hantā brāhmaṇaḥ pāpabandhanaḥ 12,167.021f*0452_02 bandho bhavatu ghoraiś ca pāśair nāgamayair bhṛśam 12,167.021f*0453_01 virūpākṣo 'tha saṃvṛttaṃ śrutvā vākyam apūjayat 12,167.021f*0453_02 śakraṃ ca brahmaṇaḥ pārśvaṃ tayā tena sahāvrajat 12,167.021f*0453_03 gautamo nirayaṃ prāptas tatsaṃbandhād bakas tathā 12,167.021f*0453_04 duḥkhaṃ rākṣasarājñaś ca dravyadānāc chramānvitaḥ 12,167.021f*0454_01 etac chrutvā tato vākyaṃ bhīṣmeṇoktaṃ mahātmanā 12,167.021f*0454_02 yudhiṣṭhiraḥ prītamanā bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sadā 12,167.022a parityājyo budhaiḥ pāpaḥ kṛtaghno nirapatrapaḥ 12,167.022c mitradrohī kulāṅgāraḥ pāpakarmā narādhamaḥ 12,167.023a eṣa dharmabhṛtāṃ śreṣṭha proktaḥ pāpo mayā tava 12,167.023c mitradrohī kṛtaghno vai kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 12,167.024 vaiśaṃpāyana uvāca 12,167.024a etac chrutvā tadā vākyaṃ bhīṣmeṇoktaṃ mahātmanā 12,167.024c yudhiṣṭhiraḥ prītamanā babhūva janamejaya 12,168.000*0455_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam 12,168.000*0455_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet 12,168.000*0456_01 śuklāmbaradharaṃ viṣṇuṃ śaśivarṇaṃ caturbhujam 12,168.000*0456_02 prasannavadanaṃ dhyāyet sarvavighnopaśāntaye 12,168.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,168.001a dharmāḥ pitāmahenoktā rājadharmāśritāḥ śubhāḥ 12,168.001c dharmam āśramiṇāṃ śreṣṭhaṃ vaktum arhasi pārthiva 12,168.002 bhīṣma uvāca 12,168.002a sarvatra vihito dharmaḥ svargyaḥ satyaphalaṃ tapaḥ 12,168.002c bahudvārasya dharmasya nehāsti viphalā kriyā 12,168.003a yasmin yasmiṃs tu vinaye yo yo yāti viniścayam 12,168.003c sa tam evābhijānāti nānyaṃ bharatasattama 12,168.004a yathā yathā ca paryeti lokatantram asāravat 12,168.004c tathā tathā virāgo 'tra jāyate nātra saṃśayaḥ 12,168.005a evaṃ vyavasite loke bahudoṣe yudhiṣṭhira 12,168.005c ātmamokṣanimittaṃ vai yateta matimān naraḥ 12,168.006 yudhiṣṭhira uvāca 12,168.006a naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte 12,168.006c yayā buddhyā nudec chokaṃ tan me brūhi pitāmaha 12,168.007 bhīṣma uvāca 12,168.007a naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte 12,168.007c aho duḥkham iti dhyāyañ śokasyāpacitiṃ caret 12,168.008a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,168.008c yathā senajitaṃ vipraḥ kaś cid ity abravīd vacaḥ 12,168.009a putraśokābhisaṃtaptaṃ rājānaṃ śokavihvalam 12,168.009c viṣaṇṇavadanaṃ dṛṣṭvā vipro vacanam abravīt 12,168.010a kiṃ nu khalv asi mūḍhas tvaṃ śocyaḥ kim anuśocasi 12,168.010c yadā tvām api śocantaḥ śocyā yāsyanti tāṃ gatim 12,168.011a tvaṃ caivāhaṃ ca ye cānye tvāṃ rājan paryupāsate 12,168.011c sarve tatra gamiṣyāmo yata evāgatā vayam 12,168.012 senajid uvāca 12,168.012a kā buddhiḥ kiṃ tapo vipra kaḥ samādhis tapodhana 12,168.012c kiṃ jñānaṃ kiṃ śrutaṃ vā te yat prāpya na viṣīdasi 12,168.013 brāhmaṇa uvāca 12,168.013*0457_01 hṛṣyantam avasīdantaṃ sukhaduḥkhaviparyaye 12,168.013*0457_02 ātmānam anuśocāmi yo mamaiṣa hṛdi sthitaḥ 12,168.013a paśya bhūtāni duḥkhena vyatiṣaktāni sarvaśaḥ 12,168.013b*0458_01 uttamādhamamadhyāni teṣu teṣv iha karmasu 12,168.013b*0459_01 aham eko na me kaś cin nāham anyasya kasya cit 12,168.013b*0459_02 na taṃ paśyāmi yasyāhaṃ taṃ na paśyāmi yo mama 12,168.013c ātmāpi cāyaṃ na mama sarvā vā pṛthivī mama 12,168.014a yathā mama tathānyeṣām iti buddhyā na me vyathā 12,168.014c etāṃ buddhim ahaṃ prāpya na prahṛṣye na ca vyathe 12,168.015a yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahodadhau 12,168.015c sametya ca vyapeyātāṃ tadvad bhūtasamāgamaḥ 12,168.016a evaṃ putrāś ca pautrāś ca jñātayo bāndhavās tathā 12,168.016c teṣu sneho na kartavyo viprayogo hi tair dhruvam 12,168.017a adarśanād āpatitaḥ punaś cādarśanaṃ gataḥ 12,168.017c na tvāsau veda na tvaṃ taṃ kaḥ san kam anuśocasi 12,168.018a tṛṣṇārtiprabhavaṃ duḥkhaṃ duḥkhārtiprabhavaṃ sukham 12,168.018c sukhāt saṃjāyate duḥkham evam etat punaḥ punaḥ 12,168.018e sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham 12,168.018f*0460_01 sukhaduḥkhe manuṣyāṇāṃ cakravat parivartataḥ 12,168.019a sukhāt tvaṃ duḥkham āpannaḥ punar āpatsyase sukham 12,168.019c na nityaṃ labhate duḥkhaṃ na nityaṃ labhate sukham 12,168.019d*0461_01 śarīram evāyatanaṃ sukhasya 12,168.019d*0461_02 duḥkhasya cāpy āyatanaṃ śarīram 12,168.019d*0461_03 yad yac charīreṇa karoti karma 12,168.019d*0461_04 tenaiva dehī samupāśnute tat 12,168.019d*0461_05 jīvitaṃ ca śarīraṃ ca jātyaiva saha jāyate 12,168.019d*0461_06 ubhe saha vivardhete ubhe saha vinaśyataḥ 12,168.019d*0461_07 snehapāśair bahuvidhair āviṣṭaviṣayā janāḥ 12,168.019d*0461_08 akṛtārthāś ca sīdante jalaiḥ saikatasetavaḥ 12,168.019d*0461_09 snehena tilavat sarvaṃ sargacakre nipīḍyate 12,168.019d*0461_10 tilapīḍair ivākramya kleśair ajñānasaṃbhavaiḥ 12,168.019d*0461_11 saṃcinoty aśubhaṃ karma kalatrāpekṣayā naraḥ 12,168.019d*0461_12 ekaḥ kleśān avāpnoti paratreha ca mānavaḥ 12,168.019d*0461_13 putradārakuṭumbeṣu prasaktāḥ sarvamānavāḥ 12,168.019d*0461_14 śokapaṅkārṇave magnā jīrṇā vanagajā iva 12,168.019d*0461_15 putranāśe vittanāśe jñātisaṃbandhinām api 12,168.019d*0461_16 prāpyate sumahad duḥkhaṃ dāvāgnipratimaṃ vibho 12,168.019d*0461_17 daivāyattam idaṃ sarvaṃ sukhaduḥkhe bhavābhavau 12,168.019d*0461_18 asuhṛt sasuhṛc cāpi saśatrur mitravān api 12,168.019d*0461_19 saprajñaḥ prajñayā hīno daivena labhate sukham 12,168.020a nālaṃ sukhāya suhṛdo nālaṃ duḥkhāya śatravaḥ 12,168.020c na ca prajñālam arthānāṃ na sukhānām alaṃ dhanam 12,168.021a na buddhir dhanalābhāya na jāḍyam asamṛddhaye 12,168.021c lokaparyāyavṛttāntaṃ prājño jānāti netaraḥ 12,168.022a buddhimantaṃ ca mūḍhaṃ ca śūraṃ bhīruṃ jaḍaṃ kavim 12,168.022c durbalaṃ balavantaṃ ca bhāginaṃ bhajate sukham 12,168.023a dhenur vatsasya gopasya svāminas taskarasya ca 12,168.023c payaḥ pibati yas tasyā dhenus tasyeti niścayaḥ 12,168.024a ye ca mūḍhatamā loke ye ca buddheḥ paraṃ gatāḥ 12,168.024c te narāḥ sukham edhante kliśyaty antarito janaḥ 12,168.025a antyeṣu remire dhīrā na te madhyeṣu remire 12,168.025c antyaprāptiṃ sukhām āhur duḥkham antaram antayoḥ 12,168.025d*0462_01 sukhaṃ svapiti durmedhāḥ svāni karmāṇy acintayan 12,168.025d*0462_02 avijñānena mahatā kambaleneva saṃvṛtaḥ 12,168.026a ye tu buddhisukhaṃ prāptā dvaṃdvātītā vimatsarāḥ 12,168.026c tān naivārthā na cānarthā vyathayanti kadā cana 12,168.027a atha ye buddhim aprāptā vyatikrāntāś ca mūḍhatām 12,168.027c te 'tivelaṃ prahṛṣyanti saṃtāpam upayānti ca 12,168.028a nityapramuditā mūḍhā divi devagaṇā iva 12,168.028c avalepena mahatā paridṛbdhā vicetasaḥ 12,168.029a sukhaṃ duḥkhāntam ālasyaṃ duḥkhaṃ dākṣyaṃ sukhodayam 12,168.029c bhūtiś caiva śriyā sārdhaṃ dakṣe vasati nālase 12,168.030a sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ dveṣyaṃ vā yadi vā priyam 12,168.030c prāptaṃ prāptam upāsīta hṛdayenāparājitaḥ 12,168.031a śokasthānasahasrāṇi harṣasthānaśatāni ca 12,168.031c divase divase mūḍham āviśanti na paṇḍitam 12,168.032a buddhimantaṃ kṛtaprajñaṃ śuśrūṣum anasūyakam 12,168.032c dāntaṃ jitendriyaṃ cāpi śoko na spṛśate naram 12,168.033a etāṃ buddhiṃ samāsthāya guptacittaś cared budhaḥ 12,168.033b*0463_01 śuklakṛṣṇagatijñaṃ taṃ devāsuravinirgamam 12,168.033c udayāstamayajñaṃ hi na śokaḥ spraṣṭum arhati 12,168.034a yannimittaṃ bhavec chokas trāso vā duḥkham eva vā 12,168.034c āyāso vā yatomūlas tad ekāṅgam api tyajet 12,168.035a yad yat tyajati kāmānāṃ tat sukhasyābhipūryate 12,168.035c kāmānusārī puruṣaḥ kāmān anu vinaśyati 12,168.036a yac ca kāmasukhaṃ loke yac ca divyaṃ mahat sukham 12,168.036c tṛṣṇākṣayasukhasyaite nārhataḥ ṣoḍaśīṃ kalām 12,168.037a pūrvadehakṛtaṃ karma śubhaṃ vā yadi vāśubham 12,168.037c prājñaṃ mūḍhaṃ tathā śūraṃ bhajate yādṛśaṃ kṛtam 12,168.038a evam eva kilaitāni priyāṇy evāpriyāṇi ca 12,168.038c jīveṣu parivartante duḥkhāni ca sukhāni ca 12,168.039a tad evaṃ buddhim āsthāya sukhaṃ jīved guṇānvitaḥ 12,168.039c sarvān kāmāñ jugupseta saṅgān kurvīta pṛṣṭhataḥ 12,168.039e vṛtta eṣa hṛdi prauḍho mṛtyur eṣa manomayaḥ 12,168.039f*0464_01 krodho nāma śarīrastho dehināṃ procyate budhaiḥ 12,168.040a yadā saṃharate kāmān kūrmo 'ṅgānīva sarvaśaḥ 12,168.040c tadātmajyotir ātmā ca ātmany eva prasīdati 12,168.041a kiṃ cid eva mamatvena yadā bhavati kalpitam 12,168.041c tad eva paritāpārthaṃ sarvaṃ saṃpadyate tadā 12,168.042a na bibheti yadā cāyaṃ yadā cāsmān na bibhyati 12,168.042c yadā necchati na dveṣṭi brahma saṃpadyate tadā 12,168.043a ubhe satyānṛte tyaktvā śokānandau bhayābhaye 12,168.043c priyāpriye parityajya praśāntātmā bhaviṣyasi 12,168.044a yadā na kurute dhīraḥ sarvabhūteṣu pāpakam 12,168.044c karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā 12,168.045a yā dustyajā durmatibhir yā na jīryati jīryataḥ 12,168.045c yo 'sau prāṇāntiko rogas tāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham 12,168.046a atra piṅgalayā gītā gāthāḥ śrūyanti pārthiva 12,168.046c yathā sā kṛcchrakāle 'pi lebhe dharmaṃ sanātanam 12,168.047a saṃkete piṅgalā veśyā kāntenāsīd vinākṛtā 12,168.047c atha kṛcchragatā śāntāṃ buddhim āsthāpayat tadā 12,168.048 piṅgalovāca 12,168.048a unmattāham anunmattaṃ kāntam anvavasaṃ ciram 12,168.048c antike ramaṇaṃ santaṃ nainam adhyagamaṃ purā 12,168.049a ekasthūṇaṃ navadvāram apidhāsyāmy agārakam 12,168.049c kā hi kāntam ihāyāntam ayaṃ kānteti maṃsyate 12,168.050a akāmāḥ kāmarūpeṇa dhūrtā narakarūpiṇaḥ 12,168.050c na punar vañcayiṣyanti pratibuddhāsmi jāgṛmi 12,168.051a anartho 'pi bhavaty artho daivāt pūrvakṛtena vā 12,168.051c saṃbuddhāhaṃ nirākārā nāham adyājitendriyā 12,168.052a sukhaṃ nirāśaḥ svapiti nairāśyaṃ paramaṃ sukham 12,168.052c āśām anāśāṃ kṛtvā hi sukhaṃ svapiti piṅgalā 12,168.053 bhīṣma uvāca 12,168.053a etaiś cānyaiś ca viprasya hetumadbhiḥ prabhāṣitaiḥ 12,168.053c paryavasthāpito rājā senajin mumude sukham 12,169.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,169.001a atikrāmati kāle 'smin sarvabhūtakṣayāvahe 12,169.001c kiṃ śreyaḥ pratipadyeta tan me brūhi pitāmaha 12,169.002 bhīṣma uvāca 12,169.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,169.002c pituḥ putreṇa saṃvādaṃ tan nibodha yudhiṣṭhira 12,169.003a dvijāteḥ kasya cit pārtha svādhyāyaniratasya vai 12,169.003c babhūva putro medhāvī medhāvī nāma nāmataḥ 12,169.004a so 'bravīt pitaraṃ putraḥ svādhyāyakaraṇe ratam 12,169.004c mokṣadharmārthakuśalo lokatattvavicakṣaṇaḥ 12,169.005a dhīraḥ kiṃ svit tāta kuryāt prajānan; kṣipraṃ hy āyur bhraśyate mānavānām 12,169.005c pitas tad ācakṣva yathārthayogaṃ; mamānupūrvyā yena dharmaṃ careyam 12,169.006 pitovāca 12,169.006a vedān adhītya brahmacaryeṇa putra; putrān icchet pāvanārthaṃ pitṝṇām 12,169.006c agnīn ādhāya vidhivac ceṣṭayajño; vanaṃ praviśyātha munir bubhūṣet 12,169.007 putra uvāca 12,169.007a evam abhyāhate loke samantāt parivārite 12,169.007c amoghāsu patantīṣu kiṃ dhīra iva bhāṣase 12,169.008 pitovāca 12,169.008a katham abhyāhato lokaḥ kena vā parivāritaḥ 12,169.008c amoghāḥ kāḥ patantīha kiṃ nu bhīṣayasīva mām 12,169.009 putra uvāca 12,169.009a mṛtyunābhyāhato loko jarayā parivāritaḥ 12,169.009c ahorātrāḥ patanty ete nanu kasmān na budhyase 12,169.009d*0465_01 amoghā rātrayaś cāpi nityam āyānti yānti ca 12,169.010a yadāham etaj jānāmi na mṛtyus tiṣṭhatīti ha 12,169.010c so 'haṃ kathaṃ pratīkṣiṣye jālenāpihitaś caran 12,169.011a rātryāṃ rātryāṃ vyatītāyām āyur alpataraṃ yadā 12,169.011c gādhodake matsya iva sukhaṃ vindeta kas tadā 12,169.011d*0466_01 yām eva rātriṃ prathamāṃ garbho bhajati mātaram 12,169.011d*0466_02 tām eva rātriṃ prasthāti maraṇāya nivartakaḥ 12,169.011d*0466_03 yasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāṃ na kiṃ cic chubham ācaret 12,169.011e tad eva vandhyaṃ divasam iti vidyād vicakṣaṇaḥ 12,169.012a anavāpteṣu kāmeṣu mṛtyur abhyeti mānavam 12,169.012c śaṣpāṇīva vicinvantam anyatragatamānasam 12,169.012e vṛkīvoraṇam āsādya mṛtyur ādāya gacchati 12,169.013a adyaiva kuru yac chreyo mā tvā kālo 'tyagād ayam 12,169.013c akṛteṣv eva kāryeṣu mṛtyur vai saṃprakarṣati 12,169.014a śvaḥkāryam adya kurvīta pūrvāhṇe cāparāhṇikam 12,169.014c na hi pratīkṣate mṛtyuḥ kṛtaṃ vāsya na vā kṛtam 12,169.014d*0467_01 niyato dehināṃ mṛtyur animittaṃ hi jīvitam 12,169.014e ko hi jānāti kasyādya mṛtyusenā nivekṣyate 12,169.014f*0468_01 na mṛtyur āmantrayate hartukāmo jagatprabhuḥ 12,169.014f*0468_02 abuddha evākramate mīnān mīnagraho yathā 12,169.015a yuvaiva dharmaśīlaḥ syād animittaṃ hi jīvitam 12,169.015c kṛte dharme bhavet kīrtir iha pretya ca vai sukham 12,169.016a mohena hi samāviṣṭaḥ putradārārtham udyataḥ 12,169.016c kṛtvā kāryam akāryaṃ vā puṣṭim eṣāṃ prayacchati 12,169.017a taṃ putrapaśusaṃmattaṃ vyāsaktamanasaṃ naram 12,169.017c suptaṃ vyāghraṃ mahaugho vā mṛtyur ādāya gacchati 12,169.018a saṃcinvānakam evaikaṃ kāmānām avitṛptakam 12,169.018c vyāghraḥ paśum ivādāya mṛtyur ādāya gacchati 12,169.019a idaṃ kṛtam idaṃ kāryam idam anyat kṛtākṛtam 12,169.019c evam īhāsukhāsaktaṃ kṛtāntaḥ kurute vaśe 12,169.020a kṛtānāṃ phalam aprāptaṃ karmaṇāṃ phalasaṅginam 12,169.020c kṣetrāpaṇagṛhāsaktaṃ mṛtyur ādāya gacchati 12,169.020d*0469_01 durbalaṃ balavantaṃ ca śūraṃ bhīruṃ jaḍaṃ kavim 12,169.020d*0469_02 aprāptasarvakāmārthaṃ mṛtyur ādāya gacchati 12,169.020d*0470_01 idaṃ me syād idaṃ me syād ity evaṃmanaso narān 12,169.020d*0470_02 anavāpteṣu kāmeṣu kṛtāntaḥ kurute vaśe 12,169.021a mṛtyur jarā ca vyādhiś ca duḥkhaṃ cānekakāraṇam 12,169.021c anuṣaktaṃ yadā dehe kiṃ svastha iva tiṣṭhasi 12,169.022a jātam evāntako 'ntāya jarā cānveti dehinam 12,169.022c anuṣaktā dvayenaite bhāvāḥ sthāvarajaṅgamāḥ 12,169.023a mṛtyor vā gṛham evaitad yā grāme vasato ratiḥ 12,169.023c devānām eṣa vai goṣṭho yad araṇyam iti śrutiḥ 12,169.024a nibandhanī rajjur eṣā yā grāme vasato ratiḥ 12,169.024c chittvaināṃ sukṛto yānti naināṃ chindanti duṣkṛtaḥ 12,169.025a na hiṃsayati yaḥ prāṇān manovākkāyahetubhiḥ 12,169.025c jīvitārthāpanayanaiḥ karmabhir na sa badhyate 12,169.026a na mṛtyusenām āyāntīṃ jātu kaś cit prabādhate 12,169.026c ṛte satyam asaṃtyājyaṃ satye hy amṛtam āśritam 12,169.027a tasmāt satyavratācāraḥ satyayogaparāyaṇaḥ 12,169.027c satyārāmaḥ samo dāntaḥ satyenaivāntakaṃ jayet 12,169.028a amṛtaṃ caiva mṛtyuś ca dvayaṃ dehe pratiṣṭhitam 12,169.028c mṛtyum āpadyate mohāt satyenāpadyate 'mṛtam 12,169.029a so 'haṃ hy ahiṃsraḥ satyārthī kāmakrodhabahiṣkṛtaḥ 12,169.029c samaduḥkhasukhaḥ kṣemī mṛtyuṃ hāsyāmy amartyavat 12,169.030a śāntiyajñarato dānto brahmayajñe sthito muniḥ 12,169.030c vāṅmanaḥkarmayajñaś ca bhaviṣyāmy udagāyane 12,169.031a paśuyajñaiḥ kathaṃ hiṃsrair mādṛśo yaṣṭum arhati 12,169.031c antavadbhir uta prājñaḥ kṣatrayajñaiḥ piśācavat 12,169.032a yasya vāṅmanasī syātāṃ samyak praṇihite sadā 12,169.032c tapas tyāgaś ca yogaś ca sa vai sarvam avāpnuyāt 12,169.033a nāsti vidyāsamaṃ cakṣur nāsti vidyāsamaṃ balam 12,169.033c nāsti rāgasamaṃ duḥkhaṃ nāsti tyāgasamaṃ sukham 12,169.034a ātmany evātmanā jāta ātmaniṣṭho 'prajo 'pi vā 12,169.034c ātmany eva bhaviṣyāmi na māṃ tārayati prajā 12,169.035a naitādṛśaṃ brāhmaṇasyāsti vittaṃ; yathaikatā samatā satyatā ca 12,169.035c śīle sthitir daṇḍanidhānam ārjavaṃ; tatas tataś coparamaḥ kriyābhyaḥ 12,169.036a kiṃ te dhanair bāndhavair vāpi kiṃ te; kiṃ te dārair brāhmaṇa yo mariṣyasi 12,169.036c ātmānam anviccha guhāṃ praviṣṭaṃ; pitāmahas te kva gataḥ pitā ca 12,169.037 bhīṣma uvāca 12,169.037a putrasyaitad vacaḥ śrutvā tathākārṣīt pitā nṛpa 12,169.037c tathā tvam api vartasva satyadharmaparāyaṇaḥ 12,170.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,170.001a dhanino vādhanā ye ca vartayanti svatantriṇaḥ 12,170.001c sukhaduḥkhāgamas teṣāṃ kaḥ kathaṃ vā pitāmaha 12,170.002 bhīṣma uvāca 12,170.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,170.002c śamyākena vimuktena gītaṃ śāntigatena ha 12,170.003a abravīn māṃ purā kaś cid brāhmaṇas tyāgam āsthitaḥ 12,170.003c kliśyamānaḥ kudāreṇa kucailena bubhukṣayā 12,170.004a utpannam iha loke vai janmaprabhṛti mānavam 12,170.004c vividhāny upavartante duḥkhāni ca sukhāni ca 12,170.005a tayor ekatare mārge yady enam abhisaṃnayet 12,170.005c na sukhaṃ prāpya saṃhṛṣyen na duḥkhaṃ prāpya saṃjvaret 12,170.006a na vai carasi yac chreya ātmano vā yad īhase 12,170.006c akāmātmāpi hi sadā dhuram udyamya caiva hi 12,170.007a akiṃcanaḥ paripatan sukham āsvādayiṣyasi 12,170.007c akiṃcanaḥ sukhaṃ śete samuttiṣṭhati caiva hi 12,170.008a ākiṃcanyaṃ sukhaṃ loke pathyaṃ śivam anāmayam 12,170.008c anamitram atho hy etad durlabhaṃ sulabhaṃ satām 12,170.009a akiṃcanasya śuddhasya upapannasya sarvaśaḥ 12,170.009c avekṣamāṇas trīṃl lokān na tulyam upalakṣaye 12,170.010a ākiṃcanyaṃ ca rājyaṃ ca tulayā samatolayam 12,170.010c atyaricyata dāridryaṃ rājyād api guṇādhikam 12,170.011a ākiṃcanye ca rājye ca viśeṣaḥ sumahān ayam 12,170.011c nityodvigno hi dhanavān mṛtyor āsyagato yathā 12,170.012a naivāsyāgnir na cādityo na mṛtyur na ca dasyavaḥ 12,170.012c prabhavanti dhanajyāninirmuktasya nirāśiṣaḥ 12,170.013a taṃ vai sadā kāmacaram anupastīrṇaśāyinam 12,170.013c bāhūpadhānaṃ śāmyantaṃ praśaṃsanti divaukasaḥ 12,170.014a dhanavān krodhalobhābhyām āviṣṭo naṣṭacetanaḥ 12,170.014c tiryagīkṣaḥ śuṣkamukhaḥ pāpako bhrukuṭīmukhaḥ 12,170.015a nirdaśaṃś cādharoṣṭhaṃ ca kruddho dāruṇabhāṣitā 12,170.015c kas tam icchet paridraṣṭuṃ dātum icchati cen mahīm 12,170.016a śriyā hy abhīkṣṇaṃ saṃvāso mohayaty avicakṣaṇam 12,170.016c sā tasya cittaṃ harati śāradābhram ivānilaḥ 12,170.017a athainaṃ rūpamānaś ca dhanamānaś ca vindati 12,170.017c abhijāto 'smi siddho 'smi nāsmi kevalamānuṣaḥ 12,170.017e ity ebhiḥ kāraṇais tasya tribhiś cittaṃ prasicyate 12,170.018a sa prasiktamanā bhogān visṛjya pitṛsaṃcitān 12,170.018c parikṣīṇaḥ parasvānām ādānaṃ sādhu manyate 12,170.019a tam atikrāntamaryādam ādadānaṃ tatas tataḥ 12,170.019c pratiṣedhanti rājāno lubdhā mṛgam iveṣubhiḥ 12,170.020a evam etāni duḥkhāni tāni tānīha mānavam 12,170.020c vividhāny upavartante gātrasaṃsparśajāni ca 12,170.021a teṣāṃ paramaduḥkhānāṃ buddhyā bhaiṣajyam ācaret 12,170.021c lokadharmaṃ samājñāya dhruvāṇām adhruvaiḥ saha 12,170.022a nātyaktvā sukham āpnoti nātyaktvā vindate param 12,170.022c nātyaktvā cābhayaḥ śete tyaktvā sarvaṃ sukhī bhava 12,170.023a ity etad dhāstinapure brāhmaṇenopavarṇitam 12,170.023c śamyākena purā mahyaṃ tasmāt tyāgaḥ paro mataḥ 12,171.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,171.001a īhamānaḥ samārambhān yadi nāsādayed dhanam 12,171.001c dhanatṛṣṇābhibhūtaś ca kiṃ kurvan sukham āpnuyāt 12,171.002 bhīṣma uvāca 12,171.002a sarvasāmyam anāyāsaḥ satyavākyaṃ ca bhārata 12,171.002c nirvedaś cāvivitsā ca yasya syāt sa sukhī naraḥ 12,171.003a etāny eva padāny āhuḥ pañca vṛddhāḥ praśāntaye 12,171.003c eṣa svargaś ca dharmaś ca sukhaṃ cānuttamaṃ satām 12,171.004a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,171.004c nirvedān maṅkinā gītaṃ tan nibodha yudhiṣṭhira 12,171.005a īhamāno dhanaṃ maṅkir bhagnehaś ca punaḥ punaḥ 12,171.005c kena cid dhanaśeṣeṇa krītavān damyagoyugam 12,171.006a susaṃbaddhau tu tau damyau damanāyābhiniḥsṛtau 12,171.006c āsīnam uṣṭraṃ madhyena sahasaivābhyadhāvatām 12,171.007a tayoḥ saṃprāptayor uṣṭraḥ skandhadeśam amarṣaṇaḥ 12,171.007c utthāyotkṣipya tau damyau prasasāra mahājavaḥ 12,171.008a hriyamāṇau tu tau damyau tenoṣṭreṇa pramāthinā 12,171.008c mriyamāṇau ca saṃprekṣya maṅkis tatrābravīd idam 12,171.009a na caivāvihitaṃ śakyaṃ dakṣeṇāpīhituṃ dhanam 12,171.009c yuktena śraddhayā samyag īhāṃ samanutiṣṭhatā 12,171.010a kṛtasya pūrvaṃ cānarthair yuktasyāpy anutiṣṭhataḥ 12,171.010c imaṃ paśyata saṃgatyā mama daivam upaplavam 12,171.011a udyamyodyamya me damyau viṣameṇeva gacchati 12,171.011c utkṣipya kākatālīyam unmātheneva jambukaḥ 12,171.011d*0471_01 utpathenaiva dhāvantam utpathenaiva dhāvataḥ 12,171.012a maṇī voṣṭrasya lambete priyau vatsatarau mama 12,171.012c śuddhaṃ hi daivam evedam ato naivāsti pauruṣam 12,171.013a yadi vāpy upapadyeta pauruṣaṃ nāma karhi cit 12,171.013c anviṣyamāṇaṃ tad api daivam evāvatiṣṭhate 12,171.014a tasmān nirveda eveha gantavyaḥ sukham īpsatā 12,171.014c sukhaṃ svapiti nirviṇṇo nirāśaś cārthasādhane 12,171.015a aho samyak śukenoktaṃ sarvataḥ parimucyatā 12,171.015c pratiṣṭhatā mahāraṇyaṃ janakasya niveśanāt 12,171.016a yaḥ kāmān prāpnuyāt sarvān yaś cainān kevalāṃs tyajet 12,171.016c prāpaṇāt sarvakāmānāṃ parityāgo viśiṣyate 12,171.017a nāntaṃ sarvavivitsānāṃ gatapūrvo 'sti kaś cana 12,171.017c śarīre jīvite caiva tṛṣṇā mandasya vardhate 12,171.018a nivartasva vivitsābhyaḥ śāmya nirvidya māmaka 12,171.018c asakṛc cāsi nikṛto na ca nirvidyase tano 12,171.019a yadi nāhaṃ vināśyas te yady evaṃ ramase mayā 12,171.019c mā māṃ yojaya lobhena vṛthā tvaṃ vittakāmuka 12,171.020a saṃcitaṃ saṃcitaṃ dravyaṃ naṣṭaṃ tava punaḥ punaḥ 12,171.020c kadā vimokṣyase mūḍha dhanehāṃ dhanakāmuka 12,171.020d*0472_01 paripanthika sarvasya śreyasaḥ pāpasaṃśraya 12,171.021a aho nu mama bāliśyaṃ yo 'haṃ krīḍanakas tava 12,171.021b*0473_01 kleśair nānāvidhair nityaṃ saṃyojayasi nirghṛṇa 12,171.021c kiṃ naiva jātu puruṣaḥ pareṣāṃ preṣyatām iyāt 12,171.022a na pūrve nāpare jātu kāmānām antam āpnuvan 12,171.022c tyaktvā sarvasamārambhān pratibuddho 'smi jāgṛmi 12,171.023a nūnaṃ te hṛdayaṃ kāma vajrasāramayaṃ dṛdham 12,171.023c yad anarthaśatāviṣṭaṃ śatadhā na vidīryate 12,171.024a tyajāmi kāma tvāṃ caiva yac ca kiṃ cit priyaṃ tava 12,171.024c tavāhaṃ sukham anvicchann ātmany upalabhe sukham 12,171.025a kāma jānāmi te mūlaṃ saṃkalpāt kila jāyase 12,171.025c na tvāṃ saṃkalpayiṣyāmi samūlo na bhaviṣyasi 12,171.026a īhā dhanasya na sukhā labdhvā cintā ca bhūyasī 12,171.026c labdhanāśo yathā mṛtyur labdhaṃ bhavati vā na vā 12,171.027a paretya yo na labhate tato duḥkhataraṃ nu kim 12,171.027c na ca tuṣyati labdhena bhūya eva ca mārgati 12,171.028a anutarṣula evārthaḥ svādu gāṅgam ivodakam 12,171.028c madvilāpanam etat tu pratibuddho 'smi saṃtyaja 12,171.029a ya imaṃ māmakaṃ dehaṃ bhūtagrāmaḥ samāśritaḥ 12,171.029c sa yātv ito yathākāmaṃ vasatāṃ vā yathāsukham 12,171.030a na yuṣmāsv iha me prītiḥ kāmalobhānusāriṣu 12,171.030c tasmād utsṛjya sarvān vaḥ satyam evāśrayāmy aham 12,171.031a sarvabhūtāny ahaṃ dehe paśyan manasi cātmanaḥ 12,171.031c yoge buddhiṃ śrute sattvaṃ mano brahmaṇi dhārayan 12,171.032a vihariṣyāmy anāsaktaḥ sukhī lokān nirāmayaḥ 12,171.032c yathā mā tvaṃ punar naivaṃ duḥkheṣu praṇidhāsyasi 12,171.033a tvayā hi me praṇunnasya gatir anyā na vidyate 12,171.033c tṛṣṇāśokaśramāṇāṃ hi tvaṃ kāma prabhavaḥ sadā 12,171.034a dhananāśo 'dhikaṃ duḥkhaṃ manye sarvamahattaram 12,171.034c jñātayo hy avamanyante mitrāṇi ca dhanacyutam 12,171.035a avajñānasahasrais tu doṣāḥ kaṣṭatarādhane 12,171.035c dhane sukhakalā yā ca sāpi duḥkhair vidhīyate 12,171.036a dhanam asyeti puruṣaṃ purā nighnanti dasyavaḥ 12,171.036c kliśyanti vividhair daṇḍair nityam udvejayanti ca 12,171.037a mandalolupatā duḥkham iti buddhaṃ cirān mayā 12,171.037c yad yad ālambase kāma tat tad evānurudhyase 12,171.038a atattvajño 'si bālaś ca dustoṣo 'pūraṇo 'nalaḥ 12,171.038c naiva tvaṃ vettha sulabhaṃ naiva tvaṃ vettha durlabham 12,171.039a pātālam iva duṣpūro māṃ duḥkhair yoktum icchasi 12,171.039c nāham adya samāveṣṭuṃ śakyaḥ kāma punas tvayā 12,171.040a nirvedam aham āsādya dravyanāśād yadṛcchayā 12,171.040c nirvṛtiṃ paramāṃ prāpya nādya kāmān vicintaye 12,171.041a atikleśān sahāmīha nāhaṃ budhyāmy abuddhimān 12,171.041c nikṛto dhananāśena śaye sarvāṅgavijvaraḥ 12,171.042a parityajāmi kāma tvāṃ hitvā sarvamanogatīḥ 12,171.042c na tvaṃ mayā punaḥ kāma nasyoteneva raṃsyase 12,171.043a kṣamiṣye 'kṣamamāṇānāṃ na hiṃsiṣye ca hiṃsitaḥ 12,171.043c dveṣyamuktaḥ priyaṃ vakṣyāmy anādṛtya tad apriyam 12,171.044a tṛptaḥ svasthendriyo nityaṃ yathālabdhena vartayan 12,171.044c na sakāmaṃ kariṣyāmi tvām ahaṃ śatrum ātmanaḥ 12,171.045a nirvedaṃ nirvṛtiṃ tṛptiṃ śāntiṃ satyaṃ damaṃ kṣamām 12,171.045c sarvabhūtadayāṃ caiva viddhi māṃ śaraṇāgatam 12,171.046a tasmāt kāmaś ca lobhaś ca tṛṣṇā kārpaṇyam eva ca 12,171.046c tyajantu māṃ pratiṣṭhantaṃ sattvastho hy asmi sāṃpratam 12,171.047a prahāya kāmaṃ lobhaṃ ca krodhaṃ pāruṣyam eva ca 12,171.047c nādya lobhavaśaṃ prāpto duḥkhaṃ prāpsyāmy anātmavān 12,171.048a yad yat tyajati kāmānāṃ tat sukhasyābhipūryate 12,171.048c kāmasya vaśago nityaṃ duḥkham eva prapadyate 12,171.049a kāmān vyudasya dhunute yat kiṃ cit puruṣo rajaḥ 12,171.049c kāmakrodhodbhavaṃ duḥkham ahrīr aratir eva ca 12,171.050a eṣa brahmapraviṣṭo 'haṃ grīṣme śītam iva hradam 12,171.050c śāmyāmi parinirvāmi sukham āse ca kevalam 12,171.051a yac ca kāmasukhaṃ loke yac ca divyaṃ mahat sukham 12,171.051c tṛṣṇākṣayasukhasyaite nārhataḥ ṣoḍaśīṃ kalām 12,171.052a ātmanā saptamaṃ kāmaṃ hatvā śatrum ivottamam 12,171.052c prāpyāvadhyaṃ brahmapuraṃ rājeva syām ahaṃ sukhī 12,171.053a etāṃ buddhiṃ samāsthāya maṅkir nirvedam āgataḥ 12,171.053c sarvān kāmān parityajya prāpya brahma mahat sukham 12,171.054a damyanāśakṛte maṅkir amaratvaṃ kilāgamat 12,171.054c acchinat kāmamūlaṃ sa tena prāpa mahat sukham 12,171.055a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,171.055b*0474_01 asminn arthe purā gītaṃ śṛṇu rājan mahātmanā 12,171.055c gītaṃ videharājena janakena praśāmyatā 12,171.056a anantaṃ bata me vittaṃ yasya me nāsti kiṃ cana 12,171.056c mithilāyāṃ pradīptāyāṃ na me dahyati kiṃ cana 12,171.057a atraivodāharantīmaṃ bodhyasya padasaṃcayam 12,171.057c nirvedaṃ prati vinyastaṃ pratibodha yudhiṣṭhira 12,171.058a bodhyaṃ dāntam ṛṣiṃ rājā nahuṣaḥ paryapṛcchata 12,171.058c nirvedāc chāntim āpannaṃ śāntaṃ prajñānatarpitam 12,171.059a upadeśaṃ mahāprājña śamasyopadiśasva me 12,171.059c kāṃ buddhiṃ samanudhyāya śāntaś carasi nirvṛtaḥ 12,171.060 bodhya uvāca 12,171.060a upadeśena vartāmi nānuśāsmīha kaṃ cana 12,171.060c lakṣaṇaṃ tasya vakṣye 'haṃ tat svayaṃ pravimṛśyatām 12,171.061a piṅgalā kuraraḥ sarpaḥ sāraṅgānveṣaṇaṃ vane 12,171.061c iṣukāraḥ kumārī ca ṣaḍ ete guravo mama 12,171.061d*0475_00 bhīṣma uvāca 12,171.061d*0475_01 āśā balavatī kaṣṭā nairāśyaṃ paramaṃ sukham 12,171.061d*0475_02 āśāṃ nirāśāṃ kṛtvā tu sukhaṃ svapiti piṅgalā 12,171.061d*0475_03 sāmiṣaṃ kuraraṃ dṛṣṭvā vadhyamānaṃ nirāmiṣaiḥ 12,171.061d*0475_04 āmiṣasya parityāgāt kuraraḥ sukham edhate 12,171.061d*0475_05 gṛhārambho hi duḥkhāya na sukhāya kadā cana 12,171.061d*0475_06 sarpaḥ parakṛtaṃ veśma praviśya sukham edhate 12,171.061d*0475_07 sukhaṃ jīvanti munayo bhaikṣyavṛttiṃ samāśritāḥ 12,171.061d*0475_08 adroheṇaiva bhūtānāṃ sāraṅgā iva pakṣiṇaḥ 12,171.061d*0475_09 iṣukāro naraḥ kaś cid iṣāv āhitamānasaḥ 12,171.061d*0475_10 samīpenāpi gacchantaṃ rājānaṃ nāvabuddhavān 12,171.061d*0475_11 bahūnāṃ kalaho nityaṃ dvayoḥ saṃgharṣaṇaṃ dhruvam 12,171.061d*0475_12 ekākī vicariṣyāmi kumārīśaṅkhako yathā 12,172.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,172.001a kena vṛttena vṛttajña vītaśokaś caren mahīm 12,172.001c kiṃ ca kurvan naro loke prāpnoti paramāṃ gatim 12,172.002 bhīṣma uvāca 12,172.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,172.002c prahrādasya ca saṃvādaṃ muner ājagarasya ca 12,172.003a carantaṃ brāhmaṇaṃ kaṃ cit kalyacittam anāmayam 12,172.003c papraccha rājan prahrādo buddhimān prājñasaṃmataḥ 12,172.004a svasthaḥ śakto mṛdur dānto nirvivitso 'nasūyakaḥ 12,172.004c suvāg bahumato loke prājñaś carasi bālavat 12,172.005a naiva prārthayase lābhaṃ nālābheṣv anuśocasi 12,172.005c nityatṛpta iva brahman na kiṃ cid avamanyase 12,172.006a srotasā hriyamāṇāsu prajāsv avimanā iva 12,172.006c dharmakāmārthakāryeṣu kūṭastha iva lakṣyase 12,172.007a nānutiṣṭhasi dharmārthau na kāme cāpi vartase 12,172.007c indriyārthān anādṛtya muktaś carasi sākṣivat 12,172.008a kā nu prajñā śrutaṃ vā kiṃ vṛttir vā kā nu te mune 12,172.008c kṣipram ācakṣva me brahmañ śreyo yad iha manyase 12,172.009a anuyuktaḥ sa medhāvī lokadharmavidhānavit 12,172.009c uvāca ślakṣṇayā vācā prahrādam anapārthayā 12,172.010a paśyan prahrāda bhūtānām utpattim animittataḥ 12,172.010c hrāsaṃ vṛddhiṃ vināśaṃ ca na prahṛṣye na ca vyathe 12,172.011a svabhāvād eva saṃdṛśya vartamānāḥ pravṛttayaḥ 12,172.011c svabhāvaniratāḥ sarvāḥ paritapye na kena cit 12,172.012a paśyan prahrāda saṃyogān viprayogaparāyaṇān 12,172.012c saṃcayāṃś ca vināśāntān na kva cid vidadhe manaḥ 12,172.013a antavanti ca bhūtāni guṇayuktāni paśyataḥ 12,172.013c utpattinidhanajñasya kiṃ kāryam avaśiṣyate 12,172.014a jalajānām api hy antaṃ paryāyeṇopalakṣaye 12,172.014c mahatām api kāyānāṃ sūkṣmāṇāṃ ca mahodadhau 12,172.015a jaṅgamasthāvarāṇāṃ ca bhūtānām asurādhipa 12,172.015c pārthivānām api vyaktaṃ mṛtyuṃ paśyāmi sarvaśaḥ 12,172.016a antarikṣacarāṇāṃ ca dānavottama pakṣiṇām 12,172.016c uttiṣṭhati yathākālaṃ mṛtyur balavatām api 12,172.017a divi saṃcaramāṇāni hrasvāni ca mahānti ca 12,172.017c jyotīṃṣi ca yathākālaṃ patamānāni lakṣaye 12,172.018a iti bhūtāni saṃpaśyann anuṣaktāni mṛtyunā 12,172.018c sarvasāmānyato vidvān kṛtakṛtyaḥ sukhaṃ svape 12,172.019a sumahāntam api grāsaṃ grase labdhaṃ yadṛcchayā 12,172.019c śaye punar abhuñjāno divasāni bahūny api 12,172.020a āsravaty api mām annaṃ punar bahuguṇaṃ bahu 12,172.020c punar alpaguṇaṃ stokaṃ punar naivopapadyate 12,172.021a kaṇān kadā cit khādāmi piṇyākam api ca grase 12,172.021c bhakṣaye śālimāṃsāni bhakṣāṃś coccāvacān punaḥ 12,172.022a śaye kadā cit paryaṅke bhūmāv api punaḥ śaye 12,172.022c prāsāde 'pi ca me śayyā kadā cid upapadyate 12,172.023a dhārayāmi ca cīrāṇi śāṇīṃ kṣaumājināni ca 12,172.023c mahārhāṇi ca vāsāṃsi dhārayāmy aham ekadā 12,172.024a na saṃnipatitaṃ dharmyam upabhogaṃ yadṛcchayā 12,172.024c pratyācakṣe na cāpy enam anurudhye sudurlabham 12,172.025a acalam anidhanaṃ śivaṃ viśokaṃ; śucim atulaṃ viduṣāṃ mate niviṣṭam 12,172.025c anabhimatam asevitaṃ ca mūḍhair; vratam idam ājagaraṃ śuciś carāmi 12,172.026a acalitamatir acyutaḥ svadharmāt; parimitasaṃsaraṇaḥ parāvarajñaḥ 12,172.026c vigatabhayakaṣāyalobhamoho; vratam idam ājagaraṃ śuciś carāmi 12,172.027a aniyataphalabhakṣyabhojyapeyaṃ; vidhipariṇāmavibhaktadeśakālam 12,172.027c hṛdayasukham asevitaṃ kadaryair; vratam idam ājagaraṃ śuciś carāmi 12,172.028a idam idam iti tṛṣṇayābhibhūtaṃ; janam anavāptadhanaṃ viṣīdamānam 12,172.028c nipuṇam anuniśāmya tattvabuddhyā; vratam idam ājagaraṃ śuciś carāmi 12,172.029a bahuvidham anudṛśya cārthahetoḥ; kṛpaṇam ihāryam anāryam āśrayantam 12,172.029c upaśamarucir ātmavān praśānto; vratam idam ājagaraṃ śuciś carāmi 12,172.030a sukham asukham anartham arthalābhaṃ; ratim aratiṃ maraṇaṃ ca jīvitaṃ ca 12,172.030c vidhiniyatam avekṣya tattvato 'haṃ; vratam idam ājagaraṃ śuciś carāmi 12,172.031a apagatabhayarāgamohadarpo; dhṛtimatibuddhisamanvitaḥ praśāntaḥ 12,172.031c upagataphalabhogino niśāmya; vratam idam ājagaraṃ śuciś carāmi 12,172.032a aniyataśayanāsanaḥ prakṛtyā; damaniyamavratasatyaśaucayuktaḥ 12,172.032c apagataphalasaṃcayaḥ prahṛṣṭo; vratam idam ājagaraṃ śuciś carāmi 12,172.033a abhigatam asukhārtham īhanārthair; upagatabuddhir avekṣya cātmasaṃsthaḥ 12,172.033c tṛṣitam aniyataṃ mano niyantuṃ; vratam idam ājagaraṃ śuciś carāmi 12,172.034a na hṛdayam anurudhyate mano vā; priyasukhadurlabhatām anityatāṃ ca 12,172.034c tad ubhayam upalakṣayann ivāhaṃ; vratam idam ājagaraṃ śuciś carāmi 12,172.034d*0476_01 asulabham upalabhya cārthalābhaṃ 12,172.034d*0476_02 dhṛtimatibuddhiparākramair upetam 12,172.034d*0476_03 budhamanujaniṣevitaṃ samarthair 12,172.034d*0476_04 vratam idam ājagaraṃ śuciś carāmi 12,172.035a bahu kathitam idaṃ hi buddhimadbhiḥ; kavibhir abhiprathayadbhir ātmakīrtim 12,172.035c idam idam iti tatra tatra tat tat; svaparamatair gahanaṃ pratarkayadbhiḥ 12,172.036a tad aham anuniśāmya viprayātaṃ; pṛthag abhipannam ihābudhair manuṣyaiḥ 12,172.036c anavasitam anantadoṣapāraṃ; nṛṣu viharāmi vinītaroṣatṛṣṇaḥ 12,172.037 bhīṣma uvāca 12,172.037a ajagaracaritaṃ vrataṃ mahātmā; ya iha naro 'nucared vinītarāgaḥ 12,172.037c apagatabhayamanyulobhamohaḥ; sa khalu sukhī vihared imaṃ vihāram 12,173.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,173.001a bāndhavāḥ karma vittaṃ vā prajñā veha pitāmaha 12,173.001c narasya kā pratiṣṭhā syād etat pṛṣṭo vadasva me 12,173.002 bhīṣma uvāca 12,173.002a prajñā pratiṣṭhā bhūtānāṃ prajñā lābhaḥ paro mataḥ 12,173.002c prajñā naiḥśreyasī loke prajñā svargo mataḥ satām 12,173.003a prajñayā prāpitārtho hi balir aiśvaryasaṃkṣaye 12,173.003c prahrādo namucir maṅkis tasyāḥ kiṃ vidyate param 12,173.004a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,173.004c indrakāśyapasaṃvādaṃ tan nibodha yudhiṣṭhira 12,173.005a vaiśyaḥ kaś cid ṛṣiṃ tāta kāśyapaṃ saṃśitavratam 12,173.005c rathena pātayām āsa śrīmān dṛptas tapasvinam 12,173.006a ārtaḥ sa patitaḥ kruddhas tyaktvātmānam athābravīt 12,173.006c mariṣyāmy adhanasyeha jīvitārtho na vidyate 12,173.007a tathā mumūrṣum āsīnam akūjantam acetasam 12,173.007c indraḥ sṛgālarūpeṇa babhāṣe kruddhamānasam 12,173.008a manuṣyayonim icchanti sarvabhūtāni sarvaśaḥ 12,173.008c manuṣyatve ca vipratvaṃ sarva evābhinandati 12,173.009a manuṣyo brāhmaṇaś cāsi śrotriyaś cāsi kāśyapa 12,173.009c sudurlabham avāpyaitad adoṣān martum icchasi 12,173.010a sarve lābhāḥ sābhimānā iti satyā bata śrutiḥ 12,173.010c saṃtoṣaṇīyarūpo 'si lobhād yad abhimanyase 12,173.011a aho siddhārthatā teṣāṃ yeṣāṃ santīha pāṇayaḥ 12,173.011c pāṇimadbhyaḥ spṛhāsmākaṃ yathā tava dhanasya vai 12,173.012a na pāṇilābhād adhiko lābhaḥ kaś cana vidyate 12,173.012c apāṇitvād vayaṃ brahman kaṇṭakān noddharāmahe 12,173.012d*0477_01 jantūn uccāvacān aṅge daśato na kaṣāma ca 12,173.013a atha yeṣāṃ punaḥ pāṇī devadattau daśāṅgulī 12,173.013c uddharanti kṛmīn aṅgād daśamānān kaṣanti ca 12,173.014a himavarṣātapānāṃ ca paritrāṇāni kurvate 12,173.014c celam annaṃ sukhaṃ śayyāṃ nivātaṃ copabhuñjate 12,173.015a adhiṣṭhāya ca gāṃ loke bhuñjate vāhayanti ca 12,173.015c upāyair bahubhiś caiva vaśyān ātmani kurvate 12,173.016a ye khalv ajihvāḥ kṛpaṇā alpaprāṇā apāṇayaḥ 12,173.016c sahante tāni duḥkhāni diṣṭyā tvaṃ na tathā mune 12,173.017a diṣṭyā tvaṃ na sṛgālo vai na kṛmir na ca mūṣakaḥ 12,173.017c na sarpo na ca maṇḍūko na cānyaḥ pāpayonijaḥ 12,173.018a etāvatāpi lābhena toṣṭum arhasi kāśyapa 12,173.018c kiṃ punar yo 'si sattvānāṃ sarveṣāṃ brāhmaṇottamaḥ 12,173.019a ime māṃ kṛmayo 'danti teṣām uddharaṇāya me 12,173.019c nāsti śaktir apāṇitvāt paśyāvasthām imāṃ mama 12,173.020a akāryam iti caivemaṃ nātmānaṃ saṃtyajāmy aham 12,173.020c netaḥ pāpīyasīṃ yoniṃ pateyam aparām iti 12,173.021a madhye vai pāpayonīnāṃ sārgālī yām ahaṃ gataḥ 12,173.021c pāpīyasyo bahutarā ito 'nyāḥ pāpayonayaḥ 12,173.022a jātyaivaike sukhatarāḥ santy anye bhṛśaduḥkhitāḥ 12,173.022c naikāntasukham eveha kva cit paśyāmi kasya cit 12,173.023a manuṣyā hy āḍhyatāṃ prāpya rājyam icchanty anantaram 12,173.023c rājyād devatvam icchanti devatvād indratām api 12,173.024a bhaves tvaṃ yady api tv āḍhyo na rājā na ca daivatam 12,173.024c devatvaṃ prāpya cendratvaṃ naiva tuṣyes tathā sati 12,173.025a na tṛptiḥ priyalābhe 'sti tṛṣṇā nādbhiḥ praśāmyati 12,173.025c saṃprajvalati sā bhūyaḥ samidbhir iva pāvakaḥ 12,173.026a asty eva tvayi śoko vai harṣaś cāsti tathā tvayi 12,173.026c sukhaduḥkhe tathā cobhe tatra kā paridevanā 12,173.027a paricchidyaiva kāmānāṃ sarveṣāṃ caiva karmaṇām 12,173.027c mūlaṃ rundhīndriyagrāmaṃ śakuntān iva pañjare 12,173.027d*0478_01 na dvitīyasya śirasaś chedanaṃ vidyate kva cit 12,173.027d*0478_02 na ca pāṇes tṛtīyasya yan nāsti na tato bhayam 12,173.028a na khalv apy arasajñasya kāmaḥ kva cana jāyate 12,173.028c saṃsparśād darśanād vāpi śravaṇād vāpi jāyate 12,173.029a na tvaṃ smarasi vāruṇyā laṭvākānāṃ ca pakṣiṇām 12,173.029c tābhyāṃ cābhyadhiko bhakṣyo na kaś cid vidyate kva cit 12,173.030a yāni cānyāni dūreṣu bhakṣyabhojyāni kāśyapa 12,173.030c yeṣām abhuktapūrvaṃ te teṣām asmṛtir eva ca 12,173.031a aprāśanam asaṃsparśam asaṃdarśanam eva ca 12,173.031c puruṣasyaiṣa niyamo manye śreyo na saṃśayaḥ 12,173.032a pāṇimanto dhanair yuktā balavanto na saṃśayaḥ 12,173.032c manuṣyā mānuṣair eva dāsatvam upapāditāḥ 12,173.033a vadhabandhaparikleśaiḥ kliśyante ca punaḥ punaḥ 12,173.033c te khalv api ramante ca modante ca hasanti ca 12,173.034a apare bāhubalinaḥ kṛtavidyā manasvinaḥ 12,173.034c jugupsitāṃ sukṛpaṇāṃ pāpāṃ vṛttim upāsate 12,173.035a utsahante ca te vṛttim anyām apy upasevitum 12,173.035c svakarmaṇā tu niyataṃ bhavitavyaṃ tu tat tathā 12,173.036a na pulkaso na caṇḍāla ātmānaṃ tyaktum icchati 12,173.036c asaṃtuṣṭaḥ svayā yonyā māyāṃ paśyasva yādṛśīm 12,173.037a dṛṣṭvā kuṇīn pakṣahatān manuṣyān āmayāvinaḥ 12,173.037c susaṃpūrṇaḥ svayā yonyā labdhalābho 'si kāśyapa 12,173.038a yadi brāhmaṇa dehas te nirātaṅko nirāmayaḥ 12,173.038c aṅgāni ca samagrāṇi na ca lokeṣu dhikkṛtaḥ 12,173.039a na kena cit pravādena satyenaivāpahāriṇā 12,173.039c dharmāyottiṣṭha viprarṣe nātmānaṃ tyaktum arhasi 12,173.040a yadi brahmañ śṛṇoṣy etac chraddadhāsi ca me vacaḥ 12,173.040c vedoktasya ca dharmasya phalaṃ mukhyam avāpsyasi 12,173.041a svādhyāyam agnisaṃskāram apramatto 'nupālaya 12,173.041c satyaṃ damaṃ ca dānaṃ ca spardhiṣṭhā mā ca kena cit 12,173.042a ye ke cana svadhyayanāḥ prāptā yajanayājanam 12,173.042c kathaṃ te jātu śoceyur dhyāyeyur vāpy aśobhanam 12,173.043a icchantas te vihārāya sukhaṃ mahad avāpnuyuḥ 12,173.043c uta jātāḥ sunakṣatre sutīrthāḥ sumuhūrtajāḥ 12,173.043d*0479_01 yajñadānaprajehāyāṃ yatante śaktipūrvakam 12,173.044a nakṣatreṣv āsureṣv anye dustīrthā durmuhūrtajāḥ 12,173.044c saṃpatanty āsurīṃ yoniṃ yajñaprasavavarjitām 12,173.045a aham āsaṃ paṇḍitako haituko vedanindakaḥ 12,173.045c ānvīkṣikīṃ tarkavidyām anurakto nirarthikām 12,173.046a hetuvādān pravaditā vaktā saṃsatsu hetumat 12,173.046c ākroṣṭā cābhivaktā ca brahmayajñeṣu vai dvijān 12,173.047a nāstikaḥ sarvaśaṅkī ca mūrkhaḥ paṇḍitamānikaḥ 12,173.047c tasyeyaṃ phalanirvṛttiḥ sṛgālatvaṃ mama dvija 12,173.048a api jātu tathā tat syād ahorātraśatair api 12,173.048c yad ahaṃ mānuṣīṃ yoniṃ sṛgālaḥ prāpnuyāṃ punaḥ 12,173.049a saṃtuṣṭaś cāpramattaś ca yajñadānataporatiḥ 12,173.049c jñeyajñātā bhaveyaṃ vai varjyavarjayitā tathā 12,173.050a tataḥ sa munir utthāya kāśyapas tam uvāca ha 12,173.050c aho batāsi kuśalo buddhimān iti vismitaḥ 12,173.051a samavaikṣata taṃ vipro jñānadīrgheṇa cakṣuṣā 12,173.051c dadarśa cainaṃ devānām indraṃ devaṃ śacīpatim 12,173.052a tataḥ saṃpūjayām āsa kāśyapo harivāhanam 12,173.052c anujñātaś ca tenātha praviveśa svam āśramam 12,174.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,174.001a yady asti dattam iṣṭaṃ vā tapas taptaṃ tathaiva ca 12,174.001c gurūṇāṃ cāpi śuśrūṣā tan me brūhi pitāmaha 12,174.001d*0480_01 yathāsmiṃś ca tathā tatra jānīyāṃ nṛpasattama 12,174.001d*0480_02 duṣkartāro yathā loke yat kurvanti tathā śṛṇu 12,174.002 bhīṣma uvāca 12,174.002a ātmanānarthayuktena pāpe niviśate manaḥ 12,174.002c sa karma kaluṣaṃ kṛtvā kleśe mahati dhīyate 12,174.003a durbhikṣād eva durbhikṣaṃ kleśāt kleśaṃ bhayād bhayam 12,174.003c mṛtebhyaḥ pramṛtaṃ yānti daridrāḥ pāpakāriṇaḥ 12,174.004a utsavād utsavaṃ yānti svargāt svargaṃ sukhāt sukham 12,174.004c śraddadhānāś ca dāntāś ca dhanāḍhyāḥ śubhakāriṇaḥ 12,174.005a vyālakuñjaradurgeṣu sarpacorabhayeṣu ca 12,174.005c hastāvāpena gacchanti nāstikāḥ kim ataḥ param 12,174.006a priyadevātitheyāś ca vadānyāḥ priyasādhavaḥ 12,174.006c kṣemyam ātmavatāṃ mārgam āsthitā hastadakṣiṇam 12,174.007a pulākā iva dhānyeṣu puttikā iva pakṣiṣu 12,174.007c tadvidhās te manuṣyeṣu yeṣāṃ dharmo na kāraṇam 12,174.008a suśīghram api dhāvantaṃ vidhānam anudhāvati 12,174.008c śete saha śayānena yena yena yathā kṛtam 12,174.009a upatiṣṭhati tiṣṭhantaṃ gacchantam anugacchati 12,174.009c karoti kurvataḥ karma chāyevānuvidhīyate 12,174.010a yena yena yathā yad yat purā karma samācitam 12,174.010c tat tad eva naro bhuṅkte nityaṃ vihitam ātmanā 12,174.011a svakarmaphalavikṣiptaṃ vidhānaparirakṣitam 12,174.011c bhūtagrāmam imaṃ kālaḥ samantāt parikarṣati 12,174.012a acodyamānāni yathā puṣpāṇi ca phalāni ca 12,174.012c svakālaṃ nātivartante tathā karma purākṛtam 12,174.013a saṃmānaś cāvamānaś ca lābhālābhau kṣayodayau 12,174.013c pravṛttā vinivartante vidhānānte punaḥ punaḥ 12,174.014a ātmanā vihitaṃ duḥkham ātmanā vihitaṃ sukham 12,174.014c garbhaśayyām upādāya bhujyate paurvadehikam 12,174.015a bālo yuvā ca vṛddhaś ca yat karoti śubhāśubham 12,174.015c tasyāṃ tasyām avasthāyāṃ bhuṅkte janmani janmani 12,174.016a yathā dhenusahasreṣu vatso vindati mātaram 12,174.016c tathā pūrvakṛtaṃ karma kartāram anugacchati 12,174.017a samunnam agrato vastraṃ paścāc chudhyati karmaṇā 12,174.017b*0481_01 duṣkarmāpi tathā paścāt pūyate puṇyakarmaṇā 12,174.017b*0481_02 tapasā tapyate dehas tapasā vindate mahat 12,174.017c upavāsaiḥ prataptānāṃ dīrghaṃ sukham anantakam 12,174.018a dīrghakālena tapasā sevitena tapovane 12,174.018c dharmanirdhūtapāpānāṃ saṃsidhyante manorathāḥ 12,174.019a śakunīnām ivākāśe matsyānām iva codake 12,174.019c padaṃ yathā na dṛśyeta tathā jñānavidāṃ gatiḥ 12,174.020a alam anyair upālambhaiḥ kīrtitaiś ca vyatikramaiḥ 12,174.020c peśalaṃ cānurūpaṃ ca kartavyaṃ hitam ātmanaḥ 12,175.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,175.001a kutaḥ sṛṣṭam idaṃ viśvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam 12,175.001c pralaye ca kam abhyeti tan me brūhi pitāmaha 12,175.002a sasāgaraḥ sagaganaḥ saśailaḥ sabalāhakaḥ 12,175.002c sabhūmiḥ sāgnipavano loko 'yaṃ kena nirmitaḥ 12,175.003a kathaṃ sṛṣṭāni bhūtāni kathaṃ varṇavibhaktayaḥ 12,175.003c śaucāśaucaṃ kathaṃ teṣāṃ dharmādharmāv atho katham 12,175.004a kīdṛśo jīvatāṃ jīvaḥ kva vā gacchanti ye mṛtāḥ 12,175.004c asmāl lokād amuṃ lokaṃ sarvaṃ śaṃsatu no bhavān 12,175.005 bhīṣma uvāca 12,175.005a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,175.005c bhṛguṇābhihitaṃ śreṣṭhaṃ bharadvājāya pṛcchate 12,175.006a kailāsaśikhare dṛṣṭvā dīpyamānam ivaujasā 12,175.006c bhṛguṃ maharṣim āsīnaṃ bharadvājo 'nvapṛcchata 12,175.007a sasāgaraḥ sagaganaḥ saśailaḥ sabalāhakaḥ 12,175.007c sabhūmiḥ sāgnipavano loko 'yaṃ kena nirmitaḥ 12,175.008a kathaṃ sṛṣṭāni bhūtāni kathaṃ varṇavibhaktayaḥ 12,175.008c śaucāśaucaṃ kathaṃ teṣāṃ dharmādharmāv atho katham 12,175.009a kīdṛśo jīvatāṃ jīvaḥ kva vā gacchanti ye mṛtāḥ 12,175.009c paralokam imaṃ cāpi sarvaṃ śaṃsatu no bhavān 12,175.010a evaṃ sa bhagavān pṛṣṭo bharadvājena saṃśayam 12,175.010c maharṣir brahmasaṃkāśaḥ sarvaṃ tasmai tato 'bravīt 12,175.010d*0482_00 bhṛgur uvāca 12,175.010d*0482_01 nārāyaṇābhidhānasya kūṭasthasyākṣarātmanaḥ 12,175.010d*0482_02 avyaktasyāprameyasya prakṛtoparatasya ca 12,175.010d*0482_03 evaṃbhūtaḥ sa vai devaḥ puruṣaṃ cāsṛjad dvidhā 12,175.010d*0483_00 bhṛgur uvāca 12,175.010d*0483_01 nārāyaṇo jaganmūrtir antarātmā sanātanaḥ 12,175.010d*0483_02 kūṭastho 'kṣara avyakto nirlepo vyāpakaḥ prabhuḥ 12,175.010d*0483_03 prakṛteḥ parato nityam indriyair apy agocaraḥ 12,175.010d*0483_04 sa sisṛkṣuḥ sahasrāṃśād asṛjat puruṣaṃ prabhuḥ 12,175.011a mānaso nāma vikhyātaḥ śrutapūrvo maharṣibhiḥ 12,175.011c anādinidhano devas tathābhedyo 'jarāmaraḥ 12,175.012a avyakta iti vikhyātaḥ śāśvato 'thākṣaro 'vyayaḥ 12,175.012c yataḥ sṛṣṭāni bhūtāni jāyante ca mriyanti ca 12,175.013a so 'sṛjat prathamaṃ devo mahāntaṃ nāma nāmataḥ 12,175.013b*0484_01 mahān sasarjāhaṃkāraṃ sa cāpi bhagavān atha 12,175.013c ākāśam iti vikhyātaṃ sarvabhūtadharaḥ prabhuḥ 12,175.014a ākāśād abhavad vāri salilād agnimārutau 12,175.014c agnimārutasaṃyogāt tataḥ samabhavan mahī 12,175.015a tatas tejomayaṃ divyaṃ padmaṃ sṛṣṭaṃ svayaṃbhuvā 12,175.015c tasmāt padmāt samabhavad brahmā vedamayo nidhiḥ 12,175.016a ahaṃkāra iti khyātaḥ sarvabhūtātmabhūtakṛt 12,175.016c brahmā vai sumahātejā ya ete pañca dhātavaḥ 12,175.017a śailās tasyāsthisaṃjñās tu medo māṃsaṃ ca medinī 12,175.017c samudrās tasya rudhiram ākāśam udaraṃ tathā 12,175.018a pavanaś caiva niḥśvāsas tejo 'gnir nimnagāḥ sirāḥ 12,175.018c agnīṣomau tu candrārkau nayane tasya viśrute 12,175.019a nabhaś cordhvaṃ śiras tasya kṣitiḥ pādau diśo bhujau 12,175.019c durvijñeyo hy anantatvāt siddhair api na saṃśayaḥ 12,175.020a sa eva bhagavān viṣṇur ananta iti viśrutaḥ 12,175.020c sarvabhūtātmabhūtastho durvijñeyo 'kṛtātmabhiḥ 12,175.021a ahaṃkārasya yaḥ sraṣṭā sarvabhūtabhavāya vai 12,175.021c yataḥ samabhavad viśvaṃ pṛṣṭo 'haṃ yad iha tvayā 12,175.022 bharadvāja uvāca 12,175.022a gaganasya diśāṃ caiva bhūtalasyānilasya ca 12,175.022c kāny atra parimāṇāni saṃśayaṃ chindhi me 'rthataḥ 12,175.023 bhṛgur uvāca 12,175.023a anantam etad ākāśaṃ siddhacāraṇasevitam 12,175.023c ramyaṃ nānāśrayākīrṇaṃ yasyānto nādhigamyate 12,175.024a ūrdhvaṃ gater adhastāt tu candrādityau na dṛśyataḥ 12,175.024c tatra devāḥ svayaṃ dīptā bhāsvarāś cāgnivarcasaḥ 12,175.025a te cāpy antaṃ na paśyanti nabhasaḥ prathitaujasaḥ 12,175.025c durgamatvād anantatvād iti me viddhi mānada 12,175.026a upariṣṭopariṣṭāt tu prajvaladbhiḥ svayaṃprabhaiḥ 12,175.026c niruddham etad ākāśam aprameyaṃ surair api 12,175.027a pṛthivyante samudrās tu samudrānte tamaḥ smṛtam 12,175.027c tamaso 'nte jalaṃ prāhur jalasyānte 'gnir eva ca 12,175.028a rasātalānte salilaṃ jalānte pannagādhipaḥ 12,175.028c tadante punar ākāśam ākāśānte punar jalam 12,175.029a evam antaṃ bhagavataḥ pramāṇaṃ salilasya ca 12,175.029c agnimārutatoyebhyo durjñeyaṃ daivatair api 12,175.030a agnimārutatoyānāṃ varṇāḥ kṣititalasya ca 12,175.030c ākāśasadṛśā hy ete bhidyante tattvadarśanāt 12,175.031a paṭhanti caiva munayaḥ śāstreṣu vividheṣu ca 12,175.031c trailokye sāgare caiva pramāṇaṃ vihitaṃ yathā 12,175.031e adṛśyāya tv agamyāya kaḥ pramāṇam udāharet 12,175.032a siddhānāṃ devatānāṃ ca yadā parimitā gatiḥ 12,175.032c tadā gauṇam anantasya nāmānanteti viśrutam 12,175.032e nāmadheyānurūpasya mānasasya mahātmanaḥ 12,175.033a yadā tu divyaṃ tadrūpaṃ hrasate vardhate punaḥ 12,175.033c ko 'nyas tad vedituṃ śakto yo 'pi syāt tadvidho 'paraḥ 12,175.034a tataḥ puṣkarataḥ sṛṣṭaḥ sarvajño mūrtimān prabhuḥ 12,175.034c brahmā dharmamayaḥ pūrvaḥ prajāpatir anuttamaḥ 12,175.035 bharadvāja uvāca 12,175.035a puṣkarād yadi saṃbhūto jyeṣṭhaṃ bhavati puṣkaram 12,175.035c brahmāṇaṃ pūrvajaṃ cāha bhavān saṃdeha eva me 12,175.036 bhṛgur uvāca 12,175.036a mānasasyeha yā mūrtir brahmatvaṃ samupāgatā 12,175.036c tasyāsanavidhānārthaṃ pṛthivī padmam ucyate 12,175.037a karṇikā tasya padmasya merur gaganam ucchritaḥ 12,175.037c tasya madhye sthito lokān sṛjate jagataḥ prabhuḥ 12,176.001 bharadvāja uvāca 12,176.001a prajāvisargaṃ vividhaṃ kathaṃ sa sṛjate prabhuḥ 12,176.001c merumadhye sthito brahmā tad brūhi dvijasattama 12,176.001d*0485_01 merumadhye sthito brahmā kathaṃ sa sasṛje prajāḥ 12,176.001d*0485_02 etan me sarvam ācakṣva yāthātathyena pṛcchataḥ 12,176.002 bhṛgur uvāca 12,176.002a prajāvisargaṃ vividhaṃ mānaso manasāsṛjat 12,176.002c saṃdhukṣaṇārthaṃ bhūtānāṃ sṛṣṭaṃ prathamato jalam 12,176.003a yat prāṇāḥ sarvabhūtānāṃ vardhante yena ca prajāḥ 12,176.003c parityaktāś ca naśyanti tenedaṃ sarvam āvṛtam 12,176.004a pṛthivī parvatā meghā mūrtimantaś ca ye pare 12,176.004c sarvaṃ tad vāruṇaṃ jñeyam āpas tastambhire punaḥ 12,176.005 bharadvāja uvāca 12,176.005a kathaṃ salilam utpannaṃ kathaṃ caivāgnimārutau 12,176.005c kathaṃ ca medinī sṛṣṭety atra me saṃśayo mahān 12,176.006 bhṛgur uvāca 12,176.006a brahmakalpe purā brahman brahmarṣīṇāṃ samāgame 12,176.006c lokasaṃbhavasaṃdehaḥ samutpanno mahātmanām 12,176.007a te 'tiṣṭhan dhyānam ālambya maunam āsthāya niścalāḥ 12,176.007c tyaktāhārāḥ pavanapā divyaṃ varṣaśataṃ dvijāḥ 12,176.008a teṣāṃ dharmamayī vāṇī sarveṣāṃ śrotram āgamat 12,176.008c divyā sarasvatī tatra saṃbabhūva nabhastalāt 12,176.009a purā stimitaniḥśabdam ākāśam acalopamam 12,176.009c naṣṭacandrārkapavanaṃ prasuptam iva saṃbabhau 12,176.010a tataḥ salilam utpannaṃ tamasīvāparaṃ tamaḥ 12,176.010c tasmāc ca salilotpīḍād udatiṣṭhata mārutaḥ 12,176.011a yathā bhājanam acchidraṃ niḥśabdam iva lakṣyate 12,176.011c tac cāmbhasā pūryamāṇaṃ saśabdaṃ kurute 'nilaḥ 12,176.012a tathā salilasaṃruddhe nabhaso 'nte nirantare 12,176.012c bhittvārṇavatalaṃ vāyuḥ samutpatati ghoṣavān 12,176.013a sa eṣa carate vāyur arṇavotpīḍasaṃbhavaḥ 12,176.013c ākāśasthānam āsādya praśāntiṃ nādhigacchati 12,176.014a tasmin vāyvambusaṃgharṣe dīptatejā mahābalaḥ 12,176.014c prādurbhavaty ūrdhvaśikhaḥ kṛtvā vitimiraṃ nabhaḥ 12,176.015a agniḥ pavanasaṃyuktaḥ khāt samutpatate jalam 12,176.015c so 'gnir mārutasaṃyogād ghanatvam upapadyate 12,176.016a tasyākāśe nipatitaḥ snehas tiṣṭhati yo 'paraḥ 12,176.016c sa saṃghātatvam āpanno bhūmitvam upagacchati 12,176.017a rasānāṃ sarvagandhānāṃ snehānāṃ prāṇināṃ tathā 12,176.017c bhūmir yonir iha jñeyā yasyāṃ sarvaṃ prasūyate 12,177.001 bharadvāja uvāca 12,177.001a ete te dhātavaḥ pañca brahmā yān asṛjat purā 12,177.001c āvṛtā yair ime lokā mahābhūtābhisaṃjñitaiḥ 12,177.002a yad āsṛjat sahasrāṇi bhūtānāṃ sa mahāmatiḥ 12,177.002c pañcānām eva bhūtatvaṃ kathaṃ samupapadyate 12,177.003 bhṛgur uvāca 12,177.003a amitānāṃ mahāśabdo yānti bhūtāni saṃbhavam 12,177.003c tatas teṣāṃ mahābhūtaśabdo 'yam upapadyate 12,177.004a ceṣṭā vayūḥ kham ākāśam ūṣmāgniḥ salilaṃ dravaḥ 12,177.004c pṛthivī cātra saṃghātaḥ śarīraṃ pāñcabhautikam 12,177.005a ity etaiḥ pañcabhir bhūtair yuktaṃ sthāvarajaṅgamam 12,177.005c śrotraṃ ghrāṇaṃ rasaḥ sparśo dṛṣṭiś cendriyasaṃjñitāḥ 12,177.006 bharadvāja uvāca 12,177.006a pañcabhir yadi bhūtais tu yuktāḥ sthāvarajaṅgamāḥ 12,177.006c sthāvarāṇāṃ na dṛśyante śarīre pañca dhātavaḥ 12,177.007a anūṣmaṇām aceṣṭānāṃ ghanānāṃ caiva tattvataḥ 12,177.007c vṛkṣāṇāṃ nopalabhyante śarīre pañca dhātavaḥ 12,177.008a na śṛṇvanti na paśyanti na gandharasavedinaḥ 12,177.008c na ca sparśaṃ vijānanti te kathaṃ pāñcabhautikāḥ 12,177.009a adravatvād anagnitvād abhaumatvād avāyutaḥ 12,177.009c ākāśasyāprameyatvād vṛkṣāṇāṃ nāsti bhautikam 12,177.010 bhṛgur uvāca 12,177.010a ghanānām api vṛkṣāṇām ākāśo 'sti na saṃśayaḥ 12,177.010c teṣāṃ puṣpaphale vyaktir nityaṃ samupalabhyate 12,177.011a ūṣmato glānaparṇānāṃ tvak phalaṃ puṣpam eva ca 12,177.011c mlāyate caiva śīte na sparśas tenātra vidyate 12,177.012a vāyvagnyaśaniniṣpeṣaiḥ phalapuṣpaṃ viśīryate 12,177.012c śrotreṇa gṛhyate śabdas tasmāc chṛṇvanti pādapāḥ 12,177.013a vallī veṣṭayate vṛkṣaṃ sarvataś caiva gacchati 12,177.013c na hy adṛṣṭeś ca mārgo 'sti tasmāt paśyanti pādapāḥ 12,177.014a puṇyāpuṇyais tathā gandhair dhūpaiś ca vividhair api 12,177.014c arogāḥ puṣpitāḥ santi tasmāj jighranti pādapāḥ 12,177.015a pādaiḥ salilapānaṃ ca vyādhīnām api darśanam 12,177.015c vyādhipratikriyatvāc ca vidyate rasanaṃ drume 12,177.016a vaktreṇotpalanālena yathordhvaṃ jalam ādadet 12,177.016c tathā pavanasaṃyuktaḥ pādaiḥ pibati pādapaḥ 12,177.017a grahaṇāt sukhaduḥkhasya chinnasya ca virohaṇāt 12,177.017c jīvaṃ paśyāmi vṛkṣāṇām acaitanyaṃ na vidyate 12,177.018a tena taj jalam ādattaṃ jarayaty agnimārutau 12,177.018c āhārapariṇāmāc ca sneho vṛddhiś ca jāyate 12,177.019a jaṅgamānāṃ ca sarveṣāṃ śarīre pañca dhātavaḥ 12,177.019c pratyekaśaḥ prabhidyante yaiḥ śarīraṃ viceṣṭate 12,177.020a tvak ca māṃsaṃ tathāsthīni majjā snāyu ca pañcamam 12,177.020c ity etad iha saṃkhyātaṃ śarīre pṛthivīmayam 12,177.021a tejo 'gniś ca tathā krodhaś cakṣur ūṣmā tathaiva ca 12,177.021c agnir jarayate cāpi pañcāgneyāḥ śarīriṇaḥ 12,177.022a śrotraṃ ghrāṇam athāsyaṃ ca hṛdayaṃ koṣṭham eva ca 12,177.022c ākāśāt prāṇinām ete śarīre pañca dhātavaḥ 12,177.023a śleṣmā pittam atha svedo vasā śoṇitam eva ca 12,177.023c ity āpaḥ pañcadhā dehe bhavanti prāṇināṃ sadā 12,177.024a prāṇāt praṇīyate prāṇī vyānād vyāyacchate tathā 12,177.024c gacchaty apāno 'vāk caiva samāno hṛdy avasthitaḥ 12,177.025a udānād ucchvasiti ca pratibhedāc ca bhāṣate 12,177.025c ity ete vāyavaḥ pañca ceṣṭayantīha dehinam 12,177.026a bhūmer gandhaguṇān vetti rasaṃ cādbhyaḥ śarīravān 12,177.026c jyotiḥ paśyati cakṣurbhyāṃ sparśaṃ vetti ca vāyunā 12,177.026d*0486_01 gandhaḥ sparśo raso rūpaṃ śabdaś cātra guṇāḥ smṛtāḥ 12,177.026d*0487_01 śabdaṃ śṛṇoti ca tathā ākāśāt tu śarīravān 12,177.026d*0487_02 śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca bhūguṇaḥ 12,177.027a tasya gandhasya vakṣyāmi vistarābhihitān guṇān 12,177.027c iṣṭaś cāniṣṭagandhaś ca madhuraḥ kaṭur eva ca 12,177.028a nirhārī saṃhataḥ snigdho rūkṣo viśada eva ca 12,177.028c evaṃ navavidho jñeyaḥ pārthivo gandhavistaraḥ 12,177.029a śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca rasaś cāpāṃ guṇāḥ smṛtāḥ 12,177.029c rasajñānaṃ tu vakṣyāmi tan me nigadataḥ śṛṇu 12,177.030a raso bahuvidhaḥ proktaḥ sūribhiḥ prathitātmabhiḥ 12,177.030c madhuro lavaṇas tiktaḥ kaṣāyo 'mlaḥ kaṭus tathā 12,177.030e eṣa ṣaḍvidhavistāro raso vārimayaḥ smṛtaḥ 12,177.031a śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca triguṇaṃ jyotir ucyate 12,177.031c jyotiḥ paśyati rūpāṇi rūpaṃ ca bahudhā smṛtam 12,177.032a hrasvo dīrghas tathā sthūlaś caturasro 'ṇu vṛttavān 12,177.032c śuklaḥ kṛṣṇas tathā rakto nīlaḥ pīto 'ruṇas tathā 12,177.032e evaṃ dvādaśavistāro jyotīrūpaguṇaḥ smṛtaḥ 12,177.033a śabdasparśau tu vijñeyau dviguṇo vāyur ucyate 12,177.033c vāyavyas tu guṇaḥ sparśaḥ sparśaś ca bahudhā smṛtaḥ 12,177.034a kaṭhinaś cikkaṇaḥ ślakṣṇaḥ picchalo mṛdudāruṇaḥ 12,177.034c uṣṇaḥ śītaḥ sukho duḥkhaḥ snigdho viśada eva ca 12,177.034d*0488_01 tathā kharo mṛduḥ ślakṣṇo laghur gurutaro 'pi ca 12,177.034e evaṃ dvādaśavistāro vāyavyo guṇa ucyate 12,177.035a tatraikaguṇam ākāśaṃ śabda ity eva tat smṛtam 12,177.035c tasya śabdasya vakṣyāmi vistaraṃ vividhātmakam 12,177.035d*0489_01 śānto ghoraś ca mūḍhaś ca tān asaṃgharṣajas tathā 12,177.036a ṣaḍja ṛṣabhagāndhārau madhyamaḥ pañcamas tathā 12,177.036c dhaivataś cāpi vijñeyas tathā cāpi niṣādakaḥ 12,177.037a eṣa saptavidhaḥ prokto guṇa ākāśalakṣaṇaḥ 12,177.037c traisvaryeṇa tu sarvatra sthito 'pi paṭahādiṣu 12,177.037d*0490_01 mṛdaṅgabherīśaṅkhānāṃ stanayitno rathasya ca 12,177.037d*0490_02 yaḥ kaś cic chrūyate śabdaḥ prāṇino 'prāṇino 'pi vā 12,177.037d*0490_03 eteṣām eva sarveṣāṃ viṣaye saṃprakīrtitaḥ 12,177.037d*0490_04 evaṃ bahuvidhākāraḥ śabda ākāśasaṃbhavaḥ 12,177.038a ākāśajaṃ śabdam āhur ebhir vāyuguṇaiḥ saha 12,177.038c avyāhataiś cetayate na vetti viṣamāgataiḥ 12,177.039a āpyāyante ca te nityaṃ dhātavas tais tu dhātubhiḥ 12,177.039c āpo 'gnir mārutaś caiva nityaṃ jāgrati dehiṣu 12,177.039d*0491_01 mūlam ete śarīrasya vyāpya prāṇān iha sthitāḥ 12,178.001 bharadvāja uvāca 12,178.001a pārthivaṃ dhātum āśritya śārīro 'gniḥ kathaṃ bhavet 12,178.001c avakāśaviśeṣeṇa kathaṃ vartayate 'nilaḥ 12,178.002 bhṛgur uvāca 12,178.002a vāyor gatim ahaṃ brahman kīrtayiṣyāmi te 'nagha 12,178.002c prāṇinām anilo dehān yathā ceṣṭayate balī 12,178.003a śrito mūrdhānam agnis tu śarīraṃ paripālayan 12,178.003c prāṇo mūrdhani cāgnau ca vartamāno viceṣṭate 12,178.004a sa jantuḥ sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥ 12,178.004c mano buddhir ahaṃkāro bhūtāni viṣayāś ca saḥ 12,178.005a evaṃ tv iha sa sarvatra prāṇena paripālyate 12,178.005c pṛṣṭhataś ca samānena svāṃ svāṃ gatim upāśritaḥ 12,178.006a vastimūlaṃ gudaṃ caiva pāvakaṃ ca samāśritaḥ 12,178.006c vahan mūtraṃ purīṣaṃ cāpy apānaḥ parivartate 12,178.007a prayatne karmaṇi bale ya ekas triṣu vartate 12,178.007c udāna iti taṃ prāhur adhyātmaviduṣo janāḥ 12,178.008a saṃdhiṣv api ca sarveṣu saṃniviṣṭas tathānilaḥ 12,178.008c śarīreṣu manuṣyāṇāṃ vyāna ity upadiśyate 12,178.009a dhātuṣv agnis tu vitataḥ samānena samīritaḥ 12,178.009c rasān dhātūṃś ca doṣāṃś ca vartayann avatiṣṭhati 12,178.010a apānaprāṇayor madhye prāṇāpānasamāhitaḥ 12,178.010c samanvitaḥ svadhiṣṭhānaḥ samyak pacati pāvakaḥ 12,178.011a āsyaṃ hi pāyusaṃyuktam ante syād gudasaṃjñitam 12,178.011c srotas tasmāt prajāyante sarvasrotāṃsi dehinām 12,178.012a prāṇānāṃ saṃnipātāc ca saṃnipātaḥ prajāyate 12,178.012c ūṣmā cāgnir iti jñeyo yo 'nnaṃ pacati dehinām 12,178.013a agnivegavahaḥ prāṇo gudānte pratihanyate 12,178.013c sa ūrdhvam āgamya punaḥ samutkṣipati pāvakam 12,178.014a pakvāśayas tv adho nābher ūrdhvam āmāśayaḥ sthitaḥ 12,178.014c nābhimadhye śarīrasya sarve prāṇāḥ samāhitāḥ 12,178.015a prasṛtā hṛdayāt sarve tiryag ūrdhvam adhas tathā 12,178.015c vahanty annarasān nāḍyo daśa prāṇapracoditāḥ 12,178.016a eṣa mārgo 'tha yogānāṃ yena gacchanti tat padam 12,178.016c jitaklamāsanā dhīrā mūrdhany ātmānam ādadhuḥ 12,178.017a evaṃ sarveṣu vihitaḥ prāṇāpāneṣu dehinām 12,178.017c tasmin sthito nityam agniḥ sthālyām iva samāhitaḥ 12,179.001 bharadvāja uvāca 12,179.001a yadi prāṇāyate vāyur vāyur eva viceṣṭate 12,179.001c śvasity ābhāṣate caiva tasmāj jīvo nirarthakaḥ 12,179.002a yady ūṣmabhāva āgneyo vahninā pacyate yadi 12,179.002c agnir jarayate caiva tasmāj jīvo nirarthakaḥ 12,179.003a jantoḥ pramīyamāṇasya jīvo naivopalabhyate 12,179.003c vāyur eva jahāty enam ūṣmabhāvaś ca naśyati 12,179.004a yadi vātopamo jīvaḥ saṃśleṣo yadi vāyunā 12,179.004c vāyumaṇḍalavad dṛśyo gacchet saha marudgaṇaiḥ 12,179.005a śleṣo yadi ca vātena yadi tasmāt praṇaśyati 12,179.005c mahārṇavavimuktatvād anyat salilabhājanam 12,179.006a kūpe vā salilaṃ dadyāt pradīpaṃ vā hutāśane 12,179.006c prakṣiptaṃ naśyati kṣipraṃ yathā naśyaty asau tathā 12,179.006d*0492_01 tan naśyaty ubhayaṃ tadvaj jīvo vātānalātmakaḥ 12,179.007a pañcasādhāraṇe hy asmiñ śarīre jīvitaṃ kutaḥ 12,179.007c yeṣām anyataratyāgāc caturṇāṃ nāsti saṃgrahaḥ 12,179.008a naśyanty āpo hy anāhārād vāyur ucchvāsanigrahāt 12,179.008c naśyate koṣṭhabhedāt kham agnir naśyaty abhojanāt 12,179.009a vyādhivraṇaparikleśair medinī caiva śīryate 12,179.009c pīḍite 'nyatare hy eṣāṃ saṃghāto yāti pañcadhā 12,179.010a tasmin pañcatvam āpanne jīvaḥ kim anudhāvati 12,179.010c kiṃ vedayati vā jīvaḥ kiṃ śṛṇoti bravīti vā 12,179.011a eṣā gauḥ paralokasthaṃ tārayiṣyati mām iti 12,179.011c yo dattvā mriyate jantuḥ sā gauḥ kaṃ tārayiṣyati 12,179.012a gauś ca pratigrahītā ca dātā caiva samaṃ yadā 12,179.012c ihaiva vilayaṃ yānti kutas teṣāṃ samāgamaḥ 12,179.013a vihagair upayuktasya śailāgrāt patitasya vā 12,179.013c agninā copayuktasya kutaḥ saṃjīvanaṃ punaḥ 12,179.014a chinnasya yadi vṛkṣasya na mūlaṃ pratirohati 12,179.014c bījāny asya pravartante mṛtaḥ kva punar eṣyati 12,179.015a bījamātraṃ purā sṛṣṭaṃ yad etat parivartate 12,179.015c mṛtā mṛtāḥ praṇaśyanti bījād bījaṃ pravartate 12,180.001 bhṛgur uvāca 12,180.001a na praṇāśo 'sti jīvānāṃ dattasya ca kṛtasya ca 12,180.001c yāti dehāntaraṃ prāṇī śarīraṃ tu viśīryate 12,180.002a na śarīrāśrito jīvas tasmin naṣṭe praṇaśyati 12,180.002c yathā samitsu dagdhāsu na praṇaśyati pāvakaḥ 12,180.003 bharadvāja uvāca 12,180.003a agner yathā tathā tasya yadi nāśo na vidyate 12,180.003c indhanasyopayogānte sa cāgnir nopalabhyate 12,180.004a naśyatīty eva jānāmi śāntam agnim anindhanam 12,180.004c gatir yasya pramāṇaṃ vā saṃsthānaṃ vā na dṛśyate 12,180.005 bhṛgur uvāca 12,180.005*0493_01 jīvasya cendhanāgneś ca sadā nāśo na vidyate 12,180.005a samidhām upayogānte sann evāgnir na dṛśyate 12,180.005c ākāśānugatatvād dhi durgrahaḥ sa nirāśrayaḥ 12,180.006a tathā śarīrasaṃtyāge jīvo hy ākāśavat sthitaḥ 12,180.006c na gṛhyate susūkṣmatvād yathā jyotir na saṃśayaḥ 12,180.007a prāṇān dhārayate hy agniḥ sa jīva upadhāryatām 12,180.007c vāyusaṃdhāraṇo hy agnir naśyaty ucchvāsanigrahāt 12,180.008a tasmin naṣṭe śarīrāgnau śarīraṃ tad acetanam 12,180.008c patitaṃ yāti bhūmitvam ayanaṃ tasya hi kṣitiḥ 12,180.009a jaṅgamānāṃ hi sarveṣāṃ sthāvarāṇāṃ tathaiva ca 12,180.009c ākāśaṃ pavano 'bhyeti jyotis tam anugacchati 12,180.009e tatra trayāṇām ekatvaṃ dvayaṃ bhūmau pratiṣṭhitam 12,180.010a yatra khaṃ tatra pavanas tatrāgnir yatra mārutaḥ 12,180.010c amūrtayas te vijñeyā āpo mūrtās tathā kṣitiḥ 12,180.011 bharadvāja uvāca 12,180.011a yady agnimārutau bhūmiḥ kham āpaś ca śarīriṣu 12,180.011c jīvaḥ kiṃlakṣaṇas tatrety etad ācakṣva me 'nagha 12,180.012a pañcātmake pañcaratau pañcavijñānasaṃyute 12,180.012c śarīre prāṇināṃ jīvaṃ jñātum icchāmi yādṛśam 12,180.013a māṃsaśoṇitasaṃghāte medaḥsnāyvasthisaṃcaye 12,180.013c bhidyamāne śarīre tu jīvo naivopalabhyate 12,180.014a yady ajīvaṃ śarīraṃ tu pañcabhūtasamanvitam 12,180.014c śārīre mānase duḥkhe kas tāṃ vedayate rujam 12,180.015a śṛṇoti kathitaṃ jīvaḥ karṇābhyāṃ na śṛṇoti tat 12,180.015c maharṣe manasi vyagre tasmāj jīvo nirarthakaḥ 12,180.016a sarvaṃ paśyati yad dṛśyaṃ manoyuktena cakṣuṣā 12,180.016c manasi vyākule tad dhi paśyann api na paśyati 12,180.017a na paśyati na ca brūte na śṛṇoti na jighrati 12,180.017c na ca sparśarasau vetti nidrāvaśagataḥ punaḥ 12,180.018a hṛṣyati krudhyati ca kaḥ śocaty udvijate ca kaḥ 12,180.018c icchati dhyāyati dveṣṭi vācam īrayate ca kaḥ 12,180.019 bhṛgur uvāca 12,180.019a na pañcasādhāraṇam atra kiṃ cic; charīram eko vahate 'ntarātmā 12,180.019c sa vetti gandhāṃś ca rasāñ śrutiṃ ca; sparśaṃ ca rūpaṃ ca guṇāś ca ye 'nye 12,180.020a pañcātmake pañcaguṇapradarśī; sa sarvagātrānugato 'ntarātmā 12,180.020c sa vetti duḥkhāni sukhāni cātra; tadviprayogāt tu na vetti dehaḥ 12,180.021a yadā na rūpaṃ na sparśo noṣmabhāvaś ca pāvake 12,180.021c tadā śānte śarīrāgnau dehaṃ tyaktvā sa naśyati 12,180.022a ammayaṃ sarvam evedam āpo mūrtiḥ śarīriṇām 12,180.022c tatrātmā mānaso brahmā sarvabhūteṣu lokakṛt 12,180.022d*0494_01 ātmā kṣetrajña ity uktaḥ saṃyuktaḥ prākṛtair guṇaiḥ 12,180.022d*0494_02 tair eva tu vinirmuktaḥ paramātmety udāhṛtaḥ 12,180.023a ātmānaṃ taṃ vijānīhi sarvalokahitātmakam 12,180.023c tasmin yaḥ saṃśrito dehe hy abbindur iva puṣkare 12,180.024a kṣetrajñaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ lokahitātmakam 12,180.024c tamo rajaś ca sattvaṃ ca viddhi jīvaguṇān imān 12,180.024d*0495_01 jīvam ātmaguṇaṃ vindyād ātmānaṃ paramātmanaḥ 12,180.025a sacetanaṃ jīvaguṇaṃ vadanti; sa ceṣṭate ceṣṭayate ca sarvam 12,180.025c tataḥ paraṃ kṣetravidaṃ vadanti; prāvartayad yo bhuvanāni sapta 12,180.026a na jīvanāśo 'sti hi dehabhede; mithyaitad āhur mṛta ity abuddhāḥ 12,180.026c jīvas tu dehāntaritaḥ prayāti; daśārdhataivāsya śarīrabhedaḥ 12,180.027a evaṃ sarveṣu bhūteṣu gūḍhaś carati saṃvṛtaḥ 12,180.027c dṛśyate tv agryayā buddhyā sūkṣmayā tattvadarśibhiḥ 12,180.028a taṃ pūrvāpararātreṣu yuñjānaḥ satataṃ budhaḥ 12,180.028c laghvāhāro viśuddhātmā paśyaty ātmānam ātmani 12,180.029a cittasya hi prasādena hitvā karma śubhāśubham 12,180.029c prasannātmātmani sthitvā sukham akṣayam aśnute 12,180.030a mānaso 'gniḥ śarīreṣu jīva ity abhidhīyate 12,180.030c sṛṣṭiḥ prajāpater eṣā bhūtādhyātmaviniścaye 12,181.001 bhṛgur uvāca 12,181.001a asṛjad brāhmaṇān eva pūrvaṃ brahmā prajāpatiḥ 12,181.001c ātmatejobhinirvṛttān bhāskarāgnisamaprabhān 12,181.002a tataḥ satyaṃ ca dharmaṃ ca tapo brahma ca śāśvatam 12,181.002c ācāraṃ caiva śaucaṃ ca svargāya vidadhe prabhuḥ 12,181.003a devadānavagandharvadaityāsuramahoragāḥ 12,181.003c yakṣarākṣasanāgāś ca piśācā manujās tathā 12,181.004a brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca dvijasattama 12,181.004c ye cānye bhūtasaṃghānāṃ saṃghās tāṃś cāpi nirmame 12,181.005a brāhmaṇānāṃ sito varṇaḥ kṣatriyāṇāṃ tu lohitaḥ 12,181.005c vaiśyānāṃ pītako varṇaḥ śūdrāṇām asitas tathā 12,181.006 bharadvāja uvāca 12,181.006a cāturvarṇyasya varṇena yadi varṇo vibhajyate 12,181.006c sarveṣāṃ khalu varṇānāṃ dṛśyate varṇasaṃkaraḥ 12,181.007a kāmaḥ krodho bhayaṃ lobhaḥ śokaś cintā kṣudhā śramaḥ 12,181.007c sarveṣāṃ naḥ prabhavati kasmād varṇo vibhajyate 12,181.008a svedamūtrapurīṣāṇi śleṣmā pittaṃ saśoṇitam 12,181.008c tanuḥ kṣarati sarveṣāṃ kasmād varṇo vibhajyate 12,181.009a jaṅgamānām asaṃkhyeyāḥ sthāvarāṇāṃ ca jātayaḥ 12,181.009c teṣāṃ vividhavarṇānāṃ kuto varṇaviniścayaḥ 12,181.010 bhṛgur uvāca 12,181.010a na viśeṣo 'sti varṇānāṃ sarvaṃ brāhmam idaṃ jagat 12,181.010c brahmaṇā pūrvasṛṣṭaṃ hi karmabhir varṇatāṃ gatam 12,181.011a kāmabhogapriyās tīkṣṇāḥ krodhanāḥ priyasāhasāḥ 12,181.011c tyaktasvadharmā raktāṅgās te dvijāḥ kṣatratāṃ gatāḥ 12,181.012a goṣu vṛttiṃ samādhāya pītāḥ kṛṣyupajīvinaḥ 12,181.012c svadharmaṃ nānutiṣṭhanti te dvijā vaiśyatāṃ gatāḥ 12,181.013a hiṃsānṛtapriyā lubdhāḥ sarvakarmopajīvinaḥ 12,181.013c kṛṣṇāḥ śaucaparibhraṣṭās te dvijāḥ śūdratāṃ gatāḥ 12,181.014a ity etaiḥ karmabhir vyastā dvijā varṇāntaraṃ gatāḥ 12,181.014c dharmo yajñakriyā caiṣāṃ nityaṃ na pratiṣidhyate 12,181.015a varṇāś catvāra ete hi yeṣāṃ brāhmī sarasvatī 12,181.015c vihitā brahmaṇā pūrvaṃ lobhāt tv ajñānatāṃ gatāḥ 12,181.016a brāhmaṇā dharmatantrasthās tapas teṣāṃ na naśyati 12,181.016c brahma dhārayatāṃ nityaṃ vratāni niyamāṃs tathā 12,181.017a brahma caitat purā sṛṣṭaṃ ye na jānanty atadvidaḥ 12,181.017c teṣāṃ bahuvidhās tv anyās tatra tatra hi jātayaḥ 12,181.018a piśācā rākṣasāḥ pretā bahudhā mlecchajātayaḥ 12,181.018c pranaṣṭajñānavijñānāḥ svacchandācāraceṣṭitāḥ 12,181.019a prajā brāhmaṇasaṃskārāḥ svadharmakṛtaniścayāḥ 12,181.019c ṛṣibhiḥ svena tapasā sṛjyante cāpare paraiḥ 12,181.020a ādidevasamudbhūtā brahmamūlākṣayāvyayā 12,181.020c sā sṛṣṭir mānasī nāma dharmatantraparāyaṇā 12,182.001 bharadvāja uvāca 12,182.001a brāhmaṇaḥ kena bhavati kṣatriyo vā dvijottama 12,182.001c vaiśyaḥ śūdraś ca viprarṣe tad brūhi vadatāṃ vara 12,182.002 bhṛgur uvāca 12,182.002a jātakarmādibhir yas tu saṃskāraiḥ saṃskṛtaḥ śuciḥ 12,182.002c vedādhyayanasaṃpannaḥ ṣaṭsu karmasv avasthitaḥ 12,182.003a śaucācārasthitaḥ samyag vighasāśī gurupriyaḥ 12,182.003c nityavratī satyaparaḥ sa vai brāhmaṇa ucyate 12,182.004a satyaṃ dānaṃ damo 'droha ānṛśaṃsyaṃ kṣamā ghṛṇā 12,182.004c tapaś ca dṛśyate yatra sa brāhmaṇa iti smṛtaḥ 12,182.005a kṣatrajaṃ sevate karma vedādhyayanasaṃmataḥ 12,182.005c dānādānaratir yaś ca sa vai kṣatriya ucyate 12,182.006a kṛṣigorakṣyavāṇijyaṃ yo viśaty aniśaṃ śuciḥ 12,182.006c vedādhyayanasaṃpannaḥ sa vaiśya iti saṃjñitaḥ 12,182.007a sarvabhakṣaratir nityaṃ sarvakarmakaro 'śuciḥ 12,182.007c tyaktavedas tv anācāraḥ sa vai śūdra iti smṛtaḥ 12,182.008a śūdre caitad bhavel lakṣyaṃ dvije caitan na vidyate 12,182.008c na vai śūdro bhavec chūdro brāhmaṇo na ca brāhmaṇaḥ 12,182.009a sarvopāyais tu lobhasya krodhasya ca vinigrahaḥ 12,182.009c etat pavitraṃ jñātavyaṃ tathā caivātmasaṃyamaḥ 12,182.009d*0496_01 vāryau sarvātmanā tau hi śreyoghātārtham utthitau 12,182.010a nityaṃ krodhāt tapo rakṣec chriyaṃ rakṣeta matsarāt 12,182.010c vidyāṃ mānāvamānābhyām ātmānaṃ tu pramādataḥ 12,182.011a yasya sarve samārambhā nirāśīrbandhanās tv iha 12,182.011c tyāge yasya hutaṃ sarvaṃ sa tyāgī sa ca buddhimān 12,182.012a ahiṃsraḥ sarvabhūtānāṃ maitrāyaṇagataś caret 12,182.012c avisrambhe na gantavyaṃ visrambhe dhārayen manaḥ 12,182.013a parigrahān parityajya bhaved buddhyā jitendriyaḥ 12,182.013c aśokaṃ sthānam ātiṣṭhed iha cāmutra cābhayam 12,182.014a taponityena dāntena muninā saṃyatātmanā 12,182.014c ajitaṃ jetukāmena bhāvyaṃ saṅgeṣv asaṅginā 12,182.015a indriyair gṛhyate yad yat tat tad vyaktam iti sthitiḥ 12,182.015c avyaktam iti vijñeyaṃ liṅgagrāhyam atīndriyam 12,182.016a manaḥ prāṇe nigṛhṇīyāt prāṇaṃ brahmaṇi dhārayet 12,182.016c nirvāṇād eva nirvāṇo na ca kiṃ cid vicintayet 12,182.016e sukhaṃ vai brāhmaṇo brahma sa vai tenādhigacchati 12,182.017a śaucena satataṃ yuktas tathācārasamanvitaḥ 12,182.017c sānukrośaś ca bhūteṣu tad dvijātiṣu lakṣaṇam 12,183.001 bhṛgur uvāca 12,183.001a satyaṃ brahma tapaḥ satyaṃ satyaṃ sṛjati ca prajāḥ 12,183.001c satyena dhāryate lokaḥ svargaṃ satyena gacchati 12,183.002a anṛtaṃ tamaso rūpaṃ tamasā nīyate hy adhaḥ 12,183.002c tamograstā na paśyanti prakāśaṃ tamasāvṛtam 12,183.003a svargaḥ prakāśa ity āhur narakaṃ tama eva ca 12,183.003c satyānṛtāt tad ubhayaṃ prāpyate jagatīcaraiḥ 12,183.004a tatra tv evaṃvidhā vṛttir loke satyānṛtā bhavet 12,183.004c dharmādharmau prakāśaś ca tamo duḥkhaṃ sukhaṃ tathā 12,183.005A tatra yat satyaṃ sa dharmo yo dharmaḥ sa prakāśo yaḥ prakāśas tat sukham iti 12,183.005B tatra yad anṛtaṃ so 'dharmo yo 'dharmas tat tamo yat tamas tad duḥkham iti 12,183.006a śārīrair mānasair duḥkhaiḥ sukhaiś cāpy asukhodayaiḥ 12,183.006A atrocyate 12,183.006c lokasṛṣṭiṃ prapaśyanto na muhyanti vicakṣaṇāḥ 12,183.007a tatra duḥkhavimokṣārthaṃ prayateta vicakṣaṇaḥ 12,183.007c sukhaṃ hy anityaṃ bhūtānām iha loke paratra ca 12,183.008a rāhugrastasya somasya yathā jyotsnā na bhāsate 12,183.008c tathā tamobhibhūtānāṃ bhūtānāṃ bhraśyate sukham 12,183.009A tat khalu dvividhaṃ sukham ucyate śārīraṃ mānasaṃ ca 12,183.009B iha khalv amuṣmiṃś ca loke sarvārambhapravṛttayaḥ sukhārthā abhidhīyante 12,183.009C na hy atas trivargaphalaṃ viśiṣṭataram asti 12,183.009D sa eṣa kāmyo guṇaviśeṣo dharmārthayor ārambhas taddhetur asyotpattiḥ sukhaprayojanā 12,183.010 bharadvāja uvāca 12,183.010A yad etad bhavatābhihitaṃ sukhānāṃ paramāḥ striya iti tan na gṛhṇīmaḥ 12,183.010B na hy eṣām ṛṣīṇāṃ mahati sthitānām aprāpya eṣa guṇaviśeṣo na cainam abhilaṣanti 12,183.010C śrūyate ca bhagavāṃs trilokakṛd brahmā prabhur ekākī tiṣṭhati 12,183.010D brahmacārī na kāmasukheṣv ātmānam avadadhāti 12,183.010E api ca bhagavān viśveśvara umāpatiḥ kāmam abhivartamānam anaṅgatvena śamam anayat 12,183.010F tasmād brūmo na mahātmabhir ayaṃ pratigṛhīto na tv eṣa tāvad viśiṣṭo guṇa iti naitad bhagavataḥ pratyemi 12,183.010G bhagavatā tūktaṃ sukhānāṃ paramāḥ striya iti 12,183.010H lokapravādo 'pi ca bhavati dvividhaḥ phalodayaḥ sukṛtāt sukham avāpyate duṣkṛtād duḥkham iti 12,183.010I atrocyatām 12,183.011 bhṛgur uvāca 12,183.011A anṛtāt khalu tamaḥ prādurbhūtaṃ tamograstā adharmam evānuvartante na dharmam 12,183.011B krodhalobhamohamānānṛtādibhir avacchannā na khalv asmiṃl loke na cāmutra sukham āpnuvanti 12,183.011C vividhavyādhigaṇopatāpair avakīryante 12,183.011D vadhabandharogaparikleśādibhiś ca kṣutpipāsāśramakṛtair upatāpair upatapyante 12,183.011E caṇḍavātātyuṣṇātiśītakṛtaiś ca pratibhayaiḥ śārīrair duḥkhair upatapyante 12,183.011F bandhudhanavināśaviprayogakṛtaiś ca mānasaiḥ śokair abhibhūyante jarāmṛtyukṛtaiś cānyair iti 12,183.012A yas tv etaiḥ śārīrair mānasair duḥkhair na spṛśyate sa sukhaṃ veda 12,183.012B na caite doṣāḥ svarge prādurbhavanti 12,183.012C tatra bhavati khalu 12,183.013a susukhaḥ pavanaḥ svarge gandhaś ca surabhis tathā 12,183.013c kṣutpipāsāśramo nāsti na jarā na ca pāpakam 12,183.014a nityam eva sukhaṃ svarge sukhaṃ duḥkham ihobhayam 12,183.014c narake duḥkham evāhuḥ samaṃ tu paramaṃ padam 12,183.015a pṛthivī sarvabhūtānāṃ janitrī tadvidhāḥ striyaḥ 12,183.015c pumān prajāpatis tatra śukraṃ tejomayaṃ viduḥ 12,183.016a ity etal lokanirmāṇaṃ brahmaṇā vihitaṃ purā 12,183.016c prajā viparivartante svaiḥ svaiḥ karmabhir āvṛtāḥ 12,184.001 bharadvāja uvāca 12,184.001a dānasya kiṃ phalaṃ prāhur dharmasya caritasya ca 12,184.001c tapasaś ca sutaptasya svādhyāyasya hutasya ca 12,184.002 bhṛgur uvāca 12,184.002a hutena śāmyate pāpaṃ svādhyāye śāntir uttamā 12,184.002c dānena bhoga ity āhus tapasā sarvam āpnuyāt 12,184.003a dānaṃ tu dvividhaṃ prāhuḥ paratrārtham ihaiva ca 12,184.003c sadbhyo yad dīyate kiṃ cit tat paratropatiṣṭhati 12,184.004a asatsu dīyate yat tu tad dānam iha bhujyate 12,184.004c yādṛśaṃ dīyate dānaṃ tādṛśaṃ phalam āpyate 12,184.005 bharadvāja uvāca 12,184.005a kiṃ kasya dharmacaraṇaṃ kiṃ vā dharmasya lakṣaṇam 12,184.005c dharmaḥ katividho vāpi tad bhavān vaktum arhati 12,184.006 bhṛgur uvāca 12,184.006a svadharmacaraṇe yuktā ye bhavanti manīṣiṇaḥ 12,184.006c teṣāṃ dharmaphalāvāptir yo 'nyathā sa vimuhyati 12,184.007 bharadvāja uvāca 12,184.007a yad etac cāturāśramyaṃ brahmarṣivihitaṃ purā 12,184.007c teṣāṃ sve sve ya ācārās tān me vaktum ihārhasi 12,184.008 bhṛgur uvāca 12,184.008A pūrvam eva bhagavatā lokahitam anutiṣṭhatā dharmasaṃrakṣaṇārtham āśramāś catvāro 'bhinirdiṣṭāḥ 12,184.008B tatra gurukulavāsam eva tāvat prathamam āśramam udāharanti 12,184.008C samyag atra śaucasaṃskāravinayaniyamapraṇīto vinītātmā ubhe saṃdhye bhāskarāgnidaivatāny upasthāya vihāya tandrālasye guror abhivādanavedābhyāsaśravaṇapavitrīkṛtāntarātmā triṣavaṇam upaspṛśya brahmacaryāgniparicaraṇaguruśuśrūṣānityo bhaikṣādisarvaniveditāntarātmā guruvacananirdeśānuṣṭhānāpratikūlo guruprasādalabdhasvādhyāyatatparaḥ syāt 12,184.009a guruṃ yas tu samārādhya dvijo vedam avāpnuyāt 12,184.009A bhavati cātra ślokaḥ 12,184.009c tasya svargaphalāvāptiḥ sidhyate cāsya mānasam 12,184.010A gārhasthyaṃ khalu dvitīyam āśramaṃ vadanti 12,184.010B tasya samudācāralakṣaṇaṃ sarvam anuvyākhyāsyāmaḥ 12,184.010C samāvṛttānāṃ sadārāṇāṃ sahadharmacaryāphalārthināṃ gṛhāśramo vidhīyate 12,184.010D dharmārthakāmāvāptir hy atra trivargasādhanam avekṣyāgarhitena karmaṇā dhanāny ādāya svādhyāyaprakarṣopalabdhena brahmarṣinirmitena vā adrisāragatena vā havyaniyamābhyāsadaivataprasādopalabdhena vā dhanena gṛhastho gārhasthyaṃ pravartayet 12,184.010E tad dhi sarvāśramāṇāṃ mūlam udāharanti 12,184.010F gurukulavāsinaḥ parivrājakā ye cānye saṃkalpitavrataniyamadharmānuṣṭhāyinas teṣām apy ata eva bhikṣābalisaṃvibhāgāḥ pravartante 12,184.011A vānaprasthānāṃ dravyopaskāra iti prāyaśaḥ khalv ete sādhavaḥ sādhupathyadarśanāḥ svādhyāyaprasaṅginas tīrthābhigamanadeśadarśanārthaṃ pṛthivīṃ paryaṭanti 12,184.011B teṣāṃ pratyutthānābhivādanānasūyāvākpradānasaumukhyaśaktyāsanaśayanābhyavahārasatkriyāś ceti 12,184.012a atithir yasya bhagnāśo gṛhāt pratinivartate 12,184.012A bhavati cātra ślokaḥ 12,184.012c sa dattvā duṣkṛtaṃ tasmai puṇyam ādāya gacchati 12,184.013A api cātra yajñakriyābhir devatāḥ prīyante nivāpena pitaro vedābhyāsaśravaṇadhāraṇena ṛṣayaḥ 12,184.013B apatyotpādanena prajāpatir iti 12,184.014a vatsalāḥ sarvabhūtānāṃ vācyāḥ śrotrasukhā giraḥ 12,184.014A ślokau cātra bhavataḥ 12,184.014c parivādopaghātau ca pāruṣyaṃ cātra garhitam 12,184.015a avajñānam ahaṃkāro dambhaś caiva vigarhitaḥ 12,184.015c ahiṃsā satyam akrodhaḥ sarvāśramagataṃ tapaḥ 12,184.016A api cātra mālyābharaṇavastrābhyaṅgagandhopabhoganṛttagītavāditraśrutisukhanayanābhirāmasaṃdarśanānāṃ prāptir bhakṣyabhojyapeyalehyacoṣyāṇām abhyavahāryāṇāṃ vividhānām upabhogaḥ svadāravihārasaṃtoṣaḥ kāmasukhāvāptir iti 12,184.017a trivargaguṇanirvṛttir yasya nityaṃ gṛhāśrame 12,184.017c sa sukhāny anubhūyeha śiṣṭānāṃ gatim āpnuyāt 12,184.018a uñchavṛttir gṛhastho yaḥ svadharmacaraṇe rataḥ 12,184.018c tyaktakāmasukhārambhas tasya svargo na durlabhaḥ 12,185.001 bhṛgur uvāca 12,185.001A vānaprasthāḥ khalu ṛṣidharmam anusarantaḥ puṇyāni tīrthāni nadīprasravaṇāni suvivikteṣv araṇyeṣu mṛgamahiṣavarāhasṛmaragajākīrṇeṣu tapasyanto 'nusaṃcaranti 12,185.001B tyaktagrāmyavastrāhāropabhogā vanyauṣadhimūlaphalaparṇaparimitavicitraniyatāhārāḥ sthānāsanino bhūmipāṣāṇasikatāśarkarāvālukābhasmaśāyinaḥ kāśakuśacarmavalkalasaṃvṛtāṅgāḥ keśaśmaśrunakharomadhāriṇo niyatakālopasparśanā askannahomabalikālānuṣṭhāyinaḥ samitkuśakusumopahārahomārjanalabdhaviśrāmāḥ śītoṣṇapavananiṣṭaptavibhinnasarvatvaco vividhaniyamayogacaryāvihitadharmānuṣṭhānahṛtamāṃsaśoṇitās tvagasthibhūtā dhṛtiparāḥ sattvayogāc charīrāṇy udvahanti 12,185.002a yas tv etāṃ niyataś caryāṃ brahmarṣivihitāṃ caret 12,185.002c sa dahed agnivad doṣāñ jayel lokāṃś ca durjayān 12,185.003A parivrājakānāṃ punar ācāras tad yathā 12,185.003B vimucyāgnidhanakalatraparibarhasaṅgān ātmanaḥ snehapāśān avadhūya parivrajanti samaloṣṭāśmakāñcanās trivargapravṛtteṣv ārambheṣv asaktabuddhayo 'rimitrodāsīneṣu tulyavṛttayaḥ sthāvarajarāyujāṇḍajasvedajodbhijjānāṃ bhūtānāṃ vāṅmanaḥkarmabhir anabhidrohiṇo 'niketāḥ parvatapulinavṛkṣamūladevatāyatanāny anucaranto vāsārtham upeyur nagaraṃ grāmaṃ vā nagare pañcarātrikā grāmaikarātrikāḥ 12,185.003C praviśya ca prāṇadhāraṇamātrārthaṃ dvijātīnāṃ bhavanāny asaṃkīrṇakarmaṇām upatiṣṭheyuḥ pātrapatitāyācitabhaikṣāḥ kāmakrodhadarpamohalobhakārpaṇyadambhaparivādābhimānahiṃsānivṛttā iti 12,185.004a abhayaṃ sarvabhūtebhyo dattvā carati yo muniḥ 12,185.004A bhavati cātra ślokaḥ 12,185.004c na tasya sarvabhūtebhyo bhayam utpadyate kva cit 12,185.005a kṛtvāgnihotraṃ svaśarīrasaṃsthaṃ; śārīram agniṃ svamukhe juhoti 12,185.005c yo bhaikṣacaryopagatair havirbhiś; citāgnināṃ sa vyatiyāti lokān 12,185.006a mokṣāśramaṃ yaḥ kurute yathoktaṃ; śuciḥ susaṃkalpitabuddhiyuktaḥ 12,185.006c anindhanaṃ jyotir iva praśāntaṃ; sa brahmalokaṃ śrayate dvijātiḥ 12,185.007 bharadvāja uvāca 12,185.007a asmāl lokāt paro lokaḥ śrūyate nopalabhyate 12,185.007c tam ahaṃ jñātum icchāmi tad bhavān vaktum arhati 12,185.008 bhṛgur uvāca 12,185.008a uttare himavatpārśve puṇye sarvaguṇānvite 12,185.008c puṇyaḥ kṣemyaś ca kāmyaś ca sa varo loka ucyate 12,185.009a tatra hy apāpakarmāṇaḥ śucayo 'tyantanirmalāḥ 12,185.009c lobhamohaparityaktā mānavā nirupadravāḥ 12,185.010a sa svargasadṛśo deśas tatra hy uktāḥ śubhā guṇāḥ 12,185.010c kāle mṛtyuḥ prabhavati spṛśanti vyādhayo na ca 12,185.011a na lobhaḥ paradāreṣu svadāranirato janaḥ 12,185.011c na cānyonyavadhas tatra dravyeṣu na ca vismayaḥ 12,185.011e parokṣadharmo naivāsti saṃdeho nāpi jāyate 12,185.012a kṛtasya tu phalaṃ tatra pratyakṣam upalabhyate 12,185.012c śayyāyānāsanopetāḥ prāsādabhavanāśrayāḥ 12,185.012e sarvakāmair vṛtāḥ ke cid dhemābharaṇabhūṣitāḥ 12,185.013a prāṇadhāraṇamātraṃ tu keṣāṃ cid upapadyate 12,185.013c śrameṇa mahatā ke cit kurvanti prāṇadhāraṇam 12,185.014a iha dharmaparāḥ ke cit ke cin naikṛtikā narāḥ 12,185.014c sukhitā duḥkhitāḥ ke cin nirdhanā dhanino 'pare 12,185.015a iha śramo bhayaṃ mohaḥ kṣudhā tīvrā ca jāyate 12,185.015c lobhaś cārthakṛto nṝṇāṃ yena muhyanti paṇḍitāḥ 12,185.016a iha cintā bahuvidhā dharmādharmasya karmaṇaḥ 12,185.016c yas tad vedobhayaṃ prājñaḥ pāpmanā na sa lipyate 12,185.017a sopadhaṃ nikṛtiḥ steyaṃ parivādo 'bhyasūyatā 12,185.017c paropaghāto hiṃsā ca paiśunyam anṛtaṃ tathā 12,185.018a etān āsevate yas tu tapas tasya prahīyate 12,185.018c yas tv etān nācared vidvāṃs tapas tasyābhivardhate 12,185.019a karmabhūmir iyaṃ loka iha kṛtvā śubhāśubham 12,185.019c śubhaiḥ śubham avāpnoti kṛtvāśubham ato 'nyathā 12,185.020a iha prajāpatiḥ pūrvaṃ devāḥ sarṣigaṇās tathā 12,185.020c iṣṭveṣṭatapasaḥ pūtā brahmalokam upāśritāḥ 12,185.021a uttaraḥ pṛthivībhāgaḥ sarvapuṇyatamaḥ śubhaḥ 12,185.021c ihatyās tatra jāyante ye vai puṇyakṛto janāḥ 12,185.022a asatkarmāṇi kurvantas tiryagyoniṣu cāpare 12,185.022c kṣīṇāyuṣas tathaivānye naśyanti pṛthivītale 12,185.023a anyonyabhakṣaṇe saktā lobhamohasamanvitāḥ 12,185.023c ihaiva parivartante na te yānty uttarāṃ diśam 12,185.024a ye gurūn upasevante niyatā brahmacāriṇaḥ 12,185.024c panthānaṃ sarvalokānāṃ te jānanti manīṣiṇaḥ 12,185.025a ity ukto 'yaṃ mayā dharmaḥ saṃkṣepād brahmanirmitaḥ 12,185.025c dharmādharmau hi lokasya yo vai vetti sa buddhimān 12,185.026 bhīṣma uvāca 12,185.026a ity ukto bhṛguṇā rājan bharadvājaḥ pratāpavān 12,185.026c bhṛguṃ paramadharmātmā vismitaḥ pratyapūjayat 12,185.027a eṣa te prabhavo rājañ jagataḥ saṃprakīrtitaḥ 12,185.027c nikhilena mahāprājña kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 12,186.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,186.001a ācārasya vidhiṃ tāta procyamānaṃ tvayānagha 12,186.001c śrotum icchāmi dharmajña sarvajño hy asi me mataḥ 12,186.002 bhīṣma uvāca 12,186.002a durācārā durviceṣṭā duṣprajñāḥ priyasāhasāḥ 12,186.002c asanto hy abhivikhyātāḥ santaś cācāralakṣaṇāḥ 12,186.003a purīṣaṃ yadi vā mūtraṃ ye na kurvanti mānavāḥ 12,186.003c rājamārge gavāṃ madhye dhānyamadhye ca te śubhāḥ 12,186.003d*0497_01 agnyāgāre tathā tīre ye na kurvanti te śubhāḥ 12,186.004a śaucam āvaśyakaṃ kṛtvā devatānāṃ ca tarpaṇam 12,186.004c dharmam āhur manuṣyāṇām upaspṛśya nadīṃ taret 12,186.005a sūryaṃ sadopatiṣṭheta na svapyād bhāskarodaye 12,186.005c sāyaṃ prātar japan saṃdhyāṃ tiṣṭhet pūrvāṃ tathāparām 12,186.006a pañcārdro bhojanaṃ kuryāt prāṅmukho maunam āsthitaḥ 12,186.006c na ninded annabhakṣyāṃś ca svādv asvādu ca bhakṣayet 12,186.007a nārdrapāṇiḥ samuttiṣṭhen nārdrapādaḥ svapen niśi 12,186.007c devarṣināradaproktam etad ācāralakṣaṇam 12,186.008a śucikāmam anaḍvāhaṃ devagoṣṭhaṃ catuṣpatham 12,186.008c brāhmaṇaṃ dhārmikaṃ caiva nityaṃ kuryāt pradakṣiṇam 12,186.009a atithīnāṃ ca sarveṣāṃ preṣyāṇāṃ svajanasya ca 12,186.009c sāmānyaṃ bhojanaṃ bhṛtyaiḥ puruṣasya praśasyate 12,186.010a sāyaṃ prātar manuṣyāṇām aśanaṃ devanirmitam 12,186.010c nāntarā bhojanaṃ dṛṣṭam upavāsī tathā bhavet 12,186.011a homakāle tathā juhvann ṛtukāle tathā vrajan 12,186.011c ananyastrījanaḥ prājño brahmacārī tathā bhavet 12,186.012a amṛtaṃ brāhmaṇocchiṣṭaṃ jananyā hṛdayaṃ kṛtam 12,186.012c upāsīta janaḥ satyaṃ satyaṃ santa upāsate 12,186.012d*0498_01 loṣṭhamardī tṛṇacchedī nakhakhādī tu yo naraḥ 12,186.012d*0498_02 nityocchiṣṭaḥ śaṅkuśuko nehāyur vindate mahat 12,186.013a yajuṣā saṃskṛtaṃ māṃsaṃ nivṛtto māṃsabhakṣaṇāt 12,186.013c na bhakṣayed vṛthāmāṃsaṃ pṛṣṭhamāṃsaṃ ca varjayet 12,186.014a svadeśe paradeśe vā atithiṃ nopavāsayet 12,186.014c kāmyaṃ karmaphalaṃ labdhvā gurūṇām upapādayet 12,186.015a gurubhya āsanaṃ deyaṃ kartavyaṃ cābhivādanam 12,186.015c gurūn abhyarcya yujyante āyuṣā yaśasā śriyā 12,186.016a nekṣetādityam udyantaṃ na ca nagnāṃ parastriyam 12,186.016c maithunaṃ samaye dharmyaṃ guhyaṃ caiva samācaret 12,186.017a tīrthānāṃ hṛdayaṃ tīrthaṃ śucīnāṃ hṛdayaṃ śuciḥ 12,186.017c sarvam āryakṛtaṃ śaucaṃ vālasaṃsparśanāni ca 12,186.018a darśane darśane nityaṃ sukhapraśnam udāharet 12,186.018c sāyaṃ prātaś ca viprāṇāṃ pradiṣṭam abhivādanam 12,186.019a devagoṣṭhe gavāṃ madhye brāhmaṇānāṃ kriyāpathe 12,186.019c svādhyāye bhojane caiva dakṣiṇaṃ pāṇim uddharet 12,186.019d*0499_01 sāyaṃprātaś ca viprāṇāṃ pūjanaṃ ca yathāvidhi 12,186.020a paṇyānāṃ śobhanaṃ paṇyaṃ kṛṣīṇāṃ bādyate kṛṣiḥ 12,186.020c bahukāraṃ ca sasyānāṃ vāhye vāhyaṃ tathā gavām 12,186.021a saṃpannaṃ bhojane nityaṃ pānīye tarpaṇaṃ tathā 12,186.021c suśṛtaṃ pāyase brūyād yavāgvāṃ kṛsare tathā 12,186.022a śmaśrukarmaṇi saṃprāpte kṣute snāne 'tha bhojane 12,186.022c vyādhitānāṃ ca sarveṣām āyuṣyam abhinandanam 12,186.023a pratyādityaṃ na meheta na paśyed ātmanaḥ śakṛt 12,186.023c sutastriyā ca śayanaṃ sahabhojyaṃ ca varjayet 12,186.024a tvaṃkāraṃ nāmadheyaṃ ca jyeṣṭhānāṃ parivarjayet 12,186.024c avarāṇāṃ samānānām ubhayeṣāṃ na duṣyati 12,186.025a hṛdayaṃ pāpavṛttānāṃ pāpam ākhyāti vaikṛtam 12,186.025c jñānapūrvaṃ vinaśyanti gūhamānā mahājane 12,186.026a jñānapūrvaṃ kṛtaṃ pāpaṃ chādayanty abahuśrutāḥ 12,186.026c nainaṃ manuṣyāḥ paśyanti paśyanti tridivaukasaḥ 12,186.027a pāpena hi kṛtaṃ pāpaṃ pāpam evānuvartate 12,186.027b*0500_01 dharmeṇāpihito dharmo dharmam evānuvartate 12,186.027c dhārmikeṇa kṛto dharmaḥ kartāram anuvartate 12,186.027d*0501_01 pāpaṃ kṛtaṃ na sphurate yathāghair 12,186.027d*0501_02 vipācyamānaṃ punar eti kartuḥ 12,186.028a pāpaṃ kṛtaṃ na smaratīha mūḍho; vivartamānasya tad eti kartuḥ 12,186.028c rāhur yathā candram upaiti cāpi; tathābudhaṃ pāpam upaiti karma 12,186.029a āśayā saṃcitaṃ dravyaṃ yat kāle neha bhujyate 12,186.029c tad budhā na praśaṃsanti maraṇaṃ na pratīkṣate 12,186.030a mānasaṃ sarvabhūtānāṃ dharmam āhur manīṣiṇaḥ 12,186.030c tasmāt sarveṣu bhūteṣu manasā śivam ācaret 12,186.031a eka eva cared dharmaṃ nāsti dharme sahāyatā 12,186.031c kevalaṃ vidhim āsādya sahāyaḥ kiṃ kariṣyati 12,186.032a devā yonir manuṣyāṇāṃ devānām amṛtaṃ divi 12,186.032c pretyabhāve sukhaṃ dharmāc chaśvat tair upabhujyate 12,187.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,187.001a adhyātmaṃ nāma yad idaṃ puruṣasyeha cintyate 12,187.001c yad adhyātmaṃ yataś caitat tan me brūhi pitāmaha 12,187.001d*0502_01 kutaḥ sṛṣṭam idaṃ viśvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam 12,187.001d*0502_02 pralaye ca kam abhyeti tan me vaktum ihārhasi 12,187.002 bhīṣma uvāca 12,187.002a adhyātmam iti māṃ pārtha yad etad anupṛcchasi 12,187.002c tad vyākhyāsyāmi te tāta śreyaskarataraṃ sukham 12,187.002d*0503_01 sṛṣṭipralayasaṃyuktam ācāryaiḥ paridarśitam 12,187.003a yaj jñātvā puruṣo loke prītiṃ saukhyaṃ ca vindati 12,187.003c phalalābhaś ca sadyaḥ syāt sarvabhūtahitaṃ ca tat 12,187.003d*0504_01 ātmānam amalaṃ rājann āvṛtyaivaṃ vyavasthitam 12,187.003d*0504_02 tasmin prakāśate nityaṃ tamaḥ somo yathaiva tat 12,187.003d*0504_03 tad vidvān naṣṭapāpmaiṣa brahmabhūyāya kalpate 12,187.003d*0504_04 aṇḍāvaraṇabhūtānāṃ paryantaṃ hi yathā tamaḥ 12,187.004a pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam 12,187.004c mahābhūtāni bhūtānāṃ sarveṣāṃ prabhavāpyayau 12,187.005a tataḥ sṛṣṭāni tatraiva tāni yānti punaḥ punaḥ 12,187.005c mahābhūtāni bhūteṣu sāgarasyormayo yathā 12,187.006a prasārya ca yathāṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥ 12,187.006c tadvad bhūtāni bhūtātmā sṛṣṭvā saṃharate punaḥ 12,187.006d*0505_01 sa teṣāṃ guṇasaṃghātaḥ śarīre bharatarṣabha 12,187.006d*0505_02 satataṃ pravilīyante guṇās te prabhavanti ca 12,187.006d*0505_03 yad vinā naiva śṛṇute na paśyati na dīpyate 12,187.006d*0505_04 yad adhīnaṃ yatas tasmād adhyātmam iti kathyate 12,187.006d*0505_05 jñānaṃ tad ekarūpākhyaṃ nānāprajñānvitaṃ tadā 12,187.006d*0505_06 na te vācānurūpaṃ syād yayā[thā] rā[ra]savivarjitam 12,187.006d*0505_07 ākāśāt khalu yājyeṣu bhavanti sumahāguṇāḥ 12,187.006d*0505_08 iti tanmayam evaitat sarvaṃ sthāvarajaṅgamam 12,187.006d*0505_09 pralaye ca tam abhyeti tasmād utsṛjyate punaḥ 12,187.006d*0505_10 mahābhūteṣu bhūtātmā sṛṣṭvā saṃharate punaḥ 12,187.007a mahābhūtāni pañcaiva sarvabhūteṣu bhūtakṛt 12,187.007c akarot teṣu vaiṣamyaṃ tat tu jīvo 'nu paśyati 12,187.008a śabdaḥ śrotraṃ tathā khāni trayam ākāśayonijam 12,187.008c vāyos tvaksparśaceṣṭāś ca vāg ity etac catuṣṭayam 12,187.009a rūpaṃ cakṣus tathā paktis trividhaṃ teja ucyate 12,187.009c rasaḥ kledaś ca jihvā ca trayo jalaguṇāḥ smṛtāḥ 12,187.010a ghreyaṃ ghrāṇaṃ śarīraṃ ca te tu bhūmiguṇās trayaḥ 12,187.010c mahābhūtāni pañcaiva ṣaṣṭhaṃ tu mana ucyate 12,187.011a indriyāṇi manaś caiva vijñānāny asya bhārata 12,187.011c saptamī buddhir ity āhuḥ kṣetrajñaḥ punar aṣṭamaḥ 12,187.012a cakṣur ālokanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ 12,187.012c buddhir adhyavasāyāya kṣetrajñaḥ sākṣivat sthitaḥ 12,187.012d*0506_01 cicchaktyādhiṣṭhitā buddhiś cetanety abhiviśrutā 12,187.012d*0506_02 cetanānantaro jīvas tad āvetti ca lakṣyate 12,187.012d*0506_03 notsṛjan visṛjaṃś caiva śarīraṃ dṛśyate yadā 12,187.012d*0506_04 tasmiṃś cetopalabdhiḥ syāt tamo vācchādayaty uta 12,187.013a ūrdhvaṃ pādatalābhyāṃ yad arvāg ūrdhvaṃ ca paśyati 12,187.013c etena sarvam evedaṃ viddhy abhivyāptam antaram 12,187.014a puruṣe cendriyāṇīha veditavyāni kṛtsnaśaḥ 12,187.014c tamo rajaś ca sattvaṃ ca viddhi bhāvāṃs tadāśrayān 12,187.015a etāṃ buddhvā naro buddhyā bhūtānām āgatiṃ gatim 12,187.015c samavekṣya śanaiś caiva labhate śamam uttamam 12,187.016a guṇān nenīyate buddhir buddhir evendriyāṇy api 12,187.016c manaḥṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhyabhāve kuto guṇāḥ 12,187.016d*0507_01 yena saṃkalpayaty arthaṃ kiṃ cid bhavati tanmanaḥ 12,187.017a iti tanmayam evaitat sarvaṃ sthāvarajaṅgamam 12,187.017c pralīyate codbhavati tasmān nirdiśyate tathā 12,187.018a yena paśyati tac cakṣuḥ śṛṇoti śrotram ucyate 12,187.018c jighrati ghrāṇam ity āhū rasaṃ jānāti jihvayā 12,187.019a tvacā spṛśati ca sparśān buddhir vikriyate 'sakṛt 12,187.019c yena saṃkalpayaty arthaṃ kiṃ cid bhavati tan manaḥ 12,187.020a adhiṣṭhānāni buddher hi pṛthag arthāni pañcadhā 12,187.020c pañcendriyāṇi yāny āhus tāny adṛśyo 'dhitiṣṭhati 12,187.021a puruṣādhiṣṭhitā buddhis triṣu bhāveṣu vartate 12,187.021c kadā cil labhate prītiṃ kadā cid anuśocati 12,187.022a na sukhena na duḥkhena kadā cid api vartate 12,187.022c evaṃ narāṇāṃ manasi triṣu bhāveṣv avasthitā 12,187.023a seyaṃ bhāvātmikā bhāvāṃs trīn etān nātivartate 12,187.023c saritāṃ sāgaro bhartā mahāvelām ivormimān 12,187.024a atibhāvagatā buddhir bhāve manasi vartate 12,187.024c pravartamānaṃ hi rajas tadbhāvam anuvartate 12,187.025a indriyāṇi hi sarvāṇi pradarśayati sā sadā 12,187.025c prītiḥ sattvaṃ rajaḥ śokas tamo mohaś ca te trayaḥ 12,187.026a ye ye ca bhāvā loke 'smin sarveṣv eteṣu te triṣu 12,187.026b*0508_01 sattvaṃ buddhis tamobhāvaḥ prītiyogāt pravartate 12,187.026c iti buddhigatiḥ sarvā vyākhyātā tava bhārata 12,187.027a indriyāṇi ca sarvāṇi vijetavyāni dhīmatā 12,187.027c sattvaṃ rajas tamaś caiva prāṇināṃ saṃśritāḥ sadā 12,187.028a trividhā vedanā caiva sarvasattveṣu dṛśyate 12,187.028c sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti bhārata 12,187.029a sukhasparśaḥ sattvaguṇo duḥkhasparśo rajoguṇaḥ 12,187.029c tamoguṇena saṃyuktau bhavato 'vyāvahārikau 12,187.030a tatra yat prītisaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet 12,187.030c vartate sāttviko bhāva ity avekṣeta tat tadā 12,187.031a atha yad duḥkhasaṃyuktam atuṣṭikaram ātmanaḥ 12,187.031c pravṛttaṃ raja ity eva tann asaṃrabhya cintayet 12,187.032a atha yan mohasaṃyuktam avyaktam iva yad bhavet 12,187.032c apratarkyam avijñeyaṃ tamas tad upadhārayet 12,187.033a praharṣaḥ prītir ānandaḥ sukhaṃ saṃśāntacittatā 12,187.033c kathaṃ cid abhivartanta ity ete sāttvikā guṇāḥ 12,187.034a atuṣṭiḥ paritāpaś ca śoko lobhas tathākṣamā 12,187.034c liṅgāni rajasas tāni dṛśyante hetvahetubhiḥ 12,187.035a abhimānas tathā mohaḥ pramādaḥ svapnatandritā 12,187.035c kathaṃ cid abhivartante vividhās tāmasā guṇāḥ 12,187.036a dūragaṃ bahudhāgāmi prārthanāsaṃśayātmakam 12,187.036c manaḥ suniyataṃ yasya sa sukhī pretya ceha ca 12,187.037a sattvakṣetrajñayor etad antaraṃ paśya sūkṣmayoḥ 12,187.037c sṛjate tu guṇān eka eko na sṛjate guṇān 12,187.038a maśakodumbarau cāpi saṃprayuktau yathā sadā 12,187.038c anyonyam anyau ca yathā saṃprayogas tathā tayoḥ 12,187.039a pṛthagbhūtau prakṛtyā tau saṃprayuktau ca sarvadā 12,187.039c yathā matsyo jalaṃ caiva saṃprayuktau tathaiva tau 12,187.040a na guṇā vidur ātmānaṃ sa guṇān vetti sarvaśaḥ 12,187.040c paridraṣṭā guṇānāṃ ca saṃsraṣṭā manyate sadā 12,187.041a indriyais tu pradīpārthaṃ kurute buddhisaptamaiḥ 12,187.041c nirviceṣṭair ajānadbhiḥ paramātmā pradīpavat 12,187.042a sṛjate hi guṇān sattvaṃ kṣetrajñaḥ paripaśyati 12,187.042c saṃprayogas tayor eṣa sattvakṣetrajñayor dhruvaḥ 12,187.043a āśrayo nāsti sattvasya kṣetrajñasya ca kaś cana 12,187.043c sattvaṃ manaḥ saṃsṛjati na guṇān vai kadā cana 12,187.044a raśmīṃs teṣāṃ sa manasā yadā samyaṅ niyacchati 12,187.044c tadā prakāśate 'syātmā ghaṭe dīpo jvalann iva 12,187.045a tyaktvā yaḥ prākṛtaṃ karma nityam ātmaratir muniḥ 12,187.045c sarvabhūtātmabhūtaḥ syāt sa gacchet paramāṃ gatim 12,187.046a yathā vāricaraḥ pakṣī lipyamāno na lipyate 12,187.046c evam eva kṛtaprajño bhūteṣu parivartate 12,187.047a evaṃsvabhāvam evaitat svabuddhyā viharen naraḥ 12,187.047c aśocann aprahṛṣyaṃś ca cared vigatamatsaraḥ 12,187.048a svabhāvasiddhyā saṃsiddhān sa nityaṃ sṛjate guṇān 12,187.048c ūrṇanābhir yathā sraṣṭā vijñeyās tantuvad guṇāḥ 12,187.049a pradhvastā na nivartante nivṛttir nopalabhyate 12,187.049c pratyakṣeṇa parokṣaṃ tad anumānena sidhyati 12,187.050a evam eke vyavasyanti nivṛttir iti cāpare 12,187.050c ubhayaṃ saṃpradhāryaitad adhyavasyed yathāmati 12,187.051a itīmaṃ hṛdayagranthiṃ buddhibhedamayaṃ dṛḍham 12,187.051c vimucya sukham āsīta na śocec chinnasaṃśayaḥ 12,187.052a malināḥ prāpnuyuḥ śuddhiṃ yathā pūrṇāṃ nadīṃ narāḥ 12,187.052c avagāhya suvidvaṃso viddhi jñānam idaṃ tathā 12,187.053a mahānadīṃ hi pārajñas tapyate na taran yathā 12,187.053b*0509_01 na tu tapyati tattvajñaḥ phale jñāte taraty uta 12,187.053c evaṃ ye vidur adhyātmaṃ kaivalyaṃ jñānam uttamam 12,187.054a etāṃ buddhvā naraḥ sarvāṃ bhūtānām āgatiṃ gatim 12,187.054c avekṣya ca śanair buddhyā labhate śaṃ paraṃ tataḥ 12,187.055a trivargo yasya viditaḥ prāgjyotiḥ sa vimucyate 12,187.055c anviṣya manasā yuktas tattvadarśī nirutsukaḥ 12,187.056a na cātmā śakyate draṣṭum indriyeṣu vibhāgaśaḥ 12,187.056c tatra tatra visṛṣṭeṣu durjayeṣv akṛtātmabhiḥ 12,187.057a etad buddhvā bhaved buddhaḥ kim anyad buddhalakṣaṇam 12,187.057b*0510_01 pratigṛhya ca nihnoti hy anyathā ca pradṛśyate 12,187.057b*0510_02 na sarpati ca yaṃ prāhuḥ sarvatra pratihanyate 12,187.057b*0510_03 dhūmena cāprasanno 'gnir yathārkaṃ na pravartayet 12,187.057b*0510_04 dhiṣṇyādhipe prasanne tu sthitim etāṃ nirīkṣate 12,187.057b*0510_05 atidūrāc ca sūkṣmatvāt prasthānaṃ na prakāśate 12,187.057b*0510_06 prapadya tac chrutāhvāni cinmayaṃ svīkṛtaṃ vinā 12,187.057c vijñāya tad dhi manyante kṛtakṛtyā manīṣiṇaḥ 12,187.058a na bhavati viduṣāṃ tato bhayaṃ; yad aviduṣāṃ sumahad bhayaṃ bhavet 12,187.058c na hi gatir adhikāsti kasya cit; sati hi guṇe pravadanty atulyatām 12,187.059a yat karoty anabhisaṃdhipūrvakaṃ; tac ca nirṇudati yat purā kṛtam 12,187.059c nāpriyaṃ tad ubhayaṃ kutaḥ priyaṃ; tasya taj janayatīha kurvataḥ 12,187.059d*0511_01 lokam āturam asūyate janas 12,187.059d*0511_02 tasya taj janayatīha sarvataḥ 12,187.060a loka āturajanān virāviṇas; tat tad eva bahu paśya śocataḥ 12,187.060c tatra paśya kuśalān aśocato; ye vidus tad ubhayaṃ padaṃ sadā 12,188.001 bhīṣma uvāca 12,188.001a hanta vakṣyāmi te pārtha dhyānayogaṃ caturvidham 12,188.001c yaṃ jñātvā śāśvatīṃ siddhiṃ gacchanti paramarṣayaḥ 12,188.002a yathā svanuṣṭhitaṃ dhyānaṃ tathā kurvanti yoginaḥ 12,188.002c maharṣayo jñānatṛptā nirvāṇagatamānasāḥ 12,188.003a nāvartante punaḥ pārtha muktāḥ saṃsāradoṣataḥ 12,188.003c janmadoṣaparikṣīṇāḥ svabhāve paryavasthitāḥ 12,188.004a nirdvaṃdvā nityasattvasthā vimuktā nityam āśritāḥ 12,188.004c asaṅgīny avivādīni manaḥśāntikarāṇi ca 12,188.005a tatra svādhyāyasaṃśliṣṭam ekāgraṃ dhārayen manaḥ 12,188.005c piṇḍīkṛtyendriyagrāmam āsīnaḥ kāṣṭhavan muniḥ 12,188.006a śabdaṃ na vindec chrotreṇa sparśaṃ tvacā na vedayet 12,188.006c rūpaṃ na cakṣuṣā vidyāj jihvayā na rasāṃs tathā 12,188.007a ghreyāṇy api ca sarvāṇi jahyād dhyānena yogavit 12,188.007c pañcavargapramāthīni necchec caitāni vīryavān 12,188.008a tato manasi saṃsajya pañcavargaṃ vicakṣaṇaḥ 12,188.008c samādadhyān mano bhrāntam indriyaiḥ saha pañcabhiḥ 12,188.009a visaṃcāri nirālambaṃ pañcadvāraṃ calācalam 12,188.009c pūrve dhyānapathe dhīraḥ samādadhyān mano 'ntaram 12,188.010a indriyāṇi manaś caiva yadā piṇḍīkaroty ayam 12,188.010c eṣa dhyānapathaḥ pūrvo mayā samanuvarṇitaḥ 12,188.011a tasya tat pūrvasaṃruddhaṃ manaḥṣaṣṭham anantaram 12,188.011c sphuriṣyati samudbhrāntaṃ vidyud ambudhare yathā 12,188.012a jalabindur yathā lolaḥ parṇasthaḥ sarvataś calaḥ 12,188.012c evam evāsya tac cittaṃ bhavati dhyānavartmani 12,188.013a samāhitaṃ kṣaṇaṃ kiṃ cid dhyānavartmani tiṣṭhati 12,188.013c punar vāyupathaṃ bhrāntaṃ mano bhavati vāyuvat 12,188.014a anirvedo gatakleśo gatatandrīr amatsaraḥ 12,188.014c samādadhyāt punaś ceto dhyānena dhyānayogavit 12,188.015a vicāraś ca vitarkaś ca vivekaś copajāyate 12,188.015c muneḥ samādadhānasya prathamaṃ dhyānam āditaḥ 12,188.016a manasā kliśyamānas tu samādhānaṃ ca kārayet 12,188.016c na nirvedaṃ munir gacchet kuryād evātmano hitam 12,188.017a pāṃsubhasmakarīṣāṇāṃ yathā vai rāśayaś citāḥ 12,188.017c sahasā vāriṇā siktā na yānti paribhāvanām 12,188.018a kiṃ cit snigdhaṃ yathā ca syāc chuṣkacūrṇam abhāvitam 12,188.018c kramaśas tu śanair gacchet sarvaṃ tat paribhāvanam 12,188.019a evam evendriyagrāmaṃ śanaiḥ saṃparibhāvayet 12,188.019c saṃharet kramaśaś caiva sa samyak praśamiṣyati 12,188.020a svayam eva manaś caiva pañcavargaś ca bhārata 12,188.020c pūrvaṃ dhyānapathaṃ prāpya nityayogena śāmyati 12,188.021a na tat puruṣakāreṇa na ca daivena kena cit 12,188.021c sukham eṣyati tat tasya yad evaṃ saṃyatātmanaḥ 12,188.022a sukhena tena saṃyukto raṃsyate dhyānakarmaṇi 12,188.022c gacchanti yogino hy evaṃ nirvāṇaṃ tan nirāmayam 12,189.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,189.001a cāturāśramyam uktaṃ te rājadharmās tathaiva ca 12,189.001c nānāśrayāś ca bahava itihāsāḥ pṛthagvidhāḥ 12,189.002a śrutās tvattaḥ kathāś caiva dharmayuktā mahāmate 12,189.002c saṃdeho 'sti tu kaś cin me tad bhavān vaktum arhati 12,189.003a jāpakānāṃ phalāvāptiṃ śrotum icchāmi bhārata 12,189.003c kiṃ phalaṃ japatām uktaṃ kva vā tiṣṭhanti jāpakāḥ 12,189.004a japasya ca vidhiṃ kṛtsnaṃ vaktum arhasi me 'nagha 12,189.004c jāpakā iti kiṃ caitat sāṃkhyayogakriyāvidhiḥ 12,189.005a kiṃ yajñavidhir evaiṣa kim etaj japyam ucyate 12,189.005c etan me sarvam ācakṣva sarvajño hy asi me mataḥ 12,189.006 bhīṣma uvāca 12,189.006a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,189.006c yamasya yat purā vṛttaṃ kālasya brāhmaṇasya ca 12,189.006d*0511_01 sāṃkhyayogau tu yāv uktau munibhir mokṣadarśibhiḥ 12,189.006d*0512_01 ikṣvākoś caiva mṛtyoś ca vivādo dharmakāraṇāt 12,189.007a saṃnyāsa eva vedānte vartate japanaṃ prati 12,189.007c vedavādābhinirvṛttā śāntir brahmaṇy avasthitau 12,189.007e mārgau tāv apy ubhāv etau saṃśritau na ca saṃśritau 12,189.008a yathā saṃśrūyate rājan kāraṇaṃ cātra vakṣyate 12,189.008b*0513_01 krameṇa caiṣa vihito japayajñavidhir nṛpa 12,189.008b*0513_02 sālambanam iti jñeyaṃ japayajñātmakaṃ śubham 12,189.008c manaḥsamādhir atrāpi tathendriyajayaḥ smṛtaḥ 12,189.009a satyam agniparīcāro viviktānāṃ ca sevanam 12,189.009c dhyānaṃ tapo damaḥ kṣāntir anasūyā mitāśanam 12,189.010a viṣayapratisaṃhāro mitajalpas tathā śamaḥ 12,189.010c eṣa pravṛttako dharmo nivṛttakam atho śṛṇu 12,189.011a yathā nivartate karma japato brahmacāriṇaḥ 12,189.011b*0514_01 na japo na ca vai dhyānaṃ necchā na dveṣaharṣaṇau 12,189.011b*0514_02 yujyate nṛpaśārdūla susaṃvedyaṃ hi tat kila 12,189.011b*0514_03 japam āvartayan nityaṃ japan vai brahmacārikam 12,189.011b*0514_04 tadarthabuddhyā saṃyāti manasā jāpakaḥ param 12,189.011b*0514_05 yathā saṃśrūyate jāpo yena vai jāpako bhavet 12,189.011b*0514_06 saṃhitāpraṇavenaiva sāvitrī ca parā matā 12,189.011b*0514_07 yad anyad ucitaṃ śuddhaṃ vedasmṛty upapāditam 12,189.011c etat sarvam aśeṣeṇa yathoktaṃ parivarjayet 12,189.011e trividhaṃ mārgam āsādya vyaktāvyaktam anāśrayam 12,189.012a kuśoccayaniṣaṇṇaḥ san kuśahastaḥ kuśaiḥ śikhī 12,189.012c cīraiḥ parivṛtas tasmin madhye channaḥ kuśais tathā 12,189.013a viṣayebhyo namaskuryād viṣayān na ca bhāvayet 12,189.013c sāmyam utpādya manaso manasy eva mano dadhat 12,189.014a tad dhiyā dhyāyati brahma japan vai saṃhitāṃ hitām 12,189.014c saṃnyasyaty atha vā tāṃ vai samādhau paryavasthitaḥ 12,189.015a dhyānam utpādayaty atra saṃhitābalasaṃśrayāt 12,189.015c śuddhātmā tapasā dānto nivṛttadveṣakāmavān 12,189.015d*0515_01 athābhimatamantreṇa praṇavādyaṃ japet kṛtī 12,189.015d*0515_02 yasminn evābhipatitaṃ manas tatra niveśayet 12,189.015d*0515_03 samādhau sa hi mantre tu saṃhitāṃ vā yathāvidhi 12,189.016a arāgamoho nirdvaṃdvo na śocati na sajjate 12,189.016c na kartākaraṇīyānāṃ na kāryāṇām iti sthitiḥ 12,189.017a na cāhaṃkārayogena manaḥ prasthāpayet kva cit 12,189.017c na cātmagrahaṇe yukto nāvamānī na cākriyaḥ 12,189.018a dhyānakriyāparo yukto dhyānavān dhyānaniścayaḥ 12,189.018c dhyāne samādhim utpādya tad api tyajati kramāt 12,189.019a sa vai tasyām avasthāyāṃ sarvatyāgakṛtaḥ sukhī 12,189.019c nirīhas tyajati prāṇān brāhmīṃ saṃśrayate tanum 12,189.019d*0516_01 nirālambo bhavet smṛtvā maraṇāya samādhimān 12,189.019d*0516_02 sarvāṃl lokān samākramya kramāt prāpnoti vai param 12,189.020a atha vā necchate tatra brahmakāyaniṣevaṇam 12,189.020c utkrāmati ca mārgastho naiva kva cana jāyate 12,189.021a ātmabuddhiṃ samāsthāya śāntībhūto nirāmayaḥ 12,189.021c amṛtaṃ virajaḥśuddham ātmānaṃ pratipadyate 12,190.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,190.001a gatīnām uttamā prāptiḥ kathitā jāpakeṣv iha 12,190.001c ekaivaiṣā gatis teṣām uta yānty aparām api 12,190.002 bhīṣma uvāca 12,190.002a śṛṇuṣvāvahito rājañ jāpakānāṃ gatiṃ vibho 12,190.002c yathā gacchanti nirayam anekaṃ puruṣarṣabha 12,190.003a yathoktam etat pūrvaṃ yo nānutiṣṭhati jāpakaḥ 12,190.003c ekadeśakriyaś cātra nirayaṃ sa nigacchati 12,190.004a avajñānena kurute na tuṣyati na śocati 12,190.004c īdṛśo jāpako yāti nirayaṃ nātra saṃśayaḥ 12,190.005a ahaṃkārakṛtaś caiva sarve nirayagāminaḥ 12,190.005c parāvamānī puruṣo bhavitā nirayopagaḥ 12,190.006a abhidhyāpūrvakaṃ japyaṃ kurute yaś ca mohitaḥ 12,190.006c yatrābhidhyāṃ sa kurute taṃ vai nirayam ṛcchati 12,190.007a athaiśvaryapravṛttaḥ sañ jāpakas tatra rajyate 12,190.007c sa eva nirayas tasya nāsau tasmāt pramucyate 12,190.008a rāgeṇa jāpako japyaṃ kurute tatra mohitaḥ 12,190.008c yatrāsya rāgaḥ patati tatra tatropajāyate 12,190.009a durbuddhir akṛtaprajñaś cale manasi tiṣṭhati 12,190.009c calām eva gatiṃ yāti nirayaṃ vādhigacchati 12,190.010a akṛtaprajñako bālo mohaṃ gacchati jāpakaḥ 12,190.010c sa mohān nirayaṃ yāti tatra gatvānuśocati 12,190.011a dṛḍhagrāhī karomīti japyaṃ japati jāpakaḥ 12,190.011c na saṃpūrṇo na vā yukto nirayaṃ so 'dhigacchati 12,190.012 yudhiṣṭhira uvāca 12,190.012a animittaṃ paraṃ yat tad avyaktaṃ brahmaṇi sthitam 12,190.012c sadbhūto jāpakaḥ kasmāt sa śarīram athāviśet 12,190.013 bhīṣma uvāca 12,190.013a duṣprajñānena nirayā bahavaḥ samudāhṛtāḥ 12,190.013c praśastaṃ jāpakatvaṃ ca doṣāś caite tadātmakāḥ 12,191.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,191.001a kīdṛśo jāpako yāti nirayaṃ varṇayasva me 12,191.001c kautūhalaṃ hi me jātaṃ tad bhavān vaktum arhati 12,191.002 bhīṣma uvāca 12,191.002a dharmasyāṃśaḥ prasūto 'si dharmiṣṭho 'si svabhāvataḥ 12,191.002c dharmamūlāśrayaṃ vākyaṃ śṛṇuṣvāvahito 'nagha 12,191.003a amūni yāni sthānāni devānāṃ paramātmanām 12,191.003c nānāsaṃsthānavarṇāni nānārūpaphalāni ca 12,191.004a divyāni kāmacārīṇi vimānāni sabhās tathā 12,191.004c ākrīḍā vividhā rājan padminyaś cāmalodakāḥ 12,191.005a caturṇāṃ lokapālānāṃ śukrasyātha bṛhaspateḥ 12,191.005c marutāṃ viśvadevānāṃ sādhyānām aśvinor api 12,191.006a rudrādityavasūnāṃ ca tathānyeṣāṃ divaukasām 12,191.006c ete vai nirayās tāta sthānasya paramātmanaḥ 12,191.007a abhayaṃ cānimittaṃ ca na ca kleśabhayāvṛtam 12,191.007c dvābhyāṃ muktaṃ tribhir muktam aṣṭābhis tribhir eva ca 12,191.008a caturlakṣaṇavarjaṃ tu catuṣkāraṇavarjitam 12,191.008c apraharṣam anānandam aśokaṃ vigataklamam 12,191.009a kālaḥ saṃpacyate tatra na kālas tatra vai prabhuḥ 12,191.009c sa kālasya prabhū rājan svargasyāpi tatheśvaraḥ 12,191.009d*0517_01 etad vai brahmaṇaḥ sthānaṃ jāpakasya mahātmanaḥ 12,191.009d*0517_02 tatrasthaṃ paramātmānaṃ dhyāyan vai susamāhitaḥ 12,191.009d*0517_03 hiraṇyagarbhasāyujyaṃ prāpnuyād vā nṛpottama 12,191.010a ātmakevalatāṃ prāptas tatra gatvā na śocati 12,191.010c īdṛśaṃ paramaṃ sthānaṃ nirayās te ca tādṛśāḥ 12,191.011a ete te nirayāḥ proktāḥ sarva eva yathātatham 12,191.011c tasya sthānavarasyeha sarve nirayasaṃjñitāḥ 12,192.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,192.001a kālamṛtyuyamānāṃ ca brāhmaṇasya ca sattama 12,192.001c vivādo vyāhṛtaḥ pūrvaṃ tad bhavān vaktum arhati 12,192.002 bhīṣma uvāca 12,192.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,192.002c ikṣvākoḥ sūryaputrasya yad vṛttaṃ brāhmaṇasya ca 12,192.003a kālasya mṛtyoś ca tathā yad vṛttaṃ tan nibodha me 12,192.003c yathā sa teṣāṃ saṃvādo yasmin sthāne 'pi cābhavat 12,192.003d*0518_01 yenaiva kāraṇenātra dharmavādasamanvitaḥ 12,192.004a brāhmaṇo jāpakaḥ kaś cid dharmavṛtto mahāyaśāḥ 12,192.004c ṣaḍaṅgavin mahāprājñaḥ paippalādiḥ sa kauśikaḥ 12,192.005a tasyāparokṣaṃ vijñānaṃ ṣaḍaṅgeṣu tathaiva ca 12,192.005c vedeṣu caiva niṣṇāto himavatpādasaṃśrayaḥ 12,192.006a so 'ntyaṃ brāhmaṃ tapas tepe saṃhitāṃ saṃyato japan 12,192.006c tasya varṣasahasraṃ tu niyamena tathā gatam 12,192.007a sa devyā darśitaḥ sākṣāt prītāsmīti tadā kila 12,192.007c japyam āvartayaṃs tūṣṇīṃ na ca tāṃ kiṃ cid abravīt 12,192.008a tasyānukampayā devī prītā samabhavat tadā 12,192.008c vedamātā tatas tasya taj japyaṃ samapūjayat 12,192.008d*0519_01 caturbhir akṣarair yuktā somapāne 'kṣarāṣṭakā 12,192.008d*0519_02 jagadbījasamāyuktā caturviṃśākṣarātmikā 12,192.009a samāptajapyas tūtthāya śirasā pādayos tathā 12,192.009c papāta devyā dharmātmā vacanaṃ cedam abravīt 12,192.010a diṣṭyā devi prasannā tvaṃ darśanaṃ cāgatā mama 12,192.010c yadi vāpi prasannāsi japye me ramatāṃ manaḥ 12,192.011 sāvitry uvāca 12,192.011a kiṃ prārthayasi viprarṣe kiṃ ceṣṭaṃ karavāṇi te 12,192.011c prabrūhi japatāṃ śreṣṭha sarvaṃ tat te bhaviṣyati 12,192.012 bhīṣma uvāca 12,192.012a ity uktaḥ sa tadā devyā vipraḥ provāca dharmavit 12,192.012c japyaṃ prati mameccheyaṃ vardhatv iti punaḥ punaḥ 12,192.013a manasaś ca samādhir me vardhetāhar ahaḥ śubhe 12,192.013c tat tatheti tato devī madhuraṃ pratyabhāṣata 12,192.014a idaṃ caivāparaṃ prāha devī tatpriyakāmyayā 12,192.014c nirayaṃ naiva yātāsi yatra yātā dvijarṣabhāḥ 12,192.015a yāsyasi brahmaṇaḥ sthānam animittam aninditam 12,192.015c sādhaye bhavitā caitad yat tvayāham ihārthitā 12,192.016a niyato japa caikāgro dharmas tvāṃ samupaiṣyati 12,192.016c kālo mṛtyur yamaś caiva samāyāsyanti te 'ntikam 12,192.016e bhavitā ca vivādo 'tra tava teṣāṃ ca dharmataḥ 12,192.017a evam uktvā bhagavatī jagāma bhavanaṃ svakam 12,192.017c brāhmaṇo 'pi japann āste divyaṃ varṣaśataṃ tadā 12,192.017d*0520_01 sadā dānto jitakrodhaḥ satyasaṃdho 'nasūyakaḥ 12,192.018a samāpte niyame tasminn atha viprasya dhīmataḥ 12,192.018c sākṣāt prītas tadā dharmo darśayām āsa taṃ dvijam 12,192.019 dharma uvāca 12,192.019a dvijāte paśya māṃ dharmam ahaṃ tvāṃ draṣṭum āgataḥ 12,192.019c japyasya ca phalaṃ yat te saṃprāptaṃ tac ca me śṛṇu 12,192.020a jitā lokās tvayā sarve ye divyā ye ca mānuṣāḥ 12,192.020c devānāṃ nirayān sādho sarvān utkramya yāsyasi 12,192.021a prāṇatyāgaṃ kuru mune gaccha lokān yathepsitān 12,192.021c tyaktvātmanaḥ śarīraṃ ca tato lokān avāpsyasi 12,192.022 brāhmaṇa uvāca 12,192.022a kṛtaṃ lokair hi me dharma gaccha ca tvaṃ yathāsukham 12,192.022c bahuduḥkhasukhaṃ dehaṃ notsṛjeyam ahaṃ vibho 12,192.022d*0521_01 acalaṃ te manaḥ kṛtvā tyaja dehaṃ mahāmate 12,192.022d*0521_02 anena kiṃ te saṃyogaḥ kathaṃ mohaṃ gamiṣyasi 12,192.023 dharma uvāca 12,192.023a avaśyaṃ bhoḥ śarīraṃ te tyaktavyaṃ munipuṃgava 12,192.023c svarga ārohyatāṃ vipra kiṃ vā te rocate 'nagha 12,192.024 brāhmaṇa uvāca 12,192.024a na rocaye svargavāsaṃ vinā dehād ahaṃ vibho 12,192.024c gaccha dharma na me śraddhā svargaṃ gantuṃ vinātmanā 12,192.025 dharma uvāca 12,192.025a alaṃ dehe manaḥ kṛtvā tyaktvā dehaṃ sukhī bhava 12,192.025c gaccha lokān arajaso yatra gatvā na śocasi 12,192.026 brāhmaṇa uvāca 12,192.026a rame japan mahābhāga kṛtaṃ lokaiḥ sanātanaiḥ 12,192.026c saśarīreṇa gantavyo mayā svargo na vā vibho 12,192.026d*0522_01 evaṃ te kāryasaṃprītir vartate munisattama 12,192.027 dharma uvāca 12,192.027a yadi tvaṃ necchasi tyaktuṃ śarīraṃ paśya vai dvija 12,192.027c eṣa kālas tathā mṛtyur yamaś ca tvām upāgatāḥ 12,192.028 bhīṣma uvāca 12,192.028a atha vaivasvataḥ kālo mṛtyuś ca tritayaṃ vibho 12,192.028c brāhmaṇaṃ taṃ mahābhāgam upāgamyedam abruvan 12,192.029a tapaso 'sya sutaptasya tathā sucaritasya ca 12,192.029c phalaprāptis tava śreṣṭhā yamo 'haṃ tvām upabruve 12,192.030a yathāvad asya japyasya phalaṃ prāptas tvam uttamam 12,192.030c kālas te svargam āroḍhuṃ kālo 'haṃ tvām upāgataḥ 12,192.031a mṛtyuṃ mā viddhi dharmajña rūpiṇaṃ svayam āgatam 12,192.031c kālena coditaṃ vipra tvām ito netum adya vai 12,192.032 brāhmaṇa uvāca 12,192.032a svāgataṃ sūryaputrāya kālāya ca mahātmane 12,192.032c mṛtyave cātha dharmāya kiṃ kāryaṃ karavāṇi vaḥ 12,192.033 bhīṣma uvāca 12,192.033a arghyaṃ pādyaṃ ca dattvā sa tebhyas tatra samāgame 12,192.033c abravīt paramaprītaḥ svaśaktyā kiṃ karomi vaḥ 12,192.033d*0523_01 svakāryanirbharā yūyaṃ paropadravahetavaḥ 12,192.033d*0523_02 bhavanto lokasāmānyāḥ kimarthaṃ brūta sattamāḥ 12,192.033d*0523_02 dharma uvāca 12,192.033d*0523_03 vayam apy evam avyagrair dhātur ājñāpuraḥsaraiḥ 12,192.033d*0523_04 bhīṣma uvāca 12,192.033d*0523_04 coditā dhāvamānā vai karmabhāgam anuvratāḥ 12,192.034a tasminn evātha kāle tu tīrthayātrām upāgataḥ 12,192.034c ikṣvākur agamat tatra sametā yatra te vibho 12,192.035a sarvān eva tu rājarṣiḥ saṃpūjyābhipraṇamya ca 12,192.035c kuśalapraśnam akarot sarveṣāṃ rājasattamaḥ 12,192.036a tasmai so 'thāsanaṃ dattvā pādyam arghyaṃ tathaiva ca 12,192.036c abravīd brāhmaṇo vākyaṃ kṛtvā kuśalasaṃvidam 12,192.037a svāgataṃ te mahārāja brūhi yad yad ihecchasi 12,192.037c svaśaktyā kiṃ karomīha tad bhavān prabravītu me 12,192.038 rājovāca 12,192.038a rājāhaṃ brāhmaṇaś ca tvaṃ yadi ṣaṭkarmasaṃsthitaḥ 12,192.038c dadāmi vasu kiṃ cit te prārthitaṃ tad vadasva me 12,192.039 brāhmaṇa uvāca 12,192.039a dvividhā brāhmaṇā rājan dharmaś ca dvividhaḥ smṛtaḥ 12,192.039c pravṛttaś ca nivṛttaś ca nivṛtto 'smi pratigrahāt 12,192.040a tebhyaḥ prayaccha dānāni ye pravṛttā narādhipa 12,192.040c ahaṃ na pratigṛhṇāmi kim iṣṭaṃ kiṃ dadāni te 12,192.040e brūhi tvaṃ nṛpatiśreṣṭha tapasā sādhayāmi kim 12,192.041 rājovāca 12,192.041a kṣatriyo 'haṃ na jānāmi dehīti vacanaṃ kva cit 12,192.041c prayaccha yuddham ity evaṃ vādinaḥ smo dvijottama 12,192.042 brāhmaṇa uvāca 12,192.042a tuṣyasi tvaṃ svadharmeṇa tathā tuṣṭā vayaṃ nṛpa 12,192.042c anyonyasyottaraṃ nāsti yad iṣṭaṃ tat samācara 12,192.043 rājovāca 12,192.043a svaśaktyāhaṃ dadānīti tvayā pūrvaṃ prabhāṣitam 12,192.043c yāce tvāṃ dīyatāṃ mahyaṃ japyasyāsya phalaṃ dvija 12,192.044 brāhmaṇa uvāca 12,192.044a yuddhaṃ mama sadā vāṇī yācatīti vikatthase 12,192.044c na ca yuddhaṃ mayā sārdhaṃ kimarthaṃ yācase punaḥ 12,192.045 rājovāca 12,192.045a vāgvajrā brāhmaṇāḥ proktāḥ kṣatriyā bāhujīvinaḥ 12,192.045c vāgyuddhaṃ tad idaṃ tīvraṃ mama vipra tvayā saha 12,192.046 brāhmaṇa uvāca 12,192.046a saivādyāpi pratijñā me svaśaktyā kiṃ pradīyatām 12,192.046c brūhi dāsyāmi rājendra vibhave sati māciram 12,192.047 rājovāca 12,192.047a yat tad varṣaśataṃ pūrṇaṃ japyaṃ vai japatā tvayā 12,192.047c phalaṃ prāptaṃ tat prayaccha mama ditsur bhavān yadi 12,192.048 brāhmaṇa uvāca 12,192.048a paramaṃ gṛhyatāṃ tasya phalaṃ yaj japitaṃ mayā 12,192.048c ardhaṃ tvam avicāreṇa phalaṃ tasya samāpnuhi 12,192.049a atha vā sarvam eveha japyakaṃ māmakaṃ phalam 12,192.049c rājan prāpnuhi kāmaṃ tvaṃ yadi sarvam ihecchasi 12,192.050 rājovāca 12,192.050a kṛtaṃ sarveṇa bhadraṃ te japyaṃ yad yācitaṃ mayā 12,192.050c svasti te 'stu gamiṣyāmi kiṃ ca tasya phalaṃ vada 12,192.051 brāhmaṇa uvāca 12,192.051a phalaprāptiṃ na jānāmi dattaṃ yaj japitaṃ mayā 12,192.051c ayaṃ dharmaś ca kālaś ca yamo mṛtyuś ca sākṣiṇaḥ 12,192.052 rājovāca 12,192.052a ajñātam asya dharmasya phalaṃ me kiṃ kariṣyati 12,192.052b*0524_01 phalaṃ bravīṣi dharmasya na cej japyakṛtasya mām 12,192.052c prāpnotu tat phalaṃ vipro nāham icche sasaṃśayam 12,192.053 brāhmaṇa uvāca 12,192.053a nādade 'paravaktavyaṃ dattaṃ vācā phalaṃ mayā 12,192.053c vākyaṃ pramāṇaṃ rājarṣe mamāpi tava caiva hi 12,192.053d*0525_01 sakṛd aṃśo nipatati sakṛt kanyā pradīyate 12,192.053d*0525_02 sakṛd eva dadānīti trīṇy etāni sakṛt sakṛt 12,192.054a nābhisaṃdhir mayā japye kṛtapūrvaḥ kathaṃ cana 12,192.054c japyasya rājaśārdūla kathaṃ jñāsyāmy ahaṃ phalam 12,192.055a dadasveti tvayā coktaṃ dadāmīti tathā mayā 12,192.055c na vācaṃ dūṣayiṣyāmi satyaṃ rakṣa sthiro bhava 12,192.056a athaivaṃ vadato me 'dya vacanaṃ na kariṣyasi 12,192.056c mahān adharmo bhavitā tava rājan mṛṣākṛtaḥ 12,192.057a na yuktaṃ tu mṛṣā vāṇī tvayā vaktum ariṃdama 12,192.057c tathā mayāpy abhyadhikaṃ mṛṣā vaktuṃ na śakyate 12,192.058a saṃśrutaṃ ca mayā pūrvaṃ dadānīty avicāritam 12,192.058c tad gṛhṇīṣvāvicāreṇa yadi satye sthito bhavān 12,192.059a ihāgamya hi māṃ rājañ jāpyaṃ phalam ayācithāḥ 12,192.059c tan mannisṛṣṭaṃ gṛhṇīṣva bhava satye sthiro 'pi ca 12,192.060a nāyaṃ loko 'sti na paro na ca pūrvān sa tārayet 12,192.060c kuta evāvarān rājan mṛṣāvādaparāyaṇaḥ 12,192.061a na yajñādhyayane dānaṃ niyamās tārayanti hi 12,192.061c tathā satyaṃ pare loke yathā vai puruṣarṣabha 12,192.062a tapāṃsi yāni cīrṇāni cariṣyasi ca yat tapaḥ 12,192.062c samāḥ śataiḥ sahasraiś ca tat satyān na viśiṣyate 12,192.063a satyam ekākṣaraṃ brahma satyam ekākṣaraṃ tapaḥ 12,192.063c satyam ekākṣaro yajñaḥ satyam ekākṣaraṃ śrutam 12,192.064a satyaṃ vedeṣu jāgarti phalaṃ satye paraṃ smṛtam 12,192.064c satyād dharmo damaś caiva sarvaṃ satye pratiṣṭhitam 12,192.065a satyaṃ vedās tathāṅgāni satyaṃ yajñas tathā vidhiḥ 12,192.065c vratacaryās tathā satyam oṃkāraḥ satyam eva ca 12,192.066a prāṇināṃ jananaṃ satyaṃ satyaṃ saṃtatir eva ca 12,192.066c satyena vāyur abhyeti satyena tapate raviḥ 12,192.067a satyena cāgnir dahati svargaḥ satye pratiṣṭhitaḥ 12,192.067c satyaṃ yajñas tapo vedāḥ stobhā mantrāḥ sarasvatī 12,192.068a tulām āropito dharmaḥ satyaṃ caiveti naḥ śrutam 12,192.068c samāṃ kakṣāṃ dhārayato yataḥ satyaṃ tato 'dhikam 12,192.069a yato dharmas tataḥ satyaṃ sarvaṃ satyena vardhate 12,192.069c kimartham anṛtaṃ karma kartuṃ rājaṃs tvam icchasi 12,192.070a satye kuru sthiraṃ bhāvaṃ mā rājann anṛtaṃ kṛthāḥ 12,192.070c kasmāt tvam anṛtaṃ vākyaṃ dehīti kuruṣe 'śubham 12,192.071a yadi japyaphalaṃ dattaṃ mayā neṣiṣyase nṛpa 12,192.071c svadharmebhyaḥ paribhraṣṭo lokān anucariṣyasi 12,192.072a saṃśrutya yo na ditseta yācitvā yaś ca necchati 12,192.072c ubhāv ānṛtikāv etau na mṛṣā kartum arhasi 12,192.073 rājovāca 12,192.073a yoddhavyaṃ rakṣitavyaṃ ca kṣatradharmaḥ kila dvija 12,192.073c dātāraḥ kṣatriyāḥ proktā gṛhṇīyāṃ bhavataḥ katham 12,192.074 brāhmaṇa uvāca 12,192.074a na chandayāmi te rājan nāpi te gṛham āvrajam 12,192.074c ihāgamya tu yācitvā na gṛhṇīṣe punaḥ katham 12,192.075 dharma uvāca 12,192.075a avivādo 'stu yuvayor vittaṃ māṃ dharmam āgatam 12,192.075c dvijo dānaphalair yukto rājā satyaphalena ca 12,192.076 svarga uvāca 12,192.076a svargaṃ māṃ viddhi rājendra rūpiṇaṃ svayam āgatam 12,192.076c avivādo 'stu yuvayor ubhau tulyaphalau yuvām 12,192.077 rājovāca 12,192.077a kṛtaṃ svargeṇa me kāryaṃ gaccha svarga yathāsukham 12,192.077c vipro yadīcchate dātuṃ pratīcchatu ca me dhanam 12,192.078 brāhmaṇa uvāca 12,192.078a bālye yadi syād ajñānān mayā hastaḥ prasāritaḥ 12,192.078c nivṛttilakṣaṇaṃ dharmam upāse saṃhitāṃ japan 12,192.079a nivṛttaṃ māṃ ciraṃ rājan vipraṃ lobhayase katham 12,192.079c svena kāryaṃ kariṣyāmi tvatto necche phalaṃ nṛpa 12,192.079e tapaḥsvādhyāyaśīlo 'haṃ nivṛttaś ca pratigrahāt 12,192.080 rājovāca 12,192.080a yadi vipra nisṛṣṭaṃ te japyasya phalam uttamam 12,192.080c āvayor yat phalaṃ kiṃ cit sahitaṃ nau tad astv iha 12,192.081a dvijāḥ pratigrahe yuktā dātāro rājavaṃśajāḥ 12,192.081c yadi dharmaḥ śruto vipra sahaiva phalam astu nau 12,192.082a mā vā bhūt sahabhojyaṃ nau madīyaṃ phalam āpnuhi 12,192.082c pratīccha matkṛtaṃ dharmaṃ yadi te mayy anugrahaḥ 12,192.083 bhīṣma uvāca 12,192.083a tato vikṛtaceṣṭau dvau puruṣau samupasthitau 12,192.083c gṛhītvānyonyam āveṣṭya kucelāv ūcatur vacaḥ 12,192.084a na me dhārayasīty eko dhārayāmīti cāparaḥ 12,192.084c ihāsti nau vivādo 'yam ayaṃ rājānuśāsakaḥ 12,192.085a satyaṃ bravīmy aham idaṃ na me dhārayate bhavān 12,192.085c anṛtaṃ vadasīha tvam ṛṇaṃ te dhārayāmy aham 12,192.086a tāv ubhau bhṛśasaṃtaptau rājānam idam ūcatuḥ 12,192.086c parīkṣyatāṃ yathā syāva nāvām iha vigarhitau 12,192.087 virūpa uvāca 12,192.087a dhārayāmi naravyāghra vikṛtasyeha goḥ phalam 12,192.087c dadataś ca na gṛhṇāti vikṛto me mahīpate 12,192.088 vikṛta uvāca 12,192.088a na me dhārayate kiṃ cid virūpo 'yaṃ narādhipa 12,192.088c mithyā bravīty ayaṃ hi tvā mithyābhāsaṃ narādhipa 12,192.089 rājovāca 12,192.089a virūpa kiṃ dhārayate bhavān asya vadasva me 12,192.089c śrutvā tathā kariṣyāmīty evaṃ me dhīyate matiḥ 12,192.090 virūpa uvāca 12,192.090a śṛṇuṣvāvahito rājan yathaitad dhārayāmy aham 12,192.090c vikṛtasyāsya rājarṣe nikhilena nararṣabha 12,192.091a anena dharmaprāptyarthaṃ śubhā dattā purānagha 12,192.091c dhenur viprāya rājarṣe tapaḥsvādhyāyaśīline 12,192.092a tasyāś cāyaṃ mayā rājan phalam abhyetya yācitaḥ 12,192.092c vikṛtena ca me dattaṃ viśūddhenāntarātmanā 12,192.093a tato me sukṛtaṃ karma kṛtam ātmaviśuddhaye 12,192.093c gāvau hi kapile krītvā vatsale bahudohane 12,192.094a te coñchavṛttaye rājan mayā samapavarjite 12,192.094c yathāvidhi yathāśraddhaṃ tad asyāhaṃ punaḥ prabho 12,192.095a ihādya vai gṛhītvā tat prayacche dviguṇaṃ phalam 12,192.095c ekasyāḥ puruṣavyāghra kaḥ śuddhaḥ ko 'tra doṣavān 12,192.096a evaṃ vivadamānau svas tvām ihābhyāgatau nṛpa 12,192.096c kuru dharmam adharmaṃ vā vinaye nau samādhaya 12,192.097a yadi necchati me dānaṃ yathā dattam anena vai 12,192.097c bhavān atra sthiro bhūtvā mārge sthāpayatu prabhuḥ 12,192.098 rājovāca 12,192.098a dīyamānaṃ na gṛhṇāsi ṛṇaṃ kasmāt tvam adya vai 12,192.098c yathaiva te 'bhyanujñātaṃ tathā gṛhṇīṣva māciram 12,192.099 vikṛta uvāca 12,192.099a dīyatām ity anenoktaṃ dadānīti tathā mayā 12,192.099c nāyaṃ me dhārayaty atra gamyatāṃ yatra vāñchati 12,192.100 rājovāca 12,192.100a dadato 'sya na gṛhṇāsi viṣamaṃ pratibhāti me 12,192.100c daṇḍyo hi tvaṃ mama mato nāsty atra khalu saṃśayaḥ 12,192.101 vikṛta uvāca 12,192.101a mayāsya dattaṃ rājarṣe gṛhṇīyāṃ tat kathaṃ punaḥ 12,192.101c kāmam atrāparādho me daṇḍyam ājñāpaya prabho 12,192.102 virūpa uvāca 12,192.102a dīyamānaṃ yadi mayā neṣiṣyasi kathaṃ cana 12,192.102c niyaṃsyati tvā nṛpatir ayaṃ dharmānuśāsakaḥ 12,192.103 vikṛta uvāca 12,192.103a svaṃ mayā yāciteneha dattaṃ katham ihādya tat 12,192.103c gṛhṇīyāṃ gacchatu bhavān abhyanujñāṃ dadāni te 12,192.104 brāhmaṇa uvāca 12,192.104a śrutam etat tvayā rājann anayoḥ kathitaṃ dvayoḥ 12,192.104c pratijñātaṃ mayā yat te tad gṛhāṇāvicāritam 12,192.105 rājovāca 12,192.105a prastutaṃ sumahat kāryam āvayor gahvaraṃ yathā 12,192.105c jāpakasya dṛḍhīkāraḥ katham etad bhaviṣyati 12,192.106a yadi tāvan na gṛhṇāmi brāhmaṇenāpavarjitam 12,192.106c kathaṃ na lipyeyam ahaṃ doṣeṇa mahatādya vai 12,192.107 bhīṣma uvāca 12,192.107a tau covāca sa rājarṣiḥ kṛtakāryau gamiṣyathaḥ 12,192.107c nedānīṃ mām ihāsādya rājadharmo bhaven mṛṣā 12,192.108a svadharmaḥ paripālyaś ca rājñām eṣa viniścayaḥ 12,192.108c vipradharmaś ca sugurur mām anātmānam āviśat 12,192.109 brāhmaṇa uvāca 12,192.109a gṛhāṇa dhāraye 'haṃ te yācitaṃ te śrutaṃ mayā 12,192.109c na ced grahīṣyase rājañ śapiṣye tvāṃ na saṃśayaḥ 12,192.110 rājovāca 12,192.110a dhig rājadharmaṃ yasyāyaṃ kāryasyeha viniścayaḥ 12,192.110c ityarthaṃ me grahītavyaṃ kathaṃ tulyaṃ bhaved iti 12,192.111a eṣa pāṇir apūrvaṃ bho nikṣepārthaṃ prasāritaḥ 12,192.111c yan me dhārayase vipra tad idānīṃ pradīyatām 12,192.112 brāhmaṇa uvāca 12,192.112a saṃhitāṃ japatā yāvān mayā kaś cid guṇaḥ kṛtaḥ 12,192.112c tat sarvaṃ pratigṛhṇīṣva yadi kiṃ cid ihāsti me 12,192.113 rājovāca 12,192.113a jalam etan nipatitaṃ mama pāṇau dvijottama 12,192.113c samam astu sahaivāstu pratigṛhṇātu vai bhavān 12,192.114 virūpa uvāca 12,192.114a kāmakrodhau viddhi nau tvam āvābhyāṃ kārito bhavān 12,192.114b*0526_01 jijñāsamānau yuvayor manotthaṃ tu dvijottama 12,192.114c sameti ca yad uktaṃ te samā lokās tavāsya ca 12,192.115a nāyaṃ dhārayate kiṃ cij jijñāsā tvatkṛte kṛtā 12,192.115c kālo dharmas tathā mṛtyuḥ kāmakrodhau tathā yuvām 12,192.116a sarvam anyonyanikaṣe nighṛṣṭaṃ paśyatas tava 12,192.116b*0527_01 sarveṣām upari sthānaṃ brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ 12,192.116b*0527_02 yuvayoḥ sthānam atulaṃ nirdvaṃdvam amalātmakam 12,192.116b*0527_03 sarve gacchāma yatra svān svāṃl lokāṃś ca tathā vayam 12,192.116c gaccha lokāñ jitān svena karmaṇā yatra vāñchasi 12,192.116d*0528_01 tato dharmayamādyās te vākyam ūcur nṛpadvijau 12,192.116d*0528_02 asmākaṃ yaḥ smṛto mūrdhā brahmalokam iti smṛtam 12,192.116d*0528_03 tatrasthau hi bhavantau hi yuvābhyāṃ nirjitā vayam 12,192.116d*0528_04 yuvayoḥ kāma āpannas tat kāmyam aviśaṅkayā 12,192.117 bhīṣma uvāca 12,192.117a jāpakānāṃ phalāvāptir mayā te saṃprakīrtitā 12,192.117c gatiḥ sthānaṃ ca lokāś ca jāpakena yathā jitāḥ 12,192.118a prayāti saṃhitādhyāyī brahmāṇaṃ parameṣṭhinam 12,192.118c atha vāgniṃ samāyāti sūryam āviśate 'pi vā 12,192.119a sa taijasena bhāvena yadi tatrāśnute ratim 12,192.119c guṇāṃs teṣāṃ samādatte rāgeṇa pratimohitaḥ 12,192.120a evaṃ some tathā vāyau bhūmyākāśaśarīragaḥ 12,192.120c sarāgas tatra vasati guṇāṃs teṣāṃ samācaran 12,192.121a atha tatra virāgī sa gacchati tv atha saṃśayam 12,192.121c param avyayam icchan sa tam evāviśate punaḥ 12,192.122a amṛtāc cāmṛtaṃ prāptaḥ śītībhūto nirātmavān 12,192.122c brahmabhūtaḥ sa nirdvaṃdvaḥ sukhī śānto nirāmayaḥ 12,192.123a brahmasthānam anāvartam ekam akṣarasaṃjñakam 12,192.123c aduḥkham ajaraṃ śāntaṃ sthānaṃ tat pratipadyate 12,192.124a caturbhir lakṣaṇair hīnaṃ tathā ṣaḍbhiḥ saṣoḍaśaiḥ 12,192.124c puruṣaṃ samatikramya ākāśaṃ pratipadyate 12,192.125a atha vecchati rāgātmā sarvaṃ tad adhitiṣṭhati 12,192.125c yac ca prārthayate tac ca manasā pratipadyate 12,192.126a atha vā vīkṣate lokān sarvān nirayasaṃsthitān 12,192.126c niḥspṛhaḥ sarvato muktas tatraiva ramate sukhī 12,192.127a evam eṣā mahārāja jāpakasya gatir yathā 12,192.127c etat te sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 12,193.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,193.001a kim uttaraṃ tadā tau sma cakratus tena bhāṣite 12,193.001c brāhmaṇo vātha vā rājā tan me brūhi pitāmaha 12,193.002a atha vā tau gatau tatra yad etat kīrtitaṃ tvayā 12,193.002c saṃvādo vā tayoḥ ko 'bhūt kiṃ vā tau tatra cakratuḥ 12,193.003 bhīṣma uvāca 12,193.003a tathety evaṃ pratiśrutya dharmaṃ saṃpūjya cābhibho 12,193.003c yamaṃ kālaṃ ca mṛtyuṃ ca svargaṃ saṃpūjya cārhataḥ 12,193.004a pūrvaṃ ye cāpare tatra sametā brāhmaṇarṣabhāḥ 12,193.004c sarvān saṃpūjya śirasā rājānaṃ so 'bravīd vacaḥ 12,193.005a phalenānena saṃyukto rājarṣe gaccha puṇyatām 12,193.005c bhavatā cābhyanujñāto japeyaṃ bhūya eva hi 12,193.006a varaś ca mama pūrvaṃ hi devyā datto mahābala 12,193.006c śraddhā te japato nityaṃ bhaviteti viśāṃ pate 12,193.007 rājovāca 12,193.007a yady evam aphalā siddhiḥ śraddhā ca japituṃ tava 12,193.007c gaccha vipra mayā sārdhaṃ jāpakaṃ phalam āpnuhi 12,193.008 brāhmaṇa uvāca 12,193.008a kṛtaḥ prayatnaḥ sumahān sarveṣāṃ saṃnidhāv iha 12,193.008c saha tulyaphalau cāvāṃ gacchāvo yatra nau gatiḥ 12,193.009 bhīṣma uvāca 12,193.009a vyavasāyaṃ tayos tatra viditvā tridaśeśvaraḥ 12,193.009c saha devair upayayau lokapālais tathaiva ca 12,193.010a sādhyā viśve 'tha maruto jyotīṃṣi sumahānti ca 12,193.010c nadyaḥ śailāḥ samudrāś ca tīrthāni vividhāni ca 12,193.011a tapāṃsi saṃyogavidhir vedāḥ stobhāḥ sarasvatī 12,193.011c nāradaḥ parvataś caiva viśvāvasur hahā huhūḥ 12,193.011d*0529_01 tumburupramukhāś caiva hāhā hūhūs tathaiva ca 12,193.012a gandharvaś citrasenaś ca parivāragaṇair yutaḥ 12,193.012c nāgāḥ siddhāś ca munayo devadevaḥ prajāpatiḥ 12,193.012d*0530_01 ājagāma ca deveśo brahmā vedamayo 'vyayaḥ 12,193.012e viṣṇuḥ sahasraśīrṣaś ca devo 'cintyaḥ samāgamat 12,193.013a avādyantāntarikṣe ca bheryas tūryāṇi cābhibho 12,193.013c puṣpavarṣāṇi divyāni tatra teṣāṃ mahātmanām 12,193.013e nanṛtuś cāpsaraḥsaṃghās tatra tatra samantataḥ 12,193.014a atha svargas tathā rūpī brāhmaṇaṃ vākyam abravīt 12,193.014c saṃsiddhas tvaṃ mahābhāga tvaṃ ca siddhas tathā nṛpa 12,193.015a atha tau sahitau rājann anyonyena vidhānataḥ 12,193.015c viṣayapratisaṃhāram ubhāv eva pracakratuḥ 12,193.016a prāṇāpānau tathodānaṃ samānaṃ vyānam eva ca 12,193.016c evaṃ tān manasi sthāpya dadhatuḥ prāṇayor manaḥ 12,193.017a upasthitakṛtau tatra nāsikāgram adho bhruvau 12,193.017c kuṅkuṇyāṃ caiva manasā śanair dhārayataḥ sma tau 12,193.018a niśceṣṭābhyāṃ śarīrābhyāṃ sthiradṛṣṭī samāhitau 12,193.018c jitāsanau tathādhāya mūrdhany ātmānam eva ca 12,193.019a tāludeśam athoddālya brāhmaṇasya mahātmanaḥ 12,193.019c jyotirjvālā sumahatī jagāma tridivaṃ tadā 12,193.020a hāhākāras tato dikṣu sarvāsu sumahān abhūt 12,193.020c taj jyotiḥ stūyamānaṃ sma brahmāṇaṃ prāviśat tadā 12,193.021a tataḥ svāgatam ity āha tat tejaḥ sa pitāmahaḥ 12,193.021c prādeśamātraṃ puruṣaṃ pratyudgamya viśāṃ pate 12,193.022a bhūyaś caivāparaṃ prāha vacanaṃ madhuraṃ sma saḥ 12,193.022c jāpakais tulyaphalatā yogānāṃ nātra saṃśayaḥ 12,193.023a yogasya tāvad etebhyaḥ phalaṃ pratyakṣadarśanam 12,193.023c jāpakānāṃ viśiṣṭaṃ tu pratyutthānaṃ samādhikam 12,193.024a uṣyatāṃ mayi cety uktvācetayat sa tataḥ punaḥ 12,193.024c athāsya praviveśāsyaṃ brāhmaṇo vigatajvaraḥ 12,193.025a rājāpy etena vidhinā bhagavantaṃ pitāmaham 12,193.025c yathaiva dvijaśārdūlas tathaiva prāviśat tadā 12,193.026a svayaṃbhuvam atho devā abhivādya tato 'bruvan 12,193.026c jāpakārtham ayaṃ yatnas tadarthaṃ vayam āgatāḥ 12,193.027a kṛtapūjāv imau tulyaṃ tvayā tulyaphalāv imau 12,193.027c yogajāpakayor dṛṣṭaṃ phalaṃ sumahad adya vai 12,193.027e sarvāṃl lokān atītyaitau gacchetāṃ yatra vāñchitam 12,193.028 brahmovāca 12,193.028a mahāsmṛtiṃ paṭhed yas tu tathaivānusmṛtiṃ śubhām 12,193.028c tāv apy etena vidhinā gacchetāṃ matsalokatām 12,193.029a yaś ca yoge bhaved bhaktaḥ so 'pi nāsty atra saṃśayaḥ 12,193.029c vidhinānena dehānte mama lokān avāpnuyāt 12,193.029e gamyatāṃ sādhayiṣyāmi yathāsthānāni siddhaye 12,193.030 bhīṣma uvāca 12,193.030a ity uktvā sa tadā devas tatraivāntaradhīyata 12,193.030c āmantrya taṃ tato devā yayuḥ svaṃ svaṃ niveśanam 12,193.031a te ca sarve mahātmāno dharmaṃ satkṛtya tatra vai 12,193.031c pṛṣṭhato 'nuyayū rājan sarve suprītamānasāḥ 12,193.032a etat phalaṃ jāpakānāṃ gatiś caiva prakīrtitā 12,193.032c yathāśrutaṃ mahārāja kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 12,194.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,194.001a kiṃ phalaṃ jñānayogasya vedānāṃ niyamasya ca 12,194.001c bhūtātmā vā kathaṃ jñeyas tan me brūhi pitāmaha 12,194.002 bhīṣma uvāca 12,194.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,194.002c manoḥ prajāpater vādaṃ maharṣeś ca bṛhaspateḥ 12,194.003a prajāpatiṃ śreṣṭhatamaṃ pṛthivyāṃ; devarṣisaṃghapravaro maharṣiḥ 12,194.003c bṛhaspatiḥ praśnam imaṃ purāṇaṃ; papraccha śiṣyo 'tha guruṃ praṇamya 12,194.004a yatkāraṇaṃ mantravidhiḥ pravṛtto; jñāne phalaṃ yat pravadanti viprāḥ 12,194.004c yan mantraśabdair akṛtaprakāśaṃ; tad ucyatāṃ me bhagavan yathāvat 12,194.005a yad arthaśāstrāgamamantravidbhir; yajñair anekair varagopradānaiḥ 12,194.005c phalaṃ mahadbhir yad upāsyate ca; tat kiṃ kathaṃ vā bhavitā kva vā tat 12,194.006a mahī mahījāḥ pavano 'ntarikṣaṃ; jalaukasaś caiva jalaṃ divaṃ ca 12,194.006c divaukasaś caiva yataḥ prasūtās; tad ucyatāṃ me bhagavan purāṇam 12,194.007a jñānaṃ yataḥ prārthayate naro vai; tatas tadarthā bhavati pravṛttiḥ 12,194.007c na cāpy ahaṃ veda paraṃ purāṇaṃ; mithyāpravṛttiṃ ca kathaṃ nu kuryām 12,194.008a ṛk sāmasaṃghāṃś ca yajūṃṣi cāhaṃ; chandāṃsi nakṣatragatiṃ niruktam 12,194.008c adhītya ca vyākaraṇaṃ sakalpaṃ; śikṣāṃ ca bhūtaprakṛtiṃ na vedmi 12,194.009a sa me bhavāñ śaṃsatu sarvam etaj; jñāne phalaṃ karmaṇi vā yad asti 12,194.009a*0531_01 sāmānyaśabdaiś ca viśeṣaṇaiś ca 12,194.009a*0531_02 sa me bhavāñ śaṃsatu tāvad etat 12,194.009c yathā ca dehāc cyavate śarīrī; punaḥ śarīraṃ ca yathābhyupaiti 12,194.010 manur uvāca 12,194.010a yad yat priyaṃ yasya sukhaṃ tad āhus; tad eva duḥkhaṃ pravadanty aniṣṭam 12,194.010c iṣṭaṃ ca me syād itarac ca na syād; etatkṛte karmavidhiḥ pravṛttaḥ 12,194.010e iṣṭaṃ tv aniṣṭaṃ ca na māṃ bhajetety; etatkṛte jñānavidhiḥ pravṛttaḥ 12,194.011a kāmātmakāś chandasi karmayogā; ebhir vimuktaḥ param aśnuvīta 12,194.011c nānāvidhe karmapathe sukhārthī; naraḥ pravṛtto na paraṃ prayāti 12,194.011d*0532_00 bṛhaspatir uvāca 12,194.011d*0532_01 iṣṭaṃ tv aniṣṭaṃ ca sukhāsukhe ca 12,194.011d*0532_02 manur uvāca 12,194.011d*0532_02 sāśīs tv avacchandati karmabhiś ca 12,194.011d*0532_03 ebhir viyuktaḥ param āviveśa 12,194.011d*0532_04 etatkṛte karmavidhiḥ pravṛttaḥ 12,194.011d*0532_05 ātmādibhiḥ karmabhir idhyamāno 12,194.011d*0532_06 dharme pravṛtto dyutimān sukhārthī 12,194.011e paraṃ hi tat karmapathād apetaṃ; nirāśiṣaṃ brahmaparaṃ hy avaśyam 12,194.012a prajāḥ sṛṣṭā manasā karmaṇā ca; dvāv apy etau satpathau lokajuṣṭau 12,194.012c dṛṣṭvā karma śāśvataṃ cāntavac ca; manastyāgaḥ kāraṇaṃ nānyad asti 12,194.013a svenātmanā cakṣur iva praṇetā; niśātyaye tamasā saṃvṛtātmā 12,194.013c jñānaṃ tu vijñānaguṇena yuktaṃ; karmāśubhaṃ paśyati varjanīyam 12,194.014a sarpān kuśāgrāṇi tathodapānaṃ; jñātvā manuṣyāḥ parivarjayanti 12,194.014c ajñānatas tatra patanti mūḍhā; jñāne phalaṃ paśya yathā viśiṣṭam 12,194.015a kṛtsnas tu mantro vidhivat prayukto; yajñā yathoktās tv atha dakṣiṇāś ca 12,194.015c annapradānaṃ manasaḥ samādhiḥ; pañcātmakaṃ karmaphalaṃ vadanti 12,194.016a guṇātmakaṃ karma vadanti vedās; tasmān mantrā mantramūlaṃ hi karma 12,194.016c vidhir vidheyaṃ manasopapattiḥ; phalasya bhoktā tu yathā śarīrī 12,194.017a śabdāś ca rūpāṇi rasāś ca puṇyāḥ; sparśāś ca gandhāś ca śubhās tathaiva 12,194.017c naro nasaṃsthānagataḥ prabhuḥ syād; etat phalaṃ sidhyati karmaloke 12,194.018a yad yac charīreṇa karoti karma; śarīrayuktaḥ samupāśnute tat 12,194.018c śarīram evāyatanaṃ sukhasya; duḥkhasya cāpy āyatanaṃ śarīram 12,194.019a vācā tu yat karma karoti kiṃ cid; vācaiva sarvaṃ samupāśnute tat 12,194.019c manas tu yat karma karoti kiṃ cin; manaḥstha evāyam upāśnute tat 12,194.020a yathāguṇaṃ karmagaṇaṃ phalārthī; karoty ayaṃ karmaphale niviṣṭaḥ 12,194.020c tathā tathāyaṃ guṇasaṃprayuktaḥ; śubhāśubhaṃ karmaphalaṃ bhunakti 12,194.021a matsyo yathā srota ivābhipātī; tathā kṛtaṃ pūrvam upaiti karma 12,194.021c śubhe tv asau tuṣyati duṣkṛte tu; na tuṣyate vai paramaḥ śarīrī 12,194.022a yato jagat sarvam idaṃ prasūtaṃ; jñātvātmavanto vyatiyānti yat tat 12,194.022c yan mantraśabdair akṛtaprakāśaṃ; tad ucyamānaṃ śṛṇu me paraṃ yat 12,194.023a rasair viyuktaṃ vividhaiś ca gandhair; aśabdam asparśam arūpavac ca 12,194.023c agrāhyam avyaktam avarṇam ekaṃ; pañcaprakāraṃ sasṛje prajānām 12,194.024a na strī pumān vāpi napuṃsakaṃ ca; na san na cāsat sad asac ca tan na 12,194.024c paśyanti yad brahmavido manuṣyās; tad akṣaraṃ na kṣaratīti viddhi 12,195.001 manur uvāca 12,195.001a akṣarāt khaṃ tato vāyur vāyor jyotis tato jalam 12,195.001c jalāt prasūtā jagatī jagatyāṃ jāyate jagat 12,195.002a ime śarīrair jalam eva gatvā; jalāc ca tejaḥ pavano 'ntarikṣam 12,195.002c khād vai nivartanti nabhāvinas te; ye bhāvinas te param āpnuvanti 12,195.003a noṣṇaṃ na śītaṃ mṛdu nāpi tīkṣṇaṃ; nāmlaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ na tiktam 12,195.003c na śabdavan nāpi ca gandhavat tan; na rūpavat tat paramasvabhāvam 12,195.004a sparśaṃ tanur veda rasaṃ tu jihvā; ghrāṇaṃ ca gandhāñ śravaṇe ca śabdān 12,195.004c rūpāṇi cakṣur na ca tatparaṃ yad; gṛhṇanty anadhyātmavido manuṣyāḥ 12,195.005a nivartayitvā rasanaṃ rasebhyo; ghrāṇaṃ ca gandhāc chravaṇe ca śabdāt 12,195.005c sparśāt tanuṃ rūpaguṇāt tu cakṣus; tataḥ paraṃ paśyati svaṃ svabhāvam 12,195.006a yato gṛhītvā hi karoti yac ca; yasmiṃś ca tām ārabhate pravṛttim 12,195.006c yasmiṃś ca yad yena ca yaś ca kartā; tatkāraṇaṃ taṃ samupāyam āhuḥ 12,195.007a yac cābhibhūḥ sādhakaṃ vyāpakaṃ ca; yan mantravac chaṃsyate caiva loke 12,195.007c yaḥ sarvahetuḥ paramārthakārī; tat kāraṇaṃ kāryam ato yad anyat 12,195.008a yathā ca kaś cit sukṛtair manuṣyaḥ; śubhāśubhaṃ prāpnute 'thāvirodhāt 12,195.008c evaṃ śarīreṣu śubhāśubheṣu; svakarmajair jñānam idaṃ nibaddham 12,195.009a yathā pradīpaḥ purataḥ pradīptaḥ; prakāśam anyasya karoti dīpyan 12,195.009c tatheha pañcendriyadīpavṛkṣā; jñānapradīptāḥ paravanta eva 12,195.010a yathā hi rājño bahavo hy amātyāḥ; pṛthak pramānaṃ pravadanti yuktāḥ 12,195.010c tadvac charīreṣu bhavanti pañca; jñānaikadeśaḥ paramaḥ sa tebhyaḥ 12,195.011a yathārciṣo 'gneḥ pavanasya vegā; marīcayo 'rkasya nadīṣu cāpaḥ 12,195.011c gacchanti cāyānti ca tanyamānās; tadvac charīrāṇi śarīriṇāṃ tu 12,195.012a yathā ca kaś cit paraśuṃ gṛhītvā; dhūmaṃ na paśyej jvalanaṃ ca kāṣṭhe 12,195.012c tadvac charīrodarapāṇipādaṃ; chittvā na paśyanti tato yad anyat 12,195.013a tāny eva kāṣṭhāni yathā vimathya; dhūmaṃ ca paśyej jvalanaṃ ca yogāt 12,195.013c tadvat subuddhiḥ samam indriyatvād; budhaḥ paraṃ paśyati svaṃ svabhāvam 12,195.014a yathātmano 'ṅgaṃ patitaṃ pṛthivyāṃ; svapnāntare paśyati cātmano 'nyat 12,195.014c śrotrādiyuktaḥ sumanāḥ subuddhir; liṅgāt tathā gacchati liṅgam anyat 12,195.015a utpattivṛddhikṣayasaṃnipātair; na yujyate 'sau paramaḥ śarīrī 12,195.015c anena liṅgena tu liṅgam anyad; gacchaty adṛṣṭaḥ pratisaṃdhiyogāt 12,195.016a na cakṣuṣā paśyati rūpam ātmano; na cāpi saṃsparśam upaiti kiṃ cit 12,195.016c na cāpi taiḥ sādhayate 'tha kāryaṃ; te taṃ na paśyanti sa paśyate tān 12,195.017a yathā pradīpe jvalato 'nalasya; saṃtāpajaṃ rūpam upaiti kiṃ cit 12,195.017c na cāntaraṃ rūpaguṇaṃ bibharti; tathaiva tad dṛśyate rūpam asya 12,195.018a yathā manuṣyaḥ parimucya kāyam; adṛśyam anyad viśate śarīram 12,195.018c visṛjya bhūteṣu mahatsu dehaṃ; tadāśrayaṃ caiva bibharti rūpam 12,195.019a khaṃ vāyum agniṃ salilaṃ tathorvīṃ; samantato 'bhyāviśate śarīrī 12,195.019c nānāśrayāḥ karmasu vartamānāḥ; śrotrādayaḥ pañca guṇāñ śrayante 12,195.020a śrotraṃ khato ghrāṇam atho pṛthivyās; tejomayaṃ rūpam atho vipākaḥ 12,195.020c jalāśrayaḥ sveda ukto rasaś ca; vāyvātmakaḥ sparśakṛto guṇaś ca 12,195.021a mahatsu bhūteṣu vasanti pañca; pañcendriyārthāś ca tathendriyeṣu 12,195.021c sarvāṇi caitāni manonugāni; buddhiṃ mano 'nveti manaḥ svabhāvam 12,195.022a śubhāśubhaṃ karma kṛtaṃ yad asya; tad eva pratyādadate svadehe 12,195.022c mano 'nuvartanti parāvarāṇi; jalaukasaḥ srota ivānukūlam 12,195.023a calaṃ yathā dṛṣṭipathaṃ paraiti; sūkṣmaṃ mahad rūpam ivābhipāti 12,195.023c svarūpam ālocayate ca rūpaṃ; paraṃ tathā buddhipathaṃ paraiti 12,196.001 manur uvāca 12,196.001a yad indriyais tūpakṛtān purastāt; prāptān guṇān saṃsmarate cirāya 12,196.001c teṣv indriyeṣūpahateṣu paścāt; sa buddhirūpaḥ paramaḥ svabhāvaḥ 12,196.002a yathendriyārthān yugapat samastān; nāvekṣate kṛtsnam atulyakālam 12,196.002c yathābalaṃ saṃcarate sa vidvāṃs; tasmāt sa ekaḥ paramaḥ śarīrī 12,196.003a rajas tamaḥ sattvam atho tṛtīyaṃ; gacchaty asau jñānaguṇān virūpān 12,196.003b*0533_01 na tair nibaddhaḥ sa tu badhnāti viśvaṃ 12,196.003b*0533_02 na cānuyātīha guṇān parātmā 12,196.003c tathendriyāṇy āviśate śarīrī; hutāśanaṃ vāyur ivendhanastham 12,196.004a na cakṣuṣā paśyati rūpam ātmano; na paśyati sparśam indriyendriyam 12,196.004c na śrotraliṅgaṃ śravaṇe nidarśanaṃ; tathāgataṃ paśyati tad vinaśyati 12,196.005a śrotrādīni na paśyanti svaṃ svam ātmānam ātmanā 12,196.005c sarvajñaḥ sarvadarśī ca kṣetrajñas tāni paśyati 12,196.006a yathā himavataḥ pārśvaṃ pṛṣṭhaṃ candramaso yathā 12,196.006c na dṛṣṭapūrvaṃ manujair na ca tan nāsti tāvatā 12,196.007a tadvad bhūteṣu bhūtātmā sūkṣmo jñānātmavān asau 12,196.007c adṛṣṭapūrvaś cakṣurbhyāṃ na cāsau nāsti tāvatā 12,196.008a paśyann api yathā lakṣma jagat some na vindati 12,196.008c evam asti na vety etan na ca tan na parāyaṇam 12,196.009a rūpavantam arūpatvād udayāstamaye budhāḥ 12,196.009c dhiyā samanupaśyanti tadgatāḥ savitur gatim 12,196.010a tathā buddhipradīpena dūrasthaṃ suvipaścitaḥ 12,196.010c pratyāsannaṃ ninīṣanti jñeyaṃ jñānābhisaṃhitam 12,196.011a na hi khalv anupāyena kaś cid artho 'bhisidhyati 12,196.011c sūtrajālair yathā matsyān badhnanti jalajīvinaḥ 12,196.012a mṛgair mṛgāṇāṃ grahaṇaṃ pakṣiṇāṃ pakṣibhir yathā 12,196.012c gajānāṃ ca gajair evaṃ jñeyaṃ jñānena gṛhyate 12,196.013a ahir eva hy aheḥ pādān paśyatīti nidarśanam 12,196.013c tadvan mūrtiṣu mūrtiṣṭhaṃ jñeyaṃ jñānena paśyati 12,196.014a notsahante yathā vettum indriyair indriyāṇy api 12,196.014c tathaiveha parā buddhiḥ paraṃ buddhyā na paśyati 12,196.015a yathā candro hy amāvāsyām aliṅgatvān na dṛśyate 12,196.015c na ca nāśo 'sya bhavati tathā viddhi śarīriṇam 12,196.016a kṣīṇakośo hy amāvāsyāṃ candramā na prakāśate 12,196.016c tadvan mūrtiviyuktaḥ sañ śarīrī nopalabhyate 12,196.017a yathā kośāntaraṃ prāpya candramā bhrājate punaḥ 12,196.017c tadval liṅgāntaraṃ prāpya śarīrī bhrājate punaḥ 12,196.018a janmavṛddhikṣayaś cāsya pratyakṣeṇopalabhyate 12,196.018c sā tu candramaso vyaktir na tu tasya śarīriṇaḥ 12,196.019a utpattivṛddhivyayato yathā sa iti gṛhyate 12,196.019c candra eva tv amāvāsyāṃ tathā bhavati mūrtimān 12,196.020a nābhisarpad vimuñcad vā śaśinaṃ dṛśyate tamaḥ 12,196.020c visṛjaṃś copasarpaṃś ca tadvat paśya śarīriṇam 12,196.021a yathā candrārkasaṃyuktaṃ tamas tad upalabhyate 12,196.021c tadvac charīrasaṃyuktaḥ śarīrīty upalabhyate 12,196.022a yathā candrārkanirmuktaḥ sa rāhur nopalabhyate 12,196.022c tadvac charīranirmuktaḥ śarīrī nopalabhyate 12,196.023a yathā candro hy amāvāsyāṃ nakṣatrair yujyate gataḥ 12,196.023c tadvac charīranirmuktaḥ phalair yujyati karmaṇaḥ 12,197.001 manur uvāca 12,197.001a yathā vyaktam idaṃ śete svapne carati cetanam 12,197.001c jñānam indriyasaṃyuktaṃ tadvat pretya bhavābhavau 12,197.002a yathāmbhasi prasanne tu rūpaṃ paśyati cakṣuṣā 12,197.002c tadvat prasannendriyavāñ jñeyaṃ jñānena paśyati 12,197.003a sa eva lulite tasmin yathā rūpaṃ na paśyati 12,197.003c tathendriyākulībhāve jñeyaṃ jñāne na paśyati 12,197.004a abuddhir ajñānakṛtā abuddhyā duṣyate manaḥ 12,197.004c duṣṭasya manasaḥ pañca saṃpraduṣyanti mānasāḥ 12,197.005a ajñānatṛpto viṣayeṣv avagāḍho na dṛśyate 12,197.005c adṛṣṭvaiva tu pūtātmā viṣayebhyo nivartate 12,197.006a tarṣacchedo na bhavati puruṣasyeha kalmaṣāt 12,197.006c nivartate tathā tarṣaḥ pāpam antaṃ gataṃ yathā 12,197.006d*0534_01 antargatena pāpena dahyamānena cetasā 12,197.006d*0534_02 śubhāśubhavikāreṇa na sa bhūyo 'bhijāyate 12,197.007a viṣayeṣu ca saṃsargāc chāśvatasya nasaṃśrayāt 12,197.007c manasā cānyad ākāṅkṣan paraṃ na pratipadyate 12,197.008a jñānam utpadyate puṃsāṃ kṣayāt pāpasya karmaṇaḥ 12,197.008c athādarśatalaprakhye paśyaty ātmānam ātmani 12,197.009a prasṛtair indriyair duḥkhī tair eva niyataiḥ sukhī 12,197.009c tasmād indriyarūpebhyo yacched ātmānam ātmanā 12,197.010a indriyebhyo manaḥ pūrvaṃ buddhiḥ paratarā tataḥ 12,197.010c buddheḥ parataraṃ jñānaṃ jñānāt parataraṃ param 12,197.011a avyaktāt prasṛtaṃ jñānaṃ tato buddhis tato manaḥ 12,197.011c manaḥ śrotrādibhir yuktaṃ śabdādīn sādhu paśyati 12,197.012a yas tāṃs tyajati śabdādīn sarvāś ca vyaktayas tathā 12,197.012b*0535_01 prasṛtānīndriyāṇy eva pratisaṃharati kūrmavat 12,197.012c vimuñcaty ākṛtigrāmāṃs tān muktvāmṛtam aśnute 12,197.013a udyan hi savitā yadvat sṛjate raśmimaṇḍalam 12,197.013b*0536_01 dṛśyate maṇḍalaṃ tasya na ca dṛśyeta maṇḍalī 12,197.013b*0536_02 tadvad dehas tu saṃdṛśya ātmādṛśyaḥ paraḥ sadā 12,197.013b*0536_03 grastaṃ hy udgirate nityam udgīthaṃ vetti nityaśaḥ 12,197.013b*0536_04 bālye rathābhyāṃ yogena tattvajñānaṃ tu saṃmatam 12,197.013c sa evāstam upāgacchaṃs tad evātmani yacchati 12,197.013d*0537_01 ādatte sarvabhūtānāṃ rasabhūtaṃ vikāsavān 12,197.014a antarātmā tathā deham āviśyendriyaraśmibhiḥ 12,197.014c prāpyendriyaguṇān pañca so 'stam āvṛtya gacchati 12,197.014d*0538_01 raśmimaṇḍalahīnas tu na cāsau nāsti tāvatā 12,197.015a praṇītaṃ karmaṇā mārgaṃ nīyamānaḥ punaḥ punaḥ 12,197.015c prāpnoty ayaṃ karmaphalaṃ pravṛddhaṃ dharmam ātmavān 12,197.016a viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ 12,197.016c rasavarjaṃ raso 'py asya paraṃ dṛṣṭvā nivartate 12,197.017a buddhiḥ karmaguṇair hīnā yadā manasi vartate 12,197.017c tadā saṃpadyate brahma tatraiva pralayaṃ gatam 12,197.018a asparśanam aśṛṇvānam anāsvādam adarśanam 12,197.018c aghrāṇam avitarkaṃ ca sattvaṃ praviśate param 12,197.018d*0539_01 avyaktāt prasṛtaṃ jñānaṃ tato buddhis tato manaḥ 12,197.018d*0539_02 ātmanaḥ prasṛtā buddhir avyaktaṃ jñānam ucyate 12,197.018d*0539_03 tasmād buddhiḥ smṛtā tajjñair manas tasmāt tataḥ smṛtam 12,197.018d*0539_04 tasmād ākṛtayaḥ pañca manaḥ paramam ucyate 12,197.018d*0539_05 tasmāt paratarā buddhir jñānaṃ tasmāt paraṃ smṛtam 12,197.018d*0539_06 tataḥ sūkṣmas tato hy ātmā tasmāt parataraṃ na ca 12,197.018d*0539_07 indriyāṇi nirīkṣante manasaitāni sarvaśaḥ 12,197.019a manasy ākṛtayo magnā manas tv atigataṃ matim 12,197.019c matis tv atigatā jñānaṃ jñānaṃ tv abhigataṃ param 12,197.020a indriyair manasaḥ siddhir na buddhiṃ budhyate manaḥ 12,197.020c na buddhir budhyate 'vyaktaṃ sūkṣmas tv etāni paśyati 12,198.001 manur uvāca 12,198.001*0540_01 duḥkhopaghāte śārīre mānase cāpy upasthite 12,198.001*0540_02 yasmin na śakyate kartuṃ yatnas taṃ nānucintayet 12,198.001*0540_03 bhaiṣajyam etad duḥkhasya yad etan nānucintayet 12,198.001*0540_04 cintyamānaṃ hi cābhyeti bhūyaś cāpi pravartate 12,198.001*0540_05 prajñayā mānasaṃ duḥkhaṃ hanyāc chārīram auṣadhaiḥ 12,198.001*0540_06 etad vijñānasāmarthyaṃ na bālaiḥ samatām iyāt 12,198.001*0540_07 anityaṃ yauvanaṃ rūpaṃ jīvitaṃ dravyasaṃcayaḥ 12,198.001*0540_08 ārogyaṃ priyasaṃvāso gṛdhyet tatra na paṇḍitaḥ 12,198.001*0540_09 na jānapadikaṃ duḥkham ekaḥ śocitum arhati 12,198.001*0540_10 aśocan pratikurvīta yadi paśyed upakramam 12,198.001*0540_11 sukhād bahutaraṃ duḥkhaṃ jīvite nāsti saṃśayaḥ 12,198.001*0540_12 snigdhasya cendriyārtheṣu mohān maraṇam apriyam 12,198.001*0540_13 parityajati yo duḥkhaṃ sukhaṃ vāpy ubhayaṃ naraḥ 12,198.001*0540_14 abhyeti brahma so 'tyantaṃ na te śocanti paṇḍitāḥ 12,198.001*0540_15 duḥkham arthā hi yujyante pālane na ca te sukham 12,198.001*0540_16 duḥkhena cādhigamyante nāśam eṣāṃ na cintayet 12,198.001a jñānaṃ jñeyābhinirvṛttaṃ viddhi jñānaguṇaṃ manaḥ 12,198.001c prajñākaraṇasaṃyuktaṃ tato buddhiḥ pravartate 12,198.002a yadā karmaguṇopetā buddhir manasi vartate 12,198.002c tadā prajñāyate brahma dhyānayogasamādhinā 12,198.003a seyaṃ guṇavatī buddhir guṇeṣv evābhivartate 12,198.003c avatārābhiniḥsrotaṃ gireḥ śṛṅgād ivodakam 12,198.004a yadā nirguṇam āpnoti dhyānaṃ manasi pūrvajam 12,198.004c tadā prajñāyate brahma nikaṣyaṃ nikaṣe yathā 12,198.005a manas tv apahṛtaṃ buddhim indriyārthanidarśanam 12,198.005c na samakṣaṃ guṇāvekṣi nirguṇasya nidarśanam 12,198.006a sarvāṇy etāni saṃvārya dvārāṇi manasi sthitaḥ 12,198.006c manasy ekāgratāṃ kṛtvā tat paraṃ pratipadyate 12,198.007a yathā mahānti bhūtāni nivartante guṇakṣaye 12,198.007c tathendriyāṇy upādāya buddhir manasi vartate 12,198.008a yadā manasi sā buddhir vartate 'ntaracāriṇī 12,198.008c vyavasāyaguṇopetā tadā saṃpadyate manaḥ 12,198.009a guṇavadbhir guṇopetaṃ yadā dhyānaguṇaṃ manaḥ 12,198.009c tadā sarvaguṇān hitvā nirguṇaṃ pratipadyate 12,198.010a avyaktasyeha vijñāne nāsti tulyaṃ nidarśanam 12,198.010c yatra nāsti padanyāsaḥ kas taṃ viṣayam āpnuyāt 12,198.011a tapasā cānumānena guṇair jātyā śrutena ca 12,198.011c ninīṣet tat paraṃ brahma viśuddhenāntarātmanā 12,198.012a guṇahīno hi taṃ mārgaṃ bahiḥ samanuvartate 12,198.012c guṇābhāvāt prakṛtyā ca nistarkyaṃ jñeyasaṃmitam 12,198.013a nairguṇyād brahma cāpnoti saguṇatvān nivartate 12,198.013c guṇaprasāriṇī buddhir hutāśana ivendhane 12,198.014a yathā pañca vimuktāni indriyāṇi svakarmabhiḥ 12,198.014c tathā tat paramaṃ brahma vimuktaṃ prakṛteḥ param 12,198.015a evaṃ prakṛtitaḥ sarve prabhavanti śarīriṇaḥ 12,198.015c nivartante nivṛttau ca sargaṃ naivopayānti ca 12,198.016a puruṣaḥ prakṛtir buddhir viśeṣāś cendriyāṇi ca 12,198.016c ahaṃkāro 'bhimānaś ca saṃbhūto bhūtasaṃjñakaḥ 12,198.017a ekasyādyā pravṛttis tu pradhānāt saṃpravartate 12,198.017c dvitīyā mithunavyaktim aviśeṣān niyacchati 12,198.018a dharmād utkṛṣyate śreyas tathāśreyo 'py adharmataḥ 12,198.018c rāgavān prakṛtiṃ hy eti virakto jñānavān bhavet 12,199.001 manur uvāca 12,199.001@014_0001 tad eva satataṃ manye na śakyam anuvarṇitum 12,199.001@014_0002 yathānidarśanaṃ vastu na śakyam anubodhitum 12,199.001@014_0003 yathā hi sāraṃ jānāti na kathaṃ cana saṃsthitam 12,199.001@014_0004 parakāyacchavis tadvad dehe 'yaṃ cetanas tathā 12,199.001@014_0005 vinā kāyaṃ na sā chāyā tāṃ vinā kāyam asty uta 12,199.001@014_0006 tadvad eva vinā nāsti prakṛter iha vartanam 12,199.001@014_0007 idaṃ vinā paraṃ nāsti nedam asti paraṃ vinā 12,199.001@014_0008 jīvātmanā tv asau chinnas tv eṣa caiva parātmanā 12,199.001@014_0009 tat tatheti viduḥ ke cid atathyam iti cāpare 12,199.001@014_0010 ubhayaṃ me mataṃ vidvan muktihetau samāhitam 12,199.001@014_0011 vimuktaiś ca mṛgaḥ so 'pi dṛśyate saṃyatendriyaḥ 12,199.001@014_0012 sarveṣāṃ na hi dṛśyo hi taḍidvat sphurati hy asau 12,199.001@014_0013 brāhmaṇasya samādṛśyo vartate so 'pi kiṃ punaḥ 12,199.001@014_0014 vidyate paramaḥ śuddhaḥ sākṣibhūto vibhāvasuḥ 12,199.001@014_0015 śrutir eṣā tato nityā tasmād ekaḥ paro mataḥ 12,199.001@014_0016 na prayojanam uddiśya ceṣṭā tasya mahātmanaḥ 12,199.001@014_0017 tādṛśo 'stv iti mantavyas tathā satyaṃ mahātmanā 12,199.001@014_0018 nānāsaṃsthena bhedena sadā gativibhedavat 12,199.001@014_0019 tasya bhedaḥ samākhyāto bhedo hy asti tathāvidhaḥ 12,199.001@014_0020 evaṃ vidvan vijānīhi paramātmānam avyayam 12,199.001@014_0021 tattadguṇaviśeṣeṇa saṃjñānām anusaṃyutam 12,199.001@014_0022 sarveśvaraḥ sarvamayaḥ sa ca sarvapravartakaḥ 12,199.001@014_0023 sarvātmakaḥ sarvaśaktiḥ sarvakāraṇakāraṇam 12,199.001@014_0024 sarvasādhāraṇaḥ sarvair upāsyaś ca mahātmabhiḥ 12,199.001@014_0025 vāsudeveti vikhyātas taṃ viditvāśnute 'mṛtam 12,199.001a yadā te pañcabhiḥ pañca vimuktā manasā saha 12,199.001c atha tad drakṣyase brahma maṇau sūtram ivārpitam 12,199.002a tad eva ca yathā sūtraṃ suvarṇe vartate punaḥ 12,199.002c muktāsv atha pravāleṣu mṛnmaye rājate tathā 12,199.003a tadvad goṣu manuṣyeṣu tadvad dhastimṛgādiṣu 12,199.003c tadvat kīṭapataṃgeṣu prasaktātmā svakarmabhiḥ 12,199.004a yena yena śarīreṇa yad yat karma karoty ayam 12,199.004c tena tena śarīreṇa tat tat phalam upāśnute 12,199.005a yathā hy ekarasā bhūmir oṣadhyātmānusāriṇī 12,199.005c tathā karmānugā buddhir antarātmānudarśinī 12,199.006a jñānapūrvodbhavā lipsā lipsāpūrvābhisaṃdhitā 12,199.006c abhisaṃdhipūrvakaṃ karma karmamūlaṃ tataḥ phalam 12,199.007a phalaṃ karmātmakaṃ vidyāt karma jñeyātmakaṃ tathā 12,199.007c jñeyaṃ jñānātmakaṃ vidyāj jñānaṃ sadasadātmakam 12,199.007d*0541_01 tad evam iṣyate brahma saṃkhyānād vinibhidyate 12,199.008a jñānānāṃ ca phalānāṃ ca jñeyānāṃ karmaṇāṃ tathā 12,199.008c kṣayānte tat phalaṃ divyaṃ jñānaṃ jñeyapratiṣṭhitam 12,199.009a mahad dhi paramaṃ bhūtaṃ yuktāḥ paśyanti yoginaḥ 12,199.009c abudhās taṃ na paśyanti hy ātmasthā guṇabuddhayaḥ 12,199.010a pṛthivīrūpato rūpam apām iha mahattaram 12,199.010c adbhyo mahattaraṃ tejas tejasaḥ pavano mahān 12,199.011a pavanāc ca mahad vyoma tasmāt parataraṃ manaḥ 12,199.011c manaso mahatī buddhir buddheḥ kālo mahān smṛtaḥ 12,199.012a kālāt sa bhagavān viṣṇur yasya sarvam idaṃ jagat 12,199.012c nādir na madhyaṃ naivāntas tasya devasya vidyate 12,199.013a anāditvād amadhyatvād anantatvāc ca so 'vyayaḥ 12,199.013c atyeti sarvaduḥkhāni duḥkhaṃ hy antavad ucyate 12,199.014a tad brahma paramaṃ proktaṃ tad dhāma paramaṃ smṛtam 12,199.014c tad gatvā kālaviṣayād vimuktā mokṣam āśritāḥ 12,199.015a guṇais tv etaiḥ prakāśante nirguṇatvāt tataḥ param 12,199.015c nivṛttilakṣaṇo dharmas tathānantyāya kalpate 12,199.016a ṛco yajūṃṣi sāmāni śarīrāṇi vyapāśritāḥ 12,199.016c jihvāgreṣu pravartante yatnasādhyā vināśinaḥ 12,199.017a na caivam iṣyate brahma śarīrāśrayasaṃbhavam 12,199.017c na yatnasādhyaṃ tad brahma nādimadhyaṃ na cāntavat 12,199.018a ṛcām ādis tathā sāmnāṃ yajuṣām ādir ucyate 12,199.018c antaś cādimatāṃ dṛṣṭo na cādir brahmaṇaḥ smṛtaḥ 12,199.019a anāditvād anantatvāt tad anantam athāvyayam 12,199.019c avyayatvāc ca nirdvaṃdvaṃ dvaṃdvābhāvāt tataḥ param 12,199.020a adṛṣṭato 'nupāyāc ca apy abhisaṃdheś ca karmaṇaḥ 12,199.020c na tena martyāḥ paśyanti yena gacchanti tat param 12,199.021a viṣayeṣu ca saṃsargāc chāśvatasya ca darśanāt 12,199.021c manasā cānyad ākāṅkṣan paraṃ na pratipadyate 12,199.022a guṇān yad iha paśyanti tad icchanty apare janāḥ 12,199.022c paraṃ naivābhikāṅkṣanti nirguṇatvād guṇārthinaḥ 12,199.023a guṇair yas tv avarair yuktaḥ kathaṃ vidyād guṇān imān 12,199.023c anumānād dhi gantavyaṃ guṇair avayavaiḥ saha 12,199.024a sūkṣmeṇa manasā vidmo vācā vaktuṃ na śaknumaḥ 12,199.024c mano hi manasā grāhyaṃ darśanena ca darśanam 12,199.025a jñānena nirmalīkṛtya buddhiṃ buddhyā tathā manaḥ 12,199.025c manasā cendriyagrāmam anantaṃ pratipadyate 12,199.026a buddhiprahīṇo manasāsamṛddhas; tathā nirāśīr guṇatām upaiti 12,199.026c paraṃ tyajantīha vilobhyamānā; hutāśanaṃ vāyur ivendhanastham 12,199.027a guṇādāne viprayoge ca teṣāṃ; manaḥ sadā buddhiparāvarābhyām 12,199.027c anenaiva vidhinā saṃpravṛtto; guṇādāne brahmaśarīram eti 12,199.028a avyaktātmā puruṣo 'vyaktakarmā; so 'vyaktatvaṃ gacchati hy antakāle 12,199.028c tair evāyaṃ cendriyair vardhamānair; glāyadbhir vā vartate karmarūpaḥ 12,199.029a sarvair ayaṃ cendriyaiḥ saṃprayukto; dehaḥ prāptaḥ pañcabhūtāśrayaḥ syāt 12,199.029c nāsāmarthyād gacchati karmaṇeha; hīnas tena parameṇāvyayena 12,199.030a pṛthvyā naraḥ paśyati nāntam asyā; hy antaś cāsyā bhavitā ceti viddhi 12,199.030c paraṃ nayantīha vilobhyamānaṃ; yathā plavaṃ vāyur ivārṇavastham 12,199.031a divākaro guṇam upalabhya nirguṇo; yathā bhaved vyapagataraśmimaṇḍalaḥ 12,199.031c tathā hy asau munir iha nirviśeṣavān; sa nirguṇaṃ praviśati brahma cāvyayam 12,199.032a anāgatiṃ sukṛtimatāṃ parāṃ gatiṃ; svayaṃbhuvaṃ prabhavanidhānam avyayam 12,199.032c sanātanaṃ yad amṛtam avyayaṃ padaṃ; vicārya taṃ śamam amṛtatvam aśnute 12,199.032d@015_0000 yudhiṣṭhira uvāca 12,199.032d@015_0001 pitāmaha mahāprājña duḥkhaśokasamākule 12,199.032d@015_0002 saṃsāracakre lokānāṃ nirvedo nāsti kiṃ nv idam 12,199.032d@015_0002 bhīṣma uvāca 12,199.032d@015_0003 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,199.032d@015_0004 nibandhanasya saṃvādaṃ bhogavatyā nṛpottama 12,199.032d@015_0005 muniṃ nibandhanaṃ śuṣkaṃ dhamanīyākṛtiṃ tathā 12,199.032d@015_0006 nirārambhaṃ nirālambam asajjantaṃ ca karmaṇi 12,199.032d@015_0007 putraṃ dṛṣṭvāpy uvācārtaṃ mātā bhogavatī tadā 12,199.032d@015_0008 uttiṣṭha mūḍha kiṃ śeṣe nirapekṣaḥ suhṛjjanaiḥ 12,199.032d@015_0009 nirālambo dhanopāye paitṛkaṃ tava kiṃ dhanam 12,199.032d@015_0009 nibandhana uvāca 12,199.032d@015_0010 paitṛkaṃ me mahan mātaḥ sarvaduḥkhālayaṃ tv iha 12,199.032d@015_0011 asty etat tadvighātāya yatiṣye tatra mā śucaḥ 12,199.032d@015_0012 idaṃ śarīram atyugraṃ pitrā dattam asaṃśayam 12,199.032d@015_0013 tam eva pitaraṃ gatvā dhanaṃ tiṣṭhati śāśvatam 12,199.032d@015_0014 kaś cin mahati saṃsāre vartamāno dhanecchayā 12,199.032d@015_0015 vanadurgam abhiprāpto mahat kravyādasaṃkulam 12,199.032d@015_0016 siṃhavyāghragajākārair atighorair mahāśanaiḥ 12,199.032d@015_0017 samantāt suparikṣiptaṃ sa dṛṣṭvā vyathate pumān 12,199.032d@015_0018 sa tad vanaṃ hy anucaran vipradhāvann itas tataḥ 12,199.032d@015_0019 vīkṣamāṇo diśaḥ sarvāḥ śaraṇārthaṃ pradhāvati 12,199.032d@015_0020 athāpaśyad vanaṃ rūḍhaṃ samantād vāgurāvṛtam 12,199.032d@015_0021 vanamadhye ca tatrāsīd udapānaḥ samāvṛtaḥ 12,199.032d@015_0022 vallibhis tṛṇasaṃchinnair gūḍhābhir abhisaṃvṛtaḥ 12,199.032d@015_0023 sa papāta dvijas tatra vijane salilāśaye 12,199.032d@015_0024 vilagnaś cābhavat tasmiṃl latāsaṃtānasaṃkule 12,199.032d@015_0025 bāhubhyāṃ saṃpariṣvaktas tayā paramasattvayā 12,199.032d@015_0026 sa tathā lambate tatra ūrdhvapādo hy adhaḥśirāḥ 12,199.032d@015_0027 adhas tatraiva jātaś ca jambūvṛkṣaḥ sudustaraḥ 12,199.032d@015_0028 kūpasya tasya velāyā apaśyat sumahāphalam 12,199.032d@015_0029 vṛkṣaṃ bahuvidhaṃ vyomavallīpuṣpasamākulam 12,199.032d@015_0030 nānārūpā madhukarās tasmin vṛkṣe 'bhavan kila 12,199.032d@015_0031 teṣāṃ madhūnāṃ bahudhā dhārā pravavṛte tadā 12,199.032d@015_0032 vilambamānaḥ sa pumān dhārāṃ pibati sarvadā 12,199.032d@015_0033 na tasya tṛṣṇā viratā pīyamānasya saṃkaṭe 12,199.032d@015_0034 parīpsati ca tāṃ nityam atṛptaḥ sa punaḥ punaḥ 12,199.032d@015_0035 evaṃ sa vasate tatra duḥkhiduḥkhī punaḥ punaḥ 12,199.032d@015_0036 mayā tu tad dhanaṃ deyaṃ tava dāsyāmi cecchasi 12,199.032d@015_0037 tasya ca prārthitaḥ so 'tha dattvā muktim avāpa saḥ 12,199.032d@015_0038 sā ca tyaktvārthasaṃkalpaṃ jagāma paramāṃ gatim 12,199.032d@015_0039 evaṃ saṃsāracakrasya svarūpajñā nṛpottama 12,199.032d@015_0040 yudhiṣṭhira uvāca 12,199.032d@015_0040 paraṃ vairāgyam āgamya gacchanti paramaṃ padam 12,199.032d@015_0041 evaṃ saṃsāracakrasya svarūpaṃ viditaṃ na me 12,199.032d@015_0042 paitṛkaṃ tu dhanaṃ proktaṃ kiṃ tad vidvan mahātmanā 12,199.032d@015_0043 kāntāram iti kiṃ proktaṃ ko hastī sa tu kūpakaḥ 12,199.032d@015_0044 kiṃsaṃjñiko mahāvṛkṣo madhu vāpi pitāmaha 12,199.032d@015_0045 etaṃ me saṃśayaṃ viddhi dhanaśabdaṃ kim ucyate 12,199.032d@015_0046 bhīṣma uvāca 12,199.032d@015_0046 kathaṃ labdhaṃ dhanaṃ tena tathā ca kim idaṃ tv iha 12,199.032d@015_0047 upākhyānam idaṃ sarvaṃ mokṣavidbhir udāhṛtam 12,199.032d@015_0048 sumatiṃ vindate yena bandhanāśaś ca bhārata 12,199.032d@015_0049 etad uktaṃ hi kāntāraṃ mahān saṃsāra eva saḥ 12,199.032d@015_0050 ye te pratiṣṭhitā vyālā vyādhayas te prakīrtitāḥ 12,199.032d@015_0051 yā sā nārī mahāghorā varṇarūpavināśinī 12,199.032d@015_0052 tām āhuś ca jarāṃ prājñāḥ pariṣvaktaṃ yayā jagat 12,199.032d@015_0053 yas tatra kūpe vasate mahāhiḥ kāla eva saḥ 12,199.032d@015_0054 yo vṛkṣaḥ sa ca mṛtyur hi svakṛtaṃ tasya tat phalam 12,199.032d@015_0055 ye tu kṛṣṇāḥ sitā rājan mūṣikā rātryahāni vai 12,199.032d@015_0056 dviṣaṭkapadasaṃyukto yo hastī ṣaṇmukhākṛtiḥ 12,199.032d@015_0057 sa ca saṃvatsaraḥ proktaḥ pādamāsartavo mukhāḥ 12,199.032d@015_0058 etat saṃsāracakrasya svarūpaṃ vyāhṛtaṃ mayā 12,199.032d@015_0059 evaṃ labdhadhanaṃ rājaṃs tat svarūpaṃ vināśaya 12,199.032d@015_0060 etaj jñātvā tu sā rājan paraṃ vairāgyam āsthitā 12,199.032d@015_0061 yathoktavidhinā bhūyaḥ paraṃ padam avāpa saḥ 12,199.032d@015_0062 dhatte dhārayate caiva etasmāt kāraṇād dhanam 12,199.032d@015_0063 tad gaccha cāmṛtaṃ śuddhaṃ hiraṇyam amṛtaṃ tapaḥ 12,199.032d@015_0064 tatsvarūpo mahādevaḥ kṛṣṇo devakinandanaḥ 12,199.032d@015_0065 tasya prasādād duḥkhasya nāśaṃ prāpsyasi mānada 12,199.032d@015_0066 ekaḥ kartā sa kṛṣṇaś ca jñānināṃ paramā gatiḥ 12,199.032d@015_0067 idam āśritya devendro devā rudrās tathāśvinau 12,199.032d@015_0068 sve sve pade viviśire bhuktimuktivido janāḥ 12,199.032d@015_0069 bhūtānām antarātmāsau sa nityapadasaṃvṛtaḥ 12,199.032d@015_0070 śrūyatām asya sadbhāvaḥ samyag jñānaṃ yathā tava 12,199.032d@015_0071 bhaved etan nibodha tvaṃ nāradāya purā hariḥ 12,199.032d@015_0072 darśayitvātmano rūpaṃ yad avocat svayaṃ vibhuḥ 12,199.032d@015_0073 purā deva ṛṣiḥ śrīmān nāradaḥ paramārthavān 12,199.032d@015_0074 cacāra pṛthivīṃ kṛtsnāṃ tīrthāny anucaran prabhuḥ 12,199.032d@015_0075 himavatpādam āśritya vicārya ca punaḥ punaḥ 12,199.032d@015_0076 sa dadarśa hradaṃ tatra padmotpalasamākulam 12,199.032d@015_0077 dadarśa kanyāṃ tattīre sarvābharaṇabhūṣitām 12,199.032d@015_0078 śobhamānāṃ śriyā rājan krīḍantīm utpalais tathā 12,199.032d@015_0079 sā mahātmānam ālokya nāradety āha bhāminī 12,199.032d@015_0080 tasyāḥ samīpam āsādya tasthau vismitamānasaḥ 12,199.032d@015_0081 vīkṣamāṇaṃ tam ājñāya sā kanyā cāruhāsinī 12,199.032d@015_0082 vijajṛmbhe mahābhāgā smayamānā punaḥ punaḥ 12,199.032d@015_0083 tasmāt samabhavad vaktrāt puruṣākṛtisaṃyutaḥ 12,199.032d@015_0084 ratnabinducitāṅgas tu sarvābharaṇabhūṣitaḥ 12,199.032d@015_0085 ādityasadṛśākāraḥ śirasā dhārayan maṇim 12,199.032d@015_0086 punar eva tadākārasadṛśaḥ samajāyata 12,199.032d@015_0087 tṛtīyas tu mahārāja vividhābharaṇair yutaḥ 12,199.032d@015_0088 pradakṣiṇaṃ tu tāṃ kṛtvā vividhadhvanayas tu tām 12,199.032d@015_0089 tataḥ sarveṇa viprarṣiḥ kanyāṃ papraccha tāṃ śubhām 12,199.032d@015_0090 kā tvaṃ paramakalyāṇi padmendusadṛśānane 12,199.032d@015_0091 kanyovāca 12,199.032d@015_0091 na jāne tvāṃ mahādevi brūhi satyam anindite 12,199.032d@015_0092 sāvitrī nāma viprarṣe śṛṇu bhadraṃ tavāstu vai 12,199.032d@015_0093 kiṃ kariṣyāmi tad brūhi tava yac cetasi sthitam 12,199.032d@015_0093 nārada uvāca 12,199.032d@015_0094 abhivādaye tvāṃ sāvitri kṛtārtho 'ham anindite 12,199.032d@015_0095 etaṃ me saṃśayaṃ devi vaktum arhasi śobhane 12,199.032d@015_0096 yas tu vai prathamotpannaḥ ko 'sau sa puruṣākṛtiḥ 12,199.032d@015_0097 kanyovāca 12,199.032d@015_0097 bindavas tu mahādevi mūrdhni jyotirmayākṛtiḥ 12,199.032d@015_0098 agrajaḥ prathamotpanno yajurvedas tathāparaḥ 12,199.032d@015_0099 tṛtīyaḥ sāmavedas tu saṃśayo vyetu te mune 12,199.032d@015_0100 vedāś ca bindusaṃyuktā yajñasya phalasaṃśritāḥ 12,199.032d@015_0101 yat tad dṛṣṭaṃ mahaj jyotir jyotir ity ucyate budhaiḥ 12,199.032d@015_0102 ṛṣe jñeyaṃ mayā cāpīty uktvā cāntaradhīyata 12,199.032d@015_0103 tataḥ sa vismayāviṣṭo nāradaḥ puruṣarṣabha 12,199.032d@015_0104 dhyānayuktaḥ sa tu ciraṃ na bubodha mahāmatiḥ 12,199.032d@015_0105 tataḥ snātvā mahātejā vāgyato niyatendriyaḥ 12,199.032d@015_0106 tuṣṭāva puruṣavyāghro jijñāsuś ca tad adbhutam 12,199.032d@015_0107 tato varṣaśate pūrṇe bhagavāṃl lokabhāvanaḥ 12,199.032d@015_0108 prāduś cakāra viśvātmā ṛṣeḥ paramasauhṛdāt 12,199.032d@015_0109 tam āgataṃ jagannāthaṃ sarvakāraṇakāraṇam 12,199.032d@015_0110 akhilāmaramaulyaṅgarukmāruṇapadadvayam 12,199.032d@015_0111 vainateyapadasparśakaṇaśobhitajānukam 12,199.032d@015_0112 pītāmbaralasatkāñcīdāmabaddhakaṭītaṭam 12,199.032d@015_0113 śrīvatsavakṣasaṃ cārumaṇikaustubhakaṃdharam 12,199.032d@015_0114 mandasmitamukhāmbhojaṃ caladāyatalocanam 12,199.032d@015_0115 namracāpānukaraṇanamrabhrūyugaśobhitam 12,199.032d@015_0116 nānāratnamaṇīvajrasphuranmakarakuṇḍalam 12,199.032d@015_0117 indranīlanibhābhaṃ taṃ keyūramakuṭojjvalam 12,199.032d@015_0118 devair indrapurogaiś ca ṛṣisaṃghair abhiṣṭutam 12,199.032d@015_0119 nārado jayaśabdena vavande śirasā harim 12,199.032d@015_0120 tataḥ sa bhagavāñ śrīmān meghagambhīrayā girā 12,199.032d@015_0121 prāheśaḥ sarvabhūtānāṃ nāradaṃ patitaṃ kṣitau 12,199.032d@015_0122 bhadram astu ṛṣe tubhyaṃ varaṃ varaya suvrata 12,199.032d@015_0123 yat te manasi suvyaktam asti ca pradadāmi tat 12,199.032d@015_0124 sa cemaṃ jayaśabdena prasīdety āturo muniḥ 12,199.032d@015_0125 provāca hṛdi saṃrūḍhaṃ śaṅkhacakragadādharam 12,199.032d@015_0126 vivakṣitaṃ jagannātha mayā jñātaṃ tvayācyuta 12,199.032d@015_0127 tat prasīda hṛṣīkeśa śrotum icchāmi tad dhare 12,199.032d@015_0128 tataḥ smayan mahāviṣṇur abhyabhāṣata nāradam 12,199.032d@015_0129 yad dṛṣṭaṃ mama rūpaṃ tu vedānāṃ śirasi tvayā 12,199.032d@015_0130 nirdvaṃdvā nirahaṃkārāḥ śucayaḥ śuddhalocanāḥ 12,199.032d@015_0131 taṃ māṃ paśyanti satataṃ tān pṛccha yad ihecchasi 12,199.032d@015_0132 ye yogino mahāprājñā madaṃśā ye vyavasthitāḥ 12,199.032d@015_0133 bhīṣma uvāca 12,199.032d@015_0133 teṣāṃ prasādaṃ devarṣe matprasādam avaihi tat 12,199.032d@015_0134 ity uktvā sa jagāmātha bhagavān bhūtabhāvanaḥ 12,199.032d@015_0135 tasmād vraja hṛṣīkeśaṃ kṛṣṇaṃ devakinandanam 12,199.032d@015_0136 etam ārādhya govindaṃ gatā muktiṃ maharṣayaḥ 12,199.032d@015_0137 eṣa kartā vikartā ca sarvakāraṇakāraṇam 12,199.032d@015_0138 mayāpy etac chrutaṃ rājan nāradāt tu nibodha tat 12,199.032d@015_0139 svayam eva samācaṣṭa nārado bhagavān muniḥ 12,199.032d@015_0140 samastasaṃsāravighātakāraṇaṃ 12,199.032d@015_0141 bhajanti ye viṣṇum ananyamānasāḥ 12,199.032d@015_0142 te yānti sāyujyam atīvadurlabham 12,199.032d@015_0143 itīva nityaṃ hṛdi varṇayanti 12,200.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,200.001a pitāmaha mahāprājña puṇḍarīkākṣam acyutam 12,200.001c kartāram akṛtaṃ viṣṇuṃ bhūtānāṃ prabhavāpyayam 12,200.002a nārāyaṇaṃ hṛṣīkeśaṃ govindam aparājitam 12,200.002c tattvena bharataśreṣṭha śrotum icchāmi keśavam 12,200.003 bhīṣma uvāca 12,200.003a śruto 'yam artho rāmasya jāmadagnyasya jalpataḥ 12,200.003c nāradasya ca devarṣeḥ kṛṣṇadvaipāyanasya ca 12,200.004a asito devalas tāta vālmīkiś ca mahātapāḥ 12,200.004c mārkaṇḍeyaś ca govinde kathayaty adbhutaṃ mahat 12,200.004d*0542_01 keśavasya mayā rājan na śakyā varṇituṃ guṇāḥ 12,200.004d*0542_02 īdṛśo 'sau hṛṣīkeśo vāsudevaḥ parāt paraḥ 12,200.005a keśavo bharataśreṣṭha bhagavān īśvaraḥ prabhuḥ 12,200.005c puruṣaḥ sarvam ity eva śrūyate bahudhā vibhuḥ 12,200.006a kiṃ tu yāni vidur loke brāhmaṇāḥ śārṅgadhanvanaḥ 12,200.006c māhātmyāni mahābāho śṛṇu tāni yudhiṣṭhira 12,200.007a yāni cāhur manuṣyendra ye purāṇavido janāḥ 12,200.007c aśeṣeṇa hi govinde kīrtayiṣyāmi tāny aham 12,200.008a mahābhūtāni bhūtātmā mahātmā puruṣottamaḥ 12,200.008c vāyur jyotis tathā cāpaḥ khaṃ gāṃ caivānvakalpayat 12,200.009a sa dṛṣṭvā pṛthivīṃ caiva sarvabhūteśvaraḥ prabhuḥ 12,200.009c apsv eva śayanaṃ cakre mahātmā puruṣottamaḥ 12,200.010a sarvatejomayas tasmiñ śayānaḥ śayane śubhe 12,200.010c so 'grajaṃ sarvabhūtānāṃ saṃkarṣaṇam acintayat 12,200.011a āśrayaṃ sarvabhūtānāṃ manaseti viśuśruma 12,200.011c sa dhārayati bhūtātmā ubhe bhūtabhaviṣyatī 12,200.011d*0543_01 pradyumnam asṛjat tasmāt sarvatejaḥprakāśakam 12,200.011d*0543_02 aniruddhas tato jajñe sarvaśaktir mahādyutiḥ 12,200.011d*0543_03 apsu vyomagamaḥ śrīmān yoganidrām upeyivān 12,200.011d*0543_04 tasmāt saṃjajñire devā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ 12,200.011d*0543_05 layasthityantakarmāṇas trayas te sumahaujasaḥ 12,200.012a tatas tasmin mahābāho prādurbhūte mahātmani 12,200.012c bhāskarapratimaṃ divyaṃ nābhyāṃ padmam ajāyata 12,200.013a sa tatra bhagavān devaḥ puṣkare bhāsayan diśaḥ 12,200.013c brahmā samabhavat tāta sarvabhūtapitāmahaḥ 12,200.014a tasminn api mahābāho prādurbhūte mahātmani 12,200.014c tamasaḥ pūrvajo jajñe madhur nāma mahāsuraḥ 12,200.015a tam ugram ugrakarmāṇam ugrāṃ buddhiṃ samāsthitam 12,200.015c brahmaṇopacitiṃ kurvañ jaghāna puruṣottamaḥ 12,200.016a tasya tāta vadhāt sarve devadānavamānavāḥ 12,200.016c madhusūdanam ity āhur vṛṣabhaṃ sarvasātvatām 12,200.017a brahmā tu sasṛje putrān mānasān dakṣasaptamān 12,200.017c marīcim atryaṅgirasau pulastyaṃ pulahaṃ kratum 12,200.018a marīciḥ kaśyapaṃ tāta putraṃ cāsṛjad agrajam 12,200.018c mānasaṃ janayām āsa taijasaṃ brahmasattamam 12,200.019a aṅguṣṭhād asṛjad brahmā marīcer api pūrvajam 12,200.019c so 'bhavad bharataśreṣṭha dakṣo nāma prajāpatiḥ 12,200.020a tasya pūrvam ajāyanta daśa tisraś ca bhārata 12,200.020c prajāpater duhitaras tāsāṃ jyeṣṭhābhavad ditiḥ 12,200.021a sarvadharmaviśeṣajñaḥ puṇyakīrtir mahāyaśāḥ 12,200.021c mārīcaḥ kaśyapas tāta sarvāsām abhavat patiḥ 12,200.022a utpādya tu mahābhāgas tāsām avarajā daśa 12,200.022c dadau dharmāya dharmajño dakṣa eva prajāpatiḥ 12,200.023a dharmasya vasavaḥ putrā rudrāś cāmitatejasaḥ 12,200.023c viśvedevāś ca sādhyāś ca marutvantaś ca bhārata 12,200.024a aparās tu yavīyasyas tābhyo 'nyāḥ saptaviṃśatiḥ 12,200.024c somas tāsāṃ mahābhāgaḥ sarvāsām abhavat patiḥ 12,200.025a itarās tu vyajāyanta gandharvāṃs turagān dvijān 12,200.025c gāś ca kiṃpuruṣān matsyān audbhidāṃś ca vanaspatīn 12,200.026a ādityān aditir jajñe devaśreṣṭhān mahābalān 12,200.026c teṣāṃ viṣṇur vāmano 'bhūd govindaś cābhavat prabhuḥ 12,200.027a tasya vikramaṇād eva devānāṃ śrīr vyavardhata 12,200.027c dānavāś ca parābhūtā daiteyī cāsurī prajā 12,200.028a vipracittipradhānāṃś ca dānavān asṛjad danuḥ 12,200.028c ditis tu sarvān asurān mahāsattvān vyajāyata 12,200.028d*0544_01 tataḥ sasarja bhagavān mṛtyuṃ lokabhayaṃkaram 12,200.028d*0544_02 hartāraṃ sarvabhūtānāṃ sasarja ca janārdanaḥ 12,200.029a ahorātraṃ ca kālaṃ ca yathartu madhusūdanaḥ 12,200.029c pūrvāhṇaṃ cāparāhṇaṃ ca sarvam evānvakalpayat 12,200.030a buddyāpaḥ so 'sṛjan meghāṃs tathā sthāvarajaṅgamān 12,200.030c pṛthivīṃ so 'sṛjad viśvāṃ sahitāṃ bhūritejasā 12,200.031a tataḥ kṛṣṇo mahābāhuḥ punar eva yudhiṣṭhira 12,200.031c brāhmaṇānāṃ śataṃ śreṣṭhaṃ mukhād asṛjata prabhuḥ 12,200.032a bāhubhyāṃ kṣatriyaśataṃ vaiśyānām ūrutaḥ śatam 12,200.032c padbhyāṃ śūdraśataṃ caiva keśavo bharatarṣabha 12,200.033a sa evaṃ caturo varṇān samutpādya mahāyaśāḥ 12,200.033c adhyakṣaṃ sarvabhūtānāṃ dhātāram akarot prabhuḥ 12,200.033d*0545_01 vedavidyāvidhātāraṃ brahmāṇam amitadyutim 12,200.033d*0545_02 bhūtamātṛgaṇādhyakṣaṃ virūpākṣaṃ ca so 'sṛjat 12,200.033d*0545_03 śāsitāraṃ ca pāpānāṃ pitṝṇāṃ samavartinam 12,200.033d*0545_04 asṛjat sarvabhūtātmā nidhipaṃ ca dhaneśvaram 12,200.033d*0545_05 yādasām asṛjan nāthaṃ varuṇaṃ ca jaleśvaram 12,200.033d*0545_06 vāsavaṃ sarvadevānām adhyakṣam akarot prabhuḥ 12,200.034a yāvad yāvad abhūc chraddhā dehaṃ dhārayituṃ nṛṇām 12,200.034c tāvat tāvad ajīvaṃs te nāsīd yamakṛtaṃ bhayam 12,200.035a na caiṣāṃ maithuno dharmo babhūva bharatarṣabha 12,200.035c saṃkalpād eva caiteṣām apatyam udapadyata 12,200.036a tatra tretāyuge kāle saṃkalpāj jāyate prajā 12,200.036c na hy abhūn maithuno dharmas teṣām api janādhipa 12,200.037a dvāpare maithuno dharmaḥ prajānām abhavan nṛpa 12,200.037c tathā kaliyuge rājan dvaṃdvam āpedire janāḥ 12,200.038a eṣa bhūtapatis tāta svadhyakṣaś ca prakīrtitaḥ 12,200.038c niradhyakṣāṃs tu kaunteya kīrtayiṣyāmi tān api 12,200.039a dakṣiṇāpathajanmānaḥ sarve talavarāndhrakāḥ 12,200.039c utsāḥ pulindāḥ śabarāś cūcupā maṇḍapaiḥ saha 12,200.040a uttarāpathajanmānaḥ kīrtayiṣyāmi tān api 12,200.040c yaunakāmbojagāndhārāḥ kirātā barbaraiḥ saha 12,200.041a ete pāpakṛtas tāta caranti pṛthivīm imām 12,200.041c śvakākabalagṛdhrāṇāṃ sadharmāṇo narādhipa 12,200.042a naite kṛtayuge tāta caranti pṛthivīm imām 12,200.042c tretāprabhṛti vartante te janā bharatarṣabha 12,200.043a tatas tasmin mahāghore saṃdhyākāle yugāntike 12,200.043c rājānaḥ samasajjanta samāsādyetaretaram 12,200.043d@016_0001 aindraṃ rūpaṃ samāsthāya hy asurebhyaś caran mahīm 12,200.043d@016_0002 sa eva bhagavān devo veditvaṃ ca gatā mahī 12,200.043d@016_0003 evaṃbhūte bhūtasṛṣṭir nārasiṃhādayaḥ kramāt 12,200.043d@016_0004 prādurbhāvāḥ smṛtā viṣṇor jagatīrakṣaṇāya vai 12,200.043d@016_0005 eṣa kṛṣṇo mahāyogī tattatkāryānurūpaṇam 12,200.043d@016_0006 hiraṇyakaśipuṃ daityaṃ hiraṇyākṣaṃ tathaiva ca 12,200.043d@016_0007 rāvaṇaṃ ca mahādaityaṃ hatvāsau puruṣottamaḥ 12,200.043d@016_0008 bhūmer duḥkhopanāśārthaṃ brahmaśakrādibhiḥ stutaḥ 12,200.043d@016_0009 ātmano 'ṅgān mahātejā udbabarha janārdanaḥ 12,200.043d@016_0010 sitakṛṣṇau mahārāja keśau harir udāradhīḥ 12,200.043d@016_0011 vasudevasya devakyām eṣa jāta ihottamaḥ 12,200.043d@016_0012 dehavān iha viśvātmā saṃbandhī te janārdanaḥ 12,200.043d@016_0013 āvirbabhūva yogīndro manotīto jagatpatiḥ 12,200.043d@016_0014 acintyaḥ puruṣavyāghra naiva kevalamānuṣaḥ 12,200.043d@016_0015 avyaktādiviśeṣāntaṃ parīmāṇārthasaṃyutam 12,200.043d@016_0016 krīḍā harer idaṃ sarvaṃ kṣaram ity eva dhāryatām 12,200.043d@016_0017 akṣaraṃ tatparaṃ nityaṃ vairūpyaṃ jagato hareḥ 12,200.043d@016_0018 tad viddhi rūpam atulam amṛtatvaṃ bhavajjitam 12,200.043d@016_0019 tad eva kṛṣṇo dāśārhaḥ śrīmāñ śrīvatsalakṣaṇaḥ 12,200.043d@016_0020 na bhūtasṛṣṭisaṃsthānaṃ deho 'sya paramātmanaḥ 12,200.043d@016_0021 dehavān iha yo viṣṇur asau māyāmayo hariḥ 12,200.043d@016_0022 ātmano lokarakṣārthaṃ dhyāhi nityaṃ sanātanam 12,200.043d@016_0023 aṅgāni caturo vedā mīmāṃsā nyāyavistaraḥ 12,200.043d@016_0024 itihāsapurāṇāni dharmāḥ svāyaṃbhuvādayaḥ 12,200.043d@016_0025 ya enaṃ prativartante vedāntāni ca sarvaśaḥ 12,200.043d@016_0026 bhaktihīnā na tair yānti nityam enaṃ kathaṃ cana 12,200.043d@016_0027 sarvabhūteṣu bhūtātmā tattadbuddhiṃ samāsthitaḥ 12,200.043d@016_0028 tasmād buddhas tvam evainaṃ dhyāhi nityam atandritaḥ 12,200.044a evam eṣa kuruśreṣṭha prādurbhāvo mahātmanaḥ 12,200.044c devadevarṣir ācaṣṭa nāradaḥ sarvalokadṛk 12,200.045a nārado 'py atha kṛṣṇasya paraṃ mene narādhipa 12,200.045c śāśvatatvaṃ mahābāho yathāvad bharatarṣabha 12,200.046a evam eṣa mahābāhuḥ keśavaḥ satyavikramaḥ 12,200.046c acintyaḥ puṇḍarīkākṣo naiṣa kevalamānuṣaḥ 12,200.046d*0546_01 evaṃvidho 'sau puruṣaḥ ko vainaṃ vetti sarvadā 12,200.046d*0546_02 etat te kathitaṃ rājan bhūyaḥ śrotuṃ kim icchasi 12,201.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,201.001a ke pūrvam āsan patayaḥ prajānāṃ bharatarṣabha 12,201.001c ke carṣayo mahābhāgā dikṣu pratyekaśaḥ smṛtāḥ 12,201.002 bhīṣma uvāca 12,201.002a śrūyatāṃ bharataśreṣṭha yan mā tvaṃ paripṛcchasi 12,201.002c prajānāṃ patayo ye sma dikṣu pratyekaśaḥ smṛtāḥ 12,201.003a ekaḥ svayaṃbhūr bhagavān ādyo brahmā sanātanaḥ 12,201.003c brahmaṇaḥ sapta putrā vai mahātmānaḥ svayaṃbhuvaḥ 12,201.004a marīcir atryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ 12,201.004c vasiṣṭhaś ca mahābhāgaḥ sadṛśā vai svayaṃbhuvā 12,201.005a sapta brahmāṇa ity eṣa purāṇe niścayo gataḥ 12,201.005c ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi sarvān eva prajāpatīn 12,201.006a atrivaṃśasamutpanno brahmayoniḥ sanātanaḥ 12,201.006c prācīnabarhir bhagavāṃs tasmāt prācetaso daśa 12,201.007a daśānāṃ tanayas tv eko dakṣo nāma prajāpatiḥ 12,201.007c tasya dve nāmanī loke dakṣaḥ ka iti cocyate 12,201.008a marīceḥ kaśyapaḥ putras tasya dve nāmanī śrute 12,201.008c ariṣṭanemir ity ekaṃ kaśyapety aparaṃ viduḥ 12,201.009a aṅgaś caivaurasaḥ śrīmān rājā bhaumaś ca vīryavān 12,201.009c sahasraṃ yaś ca divyānāṃ yugānāṃ paryupāsitā 12,201.010a aryamā caiva bhagavān ye cānye tanayā vibho 12,201.010c ete pradeśāḥ kathitā bhuvanānāṃ prabhāvanāḥ 12,201.011a śaśabindoś ca bhāryāṇāṃ sahasrāṇi daśācyuta 12,201.011c ekaikasyāṃ sahasraṃ tu tanayānām abhūt tadā 12,201.012a evaṃ śatasahasrāṇāṃ śataṃ tasya mahātmanaḥ 12,201.012c putrāṇāṃ na ca te kaṃ cid icchanty anyaṃ prajāpatim 12,201.013a prajām ācakṣate viprāḥ paurāṇīṃ śāśabindavīm 12,201.013c sa vṛṣṇivaṃśaprabhavo mahān vaṃśaḥ prajāpateḥ 12,201.014a ete prajānāṃ patayaḥ samuddiṣṭā yaśasvinaḥ 12,201.014b*0547_01 śaśabindus tu rājarṣir mahāyogī mahāmanāḥ 12,201.014b*0547_02 adhyātmavit sahasrāṇāṃ bhāryāṇāṃ daśamadhyagaḥ 12,201.014b*0547_03 sa yogī yogam āpannas tataḥ sāyujyatāṃ gataḥ 12,201.014c ataḥ paraṃ pravakṣyāmi devāṃs tribhuvaneśvarān 12,201.015a bhago 'ṃśaś cāryamā caiva mitro 'tha varuṇas tathā 12,201.015c savitā caiva dhātā ca vivasvāṃś ca mahābalaḥ 12,201.016a pūṣā tvaṣṭā tathaivendro dvādaśo viṣṇur ucyate 12,201.016c ta ete dvādaśādityāḥ kaśyapasyātmasaṃbhavāḥ 12,201.017a nāsatyaś caiva dasraś ca smṛtau dvāv aśvināv api 12,201.017c mārtāṇḍasyātmajāv etāv aṣṭamasya prajāpateḥ 12,201.018a tvaṣṭuś caivātmajaḥ śrīmān viśvarūpo mahāyaśāḥ 12,201.018c ajaikapād ahirbudhnyo virūpākṣo 'tha raivataḥ 12,201.019a haraś ca bahurūpaś ca tryambakaś ca sureśvaraḥ 12,201.019c sāvitraś ca jayantaś ca pinākī cāparājitaḥ 12,201.019d*0548_01 ekādaśaite kathitā rudrās tribhuvaneśvarāḥ 12,201.019d*0549_01 dharo dhruvaś ca somaś ca āpaś caivānilo 'nalaḥ 12,201.019d*0549_02 pratyūṣaś ca mahābhāgaḥ sāvitraś cāṣṭamaḥ smṛtaḥ 12,201.019e pūrvam eva mahābhāgā vasavo 'ṣṭau prakīrtitāḥ 12,201.020a eta evaṃvidhā devā manor eva prajāpateḥ 12,201.020c te ca pūrve surāś ceti dvividhāḥ pitaraḥ smṛtāḥ 12,201.021a śīlarūparatās tv anye tathānye siddhasādhyayoḥ 12,201.021c ṛbhavo marutaś caiva devānāṃ coditā gaṇāḥ 12,201.022a evam ete samāmnātā viśvedevās tathāśvinau 12,201.022c ādityāḥ kṣatriyās teṣāṃ viśas tu marutas tathā 12,201.023a aśvinau tu matau śūdrau tapasy ugre samāhitau 12,201.023c smṛtās tv aṅgiraso devā brāhmaṇā iti niścayaḥ 12,201.023e ity etat sarvadevānāṃ cāturvarṇyaṃ prakīrtitam 12,201.024a etān vai prātar utthāya devān yas tu prakīrtayet 12,201.024c svajād anyakṛtāc caiva sarvapāpāt pramucyate 12,201.025a yavakrīto 'tha raibhyaś ca arvāvasuparāvasū 12,201.025c auśijaś caiva kakṣīvān nalaś cāṅgirasaḥ sutāḥ 12,201.026a ṛṣer medhātitheḥ putraḥ kaṇvo barhiṣadas tathā 12,201.026c trailokyabhāvanās tāta prācyāṃ saptarṣayas tathā 12,201.027a unmuco vimucaś caiva svastyātreyaś ca vīryavān 12,201.027c pramucaś cedhmavāhaś ca bhagavāṃś ca dṛḍhavrataḥ 12,201.028a mitrāvaruṇayoḥ putras tathāgastyaḥ pratāpavān 12,201.028c ete brahmarṣayo nityam āśritā dakṣiṇāṃ diśam 12,201.029a ruṣadguḥ kavaṣo dhaumyaḥ parivyādhaś ca vīryavān 12,201.029c ekataś ca dvitaś caiva tritaś caiva maharṣayaḥ 12,201.030a atreḥ putraś ca bhagavāṃs tathā sārasvataḥ prabhuḥ 12,201.030c ete nava mahātmānaḥ paścimām āśritā diśam 12,201.031a ātreyaś ca vasiṣṭhaś ca kaśyapaś ca mahān ṛṣiḥ 12,201.031c gautamaḥ sabharadvājo viśvāmitro 'tha kauśikaḥ 12,201.032a tathaiva putro bhagavān ṛcīkasya mahātmanaḥ 12,201.032c jamadagniś ca saptaite udīcīṃ diśam āśritāḥ 12,201.033a ete pratidiśaṃ sarve kīrtitās tigmatejasaḥ 12,201.033c sākṣibhūtā mahātmāno bhuvanānāṃ prabhāvanāḥ 12,201.034a evam ete mahātmānaḥ sthitāḥ pratyekaśo diśaḥ 12,201.034c eteṣāṃ kīrtanaṃ kṛtvā sarvapāpaiḥ pramucyate 12,201.035a yasyāṃ yasyāṃ diśi hy ete tāṃ diśaṃ śaraṇaṃ gataḥ 12,201.035c mucyate sarvapāpebhyaḥ svastimāṃś ca gṛhān vrajet 12,202.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,202.001a pitāmaha mahāprājña yudhi satyaparākrama 12,202.001c śrotum icchāmi kārtsnyena kṛṣṇam avyayam īśvaram 12,202.002a yac cāsya tejaḥ sumahad yac ca karma purātanam 12,202.002c tan me sarvaṃ yathātattvaṃ prabrūhi bharatarṣabha 12,202.003a tiryagyonigataṃ rūpaṃ kathaṃ dhāritavān hariḥ 12,202.003c kena kāryavisargeṇa tan me brūhi pitāmaha 12,202.004 bhīṣma uvāca 12,202.004a purāhaṃ mṛgayāṃ yāto mārkaṇḍeyāśrame sthitaḥ 12,202.004c tatrāpaśyaṃ munigaṇān samāsīnān sahasraśaḥ 12,202.005a tatas te madhuparkeṇa pūjāṃ cakrur atho mayi 12,202.005c pratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ pratyanandam ṛṣīn aham 12,202.006a kathaiṣā kathitā tatra kaśyapena maharṣiṇā 12,202.006c manaḥprahlādinīṃ divyāṃ tām ihaikamanāḥ śṛṇu 12,202.006d*0550_01 dharmo hi bhagavān viṣṇur varāho yajñarūpadhṛk 12,202.006d*0550_02 tanmayaṃ ca jagat sarvam ātmā sarvasya cātmavān 12,202.007a purā dānavamukhyā hi krodhalobhasamanvitāḥ 12,202.007c balena mattāḥ śataśo narakādyā mahāsurāḥ 12,202.008a tathaiva cānye bahavo dānavā yuddhadurmadāḥ 12,202.008c na sahante sma devānāṃ samṛddhiṃ tām anuttamām 12,202.008d*0551_01 narakādyā mahāghorā hiraṇyākṣam upāśritāḥ 12,202.008d*0551_02 udyogaṃ paramaṃ cakrur devānāṃ nigrahe tadā 12,202.008d*0551_03 niyutaṃ vatsarāṇāṃ tu vāyubhakṣo 'bhavat tadā 12,202.008d*0551_04 hiraṇyākṣo mahāraudro lebhe devāt pitāmahāt 12,202.008d*0551_05 varān acintyān atulāñ śataśo 'tha sahasraśaḥ 12,202.009a dānavair ardyamānās tu devā devarṣayas tathā 12,202.009c na śarma lebhire rājan viśamānās tatas tataḥ 12,202.010a pṛthivīṃ cārtarūpāṃ te samapaśyan divaukasaḥ 12,202.010c dānavair abhisaṃkīrṇāṃ ghorarūpair mahābalaiḥ 12,202.010e bhārārtām apakṛṣṭāṃ ca duḥkhitāṃ saṃnimajjatīm 12,202.010f*0552_01 gṛhītvā pṛthivī devī pātāle nyavasat tadā 12,202.010f*0552_02 tatas trailokyam akhilaṃ niroṣadhigaṇānvitam 12,202.010f*0552_03 niḥsvādhyāyavaṣaṭkāram abhūt sarvaṃ samantataḥ 12,202.011a athāditeyāḥ saṃtrastā brahmāṇam idam abruvan 12,202.011c kathaṃ śakyāmahe brahman dānavair upamardanam 12,202.011d*0553_01 hiraṇyākṣeṇa bhagavan gṛhīteyaṃ vasuṃdharā 12,202.011d*0553_02 na śakṣyāmo vayaṃ tatra praveṣṭuṃ jaladurgamam 12,202.011d*0553_03 tān āha bhagavān brahmā munir eva prasādyatām 12,202.011d*0553_04 agastyo 'sau mahātejāḥ pātu taj jalam añjasā 12,202.011d*0553_05 tatheti coktvā te devā munim ūcur mudānvitāḥ 12,202.011d*0553_06 trāyasva lokān viprarṣe jalam etat kṣayaṃ naya 12,202.011d*0553_07 tatheti coktvā bhagavān kālānalasamadyutiḥ 12,202.011d*0553_08 dhyāyañ jalādanivahaṃ sa kṣaṇena papau jalam 12,202.011d*0553_09 śoṣite tu samudre ca devāḥ sarṣipurogamāḥ 12,202.011d*0553_10 brahmāṇaṃ praṇipatyocur muninā śoṣitaṃ jalam 12,202.011d*0553_11 iti bhūyaḥ samācakṣva kiṃ kariṣyāmahe vibho 12,202.012a svayaṃbhūs tān uvācedaṃ nisṛṣṭo 'tra vidhir mayā 12,202.012c te vareṇābhisaṃmattā balena ca madena ca 12,202.013a nāvabhotsyanti saṃmūḍhā viṣṇum avyaktadarśanam 12,202.013c varāharūpiṇaṃ devam adhṛṣyam amarair api 12,202.014a eṣa vegena gatvā hi yatra te dānavādhamāḥ 12,202.014c antarbhūmigatā ghorā nivasanti sahasraśaḥ 12,202.014e śamayiṣyati śrutvā te jahṛṣuḥ surasattamāḥ 12,202.015a tato viṣṇur mahātejā vārāhaṃ rūpam āśritaḥ 12,202.015c antarbhūmiṃ saṃpraviśya jagāma ditijān prati 12,202.016a dṛṣṭvā ca sahitāḥ sarve daityāḥ sattvam amānuṣam 12,202.016c prasahya sahasā sarve saṃtasthuḥ kālamohitāḥ 12,202.017a sarve ca samabhidrutya varāhaṃ jagṛhuḥ samam 12,202.017c saṃkruddhāś ca varāhaṃ taṃ vyakarṣanta samantataḥ 12,202.018a dānavendrā mahākāyā mahāvīryā balocchritāḥ 12,202.018c nāśaknuvaṃś ca kiṃ cit te tasya kartuṃ tadā vibho 12,202.019a tato 'gaman vismayaṃ te dānavendrā bhayāt tadā 12,202.019c saṃśayaṃ gatam ātmānaṃ menire ca sahasraśaḥ 12,202.020a tato devādidevaḥ sa yogātmā yogasārathiḥ 12,202.020c yogam āsthāya bhagavāṃs tadā bharatasattama 12,202.021a vinanāda mahānādaṃ kṣobhayan daityadānavān 12,202.021c saṃnāditā yena lokāḥ sarvāś caiva diśo daśa 12,202.022a tena saṃnādaśabdena lokāḥ saṃkṣobham āgaman 12,202.022c saṃbhrāntāś ca diśaḥ sarvā devāḥ śakrapurogamāḥ 12,202.023a nirviceṣṭaṃ jagac cāpi babhūvātibhṛśaṃ tadā 12,202.023c sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva tena nādena mohitam 12,202.024a tatas te dānavāḥ sarve tena śabdena bhīṣitāḥ 12,202.024c petur gatāsavaś caiva viṣṇutejovimohitāḥ 12,202.024d*0554_01 trastāṃś ca devān ālokya brahmā prāha pitāmahaḥ 12,202.024d*0554_02 yogeśvaro 'yaṃ bhagavān vārāhaṃ rūpam āsthitaḥ 12,202.024d*0554_03 nardamāno 'tra saṃyāti mā bhaiṣṭa surasattamāḥ 12,202.024d*0554_04 evam uktvā tato brahmā namaścakre pitāmahaḥ 12,202.024d*0554_05 devatā munayaś caiva viṣṇuṃ vai muktihetave 12,202.024d*0554_06 tato harir mahātejā brahmāṇam abhinandya ca 12,202.025a rasātalagatāṃś caiva varāhas tridaśadviṣaḥ 12,202.025c khuraiḥ saṃdārayām āsa māṃsamedosthisaṃcayam 12,202.026a nādena tena mahatā sanātana iti smṛtaḥ 12,202.026c padmanābho mahāyogī bhūtācāryaḥ sa bhūtarāṭ 12,202.027a tato devagaṇāḥ sarve pitāmaham upābruvan 12,202.027b*0555_01 tatra gatvā mahātmānam ūcuś caiva jagatpatim 12,202.027c nādo 'yaṃ kīdṛśo deva nainaṃ vidma vayaṃ vibho 12,202.027e ko 'sau hi kasya vā nādo yena vihvalitaṃ jagat 12,202.027f*0556_01 devāś ca dānavāś caiva mohitās tasya tejasā 12,202.028a etasminn antare viṣṇur vārāhaṃ rūpam āsthitaḥ 12,202.028c udatiṣṭhan mahādevaḥ stūyamāno maharṣibhiḥ 12,202.028d*0557_00 pitāmaha uvāca 12,202.028d*0557_01 divyaṃ * * * * * * yuddham āsīn mahātmanoḥ 12,202.028d*0557_02 hiraṇyākṣasya viṣṇoś ca sarvasaṃkṣobhakāraṇam 12,202.028d*0557_03 jaghāna ca hiraṇyākṣam antarbhūmigataṃ hariḥ 12,202.028d*0557_04 tad ākarṇya mahātejā brahmā madhuram abravīt 12,202.029 pitāmaha uvāca 12,202.029a nihatya dānavapatīn mahāvarṣmā mahābalaḥ 12,202.029c eṣa devo mahāyogī bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ 12,202.030a sarvabhūteśvaro yogī yonir ātmā tathātmanaḥ 12,202.030c sthirībhavata kṛṣṇo 'yaṃ sarvapāpapraṇāśanaḥ 12,202.031a kṛtvā karmātisādhv etad aśakyam amitaprabhaḥ 12,202.031c samāyātaḥ svam ātmānaṃ mahābhāgo mahādyutiḥ 12,202.031e padmanābho mahāyogī bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ 12,202.032a na saṃtāpo na bhīḥ kāryā śoko vā surasattamāḥ 12,202.032c vidhir eṣa prabhāvaś ca kālaḥ saṃkṣayakārakaḥ 12,202.032e lokān dhārayatānena nādo mukto mahātmanā 12,202.033a sa eva hi mahābhāgaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ 12,202.033c acyutaḥ puṇḍarīkākṣaḥ sarvabhūtasamudbhavaḥ 12,202.033d@017A_0000 yudhiṣṭhira uvāca 12,202.033d@017A_0001 pitāmaha mahāprājña keśavasya mahātmanaḥ 12,202.033d@017A_0002 vaktum arhasi tattvena māhātmyaṃ punar eva tu 12,202.033d@017A_0003 na tṛpyāmy aham apy enaṃ paśyañ śṛṇvaṃś ca bhārata 12,202.033d@017A_0004 bhīṣma uvāca 12,202.033d@017A_0004 evaṃ kṛṣṇaṃ mahābāho tasmād etad bravīhi me 12,202.033d@017A_0005 śṛṇu rājan kathām etāṃ vaiṣṇavīṃ pāpanāśanīm 12,202.033d@017A_0006 nārado māṃ purā prāha yām ahaṃ te vadāmi tām 12,202.033d@017A_0007 devarṣir nāradaḥ pūrvaṃ tattvaṃ vetsyāmi vai hareḥ 12,202.033d@017A_0008 iti saṃcintya manasā dadhyau brahma sanātanam 12,202.033d@017A_0009 himālaye śubhe divye divyaṃ varṣaśataṃ kila 12,202.033d@017A_0010 anucchvasan nirāhāraḥ saṃyatātmā jitendriyaḥ 12,202.033d@017A_0011 tato 'ntarikṣe vāg āsīt taṃ munipravaraṃ prati 12,202.033d@017A_0012 meghagambhīranirghoṣā divyā bāhyāśarīriṇī 12,202.033d@017A_0013 kimarthaṃ tvaṃ samāpanno dhyānaṃ munivarottama 12,202.033d@017A_0014 ahaṃ dadāmi te jñānaṃ dharmādyaṃ vā vṛṇīṣva mām 12,202.033d@017A_0015 tac chrutvā munir ālocya saṃbhramāviṣṭamānasaḥ 12,202.033d@017A_0016 kiṃ nu syād iti saṃcintya vākyam āhāparaṃ prati 12,202.033d@017A_0017 kasmād bhavān adya bibheda yānaṃ 12,202.033d@017A_0018 samāsthito vākyam udīrayan mām 12,202.033d@017A_0019 na rūpam anyat tava dṛśyate vai 12,202.033d@017A_0020 īdṛgvidhas tvaṃ samadhiṣṭhito 'si 12,202.033d@017A_0021 punas tam āha sa munim ananto 'haṃ bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0022 na māṃ mūḍhā vijānanti jñānino māṃ vidanty uta 12,202.033d@017A_0023 taṃ pratyāha muniḥ śrīmān praṇato vinayānvitaḥ 12,202.033d@017A_0024 bhavantaṃ jñātum icchāmi tava tattvaṃ bravīhi me 12,202.033d@017A_0025 tasya tad vacanaṃ śrutvā nāradaṃ prāha lokapaḥ 12,202.033d@017A_0026 jñānena māṃ vijānīhi nānyathā śaktir asti te 12,202.033d@017A_0026 nārada uvāca 12,202.033d@017A_0027 kīdṛgvidhaṃ tu taj jñānaṃ yena jānāmi te tanum 12,202.033d@017A_0028 lokapāla uvāca 12,202.033d@017A_0028 ananta tan me brūhi tvaṃ yady anugrahavān aham 12,202.033d@017A_0029 vikalpahīnaṃ vipulaṃ tasya cū[?dū]raṃ śivaṃ param 12,202.033d@017A_0030 jñānaṃ tat tena jānāsi sādhanaṃ prati te mune 12,202.033d@017A_0031 atrāvṛtya sthitaṃ hy etat tac chuddham itaran mṛṣā 12,202.033d@017A_0032 etat te sarvam ākhyātaṃ saṃkṣepān munisattama 12,202.033d@017A_0032 nārada uvāca 12,202.033d@017A_0033 tvam eva tava tat tattvaṃ brūhi lokaguro mama 12,202.033d@017A_0034 bhavantaṃ jñātum icchāmi kīdṛgbhūtas tvam avyaya 12,202.033d@017A_0035 tataḥ prahasya bhagavān meghagambhīrayā girā 12,202.033d@017A_0036 prāheśaḥ sarvabhūtānāṃ na me cāsyaṃ śrutir na ca 12,202.033d@017A_0037 na ghrāṇajihve dṛk caiva tvacā nāsti tathā mune 12,202.033d@017A_0038 kathaṃ vakṣyāmi cātmānam aśarīras tathāpy aham 12,202.033d@017A_0039 taj jñātvā vismayāviṣṭo munir āha praṇamya tam 12,202.033d@017A_0040 yena tvaṃ pūrvam ātmānam ananto 'haṃ bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0041 śakto 'ham iti māṃ prītaḥ proktavān asi tat katham 12,202.033d@017A_0042 punas tam āha bhagavāṃs tavāpy akṣāṇi santi vai 12,202.033d@017A_0043 tvam enaṃ brūhi cātmānaṃ yadi śaknoṣi nārada 12,202.033d@017A_0044 ātmā yathā tava mune viditas tu bhaviṣyati 12,202.033d@017A_0045 māṃ ca jānāsi tena tvam ekaṃ sādhanam āvayoḥ 12,202.033d@017A_0046 ity uktvā bhagavān devas tato novāca kiṃ cana 12,202.033d@017A_0047 nārado 'py utsmayan khinnaḥ kva gato 'sāv iti prabhuḥ 12,202.033d@017A_0048 sthitvā sa dīrghakālaṃ ca munir vyāmūḍhamānasaḥ 12,202.033d@017A_0049 āha māṃ bhagavān devas tv ananto 'haṃ bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0050 tenāham iti sarvasya ko vānanto bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0051 keyam urvī hy anantākhyā bṛhatī nūnam eva sā 12,202.033d@017A_0052 yasyāṃ jānanti bhūtāni vilīnāni tatas tataḥ 12,202.033d@017A_0053 enāṃ pṛcchāmi taruṇīṃ saiṣā nūnam uvāca mām 12,202.033d@017A_0054 ity evaṃ sa muniḥ śrīmān kṛtvā niścayam ātmanaḥ 12,202.033d@017A_0055 sa bhūtalaṃ samāviśya praṇipatyedam abravīt 12,202.033d@017A_0056 āścaryāsi ca dhanyāsi bṛhatī tvaṃ vasuṃdhare 12,202.033d@017A_0057 tvām atra vettum icchāmi yādṛgbhūtāsi śobhane 12,202.033d@017A_0058 tac chrutvā dharaṇī devī smayamānābravīd idam 12,202.033d@017A_0059 nāhaṃ hi bṛhatī vipra na cānantā ca sattama 12,202.033d@017A_0060 kāraṇaṃ mama yo gandho gandhātmānaṃ bravīhi tam 12,202.033d@017A_0061 tato munis tad dhi tattvaṃ praṇipatyedam abravīt 12,202.033d@017A_0062 āścaryo 'si ca dhanyo 'si hy ananto 'si bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0063 bhavantaṃ vettum icchāmi kīdṛgbhūtas tvam avyaya 12,202.033d@017A_0064 [tato gandhātmakaḥ so 'nu pratyuvāca muniṃ prati] 12,202.033d@017A_0065 kāraṇaṃ me jalaṃ matto bṛhattaratamaṃ hi tat 12,202.033d@017A_0066 sa samudraṃ munir gatvā praṇipatyedam abravīt 12,202.033d@017A_0067 āścaryo 'si ca dhanyo 'si hy ananto 'si bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0068 bhavantaṃ vettum icchāmi kīdṛgbhūtas tvam avyaya 12,202.033d@017A_0069 tac chrutvā saritāṃ nāthaḥ samudro munim abravīt 12,202.033d@017A_0070 kāraṇaṃ me 'tra saṃpṛccha rasātmānaṃ bṛhattaram 12,202.033d@017A_0071 tato bṛhattaraṃ vidvaṃs tvaṃ pṛccha munisattama 12,202.033d@017A_0072 tato munir yathāyogaṃ jalaṃ tattvam avekṣya tat 12,202.033d@017A_0073 jalātmānaṃ praṇamyāha jalatattvasthito muniḥ 12,202.033d@017A_0074 āścaryo 'si ca dhanyo 'si hy ananto 'si bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0075 bhavantaṃ śrotum icchāmi kīdṛgbhūtas tvam avyaya 12,202.033d@017A_0076 tato rasātmakaḥ so 'nu munim āha punaḥ punaḥ 12,202.033d@017A_0077 mamāpi kāraṇaṃ pṛccha tejorūpaṃ vibhāvasum 12,202.033d@017A_0078 nāhaṃ bṛhattaro brahman nāpy anantaś ca sattama 12,202.033d@017A_0079 tato 'gniṃ praṇipatyāha munir vismitamānasaḥ 12,202.033d@017A_0080 yajñātmānaṃ mahāvāsaṃ sarvabhūtanamaskṛtam 12,202.033d@017A_0081 āścaryo 'si ca dhanyo 'si hy anantaś ca bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0082 bhavantaṃ vettum icchāmi kīdṛgbhūtas tvam avyaya 12,202.033d@017A_0083 tataḥ prahasya bhagavān muniṃ sviṣṭakṛd abravīt 12,202.033d@017A_0084 nāhaṃ bṛhattaro brahman nāpy anantaś ca sattama 12,202.033d@017A_0085 kāraṇaṃ mama rūpaṃ yat taṃ pṛccha munisattama 12,202.033d@017A_0086 tato yogakrameṇaiva pratītaṃ taṃ praviśya saḥ 12,202.033d@017A_0087 rūpātmānaṃ praṇamyāha nārado vadatāṃ varaḥ 12,202.033d@017A_0088 āścaryo 'si ca dhanyo 'si hy ananto 'si bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0089 bhavantaṃ vettum icchāmi kīdṛgbhūtas tvam avyaya 12,202.033d@017A_0090 utsmayitvā tu rūpātmā taṃ muniṃ pratyuvāca ha 12,202.033d@017A_0091 vāyur me kāraṇaṃ brahmaṃs taṃ pṛccha munisattama 12,202.033d@017A_0092 matto bahutaraḥ śrīmān anantaś ca mahābalim 12,202.033d@017A_0093 sa mārutaṃ praṇamyāha bhagavān munisattamaḥ 12,202.033d@017A_0094 yogasiddho mahāyogī jñānavijñānapāragaḥ 12,202.033d@017A_0095 āścaryo 'si ca dhanyo 'si hy ananto 'si bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0096 bhavantaṃ vettum icchāmi kīdṛgbhūtas tvam avyaya 12,202.033d@017A_0097 tato vāyur hi saṃprāha nāradaṃ munisattamam 12,202.033d@017A_0098 kāraṇaṃ pṛccha bhagavan sparśātmānaṃ mamādya vai 12,202.033d@017A_0099 matto bṛhattaraḥ śrīmān anantaś ca tathaiva saḥ 12,202.033d@017A_0100 tato 'sya vacanaṃ śrutvā sparśātmānam uvāca saḥ 12,202.033d@017A_0101 āścaryo 'si ca dhanyo 'si hy ananto 'si bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0102 bhavantaṃ vettum icchāmi kīdṛgbhūtas tvam avyaya 12,202.033d@017A_0103 tasya tad vacanaṃ śrutvā sparśātmā munim abravīt 12,202.033d@017A_0104 nāhaṃ bṛhattaro brahman nāpy anantaś ca sattama 12,202.033d@017A_0105 kāraṇaṃ mama caivemam ākāśaṃ ca bṛhattaram 12,202.033d@017A_0106 taṃ pṛccha muniśārdūla sarvavyāpinam avyayam 12,202.033d@017A_0107 tac chrutvā nāradaḥ śrīmān vākyaṃ vākyaviśāradaḥ 12,202.033d@017A_0108 ākāśaṃ samupāgamya praṇamyāha kṛtāñjaliḥ 12,202.033d@017A_0109 āścaryo 'si ca dhanyo 'si hy ananto 'si bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0110 bhavantaṃ vettum icchāmi kīdṛgbhūtas tvam avyaya 12,202.033d@017A_0111 ākāśas tam uvācedaṃ prahasan munisattamam 12,202.033d@017A_0112 nāhaṃ bṛhattaro brahmañ śabdo vai kāraṇaṃ mama 12,202.033d@017A_0113 taṃ pṛccha muniśārdūla sa vai matto bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0114 tato hy āviśya cākāśaṃ śabdātmānam uvāca ha 12,202.033d@017A_0115 svaravyañjanasaṃyuktaṃ nānāhetuvibhūṣitam 12,202.033d@017A_0116 vedākhyaṃ paramaṃ guhyaṃ vedakāraṇam acyutam 12,202.033d@017A_0117 āścaryo 'si ca dhanyo 'si hy ananto 'si bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0118 bhavantaṃ śrotum icchāmi kīdṛgbhūtas tvam avyaya 12,202.033d@017A_0119 vedātmā pratyuvācedaṃ nāradaṃ munipuṃgavam 12,202.033d@017A_0120 mayā kāraṇabhūtena sarvavettā pitāmahaḥ 12,202.033d@017A_0121 brahmaṇo buddhisaṃsthānam āsthito 'haṃ mahāmune 12,202.033d@017A_0122 tasmād bṛhattaro mattaḥ padmayonir mahāmatiḥ 12,202.033d@017A_0123 taṃ pṛccha muniśārdūla sarvakāraṇakāraṇam 12,202.033d@017A_0124 brahmalokaṃ tato gatvā nārado munipuṃgavaiḥ 12,202.033d@017A_0125 sevyamānaṃ mahātmānaṃ lokapālair marudgaṇaiḥ 12,202.033d@017A_0126 samudraiś ca saridbhiś ca bhūtatattvaiḥ sabhūdharaiḥ 12,202.033d@017A_0127 gandharvair apsarobhiś ca jyotiṣāṃ ca gaṇais tathā 12,202.033d@017A_0128 stutistomagrahastobhais tathā vedair munīśvaraiḥ 12,202.033d@017A_0129 upāsyamānaṃ brahmāṇaṃ lokanāthaṃ parāt param 12,202.033d@017A_0130 hiraṇyagarbhaṃ viśveśaṃ caturvaktreṇa bhūṣitam 12,202.033d@017A_0131 praṇamya prāñjaliḥ prahvas tam āha munipuṃgavaḥ 12,202.033d@017A_0132 āścaryo 'si ca dhanyo 'si hy ananto 'si bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0133 bhavantaṃ vettum icchāmi kīdṛgbhūtas tvam avyaya 12,202.033d@017A_0134 tac chrutvā bhagavān brahmā sarvalokapitāmahaḥ 12,202.033d@017A_0135 utsmayan munim āhedaṃ karmamūlasya lopakam 12,202.033d@017A_0136 nāhaṃ bṛhattaro brahman nāpy anantaś ca sattama 12,202.033d@017A_0137 lokānāṃ mama sarveṣāṃ nāthabhūto bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0138 nandagopakule gopakumāraiḥ parivāritaḥ 12,202.033d@017A_0139 samastajagatāṃ goptā gopaveṣeṇa saṃsthitaḥ 12,202.033d@017A_0140 madrūpaṃ ca samāsthāya jagatsṛṣṭiṃ karoti saḥ 12,202.033d@017A_0141 aiśānam āsthitaḥ śrīmān hanti nityaṃ hi pāti ca 12,202.033d@017A_0142 viṣṇuḥ svarūparūpo 'sau kāraṇaṃ sa harir mama 12,202.033d@017A_0143 taṃ pṛccha muniśārdūla sa cānanto bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0144 tato 'vatīrya bhagavān brahmalokān mahāmuniḥ 12,202.033d@017A_0145 nandagopakule viṣṇum enaṃ kṛṣṇaṃ jagatpatim 12,202.033d@017A_0146 bālakrīḍanakāsaktaṃ vatsajālavibhūṣitam 12,202.033d@017A_0147 pāyayitvātha badhnantaṃ dhūlidhūmrānanaṃ param 12,202.033d@017A_0148 gāhamānair hasadbhiś ca nṛtyadbhiś ca samantataḥ 12,202.033d@017A_0149 pāṇivādanakaiś caiva saṃvṛtaṃ veṇuvādakaiḥ 12,202.033d@017A_0150 praṇipatyābravīd enaṃ nārado bhagavān muniḥ 12,202.033d@017A_0151 āścaryo 'si ca dhanyo 'si hy anantaś ca bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0152 vettāsi cāvyayaś cāsi vettum icchāmi yādṛśam 12,202.033d@017A_0153 tataḥ prahasya bhagavān nāradaṃ pratyuvāca ha 12,202.033d@017A_0154 mattaḥ parataraṃ nāsti mattaḥ sarvaṃ pratiṣṭhitam 12,202.033d@017A_0155 matto bṛhattaraṃ nānyad aham eva bṛhattaraḥ 12,202.033d@017A_0156 ākāśe ca sthitaḥ pūrvam uktavān aham eva te 12,202.033d@017A_0157 na māṃ vetti janaḥ kaś cin māyā mama duratyayā 12,202.033d@017A_0158 bhaktyā tv ananyayā yuktā māṃ vijānanti yoginaḥ 12,202.033d@017A_0159 priyo 'si mama bhakto 'si mama tattvaṃ vilokaya 12,202.033d@017A_0160 dadāmi tava taj jñānaṃ yena tattvaṃ prapaśyasi 12,202.033d@017A_0161 anyeṣāṃ caiva bhaktānāṃ mama yogaratātmanām 12,202.033d@017A_0162 dadāmi divyaṃ jñānaṃ ca tena te yānti matpadam 12,202.033d@017A_0163 bhīṣma uvāca 12,202.033d@017A_0163 evam uktvā yayau kṛṣṇo nandagopagṛhaṃ hariḥ 12,202.033d@017A_0164 etat te kathitaṃ rājan viṣṇutattvam anuttamam 12,202.033d@017A_0165 bhajasvainaṃ viśālākṣaṃ japan kṛṣṇeti sattama 12,202.033d@017A_0166 mohayan māṃ tathā tvāṃ ca śṛṇoty eṣa mayeritān 12,202.033d@017A_0167 dharmātmā ca mahābāho bhaktān rakṣati nānyathā 12,202.033d@017B_0000 yudhiṣṭhira uvāca 12,202.033d@017B_0001 pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada 12,202.033d@017B_0002 prayāṇakāle kiṃ japyaṃ mokṣibhis tattvacintakaiḥ 12,202.033d@017B_0003 kim anusmaran kuruśreṣṭha maraṇe paryupasthite 12,202.033d@017B_0004 bhīṣma uvāca 12,202.033d@017B_0004 prāpnuyāt paramāṃ siddhiṃ śrotum icchāmi tattvataḥ 12,202.033d@017B_0005 tvadyuktaś ca hitaḥ sūkṣma uktaḥ praśnas tvayānagha 12,202.033d@017B_0006 śṛṇuṣvāvahito rājan nāradena purā śrutam 12,202.033d@017B_0007 śrīvatsāṅkaṃ jagadbījam anantaṃ lokasākṣiṇam 12,202.033d@017B_0008 purā nārāyaṇaṃ devaṃ nāradaḥ paripṛṣṭavān 12,202.033d@017B_0009 tvām akṣaraṃ paraṃ brahma nirguṇaṃ tamasaḥ param 12,202.033d@017B_0010 āhur vedyaṃ paraṃ dhāma brahmādikamalodbhavam 12,202.033d@017B_0011 bhagavan bhūtabhavyeśa śraddadhānair jitendriyaiḥ 12,202.033d@017B_0012 kathaṃ bhaktair vicintyo 'si yogibhir mokṣakāṅkṣibhiḥ 12,202.033d@017B_0013 kiṃ japyaṃ kiṃ japen nityaṃ kālyam utthāya mānavaḥ 12,202.033d@017B_0014 kathaṃ yuñjan sadā dhyāyed brūhi tattvaṃ sanātanam 12,202.033d@017B_0015 śrutvā ca nāradoktaṃ tu devānām īśvaraḥ svayam 12,202.033d@017B_0016 provāca bhagavān viṣṇur nāradaṃ varadaḥ prabhuḥ 12,202.033d@017B_0017 hanta te kathayiṣyāmi imāṃ divyām anusmṛtim 12,202.033d@017B_0018 yām adhītya prayāṇe tu madbhāvāyopapadyate 12,202.033d@017B_0019 oṃkāram agrataḥ kṛtvā māṃ namaskṛtya nārada 12,202.033d@017B_0020 ekāgraḥ prayato bhūtvā imaṃ mantram udīrayet 12,202.033d@017B_0021 oṃ namo bhagavate vāsudevāya iti 12,202.033d@017B_0022 ity ukto nāradaḥ prāha prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ 12,202.033d@017B_0023 sarvadeveśvaraṃ viṣṇuṃ sarvātmānaṃ hariṃ prabhum 12,202.033d@017B_0024 avyaktaṃ śāśvataṃ devaṃ prabhavaṃ puruṣottamam 12,202.033d@017B_0025 prapadye prāñjalir viṣṇum akṣaraṃ paramaṃ padam 12,202.033d@017B_0026 purāṇaṃ prabhavaṃ nityam akṣayaṃ lokasākṣiṇam 12,202.033d@017B_0027 prapadye puṇḍarīkākṣam īśaṃ bhaktānukampinam 12,202.033d@017B_0028 lokanāthaṃ sahasrākṣam adbhutaṃ paramaṃ padam 12,202.033d@017B_0029 bhagavantaṃ prapanno 'smi bhūtabhavyabhavatprabhum 12,202.033d@017B_0030 sraṣṭāraṃ sarvalokānām anantaṃ sarvatomukham 12,202.033d@017B_0031 padmanābhaṃ hṛṣīkeśaṃ prapadye satyam acyutam 12,202.033d@017B_0032 hiraṇyagarbham amṛtaṃ bhūgarbhaṃ parataḥ param 12,202.033d@017B_0033 prabhoḥ prabhum anādyantaṃ prapadye taṃ raviprabham 12,202.033d@017B_0034 sahasraśīrṣaṃ puruṣaṃ maharṣiṃ tattvabhāvanam 12,202.033d@017B_0035 prapadye sūkṣmam acalaṃ vareṇyam abhayapradam 12,202.033d@017B_0036 nārāyaṇaṃ purāṇarṣiṃ yogātmānaṃ sanātanam 12,202.033d@017B_0037 saṃsthānaṃ sarvatattvānāṃ prapadye dhruvam īśvaram 12,202.033d@017B_0038 yaḥ prabhuḥ sarvabhūtānāṃ yena sarvam idaṃ tatam 12,202.033d@017B_0039 carācaragurur viṣṇuḥ sa me devaḥ prasīdatu 12,202.033d@017B_0040 yasmād utpadyate brahmā padmayoniḥ sanātanaḥ 12,202.033d@017B_0041 brahmayonir hi viśvātmā sa me viṣṇuḥ prasīdatu 12,202.033d@017B_0042 yaḥ purā pralaye prāpte naṣṭe sthāvarajaṅgame 12,202.033d@017B_0043 brahmādiṣu pralīneṣu naṣṭe loke parāvare 12,202.033d@017B_0044 ābhūtasaṃplave caiva pralīne 'prākṛto mahān 12,202.033d@017B_0045 ekas tiṣṭhati viśvātmā sa me viṣṇuḥ prasīdatu 12,202.033d@017B_0046 caturbhiś ca caturbhiś ca dvābhyāṃ pañcabhir eva ca 12,202.033d@017B_0047 hūyate ca punar dvābhyāṃ sa me viṣṇuḥ prasīdatu 12,202.033d@017B_0048 parjanyaḥ pṛthivī sasyaṃ kālo dharmaḥ kriyākriye 12,202.033d@017B_0049 guṇākaraḥ sa me babhrur vāsudevaḥ prasīdatu 12,202.033d@017B_0050 agnīṣomārkatārāṇāṃ brahmarudrendrayoginām 12,202.033d@017B_0051 yas tejayati tejāṃsi sa me viṣṇuḥ prasīdatu 12,202.033d@017B_0052 yogāvāsa namas tubhyaṃ sarvāvāsa varaprada 12,202.033d@017B_0053 yajñagarbha hiraṇyāṅga pañcayajña namo 'stu te 12,202.033d@017B_0054 caturmūrte paraṃ dhāma lakṣmyāvāsa parārcita 12,202.033d@017B_0055 sarvāvāsa namas te 'stu vāsudeva pradhānakṛt 12,202.033d@017B_0056 ajas tv anāmayaḥ panthā hy amūrtir viśvamūrtidhṛk 12,202.033d@017B_0057 vikartaḥ pañcakālajña namas te jñānasāgara 12,202.033d@017B_0058 avyaktād vyaktam utpannam avyaktād yaḥ paro 'kṣaraḥ 12,202.033d@017B_0059 yasmāt parataraṃ nāsti tam asmi śaraṇaṃ gataḥ 12,202.033d@017B_0060 na pradhāno na ca mahān puruṣaś cetano hy ajaḥ 12,202.033d@017B_0061 anayor yaḥ parataras tam asmi śaraṇaṃ gataḥ 12,202.033d@017B_0062 cintayanto hi yaṃ nityaṃ brahmeśānādayaḥ prabhum 12,202.033d@017B_0063 niścayaṃ nādhigacchanti tam asmi śaraṇaṃ gataḥ 12,202.033d@017B_0064 jitendriyā mahātmāno jñānadhyānaparāyaṇāḥ 12,202.033d@017B_0065 yaṃ prāpya na nivartante tam asmi śaraṇaṃ gataḥ 12,202.033d@017B_0066 ekāṃśena jagat sarvam avaṣṭabhya vibhuḥ sthitaḥ 12,202.033d@017B_0067 agrāhyo nirguṇo nityaṃ tam asmi śaraṇaṃ gataḥ 12,202.033d@017B_0068 somārkāgnimayaṃ tejo yā ca tāramayī dyutiḥ 12,202.033d@017B_0069 divi saṃjāyate yo 'yaṃ sa mahātmā prasīdatu 12,202.033d@017B_0070 guṇādir nirguṇaś cādyo lakṣmīvāṃś cetano hy ajaḥ 12,202.033d@017B_0071 sūkṣmaḥ sarvagato yogī sa mahātmā prasīdatu 12,202.033d@017B_0072 avyaktaṃ samadhiṣṭhātā acintyaḥ sadasatparaḥ 12,202.033d@017B_0073 āsthitaḥ paramaṃ bhuṅkte sa mahātmā prasīdatu 12,202.033d@017B_0074 kṣetrajñaḥ pañcadhā bhuṅkte prakṛtiṃ pañcabhir mukhaiḥ 12,202.033d@017B_0075 mahān guṇāṃś ca yo bhuṅkte sa mahātmā prasīdatu 12,202.033d@017B_0076 sūryamadhye sthitaḥ somas tasya madhye ca yā sthitā 12,202.033d@017B_0077 bhūtabāhyā ca yā dīptiḥ sa mahātmā prasīdatu 12,202.033d@017B_0078 namas te sarvataḥ sarva sarvatokṣiśiromukha 12,202.033d@017B_0079 nirvikāra namas te 'stu sākṣī kṣetradhruvasthitiḥ 12,202.033d@017B_0080 atīndriya namas tubhyaṃ liṅgair vyaktair na mīyase 12,202.033d@017B_0081 ye ca tvāṃ nābhijānanti saṃsāre saṃsaranti te 12,202.033d@017B_0082 kāmakrodhavinirmuktā rāgadveṣavivarjitāḥ 12,202.033d@017B_0083 mānyabhaktā vijānanti na punar mārakā dvijāḥ 12,202.033d@017B_0084 ekākino hi nirdvaṃdvā nirāśīḥkarmakāriṇaḥ 12,202.033d@017B_0085 jñānāgnidagdhakarmāṇas tvāṃ viśanti viniścitāḥ 12,202.033d@017B_0086 aśarīraṃ śarīrasthaṃ samaṃ sarveṣu dehiṣu 12,202.033d@017B_0087 puṇyapāpavinirmuktā bhaktās tvāṃ praviśanty uta 12,202.033d@017B_0088 avyaktaṃ buddhyahaṃkārau manobhūtendriyāṇi ca 12,202.033d@017B_0089 tvayi tāni ca teṣu tvaṃ na teṣu tvaṃ na te tvayi 12,202.033d@017B_0090 ekatvānyatvanānātvaṃ ye vidur yānti te param 12,202.033d@017B_0091 samo 'si sarvabhūteṣu na te dveṣyo 'sti na priyaḥ 12,202.033d@017B_0092 samatvam abhikāṅkṣe 'haṃ bhaktyā vai nānyacetasā 12,202.033d@017B_0093 carācaram idaṃ sarvaṃ bhūtagrāmaṃ caturvidham 12,202.033d@017B_0094 tvayā tvayy eva tat protaṃ sūtre maṇigaṇā iva 12,202.033d@017B_0095 sraṣṭā bhoktāsi kūṭastho hy atattvas tattvasaṃjñitaḥ 12,202.033d@017B_0096 akartā hetur acalaḥ pṛthag ātmany avasthitaḥ 12,202.033d@017B_0097 na me bhūteṣu saṃyogo bhūtatattvaguṇādhikaḥ 12,202.033d@017B_0098 ahaṃkāreṇa buddhyā vā na me yogas tribhir guṇaiḥ 12,202.033d@017B_0099 na me dharmo 'sty adharmo vā nārambho janma vā punaḥ 12,202.033d@017B_0100 jarāmaraṇamokṣārthaṃ tvāṃ prapanno 'smi sarvaga 12,202.033d@017B_0101 viṣayair indriyair vāpi na me bhūyaḥ samāgamaḥ 12,202.033d@017B_0102 pṛthivīṃ yātu me ghrāṇaṃ yātu me rasanaṃ jalam 12,202.033d@017B_0103 rūpaṃ hutāśanaṃ yātu sparśo yātu ca mārutam 12,202.033d@017B_0104 śrotram ākāśam apy etu mano vaikārikaṃ punaḥ 12,202.033d@017B_0105 indriyāṇy api saṃyāntu svāsu svāsu ca yoniṣu 12,202.033d@017B_0106 pṛthivī yātu salilam āpo 'gnim analo 'nilam 12,202.033d@017B_0107 vāyur ākāśam apy etu manaś cākāśa eva ca 12,202.033d@017B_0108 ahaṃkāraṃ mano yātu mohanaṃ sarvadehinām 12,202.033d@017B_0109 ahaṃkāras tato buddhiṃ buddhir avyaktam acyuta 12,202.033d@017B_0110 pradhāne prakṛtiṃ yāte guṇasāmye vyavasthite 12,202.033d@017B_0111 viyogaḥ sarvakaraṇair guṇair bhūtaiś ca me bhavet 12,202.033d@017B_0112 niṣkevalaṃ padaṃ deva kāṅkṣe 'haṃ paramaṃ tava 12,202.033d@017B_0113 ekībhāvas tvayā me 'stu na me janma bhavet punaḥ 12,202.033d@017B_0114 tvadbuddhis tvadgataprāṇas tvadbhaktis tvatparāyaṇaḥ 12,202.033d@017B_0115 tvām evāhaṃ smariṣyāmi maraṇe paryupasthite 12,202.033d@017B_0116 pūrvadehakṛtā me tu vyādhayaḥ praviśantu mām 12,202.033d@017B_0117 ardayantu ca duḥkhāni ṛṇaṃ me pratimuñcatu 12,202.033d@017B_0118 anudhyāto 'si deveśa na me janma bhavet punaḥ 12,202.033d@017B_0119 tasmād bravīmi karmāṇi ṛṇaṃ me na bhaved iti 12,202.033d@017B_0120 nopatiṣṭhantu māṃ sarve vyādhayaḥ pūrvasaṃcitāḥ 12,202.033d@017B_0121 śrībhagavān uvāca 12,202.033d@017B_0121 anṛṇo gantum icchāmi tad viṣṇoḥ paramaṃ padam 12,202.033d@017B_0122 ahaṃ bhagavatas tasya mama cāsau sanātanaḥ 12,202.033d@017B_0123 tasyāhaṃ na praṇaśyāmi sa ca me na praṇaśyati 12,202.033d@017B_0124 karmendriyāṇi saṃyamya pañca buddhīndriyāṇi ca 12,202.033d@017B_0125 daśendriyāṇi manasi ahaṃkāre tathā manaḥ 12,202.033d@017B_0126 ahaṃkāraṃ tathā buddhau buddhim ātmani yojayet 12,202.033d@017B_0127 yatabuddhīndriyaḥ paśyed buddhyā budhyet parāt param 12,202.033d@017B_0128 mamāyam iti tasyāhaṃ yena sarvam idaṃ tatam 12,202.033d@017B_0129 ātmanātmani saṃyojya paramātmany anusmaret 12,202.033d@017B_0130 tato buddheḥ paraṃ buddhvā labhate na punarbhavam 12,202.033d@017B_0131 maraṇe samanuprāpte yaś caivaṃ mām anusmaret 12,202.033d@017B_0132 api pāpasamācāraḥ sa yāti paramāṃ gatim 12,202.033d@017B_0133 [oṃ] namo bhagavate tasmai dehināṃ paramātmane 12,202.033d@017B_0134 nārāyaṇāya bhaktānām ekaniṣṭhāya śāśvate 12,202.033d@017B_0135 imām anusmṛtiṃ divyāṃ vaiṣṇavīṃ susamāhitaḥ 12,202.033d@017B_0136 svapan vibudhyaṃś ca paṭhed yatra tatra samabhyaset 12,202.033d@017B_0137 paurṇamāsyām amāvāsyāṃ dvādaśyāṃ ca viśeṣataḥ 12,202.033d@017B_0138 śrāvayec chraddadhānāṃś ca madbhaktāṃś ca viśeṣataḥ 12,202.033d@017B_0139 yady ahaṃkāram āśritya yajñadānatapaḥkriyāḥ 12,202.033d@017B_0140 kurvaṃs tatphalam āpnoti punarāvartanaṃ tu tat 12,202.033d@017B_0141 abhyarcayan pitṝn devān paṭhañ juhvan baliṃ dadat 12,202.033d@017B_0142 jvalann agniṃ smared yo māṃ sa yāti paramāṃ gatim 12,202.033d@017B_0143 yajño dānaṃ tapaś caiva pāvanāni śarīriṇām 12,202.033d@017B_0144 yajñaṃ dānaṃ tapas tasmāt kuryād āśīrvivarjitaḥ 12,202.033d@017B_0145 nama ity eva yo brūyān madbhaktaḥ śraddhayānvitaḥ 12,202.033d@017B_0146 tasyākṣayo bhavel lokaḥ śvapākasyāpi nārada 12,202.033d@017B_0147 kiṃ punar ye yajante māṃ sādhakā vidhipūrvakam 12,202.033d@017B_0148 śraddhāvanto yatātmānas te māṃ yānti madāśritāḥ 12,202.033d@017B_0149 karmāṇy ādyantavantīha madbhakto nāntam aśnute 12,202.033d@017B_0150 mām eva tasmād devarṣe dhyāhi nityam atandritaḥ 12,202.033d@017B_0151 avāpsyasi tataḥ siddhiṃ drakṣyasy eva padaṃ mama 12,202.033d@017B_0152 ajñānāya ca yo jñānaṃ dadyād dharmopadeśanam 12,202.033d@017B_0153 kṛtsnāṃ vā pṛthivīṃ dadyāt tena tulyaṃ na tat phalam 12,202.033d@017B_0154 tasmāt pradeyaṃ sādhubhyo janmabandhabhayāpaham 12,202.033d@017B_0155 evaṃ dattvā naraśreṣṭha śreyo vīryaṃ ca vindati 12,202.033d@017B_0156 aśvamedhasahasrāṇāṃ sahasraṃ yaḥ samācaret 12,202.033d@017B_0157 bhīṣma uvāca 12,202.033d@017B_0157 nāsau padam avāpnoti madbhaktair yad avāpyate 12,202.033d@017B_0158 evaṃ pṛṣṭaḥ purā tena nāradena surarṣiṇā 12,202.033d@017B_0159 yad uvāca tadā śaṃbhus tad uktaṃ tava suvrata 12,202.033d@017B_0160 tvam apy ekamanā bhūtvā dhyāhi jñeyaṃ guṇātigam 12,202.033d@017B_0161 bhajasva sarvabhāvena paramātmānam avyayam 12,202.033d@017B_0162 śrutvaivaṃ nārado vākyaṃ divyaṃ nārāyaṇeritam 12,202.033d@017B_0163 atyantabhaktimān deva ekāntatvam upeyivān 12,202.033d@017B_0164 nārāyaṇam ṛṣiṃ devaṃ daśa varṣāṇy ananyabhāk 12,202.033d@017B_0165 idaṃ japan vai prāpnoti tad viṣṇoḥ paramaṃ padam 12,202.033d@017B_0166 kiṃ tasya bahubhir mantrair bhaktir yasya janārdane 12,202.033d@017B_0167 namo nārāyaṇāyeti mantraḥ sarvārthasādhakaḥ 12,202.033d@017B_0168 imāṃ rahasyāṃ paramām anusmṛtim 12,202.033d@017B_0169 adhītya buddhiṃ labhate ca naiṣṭhikīm 12,202.033d@017B_0170 vihāya duḥkhāny avamucya saṃkaṭāt 12,202.033d@017B_0171 sa vītarāgo vicaran mahīm imām 12,202.033d@017C_0000 yudhiṣṭhira uvāca 12,202.033d@017C_0001 devāsuramanuṣyeṣu ṛṣimukhyeṣu vā punaḥ 12,202.033d@017C_0002 viṣṇos tattvaṃ yathākhyātaṃ ko vidvān anuvetti tat 12,202.033d@017C_0003 etan me sarvam ācakṣva na me tṛptir hi tattvataḥ 12,202.033d@017C_0004 bhīṣma uvāca 12,202.033d@017C_0004 vartate bharataśreṣṭha sarvajño 'sīti me matiḥ 12,202.033d@017C_0005 kā[?smā]rito 'haṃ tvayā rājan yad vṛttaṃ ca purā mama 12,202.033d@017C_0006 garuḍena purā mahyaṃ saṃvādo bhūbhṛduttama 12,202.033d@017C_0007 purāhaṃ tapa āsthāya vāsudevaparāyaṇaḥ 12,202.033d@017C_0008 dhyāyan stuvan namasyaṃś ca yajamānas tam eva ca 12,202.033d@017C_0009 gaṅgādvīpe samāsīno daśa varṣāṇi bhārata 12,202.033d@017C_0010 mātā ca mama sā devī jananī lokapāvanī 12,202.033d@017C_0011 samāsīnā samīpe me rakṣaṇārthaṃ mamācyuta 12,202.033d@017C_0012 tasmin kāle 'dbhutaḥ śrīmān sarvavedamayaḥ prabhuḥ 12,202.033d@017C_0013 suparṇaḥ patatāṃ śreṣṭho merumandarasaṃnibhaḥ 12,202.033d@017C_0014 ājagāma viśuddhātmā gaṅgāṃ draṣṭuṃ mahāyaśāḥ 12,202.033d@017C_0015 tam āgataṃ mahātmānaṃ pratyudgamyāham arthitaḥ 12,202.033d@017C_0016 praṇipatya yathānyāyaṃ kṛtāñjalir avasthitaḥ 12,202.033d@017C_0017 so 'pi devo mahābhāgām abhinandya ca jāhnavīm 12,202.033d@017C_0018 tayā ca pūjitaḥ śrīmān upopāviśad āsane 12,202.033d@017C_0019 tataḥ kathāntare taṃ vai vacanaṃ cedam abravam 12,202.033d@017C_0020 vedaveda mahāvīrya vainateya mahābala 12,202.033d@017C_0021 nārāyaṇaṃ hṛṣīkeśaṃ sahamāno 'niśaṃ harim 12,202.033d@017C_0022 jānāsi taṃ yathā vaktuṃ yādṛgbhūto janārdanaḥ 12,202.033d@017C_0023 garuḍa uvāca 12,202.033d@017C_0023 mamāpi tasya sadbhāvaṃ vaktum arhasi sattama 12,202.033d@017C_0024 śṛṇu bhīṣma yathānyāyaṃ purā tva[?tvā]m iha sattamāḥ 12,202.033d@017C_0025 aneke munayaḥ siddhā mānasottaravāsinaḥ 12,202.033d@017C_0026 papracchur māṃ mahāprājñā vāsudevaparāyaṇāḥ 12,202.033d@017C_0027 pakṣīndra vāsudevasya tat tvaṃ vetsi paraṃ padam 12,202.033d@017C_0028 tvayā samo na tasyāsti saṃnikṛṣṭapriyo 'pi ca 12,202.033d@017C_0029 teṣām ahaṃ vacaḥ śrutvā praṇipatya mahāharim 12,202.033d@017C_0030 abravaṃ ca yathāvṛttaṃ mama nārāyaṇasya ca 12,202.033d@017C_0031 śṛṇudhvaṃ muniśārdūlā hṛtvā somam ahaṃ purā 12,202.033d@017C_0032 ākāśe patamānas tu vākyaṃ tatra śṛṇomi vai 12,202.033d@017C_0033 sādhu sādhu mahābāho prīto 'smi tava darśanāt 12,202.033d@017C_0034 vṛṇīṣva vacanaṃ mattaḥ pakṣīndra garuḍādhunā 12,202.033d@017C_0035 tvām ahaṃ bhaktitattvajño bravai vacanam uttamam 12,202.033d@017C_0036 ity āha sma dhruvaṃ tatra mām āha bhagavān punaḥ 12,202.033d@017C_0037 ṛṣir asmi mahāvīrya na māṃ jānāti vā mayi 12,202.033d@017C_0038 asūyati ca māṃ mūḍhas tac chrutvā garvam āsthitaḥ 12,202.033d@017C_0039 ahaṃ devanikāyānāṃ madhye vacanam abravam 12,202.033d@017C_0040 ṛṣe pūrvaṃ varaṃ mattas tvaṃ vṛṇīṣva tato hy aham 12,202.033d@017C_0041 vṛṇe tvatto varaṃ paścād ity evaṃ munisattamāḥ 12,202.033d@017C_0042 yasmāt tvāṃ bhagavān devaḥ śrīmāñ śrīvatsalakṣaṇaḥ 12,202.033d@017C_0043 adya paśyati pakṣīndra vāhanaṃ bhava me sadā 12,202.033d@017C_0044 vṛṇe 'haṃ varam etad dhi tvatto 'dya patageśvara 12,202.033d@017C_0045 tatheti taṃ vīkṣya mātāmanahaṃkāram āsthitam (sic) 12,202.033d@017C_0046 jetukāmo hy ahaṃ viṣṇuṃ māyayā māyinaṃ harim 12,202.033d@017C_0047 tvatto hy ahaṃ vṛṇe tv adya varam ṛṣivarottama 12,202.033d@017C_0048 tavopariṣṭāt sthāsyāmi varam etat prayaccha me 12,202.033d@017C_0049 tatheti ca hasan prāha harir nārāyaṇaḥ prabhuḥ 12,202.033d@017C_0050 dhvajaṃ ca me bhava sadā tvam eva vihageśvara 12,202.033d@017C_0051 upariṣṭāt sthitis te 'stu mama pakṣīndra sarvadā 12,202.033d@017C_0052 ity uktvā bhagavān devaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ 12,202.033d@017C_0053 sahasracaraṇaḥ śrīmān sahasrādityasaṃnibhaḥ 12,202.033d@017C_0054 sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasranayano mahān 12,202.033d@017C_0055 sahasramakuṭo 'cintyaḥ sahasravadano vibhuḥ 12,202.033d@017C_0056 vidyunmālānibhair divyair nānābharaṇarājibhiḥ 12,202.033d@017C_0057 kva cit saṃdṛśyamānas tu caturbāhuḥ kva cid dhariḥ 12,202.033d@017C_0058 kva cij jyotirmayo 'cintyaḥ kva cit skandhe samāhitaḥ 12,202.033d@017C_0059 evaṃ mama jayan devas tatraivāntaradhīyata 12,202.033d@017C_0060 tato 'haṃ vismayāpannaḥ kṛtvā kāryam anuttamam 12,202.033d@017C_0061 asyā vimucya jananīṃ mayā saha munīśvarāḥ 12,202.033d@017C_0062 acintyo 'yam ahaṃ bhūyo ko 'sau mām abravīt purā 12,202.033d@017C_0063 kīdṛgvidhaḥ sa bhagavān iti matvā tam āsthitaḥ 12,202.033d@017C_0064 anantaraṃ devadevaṃ skandhe mama samāśritam 12,202.033d@017C_0065 adrākṣaṃ puṇḍarīkākṣaṃ vahamāno 'ham adbhutam 12,202.033d@017C_0066 avaśas tasya bhāvena yatra yatra sa cecchati 12,202.033d@017C_0067 vismayāpannahṛdayo hy ahaṃ kim iti cintayan 12,202.033d@017C_0068 antarjalam ahaṃ sarvaṃ vahamāno 'gamaṃ punaḥ 12,202.033d@017C_0069 sendrair devair mahābhāgair brahmādyaiḥ kalpajīvibhiḥ 12,202.033d@017C_0070 stūyamāno hy aham api tais tair abhyarcitaḥ pṛthak 12,202.033d@017C_0071 kṣīrodasyottare kūle divye maṇimaye śubhe 12,202.033d@017C_0072 vaikarṇaṃ nāma sadanaṃ hares tasya mahātmanaḥ 12,202.033d@017C_0073 divyaṃ tejomayaṃ śrīmad acintyam amarair api 12,202.033d@017C_0074 tejonilamayaiḥ stambhair nānāsaṃsthānasaṃsthitaiḥ 12,202.033d@017C_0075 vibhūṣitaṃ hiraṇyena bhāsvareṇa samantataḥ 12,202.033d@017C_0076 divyaṃ jyotiḥsamāyuktaṃ gītavāditraśobhitam 12,202.033d@017C_0077 śṛṇomi śabdaṃ tatrāhaṃ na paśyāmi śarīriṇam 12,202.033d@017C_0078 na ca sthalaṃ na cānyac ca pādayos taṃ samantataḥ 12,202.033d@017C_0079 vepamāno hy ahaṃ tatra viṣṭhito 'haṃ kṛtāñjaliḥ 12,202.033d@017C_0080 tato brahmādayo devā lokāpālās tathaiva ca 12,202.033d@017C_0081 sanandanādyā munayas tathānye parajīvinaḥ 12,202.033d@017C_0082 prāptās tatra sabhādvāri devagandharvasattamāḥ 12,202.033d@017C_0083 brahmāṇaṃ purataḥ kṛtvā kṛtāñjalipuṭās tadā 12,202.033d@017C_0084 tatas tadantare tasmin kṣīrodārṇavaśīkaraiḥ 12,202.033d@017C_0085 bodhyamāno mahāviṣṇur āvirbhūta ivābabhau 12,202.033d@017C_0086 phaṇāsahasramālāḍhyaṃ śeṣam avyaktasaṃsthitam 12,202.033d@017C_0087 paśyāmy ahaṃ mudākāśe yasyopari janārdanam 12,202.033d@017C_0088 dīrghavṛttaiḥ samaiḥ pīnaiḥ keyūravalayojjvalaiḥ 12,202.033d@017C_0089 caturbhir bāhubhir yuktaṃ * * * * * * * * 12,202.033d@017C_0090 pītāmbareṇa saṃvītaṃ kaustubhena virājitam 12,202.033d@017C_0091 vakṣaḥsthalena saṃyuktaṃ padmayādhiṣṭhitena ca 12,202.033d@017C_0092 īṣadunmīlitākṣaṃ taṃ sarvakāraṇakāraṇam 12,202.033d@017C_0093 kṣīrodasyopari babhau nīlābhraṃ paramaṃ yathā 12,202.033d@017C_0094 na kaś cid vadate kaś cin na vyāharati kaś cana 12,202.033d@017C_0095 brahmādistambaparyantaṃ mā śabdam iti roṣitam 12,202.033d@017C_0096 bhrukuṭīkuṭilākṣās te nānābhūtagaṇāḥ sthitāḥ 12,202.033d@017C_0097 tato 'cintyo hariḥ śrīmān ālokya ca pitāmaham 12,202.033d@017C_0098 kṛtvā ca prasthitaṃ tatra jagatāṃ hitakāmyayā 12,202.033d@017C_0099 gacchadhvam iti mām uktvā garuḍety āha māṃ tataḥ 12,202.033d@017C_0100 tato 'haṃ praṇipatyāgre kṛtāñjalir avasthitaḥ 12,202.033d@017C_0101 āgaccheti ca mām uktvā pūrvottarapathaṃ gataḥ 12,202.033d@017C_0102 atīva mṛdubhāvena gacchann iva sa dṛśyate 12,202.033d@017C_0103 ayutaṃ niyutaṃ cāhaṃ prayutaṃ cārbudaṃ tathā 12,202.033d@017C_0104 patamāno 'ham aniśaṃ yojanāni tatas tataḥ 12,202.033d@017C_0105 nanu tat tvām ahaṃ bhakto viṣṭhito 'smi praśāstu naḥ 12,202.033d@017C_0106 āgaccha garuḍety evaṃ punar āha sa mādhavaḥ 12,202.033d@017C_0107 tato bhūyo hy ahaṃ pātaṃ patamāno vihāyasam 12,202.033d@017C_0108 ājagāma tato ghoraṃ śatakoṭisamāvṛtam 12,202.033d@017C_0109 tāmasānīva bhūtāni parvatābhāni tatra ha 12,202.033d@017C_0110 samānānīva padmāni tato 'haṃ bhīta āsthitaḥ 12,202.033d@017C_0111 tato māṃ kiṃkaro ghoraḥ śatayojanam āyatam 12,202.033d@017C_0112 nigṛhya pāṇinā tasmāc cikṣepa ca sa loṣṭavat 12,202.033d@017C_0113 tat tamo 'ham atikramya hy āpaṃ caiva vihāyasam 12,202.033d@017C_0114 huṃkāraghoṣāṃs tatrāham aśanīpātasaṃnibhān 12,202.033d@017C_0115 karṇamūle hy aśṛṇavaṃ tato bhūtaiḥ samāsthitaḥ 12,202.033d@017C_0116 tato 'haṃ devadeveśa trāhi māṃ puṣkarekṣaṇa 12,202.033d@017C_0117 ity abravam ahaṃ tatra tato viṣṇur uvāca mām 12,202.033d@017C_0118 suṣirasya mukhe kaś cin māṃ cikṣepa bhayaṃkaraḥ 12,202.033d@017C_0119 atīto 'haṃ kṣaṇād agnim apaśyaṃ vāyumaṇḍalam 12,202.033d@017C_0120 ākāśam iva saṃprekṣya kṣeptukāmam upāgataḥ 12,202.033d@017C_0121 tatrāhaṃ duḥkhito bhūtaḥ krośamāno hy avasthitaḥ 12,202.033d@017C_0122 kṣaṇāntareṇa ghoreṇa kruddho hi paramātmanā 12,202.033d@017C_0123 svapakṣarājinā dṛṣṭvā māṃ cikṣepa bhayaṃkaraḥ 12,202.033d@017C_0124 * * * garuḍakulaṃ sahasrādityasaṃnibham 12,202.033d@017C_0125 māṃ dṛṣṭvāpy atha saṃsthe 'tha hy alpakālo 'tidurbalaḥ 12,202.033d@017C_0126 aho vihaṃgamaḥ prāpta iti vismayamānasāḥ 12,202.033d@017C_0127 māṃ dṛṣṭvocur ahaṃ tatra paśyāmi garuḍadhvajam 12,202.033d@017C_0128 sahasrayojanāyāmaṃ sahasrādityavarcasam 12,202.033d@017C_0129 sahasragaruḍārūḍhaṃ garuḍās te mahābalāḥ 12,202.033d@017C_0130 atyāścaryam imaṃ deva vapuṣāsmatkulodbhavaḥ 12,202.033d@017C_0131 svalpaprāṇaḥ svalpakāyaḥ ko 'sau pakṣī ihāgataḥ 12,202.033d@017C_0132 tac chrutvāhaṃ naṣṭagarvo bhīto lajjāsamanvitaḥ 12,202.033d@017C_0133 svayaṃ buddhaś ca saṃvignas tato hy aśṛṇavaṃ punaḥ 12,202.033d@017C_0134 āgaccha garuḍety eva tato 'haṃ yānam āsthitaḥ 12,202.033d@017C_0135 parārdhyaṃ ca tato gatvā yojanānāṃ śataṃ punaḥ 12,202.033d@017C_0136 tatrāpaśyam ahaṃ yo vai brahmāṇaṃ parameṣṭhinam 12,202.033d@017C_0137 tatrāpi cāparaṃ tatra śatakoṭipitāmahān 12,202.033d@017C_0138 punar ehīty uvācoccair bhagavān madhusūdanaḥ 12,202.033d@017C_0139 mahākulaṃ tato 'paśyaṃ pramāṇāni tam avyayam 12,202.033d@017C_0140 kapitthaphalasaṃkāśair aṇḍākāraiḥ samāśritam 12,202.033d@017C_0141 tatra sthito hariḥ śrīmān aṇḍam ekaṃ bibheda ha 12,202.033d@017C_0142 mahad bhūtaṃ hi māṃ gṛhya dattvā vai prākṣipat punaḥ 12,202.033d@017C_0143 tanmadhye sāgarān sapta brahmāṇaṃ ca tathā surān 12,202.033d@017C_0144 paśyāmy ahaṃ yathāyogaṃ mātaraṃ svakulaṃ tathā 12,202.033d@017C_0145 evaṃ mayānubhūtaṃ hi tattvānveṣaṇakāṅkṣiṇā 12,202.033d@017C_0146 śibikāsadṛśaṃ māṃ vai paśyadhvaṃ munisattamāḥ 12,202.033d@017C_0147 ity evam abravaṃ viprān bhīṣma yan me purābhavat 12,202.033d@017C_0148 tat te sarvaṃ yathānyāyam uktavān asmi sattama 12,202.033d@017C_0149 yoginas taṃ prapaśyanti jñānaṃ dṛṣṭvā paraṃ harim 12,202.033d@017C_0150 nānyathā śakyarūpo 'sau jñānagamyaḥ paraḥ pumān 12,202.033d@017C_0151 ananyayā ca bhaktyā ca prāptuṃ śakyo mahāhariḥ 12,202.033d@017C_0151 bhīṣma uvāca 12,202.033d@017C_0152 ity evam uktvā bhagavān suparṇaḥ pakṣirāṭ prabhuḥ 12,202.033d@017C_0153 āmantrya jananīṃ me vai tatraivāntaradhīyata 12,202.033d@017C_0154 tasmād rājendra sarvātmā vāsudevaḥ pradhānakṛt 12,202.033d@017C_0155 jñānena bhaktyā sulabho nānyatheti matir mama 12,203.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,203.001a yogaṃ me paramaṃ tāta mokṣasya vada bhārata 12,203.001c tam ahaṃ tattvato jñātum icchāmi vadatāṃ vara 12,203.001d*0558_01 bhūyo 'pi jñānasadbhāve sthityarthaṃ tvāṃ bravīmy aham 12,203.001d*0558_02 acintyaṃ vāsudevākhyaṃ tasmāt prabrūhi sattama 12,203.002 bhīṣma uvāca 12,203.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,203.002c saṃvādaṃ mokṣasaṃyuktaṃ śiṣyasya guruṇā saha 12,203.003a kaś cid brāhmaṇam āsīnam ācāryam ṛṣisattamam 12,203.003b*0559_01 tejorāśiṃ mahātmānaṃ satyasaṃdhaṃ jitendriyam 12,203.003c śiṣyaḥ paramamedhāvī śreyorthī susamāhitaḥ 12,203.003e caraṇāv upasaṃgṛhya sthitaḥ prāñjalir abravīt 12,203.004a upāsanāt prasanno 'si yadi vai bhagavan mama 12,203.004c saṃśayo me mahān kaś cit tan me vyākhyātum arhasi 12,203.005a kutaś cāhaṃ kutaś ca tvaṃ tat samyag brūhi yat param 12,203.005c kathaṃ ca sarvabhūteṣu sameṣu dvijasattama 12,203.005e samyagvṛttā nivartante viparītāḥ kṣayodayāḥ 12,203.006a vedeṣu cāpi yad vākyaṃ laukikaṃ vyāpakaṃ ca yat 12,203.006c etad vidvan yathātattvaṃ sarvaṃ vyākhyātum arhasi 12,203.007 gurur uvāca 12,203.007a śṛṇu śiṣya mahāprājña brahmaguhyam idaṃ param 12,203.007c adhyātmaṃ sarvabhūtānām āgamānāṃ ca yad vasu 12,203.008a vāsudevaḥ sarvam idaṃ viśvasya brahmaṇo mukham 12,203.008b*0560_01 krīḍate bhagavān devo bālakrīḍanakair iva 12,203.008c satyaṃ dānam atho yajñas titikṣā dama ārjavam 12,203.009a puruṣaṃ sanātanaṃ viṣṇuṃ yat tad vedavido viduḥ 12,203.009c sargapralayakartāram avyaktaṃ brahma śāśvatam 12,203.009e tad idaṃ brahma vārṣṇeyam itihāsaṃ śṛṇuṣva me 12,203.010a brāhmaṇo brāhmaṇaiḥ śrāvyo rājanyaḥ kṣatriyais tathā 12,203.010b*0561_01 vaiśyo vaiśyais tathā śrāvyaḥ śūdraḥ śūdrair mahāmanāḥ 12,203.010c māhātmyaṃ devadevasya viṣṇor amitatejasaḥ 12,203.010e arhas tvam asi kalyāṇa vārṣṇeyaṃ śṛṇu yat param 12,203.010f*0562_01 yam acyutaṃ paraṃ nityaṃ liṅgahīnaṃ ca nirmalam 12,203.010f*0562_02 nirvāṇam amṛtaṃ śrīmat tad viṣṇoḥ paramaṃ padam 12,203.010f*0562_03 bhave ca bhedavad bhinnaṃ pradānaṃ guṇakārakam 12,203.010f*0562_04 tasmin na sajjate nityaṃ sa eṣa puruṣo 'paraḥ 12,203.010f*0562_05 puruṣādhiṣṭhitaṃ nityaṃ pradhānaṃ brahma kāraṇam 12,203.010f*0562_06 kālasvarūpaṃ rūpeṇa viṣṇunā prabhaviṣṇunā 12,203.010f*0562_07 kṣobhyamāṇaṃ sṛjaty eva nānābhūtāni bhāgaśaḥ 12,203.010f*0562_08 tad dṛṣṭvā puruṣo 'tattvaṃ sākṣī bhūtvā pravartate 12,203.010f*0562_09 tat praviśya yathāyogam abhinno bhinnalakṣaṇaḥ 12,203.011a kālacakram anādyantaṃ bhāvābhāvasvalakṣaṇam 12,203.011c trailokyaṃ sarvabhūteṣu cakravat parivartate 12,203.012a yat tad akṣaram avyaktam amṛtaṃ brahma śāśvatam 12,203.012c vadanti puruṣavyāghraṃ keśavaṃ puruṣarṣabham 12,203.012d*0563_01 tad akṣaram acintyaṃ vai bhinnarūpeṇa dṛśyate 12,203.012d*0563_02 paśya kālākhyam aniśaṃ na coṣṇaṃ nātiśītalam 12,203.012d*0563_03 na santy ete guṇās tasmiṃs tathā tasmāt pravartate 12,203.012d*0563_04 śītalo 'yam anuprāptaḥ kālo grīṣmas tathaiva ca 12,203.012d*0563_05 vakṣyanti sarvabhūtāni hy ete sūryodayaṃ prati 12,203.012d*0563_06 āgacchanti nivartanti sa kālo guṇarāśayaḥ 12,203.012d*0563_07 na caiva prakṛtisthena kālayuktena nityaśaḥ 12,203.012d*0563_08 guṇaiḥ saṃbhogam aratis tattvavijñānakovidam 12,203.012d*0563_09 puruṣādhiṣṭhitā nityaṃ prakṛtiḥ sūyate parā 12,203.013a pitṝn devān ṛṣīṃś caiva tathā vai yakṣadānavān 12,203.013c nāgāsuramanuṣyāṃś ca sṛjate paramo 'vyayaḥ 12,203.014a tathaiva vedaśāstrāṇi lokadharmāṃś ca śāśvatān 12,203.014c pralaye prakṛtiṃ prāpya yugādau sṛjate prabhuḥ 12,203.015a yathartuṣv ṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye 12,203.015c dṛśyante tāni tāny eva tathā brahmāharātriṣu 12,203.016a atha yad yad yadā bhāvi kālayogād yugādiṣu 12,203.016c tat tad utpadyate jñānaṃ lokayātrāvidhānajam 12,203.016d*0564_01 śrutir eṣā samākhyātā tadarthaṃ kāraṇātmanā 12,203.016d*0564_02 anāmnāyavidhānād vai vedā hy antarhitā yathā 12,203.016d*0564_03 yugānte hy astabhūtāni śāstrāṇi vividhāni ca 12,203.016d*0564_04 sarvasattvavinā[śā]d vai jīvātmanityayā smṛtāḥ 12,203.016d*0564_05 anyasminn aṇḍasadbhāve vartamānāni nityaśaḥ 12,203.017a yugānte 'ntarhitān vedān setihāsān maharṣayaḥ 12,203.017c lebhire tapasā pūrvam anujñātāḥ svayaṃbhuvā 12,203.017d*0565_01 niyogād brahmaṇo viprā lokatantrapravartakāḥ 12,203.018a vedavid veda bhagavān vedāṅgāni bṛhaspatiḥ 12,203.018c bhārgavo nītiśāstraṃ ca jagāda jagato hitam 12,203.019a gāndharvaṃ nārado vedaṃ bharadvājo dhanurgraham 12,203.019c devarṣicaritaṃ gārgyaḥ kṛṣṇātreyaś cikitsitam 12,203.019d*0566_01 nyāyatantraṃ hi kārtsnyena gautamo veda tattvataḥ 12,203.019d*0566_02 vedāntakarmayogaṃ ca vedavid brahmavid vibhuḥ 12,203.019d*0566_03 dvaipāyano nijagrāha śilpaśāstraṃ bhṛguḥ punaḥ 12,203.020a nyāyatantrāṇy anekāni tais tair uktāni vādibhiḥ 12,203.020c hetvāgamasadācārair yad uktaṃ tad upāsyate 12,203.021a anādyaṃ yat paraṃ brahma na devā narṣayo viduḥ 12,203.021c ekas tad veda bhagavān dhātā nārāyaṇaḥ prabhuḥ 12,203.022a nārāyaṇād ṛṣigaṇās tathā mukhyāḥ surāsurāḥ 12,203.022c rājarṣayaḥ purāṇāś ca paramaṃ duḥkhabheṣajam 12,203.022d*0567_01 vakṣye 'haṃ tava yat prāptam ṛṣer dvaipāyanān mayā 12,203.023a puruṣādhiṣṭhitaṃ bhāvaṃ prakṛtiḥ sūyate sadā 12,203.023c hetuyuktam ataḥ sarvaṃ jagat saṃparivartate 12,203.024a dīpād anye yathā dīpāḥ pravartante sahasraśaḥ 12,203.024c prakṛtiḥ sṛjate tadvad ānantyān nāpacīyate 12,203.025a avyaktakarmajā buddhir ahaṃkāraṃ prasūyate 12,203.025c ākāśaṃ cāpy ahaṃkārād vāyur ākāśasaṃbhavaḥ 12,203.026a vāyos tejas tataś cāpas tv adbhyo hi vasudhodgatā 12,203.026c mūlaprakṛtayo 'ṣṭau tā jagad etāsv avasthitam 12,203.027a jñānendriyāṇy ataḥ pañca pañca karmendriyāṇy api 12,203.027c viṣayāḥ pañca caikaṃ ca vikāre ṣoḍaśaṃ manaḥ 12,203.028a śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā ghrāṇaṃ pañcendriyāṇy api 12,203.028c pādau pāyur upasthaś ca hastau vāk karmaṇām api 12,203.029a śabdaḥ sparśo 'tha rūpaṃ ca raso gandhas tathaiva ca 12,203.029c vijñeyaṃ vyāpakaṃ cittaṃ teṣu sarvagataṃ manaḥ 12,203.029d*0568_01 buddhīndriyārthā ity uktā daśa saṃsargayonayaḥ 12,203.029d*0568_02 sadasadbhāvayoge ca mana ity abhidhīyate 12,203.029d*0568_03 vyavasāyaguṇā buddhir ahaṃkāro 'bhimānakaḥ 12,203.029d*0568_04 na bījaṃ dehayoge ca karmabījapravartanāt 12,203.030a rasajñāne tu jihveyaṃ vyāhṛte vāk tathaiva ca 12,203.030c indriyair vividhair yuktaṃ sarvaṃ vyastaṃ manas tathā 12,203.031a vidyāt tu ṣoḍaśaitāni daivatāni vibhāgaśaḥ 12,203.031c deheṣu jñānakartāram upāsīnam upāsate 12,203.032a tadvat somaguṇā jihvā gandhas tu pṛthivīguṇaḥ 12,203.032c śrotraṃ śabdaguṇaṃ caiva cakṣur agner guṇas tathā 12,203.032e sparśaṃ vāyuguṇaṃ vidyāt sarvabhūteṣu sarvadā 12,203.033a manaḥ sattvaguṇaṃ prāhuḥ sattvam avyaktajaṃ tathā 12,203.033c sarvabhūtātmabhūtasthaṃ tasmād budhyeta buddhimān 12,203.034a ete bhāvā jagat sarvaṃ vahanti sacarācaram 12,203.034c śritā virajasaṃ devaṃ yam āhuḥ paramaṃ padam 12,203.035a navadvāraṃ puraṃ puṇyam etair bhāvaiḥ samanvitam 12,203.035c vyāpya śete mahān ātmā tasmāt puruṣa ucyate 12,203.036a ajaraḥ so 'maraś caiva vyaktāvyaktopadeśavān 12,203.036c vyāpakaḥ saguṇaḥ sūkṣmaḥ sarvabhūtaguṇāśrayaḥ 12,203.037a yathā dīpaḥ prakāśātmā hrasvo vā yadi vā mahān 12,203.037c jñānātmānaṃ tathā vidyāt puruṣaṃ sarvajantuṣu 12,203.038a so 'tra vedayate vedyaṃ sa śṛṇoti sa paśyati 12,203.038c kāraṇaṃ tasya deho 'yaṃ sa kartā sarvakarmaṇām 12,203.039a agnir dārugato yadvad bhinne dārau na dṛśyate 12,203.039c tathaivātmā śarīrastho yogenaivātra dṛśyate 12,203.039d*0569_01 agnir yathā hy upāyena mathitvā dāru dṛśyate 12,203.039d*0569_02 tathaivātmā śarīrastho yogenaivātra dṛśyate 12,203.040a nadīṣv āpo yathā yuktā yathā sūrye marīcayaḥ 12,203.040c saṃtanvānā yathā yānti tathā dehāḥ śarīriṇām 12,203.041a svapnayoge yathaivātmā pañcendriyasamāgataḥ 12,203.041c deham utsṛjya vai yāti tathaivātropalabhyate 12,203.042a karmaṇā vyāpyate pūrvaṃ karmaṇā copapadyate 12,203.042c karmaṇā nīyate 'nyatra svakṛtena balīyasā 12,203.043a sa tu dehād yathā dehaṃ tyaktvānyaṃ pratipadyate 12,203.043c tathā taṃ saṃpravakṣyāmi bhūtagrāmaṃ svakarmajam 12,204.001 gurur uvāca 12,204.001a caturvidhāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca 12,204.001c avyaktaprabhavāny āhur avyaktanidhanāni ca 12,204.001e avyaktanidhanaṃ vidyād avyaktātmātmakaṃ manaḥ 12,204.002a yathāśvatthakaṇīkāyām antarbhūto mahādrumaḥ 12,204.002c niṣpanno dṛśyate vyaktam avyaktāt saṃbhavas tathā 12,204.002d*0570_01 ātmānam anusaṃyāti buddhir avyaktajā tathā 12,204.002d*0570_02 tām anveti mano yadval lohavarmaṇi saṃnidhau 12,204.003a abhidravaty ayaskāntamayo niścetanāv ubhau 12,204.003c svabhāvahetujā bhāvā yadvad anyad apīdṛśam 12,204.004a tadvad avyaktajā bhāvāḥ kartuḥ kāraṇalakṣaṇāḥ 12,204.004c acetanāś cetayituḥ kāraṇād abhisaṃhitāḥ 12,204.005a na bhūḥ khaṃ dyaur na bhūtāni narṣayo na surāsurāḥ 12,204.005c nānyad āsīd ṛte jīvam āsedur na tu saṃhitam 12,204.006a sarvanītyā sarvagataṃ manohetu salakṣaṇam 12,204.006c ajñānakarma nirdiṣṭam etat kāraṇalakṣaṇam 12,204.007a tat kāraṇair hi saṃyuktaṃ kāryasaṃgrahakārakam 12,204.007c yenaitad vartate cakram anādinidhanaṃ mahat 12,204.007d*0571_01 yena svabhāvasadbhāvaṃ hetubhūtā sakāraṇā 12,204.007d*0571_02 evaṃ prākṛtavistāro hy āśritya puruṣaṃ param 12,204.008a avyaktanābhaṃ vyaktāraṃ vikāraparimaṇḍalam 12,204.008c kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ cakraṃ snigdhākṣaṃ vartate dhruvam 12,204.009a snigdhatvāt tilavat sarvaṃ cakre 'smin pīḍyate jagat 12,204.009c tilapīḍair ivākramya bhogair ajñānasaṃbhavaiḥ 12,204.009d*0572_01 prāṇenāyaṃ hi śānte tu virodhāt pratipālanam 12,204.009d*0572_02 dehasyeṣūn ya āste yaḥ śuddho 'cintya sanātanaḥ 12,204.009d*0572_03 bhrāmayan neṣato (sic) yāti kālacakrasamanvitaḥ 12,204.009d*0572_04 bhūtāni mohayan nityaṃ cakrasya ca rayaṃ gataḥ 12,204.009d*0572_05 snehadravyasamāyoge kṣetrapācaṃ na vastuṣu 12,204.009d*0572_06 tilavat pīḍite cakre hy ādhiyantranipīḍite 12,204.009d*0572_07 bahiś cādhiṣṭhite yadvaj jñānināṃ karmasaṃbhavam 12,204.010a karma tat kurute tarṣād ahaṃkāraparigraham 12,204.010c kāryakāraṇasaṃyoge sa hetur upapāditaḥ 12,204.010d*0573_01 yathākarṇya ca tac chiṣyas tattvajñānam anuttamam 12,204.011a nātyeti kāraṇaṃ kāryaṃ na kāryaṃ kāraṇaṃ tathā 12,204.011c kāryāṇāṃ tūpakaraṇe kālo bhavati hetumān 12,204.012a hetuyuktāḥ prakṛtayo vikārāś ca parasparam 12,204.012c anyonyam abhivartante puruṣādhiṣṭhitāḥ sadā 12,204.013a sarajas tāmasair bhāvaiś cyuto hetubalānvitaḥ 12,204.013c kṣetrajñam evānuyāti pāṃsur vāterito yathā 12,204.013e na ca taiḥ spṛśyate bhāvo na te tena mahātmanā 12,204.014a sarajasko 'rajaskaś ca sa vai vāyur yathā bhavet 12,204.014c tathaitad antaraṃ vidyāt kṣetrakṣetrajñayor budhaḥ 12,204.014e abhyāsāt sa tathā yukto na gacchet prakṛtiṃ punaḥ 12,204.015a saṃdeham etam utpannam acchinad bhagavān ṛṣiḥ 12,204.015c tathā vārtāṃ samīkṣeta kṛtalakṣaṇasaṃmitām 12,204.016a bījāny agnyupadagdhāni na rohanti yathā punaḥ 12,204.016c jñānadagdhais tathā kleśair nātmā saṃbadhyate punaḥ 12,205.001 gurur uvāca 12,205.001a pravṛttilakṣaṇo dharmo yathāyam upapadyate 12,205.001c teṣāṃ vijñānaniṣṭhānām anyat tattvaṃ na rocate 12,205.002a durlabhā vedavidvāṃso vedokteṣu vyavasthitāḥ 12,205.002c prayojanam atas tv atra mārgam icchanti saṃstutam 12,205.002d*0574_01 vedasya na vidur bhāvaṃ jñānamārgapratiṣṭhitam 12,205.003a sadbhir ācaritatvāt tu vṛttam etad agarhitam 12,205.003c iyaṃ sā buddhir anyeyaṃ yayā yāti parāṃ gatim 12,205.004a śarīravān upādatte mohāt sarvaparigrahān 12,205.004c kāmakrodhādibhir bhāvair yukto rājasatāmasaiḥ 12,205.005a nāśuddham ācaret tasmād abhīpsan dehayāpanam 12,205.005c karmaṇo vivaraṃ kurvan na lokān āpnuyāc chubhān 12,205.006a lohayuktaṃ yathā hema vipakvaṃ na virājate 12,205.006c tathāpakvakaṣāyākhyaṃ vijñānaṃ na prakāśate 12,205.006d*0575_01 ke cid ātmaguṇaṃ prāptās te muktāś cakrabandhanāt 12,205.006d*0575_02 itare duḥkhasadvaṃdvās tathā duḥkhaparāyaṇāḥ 12,205.006d*0575_03 śukākarmānurūpaṃ te jāyamānāḥ punaḥ punaḥ 12,205.006d*0575_04 krodhalobhamadāviṣṭā mūḍhāntaḥkaraṇāḥ sadā 12,205.006d*0575_05 yathā.......saṃchāyā nāsti nityatayā purā 12,205.006d*0575_06 guṇān eva tathā cintyā santy eti ca vidur budhāḥ 12,205.007a yaś cādharmaṃ caren mohāt kāmalobhāv anu plavan 12,205.007c dharmyaṃ panthānam ākramya sānubandho vinaśyati 12,205.007d*0576_01 acalaṃ jñānam aprāpya calacittaś calān iyāt 12,205.008a śandādīn viṣayāṃs tasmād asaṃrāgād anuplavet 12,205.008c krodhaharṣau viṣādaś ca jāyante hi parasparam 12,205.008d*0577_01 guṇāḥ kāryāḥ krodhaharṣau sukhaduḥkhe priyāpriye 12,205.008d*0577_02 dvaṃdvāny athaivamādīni vijayec caiva sarvavit 12,205.009a pañcabhūtātmake dehe sattvarājasatāmase 12,205.009c kam abhiṣṭuvate cāyaṃ kaṃ vā krośati kiṃ vadet 12,205.010a sparśarūparasādyeṣu saṅgaṃ gacchanti bāliśāḥ 12,205.010c nāvagacchanty avijñānād ātmajaṃ pārthivaṃ guṇam 12,205.011a mṛnmayaṃ śaraṇaṃ yadvan mṛdaiva parilipyate 12,205.011c pārthivo 'yaṃ tathā deho mṛdvikārair vilipyate 12,205.012a madhu tailaṃ payaḥ sarpir māṃsāni lavaṇaṃ guḍaḥ 12,205.012c dhānyāni phalamūlāni mṛdvikārāḥ sahāmbhasā 12,205.013a yadvat kāntāram ātiṣṭhan nautsukyaṃ samanuvrajet 12,205.013c śramād āhāram ādadyād asvādv api hi yāpanam 12,205.014a tadvat saṃsārakāntāram ātiṣṭhañ śramatatparaḥ 12,205.014c yātrārtham adyād āhāraṃ vyādhito bheṣajaṃ yathā 12,205.014d*0578_01 bhakṣaṇe śvāpadair mārgād iti cāraṃ karoti cet 12,205.014d*0578_02 evaṃ saṃsāramārgeṇa yātrārthaṃ viṣayāṇi ca 12,205.014d*0578_03 na gacched bhogavijñānād unmārge padyate tadā 12,205.014d*0578_04 tasmād aduḥkhato mārgam āsthitas tam anusmaret 12,205.014d*0578_05 nānāparṇaphalā vṛkṣā bahavaḥ santi tatra hi 12,205.014d*0578_06 bhoktāro munayaś caiva tasmāt parataraṃ vanam 12,205.014d*0578_07 anumānais tathā śāstrair yaśasā vikrameṇa ca 12,205.015a satyaśaucārjavatyāgair yaśasā vikrameṇa ca 12,205.015c kṣāntyā dhṛtyā ca buddhyā ca manasā tapasaiva ca 12,205.016a bhāvān sarvān yathāvṛttān saṃvaseta yathākramam 12,205.016c śāntim icchann adīnātmā saṃyacched indriyāṇi ca 12,205.017a sattvena rajasā caiva tamasā caiva mohitāḥ 12,205.017c cakravat parivartante hy ajñānāj jantavo bhṛśam 12,205.018a tasmāt samyak parīkṣeta doṣān ajñānasaṃbhavān 12,205.018c ajñānaprabhavaṃ nityam ahaṃkāraṃ parityajet 12,205.019a mahābhūtānīndriyāṇi guṇāḥ sattvaṃ rajas tamaḥ 12,205.019b*0579_01 dehamūlaṃ vijānīhi naitāni bhagavān ataḥ 12,205.019b*0579_02 upāyataḥ pravakṣyāmi taṃ ca mṛtyuṃ durāsadam 12,205.019c trailokyaṃ seśvaraṃ sarvam ahaṃkāre pratiṣṭhitam 12,205.020a yatheha niyataṃ kālo darśayaty ārtavān guṇān 12,205.020c tadvad bhūteṣv ahaṃkāraṃ vidyād bhūtapravartakam 12,205.021a saṃmohakaṃ tamo vidyāt kṛṣṇam ajñānasaṃbhavam 12,205.021b*0580_01 prakṛter guṇasaṃjāto mahān ahaṃkriyā tataḥ 12,205.021b*0580_02 ahaṃkārāt punaḥ paścād bhūtagrāmam udāhṛtam 12,205.021b*0580_03 avyaktasya guṇebhyas tu tadguṇāṃś ca nibodha tān 12,205.021c prītiduḥkhanibaddhāṃś ca samastāṃs trīn atho guṇān 12,205.021e sattvasya rajasaś caiva tamasaś ca nibodha tān 12,205.022a pramoho harṣajaḥ prītir asaṃdeho dhṛtiḥ smṛtiḥ 12,205.022c etān sattvaguṇān vidyād imān rājasatāmasān 12,205.022d*0581_01 asaṃtoṣo 'kṣamā dhairyam atṛptir viṣayādiṣu 12,205.022d*0581_02 rājasāś ca guṇā hy ete tatparaṃ tāmasāñ śṛṇu 12,205.022d*0581_03 mohas tandrī tathā duḥkhaṃ nidrālasyaṃ pramādatā 12,205.022d*0581_04 viṣādī dīrghasūtraś ca tat tāmasam udāhṛtam 12,205.023a kāmakrodhau pramādaś ca lobhamohau bhayaṃ klamaḥ 12,205.023c viṣādaśokāv aratir mānadarpāv anāryatā 12,205.024a doṣāṇām evamādīnāṃ parīkṣya gurulāghavam 12,205.024c vimṛśed ātmasaṃsthānām ekaikam anusaṃtatam 12,205.024d*0582_01 yasmin pratiṣṭhitaṃ cedaṃ yasmin sajjñānanirgatiḥ 12,205.024d*0582_02 sarvabhūtādhikaṃ nityam ahaṃkāraṃ vilokayet 12,205.024d*0582_03 vilokamānaḥ sa tadā svabuddhyā sūkṣmayā punaḥ 12,205.024d*0582_04 tad eva bhāti tad rūpam ātmanā yat sunirmalam 12,205.025 śiṣya uvāca 12,205.025a ke doṣā manasā tyaktāḥ ke buddhyā śithilīkṛtāḥ 12,205.025c ke punaḥ punar āyānti ke mohād aphalā iva 12,205.026a keṣāṃ balābalaṃ buddhyā hetubhir vimṛśed budhaḥ 12,205.026c etat sarvaṃ samācakṣva yathā vidyām ahaṃ prabho 12,205.026d*0583_01 mahyaṃ śuśrūṣave vidvan vakṣy etad buddhiniścitam 12,205.026d*0583_02 śāntatvād aparāntāc ca ārambhād api caikataḥ 12,205.026d*0583_03 prokto hy atra yathā hetur evam āhur manīṣiṇaḥ 12,205.027 gurur uvāca 12,205.027*0584_01 gauravaṃ tu guṇānāṃ syāt taddhetūnāṃ balābalāt 12,205.027a doṣair mūlād avacchinnair viśuddhātmā vimucyate 12,205.027c vināśayati saṃbhūtam ayasmayamayo yathā 12,205.027d*0585_01 sahajair aviśuddhātmā doṣair naśyati rājasaiḥ 12,205.027e tathākṛtātmā sahajair doṣair naśyati rājasaiḥ 12,205.028a rājasaṃ tāmasaṃ caiva śuddhātmākarmasaṃbhavam 12,205.028b*0586_01 śamayet sattvam āsthāya svabuddhyā kevalaṃ dvijaḥ 12,205.028b*0587_01 tyajec ca manasā caitau śuddhātmā buddhim āsthitaḥ 12,205.028c tat sarvaṃ dehināṃ bījaṃ sarvam ātmavataḥ samam 12,205.029a tasmād ātmavatā varjyaṃ rajaś ca tama eva ca 12,205.029c rajastamobhyāṃ nirmuktaṃ sattvaṃ nirmalatām iyāt 12,205.029d*0588_01 āhārān varjayen nityaṃ rājasāṃs tāmasān api 12,205.029d*0589_01 te brahma punar āyānti na mohād acalā iva 12,205.030a atha vā mantravad brūyur māṃsādānāṃ yajuṣkṛtam 12,205.030c hetuḥ sa evānādāne śuddhadharmānupālane 12,205.031a rajasā dharmayuktāni kāryāṇy api samāpnuyāt 12,205.031c arthayuktāni cātyarthaṃ kāmān sarvāṃś ca sevate 12,205.032a tamasā lobhayuktāni krodhajāni ca sevate 12,205.032c hiṃsāvihārābhiratas tandrīnidrāsamanvitaḥ 12,205.033a sattvasthaḥ sāttvikān bhāvāñ śuddhān paśyati saṃśritaḥ 12,205.033c sa dehī vimalaḥ śrīmāñ śuddho vidyāsamanvitaḥ 12,206.001 gurur uvāca 12,206.001a rajasā sādhyate mohas tamasā ca nararṣabha 12,206.001c krodhalobhau bhayaṃ darpa eteṣāṃ sādhanāc chuciḥ 12,206.002a paramaṃ paramātmānaṃ devam akṣayam avyayam 12,206.002c viṣṇum avyaktasaṃsthānaṃ viśante devasattamam 12,206.003a tasya māyāvidagdhāṅgā jñānabhraṣṭā nirāśiṣaḥ 12,206.003c mānavā jñānasaṃmohāt tataḥ kāmaṃ prayānti vai 12,206.004a kāmāt krodham avāpyātha lobhamohau ca mānavāḥ 12,206.004c mānadarpād ahaṃkāram ahaṃkārāt tataḥ kriyāḥ 12,206.005a kriyābhiḥ snehasaṃbandhaḥ snehāc chokam anantaram 12,206.005c sukhaduḥkhasamārambhāj janmājanmakṛtakṣaṇāḥ 12,206.006a janmato garbhavāsaṃ tu śukraśoṇitasaṃbhavam 12,206.006c purīṣamūtravikledaśoṇitaprabhavāvilam 12,206.007a tṛṣṇābhibhūtas tair baddhas tān evābhipariplavan 12,206.007b*0590_01 tathā narakagartasthas tṛṣṇārajjubhir ācitaḥ 12,206.007b*0590_02 puṇyapāpapraṇunnāṅgo jāyate sa yathā kṛmiḥ 12,206.007b*0590_03 maśakair matkuṇair daṣṭas tathā citravadhārditaḥ 12,206.007b*0590_04 nānāvyādhibhir ākīrṇaḥ kathaṃ cid yauvanaṃ gataḥ 12,206.007b*0590_05 kūrmotsṛjati bhūyaś ca rajjuḥ svasvamukhepsayā 12,206.007b*0590_06 yoṣitaṃ narakaṃ gṛhya janmakarmavaśānugaḥ 12,206.007b*0590_07 purakṣetranimittaṃ yad duḥkhaṃ vaktuṃ na śakyate 12,206.007b*0590_08 kas tatra nindakaś caiva narake pacyate bhṛśam 12,206.007b*0590_09 vārdhakyam anulaṅgheta tatra karmārabhet punaḥ 12,206.007b*0590_10 bhagavān saṃstutaḥ paścāt kiṃ pravakṣyāmi te bhṛśam 12,206.007c saṃsāratantravāhinyas tatra budhyeta yoṣitaḥ 12,206.008a prakṛtyā kṣetrabhūtās tā narāḥ kṣetrajñalakṣaṇāḥ 12,206.008c tasmād etā viśeṣeṇa naro 'tīyur vipaścitaḥ 12,206.009a kṛtyā hy etā ghorarūpā mohayanty avicakṣaṇān 12,206.009c rajasy antarhitā mūrtir indriyāṇāṃ sanātanī 12,206.010a tasmāt tarṣātmakād rāgād bījāj jāyanti jantavaḥ 12,206.010c svadehajān asvasaṃjñān yadvad aṅgāt kṛmīṃs tyajet 12,206.010e svasaṃjñān asvajāṃs tadvat sutasaṃjñān kṛmīṃs tyajet 12,206.011a śukrato rasataś caiva snehāj jāyanti jantavaḥ 12,206.011c svabhāvāt karmayogād vā tān upekṣeta buddhimān 12,206.012a rajas tamasi paryastaṃ sattvaṃ tamasi saṃsthitam 12,206.012c jñānādhiṣṭhānam ajñānaṃ buddhyahaṃkāralakṣaṇam 12,206.013a tad bījaṃ dehinām āhus tad bījaṃ jīvasaṃjñitam 12,206.013c karmaṇā kālayuktena saṃsāraparivartakam 12,206.014a ramaty ayaṃ yathā svapne manasā dehavān iva 12,206.014c karmagarbhair guṇair dehī garbhe tad upapadyate 12,206.015a karmaṇā bījabhūtena codyate yad yad indriyam 12,206.015c jāyate tad ahaṃkārād rāgayuktena cetasā 12,206.016a śabdarāgāc chrotram asya jāyate bhāvitātmanaḥ 12,206.016b*0591_01 sparśarāgāt tvag evāsya jāyate bhāvitātmanaḥ 12,206.016c rūparāgāt tathā cakṣur ghrāṇaṃ gandhacikīrṣayā 12,206.016d*0592_01 rasarāgāt tathā jihvā jāyate bhāvitātmanaḥ 12,206.017a sparśanebhyas tathā vāyuḥ prāṇāpānavyapāśrayaḥ 12,206.017c vyānodānau samānaś ca pañcadhā dehayāpanā 12,206.018a saṃjātair jāyate gātraiḥ karmajair brahmaṇā vṛtaḥ 12,206.018c duḥkhādyantair duḥkhamadhyair naraḥ śārīramānasaiḥ 12,206.019a duḥkhaṃ vidyād upādānād abhimānāc ca vardhate 12,206.019c tyāgāt tebhyo nirodhaḥ syān nirodhajño vimucyate 12,206.020a indriyāṇāṃ rajasy eva prabhavapralayāv ubhau 12,206.020c parīkṣya saṃcared vidvān yathāvac chāstracakṣuṣā 12,206.021a jñānendriyāṇīndriyārthān nopasarpanty atarṣulam 12,206.021c jñātaiś ca kāraṇair dehī na dehaṃ punar arhati 12,207.001 gurur uvāca 12,207.001a atropāyaṃ pravakṣyāmi yathāvac chāstracakṣuṣā 12,207.001c tad vijñānāc caran prājñaḥ prāpnuyāt paramāṃ gatim 12,207.002a sarveṣām eva bhūtānāṃ puruṣaḥ śreṣṭha ucyate 12,207.002c puruṣebhyo dvijān āhur dvijebhyo mantravādinaḥ 12,207.003a sarvabhūtaviśiṣṭās te sarvajñāḥ sarvadarśinaḥ 12,207.003c brāhmaṇā vedatattvajñās tattvārthagatiniścayāḥ 12,207.004a netrahīno yathā hy ekaḥ kṛcchrāṇi labhate 'dhvani 12,207.004c jñānahīnas tathā loke tasmāj jñānavido 'dhikāḥ 12,207.005a tāṃs tān upāsate dharmān dharmakāmā yathāgamam 12,207.005c na tv eṣām arthasāmānyam antareṇa guṇān imān 12,207.006a vāgdehamanasāṃ śaucaṃ kṣamā satyaṃ dhṛtiḥ smṛtiḥ 12,207.006c sarvadharmeṣu dharmajñā jñāpayanti guṇān imān 12,207.007a yad idaṃ brahmaṇo rūpaṃ brahmacaryam iti smṛtam 12,207.007c paraṃ tat sarvabhūtebhyas tena yānti parāṃ gatim 12,207.008a liṅgasaṃyogahīnaṃ yac charīrasparśavarjitam 12,207.008c śrotreṇa śravaṇaṃ caiva cakṣuṣā caiva darśanam 12,207.008d*0593_01 tvacā ca sparśanaṃ yac ca nāsayā ghrāṇam eva ca 12,207.009a jihvayā rasanaṃ yac ca tad eva parivarjitam 12,207.009c buddhyā ca vyavasāyena brahmacaryam akalmaṣam 12,207.010a samyagvṛttir brahmalokaṃ prāpnuyān madhyamaḥ surān 12,207.010c dvijāgryo jāyate vidvān kanyasīṃ vṛttim āsthitaḥ 12,207.011a suduṣkaraṃ brahmacaryam upāyaṃ tatra me śṛṇu 12,207.011c saṃpravṛttam udīrṇaṃ ca nigṛhṇīyād dvijo manaḥ 12,207.012a yoṣitāṃ na kathāḥ śrāvyā na nirīkṣyā nirambarāḥ 12,207.012c kadā cid darśanād āsāṃ durbalān āviśed rajaḥ 12,207.013a rāgotpattau caret kṛcchram ahnas triḥ praviśed apaḥ 12,207.013c magnaḥ svapne ca manasā trir japed aghamarṣaṇam 12,207.014a pāpmānaṃ nirdahed evam antarbhūtaṃ rajomayam 12,207.014c jñānayuktena manasā saṃtatena vicakṣaṇaḥ 12,207.015a kuṇapāmedhyasaṃyuktaṃ yadvad acchidrabandhanam 12,207.015c tadvad dehagataṃ vidyād ātmānaṃ dehabandhanam 12,207.015d*0594_01 amedhyapūrṇaṃ yad bhāṇḍaṃ śleṣmāntakalilāvṛtam 12,207.015d*0594_02 necchate vīkṣituṃ bhāṇḍaṃ kutaḥ spraṣṭuṃ pravartate 12,207.015d*0594_03 dehabhāṇḍaṃ malaiḥ pūrṇaṃ bahiḥ svedajalāvṛtam 12,207.015d*0594_04 bībhatsaṃ naranārīṇāṃ jñānināṃ narakaṃ matam 12,207.015d*0594_05 chidrakumbho yathā srāvaṃ sṛjate tadgataṃ dṛḍham 12,207.015d*0594_06 antaḥsthaṃ sraṃsate tadvaj jalaṃ deheṣu dehinām 12,207.015d*0594_07 śleṣmāśrumūtrakalilaṃ purīṣaṃ śuklam eva ca 12,207.015d*0594_08 kaphajālaviniryāsaḥ sarasaś citta muñcaya 12,207.016a vātapittakaphān raktaṃ tvaṅmāṃsaṃ snāyum asthi ca 12,207.016c majjāṃ caiva sirājālais tarpayanti rasā nṛṇām 12,207.017a daśa vidyād dhamanyo 'tra pañcendriyaguṇāvahāḥ 12,207.017c yābhiḥ sūkṣmāḥ pratāyante dhamanyo 'nyāḥ sahasraśaḥ 12,207.018a evam etāḥ sirānadyo rasodā dehasāgaram 12,207.018c tarpayanti yathākālam āpagā iva sāgaram 12,207.019a madhye ca hṛdayasyaikā sirā tv atra manovahā 12,207.019c śukraṃ saṃkalpajaṃ nṝṇāṃ sarvagātrair vimuñcati 12,207.020a sarvagātrapratāyinyas tasyā hy anugatāḥ sirāḥ 12,207.020c netrayoḥ pratipadyante vahantyas taijasaṃ guṇam 12,207.021a payasy antarhitaṃ sarpir yadvan nirmathyate khajaiḥ 12,207.021c śukraṃ nirmathyate tadvad dehasaṃkalpajaiḥ khajaiḥ 12,207.022a svapne 'py evaṃ yathābhyeti manaḥsaṃkalpajaṃ rajaḥ 12,207.022c śukram asparśajaṃ dehāt sṛjanty asya manovahā 12,207.023a maharṣir bhagavān atrir veda tac chukrasaṃbhavam 12,207.023c tribījam indradaivatyaṃ tasmād indriyam ucyate 12,207.024a ye vai śukragatiṃ vidyur bhūtasaṃkarakārikām 12,207.024c virāgā dagdhadoṣās te nāpnuyur dehasaṃbhavam 12,207.025a guṇānāṃ sāmyam āgamya manasaiva manovaham 12,207.025c dehakarma nudan prāṇān antakāle vimucyate 12,207.026a bhavitā manaso jñānaṃ mana eva pratāyate 12,207.026c jyotiṣmad virajo divyam atra siddhaṃ mahātmanām 12,207.027a tasmāt tad avighātāya karma kuryād akalmaṣam 12,207.027c rajas tamaś ca hitveha na tiryaggatim āpnuyāt 12,207.028a taruṇādhigataṃ jñānaṃ jarādurbalatāṃ gatam 12,207.028c paripakvabuddhiḥ kālena ādatte mānasaṃ balam 12,207.028d*0595_01 evaṃ putrakalatreṣu jñātisaṃbandhibandhuṣu 12,207.028d*0595_02 ādatte hṛdaye kāmaṃ vyādhā[dhyā]dibhir abhiplutaḥ 12,207.028d*0595_03 yatas tataḥ paripatann avindan sukham aṇv api 12,207.028d*0595_04 bahuduḥkhasamāpannaḥ paścān nirvedam āsthitaḥ 12,207.028d*0595_05 jñānavṛkṣaṃ samāśritya paścān nirvṛtim aśnute 12,207.029a sudurgam iva panthānam atītya guṇabandhanam 12,207.029c yadā paśyet tadā doṣān atītyāmṛtam aśnute 12,208.001 gurur uvāca 12,208.001a duranteṣv indriyārtheṣu saktāḥ sīdanti jantavaḥ 12,208.001c ye tv asaktā mahātmānas te yānti paramāṃ gatim 12,208.002a janmamṛtyujarāduḥkhair vyādhibhir manasaḥ klamaiḥ 12,208.002c dṛṣṭvemaṃ saṃtataṃ lokaṃ ghaṭen mokṣāya buddhimān 12,208.003a vāṅmanobhyāṃ śarīreṇa śuciḥ syād anahaṃkṛtaḥ 12,208.003c praśānto jñānavān bhikṣur nirapekṣaś caret sukham 12,208.003d*0596_01 vaśā mokṣavatāṃ pāśās tāsāṃ rūpaṃ pradarśakam 12,208.003d*0596_02 durgrahaṃ paśyamāno 'pi manyate mohitas tadā 12,208.003d*0596_03 evaṃ paśyantam ātmānam anudhyātaṃ hi bandhuṣu 12,208.003d*0596_04 ayathātvena jānāmi bhedarūpeṇa saṃsthitam 12,208.004a atha vā manasaḥ saṅgaṃ paśyed bhūtānukampayā 12,208.004c atrāpy upekṣāṃ kurvīta jñātvā karmaphalaṃ jagat 12,208.005a yat kṛtaṃ prāk śubhaṃ karma pāpaṃ vā tad upāśnute 12,208.005c tasmāc chubhāni karmāṇi kuryād vāgbuddhikarmabhiḥ 12,208.006a ahiṃsā satyavacanaṃ sarvabhūteṣu cārjavam 12,208.006c kṣamā caivāpramādaś ca yasyaite sa sukhī bhavet 12,208.006d*0597_01 anakṣasādhyaṃ tad brahma nirmalaṃ jagataḥ param 12,208.006d*0597_02 svātmaprakāśam agrāhyam ahetukam acañcalam 12,208.006d*0597_03 vivekajñānavācistho hy āśurūpeṇa saṃsthitaḥ 12,208.006d*0597_04 vaikārikāt pradṛśyete gairike madhudhāravat 12,208.007a yaś cainaṃ paramaṃ dharmaṃ sarvabhūtasukhāvaham 12,208.007c duḥkhān niḥsaraṇaṃ veda sa tattvajñaḥ sukhī bhavet 12,208.008a tasmāt samāhitaṃ buddhyā mano bhūteṣu dhārayet 12,208.008c nāpadhyāyen na spṛhayen nābaddhaṃ cintayed asat 12,208.009a avāgyogaprayogeṇa manojñaṃ saṃpravartate 12,208.009c vivakṣatā vā sadvākyaṃ dharmaṃ sūkṣmam avekṣatā 12,208.009e satyāṃ vācam ahiṃsrāṃ ca vaded anapavādinīm 12,208.010a kalkāpetām aparuṣām anṛśaṃsām apaiśunām 12,208.010c īdṛg alpaṃ ca vaktavyam avikṣiptena cetasā 12,208.011a vākprabuddho hi saṃrāgād virāgād vyāhared yadi 12,208.011c buddhyā hy anigṛhītena manasā karma tāmasam 12,208.011e rajobhūtair hi karaṇaiḥ karmaṇā pratipadyate 12,208.012a sa duḥkhaṃ prāpya loke 'smin narakāyopapadyate 12,208.012c tasmān manovākśarīrair ācared dhairyam ātmanaḥ 12,208.013a prakīrṇameṣabhāro hi yadvad dhāryeta dasyubhiḥ 12,208.013c pratilomāṃ diśaṃ buddhvā saṃsāram abudhās tathā 12,208.013d*0598_01 saṃsāramārgam āpannaḥ pratilomaṃ vivarjayet 12,208.014a tān eva ca yathā dasyūn kṣiptvā gacchec chivāṃ diśam 12,208.014c tathā rajastamaḥkarmāṇy utsṛjya prāpnuyāt sukham 12,208.015a niḥsaṃdigdham anīho vai muktaḥ sarvaparigrahaiḥ 12,208.015c viviktacārī laghvāśī tapasvī niyatendriyaḥ 12,208.016a jñānadagdhaparikleśaḥ prayogaratir ātmavān 12,208.016c niṣpracāreṇa manasā paraṃ tad adhigacchati 12,208.017a dhṛtimān ātmavān buddhiṃ nigṛhṇīyād asaṃśayam 12,208.017c mano buddhyā nigṛhṇīyād viṣayān manasātmanaḥ 12,208.017d*0599_01 yojayitvā manas tatra niścalaṃ paramātmani 12,208.017d*0599_02 yogābhisaṃdhiyuktasya brahma tat saṃprakāśate 12,208.017d*0599_03 aikāntyaṃ tad idaṃ viddhi sarvavastvantarasthitiḥ 12,208.017d*0599_04 viśeṣahīnaṃ gṛhṇanti viśeṣāṃ kāraṇātmikām 12,208.017d*0599_05 atha vā na prabhus tatra paramātmani vartitum 12,208.017d*0599_06 āgāmitattvaṃ yogātmā yogatantram upakramet 12,208.018a nigṛhītendriyasyāsya kurvāṇasya mano vaśe 12,208.018c devatās tāḥ prakāśante hṛṣṭā yānti tam īśvaram 12,208.019a tābhiḥ saṃsaktamanaso brahmavat saṃprakāśate 12,208.019c etaiś cāpagataiḥ sarvair brahmabhūyāya kalpate 12,208.020a atha vā na pravarteta yogatantrair upakramet 12,208.020c yena tantramayaṃ tantraṃ vṛttiḥ syāt tat tad ācaret 12,208.021a kaṇapiṇyākakulmāṣaśākayāvakasaktavaḥ 12,208.021c tathā mūlaphalaṃ bhaikṣaṃ paryāyeṇopayojayet 12,208.022a āhāraṃ niyataṃ caiva deśe kāle ca sāttvikam 12,208.022c tat parīkṣyānuvarteta yat pravṛtty anuvartakam 12,208.023a pravṛttaṃ noparundheta śanair agnim ivendhayet 12,208.023c jñānendhitaṃ tato jñānam arkavat saṃprakāśate 12,208.024a jñānādhiṣṭhānam ajñānaṃ trīṃl lokān adhitiṣṭhati 12,208.024c vijñānānugataṃ jñānam ajñānād apakṛṣyate 12,208.025a pṛthaktvāt saṃprayogāc ca nāsūyur veda śāśvatam 12,208.025c sa tayor apavargajño vītarāgo vimucyate 12,208.026a vayotīto jarāmṛtyū jitvā brahma sanātanam 12,208.026c amṛtaṃ tad avāpnoti yat tad akṣaram avyayam 12,209.001 gurur uvāca 12,209.001a niṣkalmaṣaṃ brahmacaryam icchatā carituṃ sadā 12,209.001c nidrā sarvātmanā tyājyā svapnadoṣān avekṣatā 12,209.002a svapne hi rajasā dehī tamasā cābhibhūyate 12,209.002c dehāntaram ivāpannaś caraty apagatasmṛtiḥ 12,209.003a jñānābhyāsāj jāgarato jijñāsārtham anantaram 12,209.003c vijñānābhiniveśāt tu jāgaraty aniśaṃ sadā 12,209.004a atrāha ko nv ayaṃ bhāvaḥ svapne viṣayavān iva 12,209.004c pralīnair indriyair dehī vartate dehavān iva 12,209.005a atrocyate yathā hy etad veda yogeśvaro hariḥ 12,209.005c tathaitad upapannārthaṃ varṇayanti maharṣayaḥ 12,209.006a indriyāṇāṃ śramāt svapnam āhuḥ sarvagataṃ budhāḥ 12,209.006b*0600_01 tanmayānīndriyāṇy āhus tāvad gacchanti tāni vai 12,209.006b*0600_02 atrāhus tritayaṃ nityam atathyam iti cec ca na 12,209.006b*0600_03 prathame vartamāno 'sau tritayaṃ vetti sarvadā 12,209.006b*0600_04 netarāv upasaṃgamya vijānāti kathaṃ cana 12,209.006b*0600_05 svapnāvasthāgato hy eṣa svapna ity eva vetti ca 12,209.006b*0600_06 tad apy asadṛśaṃ yuktyā tritayaṃ mohalakṣaṇam 12,209.006b*0600_07 yadātmatritayān muktas tadā jānāty asatkṛtaḥ 12,209.006c manasas tu pralīnatvāt tat tad āhur nidarśanam 12,209.007a kāryavyāsaktamanasaḥ saṃkalpo jāgrato hy api 12,209.007c yadvan manorathaiśvaryaṃ svapne tadvan manogatam 12,209.008a saṃsārāṇām asaṃkhyānāṃ kāmātmā tad avāpnuyāt 12,209.008c manasy antarhitaṃ sarvaṃ veda sottamapūruṣaḥ 12,209.009a guṇānām api yad yat tat karma jānāty upasthitam 12,209.009c tat tac chaṃsanti bhūtāni mano yad bhāvitaṃ yathā 12,209.010a tatas tam upavartante guṇā rājasatāmasāḥ 12,209.010c sāttviko vā yathāyogam ānantaryaphalodayaḥ 12,209.011a tataḥ paśyaty asaṃbaddhān vātapittakaphottarān 12,209.011c rajastamobhavair bhāvais tad apy āhur duranvayam 12,209.012a prasannair indriyair yad yat saṃkalpayati mānasam 12,209.012c tat tat svapne 'py uparate manodṛṣṭir nirīkṣate 12,209.013a vyāpakaṃ sarvabhūteṣu vartate 'pratighaṃ manaḥ 12,209.013c manasy antarhitaṃ dvāraṃ deham āsthāya mānasam 12,209.014a yat tat sadasad avyaktaṃ svapity asmin nidarśanam 12,209.014b*0601_01 vyaktabhedam atīto 'sau cinmātraṃ paridṛśyate 12,209.014c sarvabhūtātmabhūtasthaṃ tad adhyātmaguṇaṃ viduḥ 12,209.015a lipseta manasā yaś ca saṃkalpād aiśvaraṃ guṇam 12,209.015c ātmaprabhāvāt taṃ vidyāt sarvā hy ātmani devatāḥ 12,209.016a evaṃ hi tapasā yuktam arkavat tamasaḥ param 12,209.016c trailokyaprakṛtir dehī tapasā taṃ maheśvaram 12,209.017a tapo hy adhiṣṭhitaṃ devais tapoghnam asurais tamaḥ 12,209.017c etad devāsurair guptaṃ tad āhur jñānalakṣaṇam 12,209.018a sattvaṃ rajas tamaś ceti devāsuraguṇān viduḥ 12,209.018c sattvaṃ devaguṇaṃ vidyād itarāv āsurau guṇau 12,209.018d*0602_01 sattvaṃ manas tathā buddhir devā ity abhiśabditāḥ 12,209.018d*0602_02 tair eva hi vṛtas tasmāj jñātvaivaṃ paramaṃ * * 12,209.018d*0602_03 nidrāvikalpena satāṃ * * viśati lokavat 12,209.018d*0602_04 svastho bhavati gūḍhātmā kaluṣaiḥ parivarjitaḥ 12,209.018d*0602_05 niśādikā ye kathitā lokānāṃ kaluṣā matāḥ 12,209.018d*0602_06 tair hīnaṃ yat puraṃ śuddhaṃ bāhyābhyantaravartinam 12,209.018d*0602_07 sadānandamayaṃ nityaṃ bhūtvā tat param anviyāt 12,209.018d*0602_08 evam ākhyātam atyarthaṃ brahmacaryam akalmaṣam 12,209.018d*0602_09 sarvasaṃyogahīnaṃ tad viṣṇvākhyaṃ paramaṃ padam 12,209.018d*0602_10 acintyam adbhutaṃ loke jñānena parivartate 12,209.019a brahma tat paramaṃ vedyam amṛtaṃ jyotir akṣaram 12,209.019c ye vidur bhāvitātmānas te yānti paramāṃ gatim 12,209.020a hetumac chakyam ākhyātum etāvaj jñānacakṣuṣā 12,209.020c pratyāhāreṇa vā śakyam avyaktaṃ brahma veditum 12,210.001 gurur uvāca 12,210.001a na sa veda paraṃ dharmaṃ yo na veda catuṣṭayam 12,210.001c vyaktāvyakte ca yat tattvaṃ saṃprāptaṃ paramarṣiṇā 12,210.002a vyaktaṃ mṛtyumukhaṃ vidyād avyaktam amṛtaṃ padam 12,210.002c pravṛttilakṣaṇaṃ dharmam ṛṣir nārāyaṇo 'bravīt 12,210.003a atraivāvasthitaṃ sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram 12,210.003c nivṛttilakṣaṇaṃ dharmam avyaktaṃ brahma śāśvatam 12,210.004a pravṛttilakṣaṇaṃ dharmaṃ prajāpatir athābravīt 12,210.004c pravṛttiḥ punarāvṛttir nivṛttiḥ paramā gatiḥ 12,210.005a tāṃ gatiṃ paramām eti nivṛttiparamo muniḥ 12,210.005c jñānatattvaparo nityaṃ śubhāśubhanidarśakaḥ 12,210.006a tad evam etau vijñeyāv avyaktapuruṣāv ubhau 12,210.006c avyaktapuruṣābhyāṃ tu yat syād anyan mahattaram 12,210.007a taṃ viśeṣam avekṣeta viśeṣeṇa vicakṣaṇaḥ 12,210.007c anādyantāv ubhāv etāv aliṅgau cāpy ubhāv api 12,210.008a ubhau nityau sūkṣmatarau mahadbhyaś ca mahattarau 12,210.008c sāmānyam etad ubhayor evaṃ hy anyad viśeṣaṇam 12,210.009a prakṛtyā sargadharmiṇyā tathā trividhasattvayā 12,210.009c viparītam ato vidyāt kṣetrajñasya ca lakṣaṇam 12,210.010a prakṛteś ca vikārāṇāṃ draṣṭāram aguṇānvitam 12,210.010b*0603_01 kṣetrajñam āhur jīvaṃ tu kartāraṃ guṇasaṃvṛtam 12,210.010b*0604_01 agrāhyaṃ yena jānanti taj jñanaṃ daṃśitaś ca tat 12,210.010b*0604_02 tenaiva daṃśito nityaṃ na guṇaḥ paribhūyate 12,210.010c agrāhyau puruṣāv etāv aliṅgatvād asaṃhitau 12,210.011a saṃyogalakṣaṇotpattiḥ karmajā gṛhyate yayā 12,210.011c karaṇaiḥ karmanirvṛttaiḥ kartā yad yad viceṣṭate 12,210.011e kīrtyate śabdasaṃjñābhiḥ ko 'ham eṣo 'py asāv iti 12,210.011f*0605_01 mamāpi kāyam iti ca tad ajño nityasaṃvṛtaḥ 12,210.012a uṣṇīṣavān yathā vastrais tribhir bhavati saṃvṛtaḥ 12,210.012c saṃvṛto 'yaṃ tathā dehī sattvarājasatāmasaiḥ 12,210.012d*0606_01 bhedavastu tv abhedena jānāti sa yadā pumān 12,210.012d*0606_02 tadā paraṃ parātmāsau bhavaty eva nirañjanaḥ 12,210.012d*0606_03 kriyāyoge ca bhedākhye bahu saṃkṣipyate kva cit 12,210.012d*0606_04 vasurudragaṇādyeṣu svānubhogena bhogataḥ 12,210.012d*0606_05 evam eṣa paraḥ sattvo nānārūpeṇa saṃsthitaḥ 12,210.012d*0606_06 saṃkṣipto dṛśyate paścād ekarūpeṇa viṣṭhitaḥ 12,210.013a tasmāc catuṣṭayaṃ vedyam etair hetubhir ācitam 12,210.013c yathāsaṃjño hy ayaṃ samyag antakāle na muhyati 12,210.013d*0607_01 vāyur vidho yathā bhānur viprakāśaṃ gamiṣyati 12,210.014a śriyaṃ divyām abhiprepsur brahma vāṅmanasā śuciḥ 12,210.014c śārīrair niyamair ugraiś caren niṣkalmaṣaṃ tapaḥ 12,210.015a trailokyaṃ tapasā vyāptam antarbhūtena bhāsvatā 12,210.015c sūryaś ca candramāś caiva bhāsatas tapasā divi 12,210.015d*0608_01 anyac ca dharmasāmyaṃ yat tapas tat kīrtyate punaḥ 12,210.016a pratāpas tapaso jñānaṃ loke saṃśabditaṃ tapaḥ 12,210.016c rajastamoghnaṃ yat karma tapasas tat svalakṣaṇam 12,210.016d*0609_01 tritayaṃ hy etad ākhyātaṃ yady asmād bhāsituṃ punaḥ 12,210.016d*0609_02 svabhāsā bhāsayaṃś cāpi candramā hy atra vartate 12,210.016d*0609_03 sūryayoge tu yaḥ saṃdhis tapaḥ sarvaṃ pradīpyate 12,210.017a brahmacaryam ahiṃsā ca śārīraṃ tapa ucyate 12,210.017c vāṅmanoniyamaḥ sāmyaṃ mānasaṃ tapa ucyate 12,210.018a vidhijñebhyo dvijātibhyo grāhyam annaṃ viśiṣyate 12,210.018c āhāraniyamenāsya pāpmā naśyati rājasaḥ 12,210.019a vaimanasyaṃ ca viṣaye yānty asya karaṇāni ca 12,210.019c tasmāt tanmātram ādadyād yāvad atra prayojanam 12,210.020a antakāle vayotkarṣāc chanaiḥ kuryād anāturaḥ 12,210.020c evaṃ yuktena manasā jñānaṃ tad upapadyate 12,210.021a rajasā cāpy ayaṃ dehī dehavāñ śabdavac caret 12,210.021c kāryair avyāhatamatir vairāgyāt prakṛtau sthitaḥ 12,210.021e ā dehād apramādāc ca dehāntād vipramucyate 12,210.022a hetuyuktaḥ sadotsargo bhūtānāṃ pralayas tathā 12,210.022c parapratyayasarge tu niyataṃ nātivartate 12,210.023a bhavāntaprabhavaprajñā āsate ye viparyayam 12,210.023c dhṛtyā dehān dhārayanto buddhisaṃkṣiptamānasāḥ 12,210.023e sthānebhyo dhvaṃsamānāś ca sūkṣmatvāt tān upāsate 12,210.024a yathāgamaṃ ca tat sarvaṃ buddhyā tan naiva budhyate 12,210.024c dehāntaṃ kaś cid anvāste bhāvitātmā nirāśrayaḥ 12,210.024e yukto dhāraṇayā kaś cit sattāṃ ke cid upāsate 12,210.025a abhyasyanti paraṃ devaṃ vidyutsaṃśabditākṣaram 12,210.025c antakāle hy upāsannās tapasā dagdhakilbiṣāḥ 12,210.026a sarva ete mahātmāno gacchanti paramāṃ gatim 12,210.026c sūkṣmaṃ viśeṣaṇaṃ teṣām avekṣec chāstracakṣuṣā 12,210.027a dehaṃ tu paramaṃ vidyād vimuktam aparigraham 12,210.027c antarikṣād anyataraṃ dhāraṇāsaktamānasam 12,210.028a martyalokād vimucyante vidyāsaṃyuktamānasāḥ 12,210.028c brahmabhūtā virajasas tato yānti parāṃ gatim 12,210.028d*0610_01 evam ekāyanaṃ dharmam āhur vedavido janāḥ 12,210.028d*0610_02 yathājñānam upāsantaḥ sarve yānti parāṃ gatim 12,210.029a kaṣāyavarjitaṃ jñānaṃ yeṣām utpadyate 'calam 12,210.029c te yānti paramāṃl lokān viśudhyanto yathābalam 12,210.030a bhagavantam ajaṃ divyaṃ viṣṇum avyaktasaṃjñitam 12,210.030c bhāvena yānti śuddhā ye jñānatṛptā nirāśiṣaḥ 12,210.031a jñātvātmasthaṃ hariṃ caiva nivartante na te 'vyayāḥ 12,210.031c prāpya tat paramaṃ sthānaṃ modante 'kṣaram avyayam 12,210.032a etāvad etad vijñānam etad asti ca nāsti ca 12,210.032c tṛṣṇābaddhaṃ jagat sarvaṃ cakravat parivartate 12,210.033a bisatantur yathaivāyam antaḥsthaḥ sarvato bise 12,210.033c tṛṣṇātantur anādyantas tathā dehagataḥ sadā 12,210.034a sūcyā sūtraṃ yathā vastre saṃsārayati vāyakaḥ 12,210.034c tadvat saṃsārasūtraṃ hi tṛṣṇāsūcyā nibadhyate 12,210.034d*0611_01 itas tataḥ samāhṛtya rūpaṃ nirvartayiṣyati 12,210.035a vikāraṃ prakṛtiṃ caiva puruṣaṃ ca sanātanam 12,210.035c yo yathāvad vijānāti sa vitṛṣṇo vimucyate 12,210.036a prakāśaṃ bhagavān etad ṛṣir nārāyaṇo 'mṛtam 12,210.036c bhūtānām anukampārthaṃ jagāda jagato hitam 12,211.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,211.001a kena vṛttena vṛttajño janako mithilādhipaḥ 12,211.001c jagāma mokṣaṃ dharmajño bhogān utsṛjya mānuṣān 12,211.002 bhīṣma uvāca 12,211.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,211.002c yena vṛttena vṛttajñaḥ sa jagāma mahat sukham 12,211.003a janako janadevas tu mithilāyāṃ janādhipaḥ 12,211.003c aurdhvadehikadharmāṇām āsīd yukto vicintane 12,211.004a tasya sma śatam ācāryā vasanti satataṃ gṛhe 12,211.004c darśayantaḥ pṛthag dharmān nānāpāṣaṇḍavādinaḥ 12,211.005a sa teṣāṃ pretyabhāve ca pretyajātau viniścaye 12,211.005c āgamasthaḥ sa bhūyiṣṭham ātmatattve na tuṣyati 12,211.006a tatra pañcaśikho nāma kāpileyo mahāmuniḥ 12,211.006c paridhāvan mahīṃ kṛtsnāṃ jagāma mithilām api 12,211.007a sarvasaṃnyāsadharmāṇāṃ tattvajñānaviniścaye 12,211.007c suparyavasitārthaś ca nirdvaṃdvo naṣṭasaṃśayaḥ 12,211.008a ṛṣīṇām āhur ekaṃ yaṃ kāmād avasitaṃ nṛṣu 12,211.008c śāśvataṃ sukham atyantam anvicchan sa sudurlabham 12,211.009a yam āhuḥ kapilaṃ sāṃkhyāḥ paramarṣiṃ prajāpatim 12,211.009c sa manye tena rūpeṇa vismāpayati hi svayam 12,211.010a āsureḥ prathamaṃ śiṣyaṃ yam āhuś cirajīvinam 12,211.010c pañcasrotasi yaḥ satram āste varṣasahasrikam 12,211.011a taṃ samāsīnam āgamya maṇḍalaṃ kāpilaṃ mahat 12,211.011b*0612_01 pañcasrotasi niṣṇātaḥ pañcarātraviśāradaḥ 12,211.011b*0612_02 pañcajñaḥ pañcakṛt pañcaguṇaḥ pañcaśikhaḥ smṛtaḥ 12,211.011c puruṣāvastham avyaktaṃ paramārthaṃ nibodhayat 12,211.012a iṣṭisatreṇa saṃsiddho bhūyaś ca tapasā muniḥ 12,211.012c kṣetrakṣetrajñayor vyaktiṃ bubudhe devadarśanaḥ 12,211.013a yat tad ekākṣaraṃ brahma nānārūpaṃ pradṛśyate 12,211.013b*0613_01 tan me brūhi dvijaśreṣṭha tvaṃ hi vettāsya tattvataḥ 12,211.013b*0613_02 evaṃ pṛṣṭaḥ pañcaśikhaḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ 12,211.013b*0614_01 bodhāyanaparān viprān ṛṣibhāvam upāgataḥ 12,211.013c āsurir maṇḍale tasmin pratipede tad avyayam 12,211.014a tasya pañcaśikhaḥ śiṣyo mānuṣyā payasā bhṛtaḥ 12,211.014c brāhmaṇī kapilā nāma kā cid āsīt kuṭumbinī 12,211.015a tasyāḥ putratvam āgamya striyāḥ sa pibati stanau 12,211.015c tataḥ sa kāpileyatvaṃ lebhe buddhiṃ ca naiṣṭhikīm 12,211.016a etan me bhagavān āha kāpileyāya saṃbhavam 12,211.016c tasya tat kāpileyatvaṃ sarvavittvam anuttamam 12,211.017a sāmānyaṃ kapilo jñātvā dharmajñānām anuttamam 12,211.017c upetya śatam ācāryān mohayām āsa hetubhiḥ 12,211.017d*0615_01 nirākariṣṇus tān sarvāṃs teṣāṃ hetuguṇān bahūn 12,211.017d*0615_02 śrāvayām āsa matimān muniḥ pañcaśikho nṛpa 12,211.018a janakas tv abhisaṃraktaḥ kāpileyānudarśanāt 12,211.018c utsṛjya śatam ācāryān pṛṣṭhato 'nujagāma tam 12,211.019a tasmai paramakalpāya praṇatāya ca dharmataḥ 12,211.019c abravīt paramaṃ mokṣaṃ yat tat sāṃkhyaṃ vidhīyate 12,211.020a jātinirvedam uktvā hi karmanirvedam abravīt 12,211.020c karmanirvedam uktvā ca sarvanirvedam abravīt 12,211.021a yadarthaṃ karmasaṃsargaḥ karmaṇāṃ ca phalodayaḥ 12,211.021c tad anāśvāsikaṃ moghaṃ vināśi calam adhruvam 12,211.022a dṛśyamāne vināśe ca pratyakṣe lokasākṣike 12,211.022c āgamāt param astīti bruvann api parājitaḥ 12,211.023a anātmā hy ātmano mṛtyuḥ kleśo mṛtyur jarāmayaḥ 12,211.023c ātmānaṃ manyate mohāt tad asamyak paraṃ matam 12,211.024a atha ced evam apy asti yal loke nopapadyate 12,211.024c ajaro 'yam amṛtyuś ca rājāsau manyate tathā 12,211.025a asti nāstīti cāpy etat tasminn asati lakṣaṇe 12,211.025c kim adhiṣṭhāya tad brūyāl lokayātrāviniścayam 12,211.026a pratyakṣaṃ hy etayor mūlaṃ kṛtāntaitihyayor api 12,211.026c pratyakṣo hy āgamo 'bhinnaḥ kṛtānto vā na kiṃ cana 12,211.027a yatra tatrānumāne 'sti kṛtaṃ bhāvayate 'pi vā 12,211.027c anyo jīvaḥ śarīrasya nāstikānāṃ mate smṛtaḥ 12,211.028a reto vaṭakaṇīkāyāṃ ghṛtapākādhivāsanam 12,211.028c jātismṛtir ayaskāntaḥ sūryakānto 'mbubhakṣaṇam 12,211.029a pretya bhūtātyayaś caiva devatābhyupayācanam 12,211.029c mṛte karmanivṛttiś ca pramāṇam iti niścayaḥ 12,211.030a na tv ete hetavaḥ santi ye ke cin mūrtisaṃsthitāḥ 12,211.030c amartyasya hi martyena sāmānyaṃ nopapadyate 12,211.031a avidyākarmaceṣṭānāṃ ke cid āhuḥ punarbhavam 12,211.031c kāraṇaṃ lobhamohau tu doṣāṇāṃ ca niṣevaṇam 12,211.032a avidyāṃ kṣetram āhur hi karma bījaṃ tathā kṛtam 12,211.032c tṛṣṇāsaṃjananaṃ sneha eṣa teṣāṃ punarbhavaḥ 12,211.033a tasmin vyūḍhe ca dagdhe ca citte maraṇadharmiṇi 12,211.033c anyo 'nyāj jāyate dehas tam āhuḥ sattvasaṃkṣayam 12,211.034a yadā sa rūpataś cānyo jātitaḥ śrutito 'rthataḥ 12,211.034c katham asmin sa ity eva saṃbandhaḥ syād asaṃhitaḥ 12,211.035a evaṃ sati ca kā prītir dānavidyātapobalaiḥ 12,211.035c yad anyācaritaṃ karma sarvam anyaḥ prapadyate 12,211.036a yadā hy ayam ihaivānyaiḥ prākṛtair duḥkhito bhavet 12,211.036c sukhitair duḥkhitair vāpi dṛśyo 'py asya vinirṇayaḥ 12,211.037a tathā hi musalair hanyuḥ śarīraṃ tat punar bhavet 12,211.037c pṛthag jñānaṃ yad anyac ca yenaitan nopalabhyate 12,211.038a ṛtuḥ saṃvatsaras tithyaḥ śītoṣṇe ca priyāpriye 12,211.038c yathātītāni paśyanti tādṛśaḥ sattvasaṃkṣayaḥ 12,211.039a jarayā hi parītasya mṛtyunā vā vināśinā 12,211.039c durbalaṃ durbalaṃ pūrvaṃ gṛhasyeva vinaśyati 12,211.040a indriyāṇi mano vāyuḥ śoṇitaṃ māṃsam asthi ca 12,211.040c ānupūrvyā vinaśyanti svaṃ dhātum upayānti ca 12,211.041a lokayātrāvidhānaṃ ca dānadharmaphalāgamaḥ 12,211.041c yadarthaṃ vedaśabdāś ca vyavahārāś ca laukikāḥ 12,211.042a iti samyaṅ manasy ete bahavaḥ santi hetavaḥ 12,211.042c etad astīdam astīti na kiṃ cit pratipadyate 12,211.043a teṣāṃ vimṛśatām evaṃ tat tat samabhidhāvatām 12,211.043c kva cin niviśate buddhis tatra jīryati vṛkṣavat 12,211.044a evam arthair anarthaiś ca duḥkhitāḥ sarvajantavaḥ 12,211.044c āgamair apakṛṣyante hastipair hastino yathā 12,211.044d*0616_01 na jātu kāmaḥ kāmānām upabhogena śāmyati 12,211.044d*0616_02 haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate 12,211.045a arthāṃs tathātyantasukhāvahāṃś ca; lipsanta ete bahavo viśulkāḥ 12,211.045c mahattaraṃ duḥkham abhiprapannā; hitvāmiṣaṃ mṛtyuvaśaṃ prayānti 12,211.046a vināśino hy adhruvajīvitasya; kiṃ bandhubhir mitraparigrahaiś ca 12,211.046c vihāya yo gacchati sarvam eva; kṣaṇena gatvā na nivartate ca 12,211.047a bhūvyomatoyānalavāyavo hi; sadā śarīraṃ paripālayanti 12,211.047c itīdam ālakṣya kuto ratir bhaved; vināśino hy asya na śarma vidyate 12,211.048a idam anupadhi vākyam acchalaṃ; paramanirāmayam ātmasākṣikam 12,211.048c narapatir abhivīkṣya vismitaḥ; punar anuyoktum idaṃ pracakrame 12,211.048d@018_0000 bhīṣma uvāca 12,211.048d@018_0001 janako naradevas tu jñāpitaḥ paramarṣiṇā 12,211.048d@018_0002 punar evānupapraccha sāṃparāye bhavābhavau 12,211.048d@018_0003 bhagavan yad idaṃ pretya saṃjñā bhavati kasya cit 12,211.048d@018_0004 evaṃ sati kim ajñānaṃ jñānaṃ vā kiṃ kariṣyati 12,211.048d@018_0005 vivādād eva siddho 'sau kāraṇasyeva vedanā 12,211.048d@018_0005 pañcaśikha uvāca 12,211.048d@018_0006 cetano vidyate hy atra haitukaṃ ca manogatam 12,211.048d@018_0007 āgamād eva siddho 'sau svataḥsiddha iti śrutiḥ 12,211.048d@018_0008 vartate pṛthag anyonyaṃ na hy apāśritya karmasu 12,211.048d@018_0009 cetano hy aṃśavas tatra svamūrtaṃ dhārayanty ataḥ 12,211.048d@018_0010 svabhāvaṃ pauruṣaṃ karma hy ātmānaṃ tam upāśritāḥ 12,211.048d@018_0011 tam āśritya pravartante dehino dehabandhanāḥ 12,211.048d@018_0012 guṇajñānam abhijñānaṃ yasya liṅgā na śabdavat 12,211.048d@018_0013 pṛthivyādiṣu bhūteṣu tat tad āhur nidarśanam 12,211.048d@018_0014 ātmāsau vartate bhinnas tatra tatra samanvitaḥ 12,211.048d@018_0015 paramātmā tathaivaiko dehe 'sminn iti vai śrutiḥ 12,211.048d@018_0016 ākāśaṃ vāyur ūṣmā ca sneho yac cāpi pārthivam 12,211.048d@018_0017 yathā tridhā pravartante tathāsau puruṣaḥ smṛtaḥ 12,211.048d@018_0018 payasy antarhitaṃ yadvat tadvad vyāptaṃ mahātmakam 12,211.048d@018_0019 pūrvaṃ naiśvaryayogena tasmād etan na śeṣavān 12,211.048d@018_0020 śabdaḥ kālaḥ kriyā deho mamaikasyaiva kalpanā 12,211.048d@018_0021 svabhāvaṃ tanmayaṃ tv etan māyārūpaṃ tu bhedavat 12,211.048d@018_0022 nānākhyaṃ paramaṃ śuddhaṃ nirvikalpaṃ parātmakam 12,211.048d@018_0023 liṅgādi devamadhyās te jñānaṃ devasya tat tathā 12,211.048d@018_0024 cinmayo 'yaṃ hi nādākhyaḥ śabdaś cāsau mano mahān 12,211.048d@018_0025 gatimān uta saṃdhatte varṇavat tat padānvitam 12,211.048d@018_0026 kāyo nāsti ca teṣāṃ vai avakāśas tathā param 12,211.048d@018_0027 ete noḍhā iti cākhyātāḥ sarve te dharmadūṣakāḥ 12,211.048d@018_0028 anubandhān na vijñānaṃ jñānato dhruvam avyayam 12,211.048d@018_0029 nānābhedavikalpena yeṣām ātmā smṛtaḥ sadā 12,211.048d@018_0030 prakṛter aparas teṣāṃ bahavo hy ātmavādinaḥ 12,211.048d@018_0031 virodho hy ātmasanmāyāṃ na teṣāṃ siddha eva hi 12,211.048d@018_0032 anyadā ca gṛhītai* vedabāhyās tataḥ smṛtāḥ 12,211.048d@018_0033 ekānekātmakaṃ teṣāṃ pratiṣedho hi bhedanut 12,211.048d@018_0034 tasmād vedasya hṛdayam advaidhyam iti viddhi tat 12,211.048d@018_0035 vedādṛṣṭer ayaṃ lokaḥ sarvārtheṣu pravartate 12,211.048d@018_0036 tasmāc ca smṛtayo jātāḥ setihāsāḥ pṛthagvidhāḥ 12,211.048d@018_0037 na yan na sādhyaṃ tad brahma nādimadhyaṃ na cāntavat 12,211.048d@018_0038 indriyāṇi sabhūtāni parā ca prakṛtir manaḥ 12,211.048d@018_0039 ātmā ca paramaḥ śuddhaḥ prokto 'sau paramaḥ pumān 12,211.048d@018_0040 utpattilakṣaṇaṃ cedaṃ viparītam athobhayoḥ 12,211.048d@018_0041 yo vetti prakṛtiṃ nityaṃ tathā caivātmanas tu tām 12,211.048d@018_0042 pradahaty eṣa karmākhyaṃ dāvodbhūta ivānalaḥ 12,211.048d@018_0043 cinmātraparamaḥ śuddhaḥ sarvākṛtiṣu vartate 12,211.048d@018_0044 ākāśakalpaṃ vimalaṃ nānāśaktisamanvitam 12,211.048d@018_0045 tāpanaṃ sarvabhūtānāṃ jyotiṣāṃ madhyamasthitim 12,211.048d@018_0046 duḥkham āste sa nirduḥkhas tad vidvān na ca lipyati 12,211.048d@018_0047 asāv aśnāti yadvat tad bhramaro 'śnāti yan madhu 12,211.048d@018_0048 evam eṣa mahān ātmā nātmā tad avabudhyate 12,211.048d@018_0049 evaṃbhūtas tvam ity atra svādhīto budhyate param 12,211.048d@018_0050 budhasya bodhanaṃ tatra kriyate sadbhir ity uta 12,211.048d@018_0051 na budhasyeti vai kaś cin na tathāvac chruṇuṣva me 12,211.048d@018_0052 śokam asya na gatvā te śāstrāṇāṃ śāstradasyavaḥ 12,211.048d@018_0053 lokaṃ nighnanti saṃbhinnā jñātino 'tra vadanty uta 12,211.048d@018_0054 evaṃ tasya vibhoḥ kṛtyaṃ dhātur asya mahātmanaḥ 12,211.048d@018_0055 kṣamanti te mahātmānaḥ sarvadvaṃdvavivarjitāḥ 12,211.048d@018_0056 ato 'nyathā mahātmānam anyathā pratipadyate 12,211.048d@018_0057 kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ coreṇātmāpahāriṇā 12,211.048d@018_0058 tasya saṃyogayogena śucir apy aśucir bhavet 12,211.048d@018_0059 aśuciś ca śuciś cāpi jñānād dehādayo yathā 12,211.048d@018_0060 dṛśyaṃ na caiva dṛṣṭaṃ syād dṛṣṭaṃ dṛśyaṃ tu naiva ca 12,211.048d@018_0061 atītatritayaḥ siddho jñānarūpeṇa sarvadā 12,211.048d@018_0062 evaṃ na pratipadyante rāgamohamadānvitāḥ 12,211.048d@018_0063 vedabāhyā durātmānaḥ saṃsāre duḥkhabhāginaḥ 12,211.048d@018_0064 āgamānugatajñānā buddhiyuktā bhavanti te 12,211.048d@018_0065 buddhyā bhavati buddhyāttaṃ yad buddhaṃ cātmarūpavat 12,211.048d@018_0066 tamasy andhe na saṃdehāt paraṃ yānti na saṃśayaḥ 12,211.048d@018_0067 nityanaimittikān kṛtvā pāpahānim avāpya ca 12,211.048d@018_0068 śuddhasattvā mahātmāno jñānanirdhūtakalmaṣāḥ 12,211.048d@018_0069 asaktāḥ parivartante saṃsaranty atha vāyuvat 12,211.048d@018_0070 na yujyante 'tha vā kleśair ahaṃbhāvodbhavaiḥ saha 12,211.048d@018_0071 itas tataḥ samāhṛtya jñānaṃ nirvarṇayanty uta 12,211.048d@018_0072 jñānānvitas tamo hanyād arkavat sa mahāmatiḥ 12,211.048d@018_0073 evam ātmānam anvīkṣya nānāduḥkhasamanvitam 12,211.048d@018_0074 dehaṃ paṅkamale magnaṃ nirmalaṃ paramārthataḥ 12,211.048d@018_0075 tam eva sarvaduḥkhāt tu mocayet paramātmavān 12,211.048d@018_0076 brahmacaryavratopetaḥ sarvasaṅgabahiṣkṛtaḥ 12,211.048d@018_0077 laghvāhāro viśuddhātmā paraṃ nirvāṇam ṛcchati 12,211.048d@018_0078 indriyāṇi mano vāyuḥ śoṇitaṃ māṃsam asthi ca 12,211.048d@018_0079 ānupūrvyād vinaśyanti svaṃ dhātum upayānti ca 12,211.048d@018_0080 kāraṇānugataṃ kāryaṃ yadi tac ca vinaśyati 12,211.048d@018_0081 aliṅgasya kathaṃ liṅgaṃ yujyate tan mṛṣā dṛḍham 12,211.048d@018_0082 na tv eva hetavaḥ santi ye ke cin mūrtisaṃsthitāḥ 12,211.048d@018_0083 amartyasya ca martyena sāmānyaṃ nopapadyate 12,211.048d@018_0084 lokadṛṣṭo yathā jāteḥ svedajaḥ puruṣaḥ striyām 12,211.048d@018_0085 kṛtānusmaraṇāt siddho vedagamyaḥ paraḥ pumān 12,211.048d@018_0086 pratyakṣānugato vedo nāmahetubhir iṣyate 12,211.048d@018_0087 yathā śākhā hi vai śākhā taroḥ saṃbadhyate tadā 12,211.048d@018_0088 śrutyā tathā paro 'py ātmā dṛśyate so 'py aliṅgavān 12,211.048d@018_0089 aliṅgasādhyaṃ tad brahma bahavaḥ santi hetavaḥ 12,211.048d@018_0090 lokayātrāvidhānaṃ ca dānadharmaphalāgamaḥ 12,211.048d@018_0091 tadarthaṃ vedaśabdāś ca vyavahārāś ca laukikāḥ 12,211.048d@018_0092 iti samyaṅ manasy ete bahavaḥ santi hetavaḥ 12,211.048d@018_0093 etad astīdam astīti na kiṃ cit pratidṛśyate 12,211.048d@018_0094 teṣāṃ vimṛśatām evaṃ tat tat samabhidhāvatām 12,211.048d@018_0095 kva cin niviśate buddhis tatra jīryati vṛkṣavat 12,211.048d@018_0096 evam arthair anarthaiś ca duḥkhitāḥ sarvajantavaḥ 12,211.048d@018_0097 āgamair apakṛṣyanti hastino hastipair yathā 12,211.048d@018_0098 na jātu kāmaḥ kāmānām upabhogena śāmyati 12,211.048d@018_0099 haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate 12,211.048d@018_0100 arthāṃs tathātyantaduḥkhāvahāṃś ca 12,211.048d@018_0101 lipsanta eke bahavo viśuṣkāḥ 12,211.048d@018_0102 mahattaraṃ duḥkham abhiprapannā 12,211.048d@018_0103 hitvā sukhaṃ mṛtyuvaśaṃ prayānti 12,211.048d@018_0104 vināśino hy adhruvajīvitasya 12,211.048d@018_0105 kiṃ bandhubhir mantraparigrahaiś ca 12,211.048d@018_0106 vihāya yo gacchati sarvam eva 12,211.048d@018_0107 kṣaṇena gatvā na nivartate ca 12,211.048d@018_0108 khaṃ bhūmitoyānalavāyavo hi 12,211.048d@018_0109 sadā śarīraṃ pratipālayanti 12,211.048d@018_0110 itīdam ālakṣya kuto ratir bhaved 12,211.048d@018_0111 vināśino hy asya na karma vidyate 12,211.048d@018_0111 bhīṣma uvāca 12,211.048d@018_0112 idam anupadhivākyam acchalaṃ 12,211.048d@018_0113 paramanirāmayam ātmasākṣikam 12,211.048d@018_0114 narapatir anuvīkṣya vismitaḥ 12,211.048d@018_0115 punar anuyoktum idaṃ pracakrame 12,212.001 bhīṣma uvāca 12,212.001a janako janadevas tu jñāpitaḥ paramarṣiṇā 12,212.001c punar evānupapraccha sāṃparāye bhavābhavau 12,212.002a bhagavan yad idaṃ pretya saṃjñā bhavati kasya cit 12,212.002c evaṃ sati kim ajñānaṃ jñānaṃ vā kiṃ kariṣyati 12,212.003a sarvam ucchedaniṣṭhaṃ syāt paśya caitad dvijottama 12,212.003c apramattaḥ pramatto vā kiṃ viśeṣaṃ kariṣyati 12,212.004a asaṃsargo hi bhūteṣu saṃsargo vā vināśiṣu 12,212.004c kasmai kriyeta kalpena niścayaḥ ko 'tra tattvataḥ 12,212.005a tamasā hi praticchannaṃ vibhrāntam iva cāturam 12,212.005c punaḥ praśamayan vākyaiḥ kaviḥ pañcaśikho 'bravīt 12,212.006a ucchedaniṣṭhā nehāsti bhāvaniṣṭhā na vidyate 12,212.006c ayaṃ hy api samāhāraḥ śarīrendriyacetasām 12,212.006e vartate pṛthag anyonyam apy apāśritya karmasu 12,212.007a dhātavaḥ pañcaśākho 'yaṃ khaṃ vāyur jyotir ambu bhūḥ 12,212.007c te svabhāvena tiṣṭhanti viyujyante svabhāvataḥ 12,212.008a ākāśaṃ vāyur ūṣmā ca sneho yac cāpi pārthivam 12,212.008c eṣa pañcasamāhāraḥ śarīram iti naikadhā 12,212.008d*0617_01 ahaṃvācyaṃ dvijānāṃ yad viśiṣṭaṃ buddhirūpavat 12,212.008d*0617_02 vācām agocaraṃ nityaṃ jñeyam evaṃ bhaviṣyati 12,212.008d*0617_03 jñānaṃ jñeyaṃ tathājñānaṃ trividhaṃ jñānam ucyate 12,212.008e jñānam ūṣmā ca vāyuś ca trividhaḥ karmasaṃgrahaḥ 12,212.009a indriyāṇīndriyārthāś ca svabhāvaś cetanā manaḥ 12,212.009c prāṇāpānau vikāraś ca dhātavaś cātra niḥsṛtāḥ 12,212.009d*0618_01 prāṇādayas tathā sparśā na saṃbādhagatās tathā 12,212.009d*0618_02 putrādhīnaṃ bhaviṣyeta cinmātraḥ sa paraḥ pumān 12,212.010a śravaṇaṃ sparśanaṃ jihvā dṛṣṭir nāsā tathaiva ca 12,212.010c indriyāṇīti pañcaite cittapūrvaṃgamā guṇāḥ 12,212.011a tatra vijñānasaṃyuktā trividhā vedanā dhruvā 12,212.011c sukhaduḥkheti yām āhur aduḥkhety asukheti ca 12,212.012a śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca mūrty atha 12,212.012c ete hy āmaraṇāt pañca ṣaḍguṇā jñānasiddhaye 12,212.013a teṣu karmanisargaś ca sarvatattvārthaniścayaḥ 12,212.013c tam āhuḥ paramaṃ śukraṃ buddhir ity avyayaṃ mahat 12,212.013c*0619_01 **** **** pāre ca rajasaḥ prabhum 12,212.013c*0619_02 virāgād vartate tasmin mano rajasi nityagam 12,212.013c*0619_03 tasmin prasanne saṃpaśyed 12,212.014a imaṃ guṇasamāhāram ātmabhāvena paśyataḥ 12,212.014c asamyag darśanair duḥkham anantaṃ nopaśāmyati 12,212.014d*0620_01 tasmād eteṣu medhāvī na prasajyeta buddhimān 12,212.015a anātmeti ca yad dṛṣṭaṃ tenāhaṃ na mamety api 12,212.015c vartate kim adhiṣṭhānā prasaktā duḥkhasaṃtatiḥ 12,212.016a tatra samyaṅ mano nāma tyāgaśāstram anuttamam 12,212.016c śṛṇu yat tava mokṣāya bhāṣyamāṇaṃ bhaviṣyati 12,212.017a tyāga eva hi sarveṣām uktānām api karmaṇām 12,212.017c nityaṃ mithyāvinītānāṃ kleśo duḥkhāvaho mataḥ 12,212.018a dravyatyāge tu karmāṇi bhogatyāge vratāny api 12,212.018c sukhatyāge tapoyogaḥ sarvatyāge samāpanā 12,212.019a tasya mārgo 'yam advaidhaḥ sarvatyāgasya darśitaḥ 12,212.019c viprahāṇāya duḥkhasya durgatir hy anyathā bhavet 12,212.019d*0621_01 śete jarāmṛtyubhayair vimuktaḥ 12,212.019d*0621_02 kṣīṇe puṇye vigate ca pāpe 12,212.019d*0621_03 taponimitte vigate ca niṣṭhe 12,212.019d*0621_04 phale yathākāśam aliṅga eva 12,212.020a pañca jñānendriyāṇy uktvā manaḥṣaṣṭhāni cetasi 12,212.020c manaḥṣaṣṭhāni vakṣyāmi pañca karmendriyāṇi tu 12,212.021a hastau karmendriyaṃ jñeyam atha pādau gatīndriyam 12,212.021c prajanānandayoḥ śepho visarge pāyur indriyam 12,212.022a vāk tu śabdaviśeṣārthaṃ gatiṃ pañcānvitāṃ viduḥ 12,212.022c evam ekādaśaitāni buddhyā tv avasṛjen manaḥ 12,212.023a karṇau śabdaś ca cittaṃ ca trayaḥ śravaṇasaṃgrahe 12,212.023c tathā sparśe tathā rūpe tathaiva rasagandhayoḥ 12,212.023d*0622_01 cakṣū rūpaṃ tathā cittaṃ trayo darśanasaṃgrahe 12,212.023d*0622_02 nāsā gandhas tathā cittaṃ trayo ghrāṇasya saṃgrahe 12,212.023d*0622_03 tvacaḥ sparśaṃ tathā cittaṃ trayaḥ sparśanasaṃgrahe 12,212.023d*0622_04 jihvā rasas tathā cittaṃ trayo rasanasaṃgrahe 12,212.024a evaṃ pañcatrikā hy ete guṇās tad upalabdhaye 12,212.024c yena yas trividho bhāvaḥ paryāyāt samupasthitaḥ 12,212.025a sāttviko rājasaś caiva tāmasaś caiva te trayaḥ 12,212.025c trividhā vedanā yeṣu prasūtā sarvasādhanā 12,212.026a praharṣaḥ prītir ānandaḥ sukhaṃ saṃśāntacittatā 12,212.026c akutaś cit kutaś cid vā cittataḥ sāttviko guṇaḥ 12,212.027a atuṣṭiḥ paritāpaś ca śoko lobhas tathākṣamā 12,212.027c liṅgāni rajasas tāni dṛśyante hetvahetutaḥ 12,212.028a avivekas tathā mohaḥ pramādaḥ svapnatandritā 12,212.028c kathaṃ cid api vartante vividhās tāmasā guṇāḥ 12,212.029a tatra yat prītisaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet 12,212.029c vartate sāttviko bhāva ity apekṣeta tat tathā 12,212.030a yat tu saṃtāpasaṃyuktam aprītikaram ātmanaḥ 12,212.030c pravṛttaṃ raja ity eva tatas tad abhicintayet 12,212.031a atha yan mohasaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet 12,212.031c apratarkyam avijñeyaṃ tamas tad upadhārayet 12,212.032a tad dhi śrotrāśrayaṃ bhūtaṃ śabdaḥ śrotraṃ samāśritaḥ 12,212.032c nobhayaṃ śabdavijñāne vijñānasyetarasya vā 12,212.033a evaṃ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī 12,212.033c sparśe rūpe rase gandhe tāni ceto manaś ca tat 12,212.034a svakarmayugapadbhāvo daśasv eteṣu tiṣṭhati 12,212.034c cittam ekādaśaṃ viddhi buddhir dvādaśamī bhavet 12,212.035a teṣām ayugapadbhāve ucchedo nāsti tāmasaḥ 12,212.035c āsthito yugapadbhāve vyavahāraḥ sa laukikaḥ 12,212.036a indriyāṇy avasṛjyāpi dṛṣṭvā pūrvaṃ śrutāgamam 12,212.036c cintayan nānuparyeti tribhir evānvito guṇaiḥ 12,212.037a yat tamopahataṃ cittam āśu saṃcāram adhruvam 12,212.037c karoty uparamaṃ kāle tad āhus tāmasaṃ sukham 12,212.038a yad yad āgamasaṃyuktaṃ na kṛtsnam upaśāmyati 12,212.038c atha tatrāpy upādatte tamo vyaktam ivānṛtam 12,212.039a evam eṣa prasaṃkhyātaḥ svakarmapratyayī guṇaḥ 12,212.039c kathaṃ cid vartate samyak keṣāṃ cid vā na vartate 12,212.039d*0623_01 aham ity eṣa vai bhāvo nānyatra pratitiṣṭhati 12,212.039d*0623_02 yasya bhāvo dṛḍho nityaṃ sa vai vidvāṃs tathetaraḥ 12,212.039d*0623_03 dehadharmas tathā nityaṃ sarvabhūteṣu vai dṛḍhaḥ 12,212.039d*0623_04 etenaivānumānena tyājyo dharmas tathā hy asau 12,212.039d*0623_05 jñānena mucyate jantur dharmātmā jñānavān bhavet 12,212.039d*0623_06 dharmeṇa dhāryate lokaḥ sarvaṃ dharme pratiṣṭhitam 12,212.039d*0623_07 sarvārthajanakaś caiva dharmaḥ sarvasya kāraṇam 12,212.039d*0623_08 sarvo hi dṛśyate loke na sarvārthaḥ kathaṃ cana 12,212.039d*0623_09 sarvatyāge kṛte tasmāt paramātmā prasīdati 12,212.039d*0623_10 vyaktād avyaktam atulaṃ lokeṣu parivartate 12,212.040a evam āhuḥ samāhāraṃ kṣetram adhyātmacintakāḥ 12,212.040c sthito manasi yo bhāvaḥ sa vai kṣetrajña ucyate 12,212.041a evaṃ sati ka ucchedaḥ śāśvato vā kathaṃ bhavet 12,212.041c svabhāvād vartamāneṣu sarvabhūteṣu hetutaḥ 12,212.042a yathārṇavagatā nadyo vyaktīr jahati nāma ca 12,212.042c na ca svatāṃ niyacchanti tādṛśaḥ sattvasaṃkṣayaḥ 12,212.043a evaṃ sati kutaḥ saṃjñā pretyabhāve punar bhavet 12,212.043c pratisaṃmiśrite jīve gṛhyamāṇe ca madhyataḥ 12,212.044a imāṃ tu yo veda vimokṣabuddhim; ātmānam anvicchati cāpramattaḥ 12,212.044c na lipyate karmaphalair aniṣṭaiḥ; patraṃ bisasyeva jalena siktam 12,212.045a dṛḍhaiś ca pāśair bahubhir vimuktaḥ; prajānimittair api daivataiś ca 12,212.045c yadā hy asau sukhaduḥkhe jahāti; muktas tadāgryāṃ gatim ety aliṅgaḥ 12,212.045e śrutipramāṇāgamamaṅgalaiś ca; śete jarāmṛtyubhayād atītaḥ 12,212.046a kṣīṇe ca puṇye vigate ca pāpe; tatonimitte ca phale vinaṣṭe 12,212.046c alepam ākāśam aliṅgam evam; āsthāya paśyanti mahad dhy asaktāḥ 12,212.047a yathorṇanābhiḥ parivartamānas; tantukṣaye tiṣṭhati pātyamānaḥ 12,212.047c tathā vimuktaḥ prajahāti duḥkhaṃ; vidhvaṃsate loṣṭa ivādrim arcchan 12,212.048a yathā ruruḥ śṛṅgam atho purāṇaṃ; hitvā tvacaṃ vāpy urago yathāvat 12,212.048c vihāya gacchaty anavekṣamāṇas; tathā vimukto vijahāti duḥkham 12,212.049a drumaṃ yathā vāpy udake patantam; utsṛjya pakṣī prapataty asaktaḥ 12,212.049c tathā hy asau sukhaduḥkhe vihāya; muktaḥ parārdhyāṃ gatim ety aliṅgaḥ 12,212.049d*0624_01 imān svalokān anupaśya sarvān 12,212.049d*0624_02 vrajan yathākāśam ivāptakāmaḥ 12,212.049d*0624_03 imāṃ hi gāthāṃ pralapan yathāsti 12,212.049d*0624_04 samastasaṃkalpaviśeṣamuktaḥ 12,212.049d*0624_05 ahaṃ hi sarvaṃ kila sarvabhāve 12,212.049d*0624_06 hy ahaṃ tadantar hy aham eva bhoktā 12,212.050a api ca bhavati maithilena gītaṃ; nagaram upāhitam agninābhivīkṣya 12,212.050c na khalu mama tuṣo 'pi dahyate 'tra; svayam idam āha kila sma bhūmipālaḥ 12,212.051a idam amṛtapadaṃ videharājaḥ; svayam iha pañcaśikhena bhāṣyamāṇaḥ 12,212.051c nikhilam abhisamīkṣya niścitārthaṃ; paramasukhī vijahāra vītaśokaḥ 12,212.052a imaṃ hi yaḥ paṭhati vimokṣaniścayaṃ; na hīyate satatam avekṣate tathā 12,212.052c upadravān nānubhavaty aduḥkhitaḥ; pramucyate kapilam ivaitya maithilaḥ 12,212.052d@019_0000 yudhiṣṭhira uvāca 12,212.052d@019_0001 kiṃkāraṇaṃ mahāprājña dahyamānaś ca maithilaḥ 12,212.052d@019_0002 bhīṣma uvāca 12,212.052d@019_0002 mithilāṃ neha dharmātmā prāha vīkṣya vidāhitām 12,212.052d@019_0003 śrūyatāṃ nṛpaśārdūla yadarthaṃ dīpitā purā 12,212.052d@019_0004 vahninā dīpitā sā tu tan me śṛṇu mahāmate 12,212.052d@019_0005 janako janadevas tu karmāṇy ādhāya cātmani 12,212.052d@019_0006 sarvabhāvam anuprāpya bhāvena vicacāra saḥ 12,212.052d@019_0007 yajan dadaṃs tathā juhvan pālayan pṛthivīm imām 12,212.052d@019_0008 adhyātmavin mahāprājñas tanmayatvena niṣṭhitaḥ 12,212.052d@019_0009 sa tasya hṛdi saṃkalpaṃ jñātum aicchat svayaṃ prabhuḥ 12,212.052d@019_0010 sarvalokādhipas tatra dvijarūpeṇa saṃyutaḥ 12,212.052d@019_0011 mithilāyāṃ mahābuddhir vyalīkaṃ kiṃ cid ācaran 12,212.052d@019_0012 sa gṛhītvā dvijaśreṣṭhair nṛpāya prativeditaḥ 12,212.052d@019_0013 aparādhaṃ samuddiśya taṃ rājā pratyabhāṣata 12,212.052d@019_0014 na tvāṃ brāhmaṇa daṇḍena niyokṣyāmi kathaṃ cana 12,212.052d@019_0015 mama rājyād vinirgaccha yāvat sīmā bhuvo mama 12,212.052d@019_0016 tac chrutvā brāhmaṇo gatvā rājānaṃ pratyuvāca ha 12,212.052d@019_0017 kariṣye vacanaṃ rājan bravīhi mama jānataḥ 12,212.052d@019_0018 kā sīmā tava bhūmes tu brūhi dharmaṃ mamādya vai 12,212.052d@019_0019 tac chrutvā maithilo rājā lajjayāvanatānanaḥ 12,212.052d@019_0020 novāca vacanaṃ vipraṃ tattvabuddhyā samīkṣya tat 12,212.052d@019_0021 punaḥ punaś ca taṃ vipraś codayām āsa satvaram 12,212.052d@019_0022 brūhi rājendra gacchāmi tava rājyād vivāsitaḥ 12,212.052d@019_0023 tato nṛpo vicāryaivam āha brāhmaṇapuṃgavam 12,212.052d@019_0024 āvāso vā na me 'sty atra sarvā vā pṛthivī mama 12,212.052d@019_0025 gaccha vā tiṣṭha vā brahmann iti me niścitā matiḥ 12,212.052d@019_0026 ity uktaḥ sa tathā tena maithilena dvijottamaḥ 12,212.052d@019_0027 abravīt taṃ mahātmānaṃ rājānaṃ mantribhir vṛtam 12,212.052d@019_0028 tam evaṃ padmanābhasya nityaṃ pakṣapadāhitam 12,212.052d@019_0029 aho siddhārtharūpo 'si gamiṣye svasti te 'stu vai 12,212.052d@019_0030 ity uktvā prayayau vipras taj jijñāsur dvijottamaḥ 12,212.052d@019_0031 adahac cāgninā tasya mithilāṃ bhagavān svayam 12,212.052d@019_0032 pradīpyamānāṃ mithilāṃ dṛṣṭvā rājā na kampitaḥ 12,212.052d@019_0033 janaiḥ sa paripṛṣṭas tu vākyam etad uvāca ha 12,212.052d@019_0034 anantaṃ bata me vittaṃ bhāvyaṃ me nāsti kiṃ cana 12,212.052d@019_0035 mithilāyāṃ pradīptāyāṃ na me kiṃ cana dahyate 12,212.052d@019_0036 tad asya bhāṣamāṇasya śrutvā śrutvā hṛdi sthitam 12,212.052d@019_0037 punaḥ saṃjīvayām āsa mithilāṃ tāṃ dvijottamaḥ 12,212.052d@019_0038 ātmānaṃ darśayām āsa varaṃ cāsmai dadau punaḥ 12,212.052d@019_0039 dharme tiṣṭhatu sadbhāvo buddhis te 'rthe narādhipa 12,212.052d@019_0040 satye tiṣṭhasva nirviṇṇaḥ svasti te 'stu vrajāmy aham 12,212.052d@019_0041 ity uktvā bhagavāṃś cainaṃ tatraivāntaradhīyata 12,212.052d@019_0042 etat te kathitaṃ rājan kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 12,212.052d@019_0042 yudhiṣṭhira uvāca 12,212.052d@019_0043 asti kaś cid yadi vibho sadāro niyato gṛhe 12,212.052d@019_0044 atītasarvasaṃsāraḥ sarvadvaṃdvavivarjitaḥ 12,212.052d@019_0045 taṃ me brūhi mahāprājña durlabhaḥ puruṣo mahān 12,212.052d@019_0045 bhīṣma uvāca 12,212.052d@019_0046 śṛṇu rājan yathāvṛttaṃ yan māṃ tvaṃ pṛṣṭavān asi 12,212.052d@019_0047 itihāsam imaṃ śuddhaṃ saṃsārabhayabheṣajam 12,212.052d@019_0048 devalo nāma viprarṣiḥ sarvaśāstrārthakovidaḥ 12,212.052d@019_0049 kriyāvān dhārmiko nityaṃ devabrāhmaṇapūjakaḥ 12,212.052d@019_0050 sutā suvarcalā nāma tasya kalyāṇalakṣaṇā 12,212.052d@019_0051 nātihrasvā nātikṛśā nātidīrghā yaśasvinī 12,212.052d@019_0052 pradānasamayaṃ prāptā pitā tasya hy acintayat 12,212.052d@019_0053 asyāḥ patiḥ kuto veti brāhmaṇaḥ śrotriyaḥ paraḥ 12,212.052d@019_0054 vidvān vipro hy akuṭumbaḥ priyavādī mahātapāḥ 12,212.052d@019_0055 ity evaṃ cintayānaṃ taṃ rahasy āha suvarcalā 12,212.052d@019_0056 andhāya māṃ mahāprājña dehy anandhāya vai pitaḥ 12,212.052d@019_0057 pitovāca 12,212.052d@019_0057 evaṃ smara sadā vidvan mamedaṃ prārthitaṃ mune 12,212.052d@019_0058 na śakyaṃ prārthitaṃ vatse tvayādya pratibhāti me 12,212.052d@019_0059 andhatānandhatā ceti vikāro mama jāyate 12,212.052d@019_0060 suvarcalovāca 12,212.052d@019_0060 unmattevāśubhaṃ vākyaṃ bhāṣase śubhalocane 12,212.052d@019_0061 nāham unmattabhūtādya buddhipūrvaṃ bravīmi te 12,212.052d@019_0062 vidyate cet patis tādṛk sa māṃ bharati vedavit 12,212.052d@019_0063 yebhyas tvaṃ manyase dātuṃ mām ihānaya tān dvijān 12,212.052d@019_0064 bhīṣma uvāca 12,212.052d@019_0064 tādṛśaṃ taṃ patiṃ teṣu varayiṣye yathātatham 12,212.052d@019_0065 tatheti coktvā tāṃ kanyām ṛṣiḥ śiṣyān uvāca ha 12,212.052d@019_0066 brāhmaṇān vedasaṃpannān yonigotraviśodhitān 12,212.052d@019_0067 mātṛtaḥ pitṛtaḥ śuddhāñ śuddhān ācārataḥ śubhān 12,212.052d@019_0068 arogān buddhisaṃpannāñ śīlasattvaguṇānvitān 12,212.052d@019_0069 asaṃkīrṇāṃś ca gotreṣu vedavratasamanvitān 12,212.052d@019_0070 brāhmaṇān snātakāñ śīghraṃ mātāpitṛsamanvitān 12,212.052d@019_0071 niveṣṭukāmān kanyāṃ me dṛṣṭvānayata śiṣyakāḥ 12,212.052d@019_0072 tac chrutvā tvaritāḥ śiṣyā hy āśrameṣu tatas tataḥ 12,212.052d@019_0073 grāmeṣu ca tato gatvā brāhmaṇebhyo nyavedayan 12,212.052d@019_0074 ṛṣeḥ prabhāvaṃ matvā te kanyāyāś ca dvijottamāḥ 12,212.052d@019_0075 anekamunayo rājan saṃprāptā devalāśramam 12,212.052d@019_0076 anumānya yathānyāyaṃ munīn munikumārakān 12,212.052d@019_0077 abhyarcya vidhivat tatra kanyāṃ prāha pitā mahān 12,212.052d@019_0078 ete 'pi munayo vatse svaputraikamatā iha 12,212.052d@019_0079 vedavedāṅgasaṃpannāḥ kulīnāḥ śīlasaṃmatāḥ 12,212.052d@019_0080 ye 'mī teṣu varaṃ bhadre tvam icchasi mahāvratam 12,212.052d@019_0081 taṃ kumāraṃ vṛṇīṣvādya tasmai dāsyām ahaṃ śubhe 12,212.052d@019_0082 tatheti coktvā kalyāṇī taptahemanibhā tadā 12,212.052d@019_0083 sarvalakṣaṇasaṃpannā vākyam āha yaśasvinī 12,212.052d@019_0084 viprāṇāṃ samitīr dṛṣṭvā praṇipatya tapodhanān 12,212.052d@019_0085 yady asti samitau vipro hy andho 'nandhaḥ sa me varaḥ 12,212.052d@019_0086 tac chrutvā munayas tatra vīkṣamāṇāḥ parasparam 12,212.052d@019_0087 nocur viprā mahābhāgāḥ kanyāṃ matvā hy avedikām 12,212.052d@019_0088 kutsayitvā muniṃ tatra manasā munisattamāḥ 12,212.052d@019_0089 yathāgataṃ yayuḥ kruddhā nānādeśanivāsinaḥ 12,212.052d@019_0090 kanyā ca saṃsthitā tatra pitṛveśmani bhāminī 12,212.052d@019_0091 tataḥ kadā cid brahmaṇyo vidvān nyāyaviśāradaḥ 12,212.052d@019_0092 ūhāpohavidhānajño brahmacaryasamanvitaḥ 12,212.052d@019_0093 vedavid vedatattvajñaḥ kriyākalpaviśāradaḥ 12,212.052d@019_0094 ātmatattvavibhāgajñaḥ pitṛmān guṇasāgaraḥ 12,212.052d@019_0095 śvetaketur iti khyātaḥ śrutvā vṛttāntam ādarāt 12,212.052d@019_0096 kanyārthaṃ devalaṃ cāpi śīghraṃ tatrāgato 'bhavat 12,212.052d@019_0097 uddālakasutaṃ dṛṣṭvā śvetaketuṃ mahāvratam 12,212.052d@019_0098 yathānyāyaṃ ca saṃpūjya devalaḥ pratyabhāṣata 12,212.052d@019_0099 kanye eṣa mahābhāge prāpto ṛṣikumārakaḥ 12,212.052d@019_0100 varayainaṃ mahāprājñaṃ vedavedāṅgapāragam 12,212.052d@019_0101 tac chrutvā kupitā kanyā ṛṣiputram udaikṣata 12,212.052d@019_0102 tāṃ kanyām āha viprarṣiḥ so 'haṃ bhadre samāgataḥ 12,212.052d@019_0103 andho 'ham atra tattvaṃ hi tathā manye ca sarvadā 12,212.052d@019_0104 viśālanayanaṃ viddhi tathā māṃ hīnasaṃśayam 12,212.052d@019_0105 vṛṇīṣva māṃ varārohe bhaje ca tvām anindite 12,212.052d@019_0106 yenedaṃ vīkṣate nityaṃ śṛṇoti spṛśate 'tha vā 12,212.052d@019_0107 ghrāyate vakti satataṃ yenedaṃ rasayate punaḥ 12,212.052d@019_0108 yenedaṃ manyate tattvaṃ yena budhyati vā punaḥ 12,212.052d@019_0109 na cakṣur vidyate hy etat sa vai bhūtāndha ucyate 12,212.052d@019_0110 yasmin pravartate cedaṃ paśyañ śṛṇvan spṛśann api 12,212.052d@019_0111 jighraṃś ca rasayaṃs tadvad vartate yena cakṣuṣā 12,212.052d@019_0112 tan me nāsti tato hy andho vṛṇu bhadre 'dya mām ataḥ 12,212.052d@019_0113 lokadṛṣṭyā karomīha nityanaimittikādikam 12,212.052d@019_0114 ātmadṛṣṭyā ca tat sarvaṃ vilipyāmi ca nityaśaḥ 12,212.052d@019_0115 sthito 'haṃ nirbharaḥ śāntaḥ kāryakāraṇabhāvanaḥ 12,212.052d@019_0116 avidyayā taran mṛtyuṃ vidyayā taṃ tathāmṛtam 12,212.052d@019_0117 yathāprāptaṃ tu saṃdṛśya vasāmīha vimatsaraḥ 12,212.052d@019_0118 bhīṣma uvāca 12,212.052d@019_0118 krīte vyavasitaṃ bhadre bhartāhaṃ te vṛṇīṣva mām 12,212.052d@019_0119 tataḥ suvarcalā dṛṣṭvā prāha taṃ dvijasattamam 12,212.052d@019_0120 manasāsi vṛto vidvañ śeṣakartā pitā mama 12,212.052d@019_0121 vṛṇīṣva pitaraṃ mahyam eṣa vedavidhikramaḥ 12,212.052d@019_0122 tad vijñāya pitā tasyā devalo munisattamaḥ 12,212.052d@019_0123 śvetaketuṃ ca saṃpūjya tathaivoddālakena tam 12,212.052d@019_0124 munīnām agrataḥ kanyāṃ pradadau jalapūrvakam 12,212.052d@019_0125 udāharanti vai tatra śvetaketuṃ nirīkṣya tam 12,212.052d@019_0126 hṛtpuṇḍarīkanilayaḥ sarvabhūtātmako hariḥ 12,212.052d@019_0127 śvetaketusvarūpeṇa sthito 'sau madhusūdanaḥ 12,212.052d@019_0128 prīyatāṃ mādhavo devaḥ patnī ceyaṃ sutā mama 12,212.052d@019_0129 pratipādayāmi te kanyāṃ sahadharmacarīṃ śubhām 12,212.052d@019_0130 ity uktvā pradadau tasmai devalo munipuṃgavaḥ 12,212.052d@019_0131 pratigṛhya ca tāṃ kanyāṃ śvetaketur mahāyaśāḥ 12,212.052d@019_0132 upayamya yathānyāyam atra kṛtvā yathāvidhi 12,212.052d@019_0133 samāpya tantraṃ munibhir vaivāhikam anuttamam 12,212.052d@019_0134 sa gārhasthye vasan dhīmān bhāryāṃ tām idam abravīt 12,212.052d@019_0135 yāni coktāni vedeṣu tat sarvaṃ kuru śobhane 12,212.052d@019_0136 mayā saha yathānyāyaṃ sahadharmacarī mama 12,212.052d@019_0137 aham ity eva bhāvena sthito 'haṃ tvaṃ tathaiva ca 12,212.052d@019_0138 tasmāt karmāṇi kurvīthāḥ kuryāṃ te ca tataḥ param 12,212.052d@019_0139 na mameti ca bhāvena jñānāgninilayena ca 12,212.052d@019_0140 anantaraṃ tathā kuryās tāni karmāṇi bhasmasāt 12,212.052d@019_0141 evaṃ tvayā ca kartavyaṃ sarvadādurbhagā mayā 12,212.052d@019_0142 yad yad ācarati śreṣṭhas tat tad evetaro janaḥ 12,212.052d@019_0143 tasmāl lokasya siddhyarthaṃ kartavyaṃ cātmasiddhaye 12,212.052d@019_0144 uktvaivaṃ sa mahāprājñaḥ sarvajñānaikabhājanaḥ 12,212.052d@019_0145 putrān utpādya tasyāṃ ca yajñaiḥ saṃtarpya devatāḥ 12,212.052d@019_0146 ātmayogaparo nityaṃ nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ 12,212.052d@019_0147 bhāryāṃ tāṃ sadṛśīṃ prāpya buddhiṃ kṣetrajñayor iva 12,212.052d@019_0148 lokam anyam anuprāptau bhāryā bhartā tathaiva ca 12,212.052d@019_0149 sākṣibhūtau jagaty asmiṃś caramāṇau mudānvitau 12,212.052d@019_0150 tataḥ kadā cid bhartāraṃ śvetaketuṃ suvarcalā 12,212.052d@019_0151 papraccha ko bhavān atra brūhi me tad dvijottama 12,212.052d@019_0152 tām āha bhagavān vāgmī tvayā jñāto na saṃśayaḥ 12,212.052d@019_0153 dvijottameti mām uktvā punaḥ kam anupṛcchasi 12,212.052d@019_0154 sā tam āha mahātmānaṃ pṛcchāmi hṛdi śāyinam 12,212.052d@019_0155 tac chrutvā pratyuvācaināṃ sa na vakṣyati bhāmini 12,212.052d@019_0156 nāmagotrasamāyuktam ātmānaṃ manyase yadi 12,212.052d@019_0157 tan mithyāgotrasadbhāve vartate dehabandhanam 12,212.052d@019_0158 aham ity eṣa bhāvo 'tra tvayi cāpi samāhitaḥ 12,212.052d@019_0159 tvam apy aham ahaṃ sarvam aham ity eva vartate 12,212.052d@019_0160 nātra tat paramārthaṃ vai kimartham anupṛcchasi 12,212.052d@019_0161 tataḥ prahasya sā hṛṣṭā bhartāraṃ dharmacāriṇī 12,212.052d@019_0162 uvāca vacanaṃ kāle smayamānā tadā nṛpa 12,212.052d@019_0163 kim anekaprakāreṇa virodhena prayojanam 12,212.052d@019_0164 kriyākalāpair brahmarṣe jñānanaṣṭo 'si sarvadā 12,212.052d@019_0165 śvetaketur uvāca 12,212.052d@019_0165 tan me brūhi mahāprājña yathāhaṃ tvām anuvratā 12,212.052d@019_0166 yad yad ācarati śreṣṭhas tat tad evetaro janaḥ 12,212.052d@019_0167 vartate tena loko 'yaṃ saṃkīrṇaś ca bhaviṣyati 12,212.052d@019_0168 saṃkīrṇe ca tathā dharme varṇaḥ saṃkaram eti ca 12,212.052d@019_0169 saṃkare ca pravṛtte tu mātsyo nyāyaḥ pravartate 12,212.052d@019_0170 tad aniṣṭaṃ harer bhadre dhātur asya mahātmanaḥ 12,212.052d@019_0171 parameśvarasaṃkrīḍā lokasṛṣṭir iyaṃ śubhe 12,212.052d@019_0172 yāvatpāṃsava uddiṣṭās tāvatyo 'sya vibhūtayaḥ 12,212.052d@019_0173 tāvatyaś caiva māyās tu tāvatyo 'syāś ca śaktayaḥ 12,212.052d@019_0174 evaṃ sugahvare yukto yatra me tad bhavābhavam 12,212.052d@019_0175 chittvā jñānāsinā gacchet sa vidvān sa ca me priyaḥ 12,212.052d@019_0176 so 'ham eva na saṃdehaḥ pratijñā iti tasya vai 12,212.052d@019_0177 ye mūḍhās te durātmāno dharmasaṃkarakārakāḥ 12,212.052d@019_0178 maryādābhedakā nīcā narake yānti jantavaḥ 12,212.052d@019_0179 āsurīṃ yonim āpannā iti devānuśāsanam 12,212.052d@019_0180 bhagavatyā tathā loke rakṣitavyaṃ na saṃśayaḥ 12,212.052d@019_0181 suvarcalovāca 12,212.052d@019_0181 maryādālokarakṣārtham evam asmi tathā sthitaḥ 12,212.052d@019_0182 śabdaḥ ko 'tra iti khyātas tathārthaṃ ca mahāmune 12,212.052d@019_0183 śvetaketur uvāca 12,212.052d@019_0183 ākṛtiṃ ca tayor brūhi lakṣaṇena pṛthak pṛthak 12,212.052d@019_0184 vyatyayena ca varṇānāṃ parivādikṛto hi yaḥ 12,212.052d@019_0185 sa śabda iti vijñeyas tannipāto 'rtha ucyate 12,212.052d@019_0185 suvarcalovāca 12,212.052d@019_0186 śabdārthayor hi saṃbandhas tv anayor asti vā na vā 12,212.052d@019_0187 śvetaketur uvāca 12,212.052d@019_0187 tan me brūhi yathātattvaṃ śabdasthāne 'rtha eva cet 12,212.052d@019_0188 śabdārthayor na caivāsti saṃbandho 'tyanta eva hi 12,212.052d@019_0189 suvarcalovāca 12,212.052d@019_0189 puṣkare ca yathā toyaṃ tathāstīti ca vettha tat 12,212.052d@019_0190 arthe sthitir hi śabdasya nānyathā ca sthitir bhavet 12,212.052d@019_0191 śvetaketur uvāca 12,212.052d@019_0191 vidyate cen mahāprājña vinārthaṃ brūhi sattama 12,212.052d@019_0192 sasaṃsargo 'timātras tu vācakatvena vartate 12,212.052d@019_0193 asti ced vartate nityaṃ vikāroccāraṇena vai 12,212.052d@019_0193 suvarcalovāca 12,212.052d@019_0194 śabdasthāno 'tra ity uktas tathārtha iti me kṛtam 12,212.052d@019_0195 śvetaketur uvāca 12,212.052d@019_0195 arthāsthito na tiṣṭhec ca virūḍham iha bhāṣitam 12,212.052d@019_0196 na vikūlo 'tra kathito nākāśaṃ hi vinā jagat 12,212.052d@019_0197 suvarcalovāca 12,212.052d@019_0197 saṃbandhas tatra nāsty eva tadvad ity eṣa manyatām 12,212.052d@019_0198 sadāhaṃkāraśabdo 'yaṃ vyaktam ātmani saṃśritaḥ 12,212.052d@019_0199 śvetaketur uvāca 12,212.052d@019_0199 na vācas tatra vartante iti mithyā bhaviṣyati 12,212.052d@019_0200 ahaṃśabdo hy ahaṃbhāve nātmabhāve śubhavrate 12,212.052d@019_0201 suvarcalovāca 12,212.052d@019_0201 na vartate pare 'cintye vācaḥ saguṇalakṣaṇāḥ 12,212.052d@019_0202 ahaṃ gātraikataḥ śyāmā bhavān api tathaiva ca 12,212.052d@019_0203 tan me brūhi yathānyāyam evaṃ cen munisattama 12,212.052d@019_0203 śvetaketur uvāca 12,212.052d@019_0204 mṛnmaye hi ghaṭe bhāvas tādṛg bhāva iheṣyate 12,212.052d@019_0205 ayaṃ bhāvaḥ pare 'cintye hy ātmabhāvo yathā ca mṛt 12,212.052d@019_0206 ahaṃ tvam etad ity eva pare saṃkalpanāma tat 12,212.052d@019_0207 tasmād vāco na vartante iti naiva virudhyate 12,212.052d@019_0208 tasmād vāmena vartante manasā bhīru sarvaśaḥ 12,212.052d@019_0209 yathākāśagataṃ viśvaṃ saṃsaktam iva lakṣyate 12,212.052d@019_0210 saṃsarge sati saṃbandhāt tadvikāraṃ bhaviṣyati 12,212.052d@019_0211 anākāśagataṃ sarvaṃ vikāre ca sadā gatam 12,212.052d@019_0212 tad brahma paramaṃ śuddham anaupamyaṃ na śakyate 12,212.052d@019_0213 na dṛśyate tathā tac ca dṛśyate ca matir mama 12,212.052d@019_0213 suvarcalovāca 12,212.052d@019_0214 nirvikāraṃ hy amūrtiṃ ca nirayaṃ sarvagaṃ tathā 12,212.052d@019_0215 śvetaketur uvāca 12,212.052d@019_0215 dṛśyate ca viyan nityaṃ dṛgātmā tena dṛśyate 12,212.052d@019_0216 tvacā spṛśati vai vāyum ākāśasthaṃ punaḥ punaḥ 12,212.052d@019_0217 tatsthaṃ gandhaṃ tathāghrāti jyotiḥ paśyati cakṣuṣā 12,212.052d@019_0218 tamoraśmiguṇaś caiva meghajālaṃ tathaiva ca 12,212.052d@019_0219 varṣaṃ tārāgaṇaṃ caiva nākāśaṃ dṛśyate punaḥ 12,212.052d@019_0220 ākāśasyāpy athākāśaṃ sadrūpam iti niścitam 12,212.052d@019_0221 tadarthe kalpitā hy ete tatsatyo viṣṇur eva ca 12,212.052d@019_0222 yāni nāmāni gauṇāni hy upacārāt parātmani 12,212.052d@019_0223 na cakṣuṣā na manasā na cānyena paro vibhuḥ 12,212.052d@019_0224 cintyate sūkṣmayā buddhyā vācā vaktuṃ na śakyate 12,212.052d@019_0225 etat prapannam akhilaṃ tasmin sarvaṃ pratiṣṭhitam 12,212.052d@019_0226 mahāghaṭo 'lpakaś caiva yathā mahyāṃ pratiṣṭhitau 12,212.052d@019_0227 na ca strī na pumāṃś caiva yathaiva na napuṃsakaḥ 12,212.052d@019_0228 kevalajñānamātraṃ tat tasmin sarvaṃ pratiṣṭhitam 12,212.052d@019_0229 bhūmisaṃsthānayogena vastusaṃsthānayogataḥ 12,212.052d@019_0230 rasabhedā yathā toye prakṛtyām ātmanas tathā 12,212.052d@019_0231 tadvākyasmaraṇān nityaṃ tṛptiṃ vāri pibann iva 12,212.052d@019_0232 suvarcalovāca 12,212.052d@019_0232 prāpnoti jñānam akhilaṃ tena tat sukham edhate 12,212.052d@019_0233 anena sādhyaṃ kiṃ syād bai śabdeneti matir mama 12,212.052d@019_0234 vedagamyaḥ paro 'cintya iti paurāṇikā viduḥ 12,212.052d@019_0235 nirarthako yathā loke tadvat syād iti me matiḥ 12,212.052d@019_0236 śvetaketur uvāca 12,212.052d@019_0236 nirīkṣyaivaṃ yathānyāyaṃ vaktum arhasi me 'nagha 12,212.052d@019_0237 vedagamyaṃ paraṃ śuddham iti satyā parā śrutiḥ 12,212.052d@019_0238 vyāvṛttyā naitad ity āha upaliṅge ca vartate 12,212.052d@019_0239 nirarthako na caivāsti śabdo laukika uttame 12,212.052d@019_0240 ananvayāḥ smṛtāḥ śabdā nirarthā iti laukikaiḥ 12,212.052d@019_0241 gṛhyante tadvad ity eva na vartante parātmani 12,212.052d@019_0242 agocaratvaṃ vacasāṃ yuktam evaṃ tathā śubhe 12,212.052d@019_0243 sādhanasyopadeśāc ca hy upāyasya ca sūcanāt 12,212.052d@019_0244 upalakṣaṇayogena vyāvṛttyā ca pradarśanāt 12,212.052d@019_0245 vedagamyaḥ paraḥ śuddha iti me dhīyate matiḥ 12,212.052d@019_0246 adhyātmadhyānasaṃbhūtam abhūtaṃ bhūtavat sphuṭam 12,212.052d@019_0247 jñānaṃ viddhi śubhācāre tena yānti parāṃ gatim 12,212.052d@019_0248 yadi me vyāhṛtaṃ guhyaṃ śrutaṃ na tu tvayā śubhe 12,212.052d@019_0249 tathyam ity eva vā śuddhe jñānaṃ jñānavilocane 12,212.052d@019_0250 nānārūpavad asyaivam aiśvaryaṃ dṛśyate śubhe 12,212.052d@019_0251 na vāyus tan na sūryas tan nāgnis tat tu paraṃ padam 12,212.052d@019_0252 anena pūrṇam etad dhi hṛdi bhūtam iheṣyate 12,212.052d@019_0253 etāvad ātmavijñānam etāvad yad ahaṃ smṛtam 12,212.052d@019_0254 bhīṣma uvāca 12,212.052d@019_0254 āvayor na ca sattve vai tasmād ajñānabandhanam 12,212.052d@019_0255 evaṃ suvarcalā hṛṣṭā proktā bhartrā yathārthavat 12,212.052d@019_0256 paricaryamāṇā hy aniśaṃ tattvabuddhisamanvitā 12,212.052d@019_0257 bhartā ca tām anuprekṣya nityanaimittikānvitaḥ 12,212.052d@019_0258 paramātmani govinde vāsudeve mahātmani 12,212.052d@019_0259 samādhāya ca karmāṇi tanmayatvena bhāvitaḥ 12,212.052d@019_0260 kālena mahatā rājan prāpnoti paramāṃ gatim 12,212.052d@019_0261 etat te kathitaṃ rājan yasmāt tvaṃ paripṛcchasi 12,212.052d@019_0262 gārhasthyaṃ ca samāsthāya gatau jāyāpatī param 12,213.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,213.001a kiṃ kurvan sukham āpnoti kiṃ kurvan duḥkham āpnute 12,213.001c kiṃ kurvan nirbhayo loke siddhaś carati bhārata 12,213.002 bhīṣma uvāca 12,213.002a damam eva praśaṃsanti vṛddhāḥ śrutisamādhayaḥ 12,213.002c sarveṣām eva varṇānāṃ brāhmaṇasya viśeṣataḥ 12,213.003a nādāntasya kriyāsiddhir yathāvad upalabhyate 12,213.003c kriyā tapaś ca vedāś ca dame sarvaṃ pratiṣṭhitam 12,213.004a damas tejo vardhayati pavitraṃ dama ucyate 12,213.004c vipāpmā nirbhayo dāntaḥ puruṣo vindate mahat 12,213.005a sukhaṃ dāntaḥ prasvapiti sukhaṃ ca pratibudhyate 12,213.005c sukhaṃ loke viparyeti manaś cāsya prasīdati 12,213.006a tejo damena dhriyate na tat tīkṣṇo 'dhigacchati 12,213.006c amitrāṃś ca bahūn nityaṃ pṛthag ātmani paśyati 12,213.007a kravyādbhya iva bhūtānām adāntebhyaḥ sadā bhayam 12,213.007c teṣāṃ vipratiṣedhārthaṃ rājā sṛṣṭaḥ svayaṃbhuvā 12,213.008a āśrameṣu ca sarveṣu dama eva viśiṣyate 12,213.008b*0625_01 dharmaḥ saṃrakṣyate tais tu yatas te dharmasetavaḥ 12,213.008c yac ca teṣu phalaṃ dharme bhūyo dānte tad ucyate 12,213.009a teṣāṃ liṅgāni vakṣyāmi yeṣāṃ samudayo damaḥ 12,213.009c akārpaṇyam asaṃrambhaḥ saṃtoṣaḥ śraddadhānatā 12,213.010a akrodha ārjavaṃ nityaṃ nātivādo na mānitā 12,213.010c gurupūjānasūyā ca dayā bhūteṣv apaiśunam 12,213.011a janavādamṛṣāvādastutinindāvivarjanam 12,213.011c sādhukāmaś cāspṛhayann āyāti pratyayaṃ nṛṣu 12,213.012a avairakṛt sūpacāraḥ samo nindāpraśaṃsayoḥ 12,213.012c suvṛttaḥ śīlasaṃpannaḥ prasannātmātmavān budhaḥ 12,213.012e prāpya loke ca satkāraṃ svargaṃ vai pretya gacchati 12,213.012f*0626_01 durgamaṃ sarvabhūtānāṃ prāpya yan modate sukhī 12,213.013a sarvabhūtahite yukto na smayād dveṣṭi vai janam 12,213.013c mahāhrada ivākṣobhya prajñātṛptaḥ prasīdati 12,213.014a abhayaṃ sarvabhūtebhyaḥ sarveṣām abhayaṃ yataḥ 12,213.014c namasyaḥ sarvabhūtānāṃ dānto bhavati jñānavān 12,213.015a na hṛṣyati mahaty arthe vyasane ca na śocati 12,213.015c sa vai parimitaprajñaḥ sa dānto dvija ucyate 12,213.016a karmabhiḥ śrutasaṃpannaḥ sadbhir ācaritaiḥ śubhaiḥ 12,213.016c sadaiva damasaṃyuktas tasya bhuṅkte mahat phalam 12,213.017a anasūyā kṣamā śāntiḥ saṃtoṣaḥ priyavāditā 12,213.017c satyaṃ dānam anāyāso naiṣa mārgo durātmanām 12,213.017d*0627_01 kāmakrodhau ca lobhaś ca parasyerṣyā vikatthanā 12,213.017d*0628_01 dambho darpaś ca mānaś ca naiṣa mārgo mahātmanām 12,213.017d*0629_01 atuṣṭir anṛtaṃ moha eṣa mārgo durātmanām 12,213.018a kāmakrodhau vaśe kṛtvā brahmacārī jitendriyaḥ 12,213.018c vikramya ghore tapasi brāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ 12,213.018e kālākāṅkṣī carel lokān nirapāya ivātmavān 12,214.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,214.001a dvijātayo vratopetā yad idaṃ bhuñjate haviḥ 12,214.001c annaṃ brāhmaṇakāmāya katham etat pitāmaha 12,214.002 bhīṣma uvāca 12,214.002a avedoktavratopetā bhuñjānāḥ kāryakāriṇaḥ 12,214.002c vedokteṣu ca bhuñjānā vrataluptā yudhiṣṭhira 12,214.002d*0630_01 upetavrataśaucā ye bhuñjante brāhmaṇāḥ kva cit 12,214.002d*0630_02 tad annam amṛtaṃ bhūtvā yajamānaṃ prapadyate 12,214.003 yudhiṣṭhira uvāca 12,214.003a yad idaṃ tapa ity āhur upavāsaṃ pṛthagjanāḥ 12,214.003c etat tapo mahārāja utāho kiṃ tapo bhavet 12,214.004 bhīṣma uvāca 12,214.004a māsapakṣopavāsena manyante yat tapo janāḥ 12,214.004c ātmatantropaghātaḥ sa na tapas tat satāṃ matam 12,214.004e tyāgaś ca sannatiś caiva śiṣyate tapa uttamam 12,214.005a sadopavāsī ca bhaved brahmacārī sadaiva ca 12,214.005c muniś ca syāt sadā vipro daivataṃ ca sadā bhajet 12,214.006a kuṭumbiko dharmakāmaḥ sadāsvapnaś ca bhārata 12,214.006c amāṃsāśī sadā ca syāt pavitraṃ ca sadā japet 12,214.007a amṛtāśī sadā ca syān na ca syād viṣabhojanaḥ 12,214.007c vighasāśī sadā ca syāt sadā caivātithipriyaḥ 12,214.007d*0631_01 śraddadhānaḥ sadā ca syād daivatadvijapūjakaḥ 12,214.008 yudhiṣṭhira uvāca 12,214.008a kathaṃ sadopavāsī syād brahmacārī kathaṃ bhavet 12,214.008c vighasāśī kathaṃ ca syāt sadā caivātithipriyaḥ 12,214.009 bhīṣma uvāca 12,214.009a antarā prātarāśaṃ ca sāyamāśaṃ tathaiva ca 12,214.009c sadopavāsī ca bhaved yo na bhuṅkte kathaṃ cana 12,214.010a bhāryāṃ gacchan brahmacārī ṛtau bhavati brāhmaṇaḥ 12,214.010c ṛtavādī sadā ca syāj jñānanityaś ca yo naraḥ 12,214.011a abhakṣayan vṛthāmāṃsam amāṃsāśī bhavaty uta 12,214.011c dānanityaḥ pavitraś ca asvapnaś ca divāsvapan 12,214.012a bhṛtyātithiṣu yo bhuṅkte bhuktavatsu sadā sa ha 12,214.012c amṛtaṃ sakalaṃ bhuṅkta iti viddhi yudhiṣṭhira 12,214.013a abhuktavatsu nāśnānaḥ satataṃ yas tu vai dvijaḥ 12,214.013b*0632_01 adattvā yo 'tithibhyo 'nnaṃ na bhuṅkte so 'tithipriyaḥ 12,214.013b*0632_02 adattvānnaṃ daivatebhyo yo na bhuṅkte sa daivatam 12,214.013c abhojanena tenāsya jitaḥ svargo bhavaty uta 12,214.014a devatābhyaḥ pitṛbhyaś ca bhṛtyebhyo 'tithibhiḥ saha 12,214.014c avaśiṣṭaṃ tu yo 'śnāti tam āhur vighasāśinam 12,214.015a teṣāṃ lokā hy aparyantāḥ sadane brahmaṇā saha 12,214.015c upasthitāś cāpsarobhiḥ pariyānti divaukasaḥ 12,214.016a devatābhiś ca ye sārdhaṃ pitṛbhiś copabhuñjate 12,214.016c ramante putrapautraiś ca teṣāṃ gatir anuttamā 12,214.016d@020_0000 yudhiṣṭhira uvāca 12,214.016d@020_0001 ke cid āhur dvidhā loke tridhā rājann anekadhā 12,214.016d@020_0002 na pratyayo na cānyac ca dṛśyate brahma naiva tat 12,214.016d@020_0003 nānāvidhāni śāstrāṇi yuktāś caiva pṛthagvidhāḥ 12,214.016d@020_0004 bhīṣma uvāca 12,214.016d@020_0004 kim adhiṣṭhāya tiṣṭhāmi tan me brūhi pitāmaha 12,214.016d@020_0005 sve sve yuktā mahātmānaḥ śāstreṣu prabhaviṣṇavaḥ 12,214.016d@020_0006 vartante paṇḍitā loke ko vidvān kaś ca paṇḍitaḥ 12,214.016d@020_0007 sarveṣāṃ tattvam ajñāya yathāruci tathā bhavet 12,214.016d@020_0008 asminn arthe purābhūtam itihāsaṃ purātanam 12,214.016d@020_0009 mahāvivādasaṃyuktam ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām 12,214.016d@020_0010 himavatpārśva āsīnā ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ 12,214.016d@020_0011 ṣaṇṇāṃ tāni sahasrāṇi ṛṣīṇāṃ gaṇam āhitam 12,214.016d@020_0012 tatra ke cid dhruvaṃ viśvaṃ seśvaraṃ tu nirīśvaram 12,214.016d@020_0013 prākṛtaṃ kāraṇaṃ nāsti sarvaṃ naivam idaṃ jagat 12,214.016d@020_0014 anena cāpare viprāḥ svabhāvaṃ karma cāpare 12,214.016d@020_0015 pauruṣaṃ karma daivaṃ ca yat svabhāvādir eva tam 12,214.016d@020_0016 nānāhetuśatair yuktā nānāśāstrapravartakāḥ 12,214.016d@020_0017 svabhāvād brāhmaṇā rājañ jigīṣantaḥ parasparam 12,214.016d@020_0018 tatas tu mūlam udbhūtaṃ vādipratyarthisaṃyutam 12,214.016d@020_0019 pātradaṇḍavighātaṃ ca valkalājinavāsasām 12,214.016d@020_0020 eke manyusamāpannās tataḥ śāntā dvijottamāḥ 12,214.016d@020_0021 vasiṣṭham abruvan sarve tvaṃ no brūhi sanātanam 12,214.016d@020_0022 nāhaṃ jānāmi viprendrāḥ pratyuvāca sa tān prabhuḥ 12,214.016d@020_0023 te sarve sahitā viprā nāradam ṛṣim abruvan 12,214.016d@020_0024 tvaṃ no brūhi mahābhāga tattvavic ca bhavān asi 12,214.016d@020_0025 nāhaṃ dvijā vijānāmi kva hi gacchāma saṃgatāḥ 12,214.016d@020_0026 iti tān āha bhagavāṃs tataḥ prāha ca sa dvijān 12,214.016d@020_0027 ko vidvān iha loke 'sminn amoho 'mṛtam adbhutam 12,214.016d@020_0028 tac ca te śuśruvur vākyaṃ brāhmaṇā hy aśarīriṇaḥ 12,214.016d@020_0029 sanaddhāma dvijā gatvā pṛcchadhvaṃ sa ca vakṣyati 12,214.016d@020_0030 tam āha kaś cid dvijavaryasattamo 12,214.016d@020_0031 vibhāṇḍako maṇḍitavedarāśiḥ 12,214.016d@020_0032 kas tvaṃ bhavān arthavibhedamadhye 12,214.016d@020_0033 na dṛśyase vākyam udīrayaṃś ca 12,214.016d@020_0034 athāhedaṃ taṃ bhagavān sanantaṃ 12,214.016d@020_0035 mahāmune viddhi māṃ paṇḍito 'si 12,214.016d@020_0036 ṛṣiṃ purāṇaṃ satataikarūpaṃ 12,214.016d@020_0037 yam akṣayaṃ vedavido vadanti 12,214.016d@020_0038 punas tam āhedam asau mahātmā 12,214.016d@020_0039 svarūpasaṃsthaṃ vada āha pārtha 12,214.016d@020_0040 tvam eko 'smadṛṣipuṃgavādya 12,214.016d@020_0041 na satsvarūpam atha vā punaḥ kim 12,214.016d@020_0042 athāha gambhīratarānuvādaṃ 12,214.016d@020_0043 vākyaṃ mahātmā hy aśarīra ādiḥ 12,214.016d@020_0044 na te mune śrotramukhe 'pi cāsyaṃ 12,214.016d@020_0045 na pādahastau prapadātmake na 12,214.016d@020_0046 bruvan munīn satyam atho nirīkṣya 12,214.016d@020_0047 svam āha vidvān manasā nigamya 12,214.016d@020_0048 ṛṣe kathaṃ vākyam idaṃ bravīṣi 12,214.016d@020_0049 na cāsya mantā na ca vidyate cet 12,214.016d@020_0050 na śuśruvus tatas tat tu prativākyaṃ dvijottamāḥ 12,214.016d@020_0051 nirīkṣamāṇā ākāśaṃ prahasantas tatas tataḥ 12,214.016d@020_0052 āścaryam iti matvā te yayur haimaṃ mahāgirim 12,214.016d@020_0053 sanatkumārasaṃkāśaṃ sagaṇā munisattamāḥ 12,214.016d@020_0054 taṃ parvataṃ samāruhya dadṛśur dhyānam āśritāḥ 12,214.016d@020_0055 kumāraṃ devam arhantaṃ vedapārāvivarjitam 12,214.016d@020_0056 tataḥ saṃvatsare pūrṇe prakṛtisthaṃ mahāmunim 12,214.016d@020_0057 sanatkumāraṃ rājendra praṇipatya dvijāḥ sthitāḥ 12,214.016d@020_0058 āgatān bhagavān āha jñānanirdhūtakalmaṣaḥ 12,214.016d@020_0059 jñātaṃ mayā munigaṇā vākyaṃ tad aśarīriṇaḥ 12,214.016d@020_0060 kāryam adya yathākāmaṃ pṛcchadhvaṃ munipuṃgavāḥ 12,214.016d@020_0061 tam abruvan prāñjalayo mahāmuniṃ 12,214.016d@020_0062 dvijottamaṃ jñānanidhiṃ sunirmalam 12,214.016d@020_0063 kathaṃ vayaṃ jñānanidhiṃ vareṇyaṃ 12,214.016d@020_0064 yakṣyāmahe viśvarūpaṃ kumāra 12,214.016d@020_0065 prasīda no bhagavañ jñānaleśaṃ 12,214.016d@020_0066 madhuprayātāya sukhāya santaḥ 12,214.016d@020_0067 yat tat padaṃ viśvarūpaṃ mahāmune 12,214.016d@020_0068 tatra brūhi kiṃ kutra mahānubhāva 12,214.016d@020_0069 sa tair viyukto bhagavān mahātmā 12,214.016d@020_0070 yo 'saṃgavān satyavit tac chṛṇuṣva 12,214.016d@020_0071 anekasāhasrakaleṣu caiva 12,214.016d@020_0072 prasannadhātuṃ ca śubhājñayā sat 12,214.016d@020_0073 yathāha pūrvaṃ yuṣmāsu hy aśarīrī dvijottamāḥ 12,214.016d@020_0074 tathaiva vākyaṃ tat satyam ajānantaś ca kīrtitam 12,214.016d@020_0075 śṛṇudhvaṃ paramaṃ kāraṇam asti | katham avagamyate | ahany ahani 12,214.016d@020_0076 pākaviśeṣo dṛśyate | tena miśraṃ sarvaṃ miśrayate | yathā 12,214.016d@020_0077 maṇḍalī dṛśi sarveṣām asti nidarśanam | asti cakṣuṣmatām asti 12,214.016d@020_0078 jñāne svarūpaṃ paśyati | yathā darpaṇāntarnidarśanam | sa eva sarvaṃ 12,214.016d@020_0079 vidvān na bibheti na gacchati | kutrāhaṃ kasya nāhaṃ kenety avartamāno 12,214.016d@020_0080 vijānāti | sa yugato vyāpī | sa pṛthak sthitaḥ | 12,214.016d@020_0081 tad aparamārtham | yathā vāyur ekaḥ san bahudheritaḥ | āśrayaviśeṣo 12,214.016d@020_0082 vā yasyāśrayo vā | yathāvad dvije mṛge vyāghre ca | manuje veṇu saṃśrayo 12,214.016d@020_0083 bhidyate vāyur athaikaḥ | ātmā tathāsau paramātmāsāv anya 12,214.016d@020_0084 iva bhāti | evam ātmā sa eva gacchati | sarvam ātmā paśyañ 12,214.016d@020_0085 śṛṇoti na jighrati na bhāṣate | 12,214.016d@020_0086 cakre 'sya taṃ mahātmānaṃ parito daśa raśmayaḥ 12,214.016d@020_0087 viniṣkramya yathā sūryam anugacchati taṃ prabhum 12,214.016d@020_0088 dine dine 'stam abhyeti punar udgacchate diśaḥ 12,214.016d@020_0089 tāv ubhau na ravau cāstāṃ tathā vitta śarīriṇam 12,214.016d@020_0090 patite vitta viprendrāḥ bhakṣaṇe caraṇe paraḥ 12,214.016d@020_0091 ūrdhvam ekas tathādhastād ekas tiṣṭhati cāparaḥ 12,214.016d@020_0092 hiraṇyasadanaṃ jñeyaṃ sametya paramaṃ padam 12,214.016d@020_0093 ātmanā hy ātmadīpaṃ tam ātmani hy ātmapūruṣam 12,214.016d@020_0094 saṃcitaṃ saṃcitaṃ pūrvaṃ bhramaro vartate bhraman 12,214.016d@020_0095 yo 'bhimānīva jānāti na muhyati na hīyate 12,214.016d@020_0096 na cakṣuṣā paśyati kaś canainaṃ 12,214.016d@020_0097 hṛdā manīṣā paśyati rūpam asya 12,214.016d@020_0098 na śuklaṃ na kṛṣṇaṃ paramārthabhāvaṃ 12,214.016d@020_0099 guhāśayaṃ jñānadevīkarastham 12,214.016d@020_0100 brāhmaṇasya na sādṛśye vartate so 'pi kiṃ punaḥ 12,214.016d@020_0101 ijyate yas tu mantreṇa yajamāno dvijottamaḥ 12,214.016d@020_0102 naiva dharmī na cādharmī dvaṃdvātīto vimatsaraḥ 12,214.016d@020_0103 jñānatṛptaḥ sukhaṃ śete hy amṛtātmā na saṃśayaḥ 12,214.016d@020_0104 evam eṣa jagatsṛṣṭiṃ kurute māyayā prabhuḥ 12,214.016d@020_0105 na jānāti virūḍhātmā kāraṇaṃ cātmano hy asau 12,214.016d@020_0106 dhyātā draṣṭā tathā mantā boddhā dṛṣṭān sa eva saḥ 12,214.016d@020_0107 ko vidvān paramātmānam anantaṃ lokabhāvanam 12,214.016d@020_0108 yat tu śakyaṃ mayā proktaṃ gacchadhvaṃ munipuṃgavāḥ 12,214.016d@020_0108 bhīṣma uvāca 12,214.016d@020_0109 evaṃ praṇamya viprendrā jñānasāgarasaṃbhavam 12,214.016d@020_0110 sanatkumāraṃ saṃdṛṣṭvā jagmus te ruciraṃ punaḥ 12,214.016d@020_0111 tasmāt tvam api kaunteya jñānayogaparo bhava 12,214.016d@020_0112 jñānam eva mahārāja sarvaduḥkhavināśanam 12,214.016d@020_0113 idaṃ mahāduḥkhasamākarāṇāṃ 12,214.016d@020_0114 nṛṇāṃ paritrāṇavinirmitaṃ purā 12,214.016d@020_0115 purāṇapuṃsā ṛṣiṇā mahātmanā 12,214.016d@020_0116 yudhiṣṭhira uvāca 12,214.016d@020_0116 mahāmunīnāṃ pravareṇa tad dhruvam 12,214.016d@020_0117 yad idaṃ tapa ity āhuḥ kiṃ tapaḥ saṃprakīrtitam 12,214.016d@020_0118 upavāsam athānyat tu vedācāram atho nu kim 12,214.016d@020_0119 bhīṣma uvāca 12,214.016d@020_0119 śāstraṃ tapo mahāprājña tan me brūhi pitāmaha 12,214.016d@020_0120 pakṣamāsopavāsādīn manyante vai tapodhanāḥ 12,214.016d@020_0121 vedavratādīni tapaḥ apare vedapāragāḥ 12,214.016d@020_0122 vedapārāyaṇaṃ cānye cāhus tattvam athāpare 12,214.016d@020_0123 yathāvihitam ācāras tapaḥ sarvaṃ vrataṃ gatāḥ 12,214.016d@020_0124 ātmavidyāvidhānaṃ yat tat tapaḥ parikīrtitam 12,214.016d@020_0125 tyāgas tapas tathā śāntis tapa indriyanigrahaḥ 12,214.016d@020_0126 brahmacaryaṃ tapaḥ proktam āhur evaṃ dvijātayaḥ 12,214.016d@020_0127 sadopavāso yo vidvān brahmacārī sadā bhavet 12,214.016d@020_0128 yo muniś ca sadā dhīmān vighasāśī vimatsaraḥ 12,214.016d@020_0129 tatas tv anantam apy āhur yo nityam atithipriyaḥ 12,214.016d@020_0130 nāntarāśīs tato nityam upavāsī mahāvrataḥ 12,214.016d@020_0131 ṛtugāmī tathā prokto vighasāśī smṛto budhaiḥ 12,214.016d@020_0132 bhṛtyaśeṣaṃ tu yo bhuṅkte yajñaśeṣaṃ tathāmṛtam 12,214.016d@020_0133 evaṃ nānārthasaṃyogaṃ tapaḥ śaśvad udāhṛtam 12,214.016d@020_0134 keṣāṃ lokā hy aparyantāḥ sarve satyavrate sthitāḥ 12,214.016d@020_0135 ye 'pi karmamayaṃ prāhus te dvijā brāhmaṇāḥ smṛtāḥ 12,214.016d@020_0136 ramante divyabhogaiś ca pūjitā hy apsarogaṇaiḥ 12,214.016d@020_0137 jñānātmakaṃ tapaḥśabdaṃ ye vadanti viniścitāḥ 12,214.016d@020_0138 te hy antarātmasadbhāvaṃ prapannā nṛpasattama 12,214.016d@020_0139 etat te nṛpaśārdūla proktaṃ yat pṛṣṭavān asi 12,214.016d@020_0140 yathāvastūni saṃjñāni vividhāni bhavanty uta 12,214.016d@020_0140 yudhiṣṭhira uvāca 12,214.016d@020_0141 pitāmaha mahāprājña rājādhīnā nṛpāḥ punaḥ 12,214.016d@020_0142 anyāni ca sahasrāṇi nāmāni vividhāni ca 12,214.016d@020_0143 pratiyogīni vai teṣāṃ channāny astamitāni ca 12,214.016d@020_0144 dṛḍhaṃ sarvaṃ prākṛtakam idaṃ sarvatra paśya vai 12,214.016d@020_0145 bhīṣma uvāca 12,214.016d@020_0145 tasmād yathāgataṃ rājan yathāruci nṛṇāṃ bhavet 12,214.016d@020_0146 asminn arthe purāvṛttaṃ śṛṇu rājan yudhiṣṭhira 12,214.016d@020_0147 brāhmaṇānāṃ samūhe tu yad uvāca suvarcalā 12,214.016d@020_0148 devalasya sutā vidvan sarvalakṣaṇaśobhitā 12,214.016d@020_0149 kanyā suvarcalā nāma yogabhāvitacetanā 12,214.016d@020_0150 hetunā kena jātā sā nirdvaṃdvā naṣṭasaṃśayā 12,214.016d@020_0151 sābravīt pitaraṃ vipraṃ varānveṣaṇatatparā 12,214.016d@020_0152 andhāya māṃ mahāprājña dehi vīkṣya sulocanam 12,214.016d@020_0153 pitovāca 12,214.016d@020_0153 evaṃ sma ca pitaḥ śaśvan mayedaṃ [prārthitaṃ] mune 12,214.016d@020_0154 na śakyaṃ prārthituṃ vatse tvayādya pratibhāti me 12,214.016d@020_0155 andhatānandhatā ceti vicāro mama jāyate 12,214.016d@020_0156 kanyovāca 12,214.016d@020_0156 unmatteva sute vākyaṃ bhāṣase pṛthulocane 12,214.016d@020_0157 nāham unmattabhūtādya buddhipūrvaṃ bravīmi te 12,214.016d@020_0158 viddhi vai tādṛśaṃ loke sa māṃ bhajati vedavit 12,214.016d@020_0159 yān yāṃs tvaṃ manyase dātuṃ māṃ dvijottama tān iha 12,214.016d@020_0160 ānayānyān mahābhāga hy ahaṃ drakṣyāmi teṣu tam 12,214.016d@020_0161 tatheti coktvā tāṃ vipraḥ preṣayām āsa śiṣyakān 12,214.016d@020_0162 ṛṣeḥ prabhāvaṃ dṛṣṭvā te kanyāyāś ca dvijottamāḥ 12,214.016d@020_0163 anekamunayo rājan saṃprāptā devalāśramam 12,214.016d@020_0164 tān āgatān athābhyarcya kanyām āha pitā mahān 12,214.016d@020_0165 yadīcchasi varaṃ bhadre taṃ vipraṃ varaya svayam 12,214.016d@020_0166 tatheti coktvā kalyāṇī taptahemanibhānanā 12,214.016d@020_0167 karasaṃmitamadhyāṅgī vākyam āha tapodhanāḥ 12,214.016d@020_0168 yady asti saṃmato vipro hy andho 'nandhaḥ sa me varaḥ 12,214.016d@020_0169 nocur viprā mahābhāgāṃ prativākyaṃ yayuś ca te 12,214.016d@020_0170 kanyā ca tiṣṭhatām atra pitur veśmani bhārata 12,214.016d@020_0171 śvetaketuḥ kahālasya śyālaḥ paramadharmavit 12,214.016d@020_0172 śrutvā brahmā tadāgamya kanyām āha mahīpate 12,214.016d@020_0173 so 'haṃ bhadre samāvṛttas tvayokto yaḥ purā dvijaḥ 12,214.016d@020_0174 suvarcalovāca 12,214.016d@020_0174 viśālanayanaṃ viddhi mām andho 'haṃ vṛṇīṣva mām 12,214.016d@020_0175 kathaṃ viśālanetro 'si kathaṃ vā tvam alocanaḥ 12,214.016d@020_0176 dvija uvāca 12,214.016d@020_0176 brūhi paścād ahaṃ vidvan parīkṣe tvāṃ dvijottama 12,214.016d@020_0177 pratiyogīni nāmāni channāny astamitāni ca 12,214.016d@020_0178 śabde sparśe tathā rūpe rase gandhe sahetukam 12,214.016d@020_0179 na me pravartate ceto na pratyakṣaṃ hi teṣu me 12,214.016d@020_0180 alocano 'haṃ tasmād dhi na gatir vidyate yataḥ 12,214.016d@020_0181 yena paśyati suśroṇi bhāṣate spṛśate punaḥ 12,214.016d@020_0182 bhujyate ghrāyate nityaṃ śṛṇoti manute tathā 12,214.016d@020_0183 tac cakṣur vidyate mahyaṃ yena paśyati vai sphuṭam 12,214.016d@020_0184 sulocano 'haṃ bhadre vai pṛccha vā kiṃ vadāmi te 12,214.016d@020_0185 sarvam asmin na me 'vidyā vidvān hi paramārthataḥ 12,214.016d@020_0186 sā viśuddhā tato bhūtvā śvetaketuṃ mahāmunim 12,214.016d@020_0187 praṇamya pūjayām āsa tāṃ bhāryāṃ sa ca labdhavān 12,214.016d@020_0188 vairāgyasaṃyutā kanyā tādṛśaṃ patim uttamam 12,214.016d@020_0189 prāptā rājan mahāprājña tasmād arthaḥ pṛthak pṛthak 12,214.016d@020_0190 etat te kathitaṃ rājan kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 12,215.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,215.001a yad idaṃ karma loke 'smiñ śubhaṃ vā yadi vāśubham 12,215.001c puruṣaṃ yojayaty eva phalayogena bhārata 12,215.002a kartā svit tasya puruṣa utāho neti saṃśayaḥ 12,215.002c etad icchāmi tattvena tvattaḥ śrotuṃ pitāmaha 12,215.003 bhīṣma uvāca 12,215.003a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,215.003c prahrādasya ca saṃvādam indrasya ca yudhiṣṭhira 12,215.004a asaktaṃ dhūtapāpmānaṃ kule jātaṃ bahuśrutam 12,215.004c astambham anahaṃkāraṃ sattvasthaṃ samaye ratam 12,215.005a tulyanindāstutiṃ dāntaṃ śūnyāgāraniveśanam 12,215.005c carācarāṇāṃ bhūtānāṃ viditaprabhavāpyayam 12,215.006a akrudhyantam ahṛṣyantam apriyeṣu priyeṣu ca 12,215.006c kāñcane vātha loṣṭe vā ubhayoḥ samadarśanam 12,215.007a ātmaniḥśreyasajñāne dhīraṃ niścitaniścayam 12,215.007c parāvarajñaṃ bhūtānāṃ sarvajñaṃ samadarśanam 12,215.007d*0633_01 avyaktātmani govinde vāsudeve mahātmani 12,215.007d*0633_02 hṛdayena samāviṣṭaṃ sarvabhāvapriyaṃkaram 12,215.007d*0634_01 bhaktaṃ bhāgavataṃ nityaṃ nārāyaṇaparāyaṇam 12,215.007d*0634_02 dhyāyantaṃ paramātmānaṃ hiraṇyakaśipoḥ sutam 12,215.008a śakraḥ prahrādam āsīnam ekānte saṃyatendriyam 12,215.008c bubhutsamānas tat prajñām abhigamyedam abravīt 12,215.009a yaiḥ kaiś cit saṃmato loke guṇaiḥ syāt puruṣo nṛṣu 12,215.009c bhavaty anapagān sarvāṃs tān guṇāṃl lakṣayāmahe 12,215.010a atha te lakṣyate buddhiḥ samā bālajanair iha 12,215.010c ātmānaṃ manyamānaḥ sañ śreyaḥ kim iha manyase 12,215.011a baddhaḥ pāśaiś cyutaḥ sthānād dviṣatāṃ vaśam āgataḥ 12,215.011c śriyā vihīnaḥ prahrāda śocitavye na śocasi 12,215.012a prajñālābhāt tu daiteya utāho dhṛtimattayā 12,215.012c prahrāda svastharūpo 'si paśyan vyasanam ātmanaḥ 12,215.013a iti saṃcoditas tena dhīro niścitaniścayaḥ 12,215.013c uvāca ślakṣṇayā vācā svāṃ prajñām anuvarṇayan 12,215.014a pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca bhūtānāṃ yo na budhyate 12,215.014c tasya stambho bhaved bālyān nāsti stambho 'nupaśyataḥ 12,215.014d*0635_01 gahanaṃ sarvabhūtānāṃ dhyeyaṃ nityaṃ sanātanam 12,215.014d*0635_02 anigraham anaupamyaṃ sarvākāraṃ parātparam 12,215.014d*0635_03 sarvāvaraṇasaṃbhūtaṃ tasmād etat pravartate 12,215.014d*0635_04 tanmayā api saṃpaśya nānālakṣaṇalakṣitāḥ 12,215.014d*0635_05 sa vai pāti jagatsraṣṭā viṣṇur ity abhiśabditaḥ 12,215.014d*0635_06 punar darśati saṃprāpte ........ sureśvaraḥ (sic) 12,215.015a svabhāvāt saṃpravartante nivartante tathaiva ca 12,215.015c sarve bhāvās tathābhāvāḥ puruṣārtho na vidyate 12,215.016a puruṣārthasya cābhāve nāsti kaś cit svakārakaḥ 12,215.016c svayaṃ tu kurvatas tasya jātu māno bhaved iha 12,215.017a yas tu kartāram ātmānaṃ manyate sādhvasādhunoḥ 12,215.017c tasya doṣavatī prajñā svamūrtyajñeti me matiḥ 12,215.018a yadi syāt puruṣaḥ kartā śakrātmaśreyase dhruvam 12,215.018c ārambhās tasya sidhyeran na ca jātu parābhavet 12,215.019a aniṣṭasya hi nirvṛttir anivṛttiḥ priyasya ca 12,215.019c lakṣyate yatamānānāṃ puruṣārthas tataḥ kutaḥ 12,215.020a aniṣṭasyābhinirvṛttim iṣṭasaṃvṛttim eva ca 12,215.020c aprayatnena paśyāmaḥ keṣāṃ cit tat svabhāvataḥ 12,215.021a pratirūpadharāḥ ke cid dṛśyante buddhisattamāḥ 12,215.021c virūpebhyo 'lpabuddhibhyo lipsamānā dhanāgamam 12,215.022a svabhāvapreritāḥ sarve niviśante guṇā yadā 12,215.022c śubhāśubhās tadā tatra tasya kiṃ mānakāraṇam 12,215.023a svabhāvād eva tat sarvam iti me niścitā matiḥ 12,215.023c ātmapratiṣṭhitā prajñā mama nāsti tato 'nyathā 12,215.024a karmajaṃ tv iha manye 'haṃ phalayogaṃ śubhāśubham 12,215.024c karmaṇāṃ viṣayaṃ kṛtsnam ahaṃ vakṣyāmi tac chṛṇu 12,215.025a yathā vedayate kaś cid odanaṃ vāyaso vadan 12,215.025c evaṃ sarvāṇi karmāṇi svabhāvasyaiva lakṣaṇam 12,215.026a vikārān eva yo veda na veda prakṛtiṃ parām 12,215.026c tasya stambho bhaved bālyān nāsti stambho 'nupaśyataḥ 12,215.027a svabhāvabhāvino bhāvān sarvān eveha niścaye 12,215.027c budhyamānasya darpo vā māno vā kiṃ kariṣyati 12,215.028a veda dharmavidhiṃ kṛtsnaṃ bhūtānāṃ cāpy anityatām 12,215.028c tasmāc chakra na śocāmi sarvaṃ hy evedam antavat 12,215.029a nirmamo nirahaṃkāro nirīho muktabandhanaḥ 12,215.029c svastho 'vyapetaḥ paśyāmi bhūtānāṃ prabhavāpyayau 12,215.030a kṛtaprajñasya dāntasya vitṛṣṇasya nirāśiṣaḥ 12,215.030c nāyāso vidyate śakra paśyato lokavidyayā 12,215.031a prakṛtau ca vikāre ca na me prītir na ca dviṣe 12,215.031c dveṣṭāraṃ na ca paśyāmi yo mamādya mamāyate 12,215.032a nordhvaṃ nāvāṅ na tiryak ca na kva cic chakra kāmaye 12,215.032c na vijñāne na vijñeye nājñāne śarma vidyate 12,215.033 śakra uvāca 12,215.033a yenaiṣā labhyate prajñā yena śāntir avāpyate 12,215.033c prabrūhi tam upāyaṃ me samyak prahrāda pṛcchate 12,215.034 prahrāda uvāca 12,215.034a ārjavenāpramādena prasādenātmavattayā 12,215.034c vṛddhaśuśrūṣayā śakra puruṣo labhate mahat 12,215.035a svabhāvāl labhate prajñāṃ śāntim eti svabhāvataḥ 12,215.035c svabhāvād eva tat sarvaṃ yat kiṃ cid anupaśyasi 12,215.035d@021_0001 naivāntaraṃ vijānāti śrutvā gurumukhāt tataḥ 12,215.035d@021_0002 vākyaṃ vākyārthavijñānam ālokya manasā yatiḥ 12,215.035d@021_0003 vivekapratyayāpannam ātmānam anupaśyati 12,215.035d@021_0004 virajyati tato bhītyā parameśvaram ṛcchati 12,215.035d@021_0005 trātāraṃ sarvaduḥkhānāṃ tat sukhānveṣaṇaṃ yathā 12,215.035d@021_0006 karoti sadbhiḥ saṃsargamalaṃ santaḥ sukhāya vai 12,215.035d@021_0007 satāṃ sakāśād ājñāya mārgaṃ lakṣaṇavattayā 12,215.035d@021_0008 sarvasaṅgavinirmuktaḥ paramātmānam ṛcchati 12,215.035d@021_0009 viṣayecchākṛto dharmaṃ[rmaḥ] sarajasko bhayāvahaḥ 12,215.035d@021_0010 dharmahānim avāpnoti kramāt tena naraḥ punaḥ 12,215.035d@021_0011 bhaktihīno bhavaty eva paramātmani cācyuta 12,215.035d@021_0012 vācake vāpi ca sthānaṃ na hanty eva vimocitaḥ 12,215.035d@021_0013 sārkṣye (sic) cāsya ratir nityaṃ saṃsāre ca ratir bhavet 12,215.035d@021_0014 tasya nityam avijñānād ātmā caiva na sidhyati 12,215.035d@021_0015 unmattavṛttir bhavati kramād evaṃ pravartate 12,215.035d@021_0016 āśaucaṃ vardhate nityaṃ na śāmyati kathaṃ cana 12,215.035d@021_0017 viṣaye cānvitasyāsya mokṣavāñchā na jāyate 12,215.035d@021_0018 hetvābhāseṣu saṃlīnaḥ stauti vaiṣayikān guṇān 12,215.035d@021_0019 na śāstrāṇi śṛṇoty eva mānadarpasamanvitaḥ 12,215.035d@021_0020 svataḥsiddhaṃ na bhogas taṃ svataḥsiddhaṃ na vetti ca 12,215.035d@021_0021 cidrūpadhāraṇaṃ caiva paraṃ vastu athāvyayam 12,215.035d@021_0022 nānāyonigatas tena bhrāmyamāṇaḥ svakarmabhiḥ 12,215.035d@021_0023 tīrṇapāraṃ na jānāti mahāmohasamanvitaḥ 12,215.035d@021_0024 ācāryasaṃśrayād vidyād vinayaṃ samupāgataḥ 12,215.035d@021_0025 anukūleṣu dharmeṣu cinoty enaṃ tatas tataḥ 12,215.035d@021_0026 ācārya iti ca khyātas tenāsau balavṛtrahan 12,215.035d@021_0027 niyatenaiva sadbhāvas tena janmāntarādiṣu 12,215.035d@021_0028 karmasaṃcayatūlaughaḥ kṣipyate jñānavāyunā 12,215.035d@021_0029 evaṃ yuktasamācāraḥ saṃsāravinivartakaḥ 12,215.035d@021_0030 anukūlavṛttiṃ satataṃ chinatty eva bhṛgur yathā 12,215.035d@021_0031 yena cāyaṃ samāpanno vaitṛṣṇyaṃ nādhigacchati 12,215.035d@021_0032 abhyantaraḥ smṛtaḥ śakra tatsāmyaṃ parivarjayet 12,215.035d@021_0033 prathamaṃ tatkṛtenaiva karmaṇā parimṛ[ga]cchati 12,215.035d@021_0034 dvitīyaṃ svapnayogaṃ ca karmaṇā parigacchati 12,215.035d@021_0035 etair akṣaiḥ samāpannaḥ pratyakṣo 'sau samāsthitaḥ 12,215.035d@021_0036 suṣuptyākhyas turīyo 'sau na ca hy āvaraṇānvitaḥ 12,215.035d@021_0037 lokavṛttyā tam īśānaṃ yajañ juhvan yamī bhavet 12,215.035d@021_0038 ātmany āyāsayogena niṣkriyaḥ sa parāt param 12,215.035d@021_0039 āyāme tāṃ vijānāti māyaiṣā paramātmanaḥ 12,215.035d@021_0040 prātibhāsikasāmānyād buddher yā saṃvidātmikā 12,215.035d@021_0041 sphuliṅgasattvasadṛśād agnibhāvo yathā bhavet 12,215.035d@021_0042 śiśūnām evam ajñānām ātmabhāvo 'nyathā smṛtaḥ 12,215.035d@021_0043 sādhye 'py avastubhūtākhye mitrāmitrādayaḥ kutaḥ 12,215.035d@021_0044 tadabhāve tu śokādyā na vartante sureśvara 12,215.035d@021_0045 evaṃ budhyasva bhagavan samabuddhiṃ samanviyāt 12,215.035d@021_0046 upāyam etad ākhyātaṃ mā vakraṃ gaccha devapa 12,215.035d@021_0047 jñānena paśyate karma jñānināṃ na pravartakam 12,215.035d@021_0048 yāvad ārabdham asyeha tāvan naivopaśāmyati 12,215.035d@021_0049 tadante taṃ prayāty eva na vidvān iti me matiḥ 12,215.035d@021_0050 yad asya vācakaṃ vakṣye tasmād etad bhavet sadā 12,215.035d@021_0051 tena tena ca bhāvena apāyaṃ tatra paśyati 12,215.035d@021_0052 sthānabhedeṣu vāg eṣā tālusaṃsthā yathā tathā 12,215.035d@021_0053 tadvad buddhigatā hy arthā buddhim ātmagataṃ sadā 12,215.035d@021_0054 samastasaṃkalpaviśeṣamuktaṃ 12,215.035d@021_0055 paraṃ parāṇāṃ paramaṃ mahātmā 12,215.035d@021_0056 trayyantavidbhiḥ parigīyate 'sau 12,215.035d@021_0057 viṣṇur vibhur vāsti guṇo na nityam 12,215.035d@021_0058 varṇeṣu lokeṣu viśeṣaṇeṣu 12,215.035d@021_0059 sa vāsudevo vasanān mahātmā 12,215.035d@021_0060 guṇānurūpaṃ sa ca karmarūpaṃ 12,215.035d@021_0061 dadāti sarvasya samastarūpam 12,215.035d@021_0062 na saṃdṛśe tiṣṭhati rūpam asya 12,215.035d@021_0063 na cakṣuṣā paśyati kaś cid enam 12,215.035d@021_0064 bhaktyā ca dhṛtyā sa samāhitātmā 12,215.035d@021_0065 jñānasvarūpaṃ paripaśyatīha 12,215.035d@021_0066 vadanti tan me bhagavān dadau sa 12,215.035d@021_0067 sa eva śeṣaṃ maghavān mahātmā 12,215.035d@021_0068 evaṃ mamopāyam avehi śakra 12,215.035d@021_0069 tasmāl loko nāsti mahyaṃ sadaiva 12,215.036 bhīṣma uvāca 12,215.036a ity ukto daityapatinā śakro vismayam āgamat 12,215.036c prītimāṃś ca tadā rājaṃs tad vākyaṃ pratyapūjayat 12,215.037a sa tadābhyarcya daityendraṃ trailokyapatir īśvaraḥ 12,215.037c asurendram upāmantrya jagāma svaṃ niveśanam 12,216.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,216.001a yayā buddhyā mahīpālo bhraṣṭaśrīr vicaren mahīm 12,216.001c kāladaṇḍaviniṣpiṣṭas tan me brūhi pitāmaha 12,216.002 bhīṣma uvāca 12,216.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,216.002c vāsavasya ca saṃvādaṃ baler vairocanasya ca 12,216.003a pitāmaham upāgatya praṇipatya kṛtāñjaliḥ 12,216.003c sarvān evāsurāñ jitvā baliṃ papraccha vāsavaḥ 12,216.004a yasya sma dadato vittaṃ na kadā cana hīyate 12,216.004c taṃ baliṃ nādhigacchāmi brahmann ācakṣva me balim 12,216.005a sa eva hy astam ayate sa sma vidyotate diśaḥ 12,216.005c sa varṣati sma varṣāṇi yathākālam atandritaḥ 12,216.005e taṃ baliṃ nādhigacchāmi brahmann ācakṣva me balim 12,216.006a sa vāyur varuṇaś caiva sa raviḥ sa ca candramāḥ 12,216.006c so 'gnis tapati bhūtāni pṛthivī ca bhavaty uta 12,216.006e taṃ baliṃ nādhigacchāmi brahmann ācakṣva me balim 12,216.007 brahmovāca 12,216.007a naitat te sādhu maghavan yad etad anupṛcchasi 12,216.007c pṛṣṭas tu nānṛtaṃ brūyāt tasmād vakṣyāmi te balim 12,216.008a uṣṭreṣu yadi vā goṣu khareṣv aśveṣu vā punaḥ 12,216.008c variṣṭho bhavitā jantuḥ śūnyāgāre śacīpate 12,216.009 śakra uvāca 12,216.009a yadi sma balinā brahmañ śūnyāgāre sameyivān 12,216.009c hanyām enaṃ na vā hanyāṃ tad brahmann anuśādhi mām 12,216.010 brahmovāca 12,216.010a mā sma śakra baliṃ hiṃsīr na balir vadham arhati 12,216.010c nyāyāṃs tu śakra praṣṭavyas tvayā vāsava kāmyayā 12,216.011 bhīṣma uvāca 12,216.011a evam ukto bhagavatā mahendraḥ pṛthivīṃ tadā 12,216.011c cacārairāvataskandham adhiruhya śriyā vṛtaḥ 12,216.012a tato dadarśa sa baliṃ kharaveṣeṇa saṃvṛtam 12,216.012c yathākhyātaṃ bhagavatā śūnyāgārakṛtālayam 12,216.013 śakra uvāca 12,216.013a kharayonim anuprāptas tuṣabhakṣo 'si dānava 12,216.013c iyaṃ te yonir adhamā śocasy āho na śocasi 12,216.014a adṛṣṭaṃ bata paśyāmi dviṣatāṃ vaśam āgatam 12,216.014c śriyā vihīnaṃ mitraiś ca bhraṣṭavīryaparākramam 12,216.015a yat tad yānasahasreṇa jñātibhiḥ parivāritaḥ 12,216.015c lokān pratāpayan sarvān yāsy asmān avitarkayan 12,216.016a tvanmukhāś caiva daiteyā vyatiṣṭhaṃs tava śāsane 12,216.016c akṛṣṭapacyā pṛthivī tavaiśvarye babhūva ha 12,216.016e idaṃ ca te 'dya vyasanaṃ śocasy āho na śocasi 12,216.017a yadātiṣṭhaḥ samudrasya pūrvakūle vilelihan 12,216.017c jñātibhyo vibhajan vittaṃ tadāsīt te manaḥ katham 12,216.018a yat te sahasrasamitā nanṛtur devayoṣitaḥ 12,216.018c bahūni varṣapūgāni vihāre dīpyataḥ śriyā 12,216.019a sarvāḥ puṣkaramālinyaḥ sarvāḥ kāñcanasaprabhāḥ 12,216.019c katham adya tadā caiva manas te dānaveśvara 12,216.020a chatraṃ tavāsīt sumahat sauvarṇaṃ maṇibhūṣitam 12,216.020c nanṛtur yatra gandharvāḥ ṣaṭsahasrāṇi saptadhā 12,216.021a yūpas tavāsīt sumahān yajataḥ sarvakāñcanaḥ 12,216.021c yatrādadaḥ sahasrāṇām ayutāni gavāṃ daśa 12,216.021d*0636_01 anantaraṃ sahasreṇa tadāsīd daitya kā matiḥ 12,216.022a yadā tu pṛthivīṃ sarvāṃ yajamāno 'nuparyayāḥ 12,216.022c śamyākṣepeṇa vidhinā tadāsīt kiṃ nu te hṛdi 12,216.023a na te paśyāmi bhṛṅgāraṃ na chatraṃ vyajanaṃ na ca 12,216.023c brahmadattāṃ ca te mālāṃ na paśyāmy asurādhipa 12,216.023d*0637_00 bhīṣma uvāca 12,216.023d*0637_01 tataḥ prahasya sa balir vāsavena samīritam 12,216.023d*0637_02 niśamya mānagambhīraṃ surarājam athābravīt 12,216.023d*0637_03 aho hi tava bāliśyam iha devagaṇādhipa 12,216.023d*0637_04 ayuktaṃ devarājasya tava kaṣṭam idaṃ vacaḥ 12,216.024 balir uvāca 12,216.024a na tvaṃ paśyasi bhṛṅgāraṃ na chatraṃ vyajanaṃ na ca 12,216.024c brahmadattāṃ ca me mālāṃ na tvaṃ drakṣyasi vāsava 12,216.025a guhāyāṃ nihitāni tvaṃ mama ratnāni pṛcchasi 12,216.025c yadā me bhavitā kālas tadā tvaṃ tāni drakṣyasi 12,216.025d*0638_01 na jānīṣe bhavān siddhiṃ śubhāṅgasvarūparūpiṇīm 12,216.025d*0638_02 kālena bhavitā sarvo nātra gacchati vāsava 12,216.026a na tv etad anurūpaṃ te yaśaso vā kulasya vā 12,216.026c samṛddhārtho 'samṛddhārthaṃ yan māṃ katthitum icchasi 12,216.027a na hi duḥkheṣu śocanti na prahṛṣyanti carddhiṣu 12,216.027c kṛtaprajñā jñānatṛptāḥ kṣāntāḥ santo manīṣiṇaḥ 12,216.028a tvaṃ tu prākṛtayā buddhyā puraṃdara vikatthase 12,216.028c yadāham iva bhāvī tvaṃ tadā naivaṃ vadiṣyasi 12,216.028d*0639_01 aiśvaryamadamohena sa tvaṃ kiṃ nānubudhyase 12,216.028d*0639_02 kālena budhyase rājan vinipātena yojitaḥ 12,217.001 bhīṣma uvāca 12,217.001a punar eva tu taṃ śakraḥ prahasann idam abravīt 12,217.001c niḥśvasantaṃ yathā nāgaṃ pravyāhārāya bhārata 12,217.002a yat tad yānasahasreṇa jñātibhiḥ parivāritaḥ 12,217.002c lokān pratāpayan sarvān yāsy asmān avitarkayan 12,217.003a dṛṣṭvā sukṛpaṇāṃ cemām avasthām ātmano bale 12,217.003c jñātimitraparityaktaḥ śocasy āho na śocasi 12,217.004a prītiṃ prāpyātulāṃ pūrvaṃ lokāṃś cātmavaśe sthitān 12,217.004c vinipātam imaṃ cādya śocasy āho na śocasi 12,217.005 balir uvāca 12,217.005*0640_01 garvaṃ hitvā tathā mānaṃ devarāja śṛṇuṣva me 12,217.005*0640_02 mayā ca tvānu sadbhāvaṃ pūrvam ācaritaṃ mahat 12,217.005*0640_03 avaśyakālaparyāyam ātmanaḥ parivartanam 12,217.005*0640_04 avidaṃl lokamāhātmya * * * * * * * * 12,217.005a anityam upalakṣyedaṃ kālaparyāyam ātmanaḥ 12,217.005c tasmāc chakra na śocāmi sarvaṃ hy evedam antavat 12,217.006a antavanta ime dehā bhūtānām amarādhipa 12,217.006c tena śakra na śocāmi nāparādhād idaṃ mama 12,217.007a jīvitaṃ ca śarīraṃ ca pretya vai saha jāyate 12,217.007c ubhe saha vivardhete ubhe saha vinaśyataḥ 12,217.008a tad īdṛśam idaṃ bhāvam avaśaḥ prāpya kevalam 12,217.008c yady evam abhijānāmi kā vyathā me vijānataḥ 12,217.009a bhūtānāṃ nidhanaṃ niṣṭhā srotasām iva sāgaraḥ 12,217.009c naitat samyag vijānanto narā muhyanti vajrabhṛt 12,217.010a ye tv evaṃ nābhijānanti rajomohaparāyaṇāḥ 12,217.010c te kṛcchraṃ prāpya sīdanti buddhir yeṣāṃ praṇaśyati 12,217.011a buddhilābhe hi puruṣaḥ sarvaṃ nudati kilbiṣam 12,217.011c vipāpmā labhate sattvaṃ sattvasthaḥ saṃprasīdati 12,217.012a tatas tu ye nivartante jāyante vā punaḥ punaḥ 12,217.012c kṛpaṇāḥ paritapyante te 'narthaiḥ paricoditāḥ 12,217.013a arthasiddhim anarthaṃ ca jīvitaṃ maraṇaṃ tathā 12,217.013c sukhaduḥkhaphalaṃ caiva na dveṣmi na ca kāmaye 12,217.014a hataṃ hanti hato hy eva yo naro hanti kaṃ cana 12,217.014c ubhau tau na vijānīto yaś ca hanti hataś ca yaḥ 12,217.015a hatvā jitvā ca maghavan yaḥ kaś cit puruṣāyate 12,217.015c akartā hy eva bhavati kartā tv eva karoti tat 12,217.016a ko hi lokasya kurute vināśaprabhavāv ubhau 12,217.016c kṛtaṃ hi tat kṛtenaiva kartā tasyāpi cāparaḥ 12,217.017a pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam 12,217.017c etadyonīni bhūtāni tatra kā paridevanā 12,217.018a mahāvidyo 'lpavidyaś ca balavān durbalaś ca yaḥ 12,217.018c darśanīyo virūpaś ca subhago durbhagaś ca yaḥ 12,217.019a sarvaṃ kālaḥ samādatte gambhīraḥ svena tejasā 12,217.019c tasmin kālavaśaṃ prāpte kā vyathā me vijānataḥ 12,217.020a dagdham evānudahati hatam evānuhanti ca 12,217.020c naśyate naṣṭam evāgre labdhavyaṃ labhate naraḥ 12,217.021a nāsya dvīpaḥ kutaḥ pāraṃ nāvāraḥ saṃpradṛśyate 12,217.021c nāntam asya prapaśyāmi vidher divyasya cintayan 12,217.022a yadi me paśyataḥ kālo bhūtāni na vināśayet 12,217.022c syān me harṣaś ca darpaś ca krodhaś caiva śacīpate 12,217.023a tuṣabhakṣaṃ tu māṃ jñātvā praviviktajane gṛhe 12,217.023c bibhrataṃ gārdabhaṃ rūpam ādiśya parigarhase 12,217.024a icchann ahaṃ vikuryāṃ hi rūpāṇi bahudhātmanaḥ 12,217.024c vibhīṣaṇāni yānīkṣya palāyethās tvam eva me 12,217.025a kālaḥ sarvaṃ samādatte kālaḥ sarvaṃ prayacchati 12,217.025c kālena vidhṛtaṃ sarvaṃ mā kṛthāḥ śakra pauruṣam 12,217.026a purā sarvaṃ pravyathate mayi kruddhe puraṃdara 12,217.026b*0641_01 vidravanti tvayā sārdhaṃ sarva eva divaukasaḥ 12,217.026c avaimi tv asya lokasya dharmaṃ śakra sanātanam 12,217.027a tvam apy evam apekṣasva mātmanā vismayaṃ gamaḥ 12,217.027c prabhavaś ca prabhāvaś ca nātmasaṃsthaḥ kadā cana 12,217.028a kaumāram eva te cittaṃ tathaivādya yathā purā 12,217.028c samavekṣasva maghavan buddhiṃ vindasva naiṣṭhikīm 12,217.029a devā manuṣyāḥ pitaro gandharvoragarākṣasāḥ 12,217.029c āsan sarve mama vaśe tat sarvaṃ vettha vāsava 12,217.030a namas tasyai diśe 'py astu yasyāṃ vairocano baliḥ 12,217.030c iti mām abhyapadyanta buddhimātsaryamohitāḥ 12,217.031a nāhaṃ tad anuśocāmi nātmabhraṃśaṃ śacīpate 12,217.031c evaṃ me niścitā buddhiḥ śāstus tiṣṭhāmy ahaṃ vaśe 12,217.032a dṛśyate hi kule jāto darśanīyaḥ pratāpavān 12,217.032c duḥkhaṃ jīvan sahāmātyo bhavitavyaṃ hi tat tathā 12,217.033a dauṣkuleyas tathā mūḍho durjātaḥ śakra dṛśyate 12,217.033c sukhaṃ jīvan sahāmātyo bhavitavyaṃ hi tat tathā 12,217.034a kalyāṇī rūpasaṃpannā durbhagā śakra dṛśyate 12,217.034c alakṣaṇā virūpā ca subhagā śakra dṛśyate 12,217.035a naitad asmatkṛtaṃ śakra naitac chakra tvayā kṛtam 12,217.035c yat tvam evaṃgato vajrin yad vāpy evaṃgatā vayam 12,217.036a na karma tava nānyeṣāṃ kuto mama śatakrato 12,217.036c ṛddhir vāpy atha vā narddhiḥ paryāyakṛtam eva tat 12,217.037a paśyāmi tvā virājantaṃ devarājam avasthitam 12,217.037c śrīmantaṃ dyutimantaṃ ca garjantaṃ ca mamopari 12,217.038a etac caivaṃ na cet kālo mām ākramya sthito bhavet 12,217.038c pātayeyam ahaṃ tvādya savajram api muṣṭinā 12,217.039a na tu vikramakālo 'yaṃ kṣamākālo 'yam āgataḥ 12,217.039c kālaḥ sthāpayate sarvaṃ kālaḥ pacati vai tathā 12,217.040a māṃ ced abhyāgataḥ kālo dānaveśvaram ūrjitam 12,217.040c garjantaṃ pratapantaṃ ca kam anyaṃ nāgamiṣyati 12,217.041a dvādaśānāṃ hi bhavatām ādityānāṃ mahātmanām 12,217.041c tejāṃsy ekena sarveṣāṃ devarāja hṛtāni me 12,217.042a aham evodvahāmy āpo visṛjāmi ca vāsava 12,217.042c tapāmi caiva trailokyaṃ vidyotāmy aham eva ca 12,217.043a saṃrakṣāmi vilumpāmi dadāmy aham athādade 12,217.043c saṃyacchāmi niyacchāmi lokeṣu prabhur īśvaraḥ 12,217.044a tad adya vinivṛttaṃ me prabhutvam amarādhipa 12,217.044c kālasainyāvagāḍhasya sarvaṃ na pratibhāti me 12,217.045a nāhaṃ kartā na caiva tvaṃ nānyaḥ kartā śacīpate 12,217.045c paryāyeṇa hi bhujyante lokāḥ śakra yadṛcchayā 12,217.046a māsārdhamāsaveśmānam ahorātrābhisaṃvṛtam 12,217.046c ṛtudvāraṃ varṣamukham āhur vedavido janāḥ 12,217.047a āhuḥ sarvam idaṃ cintyaṃ janāḥ ke cin manīṣayā 12,217.047b*0642_01 anityaṃ pañcavarṣāṇi ṣaṣṭho dṛśyati dehinām 12,217.047c asyāḥ pañcaiva cintāyāḥ paryeṣyāmi ca pañcadhā 12,217.047d*0643_01 tatas tāni na paśyāmi kāle tam api vṛtrahan 12,217.048a gambhīraṃ gahanaṃ brahma mahat toyārṇavaṃ yathā 12,217.048c anādinidhanaṃ cāhur akṣaraṃ param eva ca 12,217.049a sattveṣu liṅgam āveśya naliṅgam api tat svayam 12,217.049c manyante dhruvam evainaṃ ye narās tattvadarśinaḥ 12,217.050a bhūtānāṃ tu viparyāsaṃ manyate gatavān iti 12,217.050c na hy etāvad bhaved gamyaṃ na yasmāt prakṛteḥ paraḥ 12,217.051a gatiṃ hi sarvabhūtānām agatvā kva gamiṣyasi 12,217.051c yo dhāvatā na hātavyas tiṣṭhann api na hīyate 12,217.051e tam indriyāṇi sarvāṇi nānupaśyanti pañcadhā 12,217.052a āhuś cainaṃ ke cid agniṃ ke cid āhuḥ prajāpatim 12,217.052c ṛtumāsārdhamāsāṃś ca divasāṃs tu kṣaṇāṃs tathā 12,217.053a pūrvāhṇam aparāhṇaṃ ca madhyāhnam api cāpare 12,217.053c muhūrtam api caivāhur ekaṃ santam anekadhā 12,217.053e taṃ kālam avajānīhi yasya sarvam idaṃ vaśe 12,217.054a bahūnīndrasahasrāṇi samatītāni vāsava 12,217.054c balavīryopapannāni yathaiva tvaṃ śacīpate 12,217.055a tvām apy atibalaṃ śakraṃ devarājaṃ balotkaṭam 12,217.055c prāpte kāle mahāvīryaḥ kālaḥ saṃśamayiṣyati 12,217.056a ya idaṃ sarvam ādatte tasmāc chakra sthiro bhava 12,217.056c mayā tvayā ca pūrvaiś ca na sa śakyo 'tivartitum 12,217.057a yām etāṃ prāpya jānīṣe rājaśriyam anuttamām 12,217.057c sthitā mayīti tan mithyā naiṣā hy ekatra tiṣṭhati 12,217.058a sthitā hīndrasahasreṣu tvad viśiṣṭatameṣv iyam 12,217.058c māṃ ca lolā parityajya tvām agād vibudhādhipa 12,217.059a maivaṃ śakra punaḥ kārṣīḥ śānto bhavitum arhasi 12,217.059c tvām apy evaṃgataṃ tyaktvā kṣipram anyaṃ gamiṣyati 12,217.059d*0644_01 kālena coditā śakra mā te garvaḥ śatakrato 12,217.059d*0644_02 kṣamasva kālayogaṃ tam āgataṃ viddhi devapa 12,217.059d*0644_03 nirlajjaś caiva kasmāt tvaṃ devarāja vikatthase 12,217.059d*0644_04 sarvāsurāṇām adhipaḥ sarvadevabhayaṃkaraḥ 12,217.059d*0644_05 jitavān brahmaṇo lokaṃ ko vidyād āgataṃ gatim 12,218.001 bhīṣma uvāca 12,218.001a śatakratur athāpaśyad baler dīptāṃ mahātmanaḥ 12,218.001c svarūpiṇīṃ śarīrād dhi tadā niṣkrāmatīṃ śriyam 12,218.002a tāṃ dīptāṃ prabhayā dṛṣṭvā bhagavān pākaśāsanaḥ 12,218.002c vismayotphullanayano baliṃ papraccha vāsavaḥ 12,218.003a bale keyam apakrāntā rocamānā śikhaṇḍinī 12,218.003c tvattaḥ sthitā sakeyūrā dīpyamānā svatejasā 12,218.004 balir uvāca 12,218.004a na hīmām āsurīṃ vedmi na daivīṃ na ca mānuṣīm 12,218.004c tvam evaināṃ pṛccha mā vā yatheṣṭaṃ kuru vāsava 12,218.005 śakra uvāca 12,218.005a kā tvaṃ baler apakrāntā rocamānā śikhaṇḍinī 12,218.005c ajānato mamācakṣva nāmadheyaṃ śucismite 12,218.006a kā tvaṃ tiṣṭhasi māyeva dīpyamānā svatejasā 12,218.006c hitvā daityeśvaraṃ subhru tan mamācakṣva tattvataḥ 12,218.007 śrīr uvāca 12,218.007a na mā virocano veda na mā vairocano baliḥ 12,218.007c āhur māṃ duḥsahety evaṃ vidhitseti ca māṃ viduḥ 12,218.008a bhūtir lakṣmīti mām āhuḥ śrīr ity evaṃ ca vāsava 12,218.008c tvaṃ māṃ śakra na jānīṣe sarve devā na māṃ viduḥ 12,218.009 śakra uvāca 12,218.009a kim idaṃ tvaṃ mama kṛte utāho balinaḥ kṛte 12,218.009b*0645_01 yad guṇeṣu ca lubdhāsi baler apanayas tu kaḥ 12,218.009c duḥsahe vijahāsy enaṃ cirasaṃvāsinī satī 12,218.010 śrīr uvāca 12,218.010a na dhātā na vidhātā māṃ vidadhāti kathaṃ cana 12,218.010c kālas tu śakra paryāyān mainaṃ śakrāvamanyathāḥ 12,218.011 śakra uvāca 12,218.011a kathaṃ tvayā balis tyaktaḥ kimarthaṃ vā śikhaṇḍini 12,218.011c kathaṃ ca māṃ na jahyās tvaṃ tan me brūhi śucismite 12,218.012 śrīr uvāca 12,218.012a satye sthitāsmi dāne ca vrate tapasi caiva hi 12,218.012c parākrame ca dharme ca parācīnas tato baliḥ 12,218.013a brahmaṇyo 'yaṃ sadā bhūtvā satyavādī jitendriyaḥ 12,218.013c abhyasūyad brāhmaṇān vai ucchiṣṭaś cāspṛśad ghṛtam 12,218.014a yajñaśīlaḥ purā bhūtvā mām eva yajatety ayam 12,218.014c provāca lokān mūḍhātmā kālenopanipīḍitaḥ 12,218.015a apākṛtā tataḥ śakra tvayi vatsyāmi vāsava 12,218.015c apramattena dhāryāsmi tapasā vikrameṇa ca 12,218.016 śakra uvāca 12,218.016a asti devamanuṣyeṣu sarvabhūteṣu vā pumān 12,218.016c yas tvām eko viṣahituṃ śaknuyāt kamalālaye 12,218.017 śrīr uvāca 12,218.017a naiva devo na gandharvo nāsuro na ca rākṣasaḥ 12,218.017c yo mām eko viṣahituṃ śaktaḥ kaś cit puraṃdara 12,218.018 śakra uvāca 12,218.018a tiṣṭhethā mayi nityaṃ tvaṃ yathā tad brūhi me śubhe 12,218.018c tat kariṣyāmi te vākyam ṛtaṃ tvaṃ vaktum arhasi 12,218.019 śrīr uvāca 12,218.019a sthāsyāmi nityaṃ devendra yathā tvayi nibodha tat 12,218.019c vidhinā vedadṛṣṭena caturdhā vibhajasva mām 12,218.020 śakra uvāca 12,218.020a ahaṃ vai tvā nidhāsyāmi yathāśakti yathābalam 12,218.020c na tu me 'tikramaḥ syād vai sadā lakṣmi tavāntike 12,218.021a bhūmir eva manuṣyeṣu dhāraṇī bhūtabhāvinī 12,218.021c sā te pādaṃ titikṣeta samarthā hīti me matiḥ 12,218.022 śrīr uvāca 12,218.022a eṣa me nihitaḥ pādo yo 'yaṃ bhūmau pratiṣṭhitaḥ 12,218.022c dvitīyaṃ śakra pādaṃ me tasmāt sunihitaṃ kuru 12,218.023 śakra uvāca 12,218.023a āpa eva manuṣyeṣu dravantyaḥ paricārikāḥ 12,218.023c tās te pādaṃ titikṣantām alam āpas titikṣitum 12,218.024 śrīr uvāca 12,218.024a eṣa me nihitaḥ pādo yo 'yam apsu pratiṣṭhitaḥ 12,218.024c tṛtīyaṃ śakra pādaṃ me tasmāt sunihitaṃ kuru 12,218.025 śakra uvāca 12,218.025a yasmin devāś ca yajñāś ca yasmin vedāḥ pratiṣṭhitāḥ 12,218.025c tṛtīyaṃ pādam agnis te sudhṛtaṃ dhārayiṣyati 12,218.026 śrīr uvāca 12,218.026a eṣa me nihitaḥ pādo yo 'yam agnau pratiṣṭhitaḥ 12,218.026c caturthaṃ śakra pādaṃ me tasmāt sunihitaṃ kuru 12,218.027 śakra uvāca 12,218.027a ye vai santo manuṣyeṣu brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ 12,218.027c te te pādaṃ titikṣantām alaṃ santas titikṣitum 12,218.028 śrīr uvāca 12,218.028a eṣa me nihitaḥ pādo yo 'yaṃ satsu pratiṣṭhitaḥ 12,218.028c evaṃ vinihitāṃ śakra bhūteṣu paridhatsva mām 12,218.029 śakra uvāca 12,218.029*0646_01 bhūmiśuddhiṃ tataḥ kṛtvā adbhiḥ saṃtarpayanti ye 12,218.029*0646_02 bhūtāni ca yajanty agnau teṣāṃ tvam anapāyinī 12,218.029*0646_03 ye kriyābhiḥ suraktābhir hetuyuktāḥ samāhitāḥ 12,218.029*0646_04 jñānavanto vivatsāyāṃ labdhā mādyanti yoginaḥ 12,218.029a bhūtānām iha vai yas tvā mayā vinihitāṃ satīm 12,218.029c upahanyāt sa me dviṣyāt tathā śṛṇvantu me vacaḥ 12,218.030 bhīṣma uvāca 12,218.030*0647_01 tatheti coktvā sā bhraṣṭā sarvalokanamaskṛtā 12,218.030*0647_02 vāsavaṃ pālayām āsa sā devī kamalālayā 12,218.030a tatas tyaktaḥ śriyā rājā daityānāṃ balir abravīt 12,218.030c yāvat purastāt pratapet tāvad vai dakṣiṇāṃ diśam 12,218.031a paścimāṃ tāvad evāpi tathodīcīṃ divākaraḥ 12,218.031c tathā madhyaṃdine sūryo astam eti yadā tadā 12,218.031e punar devāsuraṃ yuddhaṃ bhāvi jetāsmi vas tadā 12,218.032a sarvāṃl lokān yadāditya ekasthas tāpayiṣyati 12,218.032c tadā devāsure yuddhe jetāhaṃ tvāṃ śatakrato 12,218.033 śakra uvāca 12,218.033a brahmaṇāsmi samādiṣṭo na hantavyo bhavān iti 12,218.033c tena te 'haṃ bale vajraṃ na vimuñcāmi mūrdhani 12,218.034a yatheṣṭaṃ gaccha daityendra svasti te 'stu mahāsura 12,218.034c ādityo nāvatapitā kadā cin madhyataḥ sthitaḥ 12,218.035a sthāpito hy asya samayaḥ pūrvam eva svayaṃbhuvā 12,218.035c ajasraṃ pariyāty eṣa satyenāvatapan prajāḥ 12,218.036a ayanaṃ tasya ṣaṇmāsā uttaraṃ dakṣiṇaṃ tathā 12,218.036c yena saṃyāti lokeṣu śītoṣṇe visṛjan raviḥ 12,218.037 bhīṣma uvāca 12,218.037a evam uktas tu daityendro balir indreṇa bhārata 12,218.037c jagāma dakṣiṇām āśām udīcīṃ tu puraṃdaraḥ 12,218.038a ity etad balinā gītam anahaṃkārasaṃjñitam 12,218.038c vākyaṃ śrutvā sahasrākṣaḥ kham evāruruhe tadā 12,219.001 bhīṣma uvāca 12,219.001*0648_00 yudhiṣṭhira uvāca 12,219.001*0648_01 vyasaneṣu nimagnasya kiṃ śreyas tad bravīhi me 12,219.001*0648_02 bhūya eva mahābāho sthityarthaṃ taṃ bravīhi me 12,219.001a atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,219.001c śatakratoś ca saṃvādaṃ namuceś ca yudhiṣṭhira 12,219.002a śriyā vihīnam āsīnam akṣobhyam iva sāgaram 12,219.002c bhavābhavajñaṃ bhūtānām ity uvāca puraṃdaraḥ 12,219.003a baddhaḥ pāśaiś cyutaḥ sthānād dviṣatāṃ vaśam āgataḥ 12,219.003c śriyā vihīno namuce śocasy āho na śocasi 12,219.004 namucir uvāca 12,219.004a anavāpyaṃ ca śokena śarīraṃ copatapyate 12,219.004c amitrāś ca prahṛṣyanti nāsti śoke sahāyatā 12,219.005a tasmāc chakra na śocāmi sarvaṃ hy evedam antavat 12,219.005c saṃtāpād bhraśyate rūpaṃ dharmaś caiva sureśvara 12,219.005c*0649_01 **** **** saṃtāpād bhraśyate śriyaḥ 12,219.005c*0649_02 saṃtāpād bhraśyate cāyur 12,219.006a vinīya khalu tad duḥkham āgataṃ vaimanasyajam 12,219.006c dhyātavyaṃ manasā hṛdyaṃ kalyāṇaṃ saṃvijānatā 12,219.007a yathā yathā hi puruṣaḥ kalyāṇe kurute manaḥ 12,219.007c tadaivāsya prasīdanti sarvārthā nātra saṃśayaḥ 12,219.008a ekaḥ śāstā na dvitīyo 'sti śāstā; garbhe śayānaṃ puruṣaṃ śāsti śāstā 12,219.008c tenānuśiṣṭaḥ pravaṇād ivodakaṃ; yathā niyukto 'smi tathā vahāmi 12,219.009a bhāvābhāvāv abhijānan garīyo; jānāmi śreyo na tu tat karomi 12,219.009c āśāḥ suśarmyāḥ suhṛdāṃ sukurvan; yathā niyukto 'smi tathā vahāmi 12,219.010a yathā yathāsya prāptavyaṃ prāpnoty eva tathā tathā 12,219.010c bhavitavyaṃ yathā yac ca bhavaty eva tathā tathā 12,219.011a yatra yatraiva saṃyuṅkte dhātā garbhaṃ punaḥ punaḥ 12,219.011c tatra tatraiva vasati na yatra svayam icchati 12,219.012a bhāvo yo 'yam anuprāpto bhavitavyam idaṃ mama 12,219.012c iti yasya sadā bhāvo na sa muhyet kadā cana 12,219.013a paryāyair hanyamānānām abhiyoktā na vidyate 12,219.013c duḥkham etat tu yad dveṣṭā kartāham iti manyate 12,219.014a ṛṣīṃś ca devāṃś ca mahāsurāṃś ca; traividyavṛddhāṃś ca vane munīṃś ca 12,219.014c kān nāpado nopanamanti loke; parāvarajñās tu na saṃbhramanti 12,219.015a na paṇḍitaḥ krudhyati nāpi sajjate; na cāpi saṃsīdati na prahṛṣyati 12,219.015c na cārthakṛcchravyasaneṣu śocati; sthitaḥ prakṛtyā himavān ivācalaḥ 12,219.016a yam arthasiddhiḥ paramā na harṣayet; tathaiva kāle vyasanaṃ na mohayet 12,219.016c sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca tathaiva madhyamaṃ; niṣevate yaḥ sa dhuraṃdharo naraḥ 12,219.017a yāṃ yām avasthāṃ puruṣo 'dhigacchet; tasyāṃ rametāparitapyamānaḥ 12,219.017c evaṃ pravṛddhaṃ praṇuden manojaṃ; saṃtāpam āyāsakaraṃ śarīrāt 12,219.018a tat sadaḥ sa pariṣatsabhāsadaḥ; prāpya yo na kurute sabhābhayam 12,219.018c dharmatattvam avagāhya buddhimān; yo 'bhyupaiti sa pumān dhuraṃdharaḥ 12,219.019a prājñasya karmāṇi duranvayāni; na vai prājño muhyati mohakāle 12,219.019c sthānāc cyutaś cen na mumoha gautamas; tāvat kṛcchrām āpadaṃ prāpya vṛddhaḥ 12,219.020a na mantrabalavīryeṇa prajñayā pauruṣeṇa vā 12,219.020b*0650_01 na śīlena na vṛttena tathā naivārthasaṃpadā 12,219.020c alabhyaṃ labhate martyas tatra kā paridevanā 12,219.021a yad evam anujātasya dhātāro vidadhuḥ purā 12,219.021c tad evānubhaviṣyāmi kiṃ me mṛtyuḥ kariṣyati 12,219.022a labdhavyāny eva labhate gantavyāny eva gacchati 12,219.022c prāptavyāny eva prāpnoti duḥkhāni ca sukhāni ca 12,219.023a etad viditvā kārtsnyena yo na muhyati mānavaḥ 12,219.023c kuśalaḥ sukhaduḥkheṣu sa vai sarvadhaneśvaraḥ 12,220.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,220.001a magnasya vyasane kṛcchre kiṃ śreyaḥ puruṣasya hi 12,220.001c bandhunāśe mahīpāla rājyanāśe 'pi vā punaḥ 12,220.002a tvaṃ hi naḥ paramo vaktā loke 'smin bharatarṣabha 12,220.002c etad bhavantaṃ pṛcchāmi tan me vaktum ihārhasi 12,220.003 bhīṣma uvāca 12,220.003a putradāraiḥ sukhaiś caiva viyuktasya dhanena ca 12,220.003c magnasya vyasane kṛcchre dhṛtiḥ śreyaskarī nṛpa 12,220.004a dhairyeṇa yuktasya sataḥ śarīraṃ na viśīryate 12,220.004b*0651_01 viśokatā sukhaṃ dhatte dhatte cārogyam uttamam 12,220.004b*0652_01 vaśyā bhavanti dhairyeṇa na vā rājño na saṃśayaḥ 12,220.004b*0652_02 dhairyavāñ śriyam āpnoti dhairyād dharmo vivardhate 12,220.004c ārogyāc ca śarīrasya sa punar vindate śriyam 12,220.005a yasya rājño narās tāta sāttvikīṃ vṛttim āsthitāḥ 12,220.005c tasya sthairyaṃ ca dhairyaṃ ca vyavasāyaś ca karmasu 12,220.006a atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,220.006c balivāsavasaṃvādaṃ punar eva yudhiṣṭhira 12,220.007a vṛtte devāsure yuddhe daityadānavasaṃkṣaye 12,220.007c viṣṇukrānteṣu lokeṣu devarāje śatakratau 12,220.008a ijyamāneṣu deveṣu cāturvarṇye vyavasthite 12,220.008c samṛdhyamāne trailokye prītiyukte svayaṃbhuvi 12,220.009a rudrair vasubhir ādityair aśvibhyām api carṣibhiḥ 12,220.009c gandharvair bhujagendraiś ca siddhaiś cānyair vṛtaḥ prabhuḥ 12,220.010a caturdantaṃ sudāntaṃ ca vāraṇendraṃ śriyā vṛtam 12,220.010c āruhyairāvataṃ śakras trailokyam anusaṃyayau 12,220.011a sa kadā cit samudrānte kasmiṃś cid girigahvare 12,220.011c baliṃ vairocaniṃ vajrī dadarśopasasarpa ca 12,220.012a tam airāvatamūrdhasthaṃ prekṣya devagaṇair vṛtam 12,220.012c surendram indraṃ daityendro na śuśoca na vivyathe 12,220.013a dṛṣṭvā tam avikārasthaṃ tiṣṭhantaṃ nirbhayaṃ balim 12,220.013c adhirūḍho dvipaśreṣṭham ity uvāca śatakratuḥ 12,220.014a daitya na vyathase śauryād atha vā vṛddhasevayā 12,220.014c tapasā bhāvitatvād vā sarvathaitat suduṣkaram 12,220.015a śatrubhir vaśam ānīto hīnaḥ sthānād anuttamāt 12,220.015c vairocane kim āśritya śocitavye na śocasi 12,220.016a śraiṣṭhyaṃ prāpya svajātīnāṃ bhuktvā bhogān anuttamān 12,220.016c hṛtasvabalarājyas tvaṃ brūhi kasmān na śocasi 12,220.017a īśvaro hi purā bhūtvā pitṛpaitāmahe pade 12,220.017c tat tvam adya hṛtaṃ dṛṣṭvā sapatnaiḥ kiṃ na śocasi 12,220.018a baddhaś ca vāruṇaiḥ pāśair vajreṇa ca samāhataḥ 12,220.018c hṛtadāro hṛtadhano brūhi kasmān na śocasi 12,220.019a bhraṣṭaśrīr vibhavabhraṣṭo yan na śocasi duṣkaram 12,220.019c trailokyarājyanāśe hi ko 'nyo jīvitum utsahet 12,220.020a etac cānyac ca paruṣaṃ bruvantaṃ paribhūya tam 12,220.020c śrutvā sukham asaṃbhrānto balir vairocano 'bravīt 12,220.021a nigṛhīte mayi bhṛśaṃ śakra kiṃ katthitena te 12,220.021c vajram udyamya tiṣṭhantaṃ paśyāmi tvāṃ puraṃdara 12,220.022a aśaktaḥ pūrvam āsīs tvaṃ kathaṃ cic chaktatāṃ gataḥ 12,220.022c kas tvad anya imā vācaḥ sukrūrā vaktum arhati 12,220.023a yas tu śatror vaśasthasya śakto 'pi kurute dayām 12,220.023c hastaprāptasya vīrasya taṃ caiva puruṣaṃ viduḥ 12,220.024a aniścayo hi yuddheṣu dvayor vivadamānayoḥ 12,220.024c ekaḥ prāpnoti vijayam ekaś caiva parābhavam 12,220.025a mā ca te bhūt svabhāvo 'yaṃ mayā daivatapuṃgava 12,220.025c īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ vikrameṇa jito balāt 12,220.026a naitad asmatkṛtaṃ śakra naitac chakra tvayā kṛtam 12,220.026c yat tvam evaṃgato vajrin yad vāpy evaṃgatā vayam 12,220.027a aham āsaṃ yathādya tvaṃ bhavitā tvaṃ yathā vayam 12,220.027c māvamaṃsthā mayā karma duṣkṛtaṃ kṛtam ity uta 12,220.028a sukhaduḥkhe hi puruṣaḥ paryāyeṇādhigacchati 12,220.028c paryāyeṇāsi śakratvaṃ prāptaḥ śakra na karmaṇā 12,220.029a kālaḥ kāle nayati māṃ tvāṃ ca kālo nayaty ayam 12,220.029c tenāhaṃ tvaṃ yathā nādya tvaṃ cāpi na yathā vayam 12,220.030a na mātṛpitṛśuśrūṣā na ca daivatapūjanam 12,220.030c nānyo guṇasamācāraḥ puruṣasya sukhāvahaḥ 12,220.031a na vidyā na tapo dānaṃ na mitrāṇi na bāndhavāḥ 12,220.031c śaknuvanti paritrātuṃ naraṃ kālena pīḍitam 12,220.032a nāgāminam anarthaṃ hi pratighātaśatair api 12,220.032c śaknuvanti prativyoḍhum ṛte buddhibalān narāḥ 12,220.033a paryāyair hanyamānānāṃ paritrātā na vidyate 12,220.033c idaṃ tu duḥkhaṃ yac chakra kartāham iti manyate 12,220.034a yadi kartā bhavet kartā na kriyeta kadā cana 12,220.034c yasmāt tu kriyate kartā tasmāt kartāpy anīśvaraḥ 12,220.035a kālena tvāham ajayaṃ kālenāhaṃ jitas tvayā 12,220.035c gantā gatimatāṃ kālaḥ kālaḥ kalayati prajāḥ 12,220.036a indra prākṛtayā buddhyā pralapan nāvabudhyase 12,220.036c ke cit tvāṃ bahu manyante śraiṣṭhyaṃ prāptaṃ svakarmaṇā 12,220.037a katham asmadvidho nāma jānaṃl lokapravṛttayaḥ 12,220.037c kālenābhyāhataḥ śocen muhyed vāpy arthasaṃbhrame 12,220.038a nityaṃ kālaparītasya mama vā madvidhasya vā 12,220.038c buddhir vyasanam āsādya bhinnā naur iva sīdati 12,220.039a ahaṃ ca tvaṃ ca ye cānye bhaviṣyanti surādhipāḥ 12,220.039c te sarve śakra yāsyanti mārgam indraśatair gatam 12,220.040a tvām apy evaṃ sudurdharṣaṃ jvalantaṃ parayā śriyā 12,220.040c kāle pariṇate kālaḥ kālayiṣyati mām iva 12,220.041a bahūnīndrasahasrāṇi daiteyānāṃ yuge yuge 12,220.041c abhyatītāni kālena kālo hi duratikramaḥ 12,220.042a idaṃ tu labdhvā tvaṃ sthānam ātmānaṃ bahu manyase 12,220.042c sarvabhūtabhavaṃ devaṃ brahmāṇam iva śāśvatam 12,220.043a na cedam acalaṃ sthānam anantaṃ vāpi kasya cit 12,220.043c tvaṃ tu bāliśayā buddhyā mamedam iti manyase 12,220.044a aviśvāsye viśvasiṣi manyase cādhruvaṃ dhruvam 12,220.044b*0653_01 nityaṃ kālaparītātmā bhavaty evaṃ sureśvara 12,220.044c mameyam iti mohāt tvaṃ rājaśriyam abhīpsasi 12,220.045a neyaṃ tava na cāsmākaṃ na cānyeṣāṃ sthirā matā 12,220.045c atikramya bahūn anyāṃs tvayi tāvad iyaṃ sthitā 12,220.046a kaṃ cit kālam iyaṃ sthitvā tvayi vāsava cañcalā 12,220.046c gaur nipānam ivotsṛjya punar anyaṃ gamiṣyati 12,220.047a rājalokā hy atikrāntā yān na saṃkhyātum utsahe 12,220.047c tvatto bahutarāś cānye bhaviṣyanti puraṃdara 12,220.048a savṛkṣauṣadhiratneyaṃ sasaritparvatākarā 12,220.048c tān idānīṃ na paśyāmi yair bhukteyaṃ purā mahī 12,220.049a pṛthur ailo mayo bhaumo narakaḥ śambaras tathā 12,220.049c aśvagrīvaḥ pulomā ca svarbhānur amitadhvajaḥ 12,220.050a prahrādo namucir dakṣo vipracittir virocanaḥ 12,220.050c hrīniṣedhaḥ suhotraś ca bhūrihā puṣpavān vṛṣaḥ 12,220.051a satyeṣur ṛṣabho rāhuḥ kapilāśvo virūpakaḥ 12,220.051c bāṇaḥ kārtasvaro vahnir viśvadaṃṣṭro 'tha nairṛtaḥ 12,220.052a ritthāhutthau vīratāmrau varāhāśvo ruciḥ prabhuḥ 12,220.052c viśvajit pratiśauriś ca vṛṣāṇḍo viṣkaro madhuḥ 12,220.053a hiraṇyakaśipuś caiva kaiṭabhaś caiva dānavaḥ 12,220.053c daityāś ca kālakhañjāś ca sarve te nairṛtaiḥ saha 12,220.054a ete cānye ca bahavaḥ pūrve pūrvatarāś ca ye 12,220.054c daityendrā dānavendrāś ca yāṃś cānyān anuśuśruma 12,220.055a bahavaḥ pūrvadaityendrāḥ saṃtyajya pṛthivīṃ gatāḥ 12,220.055c kālenābhyāhatāḥ sarve kālo hi balavattaraḥ 12,220.056a sarvaiḥ kratuśatair iṣṭaṃ na tvam ekaḥ śatakratuḥ 12,220.056c sarve dharmaparāś cāsan sarve satatasatriṇaḥ 12,220.057a antarikṣacarāḥ sarve sarve 'bhimukhayodhinaḥ 12,220.057c sarve saṃhananopetāḥ sarve parighabāhavaḥ 12,220.058a sarve māyāśatadharāḥ sarve te kāmacāriṇaḥ 12,220.058c sarve samaram āsādya na śrūyante parājitāḥ 12,220.059a sarve satyavrataparāḥ sarve kāmavihāriṇaḥ 12,220.059c sarve vedavrataparāḥ sarve cāsan bahuśrutāḥ 12,220.060a sarve saṃhatam aiśvaryam īśvarāḥ pratipedire 12,220.060c na caiśvaryamadas teṣāṃ bhūtapūrvo mahātmanām 12,220.061a sarve yathārthadātāraḥ sarve vigatamatsarāḥ 12,220.061c sarve sarveṣu bhūteṣu yathāvat pratipedire 12,220.062a sarve dākṣāyaṇīputrāḥ prājāpatyā mahābalāḥ 12,220.062c jvalantaḥ pratapantaś ca kālena pratisaṃhṛtāḥ 12,220.063a tvaṃ caivemāṃ yadā bhuktvā pṛthivīṃ tyakṣyase punaḥ 12,220.063c na śakṣyasi tadā śakra niyantuṃ śokam ātmanaḥ 12,220.064a muñcecchāṃ kāmabhogeṣu muñcemaṃ śrībhavaṃ madam 12,220.064c evaṃ svarājyanāśe tvaṃ śokaṃ saṃprasahiṣyasi 12,220.065a śokakāle śuco mā tvaṃ harṣakāle ca mā hṛṣaḥ 12,220.065c atītānāgate hitvā pratyutpannena vartaya 12,220.066a māṃ ced abhyāgataḥ kālaḥ sadāyuktam atandritam 12,220.066c kṣamasva nacirād indra tvām apy upagamiṣyati 12,220.067a trāsayann iva devendra vāgbhis takṣasi mām iha 12,220.067c saṃyate mayi nūnaṃ tvam ātmānaṃ bahu manyase 12,220.068a kālaḥ prathamam āyān māṃ paścāt tvām anudhāvati 12,220.068c tena garjasi devendra pūrvaṃ kālahate mayi 12,220.069a ko hi sthātum alaṃ loke kruddhasya mama saṃyuge 12,220.069c kālas tu balavān prāptas tena tiṣṭhasi vāsava 12,220.070a yat tad varṣasahasrāntaṃ pūrṇaṃ bhavitum arhati 12,220.070c yathā me sarvagātrāṇi nasvasthāni hataujasaḥ 12,220.071a aham aindrac cyutaḥ sthānāt tvam indraḥ prakṛto divi 12,220.071c sucitre jīvaloke 'sminn upāsyaḥ kālaparyayāt 12,220.072a kiṃ hi kṛtvā tvam indro 'dya kiṃ hi kṛtvā cyutā vayam 12,220.072c kālaḥ kartā vikartā ca sarvam anyad akāraṇam 12,220.073a nāśaṃ vināśam aiśvaryaṃ sukhaduḥkhe bhavābhavau 12,220.073c vidvān prāpyaivam atyarthaṃ na prahṛṣyen na ca vyathet 12,220.074a tvam eva hīndra vetthāsmān vedāhaṃ tvāṃ ca vāsava 12,220.074c vikatthase māṃ kiṃ baddhaṃ kālena nirapatrapa 12,220.075a tvam eva hi purā vettha yat tadā pauruṣaṃ mama 12,220.075c samareṣu ca vikrāntaṃ paryāptaṃ tan nidarśanam 12,220.076a ādityāś caiva rudrāś ca sādhyāś ca vasubhiḥ saha 12,220.076c mayā vinirjitāḥ sarve marutaś ca śacīpate 12,220.077a tvam eva śakra jānāsi devāsurasamāgame 12,220.077c sametā vibudhā bhagnās tarasā samare mayā 12,220.078a parvatāś cāsakṛt kṣiptāḥ savanāḥ savanaukasaḥ 12,220.078c saṭaṅkaśikharā ghorāḥ samare mūrdhni te mayā 12,220.079a kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ yat kālo duratikramaḥ 12,220.079c na hi tvāṃ notsahe hantuṃ savajram api muṣṭinā 12,220.080a na tu vikramakālo 'yaṃ kṣamākālo 'yam āgataḥ 12,220.080c tena tvā marṣaye śakra durmarṣaṇataras tvayā 12,220.081a tvaṃ mā pariṇate kāle parītaṃ kālavahninā 12,220.081c niyataṃ kālapāśena baddhaṃ śakra vikatthase 12,220.082a ayaṃ sa puruṣaḥ śyāmo lokasya duratikramaḥ 12,220.082c baddhvā tiṣṭhati māṃ raudraḥ paśuṃ raśanayā yathā 12,220.083a lābhālābhau sukhaṃ duḥkhaṃ kāmakrodhau bhavābhavau 12,220.083c vadho bandhaḥ pramokṣaś ca sarvaṃ kālena labhyate 12,220.084a nāhaṃ kartā na kartā tvaṃ kartā yas tu sadā prabhuḥ 12,220.084c so 'yaṃ pacati kālo māṃ vṛkṣe phalam ivāgatam 12,220.085a yāny eva puruṣaḥ kurvan sukhaiḥ kālena yujyate 12,220.085c punas tāny eva kurvāṇo duḥkhaiḥ kālena yujyate 12,220.086a na ca kālena kālajñaḥ spṛṣṭaḥ śocitum arhati 12,220.086c tena śakra na śocāmi nāsti śoke sahāyatā 12,220.087a yadā hi śocatāṃ śoko vyasanaṃ nāpakarṣati 12,220.087c sāmarthyaṃ śocato nāsti nādya śocāmy ahaṃ tataḥ 12,220.088a evam uktaḥ sahasrākṣo bhagavān pākaśāsanaḥ 12,220.088c pratisaṃhṛtya saṃrambham ity uvāca śatakratuḥ 12,220.089a savajram udyataṃ bāhuṃ dṛṣṭvā pāśāṃś ca vāruṇān 12,220.089c kasyeha na vyathed buddhir mṛtyor api jighāṃsataḥ 12,220.090a sā te na vyathate buddhir acalā tattvadarśinī 12,220.090c bruvan na vyathase sa tvaṃ vākyaṃ satyaparākrama 12,220.091a ho hi viśvāsam artheṣu śarīre vā śarīrabhṛt 12,220.091c kartum utsahate loke dṛṣṭvā saṃprasthitaṃ jagat 12,220.092a aham apy evam evainaṃ lokaṃ jānāmy aśāśvatam 12,220.092c kālāgnāv āhitaṃ ghore guhye satatage 'kṣare 12,220.093a na cātra parihāro 'sti kālaspṛṣṭasya kasya cit 12,220.093c sūkṣmāṇāṃ mahatāṃ caiva bhūtānāṃ paripacyatām 12,220.094a anīśasyāpramattasya bhūtāni pacataḥ sadā 12,220.094c anivṛttasya kālasya kṣayaṃ prāpto na mucyate 12,220.095a apramattaḥ pramatteṣu kālo jāgarti dehiṣu 12,220.095c prayatnenāpy atikrānto dṛṣṭapūrvo na kena cit 12,220.096a purāṇaḥ śāśvato dharmaḥ sarvaprāṇabhṛtāṃ samaḥ 12,220.096c kālo na parihāryaś ca na cāsyāsti vyatikramaḥ 12,220.097a ahorātrāṃś ca māsāṃś ca kṣaṇān kāṣṭhāḥ kalā lavān 12,220.097c saṃpiṇḍayati naḥ kālo vṛddhiṃ vārdhuṣiko yathā 12,220.098a idam adya kariṣyāmi śvaḥ kartāsmīti vādinam 12,220.098c kālo harati saṃprāpto nadīvega ivoḍupam 12,220.099a idānīṃ tāvad evāsau mayā dṛṣṭaḥ kathaṃ mṛtaḥ 12,220.099c iti kālena hriyatāṃ pralāpaḥ śrūyate nṛṇām 12,220.100a naśyanty arthās tathā bhogāḥ sthānam aiśvaryam eva ca 12,220.100c anityam adhruvaṃ sarvaṃ vyavasāyo hi duṣkaraḥ 12,220.100d*0654_01 jīvitaṃ jīvalokasya kālenāgamya nīyate 12,220.100d*0655_01 ahaṃ sukhīti nityaṃ ca manasāpi na cintayet 12,220.100e ucchrāyā vinipātāntā bhāvo 'bhāvastha eva ca 12,220.101a sā te na vyathate buddhir acalā tattvadarśinī 12,220.101c aham āsaṃ purā ceti manasāpi na budhyase 12,220.102a kālenākramya loke 'smin pacyamāne balīyasā 12,220.102c ajyeṣṭham akaniṣṭhaṃ ca kṣipyamāṇo na budhyase 12,220.103a īrṣyābhimānalobheṣu kāmakrodhabhayeṣu ca 12,220.103c spṛhāmohābhimāneṣu lokaḥ sakto vimuhyati 12,220.104a bhavāṃs tu bhāvatattvajño vidvāñ jñānataponvitaḥ 12,220.104c kālaṃ paśyati suvyaktaṃ pāṇāv āmalakaṃ yathā 12,220.105a kālacāritratattvajñaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ 12,220.105c vairocane kṛtātmāsi spṛhaṇīyo vijānatām 12,220.106a sarvaloko hy ayaṃ manye buddhyā parigatas tvayā 12,220.106c viharan sarvatomukto na kva cit pariṣajjase 12,220.107a rajaś ca hi tamaś ca tvā spṛśato na jitendriyam 12,220.107c niṣprītiṃ naṣṭasaṃtāpaṃ tvam ātmānam upāsase 12,220.108a suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ nirvairaṃ śāntamānasam 12,220.108c dṛṣṭvā tvāṃ mama saṃjātā tvayy anukrośinī matiḥ 12,220.109a nāham etādṛśaṃ buddhaṃ hantum icchāmi bandhane 12,220.109c ānṛśaṃsyaṃ paro dharmo anukrośas tathā tvayi 12,220.110a mokṣyante vāruṇāḥ pāśās taveme kālaparyayāt 12,220.110c prajānām apacāreṇa svasti te 'stu mahāsura 12,220.111a yadā śvaśrūṃ snuṣā vṛddhāṃ paricāreṇa yokṣyate 12,220.111c putraś ca pitaraṃ mohāt preṣayiṣyati karmasu 12,220.112a brāhmaṇaiḥ kārayiṣyanti vṛṣalāḥ pādadhāvanam 12,220.112c śūdrāś ca brāhmaṇīṃ bhāryām upayāsyanti nirbhayāḥ 12,220.112d*0656_01 brāhmaṇāś cāpi śūdrāś ca bhogārthe kalpayanty uta 12,220.113a viyoniṣu ca bījāni mokṣyante puruṣā yadā 12,220.113c saṃkaraṃ kāṃsyabhāṇḍaiś ca baliṃ cāpi kupātrakaiḥ 12,220.114a cāturvarṇyaṃ yadā kṛtsnam unmaryādaṃ bhaviṣyati 12,220.114c ekaikas te tadā pāśaḥ kramaśaḥ pratimokṣyate 12,220.115a asmattas te bhayaṃ nāsti samayaṃ pratipālaya 12,220.115c sukhī bhava nirābādhaḥ svasthacetā nirāmayaḥ 12,220.116a tam evam uktvā bhagavāñ śatakratuḥ; pratiprayāto gajarājavāhanaḥ 12,220.116c vijitya sarvān asurān surādhipo; nananda harṣeṇa babhūva caikarāṭ 12,220.117a maharṣayas tuṣṭuvur añjasā ca taṃ; vṛṣākapiṃ sarvacarācareśvaram 12,220.117c himāpaho havyam udāvahaṃs tvaraṃs; tathāmṛtaṃ cārpitam īśvarāya ha 12,220.118a dvijottamaiḥ sarvagatair abhiṣṭuto; vidīptatejā gatamanyur īśvaraḥ 12,220.118c praśāntacetā muditaḥ svam ālayaṃ; triviṣṭapaṃ prāpya mumoda vāsavaḥ 12,221.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,221.001a pūrvarūpāṇi me rājan puruṣasya bhaviṣyataḥ 12,221.001c parābhaviṣyataś caiva tvaṃ me brūhi pitāmaha 12,221.002 bhīṣma uvāca 12,221.002a mana eva manuṣyasya pūrvarūpāṇi śaṃsati 12,221.002c bhaviṣyataś ca bhadraṃ te tathaiva nabhaviṣyataḥ 12,221.003a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,221.003c śriyā śakrasya saṃvādaṃ tan nibodha yudhiṣṭhira 12,221.004a mahatas tapaso vyuṣṭyā paśyaṃl lokau parāvarau 12,221.004c sāmānyam ṛṣibhir gatvā brahmalokanivāsibhiḥ 12,221.005a brahmaivāmitadīptaujāḥ śāntapāpmā mahātapāḥ 12,221.005c vicacāra yathākāmaṃ triṣu lokeṣu nāradaḥ 12,221.006a kadā cit prātar utthāya pispṛkṣuḥ salilaṃ śuci 12,221.006c dhruvadvārabhavāṃ gaṅgāṃ jagāmāvatatāra ca 12,221.006d*0657_01 merupādodbhavāṃ gaṅgāṃ nārāyaṇapadacyutām 12,221.006d*0657_02 sa vīkṣamāṇo hṛṣṭātmā taṃ deśam abhijagmivān 12,221.006d*0657_03 yaṃ * devajavā[?nā]kīrṇaṃ sūkṣmakāñcanavālukam 12,221.006d*0657_04 gaṅgādvīpaṃ samāsādya nānāvṛkṣair alaṃkṛtam 12,221.006d*0657_05 sālatālāśvakarṇānāṃ candanānāṃ ca rājibhiḥ 12,221.006d*0657_06 maṇḍitaṃ vividhaiḥ puṣpair haṃsakāraṇḍavāyutam 12,221.006d*0657_07 nadīpulinam āsādya snātvā saṃtarpya devatāḥ 12,221.006d*0657_08 jajāpa japyaṃ dharmātmā tanmayatvena bhāsvatā 12,221.007a sahasranayanaś cāpi vajrī śambarapākahā 12,221.007c tasyā devarṣijuṣṭāyās tīram abhyājagāma ha 12,221.008a tāv āplutya yatātmānau kṛtajapyau samāsatuḥ 12,221.008c nadyāḥ pulinam āsādya sūkṣmakāñcanavālukam 12,221.009a puṇyakarmabhir ākhyātā devarṣikathitāḥ kathāḥ 12,221.009c cakratus tau kathāśīlau śucisaṃhṛṣṭamānasau 12,221.009e pūrvavṛttavyapetāni kathayantau samāhitau 12,221.010a atha bhāskaram udyantaṃ raśmijālapuraskṛtam 12,221.010c pūrṇamaṇḍalam ālokya tāv utthāyopatasthatuḥ 12,221.010d*0658_01 vivikte puṇyadeśe tu ramamāṇau mudā yutau 12,221.010d*0658_02 dadṛśāte 'ntarikṣe tau sūryasyodayanaṃ prati 12,221.010d*0658_03 jyotir jvālasamākīrṇaṃ jyotiṣāṃ gaṇamaṇḍitam 12,221.011a abhitas tūdayantaṃ tam arkam arkam ivāparam 12,221.011c ākāśe dadṛśe jyotir udyatārciḥsamaprabham 12,221.011d*0659_01 arkasya tejasā tulyaṃ tad bhāskarasamaprabham 12,221.012a tayoḥ samīpaṃ saṃprāptaṃ pratyadṛśyata bhārata 12,221.012c tat suparṇārkacaritam āsthitaṃ vaiṣṇavaṃ padam 12,221.012e bhābhir apratimaṃ bhāti trailokyam avabhāsayat 12,221.012f*0660_01 taṃ dṛṣṭvā tau tu vikrāntau prāñjalī samupasthitau 12,221.012f*0660_02 kramāt saṃprekṣyamāṇau tau vimānaṃ divyam adbhutam 12,221.012f*0660_03 tasmiṃs tadā satīṃ kāntāṃ lokakāntāṃ parāṃ śubhām 12,221.012f*0660_04 dhātrīṃ lokasya ramaṇīṃ lokamātaram acyutām 12,221.013a divyābhirūpaśobhābhir apsarobhiḥ puraskṛtām 12,221.013c bṛhatīm aṃśumatprakhyāṃ bṛhadbhānor ivārciṣam 12,221.014a nakṣatrakalpābharaṇāṃ tārābhaktisamasrajam 12,221.014c śriyaṃ dadṛśatuḥ padmāṃ sākṣāt padmatalasthitām 12,221.015a sāvaruhya vimānāgrād aṅganānām anuttamā 12,221.015c abhyagacchat trilokeśaṃ śakraṃ carṣiṃ ca nāradam 12,221.016a nāradānugataḥ sākṣān maghavāṃs tām upāgamat 12,221.016c kṛtāñjalipuṭo devīṃ nivedyātmānam ātmanā 12,221.017a cakre cānupamāṃ pūjāṃ tasyāś cāpi sa sarvavit 12,221.017c devarājaḥ śriyaṃ rājan vākyaṃ cedam uvāca ha 12,221.018a kā tvaṃ kena ca kāryeṇa saṃprāptā cāruhāsini 12,221.018c kutaś cāgamyate subhru gantavyaṃ kva ca te śubhe 12,221.019 śrīr uvāca 12,221.019a puṇyeṣu triṣu lokeṣu sarve sthāvarajaṅgamāḥ 12,221.019c mamātmabhāvam icchanto yatante paramātmanā 12,221.020a sāhaṃ vai paṅkaje jātā sūryaraśmivibodhite 12,221.020c bhūtyarthaṃ sarvabhūtānāṃ padmā śrīḥ padmamālinī 12,221.021a ahaṃ lakṣmīr ahaṃ bhūtiḥ śrīś cāhaṃ balasūdana 12,221.021c ahaṃ śraddhā ca medhā ca sannatir vijitiḥ sthitiḥ 12,221.022a ahaṃ dhṛtir ahaṃ siddhir ahaṃ tviḍ bhūtir eva ca 12,221.022c ahaṃ svāhā svadhā caiva saṃstutir niyatiḥ kṛtiḥ 12,221.023a rājñāṃ vijayamānānāṃ senāgreṣu dhvajeṣu ca 12,221.023c nivāse dharmaśīlānāṃ viṣayeṣu pureṣu ca 12,221.024a jitakāśini śūre ca saṃgrāmeṣv anivartini 12,221.024c nivasāmi manuṣyendre sadaiva balasūdana 12,221.025a dharmanitye mahābuddhau brahmaṇye satyavādini 12,221.025c praśrite dānaśīle ca sadaiva nivasāmy aham 12,221.025d*0661_01 ahiṃsānirate nityaṃ satyavākye yatendriye 12,221.026a asureṣv avasaṃ pūrvaṃ satyadharmanibandhanā 12,221.026c viparītāṃs tu tān buddhvā tvayi vāsam arocayam 12,221.027 śakra uvāca 12,221.027a kathaṃvṛtteṣu daityeṣu tvam avātsīr varānane 12,221.027c dṛṣṭvā ca kim ihāgās tvaṃ hitvā daiteyadānavān 12,221.028 śrīr uvāca 12,221.028a svadharmam anutiṣṭhatsu dhairyād acaliteṣu ca 12,221.028c svargamārgābhirāmeṣu sattveṣu niratā hy aham 12,221.029a dānādhyayanayajñejyā gurudaivatapūjanam 12,221.029c viprāṇām atithīnāṃ ca teṣāṃ nityam avartata 12,221.030a susaṃmṛṣṭagṛhāś cāsañ jitastrīkā hutāgnayaḥ 12,221.030c guruśuśrūṣavo dāntā brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ 12,221.031a śraddadhānā jitakrodhā dānaśīlānasūyakāḥ 12,221.031c bhṛtaputrā bhṛtāmātyā bhṛtadārā hy anīrṣavaḥ 12,221.032a amarṣaṇā na cānyonyaṃ spṛhayanti kadā cana 12,221.032c na ca jātūpatapyante dhīrāḥ parasamṛddhibhiḥ 12,221.033a dātāraḥ saṃgṛhītāra āryāḥ karuṇavedinaḥ 12,221.033c mahāprasādā ṛjavo dṛḍhabhaktā jitendriyāḥ 12,221.034a saṃtuṣṭabhṛtyasacivāḥ kṛtajñāḥ priyavādinaḥ 12,221.034c yathārthamānārthakarā hrīniṣedhā yatavratāḥ 12,221.035a nityaṃ parvasu susnātāḥ svanuliptāḥ svalaṃkṛtāḥ 12,221.035c upavāsatapaḥśīlāḥ pratītā brahmavādinaḥ 12,221.036a nainān abhyudiyāt sūryo na cāpy āsan prageniśāḥ 12,221.036c rātrau dadhi ca saktūṃś ca nityam eva vyavarjayan 12,221.037a kālyaṃ ghṛtaṃ cānvavekṣan prayatā brahmacāriṇaḥ 12,221.037c maṅgalān api cāpaśyan brāhmaṇāṃś cāpy apūjayan 12,221.038a sadā hi dadatāṃ dharmaḥ sadā cāpratigṛhṇatām 12,221.038c ardhaṃ ca rātryāḥ svapatāṃ divā cāsvapatāṃ tathā 12,221.039a kṛpaṇānāthavṛddhānāṃ durbalāturayoṣitām 12,221.039c dāyaṃ ca saṃvibhāgaṃ ca nityam evānumodatām 12,221.039d*0662_01 kālo yātaḥ sukhe caiva dharmamārge ca vartatām 12,221.040a viṣaṇṇaṃ trastam udvignaṃ bhayārtaṃ vyādhipīḍitam 12,221.040c hṛtasvaṃ vyasanārtaṃ ca nityam āśvāsayanti te 12,221.041a dharmam evānvavartanta na hiṃsanti parasparam 12,221.041c anukūlāś ca kāryeṣu guruvṛddhopasevinaḥ 12,221.042a pitṛdevātithīṃś caiva yathāvat te 'bhyapūjayan 12,221.042c avaśeṣāṇi cāśnanti nityaṃ satyataporatāḥ 12,221.043a naike 'śnanti susaṃpannaṃ na gacchanti parastriyam 12,221.043c sarvabhūteṣv avartanta yathātmani dayāṃ prati 12,221.044a naivākāśe na paśuṣu nāyonau na ca parvasu 12,221.044c indriyasya visargaṃ te 'rocayanta kadā cana 12,221.045a nityaṃ dānaṃ tathā dākṣyam ārjavaṃ caiva nityadā 12,221.045c utsāhaś cānahaṃkāraḥ paramaṃ sauhṛdaṃ kṣamā 12,221.046a satyaṃ dānaṃ tapaḥ śaucaṃ kāruṇyaṃ vāg aniṣṭhurā 12,221.046c mitreṣu cānabhidrohaḥ sarvaṃ teṣv abhavat prabho 12,221.047a nidrā tandrīr asaṃprītir asūyā cānavekṣitā 12,221.047c aratiś ca viṣādaś ca na spṛhā cāviśanta tān 12,221.048a sāham evaṃguṇeṣv eva dānaveṣv avasaṃ purā 12,221.048c prajāsargam upādāya naikaṃ yugaviparyayam 12,221.049a tataḥ kālaviparyāse teṣāṃ guṇaviparyayāt 12,221.049c apaśyaṃ vigataṃ dharmaṃ kāmakrodhavaśātmanām 12,221.050a sabhāsadāṃ te vṛddhānāṃ satyāḥ kathayatāṃ kathāḥ 12,221.050c prāhasann abhyasūyaṃś ca sarvavṛddhān guṇāvarāḥ 12,221.051a yūnaḥ sahasamāsīnān vṛddhān abhigatān sataḥ 12,221.051c nābhyutthānābhivādābhyāṃ yathāpūrvam apūjayan 12,221.052a vartayanty eva pitari putrāḥ prabhavatā ''tmanaḥ 12,221.052c amitrabhṛtyatāṃ prāpya khyāpayanto 'napatrapāḥ 12,221.053a tathā dharmād apetena karmaṇā garhitena ye 12,221.053c mahataḥ prāpnuvanty arthāṃs teṣv eṣām abhavat spṛhā 12,221.054a ucchaiś cāpy avadan rātrau nīcais tatrāgnir ajvalat 12,221.054c putrāḥ pitṝn abhyavadan bhāryāś cābhyavadan patīn 12,221.055a mātaraṃ pitaraṃ vṛddham ācāryam atithiṃ gurum 12,221.055c guruvan nābhyanandanta kumārān nānvapālayan 12,221.056a bhikṣāṃ balim adattvā ca svayam annāni bhuñjate 12,221.056c aniṣṭvā saṃvibhajyātha pitṛdevātithīn gurūn 12,221.057a na śaucam anurudhyanta teṣāṃ sūdajanās tathā 12,221.057c manasā karmaṇā vācā bhaktam āsīd anāvṛtam 12,221.057d@022_0001 bālānāṃ prekṣamāṇānāṃ bhaktāny aśnanti mohitāḥ 12,221.057d@022_0002 eko dāso bhavet teṣāṃ teṣāṃ dāsīdvayaṃ tathā 12,221.057d@022_0003 trigavā dānavāḥ ke cic caturojās tathāpare 12,221.057d@022_0004 ṣaḍaśvāḥ saptamātaṅgāḥ pañcamāhiṣikāḥ pare 12,221.057d@022_0005 rātrau dadhi ca saktūṃś ca nityam evāvivarjitā 12,221.057d@022_0006 antardaśāhe cāśnanti gavāṃ kṣīraṃ vicetanāḥ 12,221.057d@022_0007 kramadohaṃ na kurvanti vatsastanyāni bhuñjate 12,221.057d@022_0008 anāthāṃ kṛpaṇāṃ bhāryāṃ ghnanti nityaṃ śapanti ca 12,221.057d@022_0009 śūdrānnapuṣṭā viprās tu nirlajjāś ca bhavanty uta 12,221.057d@022_0010 saṃkīrṇāni ca dhānyāni nātyavekṣat kuṭumbinī 12,221.057d@022_0011 mārjārakukkuṭaśvānaiḥ krīḍāṃ kurvanti mānavāḥ 12,221.057d@022_0012 gṛhe kaṇṭakino vṛkṣās tathā niṣpāva[?ṣparṇa]vallarī 12,221.057d@022_0013 yajñiyāś ca tathā vṛścyās teṣām āsan durātmanām 12,221.057d@022_0014 kūpasnānaratā nityaṃ parvamaithunagāminaḥ 12,221.057d@022_0015 tilān aśnanti rātrau ca tailābhyaktāś ca śerate 12,221.057d@022_0016 vibhītakakarañjānāṃ chāyāmūlanivāsinaḥ 12,221.057d@022_0017 karavīraṃ ca te puṣpaṃ dhārayanti ca mohitāḥ 12,221.057d@022_0018 padmabījāni khādanti puṣpaṃ jighranti mohitāḥ 12,221.057d@022_0019 na bhokṣyanti tathā nityaṃ daityāḥ kālena mohitāḥ 12,221.057d@022_0020 nindanti stavanaṃ viṣṇos tasya nityadviṣo janāḥ 12,221.057d@022_0021 homadhūmo na tatrāsīd vedaghoṣas tathaiva ca 12,221.057d@022_0022 yajñāś ca na pravartante yathāpūrvaṃ gṛhe gṛhe 12,221.057d@022_0023 śiṣyācāryakramo nāsīt putrair ātmapituḥ pitā 12,221.057d@022_0024 viṣṇuṃ brahmaṇyadeveśaṃ hitvā pāṣaṇḍam āśritāḥ 12,221.057d@022_0025 havyakavyavihīnāś ca jñānādhyayanavarjitāḥ 12,221.057d@022_0026 devasvādānarucayo brahmasvarucayas tathā 12,221.057d@022_0027 stutimaṅgalahīnāni devasthānāni sarvaśaḥ 12,221.058a viprakīrṇāni dhānyāni kākamūṣakabhojanam 12,221.058c apāvṛtaṃ payo 'tiṣṭhad ucchiṣṭāś cāspṛśan ghṛtam 12,221.059a kuddālapāṭīpiṭakaṃ prakīrṇaṃ kāṃsyabhājanam 12,221.059c dravyopakaraṇaṃ sarvaṃ nānvavaikṣat kuṭumbinī 12,221.060a prākārāgāravidhvaṃsān na sma te pratikurvate 12,221.060b*0663_01 kṣudrāḥ saṃskārahīnāś ca nāryo hy udarapoṣaṇāḥ 12,221.060b*0663_02 śaucācāraparibhraṣṭā nirlajjā bhogavañcitāḥ 12,221.060b*0663_03 ubhābhyām eva pāṇibhyāṃ śiraḥkaṇḍūyanānvitāḥ 12,221.060b*0663_04 gṛhajālābhisaṃsthānā hy āsaṃs tatra striyaḥ punaḥ 12,221.060b*0663_05 śvaśrūśvaśurayor madhye bhartāraṃ kṛtakaṃ yathā 12,221.060b*0663_06 prekṣayanti ca nirlajjā nāryaḥ kulajalakṣaṇāḥ 12,221.060c nādriyante paśūn baddhvā yavasenodakena ca 12,221.061a bālānāṃ prekṣamāṇānāṃ svayaṃ bhakṣān abhakṣayan 12,221.061c tathā bhṛtyajanaṃ sarvaṃ paryaśnanti ca dānavāḥ 12,221.062a pāyasaṃ kṛsaraṃ māṃsam apūpān atha śaṣkulīḥ 12,221.062c apācayann ātmano 'rthe vṛthāmāṃsāny abhakṣayan 12,221.063a utsūryaśāyinaś cāsan sarve cāsan prageniśāḥ 12,221.063c avartan kalahāś cātra divārātraṃ gṛhe gṛhe 12,221.064a anāryāś cāryam āsīnaṃ paryupāsan na tatra ha 12,221.064c āśramasthān vikarmasthāḥ pradviṣanti parasparam 12,221.064e saṃkarāś cāpy avartanta na ca śaucam avartata 12,221.065a ye ca vedavido viprā vispaṣṭam anṛcaś ca ye 12,221.065c nirantaraviśeṣās te bahumānāvamānayoḥ 12,221.066a hāvam ābharaṇaṃ veṣaṃ gatiṃ sthitim avekṣitum 12,221.066c asevanta bhujiṣyā vai durjanācaritaṃ vidhim 12,221.067a striyaḥ puruṣaveṣeṇa puṃsaḥ strīveṣadhāriṇaḥ 12,221.067c krīḍārativihāreṣu parāṃ mudam avāpnuvan 12,221.068a prabhavadbhiḥ purā dāyān arhebhyaḥ pratipāditān 12,221.068c nābhyavartanta nāstikyād vartantaḥ saṃbhaveṣv api 12,221.069a mitreṇābhyarthitaṃ mitram arthe saṃśayite kva cit 12,221.069c vālakoṭyagramātreṇa svārthenāghnata tad vasu 12,221.070a parasvādānarucayo vipaṇyavyavahāriṇaḥ 12,221.070c adṛśyantāryavarṇeṣu śūdrāś cāpi tapodhanāḥ 12,221.071a adhīyante 'vratāḥ ke cid vṛthāvratam athāpare 12,221.071c aśuśrūṣur guroḥ śiṣyaḥ kaś cic chiṣyasakho guruḥ 12,221.072a pitā caiva janitrī ca śrāntau vṛttotsavāv iva 12,221.072c aprabhutve sthitau vṛddhāv annaṃ prārthayataḥ sutān 12,221.073a tatra vedavidaḥ prājñā gāmbhīrye sāgaropamāḥ 12,221.073c kṛṣyādiṣv abhavan saktā mūrkhāḥ śrāddhāny abhuñjata 12,221.074a prātaḥ prātaś ca supraśnaṃ kalpanaṃ preṣaṇakriyāḥ 12,221.074c śiṣyānuprahitās tasminn akurvan guravaś ca ha 12,221.075a śvaśrūśvaśurayor agre vadhūḥ preṣyān aśāsata 12,221.075c anvaśāsac ca bhartāraṃ samāhūyābhijalpatī 12,221.076a prayatnenāpi cārakṣac cittaṃ putrasya vai pitā 12,221.076c vyabhajaṃś cāpi saṃrambhād duḥkhavāsaṃ tathāvasan 12,221.077a agnidāhena corair vā rājabhir vā hṛtaṃ dhanam 12,221.077c dṛṣṭvā dveṣāt prāhasanta suhṛtsaṃbhāvitā hy api 12,221.078a kṛtaghnā nāstikāḥ pāpā gurudārābhimarśinaḥ 12,221.078c abhakṣyabhakṣaṇaratā nirmaryādā hatatviṣaḥ 12,221.078d*0664_01 śvaśurānugatāḥ sarve hy utsṛjya pitarau sutāḥ 12,221.078d*0664_02 svakarmaṇā ca jāto 'ham ity evaṃvādinas tathā 12,221.079a teṣv evamādīn ācārān ācaratsu viparyaye 12,221.079c nāhaṃ devendra vatsyāmi dānaveṣv iti me matiḥ 12,221.080a tāṃ māṃ svayam anuprāptām abhinanda śacīpate 12,221.080c tvayārcitāṃ māṃ deveśa purodhāsyanti devatāḥ 12,221.081a yatrāhaṃ tatra matkāntā madviśiṣṭā madarpaṇāḥ 12,221.081c sapta devyo mayāṣṭamyo vāsaṃ ceṣyanti me 'ṣṭadhā 12,221.082a āśā śraddhā dhṛtiḥ kāntir vijitiḥ sannatiḥ kṣamā 12,221.082c aṣṭamī vṛttir etāsāṃ purogā pākaśāsana 12,221.083a tāś cāhaṃ cāsurāṃs tyaktvā yuṣmadviṣayam āgatā 12,221.083c tridaśeṣu nivatsyāmo dharmaniṣṭhāntarātmasu 12,221.084 bhīṣma uvāca 12,221.084a ity uktavacanāṃ devīm atyarthaṃ tau nanandatuḥ 12,221.084c nāradaś ca trilokarṣir vṛtrahantā ca vāsavaḥ 12,221.085a tato 'nalasakho vāyuḥ pravavau devaveśmasu 12,221.085c iṣṭagandhaḥ sukhasparśaḥ sarvendriyasukhāvahaḥ 12,221.086a śucau cābhyarcite deśe tridaśāḥ prāyaśaḥ sthitāḥ 12,221.086c lakṣmyā sahitam āsīnaṃ maghavantaṃ didṛkṣavaḥ 12,221.087a tato divaṃ prāpya sahasralocanaḥ; śriyopapannaḥ suhṛdā surarṣiṇā 12,221.087c rathena haryaśvayujā surarṣabhaḥ; sadaḥ surāṇām abhisatkṛto yayau 12,221.088a atheṅgitaṃ vajradharasya nāradaḥ; śriyāś ca devyā manasā vicārayan 12,221.088c śriyai śaśaṃsāmaradṛṣṭapauruṣaḥ; śivena tatrāgamanaṃ maharddhimat 12,221.089a tato 'mṛtaṃ dyauḥ pravavarṣa bhāsvatī; pitāmahasyāyatane svayaṃbhuvaḥ 12,221.089c anāhatā dundubhayaś ca nedire; tathā prasannāś ca diśaś cakāśire 12,221.090a yathartu sasyeṣu vavarṣa vāsavo; na dharmamārgād vicacāla kaś cana 12,221.090c anekaratnākarabhūṣaṇā ca bhūḥ; sughoṣaghoṣā bhuvanaukasāṃ jaye 12,221.091a kriyābhirāmā manujā yaśasvino; babhuḥ śubhe puṇyakṛtāṃ pathi sthitāḥ 12,221.091c narāmarāḥ kiṃnarayakṣarākṣasāḥ; samṛddhimantaḥ sukhino yaśasvinaḥ 12,221.092a na jātv akāle kusumaṃ kutaḥ phalaṃ; papāta vṛkṣāt pavaneritād api 12,221.092c rasapradāḥ kāmadughāś ca dhenavo; na dāruṇā vāg vicacāra kasya cit 12,221.093a imāṃ saparyāṃ saha sarvakāmadaiḥ; śriyāś ca śakrapramukhaiś ca daivataiḥ 12,221.093c paṭhanti ye viprasadaḥ samāgame; samṛddhakāmāḥ śriyam āpnuvanti te 12,221.094a tvayā kurūṇāṃ vara yat pracoditaṃ; bhavābhavasyeha paraṃ nidarśanam 12,221.094c tad adya sarvaṃ parikīrtitaṃ mayā; parīkṣya tattvaṃ parigantum arhasi 12,221.094d@023_0001 saṃsmṛtya buddhīndriyagocarātigaṃ 12,221.094d@023_0002 svagocare sarvakṛtālayaṃ tam 12,221.094d@023_0003 hariṃ mahāpāpaharaṃ janās te 12,221.094d@023_0004 saṃsmṛtya saṃpūjya vidhūtapāpāḥ 12,221.094d@023_0005 yamaiś ca nityaṃ niyamaiś ca saṃyatās 12,221.094d@023_0006 tattvaṃ ca viṣṇoḥ paripaśyamānāḥ 12,221.094d@023_0007 devānusāreṇa vimuktiyogaṃ 12,221.094d@023_0008 te gāhamānāḥ param āpnuvanti 12,221.094d@023_0009 evaṃ rājendra satataṃ japahomaparāyaṇaḥ 12,221.094d@023_0010 vāsudevaparo nityaṃ jñānadhyānaparāyaṇaḥ 12,221.094d@023_0011 dānadharmaratir nityaṃ prajās tvaṃ paripālaya 12,221.094d@023_0012 vāsudevaparo nityaṃ jñānadhyānaparāyaṇān 12,221.094d@023_0013 viśeṣeṇārcayethās tvaṃ satataṃ paryupāssva ca 12,222.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,222.001a kiṃśīlaḥ kiṃsamācāraḥ kiṃvidyaḥ kiṃparāyaṇaḥ 12,222.001c prāpnoti brahmaṇaḥ sthānaṃ yat paraṃ prakṛter dhruvam 12,222.002 bhīṣma uvāca 12,222.002a mokṣadharmeṣu niyato laghvāhāro jitendriyaḥ 12,222.002c prāpnoti brahmaṇaḥ sthānaṃ yat paraṃ prakṛter dhruvam 12,222.003a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,222.003c jaigīṣavyasya saṃvādam asitasya ca bhārata 12,222.003d*0665_01 mahādevāntare vṛttaṃ devyāś caivāntare tathā 12,222.003d*0665_02 yathāvac chṛṇu rājendra jñānadaṃ pāpanāśanam 12,222.004a jaigīṣavyaṃ mahāprājñaṃ dharmāṇām āgatāgamam 12,222.004c akrudhyantam ahṛṣyantam asito devalo 'bravīt 12,222.005a na prīyase vandyamāno nindyamāno na kupyasi 12,222.005c kā te prajñā kutaś caiṣā kiṃ caitasyāḥ parāyaṇam 12,222.006a iti tenānuyuktaḥ sa tam uvāca mahātapāḥ 12,222.006c mahad vākyam asaṃdigdhaṃ puṣkalārthapadaṃ śuci 12,222.007a yā gatir yā parā niṣṭhā yā śāntiḥ puṇyakarmaṇām 12,222.007c tāṃ te 'haṃ saṃpravakṣyāmi yan māṃ pṛcchasi vai dvija 12,222.008a nindatsu ca samo nityaṃ praśaṃsatsu ca devala 12,222.008c nihnuvanti ca ye teṣāṃ samayaṃ sukṛtaṃ ca ye 12,222.009a uktāś ca na vivakṣanti vaktāram ahite ratam 12,222.009c pratihantuṃ na cecchanti hantāraṃ vai manīṣiṇaḥ 12,222.010a nāprāptam anuśocanti prāptakālāni kurvate 12,222.010c na cātītāni śocanti na cainān pratijānate 12,222.011a saṃprāptānāṃ ca pūjyānāṃ kāmād artheṣu devala 12,222.011c yathopapattiṃ kurvanti śaktimantaḥ kṛtavratāḥ 12,222.012a pakvavidyā mahāprājñā jitakrodhā jitendriyāḥ 12,222.012c manasā karmaṇā vācā nāparādhyanti kasya cit 12,222.013a anīrṣavo na cānyonyaṃ vihiṃsanti kadā cana 12,222.013c na ca jātūpatapyante dhīrāḥ parasamṛddhibhiḥ 12,222.014a nindāpraśaṃse cātyarthaṃ na vadanti parasya ye 12,222.014c na ca nindāpraśaṃsābhyāṃ vikriyante kadā cana 12,222.015a sarvataś ca praśāntā ye sarvabhūtahite ratāḥ 12,222.015c na krudhyanti na hṛṣyanti nāparādhyanti kasya cit 12,222.015e vimucya hṛdayagranthīṃś caṅkamyante yathāsukham 12,222.016a na yeṣāṃ bāndhavāḥ santi ye cānyeṣāṃ na bāndhavāḥ 12,222.016c amitrāś ca na santy eṣāṃ ye cāmitrā na kasya cit 12,222.017a ya evaṃ kurvate martyāḥ sukhaṃ jīvanti sarvadā 12,222.017c dharmam evānuvartante dharmajñā dvijasattama 12,222.017e ye hy ato vicyutā mārgāt te hṛṣyanty udvijanti ca 12,222.018a āsthitas tam ahaṃ mārgam asūyiṣyāmi kaṃ katham 12,222.018c nindyamānaḥ praśasto vā hṛṣyeyaṃ kena hetunā 12,222.019a yad yad icchanti tan mārgam abhigacchanti mānavāḥ 12,222.019c na me nindāpraśaṃsābhyāṃ hrāsavṛddhī bhaviṣyataḥ 12,222.020a amṛtasyeva saṃtṛpyed avamānasya tattvavit 12,222.020c viṣasyevodvijen nityaṃ saṃmānasya vicakṣaṇaḥ 12,222.021a avajñātaḥ sukhaṃ śete iha cāmutra cobhayoḥ 12,222.021c vimuktaḥ sarvapāpebhyo yo 'vamantā sa badhyate 12,222.022a parāṃ gatiṃ ca ye ke cit prārthayanti manīṣiṇaḥ 12,222.022c etad vrataṃ samāśritya sukham edhanti te janāḥ 12,222.023a sarvataś ca samāhṛtya kratūn sarvāñ jitendriyaḥ 12,222.023c prāpnoti brahmaṇaḥ sthānaṃ yat paraṃ prakṛter dhruvam 12,222.024a nāsya devā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ 12,222.024c padam anvavarohanti prāptasya paramāṃ gatim 12,222.024d@024_0001 etac chrutvā munes tasya vacanaṃ devalas tathā 12,222.024d@024_0002 tadadhīno 'bhavac chiṣyaḥ sarvadvaṃdvaviniṣṭhitaḥ 12,222.024d@024_0003 athānyat tu purā vṛttaṃ jaigīṣavyasya dhīmataḥ 12,222.024d@024_0004 śṛṇu rājann avahitaḥ sarvajñānasamanvitaḥ 12,222.024d@024_0005 yam āhuḥ sarvalokeśaṃ sarvalokanamaskṛtam 12,222.024d@024_0006 aṣṭamūrtiṃ jaganmūrtim iṣṭasaṃdhivibhūṣitam 12,222.024d@024_0007 yaṃ prāptā na viṣīdanti na śocanty udvijanti ca 12,222.024d@024_0008 yasya svābhāvikī śaktir idaṃ viśvaṃ carācaram 12,222.024d@024_0009 yāti sajjati sarvātmā sa devaḥ parameśvaraḥ 12,222.024d@024_0010 meror uttarapūrve tu sarvaratnavibhūṣite 12,222.024d@024_0011 acintye vimale sthāne sarvartukusumānvite 12,222.024d@024_0012 vṛkṣaiś ca śobhate nityaṃ divyavāyusamīrite 12,222.024d@024_0013 nānābhūtagaṇair yuktaḥ sarvadevanamaskṛtaḥ 12,222.024d@024_0014 tatra vidyādharagaṇā gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ 12,222.024d@024_0015 lokapālāḥ samudrāś ca nadyaḥ śailāḥ sarāṃsi ca 12,222.024d@024_0016 ṛṣayo vālakhilyāś ca yajñāḥ stobhāhvayās tathā 12,222.024d@024_0017 upāsāṃ cakrire devaṃ prajānāṃ patayas tathā 12,222.024d@024_0018 tatra rudro mahādevo devyā caiva sahomayā 12,222.024d@024_0019 āste vṛṣadhvajaḥ śrīmān somasūryāgnilocanaḥ 12,222.024d@024_0020 tatraivaṃ devam ālokya devī dhātrī vibhāvarī 12,222.024d@024_0021 umā devī pareśānam apṛcchad vinayānvitā 12,222.024d@024_0022 arthaḥ ko 'thārthaśaktiḥ kā bhagavan brūhi me 'rthitaḥ 12,222.024d@024_0023 tayaivaṃ paripṛṣṭo 'sau prāha devo maheśvaraḥ 12,222.024d@024_0024 artho 'ham arthaśaktis tvaṃ bhoktāhaṃ bhojyam eva ca 12,222.024d@024_0025 rūpaṃ viddhi mahābhāge prakṛtis tvaṃ paro hy aham 12,222.024d@024_0026 ahaṃ viṣṇur ahaṃ brahmā hy ahaṃ yajñas tathaiva ca 12,222.024d@024_0027 āvayor na ca bhedo 'sti paramārthas tato 'bale 12,222.024d@024_0028 tathāpi vidmas te bhedaṃ kiṃ māṃ tvaṃ paripṛcchasi 12,222.024d@024_0029 evam uktā tataḥ prāha hy adhikaṃ hy etayor vada 12,222.024d@024_0030 śreṣṭhaṃ veda mahādeva nama ity eva bhāminī 12,222.024d@024_0031 tadantare sthito vidvān vasurūpo mahāmuniḥ 12,222.024d@024_0032 jaigīṣavyaḥ smayan prāha hy artha ity eva nādayan 12,222.024d@024_0033 śreṣṭho 'nyo 'smān mahīpiṇḍā tallīnā śaktir āparā 12,222.024d@024_0034 mudrikādiviśeṣeṇa vistṛtā saṃbhṛteti ca 12,222.024d@024_0035 tac chrutvā vacanaṃ devī ko 'sāv ity abravīd ruṣā 12,222.024d@024_0036 vākyam asyādya saṃbhaṅktvā proktavān iti śaṃkaram 12,222.024d@024_0037 tac chrutvā nirgato dhīmān āśramaṃ svaṃ mahāmuniḥ 12,222.024d@024_0038 sthānāt svargagaṇe vidvān yogaiśvaryasamanvitaḥ 12,222.024d@024_0039 tataḥ prahasya bhagavān sarvapāpaharo haraḥ 12,222.024d@024_0040 prāha devīṃ praśāntātmā jaigīṣavyo mahāmuniḥ 12,222.024d@024_0041 bhakto mama sakhā caiva śiṣyaś cātra mahāmuniḥ 12,222.024d@024_0042 jaigīṣavya iti khyātaḥ proktvāsau nirgataḥ śubhe 12,222.024d@024_0043 tac chrutvā sātha saṃkruddhā na nyāyyaṃ tena vai kṛtam 12,222.024d@024_0044 vikṛtāhaṃ tvayā deva muninā ca tathā kṛtā 12,222.024d@024_0045 atajjñād atha deveśa madhye prāptaṃ na tac chrutam 12,222.024d@024_0046 tac chrutvā bhagavān āha mahādevaḥ pinākabhṛt 12,222.024d@024_0047 nirapekṣo munir yogī mām upāśritya saṃsthitaḥ 12,222.024d@024_0048 nirdvaṃdvaḥ satataṃ dhīmān samarūpasvabhāvadhṛt 12,222.024d@024_0049 tasmāt kṣamasva taṃ devi rakṣitavyas tvayā ca saḥ 12,222.024d@024_0050 ity uktā prāha sā devī munes tasya mahātmanaḥ 12,222.024d@024_0051 nirāśatvam ahaṃ draṣṭum icchāmy antakanāśana 12,222.024d@024_0052 tatheti coktvā tāṃ devo vṛṣam āruhya satvaram 12,222.024d@024_0053 devagandharvasaṃghaiś ca stūyamāno jagatpatiḥ 12,222.024d@024_0054 ajarāmaraśuddhātmā yatrāste sa mahāmuniḥ 12,222.024d@024_0055 itas tataḥ samāhṛtya vīrasaṃghair mahāyaśāḥ 12,222.024d@024_0056 dehaprāvaraṇārthaṃ vai saṃsaran sa tadā muniḥ 12,222.024d@024_0057 pratyudgamya mahādevaṃ yathārhaṃ pratipūjya ca 12,222.024d@024_0058 punaḥ sa pūrvavat kanthāṃ sūcyā sūtreṇa sūcayat 12,222.024d@024_0059 tam āha bhagavāñ śaṃbhuḥ kiṃ pradāsyāmi te mune 12,222.024d@024_0060 vṛṇīṣva mattaḥ sarvaṃ tvaṃ jaigīṣavya yadīcchasi 12,222.024d@024_0061 nāvalokayamānas tu devadevaṃ mahāmunim 12,222.024d@024_0062 anavāptaṃ na paśyāmi tvatto govṛṣabhadhvaja 12,222.024d@024_0063 kṛtārthaḥ paripūrṇo 'haṃ yat te kāryaṃ tu gamyatām 12,222.024d@024_0064 prahasaṃs tu punaḥ śarvo vṛṇīṣveti tam abravīt 12,222.024d@024_0065 avaśyaṃ hi varo mattaḥ śrāvyaṃ varam anuttamam 12,222.024d@024_0066 jaigīṣavyas tam āhedaṃ śrotavyaṃ ca tvayā mama 12,222.024d@024_0067 sūcīm anu mahādeva sūtraṃ samanugacchataḥ[tu] 12,222.024d@024_0068 tataḥ prahasya bhagavān gaurīm ālokya śaṃkaraḥ 12,222.024d@024_0069 svasthānaṃ prayayau hṛṣṭaḥ sarvadevanamaskṛtaḥ 12,222.024d@024_0070 etat te kathitaṃ rājan yasmāt tvaṃ paripṛcchasi 12,222.024d@024_0071 nirdvaṃdvā yogino nityāḥ sarvaśas te svayaṃbhuvaḥ 12,223.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,223.001a priyaḥ sarvasya lokasya sarvasattvābhinanditā 12,223.001c guṇaiḥ sarvair upetaś ca ko nv asti bhuvi mānavaḥ 12,223.002 bhīṣma uvāca 12,223.002a atra te vartayiṣyāmi pṛcchato bharatarṣabha 12,223.002c ugrasenasya saṃvādaṃ nārade keśavasya ca 12,223.003 ugrasena uvāca 12,223.003a paśya saṃkalpate loko nāradasya prakīrtane 12,223.003c manye sa guṇasaṃpanno brūhi tan mama pṛcchataḥ 12,223.004 vāsudeva uvāca 12,223.004a kukurādhipa yān manye śṛṇu tān me vivakṣataḥ 12,223.004b*0666_01 yac chrutvā pārameṣṭhyena bhavec cāpy amalā matiḥ 12,223.004c nāradasya guṇān sādhūn saṃkṣepeṇa narādhipa 12,223.005a na cāritranimitto 'syāhaṃkāro dehapātanaḥ 12,223.005c abhinnaśrutacāritras tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.005d*0667_01 aratiḥ krodhacāpalye bhayaṃ naitāni nārade 12,223.005d*0667_02 adīrghasūtraḥ śūraś ca tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.006a tapasvī nārado bāḍhaṃ vāci nāsya vyatikramaḥ 12,223.006c kāmād vā yadi vā lobhāt tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.007a adhyātmavidhitattvajñaḥ kṣāntaḥ śakto jitendriyaḥ 12,223.007c ṛjuś ca satyavādī ca tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.008a tejasā yaśasā buddhyā nayena vinayena ca 12,223.008c janmanā tapasā vṛddhas tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.009a sukhaśīlaḥ susaṃbhogaḥ subhojyaḥ svādaraḥ śuciḥ 12,223.009c suvākyaś cāpy anīrṣyaś ca tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.010a kalyānaṃ kurute bāḍhaṃ pāpam asmin na vidyate 12,223.010c na prīyate parān arthais tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.011a vedaśrutibhir ākhyānair arthān abhijigīṣate 12,223.011c titikṣur anavajñaś ca tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.012a samatvād dhi priyo nāsti nāpriyaś ca kathaṃ cana 12,223.012c manonukūlavādī ca tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.013a bahuśrutaś caitrakathaḥ paṇḍito 'nalaso 'śaṭhaḥ 12,223.013c adīno 'krodhano 'lubdhas tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.014a nārthe na dharme kāme vā bhūtapūrvo 'sya vigrahaḥ 12,223.014c doṣāś cāsya samucchinnās tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.015a dṛḍhabhaktir anindyātmā śrutavān anṛśaṃsavān 12,223.015c vītasaṃmohadoṣaś ca tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.016a asaktaḥ sarvasaṅgeṣu saktātmeva ca lakṣyate 12,223.016c adīrghasaṃśayo vāgmī tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.017a samādhir nāsya mānārthe nātmānaṃ stauti karhi cit 12,223.017c anīrṣyur dṛḍhasaṃbhāṣas tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.018a lokasya vividhaṃ vṛttaṃ prakṛteś cāpy akutsayan 12,223.018c saṃsargavidyākuśalas tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.019a nāsūyaty āgamaṃ kaṃ cit svaṃ tapo nopajīvati 12,223.019c avandhyakālo vaśyātmā tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.020a kṛtaśramaḥ kṛtaprajño na ca tṛptaḥ samādhitaḥ 12,223.020c niyamastho 'pramattaś ca tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.021a sāpatrapaś ca yuktaś ca suneyaḥ śreyase paraiḥ 12,223.021c abhettā paraguhyānāṃ tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.022a na hṛṣyaty arthalābheṣu nālābheṣu vyathaty api 12,223.022c sthirabuddhir asaktātmā tasmāt sarvatra pūjitaḥ 12,223.023a taṃ sarvaguṇasaṃpannaṃ dakṣaṃ śucim akātaram 12,223.023c kālajñaṃ ca nayajñaṃ ca kaḥ priyaṃ na kariṣyati 12,223.023d@025_0001 ity uktaḥ saṃpraśasyainam ugraseno gato gṛhāt 12,223.023d@025_0002 āste kṛṣṇas tathaikānte paryaṅke ratnabhūṣite 12,223.023d@025_0003 kadā cit tatra bhagavān praviveśa mahāmuniḥ 12,223.023d@025_0004 tam abhyarcya yathānyāyaṃ tūṣṇīm āste janārdanaḥ 12,223.023d@025_0005 taṃ khinnam iva saṃlakṣya keśavaṃ vākyam abravīt 12,223.023d@025_0006 kim idaṃ keśava tava vaimanasyaṃ janārdana 12,223.023d@025_0007 śrīvāsudeva uvāca 12,223.023d@025_0007 abhūtapūrvaṃ govinda tan me vyākhyātum arhasi 12,223.023d@025_0008 nāsuhṛt paramaṃ me 'dya nāpado 'rhati veditum 12,223.023d@025_0009 apaṇḍito vāpi suhṛt paṇḍito vāpy anātmavān 12,223.023d@025_0010 sa tvaṃ suhṛc ca vidvāṃś ca jitātmā śrotum arhasi 12,223.023d@025_0011 apy etad dhṛdi yad duḥkhaṃ tad bhavāñ śrotum arhati 12,223.023d@025_0012 dāsyam aiśvaryavādena jñātīnāṃ ca karomy aham 12,223.023d@025_0013 dviṣanti satataṃ kruddhā jñātisaṃbandhibāndhavāḥ 12,223.023d@025_0014 divyā api tathā bhogā dattās teṣāṃ mayā pṛthak 12,223.023d@025_0015 nārada uvāca 12,223.023d@025_0015 tathāpi ca dviṣanto māṃ vartante ca parasparam 12,223.023d@025_0016 anāyasena śastreṇa parimṛjyānumṛjya ca 12,223.023d@025_0017 bhagavān uvāca 12,223.023d@025_0017 jihvām uddhara caiteṣāṃ na vakṣyanti tataḥ param 12,223.023d@025_0018 anāyasaṃ kathaṃ vindyāṃ śastraṃ munivarottama 12,223.023d@025_0019 nārada uvāca 12,223.023d@025_0019 yenaiṣām uddhare jihvāṃ brūhi tan me yathātatham 12,223.023d@025_0020 gohiraṇyaṃ ca vāsāṃsi ratnādyaṃ yad dhanaṃ bahu 12,223.023d@025_0021 āsye prakṣipa caiteṣāṃ śastram etad anāyasam 12,223.023d@025_0022 suhṛtsaṃbandhimitrāṇāṃ gurūṇāṃ svajanasya ca 12,223.023d@025_0023 ākhyātaṃ śastram etad dhi tena chindhi punaḥ punaḥ 12,223.023d@025_0024 tavaiśvaryapradānāni ślāghyam eṣāṃ vacāṃsi ca 12,223.023d@025_0025 bhīṣma uvāca 12,223.023d@025_0025 samarthaṃ tvām abhijñāya pravadanti ca te narāḥ 12,223.023d@025_0026 tataḥ prahasya bhagavān saṃpūjya ca mahāmunim 12,223.023d@025_0027 tathākaron mahātejā munivākyena coditaḥ 12,223.023d@025_0028 evaṃprabhāvo brahmarṣir nārado munisattamaḥ 12,223.023d@025_0029 pṛṣṭavān asi yan māṃ tvaṃ tad uktaṃ rājasattama 12,223.023d@025_0030 sarvadharmahite yuktāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ 12,223.023d@025_0031 lokapriyatvaṃ gacchanti jñānavijñānakovidāḥ 12,224.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,224.001a ādyantaṃ sarvabhūtānāṃ śrotum icchāmi kaurava 12,224.001c dhyānaṃ karma ca kālaṃ ca tathaivāyur yuge yuge 12,224.002a lokatattvaṃ ca kārtsnyena bhūtānām āgatiṃ gatim 12,224.002c sargaś ca nidhanaṃ caiva kuta etat pravartate 12,224.002d*0668_01 bhedakaṃ bhedatattvaṃ ca tathānyeṣāṃ mataṃ tathā 12,224.002d*0668_02 avasthātritayaṃ caiva yādṛśaṃ ca pitāmaha 12,224.003a yadi te 'nugrahe buddhir asmāsv iha satāṃ vara 12,224.003c etad bhavantaṃ pṛcchāmi tad bhavān prabravītu me 12,224.004a pūrvaṃ hi kathitaṃ śrutvā bhṛgubhāṣitam uttamam 12,224.004c bharadvājasya viprarṣes tato me buddhir uttamā 12,224.005a jātā paramadharmiṣṭhā divyasaṃsthānasaṃsthitā 12,224.005c tato bhūyas tu pṛcchāmi tad bhavān vaktum arhati 12,224.006 bhīṣma uvāca 12,224.006a atra te vartayiṣye 'ham itihāsaṃ purātanam 12,224.006c jagau yad bhagavān vyāsaḥ putrāya paripṛcchate 12,224.007a adhītya vedān akhilān sāṅgopaniṣadas tathā 12,224.007c anvicchan naiṣṭhikaṃ karma dharmanaipuṇadarśanāt 12,224.008a kṛṣṇadvaipāyanaṃ vyāsaṃ putro vaiyāsakiḥ śukaḥ 12,224.008c papraccha saṃdeham imaṃ chinnadharmārthasaṃśayam 12,224.009a bhūtagrāmasya kartāraṃ kālajñāne ca niścayam 12,224.009b*0669_01 jñānaṃ brahma ca yogaṃ ca gavātmakam idaṃ jagat 12,224.009b*0669_02 tritaye tv enam āyāti tathā hy eṣo 'pi vā punaḥ 12,224.009b*0669_03 kenaiva ca vibhāgaḥ syāt turīyo lakṣaṇair vinā 12,224.009b*0669_04 jñānajñeyāntare ko 'sau ko 'yaṃ bhāvas tu bhedavat 12,224.009b*0669_05 yaj jñānaṃ lakṣaṇaṃ caiva teṣāṃ kartāram eva ca 12,224.009c brāhmaṇasya ca yat kṛtyaṃ tad bhavān vaktum arhati 12,224.010a tasmai provāca tat sarvaṃ pitā putrāya pṛcchate 12,224.010c atītānāgate vidvān sarvajñaḥ sarvadharmavit 12,224.010d@026_0001 pṛcchatas tava satputra yathāvat kīrtayāmy aham 12,224.010d@026_0002 śṛṇuṣvāvahito bhūtvā yathāvṛtam idaṃ jagat 12,224.010d@026_0003 kāryādi kāraṇāntaṃ yat kāryāntaṃ kāraṇādikam 12,224.010d@026_0004 jñānaṃ tad ubhayaṃ vittvā satyaṃ ca paramaṃ śubham 12,224.010d@026_0005 brahmeti cābhivikhyātaṃ tad vai paśyanti sūrayaḥ 12,224.010d@026_0006 brahma tejomayaṃ bhūtaṃ bhūtakāraṇam adbhutam 12,224.010d@026_0007 āsīd ādau tatas tv āhuḥ prādhānyam iti tadvidaḥ 12,224.010d@026_0008 triguṇāṃ tāṃ mahāmāyāṃ vaiṣṇavīṃ prakṛtiṃ viduḥ 12,224.010d@026_0009 tad īdṛśam anādyantam avyaktam ajaraṃ dhruvam 12,224.010d@026_0010 apratarkyam avijñeyaṃ brahmāgre vikṛtaṃ ca tat 12,224.010d@026_0011 tad vai pradhānam uddiṣṭaṃ trisūkṣmaṃ triguṇātmakam 12,224.010d@026_0012 samyag yogaguṇaṃ svasthaṃ tad icchākṣobhitaṃ mahat 12,224.010d@026_0013 śaktitrayātmikā tasya prakṛtiḥ kāraṇātmikā 12,224.010d@026_0014 asvatantrā ca satataṃ vidadhiṣṭhānasaṃyutā 12,224.010d@026_0015 svabhāvākhyaṃ samāpannā mohavigrahadhāriṇī 12,224.010d@026_0016 vividhasyāsya jīvasya bhogārthaṃ samupāgatā 12,224.010d@026_0017 yathā saṃnidhimātreṇa gandhaḥ kṣobhāya jāyate 12,224.010d@026_0018 manas tadvad aśeṣasya parāt para iti smṛtaḥ 12,224.010d@026_0019 sṛṣṭvā praviśya tat tasmin kṣobhayām āsa viṣṭhitaḥ 12,224.010d@026_0020 sāttviko rājasaś caiva tāmasaś ca tridhā mahān 12,224.010d@026_0021 pradhānatattvād udbhūto mahattvāc ca mahān smṛtaḥ 12,224.010d@026_0022 pradhānatattvam udbhūtaṃ mahattattvaṃ samāvṛṇot 12,224.010d@026_0023 kālātmanābhibhūtaṃ tat kālo 'ṃśaḥ paramātmanaḥ 12,224.010d@026_0024 puruṣaś cāprameyātmā sa eva iti gīyate 12,224.010d@026_0025 triguṇo 'sau mahājñātaḥ pradhāna iti vai śrutiḥ 12,224.010d@026_0026 sāttviko rājasaś caiva tāmasaś ca tridhātmakaḥ 12,224.010d@026_0027 trividho 'yam ahaṃkāro mahattattvād ajāyata 12,224.010d@026_0028 tāmaso 'sāv ahaṃkāro bhūtādir iti saṃjñitaḥ 12,224.010d@026_0029 bhūtānām ādibhūtatvād raktāhis tāmasaḥ smṛtaḥ 12,224.010d@026_0030 bhūtādiḥ sa vikurvāṇaḥ śiṣṭaṃ tanmātrakaṃ tataḥ 12,224.010d@026_0031 sasarja śabdaṃ tanmātram ākāśaṃ śabdalakṣaṇam 12,224.010d@026_0032 śabdalakṣaṇam ākāśaṃ śabdatanmātram āvṛṇot 12,224.010d@026_0033 tena saṃpīḍyamānas tu sparśamātraṃ sasarja ha 12,224.010d@026_0034 śabdamātraṃ tadākāśaṃ sparśamātraṃ samāvṛṇot 12,224.010d@026_0035 sasarja vāyus tenāsau pīḍyamāna iti śrutiḥ 12,224.010d@026_0036 sparśamātraṃ tadā vāyū rūpamātraṃ samāvṛṇot 12,224.010d@026_0037 tena saṃpīḍyamānas tu sasarjāgnim iti śrutiḥ 12,224.010d@026_0038 rūpamātraṃ tato vahniṃ samutsṛjya samāvṛṇot 12,224.010d@026_0039 tena saṃpīḍyamānas tu rasamātraṃ sasarja ha 12,224.010d@026_0040 rūpamātragataṃ tejo rasamātraṃ samāvṛṇot 12,224.010d@026_0041 tena saṃpīḍyamānas tu sasarjāmbha iti śrutiḥ 12,224.010d@026_0042 rasamātrātmakaṃ bhūyo rasaṃ tanmātram āvṛṇot 12,224.010d@026_0043 tena saṃpīḍyamānas tu gandhaṃ tanmātrakaṃ tataḥ 12,224.010d@026_0044 sasarja gandhaṃ tanmātram āvṛṇot karakaṃ tathā 12,224.010d@026_0045 tena saṃpīḍyamānas tu kāṭhinyaṃ ca sasarja ha 12,224.010d@026_0046 pṛthivī jāyate tasmād gandhatanmātrajāt tathā 12,224.010d@026_0047 ammayaṃ sarvam evedam āpas tastambhire punaḥ 12,224.010d@026_0048 bhūtānīmāni jātāni pṛthivyādīni vai śrutiḥ 12,224.010d@026_0049 bhūtānāṃ mūrtir evaiṣām annaṃ caiṣāṃ matā budhaiḥ 12,224.010d@026_0050 tasmiṃs tasmiṃs tu tanmātrā tanmātrā iti te smṛtāḥ 12,224.010d@026_0051 taijasānīndriyāṇy āhur devā vaikārikā daśa 12,224.010d@026_0052 ekādaśaṃ manaś cātra devā vaikārikāḥ smṛtāḥ 12,224.010d@026_0053 eṣām uddhartakaḥ kālo nānābhedavad āsthitaḥ 12,224.010d@026_0054 paramātmā ca bhūtātmā guṇabhedena saṃsthitaḥ 12,224.010d@026_0055 eka eva tridhā bhinnaḥ karoti vividhāḥ kriyāḥ 12,224.010d@026_0056 brahmā sṛjati bhūtāni pāti nārāyaṇo 'vyayaḥ 12,224.010d@026_0057 rudro hanti jaganmūrtiḥ kāla eṣa kriyābudhaḥ 12,224.010d@026_0058 kālo 'pi tanmayo 'cintyas triguṇātmā sanātanaḥ 12,224.010d@026_0059 avyakto 'sāv acintyo 'sau vartate bhinnalakṣaṇaḥ 12,224.010d@026_0060 kālātmanā tv idaṃ bhinnam abhinnaṃ śrūyate hi yat 12,224.011a anādyantam ajaṃ divyam ajaraṃ dhruvam avyayam 12,224.011c apratarkyam avijñeyaṃ brahmāgre samavartata 12,224.012a kāṣṭhā nimeṣā daśa pañca caiva; triṃśat tu kāṣṭhā gaṇayet kalāṃ tām 12,224.012c triṃśat kalāś cāpi bhaven muhūrto; bhāgaḥ kalāyā daśamaś ca yaḥ syāt 12,224.013a triṃśan muhūrtaś ca bhaved ahaś ca; rātriś ca saṃkhyā munibhiḥ praṇītā 12,224.013c māsaḥ smṛto rātryahanī ca triṃśat; saṃvatsaro dvādaśamāsa uktaḥ 12,224.013e saṃvatsaraṃ dve ayane vadanti; saṃkhyāvido dakṣiṇam uttaraṃ ca 12,224.014a ahorātre vibhajate sūryo mānuṣalaukike 12,224.014c rātriḥ svapnāya bhūtānāṃ ceṣṭāyai karmaṇām ahaḥ 12,224.015a pitrye rātryahanī māsaḥ pravibhāgas tayoḥ punaḥ 12,224.015c kṛṣṇo 'haḥ karmaceṣṭāyāṃ śuklaḥ svapnāya śarvarī 12,224.016a daive rātryahanī varṣaṃ pravibhāgas tayoḥ punaḥ 12,224.016c ahas tatrodagayanaṃ rātriḥ syād dakṣiṇāyanam 12,224.017a ye te rātryahanī pūrve kīrtite daivalaukike 12,224.017c tayoḥ saṃkhyāya varṣāgraṃ brāhme vakṣyāmy ahaḥkṣape 12,224.018a teṣāṃ saṃvatsarāgrāṇi pravakṣyāmy anupūrvaśaḥ 12,224.018c kṛte tretāyuge caiva dvāpare ca kalau tathā 12,224.019a catvāry āhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāṃ tat kṛtaṃ yugam 12,224.019c tasya tāvac chatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaś ca tathāvidhaḥ 12,224.020a itareṣu sasaṃdhyeṣu sasaṃdhyāṃśeṣu ca triṣu 12,224.020c ekāpāyena saṃyānti sahasrāṇi śatāni ca 12,224.021a etāni śāśvatāṃl lokān dhārayanti sanātanān 12,224.021c etad brahmavidāṃ tāta viditaṃ brahma śāśvatam 12,224.022a catuṣpāt sakalo dharmaḥ satyaṃ caiva kṛte yuge 12,224.022c nādharmeṇāgamaḥ kaś cit paras tasya pravartate 12,224.023a itareṣv āgamād dharmaḥ pādaśas tv avaropyate 12,224.023b*0670_01 satyaṃ śaucaṃ tathāyuś ca dharmaś cāpaiti pādaśaḥ 12,224.023c caurikānṛtamāyābhir adharmaś copacīyate 12,224.024a arogāḥ sarvasiddhārthāś caturvarṣaśatāyuṣaḥ 12,224.024c kṛte tretādiṣv eteṣāṃ pādaśo hrasate vayaḥ 12,224.025a vedavādāś cānuyugaṃ hrasantīti ca naḥ śrutam 12,224.025c āyūṃṣi cāśiṣaś caiva vedasyaiva ca yat phalam 12,224.026a anye kṛtayuge dharmās tretāyāṃ dvāpare 'pare 12,224.026c anye kaliyuge dharmā yathāśaktikṛtā iva 12,224.027a tapaḥ paraṃ kṛtayuge tretāyāṃ jñānam uttamam 12,224.027c dvāpare yajñam evāhur dānam eva kalau yuge 12,224.028a etāṃ dvādaśasāhasrīṃ yugākhyāṃ kavayo viduḥ 12,224.028c sahasraṃ parivṛttaṃ tad brāhmaṃ divasam ucyate 12,224.029a rātris tāvat tithī brāhmī tadādau viśvam īśvaraḥ 12,224.029c pralaye 'dhyātmam āviśya suptvā so 'nte vibudhyate 12,224.030a sahasrayugaparyantam ahar yad brahmaṇo viduḥ 12,224.030c rātriṃ yugasahasrāntāṃ te 'horātravido janāḥ 12,224.031a pratibuddho vikurute brahmākṣayyaṃ kṣapākṣaye 12,224.031c sṛjate ca mahad bhūtaṃ tasmād vyaktātmakaṃ manaḥ 12,224.032a brahma tejomayaṃ śukraṃ yasya sarvam idaṃ jagat 12,224.032c ekasya bhūtaṃ bhūtasya dvayaṃ sthāvarajaṅgamam 12,224.033a ahar mukhe vibuddhaḥ san sṛjate vidyayā jagat 12,224.033c agra eva mahābhūtam āśu vyaktātmakaṃ manaḥ 12,224.034a abhibhūyeha cārciṣmad vyasṛjat sapta mānasān 12,224.034c dūragaṃ bahudhāgāmi prārthanāsaṃśayātmakam 12,224.035a manaḥ sṛṣṭiṃ vikurute codyamānaṃ sisṛkṣayā 12,224.035c ākāśaṃ jāyate tasmāt tasya śabdo guṇo mataḥ 12,224.036a ākāśāt tu vikurvāṇāt sarvagandhavahaḥ śuciḥ 12,224.036c balavāñ jāyate vāyus tasya sparśo guṇo mataḥ 12,224.037a vāyor api vikurvāṇāj jyotir bhūtaṃ tamonudam 12,224.037c rociṣṇu jāyate tatra tad rūpaguṇam ucyate 12,224.038a jyotiṣo 'pi vikurvāṇād bhavanty āpo rasātmikāḥ 12,224.038c adbhyo gandhaguṇā bhūmiḥ pūrvaiṣā sṛṣṭir ucyate 12,224.039a guṇāḥ pūrvasya pūrvasya prāpnuvanty uttarottaram 12,224.039c teṣāṃ yāvat tithaṃ yad yat tat tat tāvad guṇaṃ smṛtam 12,224.040a upalabhyāpsu ced gandhaṃ ke cid brūyur anaipuṇāt 12,224.040c pṛthivyām eva taṃ vidyād āpo vāyuṃ ca saṃśritam 12,224.041a ete tu sapta puruṣā nānāviryāḥ pṛthak pṛthak 12,224.041c nāśaknuvan prajāḥ sraṣṭum asamāgamya sarvataḥ 12,224.042a te sametya mahātmānam anyonyam abhisaṃśritāḥ 12,224.042c śarīrāśrayaṇaṃ prāptās tataḥ puruṣa ucyate 12,224.043a śrayaṇāc charīraṃ bhavati mūrtimat ṣoḍaśātmakam 12,224.043c tad āviśanti bhūtāni mahānti saha karmaṇā 12,224.044a sarvabhūtāni cādāya tapasaś caraṇāya ca 12,224.044c ādikartā mahābhūtaṃ tam evāhuḥ prajāpatim 12,224.045a sa vai sṛjati bhūtāni sa eva puruṣaḥ paraḥ 12,224.045c ajo janayate brahmā devarṣipitṛmānavān 12,224.046a lokān nadīḥ samudrāṃś ca diśaḥ śailān vanaspatīn 12,224.046c narakiṃnararakṣāṃsi vayaḥpaśumṛgoragān 12,224.046e avyayaṃ ca vyayaṃ caiva dvayaṃ sthāvarajaṅgamam 12,224.047a teṣāṃ ye yāni karmāṇi prāk sṛṣṭyāṃ pratipedire 12,224.047c tāny eva pratipadyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ 12,224.048a hiṃsrāhiṃsre mṛdukrūre dharmādharme ṛtānṛte 12,224.048c ato yan manyate dhātā tasmāt tat tasya rocate 12,224.049a mahābhūteṣu nānātvam indriyārtheṣu mūrtiṣu 12,224.049c viniyogaṃ ca bhūtānāṃ dhātaiva vidadhāty uta 12,224.050a ke cit puruṣakāraṃ tu prāhuḥ karmavido janāḥ 12,224.050c daivam ity apare viprāḥ svabhāvaṃ bhūtacintakāḥ 12,224.051a pauruṣaṃ karma daivaṃ ca phalavṛttisvabhāvataḥ 12,224.051c traya ete 'pṛthagbhūtā navivekaṃ tu ke cana 12,224.052a evam etac ca naivaṃ ca yad bhūtaṃ sṛjate jagat 12,224.052c karmasthā viṣamaṃ brūyuḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ 12,224.053a tapo niḥśreyasaṃ jantos tasya mūlaṃ damaḥ śamaḥ 12,224.053c tena sarvān avāpnoti yān kāmān manasecchati 12,224.054a tapasā tad avāpnoti yad bhūtaṃ sṛjate jagat 12,224.054c sa tadbhūtaś ca sarveṣāṃ bhūtānāṃ bhavati prabhuḥ 12,224.055a ṛṣayas tapasā vedān adhyaiṣanta divāniśam 12,224.055c anādinidhanā nityā vāg utsṛṣṭā svayaṃbhuvā 12,224.055d*0671_01 ādau vedamayī divyā yataḥ sarvāḥ pravṛttayaḥ 12,224.056a ṛṣīṇāṃ nāmadheyāni yāś ca vedeṣu sṛṣṭayaḥ 12,224.056b*0672_01 nānārūpaṃ ca bhūtānāṃ karmaṇāṃ ca pravartanam 12,224.056b*0672_02 vedaśabdebhya evādau nirmimīte sa īśvaraḥ 12,224.056b*0672_03 nāmadheyāni carṣīṇāṃ yāś ca vedeṣu sṛṣṭayaḥ 12,224.056c śarvaryanteṣu jātānāṃ tāny evaibhyo dadāti saḥ 12,224.057a nāmabhedas tapaḥkarmayajñākhyā lokasiddhayaḥ 12,224.057c ātmasiddhis tu vedeṣu procyate daśabhiḥ kramaiḥ 12,224.058a yad uktaṃ vedavādeṣu gahanaṃ vedadṛṣṭibhiḥ 12,224.058c tadanteṣu yathāyuktaṃ kramayogena lakṣyate 12,224.059a karmajo 'yaṃ pṛthagbhāvo dvaṃdvayukto viyoginaḥ 12,224.059c ātmasiddhis tu vijñātā jahāti prāyaśo balam 12,224.060a dve brahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṃ ca yat 12,224.060c śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati 12,224.061a ārambhayajñāḥ kṣatrasya haviryajñā viśas tathā 12,224.061c paricārayajñāḥ śūdrās tu tapoyajñā dvijātayaḥ 12,224.062a tretāyuge vidhis tv eṣāṃ yajñānāṃ na kṛte yuge 12,224.062c dvāpare viplavaṃ yānti yajñāḥ kaliyuge tathā 12,224.063a apṛthagdharmiṇo martyā ṛksāmāni yajūṃṣi ca 12,224.063c kāmyāṃ puṣṭiṃ pṛthag dṛṣṭvā tapobhis tapa eva ca 12,224.064a tretāyāṃ tu samastās te prādurāsan mahābalāḥ 12,224.064c saṃyantāraḥ sthāvarāṇāṃ jaṅgamānāṃ ca sarvaśaḥ 12,224.065a tretāyāṃ saṃhatā hy ete yajñā varṇās tathaiva ca 12,224.065c saṃrodhād āyuṣas tv ete vyasyante dvāpare yuge 12,224.066a dṛśyante nāpi dṛśyante vedāḥ kaliyuge 'khilāḥ 12,224.066c utsīdante sayajñāś ca kevalā dharmasetavaḥ 12,224.067a kṛte yuge yas tu dharmo brāhmaṇeṣu pradṛśyate 12,224.067c ātmavatsu tapovatsu śrutavatsu pratiṣṭhitaḥ 12,224.068a adharmavratasaṃyogaṃ yathādharmaṃ yuge yuge 12,224.068c vikriyante svadharmasthā vedavādā yathāyugam 12,224.069a yathā viśvāni bhūtāni vṛṣṭyā bhūyāṃsi prāvṛṣi 12,224.069c sṛjyante jaṅgamasthāni tathā dharmā yuge yuge 12,224.070a yathartuṣv ṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye 12,224.070c dṛśyante tāni tāny eva tathā brahmāharātriṣu 12,224.071a vihitaṃ kālanānātvam anādinidhanaṃ tathā 12,224.071c kīrtitaṃ yat purastāt te tat sūte cātti ca prajāḥ 12,224.072a dadhāti prabhave sthānaṃ bhūtānāṃ saṃyamo yamaḥ 12,224.072c svabhāvenaiva vartante dvaṃdvayuktāni bhūriśaḥ 12,224.073a sargaḥ kālaḥ kriyā vedāḥ kartā kāryaṃ kriyā phalam 12,224.073c proktaṃ te putra sarvaṃ vai yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 12,224.074a pratyāhāraṃ tu vakṣyāmi śarvaryādau gate 'hani 12,224.074c yathedaṃ kurute 'dhyātmaṃ susūkṣmaṃ viśvam īśvaraḥ 12,224.075a divi sūryās tathā sapta dahanti śikhino 'rciṣā 12,224.075c sarvam etat tadārcirbhiḥ pūrṇaṃ jājvalyate jagat 12,225.001 vyāsa uvāca 12,225.001a pṛthivyāṃ yāni bhūtāni jaṅgamāni dhruvāṇi ca 12,225.001c tāny evāgre pralīyante bhūmitvam upayānti ca 12,225.002a tataḥ pralīne sarvasmin sthāvare jaṅgame tathā 12,225.002c akāṣṭhā nistṛṇā bhūmir dṛśyate kūrmapṛṣṭhavat 12,225.003a bhūmer api guṇaṃ gandham āpa ādadate yadā 12,225.003c āttagandhā tadā bhūmiḥ pralayatvāya kalpate 12,225.004a āpas tataḥ pratiṣṭhanti ūrmimatyo mahāsvanāḥ 12,225.004c sarvam evedam āpūrya tiṣṭhanti ca caranti ca 12,225.005a apām api guṇāṃs tāta jyotir ādadate yadā 12,225.005c āpas tadā āttaguṇā jyotiṣy uparamanti ca 12,225.006a yadādityaṃ sthitaṃ madhye gūhanti śikhino 'rciṣaḥ 12,225.006c sarvam evedam arcirbhiḥ pūrṇaṃ jājvalyate nabhaḥ 12,225.007a jyotiṣo 'pi guṇaṃ rūpaṃ vāyur ādadate yadā 12,225.007c praśāmyati tadā jyotir vāyur dodhūyate mahān 12,225.008a tatas tu mūlam āsādya vāyuḥ saṃbhavam ātmanaḥ 12,225.008c adhaś cordhvaṃ ca tiryak ca dodhavīti diśo daśa 12,225.009a vāyor api guṇaṃ sparśam ākāśaṃ grasate yadā 12,225.009c praśāmyati tadā vāyuḥ khaṃ tu tiṣṭhati nānadat 12,225.009d*0673_01 arūpam arasasparśam agandhaṃ na ca mūrtimat 12,225.009d*0673_02 sarvalokapraṇaditaṃ svaṃ tu tiṣṭhati nānadat 12,225.010a ākāśasya guṇaṃ śabdam abhivyaktātmakaṃ manaḥ 12,225.010b*0674_01 grasate ca yadā so 'pi śāmyati pratisaṃcare 12,225.010c manaso vyaktam avyaktaṃ brāhmaḥ sa pratisaṃcaraḥ 12,225.011a tad ātmaguṇam āviśya mano grasati candramāḥ 12,225.011c manasy uparate 'dhyātmā candramasy avatiṣṭhate 12,225.012a taṃ tu kālena mahatā saṃkalpaḥ kurute vaśe 12,225.012c cittaṃ grasati saṃkalpas tac ca jñānam anuttamam 12,225.013a kālo girati vijñānaṃ kālo balam iti śrutiḥ 12,225.013c balaṃ kālo grasati tu taṃ vidvān kurute vaśe 12,225.014a ākāśasya tadā ghoṣaṃ taṃ vidvān kurute ''tmani 12,225.014c tad avyaktaṃ paraṃ brahma tac chāśvatam anuttamam 12,225.014e evaṃ sarvāṇi bhūtāni brahmaiva pratisaṃcaraḥ 12,225.015a yathāvat kīrtitaṃ samyag evam etad asaṃśayam 12,225.015c bodhyaṃ vidyāmayaṃ dṛṣṭvā yogibhiḥ paramātmabhiḥ 12,225.016a evaṃ vistārasaṃkṣepau brahmāvyakte punaḥ punaḥ 12,225.016c yugasāhasrayor ādāv ahno rātryās tathaiva ca 12,226.001 vyāsa uvāca 12,226.001a bhūtagrāme niyuktaṃ yat tad etat kīrtitaṃ mayā 12,226.001c brāhmaṇasya tu yat kṛtyaṃ tat te vakṣyāmi pṛcchate 12,226.002a jātakarmaprabhṛty asya karmaṇāṃ dakṣiṇāvatām 12,226.002c kriyā syād ā samāvṛtter ācārye vedapārage 12,226.003a adhītya vedān akhilān guruśuśrūṣaṇe rataḥ 12,226.003c gurūṇām anṛṇo bhūtvā samāvarteta yajñavit 12,226.004a ācāryeṇābhyanujñātaś caturṇām ekam āśramam 12,226.004c ā vimokṣāc charīrasya so 'nutiṣṭhed yathāvidhi 12,226.005a prajāsargeṇa dāraiś ca brahmacaryeṇa vā punaḥ 12,226.005c vane gurusakāśe vā yatidharmeṇa vā punaḥ 12,226.006a gṛhasthas tv eva sarveṣāṃ caturṇāṃ mūlam ucyate 12,226.006c tatra pakvakaṣāyo hi dāntaḥ sarvatra sidhyati 12,226.007a prajāvāñ śrotriyo yajvā mukto divyais tribhir ṛṇaiḥ 12,226.007c athānyān āśramān paścāt pūto gacchati karmabhiḥ 12,226.008a yat pṛthivyāṃ puṇyatamaṃ vidyāsthānaṃ tadāvaset 12,226.008c yateta tasmin prāmāṇyaṃ gantuṃ yaśasi cottame 12,226.009a tapasā vā sumahatā vidyānāṃ pāraṇena vā 12,226.009c ijyayā vā pradānair vā viprāṇāṃ vardhate yaśaḥ 12,226.010a yāvad asya bhavaty asmiṃl loke kīrtir yaśaskarī 12,226.010c tāvat puṇyakṛtāṃl lokān anantān puruṣo 'śnute 12,226.011a adhyāpayed adhīyīta yājayeta yajeta ca 12,226.011c na vṛthā pratigṛhṇīyān na ca dadyāt kathaṃ cana 12,226.012a yājyataḥ śiṣyato vāpi kanyayā vā dhanaṃ mahat 12,226.012c yady āgacched yajed dadyān naiko 'śnīyāt kathaṃ cana 12,226.013a gṛham āvasato hy asya nānyat tīrthaṃ pratigrahāt 12,226.013c devarṣipitṛgurvarthaṃ vṛddhāturabubhukṣatām 12,226.014a antarhitābhitaptānāṃ yathāśakti bubhūṣatām 12,226.014c dravyāṇām atiśaktyāpi deyam eṣāṃ kṛtād api 12,226.015a arhatām anurūpāṇāṃ nādeyaṃ hy asti kiṃ cana 12,226.015c uccaiḥśravasam apy aśvaṃ prāpaṇīyaṃ satāṃ viduḥ 12,226.015d*0674A_01 dattvā jagāma brahmādau lokān daivair abhiṣṭutān 12,226.016a anunīya tathā kāvyaḥ satyasaṃdho mahāvrataḥ 12,226.016c svaiḥ prāṇair brāhmaṇaprāṇān paritrāya divaṃ gataḥ 12,226.017a rantidevaś ca sāṃkṛtyo vasiṣṭhāya mahātmane 12,226.017c apaḥ pradāya śītoṣṇā nākapṛṣṭhe mahīyate 12,226.018a ātreyaś candradamayor arhator vividhaṃ dhanam 12,226.018c dattvā lokān yayau dhīmān anantān sa mahīpatiḥ 12,226.019a śibirauśīnaro 'ṅgāni sutaṃ ca priyam aurasam 12,226.019c brāhmaṇārtham upākṛtya nākapṛṣṭham ito gataḥ 12,226.020a pratardanaḥ kāśipatiḥ pradāya nayane svake 12,226.020c brāhmaṇāyātulāṃ kīrtim iha cāmutra cāśnute 12,226.021a divyaṃ mṛṣṭaśalākaṃ tu sauvarṇaṃ paramarddhimat 12,226.021c chatraṃ devāvṛdho dattvā sarāṣṭro 'bhyapatad divam 12,226.022a sāṃkṛtiś ca tathātreyaḥ śiṣyebhyo brahma nirguṇam 12,226.022c upadiśya mahātejā gato lokān anuttamān 12,226.023a ambarīṣo gavāṃ dattvā brāhmaṇebhyaḥ pratāpavān 12,226.023c arbudāni daśaikaṃ ca sarāṣṭro 'bhyapatad divam 12,226.024a sāvitrī kuṇḍale divye śarīraṃ janamejayaḥ 12,226.024c brāhmaṇārthe parityajya jagmatur lokam uttamam 12,226.025a sarvaratnaṃ vṛṣādarbho yuvanāśvaḥ priyāḥ striyaḥ 12,226.025c ramyam āvasathaṃ caiva dattvāmuṃ lokam āsthitaḥ 12,226.026a nimī rāṣṭraṃ ca vaideho jāmadagnyo vasuṃdharām 12,226.026c brāhmaṇebhyo dadau cāpi gayaś corvīṃ sapattanām 12,226.027a avarṣati ca parjanye sarvabhūtāni cāsakṛt 12,226.027c vasiṣṭho jīvayām āsa prajāpatir iva prajāḥ 12,226.028a karaṃdhamasya putras tu marutto nṛpatis tathā 12,226.028c kanyām aṅgirase dattvā divam āśu jagāma ha 12,226.029a brahmadattaś ca pāñcālyo rājā buddhimatāṃ varaḥ 12,226.029c nidhiṃ śaṅkhaṃ dvijāgryebhyo dattvā lokān avāptavān 12,226.030a rājā mitrasahaś cāpi vasiṣṭhāya mahātmane 12,226.030c madayantīṃ priyāṃ dattvā tayā saha divaṃ gataḥ 12,226.031a sahasrajic ca rājarṣiḥ prāṇān iṣṭān mahāyaśāḥ 12,226.031c brāhmaṇārthe parityajya gato lokān anuttamān 12,226.032a sarvakāmaiś ca saṃpūrṇaṃ dattvā veśma hiraṇmayam 12,226.032c mudgalāya gataḥ svargaṃ śatadyumno mahīpatiḥ 12,226.033a nāmnā ca dyutimān nāma śālvarājaḥ pratāpavān 12,226.033c dattvā rājyam ṛcīkāya gato lokān anuttamān 12,226.034a madirāśvaś ca rājarṣir dattvā kanyāṃ sumadhyamām 12,226.034c hiraṇyahastāya gato lokān devair abhiṣṭutān 12,226.035a lomapādaś ca rājarṣiḥ śāntāṃ dattvā sutāṃ prabhuḥ 12,226.035c ṛśyaśṛṅgāya vipulaiḥ sarvakāmair ayujyata 12,226.036a dattvā śatasahasraṃ tu gavāṃ rājā prasenajit 12,226.036c savatsānāṃ mahātejā gato lokān anuttamān 12,226.037a ete cānye ca bahavo dānena tapasā ca ha 12,226.037c mahātmāno gatāḥ svargaṃ śiṣṭātmāno jitendriyāḥ 12,226.038a teṣāṃ pratiṣṭhitā kīrtir yāvat sthāsyati medinī 12,226.038c dānayajñaprajāsargair ete hi divam āpnuvan 12,227.001 vyāsa uvāca 12,227.001a trayīvidyām avekṣeta vedeṣūktām athāṅgataḥ 12,227.001c ṛksāmavarṇākṣarato yajuṣo 'tharvaṇas tathā 12,227.001d*0675_01 tiṣṭhaty eteṣu bhagavān ṣaṭsu karmasu saṃsthitaḥ 12,227.002a vedavādeṣu kuśalā hy adhyātmakuśalāś ca ye 12,227.002c sattvavanto mahābhāgāḥ paśyanti prabhavāpyayau 12,227.003a evaṃ dharmeṇa varteta kriyāḥ śiṣṭavad ācaret 12,227.003c asaṃrodhena bhūtānāṃ vṛttiṃ lipseta vai dvijaḥ 12,227.004a sadbhya āgatavijñānaḥ śiṣṭaḥ śāstravicakṣaṇaḥ 12,227.004c svadharmeṇa kriyā loke kurvāṇaḥ satyasaṃgaraḥ 12,227.005a tiṣṭhaty eteṣu gṛhavān ṣaṭsu karmasu sa dvijaḥ 12,227.005c pañcabhiḥ satataṃ yajñaiḥ śraddadhāno yajeta ca 12,227.006a dhṛtimān apramattaś ca dānto dharmavid ātmavān 12,227.006c vītaharṣabhayakrodho brāhmaṇo nāvasīdati 12,227.007a dānam adhyayanaṃ yajñas tapo hrīr ārjavaṃ damaḥ 12,227.007c etair vardhayate tejaḥ pāpmānaṃ cāpakarṣati 12,227.008a dhūtapāpmā tu medhāvī laghvāhāro jitendriyaḥ 12,227.008c kāmakrodhau vaśe kṛtvā ninīṣed brahmaṇaḥ padam 12,227.009a agnīṃś ca brāhmaṇāṃś cārced devatāḥ praṇameta ca 12,227.009c varjayed ruṣatīṃ vācaṃ hiṃsāṃ cādharmasaṃhitām 12,227.010a eṣā pūrvatarā vṛttir brāhmaṇasya vidhīyate 12,227.010c jñānāgamena karmāṇi kurvan karmasu sidhyati 12,227.011a pañcendriyajalāṃ ghorāṃ lobhakūlāṃ sudustarām 12,227.011c manyupaṅkām anādhṛṣyāṃ nadīṃ tarati buddhimān 12,227.012a kāmamanyūddhataṃ yat syān nityam atyantamohitam 12,227.012c mahatā vidhidṛṣṭena balenāpratighātinā 12,227.012e svabhāvasrotasā vṛttam uhyate satataṃ jagat 12,227.013a kālodakena mahatā varṣāvartena saṃtatam 12,227.013c māsormiṇartuvegena pakṣolapatṛṇena ca 12,227.014a nimeṣonmeṣaphenena ahorātrajavena ca 12,227.014c kāmagrāheṇa ghoreṇa vedayajñaplavena ca 12,227.015a dharmadvīpena bhūtānāṃ cārthakāmaraveṇa ca 12,227.015c ṛtasopānatīreṇa vihiṃsātaruvāhinā 12,227.016a yugahradaughamadhyena brahmaprāyabhavena ca 12,227.016c dhātrā sṛṣṭāni bhūtāni kṛṣyante yamasādanam 12,227.017a etat prajñāmayair dhīrā nistaranti manīṣiṇaḥ 12,227.017c plavair aplavavanto hi kiṃ kariṣyanty acetasaḥ 12,227.018a upapannaṃ hi yat prājño nistaren netaro janaḥ 12,227.018c dūrato guṇadoṣau hi prājñaḥ sarvatra paśyati 12,227.019a saṃśayātmā sa kāmātmā calacitto 'lpacetanaḥ 12,227.019c aprājño na taraty eva yo hy āste na sa gacchati 12,227.020a aplavo hi mahādoṣam uhyamāno 'dhigacchati 12,227.020c kāmagrāhagṛhītasya jñānam apy asya na plavaḥ 12,227.021a tasmād unmajjanasyārthe prayateta vicakṣaṇaḥ 12,227.021c etad unmajjanaṃ tasya yad ayaṃ brāhmaṇo bhavet 12,227.022a tryavadāte kule jātas trisaṃdehas trikarmakṛt 12,227.022c tasmād unmajjanas tiṣṭhen nistaret prajñayā yathā 12,227.023a saṃskṛtasya hi dāntasya niyatasya kṛtātmanaḥ 12,227.023c prājñasyānantarā siddhir iha loke paratra ca 12,227.024a vartate teṣu gṛhavān akrudhyann anasūyakaḥ 12,227.024c pañcabhiḥ satataṃ yajñair vighasāśī yajeta ca 12,227.025a satāṃ vṛttena varteta kriyāḥ śiṣṭavad ācaret 12,227.025c asaṃrodhena dharmasya vṛttiṃ lipsed agarhitām 12,227.026a śrutivijñānatattvajñaḥ śiṣṭācāro vicakṣaṇaḥ 12,227.026c svadharmeṇa kriyāvāṃś ca karmaṇā so 'py asaṃkaraḥ 12,227.027a kriyāvāñ śraddadhānaś ca dātā prājño 'nasūyakaḥ 12,227.027c dharmādharmaviśeṣajñaḥ sarvaṃ tarati dustaram 12,227.028a dhṛtimān apramattaś ca dānto dharmavid ātmavān 12,227.028c vītaharṣabhayakrodho brāhmaṇo nāvasīdati 12,227.029a eṣā pūrvatarā vṛttir brāhmaṇasya vidhīyate 12,227.029c jñānavittvena karmāṇi kurvan sarvatra sidhyati 12,227.030a adharmaṃ dharmakāmo hi karotīhāvicakṣaṇaḥ 12,227.030c dharmaṃ cādharmasaṃkāśaṃ śocann iva karoti saḥ 12,227.031a dharmaṃ karomīti karoty adharmam; adharmakāmaś ca karoti dharmam 12,227.031c ubhe bālaḥ karmaṇī na prajānan; sa jāyate mriyate cāpi dehī 12,228.001 vyāsa uvāca 12,228.001a atha ced rocayed etad druhyeta manasā tathā 12,228.001c unmajjaṃś ca nimajjaṃś ca jñānavān plavavān bhavet 12,228.002a prajñayā nirmitair dhīrās tārayanty abudhān plavaiḥ 12,228.002c nābudhās tārayanty anyān ātmānaṃ vā kathaṃ cana 12,228.003a chinnadoṣo munir yogān yukto yuñjīta dvādaśa 12,228.003c daśakarmasukhān arthān upāyāpāyanirbhayaḥ 12,228.004a cakṣur ācāravit prājño manasā darśanena ca 12,228.004c yacched vāṅmanasī buddhyā ya icchej jñānam uttamam 12,228.004e jñānena yacched ātmānaṃ ya icchec chāntim ātmanaḥ 12,228.005a eteṣāṃ ced anudraṣṭā puruṣo 'pi sudāruṇaḥ 12,228.005c yadi vā sarvavedajño yadi vāpy anṛco 'japaḥ 12,228.006a yadi vā dhārmiko yajvā yadi vā pāpakṛttamaḥ 12,228.006c yadi vā puruṣavyāghro yadi vā klaibyadhāritā 12,228.007a taraty eva mahādurgaṃ jarāmaraṇasāgaram 12,228.007c evaṃ hy etena yogena yuñjāno 'py ekam antataḥ 12,228.007e api jijñāsamāno hi śabdabrahmātivartate 12,228.008a dharmopastho hrīvarūtha upāyāpāyakūbaraḥ 12,228.008c apānākṣaḥ prāṇayugaḥ prajñāyur jīvabandhanaḥ 12,228.009a cetanābandhuraś cārur ācāragrahanemivān 12,228.009c darśanasparśanavaho ghrāṇaśravaṇavāhanaḥ 12,228.010a prajñānābhiḥ sarvatantrapratodo jñānasārathiḥ 12,228.010c kṣetrajñādhiṣṭhito dhīraḥ śraddhādamapuraḥsaraḥ 12,228.011a tyāgavartmānugaḥ kṣemyaḥ śaucago dhyānagocaraḥ 12,228.011c jīvayukto ratho divyo brahmaloke virājate 12,228.012a atha saṃtvaramāṇasya ratham etaṃ yuyukṣataḥ 12,228.012c akṣaraṃ gantumanaso vidhiṃ vakṣyāmi śīghragam 12,228.013a sapta yo dhāraṇāḥ kṛtsnā vāgyataḥ pratipadyate 12,228.013c pṛṣṭhataḥ pārśvataś cānyā yāvatyas tāḥ pradhāraṇāḥ 12,228.014a kramaśaḥ pārthivaṃ yac ca vāyavyaṃ khaṃ tathā payaḥ 12,228.014c jyotiṣo yat tad aiśvaryam ahaṃkārasya buddhitaḥ 12,228.015a avyaktasya tathaiśvaryaṃ kramaśaḥ pratipadyate 12,228.015c vikramāś cāpi yasyaite tathā yuṅkte sa yogataḥ 12,228.016a athāsya yogayuktasya siddhim ātmani paśyataḥ 12,228.016c nirmathyamānaḥ sūkṣmatvād rūpāṇīmāni darśayet 12,228.017a śaiśiras tu yathā dhūmaḥ sūkṣmaḥ saṃśrayate nabhaḥ 12,228.017c tathā dehād vimuktasya pūrvarūpaṃ bhavaty uta 12,228.018a atha dhūmasya virame dvitīyaṃ rūpadarśanam 12,228.018c jalarūpam ivākāśe tatraivātmani paśyati 12,228.019a apāṃ vyatikrame cāpi vahnirūpaṃ prakāśate 12,228.019c tasminn uparate cāsya pītavastravad iṣyate 12,228.019c*0676_01 **** **** vāyavyaṃ sūkṣmam apy atha 12,228.019c*0676_02 rūpaṃ prakāśate tatra 12,228.019d*0677_01 tasminn uparate rūpam ākāśasya prakāśate 12,228.019e ūrṇārūpasavarṇaṃ ca tasya rūpaṃ prakāśate 12,228.020a atha śvetāṃ gatiṃ gatvā vāyavyaṃ sūkṣmam apy ajaḥ 12,228.020b*0678_01 tasminn uparate cāsya buddhirūpaṃ prakāśate 12,228.020c aśuklaṃ cetasaḥ saukṣmyam avyaktaṃ brahmaṇo 'sya vai 12,228.021a eteṣv api hi jāteṣu phalajātāni me śṛṇu 12,228.021c jātasya pārthivaiśvarye sṛṣṭir iṣṭā vidhīyate 12,228.022a prajāpatir ivākṣobhyaḥ śarīrāt sṛjati prajāḥ 12,228.022c aṅgulyaṅguṣṭhamātreṇa hastapādena vā tathā 12,228.023a pṛthivīṃ kampayaty eko guṇo vāyor iti smṛtaḥ 12,228.023c ākāśabhūtaś cākāśe savarṇatvāt praṇaśyati 12,228.024a varṇato gṛhyate cāpi kāmāt pibati cāśayān 12,228.024c na cāsya tejasā rūpaṃ dṛśyate śāmyate tathā 12,228.025a ahaṃkārasya vijiteḥ pañcaite syur vaśānugāḥ 12,228.025c ṣaṇṇām ātmani buddhau ca jitāyāṃ prabhavaty atha 12,228.026a nirdoṣā pratibhā hy enaṃ kṛtsnā samabhivartate 12,228.026c tathaiva vyaktam ātmānam avyaktaṃ pratipadyate 12,228.027a yato niḥsarate loko bhavati vyaktasaṃjñakaḥ 12,228.027c tatrāvyaktamayīṃ vyākhyāṃ śṛṇu tvaṃ vistareṇa me 12,228.027e tathā vyaktamayīṃ caiva saṃkhyāṃ pūrvaṃ nibodha me 12,228.028a pañcaviṃśatitattvāni tulyāny ubhayataḥ samam 12,228.028c yoge sāṃkhye 'pi ca tathā viśeṣāṃs tatra me śṛṇu 12,228.029a proktaṃ tad vyaktam ity eva jāyate vardhate ca yat 12,228.029c jīryate mriyate caiva caturbhir lakṣaṇair yutam 12,228.030a viparītam ato yat tu tad avyaktam udāhṛtam 12,228.030c dvāv ātmānau ca vedeṣu siddhānteṣv apy udāhṛtau 12,228.031a caturlakṣaṇajaṃ tv anyaṃ caturvargaṃ pracakṣate 12,228.031c vyaktam avyaktajaṃ caiva tathā buddham athetarat 12,228.031e sattvaṃ kṣetrajña ity etad dvayam apy anudarśitam 12,228.032a dvāv ātmānau ca vedeṣu viṣayeṣu ca rajyataḥ 12,228.032c viṣayāt pratisaṃhāraḥ sāṃkhyānāṃ siddhilakṣaṇam 12,228.033a nirmamaś cānahaṃkāro nirdvaṃdvaś chinnasaṃśayaḥ 12,228.033c naiva krudhyati na dveṣṭi nānṛtā bhāṣate giraḥ 12,228.034a ākruṣṭas tāḍitaś caiva maitreṇa dhyāti nāśubham 12,228.034c vāgdaṇḍakarmamanasāṃ trayāṇāṃ ca nivartakaḥ 12,228.035a samaḥ sarveṣu bhūteṣu brahmāṇam abhivartate 12,228.035c naivecchati na cāniccho yātrāmātravyavasthitaḥ 12,228.036a alolupo 'vyatho dānto na kṛtī na nirākṛtiḥ 12,228.036c nāsyendriyam anekāgraṃ nātikṣiptamanorathaḥ 12,228.036d*0679_01 sarvabhūtahito maitraḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ 12,228.036d*0679_02 tulyapriyāpriyo dhīras tulyanindātmasaṃstutiḥ 12,228.036d*0679_03 aspṛhaḥ sarvakāmebhyo brahmacarye dṛḍhaś ca yaḥ 12,228.036e ahiṃsraḥ sarvabhūtānām īdṛk sāṃkhyo vimucyate 12,228.037a atha yogād vimucyante kāraṇair yair nibodha me 12,228.037c yogaiśvaryam atikrānto yo 'tikrāmati mucyate 12,228.038a ity eṣā bhāvajā buddhiḥ kathitā te na saṃśayaḥ 12,228.038c evaṃ bhavati nirdvaṃdvo brahmāṇaṃ cādhigacchati 12,229.001 vyāsa uvāca 12,229.001a atha jñānaplavaṃ dhīro gṛhītvā śāntim āsthitaḥ 12,229.001c unmajjaṃś ca nimajjaṃś ca jñānam evābhisaṃśrayet 12,229.002 śuka uvāca 12,229.002a kiṃ taj jñānam atho vidyā yayā nistarati dvayam 12,229.002c pravṛttilakṣaṇo dharmo nivṛttir iti caiva hi 12,229.003 vyāsa uvāca 12,229.003a yas tu paśyet svabhāvena vinā bhāvam acetanaḥ 12,229.003c puṣyate ca punaḥ sarvān prajñayā muktahetukaḥ 12,229.004a yeṣāṃ caikāntabhāvena svabhāvaḥ kāraṇaṃ matam 12,229.004c pūtvā tṛṇabusīkāṃ vai te labhante na kiṃ cana 12,229.005a ye cainaṃ pakṣam āśritya vartayanty alpacetasaḥ 12,229.005c svabhāvaṃ kāraṇaṃ jñātvā na śreyaḥ prāpnuvanti te 12,229.006a svabhāvo hi vināśāya mohakarmamanobhavaḥ 12,229.006c niruktam etayor etat svabhāvaparabhāvayoḥ 12,229.007a kṛṣyādīni hi karmāṇi sasyasaṃharaṇāni ca 12,229.007c prajñāvadbhiḥ prakḷptāni yānāsanagṛhāṇi ca 12,229.008a ākrīḍānāṃ gṛhāṇāṃ ca gadānām agadasya ca 12,229.008c prajñāvantaḥ pravaktāro jñānavadbhir anuṣṭhitāḥ 12,229.009a prajñā saṃyojayaty arthaiḥ prajñā śreyo 'dhigacchati 12,229.009c rājāno bhuñjate rājyaṃ prajñayā tulyalakṣaṇāḥ 12,229.010a pārāvaryaṃ tu bhūtānāṃ jñānenaivopalabhyate 12,229.010c vidyayā tāta sṛṣṭānāṃ vidyaiva paramā gatiḥ 12,229.011a bhūtānāṃ janma sarveṣāṃ vividhānāṃ caturvidham 12,229.011c jarāyvaṇḍam athodbhedaṃ svedaṃ cāpy upalakṣayet 12,229.012a sthāvarebhyo viśiṣṭāni jaṅgamāny upalakṣayet 12,229.012c upapannaṃ hi yac ceṣṭā viśiṣyeta viśeṣyayoḥ 12,229.013a āhur dvibahupādāni jaṅgamāni dvayāni ca 12,229.013c bahupādbhyo viśiṣṭāni dvipādāni bahūny api 12,229.014a dvipadāni dvayāny āhuḥ pārthivānītarāṇi ca 12,229.014c pārthivāni viśiṣṭāni tāni hy annāni bhuñjate 12,229.015a pārthivāni dvayāny āhur madhyamāny uttamāni ca 12,229.015c madhyamāni viśiṣṭāni jātidharmopadhāraṇāt 12,229.016a madhyamāni dvayāny āhur dharmajñānītarāṇi ca 12,229.016c dharmajñāni viśiṣṭāni kāryākāryopadhāraṇāt 12,229.017a dharmajñāni dvayāny āhur vedajñānītarāṇi ca 12,229.017c vedajñāni viśiṣṭāni vedo hy eṣu pratiṣṭhitaḥ 12,229.018a vedajñāni dvayāny āhuḥ pravaktṝṇītarāṇi ca 12,229.018c pravaktṝṇi viśiṣṭāni sarvadharmopadhāraṇāt 12,229.019a vijñāyante hi yair vedāḥ sarvadharmakriyāphalāḥ 12,229.019c sayajñāḥ sakhilā vedāḥ pravaktṛbhyo viniḥsṛtāḥ 12,229.020a pravaktṝṇi dvayāny āhur ātmajñānītarāṇi ca 12,229.020c ātmajñāni viśiṣṭāni janmājanmopadhāraṇāt 12,229.021a dharmadvayaṃ hi yo veda sa sarvaḥ sarvadharmavid 12,229.021c sa tyāgī satyasaṃkalpaḥ sa tu kṣāntaḥ sa īśvaraḥ 12,229.022a dharmajñānapratiṣṭhaṃ hi taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 12,229.022c śabdabrahmaṇi niṣṇātaṃ pare ca kṛtaniścayam 12,229.023a antaḥsthaṃ ca bahiṣṭhaṃ ca ye ''dhiyajñādhidaivatam 12,229.023c jānanti tān namasyāmas te devās tāta te dvijāḥ 12,229.024a teṣu viśvam idaṃ bhūtaṃ sāgraṃ ca jagad āhitam 12,229.024c teṣāṃ māhātmyabhāvasya sadṛśaṃ nāsti kiṃ cana 12,229.025a ādiṃ te nidhanaṃ caiva karma cātītya sarvaśaḥ 12,229.025c caturvidhasya bhūtasya sarvasyeśāḥ svayaṃbhuvaḥ 12,230.001 vyāsa uvāca 12,230.001a eṣā pūrvatarā vṛttir brāhmaṇasya vidhīyate 12,230.001c jñānavān eva karmāṇi kurvan sarvatra sidhyati 12,230.002a tatra cen na bhaved evaṃ saṃśayaḥ karmaniścaye 12,230.002c kiṃ nu karma svabhāvo 'yaṃ jñānaṃ karmeti vā punaḥ 12,230.003a tatra ceha vivitsā syāj jñānaṃ cet puruṣaṃ prati 12,230.003c upapattyupalabdhibhyāṃ varṇayiṣyāmi tac chṛṇu 12,230.004a pauruṣaṃ kāraṇaṃ ke cid āhuḥ karmasu mānavāḥ 12,230.004c daivam eke praśaṃsanti svabhāvaṃ cāpare janāḥ 12,230.005a pauruṣaṃ karma daivaṃ ca phalavṛttisvabhāvataḥ 12,230.005c trayam etat pṛthagbhūtam avivekaṃ tu ke cana 12,230.006a evam etan na cāpy evam ubhe cāpi na cāpy ubhe 12,230.006c karmasthā viṣamaṃ brūyuḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ 12,230.007a tretāyāṃ dvāpare caiva kalijāś ca sasaṃśayāḥ 12,230.007b*0680_01 tretāyuge vidhis tv eṣa dharmāṇāṃ na kṛte yuge 12,230.007c tapasvinaḥ praśāntāś ca sattvasthāś ca kṛte yuge 12,230.008a apṛthagdarśinaḥ sarve ṛksāmasu yajuḥṣu ca 12,230.008c kāmadveṣau pṛthag dṛṣṭvā tapaḥ kṛta upāsate 12,230.009a tapodharmeṇa saṃyuktas taponityaḥ susaṃśitaḥ 12,230.009c tena sarvān avāpnoti kāmān yān manasecchati 12,230.010a tapasā tad avāpnoti yad bhūtvā sṛjate jagat 12,230.010c tadbhūtaś ca tataḥ sarvo bhūtānāṃ bhavati prabhuḥ 12,230.011a tad uktaṃ vedavādeṣu gahanaṃ vedadarśibhiḥ 12,230.011c vedānteṣu punar vyaktaṃ kramayogena lakṣyate 12,230.012a ārambhayajñāḥ kṣatrasya haviryajñā viśaḥ smṛtāḥ 12,230.012c paricārayajñāḥ śūdrāś ca japayajñā dvijātayaḥ 12,230.013a pariniṣṭhitakāryo hi svādhyāyena dvijo bhavet 12,230.013c kuryād anyan na vā kuryān maitro brāhmaṇa ucyate 12,230.014a tretādau sakalā vedā yajñā varṇāśramās tathā 12,230.014c saṃrodhād āyuṣas tv ete vyasyante dvāpare yuge 12,230.015a dvāpare viplavaṃ yānti vedāḥ kaliyuge tathā 12,230.015c dṛśyante nāpi dṛśyante kaler ante punaḥ punaḥ 12,230.016a utsīdanti svadharmāś ca tatrādharmeṇa pīḍitāḥ 12,230.016c gavāṃ bhūmeś ca ye cāpām oṣadhīnāṃ ca ye rasāḥ 12,230.017a adharmāntarhitā vedā vedadharmās tathāśramāḥ 12,230.017c vikriyante svadharmasthāḥ sthāvarāṇi carāṇi ca 12,230.018a yathā sarvāṇi bhūtāni vṛṣṭir bhaumāni varṣati 12,230.018c sṛjate sarvato 'ṅgāni tathā vedā yuge yuge 12,230.019a visṛtaṃ kālanānātvam anādinidhanaṃ ca yat 12,230.019c kīrtitaṃ tat purastān me yataḥ saṃyānti yānti ca 12,230.020a dhātedaṃ prabhavasthānaṃ bhūtānāṃ saṃyamo yamaḥ 12,230.020c svabhāvena pravartante dvaṃdvasṛṣṭāni bhūriśaḥ 12,230.021a sargaḥ kālo dhṛtir vedāḥ kartā kāryaṃ kriyā phalam 12,230.021c etat te kathitaṃ tāta yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 12,231.001 bhīṣma uvāca 12,231.001a ity ukto 'bhipraśasyaitat paramarṣes tu śāsanam 12,231.001c mokṣadharmārthasaṃyuktam idaṃ praṣṭuṃ pracakrame 12,231.002 śuka uvāca 12,231.002a prajāvāñ śrotriyo yajvā vṛddhaḥ prajño 'nasūyakaḥ 12,231.002c anāgatam anaitihyaṃ kathaṃ brahmādhigacchati 12,231.003a tapasā brahmacaryeṇa sarvatyāgena medhayā 12,231.003c sāṃkhye vā yadi vā yoge etat pṛṣṭo 'bhidhatsva me 12,231.004a manasaś cendriyāṇāṃ cāpy aikāgryaṃ samavāpyate 12,231.004c yenopāyena puruṣais tac ca vyākhyātum arhasi 12,231.005 vyāsa uvāca 12,231.005a nānyatra vidyātapasor nānyatrendriyanigrahāt 12,231.005c nānyatra sarvasaṃtyāgāt siddhiṃ vindati kaś cana 12,231.006a mahābhūtāni sarvāṇi pūrvasṛṣṭiḥ svayaṃbhuvaḥ 12,231.006c bhūyiṣṭhaṃ prāṇabhṛdgrāme niviṣṭāni śarīriṣu 12,231.007a bhūmer deho jalāt sāro jyotiṣaś cakṣuṣī smṛte 12,231.007c prāṇāpānāśrayo vāyuḥ kheṣv ākāśaṃ śarīriṇām 12,231.008a krānte viṣṇur bale śakraḥ koṣṭhe 'gnir bhuktam archati 12,231.008c karṇayoḥ pradiśaḥ śrotre jihvāyāṃ vāk sarasvatī 12,231.009a karṇau tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī 12,231.009c darśanānīndriyoktāni dvārāṇy āhārasiddhaye 12,231.010a śabdaṃ sparśaṃ tathā rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ ca pañcamam 12,231.010c indriyāṇi pṛthak tv arthān manaso darśayanty uta 12,231.011a indriyāṇi mano yuṅkte vaśyān yanteva vājinaḥ 12,231.011c manaś cāpi sadā yuṅkte bhūtātmā hṛdayāśritaḥ 12,231.012a indriyāṇāṃ tathaiveṣāṃ sarveṣām īśvaraṃ manaḥ 12,231.012c niyame ca visarge ca bhūtātmā manasas tathā 12,231.013a indriyāṇīndriyārthāś ca svabhāvaś cetanā manaḥ 12,231.013c prāṇāpānau ca jīvaś ca nityaṃ deheṣu dehinām 12,231.014a āśrayo nāsti sattvasya guṇaśabdo na cetanā 12,231.014c sattvaṃ hi tejaḥ sṛjati na guṇān vai kadā cana 12,231.015a evaṃ saptadaśaṃ dehe vṛtaṃ ṣoḍaśabhir guṇaiḥ 12,231.015c manīṣī manasā vipraḥ paśyaty ātmānam ātmani 12,231.016a na hy ayaṃ cakṣuṣā dṛśyo na ca sarvair apīndriyaiḥ 12,231.016c manasā saṃpradīptena mahān ātmā prakāśate 12,231.017a aśabdasparśarūpaṃ tad arasāgandham avyayam 12,231.017c aśarīraṃ śarīre sve nirīkṣeta nirindriyam 12,231.018a avyaktaṃ vyaktadeheṣu martyeṣv amaram āśritam 12,231.018c yo 'nupaśyati sa pretya kalpate brahmabhūyase 12,231.019a vidyābhijanasaṃpanne brāhmaṇe gavi hastini 12,231.019c śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ 12,231.020a sa hi sarveṣu bhūteṣu jaṅgameṣu dhruveṣu ca 12,231.020c vasaty eko mahān ātmā yena sarvam idaṃ tatam 12,231.021a sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani 12,231.021c yadā paśyati bhūtātmā brahma saṃpadyate tadā 12,231.022a yāvān ātmani vedātmā tāvān ātmā parātmani 12,231.022c ya evaṃ satataṃ veda so 'mṛtatvāya kalpate 12,231.023a sarvabhūtātmabhūtasya sarvabhūtahitasya ca 12,231.023c devāpi mārge muhyanti apadasya padaiṣiṇaḥ 12,231.024a śakunīnām ivākāśe jale vāricarasya vā 12,231.024c yathā gatir na dṛśyeta tathaiva sumahātmanaḥ 12,231.025a kālaḥ pacati bhūtāni sarvāṇy evātmanātmani 12,231.025c yasmiṃs tu pacyate kālas taṃ na vedeha kaś cana 12,231.026a na tad ūrdhvaṃ na tiryak ca nādho na ca tiraḥ punaḥ 12,231.026b*0681_01 indriyair api buddhyā vā gṛhyate na kadā cana 12,231.026c na madhye pratigṛhṇīte naiva kaś cit kutaś cana 12,231.027a sarve 'ntaḥsthā ime lokā bāhyam eṣāṃ na kiṃ cana 12,231.027c yaḥ sahasraṃ samāgacched yathā bāṇo guṇacyutaḥ 12,231.028a naivāntaṃ kāraṇasyeyād yady api syān manojavaḥ 12,231.028c tasmāt sūkṣmāt sūkṣmataraṃ nāsti sthūlataraṃ tataḥ 12,231.029a sarvataḥpāṇipādāntaṃ sarvatokṣiśiromukham 12,231.029c sarvataḥśrutimal loke sarvam āvṛtya tiṣṭhati 12,231.030a tad evāṇor aṇutaraṃ tan mahadbhyo mahattaram 12,231.030c tad antaḥ sarvabhūtānāṃ dhruvaṃ tiṣṭhan na dṛśyate 12,231.031a akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva dvaidhībhāvo 'yam ātmanaḥ 12,231.031c kṣaraḥ sarveṣu bhūteṣu divyaṃ hy amṛtam akṣaram 12,231.032a navadvāraṃ puraṃ gatvā haṃso hi niyato vaśī 12,231.032c īśaḥ sarvasya bhūtasya sthāvarasya carasya ca 12,231.033a hānibhaṅgavikalpānāṃ navānāṃ saṃśrayeṇa ca 12,231.033c śarīrāṇām ajasyāhur haṃsatvaṃ pāradarśinaḥ 12,231.034a haṃsoktaṃ cākṣaraṃ caiva kūṭasthaṃ yat tad akṣaram 12,231.034c tad vidvān akṣaraṃ prāpya jahāti prāṇajanmanī 12,232.001 vyāsa uvāca 12,232.001a pṛcchatas tava satputra yathāvad iha tattvataḥ 12,232.001c sāṃkhyanyāyena saṃyuktaṃ yad etat kīrtitaṃ mayā 12,232.002a yogakṛtyaṃ tu te kṛtsnaṃ vartayiṣyāmi tac chṛṇu 12,232.002c ekatvaṃ buddhimanasor indriyāṇāṃ ca sarvaśaḥ 12,232.002e ātmano dhyāyinas tāta jñānam etad anuttamam 12,232.003a tad etad upaśāntena dāntenādhyātmaśīlinā 12,232.003c ātmārāmeṇa buddhena boddhavyaṃ śucikarmaṇā 12,232.004a yogadoṣān samucchidya pañca yān kavayo viduḥ 12,232.004c kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca bhayaṃ svapnaṃ ca pañcamam 12,232.005a krodhaṃ śamena jayati kāmaṃ saṃkalpavarjanāt 12,232.005c sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati 12,232.006a dhṛtyā śiśnodaraṃ rakṣet pāṇipādaṃ ca cakṣuṣā 12,232.006c cakṣuḥ śrotre ca manasā mano vācaṃ ca karmaṇā 12,232.007a apramādād bhayaṃ jahyāl lobhaṃ prājñopasevanāt 12,232.007c evam etān yogadoṣāñ jayen nityam atandritaḥ 12,232.008a agnīṃś ca brāhmaṇāṃś cārced devatāḥ praṇameta ca 12,232.008c varjayed ruṣitāṃ vācaṃ hiṃsāyuktāṃ manonugām 12,232.009a brahma tejomayaṃ śukraṃ yasya sarvam idaṃ rasaḥ 12,232.009c ekasya bhūtaṃ bhūtasya dvayaṃ sthāvarajaṅgamam 12,232.010a dhyānam adhyayanaṃ dānaṃ satyaṃ hrīr ārjavaṃ kṣamā 12,232.010c śaucam āhārasaṃśuddhir indriyāṇāṃ ca nigrahaḥ 12,232.011a etair vivardhate tejaḥ pāpmānaṃ cāpakarṣati 12,232.011c sidhyanti cāsya sarvārthā vijñānaṃ ca pravartate 12,232.012a samaḥ sarveṣu bhūteṣu labdhālabdhena vartayan 12,232.012c dhutapāpmā tu tejasvī laghvāhāro jitendriyaḥ 12,232.012e kāmakrodhau vaśe kṛtvā ninīṣed brahmaṇaḥ padam 12,232.013a manasaś cendriyāṇāṃ ca kṛtvaikāgryaṃ samāhitaḥ 12,232.013c prāg rātrāpararātreṣu dhārayen mana ātmanā 12,232.014a jantoḥ pañcendriyasyāsya yad ekaṃ chidram indriyam 12,232.014c tato 'sya sravati prajñā dṛteḥ pādād ivodakam 12,232.015a manas tu pūrvam ādadyāt kumīnān iva matsyahā 12,232.015c tataḥ śrotraṃ tataś cakṣur jihvāṃ ghrāṇaṃ ca yogavit 12,232.016a tata etāni saṃyamya manasi sthāpayed yatiḥ 12,232.016c tathaivāpohya saṃkalpān mano hy ātmani dhārayet 12,232.017a pañca jñānena saṃdhāya manasi sthāpayed yatiḥ 12,232.017c yadaitāny avatiṣṭhante manaḥṣaṣṭhāni cātmani 12,232.017e prasīdanti ca saṃsthāya tadā brahma prakāśate 12,232.018a vidhūma iva dīptārcir āditya iva dīptimān 12,232.018c vaidyuto 'gnir ivākāśe paśyaty ātmānam ātmanā 12,232.018e sarvaṃ ca tatra sarvatra vyāpakatvāc ca dṛśyate 12,232.019a taṃ paśyanti mahātmāno brāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ 12,232.019c dhṛtimanto mahāprājñāḥ sarvabhūtahite ratāḥ 12,232.020a evaṃ parimitaṃ kālam ācaran saṃśitavrataḥ 12,232.020c āsīno hi rahasy eko gacched akṣarasātmyatām 12,232.021a pramoho bhrama āvarto ghrāṇaśravaṇadarśane 12,232.021c adbhutāni rasasparśe śītoṣṇe mārutākṛtiḥ 12,232.022a pratibhām upasargāṃś cāpy upasaṃgṛhya yogataḥ 12,232.022c tāṃs tattvavid anādṛtya svātmanaiva nivartayet 12,232.023a kuryāt paricayaṃ yoge traikālyaṃ niyato muniḥ 12,232.023c giriśṛṅge tathā caitye vṛkṣāgreṣu ca yojajet 12,232.024a saṃniyamyendriyagrāmaṃ goṣṭhe bhāṇḍamanā iva 12,232.024c ekāgraś cintayen nityaṃ yogān nodvejayen manaḥ 12,232.025a yenopāyena śakyeta saṃniyantuṃ calaṃ manaḥ 12,232.025c taṃ taṃ yukto niṣeveta na caiva vicalet tataḥ 12,232.026a śūnyā giriguhāś caiva devatāyatanāni ca 12,232.026c śūnyāgārāṇi caikāgro nivāsārtham upakramet 12,232.027a nābhiṣvajet paraṃ vācā karmaṇā manasāpi vā 12,232.027c upekṣako yatāhāro labdhālabdhe samo bhavet 12,232.028a yaś cainam abhinandeta yaś cainam apavādayet 12,232.028c samas tayoś cāpy ubhayor nābhidhyāyec chubhāśubham 12,232.029a na prahṛṣyeta lābheṣu nālābheṣu ca cintayet 12,232.029c samaḥ sarveṣu bhūteṣu sadharmā mātariśvanaḥ 12,232.030a evaṃ sarvātmanaḥ sādhoḥ sarvatra samadarśinaḥ 12,232.030c ṣaṇmāsān nityayuktasya śabdabrahmātivartate 12,232.031a vedanārtāḥ prajā dṛṣṭvā samaloṣṭāśmakāñcanaḥ 12,232.031c etasmin nirato mārge viramen na vimohitaḥ 12,232.032a api varṇāv akṛṣṭas tu nārī vā dharmakāṅkṣiṇī 12,232.032c tāv apy etena mārgeṇa gacchetāṃ paramāṃ gatim 12,232.033a ajaṃ purāṇam ajaraṃ sanātanaṃ; yad indriyair upalabhate naro 'calaḥ 12,232.033c aṇor aṇīyo mahato mahattaraṃ; tadātmanā paśyati yukta ātmavān 12,232.034a idaṃ maharṣer vacanaṃ mahātmano; yathāvad uktaṃ manasānudṛśya ca 12,232.034c avekṣya ceyāt parameṣṭhisātmyatāṃ; prayānti yāṃ bhūtagatiṃ manīṣiṇaḥ 12,233.001 śuka uvāca 12,233.001a yad idaṃ vedavacanaṃ kuru karma tyajeti ca 12,233.001c kāṃ diśaṃ vidyayā yānti kāṃ ca gacchanti karmaṇā 12,233.002a etad vai śrotum icchāmi tad bhavān prabravītu me 12,233.002c etat tv anyonyavairūpye vartate pratikūlataḥ 12,233.003 bhīṣma uvāca 12,233.003a ity uktaḥ pratyuvācedaṃ parāśarasutaḥ sutam 12,233.003c karmavidyāmayāv etau vyākhyāsyāmi kṣarākṣarau 12,233.004a yāṃ diśaṃ vidyayā yānti yāṃ ca gacchanti karmaṇā 12,233.004c śṛṇuṣvaikamanāḥ putra gahvaraṃ hy etad antaram 12,233.005a asti dharma iti proktaṃ nāstīty atraiva yo vadet 12,233.005c tasya pakṣasya sadṛśam idaṃ mama bhaved atha 12,233.006a dvāv imāv atha panthānau yatra vedāḥ pratiṣṭhitāḥ 12,233.006c pravṛttilakṣaṇo dharmo nivṛttau ca subhāṣitaḥ 12,233.007a karmaṇā badhyate jantur vidyayā tu pramucyate 12,233.007c tasmāt karma na kurvanti yatayaḥ pāradarśinaḥ 12,233.008a karmaṇā jāyate pretya mūrtimān ṣoḍaśātmakaḥ 12,233.008c vidyayā jāyate nityam avyayo hy avyayātmakaḥ 12,233.009a karma tv eke praśaṃsanti svalpabuddhitarā narāḥ 12,233.009c tena te dehajālāni ramayanta upāsate 12,233.010a ye tu buddhiṃ parāṃ prāptā dharmanaipuṇyadarśinaḥ 12,233.010c na te karma praśaṃsanti kūpaṃ nadyāṃ pibann iva 12,233.011a karmaṇaḥ phalam āpnoti sukhaduḥkhe bhavābhavau 12,233.011c vidyayā tad avāpnoti yatra gatvā na śocati 12,233.012a yatra gatvā na mriyate yatra gatvā na jāyate 12,233.012c na jīryate yatra gatvā yatra gatvā na vardhate 12,233.013a yatra tad brahma paramam avyaktam ajaraṃ dhruvam 12,233.013c avyāhatam anāyāsam amṛtaṃ cāviyogi ca 12,233.014a dvaṃdvair yatra na bādhyante mānasena ca karmaṇā 12,233.014c samāḥ sarvatra maitrāś ca sarvabhūtahite ratāḥ 12,233.015a vidyāmayo 'nyaḥ puruṣas tāta karmamayo 'paraḥ 12,233.015c viddhi candramasaṃ darśe sūkṣmayā kalayā sthitam 12,233.015d*0682_01 vidyāmayaṃ taṃ puruṣaṃ nityaṃ jñānaguṇātmakam 12,233.016a tad etad ṛṣiṇā proktaṃ vistareṇānumīyate 12,233.016c navajaṃ śaśinaṃ dṛṣṭvā vakraṃ tantum ivāmbare 12,233.017a ekādaśavikārātmā kalāsaṃbhārasaṃbhṛtaḥ 12,233.017c mūrtimān iti taṃ viddhi tāta karmaguṇātmakam 12,233.017d*0683_01 tasmin yaḥ saṃsthito hy agnir nityaṃ sthālyām ivāhitaḥ 12,233.017d*0683_02 ātmānaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ tyāgajitātmakam 12,233.018a devo yaḥ saṃśritas tasminn abbindur iva puṣkare 12,233.018c kṣetrajñaṃ taṃ vijānīyān nityaṃ tyāgajitātmakam 12,233.019a tamo rajaś ca sattvaṃ ca viddhi jīvaguṇān imān 12,233.019c jīvam ātmaguṇaṃ vidyād ātmānaṃ paramātmanaḥ 12,233.020a sacetanaṃ jīvaguṇaṃ vadanti; sa ceṣṭate ceṣṭayate ca sarvam 12,233.020c tataḥ paraṃ kṣetravido vadanti; prāvartayad yo bhuvanāni sapta 12,234.001 śuka uvāca 12,234.001a kṣarāt prabhṛti yaḥ sargaḥ saguṇānīndriyāṇi ca 12,234.001c buddhyaiśvaryābhisargārthaṃ yad dhyānaṃ cātmanaḥ śubham 12,234.002a bhūya eva tu loke 'smin sadvṛttiṃ vṛttihaitukīm 12,234.002c yayā santaḥ pravartante tad icchāmy anuvarṇitam 12,234.003a vede vacanam uktaṃ tu kuru karma tyajeti ca 12,234.003c katham etad vijānīyāṃ tac ca vyākhyātum arhasi 12,234.004a lokavṛttāntatattvajñaḥ pūto 'haṃ guruśāsanāt 12,234.004c kṛtvā buddhiṃ viyuktātmā tyakṣyāmy ātmānam avyathaḥ 12,234.005 vyāsa uvāca 12,234.005a yaiṣā vai vihitā vṛttiḥ purastād brahmaṇā svayam 12,234.005c eṣā pūrvataraiḥ sadbhir ācīrṇā paramarṣibhiḥ 12,234.006a brahmacaryeṇa vai lokāñ jayanti paramarṣayaḥ 12,234.006c ātmanaś ca hṛdi śreyas tv anviccha manasātmani 12,234.007a vane mūlaphalāśī ca tapyan suvipulaṃ tapaḥ 12,234.007c puṇyāyatanacārī ca bhūtānām avihiṃsakaḥ 12,234.008a vidhūme sannamusale vānaprasthapratiśraye 12,234.008c kāle prāpte caran bhaikṣaṃ kalpate brahmabhūyase 12,234.009a niḥstutir nirnamaskāraḥ parityajya śubhāśubhe 12,234.009c araṇye vicaraikākī yena kena cid āśitaḥ 12,234.010 śuka uvāca 12,234.010a yad idaṃ vedavacanaṃ lokavāde virudhyate 12,234.010c pramāṇe cāpramāṇe ca viruddhe śāstratā kutaḥ 12,234.011a ity etac chrotum icchāmi bhagavān prabravītu me 12,234.011c karmaṇām avirodhena katham etat pravartate 12,234.012 bhīṣma uvāca 12,234.012a ity uktaḥ pratyuvācedaṃ gandhavatyāḥ sutaḥ sutam 12,234.012c ṛṣis tat pūjayan vākyaṃ putrasyāmitatejasaḥ 12,234.013a gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho 'tha bhikṣukaḥ 12,234.013c yathoktakāriṇaḥ sarve gacchanti paramāṃ gatim 12,234.014a eko ya āśramān etān anutiṣṭhed yathāvidhi 12,234.014c akāmadveṣasaṃyuktaḥ sa paratra mahīyate 12,234.015a catuṣpadī hi niḥśreṇī brahmaṇy eṣā pratiṣṭhitā 12,234.015c etām āśritya niḥśreṇīṃ brahmaloke mahīyate 12,234.016a āyuṣas tu caturbhāgaṃ brahmacāryanasūyakaḥ 12,234.016c gurau vā guruputre vā vased dharmārthakovidaḥ 12,234.017a karmātirekeṇa guror adhyetavyaṃ bubhūṣatā 12,234.017c dakṣiṇo nāpavādī syād āhūto gurum āśrayet 12,234.018a jaghanyaśāyī pūrvaṃ syād utthāyī guruveśmani 12,234.018c yac ca śiṣyeṇa kartavyaṃ kāryaṃ dāsena vā punaḥ 12,234.019a kṛtam ity eva tat sarvaṃ kṛtvā tiṣṭheta pārśvataḥ 12,234.019c kiṃkaraḥ sarvakārī ca sarvakarmasu kovidaḥ 12,234.020a śucir dakṣo guṇopeto brūyād iṣur ivātvaraḥ 12,234.020c cakṣuṣā gurum avyagro nirīkṣeta jitendriyaḥ 12,234.021a nābhuktavati cāśnīyād apītavati no pibet 12,234.021c na tiṣṭhati tathāsīta nāsupte prasvapeta ca 12,234.022a uttānābhyāṃ ca pāṇibhyāṃ pādāv asya mṛdu spṛśet 12,234.022c dakṣiṇaṃ dakṣiṇenaiva savyaṃ savyena pīḍayet 12,234.023a abhivādya guruṃ brūyād adhīṣva bhagavann iti 12,234.023c idaṃ kariṣye bhagavann idaṃ cāpi kṛtaṃ mayā 12,234.023d*0684_01 brahmaṃs tad api kartāsmi yad bhavān vakṣyate punaḥ 12,234.024a iti sarvam anujñāpya nivedya gurave dhanam 12,234.024c kuryāt kṛtvā ca tat sarvam ākhyeyaṃ gurave punaḥ 12,234.025a yāṃs tu gandhān rasān vāpi brahmacārī na sevate 12,234.025c seveta tān samāvṛtta iti dharmeṣu niścayaḥ 12,234.026a ye ke cid vistareṇoktā niyamā brahmacāriṇaḥ 12,234.026c tān sarvān anugṛhṇīyād bhavec cānapago guroḥ 12,234.027a sa evaṃ gurave prītim upahṛtya yathābalam 12,234.027c āśrameṣv āśrameṣv evaṃ śiṣyo varteta karmaṇā 12,234.028a vedavratopavāsena caturthe cāyuṣo gate 12,234.028c gurave dakṣiṇāṃ dattvā samāvarted yathāvidhi 12,234.029a dharmalabdhair yuto dārair agnīn utpādya dharmataḥ 12,234.029c dvitīyam āyuṣo bhāgaṃ gṛhamedhivratī bhavet 12,235.001 vyāsa uvāca 12,235.001a dvitīyam āyuṣo bhāgaṃ gṛhamedhī gṛhe vaset 12,235.001c dharmalabdhair yuto dārair agnīn utpādya suvrataḥ 12,235.002a gṛhasthavṛttayaś caiva catasraḥ kavibhiḥ smṛtāḥ 12,235.002c kusūladhānyaḥ prathamaḥ kumbhīdhānyas tv anantaram 12,235.003a aśvastano 'tha kāpotīm āśrito vṛttim āharet 12,235.003c teṣāṃ paraḥ paro jyāyān dharmato lokajittamaḥ 12,235.004a ṣaṭkarmā vartayaty ekas tribhir anyaḥ pravartate 12,235.004c dvābhyām ekaś caturthas tu brahmasatre vyavasthitaḥ 12,235.004e gṛhamedhivratāny atra mahāntīha pracakṣate 12,235.005a nātmārthaṃ pācayed annaṃ na vṛthā ghātayet paśūn 12,235.005c prāṇī vā yadi vāprāṇī saṃskāraṃ yajuṣārhati 12,235.006a na divā prasvapej jātu na pūrvāpararātrayoḥ 12,235.006c na bhuñjītāntarākāle nānṛtāv āhvayet striyam 12,235.007a nāsyānaśnan vased vipro gṛhe kaś cid apūjitaḥ 12,235.007c tathāsyātithayaḥ pūjyā havyakavyavahāḥ sadā 12,235.008a vedavidyāvratasnātāḥ śrotriyā vedapāragāḥ 12,235.008c svadharmajīvino dāntāḥ kriyāvantas tapasvinaḥ 12,235.008e teṣāṃ havyaṃ ca kavyaṃ cāpy arhaṇārthaṃ vidhīyate 12,235.009a na kharaiḥ saṃprayātasya svadharmājñānakasya ca 12,235.009c apaviddhāgnihotrasya guror vālīkakāriṇaḥ 12,235.010a saṃvibhāgo 'tra bhūtānāṃ sarveṣām eva śiṣyate 12,235.010c tathaivāpacamānebhyaḥ pradeyaṃ gṛhamedhinā 12,235.011a vighasāśī bhaven nityaṃ nityaṃ cāmṛtabhojanaḥ 12,235.011c amṛtaṃ yajñaśeṣaṃ syād bhojanaṃ haviṣā samam 12,235.011e bhṛtyaśeṣaṃ tu yo 'śnāti tam āhur vighasāśinam 12,235.011f*0685_01 vighasaṃ bhṛtyaśeṣaṃ tu yajñaśeṣam athāmṛtam 12,235.012a svadāranirato dānto hy anasūyur jitendriyaḥ 12,235.012c ṛtvikpurohitācāryair mātulātithisaṃśritaiḥ 12,235.013a vṛddhabālāturair vaidyair jñātisaṃbandhibāndhavaiḥ 12,235.013c mātāpitṛbhyāṃ jāmībhir bhrātrā putreṇa bhāryayā 12,235.014a duhitrā dāsavargeṇa vivādaṃ na samācaret 12,235.014c etān vimucya saṃvādān sarvapāpaiḥ pramucyate 12,235.015a etair jitais tu jayati sarvāṃl lokān na saṃśayaḥ 12,235.015c ācāryo brahmalokeśaḥ prājāpatye pitā prabhuḥ 12,235.016a atithis tv indralokeśo devalokasya cartvijaḥ 12,235.016c jāmayo 'psarasāṃ loke vaiśvadeve tu jñātayaḥ 12,235.017a saṃbandhibāndhavā dikṣu pṛthivyāṃ mātṛmātulau 12,235.017c vṛddhabālāturakṛśās tv ākāśe prabhaviṣṇavaḥ 12,235.018a bhrātā jyeṣṭhaḥ samaḥ pitrā bhāryā putraḥ svakā tanuḥ 12,235.018c chāyā svā dāśavargas tu duhitā kṛpaṇaṃ param 12,235.019a tasmād etair adhikṣiptaḥ sahen nityam asaṃjvaraḥ 12,235.019c gṛhadharmarato vidvān dharmanityo jitaklamaḥ 12,235.020a na cārthabaddhaḥ karmāṇi dharmaṃ vā kaṃ cid ācaret 12,235.020c gṛhasthavṛttayas tisras tāsāṃ niḥśreyasaṃ param 12,235.021a parasparaṃ tathaivāhuś cāturāśramyam eva tat 12,235.021c ye coktā niyamās teṣāṃ sarvaṃ kāryaṃ bubhūṣatā 12,235.022a kumbhīdhānyair uñchaśilaiḥ kāpotīṃ cāsthitais tathā 12,235.022c yasmiṃś caite vasanty arhās tad rāṣṭram abhivardhate 12,235.023a daśa pūrvān daśa parān punāti ca pitāmahān 12,235.023c gṛhasthavṛttayas tv etā vartayed yo gatavyathaḥ 12,235.024a sa cakracaralokānāṃ sadṛśīṃ prāpnuyād gatim 12,235.024c yatendriyāṇām atha vā gatir eṣā vidhīyate 12,235.025a svargaloko gṛhasthānām udāramanasāṃ hitaḥ 12,235.025c svargo vimānasaṃyukto vedadṛṣṭaḥ supuṣpitaḥ 12,235.026a svargaloke gṛhasthānāṃ pratiṣṭhā niyatātmanām 12,235.026c brahmaṇā vihitā śreṇir eṣā yasmāt pramucyate 12,235.026e dvitīyaṃ kramaśaḥ prāpya svargaloke mahīyate 12,235.027a ataḥ paraṃ paramam udāram āśramaṃ; tṛtīyam āhus tyajatāṃ kalevaram 12,235.027c vanaukasāṃ gṛhapatinām anuttamaṃ; śṛṇuṣvaitat kliṣṭaśarīrakāriṇām 12,236.001 bhīṣma uvāca 12,236.001a proktā gṛhasthavṛttis te vihitā yā manīṣiṇām 12,236.001c tadanantaram uktaṃ yat tan nibodha yudhiṣṭhira 12,236.001d*0686_01 vyāsena kathitaṃ pūrvaṃ putrāya sumahātmane 12,236.002a kramaśas tv avadhūyaināṃ tṛtīyāṃ vṛttim uttamām 12,236.002c saṃyogavratakhinnānāṃ vānaprasthāśramaukasām 12,236.003a śrūyatāṃ pārtha bhadraṃ te sarvalokāśrayātmanām 12,236.003c prekṣāpūrvaṃ pravṛttānāṃ puṇyadeśanivāsinām 12,236.004 vyāsa uvāca 12,236.004a gṛhasthas tu yadā paśyed valīpalitam ātmanaḥ 12,236.004c apatyasyaiva cāpatyaṃ vanam eva tadāśrayet 12,236.005a tṛtīyam āyuṣo bhāgaṃ vānaprasthāśrame vaset 12,236.005c tān evāgnīn paricared yajamāno divaukasaḥ 12,236.006a niyato niyatāhāraḥ ṣaṣṭhabhakto 'pramādavān 12,236.006c tad agnihotraṃ tā gāvo yajñāṅgāni ca sarvaśaḥ 12,236.007a akṛṣṭaṃ vai vrīhiyavaṃ nīvāraṃ vighasāni ca 12,236.007c havīṃṣi saṃprayaccheta makheṣv atrāpi pañcasu 12,236.008a vānaprasthāśrame 'py etāś catasro vṛttayaḥ smṛtāḥ 12,236.008c sadyaḥprakṣālakāḥ ke cit ke cin māsikasaṃcayāḥ 12,236.009a vārṣikaṃ saṃcayaṃ ke cit ke cid dvādaśavārṣikam 12,236.009c kurvanty atithipūjārthaṃ yajñatantrārthasiddhaye 12,236.010a abhrāvakāśā varṣāsu hemante jalasaṃśrayāḥ 12,236.010c grīṣme ca pañcatapasaḥ śaśvac ca mitabhojanāḥ 12,236.011a bhūmau viparivartante tiṣṭhed vā prapadair api 12,236.011c sthānāsanair vartayanti savaneṣv abhiṣiñcate 12,236.012a dantolūkhalinaḥ ke cid aśmakuṭṭās tathāpare 12,236.012c śuklapakṣe pibanty eke yavāgūṃ kvathitāṃ sakṛt 12,236.013a kṛṣṇapakṣe pibanty eke bhuñjate ca yathākramam 12,236.013c mūlair eke phalair eke puṣpair eke dṛḍhavratāḥ 12,236.014a vartayanti yathānyāyaṃ vaikhānasamataṃ śritāḥ 12,236.014c etāś cānyāś ca vividhā dīkṣās teṣāṃ manīṣiṇām 12,236.015a caturthaś caupaniṣado dharmaḥ sādhāraṇaḥ smṛtaḥ 12,236.015c vānaprastho gṛhasthaś ca tato 'nyaḥ saṃpravartate 12,236.016a asminn eva yuge tāta vipraiḥ sarvārthadarśibhiḥ 12,236.016c agastyaḥ sapta ṛṣayo madhucchando 'ghamarṣaṇaḥ 12,236.017a sāṃkṛtiḥ sudivā taṇḍir yavānno 'tha kṛtaśramaḥ 12,236.017c ahovīryas tathā kāvyas tāṇḍyo medhātithir budhaḥ 12,236.018a śalo vākaś ca nirvākaḥ śūnyapālaḥ kṛtaśramaḥ 12,236.018c evaṃdharmasu vidvāṃsas tataḥ svargam upāgaman 12,236.019a tāta pratyakṣadharmāṇas tathā yāyāvarā gaṇāḥ 12,236.019c ṛṣīṇām ugratapasāṃ dharmanaipuṇadarśinām 12,236.020a avācyāparimeyāś ca brāhmaṇā vanam āśritāḥ 12,236.020c vaikhānasā vālakhilyāḥ sikatāś ca tathāpare 12,236.021a karmabhis te nirānandā dharmanityā jitendriyāḥ 12,236.021c gatāḥ pratyakṣadharmāṇas te sarve vanam āśritāḥ 12,236.021e anakṣatrā anādhṛṣyā dṛśyante jyotiṣāṃ gaṇāḥ 12,236.022a jarayā ca paridyūno vyādhinā ca prapīḍitaḥ 12,236.022c caturthe cāyuṣaḥ śeṣe vānaprasthāśramaṃ tyajet 12,236.022e sadyaskārāṃ nirūpyeṣṭiṃ sarvavedasadakṣiṇām 12,236.023a ātmayājī so ''tmaratir ātmakrīḍātmasaṃśrayaḥ 12,236.023c ātmany agnīn samāropya tyaktvā sarvaparigrahān 12,236.024a sadyaskrāṃś ca yajed yajñān iṣṭīś caiveha sarvadā 12,236.024c sadaiva yājināṃ yajñād ātmanījyā nivartate 12,236.025a trīṃś caivāgnīn yajet samyag ātmany evātmamokṣaṇāt 12,236.025c prāṇebhyo yajuṣā pañca ṣaṭ prāśnīyād akutsayan 12,236.026a keśalomanakhān vāpya vānaprastho munis tataḥ 12,236.026c āśramād āśramaṃ sadyaḥ pūto gacchati karmabhiḥ 12,236.027a abhayaṃ sarvabhūtebhyo yo dattvā pravrajed dvijaḥ 12,236.027c lokās tejomayās tasya pretya cānantyam aśnute 12,236.028a suśīlavṛtto vyapanītakalmaṣo; na ceha nāmutra ca kartum īhate 12,236.028c aroṣamoho gatasaṃdhivigraho; bhaved udāsīnavad ātmavin naraḥ 12,236.029a yameṣu caivātmagateṣu na vyathet; svaśāstrasūtrāhutimantravikramaḥ 12,236.029c bhaved yatheṣṭā gatir ātmayājino; na saṃśayo dharmapare jītendriye 12,236.030a tataḥ paraṃ śreṣṭham atīva sadguṇair; adhiṣṭhitaṃ trīn adhivṛttam uttamam 12,236.030c caturtham uktaṃ paramāśramaṃ śṛṇu; prakīrtyamānaṃ paramaṃ parāyaṇam 12,237.001 śuka uvāca 12,237.001a vartamānas tathaivātra vānaprasthāśrame yathā 12,237.001c yoktavyo ''tmā yathā śaktyā paraṃ vai kāṅkṣatā padam 12,237.002 vyāsa uvāca 12,237.002a prāpya saṃskāram etābhyām āśramābhyāṃ tataḥ param 12,237.002c yat kāryaṃ paramārthārthaṃ tad ihaikamanāḥ śṛṇu 12,237.003a kaṣāyaṃ pācayitvā tu śreṇisthāneṣu ca triṣu 12,237.003c pravrajec ca paraṃ sthānaṃ parivrajyām anuttamām 12,237.004a tad bhavān evam abhyasya vartatāṃ śrūyatāṃ tathā 12,237.004c eka eva caren nityaṃ siddhyartham asahāyavān 12,237.005a ekaś carati yaḥ paśyan na jahāti na hīyate 12,237.005c anagnir aniketaḥ syād grāmam annārtham āśrayet 12,237.006a aśvastanavidhānaḥ syān munir bhāvasamanvitaḥ 12,237.006c laghvāśī niyatāhāraḥ sakṛd annaniṣevitā 12,237.007a kapālaṃ vṛkṣamūlāni kucelam asahāyatā 12,237.007c upekṣā sarvabhūtānām etāvad bhikṣulakṣaṇam 12,237.008a yasmin vācaḥ praviśanti kūpe prāptāḥ śilā iva 12,237.008c na vaktāraṃ punar yānti sa kaivalyāśrame vaset 12,237.009a naiva paśyen na śṛṇuyād avācyaṃ jātu kasya cit 12,237.009c brāhmaṇānāṃ viśeṣeṇa naiva brūyāt kathaṃ cana 12,237.010a yad brāhmaṇasya kuśalaṃ tad eva satataṃ vadet 12,237.010c tūṣṇīm āsīta nindāyāṃ kurvan bheṣajam ātmanaḥ 12,237.011a yena pūrṇam ivākāśaṃ bhavaty ekena sarvadā 12,237.011c śūnyaṃ yena janākīrṇaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 12,237.012a yena kena cid ācchanno yena kena cid āśitaḥ 12,237.012c yatrakvacanaśāyī ca taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 12,237.013a aher iva gaṇād bhītaḥ sauhityān narakād iva 12,237.013c kuṇapād iva ca strībhyas taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 12,237.014a na krudhyen na prahṛṣyec ca mānito 'mānitaś ca yaḥ 12,237.014c sarvabhūteṣv abhayadas taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 12,237.015a nābhinandeta maraṇaṃ nābhinandeta jīvitam 12,237.015c kālam eva pratīkṣeta nideśaṃ bhṛtako yathā 12,237.016a anabhyāhatacittaḥ syād anabhyāhatavāk tathā 12,237.016c nirmuktaḥ sarvapāpebhyo niramitrasya kiṃ bhayam 12,237.017a abhayaṃ sarvabhūtebhyo bhūtānām abhayaṃ yataḥ 12,237.017c tasya dehād vimuktasya bhayaṃ nāsti kutaś cana 12,237.018a yathā nāgapade 'nyāni padāni padagāminām 12,237.018c sarvāṇy evāpidhīyante padajātāni kauñjare 12,237.019a evaṃ sarvam ahiṃsāyāṃ dharmārtham apidhīyate 12,237.019c amṛtaḥ sa nityaṃ vasati yo 'hiṃsāṃ pratipadyate 12,237.020a ahiṃsakaḥ samaḥ satyo dhṛtimān niyatendriyaḥ 12,237.020c śaraṇyaḥ sarvabhūtānāṃ gatim āpnoty anuttamām 12,237.021a evaṃ prajñānatṛptasya nirbhayasya manīṣiṇaḥ 12,237.021c na mṛtyur atigo bhāvaḥ sa mṛtyum adhigacchati 12,237.022a vimuktaṃ sarvasaṅgebhyo munim ākāśavat sthitam 12,237.022c asvam ekacaraṃ śāntaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 12,237.023a jīvitaṃ yasya dharmārthaṃ dharmo 'ratyartham eva ca 12,237.023c ahorātrāś ca puṇyārthaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 12,237.024a nirāśiṣam anārambhaṃ nirnamaskāram astutim 12,237.024c akṣīṇaṃ kṣīṇakarmāṇaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 12,237.025a sarvāṇi bhūtāni sukhe ramante; sarvāṇi duḥkhasya bhṛśaṃ trasanti 12,237.025c teṣāṃ bhayotpādanajātakhedaḥ; kuryān na karmāṇi hi śraddadhānaḥ 12,237.026a dānaṃ hi bhūtābhayadakṣiṇāyāḥ; sarvāṇi dānāny adhitiṣṭhatīha 12,237.026c tīkṣṇāṃ tanuṃ yaḥ prathamaṃ jahāti; so 'nantam āpnoty abhayaṃ prajābhyaḥ 12,237.027a uttāna āsyena havir juhoti; lokasya nābhir jagataḥ pratiṣṭhā 12,237.027c tasyāṅgam aṅgāni kṛtākṛtaṃ ca; vaiśvānaraḥ sarvam eva prapede 12,237.028a prādeśamātre hṛdi niśritaṃ yat; tasmin prāṇān ātmayājī juhoti 12,237.028c tasyāgnihotraṃ hutam ātmasaṃsthaṃ; sarveṣu lokeṣu sadaivateṣu 12,237.029a daivaṃ tridhātuṃ trivṛtaṃ suparṇaṃ; ye vidyur agryaṃ paramārthatāṃ ca 12,237.029c te sarvalokeṣu mahīyamānā; devāḥ samarthāḥ sukṛtaṃ vrajanti 12,237.030a vedāṃś ca vedyaṃ ca vidhiṃ ca kṛtsnam; atho niruktaṃ paramārthatāṃ ca 12,237.030c sarvaṃ śarīrātmani yaḥ praveda; tasmai sma devāḥ spṛhayanti nityam 12,237.031a bhūmāv asaktaṃ divi cāprameyaṃ; hiraṇmayaṃ yo 'ṇḍajam aṇḍamadhye 12,237.031c patatriṇaṃ pakṣiṇam antarikṣe; yo veda bhogyātmani dīptaraśmiḥ 12,237.032a āvartamānam ajaraṃ vivartanaṃ; ṣaṇṇemikaṃ dvādaśāraṃ suparva 12,237.032c yasyedam āsye pariyāti viśvaṃ; tat kālacakraṃ nihitaṃ guhāyām 12,237.033a yaḥ saṃprasādaṃ jagataḥ śarīraṃ; sarvān sa lokān adhigacchatīha 12,237.033c tasmin hutaṃ tarpayatīha devāṃs; te vai tṛptās tarpayanty āsyam asya 12,237.034a tejomayo nityatanuḥ purāṇo; lokān anantān abhayān upaiti 12,237.034c bhūtāni yasmān na trasante kadā cit; sa bhūtebhyo na trasate kadā cit 12,237.035a agarhaṇīyo na ca garhate 'nyān; sa vai vipraḥ paramātmānam īkṣet 12,237.035c vinītamoho vyapanītakalmaṣo; na ceha nāmutra ca yo 'rtham ṛcchati 12,237.036a aroṣamohaḥ samaloṣṭakāñcanaḥ; prahīṇaśoko gatasaṃdhivigrahaḥ 12,237.036c apetanindāstutir apriyāpriyaś; carann udāsīnavad eṣa bhikṣukaḥ 12,238.001 vyāsa uvāca 12,238.001a prakṛtes tu vikārā ye kṣetrajñas taiḥ pariśritaḥ 12,238.001c te cainaṃ na prajānanti sa tu jānāti tān api 12,238.002a taiś caiṣa kurute kāryaṃ manaḥṣaṣṭhair ihendriyaiḥ 12,238.002c sudāntair iva saṃyantā dṛḍhaiḥ paramavājibhiḥ 12,238.003a indriyebhyaḥ parā hy arthā arthebhyaḥ paramaṃ manaḥ 12,238.003c manasas tu parā buddhir buddher ātmā mahān paraḥ 12,238.004a mahataḥ param avyaktam avyaktāt parato 'mṛtam 12,238.004c amṛtān na paraṃ kiṃ cit sā kāṣṭhā sā parā gatiḥ 12,238.005a evaṃ sarveṣu bhūteṣu gūḍho ''tmā na prakāśate 12,238.005c dṛśyate tvagryayā buddhyā sūkṣmayā tattvadarśibhiḥ 12,238.006a antarātmani saṃlīya manaḥṣaṣṭhāni medhayā 12,238.006c indriyāṇīndriyārthāṃś ca bahu cintyam acintayan 12,238.007a dhyānoparamaṇaṃ kṛtvā vidyāsaṃpāditaṃ manaḥ 12,238.007c anīśvaraḥ praśāntātma tato 'rchaty amṛtaṃ padam 12,238.008a indriyāṇāṃ tu sarveṣāṃ vaśyātmā calitasmṛtiḥ 12,238.008c ātmanaḥ saṃpradānena martyo mṛtyum upāśnute 12,238.009a hitvā tu sarvasaṃkalpān sattve cittaṃ niveśayet 12,238.009c sattve cittaṃ samāveśya tataḥ kālaṃjaro bhavet 12,238.010a cittaprasādena yatir jahāti hi śubhāśubham 12,238.010c prasannātmātmani sthitvā sukham ānantyam aśnute 12,238.011a lakṣaṇaṃ tu prasādasya yathā tṛptaḥ sukhaṃ svapet 12,238.011c nivāte vā yathā dīpo dīpyamāno na kampate 12,238.012a evaṃ pūrvāpare rātre yuñjann ātmānam ātmanā 12,238.012c sattvāhāraviśuddhātmā paśyaty ātmānam ātmani 12,238.013a rahasyaṃ sarvavedānām anaitihyam anāgamam 12,238.013c ātmapratyayikaṃ śāstram idaṃ putrānuśāsanam 12,238.014a dharmākhyāneṣu sarveṣu satyākhyāneṣu yad vasu 12,238.014c daśedam ṛk sahasrāṇi nirmathyāmṛtam uddhṛtam 12,238.015a navanītaṃ yathā dadhnaḥ kāṣṭhād agnir yathaiva ca 12,238.015c tathaiva viduṣāṃ jñānaṃ putrahetoḥ samuddhṛtam 12,238.015e snātakānām idaṃ śāstraṃ vācyaṃ putrānuśāsanam 12,238.016a tad idaṃ nāpraśāntāya nādāntāyātapasvine 12,238.016c nāvedaviduṣe vācyaṃ tathā nānugatāya ca 12,238.017a nāsūyakāyānṛjave na cānirdiṣṭakāriṇe 12,238.017c na tarkaśāstradagdhāya tathaiva piśunāya ca 12,238.018a ślāghate ślāghanīyāya praśāntāya tapasvine 12,238.018c idaṃ priyāya putrāya śiṣyāyānugatāya ca 12,238.018e rahasyadharmaṃ vaktavyaṃ nānyasmai tu kathaṃ cana 12,238.019a yady apy asya mahīṃ dadyād ratnapūrṇām imāṃ naraḥ 12,238.019c idam eva tataḥ śreya iti manyeta tattvavit 12,238.020a ato guhyatarārthaṃ tad adhyātmam atimānuṣam 12,238.020c yat tan maharṣibhir dṛṣṭaṃ vedānteṣu ca gīyate 12,238.020e tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 12,238.020f*0687_01 yac ca te manasi vartate paraṃ 12,238.020f*0687_02 yatra cāsti tava saṃśayaḥ kva cit 12,238.020f*0687_03 śrūyatām ayam ahaṃ tavāgrataḥ 12,238.020f*0687_04 putra kiṃ hi kathayāmi te punaḥ 12,239.001 śuka uvāca 12,239.001a adhyātmaṃ vistareṇeha punar eva vadasva me 12,239.001c yad adhyātmaṃ yathā cedaṃ bhagavann ṛṣisattama 12,239.002 vyāsa uvāca 12,239.002a adhyātmaṃ yad idaṃ tāta puruṣasyeha vidyate 12,239.002c tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi tasya vyākhyām imāṃ śṛṇu 12,239.003a bhūmir āpas tathā jyotir vāyur ākāśam eva ca 12,239.003c mahābhūtāni bhūtānāṃ sāgarasyormayo yathā 12,239.004a prasāryeha yathāṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥ 12,239.004c tadvan mahānti bhūtāni yavīyaḥsu vikurvate 12,239.005a iti tanmayam evedaṃ sarvaṃ sthāvarajaṅgamam 12,239.005c sarge ca pralaye caiva tasmān nirdiśyate tathā 12,239.006a mahābhūtāni pañcaiva sarvabhūteṣu bhūtakṛt 12,239.006c akarot tāta vaiṣamyaṃ yasmin yad anupaśyati 12,239.007 śuka uvāca 12,239.007a akarod yac charīreṣu kathaṃ tad upalakṣayet 12,239.007c indriyāṇi guṇāḥ ke cit kathaṃ tān upalakṣayet 12,239.008 vyāsa uvāca 12,239.008a etat te vartayiṣyāmi yathāvad iha darśanam 12,239.008c śṛṇu tattvam ihaikāgro yathātattvaṃ yathā ca tat 12,239.009a śabdaḥ śrotraṃ tathā khāni trayam ākāśasaṃbhavam 12,239.009c prāṇaś ceṣṭā tathā sparśa ete vāyuguṇās trayaḥ 12,239.010a rūpaṃ cakṣur vipākaś ca tridhā jyotir vidhīyate 12,239.010c raso 'tha rasanaṃ sneho guṇās tv ete trayo 'mbhasām 12,239.011a ghreyaṃ ghrāṇaṃ śarīraṃ ca bhūmer ete guṇās trayaḥ 12,239.011b*0688_01 śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī 12,239.011c etāvān indriyagrāmo vyākhyātaḥ pāñcabhautikaḥ 12,239.012a vāyoḥ sparśo raso 'dbhyaś ca jyotiṣo rūpam ucyate 12,239.012c ākāśaprabhavaḥ śabdo gandho bhūmiguṇaḥ smṛtaḥ 12,239.013a mano buddhiś ca bhāvaś ca traya ete ''tmayonijāḥ 12,239.013c na guṇān ativartante guṇebhyaḥ paramā matāḥ 12,239.014a indriyāṇi nare pañca ṣaṣṭhaṃ tu mana ucyate 12,239.014c saptamīṃ buddhim evāhuḥ kṣetrajñaṃ punar aṣṭamam 12,239.015a cakṣur ālocanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ 12,239.015c buddhir adhyavasānāya sākṣī kṣetrajña ucyate 12,239.016a rajas tamaś ca sattvaṃ ca traya ete svayonijāḥ 12,239.016c samāḥ sarveṣu bhūteṣu tadguṇeṣūpalakṣayet 12,239.017a yathā kūrma ihāṅgāni prasārya viniyacchati 12,239.017c evam evendriyagrāmaṃ buddhiḥ sṛṣṭvā niyacchati 12,239.018a yad ūrdhvaṃ pādatalayor avāṅmūrdhnaś ca paśyati 12,239.018c etasminn eva kṛtye vai vartate buddhir uttamā 12,239.019a guṇān nenīyate buddhir buddhir evendriyāṇy api 12,239.019c manaḥṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhyabhāve kuto guṇāḥ 12,239.020a tatra yat prītisaṃyuktaṃ kiṃ cid ātmani lakṣayet 12,239.020c praśāntam iva saṃśuddhaṃ sattvaṃ tad upadhārayet 12,239.021a yat tu saṃtāpasaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet 12,239.021c rajaḥ pravartakaṃ tat syāt satataṃ hāri dehinām 12,239.021d*0689_01 pravṛttaṃ raja ity evaṃ tatra cāpy upalakṣayet 12,239.022a yat tu saṃmohasaṃyuktam avyaktaviṣayaṃ bhavet 12,239.022c apratarkyam avijñeyaṃ tamas tad upadhāryatām 12,239.023a praharṣaḥ prītir ānandaḥ sāmyaṃ svasthātmacittatā 12,239.023c akasmād yadi vā kasmād vartate sāttviko guṇaḥ 12,239.024a abhimāno mṛṣāvādo lobho mohas tathākṣamā 12,239.024c liṅgāni rajasas tāni vartante hetvahetutaḥ 12,239.025a tathā mohaḥ pramādaś ca tandrī nidrāprabodhitā 12,239.025c kathaṃ cid abhivartante vijñeyās tāmasā guṇāḥ 12,240.001 vyāsa uvāca 12,240.001a manaḥ prasṛjate bhāvaṃ buddhir adhyavasāyinī 12,240.001c hṛdayaṃ priyāpriye veda trividhā karmacodanā 12,240.002a indriyebhyaḥ parā hy arthā arthebhyaḥ paramaṃ manaḥ 12,240.002c manasas tu parā buddhir buddher ātmā paro mataḥ 12,240.003a buddhir ātmā manuṣyasya buddhir evātmano ''tmikā 12,240.003c yadā vikurute bhāvaṃ tadā bhavati sā manaḥ 12,240.004a indriyāṇāṃ pṛthagbhāvād buddhir vikriyate hy aṇu 12,240.004c śṛṇvatī bhavati śrotraṃ spṛśatī sparśa ucyate 12,240.005a paśyantī bhavate dṛṣṭī rasatī rasanaṃ bhavet 12,240.005c jighratī bhavati ghrāṇaṃ buddhir vikriyate pṛthak 12,240.006a indriyāṇīti tāny āhus teṣv adṛśyādhitiṣṭhati 12,240.006c tiṣṭhatī puruṣe buddhis triṣu bhāveṣu vartate 12,240.007a kadā cil labhate prītiṃ kadā cid api śocate 12,240.007c na sukhena na duḥkhena kadā cid iha yujyate 12,240.008a seyaṃ bhāvātmikā bhāvāṃs trīn etān ativartate 12,240.008c saritāṃ sāgaro bhartā mahāvelām ivormimān 12,240.009a yadā prārthayate kiṃ cit tadā bhavati sā manaḥ 12,240.009c adhiṣṭhānāni vai buddhyā pṛthag etāni saṃsmaret 12,240.009e indriyāṇy eva medhyāni vijetavyāni kṛtsnaśaḥ 12,240.010a sarvāṇy evānupūrvyeṇa yad yan nānuvidhīyate 12,240.010c avibhāgagatā buddhir bhāve manasi vartate 12,240.010e pravartamānaṃ tu rajaḥ sattvam apy anuvartate 12,240.011a ye caiva bhāvā vartante sarva eṣv eva te triṣu 12,240.011c anvarthāḥ saṃpravartante rathanemim arā iva 12,240.012a pradīpārthaṃ naraḥ kuryād indriyair buddhisattamaiḥ 12,240.012c niścaradbhir yathāyogam udāsīnair yadṛcchayā 12,240.013a evaṃsvabhāvam evedam iti vidvān na muhyati 12,240.013c aśocann aprahṛṣyaṃś ca nityaṃ vigatamatsaraḥ 12,240.014a na hy ātmā śakyate draṣṭum indriyaiḥ kāmagocaraiḥ 12,240.014c pravartamānair anaye durdharair akṛtātmabhiḥ 12,240.015a teṣāṃ tu manasā raśmīn yadā samyaṅ niyacchati 12,240.015c tadā prakāśate hy ātmā ghaṭe dīpa iva jvalan 12,240.015e sarveṣām eva bhūtānāṃ tamasy apagate yathā 12,240.015f*0690_01 prakāśaṃ bhavate sarvaṃ tathedam upadhāryatām 12,240.016a yathā vāricaraḥ pakṣī na lipyati jale caran 12,240.016b*0691_01 vimuktātmā tathā yogī guṇadoṣair na lipyate 12,240.016c evam eva kṛtaprajño na doṣair viṣayāṃś caran 12,240.016e asajjamānaḥ sarveṣu na kathaṃ cana lipyate 12,240.017a tyaktvā pūrvakṛtaṃ karma ratir yasya sadātmani 12,240.017c sarvabhūtātmabhūtasya guṇamārgeṣv asajjataḥ 12,240.018a sattvam ātmā prasavati guṇān vāpi kadā ca na 12,240.018c na guṇā vidur ātmānaṃ guṇān veda sa sarvadā 12,240.019a paridraṣṭā guṇānāṃ sa sraṣṭā caiva yathātatham 12,240.019c sattvakṣetrajñayor etad antaraṃ viddhi sūkṣmayoḥ 12,240.020a sṛjate tu guṇān eka eko na sṛjate guṇān 12,240.020c pṛthagbhūtau prakṛtyā tau saṃprayuktau ca sarvadā 12,240.021a yathā matsyo 'dbhir anyaḥ san saṃprayuktau tathaiva tau 12,240.021c maśakodumbarau cāpi saṃprayuktau yathā saha 12,240.022a iṣīkā vā yathā muñje pṛthak ca saha caiva ca 12,240.022c tathaiva sahitāv etāv anyonyasmin pratiṣṭhitau 12,241.001 vyāsa uvāca 12,241.001a sṛjate tu guṇān sattvaṃ kṣetrajñas tv anutiṣṭhati 12,241.001c guṇān vikriyataḥ sarvān udāsīnavad īśvaraḥ 12,241.002a svabhāvayuktaṃ tat sarvaṃ yad imān sṛjate guṇān 12,241.002c ūrṇanābhir yathā sūtraṃ sṛjate tantuvad guṇān 12,241.003a pradhvastā na nivartante pravṛttir nopalabhyate 12,241.003b*0692_01 pratyakṣeṇa parokṣaṃ tad anumānena sidhyati 12,241.003c evam eke vyavasyanti nivṛttir iti cāpare 12,241.004a ubhayaṃ saṃpradhāryaitad adhyavasyed yathāmati 12,241.004c anenaiva vidhānena bhaved garbhaśayo mahān 12,241.005a anādinidhanaṃ nityam āsādya vicaren naraḥ 12,241.005b@027_0001 jayayukto ratho divyo brahmaloke mahīyate 12,241.005b@027_0002 atha satvaram āsādya ratham evaṃ yuyuṅkṣataḥ 12,241.005b@027_0003 akṣaraṃ gantumanaso vidhiṃ vakṣyāmi śīghragam 12,241.005b@027_0004 saptayodhāyanaṃ kṛtsnā vānyataḥ pratipadyate 12,241.005b@027_0005 pṛṣṭhataḥ pārśvataś cānyā yāvantyāsyāḥ prasāraṇāt 12,241.005b@027_0006 kramaśaḥ pārthivaṃ yac ca vāyavyaṃ khaṃ tathā payaḥ 12,241.005b@027_0007 jyotiṣo yat tad aiśvaryam ahaṃkārasya buddhitaḥ 12,241.005b@027_0008 avyaktasya yad aiśvaryaṃ kramaśaḥ pratipadyate 12,241.005b@027_0009 vyaktamāś cāpi (sic) yasyaite tathā yuktena yogataḥ 12,241.005b@027_0010 tathāsyaṃ bhavayuktasya vidhim ātmani paśyataḥ 12,241.005b@027_0011 nirmathyamānaṃ sūkṣmātmā rūpāṇīmāni darśayet 12,241.005b@027_0012 śaiśiras tu yathā dhūmaḥ sūkṣmaṃ saṃśrayate nabhaḥ 12,241.005b@027_0013 tathā dehād vimuktasya pūrvarūpaṃ tad apy uta 12,241.005b@027_0014 atha dhūmasya virame dvitīyaṃ rūpadarśanam 12,241.005b@027_0015 jalarūpam ivākāśaṃ tatraivātmani paśyati 12,241.005b@027_0016 aparaṃ vyatikramec cāpi vahnirūpaṃ prakāśate 12,241.005b@027_0017 tasminn uparate vāsya vāyavyaṃ sūkṣmam apy atha 12,241.005b@027_0018 rūpaṃ prakāśate tatra pītavarṇavad apy ajaḥ 12,241.005b@027_0019 tasminn uparate rūpam ākāśasya prakāśate 12,241.005b@027_0020 ūhyā savarṇarūpaṃ tat tasya rūpaṃ prakāśate 12,241.005b@027_0021 tasminn uparate vāsya buddhirūpaṃ prakāśate 12,241.005b@027_0022 suśuklaṃ cetasaḥ samyag avyakte brāhmaṇasya vai 12,241.005b@027_0023 eteṣv apīha jāteṣu phalajātāni me śṛṇu 12,241.005b@027_0024 jātasya pārthivaiśvaryaiḥ sṛṣṭir eṣā vidhīyate 12,241.005b@027_0025 prajāpatir ivākṣobhyaḥ śarīrāt sṛjati prajāḥ 12,241.005b@027_0026 varṇato gṛhyate vāpsu nāyaṃ pibati cāśayāḥ 12,241.005b@027_0027 snācāsya (sic) tejasā rūpaṃ dahyate śāmyate tathā 12,241.005b@027_0028 aṅgulyāṅguṣṭhamātreṇa vastapāṭenavat tathā (sic) 12,241.005b@027_0029 pṛthivīṃ kampayanty ete guṇāpāyād iti smṛtaḥ 12,241.005b@027_0030 ākāśabhūtaś cākāśe svarṇastvān na ca dṛśyate 12,241.005b@027_0031 ahaṃkārasya vijaye pañca te syur vaśānugāḥ 12,241.005b@027_0032 ṣaṇṇām ātmani buddhau tu nitāyaṃ (sic) prabhavaty uta 12,241.005b@027_0033 nirdoṣaprabhavā hy eṣā kṛtsnā samabhivartate 12,241.005b@027_0034 tathaiva vyaktam ātmānam avyaktaṃ pratipadyate 12,241.005b@027_0035 yato niḥsarate loko bhavati vyaktasaṃjñakaḥ 12,241.005b@027_0036 tatrāsannamayīṃ vyākhyāṃ śṛṇu tvaṃ vistareṇa vai 12,241.005b@027_0037 tathā vyaktamayīṃ caiva vyākhyāṃ pūrvaṃ nibodha me 12,241.005b@027_0038 pañcaviṃśatitattvāni tulyāny ubhayataḥ samam 12,241.005b@027_0039 yoge sāṃkhye 'pi ca tathā viśeṣāṃs tatra me śṛṇu 12,241.005b@027_0040 proktaṃ tad vyartham ity eva jāyate vartate ca yat 12,241.005b@027_0041 jīvate mriyate caiva caturbhir lakṣaṇair yutam 12,241.005b@027_0042 viparītam ato yat tad avyaktaṃ samudāhṛtam 12,241.005b@027_0043 pāpātmānau ca deveṣu siddhānteṣv apy udāhṛtau 12,241.005b@027_0044 caturlakṣaṇajantur yaś caturvargaḥ pracakṣate 12,241.005b@027_0045 vyaktam avyaktajaṃ caiva tathā buddhir athetarat 12,241.005b@027_0046 sattvaṃ kṣetrajña ity etad dvayam avyaktadarśanam 12,241.005b@027_0047 dvāv ātmānau ca deveṣu viṣayeṣu ca rājataḥ 12,241.005b@027_0048 viṣayān pratisaṃhāraḥ sālokaṃ siddhilakṣaṇam 12,241.005b@027_0049 nirmamaś cānahaṃkāro nirdvaṃdvaś chinnasaṃśayaḥ 12,241.005b@027_0050 naiva krudhyati na dveṣṭi nātmatā bhavato giraḥ 12,241.005b@027_0051 ākruṣṭas tāḍitaś cāpi maitraṃ dhyāyati nāśubham 12,241.005b@027_0052 vāṅmanaḥkāyadaṇḍānāṃ trayāṇāṃ ca nivartakam 12,241.005b@027_0053 samaḥ sarveṣu bhūteṣu brahmāṇam ativartate 12,241.005b@027_0054 naivecchati na cānicchan yātrāmātravyavasthitaḥ 12,241.005b@027_0055 alolupo 'py atho dānto nākṛtir na nirākṛtiḥ 12,241.005b@027_0056 nāsyendriyamanaḥprāṇabuddhayaḥ sarvasākṣiṇaḥ 12,241.005c akrudhyann aprahṛṣyaṃś ca nityaṃ vigatamatsaraḥ 12,241.006a ity evaṃ hṛdayagranthiṃ buddhicintāmayaṃ dṛḍham 12,241.006c atītya sukham āsīta aśocaṃś chinnasaṃśayaḥ 12,241.007a tapyeyuḥ pracyutāḥ pṛthvyā yathā pūrṇāṃ nadīṃ narāḥ 12,241.007c avagāḍhā hy avidvāṃso viddhi lokam imaṃ tathā 12,241.008a na tu tāmyati vai vidvān sthale carati tattvavit 12,241.008c evaṃ yo vindate ''tmānaṃ kevalaṃ jñānam ātmanaḥ 12,241.009a evaṃ buddhvā naraḥ sarvāṃ bhūtānām āgatiṃ gatim 12,241.009c samavekṣya śanaiḥ samyag labhate śamam uttamam 12,241.010a etad vai janmasāmarthyaṃ brāhmaṇasya viśeṣataḥ 12,241.010c ātmajñānaṃ śamaś caiva paryāptaṃ tatparāyaṇam 12,241.011a etad buddhvā bhaved buddhaḥ kim anyad buddhalakṣaṇam 12,241.011c vijñāyaitad vimucyante kṛtakṛtyā manīṣiṇaḥ 12,241.012a na bhavati viduṣāṃ mahad bhayaṃ; yad aviduṣāṃ sumahad bhayaṃ bhavet 12,241.012c na hi gatir adhikāsti kasya cid; bhavati hi yā viduṣaḥ sanātanī 12,241.013a lokamāturam asūyate janas; tat tad eva ca nirīkṣya śocate 12,241.013c tatra paśya kuśalān aśocato; ye vidus tad ubhayaṃ kṛtākṛtam 12,241.014a yat karoty anabhisaṃdhipūrvakaṃ; tac ca nirṇudati yat purā kṛtam 12,241.014c na priyaṃ tad ubhayaṃ na cāpriyaṃ; tasya taj janayatīha kurvataḥ 12,242.001 śuka uvāca 12,242.001a yasmād dharmāt paro dharmo vidyate neha kaś cana 12,242.001c yo viśiṣṭaś ca dharmebhyas taṃ bhavān prabravītu me 12,242.002 vyāsa uvāca 12,242.002a dharmaṃ te saṃpravakṣyāmi purāṇam ṛṣisaṃstutam 12,242.002c viśiṣṭaṃ sarvadharmebhyas tam ihaikamanāḥ śṛṇu 12,242.003a indriyāṇi pramāthīni buddhyā saṃyamya yatnataḥ 12,242.003c sarvato niṣpatiṣṇūni pitā bālān ivātmajān 12,242.004a manasaś cendriyāṇāṃ ca hy aikāgryaṃ paramaṃ tapaḥ 12,242.004c taj jyāyaḥ sarvadharmebhyaḥ sa dharmaḥ para ucyate 12,242.005a tāni sarvāṇi saṃdhāya manaḥṣaṣṭhāni medhayā 12,242.005c ātmatṛpta ivāsīta bahu cintyam acintayan 12,242.006a gocarebhyo nivṛttāni yadā sthāsyanti veśmani 12,242.006c tadā tvam ātmanātmānaṃ paraṃ drakṣyasi śāśvatam 12,242.007a sarvātmānaṃ mahātmānaṃ vidhūmam iva pāvakam 12,242.007c taṃ paśyanti mahātmāno brāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ 12,242.008a yathā puṣpaphalopeto bahuśākho mahādrumaḥ 12,242.008c ātmano nābhijānīte kva me puṣpaṃ kva me phalam 12,242.009a evam ātmā na jānīte kva gamiṣye kuto nv aham 12,242.009c anyo hy atrāntar ātmāsti yaḥ sarvam anupaśyati 12,242.010a jñānadīpena dīptena paśyaty ātmānam ātmanā 12,242.010c dṛṣṭvā tvam ātmanātmānaṃ nirātmā bhava sarvavit 12,242.011a vimuktaḥ sarvapāpebhyo muktatvaca ivoragaḥ 12,242.011c parāṃ buddhim avāpyeha vipāpmā vigatajvaraḥ 12,242.012a sarvataḥsrotasaṃ ghorāṃ nadīṃ lokapravāhinīm 12,242.012c pañcendriyagrāhavatīṃ manaḥsaṃkalparodhasam 12,242.013a lobhamohatṛṇacchannāṃ kāmakrodhasarīsṛpām 12,242.013c satyatīrthānṛtakṣobhāṃ krodhapaṅkāṃ saridvarām 12,242.014a avyaktaprabhavāṃ śīghrāṃ dustarām akṛtātmabhiḥ 12,242.014c pratarasva nadīṃ buddhyā kāmagrāhasamākulām 12,242.015a saṃsārasāgaragamāṃ yonipātāladustarām 12,242.015c ātmajanmodbhavāṃ tāta jihvāvartāṃ durāsadām 12,242.016a yāṃ taranti kṛtaprajñā dhṛtimanto manīṣiṇaḥ 12,242.016c tāṃ tīrṇaḥ sarvatomukto vipūtātmātmavic chuciḥ 12,242.017a uttamāṃ buddhim āsthāya brahmabhūyaṃ gamiṣyasi 12,242.017c saṃtīrṇaḥ sarvasaṃkleśān prasannātmā vikalmaṣaḥ 12,242.018a bhūmiṣṭhānīva bhūtāni parvatastho niśāmaya 12,242.018c akrudhyann aprahṛṣyaṃś ca nanṛśaṃsamatis tathā 12,242.018e tato drakṣyasi bhūtānāṃ sarveṣāṃ prabhavāpyayau 12,242.019a evaṃ vai sarvadharmebhyo viśiṣṭaṃ menire budhāḥ 12,242.019c dharmaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭha munayas tattvadarśinaḥ 12,242.020a ātmano 'vyayino jñātvā idaṃ putrānuśāsanam 12,242.020c prayatāya pravaktavyaṃ hitāyānugatāya ca 12,242.021a ātmajñānam idaṃ guhyaṃ sarvaguhyatamaṃ mahat 12,242.021c abruvaṃ yad ahaṃ tāta ātmasākṣikam añjasā 12,242.022a naiva strī na pumān etan naiva cedaṃ napuṃsakam 12,242.022c aduḥkham asukhaṃ brahma bhūtabhavyabhavātmakam 12,242.023a naitaj jñātvā pumān strī vā punarbhavam avāpnuyāt 12,242.023c abhavapratipattyartham etad vartma vidhīyate 12,242.024a yathā matāni sarvāṇi na caitāni yathā tathā 12,242.024c kathitāni mayā putra bhavanti na bhavanti ca 12,242.025a tat prītiyuktena guṇānvitena; putreṇa satputraguṇānvitena 12,242.025c pṛṣṭo hīdaṃ prītimatā hitārthaṃ; brūyāt sutasyeha yad uktam etat 12,243.001 vyāsa uvāca 12,243.001a gandhān rasān nānurundhyāt sukhaṃ vā; nālaṃkārāṃś cāpnuyāt tasya tasya 12,243.001c mānaṃ ca kīrtiṃ ca yaśaś ca necchet; sa vai pracāraḥ paśyato brāhmaṇasya 12,243.002a sarvān vedān adhīyīta śuśrūṣur brahmacaryavān 12,243.002c ṛco yajūṃṣi sāmāni na tena na sa brāhmaṇaḥ 12,243.003a jñātivat sarvabhūtānāṃ sarvavit sarvavedavit 12,243.003c nākāmo mriyate jātu na tena na ca brāhmaṇaḥ 12,243.004a iṣṭīś ca vividhāḥ prāpya kratūṃś caivāptadakṣiṇān 12,243.004c naiva prāpnoti brāhmaṇyam abhidhyānāt kathaṃ cana 12,243.005a yadā cāyaṃ na bibheti yadā cāsmān na bibhyati 12,243.005c yadā necchati na dveṣṭi brahma saṃpadyate tadā 12,243.006a yadā na kurute bhāvaṃ sarvabhūteṣu pāpakam 12,243.006c karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā 12,243.007a kāmabandhanam evaikaṃ nānyad astīha bandhanam 12,243.007c kāmabandhanamukto hi brahmabhūyāya kalpate 12,243.008a kāmato mucyamānas tu dhūmrābhrād iva candramāḥ 12,243.008c virajāḥ kālam ākāṅkṣan dhīro dhairyeṇa vartate 12,243.009a āpūryamāṇam acalapratiṣṭhaṃ; samudram āpaḥ praviśanti yadvat 12,243.009c sa kāmakānto na tu kāmakāmaḥ; sa vai lokāt svargam upaiti dehī 12,243.009c*0693_01 tadvat kāmā yaṃ praviśanti sarve 12,243.009c*0693_02 sa śāntim āpnoti na kāmakāmaḥ 12,243.010a vedasyopaniṣat satyaṃ satyasyopaniṣad damaḥ 12,243.010c damasyopaniṣad dānaṃ dānasyopaniṣat tapaḥ 12,243.011a tapasopaniṣat tyāgas tyāgasyopaniṣat sukham 12,243.011c sukhasyopaniṣat svargaḥ svargasyopaniṣac chamaḥ 12,243.012a kledanaṃ śokamanasoḥ saṃtāpaṃ tṛṣṇayā saha 12,243.012c sattvam icchasi saṃtoṣāc chāntilakṣaṇam uttamam 12,243.013a viśoko nirmamaḥ śāntaḥ prasannātmātmavittamaḥ 12,243.013c ṣaḍbhir lakṣaṇavān etaiḥ samagraḥ punar eṣyati 12,243.014a ṣaḍbhiḥ sattvaguṇopetaiḥ prājñair adhikamantribhiḥ 12,243.014c ye viduḥ pretya cātmānam ihasthāṃs tāṃs tathā viduḥ 12,243.015a akṛtrimam asaṃhāryaṃ prākṛtaṃ nirupaskṛtam 12,243.015c adhyātmaṃ sukṛtaprajñaḥ sukham avyayam aśnute 12,243.016a niṣpracāraṃ manaḥ kṛtvā pratiṣṭhāpya ca sarvataḥ 12,243.016c yām ayaṃ labhate tuṣṭiṃ sā na śakyam ato 'nyathā 12,243.017a yena tṛpyaty abhuñjāno yena tuṣyaty avittavān 12,243.017c yenāsneho balaṃ dhatte yas taṃ veda sa vedavit 12,243.018a saṃgopya hy ātmano dvārāṇy apidhāya vicintayan 12,243.018c yo hy āste brāhmaṇaḥ śiṣṭaḥ sa ātmaratir ucyate 12,243.019a samāhitaṃ pare tattve kṣīṇakāmam avasthitam 12,243.019c sarvataḥ sukham anveti vapuś cāndramasaṃ yathā 12,243.020a saviśeṣāṇi bhūtāni guṇāṃś cābhajato muneḥ 12,243.020c sukhenāpohyate duḥkhaṃ bhāskareṇa tamo yathā 12,243.021a tam atikrāntakarmāṇam atikrāntaguṇakṣayam 12,243.021c brāhmaṇaṃ viṣayāśliṣṭaṃ jarāmṛtyū na vindataḥ 12,243.022a sa yadā sarvato muktaḥ samaḥ paryavatiṣṭhate 12,243.022c indriyāṇīndriyārthāṃś ca śarīrastho 'tivartate 12,243.023a kāraṇaṃ paramaṃ prāpya atikrāntasya kāryatām 12,243.023c punarāvartanaṃ nāsti saṃprāptasya parāt param 12,244.001 vyāsa uvāca 12,244.001a dvaṃdvāni mokṣajijñāsur arthadharmāv anuṣṭhitaḥ 12,244.001c vaktrā guṇavatā śiṣyaḥ śrāvyaḥ pūrvam idaṃ mahat 12,244.002a ākāśaṃ māruto jyotir āpaḥ pṛthvī ca pañcamī 12,244.002c bhāvābhāvau ca kālaś ca sarvabhūteṣu pañcasu 12,244.003a antarātmakam ākāśaṃ tanmayaṃ śrotram indriyam 12,244.003c tasya śabdaṃ guṇaṃ vidyān mūrtiśāstravidhānavit 12,244.004a caraṇaṃ mārutātmeti prāṇāpānau ca tanmayau 12,244.004c sparśanaṃ cendriyaṃ vidyāt tathā sparśaṃ ca tanmayam 12,244.005a tataḥ pākaḥ prakāśaś ca jyotiś cakṣuś ca tanmayam 12,244.005c tasya rūpaṃ guṇaṃ vidyāt tamo 'nvavasitātmakam 12,244.006a prakledaḥ kṣudratā sneha ity āpo hy upadiśyate 12,244.006b*0694_01 asṛṅ majjā ca yac cānyat snigdhaṃ vidyāt tadātmakam 12,244.006c rasanaṃ cendriyaṃ jihvā rasaś cāpāṃ guṇo mataḥ 12,244.007a saṃghātaḥ pārthivo dhātur asthidantanakhāni ca 12,244.007c śmaśru loma ca keśāś ca sirāḥ snāyu ca carma ca 12,244.008a indriyaṃ ghrāṇasaṃjñānaṃ nāsikety abhidhīyate 12,244.008c gandhaś caivendriyārtho 'yaṃ vijñeyaḥ pṛthivīmayaḥ 12,244.009a uttareṣu guṇāḥ santi sarve sarveṣu cottarāḥ 12,244.009c pañcānāṃ bhūtasaṃghānāṃ saṃtatiṃ munayo viduḥ 12,244.010a mano navamam eṣāṃ tu buddhis tu daśamī smṛtā 12,244.010c ekādaśo 'ntarātmā ca sarvataḥ para ucyate 12,244.011a vyavasāyātmikā buddhir mano vyākaraṇātmakam 12,244.011c karmānumānād vijñeyaḥ sa jīvaḥ kṣetrasaṃjñakaḥ 12,244.012a ebhiḥ kālāṣṭamair bhāvair yaḥ sarvaiḥ sarvam anvitam 12,244.012c paśyaty akaluṣaṃ prājñaḥ sa mohaṃ nānuvartate 12,245.001 vyāsa uvāca 12,245.001a śarīrād vipramuktaṃ hi sūkṣmabhūtaṃ śarīriṇam 12,245.001c karmabhiḥ paripaśyanti śāstroktaiḥ śāstracetasaḥ 12,245.002a yathā marīcyaḥ sahitāś caranti; gacchanti tiṣṭhanti ca dṛśyamānāḥ 12,245.002c dehair vimuktā vicaranti lokāṃs; tathaiva sattvāny atimānuṣāṇi 12,245.003a pratirūpaṃ yathaivāpsu tāpaḥ sūryasya lakṣyate 12,245.003c sattvavāṃs tu tathā sattvaṃ pratirūpaṃ prapaśyati 12,245.004a tāni sūkṣmāṇi sattvasthā vimuktāni śarīrataḥ 12,245.004c svena tattvena tattvajñāḥ paśyanti niyatendriyāḥ 12,245.005a svapatāṃ jāgratāṃ caiva sarveṣām ātmacintitam 12,245.005c pradhānadvaidhayuktānāṃ jahatāṃ karmajaṃ rajaḥ 12,245.006a yathāhani tathā rātrau yathā rātrau tathāhani 12,245.006c vaśe tiṣṭhati sattvātmā satataṃ yogayoginām 12,245.007a teṣāṃ nityaṃ sadānityo bhūtātmā satataṃ guṇaiḥ 12,245.007c saptabhis tv anvitaḥ sūkṣmaiś cariṣṇur ajarāmaraḥ 12,245.008a manobuddhiparābhūtaḥ svadehaparadehavit 12,245.008c svapneṣv api bhavaty eṣa vijñātā sukhaduḥkhayoḥ 12,245.009a tatrāpi labhate duḥkhaṃ tatrāpi labhate sukham 12,245.009c krodhalobhau tu tatrāpi kṛtvā vyasanam archati 12,245.010a prīṇitaś cāpi bhavati mahato 'rthān avāpya ca 12,245.010c karoti puṇyaṃ tatrāpi jāgrann iva ca paśyati 12,245.010d*0695_01 mahoṣmāntargataś cāpi garbhatvaṃ samupeyivān 12,245.010d*0695_02 daśa māsān vasan kukṣau naiṣo 'nnam iva jīryate 12,245.011a tam evam atitejoṃśaṃ bhūtātmānaṃ hṛdi sthitam 12,245.011c tamorajobhyām āviṣṭā nānupaśyanti mūrtiṣu 12,245.012a śāstrayogaparā bhūtvā svam ātmānaṃ parīpsavaḥ 12,245.012c anucchvāsāny amūrtīni yāni vajropamāny api 12,245.013a pṛthagbhūteṣu sṛṣṭeṣu caturṣv āśramakarmasu 12,245.013c samādhau yogam evaitac chāṇḍilyaḥ śamam abravīt 12,245.014a viditvā sapta sūkṣmāṇi ṣaḍaṅgaṃ ca maheśvaram 12,245.014c pradhānaviniyogasthaḥ paraṃ brahmādhigacchati 12,246.001 vyāsa uvāca 12,246.001a hṛdi kāmadrumaś citro mohasaṃcayasaṃbhavaḥ 12,246.001c krodhamānamahāskandho vivitsāparimocanaḥ 12,246.002a tasya cājñānam ādhāraḥ pramādaḥ pariṣecanam 12,246.002c so 'bhyasūyāpalāśo hi purāduṣkṛtasāravān 12,246.003a saṃmohacintāviṭapaḥ śokaśākho bhayaṃkaraḥ 12,246.003c mohanībhiḥ pipāsābhir latābhiḥ pariveṣṭitaḥ 12,246.004a upāsate mahāvṛkṣaṃ sulubdhās taṃ phalepsavaḥ 12,246.004c āyāsaiḥ saṃyataḥ pāśaiḥ phalāni pariveṣṭayan 12,246.005a yas tān pāśān vaśe kṛtvā taṃ vṛkṣam apakarṣati 12,246.005c gataḥ sa duḥkhayor antaṃ yatamānas tayor dvayoḥ 12,246.006a saṃrohaty akṛtaprajñaḥ saṃtāpena hi pādapam 12,246.006c sa tam eva tato hanti viṣaṃ grastam ivāturam 12,246.007a tasyānuśayamūlasya mūlam uddhriyate balāt 12,246.007c tyāgāpramādākṛtinā sāmyena paramāsinā 12,246.008a evaṃ yo veda kāmasya kevalaṃ parikarṣaṇam 12,246.008c vadhaṃ vai kāmaśāstrasya sa duḥkhāny ativartate 12,246.009a śarīraṃ puram ity āhuḥ svāminī buddhir iṣyate 12,246.009c tatra buddheḥ śarīrasthaṃ mano nāmārthacintakam 12,246.010a indriyāṇi janāḥ paurās tadarthaṃ tu parā kṛtiḥ 12,246.010c tatra dvau dāruṇau doṣau tamo nāma rajas tathā 12,246.011a yadartham upajīvanti paurāḥ sahapureśvarāḥ 12,246.011c advāreṇa tam evārthaṃ dvau doṣāv upajīvataḥ 12,246.012a tatra buddhir hi durdharṣā manaḥ sādharmyam ucyate 12,246.012c paurāś cāpi manas trastās teṣām api calā sthitiḥ 12,246.013a yadarthaṃ buddhir adhyāste na so 'rthaḥ pariṣīdati 12,246.013b*0696_01 pauramantraviyuktāyāḥ so 'rthaḥ saṃsīdati kramāt 12,246.013c yadarthaṃ pṛthag adhyāste manas tat pariṣīdati 12,246.014a pṛthagbhūtaṃ yadā buddhyā mano bhavati kevalam 12,246.014c tatrainaṃ vivṛtaṃ śūnyaṃ rajaḥ paryavatiṣṭhate 12,246.015a tan manaḥ kurute sakhyaṃ rajasā saha saṃgatam 12,246.015c taṃ cādāya janaṃ pauraṃ rajase saṃprayacchati 12,247.001 bhīṣma uvāca 12,247.001a bhūtānāṃ guṇasaṃkhyānaṃ bhūyaḥ putra niśāmaya 12,247.001c dvaipāyanamukhād bhraṣṭaṃ ślāghayā parayānagha 12,247.002a dīptānalanibhaḥ prāha bhagavān dhūmravarcase 12,247.002c tato 'ham api vakṣyāmi bhūyaḥ putra nidarśanam 12,247.003a bhūmeḥ sthairyaṃ pṛthutvaṃ ca kāṭhinyaṃ prasavātmatā 12,247.003c gandho gurutvaṃ śaktiś ca saṃghātaḥ sthāpanā dhṛtiḥ 12,247.004a apāṃ śaityaṃ rasaḥ kledo dravatvaṃ snehasaumyatā 12,247.004c jihvā viṣyandinī caiva bhaumāpyāsravaṇaṃ tathā 12,247.005a agner durdharṣatā tejas tāpaḥ pākaḥ prakāśanam 12,247.005c śaucaṃ rāgo laghus taikṣṇyaṃ daśamaṃ cordhvabhāgitā 12,247.006a vāyor aniyamaḥ sparśo vādasthānaṃ svatantratā 12,247.006c balaṃ śaighryaṃ ca mohaś ca ceṣṭā karmakṛtā bhavaḥ 12,247.007a ākāśasya guṇaḥ śabdo vyāpitvaṃ chidratāpi ca 12,247.007c anāśrayam anālambam avyaktam avikāritā 12,247.008a apratīghātatā caiva bhūtatvaṃ vikṛtāni ca 12,247.008c guṇāḥ pañcāśataṃ proktāḥ pañcabhūtātmabhāvitāḥ 12,247.009a calopapattir vyaktiś ca visargaḥ kalpanā kṣamā 12,247.009c sad asac cāśutā caiva manaso nava vai guṇāḥ 12,247.010a iṣṭāniṣṭavikalpaś ca vyavasāyaḥ samādhitā 12,247.010c saṃśayaḥ pratipattiś ca buddhau pañceha ye guṇāḥ 12,247.011 yudhiṣṭhira uvāca 12,247.011a kathaṃ pañcaguṇā buddhiḥ kathaṃ pañcendriyā guṇāḥ 12,247.011b*0697_01 etebhya ete nirvṛttāḥ svaguṇāyātmanopi vā 12,247.011c etan me sarvam ācakṣva sūkṣmajñānaṃ pitāmaha 12,247.012 bhīṣma uvāca 12,247.012a āhuḥ ṣaṣṭiṃ bhūtaguṇān vai; bhūtaviśiṣṭā nityaviṣaktāḥ 12,247.012c bhūtaviṣaktāś cākṣarasṛṣṭāḥ; putra na nityaṃ tad iha vadanti 12,247.013a tat putra cintākalitaṃ yad uktam; anāgataṃ vai tava saṃpratīha 12,247.013c bhūtārthatattvaṃ tad avāpya sarvaṃ; bhūtaprabhāvād bhava śāntabuddhiḥ 12,248.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,248.001a ya ime pṛthivīpālāḥ śerate pṛthivītale 12,248.001c pṛtanāmadhya ete hi gatasattvā mahābalāḥ 12,248.002a ekaikaśo bhīmabalā nāgāyutabalās tathā 12,248.002c ete hi nihatāḥ saṃkhye tulyatejobalair naraiḥ 12,248.003a naiṣāṃ paśyāmi hantāraṃ prāṇināṃ saṃyuge purā 12,248.003c vikrameṇopasaṃpannās tejobalasamanvitāḥ 12,248.004a atha ceme mahāprājña śerate hi gatāsavaḥ 12,248.004c mṛtā iti ca śabdo 'yaṃ vartaty eṣu gatāsuṣu 12,248.005a ime mṛtā nṛpatayaḥ prāyaśo bhīmavikramāḥ 12,248.005c tatra me saṃśayo jātaḥ kutaḥ saṃjñā mṛtā iti 12,248.006a kasya mṛtyuḥ kuto mṛtyuḥ kena mṛtyur iha prajāḥ 12,248.006c haraty amarasaṃkāśa tan me brūhi pitāmaha 12,248.007 bhīṣma uvāca 12,248.007a purā kṛtayuge tāta rājāsīd avikampakaḥ 12,248.007c sa śatruvaśam āpannaḥ saṃgrāme kṣīṇavāhanaḥ 12,248.008a tatra putro harir nāma nārāyaṇasamo bale 12,248.008c sa śatrubhir hataḥ saṃkhye sabalaḥ sapadānugaḥ 12,248.009a sa rājā śatruvaśagaḥ putraśokasamanvitaḥ 12,248.009c yadṛcchayāśāntiparo dadarśa bhuvi nāradam 12,248.010a sa tasmai sarvam ācaṣṭa yathā vṛttaṃ janeśvaraḥ 12,248.010c śatrubhir grahaṇaṃ saṃkhye putrasya maraṇaṃ tathā 12,248.011a tasya tad vacanaṃ śrutvā nārado 'tha tapodhanaḥ 12,248.011c ākhyānam idam ācaṣṭa putraśokāpahaṃ tadā 12,248.012a rājañ śṛṇu samākhyānam adyedaṃ bahuvistaram 12,248.012c yathā vṛttaṃ śrutaṃ caiva mayāpi vasudhādhipa 12,248.013a prajāḥ sṛṣṭvā mahātejāḥ prajāsarge pitāmahaḥ 12,248.013c atīva vṛddhā bahulā nāmṛṣyata punaḥ prajāḥ 12,248.014a na hy antaram abhūt kiṃ cit kva cij jantubhir acyuta 12,248.014c nirucchvāsam ivonnaddhaṃ trailokyam abhavan nṛpa 12,248.015a tasya cintā samutpannā saṃhāraṃ prati bhūpate 12,248.015c cintayan nādhyagacchac ca saṃhāre hetukāraṇam 12,248.016a tasya roṣān mahārāja khebhyo 'gnir udatiṣṭhata 12,248.016c tena sarvā diśo rājan dadāha sa pitāmahaḥ 12,248.017a tato divaṃ bhuvaṃ khaṃ ca jagac ca sacarācaram 12,248.017c dadāha pāvako rājan bhagavatkopasaṃbhavaḥ 12,248.018a tatrādahyanta bhūtāni jaṅgamāni dhruvāṇi ca 12,248.018c mahatā kopavegena kupite prapitāmahe 12,248.019a tato harijaṭaḥ sthāṇur vedādhvarapatiḥ śivaḥ 12,248.019c jagāda śaraṇaṃ devo brahmāṇaṃ paravīrahā 12,248.020a tasminn abhigate sthāṇau prajānāṃ hitakāmyayā 12,248.020c abravīd varado devo jvalann iva tadā śivam 12,248.021a karavāṇy adya kaṃ kāmaṃ varārho 'si mato mama 12,248.021c kartā hy asmi priyaṃ śambho tava yad dhṛdi vartate 12,249.001 sthāṇur uvāca 12,249.001a prajāsarganimittaṃ me kāryavattām imāṃ prabho 12,249.001c viddhi sṛṣṭās tvayā hīmā mā kupyāsāṃ pitāmaha 12,249.002a tava tejogninā deva prajā dahyanti sarvaśaḥ 12,249.002c tā dṛṣṭvā mama kāruṇyaṃ mā kupyāsāṃ jagatprabho 12,249.003 prajāpatir uvāca 12,249.003a na kupye na ca me kāmo na bhaveran prajā iti 12,249.003c lāghavārthaṃ dharaṇyās tu tataḥ saṃhāra iṣyate 12,249.004a iyaṃ hi māṃ sadā devī bhārārtā samacodayat 12,249.004c saṃhārārthaṃ mahādeva bhāreṇāpsu nimajjati 12,249.005a yadāhaṃ nādhigacchāmi buddhyā bahu vicārayan 12,249.005c saṃhāram āsāṃ vṛddhānāṃ tato māṃ krodha āviśat 12,249.006 sthāṇur uvāca 12,249.006a saṃhārāntaṃ prasīdasva mā krudhas tridaśeśvara 12,249.006c mā prajāḥ sthāvaraṃ vaica jaṅgamaṃ ca vinīnaśaḥ 12,249.007a palvalāni ca sarvāṇi sarvaṃ caiva tṛṇolapam 12,249.007c sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva bhūtagrāmaṃ caturvidham 12,249.008a tad etad bhasmasād bhūtaṃ jagat sarvam upaplutam 12,249.008c prasīda bhagavan sādho vara eṣa vṛto mayā 12,249.009a naṣṭā na punar eṣyanti prajā hy etāḥ kathaṃ cana 12,249.009c tasmān nivartyatām etat tejaḥ svenaiva tejasā 12,249.010a upāyam anyaṃ saṃpaśya prajānāṃ hitakāmyayā 12,249.010c yatheme jantavaḥ sarve nivarteran paraṃtapa 12,249.011a abhāvam abhigaccheyur utsannaprajanāḥ prajāḥ 12,249.011b*0698_01 paryāyeṇābhyupāyena neyā mṛtyuvaśaṃ tataḥ 12,249.011b*0699_01 putratvenānusaṃkalpya tvayāhaṃ tapasāpy aja 12,249.011c adhidaivaniyukto 'smi tvayā lokeṣv iheśvara 12,249.012a tvad bhavaṃ hi jagannātha jagat sthāvarajaṅgamam 12,249.012c prasādya tvāṃ mahādeva yācāmy āvṛttijāḥ prajāḥ 12,249.013 nārada uvāca 12,249.013a śrutvā tu vacanaṃ devaḥ sthāṇor niyatavāṅmanāḥ 12,249.013c tejas tat svaṃ nijagrāha punar evāntar ātmanā 12,249.014a tato 'gnim upasaṃgṛhya bhagavāṃl lokapūjitaḥ 12,249.014c pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca kalpayām āsa vai prabhuḥ 12,249.015a upasaṃharatas tasya tam agniṃ roṣajaṃ tadā 12,249.015c prādurbabhūva viśvebhyaḥ khebhyo nārī mahātmanaḥ 12,249.016a kṛṣṇā raktāmbaradharā raktanetratalāntarā 12,249.016c divyakuṇḍalasaṃpannā divyābharaṇabhūṣitā 12,249.017a sā viniḥsṛtya vai khebhyo dakṣiṇām āśritā diśam 12,249.017c dadṛśāte 'tha tau kanyāṃ devau viśveśvarāv ubhau 12,249.018a tām āhūya tadā devo lokānām ādir īśvaraḥ 12,249.018c mṛtyo iti mahīpāla jahi cemāḥ prajā iti 12,249.019a tvaṃ hi saṃhārabuddhyā me cintitā ruṣitena ca 12,249.019c tasmāt saṃhara sarvās tvaṃ prajāḥ sajaḍapaṇḍitāḥ 12,249.020a aviśeṣeṇa caiva tvaṃ prajāḥ saṃhara bhāmini 12,249.020c mama tvaṃ hi niyogena śreyaḥ param avāpsyasi 12,249.021a evam uktā tu sā devī mṛtyuḥ kamalamālinī 12,249.021c pradadhyau duḥkhitā bālā sāśrupātam atīva hi 12,249.022a pāṇibhyāṃ caiva jagrāha tāny aśrūṇi janeśvaraḥ 12,249.022c mānavānāṃ hitārthāya yayāce punar eva ca 12,250.001 nārada uvāca 12,250.001a vinīya duḥkham abalā sā tv atīvāyatekṣaṇā 12,250.001c uvāca prāñjalir bhūtvā latevāvarjitā tadā 12,250.002a tvayā sṛṣṭā kathaṃ nārī mādṛśī vadatāṃ vara 12,250.002c raudrakarmābhijāyeta sarvaprāṇibhayaṃkarī 12,250.003a bibhemy aham adharmasya dharmyam ādiśa karma me 12,250.003c tvaṃ māṃ bhītām avekṣasva śiveneśvara cakṣuṣā 12,250.004a bālān vṛddhān vayaḥsthāṃś ca na hareyam anāgasaḥ 12,250.004c prāṇinaḥ prāṇinām īśa namas te 'bhiprasīda me 12,250.005a priyān putrān vayasyāṃś ca bhrātṝn mātṝḥ pitṝn api 12,250.005c apadhyāsyanti yad deva mṛtāṃs teṣāṃ bibhemy aham 12,250.006a kṛpaṇāśruparikledo dahen māṃ śāśvatīḥ samāḥ 12,250.006c tebhyo 'haṃ balavad bhītā śaraṇaṃ tvām upāgatā 12,250.007a yamasya bhavane deva yāty ante pāpakarmiṇaḥ 12,250.007c prasādaye tvā varada prasādaṃ kuru me prabho 12,250.008a etam icchāmy ahaṃ kāmaṃ tvatto lokapitāmaha 12,250.008c iccheyaṃ tvatprasādāc ca tapas taptuṃ sureśvara 12,250.009 pitāmaha uvāca 12,250.009a mṛtyo saṃkalpitā me tvaṃ prajāsaṃhārahetunā 12,250.009b*0700_01 tvaṃ hi saṃhārabuddhyā me cintitā ruṣitena ca 12,250.009c gaccha saṃhara sarvās tvaṃ prajā mā ca vicāraya 12,250.010a etad evam avaśyaṃ hi bhavitā naitad anyathā 12,250.010c kriyatām anavadyāṅgi yathoktaṃ madvaco 'naghe 12,250.011 nārada uvāca 12,250.011a evam uktā mahābāho mṛtyuḥ parapuraṃjaya 12,250.011c na vyājahāra tasthau ca prahvā bhagavadunmukhī 12,250.012a punaḥ punar athoktā sā gatasattveva bhāminī 12,250.012c tūṣṇīm āsīt tato devo devānām īśvareśvaraḥ 12,250.013a prasasāda kila brahmā svayam evātmanātmavān 12,250.013c smayamānaś ca lokeśo lokān sarvān avaikṣata 12,250.014a nivṛttaroṣe tasmiṃs tu bhagavaty aparājite 12,250.014c sā kanyāpajagāmāsya samīpād iti naḥ śrutam 12,250.015a apasṛtyāpratiśrutya prajāsaṃharaṇaṃ tadā 12,250.015c tvaramāṇeva rājendra mṛtyur dhenukam abhyayāt 12,250.016a sā tatra paramaṃ devī tapo 'carata duścaram 12,250.016c samā hy ekapade tasthau daśa padmāni pañca ca 12,250.017a tāṃ tathā kurvatīṃ tatra tapaḥ paramaduścaram 12,250.017c punar eva mahātejā brahmā vacanam abravīt 12,250.018a kuruṣva me vaco mṛtyo tad anādṛtya satvarā 12,250.018c tathaivaikapade tāta punar anyāni sapta sā 12,250.019a tasthau padmāni ṣaṭ caiva pañca dve caiva mānada 12,250.019c bhūyaḥ padmāyutaṃ tāta mṛgaiḥ saha cacāra sā 12,250.019d*0701_01 dve cāyute naraśreṣṭha vāyvāhārā mahāmate 12,250.020a punar gatvā tato rājan maunam ātiṣṭhad uttamam 12,250.020c apsu varṣasahasrāṇi sapta caikaṃ ca pārthiva 12,250.021a tato jagāma sā kanyā kauśikīṃ bharatarṣabha 12,250.021c tatra vāyujalāhārā cacāra niyamaṃ punaḥ 12,250.022a tato yayau mahābhāgā gaṅgāṃ meruṃ ca kevalam 12,250.022c tasthau dārv iva niśceṣṭā bhūtānāṃ hitakāmyayā 12,250.023a tato himavato mūrdhni yatra devāḥ samījire 12,250.023c tatrāṅguṣṭhena rājendra nikharvam aparaṃ tataḥ 12,250.023e tasthau pitāmahaṃ caiva toṣayām āsa yatnataḥ 12,250.024a tatas tām abravīt tatra lokānāṃ prabhavāpyayaḥ 12,250.024c kim idaṃ vartate putri kriyatāṃ tad vaco mama 12,250.025a tato 'bravīt punar mṛtyur bhagavantaṃ pitāmaham 12,250.025c na hareyaṃ prajā deva punas tvāhaṃ prasādaye 12,250.026a tām adharmabhayatrastāṃ punar eva ca yācatīm 12,250.026c tadābravīd devadevo nigṛhyedaṃ vacas tataḥ 12,250.027a adharmo nāsti te mṛtyo saṃyacchemāḥ prajāḥ śubhe 12,250.027c mayā hy uktaṃ mṛṣā bhadre bhavitā neha kiṃ cana 12,250.028a dharmaḥ sanātanaś ca tvām ihaivānupravekṣyate 12,250.028c ahaṃ ca vibudhāś caiva tvaddhite niratāḥ sadā 12,250.029a imam anyaṃ ca te kāmaṃ dadāmi manasepsitam 12,250.029c na tvā doṣeṇa yāsyanti vyādhisaṃpīḍitāḥ prajāḥ 12,250.030a puruṣeṣu ca rūpeṇa puruṣas tvaṃ bhaviṣyasi 12,250.030c strīṣu strīrūpiṇī caiva tṛtīyeṣu napuṃsakam 12,250.031a saivam uktā mahārāja kṛtāñjalir uvāca ha 12,250.031c punar eva mahātmānaṃ neti deveśam avyayam 12,250.032a tām abravīt tadā devo mṛtyo saṃhara mānavān 12,250.032c adharmas te na bhavitā tathā dhyāsyāmy ahaṃ śubhe 12,250.032d*0702_01 tvaṃ hi yattā ca yuktā ca pūrvotpannā ca bhāminī 12,250.032d*0702_02 anuśiṣṭā ca nirdoṣā tasmāt tvaṃ kuru me matam 12,250.033a yān aśrubindūn patitān apaśyaṃ; ye pāṇibhyāṃ dhāritās te purastāt 12,250.033c te vyādhayo mānavān ghorarūpāḥ; prāpte kāle pīḍayiṣyanti mṛtyo 12,250.034a sarveṣāṃ tvaṃ prāṇinām antakāle; kāmakrodhau sahitau yojayethāḥ 12,250.034c evaṃ dharmas tvām upaiṣyaty ameyo; na cādharmaṃ lapsyase tulyavṛttiḥ 12,250.035a evaṃ dharmaṃ pālayiṣyasy athoktaṃ; na cātmānaṃ majjayiṣyasy adharme 12,250.035c tasmāt kāmaṃ rocayābhyāgataṃ tvaṃ; saṃyojyātho saṃharasveha jantūn 12,250.036a sā vai tadā mṛtyusaṃjñāpadeśāc; chāpād bhītā bāḍham ity abravīt tam 12,250.036c atho prāṇān prāṇinām antakāle; kāmakrodhau prāpya nirmohya hanti 12,250.037a mṛtyor ye te vyādhayaś cāśrupātā; manuṣyāṇāṃ rujyate yaiḥ śarīram 12,250.037c sarveṣāṃ vai prāṇināṃ prāṇanānte; tasmāc chokaṃ mā kṛthā budhya buddhyā 12,250.038a sarve devāḥ prāṇināṃ prāṇanānte; gatvā vṛttāḥ saṃnivṛttās tathaiva 12,250.038c evaṃ sarve mānavāḥ prāṇanānte; gatvāvṛttā devavad rājasiṃha 12,250.039a vāyur bhīmo bhīmanādo mahaujāḥ; sarveṣāṃ ca prāṇināṃ prāṇabhūtaḥ 12,250.039c nānāvṛttir dehināṃ dehabhede; tasmād vāyur devadevo viśiṣṭaḥ 12,250.040a sarve devā martyasaṃjñāviśiṣṭāḥ; sarve martyā devasaṃjñāviśiṣṭāḥ 12,250.040c tasmāt putraṃ mā śuco rājasiṃha; putraḥ svargaṃ prāpya te modate ha 12,250.041a evaṃ mṛtyur devasṛṣṭā prajānāṃ; prāpte kāle saṃharantī yathāvat 12,250.041c tasyāś caiva vyādhayas te 'śrupātāḥ; prāpte kāle saṃharantīha jantūn 12,251.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,251.001a ime vai mānavāḥ sarve dharmaṃ prati viśaṅkitāḥ 12,251.001c ko 'yaṃ dharmaḥ kuto dharmas tan me brūhi pitāmaha 12,251.002a dharmo nv ayam ihārthaḥ kim amutrārtho 'pi vā bhavet 12,251.002c ubhayārtho 'pi vā dharmas tan me brūhi pitāmaha 12,251.003 bhīṣma uvāca 12,251.003a sadācāraḥ smṛtir vedās trividhaṃ dharmalakṣaṇam 12,251.003c caturtham artham ity āhuḥ kavayo dharmalakṣaṇam 12,251.004a api hy uktāni karmāṇi vyavasyanty uttarāvare 12,251.004c lokayātrārtham eveha dharmasya niyamaḥ kṛtaḥ 12,251.004e ubhayatra sukhodarka iha caiva paratra ca 12,251.005a alabdhvā nipuṇaṃ dharmaṃ pāpaḥ pāpe prasajjati 12,251.005c na ca pāpakṛtaḥ pāpān mucyante ke cid āpadi 12,251.006a apāpavādī bhavati yadā bhavati dharmavit 12,251.006c dharmasya niṣṭhā svācāras tam evāśritya bhotsyase 12,251.007a yadādharmasamāviṣṭo dhanaṃ gṛhṇāti taskaraḥ 12,251.007c ramate nirharan stenaḥ paravittam arājake 12,251.008a yadāsya tad dharanty anye tadā rājānam icchati 12,251.008c tadā teṣāṃ spṛhayate ye vai tuṣṭāḥ svakair dhanaiḥ 12,251.009a abhītaḥ śucir abhyeti rājadvāram aśaṅkitaḥ 12,251.009c na hi duścaritaṃ kiṃ cid antarātmani paśyati 12,251.010a satyasya vacanaṃ sādhu na satyād vidyate param 12,251.010c satyena vidhṛtaṃ sarvaṃ sarvaṃ satye pratiṣṭhitam 12,251.011a api pāpakṛto raudrāḥ satyaṃ kṛtvā pṛthak pṛthak 12,251.011c adroham avisaṃvādaṃ pravartante tadāśrayāḥ 12,251.011e te cen mitho 'dhṛtiṃ kuryur vinaśyeyur asaṃśayam 12,251.012a na hartavyaṃ paradhanam iti dharmaḥ sanātanaḥ 12,251.012c manyante balavantas taṃ durbalaiḥ saṃpravartitam 12,251.012e yadā niyatidaurbalyam athaiṣām eva rocate 12,251.013a na hy atyantaṃ balayutā bhavanti sukhino 'pi vā 12,251.013c tasmād anārjave buddhir na kāryā te kathaṃ cana 12,251.014a asādhubhyo 'sya na bhayaṃ na corebhyo na rājataḥ 12,251.014c na kiṃ cit kasya cit kurvan nirbhayaḥ śucir āvaset 12,251.015a sarvataḥ śaṅkate steno mṛgo grāmam iveyivān 12,251.015c bahudhācaritaṃ pāpam anyatraivānupaśyati 12,251.016a muditaḥ śucir abhyeti sarvato nirbhayaḥ sadā 12,251.016c na hi duścaritaṃ kiṃ cid ātmano 'nyeṣu paśyati 12,251.017a dātavyam ity ayaṃ dharma ukto bhūtahite rataiḥ 12,251.017c taṃ manyante dhanayutāḥ kṛpaṇaiḥ saṃpravartitam 12,251.018a yadā niyatikārpaṇyam athaiṣām eva rocate 12,251.018c na hy atyantaṃ dhanavanto bhavanti sukhino 'pi vā 12,251.019a yad anyair vihitaṃ necched ātmanaḥ karma pūruṣaḥ 12,251.019c na tat pareṣu kurvīta jānann apriyam ātmanaḥ 12,251.020a yo 'nyasya syād upapatiḥ sa kaṃ kiṃ vaktum arhati 12,251.020c yad anyas tasya tat kuryān na mṛṣyed iti me matiḥ 12,251.021a jīvituṃ yaḥ svayaṃ cecchet kathaṃ so 'nyaṃ praghātayet 12,251.021c yad yad ātmana iccheta tat parasyāpi cintayet 12,251.022a atiriktaiḥ saṃvibhajed bhogair anyān akiṃcanān 12,251.022c etasmāt kāraṇād dhātrā kusīdaṃ saṃpravartitam 12,251.023a yasmiṃs tu devāḥ samaye saṃtiṣṭheraṃs tathā bhavet 12,251.023c atha cel lābhasamaye sthitir dharme 'pi śobhanā 12,251.024a sarvaṃ priyābhyupagataṃ dharmam āhur manīṣiṇaḥ 12,251.024c paśyaitaṃ lakṣaṇoddeśaṃ dharmādharme yudhiṣṭhira 12,251.025a lokasaṃgrahasaṃyuktaṃ vidhātrā vihitaṃ purā 12,251.025c sūkṣmadharmārthaniyataṃ satāṃ caritam uttamam 12,251.026a dharmalakṣaṇam ākhyātam etat te kurusattama 12,251.026c tasmād anārjave buddhir na kāryā te kathaṃ cana 12,252.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,252.001a sūkṣmaṃ sādhu samādiṣṭaṃ bhavatā dharmalakṣaṇam 12,252.001c pratibhā tv asti me kā cit tāṃ brūyām anumānataḥ 12,252.002a bhūyāṃso hṛdaye ye me praśnās te vyāhṛtās tvayā 12,252.002c imam anyaṃ pravakṣyāmi na rājan vigrahād iva 12,252.003a imāni hi prāpayanti sṛjanty uttārayanti ca 12,252.003c na dharmaḥ paripāṭhena śakyo bhārata veditum 12,252.004a anyo dharmaḥ samasthasya viṣamasthasya cāparaḥ 12,252.004c āpadas tu kathaṃ śakyāḥ paripāṭhena veditum 12,252.005a sadācāro mato dharmaḥ santas tv ācāralakṣaṇāḥ 12,252.005c sādhyāsādhyaṃ kathaṃ śakyaṃ sadācāro hy alakṣaṇam 12,252.006a dṛśyate dharmarūpeṇa adharmaṃ prākṛtaś caran 12,252.006c dharmaṃ cādharmarūpeṇa kaś cid aprākṛtaś caran 12,252.007a punar asya pramāṇaṃ hi nirdiṣṭaṃ śāstrakovidaiḥ 12,252.007c vedavādāś cānuyugaṃ hrasantīti ha naḥ śrutam 12,252.008a anye kṛtayuge dharmās tretāyāṃ dvāpare 'pare 12,252.008c anye kaliyuge dharmā yathāśaktikṛtā iva 12,252.009a āmnāyavacanaṃ satyam ity ayaṃ lokasaṃgrahaḥ 12,252.009c āmnāyebhyaḥ paraṃ vedāḥ prasṛtā viśvatomukhāḥ 12,252.010a te cet sarve pramāṇaṃ vai pramāṇaṃ tan na vidyate 12,252.010c pramāṇe cāpramāṇe ca viruddhe śāstratā kutaḥ 12,252.011a dharmasya hriyamāṇasya balavadbhir durātmabhiḥ 12,252.011c yā yā vikriyate saṃsthā tataḥ sāpi praṇaśyati 12,252.012a vidma caivaṃ na vā vidma śakyaṃ vā vedituṃ na vā 12,252.012c aṇīyān kṣuradhārāyā garīyān parvatād api 12,252.013a gandharvanagarākāraḥ prathamaṃ saṃpradṛśyate 12,252.013c anvīkṣyamāṇaḥ kavibhiḥ punar gacchaty adarśanam 12,252.014a nipānānīva gobhyāśe kṣetre kulyeva bhārata 12,252.014c smṛto 'pi śāśvato dharmo viprahīṇo na dṛśyate 12,252.015a kāmād anye kṣayād anye kāraṇair aparais tathā 12,252.015c asanto hi vṛthācāraṃ bhajante bahavo 'pare 12,252.016a dharmo bhavati sa kṣipraṃ vilīnas tv eva sādhuṣu 12,252.016c anye tān āhur unmattān api cāvahasanty uta 12,252.017a mahājanā hy upāvṛttā rājadharmaṃ samāśritāḥ 12,252.017c na hi sarvahitaḥ kaś cid ācāraḥ saṃpradṛśyate 12,252.018a tenaivānyaḥ prabhavati so 'paraṃ bādhate punaḥ 12,252.018c dṛśyate caiva sa punas tulyarūpo yadṛcchayā 12,252.019a yenaivānyaḥ prabhavati so 'parān api bādhate 12,252.019c ācārāṇām anaikāgryaṃ sarveṣām eva lakṣayet 12,252.020a cirābhipannaḥ kavibhiḥ pūrvaṃ dharma udāhṛtaḥ 12,252.020c tenācāreṇa pūrveṇa saṃsthā bhavati śāśvatī 12,253.001 bhīṣma uvāca 12,253.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,253.001c tulādhārasya vākyāni dharme jājalinā saha 12,253.002a vane vanacaraḥ kaś cij jājalir nāma vai dvijaḥ 12,253.002c sāgaroddeśam āgamya tapas tepe mahātapāḥ 12,253.003a niyato niyatāhāraś cīrājinajaṭādharaḥ 12,253.003c malapaṅkadharo dhīmān bahūn varṣagaṇān muniḥ 12,253.004a sa kadā cin mahātejā jalavāso mahīpate 12,253.004c cacāra lokān viprarṣiḥ prekṣamāṇo manojavaḥ 12,253.005a sa cintayām āsa munir jalamadhye kadā cana 12,253.005c viprekṣya sāgarāntāṃ vai mahīṃ savanakānanām 12,253.006a na mayā sadṛśo 'stīha loke sthāvarajaṅgame 12,253.006c apsu vaihāyasaṃ gacchen mayā yo 'nyaḥ saheti vai 12,253.007a sa dṛśyamāno rakṣobhir jalamadhye 'vadat tataḥ 12,253.007c abruvaṃś ca piśācās taṃ naivaṃ tvaṃ vaktum arhasi 12,253.008a tulādhāro vaṇigdharmā vārāṇasyāṃ mahāyaśāḥ 12,253.008c so 'py evaṃ nārhate vaktuṃ yathā tvaṃ dvijasattama 12,253.009a ity ukto jājalir bhūtaiḥ pratyuvāca mahātapāḥ 12,253.009c paśyeyaṃ tam ahaṃ prājñaṃ tulādhāraṃ yaśasvinam 12,253.010a iti bruvāṇaṃ tam ṛṣiṃ rakṣāṃsy uddhṛtya sāgarāt 12,253.010c abruvan gaccha panthānam āsthāyemaṃ dvijottama 12,253.011a ity ukto jājalir bhūtair jagāma vimanās tadā 12,253.011c vārāṇasyāṃ tulādhāraṃ samāsādyābravīd vacaḥ 12,253.012 yudhiṣṭhira uvāca 12,253.012a kiṃ kṛtaṃ sukṛtaṃ karma tāta jājalinā purā 12,253.012c yena siddhiṃ parāṃ prāptas tan no vyākhyātum arhasi 12,253.013 bhīṣma uvāca 12,253.013a atīva tapasā yukto ghoreṇa sa babhūva ha 12,253.013c nadyupasparśanarataḥ sāyaṃ prātar mahātapāḥ 12,253.014a agnīn paricaran samyak svādhyāyaparamo dvijaḥ 12,253.014c vānaprasthavidhānajño jājalir jvalitaḥ śriyā 12,253.015a satye tapasi tiṣṭhan sa na ca dharmam avaikṣata 12,253.015c varṣāsv ākāśaśāyī sa hemante jalasaṃśrayaḥ 12,253.016a vatātapasaho grīṣme na ca dharmam avindata 12,253.016c duḥkhaśayyāś ca vividhā bhūmau ca parivartanam 12,253.017a tataḥ kadā cit sa munir varṣāsv ākāśam āsthitaḥ 12,253.017c antarikṣāj jalaṃ mūrdhnā pratyagṛhṇān muhur muhuḥ 12,253.018a atha tasya jaṭāḥ klinnā babhūvur grathitāḥ prabho 12,253.018b*0703_01 klinnā babhūvur grathitā āplutasya jaṭāḥ prabho 12,253.018c araṇyagamanān nityaṃ malino malasaṃyutāḥ 12,253.019a sa kadā cin nirāhāro vāyubhakṣo mahātapāḥ 12,253.019c tasthau kāṣṭhavad avyagro na cacāla ca karhi cit 12,253.020a tasya sma sthāṇubhūtasya nirviceṣṭasya bhārata 12,253.020c kuliṅgaśakunau rājan nīḍaṃ śirasi cakratuḥ 12,253.021a sa tau dayāvān viprarṣir upapraikṣata dampatī 12,253.021c kurvāṇaṃ nīḍakaṃ tatra jaṭāsu tṛṇatantubhiḥ 12,253.022a yadā sa na calaty eva sthāṇubhūto mahātapāḥ 12,253.022c tatas tau pariviśvastau sukhaṃ tatroṣatus tadā 12,253.023a atītāsv atha varṣāsu śaratkāla upasthite 12,253.023c prājāpatyena vidhinā viśvāsāt kāmamohitau 12,253.024a tatrāpātayatāṃ rājañ śirasy aṇḍāni khecarau 12,253.024c tāny abudhyata tejasvī sa vipraḥ saṃśitavrataḥ 12,253.025a buddhvā ca sa mahātejā na cacālaiva jājaliḥ 12,253.025c dharme dhṛtamanā nityaṃ nādharmaṃ sa tv arocayat 12,253.026a ahany ahani cāgamya tatas tau tasya mūrdhani 12,253.026c āśvāsitau vai vasataḥ saṃprahṛṣṭau tadā vibho 12,253.027a aṇḍebhyas tv atha puṣṭebhyaḥ prajāyanta śakuntakāḥ 12,253.027c vyavardhanta ca tatraiva na cākampata jājaliḥ 12,253.028a sa rakṣamāṇas tv aṇḍāni kuliṅgānāṃ yatavrataḥ 12,253.028c tathaiva tasthau dharmātmā nirviceṣṭaḥ samāhitaḥ 12,253.029a tatas tu kālasamaye babhūvus te 'tha pakṣiṇaḥ 12,253.029c bubudhe tāṃś ca sa munir jātapakṣāñ śakuntakān 12,253.030a tataḥ kadā cit tāṃs tatra paśyan pakṣīn yatavrataḥ 12,253.030c babhūva paramaprītas tadā matimatāṃ varaḥ 12,253.031a tathā tān abhisaṃvṛddhān dṛṣṭvā cāpnuvatāṃ mudam 12,253.031c śakunau nirbhayau tatra ūṣatuś cātmajaiḥ saha 12,253.032a jātapakṣāṃś ca so 'paśyad uḍḍīnān punarāgatān 12,253.032c sāyaṃ sāyaṃ dvijān vipro na cākampata jājaliḥ 12,253.033a kadā cit punar abhyetya punar gacchanti saṃtatam 12,253.033c tyaktā mātṛpitṛbhyāṃ te na cākampata jājaliḥ 12,253.034a atha te divasaṃ cārīṃ gatvā sāyaṃ punar nṛpa 12,253.034c upāvartanta tatraiva nivāsārthaṃ śakuntakāḥ 12,253.035a kadā cid divasān pañca samutpatya vihaṃgamāḥ 12,253.035c ṣaṣṭhe 'hani samājagmur na cākampata jājaliḥ 12,253.036a krameṇa ca punaḥ sarve divasāni bahūny api 12,253.036c nopāvartanta śakunā jātaprāṇāḥ sma te yadā 12,253.037a kadā cin māsamātreṇa samutpatya vihaṃgamāḥ 12,253.037c naivāgacchaṃs tato rājan prātiṣṭhata sa jājaliḥ 12,253.038a tatas teṣu pralīneṣu jājalir jātavismayaḥ 12,253.038c siddho 'smīti matiṃ cakre tatas taṃ māna āviśat 12,253.039a sa tathā nirgatān dṛṣṭvā śakuntān niyatavrataḥ 12,253.039c saṃbhāvitātmā saṃbhāvya bhṛśaṃ prītas tadābhavan 12,253.040a sa nadyāṃ samupaspṛśya tarpayitvā hutāśanam 12,253.040c udayantam athādityam abhyagacchan mahātapāḥ 12,253.041a saṃbhāvya caṭakān mūrdhni jājalir japatāṃ varaḥ 12,253.041c āsphoṭayat tadākāśe dharmaḥ prāpto mayeti vai 12,253.042a athāntarikṣe vāg āsīt tāṃ sa śuśrāva jājaliḥ 12,253.042c dharmeṇa na samas tvaṃ vai tulādhārasya jājale 12,253.043a vārāṇasyāṃ mahāprājñas tulādhāraḥ pratiṣṭhitaḥ 12,253.043c so 'py evaṃ nārhate vaktuṃ yathā tvaṃ bhāṣase dvija 12,253.044a so 'marṣavaśam āpannas tulādhāradidṛkṣayā 12,253.044c pṛthivīm acarad rājan yatrasāyaṃgṛho muniḥ 12,253.045a kālena mahatāgacchat sa tu vārāṇasīṃ purīm 12,253.045c vikrīṇantaṃ ca paṇyāni tulādhāraṃ dadarśa saḥ 12,253.046a so 'pi dṛṣṭvaiva taṃ vipram āyāntaṃ bhāṇḍajīvanaḥ 12,253.046c samutthāya susaṃhṛṣṭaḥ svāgatenābhyapūjayat 12,253.047 tulādhāra uvāca 12,253.047a āyān evāsi vidito mama brahman na saṃśayaḥ 12,253.047c bravīmi yat tu vacanaṃ tac chṛṇuṣva dvijottama 12,253.048a sāgarānūpam āśritya tapas taptaṃ tvayā mahat 12,253.048c na ca dharmasya saṃjñāṃ tvaṃ purā vettha kathaṃ cana 12,253.049a tataḥ siddhasya tapasā tava vipra śakuntakāḥ 12,253.049c kṣipraṃ śirasy ajāyanta te ca saṃbhāvitās tvayā 12,253.050a jātapakṣā yadā te ca gatāś cārīm itas tataḥ 12,253.050c manyamānas tato dharmaṃ caṭakaprabhavaṃ dvija 12,253.050e khe vācaṃ tvam athāśrauṣīr māṃ prati dvijasattama 12,253.051a amarṣavaśam āpannas tataḥ prāpto bhavān iha 12,253.051c karavāṇi priyaṃ kiṃ te tad brūhi dvijasattama 12,254.001 bhīṣma uvāca 12,254.001a ity uktaḥ sa tadā tena tulādhāreṇa dhīmatā 12,254.001c provāca vacanaṃ dhīmāñ jājalir japatāṃ varaḥ 12,254.002a vikrīṇānaḥ sarvarasān sarvagandhāṃś ca vāṇija 12,254.002c vanaspatīn oṣadhīś ca teṣāṃ mūlaphalāni ca 12,254.003a adhyagā naiṣṭhikīṃ buddhiṃ kutas tvām idam āgatam 12,254.003c etad ācakṣva me sarvaṃ nikhilena mahāmate 12,254.004a evam uktas tulādhāro brāhmaṇena yaśasvinā 12,254.004c uvāca dharmasūkṣmāṇi vaiśyo dharmārthatattvavit 12,254.004e jājaliṃ kaṣṭatapasaṃ jñānatṛptas tadā nṛpa 12,254.005a vedāhaṃ jājale dharmaṃ sarahasyaṃ sanātanam 12,254.005c sarvabhūtahitaṃ maitraṃ purāṇaṃ yaṃ janā viduḥ 12,254.006a adroheṇaiva bhūtānām alpadroheṇa vā punaḥ 12,254.006c yā vṛttiḥ sa paro dharmas tena jīvāmi jājale 12,254.007a paricchinnaiḥ kāṣṭhatṛṇair mayedaṃ śaraṇaṃ kṛtam 12,254.007c alaktaṃ padmakaṃ tuṅgaṃ gandhāṃś coccāvacāṃs tathā 12,254.008a rasāṃś ca tāṃs tān viprarṣe madyavarjān ahaṃ bahūn 12,254.008c krītvā vai prativikrīṇe parahastād amāyayā 12,254.009a sarveṣāṃ yaḥ suhṛn nityaṃ sarveṣāṃ ca hite rataḥ 12,254.009c karmaṇā manasā vācā sa dharmaṃ veda jājale 12,254.010a nāhaṃ pareṣāṃ karmāṇi praśaṃsāmi śapāmi vā 12,254.010c ākāśasyeva viprarṣe paśyaṃl lokasya citratām 12,254.011a nānurudhye virudhye vā na dveṣmi na ca kāmaye 12,254.011c samo 'smi sarvabhūteṣu paśya me jājale vratam 12,254.012a iṣṭāniṣṭavimuktasya prītirāgabahiṣkṛtaḥ 12,254.012c tulā me sarvabhūteṣu samā tiṣṭhati jājale 12,254.013a iti māṃ tvaṃ vijānīhi sarvalokasya jājale 12,254.013c samaṃ matimatāṃ śreṣṭha samaloṣṭāśmakāñcanam 12,254.014a yathāndhabadhironmattā ucchvāsaparamāḥ sadā 12,254.014c devair apihitadvārāḥ sopamā paśyato mama 12,254.015a yathā vṛddhāturakṛśā niḥspṛhā viṣayān prati 12,254.015c tathārthakāmabhogeṣu mamāpi vigatā spṛhā 12,254.016a yadā cāyaṃ na bibheti yadā cāsmān na bibhyati 12,254.016c yadā necchati na dveṣṭi tadā sidhyati vai dvijaḥ 12,254.017a yadā na kurute bhāvaṃ sarvabhūteṣu pāpakam 12,254.017c karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā 12,254.018a na bhūto na bhaviṣyaś ca na ca dharmo 'sti kaś cana 12,254.018c yo 'bhayaḥ sarvabhūtānāṃ sa prāpnoty abhayaṃ padam 12,254.019a yasmād udvijate lokaḥ sarvo mṛtyumukhād iva 12,254.019c vākkrūrād daṇḍapāruṣyāt sa prāpnoti mahad bhayam 12,254.020a yathāvad vartamānānāṃ vṛddhānāṃ putrapautriṇām 12,254.020c anuvartāmahe vṛttam ahiṃsrāṇāṃ mahātmanām 12,254.021a pranaṣṭaḥ śāśvato dharmaḥ sadācāreṇa mohitaḥ 12,254.021c tena vaidyas tapasvī vā balavān vā vimohyate 12,254.022a ācārāj jājale prājñaḥ kṣipraṃ dharmam avāpnuyāt 12,254.022c evaṃ yaḥ sādhubhir dāntaś cared adrohacetasā 12,254.023a nadyāṃ yathā ceha kāṣṭham uhyamānaṃ yadṛcchayā 12,254.023c yadṛcchayaiva kāṣṭhena saṃdhiṃ gaccheta kena cit 12,254.024a tatrāparāṇi dārūṇi saṃsṛjyante tatas tataḥ 12,254.024c tṛṇakāṣṭhakarīṣāṇi kadā cinn asamīkṣayā 12,254.024e evam evāyam ācāraḥ prādurbhūto yatas tataḥ 12,254.025a yasmān nodvijate bhūtaṃ jātu kiṃ cit kathaṃ cana 12,254.025c abhayaṃ sarvabhūtebhyaḥ sa prāpnoti sadā mune 12,254.026a yasmād udvijate vidvan sarvaloko vṛkād iva 12,254.026c krośatas tīram āsādya yathā sarve jalecarāḥ 12,254.027a sahāyavān dravyavān yaḥ subhago 'nyo 'paras tathā 12,254.027c tatas tān eva kavayaḥ śāstreṣu pravadanty uta 12,254.027e kīrtyartham alpahṛllekhāḥ paṭavaḥ kṛtsnanirṇayāḥ 12,254.028a tapobhir yajñadānaiś ca vākyaiḥ prajñāśritais tathā 12,254.028c prāpnoty abhayadānasya yad yat phalam ihāśnute 12,254.029a loke yaḥ sarvabhūtebhyo dadāty abhayadakṣiṇām 12,254.029c sa sarvayajñair ījānaḥ prāpnoty abhayadakṣiṇām 12,254.029e na bhūtānām ahiṃsāyā jyāyān dharmo 'sti kaś cana 12,254.030a yasmān nodvijate bhūtaṃ jātu kiṃ cit kathaṃ cana 12,254.030c so 'bhayaṃ sarvabhūtebhyaḥ saṃprāpnoti mahāmune 12,254.031a yasmād udvijate lokaḥ sarpād veśmagatād iva 12,254.031c na sa dharmam avāpnoti iha loke paratra ca 12,254.032a sarvabhūtātmabhūtasya samyag bhūtāni paśyataḥ 12,254.032c devāpi mārge muhyanti apadasya padaiṣiṇaḥ 12,254.033a dānaṃ bhūtābhayasyāhuḥ sarvadānebhya uttamam 12,254.033c bravīmi te satyam idaṃ śraddadhasva ca jājale 12,254.034a sa eva subhago bhūtvā punar bhavati durbhagaḥ 12,254.034c vyāpattiṃ karmaṇāṃ dṛṣṭvā jugupsanti janāḥ sadā 12,254.035a akāraṇo hi nehāsti dharmaḥ sūkṣmo 'pi jājale 12,254.035c bhūtabhavyārtham eveha dharmapravacanaṃ kṛtam 12,254.036a sūkṣmatvān na sa vijñātuṃ śakyate bahunihnavaḥ 12,254.036c upalabhyāntarā cānyān ācārān avabudhyate 12,254.037a ye ca chindanti vṛṣaṇān ye ca bhindanti nastakān 12,254.037c vahanti mahato bhārān badhnanti damayanti ca 12,254.038a hatvā sattvāni khādanti tān kathaṃ na vigarhase 12,254.038c mānuṣā mānuṣān eva dāsabhogena buñjate 12,254.039a vadhabandhavirodhena kārayanti divāniśam 12,254.039c ātmanā cāpi jānāsi yad duḥkhaṃ vadhatāḍane 12,254.040a pañcendriyeṣu bhūteṣu sarvaṃ vasati daivatam 12,254.040c ādityaś candramā vāyur brahmā prāṇaḥ kratur yamaḥ 12,254.041a tāni jīvāni vikrīya kā mṛteṣu vicāraṇā 12,254.041b*0704_01 ajo 'gnir varuṇo meṣaḥ sūryo 'śvaḥ pṛthivī virāṭ 12,254.041b*0704_02 dhenur vatsaś ca somo vai vikrīyaitan na sidhyati 12,254.041c kā taile kā ghṛte brahman madhuny apsv auṣadheṣu vā 12,254.042a adaṃśamaśake deśe sukhaṃ saṃvardhitān paśūn 12,254.042c tāṃś ca mātuḥ priyāñ jānann ākramya bahudhā narāḥ 12,254.042e bahudaṃśakuśān deśān nayanti bahukardamān 12,254.043a vāhasaṃpīḍitā dhuryāḥ sīdanty avidhināpare 12,254.043c na manye bhrūṇahatyāpi viśiṣṭā tena karmaṇā 12,254.044a kṛṣiṃ sādhv iti manyante sā ca vṛttiḥ sudāruṇā 12,254.044c bhūmiṃ bhūmiśayāṃś caiva hanti kāṣṭham ayomukham 12,254.044e tathaivānaḍuho yuktān samavekṣasva jājale 12,254.045a aghnyā iti gavāṃ nāma ka enān hantum arhati 12,254.045c mahac cakārākuśalaṃ pṛṣadhro gālabhann iva 12,254.046a ṛṣayo yatayo hy etan nahuṣe pratyavedayan 12,254.046c gāṃ mātaraṃ cāpy avadhīr vṛṣabhaṃ ca prajāpatim 12,254.046e akāryaṃ nahuṣākārṣīr lapsyāmas tvatkṛte bhayam 12,254.047a śataṃ caikaṃ ca rogāṇāṃ sarvabhūteṣv apātayan 12,254.047c ṛṣayas te mahābhāgāḥ prajāsv eva hi jājale 12,254.047e bhrūṇahaṃ nahuṣaṃ tv āhur na te hoṣyāmahe haviḥ 12,254.048a ity uktvā te mahātmānaḥ sarve tattvārthadarśinaḥ 12,254.048c ṛṣayo yatayaḥ śāntās tarasā pratyavedayan 12,254.049a īdṛśān aśivān ghorān ācārān iha jājale 12,254.049c kevalācaritatvāt tu nipuṇān nāvabudhyase 12,254.050a kāraṇād dharmam anvicchen na lokacaritaṃ caret 12,254.050c yo hanyād yaś ca māṃ stauti tatrāpi śṛṇu jājale 12,254.051a samau tāv api me syātāṃ na hi me staḥ priyāpriye 12,254.051c etad īdṛśakaṃ dharmaṃ praśaṃsanti manīṣiṇaḥ 12,254.052a upapattyā hi saṃpanno yatibhiś caiva sevyate 12,254.052c satataṃ dharmaśīlaiś ca naipuṇyenopalakṣitaḥ 12,255.001 jājalir uvāca 12,255.001a yathā pravartito dharmas tulāṃ dhārayatā tvayā 12,255.001c svargadvāraṃ ca vṛttiṃ ca bhūtānām avarotsyate 12,255.002a kṛṣyā hy annaṃ prabhavati tatas tvam api jīvasi 12,255.002c paśubhiś cauṣadhībhiś ca martyā jīvanti vāṇija 12,255.003a yato yajñaḥ prabhavati nāstikyam api jalpasi 12,255.003c na hi varted ayaṃ loko vārtām utsṛjya kevalam 12,255.004 tulādhāra uvāca 12,255.004a vakṣyāmi jājale vṛttiṃ nāsmi brāhmaṇa nāstikaḥ 12,255.004c na ca yajñaṃ vinindāmi yajñavit tu sudurlabhaḥ 12,255.005a namo brāhmaṇayajñāya ye ca yajñavido janāḥ 12,255.005c svayajñaṃ brāhmaṇā hitvā kṣātraṃ yajñam ihāsthitāḥ 12,255.006a lubdhair vittaparair brahman nāstikaiḥ saṃpravartitam 12,255.006c vedavādān avijñāya satyābhāsam ivānṛtam 12,255.007a idaṃ deyam idaṃ deyam iti nāntaṃ cikīrṣati 12,255.007b*0705_01 devaiḥ pravartitaṃ hy etaṃ viddhi dharmaṃ ca jājale 12,255.007b*0705_02 aparā hy anavasthaiṣā nāsmākaṃ buddhir īdṛśī 12,255.007c ataḥ stainyaṃ prabhavati vikarmāṇi ca jājale 12,255.007e tad eva sukṛtaṃ havyaṃ yena tuṣyanti devatāḥ 12,255.008a namaskāreṇa haviṣā svādhyāyair auṣadhais tathā 12,255.008c pūjā syād devatānāṃ hi yathā śāstranidarśanam 12,255.009a iṣṭāpūrtād asādhūnāṃ viṣamā jāyate prajā 12,255.009c lubdhebhyo jāyate lubdhaḥ samebhyo jāyate samaḥ 12,255.010a yajamāno yathātmānam ṛtvijaś ca tathā prajāḥ 12,255.010c yajñāt prajā prabhavati nabhaso 'mbha ivāmalam 12,255.011a agnau prāstāhutir brahmann ādityam upatiṣṭhati 12,255.011c ādityāj jāyate vṛṣṭir vṛṣṭer annaṃ tataḥ prajāḥ 12,255.012a tasmāt svanuṣṭhitāt pūrve sarvān kāmāṃś ca lebhire 12,255.012c akṛṣṭapacyā pṛthivī āśīrbhir vīrudho 'bhavan 12,255.012e na te yajñeṣv ātmasu vā phalaṃ paśyanti kiṃ cana 12,255.013a śaṅkamānāḥ phalaṃ yajñe ye yajeran kathaṃ cana 12,255.013c jāyante 'sādhavo dhūrtā lubdhā vittaprayojanāḥ 12,255.014a sa sma pāpakṛtāṃ lokān gacched aśubhakarmaṇā 12,255.014c pramāṇam apramāṇena yaḥ kuryād aśubhaṃ naraḥ 12,255.014e pāpātmā so 'kṛtaprajñaḥ sadaiveha dvijottama 12,255.015a kartavyam iti kartavyaṃ vetti yo brāhmaṇobhayam 12,255.015c brahmaiva vartate loke naiti kartavyatāṃ punaḥ 12,255.016a viguṇaṃ ca punaḥ karma jyāya ity anuśuśruma 12,255.016c sarvabhūtopaghātaś ca phalabhāve ca saṃyamaḥ 12,255.017a satyayajñā damayajñā alubdhāś cātmatṛptayaḥ 12,255.017c utpannatyāginaḥ sarve janā āsannamatsarāḥ 12,255.018a kṣetrakṣetrajñatattvajñāḥ svayajñapariniṣṭhitāḥ 12,255.018c brāhmaṃ vedam adhīyantas toṣayanty amarān api 12,255.019a akhilaṃ daivataṃ sarvaṃ brahma brāhmaṇasaṃśritam 12,255.019c tṛpyanti tṛpyato devās tṛptās tṛptasya jājale 12,255.020a yathā sarvarasais tṛpto nābhinandati kiṃ cana 12,255.020c tathā prajñānatṛptasya nityaṃ tṛptiḥ sukhodayā 12,255.021a dharmārāmā dharmasukhāḥ kṛtsnavyavasitās tathā 12,255.021c asti nas tattvato bhūya iti prajñāgaveṣiṇaḥ 12,255.022a jñānavijñāninaḥ ke cit paraṃ pāraṃ titīrṣavaḥ 12,255.022c atīva tat sadā puṇyaṃ puṇyābhijanasaṃhitam 12,255.023a yatra gatvā na śocanti na cyavanti vyathanti ca 12,255.023c te tu tad brahmaṇaḥ sthānaṃ prāpnuvantīha sāttvikāḥ 12,255.024a naiva te svargam icchanti na yajanti yaśodhanaiḥ 12,255.024c satāṃ vartmānuvartante yathābalam ahiṃsayā 12,255.025a vanaspatīn oṣadhīś ca phalamūlaṃ ca te viduḥ 12,255.025c na caitān ṛtvijo lubdhā yājayanti dhanārthinaḥ 12,255.026a svam eva cārthaṃ kurvāṇā yajñaṃ cakruḥ punar dvijāḥ 12,255.026c pariniṣṭhitakarmāṇaḥ prajānugrahakāmyayā 12,255.026d*0706_01 tasmāt tān ṛtvijo lubdhā yājayanty aśubhān narān 12,255.027a prāpayeyuḥ prajāḥ svargaṃ svadharmacaraṇena vai 12,255.027c iti me vartate buddhiḥ samā sarvatra jājale 12,255.028a prayuñjate yāni yajñe sadā prājñā dvijarṣabha 12,255.028c tena te devayānena pathā yānti mahāmune 12,255.029a āvṛttis tatra caikasya nāsty āvṛttir manīṣiṇām 12,255.029c ubhau tau devayānena gacchato jājale pathā 12,255.030a svayaṃ caiṣām anaḍuho yujyanti ca vahanti ca 12,255.030c svayam usrāś ca duhyante manaḥsaṃkalpasiddhibhiḥ 12,255.031a svayaṃ yūpān upādāya yajante svāptadakṣiṇaiḥ 12,255.031c yas tathābhāvitātmā syāt sa gām ālabdhum arhati 12,255.032a oṣadhībhis tathā brahman yajeraṃs te natādṛśāḥ 12,255.032c buddhityāgaṃ puraskṛtya tādṛśaṃ prabravīmi te 12,255.033a nirāśiṣam anārambhaṃ nirnamaskāram astutim 12,255.033c akṣīṇaṃ kṣīṇakarmāṇaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 12,255.034a nāśrāvayan na ca yajan na dadad brāhmaṇeṣu ca 12,255.034c grāmyāṃ vṛttiṃ lipsamānaḥ kāṃ gatiṃ yāti jājale 12,255.034e idaṃ tu daivataṃ kṛtvā yathā yajñam avāpnuyāt 12,255.035 jājalir uvāca 12,255.035a na vai munīnāṃ śṛṇumaḥ sma tattvaṃ; pṛcchāmi tvā vāṇija kaṣṭam etat 12,255.035c pūrve pūrve cāsya nāvekṣamāṇā; nātaḥ paraṃ tam ṛṣayaḥ sthāpayanti 12,255.036a asminn evātmatīrthe na paśavaḥ prāpnuyuḥ sukham 12,255.036c atha svakarmaṇā kena vāṇija prāpnuyāt sukham 12,255.036e śaṃsa me tan mahāprājña bhṛśaṃ vai śraddadhāmi te 12,255.037 tulādhāra uvāca 12,255.037a uta yajñā utāyajñā makhaṃ nārhanti te kva cit 12,255.037c ājyena payasā dadhnā pūrṇāhutyā viśeṣataḥ 12,255.037e vālaiḥ śṛṅgeṇa pādena saṃbhavaty eva gaurmakham 12,255.038a patnīṃ cānena vidhinā prakaroti niyojayan 12,255.038c puroḍāśo hi sarveṣāṃ paśūnāṃ medhya ucyate 12,255.039a sarvā nadyaḥ sarasvatyaḥ sarve puṇyāḥ śiloccayāḥ 12,255.039c jājale tīrtham ātmaiva mā sma deśātithir bhava 12,255.040a etān īdṛśakān dharmān ācarann iha jājale 12,255.040c kāraṇair dharmam anvicchan na lokān āpnute śubhān 12,255.041 bhīṣma uvāca 12,255.041a etān īdṛśakān dharmāṃs tulādhāraḥ praśaṃsati 12,255.041c upapattyā hi saṃpannān nityaṃ sadbhir niṣevitān 12,256.001 tulādhāra uvāca 12,256.001a sadbhir vā yadi vāsadbhir ayaṃ panthāḥ samāśritaḥ 12,256.001c pratyakṣaṃ kriyatāṃ sādhu tato jñāsyasi tad yathā 12,256.002a ete śakuntā bahavaḥ samantād vicaranti hi 12,256.002c tavottamāṅge saṃbhūtāḥ śyenāś cānyāś ca jātayaḥ 12,256.003a āhvayainān mahābrahman viśamānāṃs tatas tataḥ 12,256.003c paśyemān hastapādeṣu śliṣṭān dehe ca sarvaśaḥ 12,256.004a saṃbhāvayanti pitaraṃ tvayā saṃbhāvitāḥ khagāḥ 12,256.004c asaṃśayaṃ pitā ca tvaṃ putrān āhvaya jājale 12,256.005 bhīṣma uvāca 12,256.005a tato jājalinā tena samāhūtāḥ patatriṇaḥ 12,256.005c vācam uccārayan divyāṃ dharmasya vacanāt kila 12,256.006a ahiṃsādikṛtaṃ karma iha caiva paratra ca 12,256.006c spardhā nihanti vai brahman sāhatā hanti taṃ naram 12,256.007a śraddhāvṛddhaṃ vāṅmanasī na yajñas trātum arhati 12,256.007c atra gāthā brahmagītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ 12,256.008a śucer aśraddadhānasya śraddadhānasya cāśuceḥ 12,256.008c devāś cittam amanyanta sadṛśaṃ yajñakarmaṇi 12,256.009a śrotriyasya kadaryasya vadānyasya ca vārdhuṣeḥ 12,256.009c mīmāṃsitvobhayaṃ devāḥ samam annam akalpayan 12,256.010a prajāpatis tān uvāca viṣamaṃ kṛtam ity uta 12,256.010c śraddhāpūtaṃ vadānyasya hatam aśraddhayetarat 12,256.010e bhojyam annaṃ vadānyasya kadaryasya na vārdhuṣeḥ 12,256.011a aśraddadhāna evaiko devānāṃ nārhate haviḥ 12,256.011c tasyaivānnaṃ na bhoktavyam iti dharmavido viduḥ 12,256.012a aśraddhā paramaṃ pāpaṃ śraddhā pāpapramocanī 12,256.012c jahāti pāpaṃ śraddhāvān sarpo jīrṇām iva tvacam 12,256.013a jyāyasī yā pavitrāṇāṃ nivṛttiḥ śraddhayā saha 12,256.013c nivṛttaśīladoṣo yaḥ śraddhāvān pūta eva saḥ 12,256.014a kiṃ tasya tapasā kāryaṃ kiṃ vṛttena kim ātmanā 12,256.014c śraddhāmayo 'yaṃ puruṣo yo yacchraddhaḥ sa eva saḥ 12,256.015a iti dharmaḥ samākhyātaḥ sadbhir dharmārthadarśibhiḥ 12,256.015c vayaṃ jijñāsamānās tvā saṃprāptā dharmadarśanāt 12,256.016a spardhāṃ jahi mahāprājña tataḥ prāpsyasi yat param 12,256.016c śraddhāvāñ śraddadhānaś ca dharmāṃś caiveha vāṇijaḥ 12,256.016e svavartmani sthitaś caiva garīyān eṣa jājale 12,256.017a evaṃ bahumatārthaṃ ca tulādhāreṇa bhāṣitam 12,256.017c samyak caivam upālabdho dharmaś coktaḥ sanātanaḥ 12,256.018a tasya vikhyātavīryasya śrutvā vākyāni sa dvijaḥ 12,256.018c tulādhārasya kaunteya śāntim evānvapadyata 12,256.019a tato 'cireṇa kālena tulādhāraḥ sa eva ca 12,256.019c divaṃ gatvā mahāprājñau viharetāṃ yathāsukham 12,256.019e svaṃ svaṃ sthānam upāgamya svakarmaphalanirjitam 12,256.020a samānāṃ śraddadhānānāṃ saṃyatānāṃ sucetasām 12,256.020c kurvatāṃ yajña ity eva na yajño jātu neṣyate 12,256.021a śraddhā vai sāttvikī devī sūryasya duhitā nṛpa 12,256.021c sāvitrī prasavitrī ca jīvaviśvāsinī tathā 12,256.022a vāgvṛddhaṃ trāyate śraddhā manovṛddhaṃ ca bhārata 12,256.022c yathaupamyopadeśena kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 12,257.001 bhīṣma uvāca 12,257.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,257.001c prajānām anukampārthaṃ gītaṃ rājñā vicakhnunā 12,257.002a chinnasthūṇaṃ vṛṣaṃ dṛṣṭvā virāvaṃ ca gavāṃ bhṛśam 12,257.002c gograhe yajñavāṭasya prekṣamāṇaḥ sa pārthivaḥ 12,257.003a svasti gobhyo 'stu lokeṣu tato nirvacanaṃ kṛtam 12,257.003c hiṃsāyāṃ hi pravṛttāyām āśīr eṣānukalpitā 12,257.004a avyavasthitamaryādair vimūḍhair nāstikair naraiḥ 12,257.004c saṃśayātmabhir avyaktair hiṃsā samanukīrtitā 12,257.005a sarvakarmasv ahiṃsā hi dharmātmā manur abravīt 12,257.005c kāmarāgād vihiṃsanti bahir vedyāṃ paśūn narāḥ 12,257.006a tasmāt pramāṇataḥ kāryo dharmaḥ sūkṣmo vijānatā 12,257.006c ahiṃsaiva hi sarvebhyo dharmebhyo jyāyasī matā 12,257.007a upoṣya saṃśito bhūtvā hitvā vedakṛtāḥ śrutīḥ 12,257.007c ācāra ity anācārāḥ kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ 12,257.008a yadi yajñāṃś ca vṛkṣāṃś ca yūpāṃś coddiśya mānavāḥ 12,257.008c vṛthā māṃsāni khādanti naiṣa dharmaḥ praśasyate 12,257.009a māṃsaṃ madhu surā matsyā āsavaṃ kṛsaraudanam 12,257.009c dhūrtaiḥ pravartitaṃ hy etan naitad vedeṣu kalpitam 12,257.010a kāmān mohāc ca lobhāc ca laulyam etat pravartitam 12,257.010c viṣṇum evābhijānanti sarvayajñeṣu brāhmaṇāḥ 12,257.010e pāyasaiḥ sumanobhiś ca tasyāpi yajanaṃ smṛtam 12,257.011a yajñiyāś caiva ye vṛkṣā vedeṣu parikalpitāḥ 12,257.011c yac cāpi kiṃ cit kartavyam anyac cokṣaiḥ susaṃskṛtam 12,257.011e mahāsattvaiḥ śuddhabhāvaiḥ sarvaṃ devārham eva tat 12,257.012 yudhiṣṭhira uvāca 12,257.012a śarīram āpadaś cāpi vivadanty avihiṃsataḥ 12,257.012c kathaṃ yātrā śarīrasya nirārambhasya setsyati 12,257.013 bhīṣma uvāca 12,257.013a yathā śarīraṃ na glāyen neyān mṛtyuvaśaṃ yathā 12,257.013c tathā karmasu varteta samartho dharmam ācaret 12,258.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,258.001a kathaṃ kāryaṃ parīkṣeta śīghraṃ vātha cireṇa vā 12,258.001c sarvathā kāryadurge 'smin bhavān naḥ paramo guruḥ 12,258.002 bhīṣma uvāca 12,258.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,258.002c cirakāres tu yat pūrvaṃ vṛttam āṅgirase kule 12,258.003a cirakārika bhadraṃ te bhadraṃ te cirakārika 12,258.003c cirakārī hi medhāvī nāparādhyati karmasu 12,258.004a cirakārī mahāprājño gautamasyābhavat sutaḥ 12,258.004c ciraṃ hi sarvakāryāṇi samekṣāvān prapadyate 12,258.005a ciraṃ saṃcintayann arthāṃś ciraṃ jāgrac ciraṃ svapan 12,258.005c cirakāryābhisaṃpatteś cirakārī tathocyate 12,258.006a alasagrahaṇaṃ prāpto durmedhāvī tathocyate 12,258.006c buddhilāghavayuktena janenādīrghadarśinā 12,258.007a vyabhicāre tu kasmiṃś cid vyatikramyāparān sutān 12,258.007c pitroktaḥ kupitenātha jahīmāṃ jananīm iti 12,258.007d*0707_01 ity uktvā sa tadā vipro gautamas tapatāṃ varaḥ 12,258.007d*0707_02 avimṛśya mahābhāgo vanam eva jagāma ha 12,258.008a sa tatheti cireṇoktvā svabhāvāc cirakārikaḥ 12,258.008c vimṛśya cirakāritvāc cintayām āsa vai ciram 12,258.009a pitur ājñāṃ kathaṃ kuryāṃ na hanyāṃ mātaraṃ katham 12,258.009c kathaṃ dharmacchale nāsmin nimajjeyam asādhuvat 12,258.010a pitur ājñā paro dharmaḥ svadharmo mātṛrakṣaṇam 12,258.010c asvatantraṃ ca putratvaṃ kiṃ nu māṃ nātra pīḍayet 12,258.011a striyaṃ hatvā mātaraṃ ca ko hi jātu sukhī bhavet 12,258.011c pitaraṃ cāpy avajñāya kaḥ pratiṣṭhām avāpnuyāt 12,258.012a anavajñā pitur yuktā dhāraṇaṃ mātṛrakṣaṇam 12,258.012c yuktakṣamāv ubhāv etau nātivartetamāṃ katham 12,258.013a pitā hy ātmānam ādhatte jāyāyāṃ jajñiyām iti 12,258.013c śīlacāritragotrasya dhāraṇārthaṃ kulasya ca 12,258.014a so 'ham ātmā svayaṃ pitrā putratve prakṛtaḥ punaḥ 12,258.014c vijñānaṃ me kathaṃ na syād bubudhe cātmasaṃbhavam 12,258.015a jātakarmaṇi yat prāha pitā yac copakarmaṇi 12,258.015c paryāptaḥ sa dṛḍhīkāraḥ pitur gauravaniścaye 12,258.016a gurur agryaḥ paro dharmaḥ poṣaṇādhyayanād dhitaḥ 12,258.016c pitā yad āha dharmaḥ sa vedeṣv api suniścitaḥ 12,258.017a prītimātraṃ pituḥ putraḥ sarvaṃ putrasya vai pitā 12,258.017c śarīrādīni deyāni pitā tv ekaḥ prayacchati 12,258.018a tasmāt pitur vacaḥ kāryaṃ na vicāryaṃ kathaṃ cana 12,258.018c pātakāny api pūyante pitur vacanakāriṇaḥ 12,258.019a bhoge bhāgye prasavane sarvalokanidarśane 12,258.019c bhartrā caiva samāyoge sīmantonnayane tathā 12,258.020a pitā svargaḥ pitā dharmaḥ pitā paramakaṃ tapaḥ 12,258.020c pitari prītim āpanne sarvāḥ prīyanti devatāḥ 12,258.021a āśiṣas tā bhajanty enaṃ puruṣaṃ prāha yāḥ pitā 12,258.021c niṣkṛtiḥ sarvapāpānāṃ pitā yad abhinandati 12,258.022a mucyate bandhanāt puṣpaṃ phalaṃ vṛntāt pramucyate 12,258.022c kliśyann api sutasnehaiḥ pitā snehaṃ na muñcati 12,258.023a etad vicintitaṃ tāvat putrasya pitṛgauravam 12,258.023c pitā hy alpataraṃ sthānaṃ cintayiṣyāmi mātaram 12,258.024a yo hy ayaṃ mayi saṃghāto martyatve pāñcabhautikaḥ 12,258.024c asya me jananī hetuḥ pāvakasya yathāraṇiḥ 12,258.024e mātā dehāraṇiḥ puṃsāṃ sarvasyārtasya nirvṛtiḥ 12,258.024f*0708_01 mātṛlābhe sanāthatvam anāthatvaṃ viparyaye 12,258.025a na ca śocati nāpy enaṃ sthāviryam apakarṣati 12,258.025c śriyā hīno 'pi yo gehe ambeti pratipadyate 12,258.025d*0709_01 prāpnuyād eva harṣaṃ sa cintātmā mānuṣaḥ svayam 12,258.026a putrapautrasamākīrṇo jananīṃ yaḥ samāśritaḥ 12,258.026c api varṣaśatasyānte sa dvihāyanavac caret 12,258.027a samarthaṃ vāsamarthaṃ vā kṛśaṃ vāpy akṛśaṃ tathā 12,258.027c rakṣaty eva sutaṃ mātā nānyaḥ poṣṭā vidhānataḥ 12,258.028a tadā sa vṛddho bhavati yadā bhavati duḥkhitaḥ 12,258.028c tadā śūnyaṃ jagat tasya yadā mātrā viyujyate 12,258.029a nāsti mātṛsamā chāyā nāsti mātṛsamā gatiḥ 12,258.029c nāsti mātṛsamaṃ trāṇaṃ nāsti mātṛsamā prapā 12,258.030a kukṣisaṃdhāraṇād dhātrī jananāj jananī smṛtā 12,258.030c aṅgānāṃ vardhanād ambā vīrasūtvena vīrasūḥ 12,258.031a śiśoḥ śuśrūṣaṇāc chuśrūr mātā deham anantaram 12,258.031c cetanāvān naro hanyād yasya nāsuṣiraṃ śiraḥ 12,258.032a dampatyoḥ prāṇasaṃśleṣe yo 'bhisaṃdhiḥ kṛtaḥ kila 12,258.032c taṃ mātā vā pitā veda bhūtārtho mātari sthitaḥ 12,258.033a mātā jānāti yad gotraṃ mātā jānāti yasya saḥ 12,258.033c mātur bharaṇamātreṇa prītiḥ snehaḥ pituḥ prajāḥ 12,258.034a pāṇibandhaṃ svayaṃ kṛtvā sahadharmam upetya ca 12,258.034c yadi yāpyanti puruṣāḥ striyo nārhanti yāpyatām 12,258.035a bharaṇād dhi striyo bhartā pātyāc caiva striyāḥ patiḥ 12,258.035c guṇasyāsya nivṛttau tu na bhartā na patiḥ patiḥ 12,258.036a evaṃ strī nāparādhnoti nara evāparādhyati 12,258.036c vyuccaraṃś ca mahādoṣaṃ nara evāparādhyati 12,258.037a striyā hi paramo bhartā daivataṃ paramaṃ smṛtam 12,258.037c tasyātmanā tu sadṛśam ātmānaṃ paramaṃ dadau 12,258.037e sarvakāryāparādhyatvān nāparādhyanti cāṅganāḥ 12,258.038a yaś canokto hi nirdeśaḥ striyā maithunatṛptaye 12,258.038c tasya smārayato vyaktam adharmo nātra saṃśayaḥ 12,258.039a yāvan nārīṃ mātaraṃ ca gaurave cādhike sthitām 12,258.039c avadhyāṃ tu vijānīyuḥ paśavo 'py avicakṣaṇāḥ 12,258.040a devatānāṃ samāvāyam ekasthaṃ pitaraṃ viduḥ 12,258.040c martyānāṃ devatānāṃ ca snehād abhyeti mātaram 12,258.041a evaṃ vimṛśatas tasya cirakāritayā bahu 12,258.041c dīrghaḥ kālo vyatikrāntas tatas tasyāgamat pitā 12,258.042a medhātithir mahāprājño gautamas tapasi sthitaḥ 12,258.042c vimṛśya tena kālena patnyāḥ saṃsthāvyatikramam 12,258.043a so 'bravīd duḥkhasaṃtapto bhṛśam aśrūṇi vartayan 12,258.043c śrutadhairyaprasādena paścāttāpam upāgataḥ 12,258.044a āśramaṃ mama saṃprāptas trilokeśaḥ puraṃdaraḥ 12,258.044c atithivratam āsthāya brāhmaṇaṃ rūpam āsthitaḥ 12,258.045a samayā sāntvito vāgbhiḥ svāgatenābhipūjitaḥ 12,258.045c arghyaṃ pādyaṃ ca nyāyena tayābhipratipāditaḥ 12,258.046a paravaty asmi cāpy uktaḥ praṇayiṣye nayena ca 12,258.046c atra cākuśale jāte striyo nāsti vyatikramaḥ 12,258.047a evaṃ na strī na caivāhaṃ nādhvagas tridaśeśvaraḥ 12,258.047c aparādhyati dharmasya pramādas tv aparādhyati 12,258.048a īrṣyājaṃ vyasanaṃ prāhus tena caivordhvaretasaḥ 12,258.048c īrṣyayā tv aham ākṣipto magno duṣkṛtasāgare 12,258.049a hatvā sādhvīṃ ca nārīṃ ca vyasanitvāc ca śāsitām 12,258.049c bhartavyatvena bhāryāṃ ca ko nu māṃ tārayiṣyati 12,258.050a antareṇa mayājñaptaś cirakārī hy udāradhīḥ 12,258.050c yady adya cirakārī syāt sa māṃ trāyeta pātakāt 12,258.051a cirakārika bhadraṃ te bhadraṃ te cirakārika 12,258.051c yady adya cirakārī tvaṃ tato 'si cirakārikaḥ 12,258.052a trāhi māṃ mātaraṃ caiva tapo yac cārjitaṃ mayā 12,258.052c ātmānaṃ pātakebhyaś ca bhavādya cirakārikaḥ 12,258.053a sahajaṃ cirakāritvaṃ ciraprājñatayā tava 12,258.053b*0710_01 āvayoś cittasaṃtāpaḥ na hy asatphalatas tathā 12,258.053c saphalaṃ tat tavādyāstu bhavādya cirakārikaḥ 12,258.054a ciram āśaṃsito mātrā ciraṃ garbheṇa dhāritaḥ 12,258.054c saphalaṃ cirakāritvaṃ kuru tvaṃ cirakārika 12,258.055a cirāyate ca saṃtāpāc ciraṃ svapiti vāritaḥ 12,258.055c āvayoś cirasaṃtāpād avekṣya cirakārika 12,258.056a evaṃ sa duḥkhito rājan maharṣir gautamas tadā 12,258.056c cirakāriṃ dadarśātha putraṃ sthitam athāntike 12,258.057a cirakārī tu pitaraṃ dṛṣṭvā paramaduḥkhitaḥ 12,258.057c śastraṃ tyaktvā tato mūrdhnā prasādāyopacakrame 12,258.058a gautamas tu sutaṃ dṛṣṭvā śirasā patitaṃ bhuvi 12,258.058c patnīṃ caiva nirākārāṃ parām abhyagaman mudam 12,258.059a na hi sā tena saṃbhedaṃ patnī nītā mahātmanā 12,258.059c vijane cāśramasthena putraś cāpi samāhitaḥ 12,258.060a hanyāt tv anapavādena śastrapāṇau sute sthite 12,258.060c vinītaṃ praśnayitvā ca vyavasyed ātmakarmasu 12,258.061a buddhiś cāsīt sutaṃ dṛṣṭvā pituś caraṇayor natam 12,258.061c śastragrahaṇacāpalyaṃ saṃvṛṇoti bhayād iti 12,258.062a tataḥ pitrā ciraṃ stutvā ciraṃ cāghrāya mūrdhani 12,258.062c ciraṃ dorbhyāṃ pariṣvajya ciraṃ jīvety udāhṛtaḥ 12,258.063a evaṃ sa gautamaḥ putraṃ prītiharṣasamanvitaḥ 12,258.063c abhinandya mahāprājña idaṃ vacanam abravīt 12,258.064a cirakārika bhadraṃ te cirakārī ciraṃ bhava 12,258.064c cirāyamāṇe tvayi ca ciram asmi suduḥkhitaḥ 12,258.065a gāthāś cāpy abravīd vidvān gautamo munisattamaḥ 12,258.065c cirakāriṣu dhīreṣu guṇoddeśasamāśrayāt 12,258.066a cireṇa mitraṃ badhnīyāc cireṇa ca kṛtaṃ tyajet 12,258.066c cireṇa hi kṛtaṃ mitraṃ ciraṃ dhāraṇam arhati 12,258.067a rāge darpe ca māne ca drohe pāpe ca karmaṇi 12,258.067c apriye caiva kartavye cirakārī praśasyate 12,258.068a bandhūnāṃ suhṛdāṃ caiva bhṛtyānāṃ strījanasya ca 12,258.068c avyakteṣv aparādheṣu cirakārī praśasyate 12,258.069a evaṃ sa gautamas tasya prītaḥ putrasya bhārata 12,258.069c karmaṇā tena kauravya cirakāritayā tayā 12,258.070a evaṃ sarveṣu kāryeṣu vimṛśya puruṣas tataḥ 12,258.070c cireṇa niścayaṃ kṛtvā ciraṃ na paritapyate 12,258.071a ciraṃ dhārayate roṣaṃ ciraṃ karma niyacchati 12,258.071c paścāttāpakaraṃ karma na kiṃ cid upapadyate 12,258.072a ciraṃ vṛddhān upāsīta ciram anvāsya pūjayet 12,258.072c ciraṃ dharmān niṣeveta kuryāc cānveṣaṇaṃ ciram 12,258.073a ciram anvāsya viduṣaś ciraṃ śiṣṭān niṣevya ca 12,258.073c ciraṃ vinīya cātmānaṃ ciraṃ yāty anavajñatām 12,258.074a bruvataś ca parasyāpi vākyaṃ dharmopasaṃhitam 12,258.074c ciraṃ pṛcchec ciraṃ brūyāc ciraṃ na paribhūyate 12,258.075a upāsya bahulās tasminn āśrame sumahātapāḥ 12,258.075c samāḥ svargaṃ gato vipraḥ putreṇa sahitas tadā 12,259.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,259.001a kathaṃ rājā prajā rakṣen na ca kiṃ cit pratāpayet 12,259.001c pṛcchāmi tvāṃ satāṃ śreṣṭha tan me brūhi pitāmaha 12,259.002 bhīṣma uvāca 12,259.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,259.002c dyumatsenasya saṃvādaṃ rājñā satyavatā saha 12,259.003a avyāhṛtaṃ vyājahāra satyavān iti naḥ śrutam 12,259.003c vadhāya nīyamāneṣu pitur evānuśāsanāt 12,259.004a adharmatāṃ yāti dharmo yāty adharmaś ca dharmatām 12,259.004c vadho nāma bhaved dharmo naitad bhavitum arhati 12,259.005 dyumatsena uvāca 12,259.005a atha ced avadho dharmo dharmaḥ ko jātu cid bhavet 12,259.005c dasyavaś cen na hanyeran satyavan saṃkaro bhavet 12,259.006a mamedam iti nāsyaitat pravarteta kalau yuge 12,259.006c lokayātrā na caiva syād atha ced vettha śaṃsa naḥ 12,259.007 satyavān uvāca 12,259.007a sarva eva trayo varṇāḥ kāryā brāhmaṇabandhanāḥ 12,259.007c dharmapāśanibaddhānām alpo vyapacariṣyati 12,259.008a yo yas teṣām apacaret tam ācakṣīta vai dvijaḥ 12,259.008c ayaṃ me na śṛṇotīti tasmin rājā pradhārayet 12,259.009a tattvābhedena yac chāstraṃ tat kāryaṃ nānyathā vadhaḥ 12,259.009c asamīkṣyaiva karmāṇi nītiśāstraṃ yathāvidhi 12,259.010a dasyūn hinasti vai rājā bhūyaso vāpy anāgasaḥ 12,259.010c bhāryā mātā pitā putro hanyate puruṣe hate 12,259.010e pareṇāpakṛte rājā tasmāt samyak pradhārayet 12,259.011a asādhuś caiva puruṣo labhate śīlam ekadā 12,259.011c sādhoś cāpi hy asādhubhyo jāyate 'śobhanā prajā 12,259.012a na mūlaghātaḥ kartavyo naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ 12,259.012c api khalv avadhenaiva prāyaścittaṃ vidhīyate 12,259.013a udvejanena bandhena virūpakaraṇena ca 12,259.013c vadhadaṇḍena te kleśyā na puro 'hitasaṃpadā 12,259.014a yadā purohitaṃ vā te paryeyuḥ śaraṇaiṣiṇaḥ 12,259.014c kariṣyāmaḥ punar brahman na pāpam iti vādinaḥ 12,259.015a tadā visargam arhāḥ syur itīdaṃ nṛpaśāsanam 12,259.015c bibhrad daṇḍājinaṃ muṇḍo brāhmaṇo 'rhati vāsasam 12,259.016a garīyāṃso garīyāṃsam aparādhe punaḥ punaḥ 12,259.016c tathā visargam arhanti na yathā prathame tathā 12,259.017 dyumatsena uvāca 12,259.017a yatra yatraiva śakyeran saṃyantuṃ samaye prajāḥ 12,259.017c sa tāvat procyate dharmo yāvan na pratilaṅghyate 12,259.018a ahanyamāneṣu punaḥ sarvam eva parābhavet 12,259.018c pūrve pūrvatare caiva suśāsyā abhavañ janāḥ 12,259.019a mṛdavaḥ satyabhūyiṣṭhā alpadrohālpamanyavaḥ 12,259.019c purā dhigdaṇḍa evāsīd vāgdaṇḍas tadanantaram 12,259.020a āsīd ādānadaṇḍo 'pi vadhadaṇḍo 'dya vartate 12,259.020c vadhenāpi na śakyante niyantum apare janāḥ 12,259.021a naiva dasyur manuṣyāṇāṃ na devānām iti śrutiḥ 12,259.021c na gandharvapitṝṇāṃ ca kaḥ kasyeha na kaś cana 12,259.022a padmaṃ śmaśānād ādatte piśācāc cāpi daivatam 12,259.022c teṣu yaḥ samayaṃ kuryād ajñeṣu hatabuddhiṣu 12,259.023 satyavān uvāca 12,259.023a tān na śaknoṣi cet sādhūn paritrātum ahiṃsayā 12,259.023c kasya cid bhūtabhavyasya lābhenāntaṃ tathā kuru 12,259.024 dyumatsena uvāca 12,259.024a rājāno lokayātrārthaṃ tapyante paramaṃ tapaḥ 12,259.024c apatrapanti tādṛgbhyas tathāvṛttā bhavanti ca 12,259.025a vitrāsyamānāḥ sukṛto na kāmād ghnanti duṣkṛtīn 12,259.025c sukṛtenaiva rājāno bhūyiṣṭhaṃ śāsate prajāḥ 12,259.026a śreyasaḥ śreyasīm evaṃ vṛttiṃ loko 'nuvartate 12,259.026c sadaiva hi guror vṛttam anuvartanti mānavāḥ 12,259.027a ātmānam asamādhāya samādhitsati yaḥ parān 12,259.027c viṣayeṣv indriyavaśaṃ mānavāḥ prahasanti tam 12,259.028a yo rājño dambhamohena kiṃ cit kuryād asāṃpratam 12,259.028c sarvopāyair niyamyaḥ sa tathā pāpān nivartate 12,259.029a ātmaivādau niyantavyo duṣkṛtaṃ saṃniyacchatā 12,259.029c daṇḍayec ca mahādaṇḍair api bandhūn anantarān 12,259.030a yatra vai pāpakṛt kleśyo na mahad duḥkham archati 12,259.030c vardhante tatra pāpāni dharmo hrasati ca dhruvam 12,259.030e iti kāruṇyaśīlas tu vidvān vai brāhmaṇo 'nvaśāt 12,259.031a iti caivānuśiṣṭo 'smi pūrvais tāta pitāmahaiḥ 12,259.031c āśvāsayadbhiḥ subhṛśam anukrośāt tathaiva ca 12,259.032a etat prathamakalpena rājā kṛtayuge 'bhajat 12,259.032c pādonenāpi dharmeṇa gacchet tretāyuge tathā 12,259.032e dvāpare tu dvipādena pādena tv apare yuge 12,259.033a tathā kaliyuge prāpte rājñāṃ duścaritena ha 12,259.033c bhavet kālaviśeṣeṇa kalā dharmasya ṣoḍaśī 12,259.034a atha prathamakalpena satyavan saṃkaro bhavet 12,259.034c āyuḥ śaktiṃ ca kālaṃ ca nirdiśya tapa ādiśet 12,259.035a satyāya hi yathā neha jahyād dharmaphalaṃ mahat 12,259.035c bhūtānām anukampārthaṃ manuḥ svāyaṃbhuvo 'bravīt 12,260.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,260.001a avirodhena bhūtānāṃ tyāgaḥ ṣāḍguṇyakārakaḥ 12,260.001c yaḥ syād ubhayabhāg dharmas tan me brūhi pitāmaha 12,260.002a gārhasthyasya ca dharmasya tyāgadharmasya cobhayoḥ 12,260.002c adūrasaṃprasthitayoḥ kiṃ svic chreyaḥ pitāmaha 12,260.003 bhīṣma uvāca 12,260.003a ubhau dharmau mahābhāgāv ubhau paramaduścarau 12,260.003c ubhau mahāphalau tāta sadbhir ācaritāv ubhau 12,260.004a atra te vartayiṣyāmi prāmāṇyam ubhayos tayoḥ 12,260.004c śṛṇuṣvaikamanāḥ pārtha chinnadharmārthasaṃśayam 12,260.005a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,260.005c kapilasya goś ca saṃvādaṃ tan nibodha yudhiṣṭhira 12,260.006a āmnāyam anupaśyan hi purāṇaṃ śāśvataṃ dhruvam 12,260.006c nahuṣaḥ pūrvam ālebhe tvaṣṭur gām iti naḥ śrutam 12,260.007a tāṃ niyuktām adīnātmā sattvasthaḥ samaye rataḥ 12,260.007c jñānavān niyatāhāro dadarśa kapilas tadā 12,260.008a sa buddhim uttamāṃ prāpto naiṣṭhikīm akutobhayām 12,260.008c smarāmi śithilaṃ satyaṃ vedā ity abravīt sakṛt 12,260.009a tāṃ gām ṛṣiḥ syūmaraśmiḥ praviśya yatim abravīt 12,260.009c haṃho vedā yadi matā dharmāḥ kenāpare matāḥ 12,260.010a tapasvino dhṛtimataḥ śrutivijñānacakṣuṣaḥ 12,260.010c sarvam ārṣaṃ hi manyante vyāhṛtaṃ viditātmanaḥ 12,260.011a tasyaivaṃ gatatṛṣṇasya vijvarasya nirāśiṣaḥ 12,260.011c kā vivakṣāsti vedeṣu nirārambhasya sarvaśaḥ 12,260.012 kapila uvāca 12,260.012a nāhaṃ vedān vinindāmi na vivakṣāmi karhi cit 12,260.012c pṛthag āśramiṇāṃ karmāṇy ekārthānīti naḥ śrutam 12,260.013a gacchaty eva parityāgī vānaprasthaś ca gacchati 12,260.013c gṛhastho brahmacārī ca ubhau tāv api gacchataḥ 12,260.014a devayānā hi panthānaś catvāraḥ śāśvatā matāḥ 12,260.014c teṣāṃ jyāyaḥkanīyastvaṃ phaleṣūktaṃ balābalam 12,260.015a evaṃ viditvā sarvārthān ārabhed iti vaidikam 12,260.015c nārabhed iti cānyatra naiṣṭhikī śrūyate śrutiḥ 12,260.016a anārambhe hy adoṣaḥ syād ārambhe 'doṣa uttamaḥ 12,260.016c evaṃ sthitasya śāstrasya durvijñeyaṃ balābalam 12,260.017a yady atra kiṃ cit pratyakṣam ahiṃsāyāḥ paraṃ matam 12,260.017c ṛte tv āgamaśāstrebhyo brūhi tad yadi paśyasi 12,260.018 syūmaraśmir uvāca 12,260.018a svargakāmo yajeteti satataṃ śrūyate śrutiḥ 12,260.018c phalaṃ prakalpya pūrvaṃ hi tato yajñaḥ pratāyate 12,260.019a ajaś cāśvaś ca meṣaś ca gauś ca pakṣigaṇāś ca ye 12,260.019c grāmyāraṇyā oṣadhayaḥ prāṇasyānnam iti śrutiḥ 12,260.020a tathaivānnaṃ hy aharahaḥ sāyaṃ prātar nirupyate 12,260.020c paśavaś cātha dhānyaṃ ca yajñasyāṅgam iti śrutiḥ 12,260.021a etāni saha yajñena prajāpatir akalpayat 12,260.021c tena prajāpatir devān yajñenāyajata prabhuḥ 12,260.022a te smānyonyaṃcarāḥ sarve prāṇinaḥ sapta sapta ca 12,260.022b*0711_01 gaurajo manujo meṣaḥ aśvāśvataragardabhāḥ 12,260.022b*0711_02 ete grāmyāḥ samākhyātāḥ paśavaḥ sapta sādhubhiḥ 12,260.022b*0711_03 siṃhā vyāghrā varāhāś ca mahiṣā vāraṇās tathā 12,260.022b*0711_04 mahiṣī vānarāś caiva saptāraṇyās tathā smṛtāḥ 12,260.022c yajñeṣūpākṛtaṃ viśvaṃ prāhur uttamasaṃjñitam 12,260.023a etac caivābhyanujñātaṃ pūrvaiḥ pūrvatarais tathā 12,260.023c ko jātu na vicinvīta vidvān svāṃ śaktim ātmanaḥ 12,260.024a paśavaś ca manuṣyāś ca drumāś cauṣadhibhiḥ saha 12,260.024c svargam evābhikāṅkṣante na ca svargas tv ṛte makham 12,260.025a oṣadhyaḥ paśavo vṛkṣā vīrud ājyaṃ payo dadhi 12,260.025c havir bhūmir diśaḥ śraddhā kālaś caitāni dvādaśa 12,260.026a ṛco yajūṃṣi sāmāni yajamānaś ca ṣoḍaśaḥ 12,260.026c agnir jñeyo gṛhapatiḥ sa saptadaśa ucyate 12,260.026e aṅgāny etāni yajñasya yajño mūlam iti śrutiḥ 12,260.027a ājyena payasā dadhnā śakṛtāmikṣayā tvacā 12,260.027c vālaiḥ śṛṅgeṇa pādena saṃbhavaty eva gaur makham 12,260.027e evaṃ pratyekaśaḥ sarvaṃ yad yad asya vidhīyate 12,260.028a yajñaṃ vahanti saṃbhūya sahartvigbhiḥ sadakṣiṇaiḥ 12,260.028c saṃhatyaitāni sarvāṇi yajñaṃ nirvartayanty uta 12,260.029a yajñārthāni hi sṛṣṭāni yathā vai śrūyate śrutiḥ 12,260.029c evaṃ pūrve pūrvatarāḥ pravṛttāś caiva mānavāḥ 12,260.030a na hinasti hy ārabhate nābhidruhyati kiṃ cana 12,260.030c yajño yaṣṭavya ity eva yo yajaty aphalepsayā 12,260.031a yajñāṅgāny api caitāni yathoktāni nasaṃśayaḥ 12,260.031c vidhinā vidhiyuktāni tārayanti parasparam 12,260.032a āmnāyam ārṣaṃ paśyāmi yasmin vedāḥ pratiṣṭhitāḥ 12,260.032c taṃ vidvāṃso 'nupaśyanti brāhmaṇasyānudarśanāt 12,260.033a brāhmaṇaprabhavo yajño brāhmaṇārpaṇa eva ca 12,260.033c anu yajñaṃ jagat sarvaṃ yajñaś cānu jagat sadā 12,260.034a om iti brahmaṇo yonir namaḥ svāhā svadhā vaṣaṭ 12,260.034c yasyaitāni prayujyante yathāśakti kṛtāny api 12,260.035a na tasya triṣu lokeṣu paralokabhayaṃ viduḥ 12,260.035c iti vedā vadantīha siddhāś ca paramarṣayaḥ 12,260.036a ṛco yajūṃṣi sāmāni stobhāś ca vidhicoditāḥ 12,260.036c yasminn etāni sarvāṇi bahir eva sa vai dvijaḥ 12,260.037a agnyādheye yad bhavati yac ca some sute dvija 12,260.037c yac cetarair mahāyajñair veda tad bhagavān svataḥ 12,260.038a tasmād brahman yajetaiva yājayec cāvicārayan 12,260.038c yajataḥ svargavidhinā pretya svargaphalaṃ mahat 12,260.039a nāyaṃ loko 'sty ayajñānāṃ paraś ceti viniścayaḥ 12,260.039c vedavādavidaś caiva pramāṇam ubhayaṃ tadā 12,261.001 kapila uvāca 12,261.001a etāvad anupaśyanto yatayo yānti mārgagāḥ 12,261.001c naiṣāṃ sarveṣu lokeṣu kaś cid asti vyatikramaḥ 12,261.002a nirdvaṃdvā nirnamaskārā nirāśīrbandhanā budhāḥ 12,261.002c vimuktāḥ sarvapāpebhyaś caranti śucayo 'malāḥ 12,261.003a apavarge 'tha saṃtyāge buddhau ca kṛtaniścayāḥ 12,261.003c brahmiṣṭhā brahmabhūtāś ca brahmaṇy eva kṛtālayāḥ 12,261.004a viśokā naṣṭarajasas teṣāṃ lokāḥ sanātanāḥ 12,261.004c teṣāṃ gatiṃ parāṃ prāpya gārhasthye kiṃ prayojanam 12,261.005 syūmaraśmir uvāca 12,261.005a yady eṣā paramā niṣṭhā yady eṣā paramā gatiḥ 12,261.005c gṛhasthān avyapāśritya nāśramo 'nyaḥ pravartate 12,261.006a yathā mātaram āśritya sarve jīvanti jantavaḥ 12,261.006c evaṃ gṛhastham āśritya vartanta itare ''śramāḥ 12,261.007a gṛhastha eva yajate gṛhasthas tapyate tapaḥ 12,261.007c gārhasthyam asya dharmasya mūlaṃ yat kiṃ cid ejate 12,261.008a prajanād dhy abhinirvṛttāḥ sarve prāṇabhṛto mune 12,261.008c prajanaṃ cāpy utānyatra na kathaṃ cana vidyate 12,261.009a yās tāḥ syur bahir oṣadhyo bahv araṇyās tathā dvija 12,261.009c oṣadhibhyo bahir yasmāt prāṇī kaś cin na vidyate 12,261.009e kasyaiṣā vāg bhavet satyā mokṣo nāsti gṛhād iti 12,261.010a aśraddadhānair aprājñaiḥ sūkṣmadarśanavarjitaiḥ 12,261.010c nirāśair alasaiḥ śrāntais tapyamānaiḥ svakarmabhiḥ 12,261.010e śramasyoparamo dṛṣṭaḥ pravrajyā nāma paṇḍitaiḥ 12,261.011a trailokyasyaiva hetur hi maryādā śāśvatī dhruvā 12,261.011c brāhmaṇo nāma bhagavāñ janmaprabhṛti pūjyate 12,261.012a prāg garbhādhānān mantrā hi pravartante dvijātiṣu 12,261.012c aviśrambheṣu vartante viśrambheṣv apy asaṃśayam 12,261.013a dāhaḥ punaḥ saṃśrayaṇe saṃsthite pātrabhojanam 12,261.013c dānaṃ gavāṃ paśūnāṃ vā piṇḍānāṃ cāpsu majjanam 12,261.014a arciṣmanto barhiṣadaḥ kravyādāḥ pitaraḥ smṛtāḥ 12,261.014c mṛtasyāpy anumanyante mantrā mantrāś ca kāraṇam 12,261.015a evaṃ krośatsu vedeṣu kuto mokṣo 'sti kasya cit 12,261.015c ṛṇavanto yadā martyāḥ pitṛdevadvijātiṣu 12,261.016a śriyā vihīnair alasaiḥ paṇḍitair apalāpitam 12,261.016c vedavādāparijñānaṃ satyābhāsam ivānṛtam 12,261.017a na vai pāpair hriyate kṛṣyate vā; yo brāhmaṇo yajate vedaśāstraiḥ 12,261.017c ūrdhvaṃ yajñaḥ paśubhiḥ sārdham eti; saṃtarpitas tarpayate ca kāmaiḥ 12,261.018a na vedānāṃ paribhavān na śāṭhyena na māyayā 12,261.018c mahat prāpnoti puruṣo brahma brahmaṇi vindati 12,261.019 kapila uvāca 12,261.019a darśaṃ ca paurṇamāsaṃ ca agnihotraṃ ca dhīmatām 12,261.019c cāturmāsyāni caivāsaṃs teṣu yajñaḥ sanātanaḥ 12,261.020a anārambhāḥ sudhṛtayaḥ śucayo brahmasaṃśritāḥ 12,261.020c brahmaṇaiva sma te devāṃs tarpayanty amṛtaiṣiṇaḥ 12,261.021a sarvabhūtātmabhūtasya sarvabhūtāni paśyataḥ 12,261.021c devāpi mārge muhyanti apadasya padaiṣiṇaḥ 12,261.022a caturdvāraṃ puruṣaṃ caturmukhaṃ; caturdhā cainam upayāti nindā 12,261.022c bāhubhyāṃ vāca udarād upasthāt; teṣāṃ dvāraṃ dvārapālo bubhūṣet 12,261.023a nākṣair dīvyen nādadītānyavittaṃ; na vāyonīyasya śṛtaṃ pragṛhṇet 12,261.023c kruddho na caiva prahareta dhīmāṃs; tathāsya tat pāṇipādaṃ suguptam 12,261.024a nākrośam archen na mṛṣā vadec ca; na paiśunaṃ janavādaṃ ca kuryāt 12,261.024c satyavrato mitabhāṣo 'pramattas; tathāsya vāgdvāram atho suguptam 12,261.025a nānāśanaḥ syān na mahāśanaḥ syād; alolupaḥ sādhubhir āgataḥ syāt 12,261.025c yātrārtham āhāram ihādadīta; tathāsya syāj jāṭharī dvāraguptiḥ 12,261.026a na vīrapatnīṃ vihareta nārīṃ; na cāpi nārīm anṛtāv āhvayīta 12,261.026c bhāryāvrataṃ hy ātmani dhārayīta; tathāsyopasthadvāraguptir bhaveta 12,261.027a dvārāṇi yasya sarvāṇi suguptāni manīṣiṇaḥ 12,261.027c upastham udaraṃ bāhū vāk caturthī sa vai dvijaḥ 12,261.028a moghāny aguptadvārasya sarvāṇy eva bhavanty uta 12,261.028c kiṃ tasya tapasā kāryaṃ kiṃ yajñena kim ātmanā 12,261.029a anuttarīyavasanam anupastīrṇaśāyinam 12,261.029c bāhūpadhānaṃ śāmyantaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 12,261.030a dvaṃdvārāmeṣu sarveṣu ya eko ramate muniḥ 12,261.030c pareṣām ananudhyāyaṃs taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 12,261.031a yena sarvam idaṃ buddhaṃ prakṛtir vikṛtiś ca yā 12,261.031c gatijñaḥ sarvabhūtānāṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 12,261.032a abhayaṃ sarvabhūtebhyaḥ sarveṣām abhayaṃ yataḥ 12,261.032c sarvabhūtātmabhūto yas taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ 12,261.033a nāntareṇānujānanti vedānāṃ yat kriyāphalam 12,261.033c anujñāya ca tat sarvam anyad rocayate 'phalam 12,261.034a phalavanti ca karmāṇi vyuṣṭimanti dhruvāṇi ca 12,261.034c viguṇāni ca paśyanti tathānaikāntikāni ca 12,261.035a guṇāś cātra sudurjñeyā jñātāś cāpi suduṣkarāḥ 12,261.035c anuṣṭhitāś cāntavanta iti tvam anupaśyasi 12,261.036 syūmaraśmir uvāca 12,261.036a yathā ca vedaprāmāṇyaṃ tyāgaś ca saphalo yathā 12,261.036c tau panthānāv ubhau vyaktau bhagavaṃs tad bravīhi me 12,261.037 kapila uvāca 12,261.037a pratyakṣam iha paśyanti bhavantaḥ satpathe sthitāḥ 12,261.037c pratyakṣaṃ tu kim atrāsti yad bhavanta upāsate 12,261.038 syūmaraśmir uvāca 12,261.038a syūmaraśmir ahaṃ brahmañ jijñāsārtham ihāgataḥ 12,261.038c śreyaskāmaḥ pratyavocam ārjavān na vivakṣayā 12,261.038e imaṃ ca saṃśayaṃ ghoraṃ bhagavān prabravītu me 12,261.039a pratyakṣam iha paśyanto bhavantaḥ satpathe sthitāḥ 12,261.039c kim atra pratyakṣatamaṃ bhavanto yad upāsate 12,261.039e anyatra tarkaśāstrebhya āgamāc ca yathāgamam 12,261.040a āgamo vedavādas tu tarkaśāstrāṇi cāgamaḥ 12,261.040c yathāgamam upāsīta āgamas tatra sidhyati 12,261.040e siddhiḥ pratyakṣarūpā ca dṛśyaty āgamaniścayāt 12,261.041a naur nāvīva nibaddhā hi srotasā sanibandhanā 12,261.041c hriyamāṇā kathaṃ vipra kubuddhīṃs tārayiṣyati 12,261.041e etad bravītu bhagavān upapanno 'smy adhīhi bhoḥ 12,261.042a naiva tyāgī na saṃtuṣṭo nāśoko na nirāmayaḥ 12,261.042c na nirvivitso nāvṛtto nāpavṛtto 'sti kaś cana 12,261.043a bhavanto 'pi ca hṛṣyanti śocanti ca yathā vayam 12,261.043c indriyārthāś ca bhavatāṃ samānāḥ sarvajantuṣu 12,261.044a evaṃ caturṇāṃ varṇānām āśramāṇāṃ pravṛttiṣu 12,261.044c ekam ālambamānānāṃ nirṇaye kiṃ nirāmayam 12,261.045 kapila uvāca 12,261.045a yad yad ācarate śāstram atha sarvapravṛttiṣu 12,261.045c yasya yatra hy anuṣṭhānaṃ tatra tatra nirāmayam 12,261.046a sarvaṃ pāvayate jñānaṃ yo jñānaṃ hy anuvartate 12,261.046c jñānād apetya yā vṛttiḥ sā vināśayati prajāḥ 12,261.047a bhavanto jñānino nityaṃ sarvataś ca nirāgamāḥ 12,261.047c aikātmyaṃ nāma kaś cid dhi kadā cid abhipadyate 12,261.048a śāstraṃ hy abuddhvā tattvena ke cid vādabalā janāḥ 12,261.048c kāmadveṣābhibhūtatvād ahaṃkāravaśaṃ gatāḥ 12,261.049a yāthātathyam avijñāya śāstrāṇāṃ śāstradasyavaḥ 12,261.049c brahmastenā nirārambhā apakvamatayo 'śivāḥ 12,261.050a vaiguṇyam eva paśyanti na guṇān anuyuñjate 12,261.050c teṣāṃ tamaḥśarīrāṇāṃ tama eva parāyaṇam 12,261.051a yo yathāprakṛtir jantuḥ prakṛteḥ syād vaśānugaḥ 12,261.051c tasya dveṣaś ca kāmaś ca krodho dambho 'nṛtaṃ madaḥ 12,261.051e nityam evābhivartante guṇāḥ prakṛtisaṃbhavāḥ 12,261.052a etad buddhyānupaśyantaḥ saṃtyajeyuḥ śubhāśubham 12,261.052c parāṃ gatim abhīpsanto yatayaḥ saṃyame ratāḥ 12,261.052d*0712_01 yataḥ svarūpataś cānyo jātitaḥ śrutito 'rthataḥ 12,261.052d*0712_02 katham asmin sa ity eva saṃbandhaḥ syād asaṃhitaḥ 12,261.053 syūmaraśmir uvāca 12,261.053a sarvam etan mayā brahmañ śāstrataḥ parikīrtitam 12,261.053c na hy avijñāya śātrārthaṃ pravartante pravṛttayaḥ 12,261.054a yaḥ kaś cin nyāyya ācāraḥ sarvaṃ śāstram iti śrutiḥ 12,261.054c yad anyāyyam aśāstraṃ tad ity eṣā śrūyate śrutiḥ 12,261.055a na pravṛttir ṛte śāstrāt kā cid astīti niścayaḥ 12,261.055c yad anyad vedavādebhyas tad aśāstram iti śrutiḥ 12,261.056a śāstrād apetaṃ paśyanti bahavo vyaktamāninaḥ 12,261.056c śāstradoṣān na paśyanti iha cāmutra cāpare 12,261.056d*0713_01 indriyārthāś ca bhavatāṃ samānāḥ sarvajantuṣu 12,261.056d*0713_02 evaṃ caturṇāṃ varṇānām āśramāṇāṃ pravṛttiṣu 12,261.056d*0713_03 evam ālambamānānāṃ nirṇaye sarvatodiśam 12,261.056e avijñānahataprajñā hīnaprajñās tamovṛtāḥ 12,261.057a śakyaṃ tv ekena muktena kṛtakṛtyena sarvaśaḥ 12,261.057c piṇḍamātraṃ vyapāśritya carituṃ sarvatodiśam 12,261.057d*0714_01 ānantyaṃ vadamānena śaktena vijitātmanā 12,261.057e vedavādaṃ vyapāśritya mokṣo 'stīti prabhāṣitum 12,261.057f*0715_01 apetanyāyaśāstreṇa sarvalokavigarhiṇā 12,261.058a idaṃ tu duṣkaraṃ karma kuṭumbam abhisaṃśritam 12,261.058c dānam adhyayanaṃ yajñaḥ prajāsaṃtānam ārjavam 12,261.059a yady etad evaṃ kṛtvāpi na vimokṣo 'sti kasya cit 12,261.059c dhik kartāraṃ ca kāryaṃ ca śramaś cāyaṃ nirarthakaḥ 12,261.060a nāstikyam anyathā ca syād vedānāṃ pṛṣṭhataḥkriyā 12,261.060c etasyānantyam icchāmi bhagavañ śrotum añjasā 12,261.061a tathyaṃ vadasva me brahmann upasanno 'smy adhīhi bhoḥ 12,261.061c yathā te vidito mokṣas tathecchāmy upaśikṣitum 12,262.001 kapila uvāca 12,262.001a vedāḥ pramāṇaṃ lokānāṃ na vedāḥ pṛṣṭhataḥkṛtāḥ 12,262.001c dve brahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṃ ca yat 12,262.001e śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati 12,262.002a śarīram etat kurute yad vede kurute tanum 12,262.002c kṛtaśuddhaśarīro hi pātraṃ bhavati brāhmaṇaḥ 12,262.003a ānantyam anuyuṅkte yaḥ karmaṇā tad bravīmi te 12,262.003c nirāgamam anaitihyaṃ pratyakṣaṃ lokasākṣikam 12,262.004a dharma ity eva ye yajñān vitanvanti nirāśiṣaḥ 12,262.004c utpannatyāgino 'lubdhāḥ kṛpāsūyāvivarjitāḥ 12,262.004e dhanānām eṣa vai panthās tīrtheṣu pratipādanam 12,262.005a anāśritāḥ pāpakṛtyāḥ kadā cit karmayonitaḥ 12,262.005c manaḥsaṃkalpasaṃsiddhā viśuddhajñānaniścayāḥ 12,262.006a akrudhyanto 'nasūyanto nirahaṃkāramatsarāḥ 12,262.006c jñānaniṣṭhās triśuklāś ca sarvabhūtahite ratāḥ 12,262.007a āsan gṛhasthā bhūyiṣṭham avyutkrāntāḥ svakarmasu 12,262.007c rājānaś ca tathā yuktā brāhmaṇāś ca yathāvidhi 12,262.008a samā hy ārjavasaṃpannāḥ saṃtuṣṭā jñānaniścayāḥ 12,262.008c pratyakṣadharmāḥ śucayaḥ śraddadhānāḥ parāvare 12,262.009a purastād bhāvitātmāno yathāvac caritavratāḥ 12,262.009c caranti dharmaṃ kṛcchre 'pi durge caivādhisaṃhatāḥ 12,262.010a saṃhatya dharmaṃ caratāṃ purāsīt sukham eva tat 12,262.010c teṣāṃ nāsīd vidhātavyaṃ prāyaścittaṃ kadā cana 12,262.011a satyaṃ hi dharmam āsthāya durādharṣatamā matāḥ 12,262.011c na mātrām anurudhyante na dharmacchalam antataḥ 12,262.012a ya eva prathamaḥ kalpas tam evābhyācaran saha 12,262.012c asyāṃ sthitau sthitānāṃ hi prāyaścittaṃ na vidyate 12,262.012e durbalātmana utpannaṃ prāyaścittam iti śrutiḥ 12,262.013a yata evaṃvidhā viprāḥ purāṇā yajñavāhanāḥ 12,262.013c traividyavṛddhāḥ śucayo vṛttavanto yaśasvinaḥ 12,262.013e yajanto 'har ahar yajñair nirāśīrbandhanā budhāḥ 12,262.014a teṣāṃ yajñāś ca vedāś ca karmāṇi ca yathāgamam 12,262.014c āgamāś ca yathākālaṃ saṃkalpāś ca yathāvratam 12,262.015a apetakāmakrodhānāṃ prakṛtyā saṃśitātmanām 12,262.015c ṛjūnāṃ śamanityānāṃ sthitānāṃ sveṣu karmasu 12,262.015e sarvam ānantyam evāsīd iti naḥ śāśvatī śrutiḥ 12,262.016a teṣām adīnasattvānāṃ duścarācārakarmaṇām 12,262.016c svakarmabhiḥ saṃvṛtānāṃ tapo ghoratvam āgatam 12,262.017a taṃ sadācāram āścaryaṃ purāṇaṃ śāśvataṃ dhruvam 12,262.017c aśaknuvadbhiś carituṃ kiṃ cid dharmeṣu sūcitam 12,262.018a nirāpaddharma ācāras tv apramādo 'parābhavaḥ 12,262.018c sarvavarṇeṣu yat teṣu nāsīt kaś cid vyatikramaḥ 12,262.019a dharmam ekaṃ catuṣpādam āśritās te nararṣabhāḥ 12,262.019c taṃ santo vidhivat prāpya gacchanti paramāṃ gatim 12,262.020a gṛhebhya eva niṣkramya vanam anye samāśritāḥ 12,262.020c gṛham evābhisaṃśritya tato 'nye brahmacāriṇaḥ 12,262.021a dharmam etaṃ catuṣpādam āśramaṃ brāhmaṇā viduḥ 12,262.021c ānantyaṃ brahmaṇaḥ sthānaṃ brāhmaṇā nāma niścayaḥ 12,262.022a ata evaṃvidhā viprāḥ purāṇā dharmacāriṇaḥ 12,262.022c ta ete divi dṛśyante jyotirbhūtā dvijātayaḥ 12,262.023a nakṣatrāṇīva dhiṣṇyeṣu bahavas tārakāgaṇāḥ 12,262.023c ānantyam upasaṃprāptāḥ saṃtoṣād iti vaidikam 12,262.024a yady āgacchanti saṃsāraṃ punar yoniṣu tādṛśāḥ 12,262.024c na lipyante pāpakṛtyaiḥ kadā cit karmayonitaḥ 12,262.024d*0716_01 ekam eva brahmacārī śuśrūṣur ghoraniścayaḥ 12,262.025a evaṃ yukto brāhmaṇaḥ syād anyo brāhmaṇako bhavet 12,262.025c karmaiva puruṣasyāha śubhaṃ vā yadi vāśubham 12,262.026a evaṃ pakvakaṣāyāṇām ānantyena śrutena ca 12,262.026c sarvam ānantyam evāsīd evaṃ naḥ śāśvatī śrutiḥ 12,262.027a teṣām apetatṛṣṇānāṃ nirṇiktānāṃ śubhātmanām 12,262.027c caturtha aupaniṣado dharmaḥ sādhāraṇaḥ smṛtaḥ 12,262.028a sa siddhaiḥ sādhyate nityaṃ brāhmaṇair niyatātmabhiḥ 12,262.028c saṃtoṣamūlas tyāgātmā jñānādhiṣṭhānam ucyate 12,262.029a apavargagatir nityo yatidharmaḥ sanātanaḥ 12,262.029c sādhāraṇaḥ kevalo vā yathābalam upāsyate 12,262.030a gacchato gacchataḥ kṣemaṃ durbalo 'trāvasīdati 12,262.030c brahmaṇaḥ padam anvicchan saṃsārān mucyate śuciḥ 12,262.031 syūmaraśmir uvāca 12,262.031a ye bhuñjate ye dadate yajante 'dhīyate ca ye 12,262.031c mātrābhir dharmalabdhābhir ye vā tyāgaṃ samāśritāḥ 12,262.032a eteṣāṃ pretyabhāve tu katamaḥ svargajittamaḥ 12,262.032c etad ācakṣva me brahman yathātathyena pṛcchataḥ 12,262.033 kapila uvāca 12,262.033a parigrahāḥ śubhāḥ sarve guṇato 'bhyudayāś ca ye 12,262.033c na tu tyāgasukhaṃ prāptā etat tvam api paśyasi 12,262.034 syūmaraśmir uvāca 12,262.034a bhavanto jñānaniṣṭhā vai gṛhasthāḥ karmaniścayāḥ 12,262.034c āśramāṇāṃ ca sarveṣāṃ niṣṭhāyām aikyam ucyate 12,262.035a ekatve ca pṛthaktve ca viśeṣo nānya ucyate 12,262.035c tad yathāvad yathānyāyaṃ bhagavān prabravītu me 12,262.036 kapila uvāca 12,262.036a śarīrapaktiḥ karmāṇi jñānaṃ tu paramā gatiḥ 12,262.036c pakve kaṣāye vamanai rasajñāne na tiṣṭhati 12,262.037a ānṛśaṃsyaṃ kṣamā śāntir ahiṃsā satyam ārjavam 12,262.037c adroho nābhimānaś ca hrīs titikṣā śamas tathā 12,262.038a panthāno brahmaṇas tv ete etaiḥ prāpnoti yat param 12,262.038c tad vidvān anubudhyeta manasā karmaniścayam 12,262.039a yāṃ viprāḥ sarvataḥ śāntā viśuddhā jñānaniścayāḥ 12,262.039c gatiṃ gacchanti saṃtuṣṭās tām āhuḥ paramāṃ gatim 12,262.040a vedāṃś ca veditavyaṃ ca viditvā ca yathāsthiti 12,262.040c evaṃ vedavid ity āhur ato 'nyo vātareṭakaḥ 12,262.041a sarvaṃ vidur vedavido vede sarvaṃ pratiṣṭhitam 12,262.041c vede hi niṣṭhā sarvasya yad yad asti ca nāsti ca 12,262.042a eṣaiva niṣṭhā sarvasya yad yad asti ca nāsti ca 12,262.042c etad antaṃ ca madhyaṃ ca sac cāsac ca vijānataḥ 12,262.043a samastatyāga ity eva śama ity eva niṣṭhitaḥ 12,262.043c saṃtoṣa ity atra śubham apavarge pratiṣṭhitam 12,262.044a ṛtaṃ satyaṃ viditaṃ veditavyaṃ; sarvasyātmā jaṅgamaṃ sthāvaraṃ ca 12,262.044c sarvaṃ sukhaṃ yac chivam uttamaṃ ca; brahmāvyaktaṃ prabhavaś cāvyayaś ca 12,262.045a tejaḥ kṣamā śāntir anāmayaṃ śubhaṃ; tathāvidhaṃ vyoma sanātanaṃ dhruvam 12,262.045c etaiḥ śabdair gamyate buddhinetrais; tasmai namo brahmaṇe brāhmaṇāya 12,263.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,263.001a dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca vedāḥ śaṃsanti bhārata 12,263.001c kasya lābho viśiṣṭo 'tra tan me brūhi pitāmaha 12,263.002 bhīṣma uvāca 12,263.002a atra te vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam 12,263.002c kuṇḍadhāreṇa yat prītyā bhaktāyopakṛtaṃ purā 12,263.003a adhano brāhmaṇaḥ kaś cit kāmād dharmam avaikṣata 12,263.003c yajñārthaṃ sa tato 'rthārthī tapo 'tapyata dāruṇam 12,263.004a sa niścayam atho kṛtvā pūjayām āsa devatāḥ 12,263.004c bhaktyā na caivādhyagacchad dhanaṃ saṃpūjya devatāḥ 12,263.005a tataś cintāṃ punaḥ prāptaḥ katamad daivataṃ nu tat 12,263.005c yan me drutaṃ prasīdeta mānuṣair ajaḍīkṛtam 12,263.006a atha saumyena vapuṣā devānucaram antike 12,263.006c pratyapaśyaj jaladharaṃ kuṇḍadhāram avasthitam 12,263.007a dṛṣṭvaiva taṃ mahātmānaṃ tasya bhaktir ajāyata 12,263.007c ayaṃ me dhāsyati śreyo vapur etad dhi tādṛśam 12,263.008a saṃnikṛṣṭaś ca devasya na cānyair mānuṣair vṛtaḥ 12,263.008c eṣa me dāsyati dhanaṃ prabhūtaṃ śīghram eva ca 12,263.009a tato dhūpaiś ca gandhaiś ca mālyair uccāvacair api 12,263.009c balibhir vividhaiś cāpi pūjayām āsa taṃ dvijaḥ 12,263.010a tataḥ svalpena kālena tuṣṭo jaladharas tadā 12,263.010c tasyopakāre niyatām imāṃ vācam uvāca ha 12,263.011a brahmaghne ca surāpe ca core bhagnavrate tathā 12,263.011c niṣkṛtir vihitā sadbhiḥ kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ 12,263.012a āśāyās tanayo 'dharmaḥ krodho 'sūyāsutaḥ smṛtaḥ 12,263.012c putro lobho nikṛtyās tu kṛtaghno nārhati prajām 12,263.013a tataḥ sa brāhmaṇaḥ svapne kuṇḍadhārasya tejasā 12,263.013c apaśyat sarvabhūtāni kuśeṣu śayitas tadā 12,263.014a śamena tapasā caiva bhaktyā ca nirupaskṛtaḥ 12,263.014c śuddhātmā brāhmaṇo rātrau nidarśanam apaśyata 12,263.015a maṇibhadraṃ sa tatrasthaṃ devatānāṃ mahādyutim 12,263.015c apaśyata mahātmānaṃ vyādiśantaṃ yudhiṣṭhira 12,263.016a tatra devāḥ prayacchanti rājyāni ca dhanāni ca 12,263.016c śubhaiḥ karmabhir ārabdhāḥ pracchidanty aśubheṣu ca 12,263.017a paśyatām atha yakṣāṇāṃ kuṇḍadhāro mahādyutiḥ 12,263.017c niṣpatya patito bhūmau devānāṃ bharatarṣabha 12,263.018a tatas tu devavacanān maṇibhadro mahāyaśāḥ 12,263.018c uvāca patitaṃ bhūmau kuṇḍadhāra kim iṣyate 12,263.019 kuṇḍadhāra uvāca 12,263.019a yadi prasannā devā me bhakto 'yaṃ brāhmaṇo mama 12,263.019c asyānugraham icchāmi kṛtaṃ kiṃ cit sukhodayam 12,263.020 bhīṣma uvāca 12,263.020a tatas taṃ maṇibhadras tu punar vacanam abravīt 12,263.020c devānām eva vacanāt kuṇḍadhāraṃ mahādyutim 12,263.021a uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te kṛtakāryaḥ sukhī bhava 12,263.021b*0717_01 dhanārthī yadi vipro 'yaṃ dhanam asmai pradīyatām 12,263.021c yāvad dhanaṃ prārthayate brāhmaṇo 'yaṃ sakhā tava 12,263.021e devānāṃ śāsanāt tāvad asaṃkhyeyaṃ dadāmy aham 12,263.022a vicārya kuṇḍadhāras tu mānuṣyaṃ calam adhruvam 12,263.022c tapase matim ādhatta brāhmaṇasya yaśasvinaḥ 12,263.023 kuṇḍadhāra uvāca 12,263.023a nāhaṃ dhanāni yācāmi brāhmaṇāya dhanaprada 12,263.023c anyam evāham icchāmi bhaktāyānugrahaṃ kṛtam 12,263.024a pṛthivīṃ ratnapūrṇāṃ vā mahad vā dhanasaṃcayam 12,263.024c bhaktāya nāham icchāmi bhaved eṣa tu dhārmikaḥ 12,263.025a dharme 'sya ramatāṃ buddhir dharmaṃ caivopajīvatu 12,263.025c dharmapradhāno bhavatu mamaiṣo 'nugraho mataḥ 12,263.026 maṇibhadra uvāca 12,263.026a yadā dharmaphalaṃ rājyaṃ sukhāni vividhāni ca 12,263.026c phalāny evāyam aśnātu kāyakleśavivarjitaḥ 12,263.027 bhīṣma uvāca 12,263.027a tatas tad eva bahuśaḥ kuṇḍadhāro mahāyaśāḥ 12,263.027c abhyāsam akarod dharme tatas tuṣṭāsya devatāḥ 12,263.028 maṇibhadra uvāca 12,263.028a prītās te devatāḥ sarvā dvijasyāsya tathaiva ca 12,263.028c bhaviṣyaty eṣa dharmātmā dharme cādhāsyate matiḥ 12,263.029 bhīṣma uvāca 12,263.029a tataḥ prīto jaladharaḥ kṛtakāryo yudhiṣṭhira 12,263.029b*0718_01 brāhmaṇaḥ sa ca saṃtapto rājyalobhād ariṃdama 12,263.029c īpsitaṃ manaso labdhvā varam anyaiḥ sudurlabham 12,263.030a tato 'paśyata cīrāṇi sūkṣmāṇi dvijasattamaḥ 12,263.030c pārśvato 'bhyāgato nyastāny atha nirvedam āgataḥ 12,263.031 brāhmaṇa uvāca 12,263.031a ayaṃ na sukṛtaṃ vetti ko nv anyo vetsyate kṛtam 12,263.031c gacchāmi vanam evāhaṃ varaṃ dharmeṇa jīvitum 12,263.032 bhīṣma uvāca 12,263.032a nirvedād devatānāṃ ca prasādāt sa dvijottamaḥ 12,263.032c vanaṃ praviśya sumahat tapa ārabdhavāṃs tadā 12,263.033a devatātithiśeṣeṇa phalamūlāśano dvijaḥ 12,263.033c dharme cāpi mahārāja ratir asyābhyajāyata 12,263.034a tyaktvā mūlaphalaṃ sarvaṃ parṇāhāro 'bhavad dvijaḥ 12,263.034c parṇaṃ tyaktvā jalāhāras tadāsīd dvijasattamaḥ 12,263.035a vāyubhakṣas tataḥ paścād bahūn varṣagaṇān abhūt 12,263.035c na cāsya kṣīyate prāṇas tad adbhutam ivābhavat 12,263.036a dharme ca śraddadhānasya tapasy ugre ca vartataḥ 12,263.036c kālena mahatā tasya divyā dṛṣṭir ajāyata 12,263.037a tasya buddhiḥ prādurāsīd yadi dadyāṃ mahad dhanam 12,263.037a*0719_01 rājyaṃ vā mama saṃtuṣṭo naṣṭo 'haṃ syāṃ na saṃśayaḥ 12,263.037c tuṣṭaḥ kasmai cid evāhaṃ na mithyā vāg bhaven mama 12,263.038a tataḥ prahṛṣṭavadano bhūya ārabdhavāṃs tapaḥ 12,263.038c bhūyaś cācintayat siddho yat paraṃ so 'bhyapadyata 12,263.039a yadi dadyām ahaṃ rājyaṃ tuṣṭo vai yasya kasya cit 12,263.039c sa bhaved acirād rājā na mithyā vāg bhaven mama 12,263.040a tasya sākṣāt kuṇḍadhāro darśayām āsa bhārata 12,263.040c brāhmaṇasya tapoyogāt sauhṛdenābhicoditaḥ 12,263.041a samāgamya sa tenātha pūjāṃ cakre yathāvidhi 12,263.041c brāhmaṇaḥ kuṇḍadhārasya vismitaś cābhavan nṛpa 12,263.042a tato 'bravīt kuṇḍadhāro divyaṃ te cakṣur uttamam 12,263.042c paśya rājñāṃ gatiṃ vipra lokāṃś cāvekṣa cakṣuṣā 12,263.043a tato rājñāṃ sahasrāṇi magnāni niraye tadā 12,263.043c dūrād apaśyad vipraḥ sa divyayuktena cakṣuṣā 12,263.044 kuṇḍadhāra uvāca 12,263.044a māṃ pūjayitvā bhāvena yadi tvaṃ duḥkham āpnuyāḥ 12,263.044c kṛtaṃ mayā bhavet kiṃ te kaś ca te 'nugraho bhavet 12,263.045a paśya paśya ca bhūyas tvaṃ kāmān icchet kathaṃ naraḥ 12,263.045c svargadvāraṃ hi saṃruddhaṃ mānuṣeṣu viśeṣataḥ 12,263.046 bhīṣma uvāca 12,263.046a tato 'paśyat sa kāmaṃ ca krodhaṃ lobhaṃ bhayaṃ madam 12,263.046c nidrāṃ tandrīṃ tathālasyam āvṛtya puruṣān sthitān 12,263.047 kuṇḍadhāra uvāca 12,263.047a etair lokāḥ susaṃruddhā devānāṃ mānuṣād bhayam 12,263.047c tathaiva devavacanād vighnaṃ kurvanti sarvaśaḥ 12,263.048a na devair ananujñātaḥ kaś cid bhavati dhārmikaḥ 12,263.048c eṣa śakto 'si tapasā rājyaṃ dātuṃ dhanāni ca 12,263.049 bhīṣma uvāca 12,263.049a tataḥ papāta śirasā brāhmaṇas toyadhāriṇe 12,263.049c uvāca cainaṃ dharmātmā mahān me 'nugrahaḥ kṛtaḥ 12,263.050a kāmalobhānubandhena purā te yad asūyitam 12,263.050c mayā sneham avijñāya tatra me kṣantum arhasi 12,263.051a kṣāntam eva mayety uktvā kuṇḍadhāro dvijarṣabham 12,263.051c saṃpariṣvajya bāhubhyāṃ tatraivāntaradhīyata 12,263.052a tataḥ sarvān imāṃl lokān brāhmaṇo 'nucacāra ha 12,263.052c kuṇḍadhāraprasādena tapasā yojitaḥ purā 12,263.053a vihāyasā ca gamanaṃ tathā saṃkalpitārthatā 12,263.053c dharmāc chaktyā tathā yogād yā caiva paramā gatiḥ 12,263.054a devatā brāhmaṇāḥ santo yakṣā mānuṣacāraṇāḥ 12,263.054c dhārmikān pūjayantīha na dhanāḍhyān na kāminaḥ 12,263.055a suprasannā hi te devā yat te dharme ratā matiḥ 12,263.055c dhane sukhakalā kā cid dharme tu paramaṃ sukham 12,264.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,264.001a bahūnāṃ yajñatapasām ekārthānāṃ pitāmaha 12,264.001c dharmārthaṃ na sukhārthārthaṃ kathaṃ yajñaḥ samāhitaḥ 12,264.002 bhīṣma uvāca 12,264.002a atra te vartayiṣyāmi nāradenānukīrtitam 12,264.002c uñchavṛtteḥ purāvṛttaṃ yajñārthe brāhmaṇasya ha 12,264.003a rāṣṭre dharmottare śreṣṭhe vidarbheṣv abhavad dvijaḥ 12,264.003c uñchavṛttir ṛṣiḥ kaś cid yajñe yajñaṃ samādadhe 12,264.004a śyāmākam aśanaṃ tatra sūryapatnī suvarcalā 12,264.004c tiktaṃ ca virasaṃ śākaṃ tapasā svādutāṃ gatam 12,264.005a upagamya vane pṛthvīṃ sarvabhūtavihiṃsayā 12,264.005c api mūlaphalair ijyo yajñaḥ svargyaḥ paraṃtapa 12,264.006a tasya bhāryā vratakṛśā śuciḥ puṣkaracāriṇī 12,264.006c yajñapatnītvam ānītā satyenānuvidhīyate 12,264.006e sā tu śāpaparitrastā na svabhāvānuvartinī 12,264.007a mayūrajīrṇaparṇānāṃ vastraṃ tasyāś ca parṇinām 12,264.007c akāmāyāḥ kṛtaṃ tatra yajñe hotrānumārgataḥ 12,264.008a śukrasya punar ājātir apadhyānād adharmavit 12,264.008c tasmin vane samīpastho mṛgo 'bhūt sahacārikaḥ 12,264.008e vacobhir abravīt satyaṃ tvayā duṣkṛtakaṃ kṛtam 12,264.009a yadi mantrāṅgahīno 'yaṃ yajño bhavati vaikṛtaḥ 12,264.009c māṃ bhoḥ prakṣipa hotre tvaṃ gaccha svargam atandritaḥ 12,264.010a tatas tu yajñe sāvitrī sākṣāt taṃ saṃnyamantrayat 12,264.010c nimantrayantī pratyuktā na hanyāṃ sahavāsinam 12,264.011a evam uktā nivṛttā sā praviṣṭā yajñapāvakam 12,264.011c kiṃ nu duścaritaṃ yajñe didṛkṣuḥ sā rasātalam 12,264.012a sā tu baddhāñjaliṃ satyam ayācad dhariṇaṃ punaḥ 12,264.012c satyena saṃpariṣvajya saṃdiṣṭo gamyatām iti 12,264.013a tataḥ sa hariṇo gatvā padāny aṣṭau nyavartata 12,264.013c sādhu hiṃsaya māṃ satya hato yāsyāmi sadgatim 12,264.014a paśya hy apsaraso divyā mayā dattena cakṣuṣā 12,264.014c vimānāni vicitrāṇi gandharvāṇāṃ mahātmanām 12,264.015a tataḥ suruciraṃ dṛṣṭvā spṛhālagnena cakṣuṣā 12,264.015c mṛgam ālokya hiṃsāyāṃ svargavāsaṃ samarthayat 12,264.016a sa tu dharmo mṛgo bhūtvā bahuvarṣoṣito vane 12,264.016c tasya niṣkṛtim ādhatta na hy asau yajñasaṃvidhiḥ 12,264.017a tasya tena tu bhāvena mṛgahiṃsātmanas tadā 12,264.017c tapo mahat samucchinnaṃ tasmād dhiṃsā na yajñiyā 12,264.018a tatas taṃ bhagavān dharmo yajñaṃ yājayata svayam 12,264.018c samādhānaṃ ca bhāryāyā lebhe sa tapasā param 12,264.019a ahiṃsā sakalo dharmo hiṃsā yajñe 'samāhitā 12,264.019c satyaṃ te 'haṃ pravakṣyāmi yo dharmaḥ satyavādinām 12,265.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,265.001a kathaṃ bhavati pāpātmā kathaṃ dharmaṃ karoti vā 12,265.001c kena nirvedam ādatte mokṣaṃ vā kena gacchati 12,265.002 bhīṣma uvāca 12,265.002a viditāḥ sarvadharmās te sthityartham anupṛcchasi 12,265.002c śṛṇu mokṣaṃ sanirvedaṃ pāpaṃ dharmaṃ ca mūlataḥ 12,265.003a vijñānārthaṃ hi pañcānām icchā pūrvaṃ pravartate 12,265.003c prāpya tāñ jāyate kāmo dveṣo vā bharatarṣabha 12,265.004a tatas tadarthaṃ yatate karma cārabhate punaḥ 12,265.004c iṣṭānāṃ rūpagandhānām abhyāsaṃ ca cikīrṣati 12,265.005a tato rāgaḥ prabhavati dveṣaś ca tadanantaram 12,265.005c tato lobhaḥ prabhavati mohaś ca tadanantaram 12,265.006a lobhamohābhibhūtasya rāgadveṣānvitasya ca 12,265.006c na dharme jāyate buddhir vyājād dharmaṃ karoti ca 12,265.007a vyājena carato dharmam arthavyājo 'pi rocate 12,265.007c vyājena sidhyamāneṣu dhaneṣu kurunandana 12,265.008a tatraiva kurute buddhiṃ tataḥ pāpaṃ cikīrṣati 12,265.008c suhṛdbhir vāryamāṇo 'pi paṇḍitaiś cāpi bhārata 12,265.009a uttaraṃ nyāyasaṃbaddhaṃ bravīti vidhiyojitam 12,265.009c adharmas trividhas tasya vardhate rāgamohajaḥ 12,265.010a pāpaṃ cintayate caiva prabravīti karoti ca 12,265.010c tasyādharmapravṛttasya doṣān paśyanti sādhavaḥ 12,265.011a ekaśīlāś ca mitratvaṃ bhajante pāpakarmiṇaḥ 12,265.011c sa neha sukham āpnoti kuta eva paratra vai 12,265.012a evaṃ bhavati pāpātmā dharmātmānaṃ tu me śṛṇu 12,265.012c yathā kuśaladharmā sa kuśalaṃ pratipadyate 12,265.012d*0720_01 kuśalenaiva dharmeṇa gatim iṣṭāṃ prapadyate 12,265.013a ya etān prajñayā doṣān pūrvam evānupaśyati 12,265.013c kuśalaḥ sukhaduḥkhānāṃ sādhūṃś cāpy upasevate 12,265.014a tasya sādhusamācārād abhyāsāc caiva vardhate 12,265.014c prajñā dharme ca ramate dharmaṃ caivopajīvati 12,265.015a so 'tha dharmād avāpteṣu dhaneṣu kurute manaḥ 12,265.015c tasyaiva siñcate mūlaṃ guṇān paśyati yatra vai 12,265.016a dharmātmā bhavati hy evaṃ mitraṃ ca labhate śubham 12,265.016c sa mitradhanalābhāt tu pretya ceha ca nandati 12,265.017a śabde sparśe tathā rūpe rase gandhe ca bhārata 12,265.017c prabhutvaṃ labhate jantur dharmasyaitat phalaṃ viduḥ 12,265.018a sa dharmasya phalaṃ labdhvā na tṛpyati yudhiṣṭhira 12,265.018b*0721_01 dharme sthitānāṃ kaunteya sarvabhogakriyāsu ca 12,265.018c atṛpyamāṇo nirvedam ādatte jñānacakṣuṣā 12,265.019a prajñācakṣur yadā kāme doṣam evānupaśyati 12,265.019c virajyate tadā kāmān na ca dharmaṃ vimuñcati 12,265.020a sarvatyāge ca yatate dṛṣṭvā lokaṃ kṣayātmakam 12,265.020c tato mokṣāya yatate nānupāyād upāyataḥ 12,265.021a śanair nirvedam ādatte pāpaṃ karma jahāti ca 12,265.021c dharmātmā caiva bhavati mokṣaṃ ca labhate param 12,265.022a etat te kathitaṃ tāta yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 12,265.022c pāpaṃ dharmaṃ tathā mokṣaṃ nirvedaṃ caiva bhārata 12,265.023a tasmād dharme pravartethāḥ sarvāvasthaṃ yudhiṣṭhira 12,265.023c dharme sthitānāṃ kaunteya siddhir bhavati śāśvatī 12,266.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,266.001a mokṣaḥ pitāmahenokta upāyān nānupāyataḥ 12,266.001c tam upāyaṃ yathānyāyaṃ śrotum icchāmi bhārata 12,266.002 bhīṣma uvāca 12,266.002a tvayy evaitan mahāprājña yuktaṃ nipuṇadarśanam 12,266.002c yad upāyena sarvārthān nityaṃ mṛgayase 'nagha 12,266.003a karaṇe ghaṭasya yā buddhir ghaṭotpattau na sānagha 12,266.003c evaṃ dharmābhyupāyeṣu nānyad dharmeṣu kāraṇam 12,266.004a pūrve samudre yaḥ panthā na sa gacchati paścimam 12,266.004c ekaḥ panthā hi mokṣasya tan me vistarataḥ śṛṇu 12,266.005a kṣamayā krodham ucchindyāt kāmaṃ saṃkalpavarjanāt 12,266.005c sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchetum arhati 12,266.006a apramādād bhayaṃ rakṣec chvāsaṃ kṣetrajñaśīlanāt 12,266.006c icchāṃ dveṣaṃ ca kāmaṃ ca dhairyeṇa vinivartayet 12,266.007a bhramaṃ pramoham āvartam abhyāsād vinivartayet 12,266.007c nidrāṃ ca pratibhāṃ caiva jñānābhyāsena tattvavit 12,266.008a upadravāṃs tathā rogān hitajīrṇamitāśanāt 12,266.008c lobhaṃ mohaṃ ca saṃtoṣād viṣayāṃs tattvadarśanāt 12,266.009a anukrośād adharmaṃ ca jayed dharmam upekṣayā 12,266.009c āyatyā ca jayed āśām arthaṃ saṅgavivarjanāt 12,266.010a anityatvena ca snehaṃ kṣudhaṃ yogena paṇḍitaḥ 12,266.010c kāruṇyenātmano mānaṃ tṛṣṇāṃ ca paritoṣataḥ 12,266.011a utthānena jayet tandrīṃ vitarkaṃ niścayāj jayet 12,266.011c maunena bahubhāṣyaṃ ca śauryeṇa ca bhayaṃ jayet 12,266.012a yacched vāṅmanasī buddhyā tāṃ yacchej jñānacakṣuṣā 12,266.012c jñānam ātmā mahān yacchet taṃ yacchec chāntir ātmanaḥ 12,266.012d*0722_01 jñānam ātmāvabodhena yacched ātmānam ātmanā 12,266.013a tad etad upaśāntena boddhavyaṃ śucikarmaṇā 12,266.013c yogadoṣān samucchidya pañca yān kavayo viduḥ 12,266.014a kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca bhayaṃ svapnaṃ ca pañcamam 12,266.014c parityajya niṣeveta tathemān yogasādhanān 12,266.015a dhyānam adhyayanaṃ dānaṃ satyaṃ hrīr ārjavaṃ kṣamā 12,266.015c śaucam āhārataḥ śuddhir indriyāṇāṃ ca saṃyamaḥ 12,266.016a etair vivardhate tejaḥ pāpmānam apahanti ca 12,266.016c sidhyanti cāsya saṃkalpā vijñānaṃ ca pravartate 12,266.017a dhūtapāpaḥ sa tejasvī laghvāhāro jitendriyaḥ 12,266.017c kāmakrodhau vaśe kṛtvā ninīṣed brahmaṇaḥ padam 12,266.018a amūḍhatvam asaṅgitvaṃ kāmakrodhavivarjanam 12,266.018c adainyam anudīrṇatvam anudvego vyavasthitiḥ 12,266.019a eṣa mārgo hi mokṣasya prasanno vimalaḥ śuciḥ 12,266.019c tathā vākkāyamanasāṃ niyamaḥ kāmato 'nyathā 12,267.001 bhīṣma uvāca 12,267.001a atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,267.001c nāradasya ca saṃvādaṃ devalasyāsitasya ca 12,267.002a āsīnaṃ devalaṃ vṛddhaṃ buddhvā buddhimatāṃ varaḥ 12,267.002c nāradaḥ paripapraccha bhūtānāṃ prabhavāpyayam 12,267.003a kutaḥ sṛṣṭam idaṃ viśvaṃ brahman sthāvarajaṅgamam 12,267.003c pralaye ca kam abhyeti tad bhavān prabravītu me 12,267.004 asita uvāca 12,267.004a yebhyaḥ sṛjati bhūtāni kālo bhāvapracoditaḥ 12,267.004c mahābhūtāni pañceti tāny āhur bhūtacintakāḥ 12,267.005a tebhyaḥ sṛjati bhūtāni kāla ātmapracoditaḥ 12,267.005c etebhyo yaḥ paraṃ brūyād asad brūyād asaṃśayam 12,267.006a viddhi nārada pañcaitāñ śāśvatān acalān dhruvān 12,267.006c mahatas tejaso rāśīn kālaṣaṣṭhān svabhāvataḥ 12,267.007a āpaś caivāntarikṣaṃ ca pṛthivī vāyupāvakau 12,267.007c asiddhiḥ param etebhyo bhūtebhyo muktasaṃśayam 12,267.008a nopapattyā na vā yuktyā tv asad brūyād asaṃśayam 12,267.008c vettha tān abhinirvṛttān ṣaḍ ete yasya rāśayaḥ 12,267.009a pañcaiva tāni kālaś ca bhāvābhāvau ca kevalau 12,267.009c aṣṭau bhūtāni bhūtānāṃ śāśvatāni bhavāpyayau 12,267.010a abhāvād bhāviteṣv eva tebhyaś ca prabhavanty api 12,267.010c vinaṣṭo 'pi ca tāny eva jantur bhavati pañcadhā 12,267.011a tasya bhūmimayo dehaḥ śrotram ākāśasaṃbhavam 12,267.011c sūryaś cakṣur asur vāyur adbhyas tu khalu śoṇitam 12,267.012a cakṣuṣī nāsikākarṇau tvag jihveti ca pañcamī 12,267.012c indriyāṇīndriyārthānāṃ jñānāni kavayo viduḥ 12,267.013a darśanaṃ śravaṇaṃ ghrāṇaṃ sparśanaṃ rasanaṃ tathā 12,267.013c upapattyā guṇān viddhi pañca pañcasu pañcadhā 12,267.014a rūpaṃ gandho rasaḥ sparśaḥ śabdaś caivātha tadguṇāḥ 12,267.014c indriyair upalabhyante pañcadhā pañca pañcabhiḥ 12,267.015a rūpaṃ gandhaṃ rasaṃ sparśaṃ śabdaṃ caitāṃs tu tadguṇān 12,267.015c indriyāṇi na budhyante kṣetrajñas tais tu budhyate 12,267.016a cittam indriyasaṃghātāt paraṃ tasmāt paraṃ manaḥ 12,267.016c manasas tu parā buddhiḥ kṣetrajño buddhitaḥ paraḥ 12,267.017a pūrvaṃ cetayate jantur indriyair viṣayān pṛthak 12,267.017c vicārya manasā paścād atha buddhyā vyavasyati 12,267.017e indriyair upalabdhārthān sarvān yas tv adhyavasyati 12,267.018a cittam indriyasaṃghātaṃ mano buddhiṃ tathāṣṭamīm 12,267.018c aṣṭau jñānendriyāṇy āhur etāny adhyātmacintakāḥ 12,267.019a pāṇipādaṃ ca pāyuś ca mehanaṃ pañcamaṃ mukham 12,267.019c iti saṃśabdyamānāni śṛṇu karmendriyāṇy api 12,267.020a jalpanābhyavahārārthaṃ mukham indriyam ucyate 12,267.020c gamanendriyaṃ tathā pādau karmaṇaḥ karaṇe karau 12,267.021a pāyūpasthau visargārtham indriye tulyakarmaṇī 12,267.021c visarge ca purīṣasya visarge cābhikāmike 12,267.022a balaṃ ṣaṣṭhaṃ ṣaḍ etāni vācā samyag yathāgamam 12,267.022c jñānaceṣṭendriyaguṇāḥ sarve saṃśabditā mayā 12,267.023a indriyāṇāṃ svakarmabhyaḥ śramād uparamo yadā 12,267.023c bhavatīndriyasaṃnyāsād atha svapiti vai naraḥ 12,267.024a indriyāṇāṃ vyuparame mano 'nuparataṃ yadi 12,267.024c sevate viṣayān eva tad vidyāt svapnadarśanam 12,267.025a sāttvikāś caiva ye bhāvās tathā rājasatāmasāḥ 12,267.025c karmayuktān praśaṃsanti sāttvikān itarāṃs tathā 12,267.026a ānandaḥ karmaṇāṃ siddhiḥ pratipattiḥ parā gatiḥ 12,267.026c sāttvikasya nimittāni bhāvān saṃśrayate smṛtiḥ 12,267.027a jantuṣv ekatameṣv evaṃ bhāvā ye vidhim āsthitāḥ 12,267.027c bhāvayor īpsitaṃ nityaṃ pratyakṣagamanaṃ dvayoḥ 12,267.028a indriyāṇi ca bhāvāś ca guṇāḥ saptadaśa smṛtāḥ 12,267.028c teṣām aṣṭādaśo dehī yaḥ śarīre sa śāśvataḥ 12,267.029a atha vā saśarīrās te guṇāḥ sarve śarīriṇām 12,267.029c saṃśritās tadviyoge hi saśarīrā na santi te 12,267.030a atha vā saṃnipāto 'yaṃ śarīraṃ pāñcabhautikam 12,267.030c ekaś ca daśa cāṣṭau ca guṇāḥ saha śarīriṇām 12,267.030e ūṣmaṇā saha viṃśo vā saṃghātaḥ pāñcabhautikaḥ 12,267.031a mahān saṃdhārayaty etac charīraṃ vāyunā saha 12,267.031c tasyāsya bhāvayuktasya nimittaṃ dehabhedane 12,267.032a yathaivotpadyate kiṃ cit pañcatvaṃ gacchate tathā 12,267.032c puṇyapāpavināśānte puṇyapāpasamīritam 12,267.032e dehaṃ viśati kālena tato 'yaṃ karmasaṃbhavam 12,267.033a hitvā hitvā hy ayaṃ praiti dehād dehaṃ kṛtāśrayaḥ 12,267.033c kālasaṃcoditaḥ kṣetrī viśīrṇād vā gṛhād gṛham 12,267.034a tatra naivānutapyante prājñā niścitaniścayāḥ 12,267.034c kṛpaṇās tv anutapyante janāḥ saṃbandhimāninaḥ 12,267.035a na hy ayaṃ kasya cit kaś cin nāsya kaś cana vidyate 12,267.035c bhavaty eko hy ayaṃ nityaṃ śarīre sukhaduḥkhabhāk 12,267.036a naiva saṃjāyate jantur na ca jātu vipadyate 12,267.036c yāti deham ayaṃ bhuktvā kadā cit paramāṃ gatim 12,267.037a puṇyapāpamayaṃ dehaṃ kṣapayan karmasaṃcayāt 12,267.037c kṣīṇadehaḥ punar dehī brahmatvam upagacchati 12,267.038a puṇyapāpakṣayārthaṃ ca sāṃkhyaṃ jñānaṃ vidhīyate 12,267.038c tatkṣaye hy asya paśyanti brahmabhāve parāṃ gatim 12,268.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,268.001a bhrātaraḥ pitaraḥ putrā jñātayaḥ suhṛdas tathā 12,268.001c arthahetor hatāḥ krūrair asmābhiḥ pāpabuddhibhiḥ 12,268.002a yeyam arthodbhavā tṛṣṇā katham etāṃ pitāmaha 12,268.002c nivartayema pāpaṃ hi tṛṣṇayā kāritā vayam 12,268.003 bhīṣma uvāca 12,268.003a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,268.003c gītaṃ videharājena māṇḍavyāyānupṛcchate 12,268.004a susukhaṃ bata jīvāmi yasya me nāsti kiṃ cana 12,268.004c mithilāyāṃ pradīptāyāṃ na me dahyati kiṃ cana 12,268.005a arthāḥ khalu samṛddhā hi bāḍhaṃ duḥkhaṃ vijānatām 12,268.005c asamṛddhās tv api sadā mohayanty avicakṣaṇān 12,268.006a yac ca kāmasukhaṃ loke yac ca divyaṃ mahat sukham 12,268.006c tṛṣṇākṣayasukhasyaite nārhataḥ ṣoḍaśīṃ kalām 12,268.007a yathaiva śṛṅgaṃ goḥ kāle vardhamānasya vardhate 12,268.007c tathaiva tṛṣṇā vittena vardhamānena vardhate 12,268.008a kiṃ cid eva mamatvena yadā bhavati kalpitam 12,268.008c tad eva paritāpāya nāśe saṃpadyate punaḥ 12,268.009a na kāmān anurudhyeta duḥkhaṃ kāmeṣu vai ratiḥ 12,268.009c prāpyārtham upayuñjīta dharme kāmaṃ vivarjayet 12,268.010a vidvān sarveṣu bhūteṣu vyāghramāṃsopamo bhavet 12,268.010c kṛtakṛtyo viśuddhātmā sarvaṃ tyajati vai saha 12,268.011a ubhe satyānṛte tyaktvā śokānandau priyāpriye 12,268.011c bhayābhaye ca saṃtyajya saṃpraśānto nirāmayaḥ 12,268.012a yā dustyajā durmatibhir yā na jīryati jīryataḥ 12,268.012c yo 'sau prāṇāntiko rogas tāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham 12,268.013a cāritram ātmanaḥ paśyaṃś candraśuddham anāmayam 12,268.013c dharmātmā labhate kīrtiṃ pretya ceha yathāsukham 12,268.014a rājñas tad vacanaṃ śrutvā prītimān abhavad dvijaḥ 12,268.014c pūjayitvā ca tad vākyaṃ māṇḍavyo mokṣam āśritaḥ 12,269.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,269.001a kiṃśīlaḥ kiṃsamācāraḥ kiṃvidyaḥ kiṃparāyaṇaḥ 12,269.001c prāpnoti brahmaṇaḥ sthānaṃ yat paraṃ prakṛter dhruvam 12,269.002 bhīṣma uvāca 12,269.002a mokṣadharmeṣu nirato laghvāhāro jitendriyaḥ 12,269.002c prāpnoti paramaṃ sthānaṃ yat paraṃ prakṛter dhruvam 12,269.002d*0723_01 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,269.002d*0723_02 hārītena purā gītaṃ tan nibodha yudhiṣṭhira 12,269.003a svagṛhād abhiniḥsṛtya lābhālābhe samo muniḥ 12,269.003c samupoḍheṣu kāmeṣu nirapekṣaḥ parivrajet 12,269.004a na cakṣuṣā na manasā na vācā dūṣayed api 12,269.004c na pratyakṣaṃ parokṣaṃ vā dūṣaṇaṃ vyāharet kva cit 12,269.005a na hiṃsyāt sarvabhūtāni maitrāyaṇagatiś caret 12,269.005c nedaṃ jīvitam āsādya vairaṃ kurvīta kena cit 12,269.006a ativādāṃs titikṣeta nābhimanyet kathaṃ cana 12,269.006c krodhyamānaḥ priyaṃ brūyād ākruṣṭaḥ kuśalaṃ vadet 12,269.007a pradakṣiṇaṃ prasavyaṃ ca grāmamadhye na cācaret 12,269.007c bhaikṣacaryām anāpanno na gacchet pūrvaketitaḥ 12,269.008a avakīrṇaḥ suguptaś ca na vācā hy apriyaṃ vadet 12,269.008c mṛduḥ syād apratikrūro visrabdhaḥ syād aroṣaṇaḥ 12,269.009a vidhūme nyastamusale vyaṅgāre bhuktavaj jane 12,269.009c atīte pātrasaṃcāre bhikṣāṃ lipseta vai muniḥ 12,269.010a anuyātrikam arthasya mātrālābheṣv anādṛtaḥ 12,269.010c alābhe na vihanyeta lābhaś cainaṃ na harṣayet 12,269.011a lābhaṃ sādhāraṇaṃ necchen na bhuñjītābhipūjitaḥ 12,269.011c abhipūjitalābhaṃ hi jugupsetaiva tādṛśaḥ 12,269.012a na cānnadoṣān nindeta na guṇān abhipūjayet 12,269.012c śayyāsane vivikte ca nityam evābhipūjayet 12,269.013a śūnyāgāraṃ vṛkṣamūlam araṇyam atha vā guhām 12,269.013c ajñātacaryāṃ gatvānyāṃ tato 'nyatraiva saṃviśet 12,269.014a anurodhavirodhābhyāṃ samaḥ syād acalo dhruvaḥ 12,269.014c sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ cobhe nānurudhyeta karmaṇi 12,269.014d*0724_01 nityatṛptaḥ susaṃtuṣṭaḥ prasannavadanendriyaḥ 12,269.014d*0724_02 dhyānajapyaparo maunī vairāgyaṃ samupāśritaḥ 12,269.014d*0724_03 asvantaṃ bhautikaṃ sargaṃ paśyan bhūtātmikāṃ gatim 12,269.014d*0724_04 niḥspṛhaḥ samadarśī ca pakvāpakvena vartayan 12,269.014d*0724_05 ātmārāmaḥ praśāntātmā laghvāhāro nirāmayaḥ 12,269.015a vāco vegaṃ manasaḥ krodhavegaṃ; vivitsāvegam udaropasthavegam 12,269.015c etān vegān vinayed vai tapasvī; nindā cāsya hṛdayaṃ nopahanyāt 12,269.016a madhyastha eva tiṣṭheta praśaṃsānindayoḥ samaḥ 12,269.016c etat pavitraṃ paramaṃ parivrājaka āśrame 12,269.017a mahātmā suvrato dāntaḥ sarvatraivānapāśritaḥ 12,269.017c apūrvacārakaḥ saumyo aniketaḥ samāhitaḥ 12,269.018a vānaprasthagṛhasthābhyāṃ na saṃsṛjyeta karhi cit 12,269.018c ajñātalipsāṃ lipseta na cainaṃ harṣa āviśet 12,269.019a vijānatāṃ mokṣa eṣa śramaḥ syād avijānatām 12,269.019c mokṣayānam idaṃ kṛtsnaṃ viduṣāṃ hārito 'bravīt 12,269.020a abhayaṃ sarvabhūtebhyo dattvā yaḥ pravrajed gṛhāt 12,269.020c lokās tejomayās tasya tathānantyāya kalpate 12,270.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,270.001a dhanyā dhanyā iti janāḥ sarve 'smān pravadanty uta 12,270.001c na duḥkhitataraḥ kaś cit pumān asmābhir asti ha 12,270.002a lokasaṃbhāvitair duḥkhaṃ yat prāptaṃ kurusattama 12,270.002c prāpya jātiṃ manuṣyeṣu devair api pitāmaha 12,270.003a kadā vayaṃ kariṣyāmaḥ saṃnyāsaṃ duḥkhasaṃjñakam 12,270.003c duḥkham etac charīrāṇāṃ dhāraṇaṃ kurusattama 12,270.004a vimuktāḥ saptadaśabhir hetubhūtaiś ca pañcabhiḥ 12,270.004c indriyārthair guṇaiś caiva aṣṭābhiḥ prapitāmaha 12,270.005a na gacchanti punarbhāvaṃ munayaḥ saṃśitavratāḥ 12,270.005c kadā vayaṃ bhaviṣyāmo rājyaṃ hitvā paraṃtapa 12,270.006 bhīṣma uvāca 12,270.006a nāsty anantaṃ mahārāja sarvaṃ saṃkhyānagocaram 12,270.006c punarbhāvo 'pi saṃkhyāto nāsti kiṃ cid ihācalam 12,270.007a na cāpi gamyate rājan naiṣa doṣaḥ prasaṅgataḥ 12,270.007c udyogād eva dharmajña kālenaiva gamiṣyatha 12,270.008a īśo 'yaṃ satataṃ dehī nṛpate puṇyapāpayoḥ 12,270.008c tata eva samutthena tamasā rudhyate 'pi ca 12,270.009a yathāñjanamayo vāyuḥ punar mānaḥśilaṃ rajaḥ 12,270.009c anupraviśya tadvarṇo dṛśyate rañjayan diśaḥ 12,270.010a tathā karmaphalair dehī rañjitas tamasāvṛtaḥ 12,270.010c vivarṇo varṇam āśritya deheṣu parivartate 12,270.011a jñānena hi yadā jantur ajñānaprabhavaṃ tamaḥ 12,270.011c vyapohati tadā brahma prakāśeta sanātanam 12,270.012a ayatnasādhyaṃ munayo vadanti; ye cāpi muktās ta upāsitavyāḥ 12,270.012c tvayā ca lokena ca sāmareṇa; tasmān na śāmyanti maharṣisaṃghāḥ 12,270.013a asminn arthe purā gītaṃ śṛṇuṣvaikamanā nṛpa 12,270.013c yathā daityena vṛtreṇa bhraṣṭaiśvaryeṇa ceṣṭitam 12,270.014a nirjitenāsahāyena hṛtarājyena bhārata 12,270.014c aśocatā śatrumadhye buddhim āsthāya kevalām 12,270.015a bhraṣṭaiśvaryaṃ purā vṛtram uśanā vākyam abravīt 12,270.015c kaccit parājitasyādya na vyathā te 'sti dānava 12,270.016 vṛtra uvāca 12,270.016a satyena tapasā caiva viditvā saṃkṣayaṃ hy aham 12,270.016c na śocāmi na hṛṣyāmi bhūtānām āgatiṃ gatim 12,270.017a kālasaṃcoditā jīvā majjanti narake 'vaśāḥ 12,270.017c paridṛṣṭāni sarvāṇi divyāny āhur manīṣiṇaḥ 12,270.018a kṣapayitvā tu taṃ kālaṃ gaṇitaṃ kālacoditāḥ 12,270.018c sāvaśeṣeṇa kālena saṃbhavanti punaḥ punaḥ 12,270.019a tiryagyonisahasrāṇi gatvā narakam eva ca 12,270.019c nirgacchanty avaśā jīvāḥ kālabandhanabandhanāḥ 12,270.020a evaṃ saṃsaramāṇāni jīvāny aham adṛṣṭavān 12,270.020c yathā karma tathā lābha iti śāstranidarśanam 12,270.021a tiryag gacchanti narakaṃ mānuṣyaṃ daivam eva ca 12,270.021c sukhaduḥkhe priyadveṣye caritvā pūrvam eva ca 12,270.022a kṛtāntavidhisaṃyuktaṃ sarvalokaḥ prapadyate 12,270.022c gataṃ gacchanti cādhvānaṃ sarvabhūtāni sarvadā 12,270.023 bhīṣma uvāca 12,270.023a kālasaṃkhyānasaṃkhyātaṃ sṛṣṭisthitiparāyaṇam 12,270.023c taṃ bhāṣamāṇaṃ bhagavān uśanā pratyabhāṣata 12,270.023e bhīmān duṣṭapralāpāṃs tvaṃ tāta kasmāt prabhāṣase 12,270.024 vṛtra uvāca 12,270.024a pratyakṣam etad bhavatas tathānyeṣāṃ manīṣiṇām 12,270.024c mayā yaj jayalubdhena purā taptaṃ mahat tapaḥ 12,270.025a gandhān ādāya bhūtānāṃ rasāṃś ca vividhān api 12,270.025c avardhaṃ trīn samākramya lokān vai svena tejasā 12,270.026a jvālāmālāparikṣipto vaihāyasacaras tathā 12,270.026c ajeyaḥ sarvabhūtānām āsaṃ nityam apetabhīḥ 12,270.027a aiśvaryaṃ tapasā prāptaṃ bhraṣṭaṃ tac ca svakarmabhiḥ 12,270.027c dhṛtim āsthāya bhagavan na śocāmi tatas tv aham 12,270.028a yuyutsatā mahendreṇa purā sārdhaṃ mahātmanā 12,270.028c tato me bhagavān dṛṣṭo harir nārāyaṇaḥ prabhuḥ 12,270.029a vaikuṇṭhaḥ puruṣo viṣṇuḥ śuklo 'nantaḥ sanātanaḥ 12,270.029c muñjakeśo hariśmaśruḥ sarvabhūtapitāmahaḥ 12,270.030a nūnaṃ tu tasya tapasaḥ sāvaśeṣaṃ mamāsti vai 12,270.030c yad ahaṃ praṣṭum icchāmi bhavantaṃ karmaṇaḥ phalam 12,270.031a aiśvaryaṃ vai mahad brahman kasmin varṇe pratiṣṭhitam 12,270.031c nivartate cāpi punaḥ katham aiśvaryam uttamam 12,270.032a kasmād bhūtāni jīvanti pravartante 'tha vā punaḥ 12,270.032c kiṃ vā phalaṃ paraṃ prāpya jīvas tiṣṭhati śāśvataḥ 12,270.033a kena vā karmaṇā śakyam atha jñānena kena vā 12,270.033c brahmarṣe tat phalaṃ prāptuṃ tan me vyākhyātum arhasi 12,270.034a itīdam uktaḥ sa munis tadānīṃ; pratyāha yat tac chṛṇu rājasiṃha 12,270.034c mayocyamānaṃ puruṣarṣabha tvam; ananyacittaḥ saha sodarīyaiḥ 12,271.001 uśanovāca 12,271.001a namas tasmai bhagavate devāya prabhaviṣṇave 12,271.001c yasya pṛthvītalaṃ tāta sākāśaṃ bāhugocaram 12,271.002a mūrdhā yasya tv anantaṃ ca sthānaṃ dānavasattama 12,271.002c tasyāhaṃ te pravakṣyāmi viṣṇor māhātmyam uttamam 12,271.003 bhīṣma uvāca 12,271.003a tayoḥ saṃvadator evam ājagāma mahāmuniḥ 12,271.003c sanatkumāro dharmātmā saṃśayacchedanāya vai 12,271.004a sa pūjito 'surendreṇa muninośanasā tathā 12,271.004c niṣasādāsane rājan mahārhe munipuṃgavaḥ 12,271.005a tam āsīnaṃ mahāprājñam uśanā vākyam abravīt 12,271.005c brūhy asmai dānavendrāya viṣṇor māhātmyam uttamam 12,271.006a sanatkumāras tu tataḥ śrutvā prāha vaco 'rthavat 12,271.006c viṣṇor māhātmyasaṃyuktaṃ dānavendrāya dhīmate 12,271.007a śṛṇu sarvam idaṃ daitya viṣṇor māhātmyam uttamam 12,271.007c viṣṇau jagat sthitaṃ sarvam iti viddhi paraṃtapa 12,271.008a sṛjaty eṣa mahābāho bhūtagrāmaṃ carācaram 12,271.008c eṣa cākṣipate kāle kāle visṛjate punaḥ 12,271.008e asmin gacchanti vilayam asmāc ca prabhavanty uta 12,271.009a naiṣa dānavatā śakyas tapasā naiva cejyayā 12,271.009c saṃprāptum indriyāṇāṃ tu saṃyamenaiva śakyate 12,271.010a bāhye cābhyantare caiva karmaṇā manasi sthitaḥ 12,271.010c nirmalīkurute buddhyā so 'mutrānantyam aśnute 12,271.011a yathā hiraṇyakartā vai rūpyam agnau viśodhayet 12,271.011c bahuśo 'tiprayatnena mahatātmakṛtena ha 12,271.012a tadvaj jātiśatair jīvaḥ śudhyate 'lpena karmaṇā 12,271.012c yatnena mahatā caivāpy ekajātau viśudhyate 12,271.013a līlayālpaṃ yathā gātrāt pramṛjyād ātmano rajaḥ 12,271.013c bahu yatnena mahatā doṣanirharaṇaṃ tathā 12,271.014a yathā cālpena mālyena vāsitaṃ tilasarṣapam 12,271.014c na muñcati svakaṃ gandhaṃ tadvat sūkṣmasya darśanam 12,271.015a tad eva bahubhir mālyair vāsyamānaṃ punaḥ punaḥ 12,271.015c vimuñcati svakaṃ gandhaṃ mālyagandhe 'vatiṣṭhati 12,271.016a evaṃ jātiśatair yukto guṇair eva prasaṅgiṣu 12,271.016c buddhyā nivartate doṣo yatnenābhyāsajena vai 12,271.017a karmaṇā svena raktāni viraktāni ca dānava 12,271.017c yathā karmaviśeṣāṃś ca prāpnuvanti tathā śṛṇu 12,271.018a yathā ca saṃpravartante yasmiṃs tiṣṭhanti vā vibho 12,271.018c tat te 'nupūrvyā vyākhyāsye tad ihaikamanāḥ śṛṇu 12,271.019a anādinidhanaḥ śrīmān harir nārāyaṇaḥ prabhuḥ 12,271.019c sa vai sṛjati bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca 12,271.020a eṣa sarveṣu bhūteṣu kṣaraś cākṣara eva ca 12,271.020c ekādaśavikārātmā jagat pibati raśmibhiḥ 12,271.021a pādau tasya mahīṃ viddhi mūrdhānaṃ divam eva ca 12,271.021c bāhavas tu diśo daitya śrotram ākāśam eva ca 12,271.022a tasya tejomayaḥ sūryo manaś candramasi sthitam 12,271.022c buddhir jñānagatā nityaṃ rasas tv apsu pravartate 12,271.023a bhruvor anantarās tasya grahā dānavasattama 12,271.023c nakṣatracakraṃ netrābhyāṃ pādayor bhūś ca dānava 12,271.023d*0725_01 taṃ viśvabhūtaṃ viśvādiṃ paramaṃ viddhi ceśvaram 12,271.023d*0726_01 pādayor bhūḥ sapātāḷā hṛtasūryasyaiva maṇḍalam 12,271.024a rajas tamaś ca sattvaṃ ca viddhi nārāyaṇātmakam 12,271.024c so ''śramāṇāṃ mukhaṃ tāta karmaṇas tat phalaṃ viduḥ 12,271.025a akarmaṇaḥ phalaṃ caiva sa eva param avyayaḥ 12,271.025c chandāṃsi tasya romāṇi akṣaraṃ ca sarasvatī 12,271.026a bahvāśrayo bahumukho dharmo hṛdi samāśritaḥ 12,271.026c sa brahmaparamo dharmas tapaś ca sad asac ca saḥ 12,271.027a śrutiśāstragrahopetaḥ ṣoḍaśartvikkratuś ca saḥ 12,271.027c pitāmahaś ca viṣṇuś ca so 'śvinau sa puraṃdaraḥ 12,271.028a mitraś ca varuṇaś caiva yamo 'tha dhanadas tathā 12,271.028c te pṛthagdarśanās tasya saṃvidanti tathaikatām 12,271.028e ekasya viddhi devasya sarvaṃ jagad idaṃ vaśe 12,271.029a nānābhūtasya daityendra tasyaikatvaṃ vadaty ayam 12,271.029c jantuḥ paśyati jñānena tataḥ sattvaṃ prakāśate 12,271.030a saṃhāravikṣepasahasrakoṭīs; tiṣṭhanti jīvāḥ pracaranti cānye 12,271.030c prajāvisargasya ca pārimāṇyaṃ; vāpīsahasrāṇi bahūni daitya 12,271.031a vāpyaḥ punar yojanavistṛtās tāḥ; krośaṃ ca gambhīratayāvagāḍhāḥ 12,271.031c āyāmataḥ pañcaśatāś ca sarvāḥ; pratyekaśo yojanataḥ pravṛddhāḥ 12,271.032a vāpyā jalaṃ kṣipyati vālakoṭyā; tv ahnā sakṛc cāpy atha na dvitīyam 12,271.032c tāsāṃ kṣaye viddhi kṛtaṃ visargaṃ; saṃhāram ekaṃ ca tathā prajānām 12,271.033a ṣaḍ jīvavarṇāḥ paramaṃ pramāṇaṃ; kṛṣṇo dhūmro nīlam athāsya madhyam 12,271.033c raktaṃ punaḥ sahyataraṃ sukhaṃ tu; hāridravarṇaṃ susukhaṃ ca śuklam 12,271.034a paraṃ tu śuklaṃ vimalaṃ viśokaṃ; gataklamaṃ sidhyati dānavendra 12,271.034c gatvā tu yoniprabhavāni daitya; sahasraśaḥ siddhim upaiti jīvaḥ 12,271.035a gatiṃ ca yāṃ darśanam āha devo; gatvā śubhaṃ darśanam eva cāha 12,271.035c gatiḥ punar varṇakṛtā prajānāṃ; varṇas tathā kālakṛto 'surendra 12,271.036a śataṃ sahasrāṇi caturdaśeha; parā gatir jīvaguṇasya daitya 12,271.036b*0727_01 atiprasakto nirayāc ca daitya 12,271.036b*0727_02 tatas tataḥ saṃparivartate ca 12,271.036c ārohaṇaṃ tat kṛtam eva viddhi; sthānaṃ tathā niḥsaraṇaṃ ca teṣām 12,271.037a kṛṣṇasya varṇasya gatir nikṛṣṭā; sa majjate narake pacyamānaḥ 12,271.037c sthānaṃ tathā durgatibhis tu tasya; prajāvisargān subahūn vadanti 12,271.038a śataṃ sahasrāṇi tataś caritvā; prāpnoti varṇaṃ haritaṃ tu paścāt 12,271.038c sa caiva tasmin nivasaty anīśo; yugakṣaye tamasā saṃvṛtātmā 12,271.039a sa vai yadā sattvaguṇena yuktas; tamo vyapohan ghaṭate svabuddhyā 12,271.039c sa lohitaṃ varṇam upaiti nīlo; manuṣyaloke parivartate ca 12,271.040a sa tatra saṃhāravisargam eva; svakarmajair bandhanaiḥ kliśyamānaḥ 12,271.040c tataḥ sa hāridram upaiti varṇaṃ; saṃhāravikṣepaśate vyatīte 12,271.041a hāridravarṇas tu prajāvisargān; sahasraśas tiṣṭhati saṃcaran vai 12,271.041c avipramukto niraye ca daitya; tataḥ sahasrāṇi daśāparāṇi 12,271.042a gatīḥ sahasrāṇi ca pañca tasya; catvāri saṃvartakṛtāni caiva 12,271.042c vimuktam enaṃ nirayāc ca viddhi; sarveṣu cānyeṣu ca saṃbhaveṣu 12,271.043a sa devaloke viharaty abhīkṣṇaṃ; tataś cyuto mānuṣatām upaiti 12,271.043c saṃhāravikṣepaśatāni cāṣṭau; martyeṣu tiṣṭhann amṛtatvam eti 12,271.044a so 'smād atha bhraśyati kālayogāt; kṛṣṇe tale tiṣṭhati sarvakaṣṭe 12,271.044c yathā tv ayaṃ sidhyati jīvalokas; tat te 'bhidhāsyāmy asurapravīra 12,271.045a daivāni sa vyūhaśatāni sapta; rakto haridro 'tha tathaiva śuklaḥ 12,271.045c saṃśritya saṃdhāvati śuklam etam; aṣṭāparān arcyatamān sa lokān 12,271.046a aṣṭau ca ṣaṣṭiṃ ca śatāni yāni; manoviruddhāni mahādyutīnām 12,271.046c śuklasya varṇasya parā gatir yā; trīṇy eva ruddhāni mahānubhāva 12,271.047a saṃhāravikṣepam aniṣṭam ekaṃ; catvāri cānyāni vasaty anīśaḥ 12,271.047c ṣaṣṭhasya varṇasya parā gatir yā; siddhā viśiṣṭasya gataklamasya 12,271.048a saptottaraṃ teṣu vasaty anīśaḥ; saṃhāravikṣepaśataṃ saśeṣam 12,271.048c tasmād upāvṛtya manuṣyaloke; tato mahān mānuṣatām upaiti 12,271.049a tasmād upāvṛtya tataḥ krameṇa; so 'gre sma saṃtiṣṭhati bhūtasargam 12,271.049c sa saptakṛtvaś ca paraiti lokān; saṃhāravikṣepakṛtapravāsaḥ 12,271.050a saptaiva saṃhāram upaplavāni; saṃbhāvya saṃtiṣṭhati siddhaloke 12,271.050c tato 'vyayaṃ sthānam anantam eti; devasya viṣṇor atha brahmaṇaś ca 12,271.050e śeṣasya caivātha narasya caiva; devasya viṣṇoḥ paramasya caiva 12,271.051a saṃhārakāle paridagdhakāyā; brahmāṇam āyānti sadā prajā hi 12,271.051c ceṣṭātmano devagaṇāś ca sarve; ye brahmalokād amarāḥ sma te 'pi 12,271.052a prajāvisargaṃ tu saśeṣakālaṃ; sthānāni svāny eva saranti jīvāḥ 12,271.052c niḥśeṣāṇāṃ tat padaṃ yānti cānte; sarvāpadā ye sadṛśā manuṣyāḥ 12,271.053a ye tu cyutāḥ siddhalokāt krameṇa; teṣāṃ gatiṃ yānti tathānupūrvyā 12,271.053c jīvāḥ pare tadbalaveṣarūpā; vidhiṃ svakaṃ yānti viparyayeṇa 12,271.054a sa yāvad evāsti saśeṣabhukte; prajāś ca devyau ca tathaiva śukle 12,271.054c tāvat tadā teṣu viśuddhabhāvaḥ; saṃyamya pañcendriyarūpam etat 12,271.055a śuddhāṃ gatiṃ tāṃ paramāṃ paraiti; śuddhena nityaṃ manasā vicinvan 12,271.055c tato 'vyayaṃ sthānam upaiti brahma; duṣprāpam abhyeti sa śāśvataṃ vai 12,271.055e ity etad ākhyātam ahīnasattva; nārāyaṇasyeha balaṃ mayā te 12,271.056 vṛtra uvāca 12,271.056*0728_01 evaṃ sa devo bhagavān uvāca 12,271.056*0728_02 sanatkumāro madhurābhibhāṣī 12,271.056a evaṃ gate me na viṣādo 'sti kaś cit; samyak ca paśyāmi vacas tavaitat 12,271.056c śrutvā ca te vācam adīnasattva; vikalmaṣo 'smy adya tathā vipāpmā 12,271.057a pravṛttam etad bhagavan maharṣe; mahādyuteś cakram anantavīryam 12,271.057c viṣṇor anantasya sanātanaṃ tat; sthānaṃ sargā yatra sarve pravṛttāḥ 12,271.057e sa vai mahātmā puruṣottamo vai; tasmiñ jagat sarvam idaṃ pratiṣṭhitam 12,271.058 bhīṣma uvāca 12,271.058a evam uktvā sa kaunteya vṛtraḥ prāṇān avāsṛjat 12,271.058c yojayitvā tathātmānaṃ paraṃ sthānam avāptavān 12,271.059 yudhiṣṭhira uvāca 12,271.059a ayaṃ sa bhagavān devaḥ pitāmaha janārdanaḥ 12,271.059c sanatkumāro vṛtrāya yat tad ākhyātavān purā 12,271.060 bhīṣma uvāca 12,271.060a mūlasthāyī sa bhagavān svenānantena tejasā 12,271.060c tatsthaḥ sṛjati tān bhāvān nānārūpān mahātapāḥ 12,271.061a turīyārdhena tasyemaṃ viddhi keśavam acyutam 12,271.061b*0729_01 turīyārdhena brahmāṇaṃ tasya viddhi mahātmanaḥ 12,271.061c turīyārdhena lokāṃs trīn bhāvayaty eṣa buddhimān 12,271.062a arvāk sthitas tu yaḥ sthāyī kalpānte parivartate 12,271.062c sa śete bhagavān apsu yo 'sāv atibalaḥ prabhuḥ 12,271.062e tān vidhātā prasannātmā lokāṃś carati śāśvatān 12,271.063a sarvāṇy aśūnyāni karoty anantaḥ; sanatkumāraḥ saṃcarate ca lokān 12,271.063c sa cāniruddhaḥ sṛjate mahātmā; tatsthaṃ jagat sarvam idaṃ vicitram 12,271.064 yudhiṣṭhira uvāca 12,271.064a vṛtreṇa paramārthajña dṛṣṭā manye ''tmano gatiḥ 12,271.064c śubhā tasmāt sa sukhito na śocati pitāmaha 12,271.065a śuklaḥ śuklābhijātīyaḥ sādhyo nāvartate 'nagha 12,271.065c tiryaggateś ca nirmukto nirayāc ca pitāmaha 12,271.066a hāridravarṇe rakte vā vartamānas tu pārthiva 12,271.066c tiryag evānupaśyeta karmabhis tāmasair vṛtaḥ 12,271.067a vayaṃ tu bhṛśam āpannā raktāḥ kaṣṭamukhe 'sukhe 12,271.067c kāṃ gatiṃ pratipatsyāmo nīlāṃ kṛṣṇādhamām atha 12,271.068 bhīṣma uvāca 12,271.068a śuddhābhijanasaṃpannāḥ pāṇḍavāḥ saṃśitavratāḥ 12,271.068c vihṛtya devalokeṣu punar mānuṣyam eṣyatha 12,271.069a prajāvisargaṃ ca sukhena kāle; pratyetya deveṣu sukhāni bhuktvā 12,271.069c sukhena saṃyāsyatha siddhasaṃkhyāṃ; mā vo bhayaṃ bhūd vimalāḥ stha sarve 12,272.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,272.001a aho dharmiṣṭhatā tāta vṛtrasyāmitatejasaḥ 12,272.001c yasya vijñānam atulaṃ viṣṇor bhaktiś ca tādṛśī 12,272.002a durvijñeyam idaṃ tāta viṣṇor amitatejasaḥ 12,272.002c kathaṃ vā rājaśārdūla padaṃ taj jñātavān asau 12,272.003a bhavatā kathitaṃ hy etac chraddadhe cāham acyuta 12,272.003c bhūyas tu me samutpannā buddhir avyaktadarśanāt 12,272.004a kathaṃ vinihato vṛtraḥ śakreṇa bharatarṣabha 12,272.004c dharmiṣṭho viṣṇubhaktaś ca tattvajñaś ca padānvaye 12,272.005a etan me saṃśayaṃ brūhi pṛcchato bharatarṣabha 12,272.005c vṛtras tu rājaśārdūla yathā śakreṇa nirjitaḥ 12,272.006a yathā caivābhavad yuddhaṃ tac cācakṣva pitāmaha 12,272.006c vistareṇa mahābāho paraṃ kautūhalaṃ hi me 12,272.007 bhīṣma uvāca 12,272.007a rathenendraḥ prayāto vai sārdhaṃ suragaṇaiḥ purā 12,272.007c dadarśāthāgrato vṛtraṃ viṣṭhitaṃ parvatopamam 12,272.008a yojanānāṃ śatāny ūrdhvaṃ pañcocchritam ariṃdama 12,272.008c śatāni vistareṇātha trīṇy evābhyadhikāni tu 12,272.009a tat prekṣya tādṛśaṃ rūpaṃ trailokyenāpi durjayam 12,272.009c vṛtrasya devāḥ saṃtrastā na śāntim upalebhire 12,272.010a śakrasya tu tadā rājann ūrustambho vyajāyata 12,272.010c bhayād vṛtrasya sahasā dṛṣṭvā tad rūpam uttamam 12,272.011a tato nādaḥ samabhavad vāditrāṇāṃ ca nisvanaḥ 12,272.011c devāsurāṇāṃ sarveṣāṃ tasmin yuddha upasthite 12,272.012a atha vṛtrasya kauravya dṛṣṭvā śakram upasthitam 12,272.012c na saṃbhramo na bhīḥ kā cid āsthā vā samajāyata 12,272.013a tataḥ samabhavad yuddhaṃ trailokyasya bhayaṃkaram 12,272.013c śakrasya ca surendrasya vṛtrasya ca mahātmanaḥ 12,272.014a asibhiḥ paṭṭiśaiḥ śūlaiḥ śaktitomaramudgaraiḥ 12,272.014c śilābhir vividhābhiś ca kārmukaiś ca mahāsvanaiḥ 12,272.015a astraiś ca vividhair divyaiḥ pāvakolkābhir eva ca 12,272.015c devāsurais tataḥ sainyaiḥ sarvam āsīt samākulam 12,272.016a pitāmahapurogāś ca sarve devagaṇās tathā 12,272.016c ṛṣayaś ca mahābhāgās tad yuddhaṃ draṣṭum āgaman 12,272.017a vimānāgryair mahārāja siddhāś ca bharatarṣabha 12,272.017c gandharvāś ca vimānāgryair apsarobhiḥ samāgaman 12,272.018a tato 'ntarikṣam āvṛtya vṛtro dharmabhṛtāṃ varaḥ 12,272.018c aśmavarṣeṇa devendraṃ parvatāt samavākirat 12,272.019a tato devagaṇāḥ kruddhāḥ sarvataḥ śastravṛṣṭibhiḥ 12,272.019c aśmavarṣam apohanta vṛtrapreritam āhave 12,272.020a vṛtraś ca kuruśārdūla mahāmāyo mahābalaḥ 12,272.020c mohayām āsa devendraṃ māyāyuddhena sarvataḥ 12,272.021a tasya vṛtrārditasyātha moha āsīc chatakratoḥ 12,272.021c rathaṃtareṇa taṃ tatra vasiṣṭhaḥ samabodhayat 12,272.022 vasiṣṭha uvāca 12,272.022a devaśreṣṭho 'si devendra surārivinibarhaṇa 12,272.022c trailokyabalasaṃyuktaḥ kasmāc chakra viṣīdasi 12,272.023a eṣa brahmā ca viṣṇuś ca śivaś caiva jagatprabhuḥ 12,272.023c somaś ca bhagavān devaḥ sarve ca paramarṣayaḥ 12,272.023d*0730_01 samudvignaṃ samīkṣya tvāṃ svastīty ūcur jayāya te 12,272.024a mā kārṣīḥ kaśmalaṃ śakra kaś cid evetaro yathā 12,272.024c āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā jahi śatruṃ sureśvara 12,272.025a eṣa lokagurus tryakṣaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ 12,272.025c nirīkṣate tvāṃ bhagavāṃs tyaja mohaṃ sureśvara 12,272.026a ete brahmarṣayaś caiva bṛhaspatipurogamāḥ 12,272.026c stavena śakra divyena stuvanti tvāṃ jayāya vai 12,272.027 bhīṣma uvāca 12,272.027a evaṃ saṃbodhyamānasya vasiṣṭhena mahātmanā 12,272.027c atīva vāsavasyāsīd balam uttamatejasaḥ 12,272.028a tato buddhim upāgamya bhagavān pākaśāsanaḥ 12,272.028c yogena mahatā yuktas tāṃ māyāṃ vyapakarṣata 12,272.029a tato 'ṅgiraḥsutaḥ śrīmāṃs te caiva paramarṣayaḥ 12,272.029c dṛṣṭvā vṛtrasya vikrāntam upagamya maheśvaram 12,272.029e ūcur vṛtravināśārthaṃ lokānāṃ hitakāmyayā 12,272.030a tato bhagavatas tejo jvaro bhūtvā jagatpateḥ 12,272.030c samāviśan mahāraudraṃ vṛtraṃ daityavaraṃ tadā 12,272.031a viṣṇuś ca bhagavān devaḥ sarvalokābhipūjitaḥ 12,272.031c aindraṃ samāviśad vajraṃ lokasaṃrakṣaṇe rataḥ 12,272.032a tato bṛhaspatir dhīmān upāgamya śatakratum 12,272.032c vasiṣṭhaś ca mahātejāḥ sarve ca paramarṣayaḥ 12,272.033a te samāsādya varadaṃ vāsavaṃ lokapūjitam 12,272.033c ūcur ekāgramanaso jahi vṛtram iti prabho 12,272.034 maheśvara uvāca 12,272.034a eṣa vṛtro mahāñ śakra balena mahatā vṛtaḥ 12,272.034c viśvātmā sarvagaś caiva bahumāyaś ca viśrutaḥ 12,272.035a tad enam asuraśreṣṭhaṃ trailokyenāpi durjayam 12,272.035c jahi tvaṃ yogam āsthāya māvamaṃsthāḥ sureśvara 12,272.036a anena hi tapas taptaṃ balārtham amarādhipa 12,272.036c ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi brahmā cāsmai varaṃ dadau 12,272.037a mahattvaṃ yogināṃ caiva mahāmāyatvam eva ca 12,272.037c mahābalatvaṃ ca tathā tejaś cāgryaṃ sureśvara 12,272.038a etad vai māmakaṃ tejaḥ samāviśati vāsava 12,272.038c vṛtram enaṃ tvam apy evaṃ jahi vajreṇa dānavam 12,272.039 śakra uvāca 12,272.039a bhagavaṃs tvatprasādena ditijaṃ sudurāsadam 12,272.039c vajreṇa nihaniṣyāmi paśyatas te surarṣabha 12,272.040 bhīṣma uvāca 12,272.040a āviśyamāne daitye tu jvareṇātha mahāsure 12,272.040c devatānām ṛṣīṇāṃ ca harṣān nādo mahān abhūt 12,272.041a tato dundubhayaś caiva śaṅkhāś ca sumahāsvanāḥ 12,272.041c murajā ḍiṇḍimāś caiva prāvādyanta sahasraśaḥ 12,272.042a asurāṇāṃ tu sarveṣāṃ smṛtilopo 'bhavan mahān 12,272.042c prajñānāśaś ca balavān kṣaṇena samapadyata 12,272.043a tam āviṣṭam atho jñātvā ṛṣayo devatās tathā 12,272.043c stuvantaḥ śakram īśānaṃ tathā prācodayann api 12,272.044a rathasthasya hi śakrasya yuddhakāle mahātmanaḥ 12,272.044c ṛṣibhiḥ stūyamānasya rūpam āsīt sudurdṛśam 12,273.001 bhīṣma uvāca 12,273.001a vṛtrasya tu mahārāja jvarāviṣṭasya sarvaśaḥ 12,273.001c abhavan yāni liṅgāni śarīre tāni me śṛṇu 12,273.002a jvalitāsyo 'bhavad ghoro vaivarṇyaṃ cāgamat param 12,273.002c gātrakampaś ca sumahāñ śvāsaś cāpy abhavan mahān 12,273.002e romaharṣaś ca tīvro 'bhūn niḥśvāsaś ca mahān nṛpa 12,273.003a śivā cāśivasaṃkāśā tasya vaktrāt sudāruṇā 12,273.003c niṣpapāta mahāghorā smṛtiḥ sā tasya bhārata 12,273.003e ulkāś ca jvalitās tasya dīptāḥ pārśve prapedire 12,273.004a gṛdhrakaṅkavaḍāś caiva vāco 'muñcan sudāruṇāḥ 12,273.004c vṛtrasyopari saṃhṛṣṭāś cakravat paribabhramuḥ 12,273.005a tatas taṃ ratham āsthāya devāpyāyitam āhave 12,273.005c vajrodyatakaraḥ śakras taṃ daityaṃ pratyavaikṣata 12,273.006a amānuṣam atho nādaṃ sa mumoca mahāsuraḥ 12,273.006c vyajṛmbhata ca rājendra tīvrajvarasamanvitaḥ 12,273.006e athāsya jṛmbhataḥ śakras tato vajram avāsṛjat 12,273.007a sa vajraḥ sumahātejāḥ kālāgnisadṛśopamaḥ 12,273.007c kṣipram eva mahākāyaṃ vṛtraṃ daityam apātayat 12,273.008a tato nādaḥ samabhavat punar eva samantataḥ 12,273.008c vṛtraṃ vinihataṃ dṛṣṭvā devānāṃ bharatarṣabha 12,273.009a vṛtraṃ tu hatvā bhagavān dānavārir mahāyaśāḥ 12,273.009c vajreṇa viṣṇuyuktena divam eva samāviśat 12,273.010a atha vṛtrasya kauravya śarīrād abhiniḥsṛtā 12,273.010c brahmahatyā mahāghorā raudrā lokabhayāvahā 12,273.011a karāladaśanā bhīmā vikṛtā kṛṣṇapiṅgalā 12,273.011c prakīrṇamūrdhajā caiva ghoranetrā ca bhārata 12,273.012a kapālamālinī caiva kṛśā ca bharatarṣabha 12,273.012c rudhirārdrā ca dharmajña cīravastranivāsinī 12,273.013a sābhiniṣkramya rājendra tādṛgrūpā bhayāvahā 12,273.013c vajriṇaṃ mṛgayām āsa tadā bharatasattama 12,273.014a kasya cit tv atha kālasya vṛtrahā kurunandana 12,273.014c svargāyābhimukhaḥ prāyāl lokānāṃ hitakāmyayā 12,273.015a bisān niḥsaramāṇaṃ tu dṛṣṭvā śakraṃ mahaujasam 12,273.015c kaṇṭhe jagrāha devendraṃ sulagnā cābhavat tadā 12,273.016a sa hi tasmin samutpanne brahmahatyākṛte bhaye 12,273.016c nalinyāṃ bisamadhyastho babhūvābdagaṇān bahūn 12,273.017a anusṛtya tu yatnāt sa tayā vai brahmahatyayā 12,273.017c tadā gṛhītaḥ kauravya niśceṣṭaḥ samapadyata 12,273.018a tasyā vyapohane śakraḥ paraṃ yatnaṃ cakāra ha 12,273.018c na cāśakat tāṃ devendro brahmahatyāṃ vyapohitum 12,273.019a gṛhīta eva tu tayā devendro bharatarṣabha 12,273.019c pitāmaham upāgamya śirasā pratyapūjayat 12,273.020a jñātvā gṛhītaṃ śakraṃ tu dvijapravarahatyayā 12,273.020c brahmā saṃcintayām āsa tadā bharatasattama 12,273.021a tām uvāca mahābāho brahmahatyāṃ pitāmahaḥ 12,273.021c svareṇa madhureṇātha sāntvayann iva bhārata 12,273.022a mucyatāṃ tridaśendro 'yaṃ matpriyaṃ kuru bhāmini 12,273.022c brūhi kiṃ te karomy adya kāmaṃ kaṃ tvam ihecchasi 12,273.023 brahmahatyovāca 12,273.023a trilokapūjite deve prīte trailokyakartari 12,273.023c kṛtam eveha manye 'haṃ nivāsaṃ tu vidhatsva me 12,273.024a tvayā kṛteyaṃ maryādā lokasaṃrakṣaṇārthinā 12,273.024c sthāpanā vai sumahatī tvayā deva pravartitā 12,273.025a prīte tu tvayi dharmajña sarvalokeśvare prabho 12,273.025c śakrād apagamiṣyāmi nivāsaṃ tu vidhatsva me 12,273.026 bhīṣma uvāca 12,273.026a tatheti tāṃ prāha tadā brahmahatyāṃ pitāmahaḥ 12,273.026c upāyataḥ sa śakrasya brahmahatyāṃ vyapohata 12,273.027a tataḥ svayaṃbhuvā dhyātas tatra vahnir mahātmanā 12,273.027c brahmāṇam upasaṃgamya tato vacanam abravīt 12,273.028a prāpto 'smi bhagavan deva tvatsakāśam ariṃdama 12,273.028c yat kartavyaṃ mayā deva tad bhavān vaktum arhati 12,273.029 brahmovāca 12,273.029a bahudhā vibhajiṣyāmi brahmahatyām imām aham 12,273.029c śakrasyādya vimokṣārthaṃ caturbhāgaṃ pratīccha me 12,273.030 agnir uvāca 12,273.030a mama mokṣasya ko 'nto vai brahman dhyāyasva vai prabho 12,273.030c etad icchāmi vijñātuṃ tattvato lokapūjita 12,273.031 brahmovāca 12,273.031a yas tvāṃ jvalantam āsādya svayaṃ vai mānavaḥ kva cit 12,273.031c bījauṣadhirasair vahne na yakṣyati tamovṛtaḥ 12,273.032a tam eṣā yāsyati kṣipraṃ tatraiva ca nivatsyati 12,273.032c brahmahatyā havyavāha vyetu te mānaso jvaraḥ 12,273.033 bhīṣma uvāca 12,273.033a ity uktaḥ pratijagrāha tad vaco havyakavyabhuk 12,273.033c pitāmahasya bhagavāṃs tathā ca tad abhūt prabho 12,273.034a tato vṛkṣauṣadhitṛṇaṃ samāhūya pitāmahaḥ 12,273.034c imam arthaṃ mahārāja vaktuṃ samupacakrame 12,273.034d*0731_01 iyaṃ vṛtrād anuprāptā brahmahatyā mahābhayā 12,273.034d*0731_02 puruhūtaṃ caturthāṃśam asyā yūyaṃ pratīcchata 12,273.035a tato vṛkṣauṣadhitṛṇaṃ tathaivoktaṃ yathātatham 12,273.035c vyathitaṃ vahnivad rājan brahmāṇam idam abravīt 12,273.036a asmākaṃ brahmahatyāto ko 'nto lokapitāmaha 12,273.036c svabhāvanihatān asmān na punar hantum arhasi 12,273.037a vayam agniṃ tathā śītaṃ varṣaṃ ca pavaneritam 12,273.037c sahāmaḥ satataṃ deva tathā chedanabhedanam 12,273.038a brahmahatyām imām adya bhavataḥ śāsanād vayam 12,273.038c grahīṣyāmas trilokeśa mokṣaṃ cintayatāṃ bhavān 12,273.039 brahmovāca 12,273.039a parvakāle tu saṃprāpte yo vai chedanabhedanam 12,273.039c kariṣyati naro mohāt tam eṣānugamiṣyati 12,273.040 bhīṣma uvāca 12,273.040a tato vṛkṣauṣadhitṛṇam evam uktaṃ mahātmanā 12,273.040c brahmāṇam abhisaṃpūjya jagāmāśu yathāgatam 12,273.041a āhūyāpsaraso devas tato lokapitāmahaḥ 12,273.041c vācā madhurayā prāha sāntvayann iva bhārata 12,273.042a iyam indrād anuprāptā brahmahatyā varāṅganāḥ 12,273.042c caturtham asyā bhāgaṃ hi mayoktāḥ saṃpratīcchata 12,273.043 apsarasa ūcuḥ 12,273.043a grahaṇe kṛtabuddhīnāṃ deveśa tava śāsanāt 12,273.043c mokṣaṃ samayato 'smākaṃ cintayasva pitāmaha 12,273.044 brahmovāca 12,273.044a rajasvalāsu nārīṣu yo vai maithunam ācaret 12,273.044c tam eṣā yāsyati kṣipraṃ vyetu vo mānaso jvaraḥ 12,273.045 bhīṣma uvāca 12,273.045a tatheti hṛṣṭamanasa uktvāthāpsarasāṃ gaṇāḥ 12,273.045c svāni sthānāni saṃprāpya remire bharatarṣabha 12,273.046a tatas trilokakṛd devaḥ punar eva mahātapāḥ 12,273.046c apaḥ saṃcintayām āsa dhyātās tāś cāpy athāgaman 12,273.047a tās tu sarvāḥ samāgamya brahmāṇam amitaujasam 12,273.047c idam ūcur vaco rājan praṇipatya pitāmaham 12,273.048a imāḥ sma deva saṃprāptās tvatsakāśam ariṃdama 12,273.048c śāsanāt tava deveśa samājñāpaya no vibho 12,273.049 brahmovāca 12,273.049a iyaṃ vṛtrād anuprāptā puruhūtaṃ mahābhayā 12,273.049c brahmahatyā caturthāṃśam asyā yūyaṃ pratīcchata 12,273.050 āpa ūcuḥ 12,273.050a evaṃ bhavatu lokeśa yathā vadasi naḥ prabho 12,273.050c mokṣaṃ samayato 'smākaṃ saṃcintayitum arhasi 12,273.051a tvaṃ hi deveśa sarvasya jagataḥ paramo guruḥ 12,273.051c ko 'nyaḥ prasādo hi bhaved yaḥ kṛcchrān naḥ samuddharet 12,273.052 brahmovāca 12,273.052a alpā iti matiṃ kṛtvā yo naro buddhimohitaḥ 12,273.052c śleṣmamūtrapurīṣāṇi yuṣmāsu pratimokṣyati 12,273.053a tam eṣā yāsyati kṣipraṃ tatraiva ca nivatsyati 12,273.053c tathā vo bhavitā mokṣa iti satyaṃ bravīmi vaḥ 12,273.054 bhīṣma uvāca 12,273.054a tato vimucya devendraṃ brahmahatyā yudhiṣṭhira 12,273.054c yathānisṛṣṭaṃ taṃ deśam agacchad devaśāsanāt 12,273.055a evaṃ śakreṇa saṃprāptā brahmahatyā janādhipa 12,273.055c pitāmaham anujñāpya so 'śvamedham akalpayat 12,273.056a śrūyate hi mahārāja saṃprāptā vāsavena vai 12,273.056c brahmahatyā tataḥ śuddhiṃ hayamedhena labdhavān 12,273.057a samavāpya śriyaṃ devo hatvārīṃś ca sahasraśaḥ 12,273.057c praharṣam atulaṃ lebhe vāsavaḥ pṛthivīpate 12,273.058a vṛtrasya rudhirāc caiva khukhuṇḍāḥ pārtha jajñire 12,273.058c dvijātibhir abhakṣyās te dīkṣitaiś ca tapodhanaiḥ 12,273.059a sarvāvasthaṃ tvam apy eṣāṃ dvijātīnāṃ priyaṃ kuru 12,273.059c ime hi bhūtale devāḥ prathitāḥ kurunandana 12,273.060a evaṃ śakreṇa kauravya buddhisaukṣmyān mahāsuraḥ 12,273.060c upāyapūrvaṃ nihato vṛtro 'thāmitatejasā 12,273.061a evaṃ tvam api kauravya pṛthivyām aparājitaḥ 12,273.061c bhaviṣyasi yathā devaḥ śatakratur amitrahā 12,273.062a ye tu śakrakathāṃ divyām imāṃ parvasu parvasu 12,273.062c vipramadhye paṭhiṣyanti na te prāpsyanti kilbiṣam 12,273.063a ity etad vṛtram āśritya śakrasyātyadbhutaṃ mahat 12,273.063c kathitaṃ karma te tāta kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 12,274.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,274.001a pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada 12,274.001c asti vṛtravadhād eva vivakṣā mama jāyate 12,274.002a jvareṇa mohito vṛtraḥ kathitas te janādhipa 12,274.002c nihato vāsaveneha vajreṇeti mamānagha 12,274.003a katham eṣa mahāprājña jvaraḥ prādurabhūt kutaḥ 12,274.003c jvarotpattiṃ nipuṇataḥ śrotum icchāmy ahaṃ prabho 12,274.004 bhīṣma uvāca 12,274.004a śṛṇu rājañ jvarasyeha saṃbhavaṃ lokaviśrutam 12,274.004c vistaraṃ cāsya vakṣyāmi yādṛśaṃ caiva bhārata 12,274.005a purā meror mahārāja śṛṅgaṃ trailokyaviśrutam 12,274.005c jyotiṣkaṃ nāma sāvitraṃ sarvaratnavibhūṣitam 12,274.005e aprameyam anādhṛṣyaṃ sarvalokeṣu bhārata 12,274.005f*0732_01 khyātam āsīt svatejobhir āvāryārkaprabhaṃ sthitam 12,274.006a tatra devo giritaṭe hemadhātuvibhūṣite 12,274.006c paryaṅka iva vibhrājann upaviṣṭo babhūva ha 12,274.007a śailarājasutā cāsya nityaṃ pārśve sthitā babhau 12,274.007c tathā devā mahātmāno vasavaś ca mahaujasaḥ 12,274.008a tathaiva ca mahātmānāv aśvinau bhiṣajāṃ varau 12,274.008c tathā vaiśravaṇo rājā guhyakair abhisaṃvṛtaḥ 12,274.009a yakṣāṇām adhipaḥ śrīmān kailāsanilayaḥ prabhuḥ 12,274.009b*0733_01 śaṅkhapadmanidhī cobhau ṛddhyā paramayā saha 12,274.009b*0734_01 upāsanta mahātmānam uśanā ca mahākaviḥ 12,274.009b*0734_02 sanatkumārapramukhās tathaiva ca maharṣayaḥ 12,274.009c aṅgiraḥpramukhāś caiva tathā devarṣayo 'pare 12,274.010a viśvāvasuś ca gandharvas tathā nāradaparvatau 12,274.010c apsarogaṇasaṃghāś ca samājagmur anekaśaḥ 12,274.011a vavau śivaḥ sukho vāyur nānāgandhavahaḥ śuciḥ 12,274.011c sarvartukusumopetāḥ puṣpavanto mahādrumāḥ 12,274.012a tathā vidyādharāś caiva siddhāś caiva tapodhanāḥ 12,274.012c mahādevaṃ paśupatiṃ paryupāsanta bhārata 12,274.013a bhūtāni ca mahārāja nānārūpadharāṇy atha 12,274.013c rākṣasāś ca mahāraudrāḥ piśācāś ca mahābalāḥ 12,274.014a bahurūpadharā hṛṣṭā nānāpraharaṇodyatāḥ 12,274.014c devasyānucarās tatra tasthire cānalopamāḥ 12,274.015a nandī ca bhagavāṃs tatra devasyānumate sthitaḥ 12,274.015c pragṛhya jvalitaṃ śūlaṃ dīpyamānaṃ svatejasā 12,274.016a gaṅgā ca saritāṃ śreṣṭhā sarvatīrthajalodbhavā 12,274.016c paryupāsata taṃ devaṃ rūpiṇī kurunandana 12,274.017a evaṃ sa bhagavāṃs tatra pūjyamānaḥ surarṣibhiḥ 12,274.017c devaiś ca sumahābhāgair mahādevo vyatiṣṭhata 12,274.018a kasya cit tv atha kālasya dakṣo nāma prajāpatiḥ 12,274.018c pūrvoktena vidhānena yakṣyamāṇo 'nvapadyata 12,274.019a tatas tasya makhaṃ devāḥ sarve śakrapurogamāḥ 12,274.019c gamanāya samāgamya buddhim āpedire tadā 12,274.020a te vimānair mahātmāno jvalitair jvalanaprabhāḥ 12,274.020c devasyānumate 'gacchan gaṅgādvāram iti śrutiḥ 12,274.021a prasthitā devatā dṛṣṭvā śailarājasutā tadā 12,274.021c uvāca vacanaṃ sādhvī devaṃ paśupatiṃ patim 12,274.022a bhagavan kva nu yānty ete devāḥ śakrapurogamāḥ 12,274.022c brūhi tattvena tattvajña saṃśayo me mahān ayam 12,274.023 maheśvara uvāca 12,274.023a dakṣo nāma mahābhāge prajānāṃ patir uttamaḥ 12,274.023c hayamedhena yajate tatra yānti divaukasaḥ 12,274.024 umā uvāca 12,274.024a yajñam etaṃ mahābhāga kimarthaṃ nābhigacchasi 12,274.024c kena vā pratiṣedhena gamanaṃ te na vidyate 12,274.025 maheśvara uvāca 12,274.025a surair eva mahābhāge sarvam etad anuṣṭhitam 12,274.025c yajñeṣu sarveṣu mama na bhāga upakalpitaḥ 12,274.026a pūrvopāyopapannena mārgeṇa varavarṇini 12,274.026c na me surāḥ prayacchanti bhāgaṃ yajñasya dharmataḥ 12,274.027 umā uvāca 12,274.027a bhagavan sarvabhūteṣu prabhavābhyadhiko guṇaiḥ 12,274.027c ajeyaś cāpradhṛṣyaś ca tejasā yaśasā śriyā 12,274.028a anena te mahābhāga pratiṣedhena bhāgataḥ 12,274.028c atīva duḥkham utpannaṃ vepathuś ca mamānagha 12,274.029 bhīṣma uvāca 12,274.029a evam uktvā tu sā devī devaṃ paśupatiṃ patim 12,274.029c tūṣṇīṃbhūtābhavad rājan dahyamānena cetasā 12,274.030a atha devyā mataṃ jñātvā hṛdgataṃ yac cikīrṣitam 12,274.030c sa samājñāpayām āsa tiṣṭha tvam iti nandinam 12,274.031a tato yogabalaṃ kṛtvā sarvayogeśvareśvaraḥ 12,274.031c taṃ yajñaṃ sumahātejā bhīmair anucarais tadā 12,274.031e sahasā ghātayām āsa devadevaḥ pinākadhṛk 12,274.032a ke cin nādān amuñcanta ke cid dhāsāṃś ca cakrire 12,274.032c rudhireṇāpare rājaṃs tatrāgniṃ samavākiran 12,274.033a ke cid yūpān samutpāṭya babhramur vikṛtānanāḥ 12,274.033c āsyair anye cāgrasanta tathaiva paricārakān 12,274.034a tataḥ sa yajño nṛpate vadhyamānaḥ samantataḥ 12,274.034c āsthāya mṛgarūpaṃ vai kham evābhyapatat tadā 12,274.035a taṃ tu yajñaṃ tathārūpaṃ gacchantam upalabhya saḥ 12,274.035c dhanur ādāya bāṇaṃ ca tadānvasarata prabhuḥ 12,274.036a tatas tasya sureśasya krodhād amitatejasaḥ 12,274.036c lalāṭāt prasṛto ghoraḥ svedabindur babhūva ha 12,274.037a tasmin patitamātre tu svedabindau tathā bhuvi 12,274.037c prādurbabhūva sumahān agniḥ kālānalopamaḥ 12,274.038a tatra cājāyata tadā puruṣaḥ puruṣarṣabha 12,274.038c hrasvo 'timātraraktākṣo hariśmaśrur vibhīṣaṇaḥ 12,274.039a ūrdhvakeśo 'tilomāṅgaḥ śyenolūkas tathaiva ca 12,274.039c karālaḥ kṛṣṇavarṇaś ca raktavāsās tathaiva ca 12,274.040a taṃ yajñaṃ sa mahāsattvo 'dahat kakṣam ivānalaḥ 12,274.040b*0735_01 vyacarat sarvato devān prādravat sa ṛṣīṃs tathā 12,274.040c devāś cāpy adravan sarve tato bhītā diśo daśa 12,274.041a tena tasmin vicaratā puruṣeṇa viśāṃ pate 12,274.041c pṛthivī vyacalad rājann atīva bharatarṣabha 12,274.042a hāhābhūte pravṛtte tu nāde lokabhayaṃkare 12,274.042b*0736_01 hāhābhūtaṃ jagat sarvam upalakṣya tadā prabhuḥ 12,274.042c pitāmaho mahādevaṃ darśayan pratyabhāṣata 12,274.043a bhavato 'pi surāḥ sarve bhāgaṃ dāsyanti vai prabho 12,274.043c kriyatāṃ pratisaṃhāraḥ sarvadeveśvara tvayā 12,274.044a imā hi devatāḥ sarvā ṛṣayaś ca paraṃtapa 12,274.044c tava krodhān mahādeva na śāntim upalebhire 12,274.045a yaś caiṣa puruṣo jātaḥ svedāt te vibudhottama 12,274.045c jvaro nāmaiṣa dharmajña lokeṣu pracariṣyati 12,274.046a ekībhūtasya na hy asya dhāraṇe tejasaḥ prabho 12,274.046c samarthā sakalā pṛthvī bahudhā sṛjyatām ayam 12,274.047a ity ukto brahmaṇā devo bhāge cāpi prakalpite 12,274.047c bhagavantaṃ tathety āha brahmāṇam amitaujasam 12,274.048a parāṃ ca prītim agamad utsmayaṃś ca pinākadhṛk 12,274.048c avāpa ca tadā bhāgaṃ yathoktaṃ brahmaṇā bhavaḥ 12,274.049a jvaraṃ ca sarvadharmajño bahudhā vyasṛjat tadā 12,274.049c śāntyarthaṃ sarvabhūtānāṃ śṛṇu tac cāpi putraka 12,274.050a śīrṣābhitāpo nāgānāṃ parvatānāṃ śilājatuḥ 12,274.050c apāṃ tu nīlikāṃ vidyān nirmokaṃ bhujageṣu ca 12,274.051a khorakaḥ saurabheyāṇām ūṣaraṃ pṛthivītale 12,274.051c paśūnām api dharmajña dṛṣṭipratyavarodhanam 12,274.052a randhrāgatam athāśvānāṃ śikhodbhedaś ca barhiṇām 12,274.052c netrarogaḥ kokilānāṃ jvaraḥ prokto mahātmanā 12,274.053a abjānāṃ pittabhedaś ca sarveṣām iti naḥ śrutam 12,274.053c śukānām api sarveṣāṃ hikkikā procyate jvaraḥ 12,274.054a śārdūleṣv atha dharmajña śramo jvara ihocyate 12,274.054c mānuṣeṣu tu dharmajña jvaro nāmaiṣa viśrutaḥ 12,274.054e maraṇe janmani tathā madhye cāviśate naram 12,274.055a etan māheśvaraṃ tejo jvaro nāma sudāruṇaḥ 12,274.055c namasyaś caiva mānyaś ca sarvaprāṇibhir īśvaraḥ 12,274.056a anena hi samāviṣṭo vṛtro dharmabhṛtāṃ varaḥ 12,274.056c vyajṛmbhata tataḥ śakras tasmai vajram avāsṛjat 12,274.057a praviśya vajro vṛtraṃ tu dārayām āsa bhārata 12,274.057c dāritaś ca sa vajreṇa mahāyogī mahāsuraḥ 12,274.057e jagāma paramaṃ sthānaṃ viṣṇor amitatejasaḥ 12,274.058a viṣṇubhaktyā hi tenedaṃ jagad vyāptam abhūt purā 12,274.058c tasmāc ca nihato yuddhe viṣṇoḥ sthānam avāptavān 12,274.059a ity eṣa vṛtram āśritya jvarasya mahato mayā 12,274.059c vistaraḥ kathitaḥ putra kim anyat prabravīmi te 12,274.060a imāṃ jvarotpattim adīnamānasaḥ; paṭhet sadā yaḥ susamāhito naraḥ 12,274.060c vimuktarogaḥ sa sukhī mudā yuto; labheta kāmān sa yathāmanīṣitān 12,274.060d@028_0000 janamejaya uvāca 12,274.060d@028_0001 prācetasasya dakṣasya kathaṃ vaivasvate 'ntare 12,274.060d@028_0002 vināśam agamad brahman hayamedhaḥ prajāpateḥ 12,274.060d@028_0003 devyā manyukṛtaṃ matvā kruddhaḥ sarvātmakaḥ prabhuḥ 12,274.060d@028_0004 prasādāt tasya dakṣeṇa sa yajñaḥ saṃdhitaḥ katham 12,274.060d@028_0005 vaiśaṃpāyana uvāca 12,274.060d@028_0005 etad veditum icchāmi tan me brūhi yathātatham 12,274.060d@028_0006 purā himavataḥ pṛṣṭhe dakṣo vai yajñam āharat 12,274.060d@028_0007 gaṅgādvāre śubhe deśe ṛṣisiddhaniṣevite 12,274.060d@028_0008 gandharvāpsarasākīrṇe nānādrumalatāvṛte 12,274.060d@028_0009 ṛṣisaṃghaiḥ parivṛtaṃ dakṣaṃ yajñabhṛtāṃ varam 12,274.060d@028_0010 pṛthivyām antarikṣe ca ye ca svarlokavāsinaḥ 12,274.060d@028_0011 sarve prāñjalayo bhūtvā upatasthuḥ prajāpatim 12,274.060d@028_0012 devadānavagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ 12,274.060d@028_0013 hāhā hūhūś ca gandharvau tumburur nāradas tathā 12,274.060d@028_0014 viśvāvasur viśvaseno gandharvāpsarasas tathā 12,274.060d@028_0015 ādityā vasavo rudrāḥ sādhyāḥ saha marudgaṇaiḥ 12,274.060d@028_0016 indreṇa sahitāḥ sarve āgatā yajñabhāginaḥ 12,274.060d@028_0017 ūṣmapāḥ somapāś caiva dhūmapā ājyapās tathā 12,274.060d@028_0018 ṛṣayaḥ pitaraś caiva āgatā brahmaṇā saha 12,274.060d@028_0019 ete cānye ca bahavo bhūtagrāmaś caturvidhaḥ 12,274.060d@028_0020 jarāyujāṇḍajāś caiva svedajodbhidajās tathā 12,274.060d@028_0021 āhūtā mantritāḥ sarve devāś ca saha patnibhiḥ 12,274.060d@028_0022 virājante vimānasthā dīpyamānā ivāgnayaḥ 12,274.060d@028_0023 tān dṛṣṭvā manyunāviṣṭo dadhīcir vākyam abravīt 12,274.060d@028_0024 nāyaṃ yajño na vā dharmo yatra rudro na ijyate 12,274.060d@028_0025 vadhabandhaṃ prapannā vai kiṃ nu kālasya paryayaḥ 12,274.060d@028_0026 kiṃ nu mohān na paśyanti vināśaṃ paryupasthitam 12,274.060d@028_0027 upasthitaṃ bhayaṃ ghoraṃ na budhyanti mahādhvare 12,274.060d@028_0028 ity uktvā sa mahāyogī paśyati dhyānacakṣuṣā 12,274.060d@028_0029 sa paśyati mahādevaṃ devīṃ ca varadāṃ śubhām 12,274.060d@028_0030 nāradaṃ ca mahātmānaṃ dṛṣṭvā devyāḥ samīpataḥ 12,274.060d@028_0031 saṃtoṣaṃ paramaṃ lebhe iti niścitya yogavit 12,274.060d@028_0032 ekamantrās tu te sarve yeneśo na nimantritaḥ 12,274.060d@028_0033 tasmād deśād apakramya dadhīcir vākyam abravīt 12,274.060d@028_0034 apūjyapūjane caiva pūjyānāṃ cāpy apūjane 12,274.060d@028_0035 tripātakasamaṃ pāpaṃ śaśvat prāpnoti mānavaḥ 12,274.060d@028_0036 anṛtaṃ noktapūrvaṃ me na ca vakṣye kadā cana 12,274.060d@028_0037 devatānām ṛṣīṇāṃ ca madhye satyaṃ bravīmy aham 12,274.060d@028_0038 āgataṃ paśubhartāraṃ sraṣṭāraṃ jagataḥ patim 12,274.060d@028_0039 dakṣa uvāca 12,274.060d@028_0039 adhvare hy aprabhoktāraṃ sarveṣāṃ paśyata prabhum 12,274.060d@028_0040 santi no bahavo rudrāḥ śūlahastāḥ kapardinaḥ 12,274.060d@028_0041 dadhīcir uvāca 12,274.060d@028_0041 ekādaśasthānagatā nāhaṃ vedmi maheśvaram 12,274.060d@028_0042 sarveṣām ekamantro 'yaṃ yeneśo na nimantritaḥ 12,274.060d@028_0043 yathāhaṃ śaṃkarād ūrdhvaṃ nānyaṃ paśyāmi daivatam 12,274.060d@028_0044 dakṣa uvāca 12,274.060d@028_0044 tathā dakṣasya vipulo yajño 'yaṃ na bhaviṣyati 12,274.060d@028_0045 etan makheśāya suvarṇapātre 12,274.060d@028_0046 haviḥ samastaṃ vidhimantrapūtam 12,274.060d@028_0047 viṣṇor nayāmy apratimasya bhāgaṃ 12,274.060d@028_0048 devy uvāca 12,274.060d@028_0048 prabhur vibhuś cāhavanīya eṣaḥ 12,274.060d@028_0049 kiṃ nāma dānaṃ niyamaṃ tapo vā 12,274.060d@028_0050 kuryām ahaṃ yena patir mamādya 12,274.060d@028_0051 labheta bhāgaṃ bhagavān acintyo 12,274.060d@028_0052 vaiśaṃpāyana uvāca 12,274.060d@028_0052 bhāgasya cārdham atha vā tṛtīyam 12,274.060d@028_0053 evaṃ bruvāṇāṃ bhagavān svapatnīṃ 12,274.060d@028_0054 prahṛṣṭarūpaḥ kṣubhitām uvāca 12,274.060d@028_0055 na vetsi māṃ devi kṛśodarāṅgi 12,274.060d@028_0056 kiṃ nāma yuktaṃ mayi yan makheśe 12,274.060d@028_0057 ahaṃ hi jānāmi viśālanetre 12,274.060d@028_0058 dhyānena hīnā na vidanty asantaḥ 12,274.060d@028_0059 tavādya mohena ca sendradevā 12,274.060d@028_0060 lokās trayaḥ sarvata eva mūḍhāḥ 12,274.060d@028_0061 mām adhvare śaṃsitāraḥ stuvanti 12,274.060d@028_0062 rathaṃtaraṃ sāmagāś copagānti 12,274.060d@028_0063 māṃ brāhmaṇā brahmasatre yajante 12,274.060d@028_0064 devy uvāca 12,274.060d@028_0064 mamādhvaryavaḥ kalpayante ca bhāgam 12,274.060d@028_0065 suprākṛto 'pi bhagavan sarvaḥ strījanasaṃsadi 12,274.060d@028_0066 bhagavān uvāca 12,274.060d@028_0066 stauti garvāyate cāpi svam ātmānaṃ na saṃśayaḥ 12,274.060d@028_0067 nātmānaṃ staumi deveśi paśya me tanumadhyame 12,274.060d@028_0068 vaiśaṃpāyana uvāca 12,274.060d@028_0068 yaṃ srakṣyāmi varārohe tavārthe varavarṇini 12,274.060d@028_0069 ity uktvā bhagavān patnīm umāṃ prāṇair api priyām 12,274.060d@028_0070 so 'sṛjad bhagavān vaktrād bhūtaṃ ghoraṃ praharṣaṇam 12,274.060d@028_0071 tam uvācākṣipa makhaṃ dakṣasyeti maheśvaraḥ 12,274.060d@028_0072 tasmād vaktrād vimuktena siṃhenaikena līlayā 12,274.060d@028_0073 devyā manyuvyapohārthaṃ hato dakṣasya vai kratuḥ 12,274.060d@028_0074 manyunā ca mahābhīmā mahākālī maheśvarī 12,274.060d@028_0075 ātmanaḥ karmasākṣitve tena sārdhaṃ sahānugā 12,274.060d@028_0076 devasyānumataṃ matvā praṇamya śirasā tataḥ 12,274.060d@028_0077 ātmanaḥ sadṛśaḥ śauryād balarūpasamanvitaḥ 12,274.060d@028_0078 sa eva bhagavān krodhaḥ pratirūpasamanvitaḥ 12,274.060d@028_0079 anantabalavīryaś ca anantabalapauruṣaḥ 12,274.060d@028_0080 vīrabhadra iti khyāto devyā manyupramārjakaḥ 12,274.060d@028_0081 so 'sṛjad romakūpebhyo raumyān nāma gaṇeśvarān 12,274.060d@028_0082 rudrānugā gaṇā raudrā rudravīryaparākramāḥ 12,274.060d@028_0083 te nipetus tatas tūrṇaṃ dakṣayajñavihiṃsayā 12,274.060d@028_0084 bhīmarūpā mahākāyāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 12,274.060d@028_0085 tataḥ kilakilāśabdair ākāśaṃ pūrayann iva 12,274.060d@028_0086 tena śabdena mahatā trastās tatra divaukasaḥ 12,274.060d@028_0087 parvatāś ca vyaśīryanta cakampe ca vasuṃdharā 12,274.060d@028_0088 mārutāś caiva ghūrṇante cukṣubhe varuṇālayaḥ 12,274.060d@028_0089 agnayo naiva dīpyante naiva dīpyati bhāskaraḥ 12,274.060d@028_0090 grahā naiva prakāśante nakṣatrāṇi na candramāḥ 12,274.060d@028_0091 ṛṣayo na prakāśante na devā na ca mānuṣāḥ 12,274.060d@028_0092 evaṃ tu timirībhūte nirdahanty avamānitāḥ 12,274.060d@028_0093 praharanty apare ghorā yūpān utpāṭayanti ca 12,274.060d@028_0094 pramardanti tathā cānye vimardanti tathā pare 12,274.060d@028_0095 ādhāvanti pradhāvanti vāyuvegā manojavāḥ 12,274.060d@028_0096 cūrṇyante yajñapātrāṇi divyāny ābharaṇāni ca 12,274.060d@028_0097 viśīryamāṇā dṛśyante tārā iva nabhastalāt 12,274.060d@028_0098 divyānnapānabhakṣyāṇāṃ rāśayaḥ parvatopamāḥ 12,274.060d@028_0099 kṣīranadyo 'tha dṛśyante ghṛtapāyasakardamāḥ 12,274.060d@028_0100 dadhimaṇḍodakā divyāḥ khaṇḍaśarkaravālukāḥ 12,274.060d@028_0101 ṣaḍrasā nivahanty etā guḍakulyā manoramāḥ 12,274.060d@028_0102 uccāvacāni māṃsāni bhakṣyāṇi vividhāni ca 12,274.060d@028_0103 pānakāni ca divyāni lehyacoṣyāṇi yāni ca 12,274.060d@028_0104 bhuñjate vividhair vaktrair vilumpanty ākṣipanti ca 12,274.060d@028_0105 rudrakopān mahākāyāḥ kālāgnisadṛśopamāḥ 12,274.060d@028_0106 kṣobhayan surasainyāni bhīṣayantaḥ samantataḥ 12,274.060d@028_0107 krīḍanti vikṛtākāraiś cikṣipuḥ surayoṣitaḥ 12,274.060d@028_0108 rudrakrodhāt prayatnena sarvadevaiḥ surakṣitam 12,274.060d@028_0109 taṃ yajñam adahac chīghraṃ bhadrakālī samantataḥ 12,274.060d@028_0110 cakāra bhairavaṃ nādaṃ sarvabhūtabhayaṃkaram 12,274.060d@028_0111 chittvā śiro vai yajñasya nanāda ca mumoda ca 12,274.060d@028_0112 tato brahmādayo devā dakṣaś caiva prajāpatiḥ 12,274.060d@028_0113 vīrabhadra uvāca 12,274.060d@028_0113 ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve kathyatāṃ ko bhavān iti 12,274.060d@028_0114 nāhaṃ rudro na vā devī naiva bhoktum ihāgataḥ 12,274.060d@028_0115 devyā manyukṛtaṃ matvā kruddhaḥ sarvātmakaḥ prabhuḥ 12,274.060d@028_0116 draṣṭuṃ vā naiva viprendrān naiva kautūhalena ca 12,274.060d@028_0117 tava yajñavināśārthaṃ saṃprāptaṃ viddhi mām iha 12,274.060d@028_0118 vīrabhadra iti khyāto rudrakopād viniḥsṛtaḥ 12,274.060d@028_0119 bhadrakālīti vijñeyā devyāḥ kopād viniḥsṛtā 12,274.060d@028_0120 preṣitau devadevena yajñāntikam ihāgatau 12,274.060d@028_0121 śaraṇaṃ gaccha viprendra devadevam umāpatim 12,274.060d@028_0122 vaiśaṃpāyana uvāca 12,274.060d@028_0122 varaṃ krodho 'pi devasya varadānaṃ na cānyataḥ 12,274.060d@028_0123 vīrabhadravacaḥ śrutvā dakṣo dharmabhṛtāṃ varaḥ 12,274.060d@028_0124 toṣayām āsa stotreṇa praṇipatya maheśvaram 12,274.060d@028_0125 prapadye devam īśānaṃ śāśvataṃ dhruvam avyayam 12,274.060d@028_0126 mahādevaṃ mahātmānaṃ viśvasya jagataḥ patim 12,274.060d@028_0127 dakṣaprajāpater yajñe dravyais tu susamāhitaiḥ 12,274.060d@028_0128 āhūtā devatāḥ sarvā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ 12,274.060d@028_0129 devo nāhūyate tatra viśvakarmā maheśvaraḥ 12,274.060d@028_0130 tatra kruddhā mahādevī gaṇāṃs tatra vyasarjayat 12,274.060d@028_0131 pradīpte yajñavāṭe tu vidruteṣu dvijātiṣu 12,274.060d@028_0132 tārāgaṇam anuprāpte raudre dīpte mahātmani 12,274.060d@028_0133 śūlanirbhinnahṛdayaiḥ kūjadbhiḥ paricārakaiḥ 12,274.060d@028_0134 nikhātotpāṭitair yūpair apaviddhair itas tataḥ 12,274.060d@028_0135 utpatadbhiḥ patadbhiś ca gṛdhrair āmiṣagṛddhibhiḥ 12,274.060d@028_0136 pakṣavātavinirdhūtaiḥ śivāśatanināditaiḥ 12,274.060d@028_0137 yakṣagandharvasaṃghaiś ca piśācoragarākṣasaiḥ 12,274.060d@028_0138 prāṇāpānau saṃnirudhya vaktrasthānena yatnataḥ 12,274.060d@028_0139 vicārya sarvato dṛṣṭiṃ bahudṛṣṭir amitrajit 12,274.060d@028_0140 sahasā devadeveśo agnikuṇḍāt samutthitaḥ 12,274.060d@028_0141 bibhrat sūryasahasrasya tejaḥ saṃvartakopamaḥ 12,274.060d@028_0142 smitaṃ kṛtvābravīd vākyaṃ brūhi kiṃ karavāṇi te 12,274.060d@028_0143 śrāvite ca makhādhyāye devānāṃ guruṇā tataḥ 12,274.060d@028_0144 tam uvācāñjaliṃ kṛtvā dakṣo devaṃ prajāpatiḥ 12,274.060d@028_0145 bhītaśaṅkitavitrastaḥ sabāṣpavadanekṣaṇaḥ 12,274.060d@028_0146 yadi prasanno bhagavān yadi cāhaṃ tava priyaḥ 12,274.060d@028_0147 yadi vāham anugrāhyo yadi deyo varo mama 12,274.060d@028_0148 yad dagdhaṃ bhakṣitaṃ pītam aśitaṃ yac ca nāśitam 12,274.060d@028_0149 cūrṇīkṛtāpaviddhaṃ ca yajñasaṃbhāram īhitam 12,274.060d@028_0150 dīrghakālena mahatā prayatnena ca saṃcitam 12,274.060d@028_0151 tan na mithyā bhaven mahyaṃ varam etam ahaṃ vṛṇe 12,274.060d@028_0152 tathāstv ity āha bhagavān bhaganetraharo haraḥ 12,274.060d@028_0153 dharmādhyakṣo virūpākṣas tryakṣo devaḥ prajāpatiḥ 12,274.060d@028_0154 jānubhyām avanīṃ gatvā dakṣo labdhvā bhavād varam 12,274.060d@028_0155 yudhiṣṭhira uvāca 12,274.060d@028_0155 nāmnām aṣṭasahasreṇa stutavān vṛṣabhadhvajam 12,274.060d@028_0156 yair nāmadheyaiḥ stutavān dakṣo devaḥ prajāpatiḥ 12,274.060d@028_0157 bhīṣma uvāca 12,274.060d@028_0157 vaktum arhasi me tāta śrotuṃ śraddhā mamānagha 12,274.060d@028_0158 śrūyatāṃ devadevasya nāmāny adbhutakarmaṇaḥ 12,274.060d@028_0159 gūḍhavratasya guhyāni prakāśāni ca bhārata 12,274.060d@028_0159 dakṣa uvāca 12,274.060d@028_0160 namas te devadeveśa devāribalasūdana 12,274.060d@028_0161 devendrabalaviṣṭambha devadānavapūjita 12,274.060d@028_0162 sahasrākṣa virūpākṣa tryakṣa yakṣādhipa priya 12,274.060d@028_0163 sarvataḥpāṇipādānta sarvatokṣiśiromukha 12,274.060d@028_0164 sarvataḥśrutimal loke sarvam āvṛtya tiṣṭhasi 12,274.060d@028_0165 śaṅkukarṇa mahākarṇa kumbhakarṇārṇavālaya 12,274.060d@028_0166 gajendrakarṇa gokarṇa pāṇikarṇa namo 'stu te 12,274.060d@028_0167 śatodara śatāvarta śatajihva śatānana 12,274.060d@028_0168 gāyanti tvāṃ gāyatriṇo arcayanty arkam arkiṇaḥ 12,274.060d@028_0169 brahmāṇaṃ tvāṃ śatakratum ūrdhvaṃ kham iva menire 12,274.060d@028_0170 mūrtau hi te mahāmūrte samudrāmbarasaṃnibha 12,274.060d@028_0171 sarvā vai devatā hy asmin gāvo goṣṭha ivāsate 12,274.060d@028_0172 bhavaccharīre paśyāmi somam agniṃ jaleśvaram 12,274.060d@028_0173 ādityam atha vai viṣṇuṃ brahmāṇaṃ ca bṛhaspatim 12,274.060d@028_0174 bhagavān kāraṇaṃ kāryaṃ kriyā karaṇam eva ca 12,274.060d@028_0175 asataś ca sataś caiva tathaiva prabhavāpyayau 12,274.060d@028_0176 namo bhavāya śarvāya rudrāya varadāya ca 12,274.060d@028_0177 paśūnāṃ pataye caiva namo 'stv andhakaghātine 12,274.060d@028_0178 trijaṭāya triśīrṣāya triśūlavarapāṇine 12,274.060d@028_0179 tryambakāya trinetrāya tripuraghnāya vai namaḥ 12,274.060d@028_0180 namaś caṇḍāya muṇḍāya aṇḍāyāṇḍadharāya ca 12,274.060d@028_0181 daṇḍine samakarṇāya daṇḍimuṇḍāya vai namaḥ 12,274.060d@028_0182 namordhvadaṃṣṭrakeśāya śuklāyāvatatāya ca 12,274.060d@028_0183 vilohitāya dhūmrāya nīlagrīvāya vai namaḥ 12,274.060d@028_0184 namo 'stv apratirūpāya virūpāya śivāya ca 12,274.060d@028_0185 sūryāya sūryamālāya sūryadhvajapatākine 12,274.060d@028_0186 namaḥ pramathanāthāya vṛṣaskandhāya dhanvine 12,274.060d@028_0187 śatruṃdamāya daṇḍāya parṇacīrapaṭāya ca 12,274.060d@028_0188 namo hiraṇyagarbhāya hiraṇyakavacāya ca 12,274.060d@028_0189 hiraṇyakṛtacūḍāya hiraṇyapataye namaḥ 12,274.060d@028_0190 namaḥ stutāya stutyāya stūyamānāya vai namaḥ 12,274.060d@028_0191 sarvāya sarvabhakṣāya sarvabhūtāntarātmane 12,274.060d@028_0192 namo hotre 'tha mantrāya śukladhvajapatākine 12,274.060d@028_0193 namo nābhāya nābhyāya namaḥ kaṭakaṭāya ca 12,274.060d@028_0194 namo 'stu kṛśanāsāya kṛśāṅgāya kṛśāya ca 12,274.060d@028_0195 saṃhṛṣṭāya vihṛṣṭāya namaḥ kilakilāya ca 12,274.060d@028_0196 namo 'stu śayamānāya śayitāyotthitāya ca 12,274.060d@028_0197 sthitāya dhāvamānāya muṇḍāya jaṭilāya ca 12,274.060d@028_0198 namo nartanaśīlāya mukhavāditravādine 12,274.060d@028_0199 nādyopahāralubdhāya gītavāditraśāline 12,274.060d@028_0200 namo jyeṣṭhāya śreṣṭhāya balapramathanāya ca 12,274.060d@028_0201 kālanāthāya kalyāya kṣayāyopakṣayāya ca 12,274.060d@028_0202 bhīmadundubhihāsāya bhīmavratadharāya ca 12,274.060d@028_0203 ugrāya ca namo nityaṃ namo 'stu daśabāhave 12,274.060d@028_0204 namaḥ kapālahastāya citibhasmapriyāya ca 12,274.060d@028_0205 vibhīṣaṇāya bhīṣmāya bhīmavratadharāya ca 12,274.060d@028_0206 namo vikṛtavaktrāya khaḍgajihvāya daṃṣṭriṇe 12,274.060d@028_0207 pakvāmamāṃsalubdhāya tumbīvīṇāpriyāya ca 12,274.060d@028_0208 namo vṛṣāya vṛṣyāya govṛṣāya vṛṣāya ca 12,274.060d@028_0209 kaṭaṃkaṭāya caṇḍāya namaḥ pacapacāya ca 12,274.060d@028_0210 namaḥ sarvavariṣṭhāya varāya varadāya ca 12,274.060d@028_0211 varamālyagandhavastrāya varātivarade namaḥ 12,274.060d@028_0212 namo raktaviraktāya bhāvanāyākṣamāline 12,274.060d@028_0213 saṃbhinnāya vibhinnāya chāyāyātapanāya ca 12,274.060d@028_0214 aghoraghorarūpāya ghoraghoratarāya ca 12,274.060d@028_0215 namaḥ śivāya śāntāya namaḥ śāntatamāya ca 12,274.060d@028_0216 ekapād bahunetrāya ekaśīrṣa namo namaḥ 12,274.060d@028_0217 namaḥ kṣudrāya lubdhāya saṃvibhāgapriyāya ca 12,274.060d@028_0218 pañcālāya sitāṅgāya namaḥ śamaśamāya ca 12,274.060d@028_0219 namaś caṇḍikaghaṇṭāya ghaṇṭāyāghaṇṭaghaṇṭine 12,274.060d@028_0220 sahasraśataghaṇṭāya ghaṇṭāmālāpriyāya ca 12,274.060d@028_0221 prāṇaghaṇṭāya gandhāya namaḥ kalakalāya ca 12,274.060d@028_0222 hūṃhūṃhūṃkārapārāya hūṃhūṃkārapriyāya ca 12,274.060d@028_0223 namaḥ śamaśame nityaṃ girivṛkṣālayāya ca 12,274.060d@028_0224 garbhamāṃsaśṛgālāya tārakāya tarāya ca 12,274.060d@028_0225 namo yajñāya yajine hutāya prahutāya ca 12,274.060d@028_0226 yajñavāhāya dāntāya tapyāyātapanāya ca 12,274.060d@028_0227 namas taṭāya taṭyāya taṭānāṃ pataye namaḥ 12,274.060d@028_0228 annadāyānnapataye namas tv annabhuje tathā 12,274.060d@028_0229 namaḥ sahasraśīrṣāya sahasracaraṇāya ca 12,274.060d@028_0230 sahasrodyataśūlāya sahasranayanāya ca 12,274.060d@028_0231 namo bālārkavarṇāya bālarūpadharāya ca 12,274.060d@028_0232 bālānucaragoptrāya bālakrīḍanakāya ca 12,274.060d@028_0233 namo vṛddhāya lubdhāya kṣubdhāya kṣobhaṇāya ca 12,274.060d@028_0234 taraṅgāṅkitakeśāya muñjakeśāya vai namaḥ 12,274.060d@028_0235 namaḥ ṣaṭkarṇatuṣṭāya trikarmaniratāya ca 12,274.060d@028_0236 varṇāśramāṇāṃ vidhivat pṛthakkarmanivartine 12,274.060d@028_0237 namo ghuṣyāya ghoṣāya namaḥ kalakalāya ca 12,274.060d@028_0238 śvetapiṅgalanetrāya kṛṣṇaraktekṣaṇāya ca 12,274.060d@028_0239 prāṇabhagnāya daṇḍāya sphoṭanāya kṛśāya ca 12,274.060d@028_0240 dharmārthakāmamokṣāṇāṃ kathyāya kathanāya ca 12,274.060d@028_0241 sāṃkhyāya sāṃkhyamukhyāya sāṃkhyayogapravartine 12,274.060d@028_0242 namo rathyavirathyāya catuṣpatharathāya ca 12,274.060d@028_0243 kṛṣṇājinottarīyāya vyālayajñopavītine 12,274.060d@028_0244 īśāna vajrasaṃghāta harikeśa namo 'stu te 12,274.060d@028_0245 tryambakāmbikanāthāya vyaktāvyakta namo 'stu te 12,274.060d@028_0246 kāma kāmada kāmaghna tṛptātṛptavicāriṇe 12,274.060d@028_0247 sarva sarvada sarvaghna saṃdhyārāga namo 'stu te 12,274.060d@028_0248 mahābala mahābāho mahāsattva mahādyute 12,274.060d@028_0249 mahāmeghacayaprakhya mahākāla namo 'stu te 12,274.060d@028_0250 sthūlajīrṇāṅgajaṭile valkalājinadhāriṇe 12,274.060d@028_0251 dīptasūryāgnijaṭile valkalājinavāsase 12,274.060d@028_0252 sahasrasūryapratima taponitya namo 'stu te 12,274.060d@028_0253 unmādana śatāvarta gaṅgātoyārdramūrdhaja 12,274.060d@028_0254 candrāvarta yugāvarta meghāvarta namo 'stu te 12,274.060d@028_0255 tvam annam annabhoktā ca annado 'nnabhug eva 12,274.060d@028_0256 annasraṣṭā ca paktā ca pakvabhuk pavano 'nalaḥ 12,274.060d@028_0257 jarāyujāṇḍajāś caiva svedajāś ca tathodbhijāḥ 12,274.060d@028_0258 tvam eva devadeveśa bhūtagrāmaś caturvidhaḥ 12,274.060d@028_0259 carācarasya sraṣṭā tvaṃ pratihartā tathaiva ca 12,274.060d@028_0260 tvām āhur brahmaviduṣo brahma brahmavidāṃ vara 12,274.060d@028_0261 manasaḥ paramā yoniḥ khaṃ vāyur jyotiṣāṃ nidhiḥ 12,274.060d@028_0262 ṛksāmāni tathoṃkāram āhus tvāṃ brahmavādinaḥ 12,274.060d@028_0263 hāyihāyi huvāhāyi hāvuhāyi tathāsakṛt 12,274.060d@028_0264 gāyanti tvāṃ suraśreṣṭha sāmagā brahmavādinaḥ 12,274.060d@028_0265 yajurmayo ṛṅmayaś ca tvām āhutimayas tathā 12,274.060d@028_0266 paṭhyase stutibhis tvaṃ hi vedopaniṣadāṃ gaṇaiḥ 12,274.060d@028_0267 brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā varṇāvarāś ca ye 12,274.060d@028_0268 tvam eva meghasaṃghāś ca vidyutstanitagarjitaḥ 12,274.060d@028_0269 saṃvatsaras tvam ṛtavo māso māsārdham eva ca 12,274.060d@028_0270 yugā nimeṣāḥ kāṣṭhās tvaṃ nakṣatrāṇi grahāḥ kalāḥ 12,274.060d@028_0271 vṛkṣāṇāṃ kakudo 'si tvaṃ girīṇāṃ śikharāṇi ca 12,274.060d@028_0272 vyāghro mṛgāṇāṃ patatāṃ tārkṣyo 'nantaś ca bhoginām 12,274.060d@028_0273 kṣīrodo hy udadhīnāṃ ca yantrāṇāṃ dhanur eva ca 12,274.060d@028_0274 vajraḥ praharaṇānāṃ ca vratānāṃ satyam eva ca 12,274.060d@028_0275 tvam eva dveṣa icchā ca rāgo mohaḥ kṣamākṣame 12,274.060d@028_0276 vyavasāyo dhṛtir lobhaḥ kāmakrodhau jayājayau 12,274.060d@028_0277 tvaṃ gadī tvaṃ śarī cāpī khaṭvāṅgī jharjharī tathā 12,274.060d@028_0278 chettā bhettā prahartā tvaṃ netā mantā pitā mataḥ 12,274.060d@028_0279 daśalakṣaṇasaṃyukto dharmo 'rthaḥ kāma eva ca 12,274.060d@028_0280 gaṅgā samudrāḥ saritaḥ palvalāni sarāṃsi ca 12,274.060d@028_0281 latā vallyas tṛṇauṣadhyaḥ paśavo mṛgapakṣiṇaḥ 12,274.060d@028_0282 dravyakarmaguṇārambhaḥ kālapuṣpaphalapradaḥ 12,274.060d@028_0283 ādiś cāntaś ca devānāṃ gāyatry oṃkāra eva ca 12,274.060d@028_0284 harito lohito nīlaḥ kṛṣṇo raktas tathāruṇaḥ 12,274.060d@028_0285 kadruś ca kapilaś caiva kapoto mecakas tathā 12,274.060d@028_0286 avarṇaś ca suvarṇaś ca varṇakāro hy anaupamaḥ 12,274.060d@028_0287 suvarṇanāmā ca tathā suvarṇapriya eva ca 12,274.060d@028_0288 tvam indraś ca yamaś caiva varuṇo dhanado 'nalaḥ 12,274.060d@028_0289 upaplavaś citrabhānuḥ svarbhānur bhānur eva ca 12,274.060d@028_0290 hotraṃ hotā ca homyaṃ ca hutaṃ caiva tathā prabhuḥ 12,274.060d@028_0291 trisauparṇaṃ tathā brahma yajuṣāṃ śatarudriyam 12,274.060d@028_0292 pavitraṃ ca pavitrāṇāṃ maṅgalānāṃ ca maṅgalam 12,274.060d@028_0293 giriko hiṇḍuko vṛkṣo jīvaḥ pudgala eva ca 12,274.060d@028_0294 prāṇaḥ sattvaṃ rajaś caiva tamaś cāpramadas tathā 12,274.060d@028_0295 prāṇo 'pānaḥ samānaś ca udāno vyāna eva ca 12,274.060d@028_0296 unmeṣaś ca nimeṣaś ca kṣutaṃ jṛmbhitam eva ca 12,274.060d@028_0297 lohitāntargatā dṛṣṭir mahāvaktro mahodaraḥ 12,274.060d@028_0298 śuciromā hariśmaśrur ūrdhvakeśaś calācalaḥ 12,274.060d@028_0299 gītavāditratattvajño gītavādanakapriyaḥ 12,274.060d@028_0300 matsyo jalacaro jālyo 'kalaḥ kelikalaḥ kaliḥ 12,274.060d@028_0301 akālaś cātikālaś ca duṣkālaḥ kāla eva ca 12,274.060d@028_0302 mṛtyuḥ kṣuraś ca kṛtyaś ca pakṣo 'pakṣakṣayaṃkaraḥ 12,274.060d@028_0303 meghakālo mahādaṃṣṭraḥ saṃvartakabalāhakaḥ 12,274.060d@028_0304 ghaṇṭo 'ghaṇṭo ghaṭī ghaṇṭī carucelī milīmilī 12,274.060d@028_0305 brahmakāyikam agnīnāṃ daṇḍī muṇḍas tridaṇḍadhṛk 12,274.060d@028_0306 caturyugaś caturvedaś cāturhotrapravartakaḥ 12,274.060d@028_0307 cāturāśramyanetā ca cāturvarṇyakaraś ca yaḥ 12,274.060d@028_0308 sadā cākṣapriyo dhūrto gaṇādhyakṣo gaṇādhipaḥ 12,274.060d@028_0309 raktamālyāmbaradharo giriśo girikapriyaḥ 12,274.060d@028_0310 śilpikaḥ śilpināṃ śreṣṭhaḥ sarvaśilpapravartakaḥ 12,274.060d@028_0311 bhaganetrāṅkuśaś caṇḍaḥ pūṣṇo dantavināśanaḥ 12,274.060d@028_0312 svāhā svadhā vaṣaṭkāro namaskāro namo namaḥ 12,274.060d@028_0313 gūḍhavrato guhyatapās tārakas tārakāmayaḥ 12,274.060d@028_0314 dhātā vidhātā saṃdhātā vidhātā dhāraṇo 'dharaḥ 12,274.060d@028_0315 brahmā tapaś ca satyaṃ ca brahmacaryam athārjavam 12,274.060d@028_0316 bhūtātmā bhūtakṛd bhūto bhūtabhavyabhavodbhavaḥ 12,274.060d@028_0317 bhūr bhuvaḥ svaritaś caiva dhruvo dānto maheśvaraḥ 12,274.060d@028_0318 dīkṣito 'dīkṣitaḥ kṣānto durdānto 'dāntanāśanaḥ 12,274.060d@028_0319 candrāvarto yugāvartaḥ saṃvartaḥ saṃpravartakaḥ 12,274.060d@028_0320 kāmo bindur aṇuḥ sthūlaḥ karṇikārasrajapriyaḥ 12,274.060d@028_0321 nandīmukho bhīmamukhaḥ sumukho durmukho 'mukhaḥ 12,274.060d@028_0322 caturmukho bahumukho raṇeṣv agnimukhas tathā 12,274.060d@028_0323 hiraṇyagarbhaḥ śakunir mahoragapatir virāṭ 12,274.060d@028_0324 adharmahā mahāpārśvo daṇḍadhāro raṇapriyaḥ 12,274.060d@028_0325 gonardo gopratāraś ca govṛṣeśvaravāhanaḥ 12,274.060d@028_0326 trailokyagoptā govindo gomārgo 'mārga eva ca 12,274.060d@028_0327 śreṣṭhaḥ sthiraś ca sthāṇuś ca niṣkampaḥ kampa eva ca 12,274.060d@028_0328 durvāraṇo durviṣaho duḥsaho duratikramaḥ 12,274.060d@028_0329 durdharṣo duṣprakampaś ca durviṣo durjayo jayaḥ 12,274.060d@028_0330 śaśaḥ śaśāṅkaḥ śamanaḥ śītoṣṇakṣujjarādhidhṛk 12,274.060d@028_0331 ādhayo vyādhayaś caiva vyādhihā vyādhir eva ca 12,274.060d@028_0332 mama yajñamṛgavyādho vyādhīnām āgamo gamaḥ 12,274.060d@028_0333 śikhaṇḍī puṇḍarīkākṣaḥ puṇḍarīkavanālayaḥ 12,274.060d@028_0334 daṇḍadhāras tryambakaś ca ugradaṇḍo 'ṇḍanāśanaḥ 12,274.060d@028_0335 viṣāgnipāḥ suraśreṣṭhaḥ somapās tvaṃ marutpatiḥ 12,274.060d@028_0336 amṛtapās tvaṃ jagannātha devadeva gaṇeśvaraḥ 12,274.060d@028_0337 viṣāgnipā mṛtyupāś ca kṣīrapāḥ somapās tathā 12,274.060d@028_0338 madhuścyutānām agrapās tvam eva tuṣitājyapāḥ 12,274.060d@028_0339 hiraṇyaretāḥ puruṣas tvam eva 12,274.060d@028_0340 tvaṃ strī pumāṃs tvaṃ ca napuṃsakaṃ ca 12,274.060d@028_0341 bālo yuvā sthaviro jīrṇadaṃṣṭro 12,274.060d@028_0342 nāgendraśatrur viśvakartā vareṇyaḥ 12,274.060d@028_0343 tvaṃ viśvabāhus tejasvī viśvatomukhaś 12,274.060d@028_0344 candrādityau hṛdayaṃ ca pitāmahaḥ 12,274.060d@028_0345 sarasvatī vāgbalam uttamo 'nilaḥ 12,274.060d@028_0346 ahorātro nimeṣonmeṣakartā 12,274.060d@028_0347 na brahmā na ca govindaḥ paurāṇā ṛṣayo na te 12,274.060d@028_0348 māhātmyaṃ vedituṃ śaktā yāthātathyena te śiva 12,274.060d@028_0349 yā mūrtayaḥ susūkṣmās te na mahyaṃ yānti darśanam 12,274.060d@028_0350 trāhi māṃ satataṃ rakṣa pitā putram ivaurasam 12,274.060d@028_0351 rakṣa māṃ rakṣaṇīyo 'haṃ tavānagha namo 'stu te 12,274.060d@028_0352 bhaktānukampī bhagavān bhaktaś cāhaṃ sadā tvayi 12,274.060d@028_0353 yaḥ sahasrāṇy anekāni puṃsām āvṛtya durdṛśaḥ 12,274.060d@028_0354 tiṣṭhaty ekaḥ samudrānte sa me goptās tu nityaśaḥ 12,274.060d@028_0355 yaṃ vinidrā jitaśvāsāḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ 12,274.060d@028_0356 jyotiḥ paśyanti yuñjānās tasmai yogātmane namaḥ 12,274.060d@028_0357 jaṭile daṇḍine nityaṃ lambodaraśarīriṇe 12,274.060d@028_0358 kamaṇḍaluniṣaṅgāya tasmai rudrātmane namaḥ 12,274.060d@028_0359 yasya keśeṣu jīmūtā nadyaḥ sarvāṅgasaṃdhiṣu 12,274.060d@028_0360 kukṣau samudrāś catvāras tasmai toyātmane namaḥ 12,274.060d@028_0361 saṃbhakṣya sarvabhūtāni yugānte paryupasthite 12,274.060d@028_0362 yaḥ śete jalamadhyasthas taṃ prapadye 'mbuśāyinam 12,274.060d@028_0363 praviśya vadanaṃ rāhor yaḥ somaṃ pibate niśi 12,274.060d@028_0364 grasaty arkaṃ ca svarbhānur bhūtvā māṃ so 'bhirakṣatu 12,274.060d@028_0365 ye cānupatitā garbhā yathābhāgānupāsate 12,274.060d@028_0366 namas tebhyaḥ svadhā svāhā prāpnuvantu mudantu te 12,274.060d@028_0367 ye 'ṅguṣṭhamātrāḥ puruṣā dehasthāḥ sarvadehinām 12,274.060d@028_0368 rakṣantu te hi māṃ nityaṃ nityaṃ cāpyāyayantu ca 12,274.060d@028_0369 ye na rodanti dehasthā dehino rodayanti ca 12,274.060d@028_0370 harṣayanti na hṛṣyanti namas tebhyo 'stu nityaśaḥ 12,274.060d@028_0371 ye nadīṣu samudreṣu parvateṣu guhāsu ca 12,274.060d@028_0372 vṛkṣamūleṣu goṣṭheṣu kāntāragahaneṣu ca 12,274.060d@028_0373 catuṣpatheṣu rathyāsu catvareṣu taṭeṣu ca 12,274.060d@028_0374 hastyaśvarathaśālāsu jīrṇodyānālayeṣu ca 12,274.060d@028_0375 ye ca pañcasu bhūteṣu diśāsu vidiśāsu ca 12,274.060d@028_0376 candrārkayor madhyagatā ye ca candrārkaraśmiṣu 12,274.060d@028_0377 rasātalagatā ye ca ye ca tasmai paraṃ gatāḥ 12,274.060d@028_0378 namas tebhyo namas tebhyo namas tebhyo 'stu nityaśaḥ 12,274.060d@028_0379 yeṣāṃ na vidyate saṃkhyā pramāṇaṃ rūpam eva ca 12,274.060d@028_0380 asaṃkhyeyaguṇā rudrā namas tebhyo 'stu nityaśaḥ 12,274.060d@028_0381 sarvabhūtakaro yasmāt sarvabhūtapatir haraḥ 12,274.060d@028_0382 sarvabhūtāntarātmā ca tena tvaṃ na nimantritaḥ 12,274.060d@028_0383 tvam eva hījyase yasmād yajñair vividhadakṣiṇaiḥ 12,274.060d@028_0384 tvam eva kartā sarvasya tena tvaṃ na nimantritaḥ 12,274.060d@028_0385 atha vā māyayā deva sūkṣmayā tava mohitaḥ 12,274.060d@028_0386 etasmāt kāraṇād vāpi tena tvaṃ na nimantritaḥ 12,274.060d@028_0387 prasīda mama bhadraṃ te tava bhāvagatasya me 12,274.060d@028_0388 tvayi me hṛdayaṃ deva tvayi buddhir manas tvayi 12,274.060d@028_0389 stutvaivaṃ sa mahādevaṃ virarāma prajāpatiḥ 12,274.060d@028_0390 bhagavān api suprītaḥ punar dakṣam abhāṣata 12,274.060d@028_0391 parituṣṭo 'smi te dakṣa stavenānena suvrata 12,274.060d@028_0392 bahunātra kim uktena matsamīpe bhaviṣyasi 12,274.060d@028_0393 aśvamedhasahasrasya vājapeyaśatasya ca 12,274.060d@028_0394 prajāpate matprasādāt phalabhāgī bhaviṣyasi 12,274.060d@028_0395 athainam abravīd vākyaṃ trailokyādhipatir bhavaḥ 12,274.060d@028_0396 āśvāsanakaraṃ vākyaṃ vākyavid vākyasaṃmitam 12,274.060d@028_0397 dakṣa dakṣa na kartavyo manyur vighnam imaṃ prati 12,274.060d@028_0398 ahaṃ yajñaharas tubhyaṃ dṛṣṭam etat purātanam 12,274.060d@028_0399 bhūyaś ca te varaṃ dadmi taṃ tvaṃ gṛhṇīṣva suvrata 12,274.060d@028_0400 prasannavadano bhūtvā tad ihaikamanāḥ śṛṇu 12,274.060d@028_0401 vedāt ṣaḍaṅgād uddhṛtya sāṃkhyayogāc ca yuktitaḥ 12,274.060d@028_0402 tapaḥ sutaptaṃ vipulaṃ duścaraṃ devadānavaiḥ 12,274.060d@028_0403 apūrvaṃ sarvatobhadraṃ viśvatomukham avyayam 12,274.060d@028_0404 abdair daśāhasaṃyuktaṃ gūḍham aprājñaninditam 12,274.060d@028_0405 varṇāśramakṛtair dharmair viparītaṃ kva cit samam 12,274.060d@028_0406 gatāntair adhyavasitam atyāśramam idaṃ vratam 12,274.060d@028_0407 mayā pāśupataṃ dakṣa yogam utpāditaṃ purā 12,274.060d@028_0408 tasya cīrṇasya tat samyak phalaṃ bhavati puṣkalam 12,274.060d@028_0409 tac cāstu te mahābhāga tyajyatāṃ mānaso jvaraḥ 12,274.060d@028_0410 evam uktvā mahādevaḥ sapatnīko vṛṣadhvajaḥ 12,274.060d@028_0411 adarśanam anuprāpto dakṣasyāmitavikramaḥ 12,274.060d@028_0412 dakṣaproktaṃ stavam imaṃ kīrtayed yaḥ śṛṇoti vā 12,274.060d@028_0413 nāśubhaṃ prāpnuyāt kiṃ cid dīrgham āyur avāpnuyāt 12,274.060d@028_0414 yathā sarveṣu deveṣu variṣṭho bhagavāñ śivaḥ 12,274.060d@028_0415 tathā stavo variṣṭho 'yaṃ stavānāṃ brahmasaṃmitaḥ 12,274.060d@028_0416 yaśorājyasukhaiśvaryakāmārthadhanakāṅkṣibhiḥ 12,274.060d@028_0417 śrotavyo bhaktim āsthāya vidyākāmaiś ca yatnataḥ 12,274.060d@028_0418 vyādhito duḥkhito dīnaś coragrasto bhayārditaḥ 12,274.060d@028_0419 rājakāryābhiyukto vā mucyate mahato bhayāt 12,274.060d@028_0420 anenaiva tu dehena gaṇānāṃ samatāṃ vrajet 12,274.060d@028_0421 tejasā yaśasā caiva yukto bhavati nirmalaḥ 12,274.060d@028_0422 na rākṣasāḥ piśācā vā na bhūtā na vināyakāḥ 12,274.060d@028_0423 vighnaṃ kuryur gṛhe tasya yatrāyaṃ paṭhyate stavaḥ 12,274.060d@028_0424 śṛṇuyāc caiva yā nārī tadbhaktā brahmacāriṇī 12,274.060d@028_0425 pitṛpakṣe mātṛpakṣe pūjyā bhavati devavat 12,274.060d@028_0426 śṛṇuyād yaḥ stavaṃ kṛtsnaṃ kīrtayed vā samāhitaḥ 12,274.060d@028_0427 tasya sarvāṇi karmāṇi siddhiṃ gacchanty abhīkṣṇaśaḥ 12,274.060d@028_0428 manasā cintitaṃ yac ca yac ca vācānukīrtitam 12,274.060d@028_0429 sarvaṃ saṃpadyate tasya stavasyāsyānukīrtanāt 12,274.060d@028_0430 devasya ca saguhasya devyā nandīśvarasya ca 12,274.060d@028_0431 baliṃ suvihitaṃ kṛtvā damena niyamena ca 12,274.060d@028_0432 tatas tu yukto gṛhṇīyān nāmāny āśu yathākramam 12,274.060d@028_0433 īpsitāṃl labhate so 'rthān kāmān bhogāṃś ca mānavaḥ 12,274.060d@028_0434 mṛtaś ca svargam āpnoti tiryakṣu ca na jāyate 12,274.060d@028_0435 ity āha bhagavān vyāsaḥ parāśarasutaḥ prabhuḥ 12,274.060d*0737_01 katheyaṃ kathitā puṇyā dharmyā dharmabhṛtāṃ vara 12,274.060d*0737_02 kim anyat kathayāmīha tad bhavān vaktum arhati 12,275.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,275.001a śokād duḥkhāc ca mṛtyoś ca trasyanti prāṇinaḥ sadā 12,275.001c ubhayaṃ me yathā na syāt tan me brūhi pitāmaha 12,275.002 bhīṣma uvāca 12,275.002a atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,275.002c nāradasya ca saṃvādaṃ samaṅgasya ca bhārata 12,275.003 nārada uvāca 12,275.003a uraseva praṇamase bāhubhyāṃ tarasīva ca 12,275.003c saṃprahṛṣṭamanā nityaṃ viśoka iva lakṣyase 12,275.004a udvegaṃ neha te kiṃ cit susūkṣmam api lakṣaye 12,275.004c nityatṛpta iva svastho bālavac ca viceṣṭase 12,275.005 samaṅga uvāca 12,275.005a bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca sarvaṃ sattveṣu mānada 12,275.005c teṣāṃ tattvāni jānāmi tato na vimanā hy aham 12,275.006a upakramān ahaṃ veda punar eva phalodayān 12,275.006c loke phalāni citrāṇi tato na vimanā hy aham 12,275.007a agādhāś cāpratiṣṭhāś ca gatimantaś ca nārada 12,275.007c andhā jaḍāś ca jīvanti paśyāsmān api jīvataḥ 12,275.008a vihitenaiva jīvanti arogāṅgā divaukasaḥ 12,275.008c balavanto 'balāś caiva tadvad asmān sabhājaya 12,275.009a sahasriṇaś ca jīvanti jīvanti śatinas tathā 12,275.009c śākena cānye jīvanti paśyāsmān api jīvataḥ 12,275.010a yadā na śocemahi kiṃ nu na syād; dharmeṇa vā nārada karmaṇā vā 12,275.010c kṛtāntavaśyāni yadā sukhāni; duḥkhāni vā yan na vidharṣayanti 12,275.011a yasmai prajñāṃ kathayante manuṣyāḥ; prajñāmūlo hīndriyāṇāṃ prasādaḥ 12,275.011c muhyanti śocanti yadendriyāṇi; prajñālābho nāsti mūḍhendriyasya 12,275.012a mūḍhasya darpaḥ sa punar moha eva; mūḍhasya nāyaṃ na paro 'sti lokaḥ 12,275.012c na hy eva duḥkhāni sadā bhavanti; sukhasya vā nityaśo lābha eva 12,275.013a bhāvātmakaṃ saṃparivartamānaṃ; na mādṛśaḥ saṃjvaraṃ jātu kuryāt 12,275.013c iṣṭān bhogān nānurudhyet sukhaṃ vā; na cintayed duḥkham abhyāgataṃ vā 12,275.014a samāhito na spṛhayet pareṣāṃ; nānāgataṃ nābhinandeta lābham 12,275.014c na cāpi hṛṣyed vipule 'rthalābhe; tathārthanāśe ca na vai viṣīdet 12,275.015a na bāndhavā na ca vittaṃ na kaulī; na ca śrutaṃ na ca mantrā na vīryam 12,275.015c duḥkhāt trātuṃ sarva evotsahante; paratra śīle na tu yānti śāntim 12,275.016a nāsti buddhir ayuktasya nāyogād vidyate sukham 12,275.016c dhṛtiś ca duḥkhatyāgaś cāpy ubhayaṃ naḥ sukhodayam 12,275.017a priyaṃ hi harṣajananaṃ harṣa utsekavardhanaḥ 12,275.017c utseko narakāyaiva tasmāt taṃ saṃtyajāmy aham 12,275.018a etāñ śokabhayotsekān mohanān sukhaduḥkhayoḥ 12,275.018c paśyāmi sākṣival loke dehasyāsya viceṣṭanāt 12,275.019a arthakāmau parityajya viśoko vigatajvaraḥ 12,275.019c tṛṣṇāmohau tu saṃtyajya carāmi pṛthivīm imām 12,275.020a na mṛtyuto na cādharmān na lobhān na kutaś cana 12,275.020c pītāmṛtasyevātyantam iha cāmutra vā bhayam 12,275.021a etad brahman vijānāmi mahat kṛtvā tapo 'vyayam 12,275.021c tena nārada saṃprāpto na māṃ śokaḥ prabādhate 12,276.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,276.001a atattvajñasya śāstrāṇāṃ satataṃ saṃśayātmanaḥ 12,276.001c akṛtavyavasāyasya śreyo brūhi pitāmaha 12,276.002 bhīṣma uvāca 12,276.002a gurupūjā ca satataṃ vṛddhānāṃ paryupāsanam 12,276.002c śravaṇaṃ caiva vidyānāṃ kūṭasthaṃ śreya ucyate 12,276.003a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,276.003c gālavasya ca saṃvādaṃ devarṣer nāradasya ca 12,276.003d*0738_01 svāśramaṃ samanuprāptaṃ nāradaṃ devavarcasam 12,276.004a vītamohaklamaṃ vipraṃ jñānatṛptaṃ jitendriyam 12,276.004c śreyaskāmaṃ jitātmānaṃ nāradaṃ gālavo 'bravīt 12,276.005a yaiḥ kaiś cit saṃmato loke guṇais tu puruṣo nṛṣu 12,276.005c bhavaty anapagān sarvāṃs tān guṇāṃl lakṣayāmy aham 12,276.006a bhavān evaṃvidho 'smākaṃ saṃśayaṃ chettum arhati 12,276.006c amūḍhaś ciramūḍhānāṃ lokatattvam ajānatām 12,276.007a jñāne hy evaṃ pravṛttiḥ syāt kāryākārye vijānataḥ 12,276.007c yat kāryaṃ na vyavasyāmas tad bhavān vaktum arhati 12,276.008a bhagavann āśramāḥ sarve pṛthagācāradarśinaḥ 12,276.008c idaṃ śreya idaṃ śreya iti nānāpradhāvitāḥ 12,276.009a tāṃs tu viprasthitān dṛṣṭvā śāstraiḥ śāstrābhinandinaḥ 12,276.009c svaśāstraiḥ parituṣṭāṃś ca śreyo nopalabhāmahe 12,276.010a śāstraṃ yadi bhaved ekaṃ vyaktaṃ śreyo bhavet tadā 12,276.010c śāstraiś ca bahubhir bhūyaḥ śreyo guhyaṃ praveśitam 12,276.011a etasmāt kāraṇāc chreyaḥ kalilaṃ pratibhāti mām 12,276.011c bravītu bhagavāṃs tan me upasanno 'smy adhīhi bhoḥ 12,276.012 nārada uvāca 12,276.012a āśramās tāta catvāro yathāsaṃkalpitāḥ pṛthak 12,276.012c tān sarvān anupaśya tvaṃ samāśrityaiva gālava 12,276.013a teṣāṃ teṣāṃ tathā hi tvam āśramāṇāṃ tatas tataḥ 12,276.013c nānārūpaguṇoddeśaṃ paśya viprasthitaṃ pṛthak 12,276.013e nayanti caiva te samyag abhipretam asaṃśayam 12,276.014a ṛju paśyaṃs tathā samyag āśramāṇāṃ parāṃ gatim 12,276.014c yat tu niḥśreyasaṃ samyak tac caivāsaṃśayātmakam 12,276.015a anugrahaṃ ca mitrāṇām amitrāṇāṃ ca nigraham 12,276.015c saṃgrahaṃ ca trivargasya śreya āhur manīṣiṇaḥ 12,276.016a nivṛttiḥ karmaṇaḥ pāpāt satataṃ puṇyaśīlatā 12,276.016c sadbhiś ca samudācāraḥ śreya etad asaṃśayam 12,276.017a mārdavaṃ sarvabhūteṣu vyavahāreṣu cārjavam 12,276.017c vāk caiva madhurā proktā śreya etad asaṃśayam 12,276.018a devatābhyaḥ pitṛbhyaś ca saṃvibhāgo 'tithiṣv api 12,276.018c asaṃtyāgaś ca bhṛtyānāṃ śreya etad asaṃśayam 12,276.019a satyasya vacanaṃ śreyaḥ satyajñānaṃ tu duṣkaram 12,276.019c yad bhūtahitam atyantam etat satyaṃ bravīmy aham 12,276.020a ahaṃkārasya ca tyāgaḥ praṇayasya ca nigrahaḥ 12,276.020c saṃtoṣaś caikacaryā ca kūṭasthaṃ śreya ucyate 12,276.021a dharmeṇa vedādhyayanaṃ vedāṅgānāṃ tathaiva ca 12,276.021c vidyārthānāṃ ca jijñāsā śreya etad asaṃśayam 12,276.022a śabdarūparasasparśān saha gandhena kevalān 12,276.022c nātyartham upaseveta śreyaso 'rthī paraṃtapa 12,276.023a naktaṃcaryā divāsvapnam ālasyaṃ paiśunaṃ madam 12,276.023c atiyogam ayogaṃ ca śreyaso 'rthī parityajet 12,276.024a karmotkarṣaṃ na mārgeta pareṣāṃ parinindayā 12,276.024c svaguṇair eva mārgeta viprakarṣaṃ pṛthagjanāt 12,276.025a nirguṇās tv eva bhūyiṣṭham ātmasaṃbhāvino narāḥ 12,276.025c doṣair anyān guṇavataḥ kṣipanty ātmaguṇakṣayāt 12,276.026a anucyamānāś ca punas te manyante mahājanāt 12,276.026c guṇavattaram ātmānaṃ svena mānena darpitāḥ 12,276.027a abruvan kasya cin nindām ātmapūjām avarṇayan 12,276.027c vipaścid guṇasaṃpannaḥ prāpnoty eva mahad yaśaḥ 12,276.028a abruvan vāti surabhir gandhaḥ sumanasāṃ śuciḥ 12,276.028c tathaivāvyāharan bhāti vimalo bhānur ambare 12,276.029a evamādīni cānyāni parityaktāni medhayā 12,276.029c jvalanti yaśasā loke yāni na vyāharanti ca 12,276.030a na loke dīpyate mūrkhaḥ kevalātmapraśaṃsayā 12,276.030c api cāpihitaḥ śvabhre kṛtavidyaḥ prakāśate 12,276.031a asann uccair api proktaḥ śabdaḥ samupaśāmyati 12,276.031c dīpyate tv eva lokeṣu śanair api subhāṣitam 12,276.032a mūḍhānām avaliptānām asāraṃ bhāṣitaṃ bahu 12,276.032c darśayaty antarātmānaṃ divā rūpam ivāṃśumān 12,276.033a etasmāt kāraṇāt prajñāṃ mṛgayante pṛthagvidhām 12,276.033c prajñālābho hi bhūtānām uttamaḥ pratibhāti mām 12,276.034a nāpṛṣṭaḥ kasya cid brūyān na cānyāyena pṛcchataḥ 12,276.034c jñānavān api medhāvī jaḍaval lokam ācaret 12,276.035a tato vāsaṃ parīkṣeta dharmanityeṣu sādhuṣu 12,276.035c manuṣyeṣu vadānyeṣu svadharmanirateṣu ca 12,276.036a caturṇāṃ yatra varṇānāṃ dharmavyatikaro bhavet 12,276.036c na tatra vāsaṃ kurvīta śreyorthī vai kathaṃ cana 12,276.037a nirārambho 'py ayam iha yathālabdhopajīvanaḥ 12,276.037c puṇyaṃ puṇyeṣu vimalaṃ pāpaṃ pāpeṣu cāpnuyāt 12,276.038a apām agnes tathendoś ca sparśaṃ vedayate yathā 12,276.038c tathā paśyāmahe sparśam ubhayoḥ pāpapuṇyayoḥ 12,276.039a apaśyanto 'nnaviṣayaṃ bhuñjate vighasāśinaḥ 12,276.039c bhuñjānaṃ cānnaviṣayān viṣayaṃ viddhi karmaṇām 12,276.040a yatrāgamayamānānām asatkāreṇa pṛcchatām 12,276.040c prabrūyād brahmaṇo dharmaṃ tyajet taṃ deśam ātmavān 12,276.040d*0739_01 durvṛtto 'pi varo vipro na ca śūdro jitendriyaḥ 12,276.040d*0739_02 kaḥ parityajya gāṃ duṣṭāṃ duhyec chīlavatīṃ kharīm 12,276.040d*0739_03 paṇḍitasyāpi śūdrasya sarvaśāstraratasya ca 12,276.040d*0739_04 vacanaṃ tasya na grāhyaṃ śunocchiṣṭaṃ havir yathā 12,276.041a śiṣyopādhyāyikā vṛttir yatra syāt susamāhitā 12,276.041c yathāvac chāstrasaṃpannā kas taṃ deśaṃ parityajet 12,276.042a ākāśasthā dhruvaṃ yatra doṣaṃ brūyur vipaścitām 12,276.042c ātmapūjābhikāmā vai ko vaset tatra paṇḍitaḥ 12,276.043a yatra saṃloḍitā lubdhaiḥ prāyaśo dharmasetavaḥ 12,276.043c pradīptam iva śailāntaṃ kas taṃ deśaṃ na saṃtyajet 12,276.044a yatra dharmam anāśaṅkāś careyur vītamatsarāḥ 12,276.044c caret tatra vasec caiva puṇyaśīleṣu sādhuṣu 12,276.045a dharmam arthanimittaṃ tu careyur yatra mānavāḥ 12,276.045c na tān anuvasej jātu te hi pāpakṛto janāḥ 12,276.046a karmaṇā yatra pāpena vartante jīvitespavaḥ 12,276.046c vyavadhāvet tatas tūrṇaṃ sasarpāc charaṇād iva 12,276.047a yena khaṭvāṃ samārūḍhaḥ karmaṇānuśayī bhavet 12,276.047c āditas tan na kartavyam icchatā bhavam ātmanaḥ 12,276.048a yatra rājā ca rājñaś ca puruṣāḥ pratyanantarāḥ 12,276.048c kuṭumbinām agrabhujas tyajet tad rāṣṭram ātmavān 12,276.049a śrotriyās tv agrabhoktāro dharmanityāḥ sanātanāḥ 12,276.049c yājanādhyāpane yuktā yatra tad rāṣṭram āvaset 12,276.050a svāhāsvadhāvaṣaṭkārā yatra samyag anuṣṭhitāḥ 12,276.050c ajasraṃ caiva vartante vaset tatrāvicārayan 12,276.051a aśucīny atra paśyeta brāhmaṇān vṛttikarśitān 12,276.051c tyajet tad rāṣṭram āsannam upasṛṣṭam ivāmiṣam 12,276.052a prīyamāṇā narā yatra prayaccheyur ayācitāḥ 12,276.052c svasthacitto vaset tatra kṛtakṛtya ivātmavān 12,276.053a daṇḍo yatrāvinīteṣu satkāraś ca kṛtātmasu 12,276.053c caret tatra vasec caiva puṇyaśīleṣu sādhuṣu 12,276.054a upasṛṣṭeṣv adānteṣu durācāreṣv asādhuṣu 12,276.054c avinīteṣu lubdheṣu sumahad daṇḍadhāraṇam 12,276.055a yatra rājā dharmanityo rājyaṃ vai paryupāsitā 12,276.055c apāsya kāmān kāmeśo vaset tatrāvicārayan 12,276.056a tathāśīlā hi rājānaḥ sarvān viṣayavāsinaḥ 12,276.056c śreyasā yojayanty āśu śreyasi pratyupasthite 12,276.057a pṛcchatas te mayā tāta śreya etad udāhṛtam 12,276.057c na hi śakyaṃ pradhānena śreyaḥ saṃkhyātum ātmanaḥ 12,276.058a evaṃ pravartamānasya vṛttiṃ praṇihitātmanaḥ 12,276.058c tapasaiveha bahulaṃ śreyo vyaktaṃ bhaviṣyati 12,277.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,277.001a kathaṃ nu muktaḥ pṛthivīṃ cared asmadvidho nṛpaḥ 12,277.001c nityaṃ kaiś ca guṇair yuktaḥ saṅgapāśād vimucyate 12,277.002 bhīṣma uvāca 12,277.002a atra te vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam 12,277.002c ariṣṭaneminā proktaṃ sagarāyānupṛcchate 12,277.003 sagara uvāca 12,277.003a kiṃ śreyaḥ paramaṃ brahman kṛtveha sukham aśnute 12,277.003c kathaṃ na śocen na kṣubhyed etad icchāmi veditum 12,277.004 bhīṣma uvāca 12,277.004a evam uktas tadā tārkṣyaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ 12,277.004c vibudhya saṃpadaṃ cāgryāṃ sad vākyam idam abravīt 12,277.005a sukhaṃ mokṣasukhaṃ loke na ca loko 'vagacchati 12,277.005c prasaktaḥ putrapaśuṣu dhanadhānyasamākulaḥ 12,277.006a saktabuddhir aśāntātmā na sa śakyaś cikitsitum 12,277.006c snehapāśasito mūḍho na sa mokṣāya kalpate 12,277.007a snehajān iha te pāśān vakṣyāmi śṛṇu tān mama 12,277.007c sakarṇakena śirasā śakyāś chettuṃ vijānatā 12,277.008a saṃbhāvya putrān kālena yauvanasthān niveśya ca 12,277.008c samarthāñ jīvane jñātvā muktaś cara yathāsukham 12,277.009a bhāryāṃ putravatīṃ vṛddhāṃ lālitāṃ putravatsalām 12,277.009c jñātvā prajahi kāle tvaṃ parārtham anudṛśya ca 12,277.010a sāpatyo nirapatyo vā muktaś cara yathāsukham 12,277.010c indriyair indriyārthāṃs tvam anubhūya yathāvidhi 12,277.011a kṛtakautūhalas teṣu muktaś cara yathāsukham 12,277.011c upapattyopalabdheṣu lābheṣu ca samo bhava 12,277.012a eṣa tāvat samāsena tava saṃkīrtito mayā 12,277.012c mokṣārtho vistareṇāpi bhūyo vakṣyāmi tac chṛṇu 12,277.013a muktā vītabhayā loke caranti sukhino narāḥ 12,277.013c saktabhāvā vinaśyanti narās tatra na saṃśayaḥ 12,277.014a āhārasaṃcayāś caiva tathā kīṭapipīlikāḥ 12,277.014c asaktāḥ sukhino loke saktāś caiva vināśinaḥ 12,277.015a svajane na ca te cintā kartavyā mokṣabuddhinā 12,277.015c ime mayā vinābhūtā bhaviṣyanti kathaṃ tv iti 12,277.016a svayam utpadyate jantuḥ svayam eva vivardhate 12,277.016c sukhaduḥkhe tathā mṛtyuṃ svayam evādhigacchati 12,277.017a bhojanācchādane caiva mātrā pitrā ca saṃgraham 12,277.017c svakṛtenādhigacchanti loke nāsty akṛtaṃ purā 12,277.018a dhātrā vihitabhakṣyāṇi sarvabhūtāni medinīm 12,277.018c loke viparidhāvanti rakṣitāni svakarmabhiḥ 12,277.019a svayaṃ mṛtpiṇḍabhūtasya paratantrasya sarvadā 12,277.019c ko hetuḥ svajanaṃ poṣṭuṃ rakṣituṃ vādṛḍhātmanaḥ 12,277.020a svajanaṃ hi yadā mṛtyur hanty eva tava paśyataḥ 12,277.020c kṛte 'pi yatne mahati tatra boddhavyam ātmanā 12,277.021a jīvantam api caivainaṃ bharaṇe rakṣaṇe tathā 12,277.021c asamāpte parityajya paścād api mariṣyasi 12,277.022a yadā mṛtaś ca svajanaṃ na jñāsyasi kathaṃ cana 12,277.022c sukhitaṃ duḥkhitaṃ vāpi nanu boddhavyam ātmanā 12,277.023a mṛte vā tvayi jīve vā yadi bhokṣyati vai janaḥ 12,277.023c svakṛtaṃ nanu buddhvaivaṃ kartavyaṃ hitam ātmanaḥ 12,277.024a evaṃ vijānaṃl loke 'smin kaḥ kasyety abhiniścitaḥ 12,277.024c mokṣe niveśaya mano bhūyaś cāpy upadhāraya 12,277.025a kṣutpipāsādayo bhāvā jitā yasyeha dehinaḥ 12,277.025c krodho lobhas tathā mohaḥ sattvavān mukta eva saḥ 12,277.026a dyūte pāne tathā strīṣu mṛgayāyāṃ ca yo naraḥ 12,277.026c na pramādyati saṃmohāt satataṃ mukta eva saḥ 12,277.027a divase divase nāma rātrau rātrau sadā sadā 12,277.027c bhoktavyam iti yaḥ khinno doṣabuddhiḥ sa ucyate 12,277.028a ātmabhāvaṃ tathā strīṣu muktam eva punaḥ punaḥ 12,277.028c yaḥ paśyati sadā yukto yathāvan mukta eva saḥ 12,277.029a saṃbhavaṃ ca vināśaṃ ca bhūtānāṃ ceṣṭitaṃ tathā 12,277.029c yas tattvato vijānāti loke 'smin mukta eva saḥ 12,277.030a prasthaṃ vāhasahasreṣu yātrārthaṃ caiva koṭiṣu 12,277.030c prāsāde mañcakasthānaṃ yaḥ paśyati sa mucyate 12,277.031a mṛtyunābhyāhataṃ lokaṃ vyādhibhiś copapīḍitam 12,277.031c avṛttikarśitaṃ caiva yaḥ paśyati sa mucyate 12,277.032a yaḥ paśyati sukhī tuṣṭo napaśyaṃś ca vihanyate 12,277.032c yaś cāpy alpena saṃtuṣṭo loke 'smin mukta eva saḥ 12,277.033a agnīṣomāv idaṃ sarvam iti yaś cānupaśyati 12,277.033c na ca saṃspṛśyate bhāvair adbhutair mukta eva saḥ 12,277.034a paryaṅkaśayyā bhūmiś ca samāne yasya dehinaḥ 12,277.034c śālayaś ca kadannaṃ ca yasya syān mukta eva saḥ 12,277.035a kṣaumaṃ ca kuśacīraṃ ca kauśeyaṃ valkalāni ca 12,277.035c āvikaṃ carma ca samaṃ yasya syān mukta eva saḥ 12,277.036a pañcabhūtasamudbhūtaṃ lokaṃ yaś cānupaśyati 12,277.036c tathā ca vartate dṛṣṭvā loke 'smin mukta eva saḥ 12,277.037a sukhaduḥkhe same yasya lābhālābhau jayājayau 12,277.037c icchādveṣau bhayodvegau sarvathā mukta eva saḥ 12,277.038a raktamūtrapurīṣāṇāṃ doṣāṇāṃ saṃcayaṃ tathā 12,277.038c śarīraṃ doṣabahulaṃ dṛṣṭvā cedaṃ vimucyate 12,277.039a valīpalitasaṃyogaṃ kārśyaṃ vaivarṇyam eva ca 12,277.039c kubjabhāvaṃ ca jarayā yaḥ paśyati sa mucyate 12,277.040a puṃstvopaghātaṃ kālena darśanoparamaṃ tathā 12,277.040c bādhiryaṃ prāṇamandatvaṃ yaḥ paśyati sa mucyate 12,277.041a gatān ṛṣīṃs tathā devān asurāṃś ca tathā gatān 12,277.041c lokād asmāt paraṃ lokaṃ yaḥ paśyati sa mucyate 12,277.042a prabhāvair anvitās tais taiḥ pārthivendrāḥ sahasraśaḥ 12,277.042c ye gatāḥ pṛthivīṃ tyaktvā iti jñātvā vimucyate 12,277.043a arthāṃś ca durlabhāṃl loke kleśāṃś ca sulabhāṃs tathā 12,277.043c duḥkhaṃ caiva kuṭumbārthe yaḥ paśyati sa mucyate 12,277.044a apatyānāṃ ca vaiguṇyaṃ janaṃ viguṇam eva ca 12,277.044c paśyan bhūyiṣṭhaśo loke ko mokṣaṃ nābhipūjayet 12,277.045a śāstrāl lokāc ca yo buddhaḥ sarvaṃ paśyati mānavaḥ 12,277.045c asāram iva mānuṣyaṃ sarvathā mukta eva saḥ 12,277.046a etac chrutvā mama vaco bhavāṃś caratu muktavat 12,277.046c gārhasthye yadi te mokṣe kṛtā buddhir aviklavā 12,277.047a tat tasya vacanaṃ śrutvā samyak sa pṛthivīpatiḥ 12,277.047c mokṣajaiś ca guṇair yuktaḥ pālayām āsa ca prajāḥ 12,278.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,278.001a tiṣṭhate me sadā tāta kautūhalam idaṃ hṛdi 12,278.001c tad ahaṃ śrotum icchāmi tvattaḥ kurupitāmaha 12,278.002a kathaṃ devarṣir uśanā sadā kāvyo mahāmatiḥ 12,278.002c asurāṇāṃ priyakaraḥ surāṇām apriye rataḥ 12,278.003a vardhayām āsa tejaś ca kimartham amitaujasām 12,278.003c nityaṃ vairanibaddhāś ca dānavāḥ surasattamaiḥ 12,278.004a kathaṃ cāpy uśanā prāpa śukratvam amaradyutiḥ 12,278.004c ṛddhiṃ ca sa kathaṃ prāptaḥ sarvam etad bravīhi me 12,278.005a na yāti ca sa tejasvī madhyena nabhasaḥ katham 12,278.005c etad icchāmi vijñātuṃ nikhilena pitāmaha 12,278.006 bhīṣma uvāca 12,278.006a śṛṇu rājann avahitaḥ sarvam etad yathātatham 12,278.006c yathāmati yathā caitac chrutapūrvaṃ mayānagha 12,278.007a eṣa bhārgavadāyādo muniḥ satyo dṛḍhavrataḥ 12,278.007c asurāṇāṃ priyakaro nimitte karuṇātmake 12,278.008a indro 'tha dhanado rājā yakṣarakṣodhipaḥ sa ca 12,278.008c prabhaviṣṇuś ca kośasya jagataś ca tathā prabhuḥ 12,278.009a tasyātmānam athāviśya yogasiddho mahāmuniḥ 12,278.009c ruddhvā dhanapatiṃ devaṃ yogena hṛtavān vasu 12,278.010a hṛte dhane tataḥ śarma na lebhe dhanadas tathā 12,278.010c āpannamanyuḥ saṃvignaḥ so 'bhyagāt surasattamam 12,278.011a nivedayām āsa tadā śivāyāmitatejase 12,278.011c devaśreṣṭhāya rudrāya saumyāya bahurūpiṇe 12,278.012 kubera uvāca 12,278.012a yogātmakenośanasā ruddhvā mama hṛtaṃ vasu 12,278.012c yogenātmagatiṃ kṛtvā niḥsṛtaś ca mahātapāḥ 12,278.013 bhīṣma uvāca 12,278.013a etac chrutvā tataḥ kruddho mahāyogī maheśvaraḥ 12,278.013c saṃraktanayano rājañ śūlam ādāya tasthivān 12,278.014a kvāsvau kvāsāv iti prāha gṛhītvā paramāyudham 12,278.014c uśanā dūratas tasya babhau jñātvā cikīrṣitam 12,278.015a sa mahāyogino buddhvā taṃ roṣaṃ vai mahātmanaḥ 12,278.015c gatim āgamanaṃ vetti sthānaṃ vetti tataḥ prabhuḥ 12,278.016a saṃcintyogreṇa tapasā mahātmānaṃ maheśvaram 12,278.016c uśanā yogasiddhātmā śūlāgre pratyadṛśyata 12,278.017a vijñātarūpaḥ sa tadā tapaḥsiddhena dhanvinā 12,278.017c jñātvā śūlaṃ ca deveśaḥ pāṇinā samanāmayat 12,278.018a ānatenātha śūlena pāṇināmitatejasā 12,278.018c pinākam iti covāca śūlam ugrāyudhaḥ prabhuḥ 12,278.018d*0740_01 sa tu praviṣṭa uśanā pāṇiṃ māheśvaraṃ prabhuḥ 12,278.019a pāṇimadhyagataṃ dṛṣṭvā bhārgavaṃ tam umāpatiḥ 12,278.019c āsyaṃ vivṛtya kakudī pāṇiṃ saṃprākṣipac chanaiḥ 12,278.020a sa tu praviṣṭa uśanā koṣṭhaṃ māheśvaraṃ prabhuḥ 12,278.020c vyacarac cāpi tatrāsau mahātmā bhṛgunandanaḥ 12,278.021 yudhiṣṭhira uvāca 12,278.021a kimarthaṃ vyacarad rājann uśanā tasya dhīmataḥ 12,278.021c jaṭhare devadevasya kiṃ cākārṣīn mahādyutiḥ 12,278.022 bhīṣma uvāca 12,278.022a purā so 'ntarjalagataḥ sthāṇubhūto mahāvrataḥ 12,278.022c varṣāṇām abhavad rājan prayutāny arbudāni ca 12,278.023a udatiṣṭhat tapas taptvā duścaraṃ sa mahāhradāt 12,278.023c tato devātidevas taṃ brahmā samupasarpata 12,278.024a tapovṛddhim apṛcchac ca kuśalaṃ cainam avyayam 12,278.024c tapaḥ sucīrṇam iti ca provāca vṛṣabhadhvajaḥ 12,278.025a tatsaṃyogena vṛddhiṃ cāpy apaśyat sa tu śaṃkaraḥ 12,278.025c mahāmatir acintyātmā satyadharmarataḥ sadā 12,278.026a sa tenāḍhyo mahāyogī tapasā ca dhanena ca 12,278.026c vyarājata mahārāja triṣu lokeṣu vīryavān 12,278.027a tataḥ pinākī yogātmā dhyānayogaṃ samāviśat 12,278.027c uśanā tu samudvigno nililye jaṭhare tataḥ 12,278.028a tuṣṭāva ca mahāyogī devaṃ tatrastha eva ca 12,278.028c niḥsāraṃ kāṅkṣamāṇas tu tejasā pratyahanyata 12,278.029a uśanā tu tadovāca jaṭharastho mahāmuniḥ 12,278.029c prasādaṃ me kuruṣveti punaḥ punar ariṃdama 12,278.030a tam uvāca mahādevo gaccha śiśnena mokṣaṇam 12,278.030c iti srotāṃsi sarvāṇi ruddhvā tridaśapuṃgavaḥ 12,278.031a apaśyamānaḥ sa dvāraṃ sarvataḥpihito muniḥ 12,278.031c paryakrāmad dahyamāna itaś cetaś ca tejasā 12,278.032a sa viniṣkramya śiśnena śukratvam abhipedivān 12,278.032c kāryeṇa tena nabhaso nāgacchata ca madhyataḥ 12,278.032d*0741_01 tata eva ca deveṣu sapratiṣṭho mahāmuniḥ 12,278.032d*0741_02 paurohityaṃ ca daityānāṃ cakre tejovivṛddhaye 12,278.033a niṣkrāntam atha taṃ dṛṣṭvā jvalantam iva tejasā 12,278.033c bhavo roṣasamāviṣṭaḥ śūlodyatakaraḥ sthitaḥ 12,278.034a nyavārayata taṃ devī kruddhaṃ paśupatiṃ patim 12,278.034c putratvam agamad devyā vārite śaṃkare ca saḥ 12,278.035 devy uvāca 12,278.035a hiṃsanīyas tvayā naiṣa mama putratvam āgataḥ 12,278.035c na hi devodarāt kaś cin niḥsṛto nāśam archati 12,278.036 bhīṣma uvāca 12,278.036a tataḥ prīto 'bhavad devyāḥ prahasaṃś cedam abravīt 12,278.036c gacchatv eṣa yathākāmam iti rājan punaḥ punaḥ 12,278.037a tataḥ praṇamya varadaṃ devaṃ devīm umāṃ tathā 12,278.037c uśanā prāpa tad dhīmān gatim iṣṭāṃ mahāmuniḥ 12,278.038a etat te kathitaṃ tāta bhārgavasya mahātmanaḥ 12,278.038c caritaṃ bharataśreṣṭha yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 12,279.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,279.001a ataḥ paraṃ mahābāho yac chreyas tad vadasva me 12,279.001c na tṛpyāmy amṛtasyeva vacasas te pitāmaha 12,279.002a kiṃ karma puruṣaḥ kṛtvā śubhaṃ puruṣasattama 12,279.002c śreyaḥ param avāpnoti pretya ceha ca tad vada 12,279.003 bhīṣma uvāca 12,279.003a atra te vartayiṣyāmi yathā pūrvaṃ mahāyaśāḥ 12,279.003c parāśaraṃ mahātmānaṃ papraccha janako nṛpaḥ 12,279.004a kiṃ śreyaḥ sarvabhūtānām asmiṃl loke paratra ca 12,279.004c yad bhavet pratipattavyaṃ tad bhavān prabravītu me 12,279.005a tataḥ sa tapasā yuktaḥ sarvadharmavidhānavit 12,279.005c nṛpāyānugrahamanā munir vākyam athābravīt 12,279.006a dharma eva kṛtaḥ śreyān iha loke paratra ca 12,279.006c tasmād dhi paramaṃ nāsti yathā prāhur manīṣiṇaḥ 12,279.007a pratipadya naro dharmaṃ svargaloke mahīyate 12,279.007c dharmātmakaḥ karmavidhir dehināṃ nṛpasattama 12,279.007e tasminn āśramiṇaḥ santaḥ svakarmāṇīha kurvate 12,279.008a caturvidhā hi lokasya yātrā tāta vidhīyate 12,279.008c martyā yatrāvatiṣṭhante sā ca kāmāt pravartate 12,279.009a sukṛtāsukṛtaṃ karma niṣevya vividhaiḥ kramaiḥ 12,279.009c daśārdhapravibhaktānāṃ bhūtānāṃ bahudhā gatiḥ 12,279.010a sauvarṇaṃ rājataṃ vāpi yathā bhāṇḍaṃ niṣicyate 12,279.010c tathā niṣicyate jantuḥ pūrvakarmavaśānugaḥ 12,279.011a nābījāj jāyate kiṃ cin nākṛtvā sukham edhate 12,279.011c sukṛtī vindati sukhaṃ prāpya dehakṣayaṃ naraḥ 12,279.012a daivaṃ tāta na paśyāmi nāsti daivasya sādhanam 12,279.012c svabhāvato hi saṃsiddhā devagandharvadānavāḥ 12,279.013a pretya jātikṛtaṃ karma na smaranti sadā janāḥ 12,279.013c te vai tasya phalaprāptau karma cāpi caturvidham 12,279.014a lokayātrāśrayaś caiva śabdo vedāśrayaḥ kṛtaḥ 12,279.014c śāntyarthaṃ manasas tāta naitad vṛddhānuśāsanam 12,279.015a cakṣuṣā manasā vācā karmaṇā ca caturvidham 12,279.015c kurute yādṛśaṃ karma tādṛśaṃ pratipadyate 12,279.016a nirantaraṃ ca miśraṃ ca phalate karma pārthiva 12,279.016c kalyāṇaṃ yadi vā pāpaṃ na tu nāśo 'sya vidyate 12,279.017a kadā cit sukṛtaṃ tāta kūṭastham iva tiṣṭhati 12,279.017c majjamānasya saṃsāre yāvad duḥkhād vimucyate 12,279.018a tato duḥkhakṣayaṃ kṛtvā sukṛtaṃ karma sevate 12,279.018c sukṛtakṣayād duṣkṛtaṃ ca tad viddhi manujādhipa 12,279.019a damaḥ kṣamā dhṛtis tejaḥ saṃtoṣaḥ satyavāditā 12,279.019c hrīr ahiṃsāvyasanitā dākṣyaṃ ceti sukhāvahāḥ 12,279.020a duṣkṛte sukṛte vāpi na jantur ayato bhavet 12,279.020c nityaṃ manaḥsamādhāne prayateta vicakṣaṇaḥ 12,279.021a nāyaṃ parasya sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ vāpi sevate 12,279.021c karoti yādṛśaṃ karma tādṛśaṃ pratipadyate 12,279.022a sukhaduḥkhe samādhāya pumān anyena gacchati 12,279.022c anyenaiva janaḥ sarvaḥ saṃgato yaś ca pārthiva 12,279.023a pareṣāṃ yad asūyeta na tat kuryāt svayaṃ naraḥ 12,279.023c yo hy asūyus tathāyuktaḥ so 'vahāsaṃ niyacchati 12,279.024a bhīrū rājanyo brāhmaṇaḥ sarvabhakṣo; vaiśyo 'nīhāvān hīnavarṇo 'lasaś ca 12,279.024c vidvāṃś cāśīlo vṛttahīnaḥ kulīnaḥ; satyād bhraṣṭo brāhmaṇaḥ strī ca duṣṭā 12,279.025a rāgī muktaḥ pacamāno ''tmahetor; mūrkho vaktā nṛpahīnaṃ ca rāṣṭram 12,279.025c ete sarve śocyatāṃ yānti rājan; yaś cāyuktaḥ snehahīnaḥ prajāsu 12,280.001 parāśara uvāca 12,280.001a manoratharathaṃ prāpya indriyārthahayaṃ naraḥ 12,280.001c raśmibhir jñānasaṃbhūtair yo gacchati sa buddhimān 12,280.002a sevāśritena manasā vṛttihīnasya śasyate 12,280.002c dvijātihastān nirvṛttā na tu tulyāt parasparam 12,280.003a āyur nasulabhaṃ labdhvā nāvakarṣed viśāṃ pate 12,280.003c utkarṣārthaṃ prayatate naraḥ puṇyena karmaṇā 12,280.004a varṇebhyo 'pi paribhraṣṭaḥ sa vai saṃmānam arhati 12,280.004c na tu yaḥ satkriyāṃ prāpya rājasaṃ karma sevate 12,280.005a varṇotkarṣam avāpnoti naraḥ puṇyena karmaṇā 12,280.005c durlabhaṃ tam alabdhā hi hanyāt pāpena karmaṇā 12,280.006a ajñānād dhi kṛtaṃ pāpaṃ tapasaivābhinirṇudet 12,280.006c pāpaṃ hi karma phalati pāpam eva svayaṃ kṛtam 12,280.006e tasmāt pāpaṃ na seveta karma duḥkhaphalodayam 12,280.007a pāpānubandhaṃ yat karma yady api syān mahāphalam 12,280.007c na tat seveta medhāvī śuciḥ kusalilaṃ yathā 12,280.008a kiṃkaṣṭam anupaśyāmi phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ 12,280.008c pratyāpannasya hi sato nātmā tāvad virocate 12,280.009a pratyāpattiś ca yasyeha bāliśasya na jāyate 12,280.009c tasyāpi sumahāṃs tāpaḥ prasthitasyopajāyate 12,280.010a viraktaṃ śodhyate vastraṃ na tu kṛṣṇopasaṃhitam 12,280.010c prayatnena manuṣyendra pāpam evaṃ nibodha me 12,280.011a svayaṃ kṛtvā tu yaḥ pāpaṃ śubham evānutiṣṭhati 12,280.011c prāyaścittaṃ naraḥ kartum ubhayaṃ so 'śnute pṛthak 12,280.012a ajñānāt tu kṛtāṃ hiṃsām ahiṃsā vyapakarṣati 12,280.012c brāhmaṇāḥ śāstranirdeśād ity āhur brahmavādinaḥ 12,280.013a tathā kāmakṛtaṃ cāsya vihiṃsaivāpakarṣati 12,280.013c ity āhur dharmaśāstrajñā brāhmaṇā vedapāragāḥ 12,280.014a ahaṃ tu tāvat paśyāmi karma yad vartate kṛtam 12,280.014c guṇayuktaṃ prakāśaṃ ca pāpenānupasaṃhitam 12,280.015a yathā sūkṣmāṇi karmāṇi phalantīha yathātatham 12,280.015c buddhiyuktāni tānīha kṛtāni manasā saha 12,280.016a bhavaty alpaphalaṃ karma sevitaṃ nityam ulbaṇam 12,280.016c abuddhipūrvaṃ dharmajña kṛtam ugreṇa karmaṇā 12,280.017a kṛtāni yāni karmāṇi daivatair munibhis tathā 12,280.017c nācaret tāni dharmātmā śrutvā cāpi na kutsayet 12,280.018a saṃcintya manasā rājan viditvā śaktim ātmanaḥ 12,280.018c karoti yaḥ śubhaṃ karma sa vai bhadrāṇi paśyati 12,280.019a nave kapāle salilaṃ saṃnyastaṃ hīyate yathā 12,280.019c navetare tathābhāvaṃ prāpnoti sukhabhāvitam 12,280.020a satoye 'nyat tu yat toyaṃ tasminn eva prasicyate 12,280.020c vṛddhe vṛddhim avāpnoti salile salilaṃ yathā 12,280.021a evaṃ karmāṇi yānīha buddhiyuktāni bhūpate 12,280.021c nasamānīha hīnāni tāni puṇyatamāny api 12,280.022a rājñā jetavyāḥ sāyudhāś connatāś ca; samyak kartavyaṃ pālanaṃ ca prajānām 12,280.022c agniś ceyo bahubhiś cāpi yajñair; ante madhye vā vanam āśritya stheyam 12,280.023a damānvitaḥ puruṣo dharmaśīlo; bhūtāni cātmānam ivānupaśyet 12,280.023c garīyasaḥ pūjayed ātmaśaktyā; satyena śīlena sukhaṃ narendra 12,281.001 parāśara uvāca 12,281.001a kaḥ kasya copakurute kaś ca kasmai prayacchati 12,281.001c prāṇī karoty ayaṃ karma sarvam ātmārtham ātmanā 12,281.002a gauraveṇa parityaktaṃ niḥsnehaṃ parivarjayet 12,281.002c sodaryaṃ bhrātaram api kim utānyaṃ pṛthagjanam 12,281.003a viśiṣṭasya viśiṣṭāc ca tulyau dānapratigrahau 12,281.003c tayoḥ puṇyataraṃ dānaṃ tad dvijasya prayacchataḥ 12,281.004a nyāyāgataṃ dhanaṃ varṇair nyāyenaiva vivardhitam 12,281.004c saṃrakṣyaṃ yatnam āsthāya dharmārtham iti niścayaḥ 12,281.005a na dharmārthī nṛśaṃsena karmaṇā dhanam arjayet 12,281.005c śaktitaḥ sarvakāryāṇi kuryān narddhim anusmaret 12,281.006a apo hi prayataḥ śītās tāpitā jvalanena vā 12,281.006c śaktito 'tithaye dattvā kṣudhārtāyāśnute phalam 12,281.007a rantidevena lokeṣṭā siddhiḥ prāptā mahātmanā 12,281.007c phalapatrair atho mūlair munīn arcitavān asau 12,281.008a tair eva phalapatraiś ca sa māṭharam atoṣayat 12,281.008c tasmāl lebhe paraṃ sthānaṃ śaibyo 'pi pṛthivīpatiḥ 12,281.009a devatātithibhṛtyebhyaḥ pitṛbhyo 'thātmanas tathā 12,281.009c ṛṇavāñ jāyate martyas tasmād anṛṇatāṃ vrajet 12,281.010a svādhyāyena maharṣibhyo devebhyo yajñakarmaṇā 12,281.010c pitṛbhyaḥ śrāddhadānena nṛṇām abhyarcanena ca 12,281.011a vācaḥ śeṣāvahāryeṇa pālanenātmano 'pi ca 12,281.011c yathāvad bhṛtyavargasya cikīrṣed dharmam āditaḥ 12,281.012a prayatnena ca saṃsiddhā dhanair api vivarjitāḥ 12,281.012c samyag ghutvā hutavahaṃ munayaḥ siddhim āgatāḥ 12,281.013a viśvāmitrasya putratvam ṛcīkatanayo 'gamat 12,281.013c ṛgbhiḥ stutvā mahābhāgo devān vai yajñabhāginaḥ 12,281.014a gataḥ śukratvam uśanā devadevaprasādanāt 12,281.014c devīṃ stutvā tu gagane modate tejasā vṛtaḥ 12,281.015a asito devalaś caiva tathā nāradaparvatau 12,281.015c kakṣīvāñ jāmadagnyaś ca rāmas tāṇḍyas tathāṃśumān 12,281.016a vasiṣṭho jamadagniś ca viśvāmitro 'trir eva ca 12,281.016c bharadvājo hariśmaśruḥ kuṇḍadhāraḥ śrutaśravāḥ 12,281.017a ete maharṣayaḥ stutvā viṣṇum ṛgbhiḥ samāhitāḥ 12,281.017c lebhire tapasā siddhiṃ prasādāt tasya dhīmataḥ 12,281.018a anarhāś cārhatāṃ prāptāḥ santaḥ stutvā tam eva ha 12,281.018c na tu vṛddhim ihānvicchet karma kṛtvā jugupsitam 12,281.019a ye 'rthā dharmeṇa te satyā ye 'dharmeṇa dhig astu tān 12,281.019c dharmaṃ vai śāśvataṃ loke na jahyād dhanakāṅkṣayā 12,281.020a āhitāgnir hi dharmātmā yaḥ sa puṇyakṛd uttamaḥ 12,281.020c vedā hi sarve rājendra sthitās triṣv agniṣu prabho 12,281.021a sa cāpy agnyāhito vipraḥ kriyā yasya na hīyate 12,281.021c śreyo hy anāhitāgnitvam agnihotraṃ na niṣkriyam 12,281.022a agnir ātmā ca mātā ca pitā janayitā tathā 12,281.022c guruś ca naraśārdūla paricaryā yathātatham 12,281.023a mānaṃ tyaktvā yo naro vṛddhasevī; vidvān klībaḥ paśyati prītiyogāt 12,281.023c dākṣyeṇāhīno dharmayukto nadānto; loke 'smin vai pūjyate sadbhir āryaḥ 12,282.001 parāśara uvāca 12,282.001a vṛttiḥ sakāśād varṇebhyas tribhyo hīnasya śobhanā 12,282.001c prītyopanītā nirdiṣṭā dharmiṣṭhān kurute sadā 12,282.002a vṛttiś cen nāsti śūdrasya pitṛpaitāmahī dhruvā 12,282.002c na vṛttiṃ parato mārgec chuśrūṣāṃ tu prayojayet 12,282.003a sadbhis tu saha saṃsargaḥ śobhate dharmadarśibhiḥ 12,282.003c nityaṃ sarvāsv avasthāsu nāsadbhir iti me matiḥ 12,282.004a yathodayagirau dravyaṃ saṃnikarṣeṇa dīpyate 12,282.004c tathā satsaṃnikarṣeṇa hīnavarṇo 'pi dīpyate 12,282.005a yādṛśena hi varṇena bhāvyate śuklam ambaram 12,282.005c tādṛśaṃ kurute rūpam etad evam avaihi me 12,282.006a tasmād guṇeṣu rajyethā mā doṣeṣu kadā cana 12,282.006c anityam iha martyānāṃ jīvitaṃ hi calācalam 12,282.007a sukhe vā yadi vā duḥkhe vartamāno vicakṣaṇaḥ 12,282.007c yaś cinoti śubhāny eva sa bhadrāṇīha paśyati 12,282.008a dharmād apetaṃ yat karma yady api syān mahāphalam 12,282.008c na tat seveta medhāvī na tad dhitam ihocyate 12,282.008d*0742_01 dharmeṇa sahitaṃ yat tu bhaved alpaphalodayam 12,282.008d*0742_02 tat kāryam aviśaṅkena karmātyantasukhāvaham 12,282.009a yo hṛtvā gosahasrāṇi nṛpo dadyād arakṣitā 12,282.009c sa śabdamātraphalabhāg rājā bhavati taskaraḥ 12,282.010a svayaṃbhūr asṛjac cāgre dhātāraṃ lokapūjitam 12,282.010c dhātāsṛjat putram ekaṃ prajānāṃ dhāraṇe ratam 12,282.011a tam arcayitvā vaiśyas tu kuryād atyartham ṛddhimat 12,282.011c rakṣitavyaṃ tu rājanyair upayojyaṃ dvijātibhiḥ 12,282.012a ajihmair aśaṭhakrodhair havyakavyaprayoktṛbhiḥ 12,282.012c śūdrair nirmārjanaṃ kāryam evaṃ dharmo na naśyati 12,282.013a apranaṣṭe tato dharme bhavanti sukhitāḥ prajāḥ 12,282.013c sukhena tāsāṃ rājendra modante divi devatāḥ 12,282.014a tasmād yo rakṣati nṛpaḥ sa dharmeṇābhipūjyate 12,282.014c adhīte cāpi yo vipro vaiśyo yaś cārjane rataḥ 12,282.015a yaś ca śuśrūṣate śūdraḥ satataṃ niyatendriyaḥ 12,282.015c ato 'nyathā manuṣyendra svadharmāt parihīyate 12,282.016a prāṇasaṃtāpanirdiṣṭāḥ kākiṇyo 'pi mahāphalāḥ 12,282.016c nyāyenopārjitā dattāḥ kim utānyāḥ sahasraśaḥ 12,282.017a satkṛtya tu dvijātibhyo yo dadāti narādhipa 12,282.017c yādṛśaṃ tādṛśaṃ nityam aśnāti phalam ūrjitam 12,282.018a abhigamya dattaṃ tuṣṭyā yad dhanyam āhur abhiṣṭutam 12,282.018c yācitena tu yad dattaṃ tad āhur madhyamaṃ budhāḥ 12,282.019a avajñayā dīyate yat tathaivāśraddhayāpi ca 12,282.019c tad āhur adhamaṃ dānaṃ munayaḥ satyavādinaḥ 12,282.020a atikrame majjamāno vividhena naraḥ sadā 12,282.020c tathā prayatnaṃ kurvīta yathā mucyeta saṃśayāt 12,282.021a damena śobhate vipraḥ kṣatriyo vijayena tu 12,282.021c dhanena vaiśyaḥ śūdras tu nityaṃ dākṣyeṇa śobhate 12,283.001 parāśara uvāca 12,283.001a pratigrahāgatā vipre kṣatriye śastranirjitāḥ 12,283.001c vaiśye nyāyārjitāś caiva śūdre śuśrūṣayārjitāḥ 12,283.001e svalpāpy arthāḥ praśasyante dharmasyārthe mahāphalāḥ 12,283.002a nityaṃ trayāṇāṃ varṇānāṃ śūdraḥ śuśrūṣur ucyate 12,283.002c kṣatradharmā vaiśyadharmā nāvṛttiḥ patati dvijaḥ 12,283.002e śūdrakarmā yadā tu syāt tadā patati vai dvijaḥ 12,283.003a vāṇijyaṃ pāśupālyaṃ ca tathā śilpopajīvanam 12,283.003c śūdrasyāpi vidhīyante yadā vṛttir na jāyate 12,283.004a raṅgāvataraṇaṃ caiva tathā rūpopajīvanam 12,283.004c madyamāṃsopajīvyaṃ ca vikrayo lohacarmaṇoḥ 12,283.005a apūrviṇā na kartavyaṃ karma loke vigarhitam 12,283.005c kṛtapūrviṇas tu tyajato mahān dharma iti śrutiḥ 12,283.006a saṃsiddhaḥ puruṣo loke yad ācarati pāpakam 12,283.006c madenābhiplutamanās tac ca nagrāhyam ucyate 12,283.007a śrūyante hi purāṇe vai prajā dhigdaṇḍaśāsanāḥ 12,283.007c dāntā dharmapradhānāś ca nyāyadharmānuvartakāḥ 12,283.008a dharma eva sadā nṝṇām iha rājan praśasyate 12,283.008c dharmavṛddhā guṇān eva sevante hi narā bhuvi 12,283.009a taṃ dharmam asurās tāta nāmṛṣyanta janādhipa 12,283.009c vivardhamānāḥ kramaśas tatra te 'nvāviśan prajāḥ 12,283.010a teṣāṃ darpaḥ samabhavat prajānāṃ dharmanāśanaḥ 12,283.010c darpātmanāṃ tataḥ krodhaḥ punas teṣām ajāyata 12,283.011a tataḥ krodhābhibhūtānāṃ vṛttaṃ lajjāsamanvitam 12,283.011c hrīś caivāpy anaśad rājaṃs tato moho vyajāyata 12,283.012a tato mohaparītās te nāpaśyanta yathā purā 12,283.012c parasparāv amardena vartayanti yathāsukham 12,283.013a tān prāpya tu sa dhig daṇḍo nakāraṇam ato 'bhavat 12,283.013c tato 'bhyagacchan devāṃś ca brāhmaṇāṃś cāvamanya ha 12,283.014a etasminn eva kāle tu devā devavaraṃ śivam 12,283.014c agacchañ śaraṇaṃ vīraṃ bahurūpaṃ gaṇādhipam 12,283.015a tena sma te gaganagāḥ sapurāḥ pātitāḥ kṣitau 12,283.015c tisro 'py ekena bāṇena devāpyāyitatejasā 12,283.016a teṣām adhipatis tv āsīd bhīmo bhīmaparākramaḥ 12,283.016c devatānāṃ bhayakaraḥ sa hataḥ śūlapāṇinā 12,283.017a tasmin hate 'tha svaṃ bhāvaṃ pratyapadyanta mānavāḥ 12,283.017c prāvartanta ca vedā vai śāstrāṇi ca yathā purā 12,283.018a tato 'bhyaṣiñcan rājyena devānāṃ divi vāsavam 12,283.018c saptarṣayaś cānvayuñjan narāṇāṃ daṇḍadhāraṇe 12,283.019a saptarṣīṇām athordhvaṃ ca vipṛthur nāma pārthivaḥ 12,283.019c rājānaḥ kṣatriyāś caiva maṇḍaleṣu pṛthak pṛthak 12,283.020a mahākuleṣu ye jātā vṛttāḥ pūrvatarāś ca ye 12,283.020c teṣām athāsuro bhāvo hṛdayān nāpasarpati 12,283.021a tasmāt tenaiva bhāvena sānuṣaṅgena pārthivāḥ 12,283.021c āsurāṇy eva karmāṇi nyaṣevan bhīmavikramāḥ 12,283.022a pratyatiṣṭhaṃś ca teṣv eva tāny eva sthāpayanti ca 12,283.022c bhajante tāni cādyāpi ye bāliśatamā narāḥ 12,283.023a tasmād ahaṃ bravīmi tvāṃ rājan saṃcintya śāstrataḥ 12,283.023c saṃsiddhādhigamaṃ kuryāt karma hiṃsātmakaṃ tyajet 12,283.024a na saṃkareṇa draviṇaṃ vicinvīta vicakṣaṇaḥ 12,283.024c dharmārthaṃ nyāyam utsṛjya na tat kalyāṇam ucyate 12,283.025a sa tvam evaṃvidho dāntaḥ kṣatriyaḥ priyabāndhavaḥ 12,283.025c prajā bhṛtyāṃś ca putrāṃś ca svadharmeṇānupālaya 12,283.026a iṣṭāniṣṭasamāyogo vairaṃ sauhārdam eva ca 12,283.026c atha jātisahasrāṇi bahūni parivartate 12,283.027a tasmād guṇeṣu rajyethā mā doṣeṣu kadā cana 12,283.027c nirguṇo yo hi durbuddhir ātmanaḥ so 'rir ucyate 12,283.028a mānuṣeṣu mahārāja dharmādharmau pravartataḥ 12,283.028c na tathānyeṣu bhūteṣu manuṣyarahiteṣv iha 12,283.029a dharmaśīlo naro vidvān īhako 'nīhako 'pi vā 12,283.029c ātmabhūtaḥ sadā loke cared bhūtāny ahiṃsayan 12,283.030a yadā vyapetahṛllekhaṃ mano bhavati tasya vai 12,283.030c nānṛtaṃ caiva bhavati tadā kalyāṇam ṛcchati 12,284.001 parāśara uvāca 12,284.001a eṣa dharmavidhis tāta gṛhasthasya prakīrtitaḥ 12,284.001c tapovidhiṃ tu vakṣyāmi tan me nigadataḥ śṛṇu 12,284.002a prāyeṇa hi gṛhasthasya mamatvaṃ nāma jāyate 12,284.002c saṅgāgataṃ naraśreṣṭha bhāvais tāmasarājasaiḥ 12,284.003a gṛhāṇy āśritya gāvaś ca kṣetrāṇi ca dhanāni ca 12,284.003c dārāḥ putrāś ca bhṛtyāś ca bhavantīha narasya vai 12,284.004a evaṃ tasya pravṛttasya nityam evānupaśyataḥ 12,284.004c rāgadveṣau vivardhete hy anityatvam apaśyataḥ 12,284.005a rāgadveṣābhibhūtaṃ ca naraṃ dravyavaśānugam 12,284.005c mohajātā ratir nāma samupaiti narādhipa 12,284.006a kṛtārtho bhogato bhūtvā sa vai ratiparāyaṇaḥ 12,284.006c lābhaṃ grāmyasukhād anyaṃ ratito nānupaśyati 12,284.007a tato lobhābhibhūtātmā saṅgād vardhayate janam 12,284.007c puṣṭyarthaṃ caiva tasyeha janasyārthaṃ cikīrṣati 12,284.008a sa jānann api cākāryam arthārthaṃ sevate naraḥ 12,284.008c bālasnehaparītātmā tatkṣayāc cānutapyate 12,284.009a tato mānena saṃpanno rakṣann ātmaparājayam 12,284.009c karoti yena bhogī syām iti tasmād vinaśyati 12,284.010a tapo hi buddhiyuktānāṃ śāśvataṃ brahmadarśanam 12,284.010c anvicchatāṃ śubhaṃ karma narāṇāṃ tyajatāṃ sukham 12,284.011a snehāyatananāśāc ca dhananāśāc ca pārthiva 12,284.011c ādhivyādhipratāpāc ca nirvedam upagacchati 12,284.012a nirvedād ātmasaṃbodhaḥ saṃbodhāc chāstradarśanam 12,284.012c śāstrārthadarśanād rājaṃs tapa evānupaśyati 12,284.013a durlabho hi manuṣyendra naraḥ pratyavamarśavān 12,284.013c yo vai priyasukhe kṣīṇe tapaḥ kartuṃ vyavasyati 12,284.014a tapaḥ sarvagataṃ tāta hīnasyāpi vidhīyate 12,284.014c jitendriyasya dāntasya svargamārgapradeśakam 12,284.015a prajāpatiḥ prajāḥ pūrvam asṛjat tapasā vibhuḥ 12,284.015c kva cit kva cid vrataparo vratāny āsthāya pārthiva 12,284.016a ādityā vasavo rudrās tathaivāgny aśvimārutāḥ 12,284.016c viśvedevās tathā sādhyāḥ pitaro 'tha marudgaṇāḥ 12,284.017a yakṣarākṣasagandharvāḥ siddhāś cānye divaukasaḥ 12,284.017c saṃsiddhās tapasā tāta ye cānye svargavāsinaḥ 12,284.018a ye cādau brahmaṇā sṛṣṭā brāhmaṇās tapasā purā 12,284.018c te bhāvayantaḥ pṛthivīṃ vicaranti divaṃ tathā 12,284.019a martyaloke ca rājāno ye cānye gṛhamedhinaḥ 12,284.019c mahākuleṣu dṛśyante tat sarvaṃ tapasaḥ phalam 12,284.020a kauśikāni ca vastrāṇi śubhāny ābharaṇāni ca 12,284.020c vāhanāsanayānāni sarvaṃ tat tapasaḥ phalam 12,284.021a manonukūlāḥ pramadā rūpavatyaḥ sahasraśaḥ 12,284.021c vāsaḥ prāsādapṛṣṭhe ca tat sarvaṃ tapasaḥ phalam 12,284.022a śayanāni ca mukhyāni bhojyāni vividhāni ca 12,284.022c abhipretāni sarvāṇi bhavanti kṛtakarmaṇām 12,284.023a nāprāpyaṃ tapasā kiṃ cit trailokye 'smin paraṃtapa 12,284.023c upabhogaparityāgaḥ phalāny akṛtakarmaṇām 12,284.024a sukhito duḥkhito vāpi naro lobhaṃ parityajet 12,284.024c avekṣya manasā śāstraṃ buddhyā ca nṛpasattama 12,284.025a asaṃtoṣo 'sukhāyaiva lobhād indriyavibhramaḥ 12,284.025c tato 'sya naśyati prajñā vidyevābhyāsavarjitā 12,284.026a naṣṭaprajño yadā bhavati tadā nyāyaṃ na paśyati 12,284.026c tasmāt sukhakṣaye prāpte pumān ugraṃ tapaś caret 12,284.027a yad iṣṭaṃ tat sukhaṃ prāhur dveṣyaṃ duḥkham ihocyate 12,284.027c kṛtākṛtasya tapasaḥ phalaṃ paśyasva yādṛśam 12,284.028a nityaṃ bhadrāṇi paśyanti viṣayāṃś copabhuñjate 12,284.028c prākāśyaṃ caiva gacchanti kṛtvā niṣkalmaṣaṃ tapaḥ 12,284.029a apriyāṇy avamānāṃś ca duḥkhaṃ bahuvidhātmakam 12,284.029c phalārthī satpathatyaktaḥ prāpnoti viṣayātmakam 12,284.030a dharme tapasi dāne ca vicikitsāsya jāyate 12,284.030c sa kṛtvā pāpakāny eva nirayaṃ pratipadyate 12,284.031a sukhe tu vartamāno vai duḥkhe vāpi narottama 12,284.031c svavṛttād yo na calati śāstracakṣuḥ sa mānavaḥ 12,284.032a iṣuprapātamātraṃ hi sparśayoge ratiḥ smṛtā 12,284.032c rasane darśane ghrāṇe śravaṇe ca viśāṃ pate 12,284.033a tato 'sya jāyate tīvrā vedanā tatkṣayāt punaḥ 12,284.033c budhā yena praśaṃsanti mokṣaṃ sukham anuttamam 12,284.034a tataḥ phalārthaṃ carati bhavanti jyāyaso guṇāḥ 12,284.034c dharmavṛttyā ca satataṃ kāmārthābhyāṃ na hīyate 12,284.035a aprayatnāgatāḥ sevyā gṛhasthair viṣayāḥ sadā 12,284.035c prayatnenopagamyaś ca svadharma iti me matiḥ 12,284.036a mānināṃ kulajātānāṃ nityaṃ śāstrārthacakṣuṣām 12,284.036c dharmakriyāviyuktānām aśaktyā saṃvṛtātmanām 12,284.037a kriyamāṇaṃ yadā karma nāśaṃ gacchati mānuṣam 12,284.037c teṣāṃ nānyad ṛte loke tapasaḥ karma vidyate 12,284.038a sarvātmanā tu kurvīta gṛhasthaḥ karmaniścayam 12,284.038c dākṣyeṇa havyakavyārthaṃ svadharmaṃ vicaren nṛpa 12,284.039a yathā nadīnadāḥ sarve sāgare yānti saṃsthitim 12,284.039c evam āśramiṇaḥ sarve gṛhasthe yānti saṃsthitim 12,285.001 janaka uvāca 12,285.001a varṇo viśeṣavarṇānāṃ maharṣe kena jāyate 12,285.001c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tad brūhi vadatāṃ vara 12,285.002a yad etaj jāyate 'patyaṃ sa evāyam iti śrutiḥ 12,285.002c kathaṃ brāhmaṇato jāto viśeṣagrahaṇaṃ gataḥ 12,285.003 parāśara uvāca 12,285.003a evam etan mahārāja yena jātaḥ sa eva saḥ 12,285.003c tapasas tv apakarṣeṇa jātigrahaṇatāṃ gataḥ 12,285.004a sukṣetrāc ca subījāc ca puṇyo bhavati saṃbhavaḥ 12,285.004c ato 'nyatarato hīnād avaro nāma jāyate 12,285.005a vaktrād bhujābhyām ūrubhyāṃ padbhyāṃ caivātha jajñire 12,285.005c sṛjataḥ prajāpater lokān iti dharmavido viduḥ 12,285.006a mukhajā brāhmaṇās tāta bāhujāḥ kṣatrabandhavaḥ 12,285.006c ūrujā dhanino rājan pādajāḥ paricārakāḥ 12,285.007a caturṇām eva varṇānām āgamaḥ puruṣarṣabha 12,285.007c ato 'nye tv atiriktā ye te vai saṃkarajāḥ smṛtāḥ 12,285.008a kṣatrajātir athāmbaṣṭhā ugrā vaidehakās tathā 12,285.008c śvapākāḥ pulkasāḥ stenā niṣādāḥ sūtamāgadhāḥ 12,285.009a āyogāḥ karaṇā vrātyāś caṇḍālāś ca narādhipa 12,285.009c ete caturbhyo varṇebhyo jāyante vai parasparam 12,285.010 janaka uvāca 12,285.010a brahmaṇaikena jātānāṃ nānātvaṃ gotrataḥ katham 12,285.010c bahūnīha hi loke vai gotrāṇi munisattama 12,285.011a yatra tatra kathaṃ jātāḥ svayoniṃ munayo gatāḥ 12,285.011c śūdrayonau samutpannā viyonau ca tathāpare 12,285.012 parāśara uvāca 12,285.012a rājan naitad bhaved grāhyam apakṛṣṭena janmanā 12,285.012c mahātmanāṃ samutpattis tapasā bhāvitātmanām 12,285.013a utpādya putrān munayo nṛpate yatra tatra ha 12,285.013c svenaiva tapasā teṣām ṛṣitvaṃ vidadhuḥ punaḥ 12,285.014a pitāmahaś ca me pūrvam ṛśyaśṛṅgaś ca kāśyapaḥ 12,285.014c vaṭas tāṇḍyaḥ kṛpaś caiva kakṣīvān kamaṭhādayaḥ 12,285.015a yavakrītaś ca nṛpate droṇaś ca vadatāṃ varaḥ 12,285.015c āyur mataṅgo dattaś ca drupado matsya eva ca 12,285.016a ete svāṃ prakṛtiṃ prāptā vaideha tapaso ''śrayāt 12,285.016c pratiṣṭhitā vedavido dame tapasi caiva hi 12,285.017a mūlagotrāṇi catvāri samutpannāni pārthiva 12,285.017c aṅgirāḥ kaśyapaś caiva vasiṣṭho bhṛgur eva ca 12,285.018a karmato 'nyāni gotrāṇi samutpannāni pārthiva 12,285.018c nāmadheyāni tapasā tāni ca grahaṇaṃ satām 12,285.019 janaka uvāca 12,285.019a viśeṣadharmān varṇānāṃ prabrūhi bhagavan mama 12,285.019c tathā sāmānyadharmāṃś ca sarvatra kuśalo hy asi 12,285.020 parāśara uvāca 12,285.020a pratigraho yājanaṃ ca tathaivādhyāpanaṃ nṛpa 12,285.020c viśeṣadharmo viprāṇāṃ rakṣā kṣatrasya śobhanā 12,285.021a kṛṣiś ca pāśupālyaṃ ca vāṇijyaṃ ca viśām api 12,285.021c dvijānāṃ paricaryā ca śūdrakarma narādhipa 12,285.022a viśeṣadharmā nṛpate varṇānāṃ parikīrtitāḥ 12,285.022c dharmān sādhāraṇāṃs tāta vistareṇa śṛṇuṣva me 12,285.023a ānṛśaṃsyam ahiṃsā cāpramādaḥ saṃvibhāgitā 12,285.023c śrāddhakarmātitheyaṃ ca satyam akrodha eva ca 12,285.024a sveṣu dāreṣu saṃtoṣaḥ śaucaṃ nityānasūyatā 12,285.024c ātmajñānaṃ titikṣā ca dharmāḥ sādhāraṇā nṛpa 12,285.025a brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyās trayo varṇā dvijātayaḥ 12,285.025c atra teṣām adhīkāro dharmeṣu dvipadāṃ vara 12,285.026a vikarmāvasthitā varṇāḥ patanti nṛpate trayaḥ 12,285.026c unnamanti yathāsantam āśrityeha svakarmasu 12,285.027a na cāpi śūdraḥ patatīti niścayo; na cāpi saṃskāram ihārhatīti vā 12,285.027c śrutipravṛttaṃ na ca dharmam āpnute; na cāsya dharme pratiṣedhanaṃ kṛtam 12,285.028a vaidehakaṃ śūdram udāharanti; dvijā mahārāja śrutopapannāḥ 12,285.028c ahaṃ hi paśyāmi narendra devaṃ; viśvasya viṣṇuṃ jagataḥ pradhānam 12,285.029a satāṃ vṛttam anuṣṭhāya nihīnā ujjihīrṣavaḥ 12,285.029c mantravarjaṃ na duṣyanti kurvāṇāḥ pauṣṭikīḥ kriyāḥ 12,285.030a yathā yathā hi sadvṛttam ālambantītare janāḥ 12,285.030c tathā tathā sukhaṃ prāpya pretya ceha ca śerate 12,285.031 janaka uvāca 12,285.031a kiṃ karma dūṣayaty enam atha jātir mahāmune 12,285.031c saṃdeho me samutpannas tan me vyākhyātum arhasi 12,285.032 parāśara uvāca 12,285.032a asaṃśayaṃ mahārāja ubhayaṃ doṣakārakam 12,285.032c karma caiva hi jātiś ca viśeṣaṃ tu niśāmaya 12,285.033a jātyā ca karmaṇā caiva duṣṭaṃ karma niṣevate 12,285.033c jātyā duṣṭaś ca yaḥ pāpaṃ na karoti sa pūruṣaḥ 12,285.034a jātyā pradhānaṃ puruṣaṃ kurvāṇaṃ karma dhikkṛtam 12,285.034c karma tad dūṣayaty enaṃ tasmāt karma naśobhanam 12,285.035 janaka uvāca 12,285.035a kāni karmāṇi dharmyāṇi loke 'smin dvijasattama 12,285.035c na hiṃsantīha bhūtāni kriyamāṇāni sarvadā 12,285.036 parāśara uvāca 12,285.036a śṛṇu me 'tra mahārāja yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 12,285.036c yāni karmāṇy ahiṃsrāṇi naraṃ trāyanti sarvadā 12,285.037a saṃnyasyāgnīn upāsīnāḥ paśyanti vigatajvarāḥ 12,285.037c naiḥśreyasaṃ dharmapathaṃ samāruhya yathākramam 12,285.038a praśritā vinayopetā damanityāḥ susaṃśitāḥ 12,285.038c prayānti sthānam ajaraṃ sarvakarmavivarjitāḥ 12,285.039a sarve varṇā dharmakāryāṇi samyak; kṛtvā rājan satyavākyāni coktvā 12,285.039c tyaktvādharmaṃ dāruṇaṃ jīvaloke; yānti svargaṃ nātra kāryo vicāraḥ 12,286.001 parāśara uvāca 12,286.001a pitā sakhāyo guravaḥ striyaś ca; na nirguṇā nāma bhavanti loke 12,286.001c ananyabhaktāḥ priyavādinaś ca; hitāś ca vaśyāś ca tathaiva rājan 12,286.002a pitā paraṃ daivataṃ mānavānāṃ; mātur viśiṣṭaṃ pitaraṃ vadanti 12,286.002c jñānasya lābhaṃ paramaṃ vadanti; jitendriyārthāḥ param āpnuvanti 12,286.003a raṇājire yatra śarāgnisaṃstare; nṛpātmajo ghātam avāpya dahyate 12,286.003c prayāti lokān amaraiḥ sudurlabhān; niṣevate svargaphalaṃ yathāsukham 12,286.004a śrāntaṃ bhītaṃ bhraṣṭaśastraṃ rudantaṃ; parāṅmukhaṃ paribarhaiś ca hīnam 12,286.004c anudyataṃ rogiṇaṃ yācamānaṃ; na vai hiṃsyād bālavṛddhau ca rājan 12,286.005a paribarhaiḥ susaṃpannam udyataṃ tulyatāṃ gatam 12,286.005c atikrameta nṛpatiḥ saṃgrāme kṣatriyātmajam 12,286.006a tulyād iha vadhaḥ śreyān viśiṣṭāc ceti niścayaḥ 12,286.006c nihīnāt kātarāc caiva nṛpāṇāṃ garhito vadhaḥ 12,286.007a pāpāt pāpasamācārān nihīnāc ca narādhipa 12,286.007c pāpa eva vadhaḥ prokto narakāyeti niścayaḥ 12,286.008a na kaś cit trāti vai rājan diṣṭāntavaśam āgatam 12,286.008c sāvaśeṣāyuṣaṃ cāpi kaś cid evāpakarṣati 12,286.009a snigdhaiś ca kriyamāṇāni karmāṇīha nivartayet 12,286.009c hiṃsātmakāni karmāṇi nāyur icchet parāyuṣā 12,286.010a gṛhasthānāṃ tu sarveṣāṃ vināśam abhikāṅkṣatām 12,286.010c nidhanaṃ śobhanaṃ tāta pulineṣu kriyāvatām 12,286.011a āyuṣi kṣayam āpanne pañcatvam upagacchati 12,286.011c nākāraṇāt tad bhavati kāraṇair upapāditam 12,286.012a tathā śarīraṃ bhavati dehād yenopapāditam 12,286.012c adhvānaṃ gatakaś cāyaṃ prāptaś cāyaṃ gṛhād gṛham 12,286.013a dvitīyaṃ kāraṇaṃ tatra nānyat kiṃ cana vidyate 12,286.013c tad dehaṃ dehināṃ yuktaṃ mokṣabhūteṣu vartate 12,286.014a sirāsnāyvasthisaṃghātaṃ bībhatsāmedhyasaṃkulam 12,286.014c bhūtānām indriyāṇāṃ ca guṇānāṃ ca samāgamam 12,286.015a tvagantaṃ deham ity āhur vidvāṃso 'dhyātmacintakāḥ 12,286.015c guṇair api parikṣīṇaṃ śarīraṃ martyatāṃ gatam 12,286.016a śarīriṇā parityaktaṃ niśceṣṭaṃ gatacetanam 12,286.016c bhūtaiḥ prakṛtim āpannais tato bhūmau nimajjati 12,286.017a bhāvitaṃ karmayogena jāyate tatra tatra ha 12,286.017c idaṃ śarīraṃ vaideha mriyate yatra tatra ha 12,286.017e tatsvabhāvo 'paro dṛṣṭo visargaḥ karmaṇas tathā 12,286.018a na jāyate tu nṛpate kaṃ cit kālam ayaṃ punaḥ 12,286.018c paribhramati bhūtātmā dyām ivāmbudharo mahān 12,286.019a sa punar jāyate rājan prāpyehāyatanaṃ nṛpa 12,286.019c manasaḥ paramo hy ātmā indriyebhyaḥ paraṃ manaḥ 12,286.020a dvividhānāṃ ca bhūtānāṃ jaṅgamāḥ paramā nṛpa 12,286.020c jaṅgamānām api tathā dvipadāḥ paramā matāḥ 12,286.020e dvipadānām api tathā dvijā vai paramāḥ smṛtāḥ 12,286.021a dvijānām api rājendra prajñāvantaḥ parā matāḥ 12,286.021c prājñānām ātmasaṃbuddhāḥ saṃbuddhānām amāninaḥ 12,286.022a jātam anveti maraṇaṃ nṛṇām iti viniścayaḥ 12,286.022c antavanti hi karmāṇi sevante guṇataḥ prajāḥ 12,286.023a āpanne tūttarāṃ kāṣṭhāṃ sūrye yo nidhanaṃ vrajet 12,286.023c nakṣatre ca muhūrte ca puṇye rājan sa puṇyakṛt 12,286.024a ayojayitvā kleśena janaṃ plāvya ca duṣkṛtam 12,286.024c mṛtyunāprākṛteneha karma kṛtvātmaśaktitaḥ 12,286.025a viṣam udbandhanaṃ dāho dasyuhastāt tathā vadhaḥ 12,286.025c daṃṣṭribhyaś ca paśubhyaś ca prākṛto vadha ucyate 12,286.026a na caibhiḥ puṇyakarmāṇo yujyante nābhisaṃdhijaiḥ 12,286.026c evaṃvidhaiś ca bahubhir aparaiḥ prākṛtair api 12,286.027a ūrdhvaṃ hitvā pratiṣṭhante prāṇāḥ puṇyakṛtāṃ nṛpa 12,286.027c madhyato madhyapuṇyānām adho duṣkṛtakarmaṇām 12,286.028a ekaḥ śatrur na dvitīyo 'sti śatrur; ajñānatulyaḥ puruṣasya rājan 12,286.028c yenāvṛtaḥ kurute saṃprayukto; ghorāṇi karmāṇi sudāruṇāni 12,286.029a prabodhanārthaṃ śrutidharmayuktaṃ; vṛddhān upāsyaṃ ca bhaveta yasya 12,286.029c prayatnasādhyo hi sa rājaputra; prajñāśareṇonmathitaḥ paraiti 12,286.030a adhītya vedāṃs tapasā brahmacārī; yajñāñ śaktyā saṃnisṛjyeha pañca 12,286.030c vanaṃ gacchet puruṣo dharmakāmaḥ; śreyaś citvā sthāpayitvā svavaṃśam 12,286.031a upabhogair api tyaktaṃ nātmānam avasādayet 12,286.031c caṇḍālatve 'pi mānuṣyaṃ sarvathā tāta durlabham 12,286.032a iyaṃ hi yoniḥ prathamā yāṃ prāpya jagatīpate 12,286.032c ātmā vai śakyate trātuṃ karmabhiḥ śubhalakṣaṇaiḥ 12,286.033a kathaṃ na vipraṇaśyema yonito 'syā iti prabho 12,286.033c kurvanti dharmaṃ manujāḥ śrutiprāmāṇyadarśanāt 12,286.034a yo durlabhataraṃ prāpya mānuṣyam iha vai naraḥ 12,286.034c dharmāvamantā kāmātmā bhavet sa khalu vañcyate 12,286.035a yas tu prītipurogeṇa cakṣuṣā tāta paśyati 12,286.035c dīpopamāni bhūtāni yāvad arcir na naśyati 12,286.036a sāntvenānupradānena priyavādena cāpy uta 12,286.036c samaduḥkhasukho bhūtvā sa paratra mahīyate 12,286.037a dānaṃ tyāgaḥ śobhanā mūrtir adbhyo; bhūyaḥ plāvyaṃ tapasā vai śarīram 12,286.037c sarasvatīnaimiṣapuṣkareṣu; ye cāpy anye puṇyadeśāḥ pṛthivyām 12,286.038a gṛheṣu yeṣām asavaḥ patanti; teṣām atho nirharaṇaṃ praśastam 12,286.038c yānena vai prāpaṇaṃ ca śmaśāne; śaucena nūnaṃ vidhinā caiva dāhaḥ 12,286.039a iṣṭiḥ puṣṭir yajanaṃ yājanaṃ ca; dānaṃ puṇyānāṃ karmaṇāṃ ca prayogaḥ 12,286.039c śaktyā pitryaṃ yac ca kiṃ cit praśastaṃ; sarvāṇy ātmārthe mānavo yaḥ karoti 12,286.040a dharmaśāstrāṇi vedāś ca ṣaḍaṅgāni narādhipa 12,286.040c śreyaso 'rthe vidhīyante narasyākliṣṭakarmaṇaḥ 12,286.041 bhīṣma uvāca 12,286.041a evad vai sarvam ākhyātaṃ muninā sumahātmanā 12,286.041c videharājāya purā śreyaso 'rthe narādhipa 12,287.001 bhīṣma uvāca 12,287.001a punar eva tu papraccha janako mithilādhipaḥ 12,287.001c parāśaraṃ mahātmānaṃ dharme paramaniścayam 12,287.002a kiṃ śreyaḥ kā gatir brahman kiṃ kṛtaṃ na vinaśyati 12,287.002c kva gato na nivarteta tan me brūhi mahāmune 12,287.003 parāśara uvāca 12,287.003a asaṅgaḥ śreyaso mūlaṃ jñānaṃ jñānagatiḥ parā 12,287.003c cīrṇaṃ tapo na praṇaśyed vāpaḥ kṣetre na naśyati 12,287.004a chittvādharmamayaṃ pāśaṃ yadā dharme 'bhirajyate 12,287.004c dattvābhayakṛtaṃ dānaṃ tadā siddhim avāpnuyāt 12,287.005a yo dadāti sahasrāṇi gavām aśvaśatāni ca 12,287.005c abhayaṃ sarvabhūtebhyas tad dānam ativartate 12,287.006a vasan viṣayamadhye 'pi na vasaty eva buddhimān 12,287.006c saṃvasaty eva durbuddhir asatsu viṣayeṣv api 12,287.007a nādharmaḥ śliṣyate prājñam āpaḥ puṣkaraparṇavat 12,287.007c aprājñam adhikaṃ pāpaṃ śliṣyate jatu kāṣṭhavat 12,287.008a nādharmaḥ kāraṇāpekṣī kartāram abhimuñcati 12,287.008c kartā khalu yathākālaṃ tat sarvam abhipadyate 12,287.008e na bhidyante kṛtātmāna ātmapratyayadarśinaḥ 12,287.009a buddhikarmendriyāṇāṃ hi pramatto yo na budhyate 12,287.009c śubhāśubheṣu saktātmā prāpnoti sumahad bhayam 12,287.010a vītarāgo jitakrodhaḥ samyag bhavati yaḥ sadā 12,287.010c viṣaye vartamāno 'pi na sa pāpena yujyate 12,287.011a maryādāyāṃ dharmasetur nibaddho naiva sīdati 12,287.011c puṣṭasrota ivāyattaḥ sphīto bhavati saṃcayaḥ 12,287.012a yathā bhānugataṃ tejo maṇiḥ śuddhaḥ samādhinā 12,287.012c ādatte rājaśārdūla tathā yogaḥ pravartate 12,287.013a yathā tilānām iha puṣpasaṃśrayāt; pṛthak pṛthag yāti guṇo 'tisaumyatām 12,287.013c tathā narāṇāṃ bhuvi bhāvitātmanāṃ; yathāśrayaṃ sattvaguṇaḥ pravartate 12,287.014a jahāti dārān ihate na saṃpadaḥ; sadaśvayānaṃ vividhāś ca yāḥ kriyāḥ 12,287.014c triviṣṭape jātamatir yadā naras; tadāsya buddhir viṣayeṣu bhidyate 12,287.015a prasaktabuddhir viṣayeṣu yo naro; yo budhyate hy ātmahitaṃ kadā ca na 12,287.015c sa sarvabhāvānugatena cetasā; nṛpāmiṣeṇeva jhaṣo vikṛṣyate 12,287.016a saṃghātavān martyalokaḥ parasparam apāśritaḥ 12,287.016c kadalīgarbhaniḥsāro naur ivāpsu nimajjati 12,287.017a na dharmakālaḥ puruṣasya niścito; na cāpi mṛtyuḥ puruṣaṃ pratīkṣate 12,287.017c kriyā hi dharmasya sadaiva śobhanā; yadā naro mṛtyumukhe 'bhivartate 12,287.018a yathāndhaḥ svagṛhe yukto hy abhyāsād eva gacchati 12,287.018c tathā yuktena manasā prājño gacchati tāṃ gatim 12,287.019a maraṇaṃ janmani proktaṃ janma vai maraṇāśritam 12,287.019c avidvān mokṣadharmeṣu baddho bhramati cakravat 12,287.020a yathā mṛṇālo 'nugatam āśu muñcati kardamam 12,287.020c tathātmā puruṣasyeha manasā parimucyate 12,287.020e manaḥ praṇayate ''tmānaṃ sa enam abhiyuñjati 12,287.020f*0743_01 yukto yadā sa bhavati tadā tat paśyate param 12,287.021a parārthe vartamānas tu svakāryaṃ yo 'bhimanyate 12,287.021c indriyārtheṣu saktaḥ san svakāryāt parihīyate 12,287.022a adhas tiryaggatiṃ caiva svarge caiva parāṃ gatim 12,287.022c prāpnoti svakṛtair ātmā prājñasyehetarasya ca 12,287.023a mṛnmaye bhājane pakve yathā vai nyasyate dravaḥ 12,287.023c tathā śarīraṃ tapasā taptaṃ viṣayam aśnute 12,287.024a viṣayān aśnute yas tu na sa bhokṣyaty asaṃśayam 12,287.024c yas tu bhogāṃs tyajed ātmā sa vai bhoktuṃ vyavasyati 12,287.025a nīhāreṇa hi saṃvītaḥ śiśnodaraparāyaṇaḥ 12,287.025c jātyandha iva panthānam āvṛtātmā na budhyate 12,287.026a vaṇig yathā samudrād vai yathārthaṃ labhate dhanam 12,287.026c tathā martyārṇave jantoḥ karmavijñānato gatiḥ 12,287.027a ahorātramaye loke jarārūpeṇa saṃcaran 12,287.027c mṛtyur grasati bhūtāni pavanaṃ pannago yathā 12,287.028a svayaṃ kṛtāni karmāṇi jāto jantuḥ prapadyate 12,287.028c nākṛtaṃ labhate kaś cit kiṃ cid atra priyāpriyam 12,287.029a śayānaṃ yāntam āsīnaṃ pravṛttaṃ viṣayeṣu ca 12,287.029c śubhāśubhāni karmāṇi prapadyante naraṃ sadā 12,287.030a na hy anyat tīram āsādya punas tartuṃ vyavasyati 12,287.030c durlabho dṛśyate hy asya vinipāto mahārṇave 12,287.031a yathā bhārāvasaktā hi naur mahāmbhasi tantunā 12,287.031c tathā mano 'bhiyogād vai śarīraṃ pratikarṣati 12,287.032a yathā samudram abhitaḥ saṃsyūtāḥ sarito 'parāḥ 12,287.032c tathādyā prakṛtir yogād abhisaṃsyūyate sadā 12,287.033a snehapāśair bahuvidhair āsaktamanaso narāḥ 12,287.033c prakṛtisthā viṣīdanti jale saikataveśmavat 12,287.034a śarīragṛhasaṃsthasya śaucatīrthasya dehinaḥ 12,287.034c buddhimārgaprayātasya sukhaṃ tv iha paratra ca 12,287.035a vistarāḥ kleśasaṃyuktāḥ saṃkṣepās tu sukhāvahāḥ 12,287.035c parārthaṃ vistarāḥ sarve tyāgam ātmahitaṃ viduḥ 12,287.036a saṃkalpajo mitravargo jñātayaḥ kāraṇātmakāḥ 12,287.036c bhāryā dāsāś ca putrāś ca svam artham anuyuñjate 12,287.037a na mātā na pitā kiṃ cit kasya cit pratipadyate 12,287.037c dānapathyodano jantuḥ svakarmaphalam aśnute 12,287.038a mātā putraḥ pitā bhrātā bhāryā mitrajanas tathā 12,287.038c aṣṭāpadapadasthāne tv akṣamudreva nyasyate 12,287.039a sarvāṇi karmāṇi purā kṛtāni; śubhāśubhāny ātmano yānti jantoḥ 12,287.039c upasthitaṃ karmaphalaṃ viditvā; buddhiṃ tathā codayate 'ntarātmā 12,287.040a vyavasāyaṃ samāśritya sahāyān yo 'dhigacchati 12,287.040c na tasya kaś cid ārambhaḥ kadā cid avasīdati 12,287.041a advaidhamanasaṃ yuktaṃ śūraṃ dhīraṃ vipaścitam 12,287.041c na śrīḥ saṃtyajate nityam ādityam iva raśmayaḥ 12,287.042a āstikyavyavasāyābhyām upāyād vismayād dhiyā 12,287.042c yam ārabhaty anindyātmā na so 'rthaḥ parisīdati 12,287.043a sarvaḥ svāni śubhāśubhāni niyataṃ karmāṇi jantuḥ svayaṃ; garbhāt saṃpratipadyate tad ubhayaṃ yat tena pūrvaṃ kṛtam 12,287.043c mṛtyuś cāparihāravān samagatiḥ kālena viccheditā; dāroś cūrṇam ivāśmasāravihitaṃ karmāntikaṃ prāpayet 12,287.044a svarūpatām ātmakṛtaṃ ca vistaraṃ; kulānvayaṃ dravyasamṛddhisaṃcayam 12,287.044c naro hi sarvo labhate yathākṛtaṃ; śubhāśubhenātmakṛtena karmaṇā 12,287.045 bhīṣma uvāca 12,287.045a ity ukto janako rājan yathātathyaṃ manīṣiṇā 12,287.045c śrutvā dharmavidāṃ śreṣṭhaḥ parāṃ mudam avāpa ha 12,288.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,288.001a satyaṃ kṣamāṃ damaṃ prajñāṃ praśaṃsanti pitāmaha 12,288.001c vidvāṃso manujā loke katham etan mataṃ tava 12,288.002 bhīṣma uvāca 12,288.002a atra te vartayiṣye 'ham itihāsaṃ purātanam 12,288.002c sādhyānām iha saṃvādaṃ haṃsasya ca yudhiṣṭhira 12,288.003a haṃso bhūtvātha sauvarṇas tv ajo nityaḥ prajāpatiḥ 12,288.003c sa vai paryeti lokāṃs trīn atha sādhyān upāgamat 12,288.004 sādhyā ūcuḥ 12,288.004a śakune vayaṃ sma devā vai sādhyās tvām anuyujmahe 12,288.004c pṛcchāmas tvāṃ mokṣadharmaṃ bhavāṃś ca kila mokṣavit 12,288.005a śruto 'si naḥ paṇḍito dhīravādī; sādhuśabdaḥ patate te patatrin 12,288.005c kiṃ manyase śreṣṭhatamaṃ dvija tvaṃ; kasmin manas te ramate mahātman 12,288.006a tan naḥ kāryaṃ pakṣivara praśādhi; yat kāryāṇāṃ manyase śreṣṭham ekam 12,288.006c yat kṛtvā vai puruṣaḥ sarvabandhair; vimucyate vihagendreha śīghram 12,288.007 haṃsa uvāca 12,288.007a idaṃ kāryam amṛtāśāḥ śṛṇomi; tapo damaḥ satyam ātmābhiguptiḥ 12,288.007c granthīn vimucya hṛdayasya sarvān; priyāpriye svaṃ vaśam ānayīta 12,288.008a nāruṃtudaḥ syān na nṛśaṃsavādī; na hīnataḥ param abhyādadīta 12,288.008c yayāsya vācā para udvijeta; na tāṃ vaded ruśatīṃ pāpalokyām 12,288.009a vāksāyakā vadanān niṣpatanti; yair āhataḥ śocati rātryahāni 12,288.009c parasya nāmarmasu te patanti; tān paṇḍito nāvasṛjet pareṣu 12,288.010a paraś ced enam ativādabāṇair; bhṛśaṃ vidhyec chama eveha kāryaḥ 12,288.010c saṃroṣyamāṇaḥ pratimṛṣyate yaḥ; sa ādatte sukṛtaṃ vai parasya 12,288.011a kṣepābhimānād abhiṣaṅgavyalīkaṃ; nigṛhṇāti jvalitaṃ yaś ca manyum 12,288.011c aduṣṭacetā mudito 'nasūyuḥ; sa ādatte sukṛtaṃ vai pareṣām 12,288.012a ākruśyamāno na vadāmi kiṃ cit; kṣamāmy ahaṃ tāḍyamānaś ca nityam 12,288.012c śreṣṭhaṃ hy etat kṣamam apy āhur āryāḥ; satyaṃ tathaivārjavam ānṛśaṃsyam 12,288.013a vedasyopaniṣat satyaṃ satyasyopaniṣad damaḥ 12,288.013c damasyopaniṣan mokṣa etat sarvānuśāsanam 12,288.014a vāco vegaṃ manasaḥ krodhavegaṃ; vivitsāvegam udaropasthavegam 12,288.014c etān vegān yo viṣahaty udīrṇāṃs; taṃ manye 'haṃ brāhmaṇaṃ vai muniṃ ca 12,288.015a akrodhanaḥ krudhyatāṃ vai viśiṣṭas; tathā titikṣur atitikṣor viśiṣṭaḥ 12,288.015c amānuṣān mānuṣo vai viśiṣṭas; tathājñānāj jñānavān vai pradhānaḥ 12,288.016a ākruśyamāno nākrośen manyur eva titikṣataḥ 12,288.016c ākroṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati 12,288.017a yo nātyuktaḥ prāha rūkṣaṃ priyaṃ vā; yo vā hato na pratihanti dhairyāt 12,288.017c pāpaṃ ca yo necchati tasya hantus; tasmai devāḥ spṛhayante sadaiva 12,288.018a pāpīyasaḥ kṣametaiva śreyasaḥ sadṛśasya ca 12,288.018c vimānito hato ''kruṣṭa evaṃ siddhiṃ gamiṣyati 12,288.019a sadāham āryān nibhṛto 'py upāse; na me vivitsā na ca me 'sti roṣaḥ 12,288.019c na cāpy ahaṃ lipsamānaḥ paraimi; na caiva kiṃ cid viṣameṇa yāmi 12,288.020a nāhaṃ śaptaḥ pratiśapāmi kiṃ cid; damaṃ dvāraṃ hy amṛtasyeha vedmi 12,288.020c guhyaṃ brahma tad idaṃ vo bravīmi; na mānuṣāc chreṣṭhataraṃ hi kiṃ cit 12,288.021a vimucyamānaḥ pāpebhyo dhanebhya iva candramāḥ 12,288.021c virajāḥ kālam ākāṅkṣan dhīro dhairyeṇa sidhyati 12,288.022a yaḥ sarveṣāṃ bhavati hy arcanīya; utsecane stambha ivābhijātaḥ 12,288.022c yasmai vācaṃ supraśastāṃ vadanti; sa vai devān gacchati saṃyatātmā 12,288.023a na tathā vaktum icchanti kalyāṇān puruṣe guṇān 12,288.023c yathaiṣāṃ vaktum icchanti nairguṇyam anuyuñjakāḥ 12,288.024a yasya vāṅmanasī gupte samyak praṇihite sadā 12,288.024c vedās tapaś ca tyāgaś ca sa idaṃ sarvam āpnuyāt 12,288.025a ākrośanāvamānābhyām abudhād vardhate budhaḥ 12,288.025c tasmān na vardhayed anyaṃ na cātmānaṃ vihiṃsayet 12,288.026a amṛtasyeva saṃtṛpyed avamānasya vai dvijaḥ 12,288.026c sukhaṃ hy avamataḥ śete yo 'vamantā sa naśyati 12,288.027a yat krodhano yajate yad dadāti; yad vā tapas tapyati yaj juhoti 12,288.027c vaivasvatas tad dharate 'sya sarvaṃ; moghaḥ śramo bhavati krodhanasya 12,288.028a catvāri yasya dvārāṇi suguptāny amarottamāḥ 12,288.028c upastham udaraṃ hastau vāk caturthī sa dharmavit 12,288.029a satyaṃ damaṃ hy ārjavam ānṛśaṃsyaṃ; dhṛtiṃ titikṣām abhisevamānaḥ 12,288.029c svādhyāyanityo 'spṛhayan pareṣām; ekāntaśīly ūrdhvagatir bhavet saḥ 12,288.030a sarvān etān anucaran vatsavac caturaḥ stanān 12,288.030c na pāvanatamaṃ kiṃ cit satyād adhyagamaṃ kva cit 12,288.031a ācakṣe 'haṃ manuṣyebhyo devebhyaḥ pratisaṃcaran 12,288.031c satyaṃ svargasya sopānaṃ pārāvārasya naur iva 12,288.032a yādṛśaiḥ saṃnivasati yādṛśāṃś copasevate 12,288.032c yādṛg icchec ca bhavituṃ tādṛg bhavati pūruṣaḥ 12,288.033a yadi santaṃ sevate yady asantaṃ; tapasvinaṃ yadi vā stenam eva 12,288.033c vāso yathā raṅgavaśaṃ prayāti; tathā sa teṣāṃ vaśam abhyupaiti 12,288.034a sadā devāḥ sādhubhiḥ saṃvadante; na mānuṣaṃ viṣayaṃ yānti draṣṭum 12,288.034c nenduḥ samaḥ syād asamo hi vāyur; uccāvacaṃ viṣayaṃ yaḥ sa veda 12,288.035a aduṣṭaṃ vartamāne tu hṛdayāntarapūruṣe 12,288.035c tenaiva devāḥ prīyante satāṃ mārgasthitena vai 12,288.036a śiśnodare ye 'bhiratāḥ sadaiva; stenā narā vākparuṣāś ca nityam 12,288.036c apetadoṣān iti tān viditvā; dūrād devāḥ saṃparivarjayanti 12,288.037a na vai devā hīnasattvena toṣyāḥ; sarvāśinā duṣkṛtakarmaṇā vā 12,288.037c satyavratā ye tu narāḥ kṛtajñā; dharme ratās taiḥ saha saṃbhajante 12,288.038a avyāhṛtaṃ vyāhṛtāc chreya āhuḥ; satyaṃ vaded vyāhṛtaṃ tad dvitīyam 12,288.038c dharmaṃ vaded vyāhṛtaṃ tat tṛtīyaṃ; priyaṃ vaded vyāhṛtaṃ tac caturtham 12,288.039 sādhyā ūcuḥ 12,288.039a kenāyam āvṛto lokaḥ kena vā na prakāśate 12,288.039c kena tyajati mitrāṇi kena svargaṃ na gacchati 12,288.040 haṃsa uvāca 12,288.040a ajñānenāvṛto loko mātsaryān na prakāśate 12,288.040c lobhāt tyajati mitrāṇi saṅgāt svargaṃ na gacchati 12,288.041 sādhyā ūcuḥ 12,288.041a kaḥ svid eko ramate brāhmaṇānāṃ; kaḥ svid eko bahubhir joṣam āste 12,288.041c kaḥ svid eko balavān durbalo 'pi; kaḥ svid eṣāṃ kalahaṃ nānvavaiti 12,288.042 haṃsa uvāca 12,288.042a prājña eko ramate brāhmaṇānāṃ; prājña eko bahubhir joṣam āste 12,288.042c prājña eko balavān durbalo 'pi; prājña eṣāṃ kalahaṃ nānvavaiti 12,288.043 sādhyā ūcuḥ 12,288.043a kiṃ brāhmaṇānāṃ devatvaṃ kiṃ ca sādhutvam ucyate 12,288.043c asādhutvaṃ ca kiṃ teṣāṃ kim eṣāṃ mānuṣaṃ matam 12,288.044 haṃsa uvāca 12,288.044a svādhyāya eṣāṃ devatvaṃ vrataṃ sādhutvam ucyate 12,288.044c asādhutvaṃ parīvādo mṛtyur mānuṣam ucyate 12,288.045 bhīṣma uvāca 12,288.045*0744_01 ity uktvā varado devo bhagavān nitya avyayaḥ 12,288.045*0744_02 sādhyair devagaṇaiḥ sārdhaṃ divam evāruroha saḥ 12,288.045*0744_03 etad yaśasyam āyuṣyaṃ putryaṃ svargāya tu dhruvam 12,288.045*0744_04 darśitaṃ devadevena parameṇāvyayena ca 12,288.045a saṃvāda ity ayaṃ śreṣṭhaḥ sādhyānāṃ parikīrtitaḥ 12,288.045c kṣetraṃ vai karmaṇāṃ yoniḥ sadbhāvaḥ satyam ucyate 12,289.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,289.001a sāṃkhye yoge ca me tāta viśeṣaṃ vaktum arhasi 12,289.001c tava sarvajña sarvaṃ hi viditaṃ kurusattama 12,289.002 bhīṣma uvāca 12,289.002a sāṃkhyāḥ sāṃkhyaṃ praśaṃsanti yogā yogaṃ dvijātayaḥ 12,289.002c vadanti kāraṇaiḥ śraiṣṭhyaṃ svapakṣodbhāvanāya vai 12,289.003a anīśvaraḥ kathaṃ mucyed ity evaṃ śatrukarśana 12,289.003c vadanti kāraṇaiḥ śraiṣṭhyaṃ yogāḥ samyaṅ manīṣiṇaḥ 12,289.004a vadanti kāraṇaṃ cedaṃ sāṃkhyāḥ samyag dvijātayaḥ 12,289.004c vijñāyeha gatīḥ sarvā virakto viṣayeṣu yaḥ 12,289.005a ūrdhvaṃ sa dehāt suvyaktaṃ vimucyed iti nānyathā 12,289.005c etad āhur mahāprājñāḥ sāṃkhyaṃ vai mokṣadarśanam 12,289.006a svapakṣe kāraṇaṃ grāhyaṃ samarthaṃ vacanaṃ hitam 12,289.006c śiṣṭānāṃ hi mataṃ grāhyaṃ tvadvidhaiḥ śiṣṭasaṃmataiḥ 12,289.007a pratyakṣahetavo yogāḥ sāṃkhyāḥ śāstraviniścayāḥ 12,289.007c ubhe caite mate tattve mama tāta yudhiṣṭhira 12,289.008a ubhe caite mate jñāne nṛpate śiṣṭasaṃmate 12,289.008c anuṣṭhite yathāśāstraṃ nayetāṃ paramāṃ gatim 12,289.009a tulyaṃ śaucaṃ tayor yuktaṃ dayā bhūteṣu cānagha 12,289.009c vratānāṃ dhāraṇaṃ tulyaṃ darśanaṃ na samaṃ tayoḥ 12,289.009d*0745_01 tayos tu darśanaṃ samyak sūkṣme bhāve prasajyate 12,289.010 yudhiṣṭhira uvāca 12,289.010a yadi tulyaṃ vrataṃ śaucaṃ dayā cātra pitāmaha 12,289.010c tulyaṃ na darśanaṃ kasmāt tan me brūhi pitāmaha 12,289.011 bhīṣma uvāca 12,289.011a rāgaṃ mohaṃ tathā snehaṃ kāmaṃ krodhaṃ ca kevalam 12,289.011c yogāc chittvādito doṣān pañcaitān prāpnuvanti tat 12,289.012a yathā cānimiṣāḥ sthūlā jālaṃ chittvā punar jalam 12,289.012c prāpnuvanti tathā yogās tat padaṃ vītakalmaṣāḥ 12,289.013a tathaiva vāgurāṃ chittvā balavanto yathā mṛgāḥ 12,289.013c prāpnuyur vimalaṃ mārgaṃ vimuktāḥ sarvabandhanaiḥ 12,289.014a lobhajāni tathā rājan bandhanāni balānvitāḥ 12,289.014c chittvā yogāḥ paraṃ mārgaṃ gacchanti vimalāḥ śivam 12,289.015a abalāś ca mṛgā rājan vāgurāsu tathāpare 12,289.015c vinaśyanti na saṃdehas tadvad yogabalād ṛte 12,289.016a balahīnāś ca kaunteya yathā jālagatā jhaṣāḥ 12,289.016c antaṃ gacchanti rājendra tathā yogāḥ sudurbalāḥ 12,289.017a yathā ca śakunāḥ sūkṣmāḥ prāpya jālam ariṃdama 12,289.017c tatra saktā vipadyante mucyante ca balānvitāḥ 12,289.018a karmajair bandhanair baddhās tadvad yogāḥ paraṃtapa 12,289.018c abalā vai vinaśyanti mucyante ca balānvitāḥ 12,289.019a alpakaś ca yathā rājan vahniḥ śāmyati durbalaḥ 12,289.019c ākrānta indhanaiḥ sthūlais tadvad yogo 'balaḥ prabho 12,289.020a sa eva ca yadā rājan vahnir jātabalaḥ punaḥ 12,289.020c samīraṇayutaḥ kṛtsnāṃ dahet kṣipraṃ mahīm api 12,289.021a tadvaj jātabalo yogī dīptatejā mahābalaḥ 12,289.021c antakāla ivādityaḥ kṛtsnaṃ saṃśoṣayej jagat 12,289.022a durbalaś ca yathā rājan srotasā hriyate naraḥ 12,289.022c balahīnas tathā yogo viṣayair hriyate 'vaśaḥ 12,289.023a tad eva ca yathā sroto viṣṭambhayati vāraṇaḥ 12,289.023c tadvad yogabalaṃ labdhvā vyūhate viṣayān bahūn 12,289.024a viśanti cāvaśāḥ pārtha yogā yogabalānvitāḥ 12,289.024c prajāpatīn ṛṣīn devān mahābhūtāni ceśvarāḥ 12,289.025a na yamo nāntakaḥ kruddho na mṛtyur bhīmavikramaḥ 12,289.025c īśate nṛpate sarve yogasyāmitatejasaḥ 12,289.026a ātmanāṃ ca sahasrāṇi bahūni bharatarṣabha 12,289.026c yogaḥ kuryād balaṃ prāpya taiś ca sarvair mahīṃ caret 12,289.027a prāpnuyād viṣayāṃś caiva punaś cograṃ tapaś caret 12,289.027c saṃkṣipec ca punaḥ pārtha sūryas tejoguṇān iva 12,289.028a balasthasya hi yogasya bandhaneśasya pārthiva 12,289.028c vimokṣaprabhaviṣṇutvam upapannam asaṃśayam 12,289.029a balāni yoge proktāni mayaitāni viśāṃ pate 12,289.029c nidarśanārthaṃ sūkṣmāṇi vakṣyāmi ca punas tava 12,289.030a ātmanaś ca samādhāne dhāraṇāṃ prati cābhibho 12,289.030c nidarśanāni sūkṣmāṇi śṛṇu me bharatarṣabha 12,289.031a apramatto yathā dhanvī lakṣyaṃ hanti samāhitaḥ 12,289.031c yuktaḥ samyak tathā yogī mokṣaṃ prāpnoty asaṃśayam 12,289.032a snehapūrṇe yathā pātre mana ādhāya niścalam 12,289.032c puruṣo yatta ārohet sopānaṃ yuktamānasaḥ 12,289.033a yuktvā tathāyam ātmānaṃ yogaḥ pārthiva niścalam 12,289.033c karoty amalam ātmānaṃ bhāskaropamadarśanam 12,289.034a yathā ca nāvaṃ kaunteya karṇadhāraḥ samāhitaḥ 12,289.034c mahārṇavagatāṃ śīghraṃ nayet pārthiva pattanam 12,289.035a tadvad ātmasamādhānaṃ yuktvā yogena tattvavit 12,289.035c durgamaṃ sthānam āpnoti hitvā deham imaṃ nṛpa 12,289.036a sārathiś ca yathā yuktvā sadaśvān susamāhitaḥ 12,289.036c deśam iṣṭaṃ nayaty āśu dhanvinaṃ puruṣarṣabha 12,289.037a tathaiva nṛpate yogī dhāraṇāsu samāhitaḥ 12,289.037c prāpnoty āśu paraṃ sthānaṃ lakṣaṃ mukta ivāśugaḥ 12,289.038a āveśyātmani cātmānaṃ yogī tiṣṭhati yo 'calaḥ 12,289.038c pāpaṃ hanteva mīnānāṃ padam āpnoti so 'jaram 12,289.039a nābhyāṃ kaṇṭhe ca śīrṣe ca hṛdi vakṣasi pārśvayoḥ 12,289.039c darśane sparśane cāpi ghrāṇe cāmitavikrama 12,289.040a sthāneṣv eteṣu yo yogī mahāvratasamāhitaḥ 12,289.040c ātmanā sūkṣmam ātmānaṃ yuṅkte samyag viśāṃ pate 12,289.041a sa śīghram amalaprajñaḥ karma dagdhvā śubhāśubham 12,289.041c uttamaṃ yogam āsthāya yadīcchati vimucyate 12,289.042 yudhiṣṭhira uvāca 12,289.042a āhārān kīdṛśān kṛtvā kāni jitvā ca bhārata 12,289.042c yogī balam avāpnoti tad bhavān vaktum arhati 12,289.043 bhīṣma uvāca 12,289.043a kaṇānāṃ bhakṣaṇe yuktaḥ piṇyākasya ca bhakṣaṇe 12,289.043c snehānāṃ varjane yukto yogī balam avāpnuyāt 12,289.044a bhuñjāno yāvakaṃ rūkṣaṃ dīrghakālam ariṃdama 12,289.044c ekārāmo viśuddhātmā yogī balam avāpnuyāt 12,289.045a pakṣān māsān ṛtūṃś citrān saṃcaraṃś ca guhās tathā 12,289.045c apaḥ pītvā payomiśrā yogī balam avāpnuyāt 12,289.046a akhaṇḍam api vā māsaṃ satataṃ manujeśvara 12,289.046c upoṣya samyak śuddhātmā yogī balam avāpnuyāt 12,289.047a kāmaṃ jitvā tathā krodhaṃ śītoṣṇe varṣam eva ca 12,289.047c bhayaṃ nidrāṃ tathā śvāsaṃ pauruṣaṃ viṣayāṃs tathā 12,289.048a aratiṃ durjayāṃ caiva ghorāṃ tṛṣṇāṃ ca pārthiva 12,289.048c sparśān sarvāṃs tathā tandrīṃ durjayāṃ nṛpasattama 12,289.049a dīpayanti mahātmānaḥ sūkṣmam ātmānam ātmanā 12,289.049c vītarāgā mahāprājñā dhyānādhyayanasaṃpadā 12,289.050a durgas tv eṣa mataḥ panthā brāhmaṇānāṃ vipaścitām 12,289.050c na kaś cid vrajati hy asmin kṣemeṇa bharatarṣabha 12,289.051a yathā kaś cid vanaṃ ghoraṃ bahusarpasarīsṛpam 12,289.051c śvabhravat toyahīnaṃ ca durgamaṃ bahukaṇṭakam 12,289.052a abhaktam aṭavīprāyaṃ dāvadagdhamahīruham 12,289.052c panthānaṃ taskarākīrṇaṃ kṣemeṇābhipated yuvā 12,289.053a yogamārgaṃ tathāsādya yaḥ kaś cid bhajate dvijaḥ 12,289.053c kṣemeṇoparamen mārgād bahudoṣo hi sa smṛtaḥ 12,289.054a sustheyaṃ kṣuradhārāsu niśitāsu mahīpate 12,289.054c dhāraṇāsu tu yogasya duḥstheyam akṛtātmabhiḥ 12,289.055a vipannā dhāraṇās tāta nayanti naśubhāṃ gatim 12,289.055c netṛhīnā yathā nāvaḥ puruṣān arṇave nṛpa 12,289.056a yas tu tiṣṭhati kaunteya dhāraṇāsu yathāvidhi 12,289.056c maraṇaṃ janma duḥkhaṃ ca sukhaṃ ca sa vimuñcati 12,289.057a nānāśāstreṣu niṣpannaṃ yogeṣv idam udāhṛtam 12,289.057c paraṃ yogaṃ tu yat kṛtsnaṃ niścitaṃ tad dvijātiṣu 12,289.058a paraṃ hi tad brahma mahan mahātman; brahmāṇam īśaṃ varadaṃ ca viṣṇum 12,289.058c bhavaṃ ca dharmaṃ ca ṣaḍānanaṃ ca; ṣaḍ brahmaputrāṃś ca mahānubhāvān 12,289.059a tamaś ca kaṣṭaṃ sumahad rajaś ca; sattvaṃ ca śuddhaṃ prakṛtiṃ parāṃ ca 12,289.059c siddhiṃ ca devīṃ varuṇasya patnīṃ; tejaś ca kṛtsnaṃ sumahac ca dhairyam 12,289.060a tārādhipaṃ vai vimalaṃ satāraṃ; viśvāṃś ca devān uragān pitṝṃś ca 12,289.060c śailāṃś ca kṛtsnān udadhīṃś ca ghorān; nadīś ca sarvāḥ savanān ghanāṃś ca 12,289.061a nāgān nagān yakṣagaṇān diśaś ca; gandharvasaṃghān puruṣān striyaś ca 12,289.061c parasparaṃ prāpya mahān mahātmā; viśeta yogī nacirād vimuktaḥ 12,289.062a kathā ca yeyaṃ nṛpate prasaktā; deve mahāvīryamatau śubheyam 12,289.062c yogān sa sarvān abhibhūya martyān; nārāyaṇātmā kurute mahātmā 12,290.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,290.001a samyak tvayāyaṃ nṛpate varṇitaḥ śiṣṭasaṃmataḥ 12,290.001c yogamārgo yathānyāyaṃ śiṣyāyeha hitaiṣiṇā 12,290.002a sāṃkhye tv idānīṃ kārtsnyena vidhiṃ prabrūhi pṛcchate 12,290.002c triṣu lokeṣu yaj jñānaṃ sarvaṃ tad viditaṃ hi te 12,290.003 bhīṣma uvāca 12,290.003a śṛṇu me tvam idaṃ śuddhaṃ sāṃkhyānāṃ viditātmanām 12,290.003c vihitaṃ yatibhir buddhaiḥ kapilādibhir īśvaraiḥ 12,290.004a yasmin na vibhramāḥ ke cid dṛśyante manujarṣabha 12,290.004c guṇāś ca yasmin bahavo doṣahāniś ca kevalā 12,290.005a jñānena parisaṃkhyāya sadoṣān viṣayān nṛpa 12,290.005c mānuṣān durjayān kṛtsnān paiśācān viṣayāṃs tathā 12,290.006a rākṣasān viṣayāñ jñātvā yakṣāṇāṃ viṣayāṃs tathā 12,290.006c viṣayān auragāñ jñātvā gāndharvaviṣayāṃs tathā 12,290.007a pitṝṇāṃ viṣayāñ jñātvā tiryakṣu caratāṃ nṛpa 12,290.007c suparṇaviṣayāñ jñātvā marutāṃ viṣayāṃs tathā 12,290.008a rājarṣiviṣayāñ jñātvā brahmarṣiviṣayāṃs tathā 12,290.008c āsurān viṣayāñ jñātvā vaiśvadevāṃs tathaiva ca 12,290.009a devarṣiviṣayāñ jñātvā yogānām api ceśvarān 12,290.009c viṣayāṃś ca prajeśānāṃ brahmaṇo viṣayāṃs tathā 12,290.010a āyuṣaś ca paraṃ kālaṃ loke vijñāya tattvataḥ 12,290.010c sukhasya ca paraṃ tattvaṃ vijñāya vadatāṃ vara 12,290.011a prāpte kāle ca yad duḥkhaṃ patatāṃ viṣayaiṣiṇām 12,290.011c tiryak ca patatāṃ duḥkhaṃ patatāṃ narake ca yat 12,290.012a svargasya ca guṇān kṛtsnān doṣān sarvāṃś ca bhārata 12,290.012c vedavāde ca ye doṣā guṇā ye cāpi vaidikāḥ 12,290.013a jñānayoge ca ye doṣā guṇā yoge ca ye nṛpa 12,290.013c sāṃkhyajñāne ca ye doṣās tathaiva ca guṇā nṛpa 12,290.013d*0746_01 itareṣu ca ye doṣā guṇās teṣu ca bhārata 12,290.013d*0746_02 parisaṃkhyāya saṃkhyānaṃ matvā sāṃkhyaṃ guṇādhikam 12,290.014a sattvaṃ daśaguṇaṃ jñātvā rajo navaguṇaṃ tathā 12,290.014c tamaś cāṣṭaguṇaṃ jñātvā buddhiṃ saptaguṇāṃ tathā 12,290.015a ṣaḍguṇaṃ ca nabho jñātvā manaḥ pañcaguṇaṃ tathā 12,290.015c buddhiṃ caturguṇāṃ jñātvā tamaś ca triguṇaṃ mahat 12,290.016a dviguṇaṃ ca rajo jñātvā sattvam ekaguṇaṃ punaḥ 12,290.016c mārgaṃ vijñāya tattvena pralaye prekṣaṇaṃ tathā 12,290.017a jñānavijñānasaṃpannāḥ kāraṇair bhāvitāḥ śubhaiḥ 12,290.017c prāpnuvanti śubhaṃ mokṣaṃ sūkṣmā iha nabhaḥ param 12,290.018a rūpeṇa dṛṣṭiṃ saṃyuktāṃ ghrāṇaṃ gandhaguṇena ca 12,290.018c śabde saktaṃ tathā śrotraṃ jihvāṃ rasaguṇeṣu ca 12,290.019a tanuṃ sparśe tathā saktāṃ vāyuṃ nabhasi cāśritam 12,290.019c mohaṃ tamasi saṃsaktaṃ lobham artheṣu saṃśritam 12,290.020a viṣṇuṃ krānte bale śakraṃ koṣṭhe saktaṃ tathānalam 12,290.020c apsu devīṃ tathā saktām apas tejasi cāśritāḥ 12,290.021a tejo vāyau tu saṃsaktaṃ vāyuṃ nabhasi cāśritam 12,290.021c nabho mahati saṃyuktaṃ mahad buddhau ca saṃśritam 12,290.022a buddhiṃ tamasi saṃsaktāṃ tamo rajasi cāśritam 12,290.022c rajaḥ sattve tathā saktaṃ sattvaṃ saktaṃ tathātmani 12,290.023a saktam ātmānam īśe ca deve nārāyaṇe tathā 12,290.023c devaṃ mokṣe ca saṃsaktaṃ mokṣaṃ saktaṃ tu na kva cit 12,290.024a jñātvā sattvayutaṃ dehaṃ vṛtaṃ ṣoḍaśabhir guṇaiḥ 12,290.024c svabhāvaṃ cetanāṃ caiva jñātvā vai deham āśrite 12,290.025a madhyastham ekam ātmānaṃ pāpaṃ yasmin na vidyate 12,290.025c dvitīyaṃ karma vijñāya nṛpate viṣayaiṣiṇām 12,290.026a indriyāṇīndriyārthāṃś ca sarvān ātmani saṃśritān 12,290.026b*0747_01 durlabhatvaṃ ca mokṣasya vijñāya śrutipūrvakam 12,290.026c prāṇāpānau samānaṃ ca vyānodānau ca tattvataḥ 12,290.027a avāk caivānilaṃ jñātvā pravahaṃ cānilaṃ punaḥ 12,290.027c sapta vātāṃs tathā śeṣān saptadhā vidhivat punaḥ 12,290.028a prajāpatīn ṛṣīṃś caiva mārgāṃś ca subahūn varān 12,290.028c saptarṣīṃś ca bahūñ jñātvā rājarṣīṃś ca paraṃtapa 12,290.029a surarṣīn mahataś cānyān maharṣīn sūryasaṃnibhān 12,290.029c aiśvaryāc cyāvitāñ jñātvā kālena mahatā nṛpa 12,290.030a mahatāṃ bhūtasaṃghānāṃ śrutvā nāśaṃ ca pārthiva 12,290.030c gatiṃ cāpy aśubhāṃ jñātvā nṛpate pāpakarmaṇām 12,290.031a vaitaraṇyāṃ ca yad duḥkhaṃ patitānāṃ yamakṣaye 12,290.031c yonīṣu ca vicitrāsu saṃsārān aśubhāṃs tathā 12,290.032a jaṭhare cāśubhe vāsaṃ śoṇitodakabhājane 12,290.032c śleṣmamūtrapurīṣe ca tīvragandhasamanvite 12,290.033a śukraśoṇitasaṃghāte majjāsnāyuparigrahe 12,290.033c sirāśatasamākīrṇe navadvāre pure 'śucau 12,290.034a vijñāyāhitam ātmānaṃ yogāṃś ca vividhān nṛpa 12,290.034c tāmasānāṃ ca jantūnāṃ ramaṇīyāvṛtātmanām 12,290.035a sāttvikānāṃ ca jantūnāṃ kutsitaṃ bharatarṣabha 12,290.035c garhitaṃ mahatām arthe sāṃkhyānāṃ viditātmanām 12,290.036a upaplavāṃs tathā ghorāñ śaśinas tejasas tathā 12,290.036c tārāṇāṃ patanaṃ dṛṣṭvā nakṣatrāṇāṃ ca paryayam 12,290.037a dvaṃdvānāṃ viprayogaṃ ca vijñāya kṛpaṇaṃ nṛpa 12,290.037c anyonyabhakṣaṇaṃ dṛṣṭvā bhūtānām api cāśubham 12,290.038a bālye mohaṃ ca vijñāya kṣayaṃ dehasya cāśubham 12,290.038c rāge mohe ca saṃprāpte kva cit sattvaṃ samāśritam 12,290.039a sahasreṣu naraḥ kaś cin mokṣabuddhiṃ samāśritaḥ 12,290.039c durlabhatvaṃ ca mokṣasya vijñāya śrutipūrvakam 12,290.040a bahumānam alabdheṣu labdhe madhyasthatāṃ punaḥ 12,290.040c viṣayāṇāṃ ca daurātmyaṃ vijñāya nṛpate punaḥ 12,290.041a gatāsūnāṃ ca kaunteya dehān dṛṣṭvā tathāśubhān 12,290.041c vāsaṃ kuleṣu jantūnāṃ duḥkhaṃ vijñāya bhārata 12,290.042a brahmaghnānāṃ gatiṃ jñātvā patitānāṃ sudāruṇām 12,290.042c surāpāne ca saktānāṃ brāhmaṇānāṃ durātmanām 12,290.042e gurudāraprasaktānāṃ gatiṃ vijñāya cāśubhām 12,290.043a jananīṣu ca vartante ye na samyag yudhiṣṭhira 12,290.043c sadevakeṣu lokeṣu ye na vartanti mānavāḥ 12,290.044a tena jñānena vijñāya gatiṃ cāśubhakarmaṇām 12,290.044c tiryagyonigatānāṃ ca vijñāya gatayaḥ pṛthak 12,290.045a vedavādāṃs tathā citrān ṛtūnāṃ paryayāṃs tathā 12,290.045c kṣayaṃ saṃvatsarāṇāṃ ca māsānāṃ prakṣayaṃ tathā 12,290.046a pakṣakṣayaṃ tathā dṛṣṭvā divasānāṃ ca saṃkṣayam 12,290.046c kṣayaṃ vṛddhiṃ ca candrasya dṛṣṭvā pratyakṣatas tathā 12,290.047a vṛddhiṃ dṛṣṭvā samudrāṇāṃ kṣayaṃ teṣāṃ tathā punaḥ 12,290.047c kṣayaṃ dhanānāṃ ca tathā punar vṛddhiṃ tathaiva ca 12,290.048a saṃyogānāṃ kṣayaṃ dṛṣṭvā yugānāṃ ca viśeṣataḥ 12,290.048c kṣayaṃ ca dṛṣṭvā śailānāṃ kṣayaṃ ca saritāṃ tathā 12,290.049a varṇānāṃ ca kṣayaṃ dṛṣṭvā kṣayāntaṃ ca punaḥ punaḥ 12,290.049c jarāmṛtyuṃ tathā janma dṛṣṭvā duḥkhāni caiva ha 12,290.050a dehadoṣāṃs tathā jñātvā teṣāṃ duḥkhaṃ ca tattvataḥ 12,290.050c dehaviklavatāṃ caiva samyag vijñāya bhārata 12,290.051a ātmadoṣāṃś ca vijñāya sarvān ātmani saṃśritān 12,290.051c svadehād utthitān gandhāṃs tathā vijñāya cāśubhān 12,290.051d*0748_01 mūtraśleṣmapurīṣādīn svedajāṃś ca sukutsitān 12,290.052 yudhiṣṭhira uvāca 12,290.052a kān svagātrodbhavān doṣān paśyasy amitavikrama 12,290.052c etan me saṃśayaṃ kṛtsnaṃ vaktum arhasi tattvataḥ 12,290.053 bhīṣma uvāca 12,290.053a pañca doṣān prabho dehe pravadanti manīṣiṇaḥ 12,290.053c mārgajñāḥ kāpilāḥ sāṃkhyāḥ śṛṇu tān arisūdana 12,290.054a kāmakrodhau bhayaṃ nidrā pañcamaḥ śvāsa ucyate 12,290.054c ete doṣāḥ śarīreṣu dṛśyante sarvadehinām 12,290.055a chindanti kṣamayā krodhaṃ kāmaṃ saṃkalpavarjanāt 12,290.055c sattvasaṃśīlanān nidrām apramādād bhayaṃ tathā 12,290.055e chindanti pañcamaṃ śvāsaṃ laghvāhāratayā nṛpa 12,290.056a guṇān guṇaśatair jñātvā doṣān doṣaśatair api 12,290.056c hetūn hetuśataiś citraiś citrān vijñāya tattvataḥ 12,290.057a apāṃ phenopamaṃ lokaṃ viṣṇor māyāśatair vṛtam 12,290.057c cittabhittipratīkāśaṃ nalasāram anarthakam 12,290.058a tamaḥ śvabhranibhaṃ dṛṣṭvā varṣabudbudasaṃnibham 12,290.058c nāśaprāyaṃ sukhād dhīnaṃ nāśottaram abhāvagam 12,290.058e rajas tamasi saṃmagnaṃ paṅke dvipam ivāvaśam 12,290.059a sāṃkhyā rājan mahāprājñās tyaktvā dehaṃ prajākṛtam 12,290.059c jñānajñeyena sāṃkhyena vyāpinā mahatā nṛpa 12,290.060a rājasān aśubhān gandhāṃs tāmasāṃś ca tathāvidhān 12,290.060c puṇyāṃś ca sāttvikān gandhān sparśajān dehasaṃśritān 12,290.060e chittvāśu jñānaśastreṇa tapodaṇḍena bhārata 12,290.061a tato duḥkhodakaṃ ghoraṃ cintāśokamahāhradam 12,290.061c vyādhimṛtyumahāgrāhaṃ mahābhayamahoragam 12,290.062a tamaḥkūrmaṃ rajomīnaṃ prajñayā saṃtaranty uta 12,290.062c snehapaṅkaṃ jarādurgaṃ sparśadvīpam ariṃdama 12,290.063a karmāgādhaṃ satyatīraṃ sthitavratam idaṃ nṛpa 12,290.063c hiṃsāśīghramahāvegaṃ nānārasamahākaram 12,290.064a nānāprītimahāratnaṃ duḥkhajvarasamīraṇam 12,290.064c śokatṛṣṇāmahāvartaṃ tīkṣṇavyādhimahāgajam 12,290.065a asthisaṃghātasaṃghāṭaṃ śleṣmaphenam ariṃdama 12,290.065c dānamuktākaraṃ bhīmaṃ śoṇitahradavidrumam 12,290.066a hasitotkruṣṭanirghoṣaṃ nānājñānasudustaram 12,290.066c rodanāśrumalakṣāraṃ saṅgatyāgaparāyaṇam 12,290.067a punar ājanmalokaughaṃ putrabāndhavapattanam 12,290.067c ahiṃsāsatyamaryādaṃ prāṇatyāgamahormiṇam 12,290.068a vedāntagamanadvīpaṃ sarvabhūtadayodadhim 12,290.068c mokṣaduṣprāpaviṣayaṃ vaḍavāmukhasāgaram 12,290.069a taranti munayaḥ siddhā jñānayogena bhārata 12,290.069c tīrtvā ca dustaraṃ janma viśanti vimalaṃ nabhaḥ 12,290.070a tatas tān sukṛtīn sāṃkhyān sūryo vahati raśmibhiḥ 12,290.070c padmatantuvad āviśya pravahan viṣayān nṛpa 12,290.071a tatra tān pravaho vāyuḥ pratigṛhṇāti bhārata 12,290.071c vītarāgān yatīn siddhān vīryayuktāṃs tapodhanān 12,290.072a sūkṣmaḥ śītaḥ sugandhī ca sukhasparśaś ca bhārata 12,290.072c saptānāṃ marutāṃ śreṣṭho lokān gacchati yaḥ śubhān 12,290.072e sa tān vahati kaunteya nabhasaḥ paramāṃ gatim 12,290.073a nabho vahati lokeśa rajasaḥ paramāṃ gatim 12,290.073b*0749_01 tamo vahati rājendra rajasaḥ paramāṃ gatim 12,290.073c rajo vahati rājendra sattvasya paramāṃ gatim 12,290.074a sattvaṃ vahati śuddhātman paraṃ nārāyaṇaṃ prabhum 12,290.074c prabhur vahati śuddhātmā paramātmānam ātmanā 12,290.075a paramātmānam āsādya tadbhūtāyatanāmalāḥ 12,290.075c amṛtatvāya kalpante na nivartanti cābhibho 12,290.075e paramā sā gatiḥ pārtha nirdvaṃdvānāṃ mahātmanām 12,290.075f*0750_01 satyārjavaratānāṃ vai sarvabhūtadayāvatām 12,290.076 yudhiṣṭhira uvāca 12,290.076a sthānam uttamam āsādya bhagavantaṃ sthiravratāḥ 12,290.076c ājanmamaraṇaṃ vā te smaranty uta na vānagha 12,290.077a yad atra tathyaṃ tan me tvaṃ yathāvad vaktum arhasi 12,290.077c tvad ṛte mānavaṃ nānyaṃ praṣṭum arhāmi kaurava 12,290.078a mokṣadoṣo mahān eṣa prāpya siddhiṃ gatān ṛṣīn 12,290.078c yadi tatraiva vijñāne vartante yatayaḥ pare 12,290.079a pravṛttilakṣaṇaṃ dharmaṃ paśyāmi paramaṃ nṛpa 12,290.079c magnasya hi pare jñāne kiṃ nu duḥkhataraṃ bhavet 12,290.080 bhīṣma uvāca 12,290.080a yathānyāyaṃ tvayā tāta praśnaḥ pṛṣṭaḥ susaṃkaṭaḥ 12,290.080c buddhānām api saṃmohaḥ praśne 'smin bharatarṣabha 12,290.080e atrāpi tattvaṃ paramaṃ śṛṇu samyaṅ mayeritam 12,290.081a buddhiś ca paramā yatra kāpilānāṃ mahātmanām 12,290.081c indriyāṇy api budhyante svadehaṃ dehino nṛpa 12,290.081e kāraṇāny ātmanas tāni sūkṣmaḥ paśyati tais tu saḥ 12,290.082a ātmanā viprahīṇāni kāṣṭhakuḍyasamāni tu 12,290.082c vinaśyanti na saṃdehaḥ phenā iva mahārṇave 12,290.083a indriyaiḥ saha suptasya dehinaḥ śatrutāpana 12,290.083c sūkṣmaś carati sarvatra nabhasīva samīraṇaḥ 12,290.084a sa paśyati yathānyāyaṃ sparśān spṛśati cābhibho 12,290.084c budhyamāno yathāpūrvam akhileneha bhārata 12,290.085a indriyāṇīha sarvāṇi sve sve sthāne yathāvidhi 12,290.085c anīśatvāt pralīyante sarpā hataviṣā iva 12,290.086a indriyāṇāṃ tu sarveṣāṃ svasthāneṣv eva sarvaśaḥ 12,290.086c ākramya gatayaḥ sūkṣmāś caraty ātmā na saṃśayaḥ 12,290.087a sattvasya ca guṇān kṛtsnān rajasaś ca guṇān punaḥ 12,290.087c guṇāṃś ca tamasaḥ sarvān guṇān buddheś ca bhārata 12,290.088a guṇāṃś ca manasas tadvan nabhasaś ca guṇāṃs tathā 12,290.088c guṇān vāyoś ca dharmātmaṃs tejasaś ca guṇān punaḥ 12,290.089a apāṃ guṇāṃs tathā pārtha pārthivāṃś ca guṇān api 12,290.089c sarvātmanā guṇair vyāpya kṣetrajñaḥ sa yudhiṣṭhira 12,290.090a ātmā ca yāti kṣetrajñaṃ karmaṇī ca śubhāśubhe 12,290.090c śiṣyā iva mahātmānam indriyāṇi ca taṃ vibho 12,290.091a prakṛtiṃ cāpy atikramya gacchaty ātmānam avyayam 12,290.091c paraṃ nārāyaṇātmānaṃ nirdvaṃdvaṃ prakṛteḥ param 12,290.092a vimuktaḥ puṇyapāpebhyaḥ praviṣṭas tam anāmayam 12,290.092c paramātmānam aguṇaṃ na nivartati bhārata 12,290.093a śiṣṭaṃ tv atra manas tāta indriyāṇi ca bhārata 12,290.093c āgacchanti yathākālaṃ guroḥ saṃdeśakāriṇaḥ 12,290.094a śakyaṃ cālpena kālena śāntiṃ prāptuṃ guṇārthinā 12,290.094c evaṃ yuktena kaunteya yuktajñānena mokṣiṇā 12,290.095a sāṃkhyā rājan mahāprājñā gacchanti paramāṃ gatim 12,290.095c jñānenānena kaunteya tulyaṃ jñānaṃ na vidyate 12,290.096a atra te saṃśayo mā bhūj jñānaṃ sāṃkhyaṃ paraṃ matam 12,290.096c akṣaraṃ dhruvam avyaktaṃ pūrvaṃ brahma sanātanam 12,290.097a anādimadhyanidhanaṃ nirdvaṃdvaṃ kartṛ śāśvatam 12,290.097c kūṭasthaṃ caiva nityaṃ ca yad vadanti śamātmakāḥ 12,290.098a yataḥ sarvāḥ pravartante sargapralayavikriyāḥ 12,290.098c yac ca śaṃsanti śāstreṣu vadanti paramarṣayaḥ 12,290.099a sarve viprāś ca devāś ca tathāgamavido janāḥ 12,290.099c brahmaṇyaṃ paramaṃ devam anantaṃ parato 'cyutam 12,290.100a prārthayantaś ca taṃ viprā vadanti guṇabuddhayaḥ 12,290.100c samyag yuktās tathā yogāḥ sāṃkhyāś cāmitadarśanāḥ 12,290.101a amūrtes tasya kaunteya sāṃkhyaṃ mūrtir iti śrutiḥ 12,290.101c abhijñānāni tasyāhur mataṃ hi bharatarṣabha 12,290.102a dvividhānīha bhūtāni pṛthivyāṃ pṛthivīpate 12,290.102c jaṅgamāgamasaṃjñāni jaṅgamaṃ tu viśiṣyate 12,290.103a jñānaṃ mahad yad dhi mahatsu rājan; vedeṣu sāṃkhyeṣu tathaiva yoge 12,290.103c yac cāpi dṛṣṭaṃ vividhaṃ purāṇaṃ; sāṃkhyāgataṃ tan nikhilaṃ narendra 12,290.104a yac cetihāseṣu mahatsu dṛṣṭaṃ; yac cārthaśāstre nṛpa śiṣṭajuṣṭe 12,290.104c jñānaṃ ca loke yad ihāsti kiṃ cit; sāṃkhyāgataṃ tac ca mahan mahātman 12,290.105a śamaś ca dṛṣṭaḥ paramaṃ balaṃ ca; jñānaṃ ca sūkṣmaṃ ca yathāvad uktam 12,290.105c tapāṃsi sūkṣmāṇi sukhāni caiva; sāṃkhye yathāvad vihitāni rājan 12,290.106a viparyaye tasya hi pārtha devān; gacchanti sāṃkhyāḥ satataṃ sukhena 12,290.106c tāṃś cānusaṃcārya tataḥ kṛtārthāḥ; patanti vipreṣu yateṣu bhūyaḥ 12,290.107a hitvā ca dehaṃ praviśanti mokṣaṃ; divaukaso dyām iva pārtha sāṃkhyāḥ 12,290.107c tato 'dhikaṃ te 'bhiratā mahārhe; sāṃkhye dvijāḥ pārthiva śiṣṭajuṣṭe 12,290.108a teṣāṃ na tiryag gamanaṃ hi dṛṣṭaṃ; nāvāg gatiḥ pāpakṛtāṃ nivāsaḥ 12,290.108c na cābudhānām api te dvijātayo; ye jñānam etan nṛpate 'nuraktāḥ 12,290.109a sāṃkyaṃ viśālaṃ paramaṃ purāṇaṃ; mahārṇavaṃ vimalam udārakāntam 12,290.109c kṛtsnaṃ ca sāṃkhyaṃ nṛpate mahātmā; nārāyaṇo dhārayate 'prameyam 12,290.110a etan mayoktaṃ naradeva tattvaṃ; nārāyaṇo viśvam idaṃ purāṇam 12,290.110c sa sargakāle ca karoti sargaṃ; saṃhārakāle ca tad atti bhūyaḥ 12,290.110d*0751_01 saṃhṛtya sarvaṃ nijadehasaṃsthaṃ 12,290.110d*0751_02 kṛtvāpsu śete jagadantarātmā 12,291.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,291.001a kiṃ tad akṣaram ity uktaṃ yasmān nāvartate punaḥ 12,291.001c kiṃ ca tat kṣaram ity uktaṃ yasmād āvartate punaḥ 12,291.002a akṣarakṣarayor vyaktim icchāmy ariniṣūdana 12,291.002c upalabdhuṃ mahābāho tattvena kurunandana 12,291.003a tvaṃ hi jñānanidhir viprair ucyase vedapāragaiḥ 12,291.003c ṛṣibhiś ca mahābhāgair yatibhiś ca mahātmabhiḥ 12,291.004a śeṣam alpaṃ dinānāṃ te dakṣiṇāyanabhāskare 12,291.004c āvṛtte bhagavaty arke gantāsi paramāṃ gatim 12,291.005a tvayi pratigate śreyaḥ kutaḥ śroṣyāmahe vayam 12,291.005c kuruvaṃśapradīpas tvaṃ jñānadravyeṇa dīpyase 12,291.006a tad etac chrotum icchāmi tvattaḥ kurukulodvaha 12,291.006c na tṛpyāmīha rājendra śṛṇvann amṛtam īdṛśam 12,291.007 bhīṣma uvāca 12,291.007a atra te vartayiṣye 'ham itihāsaṃ purātanam 12,291.007c vasiṣṭhasya ca saṃvādaṃ karālajanakasya ca 12,291.008a vasiṣṭhaṃ śreṣṭham āsīnam ṛṣīṇāṃ bhāskaradyutim 12,291.008c papraccha janako rājā jñānaṃ naiḥśreyasaṃ param 12,291.009a param adhyātmakuśalam adhyātmagatiniścayam 12,291.009c maitrāvaruṇim āsīnam abhivādya kṛtāñjaliḥ 12,291.010a svakṣaraṃ praśritaṃ vākyaṃ madhuraṃ cāpy anulbaṇam 12,291.010c papraccharṣivaraṃ rājā karālajanakaḥ purā 12,291.011a bhagavañ śrotum icchāmi paraṃ brahma sanātanam 12,291.011c yasmān na punarāvṛttim āpnuvanti manīṣiṇaḥ 12,291.012a yac ca tat kṣaram ity uktaṃ yatredaṃ kṣarate jagat 12,291.012c yac cākṣaram iti proktaṃ śivaṃ kṣemyam anāmayam 12,291.013 vasiṣṭha uvāca 12,291.013a śrūyatāṃ pṛthivīpāla kṣaratīdaṃ yathā jagat 12,291.013c yan na kṣarati pūrveṇa yāvat kālena cāpy atha 12,291.014a yugaṃ dvādaśasāhasraṃ kalpaṃ viddhi caturguṇam 12,291.014c daśakalpaśatāvṛttaṃ tad ahar brāhmam ucyate 12,291.014e rātriś caitāvatī rājan yasyānte pratibudhyate 12,291.015a sṛjaty anantakarmāṇaṃ mahāntaṃ bhūtam agrajam 12,291.015c mūrtimantam amūrtātmā viśvaṃ śaṃbhuḥ svayaṃbhuvaḥ 12,291.015e aṇimā laghimā prāptir īśānaṃ jyotir avyayam 12,291.016a sarvataḥpāṇipādāntaṃ sarvatokṣiśiromukham 12,291.016c sarvataḥśrutimal loke sarvam āvṛtya tiṣṭhati 12,291.017a hiraṇyagarbho bhagavān eṣa buddhir iti smṛtaḥ 12,291.017c mahān iti ca yogeṣu viriñca iti cāpy uta 12,291.018a sāṃkhye ca paṭhyate śāstre nāmabhir bahudhātmakaḥ 12,291.018c vicitrarūpo viśvātmā ekākṣara iti smṛtaḥ 12,291.019a vṛtaṃ naikātmakaṃ yena kṛtsnaṃ trailokyam ātmanā 12,291.019c tathaiva bahurūpatvād viśvarūpa iti smṛtaḥ 12,291.020a eṣa vai vikriyāpannaḥ sṛjaty ātmānam ātmanā 12,291.020c ahaṃkāraṃ mahātejāḥ prajāpatim ahaṃkṛtam 12,291.021a avyaktād vyaktam utpannaṃ vidyāsargaṃ vadanti tam 12,291.021c mahāntaṃ cāpy ahaṃkāram avidyāsargam eva ca 12,291.022a avidhiś ca vidhiś caiva samutpannau tathaikataḥ 12,291.022c vidyāvidyeti vikhyāte śrutiśāstrārthacintakaiḥ 12,291.023a bhūtasargam ahaṃkārāt tṛtīyaṃ viddhi pārthiva 12,291.023c ahaṃkāreṣu bhūteṣu caturthaṃ viddhi vaikṛtam 12,291.024a vāyur jyotir athākāśam āpo 'tha pṛthivī tathā 12,291.024c śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhas tathaiva ca 12,291.025a evaṃ yugapad utpannaṃ daśavargam asaṃśayam 12,291.025c pañcamaṃ viddhi rājendra bhautikaṃ sargam arthavat 12,291.026a śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā ghrāṇam eva ca pañcamam 12,291.026c vāk ca hastau ca pādau ca pāyur meḍhraṃ tathaiva ca 12,291.027a buddhīndriyāṇi caitāni tathā karmendriyāṇi ca 12,291.027c saṃbhūtānīha yugapan manasā saha pārthiva 12,291.028a eṣā tattvacaturviṃśā sarvākṛtiṣu vartate 12,291.028c yāṃ jñātvā nābhiśocanti brāhmaṇās tattvadarśinaḥ 12,291.029a etad dehaṃ samākhyātaṃ trailokye sarvadehiṣu 12,291.029c veditavyaṃ naraśreṣṭha sadevanaradānave 12,291.030a sayakṣabhūtagandharve sakiṃnaramahorage 12,291.030c sacāraṇapiśāce vai sadevarṣiniśācare 12,291.031a sadaṃśakīṭamaśake sapūtikṛmimūṣake 12,291.031c śuni śvapāke vaiṇeye sacaṇḍāle sapulkase 12,291.032a hastyaśvakharaśārdūle savṛkṣe gavi caiva ha 12,291.032b*0752_01 sahastyaśve saśārdūle saṛkṣagavi caiva hi 12,291.032c yac ca mūrtimayaṃ kiṃ cit sarvatraitan nidarśanam 12,291.033a jale bhuvi tathākāśe nānyatreti viniścayaḥ 12,291.033c sthānaṃ dehavatām asti ity evam anuśuśruma 12,291.034a kṛtsnam etāvatas tāta kṣarate vyaktasaṃjñakam 12,291.034c ahany ahani bhūtātmā tataḥ kṣara iti smṛtaḥ 12,291.035a etad akṣaram ity uktaṃ kṣaratīdaṃ yathā jagat 12,291.035c jagan mohātmakaṃ prāhur avyaktaṃ vyaktasaṃjñakam 12,291.036a mahāṃś caivāgrajo nityam etat kṣaranidarśanam 12,291.036c kathitaṃ te mahārāja yasmān nāvartate punaḥ 12,291.037a pañcaviṃśatimo viṣṇur nistattvas tattvasaṃjñakaḥ 12,291.037c tattvasaṃśrayaṇād etat tattvam āhur manīṣiṇaḥ 12,291.038a yad amūrty asṛjad vyaktaṃ tat tan mūrty adhitiṣṭhati 12,291.038c caturviṃśatimo vyakto hy amūrtaḥ pañcaviṃśakaḥ 12,291.039a sa eva hṛdi sarvāsu mūrtiṣv ātiṣṭhate ''tmavān 12,291.039c cetayaṃś cetano nityaḥ sarvamūrtir amūrtimān 12,291.040a sargapralayadharmiṇyā asargapralayātmakaḥ 12,291.040c gocare vartate nityaṃ nirguṇo guṇasaṃjñakaḥ 12,291.041a evam eṣa mahān ātmā sargapralayakovidaḥ 12,291.041c vikurvāṇaḥ prakṛtimān abhimanyaty abuddhimān 12,291.042a tamaḥsattvarajoyuktas tāsu tāsv iha yoniṣu 12,291.042c līyate 'pratibuddhatvād abuddhajanasevanāt 12,291.043a sahavāso nivāsātmā nānyo 'ham iti manyate 12,291.043c yo 'haṃ so 'ham iti hy uktvā guṇān anu nivartate 12,291.044a tamasā tāmasān bhāvān vividhān pratipadyate 12,291.044c rajasā rājasāṃś caiva sāttvikān sattvasaṃśrayāt 12,291.045a śuklalohitakṛṣṇāni rūpāṇy etāni trīṇi tu 12,291.045c sarvāṇy etāni rūpāṇi jānīhi prākṛtāni vai 12,291.046a tāmasā nirayaṃ yānti rājasā mānuṣāṃs tathā 12,291.046c sāttvikā devalokāya gacchanti sukhabhāginaḥ 12,291.047a niṣkaivalyena pāpena tiryagyonim avāpnuyāt 12,291.047c puṇyapāpena mānuṣyaṃ puṇyenaikena devatāḥ 12,291.048a evam avyaktaviṣayaṃ kṣaram āhur manīṣiṇaḥ 12,291.048c pañcaviṃśatimo yo 'yaṃ jñānād eva pravartate 12,292.001 vasiṣṭha uvāca 12,292.001a evam apratibuddhatvād abuddham anuvartate 12,292.001c dehād dehasahasrāṇi tathā samabhipadyate 12,292.002a tiryagyonisahasreṣu kadā cid devatāsv api 12,292.002c upapadyati saṃyogād guṇaiḥ saha guṇakṣayāt 12,292.003a mānuṣatvād divaṃ yāti divo mānuṣyam eva ca 12,292.003c mānuṣyān nirayasthānam ānantyaṃ pratipadyate 12,292.004a kośakāro yathātmānaṃ kīṭaḥ samanurundhati 12,292.004c sūtratantuguṇair nityaṃ tathāyam aguṇo guṇaiḥ 12,292.005a dvaṃdvam eti ca nirdvaṃdvas tāsu tāsv iha yoniṣu 12,292.005c śīrṣaroge 'kṣiroge ca dantaśūle galagrahe 12,292.006a jalodare 'rśasāṃ roge jvaragaṇḍaviṣūcike 12,292.006c śvitre kuṣṭhe 'gnidāhe ca sidhmāpasmārayor api 12,292.007a yāni cānyāni dvaṃdvāni prākṛtāni śarīriṣu 12,292.007c utpadyante vicitrāṇi tāny eṣo 'py abhimanyate 12,292.007d*0753_01 tiryagyonisahasreṣu kadā cid devatāsv api 12,292.007e abhimanyaty abhīmānāt tathaiva sukṛtāny api 12,292.008a ekavāsāś ca durvāsāḥ śāyī nityam adhas tathā 12,292.008c maṇḍūkaśāyī ca tathā vīrāsanagatas tathā 12,292.009a cīradhāraṇam ākāśe śayanaṃ sthānam eva ca 12,292.009c iṣṭakāprastare caiva kaṇṭakaprastare tathā 12,292.010a bhasmaprastaraśāyī ca bhūmiśayyānulepanaḥ 12,292.010c vīrasthānāmbupaṅke ca śayanaṃ phalakeṣu ca 12,292.011a vividhāsu ca śayyāsu phalagṛddhyānvito 'phalaḥ 12,292.011c muñjamekhalanagnatvaṃ kṣaumakṛṣṇājināni ca 12,292.012a śāṇīvālaparīdhāno vyāghracarmaparicchadaḥ 12,292.012c siṃhacarmaparīdhānaḥ paṭṭavāsās tathaiva ca 12,292.012d*0754_01 phalakaṃ paridhānaś ca tathā kaṇṭakavastradhṛk 12,292.013a kīṭakāvasanaś caiva cīravāsās tathaiva ca 12,292.013c vastrāṇi cānyāni bahūny abhimanyaty abuddhimān 12,292.014a bhojanāni vicitrāṇi ratnāni vividhāni ca 12,292.014c ekavastrāntarāśitvam ekakālikabhojanam 12,292.015a caturthāṣṭamakālaś ca ṣaṣṭhakālika eva ca 12,292.015c ṣaḍrātrabhojanaś caiva tathaivāṣṭāhabhojanaḥ 12,292.016a saptarātradaśāhāro dvādaśāhāra eva ca 12,292.016c māsopavāsī mūlāśī phalāhāras tathaiva ca 12,292.017a vāyubhakṣo 'mbupiṇyākagomayādana eva ca 12,292.017c gomūtrabhojanaś caiva śākapuṣpāda eva ca 12,292.018a śaivālabhojanaś caiva tathācāmena vartayan 12,292.018c vartayañ śīrṇaparṇaiś ca prakīrṇaphalabhojanaḥ 12,292.019a vividhāni ca kṛcchrāṇi sevate sukhakāṅkṣayā 12,292.019c cāndrāyaṇāni vidhival liṅgāni vividhāni ca 12,292.020a cāturāśramyapanthānam āśrayaty āśramān api 12,292.020c upāsīnaś ca pāṣaṇḍān guhāḥ śailāṃs tathaiva ca 12,292.021a viviktāś ca śilāchāyās tathā prasravaṇāni ca 12,292.021b*0755_01 pulināni viviktāni viviktāni vanāni ca 12,292.021b*0755_02 devasthānāni puṇyāni viviktāni sarāṃsi ca 12,292.021b*0755_03 viviktāś cāpi śailānāṃ guhā gṛhanibhopamāḥ 12,292.021c vividhāni ca japyāni vividhāni vratāni ca 12,292.022a niyamān suvicitrāṃś ca vividhāni tapāṃsi ca 12,292.022c yajñāṃś ca vividhākārān vidhīṃś ca vividhāṃs tathā 12,292.023a vaṇikpathaṃ dvijakṣatraṃ vaiśyaśūdraṃ tathaiva ca 12,292.023c dānaṃ ca vividhākāraṃ dīnāndhakṛpaṇeṣv api 12,292.024a abhimanyaty asaṃbodhāt tathaiva trividhān guṇān 12,292.024c sattvaṃ rajas tamaś caiva dharmārthau kāma eva ca 12,292.024e prakṛtyātmānam evātmā evaṃ pravibhajaty uta 12,292.025a svadhākāravaṣaṭkārau svāhākāranamaskriyāḥ 12,292.025c yājanādhyāpanaṃ dānaṃ tathaivāhuḥ pratigraham 12,292.025e yajanādhyayane caiva yac cānyad api kiṃ cana 12,292.026a janmamṛtyuvivāde ca tathā viśasane 'pi ca 12,292.026c śubhāśubhamayaṃ sarvam etad āhuḥ kriyāpatham 12,292.027a prakṛtiḥ kurute devī mahāpralayam eva ca 12,292.027c divasānte guṇān etān abhyetyaiko 'vatiṣṭhati 12,292.028a raśmijālam ivādityas tatkālena niyacchati 12,292.028c evam eṣo 'sakṛt sarvaṃ krīḍārtham abhimanyate 12,292.029a ātmarūpaguṇān etān vividhān hṛdayapriyān 12,292.029c evam eva vikurvāṇaḥ sargapralayakarmaṇī 12,292.030a kriyākriyā pathe raktas triguṇas triguṇātigaḥ 12,292.030c kriyākriyāpathopetas tathā tad iti manyate 12,292.030d*0756_01 prakṛtyā sarvam evedaṃ jagad andhīkṛtaṃ vibho 12,292.030d*0756_02 rajasā tamasā caiva vyāptaṃ sarvam anekadhā 12,292.031a evaṃ dvaṃdvāny athaitāni vartante mama nityaśaḥ 12,292.031c mamaivaitāni jāyante bādhante tāni mām iti 12,292.032a nistartavyāny athaitāni sarvāṇīti narādhipa 12,292.032c manyate 'yaṃ hy abuddhitvāt tathaiva sukṛtāny api 12,292.033a bhoktavyāni mayaitāni devalokagatena vai 12,292.033c ihaiva cainaṃ bhokṣyāmi śubhāśubhaphalodayam 12,292.034a sukham eva ca kartavyaṃ sakṛt kṛtvā sukhaṃ mama 12,292.034b*0757_01 sukhārthī ca tyajed duḥkhaṃ sukhaduḥkhaviparyayam 12,292.034c yāvadantaṃ ca me saukhyaṃ jātyāṃ jātyāṃ bhaviṣyati 12,292.035a bhaviṣyati ca me duḥkhaṃ kṛtenehāpy anantakam 12,292.035c mahad duḥkhaṃ hi mānuṣyaṃ niraye cāpi majjanam 12,292.036a nirayāc cāpi mānuṣyaṃ kālenaiṣyāmy ahaṃ punaḥ 12,292.036c manuṣyatvāc ca devatvaṃ devatvāt pauruṣaṃ punaḥ 12,292.036e manuṣyatvāc ca nirayaṃ paryāyeṇopagacchati 12,292.036f*0758_01 evaṃ paryāyaśo duḥkhaṃ punar eṣyāmy ahaṃ sukham 12,292.037a ya evaṃ vetti vai nityaṃ nirātmātmaguṇair vṛtaḥ 12,292.037c tena devamanuṣyeṣu niraye copapadyate 12,292.038a mamatvenāvṛto nityaṃ tatraiva parivartate 12,292.038c sargakoṭisahasrāṇi maraṇāntāsu mūrtiṣu 12,292.039a ya evaṃ kurute karma śubhāśubhaphalātmakam 12,292.039c sa eva phalam aśnāti triṣu lokeṣu mūrtimān 12,292.040a prakṛtiḥ kurute karma śubhāśubhaphalātmakam 12,292.040c prakṛtiś ca tad aśnāti triṣu lokeṣu kāmagā 12,292.041a tiryagyonau manuṣyatve devaloke tathaiva ca 12,292.041c trīṇi sthānāni caitāni jānīyāt prākṛtāni ha 12,292.042a aliṅgāṃ prakṛtiṃ tv āhur liṅgair anumimīmahe 12,292.042c tathaiva pauruṣaṃ liṅgam anumānād dhi paśyati 12,292.043a sa liṅgāntaram āsādya prākṛtaṃ liṅgam avraṇam 12,292.043c vraṇadvārāṇy adhiṣṭhāya karmāṇy ātmani manyate 12,292.044a śrotrādīni tu sarvāṇi pañca karmendriyāṇi ca 12,292.044c vāg ādīni pravartante guṇeṣv eva guṇaiḥ saha 12,292.044e aham etāni vai kurvan mamaitānīndriyāṇi ca 12,292.045a nirindriyo 'bhimanyeta vraṇavān asmi nirvraṇaḥ 12,292.045c aliṅgo liṅgam ātmānam akālaḥ kālam ātmanaḥ 12,292.046a asattvaṃ sattvam ātmānam atattvaṃ tattvam ātmanaḥ 12,292.046c amṛtyur mṛtyum ātmānam acaraś caram ātmanaḥ 12,292.047a akṣetraḥ kṣetram ātmānam asargaḥ sargam ātmanaḥ 12,292.047c atapās tapa ātmānam agatir gatim ātmanaḥ 12,292.048a abhavo bhavam ātmānam abhayo bhayam ātmanaḥ 12,292.048b*0759_01 akartā kartṛ cātmānam abījo bījam ātmanaḥ 12,292.048c akṣaraḥ kṣaram ātmānam abuddhis tv abhimanyate 12,293.001 vasiṣṭha uvāca 12,293.001a evam apratibuddhatvād abuddhajanasevanāt 12,293.001c sargakoṭisahasrāṇi patanāntāni gacchati 12,293.002a dhāmnā dhāmasahasrāṇi maraṇāntāni gacchati 12,293.002c tiryagyonau manuṣyatve devaloke tathaiva ca 12,293.003a candramā iva kośānāṃ punas tatra sahasraśaḥ 12,293.003c līyate 'pratibuddhatvād evam eṣa hy abuddhimān 12,293.004a kalāḥ pañcadaśā yonis tad dhāma iti paṭhyate 12,293.004c nityam etad vijānīhi somaḥ ṣoḍaśamī kalā 12,293.005a kalāyāṃ jāyate 'jasraṃ punaḥ punar abuddhimān 12,293.005c dhāma tasyopayuñjanti bhūya eva tu jāyate 12,293.006a ṣoḍaśī tu kalā sūkṣmā sa soma upadhāryatām 12,293.006c na tūpayujyate devair devān upayunakti sā 12,293.007a evaṃ tāṃ kṣapayitvā hi jāyate nṛpasattama 12,293.007c sā hy asya prakṛtir dṛṣṭā tatkṣayān mokṣa ucyate 12,293.008a tad evaṃ ṣoḍaśakalaṃ deham avyaktasaṃjñakam 12,293.008c mamāyam iti manvānas tatraiva parivartate 12,293.009a pañcaviṃśas tathaivātmā tasyaivā pratibodhanāt 12,293.009c vimalasya viśuddhasya śuddhānilaniṣevaṇāt 12,293.010a aśuddha eva śuddhātmā tādṛg bhavati pārthiva 12,293.010c abuddhasevanāc cāpi buddho 'py abudhatāṃ vrajet 12,293.011a tathaivāpratibuddho 'pi jñeyo nṛpatisattama 12,293.011c prakṛtes triguṇāyās tu sevanāt prākṛto bhavet 12,293.012 karālajanaka uvāca 12,293.012a akṣarakṣarayor eṣa dvayoḥ saṃbandha iṣyate 12,293.012c strīpuṃsor vāpi bhagavan saṃbandhas tadvad ucyate 12,293.013a ṛte na puruṣeṇeha strī garbhaṃ dhārayaty uta 12,293.013c ṛte striyaṃ na puruṣo rūpaṃ nirvartayet tathā 12,293.014a anyonyasyābhisaṃbandhād anyonyaguṇasaṃśrayāt 12,293.014c rūpaṃ nirvartayaty etad evaṃ sarvāsu yoniṣu 12,293.015a ratyartham abhisaṃrodhād anyonyaguṇasaṃśrayāt 12,293.015c ṛtau nirvartate rūpaṃ tad vakṣyāmi nidarśanam 12,293.016a ye guṇāḥ puruṣasyeha ye ca mātṛguṇās tathā 12,293.016c asthi snāyu ca majjā ca jānīmaḥ pitṛto dvija 12,293.017a tvaṅ māṃsaṃ śoṇitaṃ caiva mātṛjāny api śuśruma 12,293.017c evam etad dvijaśreṣṭha vedaśāstreṣu paṭhyate 12,293.018a pramāṇaṃ yac ca vedoktaṃ śāstroktaṃ yac ca paṭhyate 12,293.018c vedaśāstrapramāṇaṃ ca pramāṇaṃ tat sanātanam 12,293.019a evam evābhisaṃbaddhau nityaṃ prakṛtipūruṣau 12,293.019c paśyāmi bhagavaṃs tasmān mokṣadharmo na vidyate 12,293.020a atha vānantarakṛtaṃ kiṃ cid eva nidarśanam 12,293.020c tan mamācakṣva tattvena pratyakṣo hy asi sarvathā 12,293.021a mokṣakāmā vayaṃ cāpi kāṅkṣāmo yad anāmayam 12,293.021c adeham ajaraṃ divyam atīndriyam anīśvaram 12,293.022 vasiṣṭha uvāca 12,293.022a yad etad uktaṃ bhavatā vedaśāstranidarśanam 12,293.022c evam etad yathā caitan na gṛhṇāti tathā bhavān 12,293.023a dhāryate hi tvayā grantha ubhayor vedaśāstrayoḥ 12,293.023c na tu granthasya tattvajño yathāvat tvaṃ nareśvara 12,293.024a yo hi vede ca śāstre ca granthadhāraṇatatparaḥ 12,293.024c na ca granthārthatattvajñas tasya tad dhāraṇaṃ vṛthā 12,293.025a bhāraṃ sa vahate tasya granthasyārthaṃ na vetti yaḥ 12,293.025c yas tu granthārthatattvajño nāsya granthāgamo vṛthā 12,293.026a granthasyārthaṃ ca pṛṣṭaḥ saṃs tādṛśo vaktum arhati 12,293.026c yathā tattvābhigamanād arthaṃ tasya sa vindati 12,293.027a yas tu saṃsatsu kathayed granthārthaṃ sthūlabuddhimān 12,293.027c sa kathaṃ mandavijñāno granthaṃ vakṣyati nirṇayāt 12,293.028a nirṇayaṃ cāpi chidrātmā na taṃ vakṣyati tattvataḥ 12,293.028c sopahāsātmatām eti yasmāc caivātmavān api 12,293.029a tasmāt tvaṃ śṛṇu rājendra yathaitad anudṛśyate 12,293.029c yāthātathyena sāṃkhyeṣu yogeṣu ca mahātmasu 12,293.030a yad eva yogāḥ paśyanti sāṃkhyais tad anugamyate 12,293.030c ekaṃ sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa buddhimān 12,293.031a tvaṅ māṃsaṃ rudhiraṃ medaḥ pittaṃ majjāsthi snāyu ca 12,293.031c etad aindriyakaṃ tāta yad bhavān idam āha vai 12,293.032a dravyād dravyasya niṣpattir indriyād indriyaṃ tathā 12,293.032c dehād deham avāpnoti bījād bījaṃ tathaiva ca 12,293.032d*0760_01 sūkṣmadehagatā mātrā bījāpyāyitavṛddhikāḥ 12,293.033a nirindriyasyābījasya nirdravyasyāsya dehinaḥ 12,293.033c kathaṃ guṇā bhaviṣyanti nirguṇatvān mahātmanaḥ 12,293.034a guṇā guṇeṣu jāyante tatraiva niviśanti ca 12,293.034c evaṃ guṇāḥ prakṛtito jāyante ca na santi ca 12,293.035a tvaṅ māṃsaṃ rudhiraṃ medaḥ pittaṃ majjāsthi snāyu ca 12,293.035c aṣṭau tāny atha śukreṇa jānīhi prākṛtāni vai 12,293.036a pumāṃś caivāpumāṃś caiva trailiṅgyaṃ prākṛtaṃ smṛtam 12,293.036c naiva pumān pumāṃś caiva sa liṅgīty abhidhīyate 12,293.037a aliṅgā prakṛtir liṅgair upalabhyati sātmajaiḥ 12,293.037c yathā puṣpaphalair nityam ṛtavo mūrtayas tathā 12,293.038a evam apy anumānena hy aliṅgam upalabhyate 12,293.038c pañcaviṃśatimas tāta liṅgeṣv aniyatātmakaḥ 12,293.039a anādinidhano 'nantaḥ sarvadarśī nirāmayaḥ 12,293.039c kevalaṃ tv abhimānitvād guṇeṣv aguṇa ucyate 12,293.040a guṇā guṇavataḥ santi nirguṇasya kuto guṇāḥ 12,293.040c tasmād evaṃ vijānanti ye janā guṇadarśinaḥ 12,293.041a yadā tv eṣa guṇān sarvān prākṛtān abhimanyate 12,293.041c tadā sa guṇavān eva parameṇānupaśyati 12,293.042a yat tad buddheḥ paraṃ prāhuḥ sāṃkhyā yogāś ca sarvaśaḥ 12,293.042c budhyamānaṃ mahāprājñam abuddhaparivarjanāt 12,293.043a aprabuddham athāvyaktaṃ saguṇaṃ prāhur īśvaram 12,293.043c nirguṇaṃ ceśvaraṃ nityam adhiṣṭhātāram eva ca 12,293.044a prakṛteś ca guṇānāṃ ca pañcaviṃśatikaṃ budhāḥ 12,293.044c sāṃkhyayoge ca kuśalā budhyante paramaiṣiṇaḥ 12,293.045a yadā prabuddhās tv avyaktam avasthājanmabhīravaḥ 12,293.045c budhyamānaṃ prabudhyanti gamayanti samaṃ tadā 12,293.046a etan nidarśanaṃ samyag asamyag anudarśanam 12,293.046c budhyamānāprabuddhābhyāṃ pṛthak pṛthag ariṃdama 12,293.047a paraspareṇaitad uktaṃ kṣarākṣaranidarśanam 12,293.047c ekatvam akṣaraṃ prāhur nānātvaṃ kṣaram ucyate 12,293.048a pañcaviṃśatiniṣṭho 'yaṃ yadāsamyak pravartate 12,293.048c ekatvaṃ darśanaṃ cāsya nānātvaṃ cāpy adarśanam 12,293.049a tattvanistattvayor etat pṛthag eva nidarśanam 12,293.049c pañcaviṃśatisargaṃ tu tattvam āhur manīṣiṇaḥ 12,293.050a nistattvaṃ pañcaviṃśasya param āhur nidarśanam 12,293.050c vargasya vargam ācāraṃ tattvaṃ tattvāt sanātanam 12,294.001 karālajanaka uvāca 12,294.001a nānātvaikatvam ity uktaṃ tvayaitad ṛṣisattama 12,294.001c paśyāmi cābhisaṃdigdham etayor vai nidarśanam 12,294.002a tathāprabuddhabuddhābhyāṃ budhyamānasya cānagha 12,294.002c sthūlabuddhyā na paśyāmi tattvam etan na saṃśayaḥ 12,294.003a akṣarakṣarayor uktaṃ tvayā yad api kāraṇam 12,294.003c tad apy asthirabuddhitvāt pranaṣṭam iva me 'nagha 12,294.004a tad etac chrotum icchāmi nānātvaikatvadarśanam 12,294.004c buddham apratibuddhaṃ ca budhyamānaṃ ca tattvataḥ 12,294.005a vidyāvidye ca bhagavann akṣaraṃ kṣaram eva ca 12,294.005c sāṃkhyaṃ yogaṃ ca kārtsnyena pṛthak caivāpṛthak ca ha 12,294.006 vasiṣṭha uvāca 12,294.006a hanta te saṃpravakṣyāmi yad etad anupṛcchasi 12,294.006c yogakṛtyaṃ mahārāja pṛthag eva śṛṇuṣva me 12,294.007a yogakṛtyaṃ tu yogānāṃ dhyānam eva paraṃ balam 12,294.007c tac cāpi dvividhaṃ dhyānam āhur vedavido janāḥ 12,294.008a ekāgratā ca manasaḥ prāṇāyāmas tathaiva ca 12,294.008c prāṇāyāmas tu saguṇo nirguṇo manasas tathā 12,294.009a mūtrotsarge purīṣe ca bhojane ca narādhipa 12,294.009c trikālaṃ nābhiyuñjīta śeṣaṃ yuñjīta tatparaḥ 12,294.010a indriyāṇīndriyārthebhyo nivartya manasā muniḥ 12,294.010c daśadvādaśabhir vāpi caturviṃśāt paraṃ tataḥ 12,294.011a taṃ codanābhir matimān ātmānaṃ codayed atha 12,294.011c tiṣṭhantam ajaraṃ taṃ tu yat tad uktaṃ manīṣibhiḥ 12,294.012a taiś cātmā satataṃ jñeya ity evam anuśuśruma 12,294.012c dravyaṃ hy ahīnamanaso nānyatheti viniścayaḥ 12,294.013a vimuktaḥ sarvasaṅgebhyo laghvāhāro jitendriyaḥ 12,294.013c pūrvarātre pare caiva dhārayeta mano ''tmani 12,294.014a sthirīkṛtyendriyagrāmaṃ manasā mithileśvara 12,294.014c mano buddhyā sthiraṃ kṛtvā pāṣāṇa iva niścalaḥ 12,294.015a sthāṇuvac cāpy akampaḥ syād girivac cāpi niścalaḥ 12,294.015c budhā vidhividhānajñās tadā yuktaṃ pracakṣate 12,294.016a na śṛṇoti na cāghrāti na rasyati na paśyati 12,294.016c na ca sparśaṃ vijānāti na saṃkalpayate manaḥ 12,294.017a na cābhimanyate kiṃ cin na ca budhyati kāṣṭhavat 12,294.017c tadā prakṛtim āpannaṃ yuktam āhur manīṣiṇaḥ 12,294.018a nivāte ca yathā dīpyan dīpas tadvat sa dṛśyate 12,294.018c niriṅgaś cācalaś cordhvaṃ na tiryaggatim āpnuyāt 12,294.019a tadā tam anupaśyeta yasmin dṛṣṭe tu kathyate 12,294.019c hṛdayastho 'ntarātmeti jñeyo jñas tāta madvidhaiḥ 12,294.020a vidhūma iva saptārcir āditya iva raśmimān 12,294.020c vaidyuto 'gnir ivākāśe dṛśyate ''tmā tathātmani 12,294.021a yaṃ paśyanti mahātmāno dhṛtimanto manīṣiṇaḥ 12,294.021c brāhmaṇā brahmayoniṣṭhā hy ayonim amṛtātmakam 12,294.022a tad evāhur aṇubhyo 'ṇu tan mahadbhyo mahattaram 12,294.022c tadantaḥ sarvabhūteṣu dhruvaṃ tiṣṭhan na dṛśyate 12,294.023a buddhidravyeṇa dṛśyeta manodīpena lokakṛt 12,294.023c mahatas tamasas tāta pāre tiṣṭhann atāmasaḥ 12,294.024a sa tamonuda ity uktas tattvajñair vedapāragaiḥ 12,294.024c vimalo vitamaskaś ca nirliṅgo 'liṅgasaṃjñitaḥ 12,294.025a yogam etad dhi yogānāṃ manye yogasya lakṣaṇam 12,294.025c evaṃ paśyaṃ prapaśyanti ātmānam ajaraṃ param 12,294.026a yogadarśanam etāvad uktaṃ te tattvato mayā 12,294.026c sāṃkhyajñānaṃ pravakṣyāmi parisaṃkhyānidarśanam 12,294.027a avyaktam āhuḥ prakṛtiṃ parāṃ prakṛtivādinaḥ 12,294.027c tasmān mahat samutpannaṃ dvitīyaṃ rājasattama 12,294.028a ahaṃkāras tu mahatas tṛtīyam iti naḥ śrutam 12,294.028c pañca bhūtāny ahaṃkārād āhuḥ sāṃkhyānudarśinaḥ 12,294.029a etāḥ prakṛtayas tv aṣṭau vikārāś cāpi ṣoḍaśa 12,294.029c pañca caiva viśeṣā vai tathā pañcendriyāṇi ca 12,294.030a etāvad eva tattvānāṃ sāṃkhyam āhur manīṣiṇaḥ 12,294.030c sāṃkhye vidhividhānajñā nityaṃ sāṃkhyapathe ratāḥ 12,294.031a yasmād yad abhijāyeta tat tatraiva pralīyate 12,294.031c līyante pratilomāni sṛjyante cāntarātmanā 12,294.032a anulomena jāyante līyante pratilomataḥ 12,294.032c guṇā guṇeṣu satataṃ sāgarasyormayo yathā 12,294.033a sargapralaya etāvān prakṛter nṛpasattama 12,294.033c ekatvaṃ pralaye cāsya bahutvaṃ ca yadāsṛjat 12,294.033e evam eva ca rājendra vijñeyaṃ jñeyacintakaiḥ 12,294.034a adhiṣṭhātāram avyaktam asyāpy etan nidarśanam 12,294.034c ekatvaṃ ca bahutvaṃ ca prakṛter anu tattvavān 12,294.034e ekatvaṃ pralaye cāsya bahutvaṃ ca pravartanāt 12,294.035a bahudhātmā prakurvīta prakṛtiṃ prasavātmikām 12,294.035c tac ca kṣetraṃ mahān ātmā pañcaviṃśo 'dhitiṣṭhati 12,294.036a adhiṣṭhāteti rājendra procyate yatisattamaiḥ 12,294.036c adhiṣṭhānād adhiṣṭhātā kṣetrāṇām iti naḥ śrutam 12,294.037a kṣetraṃ jānāti cāvyaktaṃ kṣetrajña iti cocyate 12,294.037c avyaktike pure śete puruṣaś ceti kathyate 12,294.038a anyad eva ca kṣetraṃ syād anyaḥ kṣetrajña ucyate 12,294.038c kṣetram avyaktam ity uktaṃ jñātā vai pañcaviṃśakaḥ 12,294.039a anyad eva ca jñānaṃ syād anyaj jñeyaṃ tad ucyate 12,294.039c jñānam avyaktam ity uktaṃ jñeyo vai pañcaviṃśakaḥ 12,294.040a avyaktaṃ kṣetram ity uktaṃ tathā sattvaṃ tatheśvaram 12,294.040c anīśvaram atattvaṃ ca tattvaṃ tat pañcaviṃśakam 12,294.041a sāṃkhyadarśanam etāvat parisaṃkhyānadarśanam 12,294.041c sāṃkhyaṃ prakurute caiva prakṛtiṃ ca pracakṣate 12,294.042a tattvāni ca caturviṃśat parisaṃkhyāya tattvataḥ 12,294.042c sāṃkhyāḥ saha prakṛtyā tu nistattvaḥ pañcaviṃśakaḥ 12,294.043a pañcaviṃśo 'prabuddhātmā budhyamāna iti smṛtaḥ 12,294.043c yadā tu budhyate ''tmānaṃ tadā bhavati kevalaḥ 12,294.044a samyag darśanam etāvad bhāṣitaṃ tava tattvataḥ 12,294.044c evam etad vijānantaḥ sāmyatāṃ pratiyānty uta 12,294.045a samyaṅ nidarśanaṃ nāma pratyakṣaṃ prakṛtes tathā 12,294.045c guṇatattvāny athaitāni nirguṇo 'nyas tathā bhavet 12,294.046a na tv evaṃ vartamānānām āvṛttir vidyate punaḥ 12,294.046c vidyate 'kṣarabhāvatvād aparasparam avyayam 12,294.047a paśyerann ekamatayo na samyak teṣu darśanam 12,294.047c te 'vyaktaṃ pratipadyante punaḥ punar ariṃdama 12,294.048a sarvam etad vijānanto na sarvasya prabodhanāt 12,294.048c vyaktībhūtā bhaviṣyanti vyaktasya vaśavartinaḥ 12,294.049a sarvam avyaktam ity uktam asarvaḥ pañcaviṃśakaḥ 12,294.049c ya enam abhijānanti na bhayaṃ teṣu vidyate 12,295.001 vasiṣṭha uvāca 12,295.001a sāṃkhyadarśanam etāvad uktaṃ te nṛpasattama 12,295.001c vidyāvidye tv idānīṃ me tvaṃ nibodhānupūrvaśaḥ 12,295.002a avidyām āhur avyaktaṃ sargapralayadharmi vai 12,295.002c sargapralayanirmuktaṃ vidyāṃ vai pañcaviṃśakam 12,295.003a parasparam avidyāṃ vai tan nibodhānupūrvaśaḥ 12,295.003c yathoktam ṛṣibhis tāta sāṃkhyasyāsya nidarśanam 12,295.004a karmendriyāṇāṃ sarveṣāṃ vidyā buddhīndriyaṃ smṛtam 12,295.004c buddhīndriyāṇāṃ ca tathā viśeṣā iti naḥ śrutam 12,295.005a viśeṣāṇāṃ manas teṣāṃ vidyām āhur manīṣiṇaḥ 12,295.005c manasaḥ pañcabhūtāni vidyā ity abhicakṣate 12,295.006a ahaṃkāras tu bhūtānāṃ pañcānāṃ nātra saṃśayaḥ 12,295.006c ahaṃkārasya ca tathā buddhir vidyā nareśvara 12,295.007a buddheḥ prakṛtir avyaktaṃ tattvānāṃ parameśvaram 12,295.007c vidyā jñeyā naraśreṣṭha vidhiś ca paramaḥ smṛtaḥ 12,295.008a avyaktasya paraṃ prāhur vidyāṃ vai pañcaviṃśakam 12,295.008c sarvasya sarvam ity uktaṃ jñeyaṃ jñānasya pārthiva 12,295.009a jñānam avyaktam ity uktaṃ jñeyaṃ vai pañcaviṃśakam 12,295.009c tathaiva jñānam avyaktaṃ vijñātā pañcaviṃśakaḥ 12,295.010a vidyāvidyārthatattvena mayoktaṃ te viśeṣataḥ 12,295.010c akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva yad uktaṃ tan nibodha me 12,295.011a ubhāv etau kṣarāv uktāv ubhāv etau ca nakṣarau 12,295.011c kāraṇaṃ tu pravakṣyāmi yathā khyātau tu tattvataḥ 12,295.012a anādinidhanāv etāv ubhāv eveśvarau matau 12,295.012c tattvasaṃjñāv ubhāv etau procyete jñānacintakaiḥ 12,295.013a sargapralayadharmitvād avyaktaṃ prāhur akṣaram 12,295.013c tad etad guṇasargāya vikurvāṇaṃ punaḥ punaḥ 12,295.014a guṇānāṃ mahadādīnām utpadyati parasparam 12,295.014c adhiṣṭhānāt kṣetram āhur etat tat pañcaviṃśakam 12,295.015a yadā tu guṇajālaṃ tad avyaktātmani saṃkṣipet 12,295.015c tadā saha guṇais tais tu pañcaviṃśo vilīyate 12,295.016a guṇā guṇeṣu līyante tadaikā prakṛtir bhavet 12,295.016c kṣetrajño 'pi yadā tāta tatkṣetre saṃpralīyate 12,295.017a tadākṣaratvaṃ prakṛtir gacchate guṇasaṃjñitā 12,295.017c nirguṇatvaṃ ca vaideha guṇeṣu prativartanāt 12,295.018a evam eva ca kṣetrajñaḥ kṣetrajñānaparikṣaye 12,295.018c prakṛtyā nirguṇas tv eṣa ity evam anuśuśruma 12,295.019a kṣaro bhavaty eṣa yadā tadā guṇavatīm atha 12,295.019c prakṛtiṃ tv abhijānāti nirguṇatvaṃ tathātmanaḥ 12,295.020a tadā viśuddho bhavati prakṛteḥ parivarjanāt 12,295.020c anyo 'ham anyeyam iti yadā budhyati buddhimān 12,295.021a tadaiṣo 'nyatvatām eti na ca miśratvam āvrajet 12,295.021c prakṛtyā caiva rājendra namiśro 'nyaś ca dṛśyate 12,295.022a yadā tu guṇajālaṃ tat prākṛtaṃ vijugupsate 12,295.022c paśyate cāparaṃ paśyaṃ tadā paśyan na saṃjvaret 12,295.023a kiṃ mayā kṛtam etāvad yo 'haṃ kālam imaṃ janam 12,295.023c matsyo jālaṃ hy avijñānād anuvartitavāṃs tathā 12,295.024a aham eva hi saṃmohād anyam anyaṃ janāj janam 12,295.024c matsyo yathodakajñānād anuvartitavān iha 12,295.025a matsyo 'nyatvaṃ yathājñānād udakān nābhimanyate 12,295.025c ātmānaṃ tadvad ajñānād anyatvaṃ caiva vedmy aham 12,295.026a mamāstu dhig abuddhasya yo 'haṃ magnam imaṃ punaḥ 12,295.026c anuvartitavān mohād anyam anyaṃ janāj janam 12,295.027a ayam atra bhaved bandhur anena saha mokṣaṇam 12,295.027c sāmyam ekatvam āyāto yādṛśas tādṛśas tv aham 12,295.028a tulyatām iha paśyāmi sadṛśo 'ham anena vai 12,295.028c ayaṃ hi vimalo vyaktam aham īdṛśakas tathā 12,295.029a yo 'ham ajñānasaṃmohād ajñayā saṃpravṛttavān 12,295.029c sasaṅgayāhaṃ niḥsaṅgaḥ sthitaḥ kālam imaṃ tv aham 12,295.030a anayāhaṃ vaśībhūtaḥ kālam etaṃ na buddhavān 12,295.030c uccamadhyamanīcānāṃ tām ahaṃ katham āvase 12,295.031a samānayānayā ceha sahavāsam ahaṃ katham 12,295.031c gacchāmy abuddhabhāvatvād eṣedānīṃ sthiro bhave 12,295.032a sahavāsaṃ na yāsyāmi kālam etad dhi vañcanāt 12,295.032c vañcito 'smy anayā yad dhi nirvikāro vikārayā 12,295.033a na cāyam aparādho 'syā aparādho hy ayaṃ mama 12,295.033c yo 'ham atrābhavaṃ saktaḥ parāṅmukham upasthitaḥ 12,295.034a tato 'smi bahurūpāsu sthito mūrtiṣv amūrtimān 12,295.034c amūrtaś cāpi mūrtātmā mamatvena pradharṣitaḥ 12,295.035a prakṛter anayatvena tāsu tāsv iha yoniṣu 12,295.035c nirmamasya mamatvena kiṃ kṛtaṃ tāsu tāsu ca 12,295.035e yonīṣu vartamānena naṣṭasaṃjñena cetasā 12,295.036a na mamātrānayā kāryam ahaṃkārakṛtātmayā 12,295.036c ātmānaṃ bahudhā kṛtvā yeyaṃ bhūyo yunakti mām 12,295.036e idānīm eṣa buddho 'smi nirmamo nirahaṃkṛtaḥ 12,295.037a mamatvam anayā nityam ahaṃkārakṛtātmakam 12,295.037c apetyāham imāṃ hitvā saṃśrayiṣye nirāmayam 12,295.038a anena sāmyaṃ yāsyāmi nānayāham acetasā 12,295.038c kṣamaṃ mama sahānena naikatvam anayā saha 12,295.038e evaṃ paramasaṃbodhāt pañcaviṃśo 'nubuddhavān 12,295.039a akṣaratvaṃ niyaccheta tyaktvā kṣaram anāmayam 12,295.039c avyaktaṃ vyaktadharmāṇaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ tathā 12,295.039e nirguṇaṃ prathamaṃ dṛṣṭvā tādṛg bhavati maithila 12,295.040a akṣarakṣarayor etad uktaṃ tava nidarśanam 12,295.040c mayeha jñānasaṃpannaṃ yathāśrutinidarśanāt 12,295.041a niḥsaṃdigdhaṃ ca sūkṣmaṃ ca vibuddhaṃ vimalaṃ tathā 12,295.041c pravakṣyāmi tu te bhūyas tan nibodha yathāśrutam 12,295.042a sāṃkhyayogau mayā proktau śāstradvayanidarśanāt 12,295.042c yad eva śāstraṃ sāṃkhyoktaṃ yogadarśanam eva tat 12,295.043a prabodhanakaraṃ jñānaṃ sāṃkhyānām avanīpate 12,295.043c vispaṣṭaṃ procyate tatra śiṣyāṇāṃ hitakāmyayā 12,295.044a bṛhac caiva hi tac chāstram ity āhuḥ kuśalā janāḥ 12,295.044c asmiṃś ca śāstre yogānāṃ punar dadhi punaḥ śaraḥ 12,295.045a pañcaviṃśāt paraṃ tattvaṃ na paśyati narādhipa 12,295.045c sāṃkhyānāṃ tu paraṃ tatra yathāvad anuvarṇitam 12,295.046a buddham apratibuddhaṃ ca budhyamānaṃ ca tattvataḥ 12,295.046c budhyamānaṃ ca buddhaṃ ca prāhur yoganidarśanam 12,296.001 vasiṣṭha uvāca 12,296.001a aprabuddham athāvyaktam imaṃ guṇavidhiṃ śṛṇu 12,296.001c guṇān dhārayate hy eṣā sṛjaty ākṣipate tathā 12,296.002a ajasraṃ tv iha krīḍārthaṃ vikurvantī narādhipa 12,296.002c ātmānaṃ bahudhā kṛtvā tāny eva ca vicakṣate 12,296.003a etad evaṃ vikurvāṇāṃ budhyamāno na budhyate 12,296.003c avyaktabodhanāc caiva budhyamānaṃ vadanty api 12,296.004a na tv eva budhyate 'vyaktaṃ saguṇaṃ vātha nirguṇam 12,296.004c kadā cit tv eva khalv etad āhur apratibuddhakam 12,296.005a budhyate yadi vāvyaktam etad vai pañcaviṃśakam 12,296.005c budhyamāno bhavaty eṣa saṅgātmaka iti śrutiḥ 12,296.006a anenāpratibuddheti vadanty avyaktam acyutam 12,296.006c avyaktabodhanāc caiva budhyamānaṃ vadanty uta 12,296.007a pañcaviṃśaṃ mahātmānaṃ na cāsāv api budhyate 12,296.007c ṣaḍviṃśaṃ vimalaṃ buddham aprameyaṃ sanātanam 12,296.008a satataṃ pañcaviṃśaṃ ca caturviṃśaṃ ca budhyate 12,296.008c dṛśyādṛśye hy anugatam ubhāv eva mahādyutī 12,296.009a avyaktaṃ na tu tad brahma budhyate tāta kevalam 12,296.009c kevalaṃ pañcaviṃśaṃ ca caturviṃśaṃ na paśyati 12,296.010a budhyamāno yadātmānam anyo 'ham iti manyate 12,296.010c tadā prakṛtimān eṣa bhavaty avyaktalocanaḥ 12,296.011a budhyate ca parāṃ buddhiṃ viśuddhām amalāṃ yadā 12,296.011c ṣaḍviṃśo rājaśārdūla tadā buddhatvam āvrajet 12,296.012a tatas tyajati so 'vyaktaṃ sargapralayadharmiṇam 12,296.012c nirguṇaḥ prakṛtiṃ veda guṇayuktām acetanām 12,296.013a tataḥ kevaladharmāsau bhavaty avyaktadarśanāt 12,296.013c kevalena samāgamya vimukto ''tmānam āpnuyāt 12,296.014a etat tat tattvam ity āhur nistattvam ajarāmaram 12,296.014c tattvasaṃśrayaṇād etat tattvavan na ca mānada 12,296.014e pañcaviṃśatitattvāni pravadanti manīṣiṇaḥ 12,296.015a na caiṣa tattvavāṃs tāta nistattvas tv eṣa buddhimān 12,296.015c eṣa muñcati tattvaṃ hi kṣipraṃ buddhasya lakṣaṇam 12,296.016a ṣaḍviṃśo 'ham iti prājño gṛhyamāṇo 'jarāmaraḥ 12,296.016c kevalena balenaiva samatāṃ yāty asaṃśayam 12,296.017a ṣaḍviṃśena prabuddhena budhyamāno 'py abuddhimān 12,296.017c etan nānātvam ity uktaṃ sāṃkhyaśrutinidarśanāt 12,296.018a cetanena sametasya pañcaviṃśatikasya ca 12,296.018c ekatvaṃ vai bhavaty asya yadā buddhyā na budhyate 12,296.019a budhyamāno 'prabuddhena samatāṃ yāti maithila 12,296.019c saṅgadharmā bhavaty eṣa niḥsaṅgātmā narādhipa 12,296.020a niḥsaṅgātmānam āsādya ṣaḍviṃśakam ajaṃ viduḥ 12,296.020c vibhus tyajati cāvyaktaṃ yadā tv etad vibudhyate 12,296.020e caturviṃśam agādhaṃ ca ṣaḍviṃśasya prabodhanāt 12,296.021a eṣa hy apratibuddhaś ca budhyamānaś ca te 'nagha 12,296.021c prokto buddhaś ca tattvena yathāśrutinidarśanāt 12,296.021e nānātvaikatvam etāvad draṣṭavyaṃ śāstradṛṣṭibhiḥ 12,296.022a maśakodumbare yadvad anyatvaṃ tadvad etayoḥ 12,296.022c matsyo 'mbhasi yathā tadvad anyatvam upalabhyate 12,296.023a evam evāvagantavyaṃ nānātvaikatvam etayoḥ 12,296.023c etad vimokṣa ity uktam avyaktajñānasaṃhitam 12,296.024a pañcaviṃśatikasyāsya yo 'yaṃ deheṣu vartate 12,296.024c eṣa mokṣayitavyeti prāhur avyaktagocarāt 12,296.025a so 'yam evaṃ vimucyeta nānyatheti viniścayaḥ 12,296.025c pareṇa paradharmā ca bhavaty eṣa sametya vai 12,296.026a viśuddhadharmā śuddhena buddhena ca sa buddhimān 12,296.026c vimuktadharmā muktena sametya puruṣarṣabha 12,296.027a niyogadharmiṇā caiva niyogātmā bhavaty api 12,296.027c vimokṣiṇā vimokṣaś ca sametyeha tathā bhavet 12,296.028a śucikarmā śuciś caiva bhavaty amitadīptimān 12,296.028c vimalātmā ca bhavati sametya vimalātmanā 12,296.029a kevalātmā tathā caiva kevalena sametya vai 12,296.029c svatantraś ca svatantreṇa svatantratvam avāpnute 12,296.030a etāvad etat kathitaṃ mayā te; tathyaṃ mahārāja yathārthatattvam 12,296.030c amatsaratvaṃ pratigṛhya cārthaṃ; sanātanaṃ brahma viśuddham ādyam 12,296.031a na vedaniṣṭhasya janasya rājan; pradeyam etat paramaṃ tvayā bhavet 12,296.031c vivitsamānāya vibodhakārakaṃ; prabodhahetoḥ praṇatasya śāsanam 12,296.032a na deyam etac ca tathānṛtātmane; śaṭhāya klībāya na jihmabuddhaye 12,296.032c na paṇḍitajñānaparopatāpine; deyaṃ tvayedaṃ vinibodha yādṛśe 12,296.033a śraddhānvitāyātha guṇānvitāya; parāpavādād viratāya nityam 12,296.033c viśuddhayogāya budhāya caiva; kriyāvate 'tha kṣamiṇe hitāya 12,296.034a viviktaśīlāya vidhipriyāya; vivādahīnāya bahuśrutāya 12,296.034c vijānate caiva na cāhitakṣame; dame ca śaktāya śame ca dehinām 12,296.035a etair guṇair hīnatame na deyam; etat paraṃ brahma viśuddham āhuḥ 12,296.035c na śreyasā yokṣyati tādṛśe kṛtaṃ; dharmapravaktāram apātradānāt 12,296.036a pṛthvīm imāṃ yady api ratnapūrṇāṃ; dadyān nadeyaṃ tv idam avratāya 12,296.036c jitendriyāyaitad asaṃśayaṃ te; bhavet pradeyaṃ paramaṃ narendra 12,296.037a karāla mā te bhayam astu kiṃ cid; etac chrutaṃ brahma paraṃ tvayādya 12,296.037c yathāvad uktaṃ paramaṃ pavitraṃ; niḥśokam atyantam anādimadhyam 12,296.038a agādhajanmāmaraṇaṃ ca rājan; nirāmayaṃ vītabhayaṃ śivaṃ ca 12,296.038c samīkṣya mohaṃ tyaja cādya sarvaṃ; jñānasya tattvārtham idaṃ viditvā 12,296.039a avāptam etad dhi purā sanātanād; dhiraṇyagarbhād gadato narādhipa 12,296.039c prasādya yatnena tam ugratejasaṃ; sanātanaṃ brahma yathādya vai tvayā 12,296.040a pṛṣṭas tvayā cāsmi yathā narendra; tathā mayedaṃ tvayi coktam adya 12,296.040c tathāvāptaṃ brahmaṇo me narendra; mahaj jñānaṃ mokṣavidāṃ purāṇam 12,296.041 bhīṣma uvāca 12,296.041a etad uktaṃ paraṃ brahma yasmān nāvartate punaḥ 12,296.041c pañcaviṃśo mahārāja paramarṣinidarśanāt 12,296.042a punarāvṛttim āpnoti paraṃ jñānam avāpya ca 12,296.042c nāvabudhyati tattvena budhyamāno 'jarāmaraḥ 12,296.043a etan niḥśreyasakaraṃ jñānānāṃ te paraṃ mayā 12,296.043c kathitaṃ tattvatas tāta śrutvā devarṣito nṛpa 12,296.044a hiraṇyagarbhād ṛṣiṇā vasiṣṭhena mahātmanā 12,296.044c vasiṣṭhād ṛṣiśārdūlān nārado 'vāptavān idam 12,296.045a nāradād viditaṃ mahyam etad brahma sanātanam 12,296.045c mā śucaḥ kauravendra tvaṃ śrutvaitat paramaṃ padam 12,296.046a yena kṣarākṣare vitte na bhayaṃ tasya vidyate 12,296.046c vidyate tu bhayaṃ tasya yo naitad vetti pārthiva 12,296.047a avijñānāc ca mūḍhātmā punaḥ punar upadravan 12,296.047c pretya jātisahasrāṇi maraṇāntāny upāśnute 12,296.048a devalokaṃ tathā tiryaṅ mānuṣyam api cāśnute 12,296.048c yadi śudhyati kālena tasmād ajñānasāgarāt 12,296.048d*0761_01 uttīrṇo 'smād agādhāt sa param āpnoti śobhanam 12,296.049a ajñānasāgaro ghoro hy avyakto 'gādha ucyate 12,296.049c ahany ahani majjanti yatra bhūtāni bhārata 12,296.050a yasmād agādhād avyaktād uttīrṇas tvaṃ sanātanāt 12,296.050c tasmāt tvaṃ virajāś caiva vitamaskaś ca pārthiva 12,297.001 bhīṣma uvāca 12,297.001a mṛgayāṃ vicaran kaś cid vijane janakātmajaḥ 12,297.001c vane dadarśa viprendram ṛṣiṃ vaṃśadharaṃ bhṛgoḥ 12,297.002a tam āsīnam upāsīnaḥ praṇamya śirasā munim 12,297.002c paścād anumatas tena papraccha vasumān idam 12,297.003a bhagavan kim idaṃ śreyaḥ pretya vāpīha vā bhavet 12,297.003c puruṣasyādhruve dehe kāmasya vaśavartinaḥ 12,297.004a satkṛtya paripṛṣṭaḥ san sumahātmā mahātapāḥ 12,297.004c nijagāda tatas tasmai śreyaskaram idaṃ vacaḥ 12,297.005a manaso 'pratikūlāni pretya ceha ca vāñchasi 12,297.005c bhūtānāṃ pratikūlebhyo nivartasva yatendriyaḥ 12,297.006a dharmaḥ satāṃ hitaḥ puṃsāṃ dharmaś caivāśrayaḥ satām 12,297.006c dharmāl lokās trayas tāta pravṛttāḥ sacarācarāḥ 12,297.007a svādukāmuka kāmānāṃ vaitṛṣṇyaṃ kiṃ na gacchasi 12,297.007c madhu paśyasi durbuddhe prapātaṃ nānupaśyasi 12,297.008a yathā jñāne paricayaḥ kartavyas tatphalārthinā 12,297.008c tathā dharme paricayaḥ kartavyas tatphalārthinā 12,297.009a asatā dharmakāmena viśuddhaṃ karma duṣkaram 12,297.009c satā tu dharmakāmena sukaraṃ karma duṣkaram 12,297.010a vane grāmyasukhācāro yathā grāmyas tathaiva saḥ 12,297.010c grāme vanasukhācāro yathā vanacaras tathā 12,297.011a manovākkarmake dharme kuru śraddhāṃ samāhitaḥ 12,297.011c nivṛttau vā pravṛttau vā saṃpradhārya guṇāguṇān 12,297.012a nityaṃ ca bahu dātavyaṃ sādhubhyaś cānasūyatā 12,297.012c prārthitaṃ vrataśaucābhyāṃ satkṛtaṃ deśakālayoḥ 12,297.013a śubhena vidhinā labdham arhāya pratipādayet 12,297.013c krodham utsṛjya dattvā ca nānutapyen na kīrtayet 12,297.014a anṛśaṃsaḥ śucir dāntaḥ satyavāg ārjave sthitaḥ 12,297.014c yonikarmaviśuddhaś ca pātraṃ syād vedavid dvijaḥ 12,297.015a satkṛtā caikapatnī ca jātyā yonir iheṣyate 12,297.015c ṛgyajuḥsāmago vidvān ṣaṭkarmā pātram ucyate 12,297.016a sa eva dharmaḥ so 'dharmas taṃ taṃ pratinaraṃ bhavet 12,297.016c pātrakarmaviśeṣeṇa deśakālāv avekṣya ca 12,297.017a līlayālpaṃ yathā gātrāt pramṛjyād rajasaḥ pumān 12,297.017c bahuyatnena mahatā pāpanirharaṇaṃ tathā 12,297.018a viriktasya yathā samyag ghṛtaṃ bhavati bheṣajam 12,297.018c tathā nirhṛtadoṣasya pretyadharmaḥ sukhāvahaḥ 12,297.019a mānasaṃ sarvabhūteṣu vartate vai śubhāśubhe 12,297.019c aśubhebhyaḥ samākṣipya śubheṣv evāvatārayet 12,297.019d*0762_01 mānasaṃ vṛddhasevābhir duḥkhaṃ śārīram auṣadhaiḥ 12,297.019d*0762_02 vācikaṃ mantrajāpyena vidvān yatnād vināśayet 12,297.020a sarvaṃ sarveṇa sarvatra kriyamāṇaṃ ca pūjaya 12,297.020c svadharme yatra rāgas te kāmaṃ dharmo vidhīyatām 12,297.021a adhṛtātman dhṛtau tiṣṭha durbuddhe buddhimān bhava 12,297.021c apraśānta praśāmya tvam aprājña prājñavac cara 12,297.022a tejasā śakyate prāptum upāyasahacāriṇā 12,297.022c iha ca pretya ca śreyas tasya mūlaṃ dhṛtiḥ parā 12,297.023a rājarṣir adhṛtiḥ svargāt patito hi mahābhiṣaḥ 12,297.023c yayātiḥ kṣīṇapuṇyaś ca dhṛtyā lokān avāptavān 12,297.024a tapasvināṃ dharmavatāṃ viduṣāṃ copasevanāt 12,297.024c prāpsyase vipulāṃ buddhiṃ tathā śreyo 'bhipatsyase 12,297.024d*0763_01 sa tu vipras tathā pṛṣṭo rājñā jānakinā vane 12,297.024d*0763_02 proktavān akhilaṃ dharmaṃ mokṣāśramam anuttamam 12,297.025a sa tu svabhāvasaṃpannas tac chrutvā munibhāṣitam 12,297.025c vinivartya manaḥ kāmād dharme buddhiṃ cakāra ha 12,298.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,298.001a dharmādharmavimuktaṃ yad vimuktaṃ sarvasaṃśrayāt 12,298.001c janmamṛtyuvimuktaṃ ca vimuktaṃ puṇyapāpayoḥ 12,298.002a yac chivaṃ nityam abhayaṃ nityaṃ cākṣaram avyayam 12,298.002c śuci nityam anāyāsaṃ tad bhavān vaktum arhati 12,298.003 bhīṣma uvāca 12,298.003a atra te vartayiṣye 'ham itihāsaṃ purātanam 12,298.003c yājñavalkyasya saṃvādaṃ janakasya ca bhārata 12,298.004a yājñavalkyam ṛṣiśreṣṭhaṃ daivarātir mahāyaśāḥ 12,298.004c papraccha janako rājā praśnaṃ praśnavidāṃ varaḥ 12,298.005a katīndriyāṇi viprarṣe kati prakṛtayaḥ smṛtāḥ 12,298.005c kim avyaktaṃ paraṃ brahma tasmāc ca paratas tu kim 12,298.006a prabhavaṃ cāpyayaṃ caiva kālasaṃkhyāṃ tathaiva ca 12,298.006c vaktum arhasi viprendra tvadanugrahakāṅkṣiṇaḥ 12,298.007a ajñānāt paripṛcchāmi tvaṃ hi jñānamayo nidhiḥ 12,298.007c tad ahaṃ śrotum icchāmi sarvam etad asaṃśayam 12,298.008 yājñavalkya uvāca 12,298.008a śrūyatām avanīpāla yad etad anupṛcchasi 12,298.008c yogānāṃ paramaṃ jñānaṃ sāṃkhyānāṃ ca viśeṣataḥ 12,298.009a na tavāviditaṃ kiṃ cin māṃ tu jijñāsate bhavān 12,298.009c pṛṣṭena cāpi vaktavyam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 12,298.010a aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāś cāpi ṣoḍaśa 12,298.010c atha sapta tu vyaktāni prāhur adhyātmacintakāḥ 12,298.011a avyaktaṃ ca mahāṃś caiva tathāhaṃkāra eva ca 12,298.011c pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam 12,298.012a etāḥ prakṛtayas tv aṣṭau vikārān api me śṛṇu 12,298.012c śrotraṃ tvak caiva cakṣuś ca jihvā ghrāṇaṃ ca pañcamam 12,298.013a śabdasparśau ca rūpaṃ ca raso gandhas tathaiva ca 12,298.013c vāk ca hastau ca pādau ca pāyur meḍhraṃ tathaiva ca 12,298.014a ete viśeṣā rājendra mahābhūteṣu pañcasu 12,298.014c buddhīndriyāṇy athaitāni saviśeṣāṇi maithila 12,298.015a manaḥ ṣoḍaśakaṃ prāhur adhyātmagaticintakāḥ 12,298.015c tvaṃ caivānye ca vidvāṃsas tattvabuddhiviśāradāḥ 12,298.016a avyaktāc ca mahān ātmā samutpadyati pārthiva 12,298.016c prathamaṃ sargam ity etad āhuḥ prādhānikaṃ budhāḥ 12,298.017a mahataś cāpy ahaṃkāra utpadyati narādhipa 12,298.017c dvitīyaṃ sargam ity āhur etad buddhyātmakaṃ smṛtam 12,298.018a ahaṃkārāc ca saṃbhūtaṃ mano bhūtaguṇātmakam 12,298.018c tṛtīyaḥ sarga ity eṣa āhaṃkārika ucyate 12,298.019a manasas tu samudbhūtā mahābhūtā narādhipa 12,298.019b*0764_01 samudbhūtāni manaso mahābhūtāni pārthiva 12,298.019c caturthaṃ sargam ity etan mānasaṃ paricakṣate 12,298.020a śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhas tathaiva ca 12,298.020c pañcamaṃ sargam ity āhur bhautikaṃ bhūtacintakāḥ 12,298.021a śrotraṃ tvak caiva cakṣuś ca jihvā ghrāṇaṃ ca pañcamam 12,298.021c sargaṃ tu ṣaṣṭham ity āhur bahucintātmakaṃ smṛtam 12,298.022a adhaḥ śrotrendriyagrāma utpadyati narādhipa 12,298.022c saptamaṃ sargam ity āhur etad aindriyakaṃ smṛtam 12,298.023a ūrdhvasrotas tathā tiryag utpadyati narādhipa 12,298.023c aṣṭamaṃ sargam ity āhur etad ārjavakaṃ budhāḥ 12,298.024a tiryak srotas tv adhaḥsrota utpadyati narādhipa 12,298.024c navamaṃ sargam ity āhur etad ārjavakaṃ budhāḥ 12,298.025a etāni nava sargāṇi tattvāni ca narādhipa 12,298.025c caturviṃśatir uktāni yathāśruti nidarśanāt 12,298.026a ata ūrdhvaṃ mahārāja guṇasyaitasya tattvataḥ 12,298.026c mahātmabhir anuproktāṃ kālasaṃkhyāṃ nibodha me 12,299.001 yājñavalkya uvāca 12,299.001a avyaktasya naraśreṣṭha kālasaṃkhyāṃ nibodha me 12,299.001c pañca kalpasahasrāṇi dviguṇāny ahar ucyate 12,299.002a rātrir etāvatī cāsya pratibuddho narādhipa 12,299.002c sṛjaty oṣadhim evāgre jīvanaṃ sarvadehinām 12,299.003a tato brahmāṇam asṛjad dhairaṇyāṇḍasamudbhavam 12,299.003c sā mūrtiḥ sarvabhūtānām ity evam anuśuśruma 12,299.004a saṃvatsaram uṣitvāṇḍe niṣkramya ca mahāmuniḥ 12,299.004c saṃdadhe 'rdhaṃ mahīṃ kṛtsnāṃ divam ardhaṃ prajāpatiḥ 12,299.005a dyāvāpṛthivyor ity eṣa rājan vedeṣu paṭhyate 12,299.005c tayoḥ śakalayor madhyam ākāśam akarot prabhuḥ 12,299.006a etasyāpi ca saṃkhyānaṃ vedavedāṅgapāragaiḥ 12,299.006c daśa kalpasahasrāṇi pādonāny ahar ucyate 12,299.006e rātrim etāvatīṃ cāsya prāhur adhyātmacintakāḥ 12,299.007a sṛjaty ahaṃkāram ṛṣir bhūtaṃ divyātmakaṃ tathā 12,299.007c caturaś cāparān putrān dehāt pūrvaṃ mahān ṛṣiḥ 12,299.007d*0765_01 maharṣayaḥ sapta pūrve catvāro manavas tathā 12,299.007e te vai pitṛbhyaḥ pitaraḥ śrūyante rājasattama 12,299.008a devāḥ pitṝṇāṃ ca sutā devair lokāḥ samāvṛtāḥ 12,299.008c carācarā naraśreṣṭha ity evam anuśuśruma 12,299.009a parameṣṭhī tv ahaṃkāro 'sṛjad bhūtāni pañcadhā 12,299.009c pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam 12,299.010a etasyāpi niśām āhus tṛtīyam iha kurvataḥ 12,299.010c pañca kalpasahasrāṇi tāvad evāhar ucyate 12,299.011a śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca pañcamaḥ 12,299.011c ete viśeṣā rājendra mahābhūteṣu pañcasu 12,299.011e yair āviṣṭāni bhūtāni ahany ahani pārthiva 12,299.012a anyonyaṃ spṛhayanty ete anyonyasya hite ratāḥ 12,299.012c anyonyam abhimanyante anyonyaspardhinas tathā 12,299.013a te vadhyamānā anyonyaṃ guṇair hāribhir avyayāḥ 12,299.013c ihaiva parivartante tiryagyonipraveśinaḥ 12,299.014a trīṇi kalpasahasrāṇi eteṣām ahar ucyate 12,299.014c ratrir etāvatī caiva manasaś ca narādhipa 12,299.015a manaś carati rājendra caritaṃ sarvam indriyaiḥ 12,299.015c na cendriyāṇi paśyanti mana evātra paśyati 12,299.016a cakṣuḥ paśyati rūpāṇi manasā tu na cakṣuṣā 12,299.016c manasi vyākule cakṣuḥ paśyann api na paśyati 12,299.016e tathendriyāṇi sarvāṇi paśyantīty abhicakṣate 12,299.017a manasy uparate rājann indriyoparamo bhavet 12,299.017c na cendriyavyuparame manasy uparamo bhavet 12,299.017e evaṃ manaḥpradhānāni indriyāṇi vibhāvayet 12,299.018a indriyāṇāṃ hi sarveṣām īśvaraṃ mana ucyate 12,299.018c etad viśanti bhūtāni sarvāṇīha mahāyaśāḥ 12,300.001 yājñavalkya uvāca 12,300.001a tattvānāṃ sargasaṃkhyā ca kālasaṃkhyā tathaiva ca 12,300.001c mayā proktānupūrvyeṇa saṃhāram api me śṛṇu 12,300.002a yathā saṃharate jantūn sasarja ca punaḥ punaḥ 12,300.002c anādinidhano brahmā nityaś cākṣara eva ca 12,300.003a ahaḥkṣayam atho buddhvā niśi svapnamanās tathā 12,300.003c codayām āsa bhagavān avyakto 'haṃkṛtaṃ naram 12,300.004a tataḥ śatasahasrāṃśur avyaktenābhicoditaḥ 12,300.004c kṛtvā dvādaśadhātmānam ādityo jvaladagnivat 12,300.005a caturvidhaṃ prajājālaṃ nirdahaty āśu tejasā 12,300.005c jarāyvaṇḍasvedajātam udbhijjaṃ ca narādhipa 12,300.006a etad unmeṣamātreṇa viniṣṭaṃ sthāṇujaṅgamam 12,300.006c kūrmapṛṣṭhasamā bhūmir bhavaty atha samantataḥ 12,300.007a jagad dagdhvāmitabalaḥ kevalaṃ jagatīṃ tataḥ 12,300.007c ambhasā balinā kṣipram āpūryata samantataḥ 12,300.008a tataḥ kālāgnim āsādya tad ambho yāti saṃkṣayam 12,300.008c vinaṣṭe 'mbhasi rājendra jājvalīty analo mahān 12,300.009a tam aprameyo 'tibalaṃ jvalamānaṃ vibhāvasum 12,300.009c ūṣmāṇaṃ sarvabhūtānāṃ saptārciṣam athāñjasā 12,300.010a bhakṣayām āsa balavān vāyur aṣṭātmako balī 12,300.010c vicarann amitaprāṇas tiryag ūrdhvam adhas tathā 12,300.011a tam apratibalaṃ bhīmam ākāśaṃ grasate ''tmanā 12,300.011c ākāśam apy atinadan mano grasati cārikam 12,300.012a mano grasati sarvātmā so 'haṃkāraḥ prajāpatiḥ 12,300.012c ahaṃkāraṃ mahān ātmā bhūtabhavyabhaviṣyavit 12,300.013a tam apy anupamātmānaṃ viśvaṃ śaṃbhuḥ prajāpatiḥ 12,300.013c aṇimā laghimā prāptir īśāno jyotir avyayaḥ 12,300.014a sarvataḥpāṇipādāntaḥ sarvatokṣiśiromukhaḥ 12,300.014c sarvataḥśrutimāṃl loke sarvam āvṛtya tiṣṭhati 12,300.015a hṛdayaṃ sarvabhūtānāṃ parvaṇo 'ṅguṣṭhamātrakaḥ 12,300.015c anugrasaty anantaṃ hi mahātmā viśvam īśvaraḥ 12,300.016a tataḥ samabhavat sarvam akṣayāvyayam avraṇam 12,300.016c bhūtabhavyamanuṣyāṇāṃ sraṣṭāram anaghaṃ tathā 12,300.017a eṣo 'pyayas te rājendra yathāvat paribhāṣitaḥ 12,300.017c adhyātmam adhibhūtaṃ ca adhidaivaṃ ca śrūyatām 12,301.001 yājñavalkya uvāca 12,301.001a pādāv adhyātmam ity āhur brāhmaṇās tattvadarśinaḥ 12,301.001c gantavyam adhibhūtaṃ ca viṣṇus tatrādhidaivatam 12,301.002a pāyur adhyātmam ity āhur yathātattvārthadarśinaḥ 12,301.002c visargam adhibhūtaṃ ca mitras tatrādhidaivatam 12,301.003a upastho 'dhyātmam ity āhur yathāyoganidarśanam 12,301.003c adhibhūtaṃ tathānando daivataṃ ca prajāpatiḥ 12,301.004a hastāv adhyātmam ity āhur yathāsāṃkhyanidarśanam 12,301.004c kartavyam adhibhūtaṃ tu indras tatrādhidaivatam 12,301.005a vāg adhyātmam iti prāhur yathāśrutinidarśanam 12,301.005c vaktavyam adhibhūtaṃ tu vahnis tatrādhidaivatam 12,301.006a cakṣur adhyātmam ity āhur yathāśrutinidarśanam 12,301.006c rūpam atrādhibhūtaṃ tu sūryas tatrādhidaivatam 12,301.007a śrotram adhyātmam ity āhur yathāśrutinidarśanam 12,301.007b*0766_01 karṇāv adhyātmakaṃ jñeyaṃ prāhuḥ sāṃkhyanidarśanāḥ 12,301.007c śabdas tatrādhibhūtaṃ tu diśas tatrādhidaivatam 12,301.008a jihvām adhyātmam ity āhur yathātattvanidarśanam 12,301.008c rasa evādhibhūtaṃ tu āpas tatrādhidaivatam 12,301.009a ghrāṇam adhyātmam ity āhur yathāśrutinidarśanam 12,301.009c gandha evādhibhūtaṃ tu pṛthivī cādhidaivatam 12,301.010a tvag adhyātmam iti prāhus tattvabuddhiviśāradāḥ 12,301.010c sparśa evādhibhūtaṃ tu pavanaś cādhidaivatam 12,301.011a mano 'dhyātmam iti prāhur yathāśrutinidarśanam 12,301.011c mantavyam adhibhūtaṃ tu candramāś cādhidaivatam 12,301.012a ahaṃkārikam adhyātmam āhus tattvanidarśanam 12,301.012c abhimāno 'dhibhūtaṃ tu bhavas tatrādhidaivatam 12,301.013a buddhir adhyātmam ity āhur yathāvedanidarśanam 12,301.013c boddhavyam adhibhūtaṃ tu kṣetrajño 'trādhidaivatam 12,301.013d*0767_01 cittam adhyātmam ity āhur yoginaḥ sūkṣmadṛṣṭayaḥ 12,301.013d*0767_02 adhibhūtaṃ caityam āhū rudras tatrādhidaivatam 12,301.014a eṣā te vyaktato rājan vibhūtir anuvarṇitā 12,301.014c ādau madhye tathā cānte yathātattvena tattvavit 12,301.015a prakṛtir guṇān vikurute svacchandenātmakāmyayā 12,301.015c krīḍārthaṃ tu mahārāja śataśo 'tha sahasraśaḥ 12,301.016a yathā dīpasahasrāṇi dīpān martyāḥ prakurvate 12,301.016c prakṛtis tathā vikurute puruṣasya guṇān bahūn 12,301.017a sattvam ānanda udrekaḥ prītiḥ prākāśyam eva ca 12,301.017c sukhaṃ śuddhitvam ārogyaṃ saṃtoṣaḥ śraddadhānatā 12,301.018a akārpaṇyam asaṃrambhaḥ kṣamā dhṛtir ahiṃsatā 12,301.018c samatā satyam ānṛṇyaṃ mārdavaṃ hrīr acāpalam 12,301.019a śaucam ārjavam ācāram alaulyaṃ hṛdyasaṃbhramaḥ 12,301.019c iṣṭāniṣṭaviyogānāṃ kṛtānām avikatthanam 12,301.020a dānena cānugrahaṇam aspṛhārthe parārthatā 12,301.020c sarvabhūtadayā caiva sattvasyaite guṇāḥ smṛtāḥ 12,301.021a rajoguṇānāṃ saṃghāto rūpam aiśvaryavigrahe 12,301.021c atyāśitvam akāruṇyaṃ sukhaduḥkhopasevanam 12,301.022a parāpavādeṣu ratir vivādānāṃ ca sevanam 12,301.022c ahaṃkāras tv asatkāraś cintā vairopasevanam 12,301.023a paritāpo 'paharaṇaṃ hrīnāśo 'nārjavaṃ tathā 12,301.023c bhedaḥ paruṣatā caiva kāmakrodhau madas tathā 12,301.023e darpo dveṣo 'tivādaś ca ete proktā rajoguṇāḥ 12,301.024a tāmasānāṃ tu saṃghātaṃ pravakṣyāmy upadhāryatām 12,301.024c moho 'prakāśas tāmisram andhatāmisrasaṃjñitam 12,301.025a maraṇaṃ cāndhatāmisraṃ tāmisraṃ krodha ucyate 12,301.025c tamaso lakṣaṇānīha bhakṣāṇām abhirocanam 12,301.026a bhojanānām aparyāptis tathā peyeṣv atṛptatā 12,301.026c gandhavāso vihāreṣu śayaneṣv āsaneṣu ca 12,301.027a divāsvapne vivāde ca pramādeṣu ca vai ratiḥ 12,301.027c nṛtyavāditragītānām ajñānāc chraddadhānatā 12,301.027e dveṣo dharmaviśeṣāṇām ete vai tāmasā guṇāḥ 12,301.027f*0768_01 ity evaṃ saptadaśako rāśir avyaktasaṃjñakaḥ 12,301.027f*0768_02 sarvair ihendriyārthaiś ca vyaktāvyaktaiś ca saṃhatāḥ 12,301.027f*0768_03 pañcaviṃśaka ity eṣa vyaktāvyaktamayo gaṇaḥ 12,301.027f*0768_04 etaiḥ sarvaiḥ samāyuktāḥ pumān ity abhidhīyate 12,302.001 yājñavalkya uvāca 12,302.001a ete pradhānasya guṇās trayaḥ puruṣasattama 12,302.001c kṛtsnasya caiva jagatas tiṣṭhanty anapagāḥ sadā 12,302.001d*0769_01 avyaktarūpo bhagavāñ śatadhā ca sahasraśaḥ 12,302.002a śatadhā sahasradhā caiva tathā śatasahasradhā 12,302.002c koṭiśaś ca karoty eṣa pratyagātmānam ātmanā 12,302.003a sāttvikasyottamaṃ sthānaṃ rājasasyeha madhyamam 12,302.003c tāmasasyādhamaṃ sthānaṃ prāhur adhyātmacintakāḥ 12,302.004a kevaleneha puṇyena gatim ūrdhvām avāpnuyāt 12,302.004c puṇyapāpena mānuṣyam adharmeṇāpy adhogatim 12,302.005a dvaṃdvam eṣāṃ trayāṇāṃ tu saṃnipātaṃ ca tattvataḥ 12,302.005c sattvasya rajasaś caiva tamasaś ca śṛṇuṣva me 12,302.006a sattvasya tu rajo dṛṣṭaṃ rajasaś ca tamas tathā 12,302.006c tamasaś ca tathā sattvaṃ sattvasyāvyaktam eva ca 12,302.006d*0770_01 sattvaṃ prapadyate sattvād avyaktād vyaktam eva ca 12,302.007a avyaktasattvasaṃyukto devalokam avāpnuyāt 12,302.007c rajaḥsattvasamāyukto manuṣyeṣūpapadyate 12,302.008a rajastamobhyāṃ saṃyuktas tiryagyoniṣu jāyate 12,302.008c rajastāmasasattvaiś ca yukto mānuṣyam āpnuyāt 12,302.009a puṇyapāpaviyuktānāṃ sthānam āhur manīṣiṇām 12,302.009c śāsvataṃ cāvyayaṃ caiva akṣaraṃ cābhayaṃ ca yat 12,302.010a jñānināṃ saṃbhavaṃ śreṣṭhaṃ sthānam avraṇam acyutam 12,302.010c atīndriyam abījaṃ ca janmamṛtyutamonudam 12,302.011a avyaktasthaṃ paraṃ yat tat pṛṣṭas te 'haṃ narādhipa 12,302.011c sa eṣa prakṛtiṣṭho hi tasthur ity abhidhīyate 12,302.012a acetanaś caiṣa mataḥ prakṛtisthaś ca pārthiva 12,302.012c etenādhiṣṭhitaś caiva sṛjate saṃharaty api 12,302.013 janaka uvāca 12,302.013a anādinidhanāv etāv ubhāv eva mahāmune 12,302.013c amūrtimantāv acalāv aprakampyau ca nirvraṇau 12,302.014a agrāhyāv ṛṣiśārdūla katham eko hy acetanaḥ 12,302.014c cetanāvāṃs tathā caikaḥ kṣetrajña iti bhāṣitaḥ 12,302.015a tvaṃ hi viprendra kārtsnyena mokṣadharmam upāsase 12,302.015c sākalyaṃ mokṣadharmasya śrotum icchāmi tattvataḥ 12,302.016a astitvaṃ kevalatvaṃ ca vinābhāvaṃ tathaiva ca 12,302.016b*0771_01 daivatāni ca me brūhi dehaṃ yāny āśritāni vai 12,302.016c tathaivotkramaṇasthānaṃ dehino 'pi viyujyataḥ 12,302.017a kālena yad dhi prāpnoti sthānaṃ tad brūhi me dvija 12,302.017c sāṃkhyajñānaṃ ca tattvena pṛthag yogaṃ tathaiva ca 12,302.018a ariṣṭāni ca tattvena vaktum arhasi sattama 12,302.018c viditaṃ sarvam etat te pāṇāv āmalakaṃ yathā 12,303.001 yājñavalkya uvāca 12,303.001a na śakyo nirguṇas tāta guṇīkartuṃ viśāṃ pate 12,303.001c guṇavāṃś cāpy aguṇavān yathātattvaṃ nibodha me 12,303.002a guṇair hi guṇavān eva nirguṇaś cāguṇas tathā 12,303.002c prāhur evaṃ mahātmāno munayas tattvadarśinaḥ 12,303.003a guṇasvabhāvas tv avyakto guṇān evābhivartate 12,303.003c upayuṅkte ca tān eva sa caivājñaḥ svabhāvataḥ 12,303.004a avyaktas tu na jānīte puruṣo jñaḥ svabhāvataḥ 12,303.004c na mattaḥ param astīti nityam evābhimanyate 12,303.005a anena kāraṇenaitad avyaktaṃ syād acetanam 12,303.005c nityatvād akṣaratvāc ca kṣarāṇāṃ tattvato 'nyathā 12,303.006a yadājñānena kurvīta guṇasargaṃ punaḥ punaḥ 12,303.006c yadātmānaṃ na jānīte tadāvyaktam ihocyate 12,303.007a kartṛtvāc cāpi tattvānāṃ tattvadharmī tathocyate 12,303.007c kartṛtvāc caiva yonīnāṃ yonidharmā tathocyate 12,303.008a kartṛtvāt prakṛtīnāṃ tu tathā prakṛtidharmitā 12,303.008c kartṛtvāc cāpi bījānāṃ bījadharmī tathocyate 12,303.009a guṇānāṃ prasavatvāc ca tathā prasavadharmavān 12,303.009c kartṛtvāt pralayānāṃ ca tathā pralayadharmitā 12,303.009d*0772_01 kartṛtvāt prasavānāṃ ca tathā prabhavadharmitā 12,303.010a bījatvāt prakṛtitvāc ca pralayatvāt tathaiva ca 12,303.010c upekṣakatvād anyatvād abhimānāc ca kevalam 12,303.011a manyante yatayaḥ śuddhā adhyātmavigatajvarāḥ 12,303.011c anityaṃ nityam avyaktam evam etad dhi śuśruma 12,303.012a avyaktaikatvam ity āhur nānātvaṃ puruṣas tathā 12,303.012c sarvabhūtadayāvantaḥ kevalaṃ jñānam āsthitāḥ 12,303.013a anyaḥ sa puruṣo 'vyaktas tv adhruvo dhruvasaṃjñakaḥ 12,303.013c yathā muñja iṣīkāyās tathaivaitad dhi jāyate 12,303.013d*0773_01 na caiva muñjasaṃyogād iṣīkā kartṛ budhyate 12,303.014a anyaṃ ca maśakaṃ vidyād anyac codumbaraṃ tathā 12,303.014c na codumbarasaṃyogair maśakas tatra lipyate 12,303.015a anya eva tathā matsyas tathānyad udakaṃ smṛtam 12,303.015c na codakasya sparśena matsyo lipyati sarvaśaḥ 12,303.016a anyo hy agnir ukhāpy anyā nityam evam avaihi bhoḥ 12,303.016c na copalipyate so 'gnir ukhāsaṃsparśanena vai 12,303.017a puṣkaraṃ tv anyad evātra tathānyad udakaṃ smṛtam 12,303.017c na codakasya sparśena lipyate tatra puṣkaram 12,303.018a eteṣāṃ saha saṃvāsaṃ vivāsaṃ caiva nityaśaḥ 12,303.018c yathā tathainaṃ paśyanti na nityaṃ prākṛtā janāḥ 12,303.019a ye tv anyathaiva paśyanti na samyak teṣu darśanam 12,303.019c te vyaktaṃ nirayaṃ ghoraṃ praviśanti punaḥ punaḥ 12,303.020a sāṃkhyadarśanam etat te parisaṃkhyātam uttamam 12,303.020c evaṃ hi parisaṃkhyāya sāṃkhyāḥ kevalatāṃ gatāḥ 12,303.021a ye tv anye tattvakuśalās teṣām etan nidarśanam 12,303.021c ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yogānām api darśanam 12,304.001 yājñavalkya uvāca 12,304.001a sāṃkhyajñānaṃ mayā proktaṃ yogajñānaṃ nibodha me 12,304.001c yathāśrutaṃ yathādṛṣṭaṃ tattvena nṛpasattama 12,304.002a nāsti sāṃkhyasamaṃ jñānaṃ nāsti yogasamaṃ balam 12,304.002c tāv ubhāv ekacaryau tu ubhāv anidhanau smṛtau 12,304.003a pṛthak pṛthak tu paśyanti ye 'lpabuddhiratā narāḥ 12,304.003c vayaṃ tu rājan paśyāma ekam eva tu niścayāt 12,304.004a yad eva yogāḥ paśyanti tat sāṃkhyair api dṛśyate 12,304.004c ekaṃ sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa tattvavit 12,304.005a rudrapradhānān aparān viddhi yogān paraṃtapa 12,304.005c tenaiva cātha dehena vicaranti diśo daśa 12,304.006a yāvad dhi pralayas tāta sūkṣmeṇāṣṭaguṇena vai 12,304.006c yogena lokān vicaran sukhaṃ saṃnyasya cānagha 12,304.007a vedeṣu cāṣṭaguṇitaṃ yogam āhur manīṣiṇaḥ 12,304.007c sūkṣmam aṣṭaguṇaṃ prāhur netaraṃ nṛpasattama 12,304.008a dviguṇaṃ yogakṛtyaṃ tu yogānāṃ prāhur uttamam 12,304.008c saguṇaṃ nirguṇaṃ caiva yathāśāstranidarśanam 12,304.008d*0774_01 ataḥ paraṃ pravakṣyāmi prāṇāyāmaṃ ca pārthiva 12,304.009a dhāraṇā caiva manasaḥ prāṇāyāmaś ca pārthiva 12,304.009b*0775_01 ekāgratā ca manasaḥ prāṇāyāmas tathaiva ca 12,304.009c prāṇāyāmo hi saguṇo nirguṇaṃ dhāraṇaṃ manaḥ 12,304.010a yatra dṛśyeta muñcan vai prāṇān maithilasattama 12,304.010c vātādhikyaṃ bhavaty eva tasmād dhi na samācaret 12,304.011a niśāyāḥ prathame yāme codanā dvādaśa smṛtāḥ 12,304.011c madhye suptvā pare yāme dvādaśaiva tu codanāḥ 12,304.012a tad evam upaśāntena dāntenaikāntaśīlinā 12,304.012c ātmārāmeṇa buddhena yoktavyo ''tmā na saṃśayaḥ 12,304.013a pañcānām indriyāṇāṃ tu doṣān ākṣipya pañcadhā 12,304.013c śabdaṃ sparśaṃ tathā rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ tathaiva ca 12,304.014a pratibhām apavargaṃ ca pratisaṃhṛtya maithila 12,304.014c indriyagrāmam akhilaṃ manasy abhiniveśya ha 12,304.015a manas tathaivāhaṃkāre pratiṣṭhāpya narādhipa 12,304.015c ahaṃkāraṃ tathā buddhau buddhiṃ ca prakṛtāv api 12,304.016a evaṃ hi parisaṃkhyāya tato dhyāyeta kevalam 12,304.016c virajaskamalaṃ nityam anantaṃ śuddham avraṇam 12,304.017a tasthuṣaṃ puruṣaṃ sattvam abhedyam ajarāmaram 12,304.017c śāśvataṃ cāvyayaṃ caiva īśānaṃ brahma cāvyayam 12,304.018a yuktasya tu mahārāja lakṣaṇāny upadhārayet 12,304.018c lakṣaṇaṃ tu prasādasya yathā tṛptaḥ sukhaṃ svapet 12,304.019a nivāte tu yathā dīpo jvalet snehasamanvitaḥ 12,304.019c niścalordhvaśikhas tadvad yuktam āhur manīṣiṇaḥ 12,304.020a pāṣāṇa iva meghotthair yathā bindubhir āhataḥ 12,304.020c nālaṃ cālayituṃ śakyas tathā yuktasya lakṣaṇam 12,304.021a śaṅkhadundubhinirghoṣair vividhair gītavāditaiḥ 12,304.021c kriyamāṇair na kampeta yuktasyaitan nidarśanam 12,304.022a tailapātraṃ yathā pūrṇaṃ karābhyāṃ gṛhya pūruṣaḥ 12,304.022c sopānam āruhed bhītas tarjyamāno 'sipāṇibhiḥ 12,304.023a saṃyatātmā bhayāt teṣāṃ na pātrād bindum utsṛjet 12,304.023c tathaivottaramāṇasya ekāgramanasas tathā 12,304.024a sthiratvād indriyāṇāṃ tu niścalatvāt tathaiva ca 12,304.024c evaṃ yuktasya tu muner lakṣaṇāny upadhārayet 12,304.025a sa yuktaḥ paśyati brahma yat tat paramam avyayam 12,304.025c mahatas tamaso madhye sthitaṃ jvalanasaṃnibham 12,304.026a etena kevalaṃ yāti tyaktvā deham asākṣikam 12,304.026c kālena mahatā rājañ śrutir eṣā sanātanī 12,304.027a etad dhi yogaṃ yogānāṃ kim anyad yogalakṣaṇam 12,304.027c vijñāya tad dhi manyante kṛtakṛtyā manīṣiṇaḥ 12,305.001 yājñavalkya uvāca 12,305.001a tathaivotkramamāṇaṃ tu śṛṇuṣvāvahito nṛpa 12,305.001c padbhyām utkramamāṇasya vaiṣṇavaṃ sthānam ucyate 12,305.002a jaṅghābhyāṃ tu vasūn devān āpnuyād iti naḥ śrutam 12,305.002c jānubhyāṃ ca mahābhāgān devān sādhyān avāpnuyāt 12,305.003a pāyunotkramamāṇas tu maitraṃ sthānam avāpnuyāt 12,305.003c pṛthivīṃ jaghanenātha ūrubhyāṃ tu prajāpatim 12,305.004a pārśvābhyāṃ maruto devān nāsābhyām indum eva ca 12,305.004c bāhubhyām indram ity āhur urasā rudram eva ca 12,305.005a grīvāyās tam ṛṣiśreṣṭhaṃ naram āpnoty anuttamam 12,305.005c viśvedevān mukhenātha diśaḥ śrotreṇa cāpnuyāt 12,305.006a ghrāṇena gandhavahanaṃ netrābhyāṃ sūryam eva ca 12,305.006c bhrūbhyāṃ caivāśvinau devau lalāṭena pitṝn atha 12,305.007a brahmāṇam āpnoti vibhuṃ mūrdhnā devāgrajaṃ tathā 12,305.007c etāny utkramaṇasthānāny uktāni mithileśvara 12,305.008a ariṣṭāni tu vakṣyāmi vihitāni manīṣibhiḥ 12,305.008c saṃvatsaraviyogasya saṃbhaveyuḥ śarīriṇaḥ 12,305.009a yo 'rundhatīṃ na paśyeta dṛṣṭapūrvāṃ kadā cana 12,305.009c tathaiva dhruvam ity āhuḥ pūrṇenduṃ dīpam eva ca 12,305.009e khaṇḍābhāsaṃ dakṣiṇatas te 'pi saṃvatsarāyuṣaḥ 12,305.010a paracakṣuṣi cātmānaṃ ye na paśyanti pārthiva 12,305.010c ātmacchāyākṛtībhūtaṃ te 'pi saṃvatsarāyuṣaḥ 12,305.011a atidyutir atiprajñā aprajñā cādyutis tathā 12,305.011c prakṛter vikriyāpattiḥ ṣaṇmāsān mṛtyulakṣaṇam 12,305.012a daivatāny avajānāti brāhmaṇaiś ca virudhyate 12,305.012c kṛṣṇaśyāvacchavicchāyaḥ ṣaṇmāsān mṛtyulakṣaṇam 12,305.013a śīrṇanābhi yathā cakraṃ chidraṃ somaṃ prapaśyati 12,305.013c tathaiva ca sahasrāṃśuṃ saptarātreṇa mṛtyubhāk 12,305.014a śavagandham upāghrāti surabhiṃ prāpya yo naraḥ 12,305.014c devatāyatanasthas tu ṣaḍrātreṇa sa mṛtyubhāk 12,305.015a karṇanāsāvanamanaṃ dantadṛṣṭivirāgitā 12,305.015c saṃjñālopo nirūṣmatvaṃ sadyomṛtyunidarśanam 12,305.016a akasmāc ca sravedyasya vāmam akṣi narādhipa 12,305.016c mūrdhataś cotpated dhūmaḥ sadyomṛtyunidarśanam 12,305.017a etāvanti tv ariṣṭāni viditvā mānavo ''tmavān 12,305.017c niśi cāhani cātmānaṃ yojayet paramātmani 12,305.018a pratīkṣamāṇas tat kālaṃ yat kālaṃ prati tad bhavet 12,305.018c athāsya neṣṭaṃ maraṇaṃ sthātum icched imāṃ kriyām 12,305.019a sarvagandhān rasāṃś caiva dhārayeta samāhitaḥ 12,305.019c tathā hi mṛtyuṃ jayati tatpareṇāntarātmanā 12,305.020a sasāṃkhyadhāraṇaṃ caiva viditvā manujarṣabha 12,305.020c jayec ca mṛtyuṃ yogena tatpareṇāntarātmanā 12,305.021a gacchet prāpyākṣayaṃ kṛtsnam ajanma śivam avyayam 12,305.021c śāśvataṃ sthānam acalaṃ duṣprāpam akṛtātmabhiḥ 12,306.001 yājñavalkya uvāca 12,306.001a avyaktasthaṃ paraṃ yat tat pṛṣṭas te 'haṃ narādhipa 12,306.001c paraṃ guhyam imaṃ praśnaṃ śṛṇuṣvāvahito nṛpa 12,306.002a yathārṣeṇeha vidhinā caratāvamatena ha 12,306.002c mayādityād avāptāni yajūṃṣi mithilādhipa 12,306.003a mahatā tapasā devas tapiṣṭhaḥ sevito mayā 12,306.003c prītena cāhaṃ vibhunā sūryeṇoktas tadānagha 12,306.004a varaṃ vṛṇīṣva viprarṣe yad iṣṭaṃ te sudurlabham 12,306.004c tat te dāsyāmi prītātmā matprasādo hi durlabhaḥ 12,306.005a tataḥ praṇamya śirasā mayoktas tapatāṃ varaḥ 12,306.005c yajūṃṣi nopayuktāni kṣipram icchāmi veditum 12,306.006a tato māṃ bhagavān āha vitariṣyāmi te dvija 12,306.006c sarasvatīha vāgbhūtā śarīraṃ te pravekṣyati 12,306.007a tato mām āha bhagavān āsyaṃ svaṃ vivṛtaṃ kuru 12,306.007c vivṛtaṃ ca tato me ''syaṃ praviṣṭā ca sarasvatī 12,306.008a tato vidahyamāno 'haṃ praviṣṭo 'mbhas tadānagha 12,306.008c avijñānād amarṣāc ca bhāskarasya mahātmanaḥ 12,306.008d*0776_01 vaiśaṃpāyananāmāsau mātulo me mahāmuniḥ 12,306.008d*0776_02 mucyatāṃ yad adhītaṃ te matta ity eva so 'bravīt 12,306.008d*0776_03 tenāmarṣeṇa tapto 'haṃ mātulasya mahātmanaḥ 12,306.009a tato vidahyamānaṃ mām uvāca bhagavān raviḥ 12,306.009c muhūrtaṃ sahyatāṃ dāhas tataḥ śītībhaviṣyasi 12,306.010a śītībhūtaṃ ca māṃ dṛṣṭvā bhagavān āha bhāskaraḥ 12,306.010c pratiṣṭhāsyati te vedaḥ sottaraḥ sakhilo dvija 12,306.011a kṛtsnaṃ śatapathaṃ caiva praṇeṣyasi dvijarṣabha 12,306.011c tasyānte cāpunarbhāve buddhis tava bhaviṣyati 12,306.012a prāpsyase ca yad iṣṭaṃ tat sāṃkhyayogepsitaṃ padam 12,306.012c etāvad uktvā bhagavān astam evābhyavartata 12,306.013a tato 'nuvyāhṛtaṃ śrutvā gate deve vibhāvasau 12,306.013c gṛham āgatya saṃhṛṣṭo 'cintayaṃ vai sarasvatīm 12,306.014a tataḥ pravṛttātiśubhā svaravyañjanabhūṣitā 12,306.014c oṃkāram āditaḥ kṛtvā mama devī sarasvatī 12,306.015a tato 'ham arghyaṃ vidhivat sarasvatyai nyavedayam 12,306.015c tapatāṃ ca variṣṭhāya niṣaṇṇas tatparāyaṇaḥ 12,306.016a tataḥ śatapathaṃ kṛtsnaṃ sarahasyaṃ sasaṃgraham 12,306.016c cakre sapariśeṣaṃ ca harṣeṇa parameṇa ha 12,306.017a kṛtvā cādhyayanaṃ teṣāṃ śiṣyāṇāṃ śatam uttamam 12,306.017c vipriyārthaṃ saśiṣyasya mātulasya mahātmanaḥ 12,306.018a tataḥ saśiṣyeṇa mayā sūryeṇeva gabhastibhiḥ 12,306.018c vyāpto yajño mahārāja pitus tava mahātmanaḥ 12,306.019a miṣato devalasyāpi tato 'rdhaṃ hṛtavān aham 12,306.019c svavedadakṣiṇāyātha vimarde mātulena ha 12,306.020a sumantunātha pailena tathā jaimininā ca vai 12,306.020c pitrā te munibhiś caiva tato 'ham anumānitaḥ 12,306.021a daśa pañca ca prāptāni yajūṃṣy arkān mayānagha 12,306.021c tathaiva lomaharṣāc ca purāṇam avadhāritam 12,306.021d*0777_01 upadhāritaṃ tathā vāpi purāṇaṃ romaharṣaṇāt 12,306.022a bījam etat puraskṛtya devīṃ caiva sarasvatīm 12,306.022c sūryasya cānubhāvena pravṛtto 'haṃ narādhipa 12,306.023a kartuṃ śatapathaṃ vedam apūrvaṃ kāritaṃ ca me 12,306.023c yathābhilaṣitaṃ mārgaṃ tathā tac copapāditam 12,306.024a śiṣyāṇām akhilaṃ kṛtsnam anujñātaṃ sasaṃgraham 12,306.024c sarve ca śiṣyāḥ śucayo gatāḥ paramaharṣitāḥ 12,306.025a śākhāḥ pañcadaśemās tu vidyā bhāskaradarśitāḥ 12,306.025c pratiṣṭhāpya yathākāmaṃ vedyaṃ tad anucintayam 12,306.026a kim atra brahmaṇyam ṛtaṃ kiṃ ca vedyam anuttamam 12,306.026c cintaye tatra cāgatya gandharvo mām apṛcchata 12,306.027a viśvāvasus tato rājan vedāntajñānakovidaḥ 12,306.027c caturviṃśatikān praśnān pṛṣṭvā vedasya pārthiva 12,306.027e pañcaviṃśatimaṃ praśnaṃ papracchānvīkṣikīṃ tathā 12,306.028a viśvāviśvaṃ tathāśvāśvaṃ mitraṃ varuṇam eva ca 12,306.028a*0778_01 **** **** puruṣaṃ prakṛtiṃ tathā 12,306.028a*0778_02 tathaiva puruṣavyāghra 12,306.028c jñānaṃ jñeyaṃ tathājño jñaḥ kas tapā atapās tathā 12,306.028e sūryādaḥ sūrya iti ca vidyāvidye tathaiva ca 12,306.029a vedyāvedyaṃ tathā rājann acalaṃ calam eva ca 12,306.029c apūrvam akṣayaṃ kṣayyam etat praśnam anuttamam 12,306.030a athoktaś ca mayā rājan rājā gandharvasattamaḥ 12,306.030c pṛṣṭavān anupūrveṇa praśnam uttamam arthavat 12,306.031a muhūrtaṃ mṛṣyatāṃ tāvad yāvad enaṃ vicintaye 12,306.031c bāḍham ity eva kṛtvā sa tūṣṇīṃ gandharva āsthitaḥ 12,306.032a tato 'nvacintayam ahaṃ bhūyo devīṃ sarasvatīm 12,306.032c manasā sa ca me praśno dadhno ghṛtam ivoddhṛtam 12,306.033a tatropaniṣadaṃ caiva pariśeṣaṃ ca pārthiva 12,306.033c mathnāmi manasā tāta dṛṣṭvā cānvīkṣikīṃ parām 12,306.034a caturthī rājaśārdūla vidyaiṣā sāṃparāyikī 12,306.034c udīritā mayā tubhyaṃ pañcaviṃśe 'dhi dhiṣṭhitā 12,306.035a athoktas tu mayā rājan rājā viśvāvasus tadā 12,306.035c śrūyatāṃ yad bhavān asmān praśnaṃ saṃpṛṣṭavān iha 12,306.036a viśvāviśveti yad idaṃ gandharvendrānupṛcchasi 12,306.036c viśvāvyaktaṃ paraṃ vidyād bhūtabhavyabhayaṃkaram 12,306.037a triguṇaṃ guṇakartṛtvād aviśvo niṣkalas tathā 12,306.037c aśvas tathaiva mithunam evam evānudṛśyate 12,306.038a avyaktaṃ prakṛtiṃ prāhuḥ puruṣeti ca nirguṇam 12,306.038c tathaiva mitraṃ puruṣaṃ varuṇaṃ prakṛtiṃ tathā 12,306.039a jñānaṃ tu prakṛtiṃ prāhur jñeyaṃ niṣkalam eva ca 12,306.039c ajñaś ca jñaś ca puruṣas tasmān niṣkala ucyate 12,306.040a kas tapā atapāḥ proktaḥ ko 'sau puruṣa ucyate 12,306.040c tapāḥ prakṛtir ity āhur atapā niṣkalaḥ smṛtaḥ 12,306.040d*0779_01 sūryam avyaktam ity uktam atisūryas tu niṣkalam 12,306.040d*0779_02 avidyā prakṛtir jñeyā vidyā puruṣa ucyate 12,306.040d*0780_01 sūryāṃ ca prakṛtiṃ vidyād asūryā niṣphalaḥ smṛtaḥ 12,306.040d*0780_02 vidyeti puruṣaṃ vidyād avidyā prakṛtiḥ parā 12,306.041a tathaivāvedyam avyaktaṃ vedyaḥ puruṣa ucyate 12,306.041c calācalam iti proktaṃ tvayā tad api me śṛṇu 12,306.042a calāṃ tu prakṛtiṃ prāhuḥ kāraṇaṃ kṣepasargayoḥ 12,306.042c akṣepasargayoḥkartā niścalaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ 12,306.043a ajāv ubhāv aprajau ca akṣayau cāpy ubhāv api 12,306.043c ajau nityāv ubhau prāhur adhyātmagatiniścayāḥ 12,306.044a akṣayatvāt prajanane ajam atrāhur avyayam 12,306.044c akṣayaṃ puruṣaṃ prāhuḥ kṣayo hy asya na vidyate 12,306.045a guṇakṣayatvāt prakṛtiḥ kartṛtvād akṣayaṃ budhāḥ 12,306.045c eṣā te ''nvīkṣikī vidyā caturthī sāṃparāyikī 12,306.046a vidyopetaṃ dhanaṃ kṛtvā karmaṇā nityakarmaṇi 12,306.046c ekāntadarśanā vedāḥ sarve viśvāvaso smṛtāḥ 12,306.047a jāyante ca mriyante ca yasminn ete yataś cyutāḥ 12,306.047c vedārthaṃ ye na jānanti vedyaṃ gandharvasattama 12,306.048a sāṅgopāṅgān api yadi pañca vedān adhīyate 12,306.048c vedavedyaṃ na jānīte vedabhāravaho hi saḥ 12,306.049a yo ghṛtārthī kharīkṣīraṃ mathed gandharvasattama 12,306.049c viṣṭhāṃ tatrānupaśyeta na maṇḍaṃ nāpi vā ghṛtam 12,306.050a tathā vedyam avedyaṃ ca vedavidyo na vindati 12,306.050c sa kevalaṃ mūḍhamatir jñānabhāravahaḥ smṛtaḥ 12,306.051a draṣṭavyau nityam evaitau tatpareṇāntarātmanā 12,306.051c yathāsya janmanidhane na bhavetāṃ punaḥ punaḥ 12,306.052a ajasraṃ janmanidhanaṃ cintayitvā trayīm imām 12,306.052c parityajya kṣayam iha akṣayaṃ dharmam āsthitaḥ 12,306.053a yadā tu paśyate 'tyantam ahany ahani kāśyapa 12,306.053c tadā sa kevalībhūtaḥ ṣaḍviṃśam anupaśyati 12,306.054a anyaś ca śaśvad avyaktas tathānyaḥ pañcaviṃśakaḥ 12,306.054c tasya dvāv anupaśyeta tam ekam iti sādhavaḥ 12,306.055a tenaitan nābhijānanti pañcaviṃśakam acyutam 12,306.055c janmamṛtyubhayād yogāḥ sāṃkhyāś ca paramaiṣiṇaḥ 12,306.056 viśvāvasur uvāca 12,306.056a pañcaviṃśaṃ yad etat te proktaṃ brāhmaṇasattama 12,306.056c tathā tan na tathā veti tad bhavān vaktum arhati 12,306.057a jaigīṣavyasyāsitasya devalasya ca me śrutam 12,306.057c parāśarasya viprarṣer vārṣagaṇyasya dhīmataḥ 12,306.058a bhikṣoḥ pañcaśikhasyātha kapilasya śukasya ca 12,306.058c gautamasyārṣṭiṣeṇasya gargasya ca mahātmanaḥ 12,306.059a nāradasyāsureś caiva pulastyasya ca dhīmataḥ 12,306.059c sanatkumārasya tataḥ śukrasya ca mahātmanaḥ 12,306.060a kaśyapasya pituś caiva pūrvam eva mayā śrutam 12,306.060c tadanantaraṃ ca rudrasya viśvarūpasya dhīmataḥ 12,306.061a daivatebhyaḥ pitṛbhyaś ca daityebhyaś ca tatas tataḥ 12,306.061c prāptam etan mayā kṛtsnaṃ vedyaṃ nityaṃ vadanty uta 12,306.062a tasmāt tad vai bhavadbuddhyā śrotum icchāmi brāhmaṇa 12,306.062c bhavān prabarhaḥ śāstrāṇāṃ pragalbhaś cātibuddhimān 12,306.063a na tavāviditaṃ kiṃ cid bhavāñ śrutinidhiḥ smṛtaḥ 12,306.063c kathyate devaloke ca pitṛloke ca brāhmaṇa 12,306.064a brahmalokagatāś caiva kathayanti maharṣayaḥ 12,306.064c patiś ca tapatāṃ śaśvad ādityas tava bhāṣate 12,306.065a sāṃkhyajñānaṃ tvayā brahmann avāptaṃ kṛtsnam eva ca 12,306.065c tathaiva yogajñānaṃ ca yājñavalkya viśeṣataḥ 12,306.066a niḥsaṃdigdhaṃ prabuddhas tvaṃ budhyamānaś carācaram 12,306.066c śrotum icchāmi taj jñānaṃ ghṛtaṃ maṇḍamayaṃ yathā 12,306.067 yājñavalkya uvāca 12,306.067a kṛtsnadhāriṇam eva tvāṃ manye gandharvasattama 12,306.067c jijñāsasi ca māṃ rājaṃs tan nibodha yathāśrutam 12,306.068a abudhyamānāṃ prakṛtiṃ budhyate pañcaviṃśakaḥ 12,306.068c na tu budhyati gandharva prakṛtiḥ pañcaviṃśakam 12,306.069a anenāpratibodhena pradhānaṃ pravadanti tam 12,306.069c sāṃkhyayogāś ca tattvajñā yathāśrutinidarśanāt 12,306.070a paśyaṃs tathaivāpaśyaṃś ca paśyaty anyas tathānagha 12,306.070c ṣaḍviṃśaḥ pañcaviṃśaṃ ca caturviṃśaṃ ca paśyati 12,306.070e na tu paśyati paśyaṃs tu yaś cainam anupaśyati 12,306.071a pañcaviṃśo 'bhimanyeta nānyo 'sti paramo mama 12,306.071c na caturviṃśako 'grāhyo manujair jñānadarśibhiḥ 12,306.072a matsyevodakam anveti pravartati pravartanāt 12,306.072c yathaiva budhyate matsyas tathaiṣo 'py anubudhyate 12,306.072e sasnehaḥ sahavāsāc ca sābhimānaś ca nityaśaḥ 12,306.073a sa nimajjati kālasya yadaikatvaṃ na budhyate 12,306.073c unmajjati hi kālasya mamatvenābhisaṃvṛtaḥ 12,306.074a yadā tu manyate 'nyo 'ham anya eṣa iti dvijaḥ 12,306.074c tadā sa kevalībhūtaḥ ṣaḍviṃśam anupaśyati 12,306.075a anyaś ca rājann avaras tathānyaḥ pañcaviṃśakaḥ 12,306.075c tatsthatvād anupaśyanti eka eveti sādhavaḥ 12,306.076a tenaitan nābhinandanti pañcaviṃśakam acyutam 12,306.076c janmamṛtyubhayād bhītā yogāḥ sāṃkhyāś ca kāśyapa 12,306.076e ṣaḍviṃśam anupaśyanti śucayas tatparāyaṇāḥ 12,306.077a yadā sa kevalībhūtaḥ ṣaḍviṃśam anupaśyati 12,306.077c tadā sa sarvavid vidvān na punarjanma vindati 12,306.078a evam apratibuddhaś ca budhyamānaś ca te 'nagha 12,306.078c buddhaś cokto yathātattvaṃ mayā śrutinidarśanāt 12,306.079a paśyāpaśyaṃ yo 'nupaśyet kṣemaṃ tattvaṃ ca kāśyapa 12,306.079c kevalākevalaṃ cādyaṃ pañcaviṃśāt paraṃ ca yat 12,306.080 viśvāvasur uvāca 12,306.080a tathyaṃ śubhaṃ caitad uktaṃ tvayā bhoḥ; samyak kṣemyaṃ devatādyaṃ yathāvat 12,306.080c svasty akṣayaṃ bhavataś cāstu nityaṃ; buddhyā sadā buddhiyuktaṃ namas te 12,306.081 yājñavalkya uvāca 12,306.081a evam uktvā saṃprayāto divaṃ sa; vibhrājan vai śrīmatā darśanena 12,306.081c tuṣṭaś ca tuṣṭyā parayābhinandya; pradakṣiṇaṃ mama kṛtvā mahātmā 12,306.082a brahmādīnāṃ khecarāṇāṃ kṣitau ca; ye cādhastāt saṃvasante narendra 12,306.082c tatraiva tad darśanaṃ darśayan vai; samyak kṣemyaṃ ye pathaṃ saṃśritā vai 12,306.083a sāṃkhyāḥ sarve sāṃkhyadharme ratāś ca; tadvad yogā yogadharme ratāś ca 12,306.083c ye cāpy anye mokṣakāmā manuṣyās; teṣām etad darśanaṃ jñānadṛṣṭam 12,306.084a jñānān mokṣo jāyate pūruṣāṇāṃ; nāsty ajñānād evam āhur narendra 12,306.084c tasmāj jñānaṃ tattvato 'nveṣitavyaṃ; yenātmānaṃ mokṣayej janmamṛtyoḥ 12,306.085a prāpya jñānaṃ brāhmaṇāt kṣatriyād vā; vaiśyāc chūdrād api nīcād abhīkṣṇam 12,306.085c śraddhātavyaṃ śraddadhānena nityaṃ; na śraddhinaṃ janmamṛtyū viśetām 12,306.086a sarve varṇā brāhmaṇā brahmajāś ca; sarve nityaṃ vyāharante ca brahma 12,306.086c tattvaṃ śāstraṃ brahmabuddhyā bravīmi; sarvaṃ viśvaṃ brahma caitat samastam 12,306.087a brahmāsyato brāhmaṇāḥ saṃprasūtā; bāhubhyāṃ vai kṣatriyāḥ saṃprasūtāḥ 12,306.087c nābhyāṃ vaiśyāḥ pādataś cāpi śūdrāḥ; sarve varṇā nānyathā veditavyāḥ 12,306.088a ajñānataḥ karmayoniṃ bhajante; tāṃ tāṃ rājaṃs te yathā yānty abhāvam 12,306.088c tathā varṇā jñānahīnāḥ patante; ghorād ajñānāt prākṛtaṃ yonijālam 12,306.089a tasmāj jñānaṃ sarvato mārgitavyaṃ; sarvatrasthaṃ caitad uktaṃ mayā te 12,306.089c tasthau brahmā tasthivāṃś cāparo yas; tasmai nityaṃ mokṣam āhur dvijendrāḥ 12,306.090a yat te pṛṣṭaṃ tan mayā copadiṣṭaṃ; yāthātathyaṃ tad viśoko bhavasva 12,306.090c rājan gacchasvaitadarthasya pāraṃ; samyak proktaṃ svasti te 'stv atra nityam 12,306.091 bhīṣma uvāca 12,306.091a sa evam anuśāstas tu yājñavalkyena dhīmatā 12,306.091c prītimān abhavad rājā mithilādhipatis tadā 12,306.092a gate munivare tasmin kṛte cāpi pradakṣiṇe 12,306.092c daivarātir narapatir āsīnas tatra mokṣavit 12,306.093a gokoṭiṃ sparśayām āsa hiraṇyasya tathaiva ca 12,306.093c ratnāñjalim athaikaṃ ca brāhmaṇebhyo dadau tadā 12,306.094a videharājyaṃ ca tathā pratiṣṭhāpya sutasya vai 12,306.094c yatidharmam upāsaṃś cāpy avasan mithilādhipaḥ 12,306.095a sāṃkhyajñānam adhīyāno yogaśāstraṃ ca kṛtsnaśaḥ 12,306.095c dharmādharmau ca rājendra prākṛtaṃ parigarhayan 12,306.096a anantam iti kṛtvā sa nityaṃ kevalam eva ca 12,306.096c dharmādharmau puṇyapāpe satyāsatye tathaiva ca 12,306.097a janmamṛtyū ca rājendra prākṛtaṃ tad acintayat 12,306.097c brahmāvyaktasya karmedam iti nityaṃ narādhipa 12,306.098a paśyanti yogāḥ sāṃkhyāś ca svaśāstrakṛtalakṣaṇāḥ 12,306.098c iṣṭāniṣṭaviyuktaṃ hi tasthau brahma parātparam 12,306.098e nityaṃ tam āhur vidvāṃsaḥ śucis tasmāc chucir bhava 12,306.099a dīyate yac ca labhate dattaṃ yac cānumanyate 12,306.099b*0781_01 avyakteneti tac cintyam anyathā mā vicintaya 12,306.099c dadāti ca naraśreṣṭha pratigṛhṇāti yac ca ha 12,306.099e dadāty avyaktam evaitat pratigṛhṇāti tac ca vai 12,306.100a ātmā hy evātmano hy ekaḥ ko 'nyas tvatto 'dhiko bhavet 12,306.100c evaṃ manyasva satatam anyathā mā vicintaya 12,306.101a yasyāvyaktaṃ na viditaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ punaḥ 12,306.101c tena tīrthāni yajñāś ca sevitavyāvipaścitā 12,306.102a na svādhyāyais tapobhir vā yajñair vā kurunandana 12,306.102c labhate 'vyaktasaṃsthānaṃ jñātvāvyaktaṃ mahīpate 12,306.103a tathaiva mahataḥ sthānam āhaṃkārikam eva ca 12,306.103c ahaṃkārāt paraṃ cāpi sthānāni samavāpnuyāt 12,306.104a ye tv avyaktāt paraṃ nityaṃ jānate śāstratatparāḥ 12,306.104c janmamṛtyuviyuktaṃ ca viyuktaṃ sad asac ca yat 12,306.105a etan mayāptaṃ janakāt purastāt; tenāpi cāptaṃ nṛpa yājñavalkyāt 12,306.105c jñānaṃ viśiṣṭaṃ na tathā hi yajñā; jñānena durgaṃ tarate na yajñaiḥ 12,306.106a durgaṃ janma nidhanaṃ cāpi rājan; na bhūtikaṃ jñānavido vadanti 12,306.106c yajñais tapobhir niyamair vrataiś ca; divaṃ samāsādya patanti bhūmau 12,306.107a tasmād upāsasva paraṃ mahac chuci; śivaṃ vimokṣaṃ vimalaṃ pavitram 12,306.107c kṣetrajñavit pārthiva jñānayajñam; upāsya vai tattvam ṛṣir bhaviṣyasi 12,306.108a upaniṣadam upākarot tadā vai; janakanṛpasya purā hi yājñavalkyaḥ 12,306.108c yad upagaṇitaśāśvatāvyayaṃ tac; chubham amṛtatvam aśokam ṛcchatīti 12,307.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,307.001a aiśvaryaṃ vā mahat prāpya dhanaṃ vā bharatarṣabha 12,307.001c dīrgham āyur avāpyātha kathaṃ mṛtyum atikramet 12,307.002a tapasā vā sumahatā karmaṇā vā śrutena vā 12,307.002c rasāyanaprayogair vā kair nopaiti jarāntakau 12,307.003 bhīṣma uvāca 12,307.003a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,307.003c bhikṣoḥ pañcaśikhasyeha saṃvādaṃ janakasya ca 12,307.004a vaideho janako rājā maharṣiṃ vedavittamam 12,307.004c paryapṛcchat pañcaśikhaṃ chinnadharmārthasaṃśayam 12,307.005a kena vṛttena bhagavann atikrāmej jarāntakau 12,307.005c tapasā vātha buddhyā vā karmaṇā vā śrutena vā 12,307.006a evam uktaḥ sa vaidehaṃ pratyuvāca parokṣavit 12,307.006c nivṛttir naitayor asti nānivṛttiḥ kathaṃ cana 12,307.007a na hy ahāni nivartante na māsā na punaḥ kṣapāḥ 12,307.007c so 'yaṃ prapadyate 'dhvānaṃ cirāya dhruvam adhruvaḥ 12,307.008a sarvabhūtasamucchedaḥ srotasevohyate sadā 12,307.008c uhyamānaṃ nimajjantam aplave kālasāgare 12,307.008e jarāmṛtyumahāgrāhe na kaś cid abhipadyate 12,307.009a naivāsya bhavitā kaś cin nāsau bhavati kasya cit 12,307.009c pathi saṃgatam evedaṃ dārair anyaiś ca bandhubhiḥ 12,307.009e nāyam atyantasaṃvāso labdhapūrvo hi kena cit 12,307.010a kṣipyante tena tenaiva niṣṭanantaḥ punaḥ punaḥ 12,307.010c kālena jātā jātā hi vāyunevābhrasaṃcayāḥ 12,307.011a jarāmṛtyū hi bhūtānāṃ khāditārau vṛkāv iva 12,307.011c balināṃ durbalānāṃ ca hrasvānāṃ mahatām api 12,307.012a evaṃbhūteṣu bhūteṣu nityabhūtādhruveṣu ca 12,307.012c kathaṃ hṛṣyeta jāteṣu mṛteṣu ca kathaṃ jvaret 12,307.013a kuto 'ham āgataḥ ko 'smi kva gamiṣyāmi kasya vā 12,307.013c kasmin sthitaḥ kva bhavitā kasmāt kim anuśocasi 12,307.013d*0782_01 satyaś ca te yathātmā ca tyaktaḥ syāt kim anena ca 12,307.014a draṣṭā svargasya na hy asti tathaiva narakasya ca 12,307.014c āgamāṃs tv anatikramya dadyāc caiva yajeta ca 12,308.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,308.001a aparityajya gārhasthyaṃ kururājarṣisattama 12,308.001c kaḥ prāpto vinayaṃ buddhyā mokṣatattvaṃ vadasva me 12,308.002a saṃnyasyate yathātmāyaṃ saṃnyastātmā yathā ca yaḥ 12,308.002c paraṃ mokṣasya yac cāpi tan me brūhi pitāmaha 12,308.003 bhīṣma uvāca 12,308.003a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,308.003c janakasya ca saṃvādaṃ sulabhāyāś ca bhārata 12,308.004a saṃnyāsaphalikaḥ kaś cid babhūva nṛpatiḥ purā 12,308.004c maithilo janako nāma dharmadhvaja iti śrutaḥ 12,308.005a sa vede mokṣaśāstre ca sve ca śāstre kṛtāgamaḥ 12,308.005c indriyāṇi samādhāya śaśāsa vasudhām imām 12,308.006a tasya vedavidaḥ prājñāḥ śrutvā tāṃ sādhuvṛttatām 12,308.006c lokeṣu spṛhayanty anye puruṣāḥ puruṣeśvara 12,308.007a atha dharmayuge tasmin yogadharmam anuṣṭhitā 12,308.007c mahīm anucacāraikā sulabhā nāma bhikṣukī 12,308.008a tayā jagad idaṃ sarvam aṭantyā mithileśvaraḥ 12,308.008c tatra tatra śruto mokṣe kathyamānas tridaṇḍibhiḥ 12,308.009a sā susūkṣmāṃ kathāṃ śrutvā tathyaṃ neti sasaṃśayā 12,308.009c darśane jātasaṃkalpā janakasya babhūva ha 12,308.010a tataḥ sā viprahāyātha pūrvarūpaṃ hi yogataḥ 12,308.010c abibhrad anavadyāṅgī rūpam anyad anuttamam 12,308.011a cakṣur nimeṣamātreṇa laghvastragatigāminī 12,308.011c videhānāṃ purīṃ subhrūr jagāma kamalekṣaṇā 12,308.012a sā prāpya mithilāṃ ramyāṃ samṛddhajanasaṃkulām 12,308.012c bhaikṣacaryāpadeśena dadarśa mithileśvaram 12,308.013a rājā tasyāḥ paraṃ dṛṣṭvā saukumāryaṃ vapus tathā 12,308.013c keyaṃ kasya kuto veti babhūvāgatavismayaḥ 12,308.014a tato 'syāḥ svāgataṃ kṛtvā vyādiśya ca varāsanam 12,308.014c pūjitāṃ pādaśaucena varānnenāpy atarpayat 12,308.015a atha bhuktavatī prītā rājānaṃ mantribhir vṛtam 12,308.015c sarvabhāṣyavidāṃ madhye codayām āsa bhikṣukī 12,308.016a sulabhā tv asya dharmeṣu mukto neti sasaṃśayā 12,308.016c sattvaṃ sattvena yogajñā praviveśa mahīpate 12,308.017a netrābhyāṃ netrayor asya raśmīn saṃyojya raśmibhiḥ 12,308.017c sā sma saṃcodayiṣyantaṃ yogabandhair babandha ha 12,308.018a janako 'py utsmayan rājā bhāvam asyā viśeṣayan 12,308.018c pratijagrāha bhāvena bhāvam asyā nṛpottamaḥ 12,308.019a tad ekasminn adhiṣṭhāne saṃvādaḥ śrūyatām ayam 12,308.019c chatrādiṣu vimuktasya muktāyāś ca tridaṇḍake 12,308.020a bhagavatyāḥ kva caryeyaṃ kṛtā kva ca gamiṣyasi 12,308.020c kasya ca tvaṃ kuto veti papracchaināṃ mahīpatiḥ 12,308.021a śrute vayasi jātau ca sadbhāvo nādhigamyate 12,308.021c eṣv artheṣūttaraṃ tasmāt pravedyaṃ satsamāgame 12,308.022a chatrādiṣu viśeṣeṣu muktaṃ māṃ viddhi sarvaśaḥ 12,308.022c sa tvāṃ saṃmantum icchāmi mānārhāsi matā hi me 12,308.023a yasmāc caitan mayā prāptaṃ jñānaṃ vaiśeṣikaṃ purā 12,308.023c yasya nānyaḥ pravaktāsti mokṣe tam api me śṛṇu 12,308.024a pārāśaryasagotrasya vṛddhasya sumahātmanaḥ 12,308.024c bhikṣoḥ pañcaśikhasyāhaṃ śiṣyaḥ paramasaṃmataḥ 12,308.025a sāṃkhyajñāne tathā yoge mahīpālavidhau tathā 12,308.025c trividhe mokṣadharme 'smin gatādhvā chinnasaṃśayaḥ 12,308.026a sa yathāśāstradṛṣṭena mārgeṇeha parivrajan 12,308.026c vārṣikāṃś caturo māsān purā mayi sukhoṣitaḥ 12,308.027a tenāhaṃ sāṃkhyamukhyena sudṛṣṭārthena tattvataḥ 12,308.027c śrāvitas trividhaṃ mokṣaṃ na ca rājyād vicālitaḥ 12,308.028a so 'haṃ tām akhilāṃ vṛttiṃ trividhāṃ mokṣasaṃhitām 12,308.028c muktarāgaś carāmy ekaḥ pade paramake sthitaḥ 12,308.029a vairāgyaṃ punar etasya mokṣasya paramo vidhiḥ 12,308.029c jñānād eva ca vairāgyaṃ jāyate yena mucyate 12,308.030a jñānena kurute yatnaṃ yatnena prāpyate mahat 12,308.030c mahad dvaṃdvapramokṣāya sā siddhir yā vayotigā 12,308.031a seyaṃ paramikā buddhiḥ prāptā nirdvaṃdvatā mayā 12,308.031c ihaiva gatamohena caratā muktasaṅginā 12,308.032a yathā kṣetraṃ mṛdūbhūtam adbhir āplāvitaṃ tathā 12,308.032c janayaty aṅkuraṃ karma nṛṇāṃ tadvat punarbhavam 12,308.033a yathā cottāpitaṃ bījaṃ kapāle yatra tatra vā 12,308.033c prāpyāpy aṅkurahetutvam abījatvān na jāyate 12,308.033c*0783_01 kṣīṇavāsanayā buddhyā karma yat kriyate 'nagha 12,308.033c*0783_02 tad dagdhabījavad bhūyo nāṅkuraṃ pravimuñcati 12,308.034a tadvad bhagavatā tena śikhāproktena bhikṣuṇā 12,308.034c jñānaṃ kṛtam abījaṃ me viṣayeṣu na jāyate 12,308.035a nābhiṣajjati kasmiṃś cin nānarthe na parigrahe 12,308.035c nābhirajyati caiteṣu vyarthatvād rāgadoṣayoḥ 12,308.036a yaś ca me dakṣiṇaṃ bāhuṃ candanena samukṣayet 12,308.036c savyaṃ vāsyā ca yas takṣet samāv etāv ubhau mama 12,308.037a sukhī so 'ham avāptārthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ 12,308.037c muktasaṅgaḥ sthito rājye viśiṣṭo 'nyais tridaṇḍibhiḥ 12,308.038a mokṣe hi trividhā niṣṭhā dṛṣṭā pūrvair maharṣibhiḥ 12,308.038c jñānaṃ lokottaraṃ yac ca sarvatyāgaś ca karmaṇām 12,308.039a jñānaniṣṭhāṃ vadanty eke mokṣaśāstravido janāḥ 12,308.039c karmaniṣṭhāṃ tathaivānye yatayaḥ sūkṣmadarśinaḥ 12,308.040a prahāyobhayam apy etaj jñānaṃ karma ca kevalam 12,308.040c tṛtīyeyaṃ samākhyātā niṣṭhā tena mahātmanā 12,308.041a yame ca niyame caiva dveṣe kāme parigrahe 12,308.041c māne dambhe tathā snehe sadṛśās te kuṭumbibhiḥ 12,308.042a tridaṇḍādiṣu yady asti mokṣo jñānena kena cit 12,308.042c chatrādiṣu kathaṃ na syāt tulyahetau parigrahe 12,308.043a yena yena hi yasyārthaḥ kāraṇeneha kasya cit 12,308.043c tat tad ālambate dravyaṃ sarvaḥ sve sve parigrahe 12,308.044a doṣadarśī tu gārhasthye yo vrajaty āśramāntaram 12,308.044c utsṛjan parigṛhṇaṃś ca so 'pi saṅgān na mucyate 12,308.045a ādhipatye tathā tulye nigrahānugrahātmani 12,308.045c rājarṣibhikṣukācāryā mucyante kena hetunā 12,308.046a atha satyādhipatye 'pi jñānenaiveha kevalam 12,308.046c mucyante kiṃ na mucyante pade paramake sthitāḥ 12,308.047a kāṣāyadhāraṇaṃ mauṇḍyaṃ triviṣṭabdhaḥ kamaṇḍaluḥ 12,308.047c liṅgāny atyartham etāni na mokṣāyeti me matiḥ 12,308.048a yadi saty api liṅge 'smiñ jñānam evātra kāraṇam 12,308.048c nirmokṣāyeha duḥkhasya liṅgamātraṃ nirarthakam 12,308.049a atha vā duḥkhaśaithilyaṃ vīkṣya liṅge kṛtā matiḥ 12,308.049c kiṃ tad evārthasāmānyaṃ chatrādiṣu na lakṣyate 12,308.050a ākiṃcanye na mokṣo 'sti kaiṃcanye nāsti bandhanam 12,308.050c kaiṃcanye cetare caiva jantur jñānena mucyate 12,308.051a tasmād dharmārthakāmeṣu tathā rājyaparigrahe 12,308.051c bandhanāyataneṣv eṣu viddhy abandhe pade sthitam 12,308.052a rājyaiśvaryamayaḥ pāśaḥ snehāyatanabandhanaḥ 12,308.052c mokṣāśmaniśiteneha chinnas tyāgāsinā mayā 12,308.053a so 'ham evaṃgato mukto jātāsthas tvayi bhikṣuki 12,308.053c ayathārtho hi te varṇo vakṣyāmi śṛṇu tan mama 12,308.054a saukumāryaṃ tathā rūpaṃ vapur agryaṃ tathā vayaḥ 12,308.054c tavaitāni samastāni niyamaś ceti saṃśayaḥ 12,308.055a yac cāpy ananurūpaṃ te liṅgasyāsya viceṣṭitam 12,308.055c mukto 'yaṃ syān na vety asmād dharṣito matparigrahaḥ 12,308.056a na ca kāmasamāyukte mukte 'py asti tridaṇḍakam 12,308.056c na rakṣyate tvayā cedaṃ na muktasyāsti gopanā 12,308.057a matpakṣasaṃśrayāc cāyaṃ śṛṇu yas te vyatikramaḥ 12,308.057c āśrayantyāḥ svabhāvena mama pūrvaparigraham 12,308.058a praveśas te kṛtaḥ kena mama rāṣṭre pure tathā 12,308.058c kasya vā saṃnisargāt tvaṃ praviṣṭā hṛdayaṃ mama 12,308.059a varṇapravaramukhyāsi brāhmaṇī kṣatriyo hy aham 12,308.059c nāvayor ekayogo 'sti mā kṛthā varṇasaṃkaram 12,308.060a vartase mokṣadharmeṣu gārhasthye tv aham āśrame 12,308.060c ayaṃ cāpi sukaṣṭas te dvitīyo ''śramasaṃkaraḥ 12,308.061a sagotrāṃ vāsagotrāṃ vā na veda tvāṃ na vettha mām 12,308.061c sagotram āviśantyās te tṛtīyo gotrasaṃkaraḥ 12,308.062a atha jīvati te bhartā proṣito 'py atha vā kva cit 12,308.062c agamyā parabhāryeti caturtho dharmasaṃkaraḥ 12,308.063a sā tvam etāny akāryāṇi kāryāpekṣā vyavasyasi 12,308.063c avijñānena vā yuktā mithyājñānena vā punaḥ 12,308.064a atha vāpi svatantrāsi svadoṣeṇeha kena cit 12,308.064c yadi kiṃ cic chrutaṃ te 'sti sarvaṃ kṛtam anarthakam 12,308.065a idam anyat tṛtīyaṃ te bhāvasparśavighātakam 12,308.065c duṣṭāyā lakṣyate liṅgaṃ pravaktavyaṃ prakāśitam 12,308.066a na mayy evābhisaṃdhis te jayaiṣiṇyā jaye kṛtaḥ 12,308.066c yeyaṃ matpariṣat kṛtsnā jetum icchasi tām api 12,308.067a tathā hy evaṃ punaś ca tvaṃ dṛṣṭiṃ svāṃ pratimuñcasi 12,308.067c matpakṣapratighātāya svapakṣodbhāvanāya ca 12,308.068a sā svenāmarṣajena tvam ṛddhimohena mohitā 12,308.068c bhūyaḥ sṛjasi yogāstraṃ viṣāmṛtam ivaikadhā 12,308.069a icchator hi dvayor lābhaḥ strīpuṃsor amṛtopamaḥ 12,308.069c alābhaś cāpy araktasya so 'tra doṣo viṣopamaḥ 12,308.070a mā sprākṣīḥ sadhu jānīṣva svaśāstram anupālaya 12,308.070c kṛteyaṃ hi vijijñāsā mukto neti tvayā mama 12,308.070e etat sarvaṃ praticchannaṃ mayi nārhasi gūhitum 12,308.071a sā yadi tvaṃ svakāryeṇa yady anyasya mahīpateḥ 12,308.071c tattvaṃ satrapraticchannā mayi nārhasi gūhitum 12,308.072a na rājānaṃ mṛṣā gacchen na dvijātiṃ kathaṃ cana 12,308.072c na striyaṃ strīguṇopetāṃ hanyur hy ete mṛṣāgatāḥ 12,308.073a rājñāṃ hi balam aiśvaryaṃ brahma brahmavidāṃ balam 12,308.073c rūpayauvanasaubhāgyaṃ strīṇāṃ balam anuttamam 12,308.074a ata etair balair ete balinaḥ svārtham icchatā 12,308.074c ārjavenābhigantavyā vināśāya hy anārjavam 12,308.075a sā tvaṃ jātiṃ śrutaṃ vṛttaṃ bhāvaṃ prakṛtim ātmanaḥ 12,308.075c kṛtyam āgamane caiva vaktum arhasi tattvataḥ 12,308.076a ity etair asukhair vākyair ayuktair asamañjasaiḥ 12,308.076c pratyādiṣṭā narendreṇa sulabhā na vyakampata 12,308.077a uktavākye tu nṛpatau sulabhā cārudarśanā 12,308.077c tataś cārutaraṃ vākyaṃ pracakrāmātha bhāṣitum 12,308.078a navabhir navabhiś caiva doṣair vāgbuddhidūṣaṇaiḥ 12,308.078c apetam upapannārtham aṣṭādaśaguṇānvitam 12,308.079a saukṣmyaṃ saṃkhyākramau cobhau nirṇayaḥ saprayojanaḥ 12,308.079c pañcaitāny arthajātāni vākyam ity ucyate nṛpa 12,308.080a eṣām ekaikaśo 'rthānāṃ saukṣmyādīnāṃ sulakṣaṇam 12,308.080c śṛṇu saṃsāryamāṇānāṃ padārthaiḥ padavākyataḥ 12,308.081a jñānaṃ jñeyeṣu bhinneṣu yathābhedena vartate 12,308.081c tatrātiśayinī buddhis tat saukṣmyam iti vartate 12,308.082a doṣāṇāṃ ca guṇānāṃ ca pramāṇaṃ pravibhāgaśaḥ 12,308.082c kaṃ cid artham abhipretya sā saṃkhyety upadhāryatām 12,308.083a idaṃ pūrvam idaṃ paścād vaktavyaṃ yad vivakṣitam 12,308.083c kramayogaṃ tam apy āhur vākyaṃ vākyavido janāḥ 12,308.084a dharmārthakāmamokṣeṣu pratijñāya viśeṣataḥ 12,308.084c idaṃ tad iti vākyānte procyate sa vinirṇayaḥ 12,308.085a icchādveṣabhavair duḥkhaiḥ prakarṣo yatra jāyate 12,308.085c tatra yā nṛpate vṛttis tat prayojanam iṣyate 12,308.086a tāny etāni yathoktāni saukṣmyādīni janādhipa 12,308.086c ekārthasamavetāni vākyaṃ mama niśāmaya 12,308.087a upetārtham abhinnārthaṃ nāpavṛttaṃ na cādhikam 12,308.087c nāślakṣṇaṃ na ca saṃdigdhaṃ vakṣyāmi paramaṃ tava 12,308.088a na gurvakṣarasaṃbaddhaṃ parāṅmukhamukhaṃ na ca 12,308.088c nānṛtaṃ na trivargeṇa viruddhaṃ nāpy asaṃskṛtam 12,308.089a na nyūnaṃ kaṣṭaśabdaṃ vā vyutkramābhihitaṃ na ca 12,308.089c na śeṣaṃ nānukalpena niṣkāraṇam ahetukam 12,308.090a kāmāt krodhād bhayāl lobhād dainyād ānāryakāt tathā 12,308.090c hrīto 'nukrośato mānān na vakṣyāmi kathaṃ cana 12,308.091a vaktā śrotā ca vākyaṃ ca yadā tv avikalaṃ nṛpa 12,308.091c samam eti vivakṣāyāṃ tadā so 'rthaḥ prakāśate 12,308.092a vaktavye tu yadā vaktā śrotāram avamanyate 12,308.092c svārtham āha parārthaṃ vā tadā vākyaṃ na rohati 12,308.093a atha yaḥ svārtham utsṛjya parārthaṃ prāha mānavaḥ 12,308.093c viśaṅkā jāyate tasmin vākyaṃ tad api doṣavat 12,308.094a yas tu vaktā dvayor artham aviruddhaṃ prabhāṣate 12,308.094c śrotuś caivātmanaś caiva sa vaktā netaro nṛpa 12,308.095a tad arthavad idaṃ vākyam upetaṃ vākyasaṃpadā 12,308.095c avikṣiptamanā rājann ekāgraḥ śrotum arhasi 12,308.096a kāsi kasya kuto veti tvayāham abhicoditā 12,308.096c tatrottaram idaṃ vākyaṃ rājann ekamanāḥ śṛṇu 12,308.097a yathā jatu ca kāṣṭhaṃ ca pāṃsavaś codabindubhiḥ 12,308.097c suśliṣṭāni tathā rājan prāṇinām iha saṃbhavaḥ 12,308.098a śabdaḥ sparśo raso rūpaṃ gandhaḥ pañcendriyāṇi ca 12,308.098c pṛthag ātmā daśātmānaḥ saṃśliṣṭā jatukāṣṭhavat 12,308.099a na caiṣāṃ codanā kā cid astīty eṣa viniścayaḥ 12,308.099c ekaikasyeha vijñānaṃ nāsty ātmani tathā pare 12,308.100a na veda cakṣuś cakṣuṣṭvaṃ śrotraṃ nātmani vartate 12,308.100c tathaiva vyabhicāreṇa na vartante parasparam 12,308.100e saṃśliṣṭā nābhijāyante yathāpa iha pāṃsavaḥ 12,308.101a bāhyān anyān apekṣante guṇāṃs tān api me śṛṇu 12,308.101c rūpaṃ cakṣuḥ prakāśaś ca darśane hetavas trayaḥ 12,308.101e yathaivātra tathānyeṣu jñānajñeyeṣu hetavaḥ 12,308.102a jñānajñeyāntare tasmin mano nāmāparo guṇaḥ 12,308.102c vicārayati yenāyaṃ niścaye sādhvasādhunī 12,308.103a dvādaśas tv aparas tatra buddhir nāma guṇaḥ smṛtaḥ 12,308.103c yena saṃśayapūrveṣu boddhavyeṣu vyavasyati 12,308.104a atha dvādaśake tasmin sattvaṃ nāmāparo guṇaḥ 12,308.104c mahāsattvo 'lpasattvo vā jantur yenānumīyate 12,308.105a kṣetrajña iti cāpy anyo guṇas tatra caturdaśaḥ 12,308.105c mamāyam iti yenāyaṃ manyate na ca manyate 12,308.106a atha pañcadaśo rājan guṇas tatrāparaḥ smṛtaḥ 12,308.106c pṛthak kalāsamūhasya sāmagryaṃ tad ihocyate 12,308.107a guṇas tv evāparas tatra saṃghāta iti ṣoḍaśaḥ 12,308.107c ākṛtir vyaktir ity etau guṇau yasmin samāśritau 12,308.108a sukhaduḥkhe jarāmṛtyū lābhālābhau priyāpriye 12,308.108c iti caikonaviṃśo 'yaṃ dvaṃdvayoga iti smṛtaḥ 12,308.109a ūrdhvam ekonaviṃśatyāḥ kālo nāmāparo guṇaḥ 12,308.109c itīmaṃ viddhi viṃśatyā bhūtānāṃ prabhavāpyayam 12,308.110a viṃśakaś caiṣa saṃghāto mahābhūtāni pañca ca 12,308.110c sadasadbhāvayogau ca guṇāv anyau prakāśakau 12,308.111a ity evaṃ viṃśatiś caiva guṇāḥ sapta ca ye smṛtāḥ 12,308.111c vidhiḥ śukraṃ balaṃ ceti traya ete guṇāḥ pare 12,308.112a ekaviṃśaś ca daśa ca kalāḥ saṃkhyānataḥ smṛtāḥ 12,308.112c samagrā yatra vartante tac charīram iti smṛtam 12,308.113a avyaktaṃ prakṛtiṃ tv āsāṃ kalānāṃ kaś cid icchati 12,308.113c vyaktaṃ cāsāṃ tathaivānyaḥ sthūladarśī prapaśyati 12,308.114a avyaktaṃ yadi vā vyaktaṃ dvayīm atha catuṣṭayīm 12,308.114c prakṛtiṃ sarvabhūtānāṃ paśyanty adhyātmacintakāḥ 12,308.115a seyaṃ prakṛtir avyaktā kalābhir vyaktatāṃ gatā 12,308.115c ahaṃ ca tvaṃ ca rājendra ye cāpy anye śarīriṇaḥ 12,308.116a bindunyāsādayo 'vasthāḥ śukraśoṇitasaṃbhavāḥ 12,308.116c yāsām eva nipātena kalalaṃ nāma jāyate 12,308.117a kalalād arbudotpattiḥ peśī cāpy arbudodbhavā 12,308.117c peśyās tv aṅgābhinirvṛttir nakharomāṇi cāṅgataḥ 12,308.118a saṃpūrṇe navame māse jantor jātasya maithila 12,308.118b*0784_01 evaṃ hi jantuḥ saṃpūrṇo navame māsi maithila 12,308.118c jāyate nāmarūpatvaṃ strī pumān veti liṅgataḥ 12,308.119a jātamātraṃ tu tad rūpaṃ dṛṣṭvā tāmranakhāṅguli 12,308.119c kaumārarūpam āpannaṃ rūpato nopalabhyate 12,308.120a kaumārād yauvanaṃ cāpi sthāviryaṃ cāpi yauvanāt 12,308.120c anena kramayogena pūrvaṃ pūrvaṃ na labhyate 12,308.121a kalānāṃ pṛthagarthānāṃ pratibhedaḥ kṣaṇe kṣaṇe 12,308.121c vartate sarvabhūteṣu saukṣmyāt tu na vibhāvyate 12,308.122a na caiṣām apyayo rājaṃl lakṣyate prabhavo na ca 12,308.122c avasthāyām avasthāyāṃ dīpasyevārciṣo gatiḥ 12,308.123a tasyāpy evaṃprabhāvasya sadaśvasyeva dhāvataḥ 12,308.123c ajasraṃ sarvalokasya kaḥ kuto vā na vā kutaḥ 12,308.124a kasyedaṃ kasya vā nedaṃ kuto vedaṃ na vā kutaḥ 12,308.124c saṃbandhaḥ ko 'sti bhūtānāṃ svair apy avayavair iha 12,308.125a yathādityān maṇeś caiva vīrudbhyaś caiva pāvakaḥ 12,308.125c bhavaty evaṃ samudayāt kalānām api jantavaḥ 12,308.126a ātmany evātmanātmānaṃ yathā tvam anupaśyasi 12,308.126c evam evātmanātmānam anyasmin kiṃ na paśyasi 12,308.126e yady ātmani parasmiṃś ca samatām adhyavasyasi 12,308.127a atha māṃ kāsi kasyeti kimartham anupṛcchasi 12,308.127c idaṃ me syād idaṃ neti dvaṃdvair muktasya maithila 12,308.127e kāsi kasya kuto veti vacane kiṃ prayojanam 12,308.128a ripau mitre 'tha madhyasthe vijaye saṃdhivigrahe 12,308.128c kṛtavān yo mahīpāla kiṃ tasmin muktalakṣaṇam 12,308.129a trivarge saptadhā vyaktaṃ yo na vedeha karmasu 12,308.129c saṅgavān yas trivarge ca kiṃ tasmin muktalakṣaṇam 12,308.130a priye caivāpriye caiva durbale balavaty api 12,308.130c yasya nāsti samaṃ cakṣuḥ kiṃ tasmin muktalakṣaṇam 12,308.131a tad amuktasya te mokṣe yo 'bhimāno bhaven nṛpa 12,308.131c suhṛdbhiḥ sa nivāryas te vicittasyeva bheṣajaiḥ 12,308.132a tāni tāny anusaṃdṛśya saṅgasthānāny ariṃdama 12,308.132c ātmanātmani saṃpaśyet kiṃ tasmin muktalakṣaṇam 12,308.133a imāny anyāni sūkṣmāṇi mokṣam āśritya kāni cit 12,308.133c caturaṅgapravṛttāni saṅgasthānāni me śṛṇu 12,308.134a ya imāṃ pṛthivīṃ kṛtsnām ekacchatrāṃ praśāsti ha 12,308.134c ekam eva sa vai rājā puram adhyāvasaty uta 12,308.135a tatpure caikam evāsya gṛhaṃ yad adhitiṣṭhati 12,308.135c gṛhe śayanam apy ekaṃ niśāyāṃ yatra līyate 12,308.136a śayyārdhaṃ tasya cāpy atra strīpūrvam adhitiṣṭhati 12,308.136c tad anena prasaṅgena phalenaiveha yujyate 12,308.137a evam evopabhogeṣu bhojanācchādaneṣu ca 12,308.137c guṇeṣu parimeyeṣu nigrahānugrahau prati 12,308.138a paratantraḥ sadā rājā svalpe so 'pi prasajjate 12,308.138c saṃdhivigrahayoge ca kuto rājñaḥ svatantratā 12,308.139a strīṣu krīḍāvihāreṣu nityam asyāsvatantratā 12,308.139c mantre cāmātyasamitau kuta eva svatantratā 12,308.140a yadā tv ājñāpayaty anyāṃs tadāsyoktā svatantratā 12,308.140c avaśaḥ kāryate tatra tasmiṃs tasmin guṇe sthitaḥ 12,308.141a svaptukāmo na labhate svaptuṃ kāryārthibhir janaiḥ 12,308.141c śayane cāpy anujñātaḥ supta utthāpyate 'vaśaḥ 12,308.142a snāhy ālabha piba prāśa juhudhy agnīn yajeti ca 12,308.142c vadasva śṛṇu cāpīti vivaśaḥ kāryate paraiḥ 12,308.143a abhigamyābhigamyainaṃ yācante satataṃ narāḥ 12,308.143c na cāpy utsahate dātuṃ vittarakṣī mahājanāt 12,308.144a dāne kośakṣayo hy asya vairaṃ cāpy aprayacchataḥ 12,308.144c kṣaṇenāsyopavartante doṣā vairāgyakārakāḥ 12,308.145a prājñāñ śūrāṃs tathaivāḍhyān ekasthāne 'pi śaṅkate 12,308.145c bhayam apy abhaye rājño yaiś ca nityam upāsyate 12,308.146a yadā caite praduṣyanti rājan ye kīrtitā mayā 12,308.146c tadaivāsya bhayaṃ tebhyo jāyate paśya yādṛśam 12,308.147a sarvaḥ sve sve gṛhe rājā sarvaḥ sve sve gṛhe gṛhī 12,308.147c nigrahānugrahau kurvaṃs tulyo janaka rājabhiḥ 12,308.148a putrā dārās tathaivātmā kośo mitrāṇi saṃcayaḥ 12,308.148c paraiḥ sādhāraṇā hy ete tais tair evāsya hetubhiḥ 12,308.149a hato deśaḥ puraṃ dagdhaṃ pradhānaḥ kuñjaro mṛtaḥ 12,308.149c lokasādhāraṇeṣv eṣu mithyājñānena tapyate 12,308.150a amukto mānasair duḥkhair icchādveṣapriyodbhavaiḥ 12,308.150c śirorogādibhī rogais tathaiva vinipātibhiḥ 12,308.151a dvaṃdvais tais tair upahataḥ sarvataḥ pariśaṅkitaḥ 12,308.151c bahupratyarthikaṃ rājyam upāste gaṇayan niśāḥ 12,308.152a tad alpasukham atyarthaṃ bahuduḥkham asāravat 12,308.152b*0785_01 tṛṇāgnijvalanaprakhyaṃ phenabudbudasaṃnibham 12,308.152c ko rājyam abhipadyeta prāpya copaśamaṃ labhet 12,308.153a mamedam iti yac cedaṃ puraṃ rāṣṭraṃ ca manyase 12,308.153c balaṃ kośam amātyāṃś ca kasyaitāni na vā nṛpa 12,308.154a mitrāmātyaṃ puraṃ rāṣṭraṃ daṇḍaḥ kośo mahīpatiḥ 12,308.154c saptāṅgaś cakrasaṃghāto rājyam ity ucyate nṛpa 12,308.155a saptāṅgasyāsya rājyasya tridaṇḍasyeva tiṣṭhataḥ 12,308.155c anyonyaguṇayuktasya kaḥ kena guṇato 'dhikaḥ 12,308.156a teṣu teṣu hi kāleṣu tat tad aṅgaṃ viśiṣyate 12,308.156c yena yat sidhyate kāryaṃ tat prādhānyāya kalpate 12,308.157a saptāṅgaś cāpi saṃghātas trayaś cānye nṛpottama 12,308.157c saṃbhūya daśavargo 'yaṃ bhuṅkte rājyaṃ hi rājavat 12,308.158a yaś ca rājā mahotsāhaḥ kṣatradharmarato bhavet 12,308.158c sa tuṣyed daśabhāgena tatas tv anyo daśāvaraiḥ 12,308.159a nāsty asādhāraṇo rājā nāsti rājyam arājakam 12,308.159c rājye 'sati kuto dharmo dharme 'sati kutaḥ param 12,308.160a yo 'py atra paramo dharmaḥ pavitraṃ rājarājyayoḥ 12,308.160c pṛthivī dakṣiṇā yasya so 'śvamedho na vidyate 12,308.161a sāham etāni karmāṇi rājyaduḥkhāni maithila 12,308.161c samarthā śataśo vaktum atha vāpi sahasraśaḥ 12,308.162a svadehe nābhiṣaṅgo me kutaḥ paraparigrahe 12,308.162c na mām evaṃvidhāṃ muktām īdṛśaṃ vaktum arhasi 12,308.163a nanu nāma tvayā mokṣaḥ kṛtsnaḥ pañcaśikhāc chrutaḥ 12,308.163c sopāyaḥ sopaniṣadaḥ sopāsaṅgaḥ saniścayaḥ 12,308.164a tasya te muktasaṅgasya pāśān ākramya tiṣṭhataḥ 12,308.164c chatrādiṣu viśeṣeṣu kathaṃ saṅgaḥ punar nṛpa 12,308.165a śrutaṃ te na śrutaṃ manye mithyā vāpi śrutaṃ śrutam 12,308.165c atha vā śrutasaṃkāśaṃ śrutam anyac chrutaṃ tvayā 12,308.166a athāpīmāsu saṃjñāsu laukikīṣu pratiṣṭhasi 12,308.166c abhiṣaṅgāvarodhābhyāṃ baddhas tvaṃ prākṛto mayā 12,308.167a sattvenānupraveśo hi yo 'yaṃ tvayi kṛto mayā 12,308.167c kiṃ tavāpakṛtaṃ tatra yadi mukto 'si sarvataḥ 12,308.168a niyamo hy eṣa dharmeṣu yatīnāṃ śūnyavāsitā 12,308.168c śūnyam āvāsayantyā ca mayā kiṃ kasya dūṣitam 12,308.169a na pāṇibhyāṃ na bāhubhyāṃ pādorubhyāṃ na cānagha 12,308.169c na gātrāvayavair anyaiḥ spṛśāmi tvā narādhipa 12,308.170a kule mahati jātena hrīmatā dīrghadarśinā 12,308.170c naitat sadasi vaktavyaṃ sad vāsad vā mithaḥ kṛtam 12,308.171a brāhmaṇā guravaś ceme tathāmātyā gurūttamāḥ 12,308.171c tvaṃ cātha gurur apy eṣām evam anyonyagauravam 12,308.172a tad evam anusaṃdṛśya vācyāvācyaṃ parīkṣatā 12,308.172c strīpuṃsoḥ samavāyo 'yaṃ tvayā vācyo na saṃsadi 12,308.173a yathā puṣkaraparṇasthaṃ jalaṃ tatparṇasaṃsthitam 12,308.173c tiṣṭhaty aspṛśatī tadvat tvayi vatsyāmi maithila 12,308.174a yadi vāpy aspṛśantyā me sparśaṃ jānāsi kaṃ cana 12,308.174c jñānaṃ kṛtam abījaṃ te kathaṃ teneha bhikṣuṇā 12,308.175a sa gārhasthyāc cyutaś ca tvaṃ mokṣaṃ nāvāpya durvidam 12,308.175c ubhayor antarāle ca vartase mokṣavātikaḥ 12,308.176a na hi muktasya muktena jñasyaikatvapṛthaktvayoḥ 12,308.176c bhāvābhāvasamāyoge jāyate varṇasaṃkaraḥ 12,308.177a varṇāśramapṛthaktve ca dṛṣṭārthasyāpṛthaktvinaḥ 12,308.177c nānyad anyad iti jñātvā nānyad anyat pravartate 12,308.178a pāṇau kuṇḍaṃ tathā kuṇḍe payaḥ payasi makṣikāḥ 12,308.178c āśritāśrayayogena pṛthaktvenāśrayā vayam 12,308.179a na tu kuṇḍe payobhāvaḥ payaś cāpi na makṣikāḥ 12,308.179c svayam evāśrayanty ete bhāvā na tu parāśrayam 12,308.180a pṛthaktvād āśramāṇāṃ ca varṇānyatve tathaiva ca 12,308.180c parasparapṛthaktvāc ca kathaṃ te varṇasaṃkaraḥ 12,308.181a nāsmi varṇottamā jātyā na vaiśyā nāvarā tathā 12,308.181c tava rājan savarṇāsmi śuddhayonir aviplutā 12,308.182a pradhāno nāma rājarṣir vyaktaṃ te śrotram āgataḥ 12,308.182c kule tasya samutpannāṃ sulabhāṃ nāma viddhi mām 12,308.183a droṇaś ca śataśṛṅgaś ca vakradvāraś ca parvataḥ 12,308.183c mama satreṣu pūrveṣāṃ citā maghavatā saha 12,308.184a sāhaṃ tasmin kule jātā bhartary asati madvidhe 12,308.184c vinītā mokṣadharmeṣu carāmy ekā munivratam 12,308.185a nāsmi satrapraticchannā na parasvābhimāninī 12,308.185c na dharmasaṃkarakarī svadharme 'smi dhṛtavratā 12,308.186a nāsthirā svapratijñāyāṃ nāsamīkṣyapravādinī 12,308.186c nāsamīkṣyāgatā cāhaṃ tvatsakāśaṃ janādhipa 12,308.187a mokṣe te bhāvitāṃ buddhiṃ śrutvāhaṃ kuśalaiṣiṇī 12,308.187c tava mokṣasya cāpy asya jijñāsārtham ihāgatā 12,308.188a na vargasthā bravīmy etat svapakṣaparapakṣayoḥ 12,308.188c mukto na mucyate yaś ca śānto yaś ca na śāmyati 12,308.189a yathā śūnye purāgāre bhikṣur ekāṃ niśāṃ vaset 12,308.189c tathā hi tvaccharīre 'sminn imāṃ vatsyāmi śarvarīm 12,308.190a sāham āsanadānena vāgātithyena cārcitā 12,308.190c suptā suśaraṇā prītā śvo gamiṣyāmi maithila 12,308.191a ity etāni sa vākyāni hetumanty arthavanti ca 12,308.191c śrutvā nādhijagau rājā kiṃ cid anyad ataḥ param 12,308.191d@029A_0000 yudhiṣṭhira uvāca 12,308.191d@029A_0001 avyaktavyaktatattvānāṃ niścayaṃ bharatarṣabha 12,308.191d@029A_0002 bhīṣma uvāca 12,308.191d@029A_0002 vaktum arhasi kauravya devasyājasya yā kṛtiḥ 12,308.191d@029A_0003 atrāpy udāharantīmaṃ saṃvādaṃ guruśiṣyayoḥ 12,308.191d@029A_0004 āsurir uvāca 12,308.191d@029A_0004 kapilasyāsureś caiva sarvaduḥkhavimokṣaṇam 12,308.191d@029A_0005 avyaktavyaktatattvānāṃ niścayaṃ buddhiniścayam 12,308.191d@029A_0006 bhagavann amitaprajña vaktum arhasi me 'rthataḥ 12,308.191d@029A_0007 kiṃ vyaktaṃ kim avyaktaṃ kiṃ vyaktāvyaktataram | kati tattvāni 12,308.191d@029A_0008 kim ādyaṃ madhyamaṃ ca tattvānāṃ kim adhyātmam adhibhūtam adhidaivataṃ ca | 12,308.191d@029A_0009 kiṃ nu svargāpyayaṃ kati sargāḥ kiṃ bhūtaṃ kiṃ bhaviṣyaṃ kiṃ bhavyam | 12,308.191d@029A_0010 kiṃ jñānaṃ kiṃ jñeyaṃ ko jñātā kiṃ buddhaṃ kim apratibuddhaṃ kiṃ 12,308.191d@029A_0011 budhyamānam | 12,308.191d@029A_0012 kati parvāṇi kati srotāṃsi kati karmayonayaḥ | kim ekatvaṃ kiṃ 12,308.191d@029A_0013 nānātvam | kiṃ sahavāsavivāsaṃ kiṃ vidyāvidyam | iti | 12,308.191d@029A_0013 kapila uvāca 12,308.191d@029A_0014 yad bhavān āha kiṃ vyaktaṃ kim avyaktam ity atra brūmaḥ | avyaktam | 12,308.191d@029A_0015 agrāhyam atarkyam aparimeyam avyaktam | vyaktam upalakṣyate | 12,308.191d@029A_0016 yathartavo 'mūrtayas teṣu puṣpaphalair vyaktir upalakṣyate tadvad avyaktaṃ guṇair upalakṣyate 12,308.191d@029A_0017 prāggataṃ pratyaggatam ūrdhvam adhas tiryak ca | sataś cānanugrāhyatvāt 12,308.191d@029A_0018 sākṛtiḥ | 12,308.191d@029A_0019 avyaktasya tamo rajaḥ sattvaṃ tat pradhānaṃ tattvaṃ paraṃ kṣetram | 12,308.191d@029A_0020 salilam amṛtam abhayam avyaktam akṣaram ajaṃ jīvam ity evamādīny avyaktanāmāni 12,308.191d@029A_0021 bhavanti | evam āha | 12,308.191d@029A_0022 avyaktaṃ bījadharmāṇāṃ mahāgrāham acetanam 12,308.191d@029A_0023 tasmād ekaguṇo jajñe tad vyaktaṃ tattvam īśvaraḥ 12,308.191d@029A_0024 tad etad avyaktam | prasavadhāraṇādānasvabhāvam āpo dhāraṇe prajanane 12,308.191d@029A_0025 ādāne guṇānāṃ prakṛtiḥ sadā parāpramattaṃ tad ekasmin kāryakāraṇe | 12,308.191d@029A_0026 ************** 12,308.191d@029A_0027 yad apy uktaṃ kiṃ vyaktam ity atra brūmaḥ | vyaktaṃ nāmāsure yat pūrvam 12,308.191d@029A_0028 avyaktād utpannam īśvaram apratibuddhaguṇastham etat puruṣasaṃjñakaṃ mahad ity uktaṃ 12,308.191d@029A_0029 buddhir iti ca dhṛtir iti ca | sattā smṛtir matir medhā vyavasāyaḥ 12,308.191d@029A_0030 samādhiḥ prāptir ity evamādīni vyaktaparyāyanāmāni vadanti | 12,308.191d@029A_0031 evam āha | 12,308.191d@029A_0032 mahataḥ siddhir āyattā saṃśayaś ca mahān yataḥ 12,308.191d@029A_0033 putrasargasya dīptyartham autsukyaṃ ca paraṃ tathā 12,308.191d@029A_0034 tad evordhvasrotobhimukhatvād apratibuddhatvāc cātmanaḥ prakaroty ahaṃkāram 12,308.191d@029A_0035 avyaktāvyaktataram | 12,308.191d@029A_0036 yad apy uktaṃ kiṃ vyaktāvyaktataram ity atra brūmaḥ | vyaktāvyaktataraṃ 12,308.191d@029A_0037 nāma tṛtīyaṃ puruṣasaṃjñakam | 12,308.191d@029A_0038 tad etayor ubhayor viriñcivairiñcayor ekaikaśa utpattiḥ | viriñco 'bhimāniny 12,308.191d@029A_0039 aviveka īrṣyā kāmaḥ krodho lobho darpo moho mamakāraś 12,308.191d@029A_0040 cety etāny ahaṃkāraparyāyanāmāni bhavanti | evam āha | 12,308.191d@029A_0041 ahaṃ kartety ahaṃkartā sasṛje viśvam īśvaraḥ 12,308.191d@029A_0042 tṛtīyam etaṃ puruṣam abhimānaguṇaṃ viduḥ 12,308.191d@029A_0043 ahaṃkārād yugapad utpādayām āsa pañca mahābhūtāni śabdasparśarūparasagandhalakṣaṇāni | 12,308.191d@029A_0044 tāny eva buddhyanta iti | evam āha | 12,308.191d@029A_0045 bhūtasargam ahaṃkārād yo vidvān avabudhyate 12,308.191d@029A_0046 so 'bhimānam atikramya mahāntaṃ pratitiṣṭhate 12,308.191d@029A_0047 bhūteṣu cāpy ahaṃkāro asarūpas tathocyate 12,308.191d@029A_0048 punar viṣayahetvarthe sa manaḥsaṃjñakaḥ smṛtaḥ 12,308.191d@029A_0049 vikharād vaikharaṃ yugapad indriyaiḥ sahotpādayati | śrotraghrāṇacakṣurjihvātvag 12,308.191d@029A_0050 ity etāni śabdasparśarūparasagandhān avabudhyanta 12,308.191d@029A_0051 iti pañca buddhīndriyāṇi vadanti | evam āhur ācāryāḥ | vāg ghastau 12,308.191d@029A_0052 pādapāyur ānandaś ceti pañca karmendriyāṇi viśeṣāḥ | ādityo 'śvinau 12,308.191d@029A_0053 nakṣatrāṇīty etānīndriyāṇāṃ paryāyanāmāni vadanti | evam 12,308.191d@029A_0054 āha | 12,308.191d@029A_0055 ahaṃkārāt tathā bhūtāny utpādya mahadātmanoḥ 12,308.191d@029A_0056 vaikharatvaṃ tato jñātvā vaikharo viṣayātmakaḥ 12,308.191d@029A_0057 vikārastham ahaṃkāram avabudhyātha mānavaḥ 12,308.191d@029A_0058 mahad aiśvaryam āpnoti yāvad ācandratārakam 12,308.191d@029A_0058 kapila uvāca 12,308.191d@029A_0059 yad apy uktaṃ kati tattvāni bhavantīti | tad etāni mayā pūrvaśaḥ 12,308.191d@029A_0060 pūrvoktāni | evam āha | 12,308.191d@029A_0061 tattvāny etāny athoktāni yathāvad yo 'nubudhyate 12,308.191d@029A_0062 na sa pāpena lipyeta nirmuktaḥ sarvasaṃkarāt 12,308.191d@029A_0063 yad apy uktaṃ kim ādyaṃ madhyamaṃ ca tattvānām ity atra brūmaḥ | etad ādyaṃ 12,308.191d@029A_0064 madhyamaṃ coktaṃ buddhyādīni trayoviṃśatitattvāni viśeṣaparyavasānāni 12,308.191d@029A_0065 jñātavyāni bhavantīty evam āha | kenety atrocyate | 12,308.191d@029A_0066 devadattayajñadattabrāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdracaṇḍālapulkasādir etāni 12,308.191d@029A_0067 jñātavyāni buddhyādīni viśeṣaparyavasānāni mantavyāni pratyetavyāny 12,308.191d@029A_0068 uktāni | etad ādyaṃ madhyamaṃ ca | etasmāt tattvānām utpattir 12,308.191d@029A_0069 bhavati atra pralīyante | ke cid āhur ācāryāḥ | aham ity evam ātmakaṃ 12,308.191d@029A_0070 śarīrasaṃghātaṃ triṣu lokeṣu vyaktam | avyaktasūkṣmādhiṣṭhitam etad 12,308.191d@029A_0071 devadattasaṃjñakam | dehināṃ yogadarśanam | abuddhapuruṣadarśanānāṃ tu 12,308.191d@029A_0072 pañcaviṃśatitattvānāṃ buddhyamānāpratibuddhayor vyatiriktam upekṣakaṃ śuci 12,308.191d@029A_0073 vyabhram ity āhur ācāryāḥ | evaṃ cāha | 12,308.191d@029A_0074 caturviṃśatitattvajñas tv avyakte pratitiṣṭhati 12,308.191d@029A_0075 pañcaviṃśatitattvajño 'vyaktam apy atitiṣṭhati 12,308.191d@029B_0000 kapila uvāca 12,308.191d@029B_0001 yad apy uktaṃ kim adhyātmam adhibhūtam adhidaivataṃ cet yatra brūmaḥ | adhyātmam 12,308.191d@029B_0002 adhibhūtam adhidaivataṃ cāsure vakṣyāmaḥ | pādāv adhyātmaṃ gantavyam 12,308.191d@029B_0003 adhibhūtaṃ viṣṇur adhidaivatam | pāyur adhyātmaṃ visargo 'dhibhūtaṃ mitro 'dhidaivatam | 12,308.191d@029B_0004 ānando 'dhyātmam anubhavo 'dhibhūtaṃ prajāpatir adhidaivatam | 12,308.191d@029B_0005 hastāv adhyātmaṃ kartavyam adhibhūtam indro 'dhidaivatam | 12,308.191d@029B_0006 vāg adhyātmaṃ vaktavyam adhibhūtam agnir adhidaivatam | ghrāṇo 'dhyātmaṃ 12,308.191d@029B_0007 ghreyam adhibhūtaṃ bhūmir adhidaivatam | śrotram adhyātmaṃ śrotavyam adhibhūtam 12,308.191d@029B_0008 ākāśam adhidaivatam | cakṣur adhyātmaṃ draṣṭavyam adhibhūtaṃ sūryo 'dhidaivatam | 12,308.191d@029B_0009 jihvādhyātmaṃ raso 'dhibhūtam āpo 'dhidaivatam | tvag adhyātmaṃ 12,308.191d@029B_0010 spraṣṭavyam adhibhūtaṃ vāyur adhidaivatam | mano 'dhyātmaṃ mantavyam 12,308.191d@029B_0011 adhibhūtaṃ candramā adhidaivatam | ahaṃkāro 'dhyātmam abhimāno 'dhibhūtaṃ 12,308.191d@029B_0012 viriñco 'dhidaivatam | buddhir adhyātmaṃ boddhavyam adhibhūtaṃ puruṣo 'dhidaivatam | 12,308.191d@029B_0013 etāvad adhyātmam adhibhūtam adhidaivataṃ ca sarvatra pratyetavyānīty 12,308.191d@029B_0014 āha | 12,308.191d@029B_0015 brāhmaṇe nṛpatau kīṭe śvapāke śuni hastini 12,308.191d@029B_0016 puttikādaṃśamaśake vihaṃge ca samaṃ bhavet 12,308.191d@029B_0017 avyaktapuruṣayor yogād buddhir utpadyate ''tmani 12,308.191d@029B_0018 yayā sarvam idaṃ vyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaram 12,308.191d@029B_0019 ya etat tritayaṃ vetti śuddhaṃ cānyad upekṣakam 12,308.191d@029B_0020 virajo vitamaskaṃ ca nirmalaṃ śivam avyayam 12,308.191d@029B_0021 saṃdehasaṃkarān mukto nirindriyam anīśvaram 12,308.191d@029B_0022 niraṅkuram abījaṃ ca śāśvataṃ tad avāpnuyāt 12,308.191d@029B_0023 yad apy uktaṃ kiṃ nu sargāpyayam iti atra brūmaḥ | tad yathā jarāyujāṇḍajasvedajodbhijjāś 12,308.191d@029B_0024 catvāro bhūtagrāmāḥ kālāgnināhaṃkṛtenānekaśatasahasrāṃśunā 12,308.191d@029B_0025 dahyamānāḥ pṛthivīm anupralīyante | tadāttagandhā 12,308.191d@029B_0026 kūrmapṛṣṭhanibhā pṛthivī apsu pralīyate | tad udakaṃ sarvam 12,308.191d@029B_0027 abhavat | agnir apy ādatte toyam | tadāgnibhūtam abhavat | agnim apy ādatte 12,308.191d@029B_0028 vāyuḥ | sa vāyur ūrdhvam adhas tiryak ca dodhavīti | tad vāyur bhūtam 12,308.191d@029B_0029 abhavat | vāyum apy ādatte vyoma | tad ākāśam eva ninādam abhavat | 12,308.191d@029B_0030 tad ākāśaṃ manasi pralīyate | mano 'haṃkāre 'haṃkāro mahati 12,308.191d@029B_0031 mahān avyakte tad etat pralayam īhate | pralayāntān mahāpralaya ity ucyate | 12,308.191d@029B_0032 praṇaṣṭasarvasvaṃ tama evāpratimaṃ bhavati | agrāhyam acchedyam 12,308.191d@029B_0033 abhedyam apratarkyam anādy acintyam anālambam asthānam avyayam ajaṃ śāśvatam 12,308.191d@029B_0034 iti | evam āha | 12,308.191d@029B_0035 sargapralayam etāvat tattvato yo 'vabudhyate 12,308.191d@029B_0036 uttīrya so 'śivād asmāc chivam ānantyam āpnuyāt 12,308.191d@029B_0037 kapila uvāca 12,308.191d@029B_0037 iti | 12,308.191d@029B_0038 yad apy uktam āsure kati sargāṇi prākṛtavaikṛtāni bhavantīti | 12,308.191d@029B_0039 atra brūmaḥ | nava sargāṇi prākṛtavaikṛtāni bhavanti | avyaktān mahad 12,308.191d@029B_0040 utpadyate | taṃ vidyāsargaṃ vadanti | mahataś cāhaṃkāra utpadyate | 12,308.191d@029B_0041 ahaṃkārāt pañcabhūtasargaḥ | bhūtebhyo vikāraḥ | yasmāt kṛtsnasya jagatas 12,308.191d@029B_0042 tejas tad etat prabhavāpyayam | evam āha | 12,308.191d@029B_0043 utpattiṃ nidhanaṃ madhyaṃ bhūtānām ātmanaś ca yaḥ 12,308.191d@029B_0044 vetti vidyām avidyāṃ ca sa vācyo bhagavān iti 12,308.191d@029B_0045 yad apy uktaṃ kiṃ bhūtaṃ kiṃ bhavyaṃ kiṃ bhaviṣyac cety atra brūmaḥ | 12,308.191d@029B_0046 bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ cāsure trailokyaṃ kālaḥ | sa mahātmā saṃpraty atītānāgatānām 12,308.191d@029B_0047 utpādakānām utpādakaś cānugrāhakaś ca tirobhāvakaś cety 12,308.191d@029B_0048 evam āha | 12,308.191d@029B_0049 bhūtabhavyabhaviṣyāṇāṃ sraṣṭāraṃ kālam īśvaram 12,308.191d@029B_0050 yo 'vabudhyati tadgāmī sa duḥkhāt parimucyate 12,308.191d@029B_0051 katarasmād duḥkhāt | janmajarāmaraṇājñānabadhirāndhakubjahīnātiriktāṅgavadhabandhavairūpyacintāvyādhiprabhṛtibhir 12,308.191d@029B_0052 kapila uvāca 12,308.191d@029B_0052 anyaiś cānekair iti | 12,308.191d@029B_0053 yad apy uktaṃ kiṃ jñānam iti atra brūmaḥ | jñānaṃ nāmāsure prajñā | 12,308.191d@029B_0054 sā buddhir yayā boddhavyam anubudhyate | kiṃ punas tad boddhavyam ity atrocyate | 12,308.191d@029B_0055 boddhavyaṃ nāma dvividham iṣṭāniṣṭakṛtam | tad yathā | idaṃ 12,308.191d@029B_0056 dharmyam idam adharmyam | idaṃ vācyam idam avācyam | idaṃ kāryam idam akāryam | 12,308.191d@029B_0057 idaṃ grāhyam idam agrāhyam | idaṃ gamyam idam agamyam | idaṃ 12,308.191d@029B_0058 śrāvyam idam aśrāvyam | idaṃ dṛśyam idam adṛśyam | idaṃ bhakṣyam idam abhakṣyam | 12,308.191d@029B_0059 idaṃ bhojyam idam abhojyam | idaṃ peyam idam apeyam | idaṃ 12,308.191d@029B_0060 lehyam idam alehyam | idaṃ coṣyam idam acoṣyam | 12,308.191d@029B_0061 kutaś caitāny avatiṣṭhante | kva vā pralīyante | kasya vaitāni | kasya 12,308.191d@029B_0062 vā naitāni | tatrocyate | avyaktād etāny avatiṣṭhante | avyaktam eva 12,308.191d@029B_0063 pralīyante | avyaktasyaitāni naitāni puruṣasyety atrāha | yady avyaktād 12,308.191d@029B_0064 etāny avatiṣṭhante 'vyaktam evābhipralīyante | 12,308.191d@029B_0065 kena khalv idānīṃ kāraṇeneṣṭāniṣṭakṛtair dvaṃdvair avabudhyate 12,308.191d@029B_0066 kṣetrajñaḥ | kasmād abhimanyate mamaitāni dvaṃdvāni | aham eteṣāṃ mattaś caitāny 12,308.191d@029B_0067 avatiṣṭhante mayy evābhipralīyanta ity evam āha | 12,308.191d@029B_0068 pravartamānān prakṛter imān guṇāṃs 12,308.191d@029B_0069 tamovṛto 'yaṃ viparītadarśanaḥ 12,308.191d@029B_0070 ahaṃ karomīty abudho 'bhimanyate 12,308.191d@029B_0071 tṛṇasya kubjīkaraṇe 'py anīśvaraḥ 12,308.191d@029B_0072 yadā tv ayam abhimanyate | avyaktād etāny avatiṣṭhante | avyaktam 12,308.191d@029B_0073 evābhipralīyante avyaktasyaitāni naitāni mameti | tadāsya 12,308.191d@029B_0074 vijñānābhisaṃbandhād vivāso bhavati | evam āha | 12,308.191d@029B_0075 setur iva bhavet prakṛtir jalam iva guṇā matsyavat kṣetrī 12,308.191d@029B_0076 tasmin svabhāvalulite jale pravṛtte carati matsyaḥ 12,308.191d@029B_0077 evaṃ svabhāvayogāt sṛjati guṇān prakṛtir ity abhimatam | na so 'jñeṣu 12,308.191d@029B_0078 pravicarati kṣetrajño jñaḥ paraḥ prakṛter iti | 12,308.191d@029B_0079 yad apy uktaṃ kiṃ jñeyam iti | atra brūmaḥ | jñeyaṃ nāmāsure puruṣaḥ 12,308.191d@029B_0080 pañcaviṃśatitattvāni bhavanti evam āha | 12,308.191d@029B_0081 avyaktaṃ buddhyahaṃkārau mahābhūtāni pañca ca 12,308.191d@029B_0082 viśeṣān pañca caivāhur daśaikaṃ ca prakāśakān 12,308.191d@029B_0083 ekādaśendriyāṇy eva etāvaj jñeyasaṃjñitam 12,308.191d@029B_0084 pañca pañca hi vargāṇi vijñeyāny eva tattvataḥ 12,308.191d@029B_0085 pañcaviṃśatitattvāni viditvaitāni tattvataḥ 12,308.191d@029B_0086 viśuddhaḥ puruṣaś cāsmād vargahīno na śocati 12,308.191d@029B_0087 pañcaviṃśatitattvajño yatra tatrāśrame rataḥ 12,308.191d@029B_0088 trayas trivargān yo veda śuddhātmani sa līyate 12,308.191d@029B_0089 ke te trayas trivargā ity atra brūmaḥ | sattvaṃ rajas tama iti prathamaḥ | 12,308.191d@029B_0090 utpādako 'nugrāhyakas tirobhāvaka iti dvitīyaḥ | buddho 'pratibuddho 12,308.191d@029B_0091 budhyamāna iti tṛtīyaḥ | evam ete trayas trivargā bhavanti | 12,308.191d@029B_0092 evam āha | 12,308.191d@029B_0093 trayas trivargān vijñāya yāthātathyena mānavaḥ 12,308.191d@029B_0094 karmaṇā manasā vācā pravimukto na śocati 12,308.191d@029B_0095 kāryaṃ kāraṇaṃ kartṛtvam iti trivargaguṇāḥ | ke guṇā guṇamātrā 12,308.191d@029B_0096 guṇalakṣaṇaṃ guṇāvayavam | sattvaṃ rajas tama iti guṇāḥ | tatra 12,308.191d@029B_0097 tattvadarśanatā bhayanāśaḥ svasthabhāvatā prasannendriyatā sukhasvapnapratibodhanam 12,308.191d@029B_0098 iti sattvamātrāḥ | rāgitā matsaritā sāhasikatā 12,308.191d@029B_0099 paritāpitāriṣṭasvapnapratibodhanateti rajomātrāḥ | mūḍhatā nidrāveśitā 12,308.191d@029B_0100 dharmadveṣitākāryeṣv atipramoditā smṛtināśaś ceti 12,308.191d@029B_0101 tamomātrāḥ | guṇavṛttam ity upāsya sarvabhūtamadhyasthas tamasābhibhūtaḥ 12,308.191d@029B_0102 svapiti | sattvaviśuddho 'vabudhyate | svapnapratibodhanāntaraṃ raja 12,308.191d@029B_0103 kapila uvāca 12,308.191d@029B_0103 ity avayavān | ya evaṃ vindate prājñaḥ sarvato vimucyata iti | 12,308.191d@029B_0104 yad apy uktaṃ ko jñāteti atra brūmaḥ | jñātā nāmāsure kṣetrajño 12,308.191d@029B_0105 draṣṭā śucir upekṣako jñānatriko budhyamānāpratibuddhayoḥ 12,308.191d@029B_0106 paraḥ | taṃ viditvā niravayavam anāmayam asmād duḥkhād vimucyata ity evam 12,308.191d@029B_0107 āha | 12,308.191d@029B_0108 pañcaviṃśatitattvād dhi niṣkalaṃ śucim avraṇam 12,308.191d@029B_0109 na śocati naro jñātvā sāṃkhyaśrutinidarśanāt 12,308.191d@029B_0110 yad apy uktaṃ kim apratibuddhaṃ kiṃ budhyamānaṃ ceti | atra 12,308.191d@029B_0111 brūmaḥ | apratibuddhaṃ nāmāsure avyaktam | budhyamānaṃ buddhistham | 12,308.191d@029B_0112 param etābhyām anyad upekṣakaṃ śucijñaṃ vyabhram ity evam āha | 12,308.191d@029B_0113 budhyamānāpratibuddhābhyāṃ buddhasya ca nirātmanaḥ 12,308.191d@029B_0114 pārāvaryaṃ viditvā tu jñānasāphalyam āpnuyāt 12,308.191d@029B_0115 ye tv evaṃ nāma budhyeran yathāśāstranidarśanāt 12,308.191d@029B_0116 kapila uvāca 12,308.191d@029B_0116 tritayaṃ teṣv asāphalyaṃ śāstrasyābhavad āsure 12,308.191d@029B_0117 yad apy uktaṃ kati parvāṇi bhavantīti atrocyate | pañca parvāṇi 12,308.191d@029B_0118 tamo moho mahāmohas tāmisro 'ndhatāmisra iti | tama ity ajñānam 12,308.191d@029B_0119 evādhikurute | moha ity ālasyam evādhikurute | mahāmoha iti 12,308.191d@029B_0120 kāmam evādhikurute | kasmāt | mahatām apy atra devadānavamaharṣīṇāṃ 12,308.191d@029B_0121 mahān moho bhavatīti | tāmisra iti krodham evādhikurute | 12,308.191d@029B_0122 andhatāmisra iti viṣādam evādhikurute | viṣādaś ca mṛtyuḥ | 12,308.191d@029B_0123 sa cāpratibuddhasya bhavati | kasmāt | yat sattvastho 'ham iti paśyan 12,308.191d@029B_0124 mohāt sa sattvavināśe nityasya kṣetrajñasya vināśam anupaśyati | yatraikakālam 12,308.191d@029B_0125 andhatāmisraṃ viṣādam evārchati | ahaṃ mariṣyāmi 12,308.191d@029B_0126 aham amṛto 'nityatvād ajñānatvāc ca | maraṇajananatve svaśarīrasaṃsthite 12,308.191d@029B_0127 paraśarīrasaṃjñite cābhiṣvajate | ahaṃ tava mama tvaṃ mātā mama mātur 12,308.191d@029B_0128 ahaṃ putro mama pitur aham ity evamādiṣu snehāyataneṣv abhidhatte | satataṃ 12,308.191d@029B_0129 duḥkhānubaddhas tāsu tāsu yonyavasthāsv abhiṣicyamāno mama sukhaṃ 12,308.191d@029B_0130 mama duḥkham ity evamādibhiḥ sarvadvaṃdvair abhyāhato 'haṃkāraspṛṣṭo 12,308.191d@029B_0131 mātsaryakāmakrodhalobhamohamānadarpamadāviṣṭas tṛṣṇārtaś ca | indriyānukūlato 12,308.191d@029B_0132 'tikṛcchratvān niyatamānasaḥ śubhāśubham eva karma kurvan sthāvaranirayatiryagyoniṣv 12,308.191d@029B_0133 evopapadyate varṣasahasrakoṭiśatāny anantāny eko 'navabodhāt | 12,308.191d@029B_0134 evaṃ hy āha | 12,308.191d@029B_0135 parvāṇi parvāṇi ghorāṇi yo 'vidvān nāvabudhyate 12,308.191d@029B_0136 sa badhyate mṛtyupāśair harṣaśokasamanvitaḥ 12,308.191d@029B_0137 budhyamāno hy adīnātmā viditārthas tu tattvataḥ 12,308.191d@029B_0138 vimucyate mṛtyupāśair vidyayā gataniścayaḥ 12,308.191d@029B_0139 iti | 12,308.191d@029B_0140 yad apy uktaṃ kati srotāṃsi bhavantīti | atra brūmaḥ | 12,308.191d@029B_0141 pañca srotāṃsi bhavanti | mukhyasrotas tiryaksrota urdhvasroto 'rvākasroto 12,308.191d@029B_0142 kapila uvāca 12,308.191d@029B_0142 'nugrahasrotaś ceti | 12,308.191d@029B_0143 yad apy uktaṃ kati karmayonayo bhavantīti | atra brūmaḥ | pañca karmayonayo 12,308.191d@029B_0144 bhavanti dhṛtiḥ śraddhā sukhā vividiṣāvividiṣā ceti | 12,308.191d@029B_0145 tatra dhṛtir nāma karmayoniḥ | dhṛtiṃ yo 'nurakṣati trividhena 12,308.191d@029B_0146 karmaṇā vāṅmanaḥkāyasamuttheneti | evam āha | 12,308.191d@029B_0147 vāci karmaṇi saṃkalpe pratijñāṃ yo 'nurakṣati 12,308.191d@029B_0148 tanniṣṭhas tatpratijñaś ca dhṛter etat svalakṣaṇam 12,308.191d@029B_0149 śraddhā nāma karmayoniḥ | śraddhāṃ yas tv anutiṣṭhate so 'nasūyādamādibhiḥ 12,308.191d@029B_0150 vijñānasaṃyogabrahmacaryagurukulanivāsagṛhasthavānaprasthadānādhyayanapratigrahamantrādibhir 12,308.191d@029B_0151 nakṣatraniyamaiḥ śreyaḥ prāpsyāmīty 12,308.191d@029B_0152 evam anuṣṭhānaṃ kuruta iti | evam āha | 12,308.191d@029B_0153 brahmacaryānasūye ca dānam adhyayanaṃ tapaḥ 12,308.191d@029B_0154 yajanaṃ yājanaṃ caiva śraddhāyā lakṣaṇaṃ smṛtam 12,308.191d@029B_0155 sukhaṃ nāma karmayoniḥ | yaḥ sukhakāmo bhavati prāyaścittaparaḥ 12,308.191d@029B_0156 pareṇa yatnenānutiṣṭhati | tad yathā satyaṃ kāmamanyuviṣayagobrāhmaṇakarma | 12,308.191d@029B_0157 anulomānām api proktā sāvitrīty anyāś ca vidyā 12,308.191d@029B_0158 bahvyo brahmalokaṃ prāpayantīti | evam āha | 12,308.191d@029B_0159 karmavidyātapobhis tu yo yatnam anutiṣṭhati 12,308.191d@029B_0160 prāyaścittaṃ tapaś caiva tat sukhāyāstu lakṣaṇam 12,308.191d@029B_0161 vividiṣā nāma karmayoniḥ | sarvaṃ jñātukāmatā | āgamāṃś ca 12,308.191d@029B_0162 kurute śrutiviśeṣākāṅkṣī kva saṃjñā kva vāsaṃjñeti | evam āha | 12,308.191d@029B_0163 sarvam etat parijñāya karma hy ārabhate tu yaḥ 12,308.191d@029B_0164 saiṣā vividiṣā nāma karmayonir anuṣṭhitā 12,308.191d@029B_0165 avividiṣā nāma karmayoniḥ | sarvam evājñātukāmatā 12,308.191d@029B_0166 sarvakarmabhyo nivartanam iti | evam āha | 12,308.191d@029B_0167 sarvam etat parijñāya karmabhyo yo nivartate 12,308.191d@029B_0168 saiṣāvividiṣā nāma karmayonir anuṣṭhitā 12,308.191d@029B_0169 yad apy uktaṃ kim ekatvaṃ kiṃ nānātvam iti | atra brūmaḥ | ekatvaṃ 12,308.191d@029B_0170 nāmāsure yad ayaṃ sattvam abhiṣvajate kṣetrajñaḥ vyaktaṃ cāvyaktaṃ 12,308.191d@029B_0171 cāpratibuddhattvāt tad ekatvam apadiśyate | nānātvaṃ nāma yad ayaṃ sattvād avyaktāc 12,308.191d@029B_0172 ca smṛtaḥ samāvartayate | etan nānātvam apadiśyate pratibuddhatvāt | 12,308.191d@029B_0173 evam eṣāṃ bhautikāhaṃkārikamāhātmikāvyaktīnāṃ caturṇāṃ 12,308.191d@029B_0174 puruṣāṇāṃ sattvenaikatvaṃ bhavati nānātvaṃ ceti | evam āha | 12,308.191d@029B_0175 nānātvaikatvam etāvad yo na vindaty abuddhimān 12,308.191d@029B_0176 sa badhyate sarvabandhair asaṃbandhād vimucyate 12,308.191d@029B_0177 yad apy uktaṃ kiṃ sahavāsavivāsam iti | atra brūmaḥ | sahavāsaṃ 12,308.191d@029B_0178 nāmāsure yad ayaṃ sattvam abhiṣajate kṣetrajño 'vyaktaṃ cāpratibuddhatvād 12,308.191d@029B_0179 etat sahavāsam ity apadiśyate | vivāsaṃ nāma yad ayaṃ sattvād avyaktāc ca 12,308.191d@029B_0180 vāsaṃ pratisamāvartayate pratibuddhatvād etad vivāsam apadiśyate | 12,308.191d@029B_0181 evam apratibuddhānāṃ viṣayābhiṣaṅgiṇām eṣāṃ bhautikāhaṃkārikamāhātmikāvyaktikānāṃ 12,308.191d@029B_0182 caturṇāṃ puruṣāṇāṃ sattvena sahavāsavivāsam 12,308.191d@029B_0183 anyatvāt | evaṃ cāha | 12,308.191d@029B_0184 vivāsaṃ sahavāsaṃ ca yo vidvān nāvabudhyate 12,308.191d@029B_0185 sa baddhaḥ sattvasaṃvāsaiḥ saṃsārān na pramucyate 12,308.191d@029B_0186 iti | 12,308.191d@029B_0186 kapila uvāca 12,308.191d@029B_0187 yad apy uktaṃ kiṃ vidyāvidyeti | atra brūmaḥ | avidyā nāmāsure 12,308.191d@029B_0188 bhavaty eṣā iṣṭāniṣṭāvyatiriktā trayī punarbhāvikī | vidyā nāmāsure 12,308.191d@029B_0189 bhavatīṣṭāniṣṭavyatiriktānvīkṣiky apunarbhāvikī | sarvabhūtābhayaṃkarī 12,308.191d@029B_0190 sarvalokeṣv ālokanāya sarvajñānāvabodhanābhyudyatā 12,308.191d@029B_0191 sarvaduḥkhanirmokṣāyopadiṣṭety ācāryam abhigamya yāthātathyadarśanān na 12,308.191d@029B_0192 bhavati | evam āha | 12,308.191d@029B_0193 ūrdhvaṃ cāvāk ca tiryak ca na kva cit kāmayed budhaḥ 12,308.191d@029B_0194 na hi jñānena cājñāne śarma vindati mānuṣaḥ 12,308.191d@029B_0195 mānuṣatvāc ca devatvaṃ devatvāc ca manuṣyatām 12,308.191d@029B_0196 sa tu saṃdhāvate 'jasram avidyāvaśam āgataḥ 12,308.191d@029B_0197 yas tv avidyām adhaḥ kṛtvā vidyārtham avabudhya ca 12,308.191d@029B_0198 nābhinandati na dveṣṭi vidyāvidye sa buddhimān 12,308.191d@029B_0199 pārāvarye sukhaṃ jñātvā viditvā ca paraṃ budhaḥ 12,308.191d@029B_0200 mucyate dehasaṃtānād dehāc cāmṛtam āpnuyāt 12,308.191d@029B_0201 āsurir uvāca 12,308.191d@029B_0201 iti | 12,308.191d@029B_0202 bhagavan kiṃ kuśalākuśalaṃ vargāvargaṃ kiṃ kṛtsnakṣayaṃ kiṃ śuddhāśuddhaṃ 12,308.191d@029B_0203 kiṃ nityānityaṃ kiṃ kevalākevalaṃ kiṃ parāt paraṃ kiṃ paśyāpaśyaṃ 12,308.191d@029B_0204 kiṃ śāśvatāśāśvataṃ kiṃ vyatiriktāvyatiriktaṃ kiṃ yogāyogam ity atra 12,308.191d@029B_0205 saṃdeho me bhavaty apratyakṣatvāt | pratyakṣaṃ caitad bhagavataḥ | 12,308.191d@029B_0206 tad anubhāṣitum arhati bhagavān madanugrahāya dharmeṇa | iti | 12,308.191d@029B_0206 kapila uvāca 12,308.191d@029B_0207 yad uktam āsure kiṃ kuśalākuśalam iti | atra brūmaḥ | kuśalaṃ 12,308.191d@029B_0208 nāma sarveṣu vedeṣu sarveṣu śāstreṣu sarvāsu vidyāsv adhigatayāthātathyatvam | 12,308.191d@029B_0209 akuśalaṃ nāma sarveṣām anadhigatayāthātathyatvam | 12,308.191d@029B_0210 tad etat kuśalākuśalaṃ karma sattvam āhuḥ | sattvamūle khalv ete 12,308.191d@029B_0211 kuśalākuśale sattvabhūte sattva eva pralayaṃ gacchataḥ | sattvaṃ 12,308.191d@029B_0212 caivāviśeṣas tyajati | tanmūlaṃ caitat kuśalākuśalam aśeṣataḥ sattvam 12,308.191d@029B_0213 iti | evam āha | 12,308.191d@029B_0214 kāyena trividhaṃ karma vācā caiva caturvidham 12,308.191d@029B_0215 manasā trividhaṃ caiva kuśalākuśalaṃ smṛtam 12,308.191d@029B_0216 yad apy uktaṃ kiṃ vargāvargam iti | atra brūmaḥ | vargaṃ nāmāsure 12,308.191d@029B_0217 puruṣaḥ pañcaviṃśatitattvāni bhavanti | avyaktaṃ mahān ahaṃkāraḥ pañca 12,308.191d@029B_0218 mahābhūtāni pañca viśeṣā ekādaśendriyāṇi | tad vargam | etasmād 12,308.191d@029B_0219 vargād apavarga upavṛttaḥ kṣetrajñaḥ śucir upekṣako budhyamānāpratibuddhayoḥ 12,308.191d@029B_0220 parastāt | evam āha | 12,308.191d@029B_0221 pañcaviṃśāt paraṃ vyaktam ahaṃkāras tataḥ paraḥ 12,308.191d@029B_0222 ahaṃkārāt parā buddhir buddher ātmā mahān paraḥ 12,308.191d@029B_0223 mahataḥ param avyaktam avyaktāt puruṣaḥ paraḥ 12,308.191d@029B_0224 parāvarajñas tattvānāṃ prāpnoty ajam anuttamam 12,308.191d@029B_0225 iti | 12,308.191d@029B_0225 kapila uvāca 12,308.191d@029B_0226 yad apy uktaṃ kiṃ kṛtsnakṣayam iti | atra brūmaḥ | kṛtsnakṣayaṃ nāmāsure 12,308.191d@029B_0227 puruṣaḥ pañcaviṃśatitattvāni bhavanti | avyaktaṃ mahān buddhir ahaṃkāraḥ 12,308.191d@029B_0228 pañca mahābhūtāni pañca viśeṣā ekādaśendriyāṇi puruṣeṇa jñātavyāni 12,308.191d@029B_0229 bhavanti | svatas tasmāt tattvāni | nāham eteṣāṃ naitāni mattaḥ 12,308.191d@029B_0230 sarvataḥ sarvāṇīti | evam āha | 12,308.191d@029B_0231 samyagdarśanasaṃpannaḥ kṛtsnakṣayam avāpnuyāt 12,308.191d@029B_0232 kṛtsnakṣayaṃ na cāpnoti asamyagdarśane rataḥ 12,308.191d@029B_0233 yad apy uktaṃ kiṃ śuddhāśuddham iti | atra brūmaḥ | śuddhaṃ nāmāsure 12,308.191d@029B_0234 kṣetrajño draṣṭā sākṣimātrako budhyamānāpratibuddhayoḥ paro yaḥ 12,308.191d@029B_0235 pañcaviṃśatitattvajñaḥ | yathā mantavyaṃ tathā manyate yathā 12,308.191d@029B_0236 boddhavyaṃ tathā budhyate yathā vaktavyaṃ tathā bravīti yathā kartavyaṃ 12,308.191d@029B_0237 tathā karoty ahaṃkārāpratibuddhatvāt | budhena kṣetrajñena sarvaṃ dṛṣṭaṃ 12,308.191d@029B_0238 sarvāgamāḥ sarvadvaṃdvāni sarvajñānāni tapaś cātapaś ca śuddhaś cāśuddhaś ca | 12,308.191d@029B_0239 anena mārgeṇa kṣetrajñasyāśuddhadharmiṇaḥ śuddhim ṛcchati | amārgeṇa 12,308.191d@029B_0240 jñānadṛṣṭāntāgamaprāmāṇyāt suvipulam api tapas taptvā 12,308.191d@029B_0241 saṃsāra eva majjaty apratibuddhatvāt | evam āha | 12,308.191d@029B_0242 suśuddhaṃ puruṣaṃ dṛṣṭvāpy aśuddham iti manyate 12,308.191d@029B_0243 sa tapo vipulaṃ prāpya saṃsāre pratitiṣṭhati 12,308.191d@029B_0244 kapila uvāca 12,308.191d@029B_0244 iti | 12,308.191d@029B_0245 yad apy uktaṃ kiṃ nityānityam iti | atra brūmaḥ | nityaṃ 12,308.191d@029B_0246 nāmāsure 'vyaktam | anityā vikārāḥ | avyaktam anityaṃ pravadanti 12,308.191d@029B_0247 sargapralayadharmitvād vikārāṇām | tathaivādhiṣṭhātāram anityaṃ pravadanti 12,308.191d@029B_0248 adhiṣṭhānakartṛtvād vikārāṇām | anenaiva hetunā evam etayor ubhayor 12,308.191d@029B_0249 nityatvān nityaḥ kṣetrajña ity evam āha | 12,308.191d@029B_0250 budhyamānāpratibuddhābhyāṃ buddhasya ca nirātmanaḥ 12,308.191d@029B_0251 nityānityaṃ viditvā tu na janma punar āpnuyāt 12,308.191d@029B_0252 yad apy uktaṃ kiṃ kevalākevalam iti | atra brūmaḥ | kevalaṃ nāmāsure 12,308.191d@029B_0253 paraṃ kṣetrajño 'prakṛtir avikāraḥ | prakṛtivikāraguṇādhiṣṭhitatvād akevalaṃ 12,308.191d@029B_0254 buddhisthaṃ budhyamānaṃ puruṣam ācāryāḥ | yadi hy eṣa budhyeta nāham eteṣāṃ 12,308.191d@029B_0255 prakṛtivikārāṇām iti kevalaś ca syād anyaś ca 12,308.191d@029B_0256 syāt | yadā tv eṣa prakṛtivikārān adhitiṣṭhamāno 'bhimanyate mamaite 12,308.191d@029B_0257 prakṛtivikārā aham eteṣām iti tadaiṣa prakṛtivikārāṇām adhiṣṭhitatvād 12,308.191d@029B_0258 akevalaḥ syāt | evam āha | 12,308.191d@029B_0259 budhyamāno yadā buddhyā vikārān adhitiṣṭhati 12,308.191d@029B_0260 tadā saha guṇair eṣa sargapralayabhāg bhavet 12,308.191d@029B_0261 yadā tv eṣa vikārāṇām anyo 'ham iti manyate 12,308.191d@029B_0262 tadā vikārān utkramya param avyaktam āpnuyāt 12,308.191d@029B_0263 kapila uvāca 12,308.191d@029B_0263 iti | 12,308.191d@029B_0264 yad apy uktaṃ kiṃ parāt param iti | atra brūmaḥ | parāt paraṃ nāmāsure 12,308.191d@029B_0265 karmendriyebhyaḥ paraṃ buddhīndriyaṃ buddhīndriyebhyo mano manaso 12,308.191d@029B_0266 viśeṣā viśeṣebhyo mahābhūtāni mahābhūtebhyo 'haṃkāro 'haṃkārād 12,308.191d@029B_0267 buddhir buddher mahān mahataś cāvyaktam | tad etad āsure parāt paraṃ bhavati | 12,308.191d@029B_0268 aparam etat | param etebhyo 'nyaḥ kṣetrajñas tv asargapralayadharmā | asargapralayadharmiṇāv 12,308.191d@029B_0269 abuddhabudhyamānāv avyaktapuruṣau | na tv etāvad budhyamānāpratibuddhatvād 12,308.191d@029B_0270 buddhaḥ | evam āha | 12,308.191d@029B_0271 budhyamānāpratibuddhābhyāṃ buddhasya ca nirātmanaḥ 12,308.191d@029B_0272 parāparaṃ viditvā tu na janma punar āpnuyāt 12,308.191d@029B_0273 evam etābhyāṃ budhyamānāpratibuddhābhyām anyaṃ buddhaṃ buddhvā na śocatīti | 12,308.191d@029B_0274 kapila uvāca 12,308.191d@029B_0274 ++++ 12,308.191d@029B_0275 yad apy uktaṃ kiṃ paśyāpaśyam iti | atra brūmaḥ | anādinidhanād 12,308.191d@029B_0276 grāhyatvād āsure śāśvatam avyaktam | prasavadhāraṇādānaguṇasvabhāvatvād 12,308.191d@029B_0277 aśāśvatam | anye cācāryās tathaivādhiṣṭhātāram anenaiva 12,308.191d@029B_0278 hetunā śāśvataṃ ca varṇayanti | śāśvatas tu bhagavān kṣetrajño bījadharmā 12,308.191d@029B_0279 prakṛtivikārayor vyatiriktaḥ śuddhadharmā muktadharmā ceti | evam āha | 12,308.191d@029B_0280 paśyaḥ paśyati paśyantam apaśyantaṃ ca paśyati 12,308.191d@029B_0281 apaśyas tāv apaśyatvāt paśyāpaśyau na paśyati 12,308.191d@029B_0282 iti | 12,308.191d@029B_0283 yad apy uktaṃ kiṃ vyatiriktam iti | atra brūmaḥ | vyatiriktaṃ nāmāsure 12,308.191d@029B_0284 puruṣaḥ pañcaviṃśakaḥ kṣetrajñaḥ | yathā puṣkaraparṇastho bindur na śleṣam 12,308.191d@029B_0285 upagacchanty anyatvāt tathā kṣetraṃ kṣetrajñaḥ | yathā muñjād 12,308.191d@029B_0286 iṣīkā nikṛṣṭā na punar āviśati anyatvāt tathā kṣetraṃ kṣetrajñaḥ | 12,308.191d@029B_0287 yathodake pravartamāne matsyo na pravartate 'nyatvāt tathā kṣetraṃ kṣetrajñaḥ | 12,308.191d@029B_0288 yathodumbare maśako bhinna udumbare na punar abhiṣvajate 'nyatvāt tathā 12,308.191d@029B_0289 kṣetraṃ kṣetrajñaḥ | yathā kūlād vṛkṣaḥ pataṃs tat kūlaṃ muñcaty anyatvāt tathā 12,308.191d@029B_0290 kṣetraṃ kṣetrajñaḥ | yathā vṛkṣād vā śakunir utpatan sa taṃ vṛkṣam 12,308.191d@029B_0291 utsṛjaty anyatvāt tathā kṣetraṃ kṣetrajñaḥ | kasmād anyatvāt | sarveṣām evam 12,308.191d@029B_0292 anyatvam | kūlam anyad vṛkṣo 'nyaḥ | maśako 'nyo 'nyad udumbaram | 12,308.191d@029B_0293 anyo matsyo 'nyad udakam | muñjam anyad anyeṣīkā | anyad udakam anyat 12,308.191d@029B_0294 puṣkaraparṇam | tathānyat kṣetraṃ kṣetrajño 'nyaḥ puruṣaḥ pañcaviṃśakaḥ | 12,308.191d@029B_0295 kapila uvāca 12,308.191d@029B_0295 anyaś cāsmāt kṣetrajña iti | 12,308.191d@029B_0296 yad apy uktaṃ kiṃ viyogāviyogam iti | atra brūmaḥ | aviyogo 12,308.191d@029B_0297 nāmāsure viṣayaviṣayiṇau prati viśleṣo na bhavaty apratibuddhatvāt | 12,308.191d@029B_0298 viyogo nāmāsure puruṣaḥ pañcaviṃśatīnāṃ tattvānām asaṃsakto nāham 12,308.191d@029B_0299 eteṣām anye caite mamety anabhimanyamāno viyogī bhavati | 12,308.191d@029B_0300 pañcaviṃśatitattvajñaḥ parātmā bhavate 'mṛtaḥ 12,308.191d@029B_0301 kapila uvāca 12,308.191d@029B_0301 sa muktas tattvasaṃtānāt pareṇa samatāṃ vrajet 12,308.191d@029B_0302 evam etad āsure paraṃ puruṣād anyad vyaktam abuddhaṃ budhyamāno 'bhimanyate | 12,308.191d@029B_0303 nānābhāvāt kṣetradharmāvyaktam akṣetradharmā kṣetrajñaḥ | bījadharmāvyaktam abījadharmā 12,308.191d@029B_0304 kṣetrajñaḥ | sargadharmāvyaktam asargadharmā kṣetrajñaḥ | prakṛtidharmāvyaktam 12,308.191d@029B_0305 aprakṛtidharmā kṣetrajñaḥ | guṇadharmāvyaktam aguṇadharmā 12,308.191d@029B_0306 kṣetrajñaḥ | avimaladharmāvyaktaṃ vimaladharmā kṣetrajñaḥ | abuddhidharmāvyaktaṃ 12,308.191d@029B_0307 buddhidharmā kṣetrajñaḥ | aśucidharmāvyaktaṃ śucidharmā kṣetrajñaḥ | 12,308.191d@029B_0308 amuktadharmāvyaktaṃ muktadharmā kṣetrajñaḥ | aviviktadharmāvyaktaṃ viviktadharmā 12,308.191d@029B_0309 kṣetrajñaḥ | akuśaladharmāvyaktaṃ kuśaladharmā kṣetrajñaḥ | apaśyadharmāvyaktaṃ 12,308.191d@029B_0310 paśyadharmā kṣetrajñaḥ | acetanadharmāvyaktaṃ cetanadharmā 12,308.191d@029B_0311 kṣetrajñaḥ | aviyogadharmāvyaktaṃ viyogadharmā kṣetrajñaḥ | avimokṣadharmāvyaktaṃ 12,308.191d@029B_0312 vimokṣadharmā kṣetrajñaḥ | kiṃ ca bhūyo draṣṭā kṣetrajño 12,308.191d@029B_0313 draṣṭavyam avyaktam | śrotā kṣetrajñaḥ śrotavyam avyaktam | mantā 12,308.191d@029B_0314 kṣetrajño mantavyam avyaktam | boddhā kṣetrajño boddhavyam avyaktam | 12,308.191d@029B_0315 evam evāsure anyad avyaktam anyaḥ puruṣaḥ pañcaviṃśatitattvam 12,308.191d@029B_0316 kapila uvāca 12,308.191d@029B_0316 anyad anyo 'smāt kṣetrajña iti | 12,308.191d@029B_0317 evam etad āsure buddhyā buddhvā nirdvaṃdvaṃ nirnamaskāram asvāhākārasvadhākāram 12,308.191d@029B_0318 anahaṃkāraṃ kṣetrajñaṃ śuddhaṃ nirdvaṃdvena nirdvitīyena śuddhenālubdhakenāhiṃsakena 12,308.191d@029B_0319 yathālabdhopajīvināpy apagatakāmakrodhalobhamohamānadarpeṇātmavatā 12,308.191d@029B_0320 sarvabhūtadarśanena samyagdṛṣṭinā yatātmanā 12,308.191d@029B_0321 śāntena dāntena śūnyāgāranadīpulinavṛkṣamūlavṛkṣakoṭarabusāgārāvasathagṛhānityena 12,308.191d@029B_0322 yātrāmātrabhojanācchādanena yatra kva cana 12,308.191d@029B_0323 śāyinā bhikṣuṇā svakāryam anuṣṭhātavyam | pratibhāvyam upasargaṃ jitvā 12,308.191d@029B_0324 yogena yogakāryam anuṣṭheyam | tad dvividhaṃ dhyānam | tad yathā prāṇāyāmātmakaṃ 12,308.191d@029B_0325 caturvidhaṃ saguṇaprāṇāyāmātmakaṃ ca mānasam aguṇam | 12,308.191d@029B_0326 tad yathā śrotraṃ śrāvyebhyaḥ pratisamāvartayati ghrāṇaṃ ghreyebhyaś 12,308.191d@029B_0327 cakṣū rūpebhyas tvacaṃ sparśebhyo jihvāṃ rasebhyo mano mantavyebhyo 12,308.191d@029B_0328 'haṃkāram abhimānebhyo buddhiṃ boddhavyebhyaḥ | tad etad idam indriyagrāmam 12,308.191d@029B_0329 asmād indriyaviṣayāt svaiḥ svaṃ nirudhya devatāḥ pratisamāvartayati | 12,308.191d@029B_0330 jalajānīva pralāyayati mānasebhyaḥ saṃkalpebhyaḥ 12,308.191d@029B_0331 pratisamāvartayati mānasam indriyāṇi | mānasebhyaś caivaṃ saṃkalpebhyaḥ 12,308.191d@029B_0332 pratisamāvartayitvā mahātmā kratum unnayate | mahākratavo bhūtādiś ca 12,308.191d@029B_0333 bhūtaviśeṣāś ca mahaty ātmani mahāntam ātmānaṃ kratūṃś ca vivecayitvā 12,308.191d@029B_0334 vyaktam anuyuṅkte | tatrātītaḥ kṣemī bhavati tasmād ayaṃ vivṛtaḥ | yaś ca 12,308.191d@029B_0335 tataḥ kṣetrajñam asamāvṛto bhavati nirdvaṃdvo nirdvitīyaḥ 12,308.191d@029B_0336 śuddho mukto nityaḥ kevalo bhavati | eṣo 'nta eṣo 'pavarga eṣā 12,308.191d@029B_0337 niṣṭhā etan naiṣkarmyam | 12,308.191d@029B_0338 tad yathā tathopanayanena pūrvataraiś cācāryair upadiṣṭam | tad evam upadeśaḥ | 12,308.191d@029B_0339 tatra śloko bhavati | 12,308.191d@029B_0340 yathāsya jāgrataḥ svapno yathā syāt tamasā vṛtaḥ 12,308.191d@029B_0341 kapila uvāca 12,308.191d@029B_0341 vibhāgajñasya mokṣas tu yas tv ajñaḥ sa punar bhavet 12,308.191d@029B_0342 etāvad evāsure dhyānam anuvarṇitam | parisaṃkhyānam api coktam | 12,308.191d@029B_0343 caturviṃśatitattvam etat kāraṇam ity atra brūmaḥ | tad etad buddhisthaṃ budhyamānam 12,308.191d@029B_0344 etad ācāryāḥ śuddham icchanty anavabodhāt | nānyam aguṇaṃ puruṣam | 12,308.191d@029B_0345 kas tv eṣo 'dhiṣṭhātṛsaṃjñakaḥ prakṛtivikārāṇām anyas tv apratīkāraḥ | 12,308.191d@029B_0346 +++ 12,308.191d@029B_0347 tad etat prakṛtivikārasaṃjñakād anyad avyaktāt puruṣaṃ śuddhaṃ niṣkaivalyam 12,308.191d@029B_0348 anavayavam ajaṃ kṣemyam evāha | 12,308.191d@029B_0349 yeneyaṃ sasutā bahuprasavinī lokāśrayālambinā 12,308.191d@029B_0350 yonisthāḥ puruṣāś ca yena viditā buddhyā sadā buddhavat 12,308.191d@029B_0351 draṣṭā caiva paro guṇair virahito jñānāt turīyo 'kṣayas 12,308.191d@029B_0352 tadvad vartayatīha yaḥ kṛtamatir muktaḥ sa yonyādhikaḥ 12,308.191d@029B_0353 tad etad upasaṃkhyānam anuvarṇitaṃ yāthātathyadarśanād anavabuddhānāṃ pratibodhanam 12,308.191d@029B_0354 iti | 12,308.191d@029B_0354 kapila uvāca 12,308.191d@029B_0355 sāṅgopāṅgeṣu setihāsapañcameṣv āsure vedeṣv aṣṭāsu vidyāsthāneṣv 12,308.191d@029B_0356 amṛtam uddhṛtya mayānuvarṇitaṃ sāṃkhyajñānam etāvad etaj jñātavyaṃ 12,308.191d@029B_0357 pañcaviṃśatitattvāni | tad etan nāputrāya nāśiṣyāya nāsarvasvapradāyine 12,308.191d@029B_0358 nāsaṃvatsaroṣitāya vā vartayitavyam | paramajñānam ityartham ṛṣayo 12,308.191d@029B_0359 vedaproktaṃ vedyaṃ vetsyantīti | tad etad āsure nāvabudhyanty abhīkṣṇapāpmāno 12,308.191d@029B_0360 'nyathaiva pravṛttāḥ svāhākārasvadhākāroṃkāravaṣaṭkārair 12,308.191d@029B_0361 ṛṣikoṭisahasrāṇy anantānīṣṭāniṣṭakṛtena karmaṇā | tathaiva devadānavāsurapiśācabhūtarākṣasavidyādharagandharvayakṣanāgakiṃnarādayo 'nye 12,308.191d@029B_0362 ++++ 12,308.191d@029B_0363 bhūtagrāmā ajñānapatham āśritā ajñānam evāvalīyante | jāyante 12,308.191d@029B_0364 cāsakṛd asakṛj jñānāt sthāvaranarakatiryagyoniṣv evopapadyante varṣakoṭiśatasahasrāṇy 12,308.191d@029B_0365 anekāni | kathaṃ cit kasya cid dharmabuddhir api 12,308.191d@029B_0366 syāt | kuta eva mokṣabuddhiḥ | 12,308.191d@029B_0367 te 'py apavargeṇaiva sukhakāmāḥ pratikūladuḥkhanivartanam eva kurvanto 12,308.191d@029B_0368 bhāvotpādakaṃ trailokyād anyad apaśyanto niḥsaraṇaṃ trailokyam evāgādhaṃ 12,308.191d@029B_0369 prapatanti | tadvad āsure laukikeṣv api tu darśaneṣu paraṃ vedaprāmāṇyam | 12,308.191d@029B_0370 te cāpi duḥkhasaṃsāravartakā eva | kuta eva | 12,308.191d@029B_0371 vedārthaṃ yajño yajñārthaṃ svargaḥ svargārthaṃ sukhaṃ ca mohāyatanam iṣṭaṃ 12,308.191d@029B_0372 mohaprabhavaṃ janma | tac ca sukhaduḥkhahaitukamohaprabhavaṃ janma | tathaiva 12,308.191d@029B_0373 cāpi nidhanam | tac cāpi duḥkhahaitukaratam | tasmān mantragrāmo 12,308.191d@029B_0374 duḥkhasya parasparaṃ hetuḥ | tasmād upaśamarucayo duḥkhasamudraugham uttitīrṣanto 12,308.191d@029B_0375 hitvā sarvavedān upaśamaśāstreṣu prayujyante | tad abhyāsāc 12,308.191d@029B_0376 ca śāstrasya duḥkhamārgāvacchedaṃ kurvanti | svātmany ekatvenāvatiṣṭhante 12,308.191d@029B_0377 śītībhūtā amṛtaṃ prāptāḥ | evam āha | 12,308.191d@029B_0378 teṣāṃ śāstrābhyāsād duḥkhasroto nivartate | atyantacchinne duḥkhasrotasi 12,308.191d@029B_0379 śāntir ihāntāya duḥkhasya | tad etad āsure mayotpannamātreṇaivāvabuddhaṃ 12,308.191d@029B_0380 prākṛtajñānam | yad antarotpannas tatra bhagavān viriñco 12,308.191d@029B_0381 'pi vikrośitavān saptakṛtvaḥ | yadā na tasya kaś cit prativacanaṃ 12,308.191d@029B_0382 bhīṣma uvāca 12,308.191d@029B_0382 prāyacchat tataḥ pravṛttas tatra bhavān punaḥ sargāya nivṛtta iti | 12,308.191d@029B_0383 tad etat paramajñānam āsurer ācāryeṇānuśastaṃ paramarṣiṇā bhagavatā 12,308.191d@029B_0384 kapilena pareṇa bahumānena | bhagavatā cāsuriṇā śāstraṃ bhagavate 12,308.191d@029B_0385 pañcaśikhāya pañcaśikhena kātyāyanāya kātyāyanena 12,308.191d@029B_0386 gautamāya gautamena gārgyāya gārgyeṇāvaṭyāyanāya āvaṭyāyanenarṣibhya 12,308.191d@029B_0387 ṛṣibhyaḥ | tat edat paramaṃ tat pareṇa bhagavatā vyāsena vyāsān 12,308.191d@029B_0388 mayāvāptaṃ paramajñānaṃ tathā matto bhavatā prāptam iti | 12,308.191d@029B_0389 tad etad brāhmaṇāṃs tāta śrāvayet saṃśitavratān 12,308.191d@029B_0390 kṣatriyān yājñikāṃś caiva prajāpālanatatparān 12,308.191d@029B_0391 vaiśyāṃś ca nṛpaśārdūla sarvātithyakṛtavratān 12,308.191d@029B_0392 śūdrāṃś ca śuśrūṣaparān sarvasattvahite ratān 12,308.191d@029B_0393 yady api syus trayo varṇā yajñe cādhikriyanti vai 12,308.191d@029B_0394 mantravarjaṃ tu śūdrāṇāṃ kriyā dṛṣṭā iti śrutiḥ 12,308.191d@029B_0395 sūtrakāravacas tv etad vedakāravacas tadā 12,308.191d@029B_0396 śāstrakārās tathā caitat pravadantīti naḥ śrutam 12,308.191d@029C_0000 yudhiṣṭhira uvāca 12,308.191d@029C_0001 kliśyamāneṣu bhūteṣu jātīmaraṇasāgare 12,308.191d@029C_0002 bhīṣma uvāca 12,308.191d@029C_0002 yat prāpya kleśaṃ nāpnoti tan me brūhi pitāmaha 12,308.191d@029C_0003 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,308.191d@029C_0004 sanatkumārasya sataḥ saṃvādaṃ nāradasya ca 12,308.191d@029C_0005 sanatkumāro bhagavān brahmaputro mahāyaśāḥ 12,308.191d@029C_0006 pūrvajāś ca trayas tasya kathyante brahmavādinaḥ 12,308.191d@029C_0007 sanakaḥ sanandanaś caiva tṛtīyaś ca sanātanaḥ 12,308.191d@029C_0008 jātamātrāś ca te sarve pratibuddhā iti śrutiḥ 12,308.191d@029C_0009 caturthaś caiva teṣāṃ sa bhagavān yogasattamaḥ 12,308.191d@029C_0010 sanatkumāra iti vai kathayanti maharṣayaḥ 12,308.191d@029C_0011 hairaṇyagarbhaś ca munir vasiṣṭhaḥ pañcamaḥ smṛtaḥ 12,308.191d@029C_0012 ṣaṣṭhaḥ sthāṇuś ca bhagavān ameyātmā triśūladhṛk 12,308.191d@029C_0013 tato 'pare samutpannāḥ pāvakād varuṇakratau 12,308.191d@029C_0014 mānasāḥ svayaṃbhuvo hi marīcipramukhās tathā 12,308.191d@029C_0015 bhṛgur marīcer anujo bhṛgor apy aṅgirās tathā 12,308.191d@029C_0016 anujo 'ṅgiraso 'thātriḥ pulastyo 'tres tathānujaḥ 12,308.191d@029C_0017 pulastyasyānujo vidvān pulaho 'nupamadyutiḥ 12,308.191d@029C_0018 paṭhyante brahmajā hy ete vidvadbhir amitaujasaḥ 12,308.191d@029C_0019 sargam etan mahārāja kurvann ādigurur mahān 12,308.191d@029C_0020 prabhur vibhur anantaśrīr brahmā lokapitāmahaḥ 12,308.191d@029C_0021 mūrtimanto 'mṛtībhūtās tejasātitaponvitāḥ 12,308.191d@029C_0022 sanakaprabhṛtayas tatra trayaḥ prāptāḥ paraṃ padam 12,308.191d@029C_0023 kṛtsnakṣayam anuprāpya vimuktā mūrtibandhanāt 12,308.191d@029C_0024 sanatkumāras tu vibhur yogam āsthāya yogavit 12,308.191d@029C_0025 vicacāra trayo lokān aiśvaryeṇa pareṇa ha 12,308.191d@029C_0026 rudraś cāpy aṣṭaguṇitaṃ yogaṃ prāpto mahāyaśāḥ 12,308.191d@029C_0027 sūkṣmam aṣṭaguṇaṃ rājan netare nṛpasattama 12,308.191d@029C_0028 marīcipramukhās tāta sarve sṛṣṭyartham eva te 12,308.191d@029C_0029 niyuktā rājaśārdūla teṣāṃ sṛṣṭiṃ śṛṇuṣva me 12,308.191d@029C_0030 sapta brahmāṇa ity eṣa purāṇe niścayo gataḥ 12,308.191d@029C_0031 sarvavedeṣu caivoktāḥ khileṣu ca na saṃśayaḥ 12,308.191d@029C_0032 itihāse purāṇe ca śrutir eṣā purātanā 12,308.191d@029C_0033 varade kathyata iti prāhur vedāntapāragāḥ 12,308.191d@029C_0034 eteṣāṃ pitaras tāta putrā ity anucakṣate 12,308.191d@029C_0035 gaṇāḥ sapta mahārāja mūrtayo 'mūrtayas tathā 12,308.191d@029C_0036 pitṝṇāṃ caiva rājendra putrā devā iti śrutiḥ 12,308.191d@029C_0037 devair vyāptā ime lokā ity evam anuśuśruma 12,308.191d@029C_0038 kṛṣṇadvaipāyanāc caiva devasthānāt tathaiva ca 12,308.191d@029C_0039 devalāc ca naraśreṣṭha kāśyapāc ca mayā śrutaḥ 12,308.191d@029C_0040 gautamād atha kauṇḍinyād bhāradvājāt tathaiva ca 12,308.191d@029C_0041 mārkaṇḍeyāt tathaivaitad ṛṣer devatamāt tathā 12,308.191d@029C_0042 pitrā ca mama rājendra śrāddhakāle prabhāṣitam 12,308.191d@029C_0043 paraṃ rahasyaṃ rājendra brahmaṇaḥ paramātmanaḥ 12,308.191d@029C_0044 ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yan mā pṛcchasi bhārata 12,308.191d@029C_0045 tad ihaikamanāḥ śraddhī śṛṇuṣvāvahito mama 12,308.191d@029C_0046 svāyaṃbhuvasya saṃvādaṃ nāradasya ca dhīmataḥ 12,308.191d@029C_0047 sanatkumāro bhagavān dīpaṃ jajvālya tejasā 12,308.191d@029C_0048 aṅguṣṭhamātro bhūtvā vai vicacāra mahāmuniḥ 12,308.191d@029C_0049 sa kadā cin mahārāja merupṛṣṭhe sameyivān 12,308.191d@029C_0050 nāradena naraśreṣṭha muninā brahmavādinā 12,308.191d@029C_0051 jijñāsamānāv anyonyaṃ sakāśād brahmaṇas tadā 12,308.191d@029C_0052 brahmabhāgagatau tāta paramārthārthacintakau 12,308.191d@029C_0053 matimān matimacchreṣṭhaṃ buddhimān buddhimattaram 12,308.191d@029C_0054 śrutimāñ śrutimacchreṣṭhaṃ smṛtimān smṛtimattaram 12,308.191d@029C_0055 kṣetravit kṣetravicchreṣṭhaṃ jñānavij jñānavittamam 12,308.191d@029C_0056 lokavil lokavicchreṣṭham ātmavic cātmavittamam 12,308.191d@029C_0057 sanatkumāraṃ tattvajñaṃ bhagavantam ariṃdama 12,308.191d@029C_0058 sarvavedārthakuśalaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ 12,308.191d@029C_0059 sāṃkhyayogaṃ ca yo veda pāṇāv āmalakaṃ yathā 12,308.191d@029C_0060 nārado 'tha naraśreṣṭha taṃ papraccha mahāmatim 12,308.191d@029C_0061 trayoviṃśatitattvasya avyaktasya mahāmune 12,308.191d@029C_0062 prabhavaṃ cāpyayaṃ caiva śrotum icchāmi tattvataḥ 12,308.191d@029C_0063 adhyātmam adhibhūtaṃ ca adhidaivaṃ tathaiva ca 12,308.191d@029C_0064 sanatkumāra uvāca 12,308.191d@029C_0064 kālasaṃkhyāś ca sargāṃś ca tad bhavān vaktum arhati 12,308.191d@029C_0065 śrūyatām ānupūrvyeṇa nava sargāḥ prayatnataḥ 12,308.191d@029C_0066 tathā kālaparīmāṇaṃ tattvānām ṛṣisattama 12,308.191d@029C_0067 adhyātmam adhibhūtaṃ ca adhidaivaṃ tathaiva ca 12,308.191d@029C_0068 kālasaṃkhyā ca sargaṃ ca sarvam eva mahāmune 12,308.191d@029C_0069 tamasaḥ kurvataḥ sargas tāmasety abhidhīyate 12,308.191d@029C_0070 brahmavidbhir dvijair nityaṃ nityam adhyātmacintakaiḥ 12,308.191d@029C_0071 paryāyanāmāny etasya kathayanti manīṣiṇaḥ 12,308.191d@029C_0072 tāni te saṃpravakṣyāmi tad ihaikamanāḥ śṛṇu 12,308.191d@029C_0073 mahārṇavo 'rṇavaś caiva salilaṃ ca guṇās tathā 12,308.191d@029C_0074 vedās tapaś ca yajñāś ca dharmaś ca bhagavān vibhuḥ 12,308.191d@029C_0075 prāṇaḥ saṃvartako 'gniś ca vyoma kālas tathaiva ca 12,308.191d@029C_0076 nāmāny etāni brahmarṣe śarīrasyeśvarasya vai 12,308.191d@029C_0077 kīrtitāni dvijaśreṣṭha mayā śāstrānumānataḥ 12,308.191d@029C_0078 caturyugasahasraṃ tu caturyugam ariṃdama 12,308.191d@029C_0079 prāhuḥ kalpasahasraṃ vai brāhmaṇās tattvadarśinaḥ 12,308.191d@029C_0080 daśakalpasahasrāṇi avyaktasya mahāniśā 12,308.191d@029C_0081 tathaiva divasaṃ prāhur yogāḥ sāṃkhyāś ca tattvataḥ 12,308.191d@029C_0082 niśāṃ suptvātha bhagavān kṣapānte pratyabudhyata 12,308.191d@029C_0083 ahaḥ kṛtvā sukhaṃ tāta sasarja prabhur īśvaraḥ 12,308.191d@029C_0084 hiraṇyagarbhaṃ viśvātmā hy aṇḍajaṃ jalajaṃ munim 12,308.191d@029C_0085 bhūtabhavyabhaviṣyasya kartāram anaghaṃ vibhum 12,308.191d@029C_0086 mūrtimantaṃ mahātmānaṃ viśvaṃ śaṃbhuṃ svayaṃbhuvam 12,308.191d@029C_0087 aṇimālaghimāprāptim īśānaṃ jyotiṣāṃ param 12,308.191d@029C_0088 tasya cāpi niśām āhur vedavedāṅgapāragāḥ 12,308.191d@029C_0089 pañcakalpasahasrāṇi ahar etāvad eva ca 12,308.191d@029C_0090 na sargaṃ kurute brahmā tāmasasyānupūrvaśaḥ 12,308.191d@029C_0091 sṛjate sa tv ahaṃkāraṃ parameṣṭhinam avyayam 12,308.191d@029C_0092 ahaṃkāreṇa vai lokā vyāptās tv āhaṃkṛtena ca 12,308.191d@029C_0093 yenāviṣṭāni bhūtāni majjanty avyaktasāgare 12,308.191d@029C_0094 devarṣidānavanarā yakṣagandharvakiṃnarāḥ 12,308.191d@029C_0095 unmajjanti nimajjanti ūrdhvādhas tiryag eva ca 12,308.191d@029C_0096 etasyāpi niśām āhus tṛtīyam atha kurvataḥ 12,308.191d@029C_0097 trīṇi kalpasahasrāṇi ahar etāvad eva ca 12,308.191d@029C_0098 ahaṃkāraś ca sṛjati mahābhūtāni pañca vai 12,308.191d@029C_0099 pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam 12,308.191d@029C_0100 eteṣāṃ guṇatattvāni pañca prāhur dvijātayaḥ 12,308.191d@029C_0101 śabde sparśe ca rūpe ca rase gandhe tathaiva ca 12,308.191d@029C_0102 guṇeṣv eteṣv abhiratāḥ paṅkalagnā iva dvipāḥ 12,308.191d@029C_0103 nottiṣṭhanty avaśībhūtāḥ saktā avyaktasāgare 12,308.191d@029C_0104 eteṣām iha vai sargaṃ caturtham iha kurvatām 12,308.191d@029C_0105 dve tu kalpasahasre vai aho rātris tathaiva ca 12,308.191d@029C_0106 ananta iti vikhyātaḥ pañcamaḥ sarga ucyate 12,308.191d@029C_0107 indriyāṇi daśaikaṃ ca yathāśrutinidarśanāt 12,308.191d@029C_0108 manaḥ sargagataṃ tāta viśat sarvam idaṃ jagat 12,308.191d@029C_0109 na tathānyāni bhūtāni balavanti yathā manaḥ 12,308.191d@029C_0110 etasyāpi tu vai sargaṃ ṣaṣṭham āhur dvijātayaḥ 12,308.191d@029C_0111 ahaḥ kalpasahasraṃ vai rātrir etāvatī tathā 12,308.191d@029C_0112 urdhvasrotas tu vai sargaṃ saptamaṃ brāhmaṇā viduḥ 12,308.191d@029C_0113 aṣṭamaś cāpy adhaḥsrotas tiryak tu navamaḥ smṛtaḥ 12,308.191d@029C_0114 etāni nava sargāṇi tattvāni ca mahāmune 12,308.191d@029C_0115 caturviṃśatir uktāni kālasaṃkhyāś ca te 'nagha 12,308.191d@029C_0116 apyayaṃ prabhavaṃ caiva avyaktasya mahāmune 12,308.191d@029C_0117 pravakṣyāmy aparaṃ tattvaṃ yasya yasyeśvaraś ca yaḥ 12,308.191d@029C_0118 adhyātmam adhibhūtaṃ ca adhidaivaṃ tathaiva ca 12,308.191d@029C_0119 sanatkumāra uvāca 12,308.191d@029C_0119 yathāśrutaṃ yathādṛṣṭaṃ tat tathā vai nibodha me 12,308.191d@029C_0120 adhaḥsrotasi sarge ca tiryaksrotasi caiva ha 12,308.191d@029C_0121 etābhyām īśvaraṃ vidyād ūrdhvasrotas tathaiva ca 12,308.191d@029C_0122 karmendriyāṇāṃ pañcānām īśvaro buddhigocaraḥ 12,308.191d@029C_0123 buddhīndriyāṇām atha tu mana īśvaram ucyate 12,308.191d@029C_0124 manasaḥ pañca bhūtāni saguṇāny āhur īśvaram 12,308.191d@029C_0125 bhūtānām īśvaraṃ vidyād brahmāṇaṃ parameṣṭhinam 12,308.191d@029C_0126 bhavān hi kuśalaś caiva dharmeṣv eva pareṣu vai 12,308.191d@029C_0127 kālāgnir apy ahaḥ svaṃ te jagad dahati cāṃśubhiḥ 12,308.191d@029C_0128 tataḥ sarvāṇi bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca 12,308.191d@029C_0129 hāhābhūtāni dagdhāni svayoniṃ gamitāni vai 12,308.191d@029C_0130 kūrmapṛṣṭhanibhā bhūmir nirdagdhakuśakaṇṭakā 12,308.191d@029C_0131 nirvṛkṣā nistṛṇā caiva dagdhā kālāgninā tadā 12,308.191d@029C_0132 jagat pralīnaṃ jagati jagaty apsu pralīyate 12,308.191d@029C_0133 naṣṭagandhā tadā sūkṣmā jalam evābhavat tadā 12,308.191d@029C_0134 tato mayūkhajālena sūryasyāpīyate jalam 12,308.191d@029C_0135 jalātmā pralīyaty arke tadā brāhmaṇasattama 12,308.191d@029C_0136 antarikṣagatān bhūtān pradahaty analas tadā 12,308.191d@029C_0137 agnibhūtaṃ tadā vyoma bhavatīty abhicakṣate 12,308.191d@029C_0138 taṃ tathā visphurantaṃ hi vāyur dhvaṃsayate mahān 12,308.191d@029C_0139 mahatā balavegena ādatte taṃ hi bhānumān 12,308.191d@029C_0140 vāyor api guṇaṃ sparśam ākāśaṃ grasate yadā 12,308.191d@029C_0141 praṇaśyati tadā vāyuḥ khaṃ tu tiṣṭhati nānadat 12,308.191d@029C_0142 tasya taṃ ninadaṃ śabdam ādatte vai manas tadā 12,308.191d@029C_0143 sa śabdaguṇahīnātmā tiṣṭhate 'mūrtimāṃs tu vai 12,308.191d@029C_0144 bhuṅkte tu sa tadā vyoma manas tāta digātmakam 12,308.191d@029C_0145 vyomātmani vinaṣṭe tu saṃkalpātmā vivardhate 12,308.191d@029C_0146 saṃkalpātmānam ādatte cittaṃ vai svena tejasā 12,308.191d@029C_0147 cittaṃ grasaty ahaṃkāras tadā vai munisattama 12,308.191d@029C_0148 vinaṣṭe ca tadā citte ahaṃkāro bhaven mahān 12,308.191d@029C_0149 ahaṃkāraṃ tadādatte mahān brahmā prajāpatiḥ 12,308.191d@029C_0150 abhimāne vinaṣṭe tu mahān brahmā virājate 12,308.191d@029C_0151 taṃ tadā triṣu lokeṣu mūrtiṣv evāgramūrtijam 12,308.191d@029C_0152 yena viśvam idaṃ kṛtsnaṃ nirmitaṃ vai guṇārthinā 12,308.191d@029C_0153 mūrtiṃ jaleśvaram api vyavasāyaguṇātmakam 12,308.191d@029C_0154 grasiṣṇur bhagavān brahmā vyakto 'vyaktam asaṃśayam 12,308.191d@029C_0155 eṣo 'pyayaś ca pralayo mayā te paribhāṣitaḥ 12,308.191d@029C_0156 adhyātmam adhibhūtaṃ ca adhidaivaṃ ca śrūyatām 12,308.191d@029C_0157 ākāśaṃ prathamaṃ bhūtaṃ śrotram adhyātmaṃ śabdo 'dhibhūtaṃ diśo 'dhidaivatam | 12,308.191d@029C_0158 vāyur dvitīyaṃ bhūtaṃ tvag adhyātmaṃ sparśo 'dhibhūtaṃ vidyud adhidaivataṃ 12,308.191d@029C_0159 syāt | jyotis tṛtīyaṃ bhūtaṃ cakṣur adhyātmaṃ rūpam adhibhūtaṃ 12,308.191d@029C_0160 sūryo 'dhidaivataṃ syāt | āpaś caturthaṃ bhūtaṃ jihvādhyātmaṃ 12,308.191d@029C_0161 raso 'dhibhūtaṃ somo 'dhidaivataṃ syāt | pṛthivī pañcamaṃ bhūtaṃ ghrāṇam adhyātmaṃ 12,308.191d@029C_0162 gandho 'dhibhūtaṃ vāyur adhidaivataṃ syāt | pāñcabhautikam etac 12,308.191d@029C_0163 catuṣṭayam anuvarṇitam | 12,308.191d@029C_0164 ata ūrdhvaṃ trividham indriyavidhim anuvarṇayiṣyāmaḥ | pādāv adhyātmaṃ 12,308.191d@029C_0165 gantavyam adhibhūtaṃ viṣṇur adhidaivataṃ syāt | hastāv adhyātmaṃ 12,308.191d@029C_0166 kartavyam adhibhūtaṃ indro 'dhidaivataṃ syāt | pāyur adhyātmaṃ visargo 'dhibhūtaṃ 12,308.191d@029C_0167 mitro 'dhidaivataṃ syāt | upastham adhyātmam ānando 'dhibhūtaṃ 12,308.191d@029C_0168 prajāpatir adhidaivataṃ syāt | vāg adhyātmaṃ vaktavyam adhibhūtaṃ agnir adhidaivataṃ 12,308.191d@029C_0169 syāt | mano 'dhyātmaṃ mantavyam adhibhūtaṃ candramā adhidaivataṃ 12,308.191d@029C_0170 syāt | ahaṃkāro 'dhyātmam abhimāno 'dhibhūtaṃ viriñco 'dhidaivataṃ 12,308.191d@029C_0171 syāt | buddhir adhyātmaṃ vyavasāyo 'dhibhūtaṃ brahmādhidaivataṃ 12,308.191d@029C_0172 syāt | evam avyakto bhagavān asakṛd asakṛt sargān kurute saṃharate ca | 12,308.191d@029C_0173 kasmāt krīḍārtham | yathādityo 'ṃśujālaṃ kṣipati saṃharate ca yathā 12,308.191d@029C_0174 cāntarikṣād abhrakośa uttiṣṭhati | 12,308.191d@029C_0175 stanitaṃ garjitonmiśraṃ tac ca tatraiva prāṇaśat | 12,308.191d@029C_0176 evam avyakto guṇān sṛjati saṃharate ca | yathā cārṇavād ūrmijālaṃ 12,308.191d@029C_0177 nīcoccaṃ prādurbhavati tac ca tatraiva prāṇaśad evam avyakto lokān sṛjati 12,308.191d@029C_0178 saṃharate ca | yathā ca kūrmo 'ṅgāni kāmāt prasārayate punaś ca praveśayaty 12,308.191d@029C_0179 evam avyakto lokān prasārayati girati ca | cetanaś ca bhagavān pañcaviṃśakaḥ 12,308.191d@029C_0180 śuciḥ | tenādhiṣṭhitā prakṛtiś cetayati | nityaṃ 12,308.191d@029C_0181 sahadharmā ca bhagavato 'vyaktasya kriyāvato 'kriyāvān bhagavān paramaprakṛtir 12,308.191d@029C_0182 nārada uvāca 12,308.191d@029C_0182 aṇuḥ kṣetrajñaḥ kṣemya iti | 12,308.191d@029C_0183 yady acetanā prakṛtiś cetanādhiṣṭhitā cetayati kasmān na mokṣo 'sti | 12,308.191d@029C_0184 bhavadvidhānāṃ cetaskāṅkṣiṇāṃ ceto hi pañcaviṃśakam upadiśanti 12,308.191d@029C_0185 yogāḥ sāṃkhyāś ca | tac cāyuktam upadiśanti | tad vañcanāc cāyutaprakṛtisahadharmā 12,308.191d@029C_0186 prakṛtiṃ vartamānām anuvartate iti | anuvartamānāc 12,308.191d@029C_0187 ca manyāmahe adhiṣṭhātṛtvād aṇutvāc ceta iti | ataś ca bhavaty eva 12,308.191d@029C_0188 doṣa iti | yathā hi kaś cid dīrgham adhvānaṃ gacchati saṅgavān | asaṅgasyāgamavato 12,308.191d@029C_0189 gamane na prayojanaṃ bhavati | atha gacchati so 'pi saṅgī 12,308.191d@029C_0190 bhavati | matsyaś codakaṃ sahadharmiṇāv eva | evaṃ bhagavadvacanāt 12,308.191d@029C_0191 prakṛtipuruṣau | yady udakaṃ pravartamānaṃ matsyo 'nupravartate nanu saṅgavān 12,308.191d@029C_0192 sanatkumāra uvāca 12,308.191d@029C_0192 bhavati asaṅgī matsyas tasya kiṃ saṅgavṛttyānuvartanena | 12,308.191d@029C_0193 devarṣe tatrāsaṅgaṃ varṇayanti puruṣasya | na bhagavatā vyaktena 12,308.191d@029C_0194 saṅgo 'sti nirguṇasya guṇinā | tatra ślokān udāharanti budhāḥ | 12,308.191d@029C_0195 tān upadhārayasvaikārthe paryāyavacanaṃ kṛtvā | 12,308.191d@029C_0196 adhiṣṭhā puruṣo nityaṃ prakṛtyā na ca ātmanaḥ 12,308.191d@029C_0197 tasyābhimāno bhavati tasmād āsaṅga ucyate 12,308.191d@029C_0198 cetanā puruṣo nityaṃ kālasya na ca ātmanaḥ 12,308.191d@029C_0199 tasyābhimāno bhavati tasmād āsaṅga ucyate 12,308.191d@029C_0200 draṣṭā hi puruṣo nityaṃ manaso na ca ātmanaḥ 12,308.191d@029C_0201 tasyābhimāno bhavati tasmād āsaṅga ucyate 12,308.191d@029C_0202 boddhā hi puruṣo nityaṃ vedasya na ca ātmanaḥ 12,308.191d@029C_0203 tasyābhimāno bhavati tasmād āsaṅga ucyate 12,308.191d@029C_0204 jñātā hi puruṣo nityaṃ kṣetrasya na ca ātmanaḥ 12,308.191d@029C_0205 tasyābhimāno bhavati tasmād āsaṅga ucyate 12,308.191d@029C_0206 kartā hi puruṣo nityaṃ parasya na ca ātmanaḥ 12,308.191d@029C_0207 tasyābhimāno bhavati tasmād āsaṅga ucyate 12,308.191d@029C_0208 devarṣe tatrāsaṅgam anuvarṇayanti puruṣasya | śucir hi bhagavān 12,308.191d@029C_0209 kṣetrajño 'śucinīṃ prakṛtim udāharanti | saṅgī hi saṅgavān saṅgī 12,308.191d@029C_0210 cāsaṅga iti yo 'saṅgo hy ātmānaṃ saṅginam anupaśyati sa 12,308.191d@029C_0211 khalv ajñānīty ucyate budhair iha | 12,308.191d@029C_0212 etasyāvidyāgrastasya udbhavākṣepaśatasahasrakoṭiśo 'pyayamānasyāvyaktasāgare 12,308.191d@029C_0213 sumahān duḥkhayogo bhavati | yathā ca samudraṃ prayātasya 12,308.191d@029C_0214 kṛtaprāyaścittasya arthatarṣiṇo vaṇiksaṃghasya yānapātrārṇavodaragataś 12,308.191d@029C_0215 caṇḍavāyunā bhidyamāna itas tataś ca vimalābhir ūrmibhir 12,308.191d@029C_0216 bhidyamāno hāhābhūto jano vyāpadyet | śataśaś cāprāptamanorathāḥ 12,308.191d@029C_0217 plavān gṛhītvā | plavāś conmajjanti nimajjanti cānyonyam 12,308.191d@029C_0218 avalambamānāḥ | evam ajñānī puruṣa unmajjati nimajjati ca | yathā 12,308.191d@029C_0219 tatronmajjaṃś ca nimajjaṃś ca kaś cit pāram āsādayati sa muktas tatas tasyāpado 12,308.191d@029C_0220 mṛtyumukhāt | 12,308.191d@029C_0220 nārada uvāca 12,308.191d@029C_0221 bhagavann acchedyābhedyādāhyātarkyānantyākalpyānādimadhyā yadā 12,308.191d@029C_0222 prakṛtis tadvat puruṣo 'py ebhir eva guṇair yutaḥ | tat katham anityāṃ prakṛtim 12,308.191d@029C_0223 udāharanti nityaṃ puruṣam iti | 12,308.191d@029C_0223 sanatkumāra uvāca 12,308.191d@029C_0224 devarṣe samyag abhihitaṃ bhavatā | acchedyābhedyādāhyātarkyānantyākalpyānādimadhyā 12,308.191d@029C_0225 prakṛtir hi puruṣaś ca | kartṛtvād guṇānām 12,308.191d@029C_0226 anityāṃ prakṛtim udāharanti akartṛtvān nityaḥ puruṣaḥ | yadi prakṛtir 12,308.191d@029C_0227 guṇān kuryād veda cātmānaṃ puruṣaś ca | nityānityabhāve vītarāgatve 12,308.191d@029C_0228 cāsya nirdvaṃdvatā ca | yadā tv ayam eva syān nānyad asti mama param ity abhimanyamāno 12,308.191d@029C_0229 nityatvatām eti | tatra ślokān udāharanti | 12,308.191d@029C_0230 ubhāv amūrtī hy ajarāv ubhāv eva mahātmabhiḥ 12,308.191d@029C_0231 viditau viṣayī caiva viṣayaś ca mahāmune 12,308.191d@029C_0232 puruṣo viṣayī nityaṃ prakṛtir viṣayaḥ smṛtaḥ 12,308.191d@029C_0233 vyākhyātau śāstravidbhir hi maśakodumbarau yathā 12,308.191d@029C_0234 prakṛtir na vijānāti bhujyamānam acetanam 12,308.191d@029C_0235 puruṣaś cāpi jānāti bhuṅkte yaś ca sa bhujyate 12,308.191d@029C_0236 mahadādayo guṇā bhojyaṃ bhoktā tu prakṛtir dvija 12,308.191d@029C_0237 manyanty evaṃ vibhāgajñā bhoktāraṃ tasya ceśvaram 12,308.191d@029C_0238 aiśvaryaṃ bhavatīśatvāt prakṛtyā dvijasattama 12,308.191d@029C_0239 anīśatvād anaiśvaryaṃ puruṣasyānucakṣate 12,308.191d@029C_0240 vibhūtitvād vibhutvaṃ hi puruṣasya mahāmune 12,308.191d@029C_0241 dvaṃdvabhāvād anityaṃ hi triguṇā prakṛtis tathā 12,308.191d@029C_0242 nirdvaṃdvo nirguṇo nityaḥ puruṣo 'trānucakṣate 12,308.191d@029C_0243 kriyākaraṇayogitvād anityā prakṛtir dvija 12,308.191d@029C_0244 kriyākaraṇahīno hi nityaḥ puruṣa ucyate 12,308.191d@029C_0245 evam anumanyante yatayaḥ stunvānāḥ puruṣam | sattvaṃ 12,308.191d@029C_0246 kṣetraṃ paraṃ guhākṣayakaraṃ calavraṇakaraṃ niśicaraṃ nidhir matiḥ smṛtir dhṛtir 12,308.191d@029C_0247 iti caitāni prakṛtiparyāyanāmāni | athāparāṇi bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyam 12,308.191d@029C_0248 iti | sattvaṃ rajas tama iti triguṇam etat prakṛtir ity anupaśyati | 12,308.191d@029C_0249 atha tad avyaktāt param avyayaṃ śivaṃ kṣemamayaṃ śuci vyabhram iti vimalam 12,308.191d@029C_0250 amalam acalam ajaram akaram ataram abhavam iti | abhavanam anayanam 12,308.191d@029C_0251 agamanaṃ pṛthag iti caitāni puruṣaparyāyanāmāni | atra paśyantu 12,308.191d@029C_0252 bhavantaḥ kṣetrajñaṃ vimokṣaṃ viśokaṃ vimoham | vidambhād vilobhād vikārād 12,308.191d@029C_0253 viruddhād ānṛśaṃsyād alaulyam aśaraṇam abhayam anavayavaṃ paśyante | 12,308.191d@029C_0254 tad yathā maśakodumbarayor vivāsasahavāso 'nya eva svabhāva evam eva 12,308.191d@029C_0255 jñānājñānayor vivāsasahavāsaḥ | anyad eva jñānam ajñānam | 12,308.191d@029C_0256 kṣetrajñas tyakṣyati prakṛtiṃ na ca prakṛtiḥ kṣetrajñaṃ tyakṣyati | manyate 12,308.191d@029C_0257 prakṛtiṃ kṣetrajño na ca prakṛtiḥ kṣetrajñaṃ manyate | budhyate prakṛtiṃ 12,308.191d@029C_0258 kṣetrajño na ca prakṛtiḥ kṣetrajñaṃ budhyate | paśyati prakṛtiṃ kṣetrajño 12,308.191d@029C_0259 na ca prakṛtiḥ kṣetrajñaṃ paśyati | etad vivāsasahavāsam ity etan nānātvadarśanaṃ 12,308.191d@029C_0260 paśyanti devarṣe | jñātāraṃ tad asaṅgam anupaśyatu 12,308.191d@029C_0261 bhavān puruṣe | atra ślokam udāharanti | 12,308.191d@029C_0262 yogāś ca sāṃkhyāś ca vadanti samyaṅ 12,308.191d@029C_0263 na pañcaviṃśāt param asti kiṃ cit 12,308.191d@029C_0264 athānyathā paśyati tattvam etad 12,308.191d@029C_0265 dvayaṃ tu paśyāma guror niyogāt 12,308.191d@029C_0266 ity etad yogadarśanam | atra sāṃkhyair gītam | śloko bhavati | 12,308.191d@029C_0267 paśyaḥ paśyati paśyantam apaśyantaṃ ca paśyati 12,308.191d@029C_0268 apaśyas tāv apaśyatvāt paśyāpaśyau na paśyati 12,308.191d@029C_0269 prakṛtiḥ kṣetraṃ kṣetrajñaś cāparaḥ | kṣetrajñaḥ ṣaḍviṃśako 'nupaśyati | 12,308.191d@029C_0270 na tat pañcaviṃśaḥ kṣetrajñaḥ prakṛtir vā paraṃ kṣetrajñaṃ paśyati | 12,308.191d@029C_0271 devarṣe yan mayā bahubhir janmabhir avāptam idānīm | ye hy evaṃ paśyanti 12,308.191d@029C_0272 śivaṃ hi teṣām ihaiva cāmutra saṃśayo nāsti | sukhaṃ paraṃ janma cāhaṃ 12,308.191d@029C_0273 bravīmi | na tv itaraṃ mṛtyuṃ vivedāham | 12,308.191d@029C_0274 prativirama sa buddhivigrahāt paramaśucis tvam upāsa nirmamaḥ 12,308.191d@029C_0275 bahubhir aribhir etad āvṛtaṃ prakṛtimayaṃ hi śarīram adhruvam 12,308.191d@029C_0276 yadi jayasi śarīram ekato nanu vijitās tava sarvaśatravaḥ 12,308.191d@029C_0277 munibhir ṛṣibhir īritaṃ paraṃ paramaśuciṃ tam upāsya te gatāḥ 12,308.191d@029C_0278 etan mayopasanneṣūpadiṣṭaṃ devarṣe hiraṇyanābhasya mahāsurasya 12,308.191d@029C_0279 śivasya caitan namucer nāradasya prahrādasya vṛtrasya virocanasya 12,308.191d@029C_0280 baler marīceḥ pulastyapulahayoḥ | tathaiva bhṛgvaṅgirasor atrivasiṣṭhakāśyapānāṃ 12,308.191d@029C_0281 śukrasya cendrasya bṛhaspateś cāṅgirasottamāya | 12,308.191d@029C_0282 tathaiva viśvāvasave mayoktaṃ gandharvāpsarobhiś ca | etad brahma sarvatra 12,308.191d@029C_0283 samaṃ draṣṭavyam | brahmaṇi cendre śuni kīṭe pataṃgadaṃśamaśakeṣu samyag 12,308.191d@029C_0284 anudarśanāc ca paśyāmaḥ | sarvasya mokṣadharmo vidyate | etat padam 12,308.191d@029C_0285 anudvignaṃ janmamṛtyutamonudam upaśāntaṃ samuttīrṇam avasthitam 12,308.191d@029C_0286 bhīṣma uvāca 12,308.191d@029C_0286 apajvaram | 12,308.191d@029C_0287 etac chrutvā muniśreṣṭho nāradaḥ sa mahāmuniḥ 12,308.191d@029C_0288 parayā ca mudā yuktaḥ praṇamya śirasā gurum 12,308.191d@029C_0289 pradakṣiṇaṃ ca taṃ kṛtvā jagāma bhavanaṃ svakam 12,308.191d@029C_0290 bhagavān api tatraiva sadyas tv antaradhīyata 12,308.191d@029D_0000 bhīṣma uvāca 12,308.191d@029D_0001 saṃyamanaḥ kāśipatir avimuktagataṃ muniṃ papraccha jñānavijñānaṃ 12,308.191d@029D_0002 saṃyamana uvāca 12,308.191d@029D_0002 kapilād āgatāgamam | 12,308.191d@029D_0003 ko viśvaṃ sṛjate sarvam idaṃ saṃharate ca kaḥ 12,308.191d@029D_0004 kaś ca viśvam adhiṣṭhāya tiṣṭhaty agnivad dāruṣu 12,308.191d@029D_0005 kaś ca viśvam aviśvaṃ ca nityam evānupaśyati 12,308.191d@029D_0006 kau ca tau muniśārdūla namasye tāv ubhāv api 12,308.191d@029D_0007 kati tattvāni viśvātmā bhagavān havyakavyabhuk 12,308.191d@029D_0008 kiṃ ca havyaṃ ca kavyaṃ ca paṭhyate śāstradarśanāt 12,308.191d@029D_0009 kaś ca sattvāt samutpannas tasmāt tattvād viśāradaḥ 12,308.191d@029D_0010 kaś ca tattvādir ity uktas tathā prāṇādir eva ca 12,308.191d@029D_0011 bhūtādiś ca muniśreṣṭha vikārādis tathaiva ca 12,308.191d@029D_0012 kasmād ādadate caiva visṛjya ca punaḥ punaḥ 12,308.191d@029D_0013 adhyātmam adhibhūtaṃ ca adhidaivaṃ tathaiva ca 12,308.191d@029D_0014 vimokṣaś cāsya bhagavan yo 'yaṃ deheṣu vartate 12,308.191d@029D_0015 savijñānaṃ sadaśakaṃ tathopaniṣadaṃ mune 12,308.191d@029D_0016 vartate tvayi kārtsnyena yogaśāstraṃ tathaiva ca 12,308.191d@029D_0017 purāṇaṃ ca muniśreṣṭha yathābuddhi sanātanam 12,308.191d@029D_0018 sāṅgopāṅgāś ca catvāro vedās tiṣṭhanti vedavit 12,308.191d@029D_0019 sarvasya cāsya jñānasya granthataś cārthataś ca te 12,308.191d@029D_0020 viditaṃ veditavyaṃ hi pāṇāv āmalakaṃ yathā 12,308.191d@029D_0021 parāvarajño bhagavān ity evam anuśuśruma 12,308.191d@029D_0022 tena tvām anupṛcchāmi sarvabhūtahite ratam 12,308.191d@029D_0023 parokṣam etad asmākaṃ tava pratyakṣam eva ca 12,308.191d@029D_0024 manyāma manasā deva yatīnāṃ yatisattama 12,308.191d@029D_0025 tad anugrahadharmeṇa akṣayeṇāvyayena ca 12,308.191d@029D_0026 śāśvatenāprameyena acalenāmṛtena ca 12,308.191d@029D_0027 janmamṛtyuvimuktena yoktum arhasi mānagha 12,308.191d@029D_0028 sarvathā tena dehena asadgranthena me mune 12,308.191d@029D_0029 badhyāmi bhagavan nityam ityartham aham āgataḥ 12,308.191d@029D_0030 kāśirājyaṃ parityajya bhagavantam ariṃdama 12,308.191d@029D_0031 tad etac chrotum icchāmi yāthātathyena tattvataḥ 12,308.191d@029D_0032 mamānatasya bhagavañ śiṣyasyāmitabuddhimān 12,308.191d@029D_0033 vaktum arhasi śāntyartham etam arthaṃ mahāmune 12,308.191d@029D_0034 mamodvahaty eva manaḥ tattvaṃ śrotuṃ parāyaṇam 12,308.191d@029D_0035 pañcaśikha uvāca 12,308.191d@029D_0035 pāpaghnam amṛtaṃ śreṣṭhaṃ pavitrāṇāṃ parāyaṇam 12,308.191d@029D_0036 śrūyatāṃ nṛpaśārdūla sarvam etad asaṃśayam 12,308.191d@029D_0037 sarvasya cāsya jñānasya kṛtsnakārī bhavān api 12,308.191d@029D_0038 viśanād viśvam ity āhur lokānāṃ kāśisattama 12,308.191d@029D_0039 lokāṃś ca viśvam eveti pravadanti narādhipa 12,308.191d@029D_0040 lokānām apy aviśanād aviśvam iti taṃ viduḥ 12,308.191d@029D_0041 īdṛgbhūtīyam evāhur aparaṃ śāstradarśanāt 12,308.191d@029D_0042 viśvāviśve naraśreṣṭha tattvabuddhiparāyaṇāḥ 12,308.191d@029D_0043 narāṇāṃ naraśārdūla tattvam etad asaṃśayam 12,308.191d@029D_0044 amṛtāś ca trayo 'py ete nityāś ceti vadanti vai 12,308.191d@029D_0045 vibhāginaś ca vai nityaṃ vimalāś ceti naḥ śrutiḥ 12,308.191d@029D_0046 ajāś cāmūrtayaś caiva aprakampyāvyayāś ca ha 12,308.191d@029D_0047 agrāhyāś cāpratarkyāś ca tathāmartyāś ca pārthiva 12,308.191d@029D_0048 anādinidhanāś caiva tathāmūrtyāś ca te 'nagha 12,308.191d@029D_0049 acchedyāś cāmarāś caiva apradahyatamāś ca vai 12,308.191d@029D_0050 nirguṇāś cetanāś caiva paśyāś ceti narādhipa 12,308.191d@029D_0051 yathaitad uktam ācāryair evam etad asaṃśayam 12,308.191d@029D_0052 santi sarve guṇā hy eṣāṃ trayāṇāṃ nṛpasattama 12,308.191d@029D_0053 ahaṃ tattvaṃ pravakṣyāmi yathā cācāryadarśanam 12,308.191d@029D_0054 eko 'tra guṇavāṃś caiva tathaivācetanaś ca ha 12,308.191d@029D_0055 apaśyaś ca mahārāja pradhāna iti paṭhyate 12,308.191d@029D_0056 pratyayaṃ copasarge vai vidhānaṃ mana iṣyate 12,308.191d@029D_0057 pradhāna iti nāmāsya etayor dharma ucyate 12,308.191d@029D_0058 saṃdhāvatīti rājendra ity evam anuśuśruma 12,308.191d@029D_0059 tasya tat saṃpravakṣyāmi nava tāṃś ca nibodha me 12,308.191d@029D_0060 prākṛtāny asya catvāri vaikṛtāni tu pañca vai 12,308.191d@029D_0061 pūrvam utpadyate 'vyaktād vyakto vyaktādir ucyate 12,308.191d@029D_0062 prāṇānām ādim evaitam āhur adhyātmacintakāḥ 12,308.191d@029D_0063 mahān iti ca nāmāsya prāhur vedavipaścitaḥ 12,308.191d@029D_0064 buddhir ity apare rājan viriñceti tathāpare 12,308.191d@029D_0065 etasmāt khalu vairiñcam utpadyati narādhipa 12,308.191d@029D_0066 viriñcād rājaśārdūla vairiñcaḥ sarga ucyate 12,308.191d@029D_0067 ekaikaśo viriñco vai vairiñcād utpattitaḥ smṛtaḥ 12,308.191d@029D_0068 ete sargā mahārāja vidyāvidyeti naḥ śrutiḥ 12,308.191d@029D_0069 vairiñcāt pañca bhūtāni vairiñcāni narādhipa 12,308.191d@029D_0070 utpadyante mahārāja ahaṃkārād asaṃśayam 12,308.191d@029D_0071 pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam 12,308.191d@029D_0072 pañca bhūtaviśeṣāś ca yugapat kāśinandana 12,308.191d@029D_0073 vairiñco viṣayārthī tu jajñe bhūteṣu pañcasu 12,308.191d@029D_0074 mana ity abhidiśyeta vikharād vaikharas tathā 12,308.191d@029D_0075 buddhīndriyāṇi rājendra tathā karmendriyāṇy api 12,308.191d@029D_0076 caturaḥ prākṛtān sargān yugapat tāta buddhimān 12,308.191d@029D_0077 vaikṛtān pañca caivāhur adhyātmakṛtaniścayāḥ 12,308.191d@029D_0078 tvaṃ caivānye ca rājendra tattvabuddhiviśāradāḥ 12,308.191d@029D_0079 tiryak sargaṃ tathā mukhya ūrdhvo 'rvāksrota eva ca 12,308.191d@029D_0080 pañcamo 'nugrahaś caiva navaitān viddhi pārthiva 12,308.191d@029D_0081 etad dhi sarganavakaṃ sāṃkhyayoganidarśanam 12,308.191d@029D_0082 mayeyam ānupūrvyeṇa tattvasaṃkhyā ca te 'nagha 12,308.191d@029D_0083 yaś ca yasmāt samutpannas tataś caivānuvarṇitaḥ 12,308.191d@029D_0084 vikārādi manaḥ prāhus trayāṇāṃ pañcakāni vai 12,308.191d@029D_0085 bhūtādīnāṃ tu pañcānām āhur vikharam eva tu 12,308.191d@029D_0086 prāṇāpānasamānānām udānavyānayoś ca ha 12,308.191d@029D_0087 viriñcam āhuḥ prāṇādiṃ brāhmaṇās tattvadarśinaḥ 12,308.191d@029D_0088 trayoviṃśatitattvānāṃ vyaktānāṃ nṛpasattama 12,308.191d@029D_0089 ādim avyaktam ity āhur yathāśrutinidarśanam 12,308.191d@029D_0090 pañcaśikha uvāca 12,308.191d@029D_0090 iti | 12,308.191d@029D_0091 etad dhi mūrtisaṃghātaṃ trailokye sarvadehiṣu 12,308.191d@029D_0092 āvyaktikasya sādṛśyaṃ viriñcasya prajāpateḥ 12,308.191d@029D_0093 vyaktasyāvyaktam ity āhur viśvarūpasya naḥ śrutiḥ 12,308.191d@029D_0094 veditavyo mahārāja viśvarūpaḥ sanātanaḥ 12,308.191d@029D_0095 adhyātmam adhibhūtaṃ ca adhidaivaṃ tathaiva ca 12,308.191d@029D_0096 pravakṣyāmi yathātattvaṃ tan nibodha janeśvara 12,308.191d@029D_0097 śrotram adhyātmaṃ śabdo 'dhibhūtam ākāśam adhidaivatam | tvag adhyātmaṃ 12,308.191d@029D_0098 sparśo 'dhibhūtaṃ vāyur adhidaivatam | vāg adhyātmaṃ vaktavyam adhibhūtam agnir 12,308.191d@029D_0099 adhidaivatam | ghrāṇam adhyātmaṃ gandho 'dhibhūtaṃ pṛthivy adhidaivatam | 12,308.191d@029D_0100 pādāv adhyātmaṃ gantavyam adhibhūtaṃ viṣṇur adhidaivatam | hastāv 12,308.191d@029D_0101 adhyātmaṃ kartavyam adhibhūtam indro 'dhidaivatam | pāyur adhyātmaṃ visargo 12,308.191d@029D_0102 'dhibhūtaṃ mitro 'dhidaivatam | upastho 'dhyātmam ānando 'dhibhūtaṃ 12,308.191d@029D_0103 prajāpatir adhidaivatam | mano 'dhyātmaṃ mantavyam adhibhūtaṃ candramā 12,308.191d@029D_0104 adhidaivatam | ahaṃkāro 'dhyātmam abhimāno 'dhibhūtaṃ viriñco 'dhidaivatam | 12,308.191d@029D_0105 buddhir adhyātmaṃ boddhavyam adhibhūtaṃ puruṣo 'dhidaivatam | 12,308.191d@029D_0106 etad adhyātmam adhibhūtam adhidaivataṃ ca sarvaṃ vijñātavyam | 12,308.191d@029D_0107 anabhidroheṇa brāhmaṇendre śuni kīṭe pataṃgaputtikādaṃśamaśakeṣv 12,308.191d@029D_0108 ity evaṃ prayoktavyaṃ syāt | 12,308.191d@029D_0109 ātmany evātmaliṅge caitasyāvyaktikasya mahātmikasyāhaṃkārikabhautikavaikārikebhyaś 12,308.191d@029D_0110 ca kālajñānaṃ puruṣebhyo vyākhyāsyāmaḥ | 12,308.191d@029D_0111 tad etat paryāyaśatasahasraśaḥ pañcaśataṃ pañcāhorātram apadiśyate 12,308.191d@029D_0112 pañcānāṃ puruṣāṇām | tatraikasya pratiṣiddham avyaktasya caturṇāṃ 12,308.191d@029D_0113 vakṣyanty ācāryāḥ | mahadādīnāṃ paryāyaśatasahasrāṇy aśītim ahorātram 12,308.191d@029D_0114 apadiśyate | prādhānikasya mahataś catvāriṃśat paryāyaśatasahasrāṇy ahorātram 12,308.191d@029D_0115 apadiśyate | 12,308.191d@029D_0116 āhaṃkārikasya bhautikasya puruṣasya paryāyadaśasahasrāṇy ahorātram 12,308.191d@029D_0117 apadiśyate | vaikārikasya puruṣasya manasaḥ paryāyam api caturyugam | 12,308.191d@029D_0118 tad etat paryāyaśatasahasrāṇi pañcāśatam avyaktasyāhorātrasyākevalasya | 12,308.191d@029D_0119 ebhyaḥ paśyen nityaṃ kālajñānam | kālajñāne 'syāvyaktasyācetanasya 12,308.191d@029D_0120 jñānavijñānam iti paśyantyā bījadharmiṇaṃ 12,308.191d@029D_0121 bījadharmiṇām aprasavadharmiṇām aprakṛtidharmiṇām apralayadharmiṇāṃ pralayadharmiṇām 12,308.191d@029D_0122 iti | 12,308.191d@029D_0122 saṃyamana uvāca 12,308.191d@029D_0123 bhagavan yadā khalv agnir dāruśatasahasrakoṭiṣv avatiṣṭhamānas tatsthatvān 12,308.191d@029D_0124 nityaṃ sahadharmā syād evaṃ khalv ayaṃ kṣetrasahasrakoṭiṣv avatiṣṭhamānas tatsthatvān 12,308.191d@029D_0125 nityaṃ sahadharmaḥ syāt | yadi khalv asyāniṣṭaṃ 12,308.191d@029D_0126 kṣetraṃ sahadharmitvaṃ syān nāyam iṣṭāniṣṭe pravartamānaḥ prakṛtim anuvarteta 12,308.191d@029D_0127 guṇasargāya guṇasargam | yac cānuvartamānasya prakṛtisahadharmitvaṃ 12,308.191d@029D_0128 syād bhavatu | na hy aniṣṭaguṇenānugamyamānām abhiṣvajata ityartham 12,308.191d@029D_0129 asyeṣṭā prakṛtir guṇāṃś ca tān anuvartate ca | tad abhiṣvajanād anugamanāc ca 12,308.191d@029D_0130 tatsthatvāc ca nityasyānityam anupaśyāmaḥ | tad dhetumātraṃ 12,308.191d@029D_0131 vakṣyāmaḥ | kaś cid guṇyaguṇinā sārdhaṃ samīyāya | sametya ca kāryakāraṇaṃ 12,308.191d@029D_0132 sa kurvīta | taṃ ca tatheṣṭāniṣṭe pravartamānaṃ guṇinam athāguṇo 'nuvartate 12,308.191d@029D_0133 tatsthatvāt | nanu so 'pīṣṭāniṣṭavad bhavati tatsthatvāt | 12,308.191d@029D_0134 yadi hy ayam iṣṭāniṣṭavyatiriktaḥ sadbhāvo nāyam iṣṭāniṣṭavattvam ityartham 12,308.191d@029D_0135 asyeṣṭāniṣṭatvabhāvam iṣṭaṃ yenāyam anuvartate cābhiṣvajate 12,308.191d@029D_0136 ceti | tad anuṣvajanād anugamanāc ca kāryākāryakartṛtvam asyānupaśyāmaḥ | 12,308.191d@029D_0137 kāryākāryakartṛtvāc cāyam iṣṭāniṣṭavān bhavati | 12,308.191d@029D_0138 yad uktam iṣṭāniṣṭe nāyam iti tan mithyā | guṇavān ayaṃ kṣetrajño 12,308.191d@029D_0139 nāguṇavān | yady ayam aguṇavān syān nāyam iṣṭāniṣṭe pravartamānāṃ prakṛtim 12,308.191d@029D_0140 anuvarteta dharmiṇīm | tad anuvarṇitāni dvaṃdvasya dvaṃdvadharmitvāt 12,308.191d@029D_0141 paśyāmaḥ | tad anupapannaṃ syād vyatiriktasyātiriktatvam anirdvaṃdvasya 12,308.191d@029D_0142 sadvaṃdvatvaṃ ca paśyasva | ācārya paśya tvaṃ kevalasyākevalatvaṃ 12,308.191d@029D_0143 pañcaśikha uvāca 12,308.191d@029D_0143 nityasya cānityatvaṃ kevalasyākevalatvaṃ svātantryaṃ cāsya | 12,308.191d@029D_0144 bhoḥ saṃyamana yad etad uktaṃ bhavatā na vayam asyaitad evaṃ gṛhṇīmaḥ | ekatvam 12,308.191d@029D_0145 evaitad upadiṣṭaṃ bhavatā tatra yan neṣṭam | saṃyogaṃ nityaṃ jānīte 12,308.191d@029D_0146 sṛjyamānam asakṛt saṃharamāṇaṃ ca | guṇāṃs tu guṇasaṃharaṇam anuvyākhyāsyāmaḥ | 12,308.191d@029D_0147 tad yathā catvāro bhūtagrāmā jarāyujāṇḍajodbhidasvedajāḥ 12,308.191d@029D_0148 kālāgnināhaṃkāreṇāprameyaprabhāvānubhāvena śatasahasrāṃśunā dahyamānā 12,308.191d@029D_0149 vighūrṇanto 'vaśā bhūmau patanti | tatas tair bhūtair hīnā bhūr vivasanā 12,308.191d@029D_0150 śuddhā sthaṇḍilā kūrmapṛṣṭhanibhā babhūva | tāṃ tathābhūtāṃ 12,308.191d@029D_0151 jagajjananīṃ jagatīm āpo bhuñjate | praṇaṣṭā bhūr jalam eva syāt | jalam 12,308.191d@029D_0152 ādityo raśmibhir ādatte | samantād apāṃ vināśād agnir jājvalyamāno 'ntarikṣacarān 12,308.191d@029D_0153 bhūtān upayujyāgnir jalam ādatte | agniṃ ca vāyuḥ | vinaṣṭe 12,308.191d@029D_0154 'gnau vāyur evāgniḥ syāt | sa tadā sarvaprāṇabhṛtāṃ prāṇān upayujya 12,308.191d@029D_0155 vāyur ākāśaṃ syāt | ākāśaṃ mano mano 'haṃkāro 'haṃkāraṃ 12,308.191d@029D_0156 mahān sūryaḥ sūyanāt | kṛtsnasya jagataḥ sarvasūryāṇām ekīkṛtya lokāṃs 12,308.191d@029D_0157 trīn nāśāya syān mahatas tamaso madhye tiṣṭhaty ekas tam apy ādadad avyaktam | 12,308.191d@029D_0158 tad etat pañcāhorātrikaṃ pralayaṃ mahāpralaya ity ucyate | pralayān mahatas tad 12,308.191d@029D_0159 ekatvaṃ praṇaṣṭasarvasvaṃ sarvamūrtijāleśvaravināśyodakaṃ mūrtyekaṃ syāt | 12,308.191d@029D_0160 tad etad dhavyaṃ kavyaṃ ca prakaraṇād guṇatāṃ kavyam ity ucyate sa 12,308.191d@029D_0161 haraṇād dhavyam iti | tad etad guṇavan nirguṇaṃ guṇopayogād guṇakartṛtvād guṇīty 12,308.191d@029D_0162 ucyate budhaiḥ | krīḍārtham evāsakṛt sṛjate ca guṇān | anavabodhāt tad aparas 12,308.191d@029D_0163 tv aham evaikaḥ syān nānyaḥ syād iti | yadi hy eṣāvabudhyetānyo 'sti 12,308.191d@029D_0164 mama vara iti na sṛjed udāsīnatvāc ca sargasaṃhārayor utpattir na bhavet | 12,308.191d@029D_0165 yad uktaṃ bhoḥ saṃyamana ko viśvaṃ sṛjate kṛtsnam idaṃ saṃharate 12,308.191d@029D_0166 ceti | yad apy uktaṃ kaś ca viśvam adhiṣṭhāya tiṣṭhaty agnivad dāruṣv iti | 12,308.191d@029D_0167 pañcaviṃśako 'nyo 'nyasyāvyaktasya trayoviṃśatitattvasya caturviṃśakasya 12,308.191d@029D_0168 draṣṭā draṣṭavyasya śrotā śrotavyasya mantā mantavyasya boddhā boddhavyasyādhiṣṭhātā 12,308.191d@029D_0169 vā | anenādhiṣṭhitā prakṛtir guṇān saṃharate ca nartate | 12,308.191d@029D_0170 na cetanenācetanā nirguṇena guṇinīti paśyenāpaśyeti 12,308.191d@029D_0171 śuddhenāśuddhā nityenānityā kevalenākevalā sargadharmiṇy asargadharmiṇādarśanadharmiṇā 12,308.191d@029D_0172 darśanadharmiṇī kṣetradharmiṇākṣetradarśanāt | kasmāt | 12,308.191d@029D_0173 pṛthaktvāt | pṛthagbhāvam asya prapadyato 'nekatvaṃ neṣṭaṃ bhavataḥ | 12,308.191d@029D_0174 prakṛtikṣetrajñayor ekatvam anavabodhadarśanam etad abudhānāṃ darśanam | na 12,308.191d@029D_0175 budhā hy evam etad anupaśyanti paśyāpaśyayor ekatvam | paśyaṃ 12,308.191d@029D_0176 paśyantaṃ daivād anya eva paśyaḥ | kasmāt | śāstradarśanāt | śāstradarśanasya 12,308.191d@029D_0177 cānavabodhād abudha ity ucyate budhaiḥ | budhaś cāyaṃ kṣetrajño 12,308.191d@029D_0178 buddhyādīn guṇān abhivartamānān anubudhyate prakṛtitaḥ | tac ca boddhavyam | 12,308.191d@029D_0179 na tv evaṃ prakṛtir guṇān kṣetrajñaṃ vā | anavabodhāt | yadi hy evaṃ budhyeran 12,308.191d@029D_0180 prakṛtir vā guṇā vā buddhaṃ buddhasahadharmiṇī syāt | bhaveyus 12,308.191d@029D_0181 te ca | buddho 'nubudhyati tam anubuddhatvāt prakṛtir abhimanyate | aham evāsya 12,308.191d@029D_0182 nānyaḥ syād iti | iṣṭāny abhiṣvajate ''tmajānāṃ yajanayājanādhyayanādhyāpanadānapratigrahaṃ 12,308.191d@029D_0183 bhakṣyābhakṣyaṃ peyāpeyaṃ vācyāvācyam 12,308.191d@029D_0184 iti | gamanaṃ saṃkocanaṃ prasāraṇaṃ priyāpriyaṃ gamyāgamyaṃ 12,308.191d@029D_0185 śubhāśubhaṃ śabdasparśarūparasagandhādīnāṃ cāvāptir ity evamādīn 12,308.191d@029D_0186 guṇān utpādayaty anavabodhāt | prakṛtir anubhūyate dvaṃdvatvāt | 12,308.191d@029D_0187 tad anekatvam asya kṣetrajñasya prapadyate | nirdvaṃdvasya cāsya pravartamānasya 12,308.191d@029D_0188 paśyata utpadyate 'haṃkārakṛto doṣaḥ syāt | aham enāṃ pratyācakṣe 'ham 12,308.191d@029D_0189 enāṃ budhyāmīti | na caiṣā paśyaty ācakṣate manyate budhyate 12,308.191d@029D_0190 cāhaṃkārāt | yadi hy abhimanyed vābhiṣvajed vā | evam anubuddhaḥ 12,308.191d@029D_0191 syāt | anubandhāc ca śaktitvaṃ syāt | śaktitvāc cāsya vyatirekatvaṃ 12,308.191d@029D_0192 syāt | yadi hy ayam iṣṭāniṣṭābhyāṃ madhyasthaḥ katham asyeṣṭāniṣṭakṛto 12,308.191d@029D_0193 doṣaḥ syāt | bhavati nirdvaṃdvatvāc cāsyālepakatvāc cāsya 12,308.191d@029D_0194 vyatirekatvaṃ syāt | bhavataś cātra ślokau yathā | 12,308.191d@029D_0195 paṅkasyāpi hi doṣeṇa nopalipyati paṅkajam 12,308.191d@029D_0196 tathāvyaktasya doṣeṇa nopalipyati kevalaḥ 12,308.191d@029D_0197 kevalatvaṃ pṛthagbhāvāt paṅkapaṅkajayor yathā 12,308.191d@029D_0198 tathāsya sahabhāvatvād vinābhāva iti smṛtaḥ 12,308.191d@029D_0199 evam asya bho saṃyamana vyatiriktasya vyatiriktatvaṃ bhavati | 12,308.191d@029D_0200 asahabhāvam asahabhāvatvāc ca | anyatvam anyatvān nistattvam 12,308.191d@029D_0201 iti | atra ślokā bhavanti | 12,308.191d@029D_0202 ghorād agādhād avyaktād astam astataraṃ janāḥ 12,308.191d@029D_0203 pratīpabhūtam anyasyā manyante tattvabuddhayaḥ 12,308.191d@029D_0204 ye tv abuddhās tapoyogād ekatvaṃ nānupaśyati (sic) 12,308.191d@029D_0205 te vyaktaniṣṭhād ekatvāj jāyante ca mriyanti ca 12,308.191d@029D_0206 nirdvaṃdvadharmiṇo nityam atyantaṃ dvaṃdvadharmiṇā 12,308.191d@029D_0207 anityāc ca mahārāja dvaṃdvaniṣṭhā bhavanti te 12,308.191d@029D_0208 aśraddadhānāḥ śāstrasya dvaidhībhāvāc ca pārthiva 12,308.191d@029D_0209 kālasyāsye nimajjanti unmajjanti bhave narāḥ 12,308.191d@029D_0210 advaidhāt tu bhaven mokṣo hy avyaktagrāhadharmiṇām 12,308.191d@029D_0211 pañcaśikha uvāca 12,308.191d@029D_0211 vimucyaitad vimokṣaḥ syād avimokṣāt punarbhavaḥ 12,308.191d@029D_0212 bhoḥ saṃyamana evam anyo 'vyaktadharmiṇo 'py aguṇo guṇadharmiṇo 'py 12,308.191d@029D_0213 acalaś caladharmiṇo 'prakṛtiḥ prakṛtidharmiṇaḥ kṣetrajñaḥ kṣetradharmiṇo 12,308.191d@029D_0214 vimuktaś cāvimuktād vimalaś cāvimalāc chuddho 'śuddhād yogaś cāviyogān 12,308.191d@029D_0215 mokṣaś cāvimokṣāt | evaṃ puṣkaraparṇastha ivābbindur 12,308.191d@029D_0216 nityam asaktas tatsthatvān maśakodumbarayor matsyodakayoś ca yathāvyaktaṃ 12,308.191d@029D_0217 bhavati sahabhāvād evam asya kṣetrajñasyānyatvaṃ bhavati | tad uṣyamāṇasya 12,308.191d@029D_0218 paśyenāpaśyasya paśyataś cāpaśyabuddhyābuddhasya cetanācetanasya 12,308.191d@029D_0219 kevalākevalasya nityānityasya jñānājñānasya | evam asya bhoḥ 12,308.191d@029D_0220 ajñātasyāvyaktasyopakaraṇaṃ śokād aśokaṃ, mohād amohaṃ, 12,308.191d@029D_0221 sthirāt sthiraṃ, abhrād anabhraṃ vraṇād avraṇaṃ kājād akājaṃ sīmād asīmaṃ 12,308.191d@029D_0222 purād apuraṃ purasya cāpy avadāraṇaṃ puratvam upadiśyate | lokād alokaṃ 12,308.191d@029D_0223 kālād akālaṃ bhayād abhayaṃ śivād aśivaṃ vibhutvāc cāvibhutvam | 12,308.191d@029D_0224 evam asyānupaśyataḥ khalv avyaktam avijanam asyaikatvaṃ param anupaśyato 12,308.191d@029D_0225 nānātvāt kṣemyād akṣemyaḥ syād akṣemyād avyaktāt | bhavanti 12,308.191d@029D_0226 cātra ślokāḥ | 12,308.191d@029D_0227 kṣemyākṣemyaṃ nānupaśyeta nityaṃ 12,308.191d@029D_0228 kṣemyas tv anyas taṃ tu naivānupaśyet 12,308.191d@029D_0229 ṣaḍviṃśo vā pañcaviṃśo nu rājann 12,308.191d@029D_0230 avyaktaś ca prāhur evaṃ vidhijñāḥ 12,308.191d@029D_0231 yo 'yaṃ boddhā pañcaviṃśaḥ parasya 12,308.191d@029D_0232 sa manyate īdṛśo 'smīti rājan 12,308.191d@029D_0233 buddhasya vai bodhanāt tena samyag 12,308.191d@029D_0234 gacchaty ayaṃ na calo nācalas tvam 12,308.191d@029D_0235 evaṃ boddhā kevalāt kevalaḥ san 12,308.191d@029D_0236 sa syād vyaktaḥ kiṃ ca saṃjñānasaṃjñaḥ 12,308.191d@029D_0237 nirdvaṃdvasya dvaṃdvabhāvātmakasya 12,308.191d@029D_0238 bhāvān na syān na prabhāvaḥ śuciḥ syāt 12,308.191d@029D_0239 śuciprabodhād aśucitvaṃ tadā syāt 12,308.191d@029D_0240 trilokasadbhāvaguṇapravartakam 12,308.191d@029D_0241 bhavaty ayaṃ kevala eva kevalaḥ 12,308.191d@029D_0242 sametya nityām amalām alaṃ śucim 12,308.191d@029D_0243 śuciprabodhanasya bhoḥ saṃyamana budhyamānasya pañcaviṃśasya 12,308.191d@029D_0244 buddhāt ṣaḍviṃśabodhanatvam upadiśanti | boddhāraṃ budhyamānasya vyatiriktasya 12,308.191d@029D_0245 vyatiriktatvam upapadyate | kevalaṃ nāham asyāḥ 12,308.191d@029D_0246 kaś cin neyaṃ mama kā cana ṣaḍviṃśasyāham anena mama saha caikatvam iti | 12,308.191d@029D_0247 tatra ślokaḥ | 12,308.191d@029D_0248 sāmyaḥ sāmyaṃ śuciṃ dṛṣṭvā śucim āhur manīṣiṇaḥ 12,308.191d@029D_0249 bahiḥ kṛtvā tamisrālam avyaktāc cetanaṃ param 12,308.191d@029D_0250 iti | 12,308.191d@029D_0251 tad etad bhagavatā buddham avāpya mahat tattvaṃ paramarṣiṇā paramaguruṇā 12,308.191d@029D_0252 mama kapilena guruṇā ca mamāsuriṇā jātiśatair bahubhir avāptaṃ 12,308.191d@029D_0253 kṛtsnakṣayaṃ kapilāt | mamāpy evam eva śiṣyadaśakatvam upagamya 12,308.191d@029D_0254 jātiśatair bahubhir avāptaṃ bhagavata āsureḥ sakāśāt | mattaś ca kātyāyanenāptam | 12,308.191d@029D_0255 gautamena kātyāyanād avāptam | gautamāc ca 12,308.191d@029D_0256 gārgyeṇāvāptam | tad etat paraṃparayā bahubhir ācāryair avāptaṃ kṛtsnakṣayam amṛtārthatattvaṃ 12,308.191d@029D_0257 vimalam amalajñānam | atyagādham acetanam akevalam avyaktam 12,308.191d@029D_0258 apāsya nityaṃ cetanaṃ kevalaṃ jñānaṃ pratibuddhaṃ budhyamānena pañcaviṃśakena 12,308.191d@029D_0259 ṣaḍviṃśakam | atra ślokā bhavanti | 12,308.191d@029D_0260 sutasyaitad varṇitaṃ manniyogād 12,308.191d@029D_0261 vārāṇasyāṃ krīḍamānena rājñā 12,308.191d@029D_0262 tattvajñānaṃ pṛcchataḥ prāñjaliḥ syāt 12,308.191d@029D_0263 pṛcchaṃs tasya granthataś cārthataś ca 12,308.191d@029D_0264 proktaṃ hy etat ṣoḍaśapraśnam ugraṃ 12,308.191d@029D_0265 nistattvākhyaṃ viṃśat ṣaṭ caiva rājan 12,308.191d@029D_0266 yaṃ vai buddhvā bālakāya praṇamya 12,308.191d@029D_0267 mūrdhnābhyarṇaṃ pādayor hṛṣyamāṇaḥ 12,308.191d@029D_0268 padbhyāṃ gatas tattvam avāpya kṛtsnaṃ 12,308.191d@029D_0269 sanatkumārād amṛtaṃ paraṃ vai 12,308.191d@029D_0270 sanatkumāreṇa mamopadiṣṭam 12,308.191d@029D_0271 etan mahad brahma yathāvad adya 12,308.191d@029D_0272 tat te śrutaṃ tad bhava vītaśoka 12,308.191d@029D_0273 etaṃ mahāpraśnam avāpya cārtham 12,308.191d@029D_0274 tulyaṃ bhavān paśyatu brahmaṇaś ced 12,308.191d@029D_0275 indrasya sthāṇor maśakasya caiva 12,308.191d@029D_0276 pataṃgakīṭe śuni ca śvapāke 12,308.191d@029D_0277 sarvaṃ hi sarvatra narendrasiṃha 12,308.191d@029D_0278 yas tv anyathā paśyati hy alpabuddhir 12,308.191d@029D_0279 avyaktaniṣṭhaḥ sa bhaveta rājan 12,308.191d@029D_0280 sattvasya sarvasya hy apaśyamāno 12,308.191d@029D_0281 abuddhimān duḥkham upaiti nityam 12,308.191d@029D_0282 na cāsya duḥkhaṃ sa tu duḥkham eti 12,308.191d@029D_0283 vaiṣamyabuddhitvam avāpya mohāt 12,308.191d@029D_0284 tad gaccha rājan svapurīṃ viśālāṃ 12,308.191d@029D_0285 vārāṇasīm aśvarathena śīghram 12,308.191d@029D_0286 etāvad etat paramaṃ rahasyam 12,308.191d@029D_0287 uktaṃ mayā te 'tividhāya sarvam 12,308.191d@029D_0288 jñānī bhavān na tvam abuddhabuddhir 12,308.191d@029D_0289 buddhir hi te jyāyasī rājasiṃha 12,308.191d@029D_0290 buddhaṃ tvayāgryaṃ paramaṃ pavitraṃ 12,308.191d@029D_0291 ṣaḍviṃśakaṃ pañcaviṃśāt paraṃ yat 12,308.191d@029D_0292 na pañcaviṃśakāt punaḥ prajāyate narottamaḥ 12,308.191d@029D_0293 sa yatra tatra saṃvasaṃs trivargavic chucir bhavet 12,308.191d@029D_0294 śucir hi pañcaviṃśakas tathaiva ṣaḍviṃśaka- 12,308.191d@029D_0295 tvam avabudhyati yadā tadā śucir bhaved iti 12,308.191d@029E_0000 vaiśaṃpāyana uvāca 12,308.191d@029E_0001 purā yudhiṣṭhiro rājā prayatenāntarātmanā 12,308.191d@029E_0002 dvaipāyanam ṛṣiśreṣṭhaṃ papracchātha kṛtāñjaliḥ 12,308.191d@029E_0003 sahito bhrātṛbhiḥ sarvair udāramatibhiḥ śubhaiḥ 12,308.191d@029E_0004 pṛthivyām upaviṣṭais tu vinītair uttamaujasaiḥ 12,308.191d@029E_0005 bhagavān sarvabhūtānāṃ sarvajñaḥ sarvadarśivān 12,308.191d@029E_0006 viśrutas triṣu lokeṣu dharmeṇa ca damena ca 12,308.191d@029E_0007 tad icchāma upaśrotuṃ maṅgalyam ṛṣisattama 12,308.191d@029E_0008 kathāṃ bhagavatā proktāṃ sarvapāpapraṇāśinīm 12,308.191d@029E_0009 vayaṃ ca yady anugrāhyāḥ sarve bhagavato matāḥ 12,308.191d@029E_0010 brūhi satyavatāṃ śreṣṭha śṛṇumopahitā vayam 12,308.191d@029E_0011 evaṃ saṃpraśrayād uktaḥ satyātmā satyavādinā 12,308.191d@029E_0012 yudhiṣṭhireṇa satkṛtya kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt 12,308.191d@029E_0013 yudhiṣṭhira mahāprājña kurūṇāṃ vaṃśavardhana 12,308.191d@029E_0014 śrotum icchasi kaunteya bhrātṛbhiḥ sahitaḥ śubhām 12,308.191d@029E_0015 imāṃ kathām upaśrutya narāṇām arthasiddhaye 12,308.191d@029E_0016 vijayaś ca narendrāṇām iha pārtha na durlabhaḥ 12,308.191d@029E_0017 śāntikī pauṣṭikī rakṣā sarvaduḥsvapnanāśinī 12,308.191d@029E_0018 katheyam amarākārā daivatair api kathyate 12,308.191d@029E_0019 atra te vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam 12,308.191d@029E_0020 bālye 'vāptaṃ tu yad vīra agastyena mahātmanā 12,308.191d@029E_0021 purā kṛtayuge rājan maharṣiḥ kumbhasaṃbhavaḥ 12,308.191d@029E_0022 mitrāvaruṇayoḥ putraḥ śrīmān atitapāḥ prabhuḥ 12,308.191d@029E_0023 sa cāśramapade puṇye puṇyakarmā mahātapāḥ 12,308.191d@029E_0024 samā dvādaśako rājan vayasā bharatarṣabha 12,308.191d@029E_0025 sva āvasatha ekākī hy abhrākāśakṛtavrataḥ 12,308.191d@029E_0026 mitrāvaruṇayoḥ svargaṃ gatayoḥ sukṛtātmanoḥ 12,308.191d@029E_0027 puṣkarasyottare tīre sarvadevanamaskṛtaḥ 12,308.191d@029E_0028 parvato bhāskaro nāma bhāskarābhaḥ svatejasā 12,308.191d@029E_0029 ataḥ prabhavate rājan puṇyasrotā mahānadī 12,308.191d@029E_0030 varadā vitamā nāma siddhacāraṇasevitā 12,308.191d@029E_0031 tasmin girivare tasyāgasteḥ paitṛka āśramaḥ 12,308.191d@029E_0032 puṇyapuṣpaphalopetaiḥ pādapair upaśobhitaḥ 12,308.191d@029E_0033 tapyate śiśur ekākī tapo dvādaśavārṣikam 12,308.191d@029E_0034 yan na taptaṃ purā vatsa divyair anyais tapodhanaiḥ 12,308.191d@029E_0035 neśvareṇa na cendreṇa yamena varuṇena vā 12,308.191d@029E_0036 nityordhvabāhur ādityaṃ bhāskare tasthivān muniḥ 12,308.191d@029E_0037 ūrdhvamukho nirālambo jitātmā pavanopamaḥ 12,308.191d@029E_0038 nirāvṛto nirālambo niyatātmā jitendriyaḥ 12,308.191d@029E_0039 nirdvaṃdvo nirahaṃkāro nirāśo niḥspṛhaḥ kva cit 12,308.191d@029E_0040 kāṣṭhabhūtas tapas tepe sarvabhūtahite rataḥ 12,308.191d@029E_0041 nirvṛto nistamā dhīro nivṛttaḥ sarvataḥ samaḥ 12,308.191d@029E_0042 tam evam upasaṃpannam udāramanasaṃ śucim 12,308.191d@029E_0043 bhāskare vartate nityaṃ tapyamānam atīva ca 12,308.191d@029E_0044 avardhata mahāpuṇye sa hi dharmeṇa bhārata 12,308.191d@029E_0045 atha kaunteya kālena kena cid bharatarṣabha 12,308.191d@029E_0046 aṣṭāśītisahasrāṇi yatīnāṃ puṇyakarmaṇām 12,308.191d@029E_0047 ānupūrvyeṇa yātāni mahīṃ kṛtvā pradakṣiṇam 12,308.191d@029E_0048 saparvatavanoddeśāṃ sanadīnadasāgarām 12,308.191d@029E_0049 dvaipāyana uvāca 12,308.191d@029E_0049 tatra tatra mahāpuṇyāḥ puṇyatīrthābhilāṣiṇaḥ 12,308.191d@029E_0050 etasminn antare pārtha ṛṣisaṃghaḥ sa vai mahān 12,308.191d@029E_0051 pradakṣiṇaṃ mahīṃ kṛtvā bhāskaraṃ girim abhyayāt 12,308.191d@029E_0052 te taṃ girivaraṃ puṇyam atha kṛtvā pradakṣiṇam 12,308.191d@029E_0053 tato girinadīṃ puṇyāṃ tīrthahetor upāgaman 12,308.191d@029E_0054 aṣṭāśītisahasrāṇi tatra nadyāṃ yudhiṣṭhira 12,308.191d@029E_0055 vigāhya taj jalaṃ rājan prahṛṣṭā munayo 'bhavan 12,308.191d@029E_0056 ke cit sasnur yathākāmaṃ ke cid atra upaspṛśan 12,308.191d@029E_0057 ke cit puṇyena toyena pitṝn devān atarpayan 12,308.191d@029E_0058 ke cit prakrīḍitās tatra japanty anye tapodhanāḥ 12,308.191d@029E_0059 adhyātmaṃ cintayanty anye ke cid vedān adhīyire 12,308.191d@029E_0060 kathāḥ śuśruvur anye ca proktā anyais tapodhanaiḥ 12,308.191d@029E_0061 dhyānam anye hy upāsanta niṣeduś ca tathā pare 12,308.191d@029E_0062 evaṃ tair ṛṣibhiḥ siddhair vitamā puṇyavardhanī 12,308.191d@029E_0063 nadī sā puruṣavyāghra dyotate tais tapodhanaiḥ 12,308.191d@029E_0064 etasminn antare pārtha devarājaḥ puraṃdaraḥ 12,308.191d@029E_0065 pitāmahaṃ puraskṛtya saha devaiḥ sameyivān 12,308.191d@029E_0066 vitamāyāṃ tad ekānte tasyāṃ nadyāṃ yudhiṣṭhira 12,308.191d@029E_0067 athābravīt puṣkarajaḥ sureśvaram ariṃdamam 12,308.191d@029E_0068 vijñāya munisaṃghasya dharme rāgam upasthitam 12,308.191d@029E_0069 puraṃdara mahābāho sarvathā śrotum arhasi 12,308.191d@029E_0070 ṛṣīṇām amaraśreṣṭha dharme rāgam upasthitam 12,308.191d@029E_0071 imaṃ muhūrtam eteṣām ahaṃkāraḥ sureśvara 12,308.191d@029E_0072 prabhaviṣyati sarveṣām asvargīyo na saṃśayaḥ 12,308.191d@029E_0073 sa bhavān deśam utsṛjya imaṃ suravareśvara 12,308.191d@029E_0074 gantum arhasi dharmātman draṣṭum etan na te kṣamam 12,308.191d@029E_0075 sa tatas tad vacaḥ śrutvā devarājaḥ pitāmahāt 12,308.191d@029E_0076 jagāma bharataśreṣṭha saha devair ariṃdama 12,308.191d@029E_0077 gate deveśvare śakre pitāmahapurogame 12,308.191d@029E_0078 aṣṭāśītisahasrāṇi paramaṃ harṣam abhyayuḥ 12,308.191d@029E_0079 te pranṛttāḥ pragītāś ca tathā prahasitā api 12,308.191d@029E_0080 vitamāyā jale puṇye tasmin prakrīḍitāḥ pare 12,308.191d@029E_0081 ekānte ca mahāprājño nāradaḥ kalahapriyaḥ 12,308.191d@029E_0082 tantrīyuktakam ādāya munir vedān adhītavān 12,308.191d@029E_0083 saṃvarto 'py atha kaunteya jalād utthāya bhārata 12,308.191d@029E_0084 uvāca tān ṛṣīn sarvān harṣeṇa mahatā yutaḥ 12,308.191d@029E_0085 śrūyatām ṛṣibhiḥ sarvair idaṃ mama vaco dvijāḥ 12,308.191d@029E_0086 rocate yadi sarveṣāṃ kriyatāṃ munisattamāḥ 12,308.191d@029E_0087 aham ugratapā viprā bhavanto 'pi tathaiva ca 12,308.191d@029E_0088 na tulyo 'smatprabhāveṇa dharmeṇa ca tathā paraḥ 12,308.191d@029E_0089 dīrghakālapracīrṇasya yamasya niyamasya ca 12,308.191d@029E_0090 tapobalaṃ na paśyāmi kim apy etat kathaṃ cana 12,308.191d@029E_0091 saṃvartavacanaṃ śrutvā sarvaṃ tad ṛṣimaṇḍalam 12,308.191d@029E_0092 ahaṃkāravaśaṃ prāptaṃ tad vākyam abhinandati 12,308.191d@029E_0093 ahaṃkṛtvā tataḥ sarve ṛṣayaḥ kuntinandana 12,308.191d@029E_0094 parasparam avajñāya tatra te 'thāmitaujasaḥ 12,308.191d@029E_0095 bhṛgus tato mahārāja sarvarṣigaṇapūjitaḥ 12,308.191d@029E_0096 saṃvartavacanaṃ tatra sa satkṛtyedam abravīt 12,308.191d@029E_0097 evam etan na saṃdeho yat tvayoktaṃ dhṛtavrata 12,308.191d@029E_0098 tasmāt prabhāvaṃ tapaso draṣṭum arhāma sarvaśaḥ 12,308.191d@029E_0099 ṛṣayaḥ śrūyatāṃ tāvan mama vākyaṃ dhṛtavratāḥ 12,308.191d@029E_0100 ahaṃ śucir ahaṃ śreṣṭhaḥ aham ugratapodhanaḥ 12,308.191d@029E_0101 ahaṃ pradhāna ity evaṃ yaj jalpatha tapodhanāḥ 12,308.191d@029E_0102 kim etat kathayitvā vo hy ahaṃkārāt punaḥ punaḥ 12,308.191d@029E_0103 pratyakṣaṃ draṣṭum icchāma iha dharmasya naḥ phalam 12,308.191d@029E_0104 na tapo vidyate yatra sarvabhūteṣv asaṃśayam 12,308.191d@029E_0105 upaspṛśya tatas toyaṃ punar abhyupagamyatām 12,308.191d@029E_0106 dṛśyatāṃ suprataptasya dharmasya mahataḥ phalam 12,308.191d@029E_0107 yatra yena tapas taptaṃ tathā daśadaśātmakam 12,308.191d@029E_0108 tad darśayadhvaṃ saṃgamya tapo yasya yathā kṛtam 12,308.191d@029E_0109 tato bhṛguvacaḥ śrutvā sarvaṃ tad ṛṣimaṇḍalam 12,308.191d@029E_0110 bhṛgor vacaḥ puraskṛtya tathety ūcur maharṣayaḥ 12,308.191d@029E_0111 te tu krodhād ahaṃkāraṃ prāpya sarve maharṣayaḥ 12,308.191d@029E_0112 nadīṃ tāṃ vitamāṃ puṇyām upaspraṣṭuṃ vicakramuḥ 12,308.191d@029E_0113 te tatra bhraṣṭatapaso vitamāyāṃ jalaṃ śubham 12,308.191d@029E_0114 upaspṛśya mahārāja japyam āvartayaṃs tadā 12,308.191d@029E_0115 tatas tad gaganaṃ ruddhaṃ sarvais tair ṛṣisattamaiḥ 12,308.191d@029E_0116 tapobalaṃ naraśreṣṭha darśayadbhir asaṃśayam 12,308.191d@029E_0117 kaś cid ākāśam āviśya jvalad dharmeṇa kevalam 12,308.191d@029E_0118 apsarobhis tathā cānye pūtāḥ svargagatā dvijāḥ 12,308.191d@029E_0119 puṣpavarṣais tathā cānyaiḥ pūjyante guhyakair api 12,308.191d@029E_0120 ke cid ākāśam āviśya divyāṃ ceṣṭām akurvata 12,308.191d@029E_0121 tathāsīt sumahān nādo harṣāt teṣām ariṃdama 12,308.191d@029E_0122 anyonyaṃ paśyatāṃ tatra hasatāṃ ca yudhiṣṭhira 12,308.191d@029E_0123 te dṛṣṭvā balam anyonyaṃ dharmasya bharatarṣabha 12,308.191d@029E_0124 tad evaṃ kathayantas te tīre nadyās tathā vibho 12,308.191d@029E_0125 taṃ tu dṛṣṭvā viditvā ca dharmalopaṃ mahātmanām 12,308.191d@029E_0126 nāradaḥ kuruśārdūla ghaṭṭayaṃs tantriyuktakam 12,308.191d@029E_0127 atha te ṛṣayaḥ sarve gantukāmā nabhastalam 12,308.191d@029E_0128 yathāpūrvam amitraghna aśaktā gamanāya hi 12,308.191d@029E_0129 aṣṭāśītisahasrāṇi munīnāṃ bhāvitātmanām 12,308.191d@029E_0130 aśaktā gamane rājaṃs tato 'nyonyam apaśyata 12,308.191d@029E_0131 te nirastā nirutsāhā nirāśā gamanaṃ prati 12,308.191d@029E_0132 tatraivāsan mahābhāga bhraṣṭapakṣāḥ khagā iva 12,308.191d@029E_0133 parasparam udaikṣanta evam uktvā maharṣayaḥ 12,308.191d@029E_0134 kim idaṃ kiṃ nv idam iti dhik kaṣṭam iti cāpare 12,308.191d@029E_0135 te vīkṣamāṇāḥ kṛpaṇāḥ svarge vigatacetasaḥ 12,308.191d@029E_0136 ahaṃkāreṇa mahatā vasudhāyāṃ nipātitāḥ 12,308.191d@029E_0137 mohasya vaśam āgamya sarva eva vicetasaḥ 12,308.191d@029E_0138 na kiṃ cid abhijānanti dharmasya gamanasya vā 12,308.191d@029E_0139 yadā vimanasaḥ sarve khagāḥ khāt patitā iva 12,308.191d@029E_0140 athaitān nāradovāca harṣād idam atho vacaḥ 12,308.191d@029E_0141 kim udīkṣatha mohasthā nākapṛṣṭhaṃ yiyāsavaḥ 12,308.191d@029E_0142 durlabho 'yaṃ guṇo bhūyo bhavatāṃ naṣṭadharmiṇām 12,308.191d@029E_0143 ahaṃkāreṇa mahatā naṣṭo dharmaḥ sanātanaḥ 12,308.191d@029E_0144 evaṃ gate na paśyāmi svargaṃ gantuṃ yathā purā 12,308.191d@029E_0145 ete stha ṛṣayaḥ sarve pakṣahīnāḥ khagā iva 12,308.191d@029E_0146 tena dharmātilopena cintitena durātmanā 12,308.191d@029E_0147 ete stha sarve saṃvṛttā nirāśā gamanaṃ prati 12,308.191d@029E_0148 dvaipāyana uvāca 12,308.191d@029E_0148 nadyās tīre śubhe puṇye dharmaṃ kuruta yatnataḥ 12,308.191d@029E_0149 tasya tad vacanaṃ śrutvā ṛṣayo dīnacetasaḥ 12,308.191d@029E_0150 taṃ nāradam ṛṣiśreṣṭhaṃ prahvā bhūtvātha te 'bruvan 12,308.191d@029E_0151 punar asmadvidhair bhūyo nākapṛṣṭhaṃ tapodhana 12,308.191d@029E_0152 adhiṣṭhātuṃ kathaṃ vāpi na bhaved dharmasaṃkaraḥ 12,308.191d@029E_0153 teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā nāradaḥ punar abravīt 12,308.191d@029E_0154 muhūrtaṃ dhyānam āsthāya yogam āgamya vai śubham 12,308.191d@029E_0155 ahaṃkārasya jānīdhvam ṛṣayo dāruṇaṃ balam 12,308.191d@029E_0156 kim āśāsya tu pāpasya karmaṇaś caritasya vai 12,308.191d@029E_0157 aho phalam anāryasya duṣkṛtasya mahat tv idam 12,308.191d@029E_0158 yad evaṃ prāpyate doṣas tv ahaṃkāro maharṣibhiḥ 12,308.191d@029E_0159 kva tad varṣasahasrāṇi taptasya tapasaḥ phalam 12,308.191d@029E_0160 kva tan naṣṭaṃ purā tv iṣṭaṃ niyamaḥ kva ca vai damaḥ 12,308.191d@029E_0161 yad ūrdhvabāhubhiḥ śāntaiḥ kva nu tasya phalaṃ gatam 12,308.191d@029E_0162 yadarthaṃ cārcitā devāḥ pitaraś ca tapodhanāḥ 12,308.191d@029E_0163 kva nu tasya phalaṃ viprāḥ tapaso 'gryasya vai gatam 12,308.191d@029E_0164 ete kartavyadharmāḥ stha punar eva yathā purā 12,308.191d@029E_0165 evaṃ gate na paśyāmi gamanaṃ vas triviṣṭapam 12,308.191d@029E_0166 ahaṃkāraprabhāveṇa tena saṃśayitā gatiḥ 12,308.191d@029E_0167 aham apy anugantā vai kevalena tu karmaṇā 12,308.191d@029E_0168 anena kāraṇenāptam evaṃ saṃśayam ātmani 12,308.191d@029E_0169 tad iyaṃ pravarasrotā nadī puṇyajalā śubhā 12,308.191d@029E_0170 kartavyo dharma iha tu yadi nāsti nabhogatiḥ 12,308.191d@029E_0171 vāyubhakṣā nirāhārā niyatā vijitendriyāḥ 12,308.191d@029E_0172 iha dharmaṃ sunibhṛtā bhavantaḥ kartum arhatha 12,308.191d@029E_0173 iha deveśvareṇāpi vāsavena mahātmanā 12,308.191d@029E_0174 dharma ugraḥ sucarito vitamāyāḥ puropari 12,308.191d@029E_0175 iha devena devyā ca rudreṇa sumahat tapaḥ 12,308.191d@029E_0176 taptaṃ varṣasahasrāṇi divyena vidhinā purā 12,308.191d@029E_0177 imāṃ saridvarāṃ prāpya viṣṇunāpi mahātmanā 12,308.191d@029E_0178 śubhaṃ jalam upaspṛśya prāpto dustarasaṃkṣayaḥ 12,308.191d@029E_0179 eṣa prabhāvo dharmajñā nadyā asyā na saṃśayaḥ 12,308.191d@029E_0180 caritveha tataḥ puṇyaṃ gamiṣyatha śubhāṃ gatim 12,308.191d@029E_0181 yadā vimanasaḥ sarve paraṃ dainyam upāgatāḥ 12,308.191d@029E_0182 sarva eva mahātmānaḥ tatas tān nārado 'bravīt 12,308.191d@029E_0183 dainyam etat parityajya sarvakāryāvasādakam 12,308.191d@029E_0184 śrotum arhatha vai sarve prayatenāntarātmanā 12,308.191d@029E_0185 yac ca vakṣyāmi tat kāryaṃ bhavadbhiḥ kāryasādhanam 12,308.191d@029E_0186 sarvathā mānam utsṛjya vinayena damena ca 12,308.191d@029E_0187 yad idaṃ vacanaṃ me 'dya kariṣyatha tapodhanāḥ 12,308.191d@029E_0188 idaṃ muhūrtam ākāśaṃ yathāpūrvaṃ gamiṣyatha 12,308.191d@029E_0189 yadi madvacanaṃ sarve yathoktam anutiṣṭhatha 12,308.191d@029E_0190 asmin muhūrte sarveṣāṃ kalmaṣaṃ nāśam eṣyati 12,308.191d@029E_0191 anṛtaṃ noktapūrvaṃ me munir asmi dhṛtavratāḥ 12,308.191d@029E_0192 madvacaḥ śrūyatāṃ sādhu nārado 'smi tapodhanāḥ 12,308.191d@029E_0193 dharmo vas tyaktamānānāṃ svargaś caiva bhaviṣyati 12,308.191d@029E_0194 idaṃ muhūrtaṃ sarveṣāṃ madvākyaṃ parigṛhya tu 12,308.191d@029E_0195 bhāvajñeyāni dharmyāṇi vākyāni suhṛdāṃ sadā 12,308.191d@029E_0196 kriyatām avicāreṇa mamedaṃ vacanaṃ hitam 12,308.191d@029E_0197 saṃvartasya hitārthāya yathāvad iha lapsyatha 12,308.191d@029E_0198 kathayiṣyāmi vaḥ samyak sarveṣām eva sādhuṣu 12,308.191d@029E_0199 śrutvā kṣamākṣamaṃ jñātvā yad dhitaṃ tat kariṣyatha 12,308.191d@029E_0200 dvaipāyana uvāca 12,308.191d@029E_0200 śāśvataṃ ca dhruvaṃ caiva yathāsthānaṃ gamiṣyatha 12,308.191d@029E_0201 te tasya vacanaṃ śrutvā tadā ṛṣivarā nṛpa 12,308.191d@029E_0202 harṣeṇotphullanayanāḥ sarva eva tadābhavan 12,308.191d@029E_0203 taṃ bhṛguḥ prayato bhūtvā devarṣiṃ nāradaṃ tadā 12,308.191d@029E_0204 uvāca puruṣaśreṣṭha vismayād ruciraṃ vacaḥ 12,308.191d@029E_0205 kiṃ nu tad daivataṃ brahman vrataṃ vā niyamo 'pi vā 12,308.191d@029E_0206 yat kṛtvā khecaraśreṣṭha nākapṛṣṭhaṃ labhemahi 12,308.191d@029E_0207 sarvathā naitad āścaryaṃ devarṣe tava yan matam 12,308.191d@029E_0208 asmākam anukampārthaṃ yat tvaṃ vadasi dhārmika 12,308.191d@029E_0209 tato vada hitaṃ vākyaṃ pāpam etat pramārjitam 12,308.191d@029E_0210 ko vā sa niyamo vipra samādheyo hi naḥ punaḥ 12,308.191d@029E_0211 tad ete vai vayaṃ sarve ṛṣayo munisattama 12,308.191d@029E_0212 baddhāñjalipuṭāḥ prahvās tava sādho prasādane 12,308.191d@029E_0213 tat tu dharmātmanaḥ śrutvā bhṛgor vākyaṃ mahāyaśāḥ 12,308.191d@029E_0214 kṛtāñjalipuṭāṃs tāṃś ca ṛṣīn dṛṣṭvā mahāmuniḥ 12,308.191d@029E_0215 tataḥ prahasya tad vākyaṃ nārado munisattamaḥ 12,308.191d@029E_0216 sarvān eva samāsīnān idaṃ vacanam abravīt 12,308.191d@029E_0217 hanta vaḥ kathayiṣyāmi sarva eva nibodhata 12,308.191d@029E_0218 kṣamaṃ cāpy anukūlaṃ ca svargāya ca hitāya ca 12,308.191d@029E_0219 eṣa śailavare bālo mitrāvaruṇasaṃbhavaḥ 12,308.191d@029E_0220 agastyo nāma dharmātmā bhāskare tapa āsthitaḥ 12,308.191d@029E_0221 dhairyeṇa tapasā caiva dharmeṇa ca damena ca 12,308.191d@029E_0222 na tulyo vidyate yasya sarveṣāṃ bhavatām api 12,308.191d@029E_0223 taṃ bālam ugratapasaṃ dharmātmānam aninditam 12,308.191d@029E_0224 abhigacchata saṃhṛtya ṛṣayo mānam ātmanaḥ 12,308.191d@029E_0225 yadi mānaṃ ca mohaṃ ca tyaktvā darpaṃ ca kevalam 12,308.191d@029E_0226 abhigacchata taṃ bālaṃ gamiṣyatha yathā purā 12,308.191d@029E_0227 sa hy arka iva tejasvī bhāskare parvatottame 12,308.191d@029E_0228 tapaś carati lokasya svastihetor dhṛtavrataḥ 12,308.191d@029E_0229 na tulyas tejasā tasya dharmeṇa ca damena ca 12,308.191d@029E_0230 upatiṣṭhata taṃ sarve varadaṃ munipuṃgavam 12,308.191d@029E_0231 tatas tasya vacaḥ śrutvā nāradasya mahātmanaḥ 12,308.191d@029E_0232 hṛṣṭena manasā sarve tasya vākyam adhiṣṭhitāḥ 12,308.191d@029E_0233 nāradaṃ te tathety uktvā sarve kṛtvā pradakṣiṇam 12,308.191d@029E_0234 prasannamanaso vīra jagmus te bhāskaraṃ girim 12,308.191d@029E_0235 te taṃ girivaraṃ puṇyaṃ sarvakālaphaladrumam 12,308.191d@029E_0236 adhiruhya yatātmānaḥ sarvataḥ pratyalokayan 12,308.191d@029E_0237 sa tu parvatarājasya bhāskarasyāṃśumān iva 12,308.191d@029E_0238 upary upari dharmātmā caraty ugraṃ tapaḥ śuciḥ 12,308.191d@029E_0239 taṃ dṛṣṭvā vismitāḥ sarve ṛṣayaḥ śatrusūdana 12,308.191d@029E_0240 tasmān nātarkayaṃs te tad yad uktaṃ nāradena vai 12,308.191d@029E_0241 tatas tv abhigatāḥ sarve taṃ bālam ṛṣisattamāḥ 12,308.191d@029E_0242 aṣṭāśītisahasrāṇi prayatāni yatāni ca 12,308.191d@029E_0243 sarveṣāṃ vacanāt teṣāṃ bhṛgus tatra yatavrataḥ 12,308.191d@029E_0244 abravīt taṃ mahātmānaṃ dīpyamānaḥ svatejasā 12,308.191d@029E_0245 agastya śreṣṭha sādhūnāṃ nityaṃ sucaritavrata 12,308.191d@029E_0246 śrotum arhasi dharmajña vaco munivarātmaja 12,308.191d@029E_0247 vayaṃ daivatasṛṣṭena ahaṃkāreṇa mohitāḥ 12,308.191d@029E_0248 damam utsṛjya dharmeṇa rāgaspṛṣṭā vimohitāḥ 12,308.191d@029E_0249 bhavatprasādād icchāmo gantum iṣṭāṃ śubhāṃ gatim 12,308.191d@029E_0250 ahaṃkārādidagdhānāṃ sarveṣāṃ śaraṇaṃ bhava 12,308.191d@029E_0251 aṣṭāśītisahasrāṇi mokṣayitvā bhavān imān 12,308.191d@029E_0252 kalmaṣād atidharmeṇa śaśval lokān avāpsyasi 12,308.191d@029E_0253 dānenānena dharmasya maharṣe munisattama 12,308.191d@029E_0254 ātmānaṃ ca pitṝṃś caiva jīvalokaṃ ca tāraya 12,308.191d@029E_0255 vayaṃ tvā prayatāḥ sarve svargahetor upasthitāḥ 12,308.191d@029E_0256 aṣṭāśītisahasrāṇi tārayemāni tejasā 12,308.191d@029E_0257 vayaṃ tv abhigatāḥ sarve bhavataḥ svargakāṅkṣiṇaḥ 12,308.191d@029E_0258 āśayā tvatsakāśāc ca kāṅkṣamāṇāḥ śivaṃ padam 12,308.191d@029E_0259 yathārthaṃ kuru dharmajña ṛṣīṇām iha cāgamam 12,308.191d@029E_0260 dvaipāyana uvāca 12,308.191d@029E_0260 arhase tejasā svena rakṣituṃ śaraṇāgatān 12,308.191d@029E_0261 sa tān ṛṣigaṇān dṛṣṭvā agastyaḥ śaraṇāgatān 12,308.191d@029E_0262 baddhāñjalipuṭān sarvān prahṛṣṭavadano 'bhavat 12,308.191d@029E_0263 pratyarcayitvā sarvān vai vinayenopagamya ca 12,308.191d@029E_0264 kṛtāñjalir uvācedaṃ sarvān sa ṛṣisattamān 12,308.191d@029E_0265 susvāgataṃ vo bhavatu sādhūnāṃ sarvaśas tv iha 12,308.191d@029E_0266 svam āśramapadaṃ tāvad ṛṣīṇāṃ bhavatām idam 12,308.191d@029E_0267 tatas teṣv arhataḥ kṛtvā sa cātithividhiṃ dvijaḥ 12,308.191d@029E_0268 upaviśya yathānyāyaṃ praśrayāvanataḥ sthitaḥ 12,308.191d@029E_0269 agastyas tāṃs tataḥ sarvān kṛtāñjalir abhāṣata 12,308.191d@029E_0270 namo bhagavatām astu sarveṣām eva vaḥ samam 12,308.191d@029E_0271 putro 'haṃ bhavatāṃ sādhu śiṣyo vā praṇato 'bruvam 12,308.191d@029E_0272 kā śaktir mama bālasya muner akṛtakarmaṇaḥ 12,308.191d@029E_0273 bhavatām abhayaṃ dātuṃ svargaṃ prāpayituṃ tathā 12,308.191d@029E_0274 muneḥ kartavyadharmo 'yaṃ kevalaṃ kiṃ cid eva hi 12,308.191d@029E_0275 nāma dharma iti śrutvā kiṃ cin niyamavān aham 12,308.191d@029E_0276 kuto dharmaḥ kutaḥ puṇyaṃ kuto dānaṃ kuto damaḥ 12,308.191d@029E_0277 yena dadyām ahaṃ dharmaṃ bhavatāṃ svargakāṅkṣiṇām 12,308.191d@029E_0278 prasīdata na me roṣaṃ yūyaṃ vai kartum arhatha 12,308.191d@029E_0279 saṃbhāvayāmi nātmānaṃ yena dadyām aho 'bhayam 12,308.191d@029E_0280 tad etad vacanaṃ śrutvā munes tasya mahātmanaḥ 12,308.191d@029E_0281 cakrus te gamane buddhiṃ tām eva vitamāṃ tadā 12,308.191d@029E_0282 tatas tv agastyaḥ sahasā tān uvāca dhṛtavrataḥ 12,308.191d@029E_0283 aṣṭāśītisahasrāṇi ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām 12,308.191d@029E_0284 śirasy añjalinā bālaḥ praṇamya śirasā hy api 12,308.191d@029E_0285 idaṃ vacanam iṣṭātmā sarvān eva tadābravīt 12,308.191d@029E_0286 na gantavyam alaṃ tāvat sarvair ṛṣigaṇair itaḥ 12,308.191d@029E_0287 dāsyāmi yadi śakṣyāmi svargīyaṃ bhavatāṃ vacaḥ 12,308.191d@029E_0288 gamiṣyatha yathāpūrvaṃ yadi dharmo bhaviṣyati 12,308.191d@029E_0289 muhūrtaṃ sthīyatāṃ tāvad yāvat tāvad upaspṛśe 12,308.191d@029E_0290 sa gatvā vitamāṃ puṇyām ṛṣis tvaritam ātmavān 12,308.191d@029E_0291 yathāvidhi upaspṛśya tatas tv abhyājagāma ha 12,308.191d@029E_0292 tataḥ pūrvāṃ diśaṃ dhīmān adhiṣṭhāya kṛtāñjaliḥ 12,308.191d@029E_0293 hṛṣṭena manasovāca sthito hy ūrdhvam udaṅmukhaḥ 12,308.191d@029E_0294 yady asti sukṛtaṃ kiṃ cid devatā vā supūjitāḥ 12,308.191d@029E_0295 aṣṭāśītisahasrāṇi yāntv etāni yathā purā 12,308.191d@029E_0296 dhruvāya cāstu sarveṣāṃ svargaṃ sthānaṃ mahātmanām 12,308.191d@029E_0297 mama satyena tapasā niyamena damena ca 12,308.191d@029E_0298 etasya vacanasyānte tatas tu bharatarṣabha 12,308.191d@029E_0299 aṣṭāśītisahasrāṇi munīnāṃ puṇyakarmaṇām 12,308.191d@029E_0300 svargam āruruhus tāni muditāni yathā purā 12,308.191d@029E_0301 vacanaṃ śrūyate tatra sādhu sādhv ity anantaram 12,308.191d@029E_0302 sādhu putra suputras tvaṃ mitrasya sudhṛtavrata 12,308.191d@029E_0303 sādhu sattvavatāṃ śreṣṭha sādhu satyavatāṃ vara 12,308.191d@029E_0304 sādhu dānam idaṃ puṇyaṃ sādhu brahmaṇyatā ca te 12,308.191d@029E_0305 tvatprasādād vayaṃ sarve nākapṛṣṭham idaṃ kṣaṇāt 12,308.191d@029E_0306 prāptavanto yathāpūrvam aho dānaṃ tavākṣayam 12,308.191d@029E_0307 nedur dundubhayaḥ svarge aho dānaphalasya vai 12,308.191d@029E_0308 ghuṣyate cāpy aho dānaṃ tribhir lokair mahāmune 12,308.191d@029E_0309 devā mahoragā yakṣā gandharvāḥ siddhacāraṇāḥ 12,308.191d@029E_0310 agastyaṃ puruṣaśreṣṭhaṃ puṣpavarṣair avākiran 12,308.191d@029E_0311 gandharvā gītaghoṣeṇa vicitrair vāditais tathā 12,308.191d@029E_0312 aho dānaṃ ghoṣayanto agastyaṃ pūjayanti vai 12,308.191d@029E_0313 ūrvaśī menakā rambhā śyāmā kālī tathaiva ca 12,308.191d@029E_0314 rāmā yojanagandhā ca gandhakālī tathaiva ca 12,308.191d@029E_0315 varāpsarā hy anṛtyanta agastyaṃ bharatarṣabha 12,308.191d@029E_0316 aho dānaṃ ghoṣayanti śataśaś caiva mānada 12,308.191d@029E_0317 manoramaṃ susaṃhṛṣṭā devagandharvapannagāḥ 12,308.191d@029E_0318 ghoṣayanto mahānādam agaster muditās tadā 12,308.191d@029E_0319 tiṣṭhanty abhimukhāḥ svargaṃ sādhu sādhv ity atho 'bruvan 12,308.191d@029E_0320 dhruvaṃ te cāpy aho dānaṃ tasya lokās trayas tadā 12,308.191d@029E_0321 divyapuṣpadharā meghāḥ sarvataḥ samupasthitāḥ 12,308.191d@029E_0322 vavṛṣuḥ puṣpavarṣāṇi agastyasyāśramaṃ prati 12,308.191d@029E_0323 evaṃ tadā mahārāja agasteḥ sādhuvādinaḥ 12,308.191d@029E_0324 dvaipāyana uvāca 12,308.191d@029E_0324 ghuṣyate cāpy aho dānaṃ sarvato bharatarṣabha 12,308.191d@029E_0325 aho dāne ghuṣyamāṇe brahmarṣes tasya vai tadā 12,308.191d@029E_0326 nāradaḥ paramāścaryam adbhutaṃ prativīkṣya tat 12,308.191d@029E_0327 sa tasmād vitamātīrād utthāya munipuṃgavaḥ 12,308.191d@029E_0328 harṣeṇa mahatā yukto bhāskaraṃ girim āruhat 12,308.191d@029E_0329 so 'dhiruhya mahāprājña paśyate bālakaṃ munim 12,308.191d@029E_0330 nirvikāraṃ tadāsīnaṃ dhairyeṇa mahatānvitam 12,308.191d@029E_0331 taṃ dṛṣṭvā nārado bālam agastyaṃ munisattamam 12,308.191d@029E_0332 devarṣir vardhayām āsa harṣād amarasaṃnibham 12,308.191d@029E_0333 diṣṭyā vardhasi dharmajña dhruvāya munisattama 12,308.191d@029E_0334 bhavatā vijitā lokā hitakāma mahāmune 12,308.191d@029E_0335 aṣṭāśītisahasrāṇi prāpayitvā nabhastalam 12,308.191d@029E_0336 tad etad bhavatāvāptaṃ mahādānaṃ mahodayam 12,308.191d@029E_0337 naitad indrādibhir devair avāptam ṛṣibhir na ca 12,308.191d@029E_0338 yat tvayādya mahāprājña prāptaṃ bālena kevalam 12,308.191d@029E_0339 svargīyam etad dharmajña dhruvāya munisattama 12,308.191d@029E_0340 bhavatā vijitā lokāḥ sarvalokahitaiṣiṇā 12,308.191d@029E_0341 kartavyo bahulaś caiva tvayā dharmo hy asaṃśayam 12,308.191d@029E_0342 bhavān asmin yuge pūrve ṛṣir eko guṇaiḥ smṛtaḥ 12,308.191d@029E_0343 bhaviṣyasi mahāprājña dhruvaḥ śāśvata avyayaḥ 12,308.191d@029E_0344 tasya tad vacanaṃ śrutvā nāradasya mahātmanaḥ 12,308.191d@029E_0345 abhivādya yathānyāyam idaṃ vacanam abravīt 12,308.191d@029E_0346 bhagavan kevalaṃ bālyād avāptaṃ tapasā vibho 12,308.191d@029E_0347 mayādya katham apy uktaṃ kṛte teṣāṃ mahātmanām 12,308.191d@029E_0348 te gatāḥ sahasā sarve vacanān mama nārada 12,308.191d@029E_0349 nākapṛṣṭhaṃ mahātmānaḥ sa hi dharmaḥ samārjitaḥ 12,308.191d@029E_0350 agastyavacanaṃ śrutvā nārado bharatarṣabha 12,308.191d@029E_0351 uvāca paramaprītas tad vākyam abhipūjayan 12,308.191d@029E_0352 kiṃ nāma budhyase ''tmānam agaste pūrvanirjitān 12,308.191d@029E_0353 lokāṃs tvayā mahāprājña dharmeṇa mahatā ciram 12,308.191d@029E_0354 bhavān eko muniḥ pūrvaṃ vṛṣabho nāma nāmataḥ 12,308.191d@029E_0355 yadā ca varṣakoṭī vai yugam āsīn mahāvrata 12,308.191d@029E_0356 divyasaṃkalpakaṃ nāma pūrvakalpe kṛte yuge 12,308.191d@029E_0357 yadā dvīpān samudrāṃś ca parvatāṃś ca vanāni ca 12,308.191d@029E_0358 viṣṇuḥ saṃkalpayām āsa sahitaḥ padmayoninā 12,308.191d@029E_0359 tadāpi hi bhavāñ jātaḥ salilād dhi svayaṃ prabho 12,308.191d@029E_0360 puṣkarāc ca yathā brahmā yathā toyāc ca pāvakaḥ 12,308.191d@029E_0361 tathā tvam api dharmajña svayaṃbhūḥ salilodbhavaḥ 12,308.191d@029E_0362 evaṃ hi kathayām āsa varadaḥ padmasaṃbhavaḥ 12,308.191d@029E_0363 tava sarvaṃ mahāprājña pūrvajanma tapomayam 12,308.191d@029E_0364 agastya uvāca 12,308.191d@029E_0364 tan na te jñānasaṃjñeyas tava janma prabudhyatām 12,308.191d@029E_0365 yathā tathāstu bhagavan diṣṭyā te ṛṣayo gatāḥ 12,308.191d@029E_0366 diṣṭyā te na vṛthā satyā bhagavan vāg udāhṛtā 12,308.191d@029E_0367 ahaṃkārakṛtaṃ manye na ca satyaṃ mamānyathā 12,308.191d@029E_0368 vyāsa uvāca 12,308.191d@029E_0368 na smarāmy anṛtaṃ tāta kadā cid api bhāṣitam 12,308.191d@029E_0369 yudhiṣṭhira mahāprājña śrūyatāṃ paramādbhutam 12,308.191d@029E_0370 yac chrutvā manujaśreṣṭha kalmaṣaṃ nāśam eṣyati 12,308.191d@029E_0371 bhaviṣyati na duḥsvapnaḥ pāpaṃ na prabhaviṣyati 12,308.191d@029E_0372 nityaṃ svastikaraṃ dhanyaṃ putrapautre bhaviṣyati 12,308.191d@029E_0373 bhaviṣyati mahārāja jīvaloke 'py anāmayam 12,308.191d@029E_0374 tad idaṃ kathayiṣyāmi kuntīputra nibodha me 12,308.191d@029E_0375 purā dvādaśavarṣeṇa yad avāptam agastinā 12,308.191d@029E_0376 sa kadā cin mahārāja mahātmā kumbhasaṃbhavaḥ 12,308.191d@029E_0377 upavāsasya mahataḥ samāptau niyatavrataḥ 12,308.191d@029E_0378 upaviṣṭaḥ śuciḥ snātaḥ samāptau sudhṛtavrataḥ 12,308.191d@029E_0379 tatas tu sahasā hy eva utpapāta mahātapāḥ 12,308.191d@029E_0380 sa jagāma tadākāśaṃ vāyuneva samuddhataḥ 12,308.191d@029E_0381 devagandharvacaritāṃ gatiṃ siddhaniṣevitām 12,308.191d@029E_0382 sa siddhacāraṇākīrṇāṃ vidyādharaniṣevitām 12,308.191d@029E_0383 prāpyāntarikṣaṃ bhagavān kiṃ svit kim iti cābravīt 12,308.191d@029E_0384 sa saptamapathaṃ gatvā pavanasya mahātapāḥ 12,308.191d@029E_0385 sa jagāma tadākāśaṃ vāyuneva samuddhataḥ 12,308.191d@029E_0386 devagandharvacaritāṃ gatiṃ siddhaniṣevitām 12,308.191d@029E_0387 paśyate vimalāḥ sarvā diśo daśa nṛpottama 12,308.191d@029E_0388 vimānāni ca devānāṃ parvatāṃś ca vanāni ca 12,308.191d@029E_0389 mahānubhāvān yakṣāṃś ca sarvataḥ pravilokayan 12,308.191d@029E_0390 devatānāṃ niketāni divyāni bhavanāni ca 12,308.191d@029E_0391 gandharvanagaraṃ caiva tatra tatrānvavaikṣata 12,308.191d@029E_0392 saptadvīpavatīṃ ramyāṃ bahuparvataśobhitām 12,308.191d@029E_0393 paṭṭaṇāgārakīrṇāṃ ca catuḥsāgaramaṇḍitām 12,308.191d@029E_0394 so 'paśyata mahīṃ ramyām agastyo bharatarṣabha 12,308.191d@029E_0395 divyena cakṣuṣā rājan daivatāni ca bhārata 12,308.191d@029E_0396 tatas tv ākāśam āviśya saptavāyupathāṃ gatim 12,308.191d@029E_0397 agastyo nīyate rājan dharmeṇa bharatarṣabha 12,308.191d@029E_0398 sa paśyati nabho dīptaṃ jvālārcirbhir nirantaram 12,308.191d@029E_0399 dhūmāndhakārasaṃchannaṃ pradīptavanasaṃnibham 12,308.191d@029E_0400 taṃ dṛṣṭvā vyathitas tv āsīt sa tadā kumbhasaṃbhavaḥ 12,308.191d@029E_0401 kim etad iti cāvignaś cakre saṃsthām avasthitām 12,308.191d@029E_0402 tatas tu sahasāgatya daivataṃ puruṣākṛti 12,308.191d@029E_0403 tasthau vai pārśvatas tasya agastyasya kṛtāñjaliḥ 12,308.191d@029E_0404 sa tu taṃ praśrayād eva upasaṃgamya cābravīt 12,308.191d@029E_0405 agastyaḥ prayato nityaṃ śucinā caiva cetasā 12,308.191d@029E_0406 brāhmaṇo 'smi mahābhāga katham abhyāgato nabhaḥ 12,308.191d@029E_0407 tataḥ pradīptam ālokya śaṅkitaḥ sādhu kathyatām 12,308.191d@029E_0408 saśarīratayā nedaṃ viditaṃ me yathāvidham 12,308.191d@029E_0409 tato 'smi vyathito deva tat prasīda vadasva me 12,308.191d@029E_0410 evaṃ pṛṣṭaṃ tadā rājan muninā daivataṃ tu tat 12,308.191d@029E_0411 satkṛtya vacanaṃ tasya tato vacanam abravīt 12,308.191d@029E_0412 avagacchāmy agastya tvām ṛṣiṃ paramadhārmikam 12,308.191d@029E_0413 saśarīram anuprāptam ato 'haṃ samupasthitaḥ 12,308.191d@029E_0414 idaṃ khalu nabhaḥ sarvam agnir eva dhṛtavrata 12,308.191d@029E_0415 tato jyotiṣam ity uktaṃ kāraṇena na saṃśayaḥ 12,308.191d@029E_0416 jyotīṃṣy etās tārakā vai nakṣatrāṇi grahāṃs tathā 12,308.191d@029E_0417 nityaṃ tāpayate cāpi sahasrārcir divākaraḥ 12,308.191d@029E_0418 idaṃ tu dahanākāraṃ yat paśyasi dhṛtavrata 12,308.191d@029E_0419 svargas tatra mahātejā dāhanaṃ pāvakasya ca 12,308.191d@029E_0420 tatrārciṣmān hutavaho lokatrayacaro mahān 12,308.191d@029E_0421 svayam agniḥ sthito vipra ato dīptam idaṃ nabhaḥ 12,308.191d@029E_0422 atrastham abhigacchanti devāḥ sarṣigaṇās tadā 12,308.191d@029E_0423 hutāśanaṃ mahābhāgaṃ varadaṃ ca svayaṃprabham 12,308.191d@029E_0424 atrasthaṃ varadaṃ devaṃ sarvadevanamaskṛtaḥ 12,308.191d@029E_0425 adhigacchati devānāṃ śāntyarthaṃ madhusūdanaḥ 12,308.191d@029E_0426 atrasthaṃ daivatair brahma devalokaś ca nirmitaḥ 12,308.191d@029E_0427 parvatāś ca samudrāś ca dvīpāś ca saritas tathā 12,308.191d@029E_0428 etat tat prathamaṃ sthānam agnes trailokyapūjitam 12,308.191d@029E_0429 pradīptaṃ yat tvam ālokya śaṅkito 'bhūr dvijottama 12,308.191d@029E_0430 tad etan nirviśaṅkas tvaṃ mune praviśa mā vyathāḥ 12,308.191d@029E_0431 nedaṃ dharmātmanā dīptaṃ nabhaḥ pavanaśītalam 12,308.191d@029E_0432 tasya tad vacanaṃ śrutvā daivatasya dhṛtavrataḥ 12,308.191d@029E_0433 satkṛtya tad asaṃmohād viveśa sa munir nabhaḥ 12,308.191d@029E_0434 sa paśyamānas tatrasthān devān ṛṣigaṇāṃs tathā 12,308.191d@029E_0435 jagāma dṛśyamānaś ca pūjyamānaś ca tair api 12,308.191d@029E_0436 sa tan nabho mahātejā viveśa himaśītalam 12,308.191d@029E_0437 maharṣir daivatākīrṇaṃ padmair iva jalāśayam 12,308.191d@029E_0438 tatrasthāni vimānāni daivatānāṃ dadarśa ca 12,308.191d@029E_0439 sadhvajāni patākāś ca savimānāṃś ca toraṇān 12,308.191d@029E_0440 gandharvāṃś caiva dharmātmā pranṛttāṃś cāpsarogaṇān 12,308.191d@029E_0441 so 'paśyata mahātejās tasmin hautāśane ha khe 12,309.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,309.001a kathaṃ nirvedam āpannaḥ śuko vaiyāsakiḥ purā 12,309.001c etad icchāmi kauravya śrotuṃ kautūhalaṃ hi me 12,309.001d*0786_01 avyaktavyaktatattvānāṃ niścayaṃ buddhiniścayam 12,309.001d*0786_02 vaktum arhasi kauravya devasyājasya yā kṛtiḥ 12,309.002 bhīṣma uvāca 12,309.002a prākṛtena suvṛttena carantam akutobhayam 12,309.002c adhyāpya kṛtsnaṃ svādhyāyam anvaśād vai pitā sutam 12,309.003a dharmaṃ putra niṣevasva sutīkṣṇau hi himātapau 12,309.003c kṣutpipāse ca vāyuṃ ca jaya nityaṃ jitendriyaḥ 12,309.004a satyam ārjavam akrodham anasūyāṃ damaṃ tapaḥ 12,309.004c ahiṃsāṃ cānṛśaṃsyaṃ ca vidhivat paripālaya 12,309.005a satye tiṣṭha rato dharme hitvā sarvam anārjavam 12,309.005c devatātithiśeṣeṇa yātrāṃ prāṇasya saṃśraya 12,309.006a phenapātropame dehe jīve śakunivat sthite 12,309.006c anitye priyasaṃvāse kathaṃ svapiṣi putraka 12,309.007a apramatteṣu jāgratsu nityayukteṣu śatruṣu 12,309.007c antaraṃ lipsamāneṣu bālas tvaṃ nāvabudhyase 12,309.008a gaṇyamāneṣu varṣeṣu kṣīyamāṇe tathāyuṣi 12,309.008c jīvite śiṣyamāṇe ca kim utthāya na dhāvasi 12,309.009a aihalaukikam īhante māṃsaśoṇitavardhanam 12,309.009c pāralaukikakāryeṣu prasuptā bhṛśanāstikāḥ 12,309.010a dharmāya ye 'bhyasūyanti buddhimohānvitā narāḥ 12,309.010c apathā gacchatāṃ teṣām anuyātāpi pīḍyate 12,309.011a ye tu tuṣṭāḥ suniyatāḥ satyāgamaparāyaṇāḥ 12,309.011c dharmyaṃ panthānam ārūḍhās tān upāssva ca pṛccha ca 12,309.012a upadhārya mataṃ teṣāṃ vṛddhānāṃ dharmadarśinām 12,309.012c niyaccha parayā buddhyā cittam utpathagāmi vai 12,309.013a adyakālikayā buddhyā dūre śva iti nirbhayāḥ 12,309.013c sarvabhakṣā na paśyanti karmabhūmiṃ vicetasaḥ 12,309.014a dharmaniḥśreṇim āsthāya kiṃ cit kiṃ cit samāruha 12,309.014c kośakāravad ātmānaṃ veṣṭayan nāvabudhyase 12,309.015a nāstikaṃ bhinnamaryādaṃ kūlapātam ivāsthiram 12,309.015c vāmataḥ kuru visrabdho naraṃ veṇum ivoddhatam 12,309.016a kāmaṃ krodhaṃ ca mṛtyuṃ ca pañcendriyajalāṃ nadīm 12,309.016c nāvaṃ dhṛtimayīṃ kṛtvā janmadurgāṇi saṃtara 12,309.017a mṛtyunābhyāhate loke jarayā paripīḍite 12,309.017c amoghāsu patantīṣu dharmayānena saṃtara 12,309.018a tiṣṭhantaṃ ca śayānaṃ ca mṛtyur anveṣate yadā 12,309.018c nirvṛtiṃ labhase kasmād akasmān mṛtyunāśitaḥ 12,309.019a saṃcinvānakam evainaṃ kāmānām avitṛptakam 12,309.019c vṛkīvoraṇam āsādya mṛtyur ādāya gacchati 12,309.020a kramaśaḥ saṃcitaśikho dharmabuddhimayo mahān 12,309.020c andhakāre praveṣṭavye dīpo yatnena dhāryatām 12,309.021a saṃpatan dehajālāni kadā cid iha mānuṣe 12,309.021c brāhmaṇyaṃ labhate jantus tat putra paripālaya 12,309.022a brāhmaṇasya hi deho 'yaṃ na kāmārthāya jāyate 12,309.022c iha kleśāya tapase pretya tv anupamaṃ sukham 12,309.023a brāhmaṇyaṃ bahubhir avāpyate tapobhis; tal labdhvā na paripaṇena heḍitavyam 12,309.023c svādhyāye tapasi dame ca nityayuktaḥ; kṣemārthī kuśalaparaḥ sadā yatasva 12,309.024a avyaktaprakṛtir ayaṃ kalāśarīraḥ; sūkṣmātmā kṣaṇatruṭiśo nimeṣaromā 12,309.024c ṛtvāsyaḥ samabalaśuklakṛṣṇanetro; māṃsāṅgo dravati vayohayo narāṇām 12,309.025a taṃ dṛṣṭvā prasṛtam ajasram ugravegaṃ; gacchantaṃ satatam ihāvyapekṣamāṇam 12,309.025c cakṣus te yadi na parapraṇetṛneyaṃ; dharme te bhavatu manaḥ paraṃ niśamya 12,309.026a ye 'mī tu pracalitadharmakāmavṛttāḥ; krośantaḥ satatam aniṣṭasaṃprayogāḥ 12,309.026c kliśyante parigatavedanāśarīrā; bahvībhiḥ subhṛśam adharmavāsanābhiḥ 12,309.027a rājā dharmaparaḥ sadā śubhagoptā; samīkṣya sukṛtināṃ dadhāti lokān 12,309.027c bahuvidham api carataḥ pradiśati; sukham anupagataṃ niravadyam 12,309.028a śvāno bhīṣaṇāyomukhāni vayāṃsi; vaḍagṛdhrakulapakṣiṇāṃ ca saṃghāḥ 12,309.028c narāṃ kadane rudhirapā guruvacana;nudam uparataṃ viśasanti 12,309.029a maryādā niyatāḥ svayaṃbhuvā ya ihemāḥ; prabhinatti daśaguṇā manonugatvāt 12,309.029c nivasati bhṛśam asukhaṃ pitṛviṣaya;vipinam avagāhya sa pāpaḥ 12,309.030a yo lubdhaḥ subhṛśaṃ priyānṛtaś ca manuṣyaḥ; satatanikṛtivañcanāratiḥ syāt 12,309.030c upanidhibhir asukhakṛt sa paramanirayago; bhṛśam asukham anubhavati duṣkṛtakarmā 12,309.031a uṣṇāṃ vaitaraṇīṃ mahānadīm; avagāḍho 'sipatravanabhinnagātraḥ 12,309.031c paraśuvanaśayo nipatito; vasati ca mahāniraye bhṛśārtaḥ 12,309.032a mahāpadāni katthase na cāpy avekṣase param 12,309.032c cirasya mṛtyukārikām anāgatāṃ na budhyase 12,309.033a prayāsyatāṃ kim āsyate samutthitaṃ mahad bhayam 12,309.033c atipramāthi dāruṇaṃ sukhasya saṃvidhīyatām 12,309.034a purā mṛtaḥ praṇīyase yamasya mṛtyuśāsanāt 12,309.034c tad antikāya dāruṇaiḥ prayatnam ārjave kuru 12,309.035a purā samūlabāndhavaṃ prabhur haraty aduḥkhavit 12,309.035c taveha jīvitaṃ yamo na cāsti tasya vārakaḥ 12,309.036a purā vivāti māruto yamasya yaḥ puraḥsaraḥ 12,309.036c puraika eva nīyase kuruṣva sāṃparāyikam 12,309.037a purā sahikka eva te pravāti māruto 'ntakaḥ 12,309.037c purā ca vibhramanti te diśo mahābhayāgame 12,309.038a smṛtiś ca saṃnirudhyate purā taveha putraka 12,309.038c samākulasya gacchataḥ samādhim uttamaṃ kuru 12,309.039a kṛtākṛte śubhāśubhe pramādakarmaviplute 12,309.039c smaran purā na tapyase nidhatsva kevalaṃ nidhim 12,309.040a purā jarā kalevaraṃ vijarjarīkaroti te 12,309.040c balāṅgarūpahāriṇī nidhatsva kevalaṃ nidhim 12,309.041a purā śarīram antako bhinatti rogasāyakaiḥ 12,309.041c prasahya jīvitakṣaye tapo mahat samācara 12,309.042a purā vṛkā bhayaṃkarā manuṣyadehagocarāḥ 12,309.042c abhidravanti sarvato yatasva puṇyaśīlane 12,309.043a purāndhakāram ekako 'nupaśyasi tvarasva vai 12,309.043c purā hiraṇmayān nagān nirīkṣase 'drimūrdhani 12,309.044a purā kusaṃgatāni te suhṛnmukhāś ca śatravaḥ 12,309.044c vicālayanti darśanād ghaṭasva putra yat param 12,309.045a dhanasya yasya rājato bhayaṃ na cāsti caurataḥ 12,309.045c mṛtaṃ ca yan na muñcati samarjayasva tad dhanam 12,309.046a na tatra saṃvibhajyate svakarmabhiḥ parasparam 12,309.046c yad eva yasya yautakaṃ tad eva tatra so 'śnute 12,309.047a paratra yena jīvyate tad eva putra dīyatām 12,309.047c dhanaṃ yad akṣayaṃ dhruvaṃ samarjayasva tat svayam 12,309.048a na yāvad eva pacyate mahājanasya yāvakam 12,309.048c apakva eva yāvake purā praṇīyase tvara 12,309.049a na mātṛpitṛbāndhavā na saṃstutaḥ priyo janaḥ 12,309.049c anuvrajanti saṃkaṭe vrajantam ekapātinam 12,309.050a yad eva karma kevalaṃ svayaṃ kṛtaṃ śubhāśubham 12,309.050c tad eva tasya yautakaṃ bhavaty amutra gacchataḥ 12,309.051a hiraṇyaratnasaṃcayāḥ śubhāśubhena saṃcitāḥ 12,309.051c na tasya dehasaṃkṣaye bhavanti kāryasādhakāḥ 12,309.052a paratragāmikasya te kṛtākṛtasya karmaṇaḥ 12,309.052c na sākṣir ātmanā samo nṛṇām ihāsti kaś cana 12,309.053a manuṣyadehaśūnyakaṃ bhavaty amutra gacchataḥ 12,309.053c prapaśya buddhicakṣuṣā pradṛśyate hi sarvataḥ 12,309.054a ihāgnisūryavāyavaḥ śarīram āśritās trayaḥ 12,309.054c ta eva tasya sākṣiṇo bhavanti dharmadarśinaḥ 12,309.055a yathāniśeṣu sarvataḥspṛśatsu sarvadāriṣu 12,309.055c prakāśagūḍhavṛttiṣu svadharmam eva pālaya 12,309.056a anekapāripanthike virūparaudrarakṣite 12,309.056c svam eva karma rakṣyatāṃ svakarma tatra gacchati 12,309.057a na tatra saṃvibhajyate svakarmaṇā parasparam 12,309.057c yathākṛtaṃ svakarmajaṃ tad eva bhujyate phalam 12,309.058a yathāpsarogaṇāḥ phalaṃ sukhaṃ maharṣibhiḥ saha 12,309.058c tathāpnuvanti karmato vimānakāmagāminaḥ 12,309.059a yatheha yat kṛtaṃ śubhaṃ vipāpmabhiḥ kṛtātmabhiḥ 12,309.059c tad āpnuvanti mānavās tathā viśuddhayonayaḥ 12,309.060a prajāpateḥ salokatāṃ bṛhaspateḥ śatakratoḥ 12,309.060c vrajanti te parāṃ gatiṃ gṛhasthadharmasetubhiḥ 12,309.061a sahasraśo 'py anekaśaḥ pravaktum utsahāmahe 12,309.061c abuddhimohanaṃ punaḥ prabhur vinā na yāvakam 12,309.062a gatā dviraṣṭavarṣatā dhruvo 'si pañcaviṃśakaḥ 12,309.062c kuruṣva dharmasaṃcayaṃ vayo hi te 'tivartate 12,309.063a purā karoti so 'ntakaḥ pramādagomukhaṃ damam 12,309.063c yathāgṛhītam utthitaṃ tvarasva dharmapālane 12,309.064a yadā tvam eva pṛṣṭhatas tvam agrato gamiṣyasi 12,309.064c tathā gatiṃ gamiṣyataḥ kim ātmanā pareṇa vā 12,309.065a yad ekapātināṃ satāṃ bhavaty amutra gacchatām 12,309.065c bhayeṣu sāṃparāyikaṃ nidhatsva taṃ mahānidhim 12,309.066a sakūlamūlabāndhavaṃ prabhur haraty asaṅgavān 12,309.066c na santi yasya vārakāḥ kuruṣva dharmasaṃnidhim 12,309.067a idaṃ nidarśanaṃ mayā taveha putra saṃmatam 12,309.067c svadarśanānumānataḥ pravarṇitaṃ kuruṣva tat 12,309.068a dadhāti yaḥ svakarmaṇā dhanāni yasya kasya cit 12,309.068c abuddhimohajair guṇaiḥ śataika eva yujyate 12,309.069a śrutaṃ samartham astu te prakurvataḥ śubhāḥ kriyāḥ 12,309.069c tad eva tatra darśanaṃ kṛtajñam arthasaṃhitam 12,309.070a nibandhanī rajjur eṣā yā grāme vasato ratiḥ 12,309.070c chittvaināṃ sukṛto yānti naināṃ chindanti duṣkṛtaḥ 12,309.071a kiṃ te dhanena kiṃ bandhubhis te; kiṃ te putraiḥ putraka yo mariṣyasi 12,309.071c ātmānam anviccha guhāṃ praviṣṭaṃ; pitāmahās te kva gatāś ca sarve 12,309.072a śvaḥkāryam adya kurvīta pūrvāhṇe cāparāhṇikam 12,309.072b*0787_01 na hi pratīkṣate mṛtyuḥ kṛtaṃ vāsya na vā kṛtam 12,309.072c ko hi tad veda kasyādya mṛtyusenā nivekṣyate 12,309.073a anugamya śmaśānāntaṃ nivartantīha bāndhavāḥ 12,309.073c agnau prakṣipya puruṣaṃ jñātayaḥ suhṛdas tathā 12,309.074a nāstikān niranukrośān narān pāpamatau sthitān 12,309.074c vāmataḥ kuru viśrabdhaṃ paraṃ prepsur atandritaḥ 12,309.075a evam abhyāhate loke kālenopanipīḍite 12,309.075c sumahad dhairyam ālambya dharmaṃ sarvātmanā kuru 12,309.076a athemaṃ darśanopāyaṃ samyag yo vetti mānavaḥ 12,309.076c samyak sa dharmaṃ kṛtveha paratra sukham edhate 12,309.077a na dehabhede maraṇaṃ vijānatāṃ; na ca praṇāśaḥ svanupālite pathi 12,309.077c dharmaṃ hi yo vardhayate sa paṇḍito; ya eva dharmāc cyavate sa muhyati 12,309.078a prayuktayoḥ karmapathi svakarmaṇoḥ; phalaṃ prayoktā labhate yathāvidhi 12,309.078c nihīnakarmā nirayaṃ prapadyate; triviṣṭapaṃ gacchati dharmapāragaḥ 12,309.079a sopānabhūtaṃ svargasya mānuṣyaṃ prāpya durlabham 12,309.079c tathātmānaṃ samādadhyād bhraśyeta na punar yathā 12,309.080a yasya notkrāmati matiḥ svargamārgānusāriṇī 12,309.080c tam āhuḥ puṇyakarmāṇam aśocyaṃ mitrabāndhavaiḥ 12,309.081a yasya nopahatā buddhir niścayeṣv avalambate 12,309.081c svarge kṛtāvakāśasya tasya nāsti mahad bhayam 12,309.082a tapovaneṣu ye jātās tatraiva nidhanaṃ gatāḥ 12,309.082c teṣām alpataro dharmaḥ kāmabhogam ajānatām 12,309.083a yas tu bhogān parityajya śarīreṇa tapaś caret 12,309.083c na tena kiṃ cin na prāptaṃ tan me bahumataṃ phalam 12,309.084a mātāpitṛsahasrāṇi putradāraśatāni ca 12,309.084c anāgatāny atītāni kasya te kasya vā vayam 12,309.084d*0788_01 aham eko na me kaś cid ahaṃ vāpi na kasya cit 12,309.084d*0788_02 taṃ na paśyāmi yasyāhaṃ taṃ na paśyāmi yo mama 12,309.085a na teṣāṃ bhavatā kāryaṃ na kāryaṃ tava tair api 12,309.085c svakṛtais tāni yātāni bhavāṃś caiva gamiṣyati 12,309.086a iha loke hi dhaninaḥ paro 'pi svajanāyate 12,309.086c svajanas tu daridrāṇāṃ jīvatām eva naśyati 12,309.087a saṃcinoty aśubhaṃ karma kalatrāpekṣayā naraḥ 12,309.087c tataḥ kleśam avāpnoti paratreha tathaiva ca 12,309.088a paśya tvaṃ chidrabhūtaṃ hi jīvalokaṃ svakarmaṇā 12,309.088c tat kuruṣva tathā putra kṛtsnaṃ yat samudāhṛtam 12,309.089a tad etat saṃpradṛśyaiva karmabhūmiṃ praviśya tām 12,309.089c śubhāny ācaritavyāni paralokam abhīpsatā 12,309.090a māsartusaṃjñāparivartakena; sūryāgninā rātridivendhanena 12,309.090c svakarmaniṣṭhāphalasākṣikeṇa; bhūtāni kālaḥ pacati prasahya 12,309.091a dhanena kiṃ yan na dadāti nāśnute; balena kiṃ yena ripūn na bādhate 12,309.091c śrutena kiṃ yena na dharmam ācaret; kim ātmanā yo na jitendriyo vaśī 12,309.092a idaṃ dvaipāyanavaco hitam uktaṃ niśamya tu 12,309.092c śuko gataḥ parityajya pitaraṃ mokṣadeśikam 12,310.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,310.001a kathaṃ vyāsasya dharmātmā śuko jajñe mahātapāḥ 12,310.001c siddhiṃ ca paramāṃ prāptas tan me brūhi pitāmaha 12,310.002a kasyāṃ cotpādayām āsa śukaṃ vyāsas tapodhanaḥ 12,310.002c na hy asya jananīṃ vidma janma cāgryaṃ mahātmanaḥ 12,310.003a kathaṃ ca bālasya sataḥ sūkṣmajñāne gatā matiḥ 12,310.003c yathā nānyasya loke 'smin dvitīyasyeha kasya cit 12,310.004a etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vistareṇa mahādyute 12,310.004c na hi me tṛptir astīha śṛṇvato 'mṛtam uttamam 12,310.005a māhātmyam ātmayogaṃ ca vijñānaṃ ca śukasya ha 12,310.005c yathāvad ānupūrvyeṇa tan me brūhi pitāmaha 12,310.006 bhīṣma uvāca 12,310.006a na hāyanair na palitair na vittena na bandhubhiḥ 12,310.006c ṛṣayaś cakrire dharmaṃ yo 'nūcānaḥ sa no mahān 12,310.007a tapomūlam idaṃ sarvaṃ yan māṃ pṛcchasi pāṇḍava 12,310.007c tad indriyāṇi saṃyamya tapo bhavati nānyathā 12,310.008a indriyāṇāṃ prasaṅgena doṣam ṛcchaty asaṃśayam 12,310.008c saṃniyamya tu tāny eva siddhiṃ prāpnoti mānavaḥ 12,310.009a aśvamedhasahasrasya vājapeyaśatasya ca 12,310.009c yogasya kalayā tāta na tulyaṃ vidyate phalam 12,310.010a atra te vartayiṣyāmi janmayogaphalaṃ yathā 12,310.010c śukasyāgryāṃ gatiṃ caiva durvidām akṛtātmabhiḥ 12,310.011a meruśṛṅge kila purā karṇikāravanāyute 12,310.011c vijahāra mahādevo bhīmair bhūtagaṇair vṛtaḥ 12,310.012a śailarājasutā caiva devī tatrābhavat purā 12,310.012c tatra divyaṃ tapas tepe kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ 12,310.013a yogenātmānam āviśya yogadharmaparāyaṇaḥ 12,310.013c dhārayan sa tapas tepe putrārthaṃ kurusattama 12,310.014a agner bhūmer apāṃ vāyor antarikṣasya cābhibho 12,310.014c vīryeṇa saṃmitaḥ putro mama bhūyād iti sma ha 12,310.015a saṃkalpenātha so 'nena duṣprāpeṇākṛtātmabhiḥ 12,310.015c varayām āsa deveśam āsthitas tapa uttamam 12,310.016a atiṣṭhan mārutāhāraḥ śataṃ kila samāḥ prabhuḥ 12,310.016c ārādhayan mahādevaṃ bahurūpam umāpatim 12,310.017a tatra brahmarṣayaś caiva sarve devarṣayas tathā 12,310.017c lokapālāś ca lokeśaṃ sādhyāś ca vasubhiḥ saha 12,310.018a ādityāś caiva rudrāś ca divākaraniśākarau 12,310.018c maruto mārutaś caiva sāgarāḥ saritas tathā 12,310.019a aśvinau devagandharvās tathā nāradaparvatau 12,310.019c viśvāvasuś ca gandharvaḥ siddhāś cāpsarasāṃ gaṇāḥ 12,310.020a tatra rudro mahādevaḥ karṇikāramayīṃ śubhām 12,310.020c dhārayāṇaḥ srajaṃ bhāti jyotsnām iva niśākaraḥ 12,310.021a tasmin divye vane ramye devadevarṣisaṃkule 12,310.021c āsthitaḥ paramaṃ yogam ṛṣiḥ putrārtham udyataḥ 12,310.022a na cāsya hīyate varṇo na glānir upajāyate 12,310.022c trayāṇām api lokānāṃ tad adbhutam ivābhavat 12,310.023a jaṭāś ca tejasā tasya vaiśvānaraśikhopamāḥ 12,310.023c prajvalantyaḥ sma dṛśyante yuktasyāmitatejasaḥ 12,310.024a mārkaṇḍeyo hi bhagavān etad ākhyātavān mama 12,310.024c sa devacaritānīha kathayām āsa me sadā 12,310.025a tā etādyāpi kṛṣṇasya tapasā tena dīpitāḥ 12,310.025c agnivarṇā jaṭās tāta prakāśante mahātmanaḥ 12,310.026a evaṃvidhena tapasā tasya bhaktyā ca bhārata 12,310.026c maheśvaraḥ prasannātmā cakāra manasā matim 12,310.026d*0789_01 tatas tasya mahādevo darśayām āsa sāmbikaḥ 12,310.027a uvāca cainaṃ bhagavāṃs tryambakaḥ prahasann iva 12,310.027c evaṃvidhas te tanayo dvaipāyana bhaviṣyati 12,310.028a yathā hy agnir yathā vāyur yathā bhūmir yathā jalam 12,310.028c yathā ca khaṃ tathā śuddho bhaviṣyati suto mahān 12,310.029a tadbhāvabhāvī tadbuddhis tadātmā tadapāśrayaḥ 12,310.029c tejasāvṛtya lokāṃs trīn yaśaḥ prāpsyati kevalam 12,311.001 bhīṣma uvāca 12,311.001a sa labdhvā paramaṃ devād varaṃ satyavatīsutaḥ 12,311.001c araṇīṃ tv atha saṃgṛhya mamanthāgnicikīrṣayā 12,311.002a atha rūpaṃ paraṃ rājan bibhratīṃ svena tejasā 12,311.002c ghṛtācīṃ nāmāpsarasam apaśyad bhagavān ṛṣiḥ 12,311.003a ṛṣir apsarasaṃ dṛṣṭvā sahasā kāmamohitaḥ 12,311.003c abhavad bhagavān vyāso vane tasmin yudhiṣṭhira 12,311.004a sā ca kṛtvā tadā vyāsaṃ kāmasaṃvignamānasam 12,311.004c śukī bhūtvā mahārāja ghṛtācī samupāgamat 12,311.005a sa tām apsarasaṃ dṛṣṭvā rūpeṇānyena saṃvṛtām 12,311.005c śarīrajenānugataḥ sarvagātrātigena ha 12,311.006a sa tu dhairyeṇa mahatā nigṛhṇan hṛcchayaṃ muniḥ 12,311.006c na śaśāka niyantuṃ tad vyāsaḥ pravisṛtaṃ manaḥ 12,311.006e bhāvitvāc caiva bhāvasya ghṛtācyā vapuṣā hṛtaḥ 12,311.007a yatnān niyacchatas tasya muner agnicikīrṣayā 12,311.007c araṇyām eva sahasā tasya śukram avāpatat 12,311.008a so 'viśaṅkena manasā tathaiva dvijasattamaḥ 12,311.008c araṇīṃ mamantha brahmarṣis tasyāṃ jajñe śuko nṛpa 12,311.009a śukre nirmathyamāne tu śuko jajñe mahātapāḥ 12,311.009c paramarṣir mahāyogī araṇīgarbhasaṃbhavaḥ 12,311.010a yathādhvare samiddho 'gnir bhāti havyam upāttavān 12,311.010c tathārūpaḥ śuko jajñe prajvalann iva tejasā 12,311.011a bibhrat pituś ca kauravya rūpavarṇam anuttamam 12,311.011c babhau tadā bhāvitātmā vidhūmo 'gnir iva jvalan 12,311.012a taṃ gaṅgā saritāṃ śreṣṭhā merupṛṣṭhe janeśvara 12,311.012c svarūpiṇī tadābhyetya snāpayām āsa vāriṇā 12,311.013a antarikṣāc ca kauravya daṇḍaḥ kṛṣṇājinaṃ ca ha 12,311.013c papāta bhuvi rājendra śukasyārthe mahātmanaḥ 12,311.014a jegīyante sma gandharvā nanṛtuś cāpsarogaṇāḥ 12,311.014c devadundubhayaś caiva prāvādyanta mahāsvanāḥ 12,311.015a viśvāvasuś ca gandharvas tathā tumburunāradau 12,311.015c hāhāhūhū ca gandharvau tuṣṭuvuḥ śukasaṃbhavam 12,311.016a tatra śakrapurogāś ca lokapālāḥ samāgatāḥ 12,311.016c devā devarṣayaś caiva tathā brahmarṣayo 'pi ca 12,311.017a divyāni sarvapuṣpāṇi pravavarṣātra mārutaḥ 12,311.017c jaṅgamaṃ sthāvaraṃ caiva prahṛṣṭam abhavaj jagat 12,311.018a taṃ mahātmā svayaṃ prītyā devyā saha mahādyutiḥ 12,311.018c jātamātraṃ muneḥ putraṃ vidhinopānayat tadā 12,311.019a tasya deveśvaraḥ śakro divyam adbhutadarśanam 12,311.019c dadau kamaṇḍaluṃ prītyā devavāsāṃsi cābhibho 12,311.020a haṃsāś ca śatapatrāś ca sārasāś ca sahasraśaḥ 12,311.020c pradakṣiṇam avartanta śukāś cāṣāś ca bhārata 12,311.021a āraṇeyas tathā divyaṃ prāpya janma mahādyutiḥ 12,311.021c tatraivovāsa medhāvī vratacārī samāhitaḥ 12,311.022a utpannamātraṃ taṃ vedāḥ sarahasyāḥ sasaṃgrahāḥ 12,311.022c upatasthur mahārāja yathāsya pitaraṃ tathā 12,311.023a bṛhaspatiṃ tu vavre sa vedavedāṅgabhāṣyavit 12,311.023c upādhyāyaṃ mahārāja dharmam evānucintayan 12,311.024a so 'dhītya vedān akhilān sarahasyān sasaṃgrahān 12,311.024c itihāsaṃ ca kārtsnyena rājaśāstrāṇi cābhibho 12,311.025a gurave dakṣiṇāṃ dattvā samāvṛtto mahāmuniḥ 12,311.025c ugraṃ tapaḥ samārebhe brahmacārī samāhitaḥ 12,311.026a devatānām ṛṣīṇāṃ ca bālye 'pi sa mahātapāḥ 12,311.026c saṃmantraṇīyo mānyaś ca jñānena tapasā tathā 12,311.027a na tv asya ramate buddhir āśrameṣu narādhipa 12,311.027c triṣu gārhasthyamūleṣu mokṣadharmānudarśinaḥ 12,312.001 bhīṣma uvāca 12,312.001a sa mokṣam anucintyaiva śukaḥ pitaram abhyagāt 12,312.001c prāhābhivādya ca guruṃ śreyorthī vinayānvitaḥ 12,312.002a mokṣadharmeṣu kuśalo bhagavān prabravītu me 12,312.002c yathā me manasaḥ śāntiḥ paramā saṃbhavet prabho 12,312.003a śrutvā putrasya vacanaṃ paramarṣir uvāca tam 12,312.003c adhīṣva putra mokṣaṃ vai dharmāṃś ca vividhān api 12,312.004a pitur niyogāj jagrāha śuko brahmavidāṃ varaḥ 12,312.004c yogaśāstraṃ ca nikhilaṃ kāpilaṃ caiva bhārata 12,312.005a sa taṃ brāhmyā śriyā yuktaṃ brahmatulyaparākramam 12,312.005c mene putraṃ yadā vyāso mokṣavidyāviśāradam 12,312.006a uvāca gaccheti tadā janakaṃ mithileśvaram 12,312.006c sa te vakṣyati mokṣārthaṃ nikhilena viśeṣataḥ 12,312.007a pitur niyogād agaman maithilaṃ janakaṃ nṛpam 12,312.007c praṣṭuṃ dharmasya niṣṭhāṃ vai mokṣasya ca parāyaṇam 12,312.008a uktaś ca mānuṣeṇa tvaṃ pathā gacchety avismitaḥ 12,312.008c na prabhāveṇa gantavyam antarikṣacareṇa vai 12,312.009a ārjaveṇaiva gantavyaṃ na sukhānveṣiṇā pathā 12,312.009c nānveṣṭavyā viśeṣās tu viśeṣā hi prasaṅginaḥ 12,312.010a ahaṃkāro na kartavyo yājye tasmin narādhipe 12,312.010c sthātavyaṃ ca vaśe tasya sa te chetsyati saṃśayam 12,312.011a sa dharmakuśalo rājā mokṣaśāstraviśāradaḥ 12,312.011c yājyo mama sa yad brūyāt tat kāryam aviśaṅkayā 12,312.012a evam uktaḥ sa dharmātmā jagāma mithilāṃ muniḥ 12,312.012c padbhyāṃ śakto 'ntarikṣeṇa krāntuṃ bhūmiṃ sasāgarām 12,312.013a sa girīṃś cāpy atikramya nadīs tīrtvā sarāṃsi ca 12,312.013c bahuvyālamṛgākīrṇā vividhāś cāṭavīs tathā 12,312.014a meror hareś ca dve varṣe varṣaṃ haimavataṃ tathā 12,312.014c krameṇaiva vyatikramya bhārataṃ varṣam āsadat 12,312.015a sa deśān vividhān paśyaṃś cīnahūṇaniṣevitān 12,312.015c āryāvartam imaṃ deśam ājagāma mahāmuniḥ 12,312.016a pitur vacanam ājñāya tam evārthaṃ vicintayan 12,312.016c adhvānaṃ so 'ticakrāma khe 'caraḥ khe carann iva 12,312.017a pattanāni ca ramyāṇi sphītāni nagarāṇi ca 12,312.017c ratnāni ca vicitrāṇi śukaḥ paśyan na paśyati 12,312.018a udyānāni ca ramyāṇi tathaivāyatanāni ca 12,312.018c puṇyāni caiva tīrthāni so 'tikramya tathādhvanaḥ 12,312.019a so 'cireṇaiva kālena videhān āsasāda ha 12,312.019c rakṣitān dharmarājena janakena mahātmanā 12,312.020a tatra grāmān bahūn paśyan bahvannarasabhojanān 12,312.020c pallīghoṣān samṛddhāṃś ca bahugokulasaṃkulān 12,312.021a sphītāṃś ca śāliyavasair haṃsasārasasevitān 12,312.021c padminībhiś ca śataśaḥ śrīmatībhir alaṃkṛtān 12,312.022a sa videhān atikramya samṛddhajanasevitān 12,312.022c mithilopavanaṃ ramyam āsasāda maharddhimat 12,312.023a hastyaśvarathasaṃkīrṇaṃ naranārīsamākulam 12,312.023c paśyann apaśyann iva tat samatikrāmad acyutaḥ 12,312.024a manasā taṃ vahan bhāraṃ tam evārthaṃ vicintayan 12,312.024c ātmārāmaḥ prasannātmā mithilām āsasāda ha 12,312.025a tasyā dvāraṃ samāsādya dvārapālair nivāritaḥ 12,312.025c sthito dhyānaparo mukto viditaḥ praviveśa ha 12,312.026a sa rājamārgam āsādya samṛddhajanasaṃkulam 12,312.026c pārthivakṣayam āsādya niḥśaṅkaḥ praviveśa ha 12,312.027a tatrāpi dvārapālās tam ugravāco nyaṣedhayan 12,312.027c tathaiva ca śukas tatra nirmanyuḥ samatiṣṭhata 12,312.028a na cātapādhvasaṃtaptaḥ kṣutpipāsāśramānvitaḥ 12,312.028c pratāmyati glāyati vā nāpaiti ca tathātapāt 12,312.029a teṣāṃ tu dvārapālānām ekaḥ śokasamanvitaḥ 12,312.029c madhyaṃgatam ivādityaṃ dṛṣṭvā śukam avasthitam 12,312.030a pūjayitvā yathānyāyam abhivādya kṛtāñjaliḥ 12,312.030c prāveśayat tataḥ kakṣyāṃ dvitīyāṃ rājaveśmanaḥ 12,312.031a tatrāsīnaḥ śukas tāta mokṣam evānucintayan 12,312.031c chāyāyām ātape caiva samadarśī mahādyutiḥ 12,312.032a taṃ muhūrtād ivāgamya rājño mantrī kṛtāñjaliḥ 12,312.032c prāveśayat tataḥ kakṣyāṃ tṛtīyāṃ rājaveśmanaḥ 12,312.033a tatrāntaḥpurasaṃbaddhaṃ mahac caitrarathopamam 12,312.033c suvibhaktajalākrīḍaṃ ramyaṃ puṣpitapādapam 12,312.034a tad darśayitvā sa śukaṃ mantrī kānanam uttamam 12,312.034b*0790_01 śukaṃ prāveśayan mantrī pramadāvanam uttamam 12,312.034c arham āsanam ādiśya niścakrāma tataḥ punaḥ 12,312.035a taṃ cāruveṣāḥ suśroṇyas taruṇyaḥ priyadarśanāḥ 12,312.035c sūkṣmaraktāmbaradharās taptakāñcanabhūṣaṇāḥ 12,312.036a saṃlāpollāpakuśalā nṛttagītaviśāradāḥ 12,312.036c smitapūrvābhibhāṣiṇyo rūpeṇāpsarasāṃ samāḥ 12,312.037a kāmopacārakuśalā bhāvajñāḥ sarvakovidāḥ 12,312.037c paraṃ pañcāśato nāryo vāramukhyāḥ samādravan 12,312.038a pādyādīni pratigrāhya pūjayā parayārcya ca 12,312.038c deśakālopapannena sādhvannenāpy atarpayan 12,312.039a tasya bhuktavatas tāta tad antaḥpurakānanam 12,312.039c suramyaṃ darśayām āsur ekaikaśyena bhārata 12,312.040a krīḍantyaś ca hasantyaś ca gāyantyaś caiva tāḥ śukam 12,312.040c udārasattvaṃ sattvajñāḥ sarvāḥ paryacaraṃs tadā 12,312.041a āraṇeyas tu śuddhātmā trisaṃdehas trikarmakṛt 12,312.041c vaśyendriyo jitakrodho na hṛṣyati na kupyati 12,312.042a tasmai śayyāsanaṃ divyaṃ varārhaṃ ratnabhūṣitam 12,312.042c spardhyāstaraṇasaṃstīrṇaṃ dadus tāḥ paramastriyaḥ 12,312.043a pādaśaucaṃ tu kṛtvaiva śukaḥ saṃdhyām upāsya ca 12,312.043c niṣasādāsane puṇye tam evārthaṃ vicintayan 12,312.044a pūrvarātre tu tatrāsau bhūtvā dhyānaparāyaṇaḥ 12,312.044c madhyarātre yathānyāyaṃ nidrām āhārayat prabhuḥ 12,312.045a tato muhūrtād utthāya kṛtvā śaucam anantaram 12,312.045c strībhiḥ parivṛto dhīmān dhyānam evānvapadyata 12,312.046a anena vidhinā kārṣṇis tad ahaḥśeṣam acyutaḥ 12,312.046c tāṃ ca rātriṃ nṛpakule vartayām āsa bhārata 12,313.001 bhīṣma uvāca 12,313.001a tataḥ sa rājā janako mantribhiḥ saha bhārata 12,313.001c puraḥ purohitaṃ kṛtvā sarvāṇy antaḥpurāṇi ca 12,313.002a āsanaṃ ca puraskṛtya ratnāni vividhāni ca 12,313.002c śirasā cārghyam ādāya guruputraṃ samabhyagāt 12,313.003a sa tad āsanam ādāya bahuratnavibhūṣitam 12,313.003c spardhyāstaraṇasaṃstīrṇaṃ sarvatobhadram ṛddhimat 12,313.004a purodhasā saṃgṛhītaṃ hastenālabhya pārthivaḥ 12,313.004c pradadau guruputrāya śukāya paramārcitam 12,313.005a tatropaviṣṭaṃ taṃ kārṣṇiṃ śāstrataḥ pratyapūjayat 12,313.005c pādyaṃ nivedya prathamam arghyaṃ gāṃ ca nyavedayat 12,313.005e sa ca tāṃ mantravat pūjāṃ pratyagṛhṇād yathāvidhi 12,313.006a pratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ janakād dvijasattamaḥ 12,313.006c gāṃ caiva samanujñāya rājānam anumānya ca 12,313.007a paryapṛcchan mahātejā rājñaḥ kuśalam avyayam 12,313.007c anāmayaṃ ca rājendra śukaḥ sānucarasya ha 12,313.008a anujñātaḥ sa tenātha niṣasāda sahānugaḥ 12,313.008c udārasattvābhijano bhūmau rājā kṛtāñjaliḥ 12,313.009a kuśalaṃ cāvyayaṃ caiva pṛṣṭvā vaiyāsakiṃ nṛpaḥ 12,313.009c kim āgamanam ity eva paryapṛcchata pārthivaḥ 12,313.010 śuka uvāca 12,313.010a pitrāham ukto bhadraṃ te mokṣadharmārthakovidaḥ 12,313.010c videharājo yājyo me janako nāma viśrutaḥ 12,313.011a tatra gacchasva vai tūrṇaṃ yadi te hṛdi saṃśayaḥ 12,313.011c pravṛttau vā nivṛttau vā sa te chetsyati saṃśayam 12,313.012a so 'haṃ pitur niyogāt tvām upapraṣṭum ihāgataḥ 12,313.012c tan me dharmabhṛtāṃ śreṣṭha yathāvad vaktum arhasi 12,313.013a kiṃ kāryaṃ brāhmaṇeneha mokṣārthaś ca kim ātmakaḥ 12,313.013c kathaṃ ca mokṣaḥ kartavyo jñānena tapasāpi vā 12,313.014 janaka uvāca 12,313.014a yat kāryaṃ brāhmaṇeneha janmaprabhṛti tac chṛṇu 12,313.014c kṛtopanayanas tāta bhaved vedaparāyaṇaḥ 12,313.015a tapasā guruvṛttyā ca brahmacaryeṇa cābhibho 12,313.015c devatānāṃ pitṝṇāṃ cāpy anṛṇaś cānasūyakaḥ 12,313.016a vedān adhītya niyato dakṣiṇām apavarjya ca 12,313.016c abhyanujñām atha prāpya samāvarteta vai dvijaḥ 12,313.017a samāvṛttas tu gārhasthye sadāro niyato vaset 12,313.017c anasūyur yathānyāyam āhitāgnis tathaiva ca 12,313.018a utpādya putrapautraṃ tu vanyāśramapade vaset 12,313.018c tān evāgnīn yathāśāstram arcayann atithipriyaḥ 12,313.019a sa vane 'gnīn yathānyāyam ātmany āropya dharmavit 12,313.019c nirdvaṃdvo vītarāgātmā brahmāśramapade vaset 12,313.020 śuka uvāca 12,313.020a utpanne jñānavijñāne pratyakṣe hṛdi śāśvate 12,313.020c kim avaśyaṃ nivastavyam āśrameṣu vaneṣu ca 12,313.021a etad bhavantaṃ pṛcchāmi tad bhavān vaktum arhati 12,313.021c yathāvedārthatattvena brūhi me tvaṃ janādhipa 12,313.022 janaka uvāca 12,313.022a na vinā jñānavijñānaṃ mokṣasyādhigamo bhavet 12,313.022c na vinā gurusaṃbandhaṃ jñānasyādhigamaḥ smṛtaḥ 12,313.023a ācāryaḥ plāvitā tasya jñānaṃ plava ihocyate 12,313.023c vijñāya kṛtakṛtyas tu tīrṇas tad ubhayaṃ tyajet 12,313.024a anucchedāya lokānām anucchedāya karmaṇām 12,313.024c pūrvair ācarito dharmaś cāturāśramyasaṃkathaḥ 12,313.025a anena kramayogena bahujātiṣu karmaṇā 12,313.025c kṛtvā śubhāśubhaṃ karma mokṣo nāmeha labhyate 12,313.026a bhavitaiḥ kāraṇaiś cāyaṃ bahusaṃsārayoniṣu 12,313.026c āsādayati śuddhātmā mokṣaṃ vai prathamāśrame 12,313.027a tam āsādya tu muktasya dṛṣṭārthasya vipaścitaḥ 12,313.027c triṣv āśrameṣu ko nv artho bhavet param abhīpsataḥ 12,313.028a rājasāṃs tāmasāṃś caiva nityaṃ doṣān vivarjayet 12,313.028c sāttvikaṃ mārgam āsthāya paśyed ātmānam ātmanā 12,313.029a sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani 12,313.029c saṃpaśyan nopalipyeta jale vāricaro yathā 12,313.030a pakṣīva plavanād ūrdhvam amutrānantyam aśnute 12,313.030c vihāya dehaṃ nirmukto nirdvaṃdvaḥ praśamaṃ gataḥ 12,313.031a atra gāthāḥ purā gītāḥ śṛṇu rājñā yayātinā 12,313.031c dhāryante yā dvijais tāta mokṣaśāstraviśāradaiḥ 12,313.032a jyotir ātmani nānyatra rataṃ tatraiva caiva tat 12,313.032c svayaṃ ca śakyaṃ tad draṣṭuṃ susamāhitacetasā 12,313.033a na bibheti paro yasmān na bibheti parāc ca yaḥ 12,313.033c yaś ca necchati na dveṣṭi brahma saṃpadyate tadā 12,313.034a yadā bhāvaṃ na kurute sarvabhūteṣu pāpakam 12,313.034c karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā 12,313.035a saṃyojya tapasātmānam īrṣyām utsṛjya mohinīm 12,313.035c tyaktvā kāmaṃ ca lobhaṃ ca tato brahmatvam aśnute 12,313.036a yadā śravye ca dṛśye ca sarvabhūteṣu cāpyayam 12,313.036c samo bhavati nirdvaṃdvo brahma saṃpadyate tadā 12,313.037a yadā stutiṃ ca nindāṃ ca samatvenaiva paśyati 12,313.037c kāñcanaṃ cāyasaṃ caiva sukhaduḥkhe tathaiva ca 12,313.038a śītam uṣṇaṃ tathaivārtham anarthaṃ priyam apriyam 12,313.038c jīvitaṃ maraṇaṃ caiva brahma saṃpadyate tadā 12,313.039a prasāryeha yathāṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥ 12,313.039c tathendriyāṇi manasā saṃyantavyāni bhikṣuṇā 12,313.040a tamaḥparigataṃ veśma yathā dīpena dṛśyate 12,313.040c tathā buddhipradīpena śakya ātmā nirīkṣitum 12,313.041a etat sarvaṃ prapaśyāmi tvayi buddhimatāṃ vara 12,313.041c yac cānyad api vettavyaṃ tattvato veda tad bhavān 12,313.042a brahmarṣe viditaś cāsi viṣayāntam upāgataḥ 12,313.042c guros tava prasādena tava caivopaśikṣayā 12,313.043a tasyaiva ca prasādena prādurbhūtaṃ mahāmune 12,313.043c jñānaṃ divyaṃ mamāpīdaṃ tenāsi vidito mama 12,313.044a adhikaṃ tava vijñānam adhikā ca gatis tava 12,313.044c adhikaṃ ca tavaiśvaryaṃ tac ca tvaṃ nāvabudhyase 12,313.045a bālyād vā saṃśayād vāpi bhayād vāpy avimokṣajāt 12,313.045c utpanne cāpi vijñāne nādhigacchati tāṃ gatim 12,313.046a vyavasāyena śuddhena madvidhaiś chinnasaṃśayaḥ 12,313.046c vimucya hṛdayagranthīn āsādayati tāṃ gatim 12,313.047a bhavāṃś cotpannavijñānaḥ sthirabuddhir alolupaḥ 12,313.047c vyavasāyād ṛte brahmann āsādayati tatparam 12,313.048a nāsti te sukhaduḥkheṣu viśeṣo nāsti lolupā 12,313.048c nautsukyaṃ nṛttagīteṣu na rāga upajāyate 12,313.049a na bandhuṣu nibandhas te na bhayeṣv asti te bhayam 12,313.049c paśyāmi tvāṃ mahābhāga tulyaloṣṭāśmakāñcanam 12,313.050a ahaṃ ca tvānupaśyāmi ye cāpy anye manīṣiṇaḥ 12,313.050c āsthitaṃ paramaṃ mārgam akṣayaṃ tam anāmayam 12,313.051a yat phalaṃ brāhmaṇasyeha mokṣārthaś ca yad ātmakaḥ 12,313.051c tasmin vai vartase vipra kim anyat paripṛcchasi 12,314.001 bhīṣma uvāca 12,314.001a etac chrutvā tu vacanaṃ kṛtātmā kṛtaniścayaḥ 12,314.001c ātmanātmānam āsthāya dṛṣṭvā cātmānam ātmanā 12,314.002a kṛtakāryaḥ sukhī śāntas tūṣṇīṃ prāyād udaṅmukhaḥ 12,314.002b*0791_01 prayayau yogam āsthāya tuṣṭo diśam athottarām 12,314.002c śaiśiraṃ girim uddiśya sadharmā mātariśvanaḥ 12,314.003a etasminn eva kāle tu devarṣir nāradas tadā 12,314.003c himavantam iyād draṣṭuṃ siddhacāraṇasevitam 12,314.004a tam apsarogaṇākīrṇaṃ gītasvananināditam 12,314.004c kiṃnarāṇāṃ samūhaiś ca bhṛṅgarājais tathaiva ca 12,314.005a madgubhiḥ khañjarīṭaiś ca vicitrair jīvajīvakaiḥ 12,314.005c citravarṇair mayūraiś ca kekāśatavirājitaiḥ 12,314.005e rājahaṃsasamūhaiś ca hṛṣṭaiḥ parabhṛtais tathā 12,314.006a pakṣirājo garutmāṃś ca yaṃ nityam adhigacchati 12,314.006c catvāro lokapālāś ca devāḥ sarṣigaṇās tathā 12,314.006e yatra nityaṃ samāyānti lokasya hitakāmyayā 12,314.007a viṣṇunā yatra putrārthe tapas taptaṃ mahātmanā 12,314.007c yatraiva ca kumāreṇa bālye kṣiptā divaukasaḥ 12,314.008a śaktir nyastā kṣititale trailokyam avamanya vai 12,314.008c yatrovāca jagatskandaḥ kṣipan vākyam idaṃ tadā 12,314.009a yo 'nyo 'sti matto 'bhyadhiko viprā yasyādhikaṃ priyāḥ 12,314.009c yo brahmaṇyo dvitīyo 'sti triṣu lokeṣu vīryavān 12,314.010a so 'bhyuddharatv imāṃ śaktim atha vā kampayatv iti 12,314.010c tac chrutvā vyathitā lokāḥ ka imām uddhared iti 12,314.011a atha devagaṇaṃ sarvaṃ saṃbhrāntendriyamānasam 12,314.011c apaśyad bhagavān viṣṇuḥ kṣiptaṃ sāsurarākṣasam 12,314.011e kiṃ nv atra sukṛtaṃ kāryaṃ bhaved iti vicintayan 12,314.012a sa nāmṛṣyata taṃ kṣepam avaikṣata ca pāvakim 12,314.012c sa prahasya viśuddhātmā śaktiṃ prajvalitāṃ tadā 12,314.012e kampayām āsa savyena pāṇinā puruṣottamaḥ 12,314.013a śaktyāṃ tu kampamānāyāṃ viṣṇunā balinā tadā 12,314.013c medinī kampitā sarvā saśailavanakānanā 12,314.014a śaktenāpi samuddhartuṃ kampitā sā na tūddhṛtā 12,314.014c rakṣatā skandarājasya dharṣaṇāṃ prabhaviṣṇunā 12,314.015a tāṃ kampayitvā bhagavān prahrādam idam abravīt 12,314.015c paśya vīryaṃ kumārasya naitad anyaḥ kariṣyati 12,314.016a so 'mṛṣyamāṇas tad vākyaṃ samuddharaṇaniścitaḥ 12,314.016c jagrāha tāṃ tasya śaktiṃ na cainām apy akampayat 12,314.017a nādaṃ mahāntaṃ muktvā sa mūrchito girimūrdhani 12,314.017c vihvalaḥ prāpatad bhūmau hiraṇyakaśipoḥ sutaḥ 12,314.018a yatrottarāṃ diśaṃ gatvā śailarājasya pārśvataḥ 12,314.018c tapo 'tapyata durdharṣas tāta nityaṃ vṛṣadhvajaḥ 12,314.019a pāvakena parikṣipto dīpyatā tasya cāśramaḥ 12,314.019c ādityabandhanaṃ nāma durdharṣam akṛtātmabhiḥ 12,314.020a na tatra śakyate gantuṃ yakṣarākṣasadānavaiḥ 12,314.020c daśayojanavistāram agnijvālāsamāvṛtam 12,314.021a bhagavān pāvakas tatra svayaṃ tiṣṭhati vīryavān 12,314.021c sarvavighnān praśamayan mahādevasya dhīmataḥ 12,314.022a divyaṃ varṣasahasraṃ hi pādenaikena tiṣṭhataḥ 12,314.022c devān saṃtāpayaṃs tatra mahādevo dhṛtavrataḥ 12,314.023a aindrīṃ tu diśam āsthāya śailarājasya dhīmataḥ 12,314.023c vivikte parvatataṭe pārāśaryo mahātapāḥ 12,314.023e vedān adhyāpayām āsa vyāsaḥ śiṣyān mahātapāḥ 12,314.024a sumantuṃ ca mahābhāgaṃ vaiśaṃpāyanam eva ca 12,314.024c jaiminiṃ ca mahāprājñaṃ pailaṃ cāpi tapasvinam 12,314.025a ebhiḥ śiṣyaiḥ parivṛto vyāsa āste mahātapāḥ 12,314.025c tatrāśramapadaṃ puṇyaṃ dadarśa pitur uttamam 12,314.025e āraṇeyo viśuddhātmā nabhasīva divākaraḥ 12,314.026a atha vyāsaḥ parikṣiptaṃ jvalantam iva pāvakam 12,314.026c dadarśa sutam āyāntaṃ divākarasamaprabham 12,314.027a asajjamānaṃ vṛkṣeṣu śaileṣu viṣameṣu ca 12,314.027c yogayuktaṃ mahātmānaṃ yathā bāṇaṃ guṇacyutam 12,314.028a so 'bhigamya pituḥ pādāv agṛhṇād araṇīsutaḥ 12,314.028c yathopajoṣaṃ taiś cāpi samāgacchan mahāmuniḥ 12,314.029a tato nivedayām āsa pitre sarvam aśeṣataḥ 12,314.029c śuko janakarājena saṃvādaṃ prītamānasaḥ 12,314.030a evam adhyāpayañ śiṣyān vyāsaḥ putraṃ ca vīryavān 12,314.030c uvāsa himavatpṛṣṭhe pārāśaryo mahāmuniḥ 12,314.031a tataḥ kadā cic chiṣyās taṃ parivāryāvatasthire 12,314.031c vedādhyayanasaṃpannāḥ śāntātmāno jitendriyāḥ 12,314.032a vedeṣu niṣṭhāṃ saṃprāpya sāṅgeṣv atitapasvinaḥ 12,314.032c athocus te tadā vyāsaṃ śiṣyāḥ prāñjalayo gurum 12,314.033a mahatā śreyasā yuktā yaśasā ca sma vardhitāḥ 12,314.033c ekaṃ tv idānīm icchāmo guruṇānugrahaṃ kṛtam 12,314.034a iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā brahmarṣis tān uvāca ha 12,314.034c ucyatām iti tad vatsā yad vaḥ kāryaṃ priyaṃ mayā 12,314.035a etad vākyaṃ guroḥ śrutvā śiṣyās te hṛṣṭamānasāḥ 12,314.035c punaḥ prāñjalayo bhūtvā praṇamya śirasā gurum 12,314.036a ūcus te sahitā rājann idaṃ vacanam uttamam 12,314.036c yadi prīta upādhyāyo dhanyāḥ smo munisattama 12,314.037a kāṅkṣāmas tu vayaṃ sarve varaṃ dattaṃ maharṣiṇā 12,314.037c ṣaṣṭhaḥ śiṣyo na te khyātiṃ gacched atra prasīda naḥ 12,314.038a catvāras te vayaṃ śiṣyā guruputraś ca pañcamaḥ 12,314.038c iha vedāḥ pratiṣṭherann eṣa naḥ kāṅkṣito varaḥ 12,314.039a śiṣyāṇāṃ vacanaṃ śrutvā vyāso vedārthatattvavit 12,314.039c parāśarātmajo dhīmān paralokārthacintakaḥ 12,314.039e uvāca śiṣyān dharmātmā dharmyaṃ naiḥśreyasaṃ vacaḥ 12,314.040a brāhmaṇāya sadā deyaṃ brahma śuśrūṣave bhavet 12,314.040c brahmaloke nivāsaṃ yo dhruvaṃ samabhikāṅkṣati 12,314.041a bhavanto bahulāḥ santu vedo vistāryatām ayam 12,314.041c nāśiṣye saṃpradātavyo nāvrate nākṛtātmani 12,314.042a ete śiṣyaguṇāḥ sarve vijñātavyā yathārthataḥ 12,314.042c nāparīkṣitacāritre vidyā deyā kathaṃ cana 12,314.043a yathā hi kanakaṃ śuddhaṃ tāpacchedanigharṣaṇaiḥ 12,314.043c parīkṣeta tathā śiṣyān īkṣet kulaguṇādibhiḥ 12,314.044a na niyojyāś ca vaḥ śiṣyā aniyoge mahābhaye 12,314.044c yathāmati yathāpāṭhaṃ tathā vidyā phaliṣyati 12,314.045a sarvas taratu durgāṇi sarvo bhadrāṇi paśyatu 12,314.045c śrāvayec caturo varṇān kṛtvā brāhmaṇam agrataḥ 12,314.046a vedasyādhyayanaṃ hīdaṃ tac ca kāryaṃ mahat smṛtam 12,314.046c stutyartham iha devānāṃ vedāḥ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā 12,314.047a yo nirvadeta saṃmohād brāhmaṇaṃ vedapāragam 12,314.047c so 'padhyānād brāhmaṇasya parābhūyād asaṃśayam 12,314.048a yaś cādharmeṇa vibrūyād yaś cādharmeṇa pṛcchati 12,314.048c tayor anyataraḥ praiti vidveṣaṃ vādhigacchati 12,314.049a etad vaḥ sarvam ākhyātaṃ svādhyāyasya vidhiṃ prati 12,314.049c upakuryāc ca śiṣyāṇām etac ca hṛdi vo bhavet 12,315.001 bhīṣma uvāca 12,315.001a etac chrutvā guror vākyaṃ vyāsaśiṣyā mahaujasaḥ 12,315.001c anyonyaṃ hṛṣṭamanasaḥ pariṣasvajire tadā 12,315.002a uktāḥ smo yad bhagavatā tadātvāyatisaṃhitam 12,315.002c tan no manasi saṃrūḍhaṃ kariṣyāmas tathā ca tat 12,315.003a anyonyaṃ ca sabhājyaivaṃ suprītamanasaḥ punaḥ 12,315.003c vijñāpayanti sma guruṃ punar vākyaviśāradāḥ 12,315.004a śailād asmān mahīṃ gantuṃ kāṅkṣitaṃ no mahāmune 12,315.004c vedān anekadhā kartuṃ yadi te rucitaṃ vibho 12,315.005a śiṣyāṇāṃ vacanaṃ śrutvā parāśarasutaḥ prabhuḥ 12,315.005c pratyuvāca tato vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam 12,315.006a kṣitiṃ vā devalokaṃ vā gamyatāṃ yadi rocate 12,315.006c apramādaś ca vaḥ kāryo brahma hi pracuracchalam 12,315.007a te 'nujñātās tataḥ sarve guruṇā satyavādinā 12,315.007c jagmuḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā vyāsaṃ mūrdhnābhivādya ca 12,315.008a avatīrya mahīṃ te 'tha cāturhotram akalpayan 12,315.008c saṃyājayanto viprāṃś ca rājanyāṃś ca viśas tathā 12,315.009a pūjyamānā dvijair nityaṃ modamānā gṛhe ratāḥ 12,315.009c yājanādhyāpanaratāḥ śrīmanto lokaviśrutāḥ 12,315.010a avatīrṇeṣu śiṣyeṣu vyāsaḥ putrasahāyavān 12,315.010c tūṣṇīṃ dhyānaparo dhīmān ekānte samupāviśat 12,315.011a taṃ dadarśāśramapade nāradaḥ sumahātapāḥ 12,315.011c athainam abravīt kāle madhurākṣarayā girā 12,315.012a bho bho maharṣe vāsiṣṭha brahmaghoṣo na vartate 12,315.012c eko dhyānaparas tūṣṇīṃ kim āsse cintayann iva 12,315.013a brahmaghoṣair virahitaḥ parvato 'yaṃ na śobhate 12,315.013c rajasā tamasā caiva somaḥ sopaplavo yathā 12,315.014a na bhrājate yathāpūrvaṃ niṣādānām ivālayaḥ 12,315.014c devarṣigaṇajuṣṭo 'pi vedadhvaninirākṛtaḥ 12,315.015a ṛṣayaś ca hi devāś ca gandharvāś ca mahaujasaḥ 12,315.015c vimuktā brahmaghoṣeṇa na bhrājante yathā purā 12,315.016a nāradasya vacaḥ śrutvā kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt 12,315.016c maharṣe yat tvayā proktaṃ vedavādavicakṣaṇa 12,315.017a etan manonukūlaṃ me bhavān arhati bhāṣitum 12,315.017c sarvajñaḥ sarvadarśī ca sarvatra ca kutūhalī 12,315.018a triṣu lokeṣu yad vṛttaṃ sarvaṃ tava mate sthitam 12,315.018c tad ājñāpaya viprarṣe brūhi kiṃ karavāṇi te 12,315.019a yan mayā samanuṣṭheyaṃ brahmarṣe tad udāhara 12,315.019c viyuktasyeha śiṣyair me nātihṛṣṭam idaṃ manaḥ 12,315.020 nārada uvāca 12,315.020a anāmnāyamalā vedā brāhmaṇasyāvrataṃ malam 12,315.020c malaṃ pṛthivyā vāhīkāḥ strīṇāṃ kautūhalaṃ malam 12,315.021a adhīyatāṃ bhavān vedān sārdhaṃ putreṇa dhīmatā 12,315.021c vidhunvan brahmaghoṣeṇa rakṣobhayakṛtaṃ tamaḥ 12,315.022 bhīṣma uvāca 12,315.022a nāradasya vacaḥ śrutvā vyāsaḥ paramadharmavit 12,315.022c tathety uvāca saṃhṛṣṭo vedābhyāse dṛḍhavrataḥ 12,315.022d@030_0001 uvāca ca mahāprājñaṃ nāradaṃ punar eva hi 12,315.022d@030_0002 malaṃ pṛthivyā bāhlīkā ity uktam adhunā tvayā 12,315.022d@030_0003 nārada uvāca 12,315.022d@030_0003 kīdṛśāś caiva bāhlīkā brūhi me vadatāṃ vara 12,315.022d@030_0004 asyāṃ pṛthivyāṃ catvāro deśāḥ pāpajanair vṛtāḥ 12,315.022d@030_0005 yugaṃdharas tu prathamas tathā bhūtilakaḥ smṛtaḥ 12,315.022d@030_0006 acyutacchala ity uktas tṛtīyaḥ pāpakṛttamaḥ 12,315.022d@030_0007 caturthas tu mahāpāpo bāhlīka iti saṃjñitaḥ 12,315.022d@030_0008 mṛgoṣṭragardabhakṣīraṃ pibanty asya yugaṃdhare 12,315.022d@030_0009 ekavarṇās tu dṛśyante janā vai hy acyutasthale 12,315.022d@030_0010 mehanti ca malaṃ pāpā visṛjanti jaleṣu vai 12,315.022d@030_0011 nityaṃ bhūtilake 'tyannaṃ taj jalaṃ ca pibanti ca 12,315.022d@030_0012 haribāhyās tu vāhīkā na smaranti hariṃ kva cit 12,315.022d@030_0013 aihalaukikamokṣaṃ te māṃsaśoṇitavardhanāḥ 12,315.022d@030_0014 vṛthā jātā bhaviṣyanti bāhlīkā iti viśrutāḥ 12,315.022d@030_0015 puṣkarāhāraniratāḥ piśācā yad abhāṣata 12,315.022d@030_0016 musuṇṭhīṃ parigṛhyogrāṃ tac chṛṇuṣva mahāmune 12,315.022d@030_0017 brāhmaṇīṃ bahuputrāṃ tāṃ puṣkare snātum āgatām 12,315.022d@030_0018 yugaṃdhare payaḥ pītvā hy ucitā hy acyutasthale 12,315.022d@030_0019 tathā bhūtilake snātvā bāhlīkāṃś ca nirīkṣya vai 12,315.022d@030_0020 āgatāsi tathā snātuṃ kathaṃ svargaṃ na gacchasi 12,315.022d@030_0021 ity uktvā brāhmaṇībhāṇḍaṃ pothayitvā musuṇṭhinā 12,315.022d@030_0022 uvāca krodhatāmrākṣī piśācī tīrthapālikā 12,315.022d@030_0023 etat tu te divā vṛttaṃ rātrau vṛttam athānyathā 12,315.022d@030_0024 gaccha bāhlīkasaṃsargād aśucitvaṃ na saṃśayaḥ 12,315.022d@030_0025 yad dviṣanti mahātmānaṃ na smaranti janārdanam 12,315.022d@030_0026 na teṣāṃ puṇyatīrtheṣu gatiḥ saṃsargiṇām api 12,315.022d@030_0027 udyuktā brāhmaṇī bhītā pratiyātā sutaiḥ saha 12,315.022d@030_0028 svadehasthā jajāpaivaṃ saputrā dhyānatatparā 12,315.022d@030_0029 anantasya hareḥ śuddhaṃ nāma vai dvādaśākṣaram 12,315.022d@030_0030 vatsaratritaye pūrṇe brāhmaṇī punar āgatā 12,315.022d@030_0031 saputrā puṣkaradvāraṃ piśācy āha tathāgatam 12,315.022d@030_0032 namas te brāhmaṇi śubhe pūtāhaṃ tava darśanāt 12,315.022d@030_0033 kuru tīrthābhiṣekaṃ ca saputrā pāpavarjitā 12,315.022d@030_0034 harer nāmnā ca māṃ sādhvī jalena spraṣṭum arhasi 12,315.022d@030_0035 ity uktā brāhmaṇī hṛṣṭā putraiḥ saha śubhavratā 12,315.022d@030_0036 jalena prokṣayām āsa dvādaśākṣarasaṃyutam 12,315.022d@030_0037 tatkṣaṇād abhavac chuddhā piśācī divyarūpiṇī 12,315.022d@030_0038 apsarā hy abhavad divyā gatā svarlokam uttamam 12,315.022d@030_0039 brāhmaṇī caiva kālena vāsudevaparāyaṇā 12,315.022d@030_0040 saputrā cāgatā sthānam acyutasya paraṃ śubham 12,315.022d@030_0041 etat te kathitaṃ vidvan mune kālo 'yam āgataḥ 12,315.022d@030_0042 gamiṣye 'haṃ mahāprājña āgamiṣyāmi vai punaḥ 12,315.022d@030_0043 ity uktvā sa jagāmātha nārado vadatāṃ varaḥ 12,315.022d@030_0044 dvaipāyanas tu bhagavāṃs tac chrutvā munisattamāt 12,315.023a śukena saha putreṇa vedābhyāsam athākarot 12,315.023c svareṇoccaiḥ sa śaikṣeṇa lokān āpūrayann iva 12,315.024a tayor abhyasator evaṃ nānādharmapravādinoḥ 12,315.024c vāto 'timātraṃ pravavau samudrānilavejitaḥ 12,315.025a tato 'nadhyāya iti taṃ vyāsaḥ putram avārayat 12,315.025c śuko vāritamātras tu kautūhalasamanvitaḥ 12,315.026a apṛcchat pitaraṃ brahman kuto vāyur abhūd ayam 12,315.026c ākhyātum arhati bhavān vāyoḥ sarvaṃ viceṣṭitam 12,315.027a śukasyaitad vacaḥ śrutvā vyāsaḥ paramavismitaḥ 12,315.027c anadhyāyanimitte 'sminn idaṃ vacanam abravīt 12,315.028a divyaṃ te cakṣur utpannaṃ svasthaṃ te nirmalaṃ manaḥ 12,315.028c tamasā rajasā cāpi tyaktaḥ sattve vyavasthitaḥ 12,315.029a ādarśe svām iva chāyāṃ paśyasy ātmānam ātmanā 12,315.029c nyasyātmani svayaṃ vedān buddhyā samanucintaya 12,315.030a devayānacaro viṣṇoḥ pitṛyānaś ca tāmasaḥ 12,315.030c dvāv etau pretya panthānau divaṃ cādhaś ca gacchataḥ 12,315.031a pṛthivyām antarikṣe ca yatra saṃvānti vāyavaḥ 12,315.031c saptaite vāyumārgā vai tān nibodhānupūrvaśaḥ 12,315.032a tatra devagaṇāḥ sādhyāḥ samabhūvan mahābalāḥ 12,315.032c teṣām apy abhavat putraḥ samāno nāma durjayaḥ 12,315.033a udānas tasya putro 'bhūd vyānas tasyābhavat sutaḥ 12,315.033c apānaś ca tato jñeyaḥ prāṇaś cāpi tataḥ param 12,315.034a anapatyo 'bhavat prāṇo durdharṣaḥ śatrutāpanaḥ 12,315.034c pṛthak karmāṇi teṣāṃ tu pravakṣyāmi yathātatham 12,315.035a prāṇināṃ sarvato vāyuś ceṣṭā vartayate pṛthak 12,315.035c prāṇanāc caiva bhūtānāṃ prāṇa ity abhidhīyate 12,315.036a prerayaty abhrasaṃghātān dhūmajāṃś coṣmajāṃś ca yaḥ 12,315.036c prathamaḥ prathame mārge pravaho nāma so 'nilaḥ 12,315.037a ambare sneham abhrebhyas taḍidbhyaś cottamadyutiḥ 12,315.037c āvaho nāma saṃvāti dvitīyaḥ śvasano nadan 12,315.038a udayaṃ jyotiṣāṃ śaśvat somādīnāṃ karoti yaḥ 12,315.038c antardeheṣu codānaṃ yaṃ vadanti maharṣayaḥ 12,315.039a yaś caturbhyaḥ samudrebhyo vāyur dhārayate jalam 12,315.039c uddhṛtyādadate cāpo jīmūtebhyo 'mbare 'nilaḥ 12,315.040a yo 'dbhiḥ saṃyojya jīmūtān parjanyāya prayacchati 12,315.040c udvaho nāma varṣiṣṭhas tritīyaḥ sa sadāgatiḥ 12,315.041a samuhyamānā bahudhā yena nīlāḥ pṛthag ghanāḥ 12,315.041c varṣamokṣakṛtārambhās te bhavanti ghanāghanāḥ 12,315.042a saṃhatā yena cāviddhā bhavanti nadatāṃ nadāḥ 12,315.042c rakṣaṇārthāya saṃbhūtā meghatvam upayānti ca 12,315.043a yo 'sau vahati devānāṃ vimānāni vihāyasā 12,315.043c caturthaḥ saṃvaho nāma vāyuḥ sa girimardanaḥ 12,315.044a yena vegavatā rugṇā rūkṣeṇārujatā rasān 12,315.044c vāyunā vihatā meghā na bhavanti balāhakāḥ 12,315.045a dāruṇotpātasaṃcāro nabhasaḥ stanayitnumān 12,315.045c pañcamaḥ sa mahāvego vivaho nāma mārutaḥ 12,315.046a yasmin pāriplave divyā vahanty āpo vihāyasā 12,315.046c puṇyaṃ cākāśagaṅgāyās toyaṃ viṣṭabhya tiṣṭhati 12,315.047a dūrāt pratihato yasminn ekaraśmir divākaraḥ 12,315.047c yonir aṃśusahasrasya yena bhāti vasuṃdharā 12,315.048a yasmād āpyāyate somo nidhir divyo 'mṛtasya ca 12,315.048c ṣaṣṭhaḥ parivaho nāma sa vāyur javatāṃ varaḥ 12,315.049a sarvaprāṇabhṛtāṃ prāṇān yo 'ntakāle nirasyati 12,315.049c yasya vartmānuvartete mṛtyuvaivasvatāv ubhau 12,315.050a samyag anvīkṣatāṃ buddhyā śāntayādhyātmanityayā 12,315.050c dhyānābhyāsābhirāmāṇāṃ yo 'mṛtatvāya kalpate 12,315.051a yaṃ samāsādya vegena diśām antaṃ prapedire 12,315.051c dakṣasya daśa putrāṇāṃ sahasrāṇi prajāpateḥ 12,315.052a yena sṛṣṭaḥ parābhūto yāty eva na nivartate 12,315.052c parāvaho nāma paro vāyuḥ sa duratikramaḥ 12,315.053a evam ete 'diteḥ putrā mārutāḥ paramādbhutāḥ 12,315.053c anāramantaḥ saṃvānti sarvagāḥ sarvadhāriṇaḥ 12,315.054a etat tu mahad āścaryaṃ yad ayaṃ parvatottamaḥ 12,315.054c kampitaḥ sahasā tena vāyunābhipravāyatā 12,315.055a viṣṇor niḥśvāsavāto 'yaṃ yadā vegasamīritaḥ 12,315.055c sahasodīryate tāta jagat pravyathate tadā 12,315.056a tasmād brahmavido brahma nādhīyante 'tivāyati 12,315.056c vāyor vāyubhayaṃ hy uktaṃ brahma tat pīḍitaṃ bhavet 12,315.057a etāvad uktvā vacanaṃ parāśarasutaḥ prabhuḥ 12,315.057c uktvā putram adhīṣveti vyomagaṅgām ayāt tadā 12,316.001 bhīṣma uvāca 12,316.001a etasminn antare śūnye nāradaḥ samupāgamat 12,316.001c śukaṃ svādhyāyanirataṃ vedārthān vaktum īpsitān 12,316.001d*0792_01 mokṣopāyān bahuvidhāñ śukasyādeṣṭum īpsitān 12,316.002a devarṣiṃ tu śuko dṛṣṭvā nāradaṃ samupasthitam 12,316.002c arghyapūrveṇa vidhinā vedoktenābhyapūjayat 12,316.003a nārado 'thābravīt prīto brūhi brahmavidāṃ vara 12,316.003c kena tvāṃ śreyasā tāta yojayāmīti hṛṣṭavat 12,316.004a nāradasya vacaḥ śrutvā śukaḥ provāca bhārata 12,316.004c asmiṃl loke hitaṃ yat syāt tena māṃ yoktum arhasi 12,316.005 nārada uvāca 12,316.005a tattvaṃ jijñāsatāṃ pūrvam ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām 12,316.005c sanatkumāro bhagavān idaṃ vacanam abravīt 12,316.006a nāsti vidyāsamaṃ cakṣur nāsti vidyāsamaṃ tapaḥ 12,316.006c nāsti rāgasamaṃ duḥkhaṃ nāsti tyāgasamaṃ sukham 12,316.007a nivṛttiḥ karmaṇaḥ pāpāt satataṃ puṇyaśīlatā 12,316.007c sadvṛttiḥ samudācāraḥ śreya etad anuttamam 12,316.008a mānuṣyam asukhaṃ prāpya yaḥ sajjati sa muhyati 12,316.008c nālaṃ sa duḥkhamokṣāya saṅgo vai duḥkhalakṣaṇam 12,316.009a saktasya buddhiś calati mohajālavivardhinī 12,316.009c mohajālāvṛto duḥkham iha cāmutra cāśnute 12,316.010a sarvopāyena kāmasya krodhasya ca vinigrahaḥ 12,316.010c kāryaḥ śreyorthinā tau hi śreyoghātārtham udyatau 12,316.011a nityaṃ krodhāt tapo rakṣec chriyaṃ rakṣeta matsarāt 12,316.011c vidyāṃ mānāvamānābhyām ātmānaṃ tu pramādataḥ 12,316.012a ānṛśaṃsyaṃ paro dharmaḥ kṣamā ca paramaṃ balam 12,316.012c ātmajñānaṃ paraṃ jñānaṃ na satyād vidyate param 12,316.013a satyasya vacanaṃ śreyaḥ satyād api hitaṃ bhavet 12,316.013c yad bhūtahitam atyantam etat satyaṃ mataṃ mama 12,316.014a sarvārambhaphalatyāgī nirāśīr niṣparigrahaḥ 12,316.014c yena sarvaṃ parityaktaṃ sa vidvān sa ca paṇḍitaḥ 12,316.015a indriyair indriyārthebhyaś caraty ātmavaśair iha 12,316.015c asajjamānaḥ śāntātmā nirvikāraḥ samāhitaḥ 12,316.016a ātmabhūtair atadbhūtaḥ saha caiva vinaiva ca 12,316.016c sa vimuktaḥ paraṃ śreyo nacireṇādhigacchati 12,316.017a adarśanam asaṃsparśas tathāsaṃbhāṣaṇaṃ sadā 12,316.017c yasya bhūtaiḥ saha mune sa śreyo vindate param 12,316.018a na hiṃsyāt sarvabhūtāni maitrāyaṇagataś caret 12,316.018c nedaṃ janma samāsādya vairaṃ kurvīta kena cit 12,316.019a ākiṃcanyaṃ susaṃtoṣo nirāśīṣṭvam acāpalam 12,316.019c etad āhuḥ paraṃ śreya ātmajñasya jitātmanaḥ 12,316.020a parigrahaṃ parityajya bhava tāta jitendriyaḥ 12,316.020c aśokaṃ sthānam ātiṣṭha iha cāmutra cābhayam 12,316.021a nirāmiṣā na śocanti tyajehāmiṣam ātmanaḥ 12,316.021c parityajyāmiṣaṃ saumya duḥkhatāpād vimokṣyase 12,316.022a taponityena dāntena muninā saṃyatātmanā 12,316.022c ajitaṃ jetukāmena bhāvyaṃ saṅgeṣv asaṅginā 12,316.023a guṇasaṅgeṣv anāsakta ekacaryārataḥ sadā 12,316.023c brāhmaṇe nacirād eva sukham āyāty anuttamam 12,316.024a dvaṃdvārāmeṣu bhūteṣu ya eko ramate muniḥ 12,316.024c viddhi prajñānatṛptaṃ taṃ jñānatṛpto na śocati 12,316.025a śubhair labhati devatvaṃ vyāmiśrair janma mānuṣam 12,316.025c aśubhaiś cāpy adhojanma karmabhir labhate 'vaśaḥ 12,316.026a tatra mṛtyujarāduḥkhaiḥ satataṃ samabhidrutaḥ 12,316.026c saṃsāre pacyate jantus tat kathaṃ nāvabudhyase 12,316.027a ahite hitasaṃjñas tvam adhruve dhruvasaṃjñakaḥ 12,316.027c anarthe cārthasaṃjñas tvaṃ kimarthaṃ nāvabudhyase 12,316.028a saṃveṣṭyamānaṃ bahubhir mohatantubhir ātmajaiḥ 12,316.028c kośakāravad ātmānaṃ veṣṭayan nāvabudhyase 12,316.029a alaṃ parigraheṇeha doṣavān hi parigrahaḥ 12,316.029c kṛmir hi kośakāras tu badhyate svaparigrahāt 12,316.030a putradārakuṭumbeṣu saktāḥ sīdanti jantavaḥ 12,316.030c saraḥpaṅkārṇave magnā jīrṇā vanagajā iva 12,316.031a mahājālasamākṛṣṭān sthale matsyān ivoddhṛtān 12,316.031c snehajālasamākṛṣṭān paśya jantūn suduḥkhitān 12,316.032a kuṭumbaṃ putradāraṃ ca śarīraṃ dravyasaṃcayāḥ 12,316.032c pārakyam adhruvaṃ sarvaṃ kiṃ svaṃ sukṛtaduṣkṛtam 12,316.033a yadā sarvaṃ parityajya gantavyam avaśena te 12,316.033c anarthe kiṃ prasaktas tvaṃ svam arthaṃ nānutiṣṭhasi 12,316.034a aviśrāntam anālambam apātheyam adaiśikam 12,316.034c tamaḥkāntāram adhvānaṃ katham eko gamiṣyasi 12,316.035a na hi tvā prasthitaṃ kaś cit pṛṣṭhato 'nugamiṣyati 12,316.035c sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca tvā yāsyantam anuyāsyati 12,316.036a vidyā karma ca śauryaṃ ca jñānaṃ ca bahuvistaram 12,316.036c arthārtham anusāryante siddhārthas tu vimucyate 12,316.037a nibandhanī rajjur eṣā yā grāme vasato ratiḥ 12,316.037c chittvaināṃ sukṛto yānti naināṃ chindanti duṣkṛtaḥ 12,316.037d*0793_01 tulyajātivayorūpān hutān paśyasi mṛtyunā 12,316.037d*0793_02 na ca nāmāsti nirvedo lauhaṃ hi hṛdayaṃ tava 12,316.038a rūpakūlāṃ manaḥsrotāṃ sparśadvīpāṃ rasāvahām 12,316.038c gandhapaṅkāṃ śabdajalāṃ svargamārgadurāvahām 12,316.039a kṣamāritrāṃ satyamayīṃ dharmasthairyavaṭākarām 12,316.039c tyāgavātādhvagāṃ śīghrāṃ buddhināvā nadīṃ taret 12,316.040a tyaja dharmam adharmaṃ ca ubhe satyānṛte tyaja 12,316.040c ubhe satyānṛte tyaktvā yena tyajasi taṃ tyaja 12,316.041a tyaja dharmam asaṃkalpād adharmaṃ cāpy ahiṃsayā 12,316.041c ubhe satyānṛte buddhyā buddhiṃ paramaniścayāt 12,316.042a asthisthūṇaṃ snāyuyutaṃ māṃsaśoṇitalepanam 12,316.042c carmāvanaddhaṃ durgandhi pūrṇaṃ mūtrapurīṣayoḥ 12,316.043a jarāśokasamāviṣṭaṃ rogāyatanam āturam 12,316.043c rajasvalam anityaṃ ca bhūtāvāsaṃ samutsṛja 12,316.044a idaṃ viśvaṃ jagat sarvam ajagac cāpi yad bhavet 12,316.044c mahābhūtātmakaṃ sarvaṃ mahad yat paramāṇu yat 12,316.044d*0794_01 mahābhūtāni khaṃ vāyur agnir āpas tathā mahī 12,316.044d*0794_02 ṣaṣṭhas tu cetanā yā tu ātmā saptama ucyate 12,316.044d*0794_03 aṣṭamaṃ tu mano jñeyaṃ buddhis tu navamī smṛtā 12,316.045a indriyāṇi ca pañcaiva tamaḥ sattvaṃ rajas tathā 12,316.045c ity eṣa saptadaśako rāśir avyaktasaṃjñakaḥ 12,316.046a sarvair ihendriyārthaiś ca vyaktāvyaktair hi saṃhitaḥ 12,316.046c pañcaviṃśaka ity eṣa vyaktāvyaktamayo guṇaḥ 12,316.047a etaiḥ sarvaiḥ samāyuktaḥ pumān ity abhidhīyate 12,316.047c trivargo 'tra sukhaṃ duḥkhaṃ jīvitaṃ maraṇaṃ tathā 12,316.048a ya idaṃ veda tattvena sa veda prabhavāpyayau 12,316.048c pārāśaryeha boddhavyaṃ jñānānāṃ yac ca kiṃ cana 12,316.049a indriyair gṛhyate yad yat tat tad vyaktam iti sthitiḥ 12,316.049c avyaktam iti vijñeyaṃ liṅgagrāhyam atīndriyam 12,316.050a indriyair niyatair dehī dhārābhir iva tarpyate 12,316.050c loke vitatam ātmānaṃ lokaṃ cātmani paśyati 12,316.051a parāvaradṛśaḥ śaktir jñānavelāṃ na paśyati 12,316.051c paśyataḥ sarvabhūtāni sarvāvasthāsu sarvadā 12,316.052a brahmabhūtasya saṃyogo nāśubhenopapadyate 12,316.052c jñānena vividhān kleśān ativṛttasya mohajān 12,316.052e loke buddhiprakāśena lokamārgo na riṣyate 12,316.053a anādinidhanaṃ jantum ātmani sthitam avyayam 12,316.053c akartāram amūrtaṃ ca bhagavān āha tīrthavit 12,316.054a yo jantuḥ svakṛtais tais taiḥ karmabhir nityaduḥkhitaḥ 12,316.054c sa duḥkhapratighātārthaṃ hanti jantūn anekadhā 12,316.055a tataḥ karma samādatte punar anyan navaṃ bahu 12,316.055c tapyate 'tha punas tena bhuktvāpathyam ivāturaḥ 12,316.056a ajasram eva mohārto duḥkheṣu sukhasaṃjñitaḥ 12,316.056c badhyate mathyate caiva karmabhir manthavat sadā 12,316.057a tato nivṛtto bandhāt svāt karmaṇām udayād iha 12,316.057c paribhramati saṃsāraṃ cakravad bahuvedanaḥ 12,316.058a sa tvaṃ nivṛttabandhas tu nivṛttaś cāpi karmataḥ 12,316.058c sarvavit sarvajit siddho bhava bhāvavivarjitaḥ 12,316.059a saṃyamena navaṃ bandhaṃ nivartya tapaso balāt 12,316.059c saṃprāptā bahavaḥ siddhim apy abādhāṃ sukhodayām 12,317.001 nārada uvāca 12,317.001a aśokaṃ śokanāśārthaṃ śāstraṃ śāntikaraṃ śivam 12,317.001c niśamya labhate buddhiṃ tāṃ labdhvā sukham edhate 12,317.002a śokasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni ca 12,317.002c divase divase mūḍham āviśanti na paṇḍitam 12,317.003a tasmād aniṣṭanāśārtham itihāsaṃ nibodha me 12,317.003c tiṣṭhate ced vaśe buddhir labhate śokanāśanam 12,317.004a aniṣṭasaṃprayogāc ca viprayogāt priyasya ca 12,317.004c manuṣyā mānasair duḥkhair yujyante alpabuddhayaḥ 12,317.005a dravyeṣu samatīteṣu ye guṇās tān na cintayet 12,317.005c tān anādriyamāṇasya snehabandhaḥ pramucyate 12,317.006a doṣadarśī bhavet tatra yatra rāgaḥ pravartate 12,317.006c aniṣṭavad dhitaṃ paśyet tathā kṣipraṃ virajyate 12,317.007a nārtho na dharmo na yaśo yo 'tītam anuśocati 12,317.007c apy abhāvena yujyeta tac cāsya na nivartate 12,317.008a guṇair bhūtāni yujyante viyujyante tathaiva ca 12,317.008c sarvāṇi naitad ekasya śokasthānaṃ hi vidyate 12,317.009a mṛtaṃ vā yadi vā naṣṭaṃ yo 'tītam anuśocati 12,317.009c duḥkhena labhate duḥkhaṃ dvāv anarthau prapadyate 12,317.010a nāśru kurvanti ye buddhyā dṛṣṭvā lokeṣu saṃtatim 12,317.010c samyak prapaśyataḥ sarvaṃ nāśrukarmopapadyate 12,317.011a duḥkhopaghāte śārīre mānase vāpy upasthite 12,317.011c yasmin na śakyate kartuṃ yatnas tan nānucintayet 12,317.012a bhaiṣajyam etad duḥkhasya yad etan nānucintayet 12,317.012c cintyamānaṃ hi na vyeti bhūyaś cāpi pravardhate 12,317.013a prajñayā mānasaṃ duḥkhaṃ hanyāc chārīram auṣadhaiḥ 12,317.013c etad vijñānasāmarthyaṃ na bālaiḥ samatām iyāt 12,317.014a anityaṃ yauvanaṃ rūpaṃ jīvitaṃ dravyasaṃcayaḥ 12,317.014c ārogyaṃ priyasaṃvāso gṛdhyet tatra na paṇḍitaḥ 12,317.015a na jānapadikaṃ duḥkham ekaḥ śocitum arhati 12,317.015c aśocan pratikurvīta yadi paśyed upakramam 12,317.016a sukhād bahutaraṃ duḥkhaṃ jīvite nātra saṃśayaḥ 12,317.016c snigdhatvaṃ cendriyārtheṣu mohān maraṇam apriyam 12,317.017a parityajati yo duḥkhaṃ sukhaṃ vāpy ubhayaṃ naraḥ 12,317.017c abhyeti brahma so 'tyantaṃ na taṃ śocanti paṇḍitāḥ 12,317.018a duḥkham arthā hi tyajyante pālane na ca te sukhāḥ 12,317.018c duḥkhena cādhigamyante nāśam eṣāṃ na cintayet 12,317.019a anyām anyāṃ dhanāvasthāṃ prāpya vaiśeṣikīṃ narāḥ 12,317.019c atṛptā yānti vidhvaṃsaṃ saṃtoṣaṃ yānti paṇḍitāḥ 12,317.020a sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ 12,317.020c saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam 12,317.021a anto nāsti pipāsāyās tuṣṭis tu paramaṃ sukham 12,317.021c tasmāt saṃtoṣam eveha dhanaṃ paśyanti paṇḍitāḥ 12,317.022a nimeṣamātram api hi vayo gacchan na tiṣṭhati 12,317.022c svaśarīreṣv anityeṣu nityaṃ kim anucintayet 12,317.023a bhūteṣv abhāvaṃ saṃcintya ye buddhvā tamasaḥ param 12,317.023c na śocanti gatādhvānaḥ paśyantaḥ paramāṃ gatim 12,317.024a saṃcinvānakam evainaṃ kāmānām avitṛptakam 12,317.024c vyāghraḥ paśum ivāsādya mṛtyur ādāya gacchati 12,317.025a athāpy upāyaṃ saṃpaśyed duḥkhasya parimokṣaṇe 12,317.025c aśocann ārabhetaiva yuktaś cāvyasanī bhavet 12,317.026a śabde sparśe ca rūpe ca gandheṣu ca raseṣu ca 12,317.026c nopabhogāt paraṃ kiṃ cid dhanino vādhanasya vā 12,317.027a prāk saṃprayogād bhūtānāṃ nāsti duḥkham anāmayam 12,317.027c viprayogāt tu sarvasya na śocet prakṛtisthitaḥ 12,317.028a dhṛtyā śiśnodaraṃ rakṣet pāṇipādaṃ ca cakṣuṣā 12,317.028c cakṣuḥśrotre ca manasā mano vācaṃ ca vidyayā 12,317.029a praṇayaṃ pratisaṃhṛtya saṃstuteṣv itareṣu ca 12,317.029c vicared asamunnaddhaḥ sa sukhī sa ca paṇḍitaḥ 12,317.030a adhyātmaratir āsīno nirapekṣo nirāmiṣaḥ 12,317.030c ātmanaiva sahāyena yaś caret sa sukhī bhavet 12,318.001 nārada uvāca 12,318.001a sukhaduḥkhaviparyāso yadā samupapadyate 12,318.001c nainaṃ prajñā sunītaṃ vā trāyate nāpi pauruṣam 12,318.002a svabhāvād yatnam ātiṣṭhed yatnavān nāvasīdati 12,318.002c jarāmaraṇarogebhyaḥ priyam ātmānam uddharet 12,318.003a rujanti hi śarīrāṇi rogāḥ śārīramānasāḥ 12,318.003c sāyakā iva tīkṣṇāgrāḥ prayuktā dṛḍhadhanvibhiḥ 12,318.004a vyādhitasya vivitsābhis trasyato jīvitaiṣiṇaḥ 12,318.004c avaśasya vināśāya śarīram apakṛṣyate 12,318.005a sravanti na nivartante srotāṃsi saritām iva 12,318.005c āyur ādāya martyānāṃ rātryahāni punaḥ punaḥ 12,318.006a vyatyayo hy ayam atyantaṃ pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ 12,318.006c jātaṃ martyaṃ jarayati nimeṣaṃ nāvatiṣṭhate 12,318.007a sukhaduḥkhāni bhūtānām ajaro jarayann asau 12,318.007c ādityo hy astam abhyeti punaḥ punar udeti ca 12,318.008a adṛṣṭapūrvān ādāya bhāvān apariśaṅkitān 12,318.008c iṣṭāniṣṭān manuṣyāṇām astaṃ gacchanti rātrayaḥ 12,318.009a yo yam icched yathākāmaṃ kāmānāṃ tat tad āpnuyāt 12,318.009c yadi syān na parādhīnaṃ puruṣasya kriyāphalam 12,318.010a saṃyatāś ca hi dakṣāś ca matimantaś ca mānavāḥ 12,318.010c dṛśyante niṣphalāḥ santaḥ prahīṇāś ca svakarmabhiḥ 12,318.011a apare bāliśāḥ santo nirguṇāḥ puruṣādhamāḥ 12,318.011c āśīrbhir apy asaṃyuktā dṛśyante sarvakāminaḥ 12,318.012a bhūtānām aparaḥ kaś cid dhiṃsāyāṃ satatotthitaḥ 12,318.012c vañcanāyāṃ ca lokasya sa sukheṣv eva jīryate 12,318.013a aceṣṭamānam āsīnaṃ śrīḥ kaṃ cid upatiṣṭhati 12,318.013c kaś cit karmānusṛtyānyo na prāpyam adhigacchati 12,318.014a aparādhaṃ samācakṣva puruṣasya svabhāvataḥ 12,318.014c śukram anyatra saṃbhūtaṃ punar anyatra gacchati 12,318.015a tasya yonau prasaktasya garbho bhavati vā na vā 12,318.015c āmrapuṣpopamā yasya nivṛttir upalabhyate 12,318.016a keṣāṃ cit putrakāmānām anusaṃtānam icchatām 12,318.016c siddhau prayatamānānāṃ naivāṇḍam upajāyate 12,318.017a garbhāc codvijamānānāṃ kruddhād āśīviṣād iva 12,318.017c āyuṣmāñ jāyate putraḥ kathaṃ pretaḥ pitaiva saḥ 12,318.018a devān iṣṭvā tapas taptvā kṛpaṇaiḥ putragṛddhibhiḥ 12,318.018c daśa māsān paridhṛtā jāyante kulapāṃsanāḥ 12,318.019a apare dhanadhānyāni bhogāṃś ca pitṛsaṃcitān 12,318.019c vipulān abhijāyante labdhās tair eva maṅgalaiḥ 12,318.020a anyonyaṃ samabhipretya maithunasya samāgame 12,318.020c upadrava ivāviṣṭo yoniṃ garbhaḥ prapadyate 12,318.021a śīrṇaṃ paraśarīreṇa nicchavīkaṃ śarīriṇam 12,318.021c prāṇināṃ prāṇasaṃrodhe māṃsaśleṣmaviceṣṭitam 12,318.022a nirdagdhaṃ paradehena paradehaṃ calācalam 12,318.022c vinaśyantaṃ vināśānte nāvi nāvam ivāhitam 12,318.023a saṃgatyā jaṭhare nyastaṃ retobindum acetanam 12,318.023c kena yatnena jīvantaṃ garbhaṃ tvam iha paśyasi 12,318.024a annapānāni jīryante yatra bhakṣāś ca bhakṣitāḥ 12,318.024c tasminn evodare garbhaḥ kiṃ nānnam iva jīryate 12,318.025a garbhamūtrapurīṣāṇāṃ svabhāvaniyatā gatiḥ 12,318.025c dhāraṇe vā visarge vā na kartur vidyate vaśaḥ 12,318.026a sravanti hy udarād garbhā jāyamānās tathāpare 12,318.026c āgamena sahānyeṣāṃ vināśa upapadyate 12,318.027a etasmād yonisaṃbandhād yo jīvan parimucyate 12,318.027c prajāṃ ca labhate kāṃ cit punar dvaṃdveṣu majjati 12,318.028a śatasya sahajātasya saptamīṃ daśamīṃ daśām 12,318.028c prāpnuvanti tataḥ pañca na bhavanti śatāyuṣaḥ 12,318.029a nābhyutthāne manuṣyāṇāṃ yogāḥ syur nātra saṃśayaḥ 12,318.029c vyādhibhiś ca vimathyante vyālaiḥ kṣudramṛgā iva 12,318.030a vyādhibhir bhakṣyamāṇānāṃ tyajatāṃ vipulaṃ dhanam 12,318.030c vedanāṃ nāpakarṣanti yatamānāś cikitsakāḥ 12,318.031a te cāpi nipuṇā vaidyāḥ kuśalāḥ saṃbhṛtauṣadhāḥ 12,318.031c vyādhibhiḥ parikṛṣyante mṛgā vyādhair ivārditāḥ 12,318.032a te pibantaḥ kaṣāyāṃś ca sarpīṃṣi vividhāni ca 12,318.032c dṛśyante jarayā bhagnā nāgā nāgair ivottamaiḥ 12,318.033a ke vā bhuvi cikitsante rogārtān mṛgapakṣiṇaḥ 12,318.033c śvāpadāni daridrāṃś ca prāyo nārtā bhavanti te 12,318.034a ghorān api durādharṣān nṛpatīn ugratejasaḥ 12,318.034c ākramya roga ādatte paśūn paśupaco yathā 12,318.035a iti lokam anākrandaṃ mohaśokapariplutam 12,318.035c srotasā sahasā kṣiptaṃ hriyamāṇaṃ balīyasā 12,318.036a na dhanena na rājyena nogreṇa tapasā tathā 12,318.036c svabhāvā vyativartante ye niyuktāḥ śarīriṣu 12,318.037a na mriyeran na jīryeran sarve syuḥ sarvakāmikāḥ 12,318.037c nāpriyaṃ pratipaśyeyur utthānasya phalaṃ prati 12,318.038a upary upari lokasya sarvo bhavitum icchati 12,318.038c yatate ca yathāśakti na ca tad vartate tathā 12,318.039a aiśvaryamadamattāṃś ca mattān madyamadena ca 12,318.039c apramattāḥ śaṭhāḥ krūrā vikrāntāḥ paryupāsate 12,318.040a kleśāḥ pratinivartante keṣāṃ cid asamīkṣitāḥ 12,318.040c svaṃ svaṃ ca punar anyeṣāṃ na kiṃ cid abhigamyate 12,318.041a mahac ca phalavaiṣamyaṃ dṛśyate karmasaṃdhiṣu 12,318.041c vahanti śibikām anye yānty anye śibikāgatāḥ 12,318.042a sarveṣām ṛddhikāmānām anye rathapuraḥsarāḥ 12,318.042c manujāś ca śatastrīkāḥ śataśo vidhavāḥ striyaḥ 12,318.043a dvaṃdvārāmeṣu bhūteṣu gacchanty ekaikaśo narāḥ 12,318.043c idam anyat paraṃ paśya mātra mohaṃ kariṣyasi 12,318.044a tyaja dharmam adharmaṃ ca ubhe satyānṛte tyaja 12,318.044c ubhe satyānṛte tyaktvā yena tyajasi taṃ tyaja 12,318.045a etat te paramaṃ guhyam ākhyātam ṛṣisattama 12,318.045c yena devāḥ parityajya martyalokaṃ divaṃ gatāḥ 12,318.046 bhīṣma uvāca 12,318.046a nāradasya vacaḥ śrutvā śukaḥ paramabuddhimān 12,318.046c saṃcintya manasā dhīro niścayaṃ nādhyagacchata 12,318.047a putradārair mahān kleśo vidyāmnāye mahāñ śramaḥ 12,318.047c kiṃ nu syāc chāśvataṃ sthānam alpakleśaṃ mahodayam 12,318.048a tato muhūrtaṃ saṃcintya niścitāṃ gatim ātmanaḥ 12,318.048c parāvarajño dharmasya parāṃ naiḥśreyasīṃ gatim 12,318.049a kathaṃ tv aham asaṃkliṣṭo gaccheyaṃ paramāṃ gatim 12,318.049c nāvarteyaṃ yathā bhūyo yonisaṃsārasāgare 12,318.050a paraṃ bhāvaṃ hi kāṅkṣāmi yatra nāvartate punaḥ 12,318.050c sarvasaṅgān parityajya niścitāṃ manaso gatim 12,318.051a tatra yāsyāmi yatrātmā śamaṃ me 'dhigamiṣyati 12,318.051c akṣayaś cāvyayaś caiva yatra sthāsyāmi śāśvataḥ 12,318.052a na tu yogam ṛte śakyā prāptuṃ sā paramā gatiḥ 12,318.052c avabandho hi muktasya karmabhir nopapadyate 12,318.053a tasmād yogaṃ samāsthāya tyaktvā gṛhakalevaram 12,318.053c vāyubhūtaḥ pravekṣyāmi tejorāśiṃ divākaram 12,318.054a na hy eṣa kṣayam āpnoti somaḥ suragaṇair yathā 12,318.054c kampitaḥ patate bhūmiṃ punaś caivādhirohati 12,318.054e kṣīyate hi sadā somaḥ punaś caivābhipūryate 12,318.054f*0795_01 necchāmy evaṃ viditvaite hrāsavṛddhī punaḥ punaḥ 12,318.055a ravis tu saṃtāpayati lokān raśmibhir ulbaṇaiḥ 12,318.055c sarvatas teja ādatte nityam akṣayamaṇḍalaḥ 12,318.056a ato me rocate gantum ādityaṃ dīptatejasam 12,318.056c atra vatsyāmi durdharṣo niḥsaṅgenāntarātmanā 12,318.056d*0796_01 sūryasya tapataś cāhaṃ jagat sthāvarajaṅgamam 12,318.057a sūryasya sadane cāhaṃ nikṣipyedaṃ kalevaram 12,318.057c ṛṣibhiḥ saha yāsyāmi sauraṃ tejo 'tiduḥsaham 12,318.058a āpṛcchāmi nagān nāgān girīn urvīṃ diśo divam 12,318.058c devadānavagandharvān piśācoragarākṣasān 12,318.059a lokeṣu sarvabhūtāni pravekṣyāmi nasaṃśayaḥ 12,318.059c paśyantu yogavīryaṃ me sarve devāḥ saharṣibhiḥ 12,318.060a athānujñāpya tam ṛṣiṃ nāradaṃ lokaviśrutam 12,318.060c tasmād anujñāṃ saṃprāpya jagāma pitaraṃ prati 12,318.061a so 'bhivādya mahātmānam ṛṣiṃ dvaipāyanaṃ munim 12,318.061c śukaḥ pradakṣiṇīkṛtya kṛṣṇam āpṛṣṭavān muniḥ 12,318.062a śrutvā ṛṣis tad vacanaṃ śukasya; prīto mahātmā punar āha cainam 12,318.062c bho bhoḥ putra sthīyatāṃ tāvad adya; yāvac cakṣuḥ prīṇayāmi tvadartham 12,318.062d*0797_01 evam uktaḥ pitus tena snehayuktena cetasā 12,318.062d*0797_02 naivecchām akarot tasya niḥsaṅgenāntarātmanā 12,318.063a nirapekṣaḥ śuko bhūtvā niḥsneho muktabandhanaḥ 12,318.063c mokṣam evānusaṃcintya gamanāya mano dadhe 12,318.063e pitaraṃ saṃparityajya jagāma dvijasattamaḥ 12,318.063f*0798_01 kailāsapṛṣṭhaṃ vipulaṃ siddhasaṃghair niṣevitam 12,319.001 bhīṣma uvāca 12,319.001a giripṛṣṭhaṃ samāruhya suto vyāsasya bhārata 12,319.001c same deśe vivikte ca niḥśalāka upāviśat 12,319.002a dhārayām āsa cātmānaṃ yathāśāstraṃ mahāmuniḥ 12,319.002c pādāt prabhṛtigātreṣu krameṇa kramayogavit 12,319.003a tataḥ sa prāṅmukho vidvān āditye nacirodite 12,319.003c pāṇipādaṃ samādhāya vinītavad upāviśat 12,319.004a na tatra pakṣisaṃghāto na śabdo nāpi darśanam 12,319.004c yatra vaiyāsakir dhīmān yoktuṃ samupacakrame 12,319.005a sa dadarśa tadātmānaṃ sarvasaṅgaviniḥsṛtam 12,319.005c prajahāsa tato hāsaṃ śukaḥ saṃprekṣya bhāskaram 12,319.006a sa punar yogam āsthāya mokṣamārgopalabdhaye 12,319.006c mahāyogīśvaro bhūtvā so 'tyakrāmad vihāyasam 12,319.007a tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā devarṣiṃ nāradaṃ tadā 12,319.007c nivedayām āsa tadā svaṃ yogaṃ paramarṣaye 12,319.008a dṛṣṭo mārgaḥ pravṛtto 'smi svasti te 'stu tapodhana 12,319.008c tvatprasādād gamiṣyāmi gatim iṣṭāṃ mahādyute 12,319.009a nāradenābhyanujñātas tato dvaipāyanātmajaḥ 12,319.009c abhivādya punar yogam āsthāyākāśam āviśat 12,319.010a kailāsapṛṣṭhād utpatya sa papāta divaṃ tadā 12,319.010c antarikṣacaraḥ śrīmān vyāsaputraḥ suniścitaḥ 12,319.011a tam udyantaṃ dvijaśreṣṭhaṃ vainateyasamadyutim 12,319.011c dadṛśuḥ sarvabhūtāni manomārutaraṃhasam 12,319.012a vyavasāyena lokāṃs trīn sarvān so 'tha vicintayan 12,319.012c āsthito divyam adhvānaṃ pāvakārkasamaprabhaḥ 12,319.013a tam ekamanasaṃ yāntam avyagram akutobhayam 12,319.013c dadṛśuḥ sarvabhūtāni jaṅgamānītarāṇi ca 12,319.014a yathāśakti yathānyāyaṃ pūjayāṃ cakrire tadā 12,319.014c puṣpavarṣaiś ca divyais tam avacakrur divaukasaḥ 12,319.015a taṃ dṛṣṭvā vismitāḥ sarve gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ 12,319.015c ṛṣayaś caiva saṃsiddhāḥ paraṃ vismayam āgatāḥ 12,319.016a antarikṣacaraḥ ko 'yaṃ tapasā siddhim āgataḥ 12,319.016c adhaḥkāyordhvavaktraś ca netraiḥ samabhivāhyate 12,319.017a tataḥ paramadhīrātmā triṣu lokeṣu viśrutaḥ 12,319.017c bhāskaraṃ samudīkṣan sa prāṅmukho vāgyato 'gamat 12,319.017e śabdenākāśam akhilaṃ pūrayann iva sarvataḥ 12,319.018a tam āpatantaṃ sahasā dṛṣṭvā sarvāpsarogaṇāḥ 12,319.018c saṃbhrāntamanaso rājann āsan paramavismitāḥ 12,319.018e pañcacūḍāprabhṛtayo bhṛśam utphullalocanāḥ 12,319.019a daivataṃ katamaṃ hy etad uttamāṃ gatim āsthitam 12,319.019c suniścitam ihāyāti vimuktam iva niḥspṛham 12,319.020a tataḥ samaticakrāma malayaṃ nāma parvatam 12,319.020c urvaśī pūrvacittiś ca yaṃ nityam upasevate 12,319.020e te sma brahmarṣiputrasya vismayaṃ yayatuḥ param 12,319.021a aho buddhisamādhānaṃ vedābhyāsarate dvije 12,319.021c acireṇaiva kālena nabhaś carati candravat 12,319.021e pitṛśuśrūṣayā siddhiṃ saṃprāpto 'yam anuttamām 12,319.022a pitṛbhakto dṛḍhatapāḥ pituḥ sudayitaḥ sutaḥ 12,319.022b*0799_01 kṛtāñjalipuṭāḥ sarve tuṣṭuvur hṛṣṭamānasāḥ 12,319.022c ananyamanasā tena kathaṃ pitrā vivarjitaḥ 12,319.023a urvaśyā vacanaṃ śrutvā śukaḥ paramadharmavit 12,319.023c udaikṣata diśaḥ sarvā vacane gatamānasaḥ 12,319.024a so 'ntarikṣaṃ mahīṃ caiva saśailavanakānanām 12,319.024c ālokayām āsa tadā sarāṃsi saritas tathā 12,319.025a tato dvaipāyanasutaṃ bahumānapuraḥsaram 12,319.025c kṛtāñjalipuṭāḥ sarvā nirīkṣante sma devatāḥ 12,319.026a abravīt tās tadā vākyaṃ śukaḥ paramadharmavit 12,319.026c pitā yady anugacchen māṃ krośamānaḥ śuketi vai 12,319.027a tataḥ prativaco deyaṃ sarvair eva samāhitaiḥ 12,319.027c etan me snehataḥ sarve vacanaṃ kartum arhatha 12,319.028a śukasya vacanaṃ śrutvā diśaḥ savanakānanāḥ 12,319.028c samudrāḥ saritaḥ śailāḥ pratyūcus taṃ samantataḥ 12,319.029a yathājñāpayase vipra bāḍham evaṃ bhaviṣyati 12,319.029c ṛṣer vyāharato vākyaṃ prativakṣyāmahe vayam 12,320.001 bhīṣma uvāca 12,320.001a ity evam uktvā vacanaṃ brahmarṣiḥ sumahātapāḥ 12,320.001c prātiṣṭhata śukaḥ siddhiṃ hitvā lokāṃś caturvidhān 12,320.002a tamo hy aṣṭavidhaṃ hitvā jahau pañcavidhaṃ rajaḥ 12,320.002c tataḥ sattvaṃ jahau dhīmāṃs tad adbhutam ivābhavat 12,320.003a tatas tasmin pade nitye nirguṇe liṅgavarjite 12,320.003c brahmaṇi pratyatiṣṭhat sa vidhūmo 'gnir iva jvalan 12,320.004a ulkāpātā diśāṃ dāhā bhūmikampās tathaiva ca 12,320.004c prādurbhūtāḥ kṣaṇe tasmiṃs tad adbhutam ivābhavat 12,320.005a drumāḥ śākhāś ca mumucuḥ śikharāṇi ca parvatāḥ 12,320.005c nirghātaśabdaiś ca girir himavān dīryatīva ha 12,320.006a na babhāse sahasrāṃśur na jajvāla ca pāvakaḥ 12,320.006c hradāś ca saritaś caiva cukṣubhuḥ sāgarās tathā 12,320.007a vavarṣa vāsavas toyaṃ rasavac ca sugandhi ca 12,320.007c vavau samīraṇaś cāpi divyagandhavahaḥ śuciḥ 12,320.008a sa śṛṅge 'pratime divye himavan merusaṃbhave 12,320.008c saṃśliṣṭe śvetapīte dve rukmarūpyamaye śubhe 12,320.009a śatayojanavistāre tiryag ūrdhvaṃ ca bhārata 12,320.009c udīcīṃ diśam āśritya rucire saṃdadarśa ha 12,320.010a so 'viśaṅkena manasā tathaivābhyapatac chukaḥ 12,320.010c tataḥ parvataśṛṅge dve sahasaiva dvidhākṛte 12,320.010e adṛśyetāṃ mahārāja tad adbhutam ivābhavat 12,320.011a tataḥ parvataśṛṅgābhyāṃ sahasaiva viniḥsṛtaḥ 12,320.011c na ca pratijaghānāsya sa gatiṃ parvatottamaḥ 12,320.012a tato mahān abhūc chabdo divi sarvadivaukasām 12,320.012c gandharvāṇām ṛṣīṇāṃ ca ye ca śailanivāsinaḥ 12,320.013a dṛṣṭvā śukam atikrāntaṃ parvataṃ ca dvidhākṛtam 12,320.013c sādhu sādhv iti tatrāsīn nādaḥ sarvatra bhārata 12,320.014a sa pūjyamāno devaiś ca gandharvair ṛṣibhis tathā 12,320.014c yakṣarākṣasasaṃghaiś ca vidyādharagaṇais tathā 12,320.015a divyaiḥ puṣpaiḥ samākīrṇam antarikṣaṃ samantataḥ 12,320.015c āsīt kila mahārāja śukābhipatane tadā 12,320.016a tato mandākinīṃ ramyām upariṣṭād abhivrajan 12,320.016c śuko dadarśa dharmātmā puṣpitadrumakānanām 12,320.017a tasyāṃ krīḍanty abhiratāḥ snānti caivāpsarogaṇāḥ 12,320.017c śūnyākāraṃ nirākārāḥ śukaṃ dṛṣṭvā vivāsasaḥ 12,320.018a taṃ prakramantam ājñāya pitā snehasamanvitaḥ 12,320.018c uttamāṃ gatim āsthāya pṛṣṭhato 'nusasāra ha 12,320.019a śukas tu mārutād ūrdhvaṃ gatiṃ kṛtvāntarikṣagām 12,320.019c darśayitvā prabhāvaṃ svaṃ sarvabhūto 'bhavat tadā 12,320.020a mahāyogagatiṃ tv agryāṃ vyāsotthāya mahātapāḥ 12,320.020c nimeṣāntaramātreṇa śukābhipatanaṃ yayau 12,320.021a sa dadarśa dvidhā kṛtvā parvatāgraṃ śukaṃ gatam 12,320.021c śaśaṃsur ṛṣayas tasmai karma putrasya tat tadā 12,320.022a tataḥ śuketi dīrgheṇa śaikṣeṇākranditas tadā 12,320.022c svayaṃ pitrā svareṇoccais trīṃl lokān anunādya vai 12,320.023a śukaḥ sarvagato bhūtvā sarvātmā sarvatomukhaḥ 12,320.023c pratyabhāṣata dharmātmā bhoḥśabdenānunādayan 12,320.024a tata ekākṣaraṃ nādaṃ bho ity eva samīrayan 12,320.024c pratyāharaj jagat sarvam uccaiḥ sthāvarajaṅgamam 12,320.025a tataḥ prabhṛti cādyāpi śabdān uccāritān pṛthak 12,320.025c girigahvarapṛṣṭheṣu vyājahāra śukaṃ prati 12,320.026a antarhitaḥ prabhāvaṃ tu darśayitvā śukas tadā 12,320.026c guṇān saṃtyajya śabdādīn padam adhyagamat param 12,320.027a mahimānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā putrasyāmitatejasaḥ 12,320.027c niṣasāda giriprasthe putram evānucintayan 12,320.028a tato mandākinītīre krīḍanto 'psarasāṃ gaṇāḥ 12,320.028c āsādya tam ṛṣiṃ sarvāḥ saṃbhrāntā gatacetasaḥ 12,320.029a jale nililyire kāś cit kāś cid gulmān prapedire 12,320.029c vasanāny ādaduḥ kāś cid dṛṣṭvā taṃ munisattamam 12,320.030a tāṃ muktatāṃ tu vijñāya muniḥ putrasya vai tadā 12,320.030c saktatām ātmanaś caiva prīto 'bhūd vrīḍitaś ca ha 12,320.031a taṃ devagandharvavṛto maharṣigaṇapūjitaḥ 12,320.031c pinākahasto bhagavān abhyāgacchata śaṃkaraḥ 12,320.032a tam uvāca mahādevaḥ sāntvapūrvam idaṃ vacaḥ 12,320.032c putraśokābhisaṃtaptaṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ tadā 12,320.033a agner bhūmer apāṃ vāyor antarikṣasya caiva ha 12,320.033c vīryeṇa sadṛśaḥ putras tvayā mattaḥ purā vṛtaḥ 12,320.034a sa tathālakṣaṇo jātas tapasā tava saṃbhṛtaḥ 12,320.034c mama caiva prabhāvena brahmatejomayaḥ śuciḥ 12,320.035a sa gatiṃ paramāṃ prāpto duṣprāpām ajitendriyaiḥ 12,320.035c daivatair api viprarṣe taṃ tvaṃ kim anuśocasi 12,320.036a yāvat sthāsyanti girayo yāvat sthāsyanti sāgarāḥ 12,320.036c tāvat tavākṣayā kīrtiḥ saputrasya bhaviṣyati 12,320.037a chāyāṃ svaputrasadṛśīṃ sarvato 'napagāṃ sadā 12,320.037c drakṣyase tvaṃ ca loke 'smin matprasādān mahāmune 12,320.038a so 'nunīto bhagavatā svayaṃ rudreṇa bhārata 12,320.038c chāyāṃ paśyan samāvṛttaḥ sa muniḥ parayā mudā 12,320.039a iti janma gatiś caiva śukasya bharatarṣabha 12,320.039c vistareṇa mayākhyātaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 12,320.040a etad ācaṣṭa me rājan devarṣir nāradaḥ purā 12,320.040c vyāsaś caiva mahāyogī saṃjalpeṣu pade pade 12,320.041a itihāsam imaṃ puṇyaṃ mokṣadharmārthasaṃhitam 12,320.041c dhārayed yaḥ śamaparaḥ sa gacchet paramāṃ gatim 12,321.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,321.001a gṛhastho brahmacārī vā vānaprastho 'tha bhikṣukaḥ 12,321.001c ya icchet siddhim āsthātuṃ devatāṃ kāṃ yajeta saḥ 12,321.002a kuto hy asya dhruvaḥ svargaḥ kuto niḥśreyasaṃ param 12,321.002c vidhinā kena juhuyād daivaṃ pitryaṃ tathaiva ca 12,321.003a muktaś ca kāṃ gatiṃ gacchen mokṣaś caiva kimātmakaḥ 12,321.003c svargataś caiva kiṃ kuryād yena na cyavate divaḥ 12,321.004a devatānāṃ ca ko devaḥ pitṝṇāṃ ca tathā pitā 12,321.004c tasmāt parataraṃ yac ca tan me brūhi pitāmaha 12,321.005 bhīṣma uvāca 12,321.005a gūḍhaṃ māṃ praśnavit praśnaṃ pṛcchase tvam ihānagha 12,321.005c na hy eṣa tarkayā śakyo vaktuṃ varṣaśatair api 12,321.006a ṛte devaprasādād vā rājañ jñānāgamena vā 12,321.006c gahanaṃ hy etad ākhyānaṃ vyākhyātavyaṃ tavārihan 12,321.007a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,321.007c nāradasya ca saṃvādam ṛṣer nārāyaṇasya ca 12,321.008a nārāyaṇo hi viśvātmā caturmūrtiḥ sanātanaḥ 12,321.008c dharmātmajaḥ saṃbabhūva pitaivaṃ me 'bhyabhāṣata 12,321.009a kṛte yuge mahārāja purā svāyaṃbhuve 'ntare 12,321.009c naro nārāyaṇaś caiva hariḥ kṛṣṇas tathaiva ca 12,321.010a tebhyo nārāyaṇanarau tapas tepatur avyayau 12,321.010c badaryāśramam āsādya śakaṭe kanakāmaye 12,321.011a aṣṭacakraṃ hi tad yānaṃ bhūtayuktaṃ manoramam 12,321.011c tatrādyau lokanāthau tau kṛśau dhamanisaṃtatau 12,321.012a tapasā tejasā caiva durnirīkṣau surair api 12,321.012c yasya prasādaṃ kurvāte sa devau draṣṭum arhati 12,321.013a nūnaṃ tayor anumate hṛdi hṛcchayacoditaḥ 12,321.013c mahāmeror gireḥ śṛṅgāt pracyuto gandhamādanam 12,321.014a nāradaḥ sumahad bhūtaṃ lokān sarvān acīcarat 12,321.014c taṃ deśam agamad rājan badaryāśramam āśugaḥ 12,321.015a tayor āhnikavelāyāṃ tasya kautūhalaṃ tv abhūt 12,321.015c idaṃ tad āspadaṃ kṛtsnaṃ yasmiṃl lokāḥ pratiṣṭhitāḥ 12,321.016a sadevāsuragandharvāḥ sarṣikiṃnaralelihāḥ 12,321.016c ekā mūrtir iyaṃ pūrvaṃ jātā bhūyaś caturvidhā 12,321.017a dharmasya kulasaṃtāno mahān ebhir vivardhitaḥ 12,321.017c aho hy anugṛhīto 'dya dharma ebhiḥ surair iha 12,321.017e naranārāyaṇābhyāṃ ca kṛṣṇena hariṇā tathā 12,321.018a tatra kṛṣṇo hariś caiva kasmiṃś cit kāraṇāntare 12,321.018c sthitau dharmottarau hy etau tathā tapasi dhiṣṭhitau 12,321.019a etau hi paramaṃ dhāma kānayor āhnikakriyā 12,321.019c pitarau sarvabhūtānāṃ daivataṃ ca yaśasvinau 12,321.019e kāṃ devatāṃ nu yajataḥ pitṝn vā kān mahāmatī 12,321.020a iti saṃcintya manasā bhaktyā nārāyaṇasya ha 12,321.020c sahasā prādurabhavat samīpe devayos tadā 12,321.021a kṛte daive ca pitrye ca tatas tābhyāṃ nirīkṣitaḥ 12,321.021c pūjitaś caiva vidhinā yathāproktena śāstrataḥ 12,321.022a taṃ dṛṣṭvā mahad āścaryam apūrvaṃ vidhivistaram 12,321.022c upopaviṣṭaḥ suprīto nārado bhagavān ṛṣiḥ 12,321.023a nārāyaṇaṃ saṃnirīkṣya prasannenāntarātmanā 12,321.023c namaskṛtvā mahādevam idaṃ vacanam abravīt 12,321.024a vedeṣu sapurāṇeṣu sāṅgopāṅgeṣu gīyase 12,321.024c tvam ajaḥ śāśvato dhātā mato 'mṛtam anuttamam 12,321.024e pratiṣṭhitaṃ bhūtabhavyaṃ tvayi sarvam idaṃ jagat 12,321.025a catvāro hy āśramā deva sarve gārhasthyamūlakāḥ 12,321.025c yajante tvām aharahar nānāmūrtisamāsthitam 12,321.026a pitā mātā ca sarvasya jagataḥ śāśvato guruḥ 12,321.026c kaṃ tv adya yajase devaṃ pitaraṃ kaṃ na vidmahe 12,321.026d*0800_01 kam arcasi mahābhāga tan me brūhīha pṛcchataḥ 12,321.027 śrībhagavān uvāca 12,321.027a avācyam etad vaktavyam ātmaguhyaṃ sanātanam 12,321.027c tava bhaktimato brahman vakṣyāmi tu yathātatham 12,321.028a yat tat sūkṣmam avijñeyam avyaktam acalaṃ dhruvam 12,321.028c indriyair indriyārthaiś ca sarvabhūtaiś ca varjitam 12,321.029a sa hy antarātmā bhūtānāṃ kṣetrajñaś ceti kathyate 12,321.029c triguṇavyatirikto 'sau puruṣaś ceti kalpitaḥ 12,321.029e tasmād avyaktam utpannaṃ triguṇaṃ dvijasattama 12,321.030a avyaktā vyaktabhāvasthā yā sā prakṛtir avyayā 12,321.030c tāṃ yonim āvayor viddhi yo 'sau sadasadātmakaḥ 12,321.030e āvābhyāṃ pūjyate 'sau hi daive pitrye ca kalpite 12,321.031a nāsti tasmāt paro 'nyo hi pitā devo 'tha vā dvijaḥ 12,321.031c ātmā hi nau sa vijñeyas tatas taṃ pūjayāvahe 12,321.032a tenaiṣā prathitā brahman maryādā lokabhāvinī 12,321.032c daivaṃ pitryaṃ ca kartavyam iti tasyānuśāsanam 12,321.033a brahmā sthāṇur manur dakṣo bhṛgur dharmas tapo damaḥ 12,321.033c marīcir aṅgirātriś ca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ 12,321.034a vasiṣṭhaḥ parameṣṭhī ca vivasvān soma eva ca 12,321.034c kardamaś cāpi yaḥ proktaḥ krodho vikrīta eva ca 12,321.035a ekaviṃśatir utpannās te prajāpatayaḥ smṛtāḥ 12,321.035c tasya devasya maryādāṃ pūjayanti sanātanīm 12,321.036a daivaṃ pitryaṃ ca satataṃ tasya vijñāya tattvataḥ 12,321.036c ātmaprāptāni ca tato jānanti dvijasattamāḥ 12,321.037a svargasthā api ye ke cit taṃ namasyanti dehinaḥ 12,321.037c te tatprasādād gacchanti tenādiṣṭaphalāṃ gatim 12,321.038a ye hīnāḥ saptadaśabhir guṇaiḥ karmabhir eva ca 12,321.038c kalāḥ pañcadaśa tyaktvā te muktā iti niścayaḥ 12,321.039a muktānāṃ tu gatir brahman kṣetrajña iti kalpitaḥ 12,321.039c sa hi sarvagataś caiva nirguṇaś caiva kathyate 12,321.040a dṛśyate jñānayogena āvāṃ ca prasṛtau tataḥ 12,321.040c evaṃ jñātvā tam ātmānaṃ pūjayāvaḥ sanātanam 12,321.041a taṃ vedāś cāśramāś caiva nānātanusamāsthitāḥ 12,321.041c bhaktyā saṃpūjayanty ādyaṃ gatiṃ caiṣāṃ dadāti saḥ 12,321.042a ye tu tadbhāvitā loke ekāntitvaṃ samāsthitāḥ 12,321.042c etad abhyadhikaṃ teṣāṃ yat te taṃ praviśanty uta 12,321.043a iti guhyasamuddeśas tava nārada kīrtitaḥ 12,321.043c bhaktyā premṇā ca viprarṣe asmadbhaktyā ca te śrutaḥ 12,322.001 bhīṣma uvāca 12,322.001a sa evam ukto dvipadāṃ variṣṭho; nārāyaṇenottamapūruṣeṇa 12,322.001c jagāda vākyaṃ dvipadāṃ variṣṭhaṃ; nārāyaṇaṃ lokahitādhivāsam 12,322.002a yadartham ātmaprabhaveha janma; tavottamaṃ dharmagṛhe caturdhā 12,322.002c tat sādhyatāṃ lokahitārtham adya; gacchāmi draṣṭuṃ prakṛtiṃ tavādyām 12,322.003a vedāḥ svadhītā mama lokanātha; taptaṃ tapo nānṛtam uktapūrvam 12,322.003c pūjāṃ gurūṇāṃ satataṃ karomi; parasya guhyaṃ na ca bhinnapūrvam 12,322.004a guptāni catvāri yathāgamaṃ me; śatrau ca mitre ca samo 'smi nityam 12,322.004c taṃ cādidevaṃ satataṃ prapanna; ekāntabhāvena vṛṇomy ajasram 12,322.004e ebhir viśeṣaiḥ pariśuddhasattvaḥ; kasmān na paśyeyam anantam īśam 12,322.005a tat pārameṣṭhyasya vaco niśamya; nārāyaṇaḥ sātvatadharmagoptā 12,322.005b*0801_01 tasmād anujñāṃ mama dehi deva 12,322.005b*0801_02 taṃ vai dṛṣṭvā kṛtakṛtyo bhavāmi 12,322.005c gaccheti taṃ nāradam uktavān sa; saṃpūjayitvātmavidhikriyābhiḥ 12,322.006a tato visṛṣṭaḥ parameṣṭhiputraḥ; so 'bhyarcayitvā tam ṛṣiṃ purāṇam 12,322.006c kham utpapātottamavegayuktas; tato 'dhimerau sahasā nililye 12,322.007a tatrāvatasthe ca munir muhūrtam; ekāntam āsādya gireḥ sa śṛṅge 12,322.007c ālokayann uttarapaścimena; dadarśa cātyadbhutarūpayuktam 12,322.008a kṣīrodadher uttarato hi dvīpaḥ; śvetaḥ sa nāmnā prathito viśālaḥ 12,322.008c meroḥ sahasraiḥ sa hi yojanānāṃ; dvātriṃśatordhvaṃ kavibhir niruktaḥ 12,322.009a atīndriyāś cānaśanāś ca tatra; niṣpandahīnāḥ susugandhinaś ca 12,322.009c śvetāḥ pumāṃso gatasarvapāpāś; cakṣurmuṣaḥ pāpakṛtāṃ narāṇām 12,322.010a vajrāsthikāyāḥ samamānonmānā; divyānvayarūpāḥ śubhasāropetāḥ 12,322.010c chatrākṛtiśīrṣā meghaughaninādāḥ; satpuṣkaracatuṣkā rājīvaśatapādāḥ 12,322.011a ṣaṣṭyā dantair yuktāḥ śuklair; aṣṭābhir daṃṣṭrābhir ye 12,322.011c jihvābhir ye viṣvagvaktraṃ; lelihyante sūryaprakhyam 12,322.012a bhaktyā devaṃ viśvotpannaṃ; yasmāt sarve lokāḥ sūtāḥ 12,322.012c vedā dharmā munayaḥ śāntā; devāḥ sarve tasya visargāḥ 12,322.013 yudhiṣṭhira uvāca 12,322.013a atīndriyā nirāhārā aniṣpandāḥ sugandhinaḥ 12,322.013c kathaṃ te puruṣā jātāḥ kā teṣāṃ gatir uttamā 12,322.014a ye vimuktā bhavantīha narā bharatasattama 12,322.014c teṣāṃ lakṣaṇam etad dhi yac chvetadvīpavāsinām 12,322.015a tasmān me saṃśayaṃ chindhi paraṃ kautūhalaṃ hi me 12,322.015c tvaṃ hi sarvakathārāmas tvāṃ caivopāśritā vayam 12,322.016 bhīṣma uvāca 12,322.016a vistīrṇaiṣā kathā rājañ śrutā me pitṛsaṃnidhau 12,322.016c saiṣā tava hi vaktavyā kathāsāro hi sa smṛtaḥ 12,322.016d*0802_01 śaṃtanoḥ kathayām āsa nārado munisattamaḥ 12,322.016d*0802_02 rājñā pṛṣṭaḥ purā prāha tatrāhaṃ śrutavān purā 12,322.017a rājoparicaro nāma babhūvādhipatir bhuvaḥ 12,322.017c ākhaṇḍalasakhaḥ khyāto bhakto nārāyaṇaṃ harim 12,322.018a dhārmiko nityabhaktaś ca pitṝn nityam atandritaḥ 12,322.018c sāmrājyaṃ tena saṃprāptaṃ nārāyaṇavarāt purā 12,322.019a sātvataṃ vidhim āsthāya prāk sūryamukhaniḥsṛtam 12,322.019c pūjayām āsa deveśaṃ taccheṣeṇa pitāmahān 12,322.020a pitṛśeṣeṇa viprāṃś ca saṃvibhajyāśritāṃś ca saḥ 12,322.020c śeṣānnabhuk satyaparaḥ sarvabhūteṣv ahiṃsakaḥ 12,322.020e sarvabhāvena bhaktaḥ sa devadevaṃ janārdanam 12,322.020f*0803_01 anādimadhyanidhanaṃ lokakartāram avyayam 12,322.021a tasya nārāyaṇe bhaktiṃ vahato 'mitrakarśana 12,322.021c ekaśayyāsanaṃ śakro dattavān devarāṭ svayam 12,322.022a ātmā rājyaṃ dhanaṃ caiva kalatraṃ vāhanāni ca 12,322.022c etad bhagavate sarvam iti tat prekṣitaṃ sadā 12,322.023a kāmyanaimittikājasraṃ yajñiyāḥ paramakriyāḥ 12,322.023c sarvāḥ sātvatam āsthāya vidhiṃ cakre samāhitaḥ 12,322.024a pañcarātravido mukhyās tasya gehe mahātmanaḥ 12,322.024c prāyaṇaṃ bhagavatproktaṃ bhuñjate cāgrabhojanam 12,322.025a tasya praśāsato rājyaṃ dharmeṇāmitraghātinaḥ 12,322.025c nānṛtā vāk samabhavan mano duṣṭaṃ na cābhavat 12,322.025e na ca kāyena kṛtavān sa pāpaṃ param aṇv api 12,322.026a ye hi te munayaḥ khyātāḥ sapta citraśikhaṇḍinaḥ 12,322.026c tair ekamatibhir bhūtvā yat proktaṃ śāstram uttamam 12,322.026d*0804_01 vedaiś caturbhiḥ samitaṃ kṛtaṃ merau mahāgirau 12,322.026d*0804_02 āsyaiḥ saptabhir udgīrṇaṃ lokadharmam anuttamam 12,322.027a marīcir atryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ 12,322.027c vasiṣṭhaś ca mahātejā ete citraśikhaṇḍinaḥ 12,322.028a sapta prakṛtayo hy etās tathā svāyaṃbhuvo 'ṣṭamaḥ 12,322.028c etābhir dhāryate lokas tābhyaḥ śāstraṃ viniḥsṛtam 12,322.029a ekāgramanaso dāntā munayaḥ saṃyame ratāḥ 12,322.029b*0805_01 bhūtabhavyabhaviṣyajñāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ 12,322.029c idaṃ śreya idaṃ brahma idaṃ hitam anuttamam 12,322.029e lokān saṃcintya manasā tataḥ śāstraṃ pracakrire 12,322.030a tatra dharmārthakāmā hi mokṣaḥ paścāc ca kīrtitaḥ 12,322.030c maryādā vividhāś caiva divi bhūmau ca saṃsthitāḥ 12,322.031a ārādhya tapasā devaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum 12,322.031c divyaṃ varṣasahasraṃ vai sarve te ṛṣibhiḥ saha 12,322.032a nārāyaṇānuśāstā hi tadā devī sarasvatī 12,322.032c viveśa tān ṛṣīn sarvāṃl lokānāṃ hitakāmyayā 12,322.033a tataḥ pravartitā samyak tapovidbhir dvijātibhiḥ 12,322.033c śabde cārthe ca hetau ca eṣā prathamasargajā 12,322.034a ādāv eva hi tac chāstram oṃkārasvarabhūṣitam 12,322.034c ṛṣibhir bhāvitaṃ tatra yatra kāruṇiko hy asau 12,322.035a tataḥ prasanno bhagavān anirdiṣṭaśarīragaḥ 12,322.035c ṛṣīn uvāca tān sarvān adṛśyaḥ puruṣottamaḥ 12,322.036a kṛtaṃ śatasahasraṃ hi ślokānām idam uttamam 12,322.036c lokatantrasya kṛtsnasya yasmād dharmaḥ pravartate 12,322.037a pravṛttau ca nivṛttau ca yonir etad bhaviṣyati 12,322.037c ṛgyajuḥsāmabhir juṣṭam atharvāṅgirasais tathā 12,322.038a tathā pramāṇaṃ hi mayā kṛto brahmā prasādajaḥ 12,322.038c rudraś ca krodhajo viprā yūyaṃ prakṛtayas tathā 12,322.039a sūryācandramasau vāyur bhūmir āpo 'gnir eva ca 12,322.039c sarve ca nakṣatragaṇā yac ca bhūtābhiśabditam 12,322.040a adhikāreṣu vartante yathāsvaṃ brahmavādinaḥ 12,322.040c sarve pramāṇaṃ hi yathā tathaitac chāstram uttamam 12,322.041a bhaviṣyati pramāṇaṃ vai etan madanuśāsanam 12,322.041c asmāt pravakṣyate dharmān manuḥ svāyaṃbhuvaḥ svayam 12,322.042a uśanā bṛhaspatiś caiva yadotpannau bhaviṣyataḥ 12,322.042c tadā pravakṣyataḥ śāstraṃ yuṣmanmatibhir uddhṛtam 12,322.043a svāyaṃbhuveṣu dharmeṣu śāstre cośanasā kṛte 12,322.043c bṛhaspatimate caiva lokeṣu pravicārite 12,322.044a yuṣmatkṛtam idaṃ śāstraṃ prajāpālo vasus tataḥ 12,322.044c bṛhaspatisakāśād vai prāpsyate dvijasattamāḥ 12,322.045a sa hi madbhāvito rājā madbhaktaś ca bhaviṣyati 12,322.045c tena śāstreṇa lokeṣu kriyāḥ sarvāḥ kariṣyati 12,322.046a etad dhi sarvaśāstrāṇāṃ śāstram uttamasaṃjñitam 12,322.046c etad arthyaṃ ca dharmyaṃ ca yaśasyaṃ caitad uttamam 12,322.047a asya pravartanāc caiva prajāvanto bhaviṣyatha 12,322.047c sa ca rājā śriyā yukto bhaviṣyati mahān vasuḥ 12,322.048a saṃsthite tu nṛpe tasmiñ śāstram etat sanātanam 12,322.048c antardhāsyati tat satyam etad vaḥ kathitaṃ mayā 12,322.049a etāvad uktvā vacanam adṛśyaḥ puruṣottamaḥ 12,322.049c visṛjya tān ṛṣīn sarvān kām api prasthito diśam 12,322.050a tatas te lokapitaraḥ sarvalokārthacintakāḥ 12,322.050c prāvartayanta tac chāstraṃ dharmayoniṃ sanātanam 12,322.051a utpanne ''ṅgirase caiva yuge prathamakalpite 12,322.051c sāṅgopaniṣadaṃ śāstraṃ sthāpayitvā bṛhaspatau 12,322.052a jagmur yathepsitaṃ deśaṃ tapase kṛtaniścayāḥ 12,322.052c dhāraṇāt sarvalokānāṃ sarvadharmapravartakāḥ 12,323.001 bhīṣma uvāca 12,323.001a tato 'tīte mahākalpe utpanne 'ṅgirasaḥ sute 12,323.001c babhūvur nirvṛtā devā jāte devapurohite 12,323.002a bṛhad brahma mahac ceti śabdāḥ paryāyavācakāḥ 12,323.002c ebhiḥ samanvito rājan guṇair vidvān bṛhaspatiḥ 12,323.003a tasya śiṣyo babhūvāgryo rājoparicaro vasuḥ 12,323.003c adhītavāṃs tadā śāstraṃ samyak citraśikhaṇḍijam 12,323.004a sa rājā bhāvitaḥ pūrvaṃ daivena vidhinā vasuḥ 12,323.004c pālayām āsa pṛthivīṃ divam ākhaṇḍalo yathā 12,323.005a tasya yajño mahān āsīd aśvamedho mahātmanaḥ 12,323.005c bṛhaspatir upādhyāyas tatra hotā babhūva ha 12,323.006a prajāpatisutāś cātra sadasyās tv abhavaṃs trayaḥ 12,323.006c ekataś ca dvitaś caiva tritaś caiva maharṣayaḥ 12,323.007a dhanuṣākṣo 'tha raibhyaś ca arvāvasuparāvasū 12,323.007c ṛṣir medhātithiś caiva tāṇḍyaś caiva mahān ṛṣiḥ 12,323.008a ṛṣiḥ śaktir mahābhāgas tathā vedaśirāś ca yaḥ 12,323.008c kapilaś ca ṛṣiśreṣṭhaḥ śālihotrapitāmahaḥ 12,323.009a ādyaḥ kaṭhas taittiriś ca vaiśaṃpāyanapūrvajaḥ 12,323.009c kaṇvo 'tha devahotraś ca ete ṣoḍaśa kīrtitāḥ 12,323.009e saṃbhṛtāḥ sarvasaṃbhārās tasmin rājan mahākratau 12,323.010a na tatra paśughāto 'bhūt sa rājaivaṃ sthito 'bhavat 12,323.010c ahiṃsraḥ śucir akṣudro nirāśīḥ karmasaṃstutaḥ 12,323.010e āraṇyakapadodgītā bhāgās tatropakalpitāḥ 12,323.011a prītas tato 'sya bhagavān devadevaḥ purātanaḥ 12,323.011c sākṣāt taṃ darśayām āsa so 'dṛśyo 'nyena kena cit 12,323.012a svayaṃ bhāgam upāghrāya puroḍāśaṃ gṛhītavān 12,323.012c adṛśyena hṛto bhāgo devena harimedhasā 12,323.013a bṛhaspatis tataḥ kruddhaḥ sruvam udyamya vegitaḥ 12,323.013c ākāśaṃ ghnan sruvaḥ pātai roṣād aśrūṇy avartayat 12,323.014a uvāca coparicaraṃ mayā bhāgo 'yam udyataḥ 12,323.014c grāhyaḥ svayaṃ hi devena matpratyakṣaṃ na saṃśayaḥ 12,323.015a udyatā yajñabhāgā hi sākṣāt prāptāḥ surair iha 12,323.015c kimartham iha na prāpto darśanaṃ sa harir vibhuḥ 12,323.016a tataḥ sa taṃ samuddhūtaṃ bhūmipālo mahān vasuḥ 12,323.016c prasādayām āsa muniṃ sadasyās te ca sarvaśaḥ 12,323.016d*0806_00 uparicaravasur uvāca 12,323.016d*0806_01 hutaṃ tvayāvadānīha puroḍāśasya yāvatī 12,323.016d*0806_02 gṛhītā devadevena matpratyakṣaṃ na saṃśayaḥ 12,323.016d*0806_03 ity evam ukto vasunā saroṣaś cābravīd guruḥ 12,323.016d*0806_04 na yajeyam ahaṃ cātra paribhūtas tvayānagha 12,323.016d*0806_05 tvayā paśur vāritaś ca kṛtaḥ piṣṭamayaḥ paśuḥ 12,323.016d*0806_06 vasur uvāca 12,323.016d*0806_06 tvaṃ devaṃ paśyase nityaṃ na paśyeyam ahaṃ katham 12,323.016d*0806_07 paśuhiṃsā vāritā ca yajurvedādimantrataḥ 12,323.016d*0806_08 ahaṃ na vāraye hiṃsāṃ drakṣyāmy ekāntiko harim 12,323.016d*0806_09 bhīṣma uvāca 12,323.016d*0806_09 tasmāt kopo na kartavyo bhavatā guruṇā mayi 12,323.016d*0806_10 vasum evaṃ bruvāṇaṃ tu kruddha eva bṛhaspatiḥ 12,323.016d*0806_11 uvāca ṛtvijaś caiva kiṃ naḥ karmeti vārayan 12,323.016d*0806_12 athaikato dvitaś caiva tritaś caiva maharṣayaḥ 12,323.017a ūcuś cainam asaṃbhrāntā na roṣaṃ kartum arhasi 12,323.017b*0807_01 śṛṇu tvaṃ vacanaṃ putra asmābhiḥ samudāhṛtam 12,323.017c naiṣa dharmaḥ kṛtayuge yas tvaṃ roṣam acīkṛthāḥ 12,323.018a aroṣaṇo hy asau devo yasya bhāgo 'yam udyataḥ 12,323.018c na sa śakyas tvayā draṣṭum asmābhir vā bṛhaspate 12,323.018e yasya prasādaṃ kurute sa vai taṃ draṣṭum arhati 12,323.019 ekatadvitatritā ūcuḥ 12,323.019*0808_01 ekatadvitatritaś cocus tataś citraśikhaṇḍinaḥ 12,323.019a vayaṃ hi brahmaṇaḥ putrā mānasāḥ parikīrtitāḥ 12,323.019c gatā niḥśreyasārthaṃ hi kadā cid diśam uttarām 12,323.020a taptvā varṣasahasrāṇi catvāri tapa uttamam 12,323.020c ekapādasthitāḥ samyak kāṣṭhabhūtāḥ samāhitāḥ 12,323.021a meror uttarabhāge tu kṣīrodasyānukūlataḥ 12,323.021c sa deśo yatra nas taptaṃ tapaḥ paramadāruṇam 12,323.021e kathaṃ paśyemahi vayaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ tv iti 12,323.021f*0809_01 vareṇyaṃ varadaṃ taṃ vai devadevaṃ sanātanam 12,323.022a tato vratasyāvabhṛthe vāg uvācāśarīriṇī 12,323.022b*0810_01 snigdhagambhīrayā vācā praharṣaṇakarī vibho 12,323.022c sutaptaṃ vas tapo viprāḥ prasannenāntarātmanā 12,323.023a yūyaṃ jijñāsavo bhaktāḥ kathaṃ drakṣyatha taṃ prabhum 12,323.023c kṣīrodadher uttarataḥ śvetadvīpo mahāprabhaḥ 12,323.024a tatra nārāyaṇaparā mānavāś candravarcasaḥ 12,323.024c ekāntabhāvopagatās te bhaktāḥ puruṣottamam 12,323.025a te sahasrārciṣaṃ devaṃ praviśanti sanātanam 12,323.025c atīndriyā nirāhārā aniṣpandāḥ sugandhinaḥ 12,323.026a ekāntinas te puruṣāḥ śvetadvīpanivāsinaḥ 12,323.026c gacchadhvaṃ tatra munayas tatrātmā me prakāśitaḥ 12,323.027a atha śrutvā vayaṃ sarve vācaṃ tām aśarīriṇīm 12,323.027c yathākhyātena mārgeṇa taṃ deśaṃ pratipedire 12,323.028a prāpya śvetaṃ mahādvīpaṃ taccittās taddidṛkṣavaḥ 12,323.028b*0811_01 sahasābhihatāḥ sarve tejasā tasya mohitāḥ 12,323.028c tato no dṛṣṭiviṣayas tadā pratihato 'bhavat 12,323.029a na ca paśyāma puruṣaṃ tattejohṛtadarśanāḥ 12,323.029c tato naḥ prādurabhavad vijñānaṃ devayogajam 12,323.030a na kilātaptatapasā śakyate draṣṭum añjasā 12,323.030c tataḥ punar varṣaśataṃ taptvā tātkālikaṃ mahat 12,323.031a vratāvasāne suśubhān narān dadṛśire vayam 12,323.031c śvetāṃś candrapratīkāśān sarvalakṣaṇalakṣitān 12,323.032a nityāñjalikṛtān brahma japataḥ prāgudaṅmukhān 12,323.032c mānaso nāma sa japo japyate tair mahātmabhiḥ 12,323.032e tenaikāgramanastvena prīto bhavati vai hariḥ 12,323.033a yā bhaven muniśārdūla bhāḥ sūryasya yugakṣaye 12,323.033c ekaikasya prabhā tādṛk sābhavan mānavasya ha 12,323.034a tejonivāsaḥ sa dvīpa iti vai menire vayam 12,323.034c na tatrābhyadhikaḥ kaś cit sarve te samatejasaḥ 12,323.035a atha sūryasahasrasya prabhāṃ yugapad utthitām 12,323.035c sahasā dṛṣṭavantaḥ sma punar eva bṛhaspate 12,323.036a sahitāś cābhyadhāvanta tatas te mānavā drutam 12,323.036c kṛtāñjalipuṭā hṛṣṭā nama ity eva vādinaḥ 12,323.037a tato 'bhivadatāṃ teṣām aśrauṣma vipulaṃ dhvanim 12,323.037c baliḥ kilopahriyate tasya devasya tair naraiḥ 12,323.038a vayaṃ tu tejasā tasya sahasā hṛtacetasaḥ 12,323.038c na kiṃ cid api paśyāmo hṛtadṛṣṭibalendriyāḥ 12,323.039a ekas tu śabdo 'virataḥ śruto 'smābhir udīritaḥ 12,323.039b*0812_01 ākāśaṃ pūrayan sarvaṃ śikṣākṣarasamanvitaḥ 12,323.039c jitaṃ te puṇḍarīkākṣa namas te viśvabhāvana 12,323.040a namas te 'stu hṛṣīkeśa mahāpuruṣapūrvaja 12,323.040c iti śabdaḥ śruto 'smābhiḥ śikṣākṣarasamīritaḥ 12,323.041a etasminn antare vāyuḥ sarvagandhavahaḥ śuciḥ 12,323.041c divyāny uvāha puṣpāṇi karmaṇyāś cauṣadhīs tathā 12,323.042a tair iṣṭaḥ pañcakālajñair harir ekāntibhir naraiḥ 12,323.042b*0813_01 bhaktyā paramayā yuktair manovākkarmabhis tadā 12,323.042c nūnaṃ tatrāgato devo yathā tair vāg udīritā 12,323.042e vayaṃ tv enaṃ na paśyāmo mohitās tasya māyayā 12,323.043a mārute saṃnivṛtte ca balau ca pratipādite 12,323.043c cintāvyākulitātmāno jātāḥ smo 'ṅgirasāṃ vara 12,323.044a mānavānāṃ sahasreṣu teṣu vai śuddhayoniṣu 12,323.044c asmān na kaś cin manasā cakṣuṣā vāpy apūjayat 12,323.045a te 'pi svasthā munigaṇā ekabhāvam anuvratāḥ 12,323.045c nāsmāsu dadhire bhāvaṃ brahmabhāvam anuṣṭhitāḥ 12,323.046a tato 'smān supariśrāntāṃs tapasā cāpi karśitān 12,323.046c uvāca khasthaṃ kim api bhūtaṃ tatrāśarīrakam 12,323.047a dṛṣṭā vaḥ puruṣāḥ śvetāḥ sarvendriyavivarjitāḥ 12,323.047c dṛṣṭo bhavati deveśa ebhir dṛṣṭair dvijottamāḥ 12,323.048a gacchadhvaṃ munayaḥ sarve yathāgatam ito 'cirāt 12,323.048c na sa śakyo abhaktena draṣṭuṃ devaḥ kathaṃ cana 12,323.049a kāmaṃ kālena mahatā ekāntitvaṃ samāgataiḥ 12,323.049c śakyo draṣṭuṃ sa bhagavān prabhāmaṇḍaladurdṛśaḥ 12,323.050a mahat kāryaṃ tu kartavyaṃ yuṣmābhir dvijasattamāḥ 12,323.050c itaḥ kṛtayuge 'tīte viparyāsaṃ gate 'pi ca 12,323.051a vaivasvate 'ntare viprāḥ prāpte tretāyuge tataḥ 12,323.051c surāṇāṃ kāryasiddhyarthaṃ sahāyā vai bhaviṣyatha 12,323.052a tatas tad adbhutaṃ vākyaṃ niśamyaivaṃ sma somapa 12,323.052c tasya prasādāt prāptāḥ smo deśam īpsitam añjasā 12,323.053a evaṃ sutapasā caiva havyakavyais tathaiva ca 12,323.053c devo 'smābhir na dṛṣṭaḥ sa kathaṃ tvaṃ draṣṭum arhasi 12,323.053e nārāyaṇo mahad bhūtaṃ viśvasṛg ghavyakavyabhuk 12,323.053f*0814_01 anādinidhano 'vyakto devadānavapūjitaḥ 12,323.054 bhīṣma uvāca 12,323.054a evam ekatavākyena dvitatritamatena ca 12,323.054c anunītaḥ sadasyaiś ca bṛhaspatir udāradhīḥ 12,323.054e samānīya tato yajñaṃ daivataṃ samapūjayat 12,323.055a samāptayajño rājāpi prajāḥ pālitavān vasuḥ 12,323.055c brahmaśāpād divo bhraṣṭaḥ praviveśa mahīṃ tataḥ 12,323.055d*0815_01 sa rājā rājaśārdūla satyadharmaparāyaṇaḥ 12,323.056a antarbhūmigataś caiva satataṃ dharmavatsalaḥ 12,323.056c nārāyaṇaparo bhūtvā nārāyaṇapadaṃ jagau 12,323.057a tasyaiva ca prasādena punar evotthitas tu saḥ 12,323.057c mahītalād gataḥ sthānaṃ brahmaṇaḥ samanantaram 12,323.057e parāṃ gatim anuprāpta iti naiṣṭhikam añjasā 12,324.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,324.001a yadā bhakto bhagavata āsīd rājā mahāvasuḥ 12,324.001c kimarthaṃ sa paribhraṣṭo viveśa vivaraṃ bhuvaḥ 12,324.002 bhīṣma uvāca 12,324.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,324.002c ṛṣīṇāṃ caiva saṃvādaṃ tridaśānāṃ ca bhārata 12,324.002d*0816_01 iyaṃ vai karmabhūmir hi svargo bhogāya kalpitaḥ 12,324.002d*0816_02 tasmād indro mahīṃ prāpya yajamānas tu dīkṣitaḥ 12,324.002d*0816_03 savanīyapaśoḥ kāla āgate tu bṛhaspatiḥ 12,324.002d*0816_04 piṣṭam ānīyatām atra paśvartha iti bhāṣata 12,324.002d*0816_05 tac chrutvā devatāḥ sarvā idam ūcur dvijottamam 12,324.002d*0816_06 bṛhaspatiṃ māṃsagṛdhnāḥ pṛthak pṛthag ariṃdama 12,324.003a ajena yaṣṭavyam iti devāḥ prāhur dvijottamān 12,324.003c sa ca chāgo hy ajo jñeyo nānyaḥ paśur iti sthitiḥ 12,324.004 ṛṣaya ūcuḥ 12,324.004a bījair yajñeṣu yaṣṭavyam iti vai vaidikī śrutiḥ 12,324.004c ajasaṃjñāni bījāni chāgaṃ na ghnantum arhatha 12,324.005a naiṣa dharmaḥ satāṃ devā yatra vadhyeta vai paśuḥ 12,324.005c idaṃ kṛtayugaṃ śreṣṭhaṃ kathaṃ vadhyeta vai paśuḥ 12,324.005d*0817_01 yuṣmākam ajabuddhir hi ajo bījaṃ tad ucyate 12,324.006 bhīṣma uvāca 12,324.006a teṣāṃ saṃvadatām evam ṛṣīṇāṃ vibudhaiḥ saha 12,324.006c mārgāgato nṛpaśreṣṭhas taṃ deśaṃ prāptavān vasuḥ 12,324.006e antarikṣacaraḥ śrīmān samagrabalavāhanaḥ 12,324.007a taṃ dṛṣṭvā sahasāyāntaṃ vasuṃ te tv antarikṣagam 12,324.007c ūcur dvijātayo devān eṣa chetsyati saṃśayam 12,324.008a yajvā dānapatiḥ śreṣṭhaḥ sarvabhūtahitapriyaḥ 12,324.008c kathaṃ svid anyathā brūyād vākyam eṣa mahān vasuḥ 12,324.009a evaṃ te saṃvidaṃ kṛtvā vibudhā ṛṣayas tathā 12,324.009c apṛcchan sahasābhyetya vasuṃ rājānam antikāt 12,324.010a bho rājan kena yaṣṭavyam ajenāho svid auṣadhaiḥ 12,324.010c etan naḥ saṃśayaṃ chindhi pramāṇaṃ no bhavān mataḥ 12,324.011a sa tān kṛtāñjalir bhūtvā paripapraccha vai vasuḥ 12,324.011c kasya vaḥ ko mataḥ pakṣo brūta satyaṃ samāgatāḥ 12,324.012 ṛṣaya ūcuḥ 12,324.012a dhānyair yaṣṭavyam ity eṣa pakṣo 'smākaṃ narādhipa 12,324.012c devānāṃ tu paśuḥ pakṣo mato rājan vadasva naḥ 12,324.013 bhīṣma uvāca 12,324.013a devānāṃ tu mataṃ jñātvā vasunā pakṣasaṃśrayāt 12,324.013c chāgenājena yaṣṭavyam evam uktaṃ vacas tadā 12,324.014a kupitās te tataḥ sarve munayaḥ sūryavarcasaḥ 12,324.014c ūcur vasuṃ vimānasthaṃ devapakṣārthavādinam 12,324.015a surapakṣo gṛhītas te yasmāt tasmād divaḥ pata 12,324.015c adya prabhṛti te rājann ākāśe vihatā gatiḥ 12,324.015e asmacchāpābhighātena mahīṃ bhittvā pravekṣyasi 12,324.015f*0818_01 viruddhaṃ vedasūtrāṇām uktaṃ yadi bhaven nṛpa 12,324.015f*0818_02 vayaṃ viruddhavacanā yadi tatra patāmahe 12,324.016a tatas tasmin muhūrte 'tha rājoparicaras tadā 12,324.016c adho vai saṃbabhūvāśu bhūmer vivarago nṛpaḥ 12,324.016e smṛtis tv enaṃ na prajahau tadā nārāyaṇājñayā 12,324.017a devās tu sahitāḥ sarve vasoḥ śāpavimokṣaṇam 12,324.017c cintayām āsur avyagrāḥ sukṛtaṃ hi nṛpasya tat 12,324.018a anenāsmatkṛte rājñā śāpaḥ prāpto mahātmanā 12,324.018c asya pratipriyaṃ kāryaṃ sahitair no divaukasaḥ 12,324.019a iti buddhyā vyavasyāśu gatvā niścayam īśvarāḥ 12,324.019c ūcus taṃ hṛṣṭamanaso rājoparicaraṃ tadā 12,324.020a brahmaṇyadevaṃ tvaṃ bhaktaḥ surāsuraguruṃ harim 12,324.020c kāmaṃ sa tava tuṣṭātmā kuryāc chāpavimokṣaṇam 12,324.021a mānanā tu dvijātīnāṃ kartavyā vai mahātmanām 12,324.021c avaśyaṃ tapasā teṣāṃ phalitavyaṃ nṛpottama 12,324.021d*0819_01 viruddhaṃ vedaśāstrāṇāṃ na vaktavyaṃ hitārthinā 12,324.022a yatas tvaṃ sahasā bhraṣṭa ākāśān medinītalam 12,324.022b*0820_01 asmatpakṣanimittaṃ te vyasanaṃ prāptam īdṛśam 12,324.022c ekaṃ tv anugrahaṃ tubhyaṃ dadmo vai nṛpasattama 12,324.023a yāvat tvaṃ śāpadoṣeṇa kālam āsiṣyase 'nagha 12,324.023c bhūmer vivarago bhūtvā tāvantaṃ kālam āpsyasi 12,324.023e yajñeṣu suhutāṃ viprair vasor dhārāṃ mahātmabhiḥ 12,324.024a prāpsyase 'smadanudhyānān mā ca tvāṃ glānir āspṛśet 12,324.024c na kṣutpipāse rājendra bhūmeś chidre bhaviṣyataḥ 12,324.025a vasor dhārānupītatvāt tejasāpyāyitena ca 12,324.025b*0821_01 taṃ bhakto 'si mahātmānaṃ devadevaṃ sanātanam 12,324.025c sa devo 'smadvarāt prīto brahmalokaṃ hi neṣyati 12,324.026a evaṃ dattvā varaṃ rājñe sarve tatra divaukasaḥ 12,324.026b*0822_01 kratuṃ samāpya piṣṭena munīnāṃ vacanāt tadā 12,324.026c gatāḥ svabhavanaṃ devā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ 12,324.026d*0823_01 gṛhītvā dakṣiṇāṃ sarve gatāḥ svān āśramān punaḥ 12,324.026d*0823_02 vasuṃ vicintya śakraś ca praviveśāmarāvatīm 12,324.026d*0823_03 vasur vivaragas tatra vyalīkasya phalād guroḥ 12,324.027a cakre ca satataṃ pūjāṃ viṣvaksenāya bhārata 12,324.027c japyaṃ jagau ca satataṃ nārāyaṇamukhodgatam 12,324.028a tatrāpi pañcabhir yajñaiḥ pañcakālān ariṃdama 12,324.028c ayajad dhariṃ surapatiṃ bhūmer vivarago 'pi san 12,324.029a tato 'sya tuṣṭo bhagavān bhaktyā nārāyaṇo hariḥ 12,324.029c ananyabhaktasya satas tatparasya jitātmanaḥ 12,324.030a varado bhagavān viṣṇuḥ samīpasthaṃ dvijottamam 12,324.030c garutmantaṃ mahāvegam ābabhāṣe smayann iva 12,324.031a dvijottama mahābhāga gamyatāṃ vacanān mama 12,324.031c samrāḍ rājā vasur nāma dharmātmā māṃ samāśritaḥ 12,324.032a brāhmaṇānāṃ prakopena praviṣṭo vasudhātalam 12,324.032c mānitās te tu viprendrās tvaṃ tu gaccha dvijottama 12,324.033a bhūmer vivarasaṃguptaṃ garuḍeha mamājñayā 12,324.033c adhaścaraṃ nṛpaśreṣṭhaṃ khecaraṃ kuru māciram 12,324.034a garutmān atha vikṣipya pakṣau mārutavegavān 12,324.034c viveśa vivaraṃ bhūmer yatrāste vāgyato vasuḥ 12,324.035a tata enaṃ samutkṣipya sahasā vinatāsutaḥ 12,324.035b*0824_01 gṛhītvā taṃ vasuṃ bhaktaṃ sahasā vasudhātalāt 12,324.035c utpapāta nabhas tūrṇaṃ tatra cainam amuñcata 12,324.036a tasmin muhūrte saṃjajñe rājoparicaraḥ punaḥ 12,324.036c saśarīro gataś caiva brahmalokaṃ nṛpottamaḥ 12,324.037a evaṃ tenāpi kaunteya vāgdoṣād devatājñayā 12,324.037c prāptā gatir ayajvārhā dvijaśāpān mahātmanā 12,324.038a kevalaṃ puruṣas tena sevito harir īśvaraḥ 12,324.038c tataḥ śīghraṃ jahau śāpaṃ brahmalokam avāpa ca 12,324.039a etat te sarvam ākhyātaṃ te bhūtā mānavā yathā 12,324.039c nārado 'pi yathā śvetaṃ dvīpaṃ sa gatavān ṛṣiḥ 12,324.039e tat te sarvaṃ pravakṣyāmi śṛṇuṣvaikamanā nṛpa 12,325.001 bhīṣma uvāca 12,325.001a prāpya śvetaṃ mahādvīpaṃ nārado bhagavān ṛṣiḥ 12,325.001c dadarśa tān eva narāñ śvetāṃś candraprabhāñ śubhān 12,325.001d*0825_01 anindriyān anāhārān aniṣyandān sugandhinaḥ 12,325.001d*0825_02 baddhāñjalipuṭān hṛṣṭāñ jitaṃ ta iti vādinaḥ 12,325.001d*0825_03 mahopaniṣadaṃ mantram adhīyānān svarānvitam 12,325.001d*0825_04 pañcopaniṣadair mantrair manasā dhyāyataḥ śucīn 12,325.001d*0825_05 śāśvataṃ brahma paramaṃ gṛṇānān sūryavarcasaḥ 12,325.001d*0825_06 pūjāparān balikṛtaḥ stuvataḥ parameṣṭhinam 12,325.001d*0825_07 ekāgramanaso dāntān ekāntitvam upāśritān 12,325.002a pūjayām āsa śirasā manasā taiś ca pūjitaḥ 12,325.002c didṛkṣur japyaparamaḥ sarvakṛcchradharaḥ sthitaḥ 12,325.003a bhūtvaikāgramanā vipra ūrdhvabāhur mahāmuniḥ 12,325.003c stotraṃ jagau sa viśvāya nirguṇāya mahātmane 12,325.004 nārada uvāca 12,325.004A namas te devadeva [1] niṣkriya [2] nirguṇa [3] lokasākṣin [4] kṣetrajña [5] ananta [6_116] puruṣa [7] mahāpuruṣa [8] triguṇa [9] pradhāna [10] 12,325.004B amṛta [11] vyoma [12] sanātana [13] sadasadvyaktāvyakta [14] ṛtadhāman [15] pūrvādideva [16] vasuprada [17] prajāpate [18] suprajāpate [19] vanaspate [20] 12,325.004C mahāprajāpate [21] ūrjaspate [22] vācaspate [23] manaspate [24] jagatpate [25] divaspate [26] marutpate [27] salilapate [28] pṛthivīpate [29] dikpate [30] 12,325.004D pūrvanivāsa [31] brahmapurohita [32] brahmakāyika [33] mahākāyika [34] mahārājika [35] caturmahārājika [36] ābhāsura [37] mahābhāsura [38] saptamahābhāsura [39] yāmya [40] 12,325.004E mahāyāmya [41] saṃjñāsaṃjña [42] tuṣita [43] mahātuṣita [44] pratardana [45] parinirmita [46] vaśavartin [47] aparinirmita [48] yajña [49] mahāyajña [50] 12,325.004F yajñasaṃbhava [51] yajñayone [52] yajñagarbha [53] yajñahṛdaya [54] yajñastuta [55] yajñabhāgahara [56] pañcayajñadhara [57] pañcakālakartṛgate [58] pañcarātrika [59] vaikuṇṭha [60] 12,325.004G aparājita [61] mānasika [62] paramasvāmin [63] susnāta [64] haṃsa [65] paramahaṃsa [66] paramayājñika [67] sāṃkhyayoga [68] amṛteśaya [69] hiraṇyeśaya [70] 12,325.004H vedeśaya [71] kuśeśaya [72] brahmeśaya [73] padmeśaya [74] viśveśvara [75] tvaṃ jagadanvayaḥ [76] tvaṃ jagatprakṛtiḥ [77] tavāgnir āsyam [78] vaḍavāmukho 'gniḥ [79] tvam āhutiḥ [80] 12,325.004I tvaṃ sārathiḥ [81] tvaṃ vaṣaṭkāraḥ [82] tvam oṃkāraḥ [83] tvaṃ manaḥ [84] tvaṃ candramāḥ [85] tvaṃ cakṣur ādyam [86] tvaṃ sūryaḥ [87] tvaṃ diśāṃ gajaḥ [88] digbhāno [89] hayaśiraḥ [90] 12,325.004J prathamatrisauparṇa [91] pañcāgne [92] triṇāciketa [93] ṣaḍaṅgavidhāna [94] prāgjyotiṣa [95] jyeṣṭhasāmaga [96] sāmikavratadhara [97] atharvaśiraḥ [98] pañcamahākalpa [99] phenapācārya [100] 12,325.004K vālakhilya [101] vaikhānasa [102] abhagnayoga [103] abhagnaparisaṃkhyāna [104] yugāde [105] yugamadhya [106] yuganidhana [107] ākhaṇḍala [108] prācīnagarbha [109] kauśika [110] 12,325.004L puruṣṭuta [111] puruhūta [112] viśvarūpa [113] anantagate [114] anantabhoga [115] ananta [116_6] anāde [117] amadhya [118] avyaktamadhya [119] avyaktanidhana [120] 12,325.004M vratāvāsa [121] samudrādhivāsa [122] yaśovāsa [123] tapovāsa [124] lakṣmyāvāsa [125] vidyāvāsa [126] kīrtyāvāsa [127] śrīvāsa [128] sarvāvāsa [129] vāsudeva [130] 12,325.004N sarvacchandaka [131] harihaya [132] harimedha [133] mahāyajñabhāgahara [134] varaprada [135_157] yamaniyamamahāniyamakṛcchrātikṛcchramahākṛcchrasarvakṛcchraniyamadhara [136] nivṛttadharmapravacanagate [137] pravṛttavedakriya [138] aja [139] sarvagate [140] 12,325.004O sarvadarśin [141] agrāhya [142] acala [143] mahāvibhūte [144] māhātmyaśarīra [145] pavitra [146] mahāpavitra [147] hiraṇmaya [148] bṛhat [149] apratarkya [150] 12,325.004P avijñeya [151] brahmāgrya [152] prajāsargakara [153] prajānidhanakara [154] mahāmāyādhara [155] citraśikhaṇḍin [156] varaprada [157_135] puroḍāśabhāgahara [158] gatādhvan [159] chinnatṛṣṇa [160] 12,325.004Q chinnasaṃśaya [161] sarvatonivṛtta [162] brāhmaṇarūpa [163] brāhmaṇapriya [164] viśvamūrte [165] mahāmūrte [166] bāndhava [167] bhaktavatsala [168] brahmaṇyadeva [169] bhakto 'haṃ tvāṃ didṛkṣuḥ [170] ekāntadarśanāya namo namaḥ [171] 12,326.001 bhīṣma uvāca 12,326.001a evaṃ stutaḥ sa bhagavān guhyais tathyaiś ca nāmabhiḥ 12,326.001c taṃ muniṃ darśayām āsa nāradaṃ viśvarūpadhṛk 12,326.002a kiṃ cic candraviśuddhātmā kiṃ cic candrād viśeṣavān 12,326.002c kṛśānuvarṇaḥ kiṃ cic ca kiṃ cid dhiṣṇyākṛtiḥ prabhuḥ 12,326.003a śukapatravarṇaḥ kiṃ cic ca kiṃ cit sphaṭikasaprabhaḥ 12,326.003c nīlāñjanacayaprakhyo jātarūpaprabhaḥ kva cit 12,326.004a pravālāṅkuravarṇaś ca śvetavarṇaḥ kva cid babhau 12,326.004c kva cit suvarṇavarṇābho vaiḍūryasadṛśaḥ kva cit 12,326.005a nīlavaiḍūryasadṛśa indranīlanibhaḥ kva cit 12,326.005c mayūragrīvavarṇābho muktāhāranibhaḥ kva cit 12,326.006a etān varṇān bahuvidhān rūpe bibhrat sanātanaḥ 12,326.006c sahasranayanaḥ śrīmāñ śataśīrṣaḥ sahasrapāt 12,326.007a sahasrodarabāhuś ca avyakta iti ca kva cit 12,326.007c oṃkāram udgiran vaktrāt sāvitrīṃ ca tadanvayām 12,326.008a śeṣebhyaś caiva vaktrebhyaś caturvedodgataṃ vasu 12,326.008b*0826_01 udgiraṃś caturo vedāñ śe[? n saśe]ṣān vasudhādhipa 12,326.008c āraṇyakaṃ jagau devo harir nārāyaṇo vaśī 12,326.009a vedīṃ kamaṇḍaluṃ darbhān maṇirūpān athopalān 12,326.009c ajinaṃ daṇḍakāṣṭhaṃ ca jvalitaṃ ca hutāśanam 12,326.009e dhārayām āsa deveśo hastair yajñapatis tadā 12,326.010a taṃ prasannaṃ prasannātmā nārado dvijasattamaḥ 12,326.010c vāgyataḥ prayato bhūtvā vavande parameśvaram 12,326.010e tam uvāca nataṃ mūrdhnā devānām ādir avyayaḥ 12,326.011a ekataś ca dvitaś caiva tritaś caiva maharṣayaḥ 12,326.011c imaṃ deśam anuprāptā mama darśanalālasāḥ 12,326.012a na ca māṃ te dadṛśire na ca drakṣyati kaś cana 12,326.012c ṛte hy ekāntikaśreṣṭhāt tvaṃ caivaikāntiko mataḥ 12,326.013a mamaitās tanavaḥ śreṣṭhā jātā dharmagṛhe dvija 12,326.013c tās tvaṃ bhajasva satataṃ sādhayasva yathāgatam 12,326.014a vṛṇīṣva ca varaṃ vipra mattas tvaṃ yam ihecchasi 12,326.014c prasanno 'haṃ tavādyeha viśvamūrtir ihāvyayaḥ 12,326.015 nārada uvāca 12,326.015a adya me tapaso deva yamasya niyamasya ca 12,326.015c sadyaḥ phalam avāptaṃ vai dṛṣṭo yad bhagavān mayā 12,326.016a vara eṣa mamātyantaṃ dṛṣṭas tvaṃ yat sanātanaḥ 12,326.016c bhagavān viśvadṛk siṃhaḥ sarvamūrtir mahāprabhuḥ 12,326.017 bhīṣma uvāca 12,326.017a evaṃ saṃdarśayitvā tu nāradaṃ parameṣṭhijam 12,326.017c uvāca vacanaṃ bhūyo gaccha nārada māciram 12,326.018a ime hy anindriyāhārā madbhaktāś candravarcasaḥ 12,326.018c ekāgrāś cintayeyur māṃ naiṣāṃ vighno bhaved iti 12,326.019a siddhāś caite mahābhāgāḥ purā hy ekāntino 'bhavan 12,326.019c tamorajovinirmuktā māṃ pravekṣyanty asaṃśayam 12,326.020a na dṛśyaś cakṣuṣā yo 'sau na spṛśyaḥ sparśanena ca 12,326.020c na ghreyaś caiva gandhena rasena ca vivarjitaḥ 12,326.021a sattvaṃ rajas tamaś caiva na guṇās taṃ bhajanti vai 12,326.021c yaś ca sarvagataḥ sākṣī lokasyātmeti kathyate 12,326.022a bhūtagrāmaśarīreṣu naśyatsu na vinaśyati 12,326.022c ajo nityaḥ śāśvataś ca nirguṇo niṣkalas tathā 12,326.023a dvirdvādaśebhyas tattvebhyaḥ khyāto yaḥ pañcaviṃśakaḥ 12,326.023c puruṣo niṣkriyaś caiva jñānadṛśyaś ca kathyate 12,326.024a yaṃ praviśya bhavantīha muktā vai dvijasattama 12,326.024c sa vāsudevo vijñeyaḥ paramātmā sanātanaḥ 12,326.025a paśya devasya māhātmyaṃ mahimānaṃ ca nārada 12,326.025b*0827_01 na vidur munayaś caiva yāthārthyaṃ munipuṃgava 12,326.025c śubhāśubhaiḥ karmabhir yo na lipyati kadā cana 12,326.026a sattvaṃ rajas tamaś caiva guṇān etān pracakṣate 12,326.026c ete sarvaśarīreṣu tiṣṭhanti vicaranti ca 12,326.027a etān guṇāṃs tu kṣetrajño bhuṅkte naibhiḥ sa bhujyate 12,326.027b*0828_01 paśya jīvasya māhātmyaṃ ya evaṃ guṇabhojakaḥ 12,326.027b*0828_02 īṣal laghuparikrānto na guṇās tasya bhojakāḥ 12,326.027b*0829_01 sarvasthaḥ sarvago viśvaṃ guṇabhuṅ nirguṇo 'pi ca 12,326.027b*0829_02 bhojyo 'haṃ bhojako bhoktā paktāhaṃ jaṭhare 'nalaḥ 12,326.027b*0829_03 bhūtagrāmam imaṃ kṛtsnaṃ pṛthak karma pṛthaṅmukham 12,326.027b*0829_04 prakṛtistho 'vatiṣṭhāmi na ca tiṣṭhāmi mūrtimān 12,326.027b*0829_05 prāṇāpānapravāreṇa śarīraṃ prāpya dhiṣṭhitaḥ 12,326.027b*0829_06 aham eva hi jaṃtūnāṃ nimeṣonmeṣakṛd dvija 12,326.027b*0829_07 māṃ tu jānīhi viprarṣe puruṣaṃ sarvagaṃ prabhum 12,326.027c nirguṇo guṇabhuk caiva guṇasraṣṭā guṇādhikaḥ 12,326.028a jagatpratiṣṭhā devarṣe pṛthivy apsu pralīyate 12,326.028c jyotiṣy āpaḥ pralīyante jyotir vāyau pralīyate 12,326.029a khe vāyuḥ pralayaṃ yāti manasy ākāśam eva ca 12,326.029b*0830_01 kālo hi paramaṃ bhūtaṃ manasy eṣa pralīyate 12,326.029c mano hi paramaṃ bhūtaṃ tad avyakte pralīyate 12,326.030a avyaktaṃ puruṣe brahman niṣkriye saṃpralīyate 12,326.030c nāsti tasmāt parataraṃ puruṣād vai sanātanāt 12,326.030d*0831_01 māṃ tu jānīhi brahmarṣe puruṣaṃ sarvagaṃ prabhum 12,326.031a nityaṃ hi nāsti jagati bhūtaṃ sthāvarajaṅgamam 12,326.031c ṛte tam ekaṃ puruṣaṃ vāsudevaṃ sanātanam 12,326.031e sarvabhūtātmabhūto hi vāsudevo mahābalaḥ 12,326.032a pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam 12,326.032c te sametā mahātmānaḥ śarīram iti saṃjñitam 12,326.033a tadāviśati yo brahmann adṛśyo laghuvikramaḥ 12,326.033c utpanna eva bhavati śarīraṃ ceṣṭayan prabhuḥ 12,326.034a na vinā dhātusaṃghātaṃ śarīraṃ bhavati kva cit 12,326.034c na ca jīvaṃ vinā brahman dhātavaś ceṣṭayanty uta 12,326.034d*0832_01 pṛthagbhūtāś ca te nityaṃ kṣetrajñaḥ pṛthag eva ca 12,326.034d*0832_02 sattvaṃ rajas tamaś caiva na guṇās tasya bhojakāḥ 12,326.034d*0832_03 ete pañcasu bhūteṣu śarīrastheṣu kalpitāḥ 12,326.035a sa jīvaḥ parisaṃkhyātaḥ śeṣaḥ saṃkarṣaṇaḥ prabhuḥ 12,326.035c tasmāt sanatkumāratvaṃ yo labheta svakarmaṇā 12,326.036a yasmiṃś ca sarvabhūtāni pralayaṃ yānti saṃkṣaye 12,326.036c sa manaḥ sarvabhūtānāṃ pradyumnaḥ paripaṭhyate 12,326.037a tasmāt prasūto yaḥ kartā kāryaṃ kāraṇam eva ca 12,326.037c yasmāt sarvaṃ prabhavati jagat sthāvarajaṅgamam 12,326.037e so 'niruddhaḥ sa īśāno vyaktiḥ sā sarvakarmasu 12,326.038a yo vāsudevo bhagavān kṣetrajño nirguṇātmakaḥ 12,326.038c jñeyaḥ sa eva bhagavāñ jīvaḥ saṃkarṣaṇaḥ prabhuḥ 12,326.039a saṃkarṣaṇāc ca pradyumno manobhūtaḥ sa ucyate 12,326.039c pradyumnād yo 'niruddhas tu so 'haṃkāro maheśvaraḥ 12,326.040a mattaḥ sarvaṃ saṃbhavati jagat sthāvarajaṅgamam 12,326.040c akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva sac cāsac caiva nārada 12,326.041a māṃ praviśya bhavantīha muktā bhaktās tu ye mama 12,326.041c ahaṃ hi puruṣo jñeyo niṣkriyaḥ pañcaviṃśakaḥ 12,326.042a nirguṇo niṣkalaś caiva nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ 12,326.042c etat tvayā na vijñeyaṃ rūpavān iti dṛśyate 12,326.042e icchan muhūrtān naśyeyam īśo 'haṃ jagato guruḥ 12,326.043a māyā hy eṣā mayā sṛṣṭā yan māṃ paśyasi nārada 12,326.043c sarvabhūtaguṇair yuktaṃ naivaṃ tvaṃ jñātum arhasi 12,326.043e mayaitat kathitaṃ samyak tava mūrticatuṣṭayam 12,326.044a siddhā hy ete mahābhāgā narā hy ekāntino 'bhavan 12,326.044c tamorajobhyāṃ nirmuktāḥ pravekṣyanti ca māṃ mune 12,326.045a ahaṃ kartā ca kāryaṃ ca kāraṇaṃ cāpi nārada 12,326.045c ahaṃ hi jīvasaṃjño vai mayi jīvaḥ samāhitaḥ 12,326.045e maivaṃ te buddhir atrābhūd dṛṣṭo jīvo mayeti ca 12,326.046a ahaṃ sarvatrago brahman bhūtagrāmāntarātmakaḥ 12,326.046c bhūtagrāmaśarīreṣu naśyatsu na naśāmy aham 12,326.047a hiraṇyagarbho lokādiś caturvaktro niruktagaḥ 12,326.047c brahmā sanātano devo mama bahvarthacintakaḥ 12,326.047d*0833_01 lalāṭāc caiva me rudro devaḥ krodhād viniḥsṛtaḥ 12,326.048a paśyaikādaśa me rudrān dakṣiṇaṃ pārśvam āsthitān 12,326.048c dvādaśaiva tathādityān vāmaṃ pārśvaṃ samāsthitān 12,326.049a agrataś caiva me paśya vasūn aṣṭau surottamān 12,326.049c nāsatyaṃ caiva dasraṃ ca bhiṣajau paśya pṛṣṭhataḥ 12,326.050a sarvān prajāpatīn paśya paśya sapta ṛṣīn api 12,326.050c vedān yajñāṃś ca śataśaḥ paśyāmṛtam athauṣadhīḥ 12,326.051a tapāṃsi niyamāṃś caiva yamān api pṛthagvidhān 12,326.051c tathāṣṭaguṇam aiśvaryam ekasthaṃ paśya mūrtimat 12,326.052a śriyaṃ lakṣmīṃ ca kīrtiṃ ca pṛthivīṃ ca kakudminīm 12,326.052c vedānāṃ mātaraṃ paśya matsthāṃ devīṃ sarasvatīm 12,326.053a dhruvaṃ ca jyotiṣāṃ śreṣṭhaṃ paśya nārada khecaram 12,326.053c ambhodharān samudrāṃś ca sarāṃsi saritas tathā 12,326.054a mūrtimantaḥ pitṛgaṇāṃś caturaḥ paśya sattama 12,326.054c trīṃś caivemān guṇān paśya matsthān mūrtivivarjitān 12,326.055a devakāryād api mune pitṛkāryaṃ viśiṣyate 12,326.055c devānāṃ ca pitṝṇāṃ ca pitā hy eko 'ham āditaḥ 12,326.056a ahaṃ hayaśiro bhūtvā samudre paścimottare 12,326.056c pibāmi suhutaṃ havyaṃ kavyaṃ ca śraddhayānvitam 12,326.057a mayā sṛṣṭaḥ purā brahmā madyajñam ayajat svayam 12,326.057c tatas tasmai varān prīto dadāv aham anuttamān 12,326.058a matputratvaṃ ca kalpādau lokādhyakṣatvam eva ca 12,326.058c ahaṃkārakṛtaṃ caiva nāma paryāyavācakam 12,326.059a tvayā kṛtāṃ ca maryādāṃ nātikrāmyati kaś cana 12,326.059c tvaṃ caiva varado brahman varepsūnāṃ bhaviṣyasi 12,326.060a surāsuragaṇānāṃ ca ṛṣīṇāṃ ca tapodhana 12,326.060c pitṝṇāṃ ca mahābhāga satataṃ saṃśitavrata 12,326.060e vividhānāṃ ca bhūtānāṃ tvam upāsyo bhaviṣyasi 12,326.061a prādurbhāvagataś cāhaṃ surakāryeṣu nityadā 12,326.061c anuśāsyas tvayā brahman niyojyaś ca suto yathā 12,326.062a etāṃś cānyāṃś ca rucirān brahmaṇe 'mitatejase 12,326.062b*0834_01 evaṃ rudrāya manave indrāyāmitatejase 12,326.062c ahaṃ dattvā varān prīto nivṛttiparamo 'bhavam 12,326.063a nirvāṇaṃ sarvadharmāṇāṃ nivṛttiḥ paramā smṛtā 12,326.063c tasmān nivṛttim āpannaś caret sarvāṅganirvṛtaḥ 12,326.064a vidyāsahāyavantaṃ mām ādityasthaṃ sanātanam 12,326.064c kapilaṃ prāhur ācāryāḥ sāṃkhyaniścitaniścayāḥ 12,326.065a hiraṇyagarbho bhagavān eṣa chandasi suṣṭutaḥ 12,326.065c so 'haṃ yogagatir brahman yogaśāstreṣu śabditaḥ 12,326.066a eṣo 'haṃ vyaktim āgamya tiṣṭhāmi divi śāśvataḥ 12,326.066c tato yugasahasrānte saṃhariṣye jagat punaḥ 12,326.066e kṛtvātmasthāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca 12,326.067a ekākī vidyayā sārdhaṃ vihariṣye dvijottama 12,326.067c tato bhūyo jagat sarvaṃ kariṣyāmīha vidyayā 12,326.068a asmanmūrtiś caturthī yā sāsṛjac cheṣam avyayam 12,326.068c sa hi saṃkarṣaṇaḥ proktaḥ pradyumnaṃ so 'py ajījanat 12,326.069a pradyumnād aniruddho 'haṃ sargo mama punaḥ punaḥ 12,326.069c aniruddhāt tathā brahmā tatrādikamalodbhavaḥ 12,326.070a brahmaṇaḥ sarvabhūtāni carāṇi sthāvarāṇi ca 12,326.070c etāṃ sṛṣṭiṃ vijānīhi kalpādiṣu punaḥ punaḥ 12,326.071a yathā sūryasya gaganād udayāstamayāv iha 12,326.071c naṣṭau punar balāt kāla ānayaty amitadyutiḥ 12,326.071e tathā balād ahaṃ pṛthvīṃ sarvabhūtahitāya vai 12,326.071f*0835_00 bhīṣmaḥ 12,326.071f*0835_01 nāradas tv atha papraccha bhagavantaṃ janārdanam 12,326.071f*0835_02 śrībhagavān uvāca 12,326.071f*0835_02 keṣu keṣu ca bhāveṣu draṣṭavyo 'si mayā prabho 12,326.071f*0835_03 śṛṇu nārada tattvena prādurbhāvān mahāmune 12,326.071f*0835_04 matsyaḥ kūrmo varāhaś ca nārasiṃho 'tha vāmanaḥ 12,326.071f*0835_05 rāmo rāmaś ca rāmaś ca kṛṣṇaḥ kalkī ca te daśa 12,326.071f*0835_06 pūrvaṃ mīno bhaviṣyāmi sthāpayiṣyāmy ahaṃ prajāḥ 12,326.071f*0835_07 lokān vedān dhariṣyāmi majjamānān mahārṇave 12,326.071f*0835_08 dvitīyaṃ kūrmarūpaṃ me hemakūṭanibhaṃ smṛtam 12,326.071f*0835_09 mandaraṃ dhārayiṣyāmi amṛtārthaṃ dvijottama 12,326.071f*0835_10 magnāṃ mahārṇave ghore bhārākrāntām imāṃ punaḥ 12,326.072a sattvair ākrāntasarvāṅgāṃ naṣṭāṃ sāgaramekhalām 12,326.072c ānayiṣyāmi svaṃ sthānaṃ vārāhaṃ rūpam āsthitaḥ 12,326.073a hiraṇyākṣaṃ haniṣyāmi daiteyaṃ balagarvitam 12,326.073c nārasiṃhaṃ vapuḥ kṛtvā hiraṇyakaśipuṃ punaḥ 12,326.073e surakārye haniṣyāmi yajñaghnaṃ ditinandanam 12,326.074a virocanasya balavān baliḥ putro mahāsuraḥ 12,326.074b*0836_01 avadhyaḥ sarvalokānāṃ sadevāsurarakṣasām 12,326.074c bhaviṣyati sa śakraṃ ca svarājyāc cyāvayiṣyati 12,326.075a trailokye 'pahṛte tena vimukhe ca śacīpatau 12,326.075c adityāṃ dvādaśaḥ putraḥ saṃbhaviṣyāmi kaśyapāt 12,326.075d*0837_01 jaṭī gatvā yajñasadaḥ stūyamāno dvijottamaiḥ 12,326.075d*0837_02 yajñastavaṃ kariṣyāmi śrutvā prīto bhaved baliḥ 12,326.075d*0837_03 kim icchasi baṭo brūhīty ukto yāce mahad varam 12,326.075d*0837_04 dīyatāṃ tripadīmātram iti yāce mahāsuram 12,326.075d*0837_05 sa dadyān mayi saṃprītaḥ pratiṣiddhaś ca mantribhiḥ 12,326.075d*0837_06 yāvaj jalaṃ hastagataṃ tribhir vikramaṇair vṛtam 12,326.076a tato rājyaṃ pradāsyāmi śakrāyāmitatejase 12,326.076c devatāḥ sthāpayiṣyāmi sveṣu sthāneṣu nārada 12,326.076e baliṃ caiva kariṣyāmi pātālatalavāsinam 12,326.076f*0838_01 dānavaṃ balināṃ śreṣṭham avadhyaṃ sarvadaivataiḥ 12,326.077a tretāyuge bhaviṣyāmi rāmo bhṛgukulodvahaḥ 12,326.077a*0839_01 **** **** dvāviṃśad yugaparyaye 12,326.077a*0839_02 bhaviṣyāmi ṛṣis tatra jamadagnisuto balī 12,326.077a*0839_03 bāhuvīryayuto rāmo 12,326.077c kṣatraṃ cotsādayiṣyāmi samṛddhabalavāhanam 12,326.078a saṃdhau tu samanuprāpte tretāyāṃ dvāparasya ca 12,326.078c rāmo dāśarathir bhūtvā bhaviṣyāmi jagatpatiḥ 12,326.079a tritopaghātād vairūpyam ekato 'tha dvitas tathā 12,326.079c prāpsyato vānaratvaṃ hi prajāpatisutāv ṛṣī 12,326.080a tayor ye tv anvaye jātā bhaviṣyanti vanaukasaḥ 12,326.080b*0840_01 mahābalā mahāvīryāḥ śakratulyaparākramāḥ 12,326.080c te sahāyā bhaviṣyanti surakārye mama dvija 12,326.081a tato rakṣaḥpatiṃ ghoraṃ pulastyakulapāṃsanam 12,326.081c haniṣye rāvaṇaṃ saṃkhye sagaṇaṃ lokakaṇṭakam 12,326.081d*0841_01 tadrājye sthāpayiṣyāmi vibhīṣaṇam akalmaṣam 12,326.081d*0841_02 ayodhyāvāsinaḥ sarvān neṣye 'haṃ lokam avyayam 12,326.081d*0841_03 vibhīṣaṇāya dāsyāmi rājyaṃ tasya yathākramam 12,326.082a dvāparasya kaleś caiva saṃdhau paryavasānike 12,326.082c prādurbhāvaḥ kaṃsahetor mathurāyāṃ bhaviṣyati 12,326.082d*0842_01 kalidvāparayoḥ saṃdhāv aṣṭāviṃśe caturyuge 12,326.082d*0842_02 prādurbhāvaṃ kariṣyāmi bhūyo vṛṣṇikulodvahaḥ 12,326.082d*0842_03 madhurāyāṃ kaṃsahetor vāsudeveti nāmataḥ 12,326.082d*0842_04 tṛtīyo rāma ity eva vasudevasuto balī 12,326.083a tatrāhaṃ dānavān hatvā subahūn devakaṇṭakān 12,326.083c kuśasthalīṃ kariṣyāmi nivāsaṃ dvārakāṃ purīm 12,326.084a vasānas tatra vai puryām aditer vipriyaṃkaram 12,326.084c haniṣye narakaṃ bhaumaṃ muraṃ pīṭhaṃ ca dānavam 12,326.085a prāgjyotiṣapuraṃ ramyaṃ nānādhanasamanvitam 12,326.085c kuśasthalīṃ nayiṣyāmi hatvā vai dānavottamān 12,326.085d*0843_01 kṛkalāsabhūtaṃ ca nṛgaṃ mocayiṣye ca vai punaḥ 12,326.085d*0843_02 tataḥ pautranimittena gatvā vai śoṇitaṃ puram 12,326.085d*0843_03 bāṇasya ca puraṃ gatvā kariṣye kadanaṃ mahat 12,326.086a śaṃkaraṃ ca mahāsenaṃ bāṇapriyahitaiṣiṇam 12,326.086c parājeṣyāmy athodyuktau devalokanamaskṛtau 12,326.087a tataḥ sutaṃ baler jitvā bāṇaṃ bāhusahasriṇam 12,326.087c vināśayiṣyāmi tataḥ sarvān saubhanivāsinaḥ 12,326.087d*0844_01 kaṃsaṃ keśiṃ tathā krūram ariṣṭaṃ ca mahāsuram 12,326.087d*0844_02 cāṇūraṃ ca mahāvīryaṃ muṣṭikaṃ ca mahābalam 12,326.087d*0844_03 pralambaṃ dhenukaṃ caiva ariṣṭaṃ vṛṣarūpiṇam 12,326.087d*0844_04 kālīyaṃ ca vaśe kṛtvā yamunāyā mahāhrade 12,326.087d*0844_05 gokuleṣu tataḥ paścād gavārthe tu mahāgirim 12,326.087d*0844_06 saptarātraṃ dhariṣyāmi varṣamāṇe tu vāsave 12,326.087d*0844_07 apakrānte tato varṣe girimūrdhany avasthitaḥ 12,326.087d*0844_08 indreṇa saha saṃvādaṃ kariṣyāmi tadā dvija 12,326.088a yaḥ kālayavanaḥ khyāto gargatejobhisaṃvṛtaḥ 12,326.088c bhaviṣyati vadhas tasya matta eva dvijottama 12,326.088d*0845_01 laghvācchidya dhanaṃ sarvaṃ vāsudevaṃ ca pauṇḍrakam 12,326.089a jarāsaṃdhaś ca balavān sarvarājavirodhakaḥ 12,326.089c bhaviṣyaty asuraḥ sphīto bhūmipālo girivraje 12,326.089e mama buddhiparispandād vadhas tasya bhaviṣyati 12,326.089f*0846_01 śiśupālaṃ vadhiṣyāmi yajñe dharmasutasya vai 12,326.089f*0847_01 duryodhanāparādhena yudhiṣṭhiraguṇena ca 12,326.090a samāgateṣu baliṣu pṛthivyāṃ sarvarājasu 12,326.090c vāsaviḥ susahāyo vai mama hy eko bhaviṣyati 12,326.090d*0848_01 yudhiṣṭhiraṃ sthāpayiṣye svarājye bhrātṛbhiḥ saha 12,326.091a evaṃ lokā vadiṣyanti naranārāyaṇāv ṛṣī 12,326.091c udyuktau dahataḥ kṣatraṃ lokakāryārtham īśvarau 12,326.091d*0849_01 śastrair nipatitāḥ sarve nṛpā yāsyanti vai divam 12,326.092a kṛtvā bhārāvataraṇaṃ vasudhāyā yathepsitam 12,326.092b*0850_01 rājyaṃ praśāsati punaḥ kuntīputre yudhiṣṭhire 12,326.092c sarvasātvatamukhyānāṃ dvārakāyāś ca sattama 12,326.092e kariṣye pralayaṃ ghoram ātmajñātivināśanam 12,326.093a karmāṇy aparimeyāni caturmūrtidharo hy aham 12,326.093c kṛtvā lokān gamiṣyāmi svān ahaṃ brahmasatkṛtān 12,326.093d@031_0001 tataḥ kaliyugasyādau bhūtvā rājataruṃ śritaḥ 12,326.093d@031_0002 bhāṣayā māgadhenaiva dharmarājagṛhe vadan 12,326.093d@031_0003 kāṣāyavastrasaṃvīto muṇḍitaḥ śukladantavān 12,326.093d@031_0004 śuddhodanasuto buddho mohayiṣyāmi mānavān 12,326.093d@031_0005 śūdrāḥ śrāddheṣu bhojyante mayi buddhatvam āgate 12,326.093d@031_0006 bhaviṣyanti narāḥ sarve muṇḍāḥ kāṣāyasaṃvṛtāḥ 12,326.093d@031_0007 anadhyāyā bhaviṣyanti viprāś cāgnivivarjitāḥ 12,326.093d@031_0008 agnihotrāṇi sīdanti gurupūjā ca naśyati 12,326.093d@031_0009 na śṛṇvanti pituḥ putrā na snuṣā naiva mātaraḥ 12,326.093d@031_0010 na mitraṃ na kalatraṃ vā vartate hy adharottamam 12,326.093d@031_0011 evaṃ bhūtaṃ jagat sarvaṃ śrutismṛtivivarjitam 12,326.093d@031_0012 bhaviṣyati kalau nagno hy aśuddho varṇasaṃkaraḥ 12,326.093d@031_0013 teṣāṃ sakāśād dharmajñā devabrahmadviṣo narāḥ 12,326.093d@031_0014 bhaviṣyanti hy aśuddhāś ca nyāyacchalavibhāṣiṇaḥ 12,326.093d@031_0015 ye nagnadharmaśrotāras te samāḥ pāpaniścayaiḥ 12,326.093d@031_0016 tasmād ete na saṃbhāṣyā na spraṣṭavyā hitārthibhiḥ 12,326.093d@031_0017 upavāsatrayaṃ kuryāt tatsaṃsargaviśuddhaye 12,326.093d@031_0018 tataḥ kaliyugasyānte brāhmaṇo haripiṅgalaḥ 12,326.093d@031_0019 kalkir viṣṇuyaśaḥputro yājñavalkyapurohitaḥ 12,326.093d@031_0020 sahāyā brāhmaṇāḥ sarve tair ahaṃ sahitaḥ punaḥ 12,326.093d@031_0021 mlecchān utsādayiṣyāmi pāṣaṇḍāṃś caiva sarvaśaḥ 12,326.093d@031_0022 pāṣaṇḍiṣaṭkān hatvā vai tatrāntaḥpralaye tataḥ 12,326.093d@031_0023 ahaṃ paścād bhaviṣyāmi yajñeṣu nirataḥ sadā 12,326.094a haṃso hayaśirāś caiva prādurbhāvā dvijottama 12,326.094b*0851_01 vārāho nārasiṃhaś ca vāmano rāma eva ca 12,326.094b*0851_02 rāmo dāśarathiś caiva sātvataḥ kalkir eva ca 12,326.094c yadā vedaśrutir naṣṭā mayā pratyāhṛtā tadā 12,326.094e savedāḥ saśrutīkāś ca kṛtāḥ pūrvaṃ kṛte yuge 12,326.095a atikrāntāḥ purāṇeṣu śrutās te yadi vā kva cit 12,326.095c atikrāntāś ca bahavaḥ prādurbhāvā mamottamāḥ 12,326.095d*0852_01 puruṣaḥ sarvam evedam akṣayaś cāvyayaś ca ha 12,326.095e lokakāryāṇi kṛtvā ca punaḥ svāṃ prakṛtiṃ gatāḥ 12,326.096a na hy etad brahmaṇā prāptam īdṛśaṃ mama darśanam 12,326.096c yat tvayā prāptam adyeha ekāntagatabuddhinā 12,326.097a etat te sarvam ākhyātaṃ brahman bhaktimato mayā 12,326.097c purāṇaṃ ca bhaviṣyaṃ ca sarahasyaṃ ca sattama 12,326.098a evaṃ sa bhagavān devo viśvamūrtidharo 'vyayaḥ 12,326.098c etāvad uktvā vacanaṃ tatraivāntaradhīyata 12,326.099a nārado 'pi mahātejāḥ prāpyānugraham īpsitam 12,326.099c naranārāyaṇau draṣṭuṃ prādravad badarāśramam 12,326.100a idaṃ mahopaniṣadaṃ caturvedasamanvitam 12,326.100c sāṃkhyayogakṛtaṃ tena pañcarātrānuśabditam 12,326.101a nārāyaṇamukhodgītaṃ nārado 'śrāvayat punaḥ 12,326.101c brahmaṇaḥ sadane tāta yathā dṛṣṭaṃ yathā śrutam 12,326.101d*0853_01 śrutvā brahmamukhād rudraḥ sa devyai kathayat punaḥ 12,326.101d*0854_01 evaṃ paraṃparākhyātam idaṃ śaṃtanunā śrutam 12,326.102 yudhiṣṭhira uvāca 12,326.102a etad āścaryabhūtaṃ hi māhātmyaṃ tasya dhīmataḥ 12,326.102c kiṃ brahmā na vijānīte yataḥ śuśrāva nāradāt 12,326.103a pitāmaho hi bhagavāṃs tasmād devād anantaraḥ 12,326.103c kathaṃ sa na vijānīyāt prabhāvam amitaujasaḥ 12,326.104 bhīṣma uvāca 12,326.104a mahākalpasahasrāṇi mahākalpaśatāni ca 12,326.104c samatītāni rājendra sargāś ca pralayāś ca ha 12,326.105a sargasyādau smṛto brahmā prajāsargakaraḥ prabhuḥ 12,326.105c jānāti devapravaraṃ bhūyaś cāto 'dhikaṃ nṛpa 12,326.105e paramātmānam īśānam ātmanaḥ prabhavaṃ tathā 12,326.106a ye tv anye brahmasadane siddhasaṃghāḥ samāgatāḥ 12,326.106c tebhyas tac chrāvayām āsa purāṇaṃ vedasaṃmitam 12,326.107a teṣāṃ sakāśāt sūryaś ca śrutvā vai bhāvitātmanām 12,326.107c ātmānugāmināṃ brahma śrāvayām āsa bhārata 12,326.108a ṣaṭṣaṣṭir hi sahasrāṇi ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām 12,326.108c sūryasya tapato lokān nirmitā ye puraḥsarāḥ 12,326.108e teṣām akathayat sūryaḥ sarveṣāṃ bhāvitātmanām 12,326.109a sūryānugāmibhis tāta ṛṣibhis tair mahātmabhiḥ 12,326.109c merau samāgatā devāḥ śrāvitāś cedam uttamam 12,326.110a devānāṃ tu sakāśād vai tataḥ śrutvāsito dvijaḥ 12,326.110c śrāvayām āsa rājendra pitṝṇāṃ munisattamaḥ 12,326.111a mama cāpi pitā tāta kathayām āsa śaṃtanuḥ 12,326.111c tato mayaitac chrutvā ca kīrtitaṃ tava bhārata 12,326.111d*0855_01 nāradāc caiva devarṣeḥ purāṇam aham āptavān 12,326.112a surair vā munibhir vāpi purāṇaṃ yair idaṃ śrutam 12,326.112c sarve te paramātmānaṃ pūjayanti punaḥ punaḥ 12,326.113a idam ākhyānam ārṣeyaṃ pāraṃparyāgataṃ nṛpa 12,326.113c nāvāsudevabhaktāya tvayā deyaṃ kathaṃ cana 12,326.113d*0856_01 ākhyānam uttamaṃ cedaṃ śrāvayed yaḥ sadā nṛpa 12,326.113d*0856_02 sadaiva manujo bhaktaḥ śucir bhūtvā samāhitaḥ 12,326.113d*0856_03 prāpnuyād acirād rājan viṣṇulokaṃ sanātanam 12,326.114a matto 'nyāni ca te rājann upākhyānaśatāni vai 12,326.114c yāni śrutāni dharmyāṇi teṣāṃ sāro 'yam uddhṛtaḥ 12,326.115a surāsurair yathā rājan nirmathyāmṛtam uddhṛtam 12,326.115c evam etat purā vipraiḥ kathāmṛtam ihoddhṛtam 12,326.116a yaś cedaṃ paṭhate nityaṃ yaś cedaṃ śṛṇuyān naraḥ 12,326.116c ekāntabhāvopagata ekānte susamāhitaḥ 12,326.117a prāpya śvetaṃ mahādvīpaṃ bhūtvā candraprabho naraḥ 12,326.117c sa sahasrārciṣaṃ devaṃ praviśen nātra saṃśayaḥ 12,326.118a mucyed ārtas tathā rogāc chrutvemām āditaḥ kathām 12,326.118c jijñāsur labhate kāmān bhakto bhaktagatiṃ vrajet 12,326.119a tvayāpi satataṃ rājann abhyarcyaḥ puruṣottamaḥ 12,326.119b*0857_01 vāsudevaṃ mahātmānaṃ śrotavyaṃ vidhipūrvakam 12,326.119c sa hi mātā pitā caiva kṛtsnasya jagato guruḥ 12,326.120a brahmaṇyadevo bhagavān prīyatāṃ te sanātanaḥ 12,326.120c yudhiṣṭhira mahābāho mahābāhur janārdanaḥ 12,326.120d*0858_01 pūjanīyo sadāvyagro munibhir vedapāragaiḥ 12,326.121 vaiśaṃpāyana uvāca 12,326.121a śrutvaitad ākhyānavaraṃ dharmarāḍ janamejaya 12,326.121c bhrātaraś cāsya te sarve nārāyaṇaparābhavan 12,326.122a jitaṃ bhagavatā tena puruṣeṇeti bhārata 12,326.122c nityaṃ japyaparā bhūtvā sarasvatīm udīrayan 12,326.123a yo hy asmākaṃ guruḥ śreṣṭhaḥ kṛṣṇadvaipāyano muniḥ 12,326.123c sa jagau paramaṃ japyaṃ nārāyaṇam udīrayan 12,326.124a gatvāntarikṣāt satataṃ kṣīrodam amṛtāśayam 12,326.124c pūjayitvā ca deveśaṃ punar āyāt svam āśramam 12,326.124d*0859_00 bhīṣma uvāca 12,326.124d*0859_01 etat te sarvam ākhyātaṃ nāradoktaṃ mayeritam 12,326.124d*0859_02 pāraṃparyāgataṃ hy etat pitrā me kathitaṃ purā 12,326.124d*0860_00 sūta uvāca 12,326.124d*0860_01 etat te sarvam ākhyātaṃ vaiśaṃpāyanakīrtitam 12,326.124d*0860_02 janamejayena yac chrutvā kṛtaṃ samyag yathāvidhi 12,326.124d*0860_03 yūyaṃ hi taptatapasaḥ sarve ca caritavratāḥ 12,326.124d*0860_04 sarve vedavido mukhyā naimiṣāraṇyavāsinaḥ 12,326.124d*0860_05 śaunakasya mahāsatraṃ prāptāḥ sarve dvijottamāḥ 12,326.124d*0860_06 yajadhvaṃ suhutair yajñair ātmānaṃ parameśvaram 12,327.001 janamejaya uvāca 12,327.001a kathaṃ sa bhagavān devo yajñeṣv agraharaḥ prabhuḥ 12,327.001c yajñadhārī ca satataṃ vedavedāṅgavit tathā 12,327.002a nivṛttaṃ cāsthito dharmaṃ kṣemī bhāgavatapriyaḥ 12,327.002c pravṛttidharmān vidadhe sa eva bhagavān prabhuḥ 12,327.003a kathaṃ pravṛttidharmeṣu bhāgārhā devatāḥ kṛtāḥ 12,327.003c kathaṃ nivṛttidharmāś ca kṛtā vyāvṛttabuddhayaḥ 12,327.004a etaṃ naḥ saṃśayaṃ vipra chindhi guhyaṃ sanātanam 12,327.004c tvayā nārāyaṇakathā śrutā vai dharmasaṃhitā 12,327.004d*0861_00 sūta uvāca 12,327.004d*0861_01 janamejayena yat pṛṣṭaḥ śiṣyo vyāsasya dhīmataḥ 12,327.004d*0861_02 tat te 'haṃ kīrtayiṣyāmi paurāṇaṃ śaunakottama 12,327.004d*0861_03 śrutvā māhātmyam etasya dehināṃ paramātmanaḥ 12,327.004d*0861_04 janamejayo mahāprājño vaiśaṃpāyanam abravīt 12,327.005a ime sabrahmakā lokāḥ sasurāsuramānavāḥ 12,327.005c kriyāsv abhyudayoktāsu saktā dṛśyanti sarvaśaḥ 12,327.005e mokṣaś coktas tvayā brahman nirvāṇaṃ paramaṃ sukham 12,327.006a ye ca muktā bhavantīha puṇyapāpavivarjitāḥ 12,327.006c te sahasrārciṣaṃ devaṃ praviśantīti śuśrumaḥ 12,327.007a aho hi duranuṣṭheyo mokṣadharmaḥ sanātanaḥ 12,327.007c yaṃ hitvā devatāḥ sarvā havyakavyabhujo 'bhavan 12,327.008a kiṃ nu brahmā ca rudraś ca śakraś ca balabhit prabhuḥ 12,327.008c sūryas tārādhipo vāyur agnir varuṇa eva ca 12,327.008e ākāśaṃ jagatī caiva ye ca śeṣā divaukasaḥ 12,327.009a pralayaṃ na vijānanti ātmanaḥ parinirmitam 12,327.009c tatas te nāsthitā mārgaṃ dhruvam akṣayam avyayam 12,327.010a smṛtvā kālaparīmāṇaṃ pravṛttiṃ ye samāsthitāḥ 12,327.010c doṣaḥ kālaparīmāṇe mahān eṣa kriyāvatām 12,327.011a etan me saṃśayaṃ vipra hṛdi śalyam ivārpitam 12,327.011c chindhītihāsakathanāt paraṃ kautūhalaṃ hi me 12,327.012a kathaṃ bhāgaharāḥ proktā devatāḥ kratuṣu dvija 12,327.012c kimarthaṃ cādhvare brahmann ijyante tridivaukasaḥ 12,327.013a ye ca bhāgaṃ pragṛhṇanti yajñeṣu dvijasattama 12,327.013c te yajanto mahāyajñaiḥ kasya bhāgaṃ dadanti vai 12,327.014 vaiśaṃpāyana uvāca 12,327.014a aho gūḍhatamaḥ praśnas tvayā pṛṣṭo janeśvara 12,327.014c nātaptatapasā hy eṣa nāvedaviduṣā tathā 12,327.014e nāpurāṇavidā cāpi śakyo vyāhartum añjasā 12,327.015a hanta te kathayiṣyāmi yan me pṛṣṭaḥ purā guruḥ 12,327.015c kṛṣṇadvaipāyano vyāso vedavyāso mahān ṛṣiḥ 12,327.016a sumantur jaiminiś caiva pailaś ca sudṛḍhavrataḥ 12,327.016c ahaṃ caturthaḥ śiṣyo vai pañcamaś ca śukaḥ smṛtaḥ 12,327.017a etān samāgatān sarvān pañca śiṣyān damānvitān 12,327.017c śaucācārasamāyuktāñ jitakrodhāñ jitendriyān 12,327.018a vedān adhyāpayām āsa mahābhāratapañcamān 12,327.018c merau girivare ramye siddhacāraṇasevite 12,327.019a teṣām abhyasyatāṃ vedān kadā cit saṃśayo 'bhavat 12,327.019b*0862_01 kiṃ tu brahmātha rudro vā devatā ṛṣayas tathā 12,327.019b*0862_02 prāyaḥ pravṛttimārgasthāḥ kasya devasya śāsanāt 12,327.019b*0862_03 ke vai nivṛttimārgasthāḥ kasya devasya śāsanāt 12,327.019b*0862_04 ke vai yajante sarve 'pi ka eṣām īśvaraḥ paraḥ 12,327.019c eṣa vai yas tvayā pṛṣṭas tena teṣāṃ prakīrtitaḥ 12,327.019e tataḥ śruto mayā cāpi tavākhyeyo 'dya bhārata 12,327.020a śiṣyāṇāṃ vacanaṃ śrutvā sarvājñānatamonudaḥ 12,327.020c parāśarasutaḥ śrīmān vyāso vākyam uvāca ha 12,327.021a mayā hi sumahat taptaṃ tapaḥ paramadāruṇam 12,327.021c bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca jānīyām iti sattamāḥ 12,327.022a tasya me taptatapaso nigṛhītendriyasya ca 12,327.022c nārāyaṇaprasādena kṣīrodasyānukūlataḥ 12,327.023a traikālikam idaṃ jñānaṃ prādurbhūtaṃ yathepsitam 12,327.023c tac chṛṇudhvaṃ yathājñānaṃ vakṣye saṃśayam uttamam 12,327.023e yathā vṛttaṃ hi kalpādau dṛṣṭaṃ me jñānacakṣuṣā 12,327.024a paramātmeti yaṃ prāhuḥ sāṃkhyayogavido janāḥ 12,327.024c mahāpuruṣasaṃjñāṃ sa labhate svena karmaṇā 12,327.025a tasmāt prasūtam avyaktaṃ pradhānaṃ tad vidur budhāḥ 12,327.025c avyaktād vyaktam utpannaṃ lokasṛṣṭyartham īśvarāt 12,327.026a aniruddho hi lokeṣu mahān ātmeti kathyate 12,327.026c yo 'sau vyaktatvam āpanno nirmame ca pitāmaham 12,327.026e so 'haṃkāra iti proktaḥ sarvatejomayo hi saḥ 12,327.027a pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam 12,327.027c ahaṃkāraprasūtāni mahābhūtāni bhārata 12,327.028a mahābhūtāni sṛṣṭvātha tadguṇān nirmame punaḥ 12,327.028c bhūtebhyaś caiva niṣpannā mūrtimanto 'ṣṭa tāñ śṛṇu 12,327.029a marīcir aṅgirāś cātriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ 12,327.029c vasiṣṭhaś ca mahātmā vai manuḥ svāyaṃbhuvas tathā 12,327.029e jñeyāḥ prakṛtayo 'ṣṭau tā yāsu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ 12,327.030a vedān vedāṅgasaṃyuktān yajñān yajñāṅgasaṃyutān 12,327.030b*0863_01 etān vai sumahābhāgān ṛṣīṃl lokapitāmahān 12,327.030c nirmame lokasiddhyarthaṃ brahmā lokapitāmahaḥ 12,327.030e aṣṭābhyaḥ prakṛtibhyaś ca jātaṃ viśvam idaṃ jagat 12,327.031a rudro roṣātmako jāto daśānyān so 'sṛjat svayam 12,327.031c ekādaśaite rudrās tu vikārāḥ puruṣāḥ smṛtāḥ 12,327.032a te rudrāḥ prakṛtiś caiva sarve caiva surarṣayaḥ 12,327.032c utpannā lokasiddhyarthaṃ brahmāṇaṃ samupasthitāḥ 12,327.033a vayaṃ hi sṛṣṭā bhagavaṃs tvayā vai prabhaviṣṇunā 12,327.033c yena yasminn adhīkāre vartitavyaṃ pitāmaha 12,327.034a yo 'sau tvayā vinirdiṣṭo adhikāro 'rthacintakaḥ 12,327.034c paripālyaḥ kathaṃ tena so 'dhikāro 'dhikāriṇā 12,327.035a pradiśasva balaṃ tasya yo 'dhikārārthacintakaḥ 12,327.035c evam ukto mahādevo devāṃs tān idam abravīt 12,327.036a sādhv ahaṃ jñāpito devā yuṣmābhir bhadram astu vaḥ 12,327.036c mamāpy eṣā samutpannā cintā yā bhavatāṃ matā 12,327.037a lokatantrasya kṛtsnasya kathaṃ kāryaḥ parigrahaḥ 12,327.037c kathaṃ balakṣayo na syād yuṣmākaṃ hy ātmanaś ca me 12,327.038a itaḥ sarve 'pi gacchāmaḥ śaraṇaṃ lokasākṣiṇam 12,327.038c mahāpuruṣam avyaktaṃ sa no vakṣyati yad dhitam 12,327.039a tatas te brahmaṇā sārdham ṛṣayo vibudhās tathā 12,327.039c kṣīrodasyottaraṃ kūlaṃ jagmur lokahitārthinaḥ 12,327.040a te tapaḥ samupātiṣṭhan brahmoktaṃ vedakalpitam 12,327.040c sa mahāniyamo nāma tapaścaryā sudāruṇā 12,327.041a ūrdhvaṃ dṛṣṭir bāhavaś ca ekāgraṃ ca mano 'bhavat 12,327.041c ekapādasthitāḥ samyak kāṣṭhabhūtāḥ samāhitāḥ 12,327.042a divyaṃ varṣasahasraṃ te tapas taptvā tad uttamam 12,327.042c śuśruvur madhurāṃ vāṇīṃ vedavedāṅgabhūṣitām 12,327.043a bho bhoḥ sabrahmakā devā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ 12,327.043c svāgatenārcya vaḥ sarvāñ śrāvaye vākyam uttamam 12,327.044a vijñātaṃ vo mayā kāryaṃ tac ca lokahitaṃ mahat 12,327.044c pravṛttiyuktaṃ kartavyaṃ yuṣmatprāṇopabṛṃhaṇam 12,327.045a sutaptaṃ vas tapo devā mamārādhanakāmyayā 12,327.045c bhokṣyathāsya mahāsattvās tapasaḥ phalam uttamam 12,327.046a eṣa brahmā lokaguruḥ sarvalokapitāmahaḥ 12,327.046c yūyaṃ ca vibudhaśreṣṭhā māṃ yajadhvaṃ samāhitāḥ 12,327.047a sarve bhāgān kalpayadhvaṃ yajñeṣu mama nityaśaḥ 12,327.047c tathā śreyo vidhāsyāmi yathādhīkāram īśvarāḥ 12,327.048a śrutvaitad devadevasya vākyaṃ hṛṣṭatanūruhāḥ 12,327.048c tatas te vibudhāḥ sarve brahmā te ca maharṣayaḥ 12,327.049a vedadṛṣṭena vidhinā vaiṣṇavaṃ kratum āharan 12,327.049c tasmin satre tadā brahmā svayaṃ bhāgam akalpayat 12,327.049e devā devarṣayaś caiva sarve bhāgān akalpayan 12,327.050a te kārtayugadharmāṇo bhāgāḥ paramasatkṛtāḥ 12,327.050c prāpur ādityavarṇaṃ taṃ puruṣaṃ tamasaḥ param 12,327.050e bṛhantaṃ sarvagaṃ devam īśānaṃ varadaṃ prabhum 12,327.051a tato 'tha varado devas tān sarvān amarān sthitān 12,327.051c aśarīro babhāṣedaṃ vākyaṃ khastho maheśvaraḥ 12,327.052a yena yaḥ kalpito bhāgaḥ sa tathā samupāgataḥ 12,327.052c prīto 'haṃ pradiśāmy adya phalam āvṛttilakṣaṇam 12,327.053a etad vo lakṣaṇaṃ devā matprasādasamudbhavam 12,327.053c yūyaṃ yajñair ijyamānāḥ samāptavaradakṣiṇaiḥ 12,327.053e yuge yuge bhaviṣyadhvaṃ pravṛttiphalabhoginaḥ 12,327.054a yajñair ye cāpi yakṣyanti sarvalokeṣu vai surāḥ 12,327.054c kalpayiṣyanti vo bhāgāṃs te narā vedakalpitān 12,327.055a yo me yathā kalpitavān bhāgam asmin mahākratau 12,327.055c sa tathā yajñabhāgārho vedasūtre mayā kṛtaḥ 12,327.056a yūyaṃ lokān dhārayadhvaṃ yajñabhāgaphaloditāḥ 12,327.056c sarvārthacintakā loke yathādhīkāranirmitāḥ 12,327.057a yāḥ kriyāḥ pracariṣyanti pravṛttiphalasatkṛtāḥ 12,327.057c tābhir āpyāyitabalā lokān vai dhārayiṣyatha 12,327.058a yūyaṃ hi bhāvitā loke sarvayajñeṣu mānavaiḥ 12,327.058c māṃ tato bhāvayiṣyadhvam eṣā vo bhāvanā mama 12,327.059a ityarthaṃ nirmitā vedā yajñāś cauṣadhibhiḥ saha 12,327.059c ebhiḥ samyak prayuktair hi prīyante devatāḥ kṣitau 12,327.060a nirmāṇam etad yuṣmākaṃ pravṛttiguṇakalpitam 12,327.060c mayā kṛtaṃ suraśreṣṭhā yāvat kalpakṣayād iti 12,327.060e cintayadhvaṃ lokahitaṃ yathādhīkāram īśvarāḥ 12,327.061a marīcir aṅgirāś cātriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ 12,327.061c vasiṣṭha iti saptaite mānasā nirmitā hi vai 12,327.062a ete vedavido mukhyā vedācāryāś ca kalpitāḥ 12,327.062c pravṛttidharmiṇaś caiva prājāpatyena kalpitāḥ 12,327.063a ayaṃ kriyāvatāṃ panthā vyaktībhūtaḥ sanātanaḥ 12,327.063c aniruddha iti prokto lokasargakaraḥ prabhuḥ 12,327.064a sanaḥ sanatsujātaś ca sanakaḥ sasanandanaḥ 12,327.064c sanatkumāraḥ kapilaḥ saptamaś ca sanātanaḥ 12,327.065a saptaite mānasāḥ proktā ṛṣayo brahmaṇaḥ sutāḥ 12,327.065c svayamāgatavijñānā nivṛttaṃ dharmam āsthitāḥ 12,327.066a ete yogavido mukhyāḥ sāṃkhyadharmavidas tathā 12,327.066c ācāryā mokṣaśāstre ca mokṣadharmapravartakāḥ 12,327.067a yato 'haṃ prasṛtaḥ pūrvam avyaktāt triguṇo mahān 12,327.067c tasmāt parataro yo 'sau kṣetrajña iti kalpitaḥ 12,327.067e so 'haṃ kriyāvatāṃ panthāḥ punarāvṛttidurlabhaḥ 12,327.068a yo yathā nirmito jantur yasmin yasmiṃś ca karmaṇi 12,327.068c pravṛttau vā nivṛttau vā tatphalaṃ so 'śnute 'vaśaḥ 12,327.069a eṣa lokagurur brahmā jagadādikaraḥ prabhuḥ 12,327.069c eṣa mātā pitā caiva yuṣmākaṃ ca pitāmahaḥ 12,327.069e mayānuśiṣṭo bhavitā sarvabhūtavarapradaḥ 12,327.070a asya caivānujo rudro lalāṭād yaḥ samutthitaḥ 12,327.070c brahmānuśiṣṭo bhavitā sarvatrasavarapradaḥ 12,327.071a gacchadhvaṃ svān adhīkārāṃś cintayadhvaṃ yathāvidhi 12,327.071c pravartantāṃ kriyāḥ sarvāḥ sarvalokeṣu māciram 12,327.072a pradṛśyantāṃ ca karmāṇi prāṇināṃ gatayas tathā 12,327.072c parinirmitakālāni āyūṃṣi ca surottamāḥ 12,327.073a idaṃ kṛtayugaṃ nāma kālaḥ śreṣṭhaḥ pravartate 12,327.073b*0864_01 tripādahīno dharmaś ca yuge tasmin bhaviṣyati 12,327.073c ahiṃsyā yajñapaśavo yuge 'smin naitad anyathā 12,327.073e catuṣpāt sakalo dharmo bhaviṣyaty atra vai surāḥ 12,327.074a tatas tretāyugaṃ nāma trayī yatra bhaviṣyati 12,327.074c prokṣitā yatra paśavo vadhaṃ prāpsyanti vai makhe 12,327.074e tatra pādacaturtho vai dharmasya na bhaviṣyati 12,327.075a tato vai dvāparaṃ nāma miśraḥ kālo bhaviṣyati 12,327.075c dvipādahīno dharmaś ca yuge tasmin bhaviṣyati 12,327.075d*0865_01 tatra vadhyanti paśavo yūpeṣv atra nibadhyate 12,327.076a tatas tiṣye 'tha saṃprāpte yuge kalipuraskṛte 12,327.076c ekapādasthito dharmo yatra tatra bhaviṣyati 12,327.076d*0866_01 devā devarṣayaś cocus tam evaṃvādinaṃ gurum 12,327.077 devā ūcuḥ 12,327.077a ekapādasthite dharme yatrakvacanagāmini 12,327.077c kathaṃ kartavyam asmābhir bhagavaṃs tad vadasva naḥ 12,327.078 śrībhagavān uvāca 12,327.078*0867_01 guravo yatra pūjyante sādhuvṛttāḥ śamānvitāḥ 12,327.078*0867_02 vastavyaṃ tatra yuṣmābhir yatra dharmo na hīyate 12,327.078a yatra vedāś ca yajñāś ca tapaḥ satyaṃ damas tathā 12,327.078c ahiṃsādharmasaṃyuktāḥ pracareyuḥ surottamāḥ 12,327.078e sa vai deśaḥ sevitavyo mā vo 'dharmaḥ padā spṛśet 12,327.079 vyāsa uvāca 12,327.079a te 'nuśiṣṭā bhagavatā devāḥ sarṣigaṇās tathā 12,327.079c namaskṛtvā bhagavate jagmur deśān yathepsitān 12,327.080a gateṣu tridivaukaḥsu brahmaikaḥ paryavasthitaḥ 12,327.080c didṛkṣur bhagavantaṃ tam aniruddhatanau sthitam 12,327.081a taṃ devo darśayām āsa kṛtvā hayaśiro mahat 12,327.081c sāṅgān āvartayan vedān kamaṇḍalugaṇitradhṛk 12,327.082a tato 'śvaśirasaṃ dṛṣṭvā taṃ devam amitaujasam 12,327.082c lokakartā prabhur brahmā lokānāṃ hitakāmyayā 12,327.083a mūrdhnā praṇamya varadaṃ tasthau prāñjalir agrataḥ 12,327.083c sa pariṣvajya devena vacanaṃ śrāvitas tadā 12,327.084a lokakāryagatīḥ sarvās tvaṃ cintaya yathāvidhi 12,327.084c dhātā tvaṃ sarvabhūtānāṃ tvaṃ prabhur jagato guruḥ 12,327.084e tvayy āveśitabhāro 'haṃ dhṛtiṃ prāpsyāmy athāñjasā 12,327.085a yadā ca surakāryaṃ te aviṣahyaṃ bhaviṣyati 12,327.085c prādurbhāvaṃ gamiṣyāmi tadātmajñānadeśikaḥ 12,327.086a evam uktvā hayaśirās tatraivāntaradhīyata 12,327.086c tenānuśiṣṭo brahmāpi svaṃ lokam acirād gataḥ 12,327.087a evam eṣa mahābhāgaḥ padmanābhaḥ sanātanaḥ 12,327.087c yajñeṣv agraharaḥ prokto yajñadhārī ca nityadā 12,327.088a nivṛttiṃ cāsthito dharmaṃ gatim akṣayadharmiṇām 12,327.088c pravṛttidharmān vidadhe kṛtvā lokasya citratām 12,327.089a sa ādiḥ sa madhyaḥ sa cāntaḥ prajānāṃ; sa dhātā sa dheyaḥ sa kartā sa kāryam 12,327.089c yugānte sa suptaḥ susaṃkṣipya lokān; yugādau prabuddho jagad dhy utsasarja 12,327.089d*0868_01 sa ādiḥ sa ca madhyaṃ vai buddhaḥ sṛjati vai jagat 12,327.090a tasmai namadhvaṃ devāya nirguṇāya guṇātmane 12,327.090c ajāya viśvarūpāya dhāmne sarvadivaukasām 12,327.091a mahābhūtādhipataye rudrāṇāṃ pataye tathā 12,327.091c ādityapataye caiva vasūnāṃ pataye tathā 12,327.092a aśvibhyāṃ pataye caiva marutāṃ pataye tathā 12,327.092c vedayajñādhipataye vedāṅgapataye 'pi ca 12,327.093a samudravāsine nityaṃ haraye muñjakeśine 12,327.093c śāntaye sarvabhūtānāṃ mokṣadharmānubhāṣiṇe 12,327.094a tapasāṃ tejasāṃ caiva pataye yaśaso 'pi ca 12,327.094c vācaś ca pataye nityaṃ saritāṃ pataye tathā 12,327.095a kapardine varāhāya ekaśṛṅgāya dhīmate 12,327.095c vivasvate 'śvaśirase caturmūrtidhṛte sadā 12,327.096a guhyāya jñānadṛśyāya akṣarāya kṣarāya ca 12,327.096c eṣa devaḥ saṃcarati sarvatragatir avyayaḥ 12,327.097a evam etat purā dṛṣṭaṃ mayā vai jñānacakṣuṣā 12,327.097c kathitaṃ tac ca vaḥ sarvaṃ mayā pṛṣṭena tattvataḥ 12,327.098a kriyatāṃ madvacaḥ śiṣyāḥ sevyatāṃ harir īśvaraḥ 12,327.098c gīyatāṃ vedaśabdaiś ca pūjyatāṃ ca yathāvidhi 12,327.099 vaiśaṃpāyana uvāca 12,327.099a ity uktās tu vayaṃ tena vedavyāsena dhīmatā 12,327.099c sarve śiṣyāḥ sutaś cāsya śukaḥ paramadharmavit 12,327.100a sa cāsmākam upādhyāyaḥ sahāsmābhir viśāṃ pate 12,327.100c caturvedodgatābhiś ca ṛgbhis tam abhituṣṭuve 12,327.101a etat te sarvam ākhyātaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 12,327.101c evaṃ me 'kathayad rājan purā dvaipāyano guruḥ 12,327.102a yaś cedaṃ śṛṇuyān nityaṃ yaś cedaṃ parikīrtayet 12,327.102c namo bhagavate kṛtvā samāhitamanā naraḥ 12,327.103a bhavaty arogo dyutimān balarūpasamanvitaḥ 12,327.103c āturo mucyate rogād baddho mucyeta bandhanāt 12,327.104a kāmakāmī labhet kāmaṃ dīrgham āyur avāpnuyāt 12,327.104c brāhmaṇaḥ sarvavedī syāt kṣatriyo vijayī bhavet 12,327.104e vaiśyo vipulalābhaḥ syāc chūdraḥ sukham avāpnuyāt 12,327.105a aputro labhate putraṃ kanyā caivepsitaṃ patim 12,327.105c lagnagarbhā vimucyeta garbhiṇī janayet sutam 12,327.105e vandhyā prasavam āpnoti putrapautrasamṛddhimat 12,327.106a kṣemeṇa gacched adhvānam idaṃ yaḥ paṭhate pathi 12,327.106c yo yaṃ kāmaṃ kāmayate sa tam āpnoti ca dhruvam 12,327.106d*0869_01 ity āha bhagavān vyāsaḥ parāśarasutaḥ prabhuḥ 12,327.107a idaṃ maharṣer vacanaṃ viniścitaṃ; mahātmanaḥ puruṣavarasya kīrtanam 12,327.107c samāgamaṃ carṣidivaukasām imaṃ; niśamya bhaktāḥ susukhaṃ labhante 12,328.001 janamejaya uvāca 12,328.001a astauṣīd yair imaṃ vyāsaḥ saśiṣyo madhusūdanam 12,328.001c nāmabhir vividhair eṣāṃ niruktaṃ bhagavan mama 12,328.002a vaktum arhasi śuśrūṣoḥ prajāpatipater hareḥ 12,328.002c śrutvā bhaveyaṃ yat pūtaḥ śaraccandra ivāmalaḥ 12,328.003 vaiśaṃpāyana uvāca 12,328.003a śṛṇu rājan yathācaṣṭa phalgunasya harir vibhuḥ 12,328.003c prasannātmātmano nāmnāṃ niruktaṃ guṇakarmajam 12,328.004a nāmabhiḥ kīrtitais tasya keśavasya mahātmanaḥ 12,328.004c pṛṣṭavān keśavaṃ rājan phalgunaḥ paravīrahā 12,328.005 arjuna uvāca 12,328.005a bhagavan bhūtabhavyeśa sarvabhūtasṛg avyaya 12,328.005c lokadhāma jagannātha lokānām abhayaprada 12,328.006a yāni nāmāni te deva kīrtitāni maharṣibhiḥ 12,328.006c vedeṣu sapurāṇeṣu yāni guhyāni karmabhiḥ 12,328.007a teṣāṃ niruktaṃ tvatto 'haṃ śrotum icchāmi keśava 12,328.007c na hy anyo vartayen nāmnāṃ niruktaṃ tvām ṛte prabho 12,328.008 śrībhagavān uvāca 12,328.008a ṛgvede sayajurvede tathaivātharvasāmasu 12,328.008c purāṇe sopaniṣade tathaiva jyotiṣe 'rjuna 12,328.009a sāṃkhye ca yogaśāstre ca āyurvede tathaiva ca 12,328.009c bahūni mama nāmāni kīrtitāni maharṣibhiḥ 12,328.010a gauṇāni tatra nāmāni karmajāni ca kāni cit 12,328.010c niruktaṃ karmajānāṃ ca śṛṇuṣva prayato 'nagha 12,328.010e kathyamānaṃ mayā tāta tvaṃ hi me 'rdhaṃ smṛtaḥ purā 12,328.011a namo 'tiyaśase tasmai dehināṃ paramātmane 12,328.011c nārāyaṇāya viśvāya nirguṇāya guṇātmane 12,328.012a yasya prasādajo brahmā rudraś ca krodhasaṃbhavaḥ 12,328.012c yo 'sau yonir hi sarvasya sthāvarasya carasya ca 12,328.013a aṣṭādaśaguṇaṃ yat tat sattvaṃ sattvavatāṃ vara 12,328.013c prakṛtiḥ sā parā mahyaṃ rodasī yogadhāriṇī 12,328.013e ṛtā satyāmarājayyā lokānām ātmasaṃjñitā 12,328.014a tasmāt sarvāḥ pravartante sargapralayavikriyāḥ 12,328.014c tato yajñaś ca yaṣṭā ca purāṇaḥ puruṣo virāṭ 12,328.014e aniruddha iti prokto lokānāṃ prabhavāpyayaḥ 12,328.015a brāhme rātrikṣaye prāpte tasya hy amitatejasaḥ 12,328.015c prasādāt prādurabhavat padmaṃ padmanibhekṣaṇa 12,328.015e tatra brahmā samabhavat sa tasyaiva prasādajaḥ 12,328.016a ahnaḥ kṣaye lalāṭāc ca suto devasya vai tathā 12,328.016c krodhāviṣṭasya saṃjajñe rudraḥ saṃhārakārakaḥ 12,328.017a etau dvau vibudhaśreṣṭhau prasādakrodhajau smṛtau 12,328.017c tadādeśitapanthānau sṛṣṭisaṃhārakārakau 12,328.017e nimittamātraṃ tāv atra sarvaprāṇivarapradau 12,328.018a kapardī jaṭilo muṇḍaḥ śmaśānagṛhasevakaḥ 12,328.018c ugravratadharo rudro yogī tripuradāruṇaḥ 12,328.019a dakṣakratuharaś caiva bhaganetraharas tathā 12,328.019c nārāyaṇātmako jñeyaḥ pāṇḍaveya yuge yuge 12,328.019d*0870_01 yo 'sau rudraḥ so 'ham asmi yo 'ham asmi śivaḥ paraḥ 12,328.019d*0870_02 yathā rudras tathāhaṃ ca nāvayor antaraṃ tathā 12,328.020a tasmin hi pūjyamāne vai devadeve maheśvare 12,328.020c saṃpūjito bhavet pārtha devo nārāyaṇaḥ prabhuḥ 12,328.021a aham ātmā hi lokānāṃ viśvānāṃ pāṇḍunandana 12,328.021c tasmād ātmānam evāgre rudraṃ saṃpūjayāmy aham 12,328.022a yady ahaṃ nārcayeyaṃ vai īśānaṃ varadaṃ śivam 12,328.022c ātmānaṃ nārcayet kaś cid iti me bhāvitaṃ manaḥ 12,328.022e mayā pramāṇaṃ hi kṛtaṃ lokaḥ samanuvartate 12,328.023a pramāṇāni hi pūjyāni tatas taṃ pūjayāmy aham 12,328.023c yas taṃ vetti sa māṃ vetti yo 'nu taṃ sa hi mām anu 12,328.024a rudro nārāyaṇaś caiva sattvam ekaṃ dvidhākṛtam 12,328.024c loke carati kaunteya vyaktisthaṃ sarvakarmasu 12,328.025a na hi me kena cid deyo varaḥ pāṇḍavanandana 12,328.025c iti saṃcintya manasā purāṇaṃ viśvam īśvaram 12,328.025e putrārtham ārādhitavān ātmānam aham ātmanā 12,328.026a na hi viṣṇuḥ praṇamati kasmai cid vibudhāya tu 12,328.026c ṛta ātmānam eveti tato rudraṃ bhajāmy aham 12,328.027a sabrahmakāḥ sarudrāś ca sendrā devāḥ saharṣibhiḥ 12,328.027c arcayanti suraśreṣṭhaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ harim 12,328.028a bhaviṣyatāṃ vartatāṃ ca bhūtānāṃ caiva bhārata 12,328.028c sarveṣām agraṇīr viṣṇuḥ sevyaḥ pūjyaś ca nityaśaḥ 12,328.029a namasva havyadaṃ viṣṇuṃ tathā śaraṇadaṃ nama 12,328.029c varadaṃ namasva kaunteya havyakavyabhujaṃ nama 12,328.030a caturvidhā mama janā bhaktā evaṃ hi te śrutam 12,328.030c teṣām ekāntinaḥ śreṣṭhās te caivānanyadevatāḥ 12,328.030e aham eva gatis teṣāṃ nirāśīḥkarmakāriṇām 12,328.031a ye ca śiṣṭās trayo bhaktāḥ phalakāmā hi te matāḥ 12,328.031c sarve cyavanadharmāṇaḥ pratibuddhas tu śreṣṭhabhāk 12,328.032a brahmāṇaṃ śitikaṇṭhaṃ ca yāś cānyā devatāḥ smṛtāḥ 12,328.032c prabuddhavaryāḥ sevante mām evaiṣyanti yat param 12,328.032e bhaktaṃ prati viśeṣas te eṣa pārthānukīrtitaḥ 12,328.033a tvaṃ caivāhaṃ ca kaunteya naranārāyaṇau smṛtau 12,328.033c bhārāvataraṇārthaṃ hi praviṣṭau mānuṣīṃ tanum 12,328.034a jānāmy adhyātmayogāṃś ca yo 'haṃ yasmāc ca bhārata 12,328.034c nivṛttilakṣaṇo dharmas tathābhyudayiko 'pi ca 12,328.035a narāṇām ayanaṃ khyātam aham ekaḥ sanātanaḥ 12,328.035c āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ 12,328.035e ayanaṃ mama tat pūrvam ato nārāyaṇo hy aham 12,328.036a chādayāmi jagad viśvaṃ bhūtvā sūrya ivāṃśubhiḥ 12,328.036c sarvabhūtādhivāsaś ca vāsudevas tato hy aham 12,328.037a gatiś ca sarvabhūtānāṃ prajānāṃ cāpi bhārata 12,328.037c vyāptā me rodasī pārtha kāntiś cābhyadhikā mama 12,328.038a adhibhūtāni cānte 'haṃ tad icchaṃś cāsmi bhārata 12,328.038c kramaṇāc cāpy ahaṃ pārtha viṣṇur ity abhisaṃjñitaḥ 12,328.039a damāt siddhiṃ parīpsanto māṃ janāḥ kāmayanti hi 12,328.039c divaṃ corvīṃ ca madhyaṃ ca tasmād dāmodaro hy aham 12,328.040a pṛśnir ity ucyate cānnaṃ vedā āpo 'mṛtaṃ tathā 12,328.040c mamaitāni sadā garbhe pṛśnigarbhas tato hy aham 12,328.041a ṛṣayaḥ prāhur evaṃ māṃ tritakūpābhipātitam 12,328.041c pṛśnigarbha tritaṃ pāhīty ekatadvitapātitam 12,328.042a tataḥ sa brahmaṇaḥ putra ādyo ṛṣivaras tritaḥ 12,328.042c uttatārodapānād vai pṛśnigarbhānukīrtanāt 12,328.043a sūryasya tapato lokān agneḥ somasya cāpy uta 12,328.043c aṃśavo ye prakāśante mama te keśasaṃjñitāḥ 12,328.043e sarvajñāḥ keśavaṃ tasmān mām āhur dvijasattamāḥ 12,328.044a svapatnyām āhito garbha utathyena mahātmanā 12,328.044c utathye 'ntarhite caiva kadā cid devamāyayā 12,328.044e bṛhaspatir athāvindat tāṃ patnīṃ tasya bhārata 12,328.045a tato vai tam ṛṣiśreṣṭhaṃ maithunopagataṃ tathā 12,328.045c uvāca garbhaḥ kaunteya pañcabhūtasamanvitaḥ 12,328.046a pūrvāgato 'haṃ varada nārhasy ambāṃ prabādhitum 12,328.046c etad bṛhaspatiḥ śrutvā cukrodha ca śaśāpa ca 12,328.047a maithunopagato yasmāt tvayāhaṃ vinivāritaḥ 12,328.047c tasmād andho jāsyasi tvaṃ macchāpān nātra saṃśayaḥ 12,328.048a sa śāpād ṛṣimukhyasya dīrghaṃ tama upeyivān 12,328.048c sa hi dīrghatamā nāma nāmnā hy āsīd ṛṣiḥ purā 12,328.049a vedān avāpya caturaḥ sāṅgopāṅgān sanātanān 12,328.049c prayojayām āsa tadā nāma guhyam idaṃ mama 12,328.050a ānupūrvyeṇa vidhinā keśaveti punaḥ punaḥ 12,328.050c sa cakṣuṣmān samabhavad gautamaś cābhavat punaḥ 12,328.051a evaṃ hi varadaṃ nāma keśaveti mamārjuna 12,328.051c devānām atha sarveṣām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām 12,328.052a agniḥ somena saṃyukta ekayoni mukhaṃ kṛtam 12,328.052c agnīṣomātmakaṃ tasmāj jagat kṛtsnaṃ carācaram 12,328.053A api hi purāṇe bhavati 12,328.053B ekayonyātmakāv agnīṣomau 12,328.053C devāś cāgnimukhā iti 12,328.053D ekayonitvāc ca parasparaṃ mahayanto lokān dhārayata iti 12,329.001 arjuna uvāca 12,329.001a agnīṣomau kathaṃ pūrvam ekayonī pravartitau 12,329.001c eṣa me saṃśayo jātas taṃ chindhi madhusūdana 12,329.002 śrībhagavān uvāca 12,329.002a hanta te vartayiṣyāmi purāṇaṃ pāṇḍunandana 12,329.002c ātmatejodbhavaṃ pārtha śṛṇuṣvaikamanā mama 12,329.003A saṃprakṣālanakāle 'tikrānte caturthe yugasahasrānte 12,329.003B avyakte sarvabhūtapralaye sthāvarajaṅgame 12,329.003C jyotirdharaṇivāyurahite 'ndhe tamasi jalaikārṇave loke 12,329.003D tama ity evābhibhūte 'saṃjñake 'dvitīye pratiṣṭhite 12,329.003E naiva rātryāṃ na divase na sati nāsati na vyakte nāvyakte vyavasthite 12,329.003F etasyām avasthāyāṃ nārāyaṇaguṇāśrayād akṣayād ajarād anindriyād agrāhyād asaṃbhavāt satyād ahiṃsrāl lalāmād vividhapravṛttiviśeṣāt 12,329.003G akṣayād ajarāmarād amūrtitaḥ sarvavyāpinaḥ sarvakartuḥ śāśvatāt tamasaḥ puruṣaḥ prādurbhūto harir avyayaḥ 12,329.004A nidarśanam api hy atra bhavati 12,329.004B nāsīd aho na rātrir āsīt 12,329.004C na sad āsīn nāsad āsīt 12,329.004D tama eva purastād abhavad viśvarūpam 12,329.004E sā viśvasya jananīty evam asyārtho 'nubhāṣyate 12,329.005A tasyedānīṃ tamaḥsaṃbhavasya puruṣasya padmayoner brahmaṇaḥ prādurbhāve sa puruṣaḥ prajāḥ sisṛkṣamāṇo netrābhyām agnīṣomau sasarja 12,329.005B tato bhūtasarge pravṛtte prajākramavaśād brahmakṣatram upātiṣṭhat 12,329.005C yaḥ somas tad brahma yad brahma te brāhmaṇāḥ 12,329.005D yo 'gnis tat kṣatraṃ kṣatrād brahma balavattaram 12,329.005E kasmād iti lokapratyakṣaguṇam etat tad yathā 12,329.005F brāhmaṇebhyaḥ paraṃ bhūtaṃ notpannapūrvam 12,329.005G dīpyamāne 'gnau juhotīti kṛtvā bravīmi 12,329.005H bhūtasargaḥ kṛto brahmaṇā bhūtāni ca pratiṣṭhāpya trailokyaṃ dhāryata iti 12,329.006A mantravādo 'pi hi bhavati 12,329.006B tvam agne yajñānāṃ hotā viśveṣām 12,329.006C hito devebhir mānuṣe jane iti 12,329.006D nidarśanaṃ cātra bhavati 12,329.006E viśveṣām agne yajñānāṃ hoteti 12,329.006F hito devair mānuṣair jagata iti 12,329.006G agnir hi yajñānāṃ hotā kartā 12,329.006H sa cāgnir brahma 12,329.007A na hy ṛte mantrād dhavanam asti 12,329.007B na vinā puruṣaṃ tapaḥ saṃbhavati 12,329.007C havir mantrāṇāṃ saṃpūjā vidyate devamanuṣyāṇām anena tvaṃ hoteti niyuktaḥ 12,329.007D ye ca mānuṣā hotrādhikārās te ca 12,329.007E brāhmaṇasya hi yājanaṃ vidhīyate na kṣatravaiśyayor dvijātyoḥ 12,329.007F tasmād brāhmaṇā hy agnibhūtā yajñān udvahanti 12,329.007G yajñā devāṃs tarpayanti devāḥ pṛthivīṃ bhāvayanti 12,329.008A śatapathe hi brāhmaṇaṃ bhavati 12,329.008B agnau samiddhe sa juhoti yo vidvān brāhmaṇamukhe dānāhutiṃ juhoti 12,329.008C evam apy agnibhūtā brāhmaṇā vidvāṃso 'gniṃ bhāvayanti 12,329.008D agnir viṣṇuḥ sarvabhūtāny anupraviśya prāṇān dhārayati 12,329.008E api cātra sanatkumāragītāḥ ślokā bhavanti 12,329.009a viśvaṃ brahmāsṛjat pūrvaṃ sarvādir niravaskaram 12,329.009c brahmaghoṣair divaṃ tiṣṭhanty amarā brahmayonayaḥ 12,329.010a brāhmaṇānāṃ matir vākyaṃ karma śraddhā tapāṃsi ca 12,329.010c dhārayanti mahīṃ dyāṃ ca śaityād vāry amṛtaṃ yathā 12,329.011a nāsti satyāt paro dharmo nāsti mātṛsamo guruḥ 12,329.011c brāhmaṇebhyaḥ paraṃ nāsti pretya ceha ca bhūtaye 12,329.012a naiṣām ukṣā vardhate nota vāhā; na gargaro mathyate saṃpradāne 12,329.012c apadhvastā dasyubhūtā bhavanti; yeṣāṃ rāṣṭre brāhmaṇā vṛttihīnāḥ 12,329.013A vedapurāṇetihāsaprāmāṇyān nārāyaṇamukhodgatāḥ sarvātmānaḥ sarvakartāraḥ sarvabhāvanāś ca brāhmaṇāḥ 12,329.013B vāksamakālaṃ hi tasya devasya varapradasya brāhmaṇāḥ prathamaṃ prādurbhūtā brāhmaṇebhyaś ca śeṣā varṇāḥ prādurbhūtāḥ 12,329.013C itthaṃ ca surāsuraviśiṣṭā brāhmaṇā yadā mayā brahmabhūtena purā svayam evotpāditāḥ surāsuramaharṣayo bhūtaviśeṣāḥ sthāpitā nigṛhītāś ca 12,329.014A ahalyādharṣaṇanimittaṃ hi gautamād dhariśmaśrutām indraḥ prāptaḥ 12,329.014B kauśikanimittaṃ cendro muṣkaviyogaṃ meṣavṛṣaṇatvaṃ cāvāpa 12,329.014C aśvinor grahapratiṣedhodyatavajrasya puraṃdarasya cyavanena stambhito bāhuḥ 12,329.014D kratuvadhaprāptamanyunā ca dakṣeṇa bhūyas tapasā cātmānaṃ saṃyojya netrākṛtir anyā lalāṭe rudrasyotpāditā 12,329.015A tripuravadhārthaṃ dīkṣām abhyupagatasya rudrasyośanasā śiraso jaṭā utkṛtya prayuktāḥ 12,329.015B tataḥ prādurbhūtā bhujagāḥ 12,329.015C tair asya bhujagaiḥ pīḍyamānaḥ kaṇṭho nīlatām upanītaḥ 12,329.015D pūrve ca manvantare svāyaṃbhuve nārāyaṇahastabandhagrahaṇān nīlakaṇṭhatvam eva vā 12,329.016A amṛtotpādane puraścaraṇatām upagatasyāṅgiraso bṛhaspater upaspṛśato na prasādaṃ gatavatyaḥ kilāpaḥ 12,329.016B atha bṛhaspatir apāṃ cukrodha 12,329.016C yasmān mamopaspṛśataḥ kaluṣībhūtā na prasādam upagatās tasmād adyaprabhṛti jhaṣamakaramatsyakacchapajantusaṃkīrṇāḥ kaluṣībhavateti 12,329.016D tadāprabhṛty āpo yādobhiḥ saṃkīrṇāḥ saṃvṛttāḥ 12,329.017A viśvarūpo vai tvāṣṭraḥ purohito devānām āsīt svasrīyo 'surāṇām 12,329.017B sa pratyakṣaṃ devebhyo bhāgam adadat parokṣam asurebhyaḥ 12,329.018A atha hiraṇyakaśipuṃ puraskṛtya viśvarūpamātaraṃ svasāram asurā varam ayācanta 12,329.018B he svasar ayaṃ te putras tvāṣṭro viśvarūpas triśirā devānāṃ purohitaḥ pratyakṣaṃ devebhyo bhāgam adadat parokṣam asmākam 12,329.018C tato devā vardhante vayaṃ kṣīyāmaḥ 12,329.018D tad enaṃ tvaṃ vārayitum arhasi tathā yathāsmān bhajed iti 12,329.019A atha viśvarūpaṃ nandanavanam upagataṃ mātovāca 12,329.019B putra kiṃ parapakṣavardhanas tvaṃ mātulapakṣaṃ nāśayasi 12,329.019C nārhasy evaṃ kartum iti 12,329.019D sa viśvarūpo mātur vākyam anatikramaṇīyam iti matvā saṃpūjya hiraṇyakaśipum agāt 12,329.020A hairaṇyagarbhāc ca vasiṣṭhād dhiraṇyakaśipuḥ śāpaṃ prāptavān 12,329.020B yasmāt tvayānyo vṛto hotā tasmād asamāptayajñas tvam apūrvāt sattvajātād vadhaṃ prāpsyasīti 12,329.020C tacchāpadānād dhiraṇyakaśipuḥ prāptavān vadham 12,329.021A viśvarūpo mātṛpakṣavardhano 'tyarthaṃ tapasy abhavat 12,329.021B tasya vratabhaṅgārtham indro bahvīḥ śrīmatyo 'psaraso niyuyoja 12,329.021C tāś ca dṛṣṭvā manaḥ kṣubhitaṃ tasyābhavat tāsu cāpsaraḥsu nacirād eva sakto 'bhavat 12,329.021D saktaṃ cainaṃ jñātvāpsarasa ūcur gacchāmahe vayaṃ yathāgatam iti 12,329.022A tās tvāṣṭra uvāca 12,329.022B kva gamiṣyatha āsyatāṃ tāvan mayā saha śreyo bhaviṣyatīti 12,329.022C tās tam abruvan 12,329.022D vayaṃ devastriyo 'psarasa indraṃ varadaṃ purā prabhaviṣṇuṃ vṛṇīmaha iti 12,329.023A atha tā viśvarūpo 'bravīd adyaiva sendrā devā na bhaviṣyantīti 12,329.023B tato mantrāñ jajāpa 12,329.023C tair mantraiḥ prāvardhata triśirāḥ 12,329.023D ekenāsyena sarvalokeṣu dvijaiḥ kriyāvadbhir yajñeṣu suhutaṃ somaṃ papāv ekenāpa ekena sendrān devān 12,329.023E athendras taṃ vivardhamānaṃ somapānāpyāyitasarvagātraṃ dṛṣṭvā cintām āpede 12,329.024A devāś ca te sahendreṇa brahmāṇam abhijagmur ūcuś ca 12,329.024B viśvarūpeṇa sarvayajñeṣu suhutaḥ somaḥ pīyate 12,329.024C vayam abhāgāḥ saṃvṛttāḥ 12,329.024D asurapakṣo vardhate vayaṃ kṣīyāmaḥ 12,329.024E tad arhasi no vidhātuṃ śreyo yad anantaram iti 12,329.025A tān brahmovāca ṛṣir bhārgavas tapas tapyate dadhīcaḥ 12,329.025B sa yācyatāṃ varaṃ yathā kalevaraṃ jahyāt 12,329.025C tasyāsthibhir vajraṃ kriyatām iti 12,329.026A devās tatrāgacchan yatra dadhīco bhagavān ṛṣis tapas tepe 12,329.026B sendrā devās tam abhigamyocur bhagavaṃs tapasaḥ kuśalam avighnaṃ ceti 12,329.026C tān dadhīca uvāca svāgataṃ bhavadbhyaḥ kiṃ kriyatām 12,329.026D yad vakṣyatha tat kariṣyāmīti 12,329.026E te tam abruvañ śarīraparityāgaṃ lokahitārthaṃ bhagavān kartum arhatīti 12,329.026F atha dadhīcas tathaivāvimanāḥ sukhaduḥkhasamo mahāyogī ātmānaṃ samādhāya śarīraparityāgaṃ cakāra 12,329.026*0871_01 evam ukto dadhīcas tān abravīt |1| sahasraṃ varṣāṇām 12,329.026*0871_02 aindraṃ padam avāpyate mayā yadi jahyām |2| tathety uktvendraḥ 12,329.026*0871_03 svasthānaṃ dattvā tapasvy abhavat |3| indro dadhīco 'bhavat |4| 12,329.026*0871_04 tāvat pūrṇe sendrā devā āgaman kālo 'yaṃ dehanyāsāyeti |5| 12,329.026*0872_01 śrutir apy atra bhavati | indro dadhīco 'sthibhiḥ kṛtam 12,329.026*0872_02 (Ṛv. 1.84.13a) iti | 12,329.027A tasya paramātmany avasṛte tāny asthīni dhātā saṃgṛhya vajram akarot 12,329.027B tena vajreṇābhedyenāpradhṛṣyeṇa brahmāsthisaṃbhūtena viṣṇupraviṣṭenendro viśvarūpaṃ jaghāna 12,329.027C śirasāṃ cāsya chedanam akarot 12,329.027D tasmād anantaraṃ viśvarūpagātramathanasaṃbhavaṃ tvaṣṭrotpāditam evāriṃ vṛtram indro jaghāna 12,329.027*0873_01 takṣṇā yajñapaśoḥ śiras te dadāmīty uktvā 12,329.028A tasyāṃ dvaidhībhūtāyāṃ brahmavadhyāyāṃ bhayād indro devarājyaṃ parityajya apsu saṃbhavāṃ śītalāṃ mānasasarogatāṃ nalinīṃ prapede 12,329.028B tatra caiśvaryayogād aṇumātro bhūtvā bisagranthiṃ praviveśa 12,329.029A atha brahmavadhyābhayapranaṣṭe trailokyanāthe śacīpatau jagad anīśvaraṃ babhūva 12,329.029B devān rajas tamaś cāviveśa 12,329.029C mantrā na prāvartanta maharṣīṇām 12,329.029D rakṣāṃsi prādurabhavan 12,329.029E brahma cotsādanaṃ jagāma 12,329.029F anindrāś cābalā lokāḥ supradhṛṣyā babhūvuḥ 12,329.030A atha devā ṛṣayaś cāyuṣaḥ putraṃ nahuṣaṃ nāma devarājatve 'bhiṣiṣicuḥ 12,329.030B nahuṣaḥ pañcabhiḥ śatair jyotiṣāṃ lalāṭe jvaladbhiḥ sarvatejoharais triviṣṭapaṃ pālayāṃ babhūva 12,329.030C atha lokāḥ prakṛtim āpedire svasthāś ca babhūvuḥ 12,329.031A athovāca nahuṣaḥ 12,329.031B sarvaṃ māṃ śakropabhuktam upasthitam ṛte śacīm iti 12,329.031C sa evam uktvā śacīsamīpam agamad uvāca cainām 12,329.031D subhage 'ham indro devānāṃ bhajasva mām iti 12,329.031E taṃ śacī pratyuvāca 12,329.031F prakṛtyā tvaṃ dharmavatsalaḥ somavaṃśodbhavaś ca 12,329.031G nārhasi parapatnīdharṣaṇaṃ kartum iti 12,329.032A tām athovāca nahuṣaḥ 12,329.032B aindraṃ padam adhyāsyate mayā 12,329.032C aham indrasya rājyaratnaharo nātrādharmaḥ kaś cit tvam indrabhukteti 12,329.032D sā tam uvāca 12,329.032E asti mama kiṃ cid vratam aparyavasitam 12,329.032F tasyāvabhṛthe tvām upagamiṣyāmi kaiś cid evāhobhir iti 12,329.032G sa śacyaivam abhihito nahuṣo jagāma 12,329.033A atha śacī duḥkhaśokārtā bhartṛdarśanalālasā nahuṣabhayagṛhītā bṛhaspatim upāgacchat 12,329.033B sa ca tām abhigatāṃ dṛṣṭvaiva dhyānaṃ praviśya bhartṛkāryatatparāṃ jñātvā bṛhaspatir uvāca 12,329.033C anenaiva vratena tapasā cānvitā devīṃ varadām upaśrutim āhvaya 12,329.033D sā tavendraṃ darśayiṣyatīti 12,329.034A sātha mahāniyamam āsthitā devīṃ varadām upaśrutiṃ mantrair āhvayat 12,329.034B sopaśrutiḥ śacīsamīpam agāt 12,329.034C uvāca cainām iyam asmi tvayopahūtopasthitā 12,329.034D kiṃ te priyaṃ karavāṇīti 12,329.034E tāṃ mūrdhnā praṇamyovāca śacī bhagavaty arhasi me bhartāraṃ darśayituṃ tvaṃ satyā matā ceti 12,329.034F saināṃ mānasaṃ saro 'nayat 12,329.034G tatrendraṃ bisagranthigatam adarśayat 12,329.035A tām indraḥ patnīṃ kṛśāṃ glānāṃ ca dṛṣṭvā cintayāṃ babhūva 12,329.035B aho mama mahad duḥkham idam adyopagatam 12,329.035C naṣṭaṃ hi mām iyam anviṣyopāgamad duḥkhārteti 12,329.035D tām indra uvāca kathaṃ vartayasīti 12,329.035E sā tam uvāca 12,329.035F nahuṣo mām āhvayati 12,329.035G kālaś cāsya mayā kṛta iti 12,329.036A tām indra uvāca 12,329.036B gaccha 12,329.036C nahuṣas tvayā vācyo 'pūrveṇa mām ṛṣiyuktena yānena tvam adhirūḍha udvahasva 12,329.036D indrasya hi mahānti vāhanāni manasaḥ priyāṇy adhirūḍhāni mayā 12,329.036E tvam anyenopayātum arhasīti 12,329.036F saivam uktā hṛṣṭā jagāma 12,329.036G indro 'pi bisagranthim evāviveśa bhūyaḥ 12,329.037A athendrāṇīm abhyāgatāṃ dṛṣṭvovāca nahuṣaḥ pūrṇaḥ sa kāla iti 12,329.037B taṃ śacy abravīc chakreṇa yathoktam 12,329.037C sa maharṣiyuktaṃ vāhanam adhirūḍhaḥ śacīsamīpam upāgacchat 12,329.038A atha maitrāvaruṇiḥ kumbhayonir agastyo maharṣīn vikriyamāṇāṃs tān nahuṣeṇāpaśyat 12,329.038B padbhyāṃ ca tenāspṛśyata 12,329.038C tataḥ sa nahuṣam abravīd akāryapravṛtta pāpa patasva mahīm 12,329.038D sarpo bhava yāvad bhūmir girayaś ca tiṣṭheyus tāvad iti 12,329.038E sa maharṣivākyasamakālam eva tasmād yānād avāpatat 12,329.039A athānindraṃ punas trailokyam abhavat 12,329.039B tato devā ṛṣayaś ca bhagavantaṃ viṣṇuṃ śaraṇam indrārthe 'bhijagmuḥ 12,329.039C ūcuś cainaṃ bhagavann indraṃ brahmavadhyābhibhūtaṃ trātum arhasīti 12,329.039D tataḥ sa varadas tān abravīd aśvamedhaṃ yajñaṃ vaiṣṇavaṃ śakro 'bhiyajatu 12,329.039E tataḥ svaṃ sthānaṃ prāpsyatīti 12,329.040A tato devā ṛṣayaś cendraṃ nāpaśyan yadā tadā śacīm ūcur gaccha subhage indram ānayasveti 12,329.040B sā punas tat saraḥ samabhyagacchat 12,329.040C indraś ca tasmāt sarasaḥ samutthāya bṛhaspatim abhijagāma 12,329.040D bṛhaspatiś cāśvamedhaṃ mahākratuṃ śakrāyāharat 12,329.040E tataḥ kṛṣṇasāraṅgaṃ medhyam aśvam utsṛjya vāhanaṃ tam eva kṛtvā indraṃ marutpatiṃ bṛhaspatiḥ svasthānaṃ prāpayām āsa 12,329.041A tataḥ sa devarāḍ devair ṛṣibhiḥ stūyamānas triviṣṭapastho niṣkalmaṣo babhūva 12,329.041B brahmavadhyāṃ caturṣu sthāneṣu vanitāgnivanaspatigoṣu vyabhajat 12,329.041C evam indro brahmatejaḥprabhāvopabṛṃhitaḥ śatruvadhaṃ kṛtvā svasthānaṃ prāpitaḥ 12,329.041*0874_01 vanitāsu rajaḥ | vṛkṣeṣu niryāsaḥ | giriṣu śambaḥ | 12,329.041*0874_02 pṛthivyām ūṣarāḥ |1| te 'spṛśyāḥ |2| tasmād dhavir alavaṇaṃ 12,329.041*0874_03 pacyate |3|| 12,329.041*0875_01 nahuṣasya śāpamokṣanimittaṃ devair ṛṣibhir yācyamāno 'gastyaḥ 12,329.041*0875_02 prāha | 12,329.041*0875_03 yāvat svakulajaḥ śrīmān dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 12,329.041*0875_04 kathayitvā svakān praśnān svaṃ bhīmaṃ ca vimokṣyate | 12,329.042A ākāśagaṅgāgataś ca purā bharadvājo maharṣir upāspṛśaṃs trīn kramān kramatā viṣṇunābhyāsāditaḥ 12,329.042B sa bharadvājena sasalilena pāṇinorasi tāḍitaḥ salakṣaṇoraskaḥ saṃvṛttaḥ 12,329.043A bhṛguṇā maharṣiṇā śapto 'gniḥ sarvabhakṣatvam upanītaḥ 12,329.044A aditir vai devānām annam apacad etad bhuktvāsurān haniṣyantīti 12,329.044B tatra budho vratacaryāsamāptāv āgacchat 12,329.044C aditiṃ cāvocad bhikṣāṃ dehīti 12,329.044D tatra devaiḥ pūrvam etat prāśyaṃ nānyenety aditir bhikṣāṃ nādāt 12,329.044E atha bhikṣāpratyākhyānaruṣitena budhena brahmabhūtena vivasvato dvitīye janmany aṇḍasaṃjñitasyāṇḍaṃ māritam adityāḥ 12,329.044F sa mārtaṇḍo vivasvān abhavac chrāddhadevaḥ 12,329.044*0876_01 aditiḥ śaptā aditer udare bhaviṣyati vyathā 12,329.045A dakṣasya vai duhitaraḥ ṣaṣṭir āsan 12,329.045B tābhyaḥ kaśyapāya trayodaśa prādād daśa dharmāya daśa manave saptaviṃśatim indave 12,329.045C tāsu tulyāsu nakṣatrākhyāṃ gatāsu somo rohiṇyām abhyadhikāṃ prītim akarot 12,329.045D tatas tāḥ śeṣāḥ patnya īrṣyāvatyaḥ pituḥ samīpaṃ gatvemam arthaṃ śaśaṃsuḥ 12,329.045E bhagavann asmāsu tulyaprabhāvāsu somo rohiṇīm adhikaṃ bhajatīti 12,329.045F so 'bravīd yakṣmainam āvekṣyatīti 12,329.046A dakṣaśāpāt somaṃ rājānaṃ yakṣmāviveśa 12,329.046B sa yakṣmaṇāviṣṭo dakṣam agamat 12,329.046C dakṣaś cainam abravīn na samaṃ vartasa iti 12,329.046D tatrarṣayaḥ somam abruvan kṣīyase yakṣmaṇā 12,329.046E paścimasyāṃ diśi samudre hiraṇyasarastīrtham 12,329.046F tatra gatvātmānam abhiṣecayasveti 12,329.046G athāgacchat somas tatra hiraṇyasarastīrtham 12,329.046H gatvā cātmanaḥ snapanam akarot 12,329.046I snātvā cātmānaṃ pāpmano mokṣayām āsa 12,329.046J tatra cāvabhāsitas tīrthe yadā somas tadāprabhṛti tīrthaṃ tat prabhāsam iti nāmnā khyātaṃ babhūva 12,329.046K tacchāpād adyāpi kṣīyate somo 'māvāsyāntarasthaḥ 12,329.046L paurṇamāsīmātre 'dhiṣṭhito meghalekhāpraticchannaṃ vapur darśayati 12,329.046M meghasadṛśaṃ varṇam agamat tad asya śaśalakṣma vimalam abhavat 12,329.047A sthūlaśirā maharṣir meroḥ prāguttare digbhāge tapas tepe 12,329.047B tasya tapas tapyamānasya sarvagandhavahaḥ śucir vāyur vivāyamānaḥ śarīram aspṛśat 12,329.047C sa tapasā tāpitaśarīraḥ kṛśo vāyunopavījyamāno hṛdayaparitoṣam agamat 12,329.047D tatra tasyānilavyajanakṛtaparitoṣasya sadyo vanaspatayaḥ puṣpaśobhāṃ na darśitavanta iti sa etāñ śaśāpa na sarvakālaṃ puṣpavanto bhaviṣyatheti 12,329.048A nārāyaṇo lokahitārthaṃ vaḍavāmukho nāma maharṣiḥ purābhavat 12,329.048B tasya merau tapas tapyataḥ samudra āhūto nāgataḥ 12,329.048C tenāmarṣitenātmagātroṣmaṇā samudraḥ stimitajalaḥ kṛtaḥ 12,329.048D svedaprasyandanasadṛśaś cāsya lavaṇabhāvo janitaḥ 12,329.048E uktaś cāpeyo bhaviṣyasi 12,329.048F etac ca te toyaṃ vaḍavāmukhasaṃjñitena pīyamānaṃ madhuraṃ bhaviṣyati 12,329.048G tad etad adyāpi vaḍavāmukhasaṃjñitenānuvartinā toyaṃ sāmudraṃ pīyate 12,329.048*0877_01 punar umā dakṣakopād dhimavato girer duhitā babhūva 12,329.049A himavato girer duhitaram umāṃ rudraś cakame 12,329.049B bhṛgur api ca maharṣir himavantam āgamyābravīt kanyām umāṃ me dehīti 12,329.049C tam abravīd dhimavān abhilaṣito varo rudra iti 12,329.049D tam abravīd bhṛgur yasmāt tvayāhaṃ kanyāvaraṇakṛtabhāvaḥ pratyākhyātas tasmān na ratnānāṃ bhavān bhājanaṃ bhaviṣyatīti 12,329.049E adyaprabhṛty etad avasthitam ṛṣivacanam 12,329.050A tad evaṃvidhaṃ māhātmyaṃ brāhmaṇānām 12,329.050B kṣatram api śāśvatīm avyayāṃ pṛthivīṃ patnīm abhigamya bubhuje 12,329.050C tad etad brahmāgnīṣomīyam 12,329.050D tena jagad dhāryate 12,330.001 śrībhagavān uvāca 12,330.001a sūryācandramasau śaśvat keśair me aṃśusaṃjñitaiḥ 12,330.001b*0878_01 nāmnāṃ niruktaṃ vakṣyāmi śṛṇuṣvaikāgramānasaḥ 12,330.001c bodhayaṃs tāpayaṃś caiva jagad uttiṣṭhataḥ pṛthak 12,330.002a bodhanāt tāpanāc caiva jagato harṣaṇaṃ bhavet 12,330.002c agnīṣomakṛtair ebhiḥ karmabhiḥ pāṇḍunandana 12,330.002e hṛṣīkeśo 'ham īśāno varado lokabhāvanaḥ 12,330.003a iḍopahūtayogena hare bhāgaṃ kratuṣv aham 12,330.003c varṇaś ca me hariśreṣṭhas tasmād dharir ahaṃ smṛtaḥ 12,330.004a dhāma sāro hi lokānām ṛtaṃ caiva vicāritam 12,330.004c ṛtadhāmā tato vipraiḥ satyaś cāhaṃ prakīrtitaḥ 12,330.005a naṣṭāṃ ca dharaṇīṃ pūrvam avindaṃ vai guhāgatām 12,330.005c govinda iti māṃ devā vāgbhiḥ samabhituṣṭuvuḥ 12,330.006a śipiviṣṭeti cākhyāyāṃ hīnaromā ca yo bhavet 12,330.006c tenāviṣṭaṃ hi yat kiṃ cic chipiviṣṭaṃ hi tat smṛtam 12,330.007a yāsko mām ṛṣir avyagro naikayajñeṣu gītavān 12,330.007c śipiviṣṭa iti hy asmād guhyanāmadharo hy aham 12,330.008a stutvā māṃ śipiviṣṭeti yāsko ṛṣir udāradhīḥ 12,330.008c matprasādād adho naṣṭaṃ niruktam abhijagmivān 12,330.009a na hi jāto na jāye 'haṃ na janiṣye kadā cana 12,330.009c kṣetrajñaḥ sarvabhūtānāṃ tasmād aham ajaḥ smṛtaḥ 12,330.010a noktapūrvaṃ mayā kṣudram aślīlaṃ vā kadā cana 12,330.010c ṛtā brahmasutā sā me satyā devī sarasvatī 12,330.011a sac cāsac caiva kaunteya mayāveśitam ātmani 12,330.011c pauṣkare brahmasadane satyaṃ mām ṛṣayo viduḥ 12,330.012a sattvān na cyutapūrvo 'haṃ sattvaṃ vai viddhi matkṛtam 12,330.012c janmanīhābhavat sattvaṃ paurvikaṃ me dhanaṃjaya 12,330.013a nirāśīḥkarmasaṃyuktaṃ sātvataṃ māṃ prakalpaya 12,330.013c sātvatajñānadṛṣṭo 'haṃ sātvataḥ sātvatāṃ patiḥ 12,330.014a kṛṣāmi medinīṃ pārtha bhūtvā kārṣṇāyaso mahān 12,330.014c kṛṣṇo varṇaś ca me yasmāt tasmāt kṛṣṇo 'ham arjuna 12,330.015a mayā saṃśleṣitā bhūmir adbhir vyoma ca vāyunā 12,330.015c vāyuś ca tejasā sārdhaṃ vaikuṇṭhatvaṃ tato mama 12,330.016a nirvāṇaṃ paramaṃ saukhyaṃ dharmo 'sau para ucyate 12,330.016c tasmān na cyutapūrvo 'ham acyutas tena karmaṇā 12,330.017a pṛthivīnabhasī cobhe viśrute viśvalaukike 12,330.017c tayoḥ saṃdhāraṇārthaṃ hi mām adhokṣajam añjasā 12,330.018a niruktaṃ vedaviduṣo ye ca śabdārthacintakāḥ 12,330.018c te māṃ gāyanti prāgvaṃśe adhokṣaja iti sthitiḥ 12,330.018d*0879_01 adho na kṣīyate yasmād vadanty anye 'py adhokṣajam 12,330.019a śabda ekamatair eṣa vyāhṛtaḥ paramarṣibhiḥ 12,330.019c nānyo hy adhokṣajo loke ṛte nārāyaṇaṃ prabhum 12,330.020a ghṛtaṃ mamārciṣo loke jantūnāṃ prāṇadhāraṇam 12,330.020c ghṛtārcir aham avyagrair vedajñaiḥ parikīrtitaḥ 12,330.021a trayo hi dhātavaḥ khyātāḥ karmajā iti ca smṛtāḥ 12,330.021c pittaṃ śleṣmā ca vāyuś ca eṣa saṃghāta ucyate 12,330.022a etaiś ca dhāryate jantur etaiḥ kṣīṇaiś ca kṣīyate 12,330.022c āyurvedavidas tasmāt tridhātuṃ māṃ pracakṣate 12,330.023a vṛṣo hi bhagavān dharmaḥ khyāto lokeṣu bhārata 12,330.023c naighaṇṭukapadākhyātaṃ viddhi māṃ vṛṣam uttamam 12,330.024a kapir varāhaḥ śreṣṭhaś ca dharmaś ca vṛṣa ucyate 12,330.024c tasmād vṛṣākapiṃ prāha kaśyapo māṃ prajāpatiḥ 12,330.024d*0880_01 nādimantaṃ na cāntaṃ ca kadā cid vidyate surāḥ 12,330.025a na cādiṃ na madhyaṃ tathā naiva cāntaṃ; kadā cid vidante surāś cāsurāś ca 12,330.025c anādyo hy amadhyas tathā cāpy anantaḥ; pragīto 'ham īśo vibhur lokasākṣī 12,330.026a śucīni śravaṇīyāni śṛṇomīha dhanaṃjaya 12,330.026c na ca pāpāni gṛhṇāmi tato 'haṃ vai śuciśravāḥ 12,330.027a ekaśṛṅgaḥ purā bhūtvā varāho divyadarśanaḥ 12,330.027c imām uddhṛtavān bhūmim ekaśṛṅgas tato hy aham 12,330.028a tathaivāsaṃ trikakudo vārāhaṃ rūpam āsthitaḥ 12,330.028c trikakut tena vikhyātaḥ śarīrasya tu māpanāt 12,330.029a viriñca iti yaḥ proktaḥ kapilajñānacintakaiḥ 12,330.029c sa prajāpatir evāhaṃ cetanāt sarvalokakṛt 12,330.030a vidyāsahāyavantaṃ mām ādityasthaṃ sanātanam 12,330.030c kapilaṃ prāhur ācāryāḥ sāṃkhyā niścitaniścayāḥ 12,330.031a hiraṇyagarbho dyutimān eṣa yaś chandasi stutaḥ 12,330.031c yogaiḥ saṃpūjyate nityaṃ sa evāhaṃ vibhuḥ smṛtaḥ 12,330.032a ekaviṃśatiśākhaṃ ca ṛgvedaṃ māṃ pracakṣate 12,330.032c sahasraśākhaṃ yat sāma ye vai vedavido janāḥ 12,330.032e gāyanty āraṇyake viprā madbhaktās te 'pi durlabhāḥ 12,330.033a ṣaṭpañcāśatam aṣṭau ca saptatriṃśatam ity uta 12,330.033c yasmiñ śākhā yajurvede so 'ham ādhvaryave smṛtaḥ 12,330.034a pañcakalpam atharvāṇaṃ kṛtyābhiḥ paribṛṃhitam 12,330.034c kalpayanti hi māṃ viprā atharvāṇavidas tathā 12,330.035a śākhābhedāś ca ye ke cid yāś ca śākhāsu gītayaḥ 12,330.035c svaravarṇasamuccārāḥ sarvāṃs tān viddhi matkṛtān 12,330.036a yat tad dhayaśiraḥ pārtha samudeti varapradam 12,330.036c so 'ham evottare bhāge kramākṣaravibhāgavit 12,330.037a rāmādeśitamārgeṇa matprasādān mahātmanā 12,330.037c pāñcālena kramaḥ prāptas tasmād bhūtāt sanātanāt 12,330.037e bābhravyagotraḥ sa babhau prathamaḥ kramapāragaḥ 12,330.038a nārāyaṇād varaṃ labdhvā prāpya yogam anuttamam 12,330.038c kramaṃ praṇīya śikṣāṃ ca praṇayitvā sa gālavaḥ 12,330.039a kaṇḍarīko 'tha rājā ca brahmadattaḥ pratāpavān 12,330.039c jātīmaraṇajaṃ duḥkhaṃ smṛtvā smṛtvā punaḥ punaḥ 12,330.039e saptajātiṣu mukhyatvād yogānāṃ saṃpadaṃ gataḥ 12,330.040a purāham ātmajaḥ pārtha prathitaḥ kāraṇāntare 12,330.040c dharmasya kuruśārdūla tato 'haṃ dharmajaḥ smṛtaḥ 12,330.041a naranārāyaṇau pūrvaṃ tapas tepatur avyayam 12,330.041c dharmayānaṃ samārūḍhau parvate gandhamādane 12,330.042a tatkālasamayaṃ caiva dakṣayajño babhūva ha 12,330.042c na caivākalpayad bhāgaṃ dakṣo rudrasya bhārata 12,330.043a tato dadhīcivacanād dakṣayajñam apāharat 12,330.043c sasarja śūlaṃ krodhena prajvalantaṃ muhur muhuḥ 12,330.044a tac chūlaṃ bhasmasāt kṛtvā dakṣayajñaṃ savistaram 12,330.044c āvayoḥ sahasāgacchad badaryāśramam antikāt 12,330.044e vegena mahatā pārtha patan nārāyaṇorasi 12,330.045a tataḥ svatejasāviṣṭāḥ keśā nārāyaṇasya ha 12,330.045c babhūvur muñjavarṇās tu tato 'haṃ muñjakeśavān 12,330.046a tac ca śūlaṃ vinirdhūtaṃ huṃkāreṇa mahātmanā 12,330.046c jagāma śaṃkarakaraṃ nārāyaṇasamāhatam 12,330.047a atha rudra upādhāvat tāv ṛṣī tapasānvitau 12,330.047c tata enaṃ samuddhūtaṃ kaṇṭhe jagrāha pāṇinā 12,330.047e nārāyaṇaḥ sa viśvātmā tenāsya śitikaṇṭhatā 12,330.048a atha rudravighātārtham iṣīkāṃ jagṛhe naraḥ 12,330.048c mantraiś ca saṃyuyojāśu so 'bhavat paraśur mahān 12,330.049a kṣiptaś ca sahasā rudre khaṇḍanaṃ prāptavāṃs tadā 12,330.049c tato 'haṃ khaṇḍaparaśuḥ smṛtaḥ paraśukhaṇḍanāt 12,330.049d*0881_01 rudrasya bhāgaṃ pradadur bhāgam uccheṣaṇaṃ punaḥ 12,330.049d*0881_02 śrutir apy atra bhavati vedair uktas tathā punaḥ 12,330.049d*0881_03 uccheṣaṇabhāgo vai rudras tasyoccheṣaṇena hotavyam iti sarve 12,330.049d*0881_04 gamyarūpeṇa tadā || 12,330.050 arjuna uvāca 12,330.050a asmin yuddhe tu vārṣṇeya trailokyamathane tadā 12,330.050c jayaṃ kaḥ prāptavāṃs tatra śaṃsaitan me janārdana 12,330.051 śrībhagavān uvāca 12,330.051a tayoḥ saṃlagnayor yuddhe rudranārāyaṇātmanoḥ 12,330.051c udvignāḥ sahasā kṛtsnā lokāḥ sarve 'bhavaṃs tadā 12,330.052a nāgṛhṇāt pāvakaḥ śubhraṃ makheṣu suhutaṃ haviḥ 12,330.052c vedā na pratibhānti sma ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām 12,330.053a devān rajas tamaś caiva samāviviśatus tadā 12,330.053c vasudhā saṃcakampe 'tha nabhaś ca vipaphāla ha 12,330.054a niṣprabhāṇi ca tejāṃsi brahmā caivāsanāc cyutaḥ 12,330.054c agāc choṣaṃ samudraś ca himavāṃś ca vyaśīryata 12,330.055a tasminn evaṃ samutpanne nimitte pāṇḍunandana 12,330.055c brahmā vṛto devagaṇair ṛṣibhiś ca mahātmabhiḥ 12,330.055e ājagāmāśu taṃ deśaṃ yatra yuddham avartata 12,330.056a sāñjalipragraho bhūtvā caturvaktro niruktagaḥ 12,330.056c uvāca vacanaṃ rudraṃ lokānām astu vai śivam 12,330.056e nyasyāyudhāni viśveśa jagato hitakāmyayā 12,330.057a yad akṣaram athāvyaktam īśaṃ lokasya bhāvanam 12,330.057c kūṭasthaṃ kartṛnirdvaṃdvam akarteti ca yaṃ viduḥ 12,330.058a vyaktibhāvagatasyāsya ekā mūrtir iyaṃ śivā 12,330.058c naro nārāyaṇaś caiva jātau dharmakulodvahau 12,330.059a tapasā mahatā yuktau devaśreṣṭhau mahāvratau 12,330.059c ahaṃ prasādajas tasya kasmiṃś cit kāraṇāntare 12,330.059e tvaṃ caiva krodhajas tāta pūrvasarge sanātanaḥ 12,330.060a mayā ca sārdhaṃ varadaṃ vibudhaiś ca maharṣibhiḥ 12,330.060c prasādayāśu lokānāṃ śāntir bhavatu māciram 12,330.061a brahmaṇā tv evam uktas tu rudraḥ krodhāgnim utsṛjan 12,330.061c prasādayām āsa tato devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum 12,330.061e śaraṇaṃ ca jagāmādyaṃ vareṇyaṃ varadaṃ harim 12,330.062a tato 'tha varado devo jitakrodho jitendriyaḥ 12,330.062c prītimān abhavat tatra rudreṇa saha saṃgataḥ 12,330.063a ṛṣibhir brahmaṇā caiva vibudhaiś ca supūjitaḥ 12,330.063c uvāca devam īśānam īśaḥ sa jagato hariḥ 12,330.064a yas tvāṃ vetti sa māṃ vetti yas tvām anu sa mām anu 12,330.064c nāvayor antaraṃ kiṃ cin mā te bhūd buddhir anyathā 12,330.065a adya prabhṛti śrīvatsaḥ śūlāṅko 'yaṃ bhavatv ayam 12,330.065c mama pāṇyaṅkitaś cāpi śrīkaṇṭhas tvaṃ bhaviṣyasi 12,330.066a evaṃ lakṣaṇam utpādya parasparakṛtaṃ tadā 12,330.066c sakhyaṃ caivātulaṃ kṛtvā rudreṇa sahitāv ṛṣī 12,330.066e tapas tepatur avyagrau visṛjya tridivaukasaḥ 12,330.067a eṣa te kathitaḥ pārtha nārāyaṇajayo mṛdhe 12,330.067c nāmāni caiva guhyāni niruktāni ca bhārata 12,330.067e ṛṣibhiḥ kathitānīha yāni saṃkīrtitāni te 12,330.068a evaṃ bahuvidhai rūpaiś carāmīha vasuṃdharām 12,330.068c brahmalokaṃ ca kaunteya golokaṃ ca sanātanam 12,330.068e mayā tvaṃ rakṣito yuddhe mahāntaṃ prāptavāñ jayam 12,330.069a yas tu te so 'grato yāti yuddhe saṃpraty upasthite 12,330.069c taṃ viddhi rudraṃ kaunteya devadevaṃ kapardinam 12,330.070a kālaḥ sa eva kathitaḥ krodhajeti mayā tava 12,330.070c nihatāṃs tena vai pūrvaṃ hatavān asi vai ripūn 12,330.071a aprameyaprabhāvaṃ taṃ devadevam umāpatim 12,330.071c namasva devaṃ prayato viśveśaṃ haram avyayam 12,330.071d*0882_01 yaḥ sa te kathitaḥ pūrvaṃ krodhajeti punaḥ punaḥ 12,330.071d*0882_02 tasya prabhāvam evāgryaṃ yac chrutaṃ te dhanaṃjaya 12,331.001 janamejaya uvāca 12,331.001a brahman sumahad ākhyānaṃ bhavatā parikīrtitam 12,331.001c yac chrutvā munayaḥ sarve vismayaṃ paramaṃ gatāḥ 12,331.001d@032_0001 sarvāśramābhigamanaṃ sarvatīrthāvagāhanam 12,331.001d@032_0002 na tathā phaladaṃ saute nārāyaṇakathā yathā 12,331.001d@032_0003 pāvitāṅgāḥ sma saṃvṛttāḥ śrutvemam āditaḥ kathām 12,331.001d@032_0004 nārāyaṇāśrayāṃ puṇyāṃ sarvapāpapramocanīm 12,331.001d@032_0005 durdarśo bhagavān devaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ 12,331.001d@032_0006 devaiḥ sabrahmakaiḥ kṛtsnair anyaiś caiva maharṣibhiḥ 12,331.001d@032_0007 dṛṣṭavān nārado yatra devaṃ nārāyaṇaṃ harim 12,331.001d@032_0008 nūnam etad dhy anumataṃ tasya devasya sūtaja 12,331.001d@032_0009 yad dṛṣṭavāñ jagannātham aniruddhatanau sthitam 12,331.001d@032_0010 yat prādravat punar bhūyo nārado devasattamau 12,331.001d@032_0011 sūta uvāca 12,331.001d@032_0011 naranārāyaṇau draṣṭuṃ kāraṇaṃ tad bravīhi me 12,331.001d@032_0012 tasmin yajñe vartamāne rājñaḥ pārikṣitasya vai 12,331.001d@032_0013 karmāntareṣu vidhivad vartamāneṣu śaunaka 12,331.001d@032_0014 kṛṣṇadvaipāyanaṃ vyāsam ṛṣiṃ vedanidhiṃ prabhum 12,331.001d@032_0015 janamejaya uvāca 12,331.001d@032_0015 paripapraccha rājendraḥ pitāmahapitāmaham 12,331.001d@032_0016 śvetadvīpān nivṛttena nāradena surarṣiṇā 12,331.001d@032_0017 dhyāyatā bhagavadvākyaṃ ceṣṭitaṃ kim ataḥ param 12,331.001d@032_0018 badaryāśramam āgamya samāgamya ca tāv ṛṣī 12,331.001d@032_0019 kiyantaṃ kālam avasat kāṃ kathāṃ pṛṣṭavāṃś ca saḥ 12,331.002a idaṃ śatasahasrād dhi bhāratākhyānavistarāt 12,331.002c āmathya matimanthena jñānodadhim anuttamam 12,331.003a navanītaṃ yathā dadhno malayāc candanaṃ yathā 12,331.003c āraṇyakaṃ ca vedebhya oṣadhibhyo 'mṛtaṃ yathā 12,331.004a samuddhṛtam idaṃ brahman kathāmṛtam anuttamam 12,331.004c taponidhe tvayoktaṃ hi nārāyaṇakathāśrayam 12,331.005a sa hīśo bhagavān devaḥ sarvabhūtātmabhāvanaḥ 12,331.005c aho nārāyaṇaṃ tejo durdarśaṃ dvijasattama 12,331.006a yatrāviśanti kalpānte sarve brahmādayaḥ surāḥ 12,331.006c ṛṣayaś ca sagandharvā yac ca kiṃ cic carācaram 12,331.006e na tato 'sti paraṃ manye pāvanaṃ divi ceha ca 12,331.007a sarvāśramābhigamanaṃ sarvatīrthāvagāhanam 12,331.007c na tathā phaladaṃ cāpi nārāyaṇakathā yathā 12,331.008a sarvathā pāvitāḥ smeha śrutvemām āditaḥ kathām 12,331.008c harer viśveśvarasyeha sarvapāpapraṇāśanīm 12,331.009a na citraṃ kṛtavāṃs tatra yad āryo me dhanaṃjayaḥ 12,331.009c vāsudevasahāyo yaḥ prāptavāñ jayam uttamam 12,331.010a na cāsya kiṃ cid aprāpyaṃ manye lokeṣv api triṣu 12,331.010c trailokyanātho viṣṇuḥ sa yasyāsīt sāhyakṛt sakhā 12,331.011a dhanyāś ca sarva evāsan brahmaṃs te mama pūrvakāḥ 12,331.011c hitāya śreyase caiva yeṣām āsīj janārdanaḥ 12,331.012a tapasāpi na dṛśyo hi bhagavāṃl lokapūjitaḥ 12,331.012c yaṃ dṛṣṭavantas te sākṣāc chrīvatsāṅkavibhūṣaṇam 12,331.013a tebhyo dhanyataraś caiva nāradaḥ parameṣṭhijaḥ 12,331.013c na cālpatejasam ṛṣiṃ vedmi nāradam avyayam 12,331.013d*0883_01 dṛṣṭavān yo hariṃ devaṃ nārāyaṇam ajaṃ vibhum 12,331.013e śvetadvīpaṃ samāsādya yena dṛṣṭaḥ svayaṃ hariḥ 12,331.014a devaprasādānugataṃ vyaktaṃ tat tasya darśanam 12,331.014c yad dṛṣṭavāṃs tadā devam aniruddhatanau sthitam 12,331.015a badarīm āśramaṃ yat tu nāradaḥ prādravat punaḥ 12,331.015c naranārāyaṇau draṣṭuṃ kiṃ nu tatkāraṇaṃ mune 12,331.016a śvetadvīpān nivṛttaś ca nāradaḥ parameṣṭhijaḥ 12,331.016c badarīm āśramaṃ prāpya samāgamya ca tāv ṛṣī 12,331.017a kiyantaṃ kālam avasat kāḥ kathāḥ pṛṣṭavāṃś ca saḥ 12,331.017c śvetadvīpād upāvṛtte tasmin vā sumahātmani 12,331.018a kim abrūtāṃ mahātmānau naranārāyaṇāv ṛṣī 12,331.018c tad etan me yathātattvaṃ sarvam ākhyātum arhasi 12,331.018d*0884_00 sūta uvāca 12,331.018d*0884_01 evaṃ pṛṣṭas tadā rājñā parāśaryo mahāmuniḥ 12,331.018d*0884_02 samīpasthaṃ tataḥ śiṣyaṃ vaiśaṃpāyanam abravīt 12,331.018d*0884_03 brūhy asmai sarvam akhilaṃ yad vṛttaṃ nāradasya ha 12,331.018d*0884_04 tayoḥ sakāśaṃ gatvā ca yathā sa kṛtavān punaḥ 12,331.018d*0885_00 sūta uvāca 12,331.018d*0885_01 tasya tad vacanaṃ śrutvā kṛṣṇadvaipāyanas tadā 12,331.018d*0885_02 śaśāsa śiṣyam āsīnaṃ vaiśaṃpāyanam antike 12,331.018d*0885_03 tad asmai sarvam ācakṣva yan mattaḥ śrutavān asi 12,331.018d*0885_04 guror vacanam ājñāya sa tu viprarṣabhas tadā 12,331.018d*0885_05 ācacakṣe tataḥ sarvam itihāsaṃ purātanam 12,331.019 vaiśaṃpāyana uvāca 12,331.019a namo bhagavate tasmai vyāsāyāmitatejase 12,331.019c yasya prasādād vakṣyāmi nārāyaṇakathām imām 12,331.019d*0886_01 nāsti nārāyaṇasamaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati 12,331.019d*0886_02 etena satyavākyena sarvārthān sādhayāmy aham 12,331.019d*0886_03 nāradena purā yā me gurave viniveditā 12,331.019d*0886_04 ṛṣīṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca śṛṇvatoḥ kṛṣṇabhīṣmayoḥ 12,331.020a prāpya śvetaṃ mahādvīpaṃ dṛṣṭvā ca harim avyayam 12,331.020c nivṛtto nārado rājaṃs tarasā merum āgamat 12,331.020e hṛdayenodvahan bhāraṃ yad uktaṃ paramātmanā 12,331.021a paścād asyābhavad rājann ātmanaḥ sādhvasaṃ mahat 12,331.021c yad gatvā dūram adhvānaṃ kṣemī punar ihāgataḥ 12,331.022a tato meroḥ pracakrāma parvataṃ gandhamādanam 12,331.022c nipapāta ca khāt tūrṇaṃ viśālāṃ badarīm anu 12,331.023a tataḥ sa dadṛśe devau purāṇāv ṛṣisattamau 12,331.023c tapaś carantau sumahad ātmaniṣṭhau mahāvratau 12,331.024a tejasābhyadhikau sūryāt sarvalokavirocanāt 12,331.024c śrīvatsalakṣaṇau pūjyau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau 12,331.025a jālapādabhujau tau tu pādayoś cakralakṣaṇau 12,331.025c vyūḍhoraskau dīrghabhujau tathā muṣkacatuṣkiṇau 12,331.026a ṣaṣṭidantāv aṣṭadaṃṣṭrau meghaughasadṛśasvanau 12,331.026c svāsyau pṛthulalāṭau ca suhanū subhrunāsikau 12,331.027a ātapatreṇa sadṛśe śirasī devayos tayoḥ 12,331.027c evaṃ lakṣaṇasaṃpannau mahāpuruṣasaṃjñitau 12,331.028a tau dṛṣṭvā nārado hṛṣṭas tābhyāṃ ca pratipūjitaḥ 12,331.028c svāgatenābhibhāṣyātha pṛṣṭaś cānāmayaṃ tadā 12,331.029a babhūvāntargatamatir nirīkṣya puruṣottamau 12,331.029c sadogatās tatra ye vai sarvabhūtanamaskṛtāḥ 12,331.030a śvetadvīpe mayā dṛṣṭās tādṛśāv ṛṣisattamau 12,331.030c iti saṃcintya manasā kṛtvā cābhipradakṣiṇam 12,331.030e upopaviviśe tatra pīṭhe kuśamaye śubhe 12,331.031a tatas tau tapasāṃ vāsau yaśasāṃ tejasām api 12,331.031c ṛṣī śamadamopetau kṛtvā pūrvāhṇikaṃ vidhim 12,331.032a paścān nāradam avyagrau pādyārghyābhyāṃ prapūjya ca 12,331.032c pīṭhayoś copaviṣṭau tau kṛtātithyāhnikau nṛpa 12,331.033a teṣu tatropaviṣṭeṣu sa deśo 'bhivyarājata 12,331.033c ājyāhutimahājvālair yajñavāṭo 'gnibhir yathā 12,331.034a atha nārāyaṇas tatra nāradaṃ vākyam abravīt 12,331.034c sukhopaviṣṭaṃ viśrāntaṃ kṛtātithyaṃ sukhasthitam 12,331.035a apīdānīṃ sa bhagavān paramātmā sanātanaḥ 12,331.035c śvetadvīpe tvayā dṛṣṭa āvayoḥ prakṛtiḥ parā 12,331.036 nārada uvāca 12,331.036a dṛṣṭo me puruṣaḥ śrīmān viśvarūpadharo 'vyayaḥ 12,331.036c sarve hi lokās tatrasthās tathā devāḥ saharṣibhiḥ 12,331.036e adyāpi cainaṃ paśyāmi yuvāṃ paśyan sanātanau 12,331.037a yair lakṣaṇair upetaḥ sa harir avyaktarūpadhṛk 12,331.037c tair lakṣaṇair upetau hi vyaktarūpadharau yuvām 12,331.038a dṛṣṭau mayā yuvāṃ tatra tasya devasya pārśvataḥ 12,331.038c iha caivāgato 'smy adya visṛṣṭaḥ paramātmanā 12,331.039a ko hi nāma bhavet tasya tejasā yaśasā śriyā 12,331.039c sadṛśas triṣu lokeṣu ṛte dharmātmajau yuvām 12,331.040a tena me kathitaṃ pūrvaṃ nāma kṣetrajñasaṃjñitam 12,331.040c prādurbhāvāś ca kathitā bhaviṣyanti hi ye yathā 12,331.041a tatra ye puruṣāḥ śvetāḥ pañcendriyavivarjitāḥ 12,331.041c pratibuddhāś ca te sarve bhaktāś ca puruṣottamam 12,331.042a te 'rcayanti sadā devaṃ taiḥ sārdhaṃ ramate ca saḥ 12,331.042c priyabhakto hi bhagavān paramātmā dvijapriyaḥ 12,331.043a ramate so 'rcyamāno hi sadā bhāgavatapriyaḥ 12,331.043c viśvabhuk sarvago devo bāndhavo bhaktavatsalaḥ 12,331.043e sa kartā kāraṇaṃ caiva kāryaṃ cātibaladyutiḥ 12,331.043f*0887_01 hetuś cājñāvidhānaṃ ca tattvaṃ caiva mahāyaśāḥ 12,331.044a tapasā yojya so ''tmānaṃ śvetadvīpāt paraṃ hi yat 12,331.044c teja ity abhivikhyātaṃ svayaṃbhāsāvabhāsitam 12,331.045a śāntiḥ sā triṣu lokeṣu siddhānāṃ bhāvitātmanām 12,331.045c etayā śubhayā buddhyā naiṣṭhikaṃ vratam āsthitaḥ 12,331.046a na tatra sūryas tapati na somo 'bhivirājate 12,331.046c na vāyur vāti deveśe tapaś carati duścaram 12,331.047a vedīm aṣṭatalotsedhāṃ bhūmāv āsthāya viśvabhuk 12,331.047c ekapādasthito deva ūrdhvabāhur udaṅmukhaḥ 12,331.047e sāṅgān āvartayan vedāṃs tapas tepe suduścaram 12,331.048a yad brahmā ṛṣayaś caiva svayaṃ paśupatiś ca yat 12,331.048c śeṣāś ca vibudhaśreṣṭhā daityadānavarākṣasāḥ 12,331.049a nāgāḥ suparṇā gandharvāḥ siddhā rājarṣayaś ca ye 12,331.049c havyaṃ kavyaṃ ca satataṃ vidhipūrvaṃ prayuñjate 12,331.049e kṛtsnaṃ tat tasya devasya caraṇāv upatiṣṭhati 12,331.050a yāḥ kriyāḥ saṃprayuktās tu ekāntagatabuddhibhiḥ 12,331.050c tāḥ sarvāḥ śirasā devaḥ pratigṛhṇāti vai svayam 12,331.051a na tasyānyaḥ priyataraḥ pratibuddhair mahātmabhiḥ 12,331.051c vidyate triṣu lokeṣu tato 'smy aikāntikaṃ gataḥ 12,331.051e iha caivāgatas tena visṛṣṭaḥ paramātmanā 12,331.051f*0888_01 ananyadevatābhaktir ananyamanutā hareḥ 12,331.051f*0888_02 ananyasevyatā viṣṇor ananyārcyatvam eva ca 12,331.051f*0888_03 brahmarudrādisāmyatvaṃ buddhirāhityam eva ca 12,331.051f*0888_04 ananyadevālayagatir ananyabhaktādyavīkṣaṇam 12,331.051f*0888_05 tathā karmaphalāsaṅgo hy ekāntitvam idaṃ matam 12,331.052a evaṃ me bhagavān devaḥ svayam ākhyātavān hariḥ 12,331.052c āsiṣye tatparo bhūtvā yuvābhyāṃ saha nityaśaḥ 12,332.001 naranārāyaṇāv ūcatuḥ 12,332.001a dhanyo 'sy anugṛhīto 'si yat te dṛṣṭaḥ svayaṃ prabhuḥ 12,332.001c na hi taṃ dṛṣṭavān kaś cit padmayonir api svayam 12,332.002a avyaktayonir bhagavān durdarśaḥ puruṣottamaḥ 12,332.002c nāradaitad dhi te satyaṃ vacanaṃ samudāhṛtam 12,332.003a nāsya bhaktaiḥ priyataro loke kaś cana vidyate 12,332.003c tataḥ svayaṃ darśitavān svam ātmānaṃ dvijottama 12,332.004a tapo hi tapyatas tasya yat sthānaṃ paramātmanaḥ 12,332.004c na tat saṃprāpnute kaś cid ṛte hy āvāṃ dvijottama 12,332.005a yā hi sūryasahasrasya samastasya bhaved dyutiḥ 12,332.005c sthānasya sā bhavet tasya svayaṃ tena virājatā 12,332.006a tasmād uttiṣṭhate vipra devād viśvabhuvaḥ pateḥ 12,332.006c kṣamā kṣamāvatāṃ śreṣṭha yayā bhūmis tu yujyate 12,332.007a tasmāc cottiṣṭhate devāt sarvabhūtahito rasaḥ 12,332.007c āpo yena hi yujyante dravatvaṃ prāpnuvanti ca 12,332.008a tasmād eva samudbhūtaṃ tejo rūpaguṇātmakam 12,332.008c yena sma yujyate sūryas tato lokān virājate 12,332.009a tasmād devāt samudbhūtaḥ sparśas tu puruṣottamāt 12,332.009c yena sma yujyate vāyus tato lokān vivāty asau 12,332.010a tasmāc cottiṣṭhate śabdaḥ sarvalokeśvarāt prabhoḥ 12,332.010c ākāśaṃ yujyate yena tatas tiṣṭhaty asaṃvṛtam 12,332.011a tasmāc cottiṣṭhate devāt sarvabhūtagataṃ manaḥ 12,332.011c candramā yena saṃyuktaḥ prakāśaguṇadhāraṇaḥ 12,332.012a ṣaḍbhūtotpādakaṃ nāma tat sthānaṃ vedasaṃjñitam 12,332.012c vidyāsahāyo yatrāste bhagavān havyakavyabhuk 12,332.013a ye hi niṣkalmaṣā loke puṇyapāpavivarjitāḥ 12,332.013c teṣāṃ vai kṣemam adhvānaṃ gacchatāṃ dvijasattama 12,332.013e sarvalokatamohantā ādityo dvāram ucyate 12,332.013f*0889_01 jvālāmālī mahātejā yenedaṃ dhāryate jagat 12,332.014a ādityadagdhasarvāṅgā adṛśyāḥ kena cit kva cit 12,332.014c paramāṇubhūtā bhūtvā tu taṃ devaṃ praviśanty uta 12,332.015a tasmād api vinirmuktā aniruddhatanau sthitāḥ 12,332.015c manobhūtās tato bhūyaḥ pradyumnaṃ praviśanty uta 12,332.016a pradyumnāc cāpi nirmuktā jīvaṃ saṃkarṣaṇaṃ tathā 12,332.016c viśanti viprapravarāḥ sāṃkhyā bhāgavataiḥ saha 12,332.017a tatas traiguṇyahīnās te paramātmānam añjasā 12,332.017c praviśanti dvijaśreṣṭha kṣetrajñaṃ nirguṇātmakam 12,332.017e sarvāvāsaṃ vāsudevaṃ kṣetrajñaṃ viddhi tattvataḥ 12,332.018a samāhitamanaskāś ca niyatāḥ saṃyatendriyāḥ 12,332.018c ekāntabhāvopagatā vāsudevaṃ viśanti te 12,332.019a āvām api ca dharmasya gṛhe jātau dvijottama 12,332.019c ramyāṃ viśālām āśritya tapa ugraṃ samāsthitau 12,332.020a ye tu tasyaiva devasya prādurbhāvāḥ surapriyāḥ 12,332.020c bhaviṣyanti trilokasthās teṣāṃ svastīty ato dvija 12,332.021a vidhinā svena yuktābhyāṃ yathāpūrvaṃ dvijottama 12,332.021c āsthitābhyāṃ sarvakṛcchraṃ vrataṃ samyak tad uttamam 12,332.021d*0890_01 svārthena vidhinā yuktaḥ sarvakṛcchravrate sthitaḥ 12,332.022a āvābhyām api dṛṣṭas tvaṃ śvetadvīpe tapodhana 12,332.022c samāgato bhagavatā saṃjalpaṃ kṛtavān yathā 12,332.023a sarvaṃ hi nau saṃviditaṃ trailokye sacarācare 12,332.023c yad bhaviṣyati vṛttaṃ vā vartate vā śubhāśubham 12,332.023d*0891_01 sarvaṃ sa te kathitavān devadevo mahāmune 12,332.024 vaiśaṃpāyana uvāca 12,332.024a etac chrutvā tayor vākyaṃ tapasy ugre 'bhyavartata 12,332.024c nāradaḥ prāñjalir bhūtvā nārāyaṇaparāyaṇaḥ 12,332.025a jajāpa vidhivan mantrān nārāyaṇagatān bahūn 12,332.025c divyaṃ varṣasahasraṃ hi naranārāyaṇāśrame 12,332.026a avasat sa mahātejā nārado bhagavān ṛṣiḥ 12,332.026c tam evābhyarcayan devaṃ naranārāyaṇau ca tau 12,333.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,333.001a kasya cit tv atha kālasya nāradaḥ parameṣṭhijaḥ 12,333.001c daivaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ pitryaṃ cakre tataḥ param 12,333.002a tatas taṃ vacanaṃ prāha jyeṣṭho dharmātmajaḥ prabhuḥ 12,333.002c ka ijyate dvijaśreṣṭha daive pitrye ca kalpite 12,333.003a tvayā matimatāṃ śreṣṭha tan me śaṃsa yathāgamam 12,333.003c kim etat kriyate karma phalaṃ cāsya kim iṣyate 12,333.004 nārada uvāca 12,333.004a tvayaitat kathitaṃ pūrvaṃ daivaṃ kartavyam ity api 12,333.004c daivataṃ ca paro yajñaḥ paramātmā sanātanaḥ 12,333.005a tatas tadbhāvito nityaṃ yaje vaikuṇṭham avyayam 12,333.005c tasmāc ca prasṛtaḥ pūrvaṃ brahmā lokapitāmahaḥ 12,333.006a mama vai pitaraṃ prītaḥ parameṣṭhy apy ajījanat 12,333.006c ahaṃ saṃkalpajas tasya putraḥ prathamakalpitaḥ 12,333.007a yajāmy ahaṃ pitṝn sādho nārāyaṇavidhau kṛte 12,333.007c evaṃ sa eva bhagavān pitā mātā pitāmahaḥ 12,333.007e ijyate pitṛyajñeṣu mayā nityaṃ jagatpatiḥ 12,333.008a śrutiś cāpy aparā deva putrān hi pitaro 'yajan 12,333.008c vedaśrutiḥ praṇaṣṭā ca punar adhyāpitā sutaiḥ 12,333.008e tatas te mantradāḥ putrāḥ pitṛtvam upapedire 12,333.009a nūnaṃ puraitad viditaṃ yuvayor bhāvitātmanoḥ 12,333.009c putrāś ca pitaraś caiva parasparam apūjayan 12,333.010a trīn piṇḍān nyasya vai pṛthvyāṃ pūrvaṃ dattvā kuśān iti 12,333.010c kathaṃ tu piṇḍasaṃjñāṃ te pitaro lebhire purā 12,333.011 naranārāyaṇāv ūcatuḥ 12,333.011a imāṃ hi dharaṇīṃ pūrvaṃ naṣṭāṃ sāgaramekhalām 12,333.011c govinda ujjahārāśu vārāhaṃ rūpam āśritaḥ 12,333.012a sthāpayitvā tu dharaṇīṃ sve sthāne puruṣottamaḥ 12,333.012c jalakardamaliptāṅgo lokakāryārtham udyataḥ 12,333.013a prāpte cāhnikakāle sa madhyaṃdinagate ravau 12,333.013c daṃṣṭrāvilagnān mṛtpiṇḍān vidhūya sahasā prabhuḥ 12,333.013e sthāpayām āsa vai pṛthvyāṃ kuśān āstīrya nārada 12,333.014a sa teṣv ātmānam uddiśya pitryaṃ cakre yathāvidhi 12,333.014c saṃkalpayitvā trīn piṇḍān svenaiva vidhinā prabhuḥ 12,333.015a ātmagātroṣmasaṃbhūtaiḥ snehagarbhais tilair api 12,333.015c prokṣyāpavargaṃ deveśaḥ prāṅmukhaḥ kṛtavān svayam 12,333.016a maryādāsthāpanārthaṃ ca tato vacanam uktavān 12,333.016c ahaṃ hi pitaraḥ sraṣṭum udyato lokakṛt svayam 12,333.017a tasya cintayataḥ sadyaḥ pitṛkāryavidhiṃ param 12,333.017c daṃṣṭrābhyāṃ pravinirdhūtā mamaite dakṣiṇāṃ diśam 12,333.017e āśritā dharaṇīṃ piṇḍās tasmāt pitara eva te 12,333.018a trayo mūrtivihīnā vai piṇḍamūrtidharās tv ime 12,333.018c bhavantu pitaro loke mayā sṛṣṭāḥ sanātanāḥ 12,333.019a pitā pitāmahaś caiva tathaiva prapitāmahaḥ 12,333.019c aham evātra vijñeyas triṣu piṇḍeṣu saṃsthitaḥ 12,333.020a nāsti matto 'dhikaḥ kaś cit ko vābhyarcyo mayā svayam 12,333.020c ko vā mama pitā loke aham eva pitāmahaḥ 12,333.021a pitāmahapitā caiva aham evātra kāraṇam 12,333.021c ity evam uktvā vacanaṃ devadevo vṛṣākapiḥ 12,333.022a varāhaparvate vipra dattvā piṇḍān savistarān 12,333.022c ātmānaṃ pūjayitvaiva tatraivādarśanaṃ gataḥ 12,333.023a etadarthaṃ śubhamate pitaraḥ piṇḍasaṃjñitāḥ 12,333.023c labhante satataṃ pūjāṃ vṛṣākapivaco yathā 12,333.024a ye yajanti pitṝn devān gurūṃś caivātithīṃs tathā 12,333.024c gāś caiva dvijamukhyāṃś ca pṛthivīṃ mātaraṃ tathā 12,333.024e karmaṇā manasā vācā viṣṇum eva yajanti te 12,333.025a antargataḥ sa bhagavān sarvasattvaśarīragaḥ 12,333.025c samaḥ sarveṣu bhūteṣu īśvaraḥ sukhaduḥkhayoḥ 12,333.025e mahān mahātmā sarvātmā nārāyaṇa iti śrutaḥ 12,334.001 vaiśaṃpāyana uvāca 12,334.001a śrutvaitan nārado vākyaṃ naranārāyaṇeritam 12,334.001c atyantabhaktimān deve ekāntitvam upeyivān 12,334.002a proṣya varṣasahasraṃ tu naranārāyaṇāśrame 12,334.002c śrutvā bhagavadākhyānaṃ dṛṣṭvā ca harim avyayam 12,334.002e himavantaṃ jagāmāśu yatrāsya svaka āśramaḥ 12,334.003a tāv api khyātatapasau naranārāyaṇāv ṛṣī 12,334.003c tasminn evāśrame ramye tepatus tapa uttamam 12,334.004a tvam apy amitavikrāntaḥ pāṇḍavānāṃ kulodvahaḥ 12,334.004c pāvitātmādya saṃvṛttaḥ śrutvemām āditaḥ kathām 12,334.005a naiva tasya paro loko nāyaṃ pārthivasattama 12,334.005c karmaṇā manasā vācā yo dviṣyād viṣṇum avyayam 12,334.006a majjanti pitaras tasya narake śāśvatīḥ samāḥ 12,334.006c yo dviṣyād vibudhaśreṣṭhaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ harim 12,334.007a kathaṃ nāma bhaved dveṣya ātmā lokasya kasya cit 12,334.007c ātmā hi puruṣavyāghra jñeyo viṣṇur iti sthitiḥ 12,334.008a ya eṣa gurur asmākam ṛṣir gandhavatīsutaḥ 12,334.008c tenaitat kathitaṃ tāta māhātmyaṃ paramātmanaḥ 12,334.008e tasmāc chrutaṃ mayā cedaṃ kathitaṃ ca tavānagha 12,334.009a kṛṣṇadvaipāyanaṃ vyāsaṃ viddhi nārāyaṇaṃ prabhum 12,334.009c ko hy anyaḥ puruṣavyāghra mahābhāratakṛd bhavet 12,334.009e dharmān nānāvidhāṃś caiva ko brūyāt tam ṛte prabhum 12,334.010a vartatāṃ te mahāyajño yathā saṃkalpitas tvayā 12,334.010c saṃkalpitāśvamedhas tvaṃ śrutadharmaś ca tattvataḥ 12,334.011a etat tu mahad ākhyānaṃ śrutvā pārikṣito nṛpaḥ 12,334.011c tato yajñasamāptyarthaṃ kriyāḥ sarvāḥ samārabhat 12,334.012a nārāyaṇīyam ākhyānam etat te kathitaṃ mayā 12,334.012b*0892_01 pṛṣṭena śaunakādyeha naimiṣāraṇyavāsiṣu 12,334.012c nāradena purā rājan gurave me niveditam 12,334.012e ṛṣīṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca śṛṇvatoḥ kṛṣṇabhīṣmayoḥ 12,334.013a sa hi paramagurur bhuvanapatir; dharaṇidharaḥ śamaniyamanidhiḥ 12,334.013c śrutivinayanidhir dvijaparamahitas; tava bhavatu gatir harir amarahitaḥ 12,334.014a tapasāṃ nidhiḥ sumahatāṃ mahato; yaśasaś ca bhājanam ariṣṭakahā 12,334.014c ekāntināṃ śaraṇado 'bhayado; gatido 'stu vaḥ sa makhabhāgaharaḥ 12,334.015a triguṇātigaś catuṣpañcadharaḥ; pūrteṣṭayoś ca phalabhāgaharaḥ 12,334.015c vidadhāti nityam ajito 'tibalo; gatim ātmagāṃ sukṛtinām ṛṣiṇām 12,334.016a taṃ lokasākṣiṇam ajaṃ puruṣaṃ; ravivarṇam īśvaragatiṃ bahuśaḥ 12,334.016c praṇamadhvam ekamatayo yatayaḥ; salilodbhavo 'pi tam ṛṣiṃ praṇataḥ 12,334.017a sa hi lokayonir amṛtasya padaṃ; sūkṣmaṃ purāṇam acalaṃ paramam 12,334.017c tat sāṃkhyayogibhir udāradhṛtaṃ; buddhyā yatātmabhir viditaṃ satatam 12,335.001 janamejaya uvāca 12,335.001a śrutaṃ bhagavatas tasya māhātmyaṃ paramātmanaḥ 12,335.001c janma dharmagṛhe caiva naranārāyaṇātmakam 12,335.001e mahāvarāhasṛṣṭā ca piṇḍotpattiḥ purātanī 12,335.002a pravṛttau ca nivṛttau ca yo yathā parikalpitaḥ 12,335.002c sa tathā naḥ śruto brahman kathyamānas tvayānagha 12,335.003a yac ca tat kathitaṃ pūrvaṃ tvayā hayaśiro mahat 12,335.003c havyakavyabhujo viṣṇor udakpūrve mahodadhau 12,335.003e tac ca dṛṣṭaṃ bhagavatā brahmaṇā parameṣṭhinā 12,335.004a kiṃ tad utpāditaṃ pūrvaṃ hariṇā lokadhāriṇā 12,335.004c rūpaṃ prabhāvamahatām apūrvaṃ dhīmatāṃ vara 12,335.005a dṛṣṭvā hi vibudhaśreṣṭham apūrvam amitaujasam 12,335.005c tad aśvaśirasaṃ puṇyaṃ brahmā kim akaron mune 12,335.006a etan naḥ saṃśayaṃ brahman purāṇajñānasaṃbhavam 12,335.006c kathayasvottamamate mahāpuruṣanirmitam 12,335.006e pāvitāḥ sma tvayā brahman puṇyāṃ kathayatā kathām 12,335.007 vaiśaṃpāyana uvāca 12,335.007a kathayiṣyāmi te sarvaṃ purāṇaṃ vedasaṃmitam 12,335.007c jagau yad bhagavān vyāso rājño dharmasutasya vai 12,335.007d*0893_01 tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi sarvaṃ tac chṛṇu śaunaka 12,335.007d*0894_01 kṛṣṇadvaipāyanaṃ vyāsam ṛṣiṃ vedanidhiṃ prabhum 12,335.007d*0894_02 paripapraccha rājendraḥ pārīkṣita yudhiṣṭhiraḥ 12,335.008a śrutvāśvaśiraso mūrtiṃ devasya harimedhasaḥ 12,335.008c utpannasaṃśayo rājā tam eva samacodayat 12,335.009 yudhiṣṭhira uvāca 12,335.009a yat tad darśitavān brahmā devaṃ hayaśirodharam 12,335.009c kimarthaṃ tat samabhavad vapur devopakalpitam 12,335.010 vyāsa uvāca 12,335.010a yat kiṃ cid iha loke vai dehabaddhaṃ viśāṃ pate 12,335.010c sarvaṃ pañcabhir āviṣṭaṃ bhūtair īśvarabuddhijaiḥ 12,335.011a īśvaro hi jagatsraṣṭā prabhur nārāyaṇo virāṭ 12,335.011c bhūtāntarātmā varadaḥ saguṇo nirguṇo 'pi ca 12,335.011e bhūtapralayam avyaktaṃ śṛṇuṣva nṛpasattama 12,335.012a dharaṇyām atha līnāyām apsu caikārṇave purā 12,335.012c jyotirbhūte jale cāpi līne jyotiṣi cānile 12,335.013a vāyau cākāśasaṃlīne ākāśe ca manonuge 12,335.013c vyakte manasi saṃlīne vyakte cāvyaktatāṃ gate 12,335.014a avyakte puruṣaṃ yāte puṃsi sarvagate 'pi ca 12,335.014c tama evābhavat sarvaṃ na prājñāyata kiṃ cana 12,335.015a tamaso brahma saṃbhūtaṃ tamomūlam ṛtātmakam 12,335.015c tad viśvabhāvasaṃjñāntaṃ pauruṣīṃ tanum āsthitam 12,335.016a so 'niruddha iti proktas tat pradhānaṃ pracakṣate 12,335.016c tad avyaktam iti jñeyaṃ triguṇaṃ nṛpasattama 12,335.017a vidyāsahāyavān devo viṣvakseno hariḥ prabhuḥ 12,335.017b*0895_01 ādikarmā sa bhūtānām aprameyo hariḥ prabhuḥ 12,335.017c apsv eva śayanaṃ cakre nidrāyogam upāgataḥ 12,335.017e jagataś cintayan sṛṣṭiṃ citrāṃ bahuguṇodbhavām 12,335.018a tasya cintayataḥ sṛṣṭiṃ mahān ātmaguṇaḥ smṛtaḥ 12,335.018c ahaṃkāras tato jāto brahmā śubhacaturmukhaḥ 12,335.018e hiraṇyagarbho bhagavān sarvalokapitāmahaḥ 12,335.019a padme 'niruddhāt saṃbhūtas tadā padmanibhekṣaṇaḥ 12,335.019c sahasrapatre dyutimān upaviṣṭaḥ sanātanaḥ 12,335.020a dadṛśe 'dbhutasaṃkāśe lokān āpomayān prabhuḥ 12,335.020c sattvasthaḥ parameṣṭhī sa tato bhūtagaṇān sṛjat 12,335.021a pūrvam eva ca padmasya patre sūryāṃśusaprabhe 12,335.021c nārāyaṇakṛtau bindū apām āstāṃ guṇottarau 12,335.022a tāv apaśyat sa bhagavān anādinidhano 'cyutaḥ 12,335.022c ekas tatrābhavad bindur madhvābho ruciraprabhaḥ 12,335.023a sa tāmaso madhur jātas tadā nārāyaṇājñayā 12,335.023c kaṭhinas tv aparo binduḥ kaiṭabho rājasas tu saḥ 12,335.024a tāv abhyadhāvatāṃ śreṣṭhau tamorajaguṇānvitau 12,335.024c balavantau gadāhastau padmanālānusāriṇau 12,335.025a dadṛśāte 'ravindasthaṃ brahmāṇam amitaprabham 12,335.025c sṛjantaṃ prathamaṃ vedāṃś caturaś cāruvigrahān 12,335.026a tato vigrahavantau tau vedān dṛṣṭvāsurottamau 12,335.026c sahasā jagṛhatur vedān brahmaṇaḥ paśyatas tadā 12,335.027a atha tau dānavaśreṣṭhau vedān gṛhya sanātanān 12,335.027c rasāṃ viviśatus tūrṇam udakpūrve mahodadhau 12,335.028a tato hṛteṣu vedeṣu brahmā kaśmalam āviśat 12,335.028c tato vacanam īśānaṃ prāha vedair vinākṛtaḥ 12,335.029a vedā me paramaṃ cakṣur vedā me paramaṃ balam 12,335.029c vedā me paramaṃ dhāma vedā me brahma cottamam 12,335.030a mama vedā hṛtāḥ sarve dānavābhyāṃ balād itaḥ 12,335.030c andhakārā hi me lokā jātā vedair vinākṛtāḥ 12,335.030e vedān ṛte hi kiṃ kuryāṃ lokān vai sraṣṭum udyataḥ 12,335.031a aho bata mahad duḥkhaṃ vedanāśanajaṃ mama 12,335.031c prāptaṃ dunoti hṛdayaṃ tīvraśokāya randhayan 12,335.032a ko hi śokārṇave magnaṃ mām ito 'dya samuddharet 12,335.032c vedāṃs tān ānayen naṣṭān kasya cāhaṃ priyo bhave 12,335.033a ity evaṃ bhāṣamāṇasya brahmaṇo nṛpasattama 12,335.033c hareḥ stotrārtham udbhūtā buddhir buddhimatāṃ vara 12,335.033e tato jagau paraṃ japyaṃ sāñjalipragrahaḥ prabhuḥ 12,335.034a namas te brahmahṛdaya namas te mama pūrvaja 12,335.034c lokādya bhuvanaśreṣṭha sāṃkhyayoganidhe vibho 12,335.035a vyaktāvyaktakarācintya kṣemaṃ panthānam āsthita 12,335.035c viśvabhuk sarvabhūtānām antarātmann ayonija 12,335.036a ahaṃ prasādajas tubhyaṃ lokadhāmne svayaṃbhuve 12,335.036c tvatto me mānasaṃ janma prathamaṃ dvijapūjitam 12,335.037a cākṣuṣaṃ vai dvitīyaṃ me janma cāsīt purātanam 12,335.037c tvatprasādāc ca me janma tṛtīyaṃ vācikaṃ mahat 12,335.038a tvattaḥ śravaṇajaṃ cāpi caturthaṃ janma me vibho 12,335.038c nāsikyaṃ cāpi me janma tvattaḥ pañcamam ucyate 12,335.039a aṇḍajaṃ cāpi me janma tvattaḥ ṣaṣṭhaṃ vinirmitam 12,335.039c idaṃ ca saptamaṃ janma padmajaṃ me 'mitaprabha 12,335.040a sarge sarge hy ahaṃ putras tava triguṇavarjitaḥ 12,335.040c prathitaḥ puṇḍarīkākṣa pradhānaguṇakalpitaḥ 12,335.041a tvam īśvarasvabhāvaś ca svayaṃbhūḥ puruṣottamaḥ 12,335.041c tvayā vinirmito 'haṃ vai vedacakṣur vayotigaḥ 12,335.042a te me vedā hṛtāś cakṣur andho jāto 'smi jāgṛhi 12,335.042c dadasva cakṣuṣī mahyaṃ priyo 'haṃ te priyo 'si me 12,335.043a evaṃ stutaḥ sa bhagavān puruṣaḥ sarvatomukhaḥ 12,335.043c jahau nidrām atha tadā vedakāryārtham udyataḥ 12,335.043e aiśvareṇa prayogeṇa dvitīyāṃ tanum āsthitaḥ 12,335.044a sunāsikena kāyena bhūtvā candraprabhas tadā 12,335.044c kṛtvā hayaśiraḥ śubhraṃ vedānām ālayaṃ prabhuḥ 12,335.045a tasya mūrdhā samabhavad dyauḥ sanakṣatratārakā 12,335.045c keśāś cāsyābhavan dīrghā raver aṃśusamaprabhāḥ 12,335.046a karṇāv ākāśapātāle lalāṭaṃ bhūtadhāriṇī 12,335.046c gaṅgā sarasvatī puṇyā bhruvāv āstāṃ mahānadī 12,335.047a cakṣuṣī somasūryau te nāsā saṃdhyā punaḥ smṛtā 12,335.047c oṃkāras tv atha saṃskāro vidyuj jihvā ca nirmitā 12,335.048a dantāś ca pitaro rājan somapā iti viśrutāḥ 12,335.048c goloko brahmalokaś ca oṣṭhāv āstāṃ mahātmanaḥ 12,335.048e grīvā cāsyābhavad rājan kālarātrir guṇottarā 12,335.049a etad dhayaśiraḥ kṛtvā nānāmūrtibhir āvṛtam 12,335.049c antardadhe sa viśveśo viveśa ca rasāṃ prabhuḥ 12,335.050a rasāṃ punaḥ praviṣṭaś ca yogaṃ paramam āsthitaḥ 12,335.050c śaikṣaṃ svaraṃ samāsthāya om iti prāsṛjat svaram 12,335.051a sa svaraḥ sānunādī ca sarvagaḥ snigdha eva ca 12,335.051c babhūvāntarmahībhūtaḥ sarvabhūtaguṇoditaḥ 12,335.052a tatas tāv asurau kṛtvā vedān samayabandhanān 12,335.052c rasātale vinikṣipya yataḥ śabdas tato drutau 12,335.053a etasminn antare rājan devo hayaśirodharaḥ 12,335.053c jagrāha vedān akhilān rasātalagatān hariḥ 12,335.053e prādāc ca brahmaṇe bhūyas tataḥ svāṃ prakṛtiṃ gataḥ 12,335.054a sthāpayitvā hayaśira udakpūrve mahodadhau 12,335.054c vedānām ālayaś cāpi babhūvāśvaśirās tataḥ 12,335.055a atha kiṃ cid apaśyantau dānavau madhukaiṭabhau 12,335.055c punar ājagmatus tatra vegitau paśyatāṃ ca tau 12,335.055e yatra vedā vinikṣiptās tat sthānaṃ śūnyam eva ca 12,335.056a tata uttamam āsthāya vegaṃ balavatāṃ varau 12,335.056c punar uttasthatuḥ śīghraṃ rasānām ālayāt tadā 12,335.056e dadṛśāte ca puruṣaṃ tam evādikaraṃ prabhum 12,335.057a śvetaṃ candraviśuddhābham aniruddhatanau sthitam 12,335.057c bhūyo 'py amitavikrāntaṃ nidrāyogam upāgatam 12,335.058a ātmapramāṇaracite apām upari kalpite 12,335.058c śayane nāgabhogāḍhye jvālāmālāsamāvṛte 12,335.059a niṣkalmaṣeṇa sattvena saṃpannaṃ ruciraprabham 12,335.059c taṃ dṛṣṭvā dānavendrau tau mahāhāsam amuñcatām 12,335.060a ūcatuś ca samāviṣṭau rajasā tamasā ca tau 12,335.060c ayaṃ sa puruṣaḥ śvetaḥ śete nidrām upāgataḥ 12,335.061a anena nūnaṃ vedānāṃ kṛtam āharaṇaṃ rasāt 12,335.061c kasyaiṣa ko nu khalv eṣa kiṃ ca svapiti bhogavān 12,335.062a ity uccāritavākyau tau bodhayām āsatur harim 12,335.062c yuddhārthinau tu vijñāya vibuddhaḥ puruṣottamaḥ 12,335.063a nirīkṣya cāsurendrau tau tato yuddhe mano dadhe 12,335.063b*0896_01 vibuddhaḥ sumahātejā yodhayām āsa tāv ubhau 12,335.063c atha yuddhaṃ samabhavat tayor nārāyaṇasya ca 12,335.064a rajastamoviṣṭatanū tāv ubhau madhukaiṭabhau 12,335.064c brahmaṇopacitiṃ kurvañ jaghāna madhusūdanaḥ 12,335.065a tatas tayor vadhenāśu vedāpaharaṇena ca 12,335.065c śokāpanayanaṃ cakre brahmaṇaḥ puruṣottamaḥ 12,335.066a tataḥ parivṛto brahmā hatārir vedasatkṛtaḥ 12,335.066c nirmame sa tadā lokān kṛtsnān sthāvarajaṅgamān 12,335.067a dattvā pitāmahāyāgryāṃ buddhiṃ lokavisargikīm 12,335.067c tatraivāntardadhe devo yata evāgato hariḥ 12,335.068a tau dānavau harir hatvā kṛtvā hayaśiras tanum 12,335.068c punaḥ pravṛttidharmārthaṃ tām eva vidadhe tanum 12,335.068d*0897_00 vaiśaṃpāyana uvāca 12,335.068d*0897_01 evaṃ sa bhagavān vyāso gurur mama viśāṃ pate 12,335.068d*0897_02 kathayām āsa dharmajño dharmarājñe dvijottamaḥ 12,335.069a evam eṣa mahābhāgo babhūvāśvaśirā hariḥ 12,335.069c paurāṇam etad ākhyātaṃ rūpaṃ varadam aiśvaram 12,335.070a yo hy etad brāhmaṇo nityaṃ śṛṇuyād dhārayeta vā 12,335.070c na tasyādhyayanaṃ nāśam upagacchet kadā cana 12,335.071a ārādhya tapasogreṇa devaṃ hayaśirodharam 12,335.071c pāñcālena kramaḥ prāpto rāmeṇa pathi deśite 12,335.072a etad dhayaśiro rājann ākhyānaṃ tava kīrtitam 12,335.072c purāṇaṃ vedasamitaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 12,335.073a yāṃ yām icchet tanuṃ devaḥ kartuṃ kāryavidhau kva cit 12,335.073c tāṃ tāṃ kuryād vikurvāṇaḥ svayam ātmānam ātmanā 12,335.074a eṣa vedanidhiḥ śrīmān eṣa vai tapaso nidhiḥ 12,335.074c eṣa yogaś ca sāṃkhyaṃ ca brahma cāgryaṃ harir vibhuḥ 12,335.075a nārāyaṇaparā vedā yajñā nārāyaṇātmakāḥ 12,335.075c tapo nārāyaṇaparaṃ nārāyaṇaparā gatiḥ 12,335.076a nārāyaṇaparaṃ satyam ṛtaṃ nārāyaṇātmakam 12,335.076c nārāyaṇaparo dharmaḥ punarāvṛttidurlabhaḥ 12,335.077a pravṛttilakṣaṇaś caiva dharmo nārāyaṇātmakaḥ 12,335.077c nārāyaṇātmako gandho bhūmau śreṣṭhatamaḥ smṛtaḥ 12,335.078a apāṃ caiva guṇo rājan raso nārāyaṇātmakaḥ 12,335.078c jyotiṣāṃ ca guṇo rūpaṃ smṛtaṃ nārāyaṇātmakam 12,335.079a nārāyaṇātmakaś cāpi sparśo vāyuguṇaḥ smṛtaḥ 12,335.079c nārāyaṇātmakaś cāpi śabda ākāśasaṃbhavaḥ 12,335.080a manaś cāpi tato bhūtam avyaktaguṇalakṣaṇam 12,335.080c nārāyaṇaparaḥ kālo jyotiṣām ayanaṃ ca yat 12,335.081a nārāyaṇaparā kīrtiḥ śrīś ca lakṣmīś ca devatāḥ 12,335.081c nārāyaṇaparaṃ sāṃkhyaṃ yogo nārāyaṇātmakaḥ 12,335.082a kāraṇaṃ puruṣo yeṣāṃ pradhānaṃ cāpi kāraṇam 12,335.082c svabhāvaś caiva karmāṇi daivaṃ yeṣāṃ ca kāraṇam 12,335.082d*0898_01 adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham 12,335.082d*0898_02 vividhā ca tathā ceṣṭā daivaṃ caivātra pañcamam 12,335.083a pañcakāraṇasaṃkhyāto niṣṭhā sarvatra vai hariḥ 12,335.083c tattvaṃ jijñāsamānānāṃ hetubhiḥ sarvatomukhaiḥ 12,335.084a tattvam eko mahāyogī harir nārāyaṇaḥ prabhuḥ 12,335.084c sabrahmakānāṃ lokānām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām 12,335.085a sāṃkhyānāṃ yogināṃ cāpi yatīnām ātmavedinām 12,335.085c manīṣitaṃ vijānāti keśavo na tu tasya te 12,335.086a ye ke cit sarvalokeṣu daivaṃ pitryaṃ ca kurvate 12,335.086c dānāni ca prayacchanti tapyanti ca tapo mahat 12,335.087a sarveṣām āśrayo viṣṇur aiśvaraṃ vidhim āsthitaḥ 12,335.087c sarvabhūtakṛtāvāso vāsudeveti cocyate 12,335.088a ayaṃ hi nityaḥ paramo maharṣir; mahāvibhūtir guṇavān nirguṇākhyaḥ 12,335.088c guṇaiś ca saṃyogam upaiti śīghraṃ; kālo yathartāv ṛtusaṃprayuktaḥ 12,335.089a naivāsya vindanti gatiṃ mahātmano; na cāgatiṃ kaś cid ihānupasyati 12,335.089c jñānātmakāḥ saṃyamino maharṣayaḥ; paśyanti nityaṃ puruṣaṃ guṇādhikam 12,336.001 janamejaya uvāca 12,336.001a aho hy ekāntinaḥ sarvān prīṇāti bhagavān hariḥ 12,336.001c vidhiprayuktāṃ pūjāṃ ca gṛhṇāti bhagavān svayam 12,336.002a ye tu dagdhendhanā loke puṇyapāpavivarjitāḥ 12,336.002c teṣāṃ tvayābhinirdiṣṭā pāraṃparyāgatā gatiḥ 12,336.003a caturthyāṃ caiva te gatyāṃ gacchanti puruṣottamam 12,336.003c ekāntinas tu puruṣā gacchanti paramaṃ padam 12,336.004a nūnam ekāntadharmo 'yaṃ śreṣṭho nārāyaṇapriyaḥ 12,336.004c agatvā gatayas tisro yad gacchanty avyayaṃ harim 12,336.005a sahopaniṣadān vedān ye viprāḥ samyag āsthitāḥ 12,336.005c paṭhanti vidhim āsthāya ye cāpi yatidharmiṇaḥ 12,336.006a tebhyo viśiṣṭāṃ jānāmi gatim ekāntināṃ nṛṇām 12,336.006c kenaiṣa dharmaḥ kathito devena ṛṣiṇāpi vā 12,336.007a ekāntināṃ ca kā caryā kadā cotpāditā vibho 12,336.007c etan me saṃśayaṃ chindhi paraṃ kautūhalaṃ hi me 12,336.008 vaiśaṃpāyana uvāca 12,336.008a samupoḍheṣv anīkeṣu kurupāṇḍavayor mṛdhe 12,336.008c arjune vimanaske ca gītā bhagavatā svayam 12,336.009a āgatiś ca gatiś caiva pūrvaṃ te kathitā mayā 12,336.009c gahano hy eṣa dharmo vai durvijñeyo 'kṛtātmabhiḥ 12,336.010a saṃmitaḥ sāmavedena puraivādiyuge kṛtaḥ 12,336.010c dhāryate svayam īśena rājan nārāyaṇena ha 12,336.011a etam arthaṃ mahārāja pṛṣṭaḥ pārthena nāradaḥ 12,336.011c ṛṣimadhye mahābhāgaḥ śṛṇvatoḥ kṛṣṇabhīṣmayoḥ 12,336.012a guruṇā ca mamāpy eṣa kathito nṛpasattama 12,336.012c yathā tu kathitas tatra nāradena tathā śṛṇu 12,336.013a yadāsīn mānasaṃ janma nārāyaṇamukhodgatam 12,336.013c brahmaṇaḥ pṛthivīpāla tadā nārāyaṇaḥ svayam 12,336.013e tena dharmeṇa kṛtavān daivaṃ pitryaṃ ca bhārata 12,336.014a phenapā ṛṣayaś caiva taṃ dharmaṃ pratipedire 12,336.014c vaikhānasāḥ phenapebhyo dharmam etaṃ prapedire 12,336.014e vaikhānasebhyaḥ somas tu tataḥ so 'ntardadhe punaḥ 12,336.015a yadāsīc cākṣuṣaṃ janma dvitīyaṃ brahmaṇo nṛpa 12,336.015c tadā pitāmahāt somād etaṃ dharmam ajānata 12,336.015e nārāyaṇātmakaṃ rājan rudrāya pradadau ca saḥ 12,336.016a tato yogasthito rudraḥ purā kṛtayuge nṛpa 12,336.016c vālakhilyān ṛṣīn sarvān dharmam etam apāṭhayat 12,336.016e antardadhe tato bhūyas tasya devasya māyayā 12,336.016f*0899_01 vālakhilyā mahātmāno dharmāya pradaduś ca tam 12,336.017a tṛtīyaṃ brahmaṇo janma yadāsīd vācikaṃ mahat 12,336.017c tatraiṣa dharmaḥ saṃbhūtaḥ svayaṃ nārāyaṇān nṛpa 12,336.018a suparṇo nāma tam ṛṣiḥ prāptavān puruṣottamāt 12,336.018c tapasā vai sutaptena damena niyamena ca 12,336.019a triḥ parikrāntavān etat suparṇo dharmam uttamam 12,336.019c yasmāt tasmād vrataṃ hy etat trisauparṇam ihocyate 12,336.020a ṛgvedapāṭhapaṭhitaṃ vratam etad dhi duścaram 12,336.020c suparṇāc cāpy adhigato dharma eṣa sanātanaḥ 12,336.021a vāyunā dvipadāṃ śreṣṭha prathito jagadāyuṣā 12,336.021c vāyoḥ sakāśāt prāptaś ca ṛṣibhir vighasāśibhiḥ 12,336.022a tebhyo mahodadhiś cainaṃ prāptavān dharmam uttamam 12,336.022c tataḥ so 'ntardadhe bhūyo nārāyaṇasamāhitaḥ 12,336.023a yadā bhūyaḥ śravaṇajā sṛṣṭir āsīn mahātmanaḥ 12,336.023c brahmaṇaḥ puruṣavyāghra tatra kīrtayataḥ śṛṇu 12,336.024a jagat sraṣṭumanā devo harir nārāyaṇaḥ svayam 12,336.024c cintayām āsa puruṣaṃ jagatsargakaraṃ prabhuḥ 12,336.025a atha cintayatas tasya karṇābhyāṃ puruṣaḥ sṛtaḥ 12,336.025c prajāsargakaro brahmā tam uvāca jagatpatiḥ 12,336.026a sṛja prajāḥ putra sarvā mukhataḥ pādatas tathā 12,336.026c śreyas tava vidhāsyāmi balaṃ tejaś ca suvrata 12,336.027a dharmaṃ ca matto gṛhṇīṣva sātvataṃ nāma nāmataḥ 12,336.027c tena sarvaṃ kṛtayugaṃ sthāpayasva yathāvidhi 12,336.028a tato brahmā namaścakre devāya harimedhase 12,336.028c dharmaṃ cāgryaṃ sa jagrāha sarahasyaṃ sasaṃgraham 12,336.028e āraṇyakena sahitaṃ nārāyaṇamukhodgatam 12,336.029a upadiśya tato dharmaṃ brahmaṇe 'mitatejase 12,336.029c taṃ kārtayugadharmāṇaṃ nirāśīḥkarmasaṃjñitam 12,336.029e jagāma tamasaḥ pāraṃ yatrāvyaktaṃ vyavasthitam 12,336.030a tato 'tha varado devo brahmalokapitāmahaḥ 12,336.030c asṛjat sa tadā lokān kṛtsnān sthāvarajaṅgamān 12,336.031a tataḥ prāvartata tadā ādau kṛtayugaṃ śubham 12,336.031c tato hi sātvato dharmo vyāpya lokān avasthitaḥ 12,336.032a tenaivādyena dharmeṇa brahmā lokavisargakṛt 12,336.032c pūjayām āsa deveśaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum 12,336.033a dharmapratiṣṭhāhetoś ca manuṃ svārociṣaṃ tataḥ 12,336.033c adhyāpayām āsa tadā lokānāṃ hitakāmyayā 12,336.034a tataḥ svārociṣaḥ putraṃ svayaṃ śaṅkhapadaṃ nṛpa 12,336.034c adhyāpayat purāvyagraḥ sarvalokapatir vibhuḥ 12,336.035a tataḥ śaṅkhapadaś cāpi putram ātmajam aurasam 12,336.035c diśāpālaṃ sudharmāṇam adhyāpayata bhārata 12,336.035e tataḥ so 'ntardadhe bhūyaḥ prāpte tretāyuge punaḥ 12,336.036a nāsikyajanmani purā brahmaṇaḥ pārthivottama 12,336.036c dharmam etaṃ svayaṃ devo harir nārāyaṇaḥ prabhuḥ 12,336.036e ujjagārāravindākṣo brahmaṇaḥ paśyatas tadā 12,336.037a sanatkumāro bhagavāṃs tataḥ prādhītavān nṛpa 12,336.037c sanatkumārād api ca vīraṇo vai prajāpatiḥ 12,336.037e kṛtādau kuruśārdūla dharmam etam adhītavān 12,336.038a vīraṇaś cāpy adhītyainaṃ raucyāya manave dadau 12,336.038c raucyaḥ putrāya śuddhāya suvratāya sumedhase 12,336.039a kukṣināmne 'tha pradadau diśāṃ pālāya dharmiṇe 12,336.039c tataḥ so 'ntardadhe bhūyo nārāyaṇamukhodgataḥ 12,336.040a aṇḍaje janmani punar brahmaṇe hariyonaye 12,336.040c eṣa dharmaḥ samudbhūto nārāyaṇamukhāt punaḥ 12,336.041a gṛhīto brahmaṇā rājan prayuktaś ca yathāvidhi 12,336.041c adhyāpitāś ca munayo nāmnā barhiṣado nṛpa 12,336.042a barhiṣadbhyaś ca saṃkrāntaḥ sāmavedāntagaṃ dvijam 12,336.042c jyeṣṭhaṃ nāmnābhivikhyātaṃ jyeṣṭhasāmavrato hariḥ 12,336.043a jyeṣṭhāc cāpy anusaṃkrānto rājānam avikampanam 12,336.043c antardadhe tato rājann eṣa dharmaḥ prabhor hareḥ 12,336.044a yad idaṃ saptamaṃ janma padmajaṃ brahmaṇo nṛpa 12,336.044c tatraiṣa dharmaḥ kathitaḥ svayaṃ nārāyaṇena hi 12,336.045a pitāmahāya śuddhāya yugādau lokadhāriṇe 12,336.045c pitāmahaś ca dakṣāya dharmam etaṃ purā dadau 12,336.046a tato jyeṣṭhe tu dauhitre prādād dakṣo nṛpottama 12,336.046c āditye savitur jyeṣṭhe vivasvāñ jagṛhe tataḥ 12,336.047a tretāyugādau ca punar vivasvān manave dadau 12,336.047c manuś ca lokabhūtyarthaṃ sutāyekṣvākave dadau 12,336.048a ikṣvākuṇā ca kathito vyāpya lokān avasthitaḥ 12,336.048c gamiṣyati kṣayānte ca punar nārāyaṇaṃ nṛpa 12,336.049a vratināṃ cāpi yo dharmaḥ sa te pūrvaṃ nṛpottama 12,336.049c kathito harigītāsu samāsavidhikalpitaḥ 12,336.050a nāradena tu saṃprāptaḥ sarahasyaḥ sasaṃgrahaḥ 12,336.050c eṣa dharmo jagannāthāt sākṣān nārāyaṇān nṛpa 12,336.051a evam eṣa mahān dharma ādyo rājan sanātanaḥ 12,336.051c durvijñeyo duṣkaraś ca sātvatair dhāryate sadā 12,336.052a dharmajñānena caitena suprayuktena karmaṇā 12,336.052c ahiṃsādharmayuktena prīyate harir īśvaraḥ 12,336.053a ekavyūhavibhāgo vā kva cid dvivyūhasaṃjñitaḥ 12,336.053c trivyūhaś cāpi saṃkhyātaś caturvyūhaś ca dṛśyate 12,336.054a harir eva hi kṣetrajño nirmamo niṣkalas tathā 12,336.054c jīvaś ca sarvabhūteṣu pañcabhūtaguṇātigaḥ 12,336.055a manaś ca prathitaṃ rājan pañcendriyasamīraṇam 12,336.055c eṣa lokanidhir dhīmān eṣa lokavisargakṛt 12,336.056a akartā caiva kartā ca kāryaṃ kāraṇam eva ca 12,336.056c yathecchati tathā rājan krīḍate puruṣo 'vyayaḥ 12,336.057a eṣa ekāntidharmas te kīrtito nṛpasattama 12,336.057c mayā guruprasādena durvijñeyo 'kṛtātmabhiḥ 12,336.057e ekāntino hi puruṣā durlabhā bahavo nṛpa 12,336.058a yady ekāntibhir ākīrṇaṃ jagat syāt kurunandana 12,336.058c ahiṃsakair ātmavidbhiḥ sarvabhūtahite rataiḥ 12,336.058e bhavet kṛtayugaprāptir āśīḥkarmavivarjitaiḥ 12,336.059a evaṃ sa bhagavān vyāso gurur mama viśāṃ pate 12,336.059c kathayām āsa dharmajño dharmarājñe dvijottamaḥ 12,336.060a ṛṣīṇāṃ saṃnidhau rājañ śṛṇvatoḥ kṛṣṇabhīṣmayoḥ 12,336.060c tasyāpy akathayat pūrvaṃ nāradaḥ sumahātapāḥ 12,336.061a devaṃ paramakaṃ brahma śvetaṃ candrābham acyutam 12,336.061c yatra caikāntino yānti nārāyaṇaparāyaṇāḥ 12,336.061d*0900_01 tad eva kevalaṃ sthānaṃ muktānāṃ paramaṃ bhavet 12,336.062 janamejaya uvāca 12,336.062a evaṃ bahuvidhaṃ dharmaṃ pratibuddhair niṣevitam 12,336.062c na kurvanti kathaṃ viprā anye nānāvrate sthitāḥ 12,336.063 vaiśaṃpāyana uvāca 12,336.063a tisraḥ prakṛtayo rājan dehabandheṣu nirmitāḥ 12,336.063c sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti bhārata 12,336.064a dehabandheṣu puruṣaḥ śreṣṭhaḥ kurukulodvaha 12,336.064c sāttvikaḥ puruṣavyāghra bhaven mokṣārthaniścitaḥ 12,336.065a atrāpi sa vijānāti puruṣaṃ brahmavartinam 12,336.065c nārāyaṇaparo mokṣas tato vai sāttvikaḥ smṛtaḥ 12,336.066a manīṣitaṃ ca prāpnoti cintayan puruṣottamam 12,336.066c ekāntabhaktiḥ satataṃ nārāyaṇaparāyaṇaḥ 12,336.067a manīṣiṇo hi ye ke cid yatayo mokṣakāṅkṣiṇaḥ 12,336.067c teṣāṃ vai chinnatṛṣṇānāṃ yogakṣemavaho hariḥ 12,336.068a jāyamānaṃ hi puruṣaṃ yaṃ paśyen madhusūdanaḥ 12,336.068c sāttvikas tu sa vijñeyo bhaven mokṣe ca niścitaḥ 12,336.069a sāṃkhyayogena tulyo hi dharma ekāntasevitaḥ 12,336.069c nārāyaṇātmake mokṣe tato yānti parāṃ gatim 12,336.070a nārāyaṇena dṛṣṭaś ca pratibuddho bhavet pumān 12,336.070c evam ātmecchayā rājan pratibuddho na jāyate 12,336.071a rājasī tāmasī caiva vyāmiśre prakṛtī smṛte 12,336.071c tadātmakaṃ hi puruṣaṃ jāyamānaṃ viśāṃ pate 12,336.071e pravṛttilakṣaṇair yuktaṃ nāvekṣati hariḥ svayam 12,336.072a paśyaty enaṃ jāyamānaṃ brahmā lokapitāmahaḥ 12,336.072c rajasā tamasā caiva mānuṣaṃ samabhiplutam 12,336.073a kāmaṃ devāś ca ṛṣayaḥ sattvasthā nṛpasattama 12,336.073c hīnāḥ sattvena sūkṣmeṇa tato vaikārikāḥ smṛtāḥ 12,336.074 janamejaya uvāca 12,336.074a kathaṃ vaikāriko gacchet puruṣaḥ puruṣottamam 12,336.074b*0901_01 vada sarvaṃ yathādṛṣṭaṃ pravṛttiṃ ca yathākramam 12,336.075 vaiśaṃpāyana uvāca 12,336.075a susūkṣmasattvasaṃyuktaṃ saṃyuktaṃ tribhir akṣaraiḥ 12,336.075c puruṣaḥ puruṣaṃ gacchen niṣkriyaḥ pañcaviṃśakam 12,336.076a evam ekaṃ sāṃkhyayogaṃ vedāraṇyakam eva ca 12,336.076c parasparāṅgāny etāni pañcarātraṃ ca kathyate 12,336.076e eṣa ekāntināṃ dharmo nārāyaṇaparātmakaḥ 12,336.077a yathā samudrāt prasṛtā jalaughās; tam eva rājan punar āviśanti 12,336.077c ime tathā jñānamahājalaughā; nārāyaṇaṃ vai punar āviśanti 12,336.078a eṣa te kathito dharmaḥ sātvato yadubāndhava 12,336.078c kuruṣvainaṃ yathānyāyaṃ yadi śaknoṣi bhārata 12,336.079a evaṃ hi sumahābhāgo nārado gurave mama 12,336.079c śvetānāṃ yatinām āha ekāntagatim avyayām 12,336.080a vyāsaś cākathayat prītyā dharmaputrāya dhīmate 12,336.080c sa evāyaṃ mayā tubhyam ākhyātaḥ prasṛto guroḥ 12,336.081a itthaṃ hi duścaro dharma eṣa pārthivasattama 12,336.081c yathaiva tvaṃ tathaivānye na bhajanti vimohitāḥ 12,336.082a kṛṣṇa eva hi lokānāṃ bhāvano mohanas tathā 12,336.082c saṃhārakārakaś caiva kāraṇaṃ ca viśāṃ pate 12,337.001 janamejaya uvāca 12,337.001a sāṃkhyaṃ yogaṃ pañcarātraṃ vedāraṇyakam eva ca 12,337.001c jñānāny etāni brahmarṣe lokeṣu pracaranti ha 12,337.002a kim etāny ekaniṣṭhāni pṛthaṅniṣṭhāni vā mune 12,337.002c prabrūhi vai mayā pṛṣṭaḥ pravṛttiṃ ca yathākramam 12,337.003 vaiśaṃpāyana uvāca 12,337.003a jajñe bahujñaṃ param atyudāraṃ; yaṃ dvīpamadhye sutam ātmavantam 12,337.003c parāśarād gandhavatī maharṣiṃ; tasmai namo 'jñānatamonudāya 12,337.004a pitāmahādyaṃ pravadanti ṣaṣṭhaṃ; maharṣim ārṣeyavibhūtiyuktam 12,337.004c nārāyaṇasyāṃśajam ekaputraṃ; dvaipāyanaṃ vedamahānidhānam 12,337.005a tam ādikāleṣu mahāvibhūtir; nārāyaṇo brahmamahānidhānam 12,337.005c sasarja putrārtham udāratejā; vyāsaṃ mahātmānam ajaḥ purāṇaḥ 12,337.006 janamejaya uvāca 12,337.006a tvayaiva kathitaḥ pūrvaṃ saṃbhavo dvijasattama 12,337.006c vasiṣṭhasya sutaḥ śaktiḥ śakteḥ putraḥ parāśaraḥ 12,337.007a parāśarasya dāyādaḥ kṛṣṇadvaipāyano muniḥ 12,337.007c bhūyo nārāyaṇasutaṃ tvam evainaṃ prabhāṣase 12,337.008a kim ataḥ pūrvajaṃ janma vyāsasyāmitatejasaḥ 12,337.008c kathayasvottamamate janma nārāyaṇodbhavam 12,337.009 vaiśaṃpāyana uvāca 12,337.009a vedārthān vettukāmasya dharmiṣṭhasya taponidheḥ 12,337.009c guror me jñānaniṣṭhasya himavatpāda āsataḥ 12,337.010a kṛtvā bhāratam ākhyānaṃ tapaḥśrāntasya dhīmataḥ 12,337.010c śuśrūṣāṃ tatparā rājan kṛtavanto vayaṃ tadā 12,337.011a sumantur jaiminiś caiva pailaś ca sudṛḍhavrataḥ 12,337.011c ahaṃ caturthaḥ śiṣyo vai śuko vyāsātmajas tathā 12,337.012a ebhiḥ parivṛto vyāsaḥ śiṣyaiḥ pañcabhir uttamaiḥ 12,337.012c śuśubhe himavatpāde bhūtair bhūtapatir yathā 12,337.013a vedān āvartayan sāṅgān bhāratārthāṃś ca sarvaśaḥ 12,337.013c tam ekamanasaṃ dāntaṃ yuktā vayam upāsmahe 12,337.014a kathāntare 'tha kasmiṃś cit pṛṣṭo 'smābhir dvijottamaḥ 12,337.014c vedārthān bhāratārthāṃś ca janma nārāyaṇāt tathā 12,337.015a sa pūrvam uktvā vedārthān bhāratārthāṃś ca tattvavit 12,337.015c nārāyaṇād idaṃ janma vyāhartum upacakrame 12,337.016a śṛṇudhvam ākhyānavaram etad ārṣeyam uttamam 12,337.016c ādikālodbhavaṃ viprās tapasādhigataṃ mayā 12,337.017a prāpte prajāvisarge vai saptame padmasaṃbhave 12,337.017c nārāyaṇo mahāyogī śubhāśubhavivarjitaḥ 12,337.018a sasṛje nābhitaḥ putraṃ brahmāṇam amitaprabham 12,337.018c tataḥ sa prādurabhavad athainaṃ vākyam abravīt 12,337.019a mama tvaṃ nābhito jātaḥ prajāsargakaraḥ prabhuḥ 12,337.019c sṛja prajās tvaṃ vividhā brahman sajaḍapaṇḍitāḥ 12,337.020a sa evam ukto vimukhaś cintāvyākulamānasaḥ 12,337.020c praṇamya varadaṃ devam uvāca harim īśvaram 12,337.021a kā śaktir mama deveśa prajāḥ sraṣṭuṃ namo 'stu te 12,337.021c aprajñāvān ahaṃ deva vidhatsva yad anantaram 12,337.022a sa evam ukto bhagavān bhūtvāthāntarhitas tataḥ 12,337.022c cintayām āsa deveśo buddhiṃ buddhimatāṃ varaḥ 12,337.023a svarūpiṇī tato buddhir upatasthe hariṃ prabhum 12,337.023c yogena caināṃ niryogaḥ svayaṃ niyuyuje tadā 12,337.024a sa tām aiśvaryayogasthāṃ buddhiṃ śaktimatīṃ satīm 12,337.024c uvāca vacanaṃ devo buddhiṃ vai prabhur avyayaḥ 12,337.025a brahmāṇaṃ praviśasveti lokasṛṣṭyarthasiddhaye 12,337.025c tatas tam īśvarādiṣṭā buddhiḥ kṣipraṃ viveśa sā 12,337.026a athainaṃ buddhisaṃyuktaṃ punaḥ sa dadṛśe hariḥ 12,337.026c bhūyaś cainaṃ vacaḥ prāha sṛjemā vividhāḥ prajāḥ 12,337.026d*0902_01 bāḍham ity eva kṛtvā sa yathājñāṃ śirasā hareḥ 12,337.026d*0903_01 tathākaroc ca dharmātmā brahmā lokapitāmahaḥ 12,337.027a evam uktvā sa bhagavāṃs tatraivāntaradhīyata 12,337.027c prāpa caiva muhūrtena svasthānaṃ devasaṃjñitam 12,337.028a tāṃ caiva prakṛtiṃ prāpya ekībhāvagato 'bhavat 12,337.028c athāsya buddhir abhavat punar anyā tadā kila 12,337.029a sṛṣṭā imāḥ prajāḥ sarvā brahmaṇā parameṣṭhinā 12,337.029c daityadānavagandharvarakṣogaṇasamākulāḥ 12,337.029e jātā hīyaṃ vasumatī bhārākrāntā tapasvinī 12,337.030a bahavo balinaḥ pṛthvyāṃ daityadānavarākṣasāḥ 12,337.030c bhaviṣyanti tapoyuktā varān prāpsyanti cottamān 12,337.031a avaśyam eva taiḥ sarvair varadānena darpitaiḥ 12,337.031c bādhitavyāḥ suragaṇā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ 12,337.031e tatra nyāyyam idaṃ kartuṃ bhārāvataraṇaṃ mayā 12,337.032a atha nānāsamudbhūtair vasudhāyāṃ yathākramam 12,337.032c nigraheṇa ca pāpānāṃ sādhūnāṃ pragraheṇa ca 12,337.033a imāṃ tapasvinīṃ satyāṃ dhārayiṣyāmi medinīm 12,337.033c mayā hy eṣā hi dhriyate pātālasthena bhoginā 12,337.034a mayā dhṛtā dhārayati jagad dhi sacarācaram 12,337.034c tasmāt pṛthvyāḥ paritrāṇaṃ kariṣye saṃbhavaṃ gataḥ 12,337.035a evaṃ sa cintayitvā tu bhagavān madhusūdanaḥ 12,337.035c rūpāṇy anekāny asṛjat prādurbhāvabhavāya saḥ 12,337.036a vārāhaṃ nārasiṃhaṃ ca vāmanaṃ mānuṣaṃ tathā 12,337.036c ebhir mayā nihantavyā durvinītāḥ surārayaḥ 12,337.037a atha bhūyo jagatsraṣṭā bhoḥśabdenānunādayan 12,337.037c sarasvatīm uccacāra tatra sārasvato 'bhavat 12,337.038a apāntaratamā nāma suto vāksaṃbhavo vibhoḥ 12,337.038c bhūtabhavyabhaviṣyajñaḥ satyavādī dṛḍhavrataḥ 12,337.039a tam uvāca nataṃ mūrdhnā devānām ādir avyayaḥ 12,337.039c vedākhyāne śrutiḥ kāryā tvayā matimatāṃ vara 12,337.039e tasmāt kuru yathājñaptaṃ mayaitad vacanaṃ mune 12,337.040a tena bhinnās tadā vedā manoḥ svāyaṃbhuve 'ntare 12,337.040c tatas tutoṣa bhagavān haris tenāsya karmaṇā 12,337.040e tapasā ca sutaptena yamena niyamena ca 12,337.041 śrībhagavān uvāca 12,337.041a manvantareṣu putra tvam evaṃ lokapravartakaḥ 12,337.041c bhaviṣyasy acalo brahmann apradhṛṣyaś ca nityaśaḥ 12,337.042a punas tiṣye ca saṃprāpte kuravo nāma bhāratāḥ 12,337.042c bhaviṣyanti mahātmāno rājānaḥ prathitā bhuvi 12,337.043a teṣāṃ tvattaḥ prasūtānāṃ kulabhedo bhaviṣyati 12,337.043c parasparavināśārthaṃ tvām ṛte dvijasattama 12,337.044a tatrāpy anekadhā vedān bhetsyase tapasānvitaḥ 12,337.044c kṛṣṇe yuge ca saṃprāpte kṛṣṇavarṇo bhaviṣyasi 12,337.045a dharmāṇāṃ vividhānāṃ ca kartā jñānakaras tathā 12,337.045c bhaviṣyasi tapoyukto na ca rāgād vimokṣyase 12,337.046a vītarāgaś ca putras te paramātmā bhaviṣyati 12,337.046c maheśvaraprasādena naitad vacanam anyathā 12,337.047a yaṃ mānasaṃ vai pravadanti putraṃ; pitāmahasyottamabuddhiyuktam 12,337.047c vasiṣṭham agryaṃ tapaso nidhānaṃ; yaś cāpi sūryaṃ vyatiricya bhāti 12,337.048a tasyānvaye cāpi tato maharṣiḥ; parāśaro nāma mahāprabhāvaḥ 12,337.048c pitā sa te vedanidhir variṣṭho; mahātapā vai tapaso nivāsaḥ 12,337.048e kānīnagarbhaḥ pitṛkanyakāyāṃ; tasmād ṛṣes tvaṃ bhavitā ca putraḥ 12,337.049a bhūtabhavyabhaviṣyāṇāṃ chinnasarvārthasaṃśayaḥ 12,337.049c ye hy atikrāntakāḥ pūrvaṃ sahasrayugaparyayāḥ 12,337.050a tāṃś ca sarvān mayoddiṣṭān drakṣyase tapasānvitaḥ 12,337.050c punar drakṣyasi cānekasahasrayugaparyayān 12,337.051a anādinidhanaṃ loke cakrahastaṃ ca māṃ mune 12,337.051c anudhyānān mama mune naitad vacanam anyathā 12,337.051d*0904_01 bhaviṣyati mahāsattva khyātiś cāpy atulā tava 12,337.052a śanaiścaraḥ sūryaputro bhaviṣyati manur mahān 12,337.052c tasmin manvantare caiva saptarṣigaṇapūrvakaḥ 12,337.052e tvam eva bhavitā vatsa matprasādān na saṃśayaḥ 12,337.052f*0905_01 yat kiṃ cid vidyate loke sarvaṃ tan madviceṣṭitam 12,337.052f*0905_02 anyo hy anyaṃ cintayati svacchandaṃ vidadhāmy aham 12,337.053 vyāsa uvāca 12,337.053a evaṃ sārasvatam ṛṣim apāntaratamaṃ tadā 12,337.053c uktvā vacanam īśānaḥ sādhayasvety athābravīt 12,337.054a so 'haṃ tasya prasādena devasya harimedhasaḥ 12,337.054c apāntaratamā nāma tato jāto ''jñayā hareḥ 12,337.054e punaś ca jāto vikhyāto vasiṣṭhakulanandanaḥ 12,337.055a tad etat kathitaṃ janma mayā pūrvakam ātmanaḥ 12,337.055c nārāyaṇaprasādena tathā nārāyaṇāṃśajam 12,337.056a mayā hi sumahat taptaṃ tapaḥ paramadāruṇam 12,337.056c purā matimatāṃ śreṣṭhāḥ parameṇa samādhinā 12,337.057a etad vaḥ kathitaṃ sarvaṃ yan māṃ pṛcchatha putrakāḥ 12,337.057c pūrvajanma bhaviṣyaṃ ca bhaktānāṃ snehato mayā 12,337.058 vaiśaṃpāyana uvāca 12,337.058a eṣa te kathitaḥ pūrvaṃ saṃbhavo 'smadguror nṛpa 12,337.058c vyāsasyākliṣṭamanaso yathā pṛṣṭaḥ punaḥ śṛṇu 12,337.059a sāṃkhyaṃ yogaṃ pañcarātraṃ vedāḥ pāśupataṃ tathā 12,337.059c jñānāny etāni rājarṣe viddhi nānāmatāni vai 12,337.060a sāṃkhyasya vaktā kapilaḥ paramarṣiḥ sa ucyate 12,337.060c hiraṇyagarbho yogasya vettā nānyaḥ purātanaḥ 12,337.061a apāntaratamāś caiva vedācāryaḥ sa ucyate 12,337.061c prācīnagarbhaṃ tam ṛṣiṃ pravadantīha ke cana 12,337.062a umāpatir bhūtapatiḥ śrīkaṇṭho brahmaṇaḥ sutaḥ 12,337.062c uktavān idam avyagro jñānaṃ pāśupataṃ śivaḥ 12,337.063a pañcarātrasya kṛtsnasya vettā tu bhagavān svayam 12,337.063c sarveṣu ca nṛpaśreṣṭha jñāneṣv eteṣu dṛśyate 12,337.064a yathāgamaṃ yathājñānaṃ niṣṭhā nārāyaṇaḥ prabhuḥ 12,337.064c na cainam evaṃ jānanti tamobhūtā viśāṃ pate 12,337.065a tam eva śāstrakartāraṃ pravadanti manīṣiṇaḥ 12,337.065c niṣṭhāṃ nārāyaṇam ṛṣiṃ nānyo 'stīti ca vādinaḥ 12,337.066a niḥsaṃśayeṣu sarveṣu nityaṃ vasati vai hariḥ 12,337.066c sasaṃśayān hetubalān nādhyāvasati mādhavaḥ 12,337.067a pañcarātravido ye tu yathākramaparā nṛpa 12,337.067c ekāntabhāvopagatās te hariṃ praviśanti vai 12,337.068a sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca sanātane dve; vedāś ca sarve nikhilena rājan 12,337.068c sarvaiḥ samastair ṛṣibhir nirukto; nārāyaṇo viśvam idaṃ purāṇam 12,337.069a śubhāśubhaṃ karma samīritaṃ yat; pravartate sarvalokeṣu kiṃ cit 12,337.069c tasmād ṛṣes tad bhavatīti vidyād; divy antarikṣe bhuvi cāpsu cāpi 12,338.001 janamejaya uvāca 12,338.001a bahavaḥ puruṣā brahmann utāho eka eva tu 12,338.001c ko hy atra puruṣaḥ śreṣṭhaḥ ko vā yonir ihocyate 12,338.002 vaiśaṃpāyana uvāca 12,338.002a bahavaḥ puruṣā loke sāṃkhyayogavicāriṇām 12,338.002c naitad icchanti puruṣam ekaṃ kurukulodvaha 12,338.003a bahūnāṃ puruṣāṇāṃ ca yathaikā yonir ucyate 12,338.003c tathā taṃ puruṣaṃ viśvaṃ vyākhyāsyāmi guṇādhikam 12,338.004a namaskṛtvā tu gurave vyāsāyāmitatejase 12,338.004c tapoyuktāya dāntāya vandyāya paramarṣaye 12,338.005a idaṃ puruṣasūktaṃ hi sarvavedeṣu pārthiva 12,338.005c ṛtaṃ satyaṃ ca vikhyātam ṛṣisiṃhena cintitam 12,338.006a utsargeṇāpavādena ṛṣibhiḥ kapilādibhiḥ 12,338.006c adhyātmacintām āśritya śāstrāṇy uktāni bhārata 12,338.007a samāsatas tu yad vyāsaḥ puruṣaikatvam uktavān 12,338.007c tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi prasādād amitaujasaḥ 12,338.008a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam 12,338.008c brahmaṇā saha saṃvādaṃ tryambakasya viśāṃ pate 12,338.009a kṣīrodasya samudrasya madhye hāṭakasaprabhaḥ 12,338.009c vaijayanta iti khyātaḥ parvatapravaro nṛpa 12,338.010a tatrādhyātmagatiṃ deva ekākī pravicintayan 12,338.010c vairājasadane nityaṃ vaijayantaṃ niṣevate 12,338.011a atha tatrāsatas tasya caturvaktrasya dhīmataḥ 12,338.011c lalāṭaprabhavaḥ putraḥ śiva āgād yadṛcchayā 12,338.011e ākāśenaiva yogīśaḥ purā trinayanaḥ prabhuḥ 12,338.012a tataḥ khān nipapātāśu dharaṇīdharamūrdhani 12,338.012c agrataś cābhavat prīto vavande cāpi pādayoḥ 12,338.013a taṃ pādayor nipatitaṃ dṛṣṭvā savyena pāṇinā 12,338.013c utthāpayām āsa tadā prabhur ekaḥ prajāpatiḥ 12,338.014a uvāca cainaṃ bhagavāṃś cirasyāgatam ātmajam 12,338.014c svāgataṃ te mahābāho diṣṭyā prāpto 'si me 'ntikam 12,338.015a kaccit te kuśalaṃ putra svādhyāyatapasoḥ sadā 12,338.015c nityam ugratapās tvaṃ hi tataḥ pṛcchāmi te punaḥ 12,338.016 rudra uvāca 12,338.016a tvatprasādena bhagavan svādhyāyatapasor mama 12,338.016c kuśalaṃ cāvyayaṃ caiva sarvasya jagatas tathā 12,338.017a ciradṛṣṭo hi bhagavān vairājasadane mayā 12,338.017c tato 'haṃ parvataṃ prāptas tv imaṃ tvatpādasevitam 12,338.018a kautūhalaṃ cāpi hi me ekāntagamanena te 12,338.018c naitat kāraṇam alpaṃ hi bhaviṣyati pitāmaha 12,338.019a kiṃ nu tat sadanaṃ śreṣṭhaṃ kṣutpipāsāvivarjitam 12,338.019c surāsurair adhyuṣitam ṛṣibhiś cāmitaprabhaiḥ 12,338.020a gandharvair apsarobhiś ca satataṃ saṃniṣevitam 12,338.020c utsṛjyemaṃ girivaram ekākī prāptavān asi 12,338.021 brahmovāca 12,338.021a vaijayanto girivaraḥ satataṃ sevyate mayā 12,338.021c atraikāgreṇa manasā puruṣaś cintyate virāṭ 12,338.022 rudra uvāca 12,338.022a bahavaḥ puruṣā brahmaṃs tvayā sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā 12,338.022c sṛjyante cāpare brahman sa caikaḥ puruṣo virāṭ 12,338.023a ko hy asau cintyate brahmaṃs tvayā vai puruṣottamaḥ 12,338.023c etan me saṃśayaṃ brūhi mahat kautūhalaṃ hi me 12,338.024 brahmovāca 12,338.024a bahavaḥ puruṣāḥ putra ye tvayā samudāhṛtāḥ 12,338.024c evam etad atikrāntaṃ draṣṭavyaṃ naivam ity api 12,338.024e ādhāraṃ tu pravakṣyāmi ekasya puruṣasya te 12,338.025a bahūnāṃ puruṣāṇāṃ sa yathaikā yonir ucyate 12,338.025c tathā taṃ puruṣaṃ viśvaṃ paramaṃ sumahattamam 12,338.025e nirguṇaṃ nirguṇā bhūtvā praviśanti sanātanam 12,339.001 brahmovāca 12,339.001a śṛṇu putra yathā hy eṣa puruṣaḥ śāśvato 'vyayaḥ 12,339.001c akṣayaś cāprameyaś ca sarvagaś ca nirucyate 12,339.002a na sa śakyas tvayā draṣṭuṃ mayānyair vāpi sattama 12,339.002c saguṇo nirguṇo viśvo jñānadṛśyo hy asau smṛtaḥ 12,339.003a aśarīraḥ śarīreṣu sarveṣu nivasaty asau 12,339.003c vasann api śarīreṣu na sa lipyati karmabhiḥ 12,339.004a mamāntarātmā tava ca ye cānye dehasaṃjñitāḥ 12,339.004c sarveṣāṃ sākṣibhūto 'sau na grāhyaḥ kena cit kva cit 12,339.005a viśvamūrdhā viśvabhujo viśvapādākṣināsikaḥ 12,339.005c ekaś carati kṣetreṣu svairacārī yathāsukham 12,339.006a kṣetrāṇi hi śarīrāṇi bījāni ca śubhāśubhe 12,339.006c tāni vetti sa yogātmā tataḥ kṣetrajña ucyate 12,339.007a nāgatir na gatis tasya jñeyā bhūtena kena cit 12,339.007c sāṃkhyena vidhinā caiva yogena ca yathākramam 12,339.008a cintayāmi gatiṃ cāsya na gatiṃ vedmi cottamām 12,339.008c yathājñānaṃ tu vakṣyāmi puruṣaṃ taṃ sanātanam 12,339.009a tasyaikatvaṃ mahattvaṃ hi sa caikaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ 12,339.009c mahāpuruṣaśabdaṃ sa bibharty ekaḥ sanātanaḥ 12,339.010a eko hutāśo bahudhā samidhyate; ekaḥ sūryas tapasāṃ yonir ekā 12,339.010c eko vāyur bahudhā vāti loke; mahodadhiś cāmbhasāṃ yonir ekaḥ 12,339.010e puruṣaś caiko nirguṇo viśvarūpas; taṃ nirguṇaṃ puruṣaṃ cāviśanti 12,339.011a hitvā guṇamayaṃ sarvaṃ karma hitvā śubhāśubham 12,339.011c ubhe satyānṛte tyaktvā evaṃ bhavati nirguṇaḥ 12,339.012a acintyaṃ cāpi taṃ jñātvā bhāvasūkṣmaṃ catuṣṭayam 12,339.012c vicared yo yatir yattaḥ sa gacchet puruṣaṃ prabhum 12,339.013a evaṃ hi paramātmānaṃ ke cid icchanti paṇḍitāḥ 12,339.013c ekātmānaṃ tathātmānam apare 'dhyātmacintakāḥ 12,339.014a tatra yaḥ paramātmā hi sa nityaṃ nirguṇaḥ smṛtaḥ 12,339.014c sa hi nārāyaṇo jñeyaḥ sarvātmā puruṣo hi saḥ 12,339.014e na lipyate phalaiś cāpi padmapatram ivāmbhasā 12,339.015a karmātmā tv aparo yo 'sau mokṣabandhaiḥ sa yujyate 12,339.015c sasaptadaśakenāpi rāśinā yujyate hi saḥ 12,339.015e evaṃ bahuvidhaḥ proktaḥ puruṣas te yathākramam 12,339.016a yat tat kṛtsnaṃ lokatantrasya dhāma; vedyaṃ paraṃ bodhanīyaṃ saboddhṛ 12,339.016c mantā mantavyaṃ prāśitā prāśitavyaṃ; ghrātā ghreyaṃ sparśitā sparśanīyam 12,339.017a draṣṭā draṣṭavyaṃ śrāvitā śrāvaṇīyaṃ; jñātā jñeyaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ ca 12,339.017c yad vai proktaṃ guṇasāmyaṃ pradhānaṃ; nityaṃ caitac chāśvataṃ cāvyayaṃ ca 12,339.018a yad vai sūte dhātur ādyaṃ nidhānaṃ; tad vai viprāḥ pravadante 'niruddham 12,339.018c yad vai loke vaidikaṃ karma sādhu; āśīryuktaṃ tad dhi tasyopabhojyam 12,339.019a devāḥ sarve munayaḥ sādhu dāntās; taṃ prāg yajñair yajñabhāgaṃ yajante 12,339.019c ahaṃ brahmā ādya īśaḥ prajānāṃ; tasmāj jātas tvaṃ ca mattaḥ prasūtaḥ 12,339.019e matto jagaj jaṅgamaṃ sthāvaraṃ ca; sarve vedāḥ sarahasyā hi putra 12,339.020a caturvibhaktaḥ puruṣaḥ sa krīḍati yathecchati 12,339.020c evaṃ sa eva bhagavāñ jñānena pratibodhitaḥ 12,339.021a etat te kathitaṃ putra yathāvad anupṛcchataḥ 12,339.021c sāṃkhyajñāne tathā yoge yathāvad anuvarṇitam 12,340.001 yudhiṣṭhira uvāca 12,340.001a dharmāḥ pitāmahenoktā mokṣadharmāśritāḥ śubhāḥ 12,340.001c dharmam āśramiṇāṃ śreṣṭhaṃ vaktum arhati me bhavān 12,340.002 bhīṣma uvāca 12,340.002a sarvatra vihito dharmaḥ svargyaḥ satyaphalodayaḥ 12,340.002c bahudvārasya dharmasya nehāsti viphalā kriyā 12,340.003a yasmin yasmiṃs tu viṣaye yo yo yāti viniścayam 12,340.003c sa tam evābhijānāti nānyaṃ bharatasattama 12,340.004a api ca tvaṃ naravyāghra śrotum arhasi me kathām 12,340.004c purā śakrasya kathitāṃ nāradena surarṣiṇā 12,340.005a surarṣir nārado rājan siddhas trailokyasaṃmataḥ 12,340.005c paryeti kramaśo lokān vāyur avyāhato yathā 12,340.006a sa kadā cin maheṣvāsa devarājālayaṃ gataḥ 12,340.006c satkṛtaś ca mahendreṇa pratyāsannagato 'bhavat 12,340.007a taṃ kṛtakṣaṇam āsīnaṃ paryapṛcchac chacīpatiḥ 12,340.007c brahmarṣe kiṃ cid āścaryam asti dṛṣṭaṃ tvayānagha 12,340.008a yathā tvam api viprarṣe trailokyaṃ sacarācaram 12,340.008c jātakautūhalo nityaṃ siddhaś carasi sākṣivat 12,340.009a na hy asty aviditaṃ loke devarṣe tava kiṃ cana 12,340.009c śrutaṃ vāpy anubhūtaṃ vā dṛṣṭaṃ vā kathayasva me 12,340.010a tasmai rājan surendrāya nārado vadatāṃ varaḥ 12,340.010c āsīnāyopapannāya proktavān vipulāṃ kathām 12,340.011a yathā yena ca kalpena sa tasmai dvijasattamaḥ 12,340.011c kathāṃ kathitavān pṛṣṭas tathā tvam api me śṛṇu 12,341.001 bhīṣma uvāca 12,341.001a āsīt kila kuruśreṣṭha mahāpadme purottame 12,341.001c gaṅgāyā dakṣiṇe tīre kaś cid vipraḥ samāhitaḥ 12,341.002a saumyaḥ somānvaye vede gatādhvā chinnasaṃśayaḥ 12,341.002c dharmanityo jitakrodho nityatṛpto jitendriyaḥ 12,341.003a ahiṃsānirato nityaṃ satyaḥ sajjanasaṃmataḥ 12,341.003c nyāyaprāptena vittena svena śīlena cānvitaḥ 12,341.004a jñātisaṃbandhivipule mitrāpāśrayasaṃmate 12,341.004c kule mahati vikhyāte viśiṣṭāṃ vṛttim āsthitaḥ 12,341.005a sa putrān bahulān dṛṣṭvā vipule karmaṇi sthitaḥ 12,341.005c kuladharmāśrito rājan dharmacaryāparo 'bhavat 12,341.006a tataḥ sa dharmaṃ vedoktaṃ yathāśāstroktam eva ca 12,341.006c śiṣṭācīrṇaṃ ca dharmaṃ ca trividhaṃ cintya cetasā 12,341.007a kiṃ nu me syāc chubhaṃ kṛtvā kiṃ kṣamaṃ kiṃ parāyaṇam 12,341.007c ity evaṃ khidyate nityaṃ na ca yāti viniścayam 12,341.008a tasyaivaṃ khidyamānasya dharmaṃ paramam āsthitaḥ 12,341.008c kadā cid atithiḥ prāpto brāhmaṇaḥ susamāhitaḥ 12,341.009a sa tasmai satkriyāṃ cakre kriyāyuktena hetunā 12,341.009c viśrāntaṃ cainam āsīnam idaṃ vacanam abravīt 12,342.001 brāhmaṇa uvāca 12,342.001a samutpannābhidhāno 'smi vāṅmādhuryeṇa te 'nagha 12,342.001c mitratām abhipannas tvāṃ kiṃ cid vakṣyāmi tac chṛṇu 12,342.002a gṛhasthadharmaṃ viprendra kṛtvā putragataṃ tv aham 12,342.002c dharmaṃ paramakaṃ kuryāṃ ko hi mārgo bhaved dvija 12,342.003a aham ātmānam ātmastham eka evātmani sthitaḥ 12,342.003c kartuṃ kāṅkṣāmi necchāmi baddhaḥ sādhāraṇair guṇaiḥ 12,342.004a yāvad evānatītaṃ me vayaḥ putraphalāśritam 12,342.004c tāvad icchāmi pātheyam ādātuṃ pāralaukikam 12,342.005a asmin hi lokasaṃtāne paraṃ pāram abhīpsataḥ 12,342.005c utpannā me matir iyaṃ kuto dharmamayaḥ plavaḥ 12,342.006a samuhyamānāni niśamya loke; niryātyamānāni ca sāttvikāni 12,342.006c dṛṣṭvā ca dharmadhvajaketumālāṃ; prakīryamāṇām upari prajānām 12,342.007a na me mano rajyati bhogakāle; dṛṣṭvā yatīn prārthayataḥ paratra 12,342.007c tenātithe buddhibalāśrayeṇa; dharmārthatattve viniyuṅkṣva māṃ tvam 12,342.008 bhīṣma uvāca 12,342.008a so 'tithir vacanaṃ tasya śrutvā dharmābhilāṣiṇaḥ 12,342.008c provāca vacanaṃ ślakṣṇaṃ prājño madhurayā girā 12,342.009a aham apy atra muhyāmi mamāpy eṣa manorathaḥ 12,342.009c na ca saṃniścayaṃ yāmi bahudvāre triviṣṭape 12,342.010a ke cin mokṣaṃ praśaṃsanti ke cid yajñaphalaṃ dvijāḥ 12,342.010c vānaprasthāśramaṃ ke cid gārhasthyaṃ ke cid āśritāḥ 12,342.011a rājadharmāśrayaṃ ke cit ke cid ātmaphalāśrayam 12,342.011c gurucaryāśrayaṃ ke cit ke cid vākyaṃ yam āśrayam 12,342.012a mātaraṃ pitaraṃ ke cic chuśrūṣanto divaṃ gatāḥ 12,342.012c ahiṃsayā pare svargaṃ satyena ca tathā pare 12,342.013a āhave 'bhimukhāḥ ke cin nihatāḥ svid divaṃ gatāḥ 12,342.013c ke cid uñchavrataiḥ siddhāḥ svargamārgasamāśritāḥ 12,342.014a ke cid adhyayane yuktā vedavrataparāḥ śubhāḥ 12,342.014c buddhimanto gatāḥ svargaṃ tuṣṭātmāno jitendriyāḥ 12,342.015a ārjavenāpare yuktā nihatānārjavair janaiḥ 12,342.015c ṛjavo nākapṛṣṭhe vai śuddhātmānaḥ pratiṣṭhitāḥ 12,342.016a evaṃ bahuvidhair loke dharmadvārair anāvṛtaiḥ 12,342.016c mamāpi matir āvignā meghalekheva vāyunā 12,343.001 atithir uvāca 12,343.001a upadeśaṃ tu te vipra kariṣye 'haṃ yathāgamam 12,343.001c guruṇā me yathākhyātam arthatas tac ca me śṛṇu 12,343.001d*0906_01 tathaitām eva guruṇā yathākhyātaṃ gatārthataḥ 12,343.002a yatra pūrvābhisargeṇa dharmacakraṃ pravartitam 12,343.002c naimiṣe gomatītīre tatra nāgāhvayaṃ puram 12,343.003a samagrais tridaśais tatra iṣṭam āsīd dvijarṣabha 12,343.003c yatrendrātikramaṃ cakre māndhātā rājasattamaḥ 12,343.004a kṛtādhivāso dharmātmā tatra cakṣuḥśravā mahān 12,343.004c padmanābho mahābhāgaḥ padma ity eva viśrutaḥ 12,343.005a sa vācā karmaṇā caiva manasā ca dvijarṣabha 12,343.005c prasādayati bhūtāni trividhe vartmani sthitaḥ 12,343.006a sāmnā dānena bhedena daṇḍeneti caturvidham 12,343.006c viṣamasthaṃ janaṃ svaṃ ca cakṣurdhyānena rakṣati 12,343.007a tam abhikramya vidhinā praṣṭum arhasi kāṅkṣitam 12,343.007c sa te paramakaṃ dharmaṃ namithyā darśayiṣyati 12,343.008a sa hi sarvātithir nāgo buddhiśāstraviśāradaḥ 12,343.008c guṇair anavamair yuktaḥ samastair ābhikāmikaiḥ 12,343.009a prakṛtyā nityasalilo nityam adhyayane rataḥ 12,343.009c tapodamābhyāṃ saṃyukto vṛttenānavareṇa ca 12,343.010a yajvā dānaruciḥ kṣānto vṛtte ca parame sthitaḥ 12,343.010c satyavāg anasūyuś ca śīlavān abhisaṃśritaḥ 12,343.011a śeṣānnabhoktā vacanānukūlo; hitārjavotkṛṣṭakṛtākṛtajñaḥ 12,343.011c avairakṛd bhūtahite niyukto; gaṅgāhradāmbho 'bhijanopapannaḥ 12,344.001 brāhmaṇa uvāca 12,344.001a atibhārodyatasyaiva bhārāpanayanaṃ mahat 12,344.001c parāśvāsakaraṃ vākyam idaṃ me bhavataḥ śrutam 12,344.002a adhvaklāntasya śayanaṃ sthānaklāntasya cāsanam 12,344.002c tṛṣitasya ca pānīyaṃ kṣudhārtasya ca bhojanam 12,344.003a īpsitasyeva saṃprāptir annasya samaye 'titheḥ 12,344.003c eṣitasyātmanaḥ kāle vṛddhasyeva suto yathā 12,344.004a manasā cintitasyeva prītisnigdhasya darśanam 12,344.004c prahrādayati māṃ vākyaṃ bhavatā yad udīritam 12,344.005a dattacakṣur ivākāśe paśyāmi vimṛśāmi ca 12,344.005c prajñānavacanād yo 'yam upadeśo hi me kṛtaḥ 12,344.005e bāḍham evaṃ kariṣyāmi yathā māṃ bhāṣate bhavān 12,344.006a ihemāṃ rajanīṃ sādho nivasasva mayā saha 12,344.006c prabhāte yāsyati bhavān paryāśvastaḥ sukhoṣitaḥ 12,344.006e asau hi bhagavān sūryo mandaraśmir avāṅmukhaḥ 12,344.007 bhīṣma uvāca 12,344.007a tatas tena kṛtātithyaḥ so 'tithiḥ śatrusūdana 12,344.007c uvāsa kila tāṃ rātriṃ saha tena dvijena vai 12,344.008a tat tac ca dharmasaṃyuktaṃ tayoḥ kathayatos tadā 12,344.008c vyatītā sā niśā kṛtsnā sukhena divasopamā 12,344.008d*0907_01 tasya brāhmaṇavaryasya atitheś cāpi bhārata 12,344.009a tataḥ prabhātasamaye so 'tithis tena pūjitaḥ 12,344.009c brāhmaṇena yathāśaktyā svakāryam abhikāṅkṣatā 12,344.010a tataḥ sa vipraḥ kṛtadharmaniścayaḥ; kṛtābhyanujñaḥ svajanena dharmavit 12,344.010c yathopadiṣṭaṃ bhujagendrasaṃśrayaṃ; jagāma kāle sukṛtaikaniścayaḥ 12,345.001 bhīṣma uvāca 12,345.001a sa vanāni vicitrāṇi tīrthāni ca sarāṃsi ca 12,345.001c abhigacchan krameṇa sma kaṃ cin munim upasthitaḥ 12,345.002a taṃ sa tena yathoddiṣṭaṃ nāgaṃ vipreṇa brāhmaṇaḥ 12,345.002c paryapṛcchad yathānyāyaṃ śrutvaiva ca jagāma saḥ 12,345.003a so 'bhigamya yathākhyātaṃ nāgāyatanam arthavit 12,345.003c proktavān aham asmīti bhoḥśabdālaṃkṛtaṃ vacaḥ 12,345.004a tatas tasya vacaḥ śrutvā rūpiṇī dharmavatsalā 12,345.004c darśayām āsa taṃ vipraṃ nāgapatnī pativratā 12,345.005a sā tasmai vidhivat pūjāṃ cakre dharmaparāyaṇā 12,345.005c svāgatenāgataṃ kṛtvā kiṃ karomīti cābravīt 12,345.006 brāhmaṇa uvāca 12,345.006a viśrānto 'bhyarcitaś cāsmi bhavatyā ślakṣṇayā girā 12,345.006c draṣṭum icchāmi bhavati taṃ devaṃ nāgam uttamam 12,345.007a etad dhi paramaṃ kāryam etan me phalam īpsitam 12,345.007c anenārthena cāsmy adya saṃprāptaḥ pannagālayam 12,345.008 nāgabhāryovāca 12,345.008a ārya sūryarathaṃ voḍhuṃ gato 'sau māsacārikaḥ 12,345.008c saptāṣṭabhir dinair vipra darśayiṣyaty asaṃśayam 12,345.009a etad viditam āryasya vivāsakaraṇaṃ mama 12,345.009c bhartur bhavatu kiṃ cānyat kriyatāṃ tad vadasva me 12,345.010 brāhmaṇa uvāca 12,345.010a anena niścayenāhaṃ sādhvi saṃprāptavān iha 12,345.010c pratīkṣann āgamaṃ devi vatsyāmy asmin mahāvane 12,345.011a saṃprāptasyaiva cāvyagram āvedyo 'ham ihāgataḥ 12,345.011c mamābhigamanaṃ prāpto vācyaś ca vacanaṃ tvayā 12,345.012a aham apy atra vatsyāmi gomatyāḥ puline śubhe 12,345.012c kālaṃ parimitāhāro yathoktaṃ paripālayan 12,345.013 bhīṣma uvāca 12,345.013a tataḥ sa vipras tāṃ nāgīṃ samādhāya punaḥ punaḥ 12,345.013c tad eva pulinaṃ nadyāḥ prayayau brāhmaṇarṣabhaḥ 12,346.001 bhīṣma uvāca 12,346.001a atha tena naraśreṣṭha brāhmaṇena tapasvinā 12,346.001c nirāhāreṇa vasatā duḥkhitās te bhujaṃgamāḥ 12,346.002a sarve saṃbhūya sahitās tasya nāgasya bāndhavāḥ 12,346.002c bhrātaras tanayā bhāryā yayus taṃ brāhmaṇaṃ prati 12,346.003a te 'paśyan puline taṃ vai vivikte niyatavratam 12,346.003c samāsīnaṃ nirāhāraṃ dvijaṃ japyaparāyaṇam 12,346.004a te sarve samabhikramya vipram abhyarcya cāsakṛt 12,346.004c ūcur vākyam asaṃdigdham ātitheyasya bāndhavāḥ 12,346.005a ṣaṣṭho hi divasas te 'dya prāptasyeha tapodhana 12,346.005c na cābhilaṣase kiṃ cid āhāraṃ dharmavatsala 12,346.006a asmān abhigataś cāsi vayaṃ ca tvām upasthitāḥ 12,346.006c kāryaṃ cātithyam asmābhir vayaṃ sarve kuṭumbinaḥ 12,346.007a mūlaṃ phalaṃ vā parṇaṃ vā payo vā dvijasattama 12,346.007c āhārahetor annaṃ vā bhoktum arhasi brāhmaṇa 12,346.008a tyaktāhāreṇa bhavatā vane nivasatā satā 12,346.008c bālavṛddham idaṃ sarvaṃ pīḍyate dharmasaṃkaṭāt 12,346.008d*0908_01 anugrahārtham asmākam āhāraṃ kartum arhasi 12,346.008d*0908_02 anaśnati tvayi brahman gacchema narakaṃ vayam 12,346.009a na hi no bhrūṇahā kaś cid rājāpathyo 'nṛto 'pi vā 12,346.009c pūrvāśī vā kule hy asmin devatātithibandhuṣu 12,346.010 brāhmaṇa uvāca 12,346.010a upadeśena yuṣmākam āhāro 'yaṃ mayā vṛtaḥ 12,346.010c dvirūnaṃ daśarātraṃ vai nāgasyāgamanaṃ prati 12,346.011a yady aṣṭarātre niryāte nāgamiṣyati pannagaḥ 12,346.011c tadāhāraṃ kariṣyāmi tannimittam idaṃ vratam 12,346.012a kartavyo na ca saṃtāpo gamyatāṃ ca yathāgatam 12,346.012c tannimittaṃ vrataṃ mahyaṃ naitad bhettum ihārhatha 12,346.013 bhīṣma uvāca 12,346.013a tena te samanujñātā brāhmaṇena bhujaṃgamāḥ 12,346.013c svam eva bhavanaṃ jagmur akṛtārthā nararṣabha 12,347.001 bhīṣma uvāca 12,347.001a atha kāle bahutithe pūrṇe prāpto bhujaṃgamaḥ 12,347.001c dattābhyanujñaḥ svaṃ veśma kṛtakarmā vivasvataḥ 12,347.002a taṃ bhāryā samabhikrāmat pādaśaucādibhir guṇaiḥ 12,347.002c upapannāṃ ca tāṃ sādhvīṃ pannagaḥ paryapṛcchata 12,347.003a api tvam asi kalyāṇi devatātithipūjane 12,347.003c pūrvam uktena vidhinā yuktā yuktena matsamam 12,347.004a na khalv asy akṛtārthena strībuddhyā mārdavīkṛtā 12,347.004c madviyogena suśroṇi viyuktā dharmasetunā 12,347.005 nāgabhāryovāca 12,347.005a śiṣyāṇāṃ guruśuśrūṣā viprāṇāṃ vedapāraṇam 12,347.005c bhṛtyānāṃ svāmivacanaṃ rājñāṃ lokānupālanam 12,347.006a sarvabhūtaparitrāṇaṃ kṣatradharma ihocyate 12,347.006c vaiśyānāṃ yajñasaṃvṛttir ātitheyasamanvitā 12,347.007a viprakṣatriyavaiśyānāṃ śuśrūṣā śūdrakarma tat 12,347.007c gṛhasthadharmo nāgendra sarvabhūtahitaiṣitā 12,347.008a niyatāhāratā nityaṃ vratacaryā yathākramam 12,347.008c dharmo hi dharmasaṃbandhād indriyāṇāṃ viśeṣaṇam 12,347.009a ahaṃ kasya kuto vāhaṃ kaḥ ko me ha bhaved iti 12,347.009c prayojanamatir nityam evaṃ mokṣāśramī bhavet 12,347.010a pativratātvaṃ bhāryāyāḥ paramo dharma ucyate 12,347.010c tavopadeśān nāgendra tac ca tattvena vedmi vai 12,347.011a sāhaṃ dharmaṃ vijānantī dharmanitye tvayi sthite 12,347.011c satpathaṃ katham utsṛjya yāsyāmi viṣame pathi 12,347.012a devatānāṃ mahābhāga dharmacaryā na hīyate 12,347.012c atithīnāṃ ca satkāre nityayuktāsmy atandritā 12,347.013a saptāṣṭadivasās tv adya viprasyehāgatasya vai 12,347.013c sa ca kāryaṃ na me khyāti darśanaṃ tava kāṅkṣati 12,347.014a gomatyās tv eṣa puline tvaddarśanasamutsukaḥ 12,347.014c āsīno ''vartayan brahma brāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ 12,347.014d*0909_01 tapodhyānaparo nityaṃ satyasaṃdho jitendriyaḥ 12,347.015a ahaṃ tv anena nāgendra sāmapūrvaṃ samāhitā 12,347.015c prasthāpyo matsakāśaṃ sa saṃprāpto bhujagottamaḥ 12,347.016a etac chrutvā mahāprājña tatra gantuṃ tvam arhasi 12,347.016c dātum arhasi vā tasya darśanaṃ darśanaśravaḥ 12,348.001 nāga uvāca 12,348.001a atha brāhmaṇarūpeṇa kaṃ taṃ samanupaśyasi 12,348.001c mānuṣaṃ kevalaṃ vipraṃ devaṃ vātha śucismite 12,348.002a ko hi māṃ mānuṣaḥ śakto draṣṭukāmo yaśasvini 12,348.002c saṃdarśanarucir vākyam ājñāpūrvaṃ vadiṣyati 12,348.003a surāsuragaṇānāṃ ca devarṣīṇāṃ ca bhāmini 12,348.003c nanu nāgā mahāvīryāḥ sauraseyās tarasvinaḥ 12,348.004a vandanīyāś ca varadā vayam apy anuyāyinaḥ 12,348.004c manuṣyāṇāṃ viśeṣeṇa dhanādhyakṣā iti śrutiḥ 12,348.005 nāgabhāryovāca 12,348.005a ārjavenābhijānāmi nāsau devo 'nilāśana 12,348.005c ekaṃ tv asya vijānāmi bhaktimān atiroṣaṇaḥ 12,348.005d*0910_01 dvijānām iha bhaktaḥ sa kālavit kaliroṣaṇaḥ 12,348.005d*0911_01 saṃkalpavihitaṃ tv arthaṃ pūrayitvānilāśana 12,348.005d*0911_02 arthināṃ paramaṃ lokaṃ yaśaś cāgryaṃ samaśnute 12,348.005d*0912_01 prārthitārthābhihantā te mā bhūt kaś cit kule 'nagha 12,348.005d*0912_02 sāmarthye sati nāgendra narake sa hi majjati 12,348.006a sa hi kāryāntarākāṅkṣī jalepsuḥ stokako yathā 12,348.006c varṣaṃ varṣapriyaḥ pakṣī darśanaṃ tava kāṅkṣati 12,348.007a na hi tvā daivataṃ kiṃ cid vivignaṃ pratipālayet 12,348.007c tulye hy abhijane jāto na kaś cit paryupāsate 12,348.008a tad roṣaṃ sahajaṃ tyaktvā tvam enaṃ draṣṭum arhasi 12,348.008c āśāchedena tasyādya nātmānaṃ dagdhum arhasi 12,348.009a āśayā tv abhipannānām akṛtvāśrupramārjanam 12,348.009c rājā vā rājaputro vā bhrūṇahatyaiva yujyate 12,348.010a maunāj jñānaphalāvāptir dānena ca yaśo mahat 12,348.010c vāgmitvaṃ satyavākyena paratra ca mahīyate 12,348.011a bhūmipradānena gatiṃ labhaty āśramasaṃmitām 12,348.011c naṣṭasyārthasya saṃprāptiṃ kṛtvā phalam upāśnute 12,348.012a abhipretām asaṃkliṣṭāṃ kṛtvākāmavatīṃ kriyām 12,348.012c na yāti nirayaṃ kaś cid iti dharmavido viduḥ 12,348.013 nāga uvāca 12,348.013a abhimānena māno me jātidoṣeṇa vai mahān 12,348.013c roṣaḥ saṃkalpajaḥ sādhvi dagdho vācāgninā tvayā 12,348.014a na ca roṣād ahaṃ sādhvi paśyeyam adhikaṃ tamaḥ 12,348.014c yasya vaktavyatāṃ yānti viśeṣeṇa bhujaṃgamāḥ 12,348.015a doṣasya hi vaśaṃ gatvā daśagrīvaḥ pratāpavān 12,348.015c tathā śakrapratispardhī hato rāmeṇa saṃyuge 12,348.016a antaḥpuragataṃ vatsaṃ śrutvā rāmeṇa nirhṛtam 12,348.016c dharṣaṇād roṣasaṃvignāḥ kārtavīryasutā hatāḥ 12,348.017a jāmadagnyena rāmeṇa sahasranayanopamaḥ 12,348.017c saṃyuge nihato roṣāt kārtavīryo mahābalaḥ 12,348.017d*0913_01 tathā śakrapratispardhī roṣasya vaśam āgataḥ 12,348.017d*0913_02 māndhātā nihato yuddhe lavaṇeneha rakṣasā 12,348.018a tad eṣa tapasāṃ śatruḥ śreyasaś ca nipātanaḥ 12,348.018c nigṛhīto mayā roṣaḥ śrutvaiva vacanaṃ tava 12,348.019a ātmānaṃ ca viśeṣeṇa praśaṃsāmy anapāyini 12,348.019c yasya me tvaṃ viśālākṣi bhāryā sarvaguṇānvitā 12,348.020a eṣa tatraiva gacchāmi yatra tiṣṭhaty asau dvijaḥ 12,348.020c sarvathā coktavān vākyaṃ nākṛtārthaḥ prayāsyati 12,349.001 bhīṣma uvāca 12,349.001a sa pannagapatis tatra prayayau brāhmaṇaṃ prati 12,349.001c tam eva manasā dhyāyan kāryavattāṃ vicārayan 12,349.002a tam abhikramya nāgendro matimān sa nareśvara 12,349.002c provāca madhuraṃ vākyaṃ prakṛtyā dharmavatsalaḥ 12,349.003a bho bho kṣāmyābhibhāṣe tvāṃ na roṣaṃ kartum arhasi 12,349.003c iha tvam abhisaṃprāptaḥ kasyārthe kiṃ prayojanam 12,349.004a ābhimukhyād abhikramya snehāt pṛcchāmi te dvija 12,349.004c vivikte gomatītīre kiṃ vā tvaṃ paryupāsase 12,349.005 brāhmaṇa uvāca 12,349.005a dharmāraṇyaṃ hi māṃ viddhi nāgaṃ draṣṭum ihāgatam 12,349.005c padmanābhaṃ dvijaśreṣṭhaṃ tatra me kāryam āhitam 12,349.006a tasya cāham asāṃnidhyaṃ śrutavān asmi taṃ gatam 12,349.006c svajanaṃ taṃ pratīkṣāmi parjanyam iva karṣakaḥ 12,349.007a tasya cākleśakaraṇaṃ svastikārasamāhitam 12,349.007c vartayāmy ayutaṃ brahma yogayukto nirāmayaḥ 12,349.008 nāga uvāca 12,349.008a aho kalyāṇavṛttas tvaṃ sādhu sajjanavatsalaḥ 12,349.008c śravāḍhyas tvaṃ mahābhāga paraṃ snehena paśyasi 12,349.009a ahaṃ sa nāgo viprarṣe yathā māṃ vindate bhavān 12,349.009c ājñāpaya yathā svairaṃ kiṃ karomi priyaṃ tava 12,349.010a bhavantaṃ svajanād asmi saṃprāptaṃ śrutavān iha 12,349.010c atas tvāṃ svayam evāhaṃ draṣṭum abhyāgato dvija 12,349.011a saṃprāptaś ca bhavān adya kṛtārthaḥ pratiyāsyati 12,349.011c visrabdho māṃ dvijaśreṣṭha viṣaye yoktum arhasi 12,349.012a vayaṃ hi bhavatā sarve guṇakrītā viśeṣataḥ 12,349.012c yas tvam ātmahitaṃ tyaktvā mām evehānurudhyase 12,349.013 brāhmaṇa uvāca 12,349.013a āgato 'haṃ mahābhāga tava darśanalālasaḥ 12,349.013c kaṃ cid artham anarthajñaḥ praṣṭukāmo bhujaṃgama 12,349.014a aham ātmānam ātmastho mārgamāṇo ''tmano hitam 12,349.014c vāsārthinaṃ mahāprājña balavantam upāsmi ha 12,349.015a prakāśitas tvaṃ svaguṇair yaśogarbhagabhastibhiḥ 12,349.015c śaśāṅkakarasaṃsparśair hṛdyair ātmaprakāśitaiḥ 12,349.016a tasya me praśnam utpannaṃ chindhi tvam anilāśana 12,349.016c paścāt kāryaṃ vadiṣyāmi śrotum arhati me bhavān 12,350.001 brāhmaṇa uvāca 12,350.001a vivasvato gacchati paryayeṇa; voḍhuṃ bhavāṃs taṃ ratham ekacakram 12,350.001c āścaryabhūtaṃ yadi tatra kiṃ cid; dṛṣṭaṃ tvayā śaṃsitum arhasi tvam 12,350.002 nāga uvāca 12,350.002*0914_01 āścaryāṇām anekānāṃ pratiṣṭhā bhagavān raviḥ 12,350.002*0914_02 yato bhūtāḥ pravartante sarve trailokyasaṃmatāḥ 12,350.002a yasya raśmisahasreṣu śākhāsv iva vihaṃgamāḥ 12,350.002c vasanty āśritya munayaḥ saṃsiddhā daivataiḥ saha 12,350.003a yato vāyur viniḥsṛtya sūryaraśmyāśrito mahān 12,350.003c vijṛmbhaty ambare vipra kim āścaryataraṃ tataḥ 12,350.003d*0915_01 vibhajyatāṃ tu viprarṣe prajānāṃ hitakāmyayā 12,350.003d*0915_02 toyaṃ sṛjati varṣāsu kim āścaryam ataḥ param 12,350.003d*0915_03 yasya maṇḍalamadhyastho mahātmā paramatviṣā 12,350.003d*0915_04 dīptaḥ samīkṣate lokān kim āścaryam ataḥ param 12,350.003d*0916_01 śakracāpāṅkitaghaṭaiḥ yaḥ sa vārighaṭodaraiḥ 12,350.004a śukro nāmāsitaḥ pādo yasya vāridharo 'mbare 12,350.004c toyaṃ sṛjati varṣāsu kim āścaryam ataḥ param 12,350.005a yo 'ṣṭamāsāṃs tu śucinā kiraṇenojjhitaṃ payaḥ 12,350.005c paryādatte punaḥ kāle kim āścaryam ataḥ param 12,350.006a yasya tejoviśeṣeṣu nityam ātmā pratiṣṭhitaḥ 12,350.006c yato bījaṃ mahī ceyaṃ dhāryate sacarācaram 12,350.007a yatra devo mahābāhuḥ śāśvataḥ paramo 'kṣaraḥ 12,350.007c anādinidhano vipra kim āścaryam ataḥ param 12,350.007d*0917_01 devo mantramayo 'nādiḥ kālātmā tejasāṃ nidhiḥ 12,350.007d*0917_02 jaganmayasya kṣetrajñaḥ kim āścaryataraṃ tataḥ 12,350.008a āścaryāṇām ivāścaryam idam ekaṃ tu me śṛṇu 12,350.008c vimale yan mayā dṛṣṭam ambare sūryasaṃśrayāt 12,350.009a purā madhyāhnasamaye lokāṃs tapati bhāskare 12,350.009c pratyādityapratīkāśaḥ sarvataḥ pratyadṛśyata 12,350.010a sa lokāṃs tejasā sarvān svabhāsā nirvibhāsayan 12,350.010c ādityābhimukho 'bhyeti gaganaṃ pāṭayann iva 12,350.011a hutāhutir iva jyotir vyāpya tejomarīcibhiḥ 12,350.011c anirdeśyena rūpeṇa dvitīya iva bhāskaraḥ 12,350.012a tasyābhigamanaprāptau hasto datto vivasvatā 12,350.012c tenāpi dakṣiṇo hasto dattaḥ pratyarcanārthinā 12,350.013a tato bhittvaiva gaganaṃ praviṣṭo ravimaṇḍalam 12,350.013c ekībhūtaṃ ca tat tejaḥ kṣaṇenādityatāṃ gatam 12,350.014a tatra naḥ saṃśayo jātas tayos tejaḥsamāgame 12,350.014c anayoḥ ko bhavet sūryo rathastho yo 'yam āgataḥ 12,350.015a te vayaṃ jātasaṃdehāḥ paryapṛcchāmahe ravim 12,350.015c ka eṣa divam ākramya gataḥ sūrya ivāparaḥ 12,351.001 sūrya uvāca 12,351.001a naiṣa devo 'nilasakho nāsuro na ca pannagaḥ 12,351.001c uñchavṛttivrate siddho munir eṣa divaṃ gataḥ 12,351.002a eṣa mūlaphalāhāraḥ śīrṇaparṇāśanas tathā 12,351.002c abbhakṣo vāyubhakṣaś ca āsīd vipraḥ samāhitaḥ 12,351.003a ṛcaś cānena vipreṇa saṃhitāntarabhiṣṭutāḥ 12,351.003c svargadvārakṛtodyogo yenāsau tridivaṃ gataḥ 12,351.004a asannadhīranākāṅkṣī nityam uñchaśilāśanaḥ 12,351.004c sarvabhūtahite yukta eṣa vipro bhujaṃgama 12,351.004d*0918_01 eṣa svena prabhāvena saṃprāpto nirmalāṃ gatim 12,351.004d*0918_02 sukṛtenāsya yatnena spṛhayante bhavadvidhāḥ 12,351.005a na hi devā na gandharvā nāsurā na ca pannagāḥ 12,351.005c prabhavantīha bhūtānāṃ prāptānāṃ paramāṃ gatim 12,351.006 nāga uvāca 12,351.006a etad evaṃvidhaṃ dṛṣṭam āścaryaṃ tatra me dvija 12,351.006c saṃsiddho mānuṣaḥ kāyo yo 'sau siddhagatiṃ gataḥ 12,351.006e sūryeṇa sahito brahman pṛthivīṃ parivartate 12,352.001 brāhmaṇa uvāca 12,352.001a āścaryaṃ nātra saṃdehaḥ suprīto 'smi bhujaṃgama 12,352.001c anvarthopagatair vākyaiḥ panthānaṃ cāsmi darśitaḥ 12,352.002a svasti te 'stu gamiṣyāmi sādho bhujagasattama 12,352.002c smaraṇīyo 'smi bhavatā saṃpreṣaṇaniyojanaiḥ 12,352.003 nāga uvāca 12,352.003a anuktvā madgataṃ kāryaṃ kvedānīṃ prasthito bhavān 12,352.003c ucyatāṃ dvija yat kāryaṃ yadarthaṃ tvam ihāgataḥ 12,352.004a uktānukte kṛte kārye mām āmantrya dvijarṣabha 12,352.004c mayā pratyabhyanujñātas tato yāsyasi brāhmaṇa 12,352.005a na hi māṃ kevalaṃ dṛṣṭvā tyaktvā praṇayavān iha 12,352.005c gantum arhasi viprarṣe vṛkṣamūlagato yathā 12,352.006a tvayi cāhaṃ dvijaśreṣṭha bhavān mayi na saṃśayaḥ 12,352.006c loko 'yaṃ bhavataḥ sarvaḥ kā cintā mayi te 'nagha 12,352.007 brāhmaṇa uvāca 12,352.007a evam etan mahāprājña vijñātārtha bhujaṃgama 12,352.007c nātiriktās tvayā devāḥ sarvathaiva yathātatham 12,352.008a ya evāhaṃ sa eva tvam evam etad bhujaṃgama 12,352.008c ahaṃ bhavāṃś ca bhūtāni sarve sarvatragāḥ sadā 12,352.009a āsīt tu me bhogapate saṃśayaḥ puṇyasaṃcaye 12,352.009c so 'ham uñchavrataṃ sādho cariṣyāmy arthadarśanam 12,352.010a eṣa me niścayaḥ sādho kṛtaḥ kāraṇavattaraḥ 12,352.010c āmantrayāmi bhadraṃ te kṛtārtho 'smi bhujaṃgama 12,353.001 bhīṣma uvāca 12,353.001a sa cāmantryoragaśreṣṭhaṃ brāhmaṇaḥ kṛtaniścayaḥ 12,353.001c dīkṣākāṅkṣī tadā rājaṃś cyavanaṃ bhārgavaṃ śritaḥ 12,353.002a sa tena kṛtasaṃskāro dharmam evopatasthivān 12,353.002c tathaiva ca kathām etāṃ rājan kathitavāṃs tadā 12,353.003a bhārgaveṇāpi rājendra janakasya niveśane 12,353.003c kathaiṣā kathitā puṇyā nāradāya mahātmane 12,353.004a nāradenāpi rājendra devendrasya niveśane 12,353.004c kathitā bharataśreṣṭha pṛṣṭenākliṣṭakarmaṇā 12,353.005a devarājena ca purā kathaiṣā kathitā śubhā 12,353.005c samastebhyaḥ praśastebhyo vasubhyo vasudhādhipa 12,353.006a yadā ca mama rāmeṇa yuddham āsīt sudāruṇam 12,353.006c vasubhiś ca tadā rājan katheyaṃ kathitā mama 12,353.007a pṛcchamānāya tattvena mayā tubhyaṃ viśāṃ pate 12,353.007c katheyaṃ kathitā puṇyā dharmyā dharmabhṛtāṃ vara 12,353.008a tad eṣa paramo dharmo yan māṃ pṛcchasi bhārata 12,353.008c asannadhīr anākāṅkṣī dharmārthakaraṇe nṛpa 12,353.009a sa ca kila kṛtaniścayo dvijāgryo; bhujagapatipratideśitārthakṛtyaḥ 12,353.009c yamaniyamasamāhito vanāntaṃ; parigaṇitoñchaśilāśanaḥ praviṣṭaḥ